Этносаяси сөздік

Авторы: ISBN: Беттер саны: 400 Жанр:

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Астана, 2014 ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қазақстанның қоғамдық келісім және этносаралық толеранттылық саясаты және практикасы терминдері мен ұғымдары ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК © Тілдерді дамыту жəне қоғамдық-саяси жұмыс комитеті, 2014 © Тоғжанов Е., Садуақасова А., Калашникова Н., Калмыков С., Малиновский В., Рақышева Б., Сүлейменова Э.,

Шаймерденова Н., Төлеғұл Ғ., 2014 УДК 80/81:32 (038) ББК 66.3 (5К)я2 УДК 80/81:32 (038) ББК 66.3 (5К)я2 Э 90 ISBN: 978-601-7504-05-2 ISBN: 978-601-7504-05-2 Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне спорт министрлігі Тілдерді дамыту жəне қоғамдық-саяси жұмыс комитетінің тапсырысы бойынша «Қазақстан Республикасының Тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» аясында шығарылды Қазақстан халқы Ассамблеясының Ғылыми-сарапшылық кеңесі баспаға ұсынған Бас редактор: Е.Тоғжанов, саяси ғылымдарының докторы Редакция алқасы: А.Садуақасова, С.Сəлемов, С.Калмыков, Э.Сүлейменова,

Л.Прокопенко, Н.Шанаи, Ғ.Төлеғұл Пікір жазғандар: Дронзина Т.А. Əулие Климент Орхидский атындағы София университетінің профессоры, саяси ғылымдарының докторы (Болгария) Жүнісова Ж.Х. Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының профессоры, саяси ғылымдарының докторы, ҚХА ҒСК мүшесі Жобаның ғылыми жетекшісі: А.К.Садуақасова, əлеуметтану ғылымдарының докторы Авторлық ұжым: Тоғжанов Ералы Лұқпанұлы, саяси ғылымдарының докторы Калашникова Наталья Павловна, саяси ғылымдарының докторы Калмыков Сергей Константинович, философия ғылымдарының кандидаты Малиновский Виктор Александрович, заң ғылымдарының докторы

Рақышева Ботагөз Исламқызы, əлеуметтану ғылымдарының кандидаты Садуақасова Айгүл Кəкімбекқызы, əлеуметтану ғылымдарының докторы Сүлейменова Элеонора Дүйсенқызы, филология ғылымдарының докторы, профессор Жақыпов Жантас Алтайұлы, филология ғылымдарының докторы, профессор Шаймерденова Нұрсұлу Жамалбекқызы, филология ғылымдарының докторы, профессор Қапалбек Бижомарт Сейсенбекұлы, филология ғылымдарының кандидаты

Төлеғұл Ғосман Төлеғұлұлы, аудармашы-сарапшы ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК: Қазақстанның қоғамдық келісім жəне этносаралық толеранттылық саясаты жəне практикасы терминдері мен ұғымдары – Астана: Ш.Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-əдістемелік орталығы, 2014 - 400 б. Қазақ жəне орыс тілдерінде ұсынылып отырған бұл сөздікте этносаясат саласында, ғылыми жарияланымдарда, бұқаралық ақпарат құралдарында, интернетте, сондай-ақ этностану, саясаттану, əлеуметтану курстарын, тарихи жəне мəдениеттану пəндерін оқытуда жиі қолданылатын терминдердің мəні мен мағынасын анағұрлым толық ашатын 400-ден астам сөз қамтылған. Сөздікке Қазақстан этносаясатының негізгі қағидаттарын түсіндіретін жəне Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев ұсынған қоғамдық келісім мен этносаралық толеранттылық үлгісімен таныстыратын көптеген терминдер енгізілген. Сөздік этносаясат саласында қызмет ететін мемлекеттік қызметкерлерге, гуманитарлық ғылымдардың мамандарына жəне Қазақстандағы заманауи этностық үдерістер туралы білгісі келетін оқырман қауымға арналған. Э 90

Жаһандану мен қоғамдық-саяси өзгерістер дəуірінде этносаясат терминдерінің жүйесі де тез өзгеріп отыруға бейім болып келеді. Мұның бірқатар себептері бар, олардың ішінде – этносаясаттың өзінің пəнаралық сипаты, этносаясатта тарих, философия, саясаттану, əлеуметтік тілтану сияқты ғылымдардың шектескен тұстарында кездесетін терминдер табиғатының өрімдестігі, қолданбалы пəн ретінде этносаясат міндеттерінің экстралингвистикалық жағдаятқа, мəселен, геосаяси өзгерістерге байланысты болатындығы. Осы жайттардың бəрі этносаясат терминдерін дереу түсіндіріп отырудың, жекелеген бағыттар бойынша терминдер іріктеу үшін пайдалануға болатын арнаулы терминтанулық сөздіктер түзіп отырудың, ол терминдерді заңнамалық құжаттардың «Глоссарий» бөліміне, сондай-ақ оқулықтар мен оқу құралдарына қосып отырудың қажеттігін көрсетеді. Оның үстіне, дүниетанымдық жəне философиялық көзқарастарға орай қазіргі заманда əлеуметтік-саяси жəне геосаяси өзгерістердің қиын кезеңін əлі еңсеру үстінде тұрған əрі қалыптасу, трансформалау, түсінудің алуан түрін өткеріп жатқан этносаясаттың қарышты қадамдары концептуалдық-ұғымдық аппаратқа саналы да сыни көзқарастың болуын талап етеді. Сөздік негізгі этносаяси терминдер жөнінде ең маңызды деген мағлұмат беретін анықтамалық кітап ретінде ойластырылды да, мынадай міндеттердің шешімін табуға бағытталды: этносаяси зерттеулердің қазіргі жағдайын бейнелеу; мүмкіндігінше Қазақстанның этносаясаты бағыттарына шолу жасау; этносаясат əдістерін сипаттау; этносаясат терминдерінің негізгі құрамын анықтап, жинақталған мол тəжірибені пайдалана отырып, ол терминдерге сөздік анықтама беру; мемлекеттік қызметшілердің біліктілігін арттыру барысындағы оқыту, білім беру міндеттеріне анағұрлым лайық мазмұндау формасын табу. Этносаяси терминдер сөздігін түзу жұмыстарының негізгі нəтижелерін былайша түйіндеуге болады: ¾ қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде қолжетімді лексикографиялық дереккөздер ескеріліп, этносаяси терминдердің корпусы анықталды; ¾ этносаясаттың қолда бар терминологиялық корпусы ретке түсірілді, жүйеленді; ¾ іріктеліп алынған терминдердің дефиницияларын пішімдеу үшін нормалау жəне бірегейлеу жұмыстары жүргізілді; ¾ бұрын анықтама берілмеген терминдер екшеліп, Сөздікке дербес леммалар ретінде енгізілді де, оларға сөздікке тəн терминологиялық анықтама

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК жасалды (тұтастай алғанда, қазақ тілінде 200-дей, орыс тілінде 200-дей этносаяси терминге анықтама берілді); ¾ көптеген терминге орыс/қазақ жəне ағылшын тілдерінде балама келтірілді; ¾ сөздік мақала мəтінінің өз ішінде курсивті сілтеме көрсету арқылы жəне соңында анықтама түрінде сілтеме жасау арқылы терминдер арасындағы жүйелік қатынастар нақтыланды. Сөздікте этносаяси терминдер қатаң əліпбилік ретпен берілді. Солай бола тұра терминдер корпусы іштей мынадай блоктар бойынша айқын түрде түзілді: этносаясаттың теориялық аспектілері; этносаясаттың шектес жəне септесетін ғылымдармен, мысалы, этнологиямен, саясаттанумен, əлеуметтік тілтанумен, т.б. байланыстары; этносаяси зерттеу бағыттарының қалыптасуы; этносаяси зерттеулердің əдіснамасы мен əдістемесі, этносаясаттың негізгі ұғымдары. Сөздіктің бір ерекшелігі – мұнда мүмкіндігінше Қазақстанның этносаяси проблемаларының ерекшеліктері көрсетіледі жəне Қазақстан халқы ассамблеясы қызметінің толық мəні мен бағыты, құқықтық аспектілер, халықаралық стандарттар, бұл салада жұмыс істейтін негізгі мемлекеттік жəне қоғамдық институттар туралы жеткілікті түсінік беріледі, Қазақстандағы этнотілдік ахуал мен тілдік саясат, т.б. көптеген жайттар сипатталады. Сөздік авторлары сыни пікір білдіргендерге, сондай-ақ этносаяси терминдерге ұсынылған анықтамаларды талқылауға қатысқан əріптестердің бəріне алғыс білдіреді. Сөздіктің этносаясат мəселелеріне қызығушылық танытатындардың бəріне пайдалы еңбек болатынына авторлық ұжым сенім артады жəне Сөздіктегі терминдер корпусы қоғамдағы өзгерістердің бəрін ескере отырып, бұдан да пайымды талдаулар мен талқылаулар, толықтырулар жасаудың нысанасына айналады деп үміттенеді. Сөздікті пайдалану тəртібі: Терминдер Сөздікте əліпби ретімен орналастырылған. Егер термин сөз тіркесінен құралса, тіркес терминнің бірінші сыңарының реті бойынша қойылып, этносаяси мəтіндерде қалыптасқан түрінде (инверсиясыз) беріледі, мысалы, Қазақстан халқы ассамблеясы, Ұлт бірлігі доктринасы, Халық санағы, Диаспора, Қазақстандағы тілдік ахуал т.с.с. Терминдер сөздік мақаласында қайталанып берілмейді, қысқарған пішінде көрсетіледі, мысалы, Ғылыми-сараптамалық кеңес – ҒСК, Қазақстан халқы ассамблеясы – ҚХА. Тақырыптық термин қою курсив жазумен бас əріптен басталып жазылады. Оған ілесе терминнің дублеті (синонимі) немесе нұсқасы беріледі, ал ол

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК дублет пен нұсқалар өз орнында тұрғанда негізгі терминге «осымен бірдей» деген сілтеме жасалады, мысалы, Анкеталық сауалнама – осымен бірдей: Анкеталау, Іріктеме жиынтық – осымен бірдей: Іріктеме. Тақырыптық терминге қазақша, орысша, ағылшынша баламалар беріледі, оның үстіне доға жақша ішінде əрбір терминге мүмкіндігінше қысқаша этимологиялық сілтеме жапсарластырылады, мысалы, Билингвизм (лат. bi... екі, қос + lingua тіл); Диаспора (грек. diaspora шашырау). Осыдан соң сызықша қойылып барып термин түсіндірмесі беріледі. Егер терминде бірнеше мағына болса, олар абзацқа бөлектелмей, араб цифрымен одан кейін нүкте қойылып, тиянақталып жазылады, мысалы: Екінші тіл – 1. Балалық шақтан игеру ретіне қарай (Билингвтің тілдерді өзінше (онтогенетикалық) игеру уақытына қарай) болатын Е.т., бұл – Бірінші тілден соң меңгерілген тіл. Осы тұрғыдан түсінгенде Е.т. Ана тілімен сəйкестенуі де, сəйкестенбеуі де мүмкін. 2. Қостілділік жағдайындағы Тілдік құзыреттіліктің деңгейіне қарай Е.т., бұл – Басым тілге қарағанда қосымша тіл болып саналады. Осы тұрғыдан түсінгенде ана тілімен сəйкестенуі де, сəйкестенбеуі де мүмкін. 3. Оқу орындарында оқып-үйрену ретіне қарай Е.т., бұл – шетелдік екінші тіл, оқып-үйренудегі Мақсатты тіл (қар. Негізгі тіл). Сөздік мақаласының ішінде терминге анықтама берілген жағдайда ол астын сызу арқылы айрықшаланады. Терминдер арасындағы жүйелік қатынасты нақтылайтын анықтама түрінде сөздік мақаласының өзінде терминдер жəне соңында берілетін өзара сілтемелер бас əріптен басталып курсивпен жазылады. Қазақстан Республикасындағы этносаясат, этнотілдік ахуал, этнотілдік жағдай сипаттарына тікелей қатысты терминнің анықтамасынан кейін қосымша ақпарат беріледі. Сөздікте сондай-ақ терминдердің қазақша-орысша əліпбилік көрсеткіші бар, онда термин мен оған арналған сөздік мақаласының берілген беті көрсетіледі. Сөздікте мынадай қысқартулар қолданылған: ағыл. - ағылшын тілі белорус. - белорус тілі грек. - грек тілі итал. - итальян тілі қаз. - қазақ тілі лат. - латын тілі мыс. - мысалы нем. - неміс тілі ауысп. мағ. - ауыспалы мағына т.б. - тағы басқа ор. - орыс тілі қар. - қараңыз сал. - салыстырыңыз мақ. - мақала фр. - француз тілі

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК - А - АВТОХТОН (байырғы немесе жергілікті), (ор. Автохтон, ағыл. Autochton, грек. autochthon autos өзі + chthon жер, өлке) – осы жерді тұрғылықты мекен еткен, Этногенезі осы аумақта дамыған адам, абориген. Мыс., Ванкувер аралындағы Солтүстік жəне Оңтүстік Американың байырғы халықтары вакаш-квакиютль жəне нутка; Австралияның оңтүстігіндегі пама-нюнга жəне Астралияның солтүстігі мен солтүстік-батысындағы не-пама-нюнга (қар. Автохтондық тіл, Ассимиляция, Тұрғылықты этнос, Этникалық топтар). АВТОХТОНДЫҚ ТІЛ (байырғы тіл) (ор. Автохтонный язык, ағыл. indigenous language, грек. autochthon autos өзі + chthon жер, өлке). Елдің автохтондық, тұрғылықты, байырғы жұртының тілі, мысалы, қазақ тілі – Қазақстан үшін А.т., монғол тілі – Монғолияның А.т-і (қар. Тұрғылықты этнос, Тұрғылықты тіл, Жергілікті тіл, Этнос тілі, Тіл, Диаспора тілі, Қазақстан тілдері). АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ ЖАЛПЫҒА БІРДЕЙ ДЕКЛАРАЦИЯСЫ (ор. Всеобщая декларация прав человека, ағыл. Universal declaration of human rights). А.Қ.Ж.Д. – адам құқықтары саласындағы халықаралық құқықтың бастау көзі, БҰҰ-ның негізгі құжаттарының бірі, салтанатты мəлімдеме. БҰҰ Бас ассамблеясының 1948 жылы 10 желтоқсанда 217 А (ІІІ) қарарымен қабылданған бұл декларация – кеңес беру тұрғысындағы құжат. Солай бола тұра мұнда əлемдік қауымдастықтың адам құқықтары саласында жинаған көпжылдық тəжірибесінен келіп шығатын халықаралық стандарттар бар, осының арқасында қазіргі кезде мемлекеттердің көбі мұны міндетті құқықтық құжат ретінде мойындайды. А.Қ.Ж.Д-да адамдардың бостандығы мен теңдігінің дүниетанымдық бастау негіздері беріледі, олардан қандай жағдайда болсын адамзат айырылуға тиіс емес (1-бап); құқықтарды пайдалануға қатысты теңдік пен кемсітпеу қағидаты көрсетіледі (2-бап); адамның түгелдей құқықтарының басты негізі – адамның өмір сүруге, бостандыққа, жеке басына тиіскізбеуге хақылығы тұжырымдалады (3-бап); азаматтық жəне саяси құқықтар тізбесі (4-21-баптар), адамның əлеуметтік, экономикалық жəне мəдени құқықтарының тізбесі (23-27-баптар) ұсынылады; адам бостандығы мен құқықтарын жүзеге асырудың шарттары ретінде əлеуметтік жəне халықаралық тəртіптерге арналған талаптар (28-бап), адамның қоғам алдындағы міндеттері мен құқықтарын шектеу шарттарының талаптары қойылады (29-бап); Декларациядағы əлденені онда мазмұндалған құқықтар мен бостандықты жоюға бағытталған əлдебір əрекетпен немесе қызметпен айналысуына мем-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК лекетке, адамдардың тобына я жеке адамдарға берілген құқық ретінде түсінуге жол берілмейтіндігі туралы ескертілген (30-бап). А.Қ.Ж.Д., 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Экономикалық, əлеуметтік жəне мəдени құқықтар туралы халықаралық пакт жəне 1966 жылғы 16 желтоқсандағы Азаматтық жəне саяси құқықтар туралы халықаралық пакт – үшеуі бірігіп Адам құқықтары туралы Халықаралық Билльді құрайды. Мемлекеттер осыдан соң əлемдік қауымдастық алдында алғаш рет өз азаматтарының құқықтарын жүзеге асыруға септесу жөнінде заңды міндеттеме қабылдады, халықаралық органдарға осы міндеттемелердің сапалы орындалуын бақылау құқығын берді. Адам құқығының бұзылуынан жапа шеккендер ұлттан үстем заңдық органдарға жүгіну мүмкіндігін алды. Адам құқықтары туралы Халықаралық Билль ережелері халықаралық құқықтың көптеген кесімдерінде (актілерінде) көрініс тауып дамып келеді. Қазақстан Республикасында танылған жəне бекітілген бұл ережелер, ҚР Конституциясының 4-бабына сəйкес, елдің қолданыстағы құқықтарының жүйесіне енгізіліп, ел заңдарының қатарында басымдыққа ие болып тікелей қолданылады. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы адам құқықтары саласындағы 160-тан астам халықаралық актілерге қосылды, олардың қатарында 1966 жылғы Халықаралық пактілермен бірге Нəсілдік кемсітушіліктің барлық түрін жою туралы 1970 жылғы конвенция; Əйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық түрін жою туралы 1979 жылғы конвенция; Адамның ар-абыройын қорлайтын я басқа да қатыгездікпен азаптауларға қарсы 1984 жылғы конвенция; Баланың құқы туралы 1989 жылғы конвенция т.б. бірқатар құжаттар бар. Алған міндеттерін жауапкершілікпен орындап отырған Қазақстан конвенциялық бақылау органдарына əлемдік қауымдастықты елде жасалып жатқан қарекет туралы кезең-кезеңімен ұлттық, жиынтық баяндамалар мен басқа да құжаттар тапсырып тұрады. Ол баяндамаларды қарастыратын мəжілістерге мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам өкілдері қатыстырылады. Алдын ала талдау мен жұртшылықтың жария талқылауының нəтижелеріне орай оң бағалар беріліп, ұсыныстар əзірленеді. АДАМ НƏСІЛДЕРІ (ор. Расы человека, ағыл. racial group). Биологиялық жəне тарихи жаратылысы жағынан бір негізден шыққан адамдар тобы жалпылама түрде ұқсас болғанымен, морфологиялық жəне физиологиялық белгілері жағынан бір-бірінен белгілі бір шамада өзгеше болады. Адам нəсілдерін жалпы адам антропологиясының бір саласы ретінде «нəсілтану» ғылыми пəні зерттейді. Бұл пəн, негізінен, уақыт өте келе нəсілдік белгілердің өзгеруіндегі нəсілтегі үдерістерін, халықтардың əлеуметтік өмірі жағдайының рөлін, халықтардың өмір салты мен басқа да сипаттарын, нəсіларалық будандасуды – əлемнің түкпір-түкпіріндегі нəсілдердің араласуын зерттеумен айналысады. Қазіргі нəсілтану адамзат морфологиясы мен физиологиясына, генетика мен молекулалық биологияға сүйене отырып,

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК нəсілдер классификациясы мəселелерін, олардың шығу төркінін, ғаламшарға таралып орналасуын, дамуын жəне адамзат қауымдастықтарының нақты тарихына байланысты өзара ықпалдасуын қарастырады. Айырып танытатын нəсілдік белгілерге, бұл белгілердің тұқым қуалауына жəне қоршаған табиғи-графикалық əрі əлеуметтік-мəдени ортаға тəуелділігіне зерттеулер жүргізіліп келеді. Қазіргі нəсілтану нəсілдік ерекшеліктердің топтық сипаты болатынын жəне бұл ерекшеліктер жекелеген адамдарды емес, адамдардың тұтас қоғамдастықтарын салғастыра қарағанда ғана əбден айқындалатынын тірек етеді. Нəсілдік ерекшелік бірнеше ұрпақ бойы үнемі атадан балаға беріліп отырылады, сондықтан нəсіларалық айырмашылықтарды зерттеу үшін антропогенетикалық мəліметтердің маңызы зор. Түрлі адамдар немесе олардың тұтас бір тобындағы қан арқылы берілген, сондай-ақ сыртқы дене бітіміндегі ұқсастықтар олардың генетикалық жағынан туыстас, нəсілдік тұрғыдан келгенде əлемдегі халықтардың көбінің, тіпті, тілдік семьялардың көпшілігінің шығу төркіні бір екендігіне дəлел болады. Зерттеушілер «нəсіл» ұғымының мазмұнын, жалпы алғанда, əртүрлі зерттеушілер бірдей мағынада қабылдайды, алайда оның егжей-тегжейіне келгенде елеулі айырмашылықтар да бар. Антропологтардың түрлі мектебі негізгі нəсілдің төрттен жетіге дейін түрі жəне ондаған кіші антропологиялық типі болатынын алға тартады. Еуропалық нəсіл Еуропадан Оралға дейінгі табиғи аймаққа, Солтүстік Африка, Оңтүстік-батыс Азия жəне Үндістанда таралған. Бұған арменоидтық, нордтық, Жерорта теңіздік, фальдық, альпілік, шығысбалтықтық, кавкасиондық, динарлық жəне басқа да шағын топтар қосылады. Бұлар өзге нəсілдерден бірінші кезекте ерекше бет пішінімен ажыратылады. Қалған белгілері ауысып, өзгеріп тұрады. Негроидтық нəсілдің табиғи аймағы – Орталық, Батыс жəне Шығыс Африка. Шығыс шағын тобы (нилоттық тип, бойшаң, қушық денелі) мен батыс шағын тобы (негрлік тип, жұмыр басты, орта бойлы) бір-біріне ұқсамайды. Ешқайсысына ұқсамайтыны – пигмейлер тобы (негрилльдік тип). Негізгі белгілері – шашының бұйралығы, терісінің қара реңді болуы, кең танаулы, жуан ерінді болуы жəне т.б. Негроидтық нəсілдің əдепкі өкілі – байырғы кениялық. Монғолоидтық нəсіл о баста Шығыс Еуразияны мекендеген, қазіргі Монғолия территориясында қалыптасқан. Сырт пішіні ашық далаға бейімделген. Басты белгісі – көзінің күшті инсоляция, шаң, суық, қармен шағылысқан жарықтан жəне басқа да сыртқы əсерден қалыптасқан қорғалуы. Қабақтарының сығыр келуі, қосымша қатпар – эпикантустың болуы, көз реңінің қара болуы осындай қорғаныш қызметін атқарады. Мұнан басқа өзіне тəн белгілері – шашының ұзын, жазық əрі қаралығы, кірпігінің қоюлығы, шықшыттарының шығыңқы болуы. Қарама-қарсы екі топқа бөлінеді: солтүстік топ (шомбал, бойшаң, аққұба өңді, жалпақ бетті жəне бас сүйегі жалпақ) жəне оңтүстік топ

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК (орта бойлы, қара торы, беті кішкентай). Монғолоидтық нəсіл өзге нəсілдерге қарағанда ең жасы, қалыптасқанына шамамен 12 мың жыл болған. Зерттеуші ғалымдардың кейбір топтары қосымша американоидтық нəсілді бөліп көрсетеді. Бұл нəсіл Солтүстік жəне Оңтүстік Америкада таралған, генетикалық жағынан монғолоидтарға жақын. Американоидтықтар - тік қара шашты жəне құс тұмсық болады. Азиаттық монғолоидтарға қарағанда көзі қара, үлкен болады. Ересектерінде эпикантус сирек, ал балаларда жиі ұшырасады. Американоидтардың бойы біршама ұзын болады. Антропологтар арасында австралоидтарды (австралоидтық-мұхиттық нəсіл) бөліп қарауды жақтайтындар да бар. Ендігі Үндістаннан Гавай аралдарына дейін жəне бойлығы оңтүстікте Тасманиядан солтүстікте Сахалин, Курилге дейін созылатын алып аймақты алып жатқан ежелгі нəсіл, яғни жер шарының жартысына дерлігін қамтиды. Бұған полинезиялық, меланезиялық, австралиялық, веддоидниялық, айндық топтар қосылады. Терісінің реңі австралиялық аборигендердің қошқыл, қара түсінен сахалиндік, курильдік жəне солтүстікжапондық айндардың аққұбалығына дейін түрліше бола береді. Оңтүстіктің қошқыл түсті австралоидтары сырт пішіні жағынан негроидтарға ұқсас болғанымен, генетикалық жағынан айтарлықтай алшақ (қар. Этностық антропология, Нəсілшілдік). АЗАМАТТЫҚ (ор. Гражданство, ағыл. Citizenship) – конституциялық-құқықтық жағдай, адамның мемлекетпен құқықтық-саяси байланысы. Бұл байланыс адам мен мемлекеттің өзаралық құқықтары мен міндеттерінің жиынтығын білдіреді. А. терминімен қатар «бодандық» термині де қолданылады, бірақ бұл термин адам мен монархиялық билік түріндегі мемлекет арасындағы саяси-құқықтық байланысты білдіреді. Халықаралық құқықта жəне шетелдік салтта А. сөзінің синонимі ретінде «ұлтқа қатыстылық» деген ұғым да қолданылады. А. институты Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысы мен тəуелсіздігін, егемендігін анықтайтын белгі болып табылады. Қазақстан азаматтарының конституциялық-құқықтық мəртебесі олардың заң алдында теңдігін сақтай отырып, Конституция белгілеген құқықтар, бостандық пен міндеттердің кешеніне түгелдей ие болуын білдіреді. ҚР Конституциясына сəйкес, Қазақстан Республикасының азаматын қандай жағдайда болсын өз азаматтығынан, өз азаматтығын өзгерту құқығынан айыру мүмкін емес, сондай-ақ ол Қазақстан аумағынан ешқашан қуылмайды. ҚР А. Заңға сəйкес қабылданады жəне тоқтатылады, А-ты қандай негізде алғанына қарамастан ол жалқы жəне бəріне бірдей тең болып саналады (10бап). Қазақстан Республикасы өзінің мемлекеттік органдары мен лауазымды тұлғалары арқылы Республика азаматтарының алдында, ал Республика азаматы Қазақстан Республикасының алдында жауапты. Азамат Конституция

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК мен ҚР заңдарын сақтауға; елдің мүдделерін, аумақтық тұтастығын қорғауға; дəстүр, салттарға, мемлекеттік тіл мен ел аумағында тұратын барлық ұлттың тілдеріне құрметпен қарауға; Қазақстан Республикасының қуатын, егемендігі мен тəуелсіздігін нығайтуға міндетті. А. қатынастарды реттейтін арнаулы заң ретінде 1991 жылы 20 желтоқсанда қабылданған №1017-ХІІ «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» ҚР Заңы қолданылады. А. принциптерімен қатар бұл Заңда А-ты алудың, сондай-ақ одан айырылудың негіздемелері мен тəртібі белгіленген. Осы тұста шетелдіктер мен А-ғы жоқ тұлғалар үшін ортақ талаптармен қатар Қазақстан аумағында заңды негізде тұрақты түрде төрт жылдан кем емес уақыт тұрған оралмандарға жəне Қазақстан азаматымен үш жылдан кем емес уақыт некеде тұрғандарға жеңілдетілген (тіркелу) тəртібімен А-қа қабылдау шарттары; сондай-ақ жаппай саяси қуғын-сүргіннің салдарынан еріксіз түрде А-ты жоғалтқан я айырылған, заңды түрде Республика аумағында өмір сүрген құрбандары мен олардың ұрпақтары үшін тұрған мерзіміне қарамай А-қа қабылдаудың жеңілдетілген шарттары анықталған. Сондай-ақ біздің елдің А-ғына жеңілдетілген тəртіппен халықаралық шарттар негізінде қабылдауға болады. Мəселен, 1) Беларусь, Қырғызстан мен Ресей азаматтары 1999 жылғы 26 ақпандағы «Азаматтық алудың жеңілдетілген тəртібі туралы келісім» шегінде; 2) Қазақстан азаматтарының бірімен некеде тұрған шетелдік əйел азаматтар 1957 жылғы 20 ақпандағы «Күйеуі бар əйелдердің азаматтығы туралы конвенция» шегінде жеңіл шарттармен А. ала алады. Бұрын Қазақстан А-ғында болған адамдардың А-ғы жеңілдетілген тəртіппен қалпына келтірілуі мүмкін. Ол үшін олардың біздің елдің аумағында тұрақты өмір сүруі (мекен еткен мезгілі есептелмейді) жəне шет мемлекеттің А-ғында болмауы қажет. Бұрын Қазақстан А-ғын жоғалтқаны тіркелген тұлғалардың А-ғы қалпына келтірілмейді. Жеңілдетілген тəртіппен А. алу (А-ты қалпына келтіру) құқығын беру мемлекеттің өз отандастарына жəне Отанынан өмір жағдайларының қысымымен еріксіз кетуге мəжбүр болған басқа адамдарға деген ыстық ықыласын көрсетеді, сондай-ақ Қазақстан тығыз қарым-қатынас жасайтын, одан ары ықпалдасуға ұмтылатын басқа елдердің азаматтарына деген құрметті білдіреді. «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» ҚР Заңында А. мəселелерін шешудегі мемлекеттік органдардың құзыреті де бекітілген. ҚР Президентінің 2006 жылғы 10 қазандағы №198 «Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Азаматтық мəселелері бойынша комиссия туралы» Жарлығында жекелеген мəселелер егжей-тегжейлі түрде қосымша берілген. ҚР Үкіметінің 2014 жылғы 19 ақпандағы №111 қаулысымен мемлекеттік қызмет көрсетудің мынадай стандарттары бекітілген: «Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын азаматтығы жоқ тұлғаларға куəлік беру жəне шетелдіктерге мекендеу қағазын беру»; «Шетелдіктерге жəне азаматтығы жоқ

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тұлғаларға Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру жəне тіркеу» «Қазақстан Республикасының азаматтығын қабылдау мен одан шығуды тіркеу»; «Қазақстан Республикасында босқын дəрежесін беру жəне ұзарту». Осыған орай, Ішкі істер министрінің 2014 жылғы 11 наурыздағы №152 бұйрығымен «Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын азаматтығы жоқ тұлғаларға куəлік беру жəне шетелдіктерге мекендеу қағазын беру»; «Шетелдіктерге жəне азаматтығы жоқ тұлғаларға Қазақстан Республикасында тұрақты тұруға рұқсат беру жəне тіркеу» «Қазақстан Республикасының азаматтығын қабылдау мен одан шығуды тіркеу»; «Қазақстан Республикасында босқын атын беру жəне ұзарту» мемлекеттік қызмет көрсетудің регламенті бекітілген. АЗАМАТТЫҚ СƏЙКЕСТЕНДІРУ (ор. идентификация гражданская, ағыл. identifi cation civil) – индивидтің (топтың) əлеуметтік-мəдени өлшемдер арқылы өзін қоғаммен байланыстыруының нəтижесі, осының арқасында ол өзін мемлекетпен, қоғаммен, елмен бірдейлестіреді; өзін «өзімдік» жəне «бөтен» топтармен қатыстырудың бағдарлары, межелері мен өлшемдерінің жиынтығын қалыптастыру (қар. Сəйкестендіру). Азаматтық сəйкестікті қалыптастырудың басты бағыттары - «азамат» санатының эмоционалдық-когнитивтік жəне əлеуметтік-саяси мазмұнын дамыту; негізгі азаматтық құқықтар, міндеттер мен рөлдерді меңгеру; азаматтық жəне топаралық сəйкестіктердің басымдықтарын орналастыру; ел дамуының мүдделеріне тартылу; қоғам мен мемлекетке қатысты жеке белсенділіктің маңызын арттыру. Азаматтық сəйкестікті қалыптастыру мен дамытудың негізгі тетіктері – бірдейлесудің сипаттарына еліктеу, ол сипаттарды міндетті əрі саналы түрде қабылдау. Мазмұндық жағынан А.С. жұрттың мемлекетпен ниеттестігін білдіреді, ал мұндай ниеттестік болу үшін билік пен азамат арасындағы құқықтар мен міндеттер рəсімделеді, елге шынайы сезіммен етене болу əрі барлық типтік əлеуметтік-мəдени өлшемдер (тіл, діл, əлем бейнесі, əлеуметтік-мəдени құндылықтар, қылық нормалары) арқылы елдің азаматтарымен өзін теңестіру қажет, бұл ниеттестік өзін-өзі саяси жəне қоғамдық тұрғыдан ұйымдастырумен бекиді (қар. Сəйкестендіру, Этникалық сəйкестендіру, Тілдік сəйкестендіру, Діни сəйкестендіру, Мəдени сəйкестендіру). АЗ ҰЛТТАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ (халықаралық стандарттар) (ор. Права национальных меньшинств, ағыл. Rights of ethnic minorities, international standarts) – ерекше этностық топтарға жататын адамдарға олардың арнайы сұраныс-қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатымен халықаралық-құқықтық кесімдер арқылы ұсынылатын қосымша мүмкіндіктер. Халықаралық қоғамдастық аз ұлт деген ұғымға барша жұрт мойындайтын анықтама əзірлеп шығарған жоқ. Мамандар мынадай критерийлер ұсынады: мүдделі тұлғаның дара өзіндік таңдауы, этностық топтың өздерін аз ұлтқа

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК теңдестіруі; оның шыққан тегі; айқын көрінетін əлеуметтік, мінез-құлықтық жəне мəдени сипаттары, ең алдымен, ортақ тілдерінің болуы; сол топтың ішіндегілермен жəне жұрттың басқа топтарымен ықпалдасуға мүмкіндік беретін əлеуметтік ұйымның болуы. А.ұ. деп танудың негізі ретінде олардың сан мөлшері анықталған жоқ. Пікірлерде елеулі алалық болуына байланысты А.ұ.қ. 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына енгізілмеді. Азаматтық жəне саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің (1966 ж.) 27-бабында, геноцид, апартеид жəне нəсілді кемсітушілік конвенцияларында А.ұ.қ. бірқатар кепілдіктер берілген. 1978 жылы БҰҰ-ның білім, ғылым жəне мəдениет мəселелері жөніндегі Бас конференциясында Нəсіл жəне нəсілшілдік соқыр сенім туралы декларация қабылданды. БҰҰ Бас Ассамблеясының ұлттық я этностық, діни я тілдік азшылыққа жататын адамдардың құқықтары туралы 1992 жылғы декларациясы өткен ғасырдың 90-жылдарының бірінші жартысында бірқатар елдерде этносаралық қайшылықтардың шиеленісуіне қарсы жауап болды. Осы жылы ЕҚЫК (Еуропалық қауіпсіздік жəне ынтымақтастық келісімі) Аз ұлттар істері жөніндегі жоғарғы комиссар қызметін тағайындап, бірқатар кеңестер əзірленді. Еуропалық Кеңес Өңірлік тілдер хартиясын (1992 ж.) жəне Аз ұлттарды қорғау туралы шектік конвенцияны қабылдады (1995 ж.), бірақ жекелеген мемлекеттердің бұл құжаттар туралы ұстанымы əр басқа болды. 1994 жылы ТМД елдері аз ұлтқа жататын адамдардың құқығын қамтамасыз ету конвенциясын қабылдады. Аталған құжаттардың бəрінде шиеленістердің халықаралық стандарттарды сақтау арқылы алдын алудың бағыттарын ұсынды. Ол стандарттар: жалпыазаматтық құқықтарды қамтамасыз ету жəне аз ұлтқа қатысты белгісіне байланысты кемсітуге жол бермеу; өзінің этностық, тілдік, мəдени не діни дербестігін жеке өзі я бірлесе кедергісіз білдіруге, сақтауға жəне дамытуға өзгеше құқықтылық; түрлі ұйымдар құруға (ассоциациялар, жерлестік ұйымдар т.с.с.) құқықтылық; ел ішінде жəне шетелдердегі ұқсас ұйымдармен кедергісіз қарым-қатынас жасауға құқықтылық; білім алуда, ақпарат алмасуда ана тілін қолдануға, тіпті туған тілінде БАҚ ашуға дейін құқықтылық; ана тілін өмірдің басқа салаларында да, мемлекеттік органдармен қарым-қатынас жасауда да пайдалану құқығы. Қазақстан Республикасында мемлекеттік ұлттық саясат елде ратификацияланған Азаматтық жəне саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің (1966 ж.) қағидаларымен жəне нормаларымен, Нəсілді кемсітушіліктің барлық түрін жою туралы халықаралық конвенциямен (1965 ж.) толық сəйкеседі. Еліміз БҰҰ-ның арнайы құрылымдарына берілетін есептердің талабын орындап отыр. Елдің мұндай жұмысы БҰҰ, ЕҚЫҰ, ТМД адами өлшемдер мен мəдени мұра жөніндегі басқа халықаралық жəне өңірлік ұйымдардың өзге де құжат-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тарындағы сындарлы идеялармен, ұсыныстармен толығып келеді. Қазақстан халқы Ассамблеясы бірегей институтын құру жəне адамның этностық һəм діни қатыстылығына қарамастан оның құқықтары мен бостандықтарының артықшылығына негізделген қоғамдық келісім мен ұлттық бірліктің қазақстандық үлгісінің қалыптастырылуы мемлекет пен қоғамның қоғамдық-саяси тəжірибесінде «ұлттық азшылық» ұғымы мүлде қолданылмайтын этносаралық қатынастар үйлесімділігінің жəне көпэтносты қоғамның бірігуінің жоғары деңгейіне қол жеткізді. Объективті зерттеулер көрсеткеніндей, шығу тегі əртүрлі Қазақстан азаматтары өздерін бірегей халықтың негізгі жəне ажырамас бөлігі ретінде сезінеді, барлық құқықтарды пайдаланады əрі туған тілін қолдануда, мəдениетін, салт-дəстүрлерін дамытуда ешқандай қиындық көрмейді (қар. Ұлттық азшылықтар, Ұлттық азшылықтар істері жөніндегі Жоғарғы комиссар). АККУЛЬТУРАЦИЯ (лат. ad – к жəне cultura – білім беру, даму ор. Аккультурация, ағыл. Acculturation) – 1. Бір мəдениет аясында мəдениет элементтерін бір ұрпақтан келесі ұрпаққа беру (қар. Əлеуметтену). 2. Түрлі əлеуметтік жəне мəдени жүйелердің тікелей байланысы мен өзара ықпалы кезіндегі материалдық мəдениеттің, əдет-ғұрыптар мен нанымдардың өзгеріс үдерісі. (қар. Ассимиляция). А. барысында түрлі этномəдени топтардың арасындағы байланыстар олардың біреуі мəдениеттің жаңа үлгілерін алуына немесе екеуі де басқа мəдениетті толығымен не жартылай қабылдап алуына əкеліп соқтырады. А. үдерісі екі негізгі проблемамен байланысты: өз мəдениетін қолдау жəне мəдениетаралық байланыстарға қатысу. Осы аса маңызды екі сұрақтың жауаптарының комбинацияларына байланысты А.-ның төрт негізгі стратегиясы көрсетіледі: Ассимиляция, сепарация, маргиналдану жəне Интеграция. А.-ның соңғы нəтижесі – ортаның талаптарына сай жеке немесе топтық санадағы өзгерістері біршама тұрақты этномəдени топтың ұзақ уақыт бойы бейімделуге қол жеткізуі. Бейімделу жеке адам мен ортаның өзара үйлесімділігіне əкелмеуі де мүмкін, бейімделу барысында ыңғайлану ғана емес, қарсылық пен өз ортасын өзгертуге немесе ортаны да, өзін де өзгертуге талпыныстар да болуы ықтимал. Осы тұрғыдан алғанда, бейімделу дегеніміз тек оң нəтиже ғана емес; қазіргі ғылыми ыңғайларда оның кереғар екі мағынасы да қолданылады: ол алуан түрлі болуы мүмкін жəне жағымды мағынадан жағымсыз мағынаға дейін, жеке адамдардың өз жаңа өміріне сəтті бейімделуі жағдайынан жаңа мəдениетке үйлесуге жарамсыз болу жағдайына дейін ұласып жатады. АНА ТІЛІ (ор. Родной язык, ағыл. mother tongue, native language )– 1. Тіл, баланың сəби кезінде ересектердің сөзіне еліктеп санадан тыс игерген тілі, мұны қолдану дағдыларын ересек кезінде сақтап та қала алады, ұмытуы да мүмкін. А.т. оның иесінің өмірінің түрлі кезеңдерінде бірінші немесе екін-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ші тіл, туған немесе басым тіл дəрежесінде болуы мүмкін. 2. Этноспен бірдейлесу тілі, кез келген халықтың тілдік санасынан маңызды орын алатын, «өзімдікі» жəне «өзгенікі» ұғымдарын ажыратушы ділдік қалыптардың (ментальды стереотиптердің) ықпалымен байланысты тіл. А.т. əрдайым нақты бір индивидпен байланысты болады жəне сол индивидке тəн ауызша я жазбаша сөйлеу тəсілдерінің жиынтығы ретінде көрінеді (қар. Этностық тіл, Этностық топ, Этностық бірдейлесу, Этнос, Тілдік бірдейлестік, Тілдік құқық). АНА ТІЛІН ПАЙДАЛАНУ жəне МƏДЕНИЕТТІ ДАМЫТУ ҚҰҚЫҒЫ (ор. Право на пользование родным языком и развитие культуры, ағыл. Right to use native language and culture development) – адамның өз этностық бірдейлестігін тануға жəне қамтамасыз етуге берілетін кепілдіктердің бір түрі, адамның табиғи құқығы. ҚР Конституциясы 19-бабының 2-тармағымен «Əркiмнiң ана тiлi мен төл мəдениетiн пайдалануға, қарым-қатынас, тəрбие, оқу жəне шығармашылық тiлiн еркiн таңдап алуға құқығы бар» екендігі бекітілген. Мемлекет жеке адамдар арасындағы жəне діни бірлестіктердегі тілдің қолданысына араласпайды, өмірдің бұл жақтары заңнамалық реттеуге жатпайды. 1997 ж. 11 шілдедегі №151 «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» ҚР Заңы Қазақстанда қолданылатын тілдің ешқайсысын қалдырмай бəріне де құрметпен қарауды қамтамасыз етеді. Мемлекет Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен дамытуға жағдай жасауға қамқорлық көрсетеді. Ұлттық топтар жинақы шоғырланып тұратын жерлерде іс-шараларды өткізуге солардың тілін пайдалануға болады. Қазақстанда ұсынылатын мемлекеттік жəне басқа тілдердің үйретілуі мен қолданылуына кедергі келтірген əрекеті үшін лаузымды тұлғалар заңды жауапқа тартылады. Азаматтардың мұндай конституциялық құқығын бекіте отырып, аталмыш Заңда мемлекеттік тіл қазақ тілімен, ресми қолданылатын орыс тілімен қатар «басқа тілдерді» де пайдалану қарастырылған. Қажет болған жағдайда бұл тілдерге жеке жəне заңды тұлғалардың мəмілелерінің құжаттары, деректемелер мен көрнекі ақпарат аударылады. Басқа тілдер сот жүргізуде жəне əкімшілік құқық бұзуға қатысты істерде, мемлекеттік емес ұйымдарда қолданылуы мүмкін. Ал мемлекеттік органдар мен мемлекеттік емес ұйымдардың жауаптары мемлекеттік тілде не болмаса ізденуші жүгінген тілде беріледі. Ана тілінде білім алу құқығы Қазақстанда мектепке дейінгі балалардың мемлекеттік тілде қызмет ететін, ал ұлттық топтар жинақы тұратын жерлерде солардың тілінде қызмет ететін ұйымдарын ашу жолымен қамтамасыз етіледі. Балалар үйінде жəне соған теңестірілген ұйымдарда оқыту, тəрбиелеу тілін контингенттің ұлттық құрамын ескере отырып жергілікті атқару органдары анықтайды. Бастауыш, негізгі орта, жалпы орта, техникалық жəне кəсіптік, ортадан кейінгі, жоғарғы жəне жоғары оқу орнынан кейінгі білім алу мем-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК лекеттік тілде, орыс тілінде жүргізіледі, қажет жағдайда əрі мүмкіндік болса басқа тілдер де пайдаланылады. Білім беру мекемелерінде мемлекеттік тіл мен орыс тілі міндетті оқу пəніне жатады да білім туралы құжаттағы пəндер тізіміне енеді. «Ана тілінде білім алу құқығы тиісті білім беру ұйымдарының мүмкіндіктері болған жағдайда сыныптар, топтар құрумен, сондай-ақ олардың жұмыс істеуіне жағдай жасаумен қамтамасыз етіледі» (2007 ж. 27 шілдедегі №319-ІІІ «Білім туралы» ҚР Заңы, 9-бап, 3-тармақ). Осыған орай мемлекеттік тілде оқытатын біліми мекемелер, сыныптар, топтар ашу басым бағыт болып саналады. Тəрбие бағдарламалары отансүйгіштікті, азаматкершілікті, интернационализмді, асқақ адамгершілікті қалыптастыруға арналған. Білім беретін мекемелерде жалпы мойындаған халықаралық құқық пен гуманизмге қайшы келетін нəсілшілдік, этностық, əлеуметтік ымырасыздық пен тəкаппарлықты насихаттауға, соғысшылдық жəне басқа идеяларды таратуға тыйым салынады. Конституция мен заңдарда белгіленген жайттар іске асырылуда. Барлық мектептердің саны 7402, олардың ішінде 1394 мектепте оқыту орыс тілінде жүргізіледі (894658 оқушы). Ұлттық тілдерде оқытатын мектептер саны 214 (95339 оқушы), олардың ішінде: өзбек, ұйғыр жəне тəжік тілдеріндегі толық мектептер – 76, аралас мектеп – 138. Бұлардың қатарында: өзбек тілінде – 60 толық жəне 79 аралас мектеп (77082 оқушы), ұйғыр тілінде – 14 толық жəне 46 аралас мектеп (14364 оқушы), тəжік тілінде – 2 толық жəне 10 аралас мектеп (3893 оқушы). 2009 жылдан бастап барлық ұлттық мектептердің 5-11 сыныптарында қазақ тілі мен əдебиетін оқыту қазақ мектептерінің бағдарламасы бойынша жүргізіледі. Жергілікті бюджет есебінен өзбек, ұйғыр жəне тəжік тілдерінде оқулықтар əзірленіп баспадан шығарылады, көмектің басқа түрлері де көрсетіледі. Қазақстан халқының түрлі тілдерін сақтау əрі қолданылу аясын кеңейту үшін, этностардың Қазақстанда ана тілдерінде тілдесуі мен ақпарат алу мүмкіндігін жақсарту үшін 15 тілде 37 ұлттық басылым жұмыс істейді. Республикалық этностық газетттердің ішіндегі анағұрлым ірілері мемлекеттің қолдауымен жұмыс істейді («Украински новини», «Дойче альгемайне цайтунг», «Коре ильбо», «Уйгур авази», «Ватан», «Ак барс», «Ahiska-Ахыска» газеттері). ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында Қазақстан халқы ассамблеясының ресми депозитарийі ашылған. ҚХА-ның арнаулы веб-порталы бар. 4 республикалық телеарнада жалпы көлемі аптасына 2 сағат 40 минут болатын 5 тұрақты телебағдарлама/айдар бар, олар этносаралық тақырыптарға, ҚХА-ның қызметін көрсетуге арналған. «Аста на» радиосы жəне «Қазақ радиосы» жалпы эфирлік көлемі аптасына 5 сағат болатын 8 тұрақты бағдарлама жүргізеді. 9 республикалық газетте тұрақты түрде 22 айдар шығып тұрады. Азаматтардың өз ана тілінде мəдениет жетістіктерін пайдалануға мүмкіндігі бар. Мемлекеттік театрлардың ішінде қазақ жəне аралас екі театрмен қатар

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК 14 ұлттық театр – орыс, неміс, корей, ұйғыр жəне өзбек театрлары бар. Бұлардың үшеуі ТМД аумағындағы жалғыз ғана театр болып есептеледі. Театрларда қазіргі заманғы қойылымдарды былай қойғанда, класссикалық қордан жəне Қазақстан халықтары туындыларынан дайындалған спектакльдер сахналанады. Бұған қоса, тарихи-этнографиялық мұражайлар да жұмыс істейді. Мұражайларға қазіргі Қазақстан аумағында түрлі этностардың мекен еткен уақытынан бергі бірегей экспонаттар жинақталған. Республикада 351 тіл оқыту орталығы жұмыс істейді, оның 89-ы мемлекеттік, 262-сі жеке меншік. Соңғы үш жылда орталықтарда 122 995 азамат мемлекеттік тілді оқыту курсынан өтті. Қазақ тілін оқыту курстарында 38 мың басқа ұлт өкілдері қамтылған. ҚХА мен этномəдени бірлестіктердің 2 мыңнан астам мүшесі қазақ тілін меңгерген. Ассамблея қызметімен қамтылған этностар жастарының 427135-і қазақ тілінде сөйлейді. Түрлі этностардың 40 мыңдай балалары қазақ мектептерінде білім алады (қар. Этносаралық толеранттылықтың жəне қоғамдық келісімнің қазақстандық үлгісі, Қазақстандық этносаясат принциптері). АНТИСЕМИТИЗМ (нем. тілінен Antisemitismus, ор. Антисемитизм, ағыл. Antisemitism) - этностық немесе діни топ ретінде еврейлерге қарсы дұшпандық қарым-қатынас түріндегі ұлттық төзбеушіліктің бір түрі. Ырымшылдыққа негізделеді жəне ксенофобияның бір түріне жатады. Термин семит тілдері тобының барлық халықтарына емес, тек еврейлерге жəне/немесе яһудилерге қарсы дұшпандық қарым-қатынасты ғана білдіреді. Антисемитизмнің «өз» халқын асқақтатып, «бөтендерді» жек көретін ұлтшылдықтың кейбір түрлерінен айырмашылығы сонда, тек бір ғана «бөтен» семит халқы еврейлерге төзбеушілікті тудыру мен оларды қудалауға арандатады. Тарих барысында негізінен тұрмыстық қарым-қатынаста байқалатын діни жəне психологиялық теріс ұғымдар мен сегрегациядан бастап мемлекеттік органдардың жүргізген саясаты мен еврейлерді зорлықпен қоныс аудартуға жəне тіпті көздерін жоюға дейінгі антисемитизмнің түрлері болды (қар. Геноцид). Антисемитизмнің тарихы – этностық немесе діни топ ретінде еврейлерге қарсы дұшпандық қарым-қатынасқа байланысты оқиғалар тізбегі. Антисемитизм антиктік кезеңде пайда болып, бірқатар жалған нанымдарға негізделген болатын. Кейін келе христиан əлемінде антисемитизмнің негізіне діни уəж алынды. 19 ғасырдың 70-жылдарының соңында Германияда тұтас идеологияға жəне салмақты саяси қозғалысқа айналмас бұрын антисемитизмнің тарихи жолы ұзақ болды. Еврейлердің эмансипациясын ескергенде, ХХ ғасырда Холокост жылдары еврейлерді жаппай қыруға негіз болған нəсілшілдік антисемитизм пайда болды. ХХ ғасырдың аяғында – ХХІ ғасырдың басында антисионизммен тығыз байланысты еврей мемлекетін құру идеясын қабылдамау, Израильде өзін қорғауға қолданып жатқан шараларды айыптау, сонымен бірге шамадан тыс сатисфакция талаптары мен Холокост тақырыбында спекуляцияларын айыптауға келіп саятын «жаңа антисемитизм» тарала бастады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Көптеген сарапшылар 2000 жылдары əлемдегі антисемитизм екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері ең жоғарғы деңгейге жеткенін атап айтады. Бұл – антисемиттік сипаттағы ашық пікірлерге де, астыртын мəлімдеме лерге де қатысты. Атап айтқанда, Израильді жойғысы келетіндер, бұл əрекетті, оның еврейлердің мемлекеті болғандығынан ғана істеп отырғанын ескермейтін Израильдің сыни пікірі осыны байқатады. Зерттеушілер 2009 жылы əлемдегі антисемиттік акциялар саны күрт өскенін айтады. Осылайша Канадада 2009 жылы қақтығыстар саны өткен жылмен салыстырғанда 11,4 пайызға өсіп, 28 жыл бойы осы ұйым тіркеген көрсеткіштердің ең жоғарғы деңгейіне жеткен. Франциядағы антисемиттік акциялардың саны екі есеге дейін дерлік, ал Ұлыбританияда 55%-ға өскен. Алайда қазіргі антисемитизмнің басты ошағы Таяу Шығыста, араб жəне мұсылман елдерінде орналасқан (қар. Апартеид, Ұлттық антагонизм, Гетто, Дискриминация, Этностық дисперсизация, Этностық қақтығыс (конфликт), Ксенофобия, Ұлттық мифология, Этностық стереотиптер). АПАРТЕИД (апартхейд африканс тілінде apartheid – бөлек тұру, бөлек тірлік ету, ор. Апартеид, ағыл. Apartheid). Қатыгездікпен кемсіту саясаты, оның шектен шығушылығының басым түрі. Бұл саясат жұрттың белгілі бір топтарын олардың нəсіліне қарап саяси, əлеуметтік-экономикалық жəне азаматтық құқықтан айырып, тірлік ететін аумағын оқшаулауға дейін барады. Апартеид Оңтүстік Африка республикасында (ОАР) басқадан гөрі толығырақ көрінді. Бұл сөздің өзі алғаш рет 1943 жылы Оңтүстік Африка баспасөзінде қолданылған. А-ке 1948 жылы Ұлтшыл партия билікке келген соң қабылдаған бірқатар заңнамалық кесімдер (актілер) негізгі арқау болды. ОАР билеуші топтары өткен ғасырдың 90-жылдарына дейін сегрегация жəне жаншып қанау саясатын жүргізіп келді. ОАР-дағы апартеидтің басты ұстанымдары: ақ нəсілділердің дербес құқықтылығын сақтау жəне оларды таза сақтау; Оңтүстік Африканың ақ, қара жəне түрлі-түстілерден тұратын жұрты бəріне бірдей тең құқықпен бір қоғамға біріге алмайтыны туралы түсінік; оларды бөле қарау кемсітуішілік емес, əрбір этнонəсілдік топтың өзін-өзі билеуі «заңды» құқығына деген қамқорлық, ақ пен қаралар арасындағы егес пен қақтығыстарды болдырмауға кепілдік. 1959 жылы бантустандар туралы билльге сəйкес, ОАР-дың жиырма миллионнан астам африкалық жұрты үшін елдің жалпы ауданының 13%-ы ғана болатын аумақ бөлінген. Сөйте тұра, саны бес миллионға жетпейтін ақ нəсілділерге елдің қалған бөлігі түгелдей бекітіліп берілді. Африкалықтарды резерваттарда (бантустандарда) тұруға мəжбүрледі, олар ақ нəсілділерден гөрі анағұрлым аз жалақы алатын болды, парламентке сайлау жəне сайлану құқығынан айырылды, ал парламент африкалықтардың жері мен қоныстарын қоса алғанда, бүкіл елдегі заңнамалық билікке ие еді.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Бөлек тірлік ету тəртібін бұзу əрекеті қылмыс ретінде қудаланды. Тіпті апартеидтің кейбір əрекеттері геноцидке, нəсілдік топтар үшін түгелдей я жартылай жойылуға əкеп соғатын тіршілік тауқыметін қасақана туғызуға, ұласуы мүмкін еді. Қазіргі халықаралық құқық апартеидті адамзатқа қарсы жасалған қылмыс деп санайды. 1973 жылы апартеид қылмыстарының жолын кесу жəне ол үшін жазалау туралы халықаралық конвенция қабылданды (қар. Ұлттық антагонизм, Геноцид, Гетто, Кемсіту (Дискриминация), Нəсілшілдік (Расизм), Сегрегация). АССИМИЛЯЦИЯ (ор. Ассимиляция, ағыл. Assimilation, лат. аssimilation уподобление) – 1. Екі немесе одан да көп Этностық топтың /Этностардың/ Халықтардың өздерінің құндылық (кейде діни) бағдарларының, мəдени, этностық, тілдік ұқсастығының, іс-əрекеттерінің дəстүрлі түрлерінің жоғалу нəтижесінде жаңа қауымдастықтың құрылуы. Əрекет ететін саласына байланысты мынадай түрлерге бөлінеді: а) Тілдік А. – бір этностың басқа этностың тілін меңгеріп, кейін сол тілге ауысуы; біртілділік жағдайындағы Тілдік саясаттың түрі, мұндай саясатта кейбір этностар не мəжбүрлі түрде, не өз еркімен өздерінің тілдерінен жəне/ немесе мəдениетінен басқа басым тілдің жəне/немесе мəдениетінің т.б. пайдасы үшін бас тартады; ə) мəдени А. – Аккультурациямен бірдей; б) этностық А. – бір этностың/халықтың басқамен тоғысуы. Əдетте, этностық А. бұрын тілдік А., мəдени А. болады. Этностық А. нəтижесінде ұлттық-психологиялық ерекшеліктер ішінара немесе толықтай трансформацияға ұшырайды, Этностық бірдейлестіктің ауысуы, басқа этносқа сіңіп кетуі байқалады. 2. А. – этностық жəне мəдени айырмашылықтарды жоюға жəне моноэтностық қауымдастық қалыптастыруға (мысалы, Мигранттарды көшіп келген елде қоластына алу) бағытталған ұлттық саясаттың бір түрі. А. өткерілу тəсіліне қарай былайша жіктеледі: а) табиғи А. – бірлескен əлеуметтік, шаруашылық-экономикалық жəне мəдени өмірінің қажеттіліктерін қанағаттандырудың объективті үдерістерімен шарттас болатын жəне біртіндеп, бірнеше ұрпақтың өмір сүру барысында бейімделу (аккультурация, интеграция), этносаралық некелесу жолымен болатын А.; ə) зорлықпен жүргізілетін А. – мəжбүрлеу арқылы (ашық немесе табиғи емес, тікелей немесе жанама) этностың/халықтың өз тілінде сөйлеуге тыйым салу немесе шектеу, өздерінің салт-дəстүрінен бас тартуға мəжбүрлеу жəне оған басым топтың тілі мен мəдениетін таңу (А. күштеп жүргізу мектепте білім беруде, қоғамдық өмірде, ұлттық нəрсені қолдану аясын шектеуде, Этносаясат сипатында байқалады). Ассимиляцияға ұшырап отырған халықтың Этнонимінің, Этнодіни қауымдастық пен құрылымының жоғалуына, Тілдің ауысуына т.б. əкеп соқтыруы мүмкін, жоқ дегенде, жаңа Этностық қауымдастықтың құрылуына алып келеді. А. үдерістері мемлекеттің тұрақты өмір

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК сүру кезеңінде күшейеді (бұл этносаралық некелердің санынан байқалады) (қар. Қостілділік, Даулар, Саны аз халықтар, Этностық бейімделу, Этностық гомотектілік, Этностық фузия, Тілдік идеология, Тілдік қауымдастық, Тілдік саясат). - Ə - ƏЛЕМДІК ТІЛДЕР (ор. мировые языки, ағыл. international, global languages) – Біріккен Ұлттар Ұйымының жəне басқа да халықаралық ұйымдардың Ресми тілі жəне Жұмыс тілі мəртебесі бар тілдер. Ə.т. клубы өзгергіш, қазіргі уақытта оның қатарына ағылшын, араб, испан, қытай, орыс, француз тілдері кіреді. Сөйлеушілерінің саны – Ə. Т. басты белгісі емес (мыс., қытай тілі, сөйлеушілері миллиардтан астам болғанмен, Ə.т. клубына кірмейді). Ə.т. мəртебесі тілдің коммуникативтік дəрежесінің жоғарылығына байланысты: олар халықаралық салалардың бəрінде – дипломатияда, дүниежүзілік саудада, туризмде, интернет пен коммуникацияның қазіргі құралдарында, ғылымда т.б. пайдаланылады. Ə.т. көпшілік елдерде мектептер мен жоғарғы оқу орындарында міндетті пəн болып саналады (қар. Мемлекеттік тіл, Тұрғылықты тіл, Халықаралық тіл, Жергілікті тіл, Ресми тіл, Титулды тіл, Этностық тіл, Ұлтаралық қатынас тілі). ƏЛЕУМЕТТІК ТІЛТАНУ (ор. Социолингвистика, ағыл. Sociolinguistics, лат. soci (etos) қоғам + фр. linguistique < лат. lingua тіл) – тіл білімінің қарқынды дамып келе жатқан қажетті салаларының бірі, лингвистика, əлеуметтану, тіл əлеуметтануы, əлеуметтік психология, лингвистикалық антропология, лингвосоциология пəндерінің т.б. ыңғайлары мен жетістіктерін біріктіре пайдаланудан келіп шығатын сала. Ə.Т. құзыретіне мына сияқты мəселелер енеді: тілдің əлеуметтік табиғаты мен стратификациясы, функциялары мен тірлік ету формалары, Тілдік қауымдастықтың, Тілдік ахуалдың, Тілдік саясаттың ерекшеліктері мен динамикасы, бұқаралық жəне дара Қостілділіктің формалары мен жағдайы, бірдейлестіктің алуан түрі, тілдердің түйісулері, Шиеленістер т.б. көптеген мəселелер. Қазіргі Ə.Т. «тілді əлеуметтік контексте» зерттейтін ғылым ретінде өзіндік жүйесі бар, мəліметтерді жинаудың қатаң əдістемесі бар, айғақтарды талдаудың сандық-статистикалық əдістері бар, болжам ұсынудың экспериментпен тексерілу жолы т.б. бар (қар. Демография, Тілдік идеология). - Б - БИЛИНГВИЗМ (ор. Билингвизм, двуязычие, ағыл. Bilingualism, лат. bi дву(х) + lingua язык) – осымен бірдей: Қостілділік.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК БОСҚЫНДАР (ор. беженцы, ағыл. Refugees) – төтенше жағдайлардың салдарынан тұрақты мекен еткен елін тастап кеткен тұлғалар (қар. Депортация). БҰҰ қабылдаған 1951 жылғы Конвенция мен 1967 жылғы Хаттамаға сəйкес Б. – негізі бар қауіптің салдарынан нəсілдік, діни, азаматтық белгілері, саяси нанымдары, белгілі бір топқа қатыстығы бойынша қудалау құрбаны болуы мүмкін, өз азаматтығы тиесілі елден тысқары жерде болатын, өз елінің қамқорлығын пайдалана алмайтын немесе осындай қауіптің себебінен қамқорлығын пайдаланғысы келмейтін тұлға. Не болмаса белгілі бір азаматтығы жоқ жəне осындай жағдайлардың нəтижесінде бұрынғы тұрған елінен сыртта болып, осындай қауіптің салдарынан сол елге қайтуға мүмкіндігі жоқ немесе қайтып баруды қаламайтын тұлға. Босқындықтың ресми атауы қабылдайтын елдің заңнамасына сəйкес беріледі. БӨЛІНГЕН ХАЛЫҚТАР (ор. разделенные народы, ағыл. the divided peoples). Бөлінген халықтар деп шоғырланып ықшам мекен еткен аумағы екі немесе онан да көп мемлекеттік түзілімдердің шекараларымен бөлініп жатқан, сонда да тұтас қауымдастық екенін түсінетін этностық топты түсінген жөн. Мұндай халық өзіндік біртұтас мемлекеттік немесе автономиялық құрылыс шеңберінде өз этностық кеңістігін біріктіруге талпынады жəне мемлекеттік шекараларға бөлініп кеткен өз құрамдас бөліктерінің мəдени жіктеліске түсуін тежейтін өзіндік механизмдер қалыптастырады. Қазіргі əлемде шекаралар бөліп тастаған көптеген халық бар. Бұған күрдтер тарихы классикалық үлгі бола алады. Шекарамен бөлінген халықтар арасында адам саны жағынан күрдтер анағұрлым ірі халыққа жатады, кей дерек бойынша, адам саны 30 млн айналасында. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар ірі-ірі төрт топқа бөлініп кеткен жəне қазіргі уақытта төрт елдің шекарасы түйісінде өмір сүруде, ол елдер: Ирак, Иран, Түркия, Сирия. Оның үстіне, аумағы бойынша бірнеше рет өзгерген бөлініс сан ғасыр бойы жалғасып келеді. Өткен ғасырдың қырқыншы жылдары депортацияланған 40 мыңнан астам күрд Қазақстанда да өмір сүруде. Кəріс халқын 38 параллель бойынша екі мемлекет шекарасы бөліп жатыр. Еуропадағы бөлінген халықтарға ирландтықтар жатады, осыдан сəл бұрын бұл жағдай немістерге де тəн болатын. Бұрынғы отаршыл метрополиялардың шекарасымен бөлінген көп халық Африкада да өмір сүруде. КСРО ыдырағаннан кейін бөлінген халықтар арасындағы ең ірілерінің бірі орыс халқы болды. Орыс халқының бестен бір бөлігіне таяуы, яғни 25 млннан астамы жақын шетел мемлекеттерінде қалып қойып, елімен байланысты сақтап қалу мүмкіндігі қиындап кетті. Ресей аумағындағы бөлінген халықтарға лезгин, черкес, осетиндер жатады. Олардың ірі топтары Кавказ бен Таяу Шығыс елдерінің өзге республикаларында өмір сүруде. Бөлінген халықтар терминінің осы мақаладағы анықтамасы бөлінген халықтардың халықаралық-саяси жағдайға, жекелеген мемлекеттердің

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тұрақтылығына, аймақтық этносаяси жəне этномəдени үдерістерге ықпал ететін əлеуетін бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар келтірілген анықтама этностық топтардың бұл санатын өзге этносаяси жəне этномəдени құбылыстардан ерекшелеп тұратын өзіндік өзгешелігін айқындауға мүмкіндік береді. Этностық азшылық, диаспора жəне т.с.с. тірлігі контексінде бұл феномен көбіне шектеулі түрде қарастырылатындықтан, мұндай ерекшеліктің маңызы зор. Бөлінген халықтардың барлығы десе де болады, бірігуге талпыныс жасаумен болады. Олардың кейбірі осы мақсатта ұлт-азаттық күреске қосылып кетіп жатады. Бұл мəселе мемлекеттердің саяси мүдделеріне тікелей қатысты болғандықтан, шешілуі ең қиын мəселелердің бірі саналады (қар. Депортация, Дисперсизация, Этностық кемсітушілік, Тарихи отан, Кіші отан, Көшіқон, Оралман, Репатриант, Отандас). БІЛІМ БЕРУ ТІЛІ (ор. язык образования, ағыл. language of education) – өңірлік немесе ұлттық деңгейлерде бастауыш жəне орта білім беру құралы ретінде пайдаланылатын тіл. Қазақстанда Мемлекеттік тіл, сондай-ақ орыс, тəжік, ағылшын, түрік, өзбек, ұйғыр т.б. тілдерде білім беріледі. Б.б.т. білім беру жүйесінде оқытудың əртүрлі деңгейіне қарай əртүрлі көлемде болады. «Тілдердің үштұғырлығы» мəдени жобасының міндеттеріне орай Б.б.т. ретінде қазақ, орыс, ағылшын тілдерінің өрісі кеңейіп келеді (қар. Мемлекеттік тіл, Тіл, Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы). БІРЛЕСТІКТЕР ҚҰРУҒА ЕРІКТІЛІК ҚҰҚЫҒЫ (ор. право на свободу объединений, ағыл. right to freedom of associations) – адам мен азаматтың басты конституциялық құқықтарының бірі, мұны іске асыру қоғам мүддесімен сəйкес келеді жəне ол мемлекет қорғауында болады. Адамның өзгелермен бірлесіп байланысуына еріктілік құқығы 1966 ж. Азаматтық жəне саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 22-бабының 1-інші жəне 2-тармақтарында жарияланған. ҚР Конституциясының 23-бабында Қазақстан Республикасы азаматтарының бірлестіктер құруға еріктілік құқығы бекітілген. Сонымен бірге қоғамдық бірлестіктердің əрекеті заңмен реттеліп отырады. Қазақстанда бірлестіктер құруға еріктілік құқығы азаматтар ортақ мақсатқа қол жеткізу үшін саяси партиялар, кəсіби одақтар түріндегі қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес сипаттағы басқа да бірлестіктер құру арқылы жүзеге асырылады. Қоғамдық бірлестіктер мынадай мақсаттармен құрылады жəне жұмыс істейді: саяси, экономикалық, əлеуметтік жəне мəдени құқықтар мен бостандықтарды жүзеге асыру жəне қорғау; азаматтардың белсенділігі мен өзіндік қайраткерлігін дамыту; кəсіби жəне əуесқой мүдделерін қанағаттандыру; ҚР заңнамасында тыйым салынбаған өзге де қарекеттер жасау.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК 2007 ж. конституциялық реформа барысында Негізгі Заңның 5-бабынан қоғамдық институттар мен мемлекеттік институттардың бірігуіне, қоғамдық бірлестіктерді мемлекеттің қаржыландыруына жасалған тыйымдар алынып тасталды. Бұл – үкіметтік емес ұйымдарды мемлекеттің əлеуметтік маңызды функцияларын іске асыруға, оның ішінде ұлттық-мəдени орталықтарды мемлекеттің ұлттық саясатын іске асыруға кеңінен тартуға əрі тілдер, білім беру жəне мəдениет саласындағы бағдарламаларды бюджеттен қаржыландыруды ұлғайтуға мүмкіндік берді. Осыдан барып азаматтық қоғам институттары күрт жанданып, олардың саны көбейді жəне қызметтерінің нəтижесі жоғарылады. Б. қ. е. қ. пайдалануға мемлекеттік я қоғамдық қауіпсіздік үшін заңда қарастырылған жəне демократиялық қоғамға қажет қоғамдық тəртіп, тұрғындардың денсаулығы мен адамгершілігін сақтау немесе өзге тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға байланысты шектеулерден басқа шектеу қойылмайды (1966 ж. Азаматтық жəне саяси құқықтар туралы халықаралық пакт). Ұлтаралық жəне дінаралық қатынас ерекше нəзік əрі маңызды болғандықтан, ҚР Конституциясында осыған орай жекелеген тыйымдар мен шектеулер белгіленген. 5-бап бойынша, мақсаты немесе əрекеті конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге, Республиканың тұтастығын бұзуға, мемлекет қауіпсіздігін бүлдіруге, əлеуметтік, нəсілдік, ұлттық, діни, қауымдық жəне рулық жанжал шығаруға, сондай-ақ заңнамада қарастырылмаған əскери жасақ құруға бағытталған қоғамдық бірлестіктер құруға жəне олардың əрекет етуіне тыйым салынады. Республикада өзге мемлекеттердің саяси партиялары мен кəсіби одақтарының, діни негіздегі партиялардың əрекет етуіне, сондай-ақ саяси партиялар мен кəсіби одақтарды шетелдік заңды тұлғалар мен азаматтардың, шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың қаржыландыруына жол берілмейді. Қазақстан территориясындағы шетелдік діни бірлестіктердің əрекеті, сондай-ақ Республикада діни бірлестіктердің жетекшілерін шетелдік діни орталықтардың тағайындауы Қазақстан Республикасының тиісті мемлекеттік органдарының келісімі бойынша жүзеге асырылады. Конституциялық нақты шектеулердің тізімі 1996 ж. 31 мамырында №3 «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы жəне Қазақстан Республикасының басқа да арнайы заңдарымен біршама нақтыланған əрі толықтырылған, олар: 2001 ж. 16 қаңтардағы №142 «Коммерциялық емес бірлестіктер туралы», 2002 ж. 15 шілдедегі №344-ІІ «Саяси партиялар туралы», 2014 ж. 27 маусымдағы №211-V «Кəсіби одақтар туралы», 2011 ж. 11 қазандағы №438IV «Діни қызмет пен діни бірлестіктер туралы» т.б. заңдар (Этномəдени бірлестіктер).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК - Г - ГЕТТО (итал. тілінен ghetto, ор. гетто, ағыл. ghetto) – ұлттық, нəсілдік немесе діни белгілеріне қарай кемсітілген адамдарды оқшау тұрғызуға немесе қоныстандыруға орта ғасыр дəуірінде қаладан арнайы бөлінген аудан. Гетто формасында қоныстандырудың алғашқы тəжірибесі 1280 жылы Мароккода жүзеге асырылған. Еврей тұрғындарының санын өсірмеу мақсатында осы орамдардағы үйлердің санын шектеген. 16 ғасырда еврей геттолары Батыс жəне Орталық Еуропа елдерінде кеңінен таралады. Ескерте кету керек, орта ғасырларда еврейлердің ықшам қоныстануы, кəсіби немесе діни топтың əрқайсысы оқшау тұруға ұмтылған жəне бұл сол дəуірдің корпоративтік рухына əдеттегі жағдай болған. Алайда 14-15 ғасырларда еврей геттолары күштеп жасалды. 1555 жылы Павел IV Папа шығарған буллаға сəйкес барлық Папа жерлеріндегі еврейлер дуалмен қоршаулы арнаулы орындарға біржола қоныстануға тиіс болды, олардың гетто шекарасынан түнгі уақыттар мен христиан мерекелері кезінде шығуға хақылары жоқ болатын. Қоныстардың ішіндегі тұрмысты раввиндер реттеп отырды. Геттолардың осындай тіршілік режимі Италияда, Германияда, Чехияда, Польшада, Литвада орнады. Ең ірі геттолар Римде, Венецияда, Майндағы Франкфуртте, Прагада болған. Халықтың өсуіне қарамастан, геттоның аумағын кеңейтуге рұқсат берілмеді, осының салдарынан халқы тым көп еврей орамдары антисанитариялық ахуалға тез ұшырайтын. Еуропадағы еврей геттоларының жүйесі Наполеон соғыстары кезеңінде күйреді. Франция Императоры жаулап алған елдерінде адамды діни белгілері бойынша дискриминациялауға жол бермейтін азаматтық құқық жүйесін орнатып отырды. Еуропадағы соңғы гетто – Римдегі гетто – тек 1870 жылы ғана жабылды. 1939-45 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистер Шығыс Еуропадағы басып алған қалаларында еврей геттоларын құрған. Шын мəнінде, бұлар тұтқындары жаппай дерлік қырылған өзіндік концлагерлер еді. Мұсылман елдерінде еврейлердің қалалық ықшам қоныстары 20 ғасырда Израильге жаппай көшу кезіне дейін болған. Қазіргі кезде кейде «гетто» сөзі аз ұлттар тұратын қала аудандарын атау үшін қолданылады, бірақ көбінесе бұл сөзбен жақсарудан үміт жоқ, адам төзгісіз тіршілік жағдайларындағы кедейлер тұратын қала аудандарын да атайды (қар. Апартеид, Ұлттық антагонизм, Дискриминация, Сегрегация, Ксенофобия). - ДДЕМОГРАФИЯ (ор. демография, ағыл. demography, грек. demos халық + grapho жазамын) – халық пен оның даму заңдылығын зерттейтін ғылым

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК (ұрпақ алмасу, өсу мөлшерін, ұлттық құрамын, аумақ пен өңірге бөлінуін, сыртқы жəне ішкі көші-қондарын т.б.). Д. халық саны мен əртүрлі мемлекеттерде тілдердің таралуының арақатысын, сонымен бірге тілдер мен диалектілердің даму динамикасын ескереді, мысалы, əр тілде сөйлеушілер санына байланысты жұрттың демографиялық қуаты анықталады. Демографиялық тұрғыдан бірдей тілдік ахуалдар мен демографиялық тұрғыдан тең емес тілдік ахуалдар болады. Мыс., Бельгияда демографиялық жағынан бірдей тілдік жағдаят байқалады: тұрғындарының 39,1% – франктілді валлондар, 50,7% – фламандтар. Қазақстандағы тілдік ахуал демографиялық жағынан бірдей емес (қар. Халық санағы, Тілдік ахуал). ДЕМОКРАТИЯ (грек. demos халық + kratos билік; ор. – демократия; ағыл. democracy) – халық өкіметі (сайланып қойған өкімет органдарын құру), саяси плюрализм мен көппартиялылық, заң алдында баршаның теңдігі, азаматтардың конституциялық құқықтары мен еркіндіктерін сақтау ұстанымдарына негізделген қоғамның, саяси режимнің, қоғамды саяси ұйымдастырудың формасы. Демократия дегеніміз – билік басындағылардың азаматтар алдында қоғамдық саладағы өз іс-əрекеттері үшін жауап беруі, ал азаматтардың өз мүдделерін бəсекелестік пен өздері сайлаған өкілдерімен өзара əрекеттесу арқылы жүзеге асыруы. Кез келген басқа жүйе сияқты демократия да билік басындағыларға басқаруда ерекше рөл атқаратын жəне заң бойынша өкім жүргізу қызметі берілген адамдарға тəуелді. Демократиялық жүйенің демократиялық емес жүйеден айырмашылығы билікке келудің заңды жолдары мен басқарушылардың өз шешімдері үшін жауапкершілігін анықтайтын нормалардан көрінеді. Классикалық ұғымдағы демократия қоғамды саяси ұйымдастырудың халықты билік бастауы ретінде тануға, халықтың мемлекеттік істерді шешуге қатысуға хақылығына жəне азаматтарға айтарлықтай кең ауқымды құқықтар мен еркіндіктер беруге негізделген формасы. Осы ретте демократия, ең алдымен, мемлекет формасы ретінде қарастырылады. «Демократия» терминін басқа да саяси жəне əлеуметтік институттардың (мысалға, партиялық, өндірістік) ұйымдастырылуы мен іс-əрекеттеріне қатысты да, сонымен қатар тиісті қоғамдық қозғалыстарды, саяси бағыттарды, əлеуметтік саяси ой ағымдарын сипаттау үшін де пайдаланады. К.Маркс демократияны қоғам өмірінің материалдық жағдайларымен жəне таптық құрылымымен тығыз байланыста қарастырған. Демократия — тарихи қоғамның дамуына қарай, əлеуметтік-экономикалық формациялардың ауысуына қарай өзгеретін құбылыс. Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде таптар мен таптық қарама-қайшылықтар болмаған, рулар мен тайпалардың өзін-өзі басқаруы арқылы жүзеге асатын бейсаяси Д. болған. Экономикалық теңсіздіктің, жекеменшік пен қанаудың, яғни антагонистік таптардың пайда болуымен мемлекетпен бірге саяси демократия да пайда

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК болды, сол себепті де таптық қоғамда оның дамуы саяси биліктің негізгі мекемесі ретіндегі мемлекетпен тығыз байланысты болып шықты. Демократияның шешуші элементі – азаматтардың толық құқықтылығы. Демократияның жалпы мойындалатын келесі көрсеткіші – көпшіліктің билігі. Шешімді көпшіліктің дауыс беруімен қабылдайтын кез келген басқару органы демократиялық болып саналады. Демократияның ұстанымдары асбтрактілі жəне түрлі институттар мен оның ішкі түрлері демократиядан бастау ала алады. Бірақ демократиялық даму белгілі бір рəсімдік нормаларды сақтау мен азаматтық құқықтарды құрметтеуді қажет етеді. Роберт Даль қазіргі саяси демократияның бар болуына қажетті мынадай шарттарды атайды: конституция үкіметтің шешімдерін қадағалауды сайланбалы ресми тұлғаларға жүктейді; бұл ресми тұлғалар кез келген мəжбүрлеу мүмкіндіктерін болдырмайтын таза сайлау барысында мерзімді түрде сайланып отырады; ресми тұлғаларды іс жүзінде халықтың ересек жастағы барлық адамдары сайлауға құқылы; сайланбалы қызметтерге іс жүзінде халықтың ересек жастағы барлық адамдары талаптануға құқылы; азаматтар саяси себептер бойынша қуғындалудан қорықпай өз пікірлерін білдіруге құқылы; азаматтар ақпаратты альтернативті көздерден алуға құқылы; ақпараттың альтернативті көздері заңмен қорғалған; азаматтар біршама тəуелсіз ассоциациялармен жəне ұйымдармен қатар саяси партиялар жəне мүдделері бойынша топтар құруға құқылы. Демократияның осы жеті іргелі ұстанымдарына Т.Л.Карл, Ф.Шмиттер тағы екеуін қосады. 1) Халық сайлаған ресми тұлғалардың сайланбаған ресми тұлғалар тарапынан (тіпті бейресми) қарсылық көрмей өз конституциялық өкілеттігін жүзеге асыруына мүмкіндігі болуы керек. Егер əскери не мемлекеттік мекемелердің немесе кəсіпорындардың қызметкерлерінің сайланбалы басшыларға қарамастан əрекет ету, халық қалаулыларының шешіміне вето қою мүмкіндігі болса, демократияға қауіп туады. 2) Мемлекет егеменді болуы жəне жоғарырақ деңгейдегі саяси жүйелерге тəуелсіз іс-əрекет етуі керек (қар. Мемлекеттілік, Патриотизм, Ұлт, Жаңа қазақстандық патриотизм, Халық). ДЕПОПУЛЯЦИЯ (лат. populus «халық», ор. депопуляция, ағыл. depopulation) – келесі ұрпақ саны жағынан алдыңғы ұрпақтан азайғанда, өлу туудан артқанда, эмиграция өте-мөте көбейгенде, аштық, соғыс орын алғанда халықтың ұдайы өсіп-өнуі төмендеп, оның абсолютті санының жүйелі түрде кемуі. Осы күні бірқатар елдер халық санының ұзақ уақыт бойы кемуін бастан кешіріп отыр, атап айқанда, Болгария, Эстония, Латвия, Украина, Свазиленд, Беларусь, Грузия, Литва, Венгрия, Жапония, Ресей, Словения, Молдавия, Армения, Босния, Хорватия, Германия, Италия, Куба, Греция, Испания, Уругвай, Дания, Финляндия, Австрия, Лесото елдерінде баяу өсу жалғасуда. Қазақстан

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК халқының санының артып келе жатқанын жариялады, 2009 жылғы санақ бойынша Қазақстанда 16 млн-нан астам адам тіркелген (қар. Демография, Этнос). ДИАСПОРА (грек. διασπορά – шашыраңқылық, ор. диаспора, ағыл. diaspora) – Г.В.Осиповтың пікірінше, Д. дегеніміз – халықтың бір бөлігінің (этностық қауымдастық) өз Отанымен сəйкестік сезімін сақтап, туған елінен тыс тұруы. Д.-ның өзге халықтың ортасында тұратын басқа этностық қауымдастықтардан айырмашылығы – халқының негізгі немесе маңызды ұлттық ерекшеліктерінің сипаттарын сақтауға, тілді, мəдениетті, этностық сананы дамытуға жəрдемдесуге тырысуы (қар. Ирредента). Басқа этностық топтар сияқты, Д. қауымы да өзінің этномəдени шекараларын сақтайды. Д. оның өзіндік сана-сезімінің негізін қалаушы элемент болып табылатын ұжымдық жадыны белсенді түрде ұстанады. Сонымен қатар Д. жерлестер қоғамынан бастап қоғамдық, ұлттық-мəдени жəне саяси қозғалыстарға дейін жететін кейбір ұйымдық формалар арқылы əрекет етеді. Д.-ның негізгі қызметтері – өз халқының рухани мəдениетін қолдауға, дамытуға жəне нығайтуға, ұлттық салт-дəстүрлерді таратуға, Тарихи отанымен мəдени байланысты сақтауға белсенді қатысу. Ал оның ерекше қызметі – ұлттық мəдениетінің ретрансляторы болып табылатын ана тілін сақтау, өйткені одан айырылу оны ұлт ретінде көрсететін кейбір қасиеттерге, алдымен рухани жағына (салт-дəстүріне, өзіндік санасына) тікелей əсер етеді. ДИАСПОРА ТІЛІ (ор. язык диаспоры, ағыл. language of diaspora) – өзінің байырғы аумағынан я мемлекетінен тысқары жерде тұратын нақты бір Этностық топтың (Диаспораның) тілі. Басым көпшіліктің тілімен тікелей араластықта болатын Д.т-нің қызмет аясы мен пайдаланылатын аясы уақыт өткен сайын едəуір тарыла түседі. Уақыт өткен сайын Д.т. өзгеріске ұшырап отырады, онда интерференттік сипаттар (лексикалық ауысулар, фонетикалық өзгерістер т.с.с.) пайда болады, мыс., Қытайдағы, Монғолиядағы, Түркиядағы қазақ диаспорасының қазақ тілі, алғашқы эмиграция толқынымен АҚШ пен Еуропаға барып тұрып қалған орыс диаспорасының тілі. Бұқаралық ақпарат құралдарының кең тарауы, интернационалдандыру мен жаһандану үдерістерінің себебімен Д.т. мен негізгі тілдің арасындағы алшақтау үдерісін тежеуге болатыны болжалданып отыр (қар. Автохтондық тіл, Ассимиляция, Мемлекеттік тіл, Тұрғылықты тіл, Жергілікті тіл, Миноритарлық тіл, Ресми тіл, Ана тілі, Титулдық тіл, Этностық фузия, Этностық тіл, Қазақстан тілдері, Тілдік қауымдастық). ДІНИ СƏЙКЕСТЕНДІРУ (ор. идентификация религиозная, ағыл. identifi cation religious) – белгілі бір дінге қатыстылығының ділдік құндылық жəне мінез-құлықтық бағдарларын бекітетін əлеуметтену нормасын индивидтің игеруі (қар. Сəйкестендіру). Д.с. үдерісінде жеке адам өзін əлдебір таңдау-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК лы, мистикалық негізбен, мінез-құлықтың ережелері, нормалары шығатын құдайлық болмыспен байланыстырады. Бұл нормалардың əдепкі адамгершілік нормалардан өзгешелігі сонда, бұлар канондарда, қасиетті жазбалар мен өсиеттерде, құдайлық, рухани құндылықтарға деген қатынастың жазылмаған, бақыланбайтын ережелерінде белгіленеді. Д.с. жүйесі жанама түзілімдерге, жеке адам өзінің болмысы туралы түсініктерді адами ғұмыр кешу мақсатымен байланыстыратын киелі əлемге негізделеді. Д.с-дің өзіндік ерекшелігі жеке адам мұнда өмірдің мəні туралы түсінігін бейнелейді жəне өзінің рухани əлемін қалыптастырады, бұл əлемде «іс əлемі» мен «сөз əлемі» діни түсініктерге лайық адамгершілік қылықтармен сəйкесуге тиіс. Д.с. кемел қоғамдастық бейнесін жасауға, адами тұрғылардың ұжымдық өмірге қосылуының модусы ретіндегі мистикалық ұжымдылықты жасауға мүмкіндік береді. Д.с.-дің негізгі функциясы – тиянақталған утопия көмегімен діни нормалар, құндылықтар мен үлгілерге кеңістіктік-уақыттық координаттарының конъюнктурасынан тəуелсіз, өзгермейтін, абсолютті адами болмысқа, əлеуметтік институттарға т.с.с. ие болатындай сипат беру, адами мəдениетті трансценденттікпен нығайтуға жету. - Е - ЕГЕМЕНДІК (ор. суверенитет, анг. Sovereignty) – дербестік жəне тиесілі билікті (мəртебені, қызметті, құқықтылықты немесе мүмкіндіктерді) жүзеге асырудағы біреудің (халыққа, мемлекетке, ұлтқа) дербестігі мен тəуелсіздігі. Егемендік түрі сəйкесінше халықтық, мемлекеттік жəне ұлттық болып бөлінеді. Халықтық Е. – мемлекеттік биліктің жалғыз қайнар көзі ретіндегі (жоғарғы рухани жан иесі де, монарх немесе президент те, саяси партия немесе басқа да қоғамдық бірлестік те, территориялық өзін-өзі басқару орындары жəне т.б. мұндай бола алмайды) халықтың айрықша парызы; халық қалауы тікелей жəне өкілдік демократияның түрлі формаларының көмегімен Конституцияға жəне басқа да заңдарға, саясат пен мемлекеттік аппараттың барлық қызметіне ауысады; халықтың тікелей немесе жанама түрде өзі сайлаған мемлекеттік қызметкерлердің жұмысын бақылауға жəне оның тиісті құқықтық салдарларына алып келетін нəтижесін бағалауға мүмкіндігі болады. ЕУРАЗИЯЛЫҚ ИДЕЯ (ЕУРАЗИЯШЫЛДЫҚ) (ор. евразийская идея, ағыл. Eurasian idea) – философиялық-саяси қозғалыс, мұны идеялық-саяси жəне философиялық дербес ағым ретінде де қарастыруға болады. Бұл ағымның даму жолында бірнеше кезең бар. Еуразиялық идея тарихы екі шешуші кезеңге əрі екі полюске бөлінеді: біріншісі – 1920-1930 жылдар, екіншісі 1990-2000 жылдар. Еуразияшылдықтың бірінші кезеңінің негізі орыс имми-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК гранттары ортасында 1920-1930 жылдары қаланған болатын. Еуразияшылдықтың пайда болған мерзімі 1921 жылдың тамызы болып саналады, дəл осы күндері жаңа қоғамдық-саяси ойдың негізін салушы төрт автор «Исход к Востоку. Предчувствия и свершения. Утверждение евразийцев» деген жалпы атпен тұңғыш ұжымдық еңбек шығарған еді. Қозғалыс жас философтар мен көсемсөзшілер Н.С.Трубецкойдің, П.Н.Савицкийдің, Г.В.Флоровскийдің жəне П.П.Сувчинскийдің «Исход к Востоку» (София, 1921 ж.) атты жинақ шығарған күнінен басталды. Еуразияшылдық қозғалыс өз маңайына жоғары білімді зияткерлерді топтастырды, олардың айналысатын салалары экономикалық жағрапия, этнография, тіл білімі, философия, тарих, дін, шығыстану, география, музыка т.с.с. əртүрлі болды. Ал оларға ортақ негізгі идея – еуразиялық өркениет күрделі құрамды, онда табиғи толерантты түрде славяндық жəне түркілік халықтар, мұсылмандар мен христиандар өзара ықпалдастықта болды дейтін идея. Бұл ағымның өз ішінде белгілі бір қайшылықтары да болды: отарлауға қарсы болғандар да, империяны жақтағандар да бар еді. Еуразияшылдықтың дамуына Л.Н.Гумилев айрықша үлес қосты (қар. Этногенез). Еуразия туралы пайымдағанда Л.Н.Гумилев оны континент деп қана қарамайды, сонымен қатар мұның орталығында қалыптасқан суперэтнос туралы да мəселе қозғайды. Оның «Каспий маңындағы мыңжылдық» атты еңбегі Еуразия ойкуменінің б.д.д. ІІІ ғасырдан бастап б.д. ХІІ ғасырына шейінгі 1500 жылдық тарихын тарихи-этнологиялық тұрғыдан зерттеуге арналған. Автордың дəлелдеуінше, Еуразияның тарихи орталығы, этностық, тарихи, саяси жəне мəдени мүдделерінің тоғысқан жері Каспий болған. Еңбекте ғасырлар бойы шиеленісті оқиғалардың сахнасы болған Каспий төңірегіндегі орасан үлкен кеңісікте этностардың пайда болуы мен өшуі туралы баяндалады. Каспий айналасында қалыптасқан ерекше өркениеттің шығуы мен дамуы, оның бастау көздері мен дүние жүзілік тарихи үдерістегі рөлі туралы айтылады. Қазіргі кезеңде еуразияшылдықты дамытып, оған жаңа көзқарастар енгізген Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаев болып отыр. 1994 жылдың көктемінде М.В.Ломоносов атындағы Мəскеу мемлекеттік университетінде оқыған дəрісінде ол Еуразиялық одақ құру туралы идеясын жария етті, сол уақыттан бастап саяси лексиконнан еуразияшылдық, еуразиялық кеңістік, еуразиялық интеграция деген ұғымдар берік орын алды. 1920-1930 жылдардағы еуразияшылдықпен салыстырғанда, Н.Ə.Назарбаевтың еуразиялық доктринасының тарихи маңызы сонда, бұл еуразияшылдықтың өрісінің өзін, дискурсын, мəнмəтінін елеулі мөлшерде кеңейтті. Жаңа еуразияшылдық Қазақстанмен ажырағысыз байланыста: мұнда Еуразия құрлығындағы барлық ел үшін қатысым жасауға жол ашылған. Еуропа Еуразияның бөлінбес бөлшегіне айналған. Еуразияшылдықтың болашағы ұлттық аспектілерді оңтайлы сабақтастыру жолындағы ізденісте (қар. Еуразиялық интеграция).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ЕУРАЗИЯЛЫҚ ИНТЕГРАЦИЯ (ор. Евразийская интеграция, ағыл. – Eurasian integration) – Еуразиялық одақ туралы Н.Ə.Назарбаевтың идеясы, халықаралық қатынастар аясында қарастырылатын идея, еуразиялық кеңістіктегі мемлекеттердің бірігу қажеттігін негіздеудің жаңа тұжырымдамалық көзқарасы, тарих ортақтығына орайлас интеграцияның, еуразиялық кеңістіктегі халықтар мен мемлекеттердің саяси, экономикалық жəне əлеуметтік аспектілер жағынан оң ықпалдастығының жаңа типі. Еуразиялық интеграция идеясын алғаш рет Н.Ə.Назарбаев 1994 жылы М.В.Ломоносов атындағы Мəскеу мемлекеттік университетінде оқыған дəрісінде жария етті. 2014 жылы Астанада «Еуразиялық интеграция: қазіргі даму үрдістері жəне жаһандану қатерлері» атты халықаралық форумда сөйлеген сөзінде ол еуразиялық интеграцияның негізгі қағидаты еріктілік ұстаным екеніне тағы да назар аудартты: «Еуразиялық интеграция – КСРО уақытына қайта оралу емес. Əлем өзгерген, біз де өзгердік. Сондықтан əр ел интеграциялық үдеріске қатысуын өз бетінше дербес шешуге хақылы», - деп көрсетті Н.Ə.Назарбаев. ТМД кеңістігіндегі интеграциялық үдерістердің бəріне еріктілік пен тең құқықтылық қағидаты ғана негіз болуға тиіс. Еуразиялық интеграция жолындағы алғашқы қадам 1995 жылы Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың құрылуы болды. Оны құрудағы мақсат – ұйымға кіретін елдердің сыртқы кедендік ортақ шекараларын қалыптастыру, сыртқы экономикалық саясат, тарифтер мен бағаларды, ортақ нарық құратын басқа да факторларды біріктіру. 2000 жылдың мамыр айында Ресей Президенті Владимир Путин бұл қоғамдастықты өзгертуге бастама көтерді. Бір жыл өткен соң ЕурАзЭҚ-тың жаңа құрамына РФ, Беларусь, Қазақстан, Тəжікстан жəне Қырғыз Республикалары кірді. Ресей, Беларусь пен Қазақстанның Кедендік одақ құруы еуразиялық интеграцияның екінші кезеңі болды. Бұл Одақ ішінде бірдей кедендік тариф қолданылатын болды, кедендік баж салығы салынбайтын болды, арнайы қорғалуға тиісті, демпингке қарсы жəне өтемдік шаралардан басқа экономикалық сипаттағы шараларға шектеу қойылмайтын болды. 2007 жылдың 6 қазанында Кедендік одақ құру жөніндегі шартқа қол қойылды, ал Кедендік одақ жұмысы 2010 жылдың 1 қаңтарынан басталды. Интеграцияның үшінші кезеңінде Біртұтас экономикалық кеңістік (БЭК) құрылды. Бұл жөніндегі шешімді 2009 жылдың 27 қарашасында Мəскеуде Ресей, Беларусь, Қазақстан басшылары қабылдаған болатын. БЭК мақсаты – өзара саудадағы кедергілерді алып тастау, тауарлардың, қызметтердің, капитал мен жұмыс күшінің ортақ нарығын құру, сондай-ақ келісілген валюталық саясат ұстау. Еуразиялық интеграцияның төртінші кезеңі 2014 жылдың 29 мамырында Астанада Еуразиялық экономикалық одақ құру туралы шартқа қол қоюмен жəне қатысушы елдерде Шарттың ратификациялануымен айшықталады (қар. Еуразиялық идея, Еуразиялық сəйкестілік).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ЕУРАЗИЯЛЫҚ СƏЙКЕСТІЛІК (ор. Евразийская идентичность, ағыл. – Eurasian identity) – Еуразия халықтарын тарихи, əлеуметтік-мəдени, экономикалық тұтас қауымдастық болып бірдейлестіру, Еуразия халықтарының мəдениетін – славяндық жəне түркілік, мұсылмандық жəне православтық мəдениеттерді – бір-бірімен қатысымда болатын жəне бірін-бірі байытатын құбылыс ретінде қабылдау. Əдебиеттерде мұның анықтамасы əлі де тұрақталмағаны байқалады: Е.с.-тің өзегі не болатыны туралы ғылыми пікірталастар баршылық. Мұны негіздеуге жасалған талпыныс пен бастау көздерді Л.Н.Гумилевтің «Көне Русь жəне Ұлы Дала», «Каспий маңындағы мыңжылдық» т.б. еңбектерінен табуға болады. Мұның негізінде екі ірі өркениеттің отырықшылық пен номадшылдық, жер өңдеушілер мен көшпелілер мəдениетінің тарихи тағдырының ортақтастығы мен өзара ықпалдастығы жатыр. Түркі жəне славян жазуының бір-біріне өзара əсер ету үдерісінің сырларын ашатын маңызды еңбек – О.Сүлейменовтің «Аз и Я» кітабы (1973). Қазіргі кезеңде Еуразия елдерінің интеграциясының ықпалымен еуразиялық сəйкестілікті жаңаша ұғынып, жаңаша бағалау қолға алынды (қар. Еуразиялық интеграция). ЕУРАЗИЯЛЫҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ОДАҚ (қысқа. ЕАЭО) (ор. Евразийский экономический союз, ағыл. Eurasian Economic Union) – халықаралық интеграциялық экономикалық бірлестік (одақ), ЕурАзЭҚ Кедендік одағының негізінде осы Одақты құру туралы шартқа 2014 жылдың 29 мамырында қол қойылды (2015 жылдың 1 қаңтарынан заңды күшіне енеді). Одақтың құрамына Ресей, Қазақстан жəне Беларусь енді. ЕАЭО қатысушы елдердің экономикаларын нығайту үшін жəне «бір-бірімен жақындасу» үшін, əлемдік нарықта осы елдердің бəсекеге қабілеттілігін арттырып, заманауиландыру үшін құрылған. Одақтың ұлттан жоғары органы Еуразиялық экономикалық жоғарғы кеңес болып саналады. Кеңеске мемлекет пен үкіметтердің басшылары енеді. Жоғарғы кеңес кемінде жылына бір рет мемлекет басшыларының, кемінде екі жылда бір рет үкімет басшыларының деңгейлерінде жиналатын болады. Шешімдер консенсуспен қабылданады. Қабылданған шешімдерді қатысушы мемлекеттердің бəрі орындауға міндетті. Жоғарғы кеңес басқа реттеуші құрылымдардың құрамы мен өкілеттігін белгілейді. Еуразиялық экономикалық жоғарғы кеңес құрамы: мемлекет басшылары А.Г.Лукашенко (Беларусь), Н.Ə.Назарбаев (Қазақстан Республикасы), В.В.Путин (Ресей Федерациясы); үкімет басшылары М.В.Мясникович (Беларусь), К.Қ.Мəсімов (Қазақстан Республикасы), Д.А.Медведев (Ресей Федерациясы). ЕУРОПАЦЕНТРИЗМ (ор. европоцентризм, ағыл. eurocentrism) – өзіне тəн рухани қалпымен Еуропа əлемдік мəдениет пен өркениеттің орталығы

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК деп қарайтын мəдени-философиялық бағдар, көзқарастар жүйесі. Көне Греция заманының өзінде-ақ Шығыс пен Батысты варвар мен эллин, «жабайылық» пен «өркениеттің» шендестіктерінің формасы ретінде қарама-қарсы қойылатын болған. ХІV-ХV ғасырлардағы отарлау жəне басқыншылық кезеңдерінде еуропалық мəдениет Шығыстың «бөтен», бұлар үшін жаңа мəдениеттерін ашудың нəтижесінде мəдени есеңгіреуді бастан өткерді. ХХ ғасырды Е. идеяларын белгілі бір шамада басқаша түсіндіру Шпенглер мен Тойнби теорияларынан орын алды: олар дербес мəдениеттердің сабақтасуы мен байланысу мүмкіндігін жоққа шығарды. Бұл тұжырымдамаға өзгеше бір қарсы тұратын бағдар шығысцентризм болды. Бұл бағдар бойынша, еуропалық мəдениетте жасампаз сипат жоқ, ол – өзгеден ауыстырып алған мəдениет. Сондай-ақ негрлік мəдениет құндылықтарының артықшылығы туралы негритюд теориясы т.б. Е. қарсы жауап іспеттес. Еуропаның озат ойшылдары, ағартушылары бастап, Е. сын көзбен қарай білді, адамзаттық мəдениет пен мəдениет тарихының біртұтастығы туралы идеялар ұсынды. ЕУРОПАЛЫҚ ОДАҚ (ор. Европейский Союз, ағыл. European Union) – Еуропаның бірқатар мемлекеттерінің өңірлік, экономикалық жəне саяси бірлестігі. Е.О-та халықаралық ұйымдарға тəн белгілері мен федерацияның жекелеген сипаттары бар. Халықаралық ұйым ретінде Е.О. мемлекетаралық əріптестіктің формасы болып табылады, оның құқықтық тіректері шарттық-құқықтық кесімдерден құралады. Заңдық жағынан Е.О. қатысушы мемлекеттердің ешқайсысы да олардың өздерінің келісімінсіз қандай да бір əрекетке мəжбүрленбеу, ал міндеттейтін шешімдер қабылдау үшін мемлекеттердің бəрінің де келісімі болу қағидаларына негізделеді. Е.О. халықаралық құқық субъектісі болып табылады, оған халықаралық қатынастарға қатысуға жəне халықаралық шарттар жасауға өкілеттілік берілген. Ортақ сыртқы саясат пен қауіпсіздік (қорғаныс) саясаты қалыптасқан. Көптеген мемлекеттерде жəне халықаралық ірі ұйымдарда Е.О-тың дипломатиялық тұрақты миссиясы тағайындалған. Құрылтай Шарттар Е.О. Конституциясы ретінде танылады (ондай Шарттар саны оннан астам). Билікті бөлу принципін ескеріп құрылған басқару органдарының мынадай жүйесі қолданылады: Еуропалық Комиссия, Еуропалық Одақ кеңесі, Еуропалық кеңес, Экономикалық жəне əлеуметтік комитет, Өңірлер комитеті, Еуропа соты, Еуропалық есеп палатасы, Еуропалық Орталық банк, сондай-ақ əр бес жыл сайын Е.О. азаматтары сайлайтын Еуропалық Парламент. Е.О-тың бастапқыда халықаралық құқықтың жалғасы ретінде шыққан құқығының өзінің құрамы мен құрылымы жағынан ұлттық құқық жүйелерімен ортақтасатын тұстары өте көп, бұл құқықты ұлттық соттар да қол-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК данады. Жасалған халықаралық шарттармен қоса, Е.О. əділ сот пен ішкі істер саласындағы заңдар (директивалар, заңнамалық кесімдер мен қаулылар) қабылдайды, сондай-ақ сауда, ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы мен өңірлік даму салаларындағы ортақ саясатты əзірлейді. Е.О. құқығы мен ұлттық құқық арасында шиеленістер болып қалса, Е.О. құқығының заңдық күші басым болады, түсіндіру қызметі берілген соңғы инстанция ретінде Е.О. сотына жүгінеді. Қазіргі уақытта Е.О-қа Еуропаның 28 мемлекеті кіреді. Одақ заңдық жағынан Маастрихт шартымен 1992 жылы еуропалық қауымдастық принципі бойынша бекітілді. Е.О-та адамдардың, тауарлардың, капитал мен қызметтердің еркін жүруіне кепілдік беретін ортақ нарық жұмыс істейді, онда мүше елдер де, басқа да еуропалық мемлекеттер енетін Шенген аймағы шегінде төлқұжат тексерілмейді. Біртұтас «евро» валютасын енгізу арқылы Одақтың он сегіз елі еуроаймақ құрды. Е.О-та бір-біріне қарама-қарсы екі үрдіс анық байқалады. Біріншісі – ұлттық мүдделерді құрбан етіп ұлттықтан үстем органдардың өкілеттігін күшейту есебінен Одақты одан ары нығайту (еуроинтеграция). Екіншісі – билікті əлсіретіп, еуробюрократияның санын қысқарту, қатысушы мемлекеттердің өкілеттіктерін Одаққа беруді тоқтату, сондай-ақ Е.О-тың кеңістігін ұлғайтуға тыйым салу (еуроскептицизм). 2008-2010 жылдардағы қаржылық-экономикалық дағдарыс, оған ілесе Е.О-тың бірқатар елдерінде болған рецессия, ұлттықтан үстем органдардың ахуалды тұрақтандыру жөніндегі шаралары, кейбір елдердің көші-қонға қарсы тұруға жалғыз өзінің тарапынан шектеу енгізуі ішкі қайшылықтарды өршітіп жіберді, мұның ішінде ұлтаралық жəне діни қайшылықтар да болды, бұлардың бəрі еуроықпалдастықтың жарияланған жекелеген тірек принциптерін жүзеге асырудың іс жүзінде күмəнды екендігін байқатты. 2014 жылы Еуропалық Парламентке депутаттар сайлау кезінде сайлаушылардың 43%-ы келгенмен, оңшыл центристік күштердің жетекші рөлі сақталса да, еуроскептиктер тұрғысының күрт күшейгендігі көрінді. - Ж - ЖАҢА ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ПАТРИОТИЗМ (ор. патриотизм новый казахстанский, ағыл. New Kazakhstan Patriotism)– патриотизм идеологиясын Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаевтың «Қазақстан - 2050» Стратегиясында тұжырымдамалық тұрғыдан жаңартуы. Мұның негізгі арқауы мемлекет пен азаматтың мақсаттарының барлық негізгі бағыттарда тоғысуында. Мемлекет пен халық осыны санамен ұғынып, бірлесіп жұмыс істеуге тиіс. Осыған орай, жаңа саяси санат – сенім санаты іске қосылады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК «Азаматтар мемлекетке болашақ бар болса, даму үшін, жеке жəне кəсіби тұрғыдан өсу үшін мүмкіндіктер болса ғана сенім артады». Патриотизм, ең алдымен, елді, оның жетістіктерін мақтан ету. Қазақстан халқы Ассамблеясының «Қазақстан - 2050» Стратегиясын жүзеге асырудағы жұмысының шешуші бағыты «Жаңа қазақстандық патриотизм – біздің көпұлтты жəне көпконфессиялы қоғамымыздың табысының негізі» атты жетінші басымдықпен байланысты. Бұл жұмыс мыналарды қамтиды: жаңа қазақстандық патриотизмді қалыптастыру; этностық тегіне жəне діни сеніміне қарамастан азаматтардың құқықтарының теңдігін қамтамасыз ету; Қазақстанның барлық этностарының дəстүрлері мен дербестігін сақтау, мəдениеттерін дамыту; қазақ тілін ұлттық бірлік пен қоғамның рухани өзегінің факторы ретінде дамыту, тілдердің үштұғырлылығын дамыту; ұлт зиялыларының жалпы ұлттық құндылықтарды нығайтудағы, бүкілқазақстандық бірдейлестік негізінде ұлттың тарихи санасын қалыптастырудағы рөлін арттыру; радикализм, экстремизм жəне лаңкестіктің кез келген түрлері мен көріністерін қабыл алмау. ҚХА-ның 2020 жылға дейінгі даму тұжырымдамасында жаңа қазақстандық патриотизмнің негізін салатын бағыттар бекітілді. Жаңа қазақстандық патриотизмді, ұлттық-мемлекеттік сəйкестікті жəне ұлттық бірлікті нығайтуға мыналар арқылы ықпал ету көзделді: -«азаматтарды патриотизм, тең құқылық жəне жауапкершілік, толеранттылық жəне ел бірлігі, мемлекетке сенім, ел үшін жəне оның жетістіктері үшін мақтаныш рухында тəрбиелеудің біртұтас жүйесін қалыптастыруға атсалысу; - Қазақстанның этностық топтарының мəдениетін, дəстүрлерін жəне тілдерін одан əрі дамытуды қамтамасыз ету мақсатында этномəдени бірлестіктермен ортақ əлеуметтік мəдени кеңістікті жəне мемлекетке сенімді қалыптастыруға бағытталған іс-қимыл жасау; - этномəдени бірлестіктердің жаңа қазақстандық патриотизмді, жалпы азаматтық құндылықтарды қалыптастыруға, рухани бірлік, этносаралық келісім идеяларын нығайтуға жəне таратуға бағытталған жобалары мен қызметіне басым қолдау көрсету; -Қазақстандағы сəйкестікті, патриоттық көңіл-күйді, ұлттық бірлікті нығайту бойынша қолданбалы зерттеулер саласындағы ғылыми-зерттеу жобаларына қолдау көрсету; -өмір сапасына, қауіпсіздікке, тең мүмкіндіктер мен келешекке кепілдік мəселелерін, патриотизмді тəрбиелеуді жəне сəйкестікті нығайтуды ақпараттық қолдау саласында жаңа тұжырымдар əзірлеуді қамтамасыз ету; - отандық кино жəне телеиндустрия, əдебиет пен өнер саласын қалыптастыруға, олардың өнімдерінің нарықтағы бəсекелестікке, патриотизм мен қазақстандық сəйкестікті қалыптастырудың мақсаттары мен міндеттеріне сай болуына қолдау көрсету;

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК - білім беру мен бұқаралық ақпарат құралдары жүйесіне патриоттық сана жəне ұлттық-мемлекеттік сəйкестікті қалыптастыруға бағытталған стандарттар енгізу жөнінде ұсыныстар əзірлеу; Қазақстанға тұрақты тұруға көшіп келгендер үшін қазақстандық құндылықтарды сөзсіз мойындауды, тарих пен толеранттылық нормаларын білуді көздейтін арнайы талаптар əзірлеу жəне енгізу» (қар. Тарихи сана, ҚР Конституциясы, Патриотизм). ЖЕР АУДАРУ /ДЕПОРТАЦИЯ/ (лат. deportatio – қуу, жер аудару, ор. депортация, ағыл. deportation) – жеке тұлғаны немесе адамдардың тұтас бір санатын басқа мемлекетке немесе басқа жерге мəжбүрлеп жер аудару (қар. Көші-қон /Миграция/, Этностық көші-қон /миграция). Д. термині 18-19 ғасырларда Францияның қылмыстық заңнамасында жер аударудың айырықша түрлерін атау үшін пайда болған. Д. əкімшілік жолмен елден қуумен тегі бір болғанмен, соңғысы елдің аумағында заңды түрде жүріп көші-қонға қатысты құқық бұзған шетелдікті жазалау шарасы болса, ал Д. – елдің аумағында заңсыз жүрген шетелдікті жер аударудың арнайы шарасы. Д. ережелері халықаралық құқық нормаларымен жəне ұлттық заңнамамен белгіленеді. Д.-ның ерекше түрі – халықтарды депортациялау – мемлекеттің жүргізетін ұлттық саясатының нəтижесі, бұл, əдетте, жағымсыз сипатта болады жəне ұлттар арасындағы қақтығыстарға жол ашады. Халықаралық қылмыстық соттың 1998 жылдың 17-шілдесіндегі «Д. немесе халықты мəжбүрлеп орын ауыстырту» Рим статусының 7-бабына сəйкес, Д. адамзатқа қарсы қылмыстар қатарына жатады жəне халықаралық қылмыстық жауапкершілікке тартылады. ЖЕРГІЛІКТІ ӨЗІН-ӨЗІ БАСҚАРУ (ор. местное самоуправление, ағыл. local self-government) – Қазақстан Республикасында жергілікті деңгейдегі мəселелерді шешу мақсатында əр түрлі арнайы сайлау органдары арқылы немесе тікелей өз жауапкершілігімен халықтың өздігінен əрекет етуі. Ж.Ө.Б. жұмысы 2001 ж. 23 қаңтардағы «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару жəне өзін-өзі басқару туралы» ҚР Заңында жəне басқа нормативтік құқықтық кесімдерде белгіленген тəртіптерге сүйенеді. Ж.Ө.Б. институты елдің даму деңгейімен, дəстүрлерімен, мемлекеттік биліктің ұйымдасуымен, билікті орталықсыздандырумен, басқарудағы демократиялық негіздердің дамуымен, жұрттың өміріне жайлы жағдайлар туғызумен тікелей байланысты. ҚР Конституциясында жұрттың жинақы тұратын аумағын қамтитын жергілікті қауымдастықтардың өзін-өзі басқаруы қарастырылған. Негізгі Заңда Ж.Ө.Б. органдарына мемлекеттік функцияларды орындауды табыстау мүмкіндігі көрсетіліп, Ж.Ө.Б. органдарына өздерінің заңда белгіленген өкілеттігі (89-бап) шегінде дербес əрекет етуге кепілдік беріледі.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК 2007 жылғы конституциялық реформаға орай Ж.Ө.Б. дамуының жаңа кезеңі басталды. Аталмыш Заң 2009 жылы 9 ақпанда алты баптан (39-1 – 39-6) тұратын 3-1. «Азаматтардың жергілікті өзін-өзі басқаруға қатысуы» тарауымен толықтырылды. Бұл тараудың баптары арқылы мынадай істер реттелетін болды: азаматтардың Ж.Ө.Б. қатысуының негізделуі; жергілікті қауымдастық мүшелерінің құқықтары мен міндеттері; жергілікті қауымдастықтың жиындары мен жергілікті қауымдастықтың жиналыстары; Ж.Ө.Б. органдарының міндеттері; мемлекеттік органдардың Ж.Ө.Б. органдарымен өзара қатынастары; Ж.Ө.Б. органдарының жауапкершілігі. 2012 жылы 28 қарашада ҚР Президентінің №438 Жарлығымен бекітілген «Қазақстан Республикасындағы жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту тұжырымдамасында» бірқатар нақты шаралар қарастырылып жүзеге асуда. 2013 жылдың тамыз айында тəуелсіз Қазақстан тарихында алғаш рет елдің 8 миллион халқы тұратын жауапты аймақтарындағы əкімдердің 91%- дан астамы сайланды. Ауыл мəслихаттары мен əкімдеріне 67 жаңа функция заңды түрде жүктеліп, ол деңгейдегі қызметке қосымша 5000 орын бөлінді. ҚР Президентінің 2014 жылғы 25 тамызындағы «Қазақстан Республикасында мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктерді межелеу жөніндегі шаралар туралы» Жарғысында Қазақстан Республикасында мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы қызметтер мен өкілеттіктерді межелеуге, орталық жəне жергілікті атқару органдарының дербестігі мен жауапкершілігін арттыруға, сондай-ақ мемлекеттің функцияларын мемлекеттік емес сектор саласына беруге негізделген мемлекеттік басқару қағидаттары айқындалды. Орталықтан жергілікті жерлерге жер қатынастары мен жер қойнауын пайдалану, табиғи монополиялар, экология, көлік, туризм жəне юстиция салаларындағы 95 қызмет берілді. Бұл үдеріс елдің қоғамдық құрылысының дамуымен қатарласа кезең-кезеңімен жүргізіліп жатқан мемлекеттік билікті орталықсыздандыру мен шоғырландырмау арнасымен, барынша таразыланып, елді басқару тиміділігін кемітпей жүргізіліп келеді (қар. Мемлекет, Конституция). ЖЕРГІЛІКТІ ТІЛ (ор. местный язык, ағыл. local language) – белгілі бір жерде қолданылатын (локалды) тіл; тілдің заңнамалық актілерде үнемі құптала бермейтін ерекше мəртебесі. Ж.т. көбінесе жазуы жоқ тілдер болып немесе қолданылуы Этностық топтардың шеңберімен шектелген жазба тілдер болып келеді. Солай бола тұра Ж.т. бастауыш білім беруде, жергілікті радиохабарда, теледидарда, газет-журналдарда қолданылуы мүмкін. Ресми түрде мұндай мəртебесі бектілмегенмен, Қазақстанда, мысалы, дүнген жəне ұйғыр тілдерін Ж.т. жатқызуға болады (қар. Автохтон, Автохтондық тіл, Тұрғылықты этнос, Тұрғылықты тіл, Этностық тіл, Тіл, Диаспора тілі, Қазақстан тілдері, Тілдік құқық ).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ЖИХАД (араб. ﺩﺍﻩﺝﻝﺍ – тырысу, ор. джихад, ағыл. jihad) – ислам доктринасында Ж. туралы əр түрлі қағидалар бар. Солардың ішінде Ж. күресінің мынадай жолдары көрсетіледі: 1. өз кемшіліктеріне қарсы Ж. – əр мұсылманның өз кемшіліктерімен жеке күресі, Ж.-тың ең қиын формасы, өйткені өзі күнəға жататын құмарлығы мен рухани кемшіліктерін жеңбей, адам дін идеалдарының жеңісі үшін күрес жүргізе алмайды; 2. өз танымы үшін Ж. ету – адам тұлғасының жетілуіне жəне надандыққа қарсы тұруға жетелейтін түрлі ғылымдарды оқу, білімдарлық, ғалымдық; 3. материалдық байлыққа қарсы Ж. – осы дүниедегі проблемалардың көбін ақша, мүлік, жылжымайтын мүлік арқылы шешу жолына қарсы күрес; 4. Ұрыс майданындағы Ж – адамдардың өмірі мен мүлкін қорғау, мемлекетті басқыншылықтан қорғау үшін соғыс жүргізу исламда парыз (фард) болып саналады. Соғысқа қатысатын мұсылмандар – муджахидтер, ал мұндай соғыстарда қаза тапқандар шахидтер деп аталады. Оларға Алла ең жоғарғы орындарды беріп, жұмаққа кіргізеді. Соғысқа қатысқан тірі адамдарды ғазия деп атайды. Басқа мұсылмандардың ар-намысын қорғай алатын болса, Ж.-ты жүргізу міндеті мұсылмандардың белгілі бір бөлігіне ғана жүктелуі мүмкін (фард аль-кифая) жəне қажет болса əр мұсылманға жеке жүктелуі де мүмкін (фард аль-айн). Ж.- тың мақсаты ақиқат орнату мен кез келген əділетсіздікті жою. Ж. кек алу, өлтіру, басқа адамдарды тонау немесе түрлі халықтарды жаулап, тəуелді ету мақсатында жүргізілмейді. Оны қоғамдағы кемшіліктерді жойып, əділеттікті орнату үшін жүргізу қажет. Сонымен қатар Ж. исламды мəжбүрлеп қабылдату үшін де жүргізілмейді, өйткені адамдарды дін қағидаларымен таныстыру керек жəне адамдарға исламды тек өз қалауымен ғана қабылдауға жағдай жасау керек. - И - ИДЕОЛОГИЯ (грек. idea түсінік + logos ілім; ор. - идеология, ағыл. ideology) – қоғамдық сананың түрлі формаларынан көрініс табатын дүниетаным, дүниені қабылдау, көзқарас, идея, сенім мен бағдарлардың жүйесі. И. – қоғамның құрылысы мен қызметтік қағидаты жөніндегі, сондай-ақ қоғамның осы идея иелерінің мүддесіне сай жағдайға жету жолы жөніндегі өзара байланысты идеялар, түсініктер, тұжырымдамалар мен доктриналардың салыстырмалы түрде жүйеленген жиынтығы. Осы жиынтықты ұстану мақсат болуы да, болмауы да мүмкін, алайда дəл осы жиынтық саяси қарекетті ұйымдастыруға тірек болады. И. өзінің міндеттерін атқаруы үшін қажет ғылымның мəліметтерін, философияның қағидаларын, діни жəне этикалық постулаттарды, мифтерді, рəміздерді т.б. пайдаланатындықтан И. синкретикалық сипатқа ие болады əрі өткеннің мұрасын жеткізу мүмкіндігі мол болады. И. құндылықтарды, іс-əре-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК кеттің мақсаттары мен міндеттерін ұсыну, тіпті таңу арқылы, оқиғаларға баға берудің межелеуіштерін нұсқау арқылы, саясатта нені қалауға, неге жол беруге, неден бас тартуға болатынын анықтау арқылы саяси үдеріске анағұрлым айқын əсер етеді. Кең ауқымда алғанда, И. құрылымы идеялардың жүйесін, идеологиялық қатынастарды, идеологиялық қарекетті, идеологиялық мекемелерді, идеологиялық үдерістерді түзеді. Ал тар ауқымда алғанда, И. мазмұндық жəне құрал-тəсілдік элементтерден тұрады. Мазмұндық элементтерге рухани өмірдің түрлі салаларынан алынған элементтер (үлгілер, теориялар т.с.с.) жатқызылса, құрал-тəсілдік элементтерге мазмұнды бейнелейтін тəсілдер (ұғымдар, бейнелер, стереотиптер, мифтер, рəсімдер, ұрандар т.б.) жатады. Саяси ғылымда И. феноменін ұғынудың Маркс пен Мангеймнің еңбектерімен байланысты ықпалды дəстүрі бар. Ол бойынша, И. – сананың тұтастай алғандағы шындықтың əлеуметтік-тарихи жағдайларға орайластырылып бұрмаланған жəне жартылай бейнесін беретін формасы; ал, нақтылай алғанда, шындықты танудың ерекшеліктерімен, танушы субъектінің шындықты санада жаңғырту ерекшеліктерімен, оның мүддесімен орайлас сана формасы (осыдан келіп идеологияның «жалғандығы», «қиялилығы» туралы түсінік шыққан). «Идеология» терминін енгізген А.Л.К. Дестют де Траси (1754–1836) мұны адами идеялардың сезімдік тəжірибеден шығу заңдары туралы ғылым ретінде парықтаған. Саяси идеология саяси ойлардың теориялық формаларының қатарына енетіндіктен айқын бағдарланған сипатта болады. Саяси И. міндеті – саяси əрекеттердің нақты стратегиясын саяси қолдауды жалғастыру мақсатында, белгілі бір топтың биліктен немесе билікті пайдаланудан дəмеленуін негіздеу мақсатында қазіргі əлеуметтік-тарихи жағдайдағы саяси шындық феномендерін түсіндіру, ақтау немесе сынау. И-ның өзіндік ерекшелігі қалыптастырудағы мақсаткерліктен, тірек болар қағидаттардың аксиомалығынан, эмоционалдық жігерлі реңкінің ашық көрінуінен, құндылық ыңғайында болуынан, бейтəжірибелілігінен (айғақтардың өзіне емес, оны парықтауға ден қойылады), өте бейімделгіштігінен көрінеді. Бейімделгіштігі сонда, іргелі тұрақтылық пен ахуалға ыңғайлануы, үйреншіктілік пен теориялық ойлау қағидаттары сабақтасып жатады, постулаттар стереотипті түрде пішімделеді. Саяси идеология билікке талпынуды заңдастырумен қатар нормативтік бағдар беруші, түсіндіруші, интеграциялық қызметтерді, бақыланатын əлеуметтендіру, жұмылдыру қызметтерін т.с.с. қоғамдық сананы басқаруға қатысты бірқатар міндеттер атқарады. Саяси идеологиялардың тұрпаттамасы (типологиясы) деген мəселе таласты тақырыпқа жатады. Мəртебесі, тараған ортасы мен саяси ықпалы бойынша идеологиялар қоғамдық жəне мемлекеттік болып бөлінеді. Қоғамдық идеология əртүрлі саяси партиялар мен қоғамдық-саяси қозғалыстардың идея-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК лық тұғырнамасы ретінде азаматтық қоғам арасында қалыптасып, соның ішінде əрекет етеді. Мемлекеттік идеологиялар – жалпы ұлттық мүдделерді білдіруге жəне қоғамды біріктіруге, таптар мен топтардан жоғары тұруға талпынады. Саяси мақсатқа жету стратегиясы бойынша идеологиялар реформизммен жəне саяси қарсыластарымен үнқатысуға бағытталған ұстамды жəне өз жақтастарын саяси идеалдар үшін белсенді күреске, тіпті қарулы қарсылыққа шақыратын радикалды болып бөлінеді. Хронологиялық өлшемге сəйкес, идеологияны ХІХ ғасырда қалыптасқан классикалық (либерализм, консерватизм, социализм) жəне ХХ ғ. пайда болған немесе белсенділік көрсетіп отырған баламалы идеологияларға – коммунитаризмге, феминизмге, альтерглобализмге т.б. жіктерге бөлу де дəстүрге енген (қар. Ұлттық идея, Мемлекет, Қазақстан – 2050 Стратегиясы). ИММИГРАЦИЯ (лат. immigro – қоныстанамын, ор. иммиграция, ағыл. immigration) – 1. Өз отанын тастап шыққан адамдардың я топтардың тұрақтап тұру ниетімен басқа бір елге келуі (қар. Көші-қон, Этностық көші-қон, Эмиграция, Эмигрант). 2. Мигранттар келген елге деген қатынасына қарай қарастырылатын халықаралық Көші-қон түрі. И-ның жұрттың дамуына, санының өсуіне, жастық-жыныстық жəне этностық құрылымына елеулі əсері бар. Жұрттың И. қарқынына ықпал ететін тікелей факторлары төрт топқа жинақталады. Олар: 1) демографиялық жаңғырудың режимдерінде бір елдердегі жұрттың қартаюына, ал екінші бір елдердегі жұрттың құрамының жасаруына алып келетін айырмашылықтар; 2) өмір деңгейі кереғарлықтарының елеулі болып күшейе беруі; 3) көбінесе əлемнің мешеу өңірлерінде халықтың тығыз орналасуы; 4) еңбекке қабілетті жұрттың жұмыспен қамтылу дəрежесіндегі айырмашылықтар жəне бəрінен бұрын еңбек көші-қонына ұшырататын жұмыссыздық деңгейінің өсуі. И. дүние жүзінің кей бөліктеріне қоныстандыруда елеулі рөл атқарады, ал кейде жаңа мемлекеттерді жасақтауда, тіпті шешуші рөл атқаратыны да бар (қар. Көші-қон /миграция/). ИНДИКАТОР (лат. Indicator – көрсеткіш, ор. – индикатор, ағыл. indicator) – параметрлердің өзгерісін көрсететін нысан. Қоғамдық ғылымдарда, əлеуметтануда зерттелетін нысанның бақылау мен өлшеуге келетін, осы нысанның тікелей зерттеуге келмейтін басқа сипаттары туралы пайымдауға мүмкіндік беретін сипаттамасы. Индикаторлардың жүйесі олар айқын пішімделетіндей, болашақта заманауи үдерістермен толықтырылуға мүмкін болатындай түзілуі қажет (қар. Этносаралық ахуалдың мониторингі). ИНКУЛЬТУРАЦИЯ (ор. инкультурация, ағыл. inculturation) – адамды нақты бір мəдениеттің дəстүрлері мен нормаларына оқытып-үйрету деген-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ді білдіреді; адам мен оның мəдениеті арасындағы алыс-берістік қатынастар үдерісі. Бұл қатынаста, бір жағынан, мəдениет адамның жеке басының сипаттарын белгілесе, екінші жағынан, адамның өзі мəдениетіне ықпал етіп отырады. Мұндайда жеке адам туған мəдениетімен етенелесіп тəрбиелі адамға айналады. Гуманитарлық ғылымдардың əр түрінде бұл үдеріс «өз мəдениетінде əлеуметтену» немесе «этностық əлеуметтену» деген ұғымдармен де беріледі. «Инкультурация» мен «əлеуметтену» ұғымдары мазмұны жағынан көп жағдайда үйлесіп тұрады, өйткені екеуі де адамдардың қандай да бір қоғамның мəдени нормаларын меңгеруі деген мағынаны білдіреді. Алайда бұларды бірдей деп есептеп, шатастыруға болмайды. Əлеуметтену дегенде біз адамның əлеуметтік ортаға үйлесіп кірігуін, мүшесі ретінде табысты тірлік етуге мүмкіндік беретін осындай қоғамның құндылықтары жүйесін меңгеруін ұғынамыз. «Əлеуметтену» термині адамдардың қоғамда өздерін қалай ұстау керектігінің ережелеріне баулитын үдерістер мен механизмдерге байланысты қолданылады. Ал «инкультурация» термині əлеуметтену үдерісінің өнімдеріне – адамның даму үдерісінде меңгерілетін мəдениеттің субъективті, ішкі психологиялық аспектілеріне байланысты қолданылады. «Мəдениет» пен «қоғам» ұғымдарының айырмашылығы жəне ұқсастығы қандай болса, «мəдениетке қосылу» мен «əлеуметтену» терминдерінің айырмашылығы мен ұқсастығы сондай. Инкультурация – адамның белгілі бір этностың тірлігі мен дамуына орайлас белгілі бір тарихи кезеңге, белгілі бір мəдениет типіне тəн дағдылар, əдеп-əдет, мінез-құлық нормаларын бірте-бірте қалыптастыруы. Бұл – адамның амал-тəсілдерді, нормаларды, тəжірибелік нұсқау-кеңестерді күнделікті өмірде ұзақ уақыт бойы бірте-бірте игеруі. Инкультурация ұғымымен жеке адамның өзі өмір сүретін қоғамның стандарттарына қатысты жалпы мəдени құзыреттілікті алуының үдерісін де белгілеуге болады. Бұған, ең алдымен, қоғамда қабылданған құндылықтардың басымдықтары мен бағдарларының жүйесін игеру, сонан соң, өмірді түрлі жағдайларында өзін ұстаудың этикеттік нормалары, түрлі құбылыстар мен оқиғаларды бағалаудың баршасы дұрыс көретін ыңғайлары, əлеуметтік-саяси құрылыс негіздерімен таныстығы жатады. Бұған ұлттық жəне сословиелік дəстүрлер, үстем мораль, адамгершілік, дүниеге көзқарас, əдет, салт, əлеуметтік жəне гуманитарлық білімдер бойынша əдепкі зерде т.с.с. жөнінде белгілі бір танымның болуы қажет. Сондай-ақ бұған үстем болып тұрған сəн, стиль, рəміз, регалия, ұлт ішінде беделі бар адамдардың мəртебелік рөлі, заманауи зияткерлік жəне эстетикалық ағымдар, сол халықтың саяси жəне мəдени тарихы, ұлттық абырой, намыстың негізгі нышандарымен т.с.с. таныстық та жатады. Санамалап шыққан мұндай мол білімді жеке адамның игеруі үй тəрбиесі мен жалпы білім алуға, сондай-ақ жеке адамның өз ортасымен əлеуметтік түйісулерінің түгелдей

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК жиынтығымен байланысты (қар. Аккультурация, Мінез-құлықтағы этностық императив, Этномəдени бірлестіктер, Этнопсихология). ИНТЕГРАЦИЯ (лат. integratio – бірігу, ор. интеграция, ағыл. integration – біріктіру, бірігу) 1. Өзі мойындайтын сенімдерге, құндылықтарға, нормаларға сүйенген жеке адамның белгілі бір əлеуметтік топқа я ұжымға жататындығын сезінуінің дəрежесі. 2. Жекелеген арнайы элементтерді өзара тəуелділікке негіздеп бірлік пен тұтастыққа жеткізу үдерісі (қар. Сепаратизм). И. проблемалары жүйенің ажыратылуы мен күрделенуіне қарай ұлғая түседі. Осыған байланысты жүйені одан ары дамыту мен тұрақтылығын сақтау үшін И. тетіктерін дамыту қажеттігі келіп шығады. Солай бола тұра, И. жоғары деңгейге жеткізу мүмкін емес, тіпті, мұның өзі зиянды да, өйткені жүйені ширақтығы мен икемділігінен айырады. Керісінше, жүйенің ең өміршең түрі əралуандықтың бірлігінен, жекелеген мақсаттарды тоғыстыру арқылы тұтастық қалыптастырудан жасалады. 3. Қоғамның басқа ішкі жүйелерінің үйлестірілген қосымша қызметін қолдайтын арнаулы мекемелердің болуы. И. осы түрінің институттарын дамыту (жазба тіл, формалды-құқықтық жүйелер) – бүкіл əлеуметтік жүйелердің функционалдық алғышарттарының немесе функционалдық императивтерінің бірі, əлеуметтік дамудың кілті. ИНТЕРНАЦИОНАЛИЗМ (лат. inter - ара + natio – халық, ор. интернационализм (пролетариаттың халықаралық ынтымағы; барлық ұлттардың теңдігін мойындау), ағыл. Internationalism) – ұлтаралық қатынастардың халықтардың нəсіліне, ұлтына қарамастан бəрінің тең құқығы болуына, өзара құрметіне, ұлттар мен этностық топтардың жан-жақты əріптестігіне негізделіп орнатылатын типін мақұлдайтын көзқарас. Интернационализм қоғамдық дамудың объективті үрдісі мен қажеттіліктерін білдіреді, ұлттардың жақындасуына жəрдемдеседі, ұлтшылдыққа да, ұлттық нигилизмге де қарсы қойылады. И., кең мағынада, қандай да бір əлеуметтік жəне саяси күштердің, сондай-ақ мемлекеттердің түбегейлі мүдделерінің ортақтығына негізделген идеялар мен саясатты, олардың ортақ мақсатқа жету үшін бірлесе, ынтымақтаса қимылдауға дайындығын білдіреді. Ұғым ретінде И. мынадай бірнеше мағынада қолданылады: ұлт жасақталуының тарихи үдерісіндегі көптеген аспектілердің атрибуттық ортақ сипаттарының бар екенін белгілеуші; бүкілəлемдік социумның дамуының ортақ заңдылықтары бойынша адами қоғамдардың күннен-күнге күшейіп келе жатқан өзара байланыстылығы мен өзара тəуелділігінің объективті үдерісінің бейнесі; халықтардың өмірінің түрлі жақтарындағы ортақтық, бірлік; ұлт үшін анағұрлым маңызды, мəнді, ұлттық нəрсеге анағұрлым тəн, жеке алған бір ұлттың ешқайсысы қоса алмайтын жаңа құбылысты қосуға мүмкіндігі бар ұлттық қауымдастықтарда қайталанып отыратын құбылыс; дүниеге көзқарас

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК түзетін элемент ретінде жеке адамның іс-əрекеті мен мінез-құлқына ықпал ететін құбылыс. И. социалистік И. тұсында тиісті маңызынан айрылды. Социалистік И. бойынша, бұл еңбекшілердің капиталистік құрылысты жойып, ұлттар мен халықтардың түпкі мүдделерінің ортақтығына сүйенетін коммунистік қоғам құру жолындағы халықаралық бірлігі ретінде түсіндірілді. Бұл идея халықаралық коммунистік қозғалыспен бірге өмірге келіп, алғаш рет осы қозғалыстың негізін салушылар К.Маркс пен Ф.Энгельс «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген ұран түрінде жария етті. Адамзат дамуынң қазіргі тарихи кезеңінде И. мемлекеттер мен халықтардың халықаралық лаңкестікке, өңірлердегі қарулы қақтығыстарға, кедейшілік пен қанауға қарсы күресте күш біріктірулерінен, ғаламдық сипаты ортақ шешім жасауды қажет ететін экологиялық жəне басқа түйткілдерді бірлесе шешуден көрініс табады (қар. Еуразиялық интеграция, Космополитизм, Ұлтшылдық, Ұлттық келісім, Ұлттық қауіпсіздік, Толеранттылық). ИРРЕДЕНТА (итал. irredenta – босатылмаған, бөтен біреудің иелігінде, ор. ирредента, ағыл. irredent) – этностың осы мемлекеттің шегінде жұрттың аз бөлігін құрайтын, бірақ өздеріне жақын я өздерімен бірдей этнос басым көпшілігін құрап, ықшам тұратын мемлекеттің іргесіндегі бөлігі (қар. Диаспора). И. өз елінен тысқары жерде соғыс, аннексия, даулы шекара немесе отарлау үлгілері кешенінің салдарынан қалып қояды. И-ның негізгі ерекшелігі ішкі шоғырлану деңгейі салыстырмалы түрде төмен бола тұра, бұлардың саны көп болады. Қазіргі көпэтносты мемлекеттердің көбінде И. тарихи, саяси себептермен қалыптасқан. Көбінесе шекаралас, көрші көпэтносты мемлекеттерде өзара И. жиі болады. Диаспора сияқты, И. да өздерінің ортақтығын сақтау мен дамыту үшін де, көршілес көпшіліктерімен жəне/ немесе басқа И-мен байланысын сақтау үшін де əлеуметтік институттар торабын құруға талпынады. Мұндайда өздерін сол аумақтың байырғы тұрғыны деп есептейтіндіктен И., əдетте, өз құқықтарына көпшіліктің үкіметінің қол сұғуын күйзеліспен қабылдайды. Ал егер кемсіту оқиғалары жүйелі түрде қайталанатын болса, И. ішінде этностық көпшіліктердің аумағына қосылуды көздейтін ағым, ирредентизм, пайда болады. Алайда экономикалық жəне басқа себептерге байланысты И. өз көпшіліктерінің аумағына қосылуға əрдайым талпына да бермейді (қар. Диаспора). - К - КЕМСІТУШІЛІК /ДИСКРИМИНАЦИЯ/ (ЭТНИКАЛЫҚ, ҰЛТТЫҚ, НƏСІЛДІК) (ор. дискриминация (этническая, национальная, расовая), ағыл. discrimination, ethnic, national, racial) – этностық, ұлттық немесе белгісіне қа-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК рай адамның құқықтары мен міндеттерінде болатын қисынсыз айырмашылық (құқыққа нұқсан келтіру немесе қосымша міндеттер жүктеу). Этностық кемсітушілік – дискриминацияның ең қатерлісі. Мұның салдарының қауіптілігі сондай, мемлекеттен, азаматтық қоғамның барлық институттарынан жəне азаматтардан идеология, құқық, сот, мемлекеттік басқару, көші-қон, еңбек, білім, тіл, мəдениет, тұрмыс салаларында, игілікті бөлу мен адамның қажеттіліктерін өтеу сияқты мəселелерде ерекше зейін қоюды, шешімді əрекеттер жасауды қажет етеді. Қазақстан Республикасы К. қай түрін болса да тойтарады жəне заң алдында бүкіл адамдардың тең болуын конституциялық тұрғыдан бекіткен. ҚР Конституциясы 14-бабының 1жəне 2-тармақтарына сəйкес «Заң мен сот алдында жұрттың бəрi тең. Тегiне, əлеуметтiк, лауазымдық жəне мүлiктiк жағдайына, жынысына, нəсiлiне, ұлтына, тiлiне, дiнге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жерiне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкiмдi ешқандай кемсiтуге болмайды». Сондай-ақ ҚР Конституциясының 5-бабының 3-тармағында, 20-бабының 3-тармағында, 39-бабының 2-тармағында К-ке қарсы бірқатар кепілдіктер берілген. Қылмыстық заңнамада нəсілдік жəне ұлттық төзімсіздікке қатысты уəждермен қылмыс жасағаны мен құқық бұзғаны үшін жауапкершілік қарастырылған. Қылмыстық жауапкершілікті ауырлататын, жазаны күшейтетін жағдайға ұлттық, нəсілдік жəне діни уəждермен жек көру һəм жауласу жатады. Мемлекеттік этносаясат қазақстандық этностардың бəрінің сақталуына жəне дамуына бағытталған қажет жағдайлардың бəрін жасаған. 1998 жылдың 29 маусымындағы №245 ҚР Заңы бойынша Қазақстан Нəсілдік кемсітушіліктің барлық түрін жою туралы Халықаралық конвенцияға қосылды. ҚР Президентінің 2008 жылдың 21 наурызындағы №558 Жарлығымен Халықаралық конвенция талаптарына орай Қазақстан Нəсілдің кемсітушілікті жою жөніндегі комитеттің құзыретін таныды. 2012 жылдың қазан айында БҰҰ Комитетіне Пакт талаптарының орындалғаны туралы Қазақстан Республикасы кезеңдік алтыншы жəне жетінші есептерін берді. КОНФОРМИЗМ (кейінгі лат. conformis — сияқты, ұқсас, сəйкес, ор. конформизм, ағыл. conformism) – қазіргі əлеуметтік тəртіптерді, саяси режимдерді т.с.с. жайбарақат қабылдауды, көне салуды, бейімделе қалуды, қоғамда кең тараған жалпы көңіл-күймен, үстем пікірлермен келісе салуға дайын тұруды білдіретін моральдық-саяси жəне моральдық-психологиялық ұғым. Конформизм іштей наразы бола тұра басым үрдістерге қарсы келмеушілік; əлеуметтік-саяси жəне экономикалық жағдайлардың бір қырларын сыннан өз бетінше шет қалдыру; өз пікірін білдіргісі келмеу; істелген əрекеттер үшін жеке жауапкершіліктен бас тарту; қоғам, партия, басшы, діни ұйым, патриар-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК халды қауым, отбасы т.с.с. тарапынан болған кез келген талаптар мен ұйғарымдарға байыбына бармастан бағыну, еріп кету ретінде бағаланады (бұлайша бағыну ішкі сенім ғана емес, діл, дəстүрге де байланысты болуы мүмкін). Конформизмнің фанатизммен, догматизммен, беделді ойға бас ұрумен асқындауы діни секталарға тəн болып келеді де, өз тұғыры мен ұстанымының жоқтығын я олардың тұншықтырылғандығын, сондай-ақ түрлі күштердің, жағдайлардың, шарттардың қысымымен ол тұғыр мен ұстанымдардан бас тартқандықты байқатады. Мұндайда басым көпшіліктің пікірі, бедел, дəстүрлер т.с.с. қатты ықпал етуі мүмкін. Конформизм көп жағдайда мемлекеттің халықты бақылауда ұстап тұру қажеттігінен келіп шығатын объективті мүддесіне сай келеді, тіпті, билік құрылымдарының сенімділік жөніндегі түсініктеріне лайық болып келеді. Сондықтан да бұл қоғамда тəрбие жүйесіне қызмет ететін үстем идеология, насихаттық қызмет, бұқаралық ақпарат құралдары тарапынан жиі орнатылатын əрі таратылатын құбылыстардың қатарына кіреді. Бұған бəрінен бұрын тоталитарлық тəртіптегі мемлекеттер бейім болады. Жеке адамның мінез-құлығын басым көпшілік тарапынан болатын əлеуметтік нормалар мен талаптарға қатаң бағынуды ұйғаратын ұжымдық сананың қай түрі болсын шын мəнінде конформизмге жатады. Солай бола тұра, индивидуализмге табыну тəн «азат əлемде» де пайымдардың біркелкілігі, қабылдау мен ойлаудың стереотиптілігі қалыпты норма болып табылады. Сыртқы плюрализміне қарамастан, қоғам өз мүшесіне «ойын ережесін», қолданым стандарттарын, өмір мəнерін таңып бағады. Оның үстіне, қазіргі ғаламдастыру, мəдениеттің бірыңғай интернационалдық түрлерін тарату кезінде Жер бетінің барлық жерінде конформизм іс жүзінде «бүкіл əлем осылай өмір сүреді» дейтін тұжырымнан көрінетін саналы стереотип ретінде ықпал етеді. Кезінде А. де Токвиль «демократиялық деспотизм» жағдайында адамдар күн сайын өз бостандығының жаңа бір бөлігін мемлекетке құрбан етіп отыратынын байқаған болатын. Əлеуметтік психологияда «конформизм» ұғымымен қатар «конформалылық» дейтін де ұғым бар, ол жеке адамның пікірлері мен мінез-құлқын топтың я оның көпшілігінің пікірлерімен, мінез-құлықтарымен келістірудің əмбебап механизмі жəне жеке адамның əлеуметтенуінің көрінісі ретінде немесе топтың мақсаттарына, құндылықтары мен нормаларына деген саналы қатынас негізінде өзіне белсенділікпен орын табу жəне нонконформалылықпен (негативизммен) бірге индивид пен топтың өзара қарым-қатынасының бір аспектісі ретінде түсінідіріледі. Белгілі бір шамада топтың қысымын бұлайша конформистікпен қабылдауды референттік топқа енудің бірінші сатысы – бейімделу сатысындағы, жеке басы үшін қажет «аман болсақ, көппен бірдей болып көрінсек, болды» дейтін міндетті орындайтын көп адамның əрекеттерінен көруге болады. Конформизм, əсіресе, тоталитарлы қоғамдық құрылыста – жеке адам психологиялық

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК қысымнан ғана емес, нағыз репрессиялар мен тірлігіне төнетін қатерлерден қауіптеніп үстем, билеуші элита мен оған бағынышты көпшілікті қарама-қарсы қоюға қорқатын құрылыста айқын көрінеді. Жеке тұлға деңгейінде конформизм əлеуметтік психология дəстүрінде конформалылық деп аталатын сипаттан жиі байқалады. Мұндайда жеке тұлға топтың нақты қысымына да, топ қысым жасайды дейтін долбарға да берілуге дайын тұрады, мұндайға ұмтылмайды деген күннің өзінде өз тұрғысын һəм көзқарасын өзгертуге, оларды көпшіліктің пікірімен үйлеспейді деп санап тұруға бейім болады. Мұндай «көнгіштік» бір жағдайларда өз тұрғыларын нақты қайта қараумен байланысты болса, екінші бір жағдайларда өзін мейлі шағын, мейлі үлкен топ болсын нақты бір қоғамдастыққа қарсы қойып, жағымсыз шараларға тіреліп, істің насырға шабуын болдырмауға сырт қылығымен ұмтылуына байланысты болатыны – түсінікті жағдай. Осыған орай, сыртқы жəне ішкі конформалылық деп бөліп айту дəстүрі бар ( қар. Ұлттық келісім, Ұлттық психология, Пассионарлық). КОСМОПОЛИТИЗМ (грек. cosmopolitis — əлем азаматы, ор. космополитизм, ағыл. cosmopolitanism) – кез келген адамның тұтас адамзатқа тиесілігін сезінуін, басқа барлық əлеуметтік байланыстардан гөрі мұның үстем болуы керек екендігіне сендіретін əлемдік азаматтық идеологиясы. Ұлттық негіз, ұлттық мəдениет, патриотизм идеяларын қабыл алмайды, ал саясат саласында мемлекеттік жəне ұлттық егемендіктен, ұлттық мүдделер мен дəстүрлерден бас тартуды насихаттайды. К. негізінде əлемдік мемлекет немесе мемлекеттердің əлемдік федерациясын құру идеясы жатыр, міне, осы үшін мемлекеттік егемендіктен, этносқа жəне ұлтқа қатыстылықтан, мəдениет пен дəстүрден бас тарту керек деп санайды. Бұрынғы өткен дəуірлерде пайда болған космполиттік идеялар қазіргі заманда да құлашын кеңге жайған. Космополитизм идеологтары ұлт-азаттық қозғалыстарға қарсы пікір айтып, ұлттық егемендік дегенді ескірген түсінік деп санайды. Қазіргі космополитизм ұлттық мəдениеттердің «индустриялық прогрестің жалпы тасқынында» іріп, сіңіп кетпей қоймайтынын уағыздауда. Космополитизм арнасындағы ақыл-ойдың шалқуы əуел бастан қайшылықтан «жапа шегіп» келеді: оның идеологтары «өңіршілдік» тар қыспағынан еркін əмбебап көзқарас туралы айта тұра ғаламдық мəдениет жасауды жан сала жақтайды. Алайда бұған орай əмбебаптықтың сүйенетіні мəдениеттердің жақындасуының объективті үдерісі емес, ең бастысы, əлемнің барлық өңіріне америкалық мəдениетті, кейбір ескертулермен еуропалық мəдениетті орнату. Космополиттік бағыт «неоглобализм» доктринасында бар. Бұл доктрина түрлі өңірлер мен мəдениеттердің ұлттық ерекшеліктерін елемей, ең жаңа бір əлеуметтік құрылымдар мен өркениеттік стандарттарды жасанды түрде орнатуды көздейді.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Космополитизмге қарама-қарсы интернационализм патриотизм, ұлттық сезімді теріске шығармай-ақ негізінен адамзаттық мүдделерді ұлттық мүдделермен сабақтастырады, сол себепті де оны космополитизммен ұқсастырып теңестіруге болмайды. Интернационализм қоғамдық өмірді жаһандастыруға объективті үдеріс ретінде қарайды. Дегенмен, ұлттық мəдениеттерді интернационалдандырудың болашағы ұзаққа созылмақ, бұл ұлттық ерекшеліктер мен дəстүрлерді шығарып тастауды емес, олардың құнды əлеуетін бүкіл адамзаттың терең де дəйекті түрде меңгеруін көздейді (қар. Мемлекеттік сəйкестілік, Интернационализм, Ұлттық егемендік, Патриотизм). КӨПТІЛДІЛІК (ор. мультилингвизм, многоязычие, ағыл. multilingualism, лат. multum көп + lingua тіл) – осымен бірдей: мультилингвизм; дара адамның я қоғамның екіден көп тілді пайдалануы (қар. Билингвизм, Қостілділік). КСЕНОФОБИЯ (грек. xanos – бөтен + phobos – қорқыныш, ор. ксенофобия (бейтаныс адамдардан, биіктіктен қорқушылық), ағыл. xenophobia) – бейтаныс адамдардан қорқудың меңдеуі, бөтендерден қорқу; басқа дін, мəдениет, ұлтты, жатжерліктерді, басқа аймақ өкілдерін, сонымен бірге бейтаныс, бөтен, кез келген үйреншікті емес зат я құбылысты жақтырмау, жек көру, оған төзбеу, өшігу. Этноəлеуметтанудағы ксенофобия – өз этностық бірлестігін өзгеше деп танумен, басқа қауымдастықтарға дұшпандық көзқараспен байланысты психология, идеология жəне əлеуметтік тəжірибе. Əдетте, ксенофобия адам меңгерген этноцентризм бағдарлары мен жалған сеніміне, иланып қалған этнонəсілдік стереотиптеріне байланысты пайда болады. Ксенофобияның əлеуметтік негізі – өз қауіпсіздігі үшін өзімшілдік қорқыныш тудыратын бəсекелестік, тіршілік етудің тұрақсыздығы, өмір сүру жағдайларының жетіспеушілігі. Осыдан келіп адам өзін-өзі сақтауға түйсігімен талпынатын болады. Барлық бақытсыздықтың себептерін өзінен таппай, оны қандай да бір шеттен келгендердің, жат жерліктердің, басқа ұлт өкілдерінің тіміскі əрекеттерінен іздеу ксенофобияның психологиялық көзі болып табылады. «Бөліп ал да билей бер» саясатын жүзеге асыру үшін социумнан сырт тұратын саяси топтардың жасанды түрде ксенофобияға арандатуы – жиі кездесетін жайт. Алайда, ксенофобия рудың, тайпаның, халықтың, ұлттың өз салт-дəстүрін, əдет-ғұрпын, тілін, мəдениетін жат əсерлерден қорғауға табиғи талпынысы, қорғаныш реакциясы екенін де ескерген жөн. Тарихта жатжерліктердің мұндай əсер-əрекеттерінің ушыққан кезі көп болған, басқыншылықты көздейтін топтар мен елдер қандай да бір халықтың өзіндік ерекшелігін жою мақсатындағы, кемсіту жəне геноцидтік мақсаттағы жымысқы əрекеттерін іске асырып отырған. Бір этностық қауымдастықтың өз ішінен, тысқары тараптан болатын екіжақты ықпалдан пайда болатын ксенофобияға ортақ мəдениеті мен санасы,

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК интернационалистік сезімі, басқа топтар мен индивидтерге төзімділігі бар, сол қауымдастық сипаттарынан өзгеше белгілердің кешеніне ие адамдар мен қоғамдастықтар қарсы тұра алады. Өшпенділік пен қорқыныштың кешені ретінде ксенофобия көбіне оқшау тұратын этностарға, сонымен бірге ұзақ уқыт бойы басқа халықтар мен мемлекеттік бірлестіктердің тарапынан ұлттық қысым, агрессиялық əрекеттер көрген шағын халықтар мен этностық топтарға тəн. Бірақ шовинизмнің бір түрі ретіндегі ксенофобия ірі ұлт тарапынан басқа шағын халықтарға қатысты көбірек орын алуы мүмкін (қар. Антисемитизм, Мигрантофобия, Толеранттылық, Этностық стереотиптер). КІШІ ОТАН (ор. малая родина, ағыл. small homeland) – 1. Адамдардың шағын тобының шағын, бастапқы тарихи отаны (қар. Отан, Тарихи отан). 2. Этностық жағынан өзгеше жұрт қоныстанған жəне жекелеген себептерге байланысты салыстырмалы түрде алғанда басқа елдерден оңаша тұрған аумақ. Дүние жүзінің көптеген елінде белгілі бір этностар қоныстанған, көлемі шағын Этностық анклавтар сақталып отыр (мысалы, Испаниядағы баскілер). Мұндай анклавтардың жұртының көбінесе өзіндік мəдени ерекшеліктері болады. 3. Жеке адамның туған жəне адам болып қалыптасқан жері. К.о. маңызды құрамдас бөлігі – онда тірлік ететін адамдардың қоғамдастығы түзетін əлеуметтік орта болып табылады. Осы əлеуметтік ортада адамның сөйлеу тілі, жүріс-тұрыс мəнері, мінезі қалыптасады. Адамның жеке басының сапалары өзінің К.о. өмір сүретін адамдардың ділі, мəдениетімен өлшенеді. Бұл ықпалдың сипаты өмір шарты сияқты ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырады да өркениеттің жалпы дамуының əсерімен өзгереді. Осыған орай жерлестердің əр түрлі ұрпағында К.о. табиғи бейнесін қайталанбас түрінде қабылдаудың бірдейлігі сақталып отырады, бірақ өз болмысы туралы əр түрлі əсерлер қалыптасады (қар. Отан, Тарихи отан). - Қ - ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЛ БІРЛІГІ ДОКТРИНАСЫ (лат. doktrina сөзі – ілім, ғылыми немесе философиялық, саяси, діни немесе құқықтық теория, көзқарастар жүйесі, жетекшілік ететін теориялық немесе саяси ұстаным. Доктриналар ұлттық немесе ұлттан үстем деңгейде жасалатын ресми түрде жəне білім салаларында жасалатын ғылыми түрде болуы мүмкін, ор. Доктрина национального единства Казахстана; ағыл. The Doctrine of the National Unity of Kazakhstan) – Қазақстан Республикасы дамуының жалпы контекстінде нышанды сипаты бар құжат. ҚЕБД Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқы Ассамблеясының XIV сессиясында берген тапсырмасы бойынша дайындалып, мемлекеттік этносаясаттың осынау терең де əлеуеті сарқылмас факторды іске асыруға арналған стратегиялық құжатына айналды.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ҚЕБД – əр адамның əлеуетін қоғам дамуының игілігіне жұмсауға шақыратын жұмылдырушы құжат. Осындай құжаттардың, олардың идеяларының социумға орасан зор əсері жөнінде мысалдар жетерлік. Кейбір елдерде идеологиялық əсерінің күші жағынан алғанда доктриналармен басқа саяси-құқықтық ресурстар теңесе алмайды. Оған айқын мысал ретінде Конфуцийдың, Монроның жəне т.б. доктриналарын келтіруге болады. Сондықтан ҚЕБД көрсетілген ережелердің өзектілігі мен құқықтылығы ұлттық мемлекеттер құрудағы əлемдік тарихи тəжірибемен тұжырымдалған. Ұлттар-мемлекеттердің даму тарихында доктринаның тылсым сыры (феномені) адам факторы ықпалының өсуі, руханият пен мəдениетаралық үнқатысудың маңызының артуына байланысты қоғам дамуының күшті тетігі ретінде көрініс береді. Қазақстан халқы Ассамблеясының Кеңесі ұсынған ҚЕБД-ны Қазақстан халқы Ассамблеясының Төрағасы – Қазақстан Республикасының Президенті 2010 жылы (сəуірде) Қазақстан халықтарының бірлігі күні қарсаңында мақұлдады. Доктрина ұлттық этносаясаттың жаңа мақсаттары мен міндеттерін айқындап берді. Н.Ə.Назарбаевтың айтуы бойынша: «бұл этносаралық жəне конфессияаралық қатынастардың барлық кешені бойынша іс-əрекеттердің тұтас бағдарламасы жəне əрбір қазақстандық саясаткердің «үстел үстіндегі кітабы» болуға, əр депутат пен басқарушы, ғалым мен журналист басшылыққа алуға бағытталған». ҚЕБД, ең алдымен, өкіметке, ұлттық саясатты жүргізуге жауапты мемлекеттік органдарға арналған. Екінші жағынан, Қазақстанның əрбір азаматына арналған, əрбір жеке тұлғаға бағытталған. ҚЕБД əдіснамалық негізі: бірінші – біздің ұғымымызда ел бірлігі деген не? Əр мемлекетте ел бірлігінің өз негізі бар. Біреулер үшін бұл тек діни фактор, олар үшін тек дін ғана өзгермейтін, халықты мұратына жеткізетін күш. Басқа біреулер біртұтас мемлекет құру арқылы ұлттық бірлікке жетуді жақтайды. Осы себепті доктринада «əралуандықтағы бірлік» біздің ортақ жетістігімізге, Қазақстанның символына айналғаны жəне елдің нəтижелі əлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси дамуының кепілі жəне негізі болғаны атап өтілген; екінші мəселе – бізге ел бірлігін күшейту не үшін қажет? Бұл туралы Доктринаны қорытындылау жəне жетілдіру бойынша қоғамдық комиссия мүшелері: «Доктринаның басты идеясы – тəуелсіздікті нығайту. Ал бұл бүкіл Қазақстан халқының бірлігі болса ғана мүмкін». «Енді біз нақты шоғырлану мен шынайы жақындасу жолына түсуіміз керек. Азаматтарының мақсаты мен бағыты əртүрлі мемлекет өмір сүруге бейімсіз» деп ықшам түрде айтып өткен; үшінші мəселе – ел бірлігінің негізі қандай? Доктринада тəуелсіздікті сақтау мен мемлекеттілікті нығайту, мүмкіндіктер теңдігі мен азаматтардың құқықтарын жəне бостандықтарын қорғау, зияткерлік ұлт құрау мен ұлттық рухты дамыту ел бірлігінің іргетасы деп көрсетілген. ҚЕБД негізін құрайтын қағидаттар:

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК І. «Бір ел – бір тағдыр» - əр азаматтың өзінің ортақ тағдыры мен Отанының – Қазақстан Республикасының – ортақ екенін ұғыну ІІ. «Тегі басқа – теңдігі бір» этностық, болмаса басқа да шыққан тегіне, діни ұстанымына жəне əлеуметтік жағдайына қарамай барлық азаматтарға тең мүмкіндік беру; ІІІ. «Ұлт рухын дамыту» – біріктіруші жəне бекітуші бастау ретінде Ұлт Рухын нығайту жəне дамыту. Біздің Ұлттық Рухымызды көтеру үшін негізгі басымдықтар мыналар: дəстүр мен отансүйгіштік рухы, жаңару рухы, жарыс пен жеңіс рухы. ҚЕБД тиімді жүзеге асыру мақсатында ел бірлігін одан ары нығайту үшін құқықтық, əлеуметтік-экономикалық, саяси, мемлекеттік басқару шараларының бірыңғай жүйесін құруға бағытталған ҚР Үкіметінің 2011 жылғы 25 мамырдағы № 468 Жарлығы қабылданды (қар. ҚР Президентінің Жолдауы, Ұлттық идея, «Қазақстан – 2050» Стратегиясы). ҚАЗАҚСТАН ТІЛДЕРІ (ор. языки Казахстана, ағыл. languages of Kazakhstan) - Қазақстан аумағында 117 тіл бар (2009), бұлардың қатарында қазақ тілі – Қазақстанның Мемлекеттік тілі, Автохтондық тілі, Титулды тілі, ал орыс тілі, Қазақстан Республикасы Конституциясы 7-бабының 2) тармағы бойынша, «қазақ тілімен ресми түрде тең қолданылатын» тіл, диаспоралар тілі, иммигранттық тілі бар. Генеологиялық жіктеуге сəйкес, Қазақстан тілдері əлем тілдерінің аса ірі семьялары мен макросемьяларына жататын сегіз генетикалық топ пен кіші топтарға бөлінеді, олар: алтай тілдері, үнді-еуропа тілдері, орал тілдері, қытай-тибет тілдері, иберий-кавказ тілдері, семит-хамит (афразия) тілдері, палеоазия (чукот-коряк, чукот-камчат) тілдері, аустроазия тілдері. Алтай тілдерінің ішінде мынадай топтар бар: -түркі тілдері – əзірбайжан, алтай, башқұрт, гагауз, долған, қазақ, қарайым, қарақалпақ, қарашай-балқар, қырым татарлары, құмық, қырғыз, ноғай, татар, тофалар, тыба, түрік, түркімен, өзбек, ұйғыр, хақас, чуваш, шор, саха (якут) тілдері; - монғол тілдері – бурят, қалмақ, монғол (қалқа монғол) тілдері; - тұңғұс-мəнжүр тілдері – нанай, негидал, орок, ороч, удэге, улч, эвенк, эвен тілдері; - оқшауланған тілдер – корей, жапон тілдері. Үндіеуропалық семьяда мынадай топтар бар: - славян тілдері – белорус, болгар, поляк, орыс, серб, словак, украин, хорват, чех тілдері; - балтық тілдері – латыш, литва тілдері; - герман тілдері – ағылшын, идиш, неміс, нидерланд, швед тілдері; - үнді тілдері – урду, хинди, цыган тілдері;

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК - иран тілдері – белудж, күрді, осетин, парсы, пушту, рушан, тəжік, талыш, тат, шугнан тілдері; - роман тілдері – испан, италян, молдаван, румын, француз тілдері; - оқшауланған тілдер – албан, армян, грек тілдері. Орал тілдерінің семьясында мынадай топтар бар: - фин-угор тілдері – венгер, вепс, ижор, карел, коми-зырян, коми-пермяк, лив, манси, таулық мари, жайылымдық мари, мордвалық мокша, мордвалық эрзя, саам, удмурт, фин, ханты, эстон тілдері; - самоди тілдері – нганасан, ненец, селькуп, энец тілдері. Қытай-тибет тілдерінің семьясында – дүнген, ханзу тілдері бар. Иберий-кавказ тілдерінің семьясында мынадай топтар бар: - абхаз-адыгей тілдері – абазин, абхаз, адыгей (кях), кабарда-шеркес тілдері; - картвель тілдері – грузин тілі; - нах-дағыстан тілдері – авар, агул, дарғын, ұңғыш, лак, лезгин, рутул, табасаран, удин, цахур, шешен тілдері. Семит-хамит (афразия) семьясында мынадай тілдер бар: - араб, ассирия (жаңа сириялық тіл), иврит тілдері. Палеоазиялық тілдер семьясында мынадай топтар бар: - чукот-камчат тілдері – ительмен, коряк, чукот тілдері; - эскимос-алеут тілдері – алеут, эскимос тілдері; - юкагир-чуван тілдері - чуван, юкагир тілдері; - кет-асан тілдері – кет тілі; - оқшауланған тілдерден – нивх тілі. Аустроазия семьясына вьетнам тілі кіреді. Қазақстан тілдерінің арасында тіл типтерінің төртеуі де бар: агглютинативті (жалғамалы) типке Қазақстан тілдерінің алтай, орал, палеоазия, иберий-кавказ текті тілдері; флективті типке үнді-еуропа тілдері; оқшауландырушы типке қытай-тибет, аустроазия тілдері; инкорпоративтік типке палеоазия текті тілдер жатады. Референтті этностардың саны бойынша Қазақстан тілдері былайша көрініс береді: Ι. Миллиондық тілдер, яғни сөйлейтіндер саны миллионнан астам тілдер, мұндай тілдер – қазақ жəне орыс тілдері. ΙΙ. Сөйлеушілерінің саны жүз мың, одан астам тілдер, мұндай тілдерге белорус, неміс, татар, өзбек, ұйғыр, украин тілдері жатады. ΙΙΙ. Сөйлеушілерінің саны елу мыңнан астам – əзірбайжан, корей, түрік тілдері. ΙV. Сөйлеушілерінің саны он мыңнан асатын – армян, башқұрт, грек, дүнген, ұңғыш, күрд, қырғыз, молдаван, мордва (мокша, эрзя), поляк, тəжік, шешен, чуваш жəне басқа тілдер. V. Сөйлеушілерінің саны мыңнан асатын – авар, болгар, грузин, иврит, идиш, қарақалпақ, қарашай-балқар, қырым татарлары, латыш, лезгин, литва, мари (жайылымдық, таулық), осетин, парсы, түркімен, удмурт, цыган, эстон т.б. тілдері. VΙ. Сөйлеушілерінің саны бес жүзден астам – бурят, гагауз, дарғын, қалмақ, коми-пер

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК мяк, құмық, лак, моңғол, румын, талыш, фин, чех т.б. тілдері. VΙΙ. Сөйлеушілерінің саны жүзден астам – абхаз, агул, адыгей, алтай, ассирия, венгер, карел, коми-зырян, ноғай, рутул, табасаран, удин, хақас, чуван, шор, саха (якут) т.б. тілдері. VΙΙΙ. Сөйлеушілерінің саны оннан асатын – абаза, албан, белудж, вепс, долған, ижор, кабарда-шеркес, қарайым, коряк, нанай, ненец, рушан, словак, тат, тофалар, тыба, удэгей, ханты, хорват, цахур, чукот, швед, шугнан, эвенк, эвен, жапон т.б. тілдері. ΙХ. Сөйлеушілерінің саны онға жетпейтін – алеут, ительмен, кет, лив, манси, негидал, нивх, ороч, саам, селькуп, серб, ульч, энец, юкагир т.б. тілдері. Қазақстан тілдерінің мəртебесі қазақ тілімен (мемлекеттік тілмен) қатынасына қарай белгіленген. Қазақстан тілдеріне қатысты тілдік саясат пен тілді жопсарлау істері бірқатар мемлекеттік құжаттармен жəне актілермен реттелген (қар. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы, Əлем тілдері, Тілдік ахуал, Тілдік заңнама). ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТІЛ ТУРАЛЫ ЗАҢНАМА (ор. Законодательство о языках в Казахстане, ағыл. The legislation on languages in Kazakhstan) – Қ.Т.З. 1998 жылғы 24 наурыздағы «Нормативті құқықтық актілер туралы» ҚР Заңында белгіленген тəртіппен қабылданған, тілдерді қолдану мен дамытуға қатысты нормативті құқықтық кесімдердің жиынтығы. Бұл заңнамаға ҚР Конституциясы да жатады, атап айтқанда, оның қазақ тілінің мемлекеттік тіл деп танылатыны, орыс тілінің қазақ тілімен ресми түрде тең қолданылатыны, Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен дамытуға қамқорлық жасаудың мемлекетке жүктелетіні туралы қағидалары мен нормалары; ана тілін пайдалануға əркімнің де құқықтылығы мен тілдесім, тəрбие, оқыту мен шығармашылық тілін таңдауға еріктілігі, тілге байланысты кемсітушілікке тыйым салынатындығы т.б. туралы қағидалары мен нормаларының осы Заңнамаға қатысы бар. Қазақстанда тілдерді қолданудың құқықтық негіздерін, мемлекеттің оларды оқып-үйрену мен дамыту үшін жағдай жасауы жөніндегі міндеттерін белгілеу, ҚР-да қолданылатын тілдердің бəріне бірдей құрметпен қарауды қамтамасыз ету – 1997 жылы 11 шілдеде қабылданған №151 «Тіл туралы» ҚР Заңының тағайындалған міндеті. Тіл проблемасының ерекше өткірлігіне байланысты нақ осы Заңда, біріншіден, мемлекеттік органдарда жергілікті өзін-өзі басқару органдарында (тілдерді қолдану, мемлекеттік органдардың актілерінің тілі, құжаттама жүргізу тілі, азамттардың өтінішіне жауап беру тілі, Қарулы күштер мен құқық қорғау органдарындағы тіл, əкімшілік құқық бұзушылық істерін жүргізу тілі, келісімдер тілі) тілді пайдалану ережелері; екіншіден, білім, ғылым, мəдениет жəне БАҚ салаларында тілдерді қолдануға қойылатын талаптар; үшіншіден, тілді елді мекендер атауында, жалқы есімдерде, көрнекі ақпаратта қолдану ережелері; төртіншіден, тілдерді құқықтық қорғау негіздері; бесіншіден, шет елдермен жəне халықаралық ұйымдармен қарым-қатынаста тілдерді пайдалану ережелері бекітілген.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Бұл Заңмен қатар Республика Президентінің, Өкіметінің, басқа да орталық жəне жергілікті мемлекеттік органдардың кесімдері қолданылады. Бұл құжаттар арқылы мемлекеттік ұлттық саясатты іс жүзіне асыруға бағытталған тиісті мемлекеттік стратегиялар, тұжырымдамалар мен бағдарламалар, басқа да нормативті құқықтық кесімдер бекітіліп, жүзеге асырылады. Мəселен, ҚР Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің 2011 жылғы 28 ақпандағы №38 бұйрығымен тіл туралы ҚР заңнамасын қолдану аясында тəуекелге барудың дəрежесін бағалаудың межелеуіштері, тілдер туралы ҚР заңнамасын қолдану саласындағы тексеру парағының формалары бекітілді. ҚР Мəдениет жəне ақпарат министрі (2013 ж. 29 наурыздағы №70 бұйрық) мен ҚР Премьер-Министрінің Бірінші орынбасары, ҚР өңірлік даму министрі (2013 ж. 29 наурыздағы №01-04-03/27 бұйрық) бірлесіп жеке кəсіпкерлік саласында реквизиттер мен көрнекі ақпаратты орналастыруды, тіл туралы ҚР заңнамасының сақталуын тексеретін парақтың формасын жəне тəуекелге бару дəрежесін бағалайтын межелеуіштерін бекітті. Тілдерді қолдану саласының күрделілігіне байланысты ҚР Конституциялық кеңесі 1997 жылы 8 мамырда №10/2 «Қазақстан Республикасының Парламенті 1997 жылы 12 наурызда қабылдап, Қазақстан Республикасының Президентіне қол қоюға ұсынған Қазақстан Республикасы «Тіл туралы» Заңының Қазақстан Республикасының Конституциясына сəйкестігін анықтау жөнінде Қазақстан Республикасы Президентінің жүгінісі туралы» қаулы қабылдады. Аталмыш Заңның Конституцияға қайшы келетіндігі танылып, табылған қайшылықтар жойылды. Конституциялық бақылау органы заңдардың мемлекеттік жəне орыс тілдеріндегі мəтіндерінде алшақтыққа жол беруге болмайтыны жөнінде бірнеше рет пікір білдірді, мұндай алшақтықтардың болуы нормативті құқықтық кесімді конституциялық емес деп бағалауға негіз болады. Конституциялық кеңестің пікірінше, Республикада мемлекеттік тілдің басым мəртебесіне, Қазақстан халқы тілдерінің қалыпты қолданылуына нормативтік-құқықтық жағдайлар жасалған, мемлекеттік ұйымдарда қазақ жəне орыс тілдерінің қолданылуын реттейтін заңнамалық тірек бар. Қазақ жəне орыс тілдерін қолдану саласында конституциялық талаптарды іс жүзінде бұзуға қатысты ұшырасып қалатын айғақтарды қажетті ұйымдық, материалдық жəне техникалық шаралар қабылдау жолымен түзеуге болады. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТІЛДІК АХУАЛ (ор. языковая ситуация в Казахстане, ағыл. state of language in Kazakhstan) - Қ.т.а. экзоглосты, теңдестірілмеген, диглосты жəне демографиялық жағынан тең емес сипаты бар. Қазақстан тегі жағынан жəне құрылымдық типі жағынан əр түрлі тілдерде сөйлейтін жұрты бар көптілді мемлекет болып саналады. Алайда, «атқаратын қызметтерінің көлемі жағынан этностық топтардың тілдерінің шамалары тең емес»

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК («Қазақстан Республикасы тілдік саясатының тұжырымдамасы»), сондықтан коммуникативтік кеңістіктен тілдердің нақты орын алуы демографиялық жəне жұмсалымдық жағынан қуатты екі тілдің, қазақ жəне орыс тілдерінің, пайдасына шешіліп тұр, өйткені қостілді, үштілді қоғамдастықтардың көбі (ұйғыр, дүнген жəне кейбір басқа топтарды қоспағанда) шашыраңқы қоныстанған жəне олардың ұлттық-аумақтық құрылымдары жоқ. Қазіргі уақытта тілді мəртебесі тұрғысынан жоспарлау жүзеге асырылды, Қазақстанда қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейтетін жаңа тілдік ахуал заңдық жолмен жасалды, оны нормалау мен заманауиландыру жөніндегі іс-шаралар өткізілуде (қар. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы, Мемлекеттік тіл, Қазақстан тілдері, Əлем тілдері, Тіл саясаты, Тілдік ахуал, Тілдік заңнама). ҚАУЫМДАСТЫҚ (ор. общность, ағыл. community) – қайталанбас дербестік беретін тілдік, этностық, мəдени т.б. белгілерге ие жəне тарихи қалыптасқан тұрақты əлеуметтік байланыстармен, қатынастармен біріккен адамдардың жиынтығы. Қ. мысалына ру, тайпа, отбасы, қауым, Ұлыс, Ұлтты жатқызуға болады (қар. Этнос, Этностық топ, Тілдік ахуал). ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫ (ор. народ Казахстана, ағыл. People of Kazakhstan) – Қазақстан Республикасы азаматтарының қауымы, халықтың егемендік пен құрылтайшы биліктің иесі. Қазақстанның көпұлтты халқы деген ұғым ел аумағын жай ғана мекен ететін жұрт деген түсінікпен шектелмейді. Қ.Х. – ҚР Конституциясында жарияланғандай, ортақ тарихи тағдыр біріктірген, байырғы қазақ жерінде мемлекеттiлiк құрған, өздерін бейбітшіл азаматтық қауымдастық деп ұғынатын, еркіндік, теңдік пен татулық мұраттарына берілген, əлемдік қоғамдастықта лайықты орын алуды қалайтын, қазіргі жəне болашақ ұрпақтар алдындағы жоғары жауапкершілікті сезінетін қауымдастық. Барша қазақстандық таныған бұл асқақ мұраттар, үміттер мен ниеттер Қазақстан азаматтарының қауымын бірте-бірте көпұлтты жəне көпконфессионалды қауымға Біртұтас Ұлтқа топтастырып келеді. Қ.Х. конституциялық-құқықтық қатынастардың негізгі субъектісі болып саналады. Конституцияның 3-бабына сəйкес, Қ.Х., оның ерік-қалауы – мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы. Халықтың құрылтайшы билігі 1995 жылдың 30 тамызындағы республикалық референдумда ҚР Конституциясын қабылдауынан көрінді. Бұл Конституцияда қоғам мен мемлекеттің маңызды бастаулары көрініс тапты əрі заңды түрде бекітілді. Халықтың құрылтайшы билігі басқа да тағдырлы мəселелерді қабылдаудан да көрінеді. Қ.Х. өз билігін республикалық референдум жəне еркін сайлау арқылы тікелей жүзеге асырады, сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды халық мемле-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК кеттік органдарға тапсырады. Қ.Х. атынан сөз айтып, əрекет ету Республика Президентіне, сондай-ақ конституциялық өкілеттілік шегінде Парламентке тиесілі. Мұндай өкілеттілік ешқандай саяси партияға да, діни бірлестікке де, азаматтардың жергілікті қоғамдастығына да берілмеген. Билікті ешкім иелене алмайды, билікті иеленіп алғандар заң бойынша қудаланады (Қазақстан халқы Ассамблеясы). ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫ АССАМБЛЕЯСЫ (ҚХА) (ор. Ассамблея народа Казахстана, ағыл. the Assembly of People of Kazakhstan) – Қазақстан Республикасының Президенті құрған жəне басқаратын конституциялық орган, этносаралық қатынастар мен қоғамдық келісімді жарастыруға арналған қоғамдық-саяси институт, мемлекеттік этносаясатты жүзеге асырудың шешуші құралы. ҚР Президентінің 1995 жылғы 1 наурыздағы Жарлығымен құрылды. 2007 жылға дейін «Қазақстан халықтарының Ассамблеясы» деп аталып келді. Ассамблеяның құқықтық мəртебесі Қазақстан Республикасының «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» арнаулы Заңымен, «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы ережемен», «Қазақстан халқы Ассамблеясының 2020 жылға дейінгі даму тұжырымдамасымен» белгіленген. Бұл құжаттарда жасақтау тəртібі, басқару құрылымы мен органдары реттелген, ҚХА мақсаттары, негізгі міндеттері, қызметінің бағыттары, өкілеттіктері; сондай-ақ мемлекеттік органдармен жəне қоғамдық бірлестіктермен ықпалдасуды ұйымдастыруының ерекшеліктері, этносаралық қатынастар саласында мемлекеттік саясатты əзірлеу мен жүзеге асыруға қатысу механизмдері белгіленген. Ассамблеяның жоғарғы органы жылына бір рет өткізілетін сессия болып табылады. Сессиялар арасындағы кезеңде ҚХА Кеңесі жұмыс істейді. ҚХА Төрағасы – ҚР Президенті – Елбасы Н.Ə.Назарбаев. Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі – елдің жоғарғы заң шығарушы органы Парламентте Қазақстанның бүкіл этностарының мүдделеріне кепілді түрде өкілдік ету. Ассамблея Парламент Мəжілісіне 9 депутат сайлайды. ҚХА-ның жұмыс органы – Президент Əкімшілігі құрылымының дербес бөлімі ретіндегі Ассамблея Хатшылығы. Маңызды қоғамдық, əлеуметтік жəне кеңесші органдар ретінде ҚХА құрылымына ҚХА ғылыми-сараптамалық кеңесі, Этносаралық мəселелер бойынша жетекші журналисттер мен сарапшылардың Қазақстан халқы ассамблеясы жанындағы клубы; «ҚХА қоры» қоғамдық қоры; «Тілдарын» тілдерді оқытудың инновациялық технологияларының əдістемелік орталығы; ҚХА кəсіпкерлер ассоциациясы, Бейбітшілік пен Достық академиясы. Қазақстан халқы Ассамблеясы – мемлекеттік билік жүйесіне де қосылған институт əрі азаматтық қоғам. Мемлекеттік салаға қатысы Президентпен, əкімдермен, Президент Əкімшілігімен, өңірлердегі əкімдердің аппараттарымен, салалық атқарушы органдармен байланыстары арқылы жүзеге аса-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ды. Ал қоғамдық сипаты этномəдени бірлестіктерден жəне басқа қоғамдық маңызы бар құрылымдардан, азаматтық қоғам институттарынан көрінеді (қар. Этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің қазақстандық үлгісі, Қазақстандағы этносаясат қағидаттары, ҚХА Төрағасы, ҚХА Хатшылығы, ҚХА кеңесі, ҚХА ғылыми-сараптамалық кеңесі). ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫ АССАМБЛЕЯСЫНЫҢ (2020 ЖЫЛҒА ДЕЙІНГІ) ДАМУ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫ – (ор. Концепция развития Ассамблеи народа Казахстана (до 2020 года), ағыл. the concept of development the Assembly of People of Kazakhstan (till 2020)) мемлекеттік этносаясатты жүзеге асыруға, ұлттық бірлікті қалыптастыруға, қоғамдық келісім мен тұрақтылықты қамтамасыз етуге, этносаралық қатынастар саласындағы мемлекеттік жəне азаматтық институттардың өзара іс-қимылын жандандыруға жəне осы өзара іс-қимылдың тетіктерін жетілдіруге, ең алдымен, Ассамблея институты арқылы қол жеткізуге бағытталған негізгі бағдарлар жүйесінің жиынтығы. Негізгі қағидаттары: адам жəне азаматтың құқықтары мен бостандықтарының басымдығы; халық пен мемлекет мүдделерінің басымдығы; Қазақстанның ұлттық бірлігі, егемендігі мен тұтастығы; нəсіліне, ұлтына, тіліне, дініне, наным-сеніміне немесе басқа да жағдайларға қарамастан адамның жəне азаматтың құқықтары мен бостандықтарының теңдігі; Ассамблея мүшелерінің оның құрамындағы тең құқылығы жəне өз қызметі үшін жеке жауапкершілігі; транспаренттік. Мақсаты – Ассамблея институтын бұдан əрі дамыту жəне оның елдің тəуелсіздігі мен мемлекеттігін нығайтудағы рөлін арттыру, патриотизм, қазақ халқы мен мемлекеттік тілдің топтастырушы рөлін арқау ете отырып, жалпы құндылықтар негізінде қоғамдық келісім мен ұлттық бірлікті қамтамасыз ету. Негізгі міндеттері: 1) «Қазақстан - 2050» стратегиясын іске асырудың, күшті мемлекет, дамыған экономика жəне Жалпыға Ортақ Еңбек мүмкіндіктері негізінде берекелі Қоғам қалыптастырудың тиімді ресурсы ретінде этносаралық қатынастарды үйлестіру жəне қоғамдық келісімді нығайту; 2) этносаралық қатынастар саласында мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам институттарының өзара тиімді іс-қимылын қамтамасыз ету арқылы ұлттық бірлікті қалыптастыру, этносаралық келісім мен қоғамдағы толеранттылықты нығайту үшін қолайлы жағдай жасау; 3) этностық мəдениеттерді, тілдер мен Қазақстан халқының дəстүрлерін одан əрі дамыту негізінде қоғамдық келісім мен ұлттық бірлікке қол жеткізу үшін этномəдени жəне басқа да қоғамдық бірлестіктердің күш-жігерін біріктіру; 4) тарихи тəжірибеге жəне демократиялық нормаларға сүйенетін қазақстандық қоғамның негізгі құндылықтар жүйесін қалыптастыру, азаматтардың саяси-құқықтық, əлеуметтік-адамгершілік мəдениетін дамыту; 5) этностық мəдениеттерді, тілдер мен Қазақстан халқының дəстүрлерін дамыту; 6) шет елдерде тұратын қазақ ұлтының өкілдеріне ана тілі, мəдениеті мен ұлттық

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК дəстүрлерін сақтау жəне дамыту, тарихи Отанымен байланысты нығайту мəселелеріне қатысты қолдау көрсету; 7) халықаралық ұйымдар жəне шет елдердің азаматтық қоғам институттарымен интеграциялық байланыстарды кеңейту. Осы міндеттерді іске асыру «Қазақстан-2050» стратегиясы, Президенттің Қазақстан халқына жыл сайынғы Жолдаулары негізінде жүзеге асырылады. Тұжырымдама Қазақстан халқы Ассамблеясының ХХ Сессиясында 2013 жылы қабылданды (Қазақстан халқы Ассамблеясы). ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫ АССАМБЛЕЯСЫ ЖАНЫНДАҒЫ ЭТНОСАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР ЖӨНІНДЕГІ ЖЕТЕКШІ ЖУРНАЛИСТЕР МЕН САРАПШЫЛАР КЛУБЫ (мұнан ары - Клуб). (ор. Клуб ведущих журналистов и экспертов по вопросам мэжэтнических отношений при Ассамблее народа Казахстана; ағыл. The club of leading journalists and experts on interethnic relations under the Assembly of People of Kazakhstan) – Қазақстан халқы Ассамблеясы (мұнан былай - Ассамблея) жанында тұрақты жұмыс істейтін консультативтік-сараптамалық жəне ақпараттық орган. Клубтың негізгі міндеттері: 1) толеранттылықтың нығаюына, мемлекеттегі этносаралық жəне конфессияаралық келісімнің, азаматтық бірліктің, паториотизм мен рухани-мəдени ортақтықтың сақталуына жəрдемдесу; 2) этносаралық жəне конфессияаралық тақырыптағы мəселелерді жариялау ісіне журналистік этика қағидатын енгізу, ұстану жəне дамыту, сондай-ақ журналистер қоғамдастығында осы іске деген жауапкершілікті қалыптастыру; 3) БАҚ-та азаматтық сəйкестілік, патриотизм, этносаралық жəне конфессияаралық толеранттылық туралы материалдарды жариялау ауқымын кеңейту; 4) рухани-адамгершілік құндылықтар мен жалпыұлттық мұраттарды насихаттайтын жəне қоғамдық санада бекітетін жағымды ақпараттық өнімдерді (телехабар, шоу, фильмдер, роликтер, т.б. жарияланымдар) шығаруға ықпал ету; 5) журналистердің кəсіби шеберлігін арттыру, журналистердің кəсіби конкурстарын өткізуге қатысу, сондай-ақ Клуб мүшелерінің шетелдік жəне қазақстандық кəсіби конкурстарға қатысуын қамтамасыз ету; 6) этностық тақырыптарға қатысты ұғымдар мен терминдердің БАҚ-та қолданылуын реттеуге жəрдемдесу; 7) Клуб мүшелерінің бастамаларын, Клубтың өзінің жəне оның жекелеген мүшелерінің ақпараттық іс-шараларын қолдау (қар. Қазақстан халқы Ассамблеясы). ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫ АССАМБЛЕЯСЫНЫҢ ЖАНЫНДАҒЫ ҒЫЛЫМИ-САРАПШЫЛЫҚ КЕҢЕС (ҚХА ҒСК) (ор. Научно-экспертный совет Ассамблеи народа Казахстана (НЭС АНК ), ағыл. Scientifi c Expert Council under the Assembly of People of Kazakhstan) – төрағадан, оның орынбасарларынан жəне (келісім бойынша) депутаттардан, ғалымдардан, тəуелсіз сарапшылардан, түрлі салалардың мамандарынан, этномəдени бірлестік-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тердің өкілдерінен жəне басқалардан тұратын, ҚХА құрылымында үнемі жұмыс істейтін консультациялық-талдау органы. Хатшылық – ҚХА ҒСК-нің ҒСК құзыретіндегі мəселелерді жедел шешу үшін құрылған жұмыс органы. ҒСК өз қызметінде Конституцияны, ҚР «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» Заңын, ҚР заңдары мен ҚР Президентінің актілерін, Ассамблея Хатшылығы туралы Ережесін, сонымен бірге 2009 жылдың 29-қаңтарындағы Қазақстан халқы Ассамблеясы жанындағы Ғылыми-сараптамалық кеңес туралы №1 Ережені басшылыққа алады. Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 7 қыркүйектегі №149 Жарлығына сəйкес Ассамблея қызметін ғылыммен сүйемелдеу үшін Ғылыми-сараптамалық кеңес құрылды. Ғылыми-сараптамалық кеңестің негізгі міндеттері: 1) Қазақстан Республикасындағы этносаяси, əлеуметтік-экономикалық жəне конфессиялық даму үрдісін кешенді сараптамалық бағалау, аталған үдерістердің елдегі жəне əлемдегі дамуына болжам жасау; 2) Ассамблея қызметін этносаралық жəне конфессияаралық қатынастар саласындағы мемлекеттік этносаясаттың өзекті бағыттары бойынша ғылыми сараптамалық тұрғыдан сүйемелдеу; 3) этносаралық жəне конфессияаралық қатынастар саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіру; 4) Ассамблеяның демократияны дамытуда, қазақстандық қоғамның тұтастығын нығайтуда, жалпыұлттық келісімге қол жеткізуде саяси жəне азаматтық институт ретіндегі рөлін күшейтуге жəрдемдесу. Ғылыми-сараптамалық кеңес төрағадан, оның орынбасарларынан жəне Ғылыми-сараптамалық кеңес мүшелерінен тұрады. Ғылыми-сараптамалық кеңестің төрағасы мен оның орынбасарлары Ғылыми-сараптамалық кеңес отырысында сайланады. Ғылыми-сараптамалық кеңестің құрамына келісім бойынша Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттары, этномəдени бірлестіктердің, ғылыми жəне білім беру ұйымдарының өкілдері, сондай-ақ ғалымдар, тəуелсіз сарапшылар мен мамандар кіре алады. Ғылыми-сараптамалық кеңес өз қызметіне, шетелдіктерді қоса алғанда, Ғылыми-сараптамалық кеңес мүшесі болып табылмайтын сарапшыларды тарта алады. Ғылыми-сараптамалық кеңес төрағасының, оның орынбасарларының жəне Ғылыми-сараптамалық кеңес мүшелерінің міндетін атқару қоғамдық негізде жүзеге асырылады. Ассамблеяның заңнамалық актілерді жəне басқа да бағдарламалық құжаттарды əзірлеуге, ақпараттық-насихаттық, сондай-ақ басқа да іс-шараларға қатысуын қамтамасыз ету мақсатында ақпараттық-насихаттық, сараптамалық, басқа да жұмыс топтары құрылуы мүмкін.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Ғылыми-сараптамалық кеңестің, комиссиялар мен жұмыс топтарының қызметін үйлестіру жұмыстарын ҚХА Хатшылығы жүзеге асырады. ҒСК жұмыс органы – ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Этносаралық жəне конфессияаралық қатынастарды зерттеу жөніндегі орталығы (қар. Этносаралық қатынастар саласындағы заңнама, ҚХА қызметі). ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫ АССАМБЛЕЯСЫ КАФЕДРАЛАРЫ (ор. кафедры Ассамблеи народа Казахстана, ағыл. Departments of the Assembly of People of Kazakhstan) – Республиканың жоғарғы оқу орындарындағы ғылыми жəне білім беретін орталықтар. ҚХА-ның алғашқы кафедрасы 2013 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде ашылды. Кафедраның мақсаты – этносаясат саласымен байланысты пəндерді теориялық, əдіснамалық жағынан қамтамасыз ету, сондай-ақ этносаяси зерттеулердің əдіснамасын дамыту. Ал міндеттері – этносаясат менеджменті жүйесіндегі мемлекет институты мен мемлекеттік органдардың рөлін түсінуді қалыптастыру; оқу үдерісі шегінде этносаралық қатынастың мəдениеті мен əдебін қалыптастыру; этносаралық келісім мен толеранттылықтың функционалды қоғамдық құндылығын түсінуге сеп болу; этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің қазақстандық үлгісінің қағидаттарын іске қосу. Кафедра жұмысының бағыттары – іргелі жəне қолданбалы зерттеулерді, оқу процесін əдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету. Пəндер мен нысандары: Қазақстан Республикасы қарекетінің маңызды қағидаты ретіндегі қоғамдық келісім, Қазақстан Республикасы қарекетінің маңызды қағидаты ретіндегі саяси тұрақтылық; Қазақстан Республикасындағы этносаяси менеджмент; құқықтық жəне институционалдық аспектілері, Қазақстандағы этносаралық жəне конфессияаралық қатынастарға ықпал ететін ішкі жəне сыртқы факторлар, этносаралық қақтығыстар жəне оларды реттеу амалдары, Қазақстандағы көпэтностық: тарих жəне қазіргі заман, Қазақстан Республикасы өмірінің конституциялық қағидаты ретіндегі қазақстандық патриотизм, толеранттылыққа тəрбиелеу жөніндегі интерактивтік білім беру бағдарламасы, мəдениетаралық коммуникация мен тілдесімнің психологиясы, Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріндегі дін (қар. Қазақстан халқы Ассамблеясы). ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫ АССАМБЛЕЯСЫНЫҢ ТӨРАҒАСЫ (ор. - Председатель Ассамблеи народа Казахстан, ағыл. Chairman of the Assembly of the People of Kazakhstan) – Қазақстан халқы Ассамблеясының төрағасы, Ассамблея кеңесін басқаратын жəне Ассамблеяның жұмысына жалпы басшылық жасайтын тұлға. Бұл лауазым тағайындалғаннан бері, оны Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Н.Ə.Назарбаев атқарып келеді, оған Ассамблеяға ғұмыр бойы басшылық жасау құқығы тиесілі. Төрағаның лауазымдық міндетіне Ассамблеяның бағдарламалық құжаттарын бекіту мен

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК олардың орындалуына тапсырмалар беру, бұқаралық ақпарат құралдары мен халықаралық ұйымдарда Ассамблея атынан үндеу мен мəлімдемелер жасау міндеттері жатады. Төрағаның үш орынбасары бар (олардың екеуі - этномəдени бірлестіктерден, 2008 жылдан бері алмастырмалық негізде сайланып отырады), төраға оларға өз өкілеттігінің бір бөлігінің құқығын бере алады. «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» Қазақстан Республикасының 20.10.2008 күнгі №70-4 Заңында ҚХА Төрағасының өкілеттігі Қазақстан халқы Ассамблеясының мəртебесін, оның мемлекеттің ұлттық саясатын жүзеге асыруға, Қазақстан Республикасында қоғамдық-саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуге жəне этносаралық қатынастар саласында қоғамның мемлекеттік жəне азаматтық институттарының ықпалдастығының тиімділігін арттыруға бағытталған жұмысын ұйымдастыру мен қалыптастырудың ретін белгілейтін өкілеттік ретінде тағайындалған. Төрағаның орынбасарлары төрағаның айрықша құзыретіне жатпайтын мынадай өкілеттіктерді жүзеге асырады: Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдар мен халықаралық ұйымдарда Ассамблея атынан əрекет етеді, сондай-ақ Ассамблея Төрағасының тапсырмасымен Қазақстан Республикасының мемлекттік органдар мен халықаралық ұйымдарда Ассамблея өкілі болады; қажетіне қарай Ассамблея Төрағасына істің жайы мен Ассамблеяның бағдарламалық құжаттарын іске асыру барысы туралы мағлұмат беріп тұрады (қар. ҚР Тұңғыш Президенті, Қазақстан халқы Ассамблеясы, ҚХА Кеңесі). ҚАЗАҚСТАН ЭТНОСАЯСАТЫНЫҢ ҚАҒИДАТТАРЫ (ор. Принципы казахстанской этнополитики, ағыл. Principles of Kazakhstan ethnopolitics) – этносаралық келісімнің қазақстандық үлгісі жаңа əлеуметтік-экономикалық шарттар мен ақпараттық жəне коммуникативтік технологиялардың ықпалымен сəйкестіктің дүдəмалдануына қарсы əрекет болды. ҚХА-ның 14-сессиясында (2008 ж.) Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаев мемлекеттік саясаттың негізгі деген бес қағидатын жария етті, олар: этностық, діни, мəдени, тілдік əралуандық – біздің баға жетпес байлығымыз; Қазақстан этностарының мəдениеті мен тілін дамыту үшін мемлекет мақсатты түрде барлық жағдайды жасайды; ұлтымыздың маңызды құндылықтары – толеранттылық пен жауапкершілік; қазақ этносының ұйыстырушылық ролі; Қазақстан халқының бірлігі. Қазақстан Республикасы Президентінің 2013 жылдың 18 сəуіріндегі Қазақстан халқы Ассамблеясының (2020 жылға дейінгі) даму Тұжырымдамасын бекіту туралы №552 Жарлығына сəйкес Тұжырымдама стратегиялық қатынаста сонымен бірге қазақстандық қоғамның əлеуметтік жаңаруының мақсаттарына – нақты айтқанда, қоғамды жаңа индустриалды-инновациялық экономика мен Жалпыға ортақ Еңбек Қоғамы өміріне дайындау; Қазақстанның жеделдетілген экономикалық дамуы мен қоғам игіліктерін ауқымды

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК қамтамасыз ету арасында үйлесімді теңгерім табу; құқық, əділдік жəне əлеуметтік жауапкершілік қағидаттарына негізделген əлеуметтік қатынастарды нығайту мақсаттарына – жауап береді. Тұжырымдама мынадай қағидаттарға сүйенеді: 1) адамның жəне азаматтың құқықтары мен бостандығының басымдығы; 2) халық пен мемлекет мүдделерінің басымдығы; 3) Қазақстанның ұлттық бірлігі, егемендігі мен тұтастығы; 4) адам мен азаматтың нəсіліне, ұлтына, тіліне, дініне, наным-сеніміне немесе басқа да кез келген жағдайына қарамастан құқықтары мен бостандығының тең болуы; 5) Ассамблея мүшелерінің оның құрамындағы əрекеттерге келгенде тең құқылы жəне жеке жауапкершілікте болуы; 6) ашықтық (қар. Қазақстан халқы Ассамблеясының (2020 жылға дейінгі) даму Тұжырымд амасы, Этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің қазақстандық үлгісі, Қазақстанның этносаралық қатынас саласындағы заңнамасы). ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫ ЖӨНІНДЕГІ УƏКІЛ (ор. Уполномоченый по правам человека в РК, ағыл. Ombudsman of the Republic of Kazakhstan) – мемлекет атынан адам құқықтарын қорғау қызметін атқаратын лауазымды тұлға (жалпы қолданыстағы синонимі – «омбудсмен»). А.Қ.У. лауазымы ҚР Президентінің 2002 жылғы 19 қыркүйектегі №3947 Жарлығымен тағайындалған. Қазақстанда А.Қ.У. адамның жəне азаматтың құқықтары мен бостандықтарының сақталуына мониторинг жүргізетін, өзіне берілген құзырет шегінде адам мен азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіру жөнінде шаралар қабылдайтын лауазымды тұлға болып есептеледі. Өз қызметі арқылы А.Қ.У. адамның жəне азаматтың бостандығы мен құқықтарының қолданыстағы тəсілдерін толықтырады. Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамаларына сəйкес, А.Қ.У. қызметі адам құқығын қорғайтын басқа мемлекеттік органдардың құзыретін шектемейді. Осы лауазымға тағайындау мен босатудың тəртібі, қызметті жүзеге асырудың құзыреті мен тəртібі, белгілі бір жайтқа араласу əрекеттері, оның атына түскен өтініштерді қарау тəртібі Қазақстан Республикасындағы А.Қ.У. туралы ережемен ретке салынған. А.Қ.У. жұмысын ақпараттық-талдау, ұйымдық-құқықтық т.б. жағынан қамтамасыз ету Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталыққа жүктелген. Бұл Орталық туралы ережені ҚР А.Қ.У. ұсынысымен ҚР Президенті бекітеді, ал Орталықтың басшысын қызметке ҚР А.Қ.У. тағайындайды жəне босатады (қар. Адам құқықтарының декларациясы). ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПАРЛАМЕНТІНІҢ МƏЖІЛІСІ (ор. Мажилис Парламента Республики Казахстан, ағыл. Mazhilis of the Parliament

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК of the Republic of Kazakhstan) – Қазақстан Республикасы Парламентінің екі палатасының бірі («төменгі палата» деп те жиі айтылады). Жүз жеті депутаттан құралады. Тоқсан сегіз депутат жалпыға ортақ, тең жəне тікелей сайлау құқығы негізінде, пропорционалды жүйе бойынша (партиялық тізім бойынша) жасырын дауыс беру жолымен сайланады. Ал тоғыз депутат ҚХА-дан сайланады. Жиырма бес жасқа жеткен адам Қ.Р.П.М. депутаты бола алады. Қ.Р.П.М. Парламенттің өкілеттік, заң шығарушылық жəне бақылау қызметтерін жүзеге асыруда маңызы зор. Сайлаушылардың тікелей қалауымен Қ.Р.П.М. (тұтастай алғанда, Парламентте) партиялық көпшілік қалыптасады. Бұл көпшілік Үкіметпен бірге билік тармақтарына ортақ қарекеттердің бағдарламасын əзірлеп, жүзеге асыруға жауап береді. Сөйтіп, биліктің заң шығарушы жəне атқарушы тармақтарының арасында жұмыс жөнінде келісілген ортақ стратегия ретке салынады, қабылданған шешімдер үшін ортақ жауапкершілік орын алады. Жалпыұлттық өкілдік палатасы ретінде Қ.Р.П.М. Республика Президентінің елдің Премьер-Министрін тағайындауына қатысу, Парламентке енгізілген заңдарды қабылдау, бұл жобаларды қарау, Үкіметке сенімсіздік білдіру, Палаталардың бірлескен мəжілісін ұйымдастыру т.с.с. ерекше өкілеттіліктер берілген. Ұлттар арасындағы қатынастарға байланысты мүдделерді демократиялық жолмен айқындаудың ықпалды жолы ҚХА тікелей тоғыз депутат сайлауы болып есептеледі. Сайлау «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» конституциялық заңға сəйкес өткізіледі. Жұмысты жүйеге келтіру үшін 21 Мəжіліс депутатынан тұратын ҚХА депутаттық тобы құрылған, топтың тірегі – ҚХА сайланған 9 депутат. Бұл депутаттық топтың жұмысы Мəжілістегі саяси партиялардың фракцияларымен, ҚХА Хатшылығымен, өңірлік ассамблеялармен тығыз байланыста жүргізіледі. Депутаттар мынадай аса маңызды тұжырымдамалық құжаттарды даярлау үшін нақты жұмыстар жүргізді: Қазақстан Республикасының мемлекеттік тəуелсіздігінің жиырма жылдығы декларациясы; Ұлттық бірлік доктринасы (2010 ж.); орта мерзімді болашақтаға 2020 жылғы дейін ҚХА дамуының стратегиясын онан ары жетілдірудің мемлекеттік бағдарламасы, Этномəдени білім беру тұжырымдамасының жаңа редакциясы; Достық үйлерінің тұжырымдамасы жəне басқа актілер. Заң шығаруға бастамашылық ету конституциялық құқығын пайдаланып Ассамблеядан сайланған депутаттар ҚХА туралы Заңды т.б. бірқатар заң жобаларын əзірлеу мəселесін іске қосты, 373 заң жобасын талқылау мен жетілдіруге жұмыс тобының мүшелері ретінде тікелей қатысты, көптеген заң жобаларына қатысты жұмыс топтарын басқарды.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК IV шақырылымдағы Мəжілістің жұмыс кезеңінде ҚХА қалаулылары 185 депутаттық сұрау жолдады, өңірлерде 900-ден аса кездесу өткізіп оған 60 мыңнан аса адам қатысты. Аталмыш депутаттық топ Республиканың Премьер-Министріне 884 хат жолдап, бірқатар маңызды мəселелердің шешімін табудың орайын келтірді. Депутаттық топ түрлі жосықтағы басқа да əр түрлі іс-шаралар – ғылыми-тəжірибелік конференциялар, дөңгелек үстелдер, өңірлерге барып өткізілген семинарлар – өткізіп отырады. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПАРЛАМЕНТІНІҢ СЕНАТЫ (ор. Сенат Парламента Республики Казахстан, ағыл. Senate of the Parliament of the Republic of Kazakhstan) – Қазақстан Республикасы Парламентіндегі екі палатаның бірі («жоғарғы палата» деп те жиі аталады). Сенаттың Парламенттің өкілдік, заң шығарушы жəне бақылау қызметтерін жүзеге асыратын айрықша маңызды рөлі бар. Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенатын əр облыстан, республикалық маңыздағы қаладан жəне Қазақстан астанасынан екі адамнан конституциялық заңмен бекітілген депутаттар құрайды. Олар дауыс берушілер алқасының жиналысында сайланады жəне дауыс берушілерге тиісті облыстардағы (республикалық маңыздағы қала мен астанадағы) барлық мəслихаттардың депутаттары жатады. Сенаторлар аймақтар мен мəслихаттардың өкілі, ал жалпы Сенат территориялық өкілдік палатасы болып табылады. ҚР П.С. он бес депутатын Сенатты қоғамның ұлттық-мəдени жəне басқа да маңызды мүдделерін қорғайтын өкілеттікпен қамтамасыз ету қажеттігін ескере отырып Республика Президенті тағайындайды. Мұның өзі мемлекеттік ұлттық саясатты жүзеге асырудың бір тəсілі ретінде қабылданады. ҚР Конституциясына сəйкес жасы отызға толған, жоғары білімі жəне кем дегенде бес жыл еңбек өтілі бар, тиісті облыс, республикалық маңызды қаланың тұрақты тұрғыны немесе астанада кемінде үш жыл тұрған тұлға Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты бола алады. Сенатта саяси партиялар фракциясы құрылмайды. Мəжілісті тарату кезеңінде заңдарды қабылдайтынын қоса алғандағы конституциялық-құқықтық мəртебесі, өкілеттігінің ерекшеліктері, сондай-ақ депутат-сенаторлардың əлеуметтік жəне кəсіптік құрамы ҚР П.С. Парламенттің мəслихаттармен жəне аумақтармен байланысы жөніндегі, Парламенттің саясиландырылған шешімдерді шұғыл түрде қабылдауын ескерту жөніндегі, сондай-ақ заң шығару жұмысының сапасын жоғарылату жөніндегі миссияны тиімді орындауына мүмкіндік береді. Тұтастай алғанда осы жəне басқа да объективті факторлар ҚР П.С., жалпы алғанда қоспалаталы Парламенттің, құрылуының біртұтас көпұлтты жəне көпконфессиялы Қазақстанның мақсатына сай екендігін көрсетеді.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ҚР Президенті Əкімшілігі ҚХА ХАТШЫЛЫҒЫ (ор. Секретариат Ассамблея народа Казахстана Администрации Президента РК, ағыл. the secretariat of the APK ) – Ассамблеяның Қазақстан Республикасы Президентінің Əкімшілігі құрамына енетін, қызметі Қазақстан Республикасының заңнамаларымен реттелетін жұмыс органы. Хатшылық меңгерушісі əрі Ассамблея төрағасының орынбасары болып та саналады. 2008 жылдың 20 қазандағы №70-IV Қазақстан Республикасының «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» заңына сəйкес Ассамблея Аппараты (Хатшылық): 1. Қазақстан Республикасы Президентi Əкiмшiлiгiнiң құрамына кiретiн, қызметi Қазақстан Республикасының заңнамасымен регламенттелетiн Ассамблеяның жұмыс органы болып табылады. Аппаратты (Хатшылықты) сонымен бiр мезгiлде Ассамблея Төрағасының орынбасары болып табылатын Аппарат (Хатшылық) меңгерушiсi басқарады. 3. Сессияның, Кеңестiң шешiмдерi жəне Ассамблея Төрағасының тапсырмалары Аппараттың (Хатшылықтың) орындауы үшiн мiндеттi болып табылады. 4. Аппараттың (Хатшылықтың) негiзгi функциялары: 1) Ассамблеяның қызметiн ұйымдастыру жəне қамтамасыз ету, оның iшiнде Ассамблеяның қызметiн сараптамалық-талдамалық жəне ақпараттық тұрғыдан қолдау; 2) елдегi этносаралық келiсiмге ықпал ететiн халықаралық, республикалық жəне облыстық ғылыми-практикалық конференциялар, басқа да iс-шаралар мен акциялар өткiзу; 3) мемлекеттiк органдармен жəне ұйымдармен, қоғамдық бiрлестiктермен жəне шет елдердiң осыған ұқсас құрылымдарымен, сондай-ақ халықаралық ұйымдармен Қазақстанның орнықты дамуын қамтамасыз етуге жəне Ассамблеяға жүктелген мiндеттердi iске асыруға бағытталған өзара iс-қимыл жасау болып табылады. Қазақстан Республикасының 2011 жылдың 7 қыркүйегіндегі №149 «Қазақстан халқы Ассамблеясы жөніндегі ереже туралы» Жарлығы Хатшылықтың мəртебесі мен өкілеттігін күшейтті. Ереженің жаңа редакциясы бойынша Хатшылықтың міндеттері: 1) Ассамблеяның, оның Төрағасының жəне Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету; 2) Қазақстан Республикасы Президентінің этносаралық қатынастар саласындағы өкілеттіктерін жүзеге асыруды қамтамасыз ету. Хатшылықтың Қазақстан Республикасы Президентінің, сондай-ақ Ассамблеяның этносаралық қатынастар саласындағы өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету бойынша өкілеттігі Қазақстан Республикасы Президенті Əкімшілігінің ішкі актілерімен айқындалады. Облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеялары өз қызметiн жүзеге асыру кезiнде Ассамблеяның алдында есеп бередi жəне жауапты болады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеяларының құрылу тəртібі мен құқықтық мəртебесі «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен айқындалады. Облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ассамблеяларының жұмыс органы əкiм аппаратының құрылымына дербес құрылымдық бөлімше ретінде кiретiн облыс (республикалық маңызы бар қала, астана) ассамблеясының хатшылығы болып табылады. Облыс (республикалық маңызы бар қала, астана) ассамблеясы хатшылығын меңгеруші басқарады. Облыс (республикалық маңызы бар қала, астана) ассамблеясы хатшылығының меңгерушісін тиiстi əкiм ҚР Президенті Əкімшілігінің ҚХА Хатшылығының келісімімен қызметке тағайындайды жəне қызметiнен босатады. Ассамблеяның міндеттері мен функцияларын іске асыруды қаматамыз ету мақсатында Хатшылық қажет болған жағдайда комиссия, оның ішінде басқа мемлекетік органдармен жəне ұйымдармен бірлесе отырып, құруы мүмкін (қар. Этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің қазақстандық моделі, Этносаралық қатынастар саласындағы Қазақстан заңнамалары, Қазақстандағы этносаясат принциптері, Қазақстан халқы Ассамблеясы, ҚХА Төрағасы, ҚХА Кеңесі, ҚХА-ның ғылыми-сараптамалық кеңесі). ҚР ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫНА ЖОЛДАУЫ (ор. Послание Президента РК народу Казахстана, ағыл. Address of the President of the Republic of Kazakhstan to the nation of Kazakhstan) – жалпы халық сайлаған Мемлекет басшысының мемлекеттік биліктің жалғыз бастауы халықпен тікелей тілдесуінің ҚР Конституциясында қарастырылған маңызды ұйымдық-құқықтық формасы. ҚР Негізгі Заңының 44-бабының 1тармақшасына сəйкес, Республика Президенті «Қазақстан халқына елдегі жағдай мен Республиканың ішкі жəне сыртқы саясатының негізгі бағыттары туралы жыл сайын жолдау арнайды». Жолдау ауызша я жазбаша пішімделуі мүмкін. Егер жолдау Парламент сессиясында жария етілсе, ол талқыланбайды, сұрақ та қойылмайды. ҚР.П.Қ.Х.Ж. біріктіруші сипат болады, берілген тапсырмаларды орындау, мақсаттарға жету үшін биліктің қай тармағында екеніне қарамай мемлекеттік органдардың бəрі, азаматтық қоғам институттары түгелдей күш қосады. ҚР Конституциясы күшіне енгеннен бері Ел Президенті Қазақстан халқына он сегіз рет жыл сайынғы жолдауын жыл сайын таратты. Əр жолдаудың ерекше маңызын айтпағанда, елдің дəуірлік өзгерістерінен айрықша орын алатын екі жолдаудың қағидаттық маңызы бар. «Қазақстан-2030». Барлық қазақстандықтың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі жəне əл-ауқатының артуы» (1997 ж., қазан) Жолдауында Қазақстанның өзіндік жолы сызылып, стратегиялық мақсаттар мен міндеттердің болашағы ай-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК қындалды. Бұл Жолдау халық пен биліктің күш-қайратын қосудың жоғары саяси жолының жəне осыған ұйымдастыратын бастаулардың маңызды құралы, дүниетанымдық темірқазығы болды. «Қазақстан - 2030» стратегиясын жүзеге асыру Қазақстан Республикасында үш түрлі заманауи жаңартуға қол жеткізді: мемлекет құру мен нарықтық экономикаға өту; əлеуметтік мемлекеттің негіздерін қалыптастыру жəне қоғамдық санадағы серпін. «Қазақстан-2050» Стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауы 2012 жылы 14 желтоқсанда жарияланды. Жолдауда «Қазақстан - 2030» стратегиясының орындалған көрсеткіштерін жаңа кезеңде үйлесімді дамыту жолдары ұсынылып, ұлттың 2050 жылға дейінгі жаңа саяси бағыттары түйінделді. Мұндай дəуірлік Жолдауды жүзеге асыру 2050 жылға қарай басты мақсатқа жетуді, Қазақстанның əлемнің ең озық 30 елінің қатарына кіруін қамтамасыз етуге арналады. Стратегиялардағы шешуші меже – мемлекеттің ұлттық саясатының бағыттарын анықтайтын қағидалар. 2012 жылғы Жолдауда осы тұрғыдағы қағидалар «Қазақстан - 2050» Стратегиясы – тез өзгеретін тарихи жағдайлардағы жаңа саяси бағыт» деген атпен ІІІ бөлімге енгізілген. Бұл бөлімнің жетінші тармағы «Жаңа қазақстандық патриотизм – біздің көпұлтты жəне көпконфессиялы қоғамымыздың табысының негізі» деп аталады да, басқа тақырыптармен қоса мынадай тақырыптарды қамтиды: «1. Жаңа қазақстандық патриотизм», «2. Барлық этнос азаматтарының тең құқықтылығы», «3. Қазақ тілі жəне тілдердің үштұғырлығы», «4. Мəдениет, дəстүр жəне дербестік», «5. Ұлттық зиялы қауымның рөлі», «6. ХХІ ғасырдағы Қазақстандағы дін». ҚР П. Қ.Х.Ж. қағидалары мемлекеттік жоспарлау жүйесінің, соның қатарында алдағы жоспарлы кезеңге бюджет қалыптастырудың құжаттарын əзірлеу мен түзетулер жасауға негіз болады (қар. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Ұлт Көшбасшысы). ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ТІЛДЕРДІ ДАМЫТУ МЕН ҚОЛДАНУДЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК БАҒДАРЛАМАСЫ (ор. Государственная программа развития и функционирования языков в Республике Казахстан, ағыл. The government program of development and functioning of languages in the Republic of Kazakhstan) – елімізде тілдердің қолданылуы мен дамуын мақсатқа сай жəне жоспарлы түрде жүзеге асыру үшін мемлекеттің қабылдаған құжаты. Мысалы, Қазақстан Республикасында осындай үш бағдарлама қабылданды: «Қазақстан Республикасында Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы» (5 қазан 1998 ж.); «2001-2010 жж. Қазақстан Республикасында Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы» (17 ақпан 2001 ж.); «2011-2020 жж. Қазақстан Республикасында Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы» (29 маусым 2011 ж.); «2001-2010 жж. Қазақстан Республикасында Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы» он жылға бағытталған ұзақ мерзімді

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК бағдарлама болған, онда тiл құрылысының ұзақ мерзiмдi келешегiнiң стратегиялық мақсаттары мен мiндеттерi айқындалып, сондай-ақ оларды iске асырудың басты бағыттары мен тетiктерi белгiленген, нақты əрекеттер қысқа мерзімді екі жылдық іс-шаралар жоспары түрінде əзірленген болатын: а) Мемлекеттiк тiлдiң мемлекеттi басқару тiлi ретiнде қолданылуын қамтамасыз ету (нормативтiк құқықтық базасын жетiлдiру; мемлекеттiк қызметшілердiң мемлекеттiк тiлдi қызметтiк міндеттерін орындауға қажеттi деңгейде меңгеру үшiн шаралар қолдану, барлық мемлекеттiк ұйымдарда жəне жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында мемлекеттік тiлдiң іс жүргiзудегi негiзгi тiл ретiнде қолданылуын қамтамасыз ету; сот ісiн жүргiзудi, сондай-ақ əкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы іс жүргізуді заңнамаларға сəйкес қамтамасыз ету; Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерiнде, сондай-ақ əскери жəне əскерилендiрiлген құрамдардың барлық түрiнде мемлекеттiк тiлдi қолдану шараларын қамтамасыз ету; іс жүргiзудi мемлекеттiк тiлге көшiрудiң кестесiн (нақты мерзiмдер мен iс-шараларды көрсете отырып) белгiлеу арқылы барлық мемлекеттiк ұйымдар мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында іс жүргiзудiң негізгі тiлi ретiнде мемлекеттiк тiлдiң қолданылуын қамтамасыз ету; халықаралық қызметте мемлекеттiк тiлдiң қолданылуын қамтамасыз ету; ə) Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттiк тiлдi меңгеруi үшін жағдай жасау; б) ғылыми-лингвистикалық зерттеулер мен олардың нəтижелерiн нақты іске асыруды жеделдетудi жүзеге асыру жолымен қазiргi қазақ əдеби тiлiнiң нормаларын бiрыңғайлауды қамтамасыз ету (қазiргi қазақ əдеби тiлiнiң сөзжасам үдерістерiнiң, оның iшiнде терминжасам принциптерiн ғылыми негізде жүйеге келтiру, қазақ тілінің толыққанды терминологиялық жүйесiн енгiзу; қазiргi қазақ тiлiнiң тiлге ортақ əдеби нормаларын жүйеге келтiру; қазақ тiлiнiң фонологиялық ерекшелiктерiн ескере отырып, қазақ əлiпбиi мен орфографиясын жетiлдiру жөнiнде шаралар қолдану; ономастика мəселелерiн ғылыми тұрғыдан қамтамасыз ету); в) мəдениет жəне бұқаралық ақпарат құралдары саласында мемлекеттiк тiлдiң қолданылуын қамтамасыз ету (кино жəне бейнеөнiмдердi, оның iшiнде анимациялық фильмдердi /аударма жұмыстарын қоса алғанда/ мемлекеттiк тiлде шығару мен тарату (телеарналардан көрсету) шараларының жүйесiн ұйымдастыру; мəдениет, ғылым, көркем əдебиет пен өнердiң əртүрлi саласында мемлекеттiк тiлде баспа өнiмдерiн шығаруды қамтамасыз ету; мəдени-көпшiлiк шараларды мемлекеттiк тiлде ұйымдастыру; мемлекеттiк тiлдi дамытуға бағытталған жұмысқа ақпараттық-насихаттық қолдау жасау; бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттiк тiлдiң қолданылуын қамтамасыз ету жəне т.б.) Үшінші «Тілдерді дамыту мен қолданудың 2011 - 2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» Қазақстан Республикасы Конституциясының 7-ші жəне 93-баптарына; «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» 1997

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК жылғы 11 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңына; Қазақстан Республикасының тіл саясатына арналған тұжырымдамасына; мемлекет Елбасының Қазақстан халқына арналған «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу - Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты Жолдауына сəйкес əзірленді. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасының іске асырылуы он жылға есептелген, мемлекеттік тілдің толық іске асырылу жағдайларын қамтамасыз ету жөніндегі стратегиялық мақсаттар мен міндеттердің талабына сəйкес əзірленген, сондықтан бағдарламада елімізде жүргізіліп жатқан тіл құрылысының едəуір ықпалына түскен жəне тұрғындардың этнотілдік құрылымының елеулі шамада ілгерілеткен, қалыптасқан Тілдік ахуал жағдайы ескеріледі. Мемлекеттік бағдарлама тілдерді қолдану мен дамыту мəселелерін шешуді, мемлекеттік тілді еліміздегі саяси, экономикалық жəне мəдени өмірді шоғырландырушы жəне Қазақстан Республикасының мемлекеттік тұтастығы мен ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін маңызды элемент ретінде түсінуге негізделген қағидаттарды жүзеге асыруға жағдай жасауды ұйымдастыратын негіз болып табылады. «Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» Қазақстанда тұратын барлық этностардың тілдерін сақтай отырып, ұлт бірлігін нығайтудың аса маңызды факторы ретінде мемлекеттік тілдің кең ауқымды қолданысын қамтамасыз ететін үйлесімді тіл саясатын мақсат етеді. 2011-2020 жж. арналған Тілдерді қолдану жəне дамыту бағдарламасының мақсаты – «Қазақстанда тұратын барлық этностардың тілдерін сақтай отырып, ұлт бірлігін нығайтудың аса маңызды факторы ретінде мемлекеттік тілдің кең ауқымды қолданысын қамтамасыз ететін үйлесімді тіл саясаты», ол бағдарламада төрт мақсат түрінде көрініс тапқан: 1. Мемлекеттік тіл – ұлт бірлігінің басты факторы. 2. Мемлекеттік тілді көпшіліктің кеңінен қолдануына қол жеткізу. 3. Дамыған тіл мəдениеті – зиялы ұлттың əлеуеті. 4. Қазақстандықтардың лингвистикалық дəулетін арттыру. Тіл саясаты табыстылығының өлшеуішінің мақсаттық индикаторлары бірінші рет аталды, олар: мемлекеттік, орыс жəне ағылшын тілдерін меңгергендердің үлесі, БАҚ-та қазақтілді контенттің болуы, терминологиялық жəне ономастикалық қорлардың ретке келуі. Мемлекеттік бағдарламадағы белгіленген мақсаттар мен міндеттер əр үш кезеңге арнап мемлекеттік өкілетті орган əзірлеп, Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен іс-шаралардың нақты Жоспары арқылы жүзеге асады. Тіл саясатының басты міндеттеріне сəйкес Мемлекеттік бағдарламада қарастырылған барлық іс-шаралар азаматтардың этнотілдік жəне мəдени мұқтаждары мен талаптарын толық қанағаттандыруға, елімізде ұлтаралық азаматтық келісімнің нығаюына ықпал етуге бағытталған. Жаңа мемлекеттік бағдарламаның басты бағыты – қоғамдық өмірдің барлық салаларында мемлекеттік тілдің қол-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК данылуының тиімділігін арттыру. Бұл бағыт еліміздегі ықпалдастық (интеграциялық) үдерістердің дамуының негіздері ретінде мемлекеттік тілдің толық қолданылуын қамтамасыз етуге бағытталған іс-шараларды стратегиялық тұрғыдан əзірлеу мен жоспарлы түрде басқару арқылы жүзеге аса алады. Осылардың ішінде қазақ тілінің кодификаттануына ерекше басымдық беріледі, бұл іс жүйе мен узусты (тілдік дағдыны) нормалаумен, салалық терминдер жүйесін бірегейлендірумен, ономастикалық кеңістікті реттеу жəне кодификаттаумен, көрнекі ақпарат пен жарнама құралдарының ортологиясымен қамтамасыз етіледі (қар. Қазақстан тілдері, Тілдік саясат, Тілді жоспарлау). ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТҰҢҒЫШ ПРЕЗИДЕНТІ – Елбасы (ор. Первый Президент Республики Казахстан – Лидер нации, ағыл. The First President of the Republic of KazakhstanLeader of the Nation) – Қ.Р.Т.П. - Ұ.К. қазақстандықтар алдында сіңірген тарихи еңбегіне деген құрметтің белгісі ретінде 2000 жылғы 20 шілдедегі №83-ІІ «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы туралы» конституциялық заңмен Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевқа берілген халықтық құрметті лауазымдық атақ. ҚР бұл конституциялық Заңында Қазақстанның ішкі жəне сыртқы саясатының негізгі бағыттарының, əлеуметтік-экономикалық жəне демократиялық жаңарулардың сабақтастығын сақтау мақсатында елде жаңа тəуелсіз мемлекеттің негізін салушы, ұлттың бірлігін, Конституциялық қорғауды, адамның жəне азаматтың құқығы мен бостандығын қамтамасыз еткен Елбасы ретінде ҚР Тұңғыш Президентінің саяси жəне құқықтық мəртебесі белгіленген. 2000 жылы енгізілген «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті» 2010 жылы «Елбасы» деген айқындауыш сөзбен толықтырылды. Конституциялық кеңестің 2000 жылы 3 шілдеде Мемлекет басшысының жүгінісі бойынша қабылданған № №16/2 «Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті туралы» конституциялық Заңының Конституцияға сəйкестігі туралы» қаулысында бұл Заң ҚР Конституциясының талаптарына сəйкес деп танылды. Жаңа мемлекеттер құрудың шетелдік тəжірибесімен, сондай-ақ дамыған демократиялық елдердің тəжірибесімен толық сəйкес келетін бұл шешім құрметтің ерекше белгісіне, жас елдер үшін анағұрлым күрделі кезеңдегі мемлекет басшысы лауазымындағы тұлғаларға саяси жəне əлеуметтік кепілдік беруге бағытталған конституцияшылдық үрдістерді нығайта түседі. Мемлекеттердің, бірінші болып басшыларының құрметіне мемориал-кесенелер салынған, мемлекеттік мерекелер арналған, елдердің ресми атауларына, валюталарға есімдері берілген, есімдері конституцияларға енгізілген тəжірибелер баршылық.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Құрметті атақтың «Елбасы» деген екінші бөлігінде объективті жайт нышандалған, бұл ұғым Н.Ə.Назарбаевтың Қазақстан халқын Біртұтас Ұлтқа бірте-бірте айналдыру жолында біріктіруге сіңірген нақты да орасан еңбегін көрсетеді. Бүгінге дейінгі бағыттар мен нақты əрекеттердің көбі Мемлекет басшысының мəртебесі мен функцияларының көпшілік-құқықтық негізінің, мемлекеттік хаттаманың шегінен тым тысқары тұр, ал мұндай мүмкіндік Республиканың Тұңғыш Президентінің ізбасарларына ешқашан осындай көлемде бұйырмайды. Осы тұрғыдан қарағанда, Конституциялық кеңестің 2000 жылы 3 шілдедегі аталмыш №16/2 қаулысында алғаш рет қолданылған «Қазақстан халқының елбасы» деген тіркес көрнекті үлгі болып саналады (қар. Конституция, ҚХА). ҚОҒАМДЫҚ ПІКІР (ор. мнение общественное, ағыл. public opinion) – 1. Болмыстағы нақты бір əлеуметтік я əлеуметтік-саяси ахуалдың проблемаларына, оқиғалары мен айғақтарына əлеуметтік қоғамдастықтардың, топтардың жəне жеке адамдардың жасырын не ашық, түрде, сөзбен я сөзсіз білдіретін қатынасы түйінделетін пікір. 2. Халықтың елеулі бөлігінің қандай да бір əлеуметтік проблема туралы пікірі. 3. Түрлі əлеуметтік топтардың өзекті əлеуметтік проблемалар туралы бұқаралық коммуникация құралдары арқылы білдіретін таласты пікірі. Қ.п. негізгі ерекшелігі – адамдардың барлық пікірін емес, тек қарастырылатын жағдаймен байланысты пікірлерін ғана қамтуында. Бір жағдайдың нақты мəселелері бойынша Қ.п. басқа жағдайдағы Қ.п. түбегейлі өзгеше болуы мүмкін. Көпшілікке жарияланған пікір ғана қоғамдық бола алады, ал олай болмаған жағдайда ол тек жеке адамдардың жеке көзқарасы ғана болып қалады. Қ.п. анық болуы керек жəне белгілі бір уақыт кезеңінде сақталуы тиіс. Əлеуметтік бақылаушы ретінде Қ.п. үкімет шешімдерінің жүзеге асуына мүмкіндік жасап немесе оны тежеп, олардың қабылдану мен орындалуын қадағалап, оған жылдам ықпал ете алады. Сонымен қатар Қ.п. бір маңызды қызметі – экспрессивті қызметі, нақтылай айтқанда, қоғам өмірінің фактілері мен құбылыстарына қатысты қоғамның белгілі бір позициясын білдіруі. Өркениетті елдердің тəжірибесінде Қ.п. консультативтік қызметі кеңінен қолданылады, бұл жағдайда халық арасында жүргізілген сауалнама нəтижелері қоғам мақұлдайтын қандай да бір проблемаларды шешудің əдістерін таңдау барысында пайдаланылады. ҚОҒАМДЫҚ САНА (ор. общественное сознание, ағыл. social conscience) Г.В.Осиповтың айтуынша, түрлі əлеуметтік топтар, таптар, ұлттардың, тұтастай қоғамның мүдделерінің, түсініктерінің адамдардың рухани қарекетіндегі көрінісі. Кез келген социум өзінің шамасына, тұрақты беріктігіне жəне ықпалдастық дəрежесіне қарамастан қандай да Қ.с. иесі болады. Тарихи бол-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК мыс адам ақылында көрініс беретіндіктен қоғамда көңіл-күй, идеология, əлеуметтік психология, ұлттық мінез т.б. тудырады. Ал бұлар өз кезегінде болмысқа ықпал етеді. Қ.с. мəдени қарекеттің негізі ретінде қызмет етеді де, социумға жататын əр адамның дара психологиясына əсер етеді. Қ.с. жекелеген адамдардың саналарының негізінен құралады, бірақ Қ.с. жай ғана жиынтық болмайды. Əрбір дара сана өзінше дербес, əрбір дара адам нақ осы дара сананың мазмұнына қарай бір-бірінен түбірлі түрде өзгеше болады. Сондықтан Қ.с. дара саналардың механикалық қосылысы бола аламайды, əрдайым сапасы жаңа құбылыс ретінде көрінеді, өйткені дара саналарды қамти алған көзқарастар мен сезімдер, идеялардың синтезі болып табылады. Қ.с. ішкі күрделі құрылымы бар, осы құрылымнан түрлі формалар, яғни болмысты зердемен жəне рухни игерудің тəсілдері айқындалып шығады, олар – саясат, құқық, мораль, философия, өнер, ғылым т.б. Адам зерделеп түсінетін əлеуметтік үдерістер қандай алуан түрлі болса, Қ.с. формалары да сондай əралуан болады. ҚОС АЗАМАТТЫҒЫ БАРЛАР (ор. бипатриды, ағыл. Bipatrides) – Қ.А.Б. – бір мезгілде екі жəне одан да артық елдің (көп азаматтылық) азаматтығын алып жүрген адамдар. Азаматтығы жоқ адамдарды апатридтер деп атайды. ҚР Конституциясының 10-бабының 3-тармағы бойынша, Республика азаматының басқа мемлекеттің азаматтығында болуы танылмайды. ҚР Конституциялық кеңесінің 2003 жылғы 1 желтоқсандағы №12 «Қазақстан Республикасы Конституциясының 10-ыншы жəне 12-баптарын ресми түрде түсіндіру туралы» қаулысына сəйкес, ҚР Конституциясы 10-бабының 3-тармағындағы «Республика азаматының басқа мемлекеттің азаматтығында болуы танылмайды» деген норманы Қазақстанда көпазаматтық, соның қатарында қосазаматтық та қабылданбайды деп түсінген жөн. Бұл – шетелдік азамат бір мезгілде Қазақстан Республикасының азаматы бола алмайды деген сөз. «Республика азаматының басқа мемлекеттің азаматтығында болуы танылмайды» деген конституциялық қағида ҚР Конституциясы 10-бабының 3-тармағының мəнісінен келіп шығатын мынадай тетік арқылы қамтамасыз етіледі: егер Қазақстан Республикасының азаматы басқа мемлекеттің азаматтығын алса, онда оның Қазақстан Республикасындағы азаматтығы осы сəттен бастап сақталмайды; егер шетелдік адам басқа мемлекеттің азаматтығынан шықпай Қазақстанның азаматтығын алуы жарамсыз болып есепетеледі. 1991 жылғы 20 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының № 1017-ХІІ «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» Заңы 21-бабының 5) тармақшасында Қазақстан азаматтығын жоғалтуға негіздемелер қатарында басқа мемлекеттің азаматтығын қабылдау қарастырылған. ҚОСТІЛДІЛІК (ор. Двуязычие, ағыл. Bilingualism) – осымен бірдей: Билингвизм; индивидтің/қоғамның екі не одан да көп тілдерді игеруі/ пайда-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК лануы. Қостілділіктің бірнеше көрінісі бар: дара қостілділік – белгілі бір Этностың жеке мүшелерінің екі тілді білуі мен қолдануы жəне бұқаралық қостілділік – этнос көпшілігінің екі тілді білуі мен қолдануы; өңірлік қостілділік – елдің белгілі бір ауданының тұрғындарының екі тілді білуі мен қолдануы жəне ұлттық қостілділік – ел этносының екі тілді білуі мен қолдануы; табиғи қостілділік – осы тіл иелерінің тікелей өзара əрекеттесуі нəтижесінде екі тілді білуі мен қолдануы жəне жасанды қостілділік – екінші тілді үйрену үшін арнайы жəне əдейі жасалған жағдайлардың т.б. салдарынан екі тілді білуі мен қолдануы. Сонымен бірге Қ. мынадай түрлерге де ажыратылады: билингвте екі тіл жеке жүйе ретінде болған жағдайда үйлестірілген қостілділік (Ч.Осгуд, У.Вайнрайх, С.Эрвин жəне т.б.) немесе таза қостілділік (Л.В.Щерба); екі тіл бір жүйеге кіргендегі аралас қостілділік; субординативті (бағынысты) қостілділік (У.Вайнрайх) – екінші тілді ерте кезеңде меңгеру, мұндайда оның бірліктері өзінің семантикалық базасымен қатынасқа түспей бірінші тілдің бірліктерімен өзара қатынаста болады. Қ. сондай-ақ қосымша қостілділік (билингв екінші тілді қолданғанда, бірінші тілге қатысты тілдік құзыретін жоғалтпайды) жəне орнын басатын қостілділік (билингв екінші тілді меңгерген сайын бірінші тілдің құзыретін жоғалта бастайды); функционалды (мəдени) қостілділік пен этностық қостілділік болып та жіктеледі. Жер бетіндегі бүкіл жұрттың шамамен жартысы қостілді екені анықталған. Кейбір елдер үшін қостілділік – сирек құбылыс (АҚШ, Франция, Ұлыбритания жəне т.б.), басқалары үшін бұл – норма (Үндістан, Батыс Африка, Таиланд, Папуа Жаңа Гвинея, Камерун жəне т.б.) (қар. Автохтондық тіл, Ассимиляция, Мемлекеттік тіл, Конфликт, Жергілікті тіл, Ресми тіл, Тіл ассимиляциясы, Тілдік саясат, Тілдік ахуал, Тілді жоспарлау). ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫ АССАМБЛЕЯСЫНЫҢ КЕҢЕСІ (ор. Совет АНК, ағыл. The Council of the Assembly of people of Kazakhstan) сессиялар аралығындағы кезеңде Ассамблеяны басқаруды Қазақстан Республикасының «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» заңына сəйкес Ассамблея Кеңесі жүзеге асырады жəне Кеңестің отырыстарын Кеңестің Төрағасы немесе Ассамблея Төрағасымен келісім бойынша Төраға орынбасарлары, Ассамблея Төрағасы шақырады. Кеңестің жұмысына оның мүшелері жалпы санының кемінде үштен екісі қатысса, ол заңды болып есептеледі. Кеңестің шешімі, егер отырысқа қатысып отырған Кеңес мүшелерінің кемінде үштен екісі оны жақтап дауыс берсе, қабылданды деп е септеледі. ҚХА Кеңесінің құзыреттілігіне мыналар кіреді: Қазақстан Р еспубликасы Парламенті Мəжілісінің депутаттығына Ассамблея сайлайтын кандидаттарды ұсыну; Ассамблея мүшелігіне кандидатураларды қарау; Қазақстан Республикасының Президентіне кезекті Сессияны шақыру жəне оның күн тəртібі туралы ұсыныстар енгізу; Ассамблея Аппаратының (Хатшылығы-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ның) жұмыс жоспарына ұсыныстар енгізу; сессияның ерекше құзыретіне жатпайтын өзге де шешімдер қабылдау. Кеңес ҚХА-ның болашақтағы жұмысымен байланысты этносаралық қатынастар саласындағы өзекті мəселелерді қарастырады жəне оларды сессияда қарастыруға ұсыныс жасайды. Қазақстан халқы Ассамблеясының Кеңесі Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысының қатысуымен өтеді жəне Кеңестің отырыстарын Кеңестің Төрағасы немесе Ассамблея Төрағасымен келісім бойынша Ассамблея Төрағасының орынбасарлары қажеттілігіне қарай, бірақ жарты жылдықта кемінде бір рет шақырады. Кеңестің этностық құрамы: əртүрлі этнос өкілдерінен 64 мүшесінен 24 мүше сайланады (қар. Этносаралық қатынастар саласындағы Қазақстан заңнамалары, Қазақстандағы этносаясат принциптері, Қазақстан халқы Ассамблеясы, ҚХА Төрағасы, ҚХА Хатшылығы). Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы ҚР Заңы (ор. Закон РК об ҚХА, ағыл. the Law of RK «on APK»)– 2008 жылы 20 қазанда қабылданған №70-IV «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы» ҚР Заңы. Бұл Заңның қабылдануы ҚХА дамуы жаңа кезеңге қадам басқанын жария етті. Бұған жол ашқан – конституциялық реформа жасалған 2007 жылғы 21 мамырдағы «Қазақстан Республикасы Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңда ҚХА-ға конституциялық мəртебе беріліп, ол 44-баптың 20-тармақшасында атап көрсетілді, ҚР Парламенті Мəжілісіне тоғыз депутат сайлау туралы ереже белгіленді. 1995-2008 жылдары ҚХА-ның ұйымдық жəне қызметтік мəселелерінің көбі Мемлекет басшысының жарлықтарымен бекітіліп əрі реттеліп отыратын. ҚХА туралы ҚР Заңы, оның кіріспесінде жазылғандай, Ассамблеяның мəртебесін, қалыптастыру мен ұйымдық жұмысының тəртібін белгілейді; ҚХА қызметін мемлекеттік ұлттық саясатты жүргізуге, елдегі қоғамдық-саяси тұрақтылықты сақтауға, этносаралық қатынастар саласындағы мемлекеттік жəне азаматтық институттардың əрекеттестігінің тиімділігін арттыруға бағыттайды. Қ.Х.А.З. жиырма баптан құралатын үш тараудан тұрады («Жалпы ережелер», «Ассамблеяның құрылымы мен басқару органдары» жəне «Қызметті қаржыландыру»). Бұл Заңның маңызы ҚХА-ның институционалдық аспектілерін реттеумен ғана шектелмейді. ҚР Конституциясын дамыту үшін қабылданған бұл Заңның жалпы ережелері елде жүргізіліп отырған мемлекеттік ұлттық саясаттың негіздерін көрсетеді əрі бекітеді. Мыс., 3-бапта: «Ассамблеяның мақсаты қазақ халқының топтастырушы рөлiн арқау ете отырып, қазақстандық патриотизм, Қазақстан халқының азаматтық жəне рухани-мəдени ортақтығы негiзiнде қазақстандық азаматтық бiрдейлiктi жəне бəсекеге қабiлеттi ұлтты қалыптастыру процесiнде Қа-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК зақстан Республикасында этносаралық келiсiмдi қамтамасыз ету болып табылады», - деп көрсетілген. ҚХА негізгі міндеттеріне: этносаралық қатынастар саласында мемлекеттiк органдармен жəне азаматтық қоғам институттарымен тиiмдi өзара iс-қимылды қамтамасыз ету, қоғамда этносаралық келiсiмдi жəне толеранттықты одан əрi нығайту үшiн қолайлы жағдайлар жасау; халық бiрлiгiн нығайту, қазақстандық қоғамның негiз қалаушы құндылықтары бойынша қоғамдық келiсiмдi қолдау жəне дамыту; қоғамдағы экстремизмнiң жəне радикализмнiң көрiнiстерi мен адамның жəне азаматтың құқықтары мен бостандықтарына қысым жасауға бағытталған əрекеттерге қарсы тұруда мемлекеттiк органдарға жəрдемдесу; азаматтардың демократиялық нормаларға сүйенетiн саяси-құқықтық мəдениетiн қалыптастыру; Ассамблеяның мақсаты мен мiндеттерiне қол жеткiзу үшiн этномəдени жəне өзге де қоғамдық бiрлестiктердiң күш-жiгерiн бiрiктiрудi қамтамасыз ету; Қазақстан халқының ұлттық мəдениетiн, тiлдерi мен дəстүрлерiн өркендету, сақтау жəне дамыту енгізілген (4-бап). ҚХА қызметінің принциптеріне мыналар жатады: адамның жəне азаматтың құқықтары мен бостандықтарының басымдылығы; халық пен мемлекет мүдделерiнiң басымдылығы; нəсiлiне, ұлтына, тiлiне, дiнге қатыстылығына, нанымдарына немесе кез келген өзге де жағдайларына қарамастан, адамның жəне азаматтың құқықтары мен бостандықтарының теңдiгi; Ассамблея мүшелерiнiң тең құқылығы жəне оның құрамындағы қызметi үшiн дербес жауапкершiлiгi; жариялылық (5-бап). ҚХА туралы Заңның қағидалары мен нормаларын дамыту, ҚХА міндеттерін орындау мен мақсаттарына жету үшін ҚР Президентінің 2011 жылғы 7 қыркүйектегі Жарлығымен ҚХА туралы жаңа Ереже, ал 2013 жылғы 18 сəуірдегі №552 Жарлығымен ҚХА дамуының (2020 жылға дейінгі) тұжырымдамасы бекітілді. - Л - ЛАҢКЕСТІК (лат. terror – қорқыныш, үрей, ор. терроризм, ағыл. terrorism) – лаңкестер мүддесі үшін əлдеқандай шешім қабылдауға немесе одан бас тартуға тікелей немесе жанама түрде ықпал ету мақсатында халықты немесе əлеуметтік топтарды үрейлендіруге бағытталған, ашық түрде жасалатын жалпыға бірдей қауіпті əрекеттер немесе осындай əрекеттер жасау қатері. Л. – Экстремизмнің шектен шыққан көрінісі, жекелеген адамға немесе адамдар тобына зақым келтіру үшін ұйымдасып зорлық-зомбылық жасау, қатер төндіру немесе күш пайдаланудың бір түрі. Лаңкестер, əдетте, алдарына əлдебір саяси немесе өзге мақсаттарын орындатуды көздейтін, адамдардың жақсы ұйымдасқан тобы болады. Л. көбінесе саяси мақсаттар үшін пайдаланылады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қылмыстық Л. те бар: билік орындарынан белгілі бір жеңілдіктерге қол жеткізу, билікті, халықты қорқыту т.б. мақсатында да қылмыстық элементтердің терроризм актілерін жасауы да кездеседі. Л. саяси уəж жоғары, ал бұқараның қатысу деңгейі төмен болады. Л. əрекет жасауға бұқарадан қол үзген адамдардың шағын тобы қатысады (бұл – Л. ұлт-азаттық қозғалыстан, революциядан жəне басқа да бұқаралық саяси қозғалыстардан айырмашылығы). Л. əрекеттер, əдетте, жай халыққа қарсы жұмсалады. Лаңкестер үшін «кінəсіз» деген ұғым болмайды. Террорлық күрес тұжырымдамасының меңзеуі бойынша, белгілі бір қоғамға, белгілі бір ұлтқа, дінге жəне т.б. қатыстылығына байланысты барша адам жаппай кінəлі бола алады. Л. акцияда құрбанға тікелей зақым келтіріп қана қоймайды, адамдардың қалың тобына қатер төндіріп, үрей туғызып ықпал ету көзделеді (қар. Экстремизм, Радикализм). ЛИНГВОНИМ (ор. лингвоним, лат. lingua - тіл + onim – атау, ағыл. linguonym) – Белгілі бір Этностық қауымдастыққа, Этносқа, Халыққа, əлеуметтік топқа т.с.с. қызмет көрсететін нақты Тілдің, Этностық тілдің, Диаспора тілінің, диалектінің, социолектінің атауы. Тарихи Л. (тілдің тарихтың əр кезеңіндегі атауы, мыс., көне орыс тілі, орта орыс тілі, қазіргі орыс тілі); жергілікті Л. (əр түрлі аймақтардағы тілдің атауы) болып екіге бөлінеді. Сонымен бірге Л. мынадай тармақтары да бар: а) тілдер тобы жəне макротілдер тобы атаулары (мыс., алтай тілдерінің тобы, нострат тілдері); б) тілдердің генетикалық немесе типологиялық топтарының атаулары (мыс., түркі тілдері, агглютинативті тілдер); в) креол тілдерінің, пиджиндердің, жасанды тілдердің жəне т.б. атауы (мыс., эсперанто, трасянка); г) шын мəніндегі тілдердің, диалектілердің жəне өзге тілдердің атаулары (қар. Этноним, Тілдік қауымдастық). Л.Н.ГУМИЛЕВ ат. ЕҰУ-дың ЭТНОСТЫҚ ЖƏНЕ ДІНИ ТОЛЕРАНТТЫЛЫҚ БОЙЫНША ЮНЕСКО КАФЕДРАСЫ (ор. Кафедра ЮНЕСКО по этнической и религиозной толерантности ЕНУ им. Л.Н.Гумилева, ағыл. UNESCO department of ethnic and religious tolerance of ENU n.a. L.N.Gumilev)– БҰҰ-ның Білім, ғылым жəне мəдениет мəселелері жөніндегі комитеті мен Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті арасындағы Келісім негізінде 2013 жылы құрылды. Кафедраның мақсаты – этностық жəне діни толеранттылық саласындағы зерттеулердің, оқытудың, ақпараттандыру мен құжаттаудың кешенді жүйесін ұсыну. Бұл жоғары білікті, халықаралық деңгейде танылған зерттеушілер мен университеттің профессорлық-оқытушылық құрамының, Қазақстанның жəне Еуропа мен Азия-Тынық мұхит өңірінің, дүние жүзінің басқа өңірлерінің осы сияқты мекемелерінің əріптестік жасауына жол ашады (қар. Қазақстан халқы Ассамблеясы).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК - М - МƏДЕНИ АССИМИЛЯЦИЯ (ор. ассимиляция культурная, ағыл. cultural assimilation)– əр түрлі мəдениетке жататын адамдардың ұзақ мерзімге мүше болған қоғамдастыққа (елге, ұйымға, қауымға, əлеуметтік топқа жəне т.с.с.) тəн мəдениетті жаңа мəдениет ретінде игеруі (қар. Ассимиляция). Басқа мəдениеттермен байланыстың нəтижесінде мəдениеттің өзгерісін білдіретін Аккультурацияға қараға нда, М.а. мəдени ерекшеліктерді толығымен тоғыстырады. М.а. жалпы мəдени дəстүрлердің өзг ерісімен қатар, адамдардың тұрмыс салты мен кəсіби іс-əрекетіне қатысты басқа да барлық білімдерін өзгертуді көздейді. Тиімді М.а. мəдениеттердің өзара кірігуінің екі жақты үдерісін көздейді жəне мəдени факторлармен бірге белгілі бір əлеуметтік-мəдени өзгерістерді де қамтиды. М.а. қоғамды жаңарту жағдайында, қоғамның қарқыны мен формасын қамтамасыз ете отырып М.а. қоғамның заманауилануы жағдайында үлкен мəнге ие болады. МƏДЕНИ СƏЙКЕСТЕНДІРУ (ор. идентификация культурная, ағыл. cultural identifi cation) – дара адамның өзін белгілі бір мəдениеттің өкілі екенін санамен сезіну үдерісі, ол мəдениеттің құндылықтарын өзінің өмірлік жолына енгізуі, соған тиесілік сезімін бастан кешіріп отыруы (қар. Сəйкестендіру). М.с. сипаты дара адамның өзін-өзі теңестіруден, яғни өзін мəдени құрылымның қандай да бір типологиялық формаларымен, ең алдымен, мəдени дəстүрмен, теңестіруден көрінеді. Қазіргі заманда М.с. үлкен өзгерістер болып жатыр. М.с. сипаты мен формасын ғасырлар бойы жазмыш етіп келе жатқан адамның тумысы бұл күнде индивид үшін міндет-парыз жүктеуден қалды. Белгілі бір отбасының мүшесі ретінде дүниеге келуіне, нақты бір мəдени-тарихи дəстүрде тəрбие алуына қарамастан адамның таңдайтын мəдени сəйкестену жолы жаһандану үдерісінің күшеюіне байланысты анағұрлым кеңейіп, көбейіп барады. Бүгінде субмəдени түзілімдер ретінде қолданылатын жаңа М.с. топтарының пайда болуы жаппай нормаға айналуда. Əлеуметтік даму қарқынының үдеуі М.с. үдерісіне елеулі түрде əсер етіп отыр. М.с. формаларының адамның алдағы өміріне тұғыр болу дəрежесі анағұрлым азайып, күннен-күнге мерзімі қысқарып, түрі өзгеріп, жағдайға икемделуі күшейіп барады. Анағұрлым гетерогенді жəне айырымды қоғамға ауысқан кезде осының салдарынан сəйкестендіудің алуан түрлі болуының көбейе түсуін күтуге тура келеді. Алайда, М.с. қандай нақты формаларға ие болуына, бір əлеуметтік топтардың мəдениетінің шектері қандай негіздермен ажырауына қарамастан, М.с. қағидатының өзі экзистенциалдық қажеттікті қанағаттандыратын əрекет ретінде сақталып қалады. «МƏҢГІЛІК ЕЛ» ҰЛТТЫҚ ИДЕЯСЫ (ор. национальная идея «Мəңгілік ел», ағыл. national idea «Mangilik el»). 2014 жылдың қаңтар айында Қазақстан Республикасының Президенті – Елбасы Н.Назарбаев «Қазақстан жолы-2050:

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Қазақстан халқына Жолдауында «Мəңгілік ел» ұлттық идеясын ұсынды: «Біздер, қазақстандықтар – бір халықпыз! Біз үшін ортақ тағдыр – бұл біздің Мəңгілік Ел, лайықты əрі ұлы Қазақстан! Мəңгілік Ел – жалпы қазақстандық ортақ шаңырағымыздың ұлттық идеясы. Бабаларымыздың арманы. Егеменді дамудың 22 жылында барша қазақстандықтарды біріктіретін, ел болашағының іргетасын қалаған басты құндылықтар жасалды. Олар көктен түскен жоқ. Бұл құндылықтар – уақыт сынынан өткен Қазақстандық жол тəжірибесі». Ұлттық идеяның негізіне Қазақстанның басты жеті құндылығы алынған. «Біріншіден, бұл – Қазақстанның тəуелсіздігі жəне Астанасы. Екіншіден, бұл – қоғамымыздағы ұлттық бірлік, бейбітшілік пен келісім. Үшіншіден, бұл – зайырлы қоғам жəне жоғары руханият. Төртіншіден, бұл – индустрияландыру мен инновацияларға негізделген экономикалық өсім. Бесіншіден, бұл – Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамы. Алтыншыдан, бұл – тарихтың, мəдениет пен тілдің ортақтығы. Жетіншіден, бұл – еліміздің ұлттық қауіпсіздігі жəне бүкілəлемдік, өңірлік мəселелерді шешуге жаһандық тұрғыдан қатысуы. Осы құндылықтар арқасында біз əрдайым жеңіске жеттік, елімізді нығайттық, ұлы жетістіктерімізді еселедік. Жаңа Қазақстандық Патриотизмнің идеялық негізі осы мемлекет құраушы, жалпыұлттық құндылықтарда жатыр». МЕМЛЕКЕТ (ор. Государство, ағыл. State) – 1) саяси жүйенің конституциялық құндылығы, жалпыға ортақтығы, əмбебаптығы, аумағы, ресмилігі, құқық субъектілігі, функционалдығы, ұйымдасуы, институционалды күрделілігі, жариялылығы жағынан айрықша субъектісі; 2) заманауи қоғамдағы саяси жүйенің негізгі институты жəне сол қоғам ұйымдасуының маңызды формасы; 3) нақты бір елдегі мемлекеттік органдар жүйесі, жиынтығы; 4) кеңірек мағынасында алғанда, қоғамы, аумағы, табиғи ресурстары, мемлекеттік басқару жүйесі, мəдениеті, салт-дəстүрі жəне инфрақұрылымы бар ел дегенді білдіреді. Мұнан басқа да анықтамалары көп. Нақты М. сипаттары басқару түрінен (М-тің тікелей бөлігі болып саналатын жоғарғы мемлекеттік органдар жүйесінен), саяси-аумақтық құрылысының түрінен (М-тің көлбеу бөлігі болып саналатын аумақтық түзілісінен), сондай-ақ саяси, мемлекеттік режимінен (мемлекеттік билікті жүзеге асыру тəсілдерінен) көрінеді. Мұнан басқа да критерийлері бар. Ұлттық құрамы мен құрылу тарихы жағынан М-тің екі түрлі сипаты болады: 1. өмір салтының өзіне тəн ерекшеліктері бар бір ұлттың (этностың немесе өзара жуықтас этностардың) тарихи мекенінде құрылған ұлттық (national state) М. болуы мүмкін, бұл – ұлт (этнос) пен М-тің шек-межелерінің бірігіп кетуінің шарты (мысалы, латынамерикалық елдер, Германия Федеративтік Республикасы, Франция, Польша жəне басқа елдер); түрлі этностардың тарихи мекені болған бір ортақ аумақта құрылған көпұлтты М. (multinational

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК State) болуы мүмкін, мұндай мемлекет сол этностардың ортақ таңдауымен, қалауымен құрылады (Ресей Федерациясы, Қытай, Австрия, Үндістан, Ұлыбритания жəне т.б.). Саяси-аумақтық ұйымдасуы, яғни орталықсыздандыру дəрежесі жағынан М., жалпы ереже бойынша, унитарлы (біршама орталықтандырылған жəне біршама орталықсыздандырылған) жəне федеративті болып бөлінеді. Унитарлы М-тің аумағы біртұтас болады, негізгі ішкі бөлімдер - əкімшілікаумақтық бірліктер, Мемлекет үшін ортақ азаматтық, бір Конституция, бірыңғай құқықтық жүйе, бюджет, сыртқы қатынастарды жүзеге асыратын мемлекеттік жоғарғы органдары да ортақ болады. Мұның ішінде біршама орталықтандырылған М-терде орталық биліктің ұстанымдарын орталық тарапынан арнайы тағайындалған (жекелеген жағдайларда сайланатын) лауазымды тұлғалар (Франция, Германия, Польша жəне т.б.) жергілікті жерде жүзеге асырады, ал біршама орталықсыздандырылған М-терде тікелей басқаруы (вертикаль) болмайды, кей елдерде сонымен қатар автономиялы құрылым да (Ұлыбритания, АҚШ-тағы штаттар жəне т.б.) болады; аумақтық автономияның (ұлттық-аумақтық) болуы унитарлы мемлекеттердің қарапайым жəне күрделі болып бөлінуіне негіз болады. Федеративті М-тер сипаты – мемлекеттік биліктің мемлекеттің орталығы мен жекелеген бөліктері, яғни Мемлекет белгілеріне ие федерация субъектілері (ұлттық-аумақтық немесе аумақтық-мемлекеттік) арасындағы орталықсыздандырудың жоғары деңгейде болуы: ел аумағы федерация субъектілерінің аумағынан тұрады, бірыңғай азаматтық белгіленеді, соған орай федерация субъектілерінің азаматтары федерацияның да азаматы болып саналады, федеративті конституциямен қатар конституциялар немесе федерация субъектісінің арнайы мəртебесі ықпал етеді, федерация субъектілерінде өзіндік ерекшеліктері бар құқықтық жүйе, бюджеттер, құқық қорғау қызметтері, ішкі қатынастар құқығына дейін тиісті өкілдіктерге бөлінген мемлекеттік жоғары органдар жұмыс жасайды. Федерацияны жекелеген түрлерге ұлттық белгіге негізделген этностық сипатына қарай жəне құрылу негізінде басқа себептердің болуына қарай жіктеледі, мəселен, құрылу тəсілі жағынан – шарттық жəне конституциялық, құрамы жағынан бірыңғай реттегі субъектілерден, тек қана М. жəне түрлі субъектілерден, яғни мемлекеттерден, автономиялық бірліктер мен аумақтық бірліктерден тұратын, федерация мен оның субъектілері арасындағы құзыретті бөлісетін жəне дербестікке берілетін кепілдіктердің шамасына қарай құрылатын т.с.с. М-тер болады. Субъектілерде елеулі ерекшеліктердің болуы аралас түрлердің пайда болуына əкеледі, мысалы, өңірлік мемлекеттер унитарлы мемлекеттерге өтеді, бұлардың аумағы қатаң түрде орталықтандырылған мемлекеттік биліктегі автономиялық аумақтан ғана немесе «унитарлы федерациялардан» тұрады. М. билігін жүзеге асыруда қолданылатын əдістер бойынша, мемлекеттер демократиялық, авторитарлық немесе тоталитарлық болуы мүмкін. Мұн-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК дайда конституционализм, адам мен азамат құқығының жəне бостандығының шынайылығы, саяси партиялардың, бұқаралық ақпарат құралдарының жұмыс істеуі, мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқарудың сайлауға негізделуі, оппозициялық институттардың болуы жəне наразылық қатынастарды жүзеге асыру мүмкіндіктерінің болуы басты критерийлер боп саналады. М-тердің аталған бірнеше түрі ынталандыру (мадақтау), рұқсат, қорғау, талап жəне тыйым сияқты формалар мен əдістерді қолдану арқылы бірдейлестірілуі мүмкін. Биліктің ортақтығы мен бірнешеге бөліну қағидатын, оның заң шығарушы жəне атқарушы тармақтары арасындағы теңгерімді, Президент, Парламент жəне үкімет, конституциялық бақылау институты мен соттар, прокуратура органдары мен жергілікті мемлекеттік басқару жəне өзін-өзі басқару мен А.Қ.Ө. (президенттік, парламенттік, министрлік, полициялық, дуалистік жəне т.с.с.) рөлін қоса алғанда саяси режимнің мемлекеттік режимге дейін, яғни М-тің өз шегіне дейін, тарылуы да мүмкін. М-тер дінге қатысы жағынан төмендегіше бөлінеді: - зайырлы М. (secular State), М. дін мен діни бірлестіктерден бөлек болады, діни бірлестіктер мен азаматтар дінге деген қатынасына қарамастан заң алдында тең саналады, ешқандай дін мемлекеттік немесе міндетті болып бекітіле алмайды, білім мен тəрбие беру жүйесі діннен жəне діни бірлестіктерден бөлек болады жəне зайырлы сипат иеленеді, жеке тұлғалардың азаматтық құқығының дінге байланысты бұзылуына немесе олардың діни сезімдерінің кемсітілуіне, қандай да бір дінді ұстанушылар құрмет тұтатын заттарды, ғимараттар мен орындарды қорлауға жол берілмейді, əркім діни немесе басқа да нанымдарды ұстануға, діни бірлестіктер өткізетін шараларға қатысуға жəне миссионерлік қызметпен айналысуға құқылы болады, өзінің діни нанымына бола жалпыазаматтық міндеттерді орындаудан бас тартуға ешкімнің құқығы болмайды; - шіркеулік М. (church State), нақты бір діни (конфессия) наным ресми түрде мемлекеттік деп танылады, мемлекет басшысы мемлекеттік дінді ұстанатын тұлға болуы мүмкін болса да, діннің құқықтық мəртебесі мен шынайы рөлі дінді формалды түрде мемлекеттік деп қана мойындаудан басқаша болуы мүмкін. М-тің өзі шіркеуге материалдық жағынан қолдау жасап отырады, жоғарғы діни лауазымдарды мемлекет басшысы тағайындайды; - теократиялық мемлекеттерде, шын мəнінде, кейде, тіпті, заңды түрде мемлекеттік билік шіркеулік иерархияға тиесілі болады немесе конституция (бар болған жағдайда), ағымдағы заңнама жəне басқа да заң шығарушы орындарымен қоса толықтай соның бақылауында болады. Заң шығаруға нақты салалар мен қатынастарды діни ұйғарымдар қамти алмайтындықтан ғана жол беріледі. Құқық пен адам мүддесі құндылықтарының маңыздылығы тұрғысынан М-тер құқықтық (legal State) жəне əлеуметтік (social State) болып бөлінеді. Құқықтық М-те шынайы конституционализм, адам құқықтары мен бостан-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК дықтары, демократиялық жолмен қабылданған құқықтың үстемдігі, сондай-ақ тəуелсіз əрі жауапты əділ сот болады. Əлеуметтік М. қызметі өз азаматтарының лайықты өмір сүруіне жəне тұлғаның еркін дамуына, М-тің шамасы келетін мүмкіндіктеріне қарай жағдай туғызу арқылы əлеуметтік теңсіздікті жұмсартуға, əлеуметтік бағыттағы экономика мен əлеуметтік серіктестік арқылы əлеуметтік əділдікті, азаматтардың əлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етуге бағытталады. ҚР Конституциясындағы 1-баптың 1-тармағына сəйкес, «Қазақстан Республикасы өзiн демократиялық, зайырлы, құқықтық жəне əлеуметтiк мемлекет ретiнде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам жəне адамның өмiрi, құқықтары мен бостандықтары». ҚР Конституциялық Кеңесінің пікірінше, бұл нормада қолданылған «өзін ... орнықтырады» деген оралым Қазақстанның санамаланған сипаттарға орай қарыштап дамушы Мемлекет екенін айрықшалай түседі жəне бұл сипаттарды толымды мазмұнмен толықтыру үдерісіне шегінбейтін бағыттылық сипатын үстейді. Қазақстан Республикасы президенттік басқару түрі бар унитарлы Мемлекет болып табылады (ҚР Конституциясы 2-бабының 1-тармағы). Мемлекеттіліктің даму стратегиясы президенттік басқару түрінде Парламент рөлін жоғарылату жəне жергілікті өзін-өзі басқаруды кеңейту арқылы біртіндеп орталықсыздандыруды жəне шоғырланбаулықты көздейді. МЕМЛЕКЕТТІЛІК (ор. Государственность, ағыл. statehood) – 1) өз мемлекетін құрған халықтың (ұлттың) өзін-өзі билеу хақысын жүзеге асыру деңгейі; 2) қоғамның мемлекет болудан үміттеніп ұйымдасуына лайық келетін критерийлердің жиынтығы. Қазақ мемлекеттілігінің тарихы Қазақстан аумағында алғашқы мемлекеттердің болған кезінен басталады. Б.д.д. алғашқы мыңжылдықтардан бастап Қазақстан аумағында алғашқы мемлекеттік түзілімдер (үйсін, қаңлы, ғұн) пайда болды. Орта ғасырдың ерте кезеңінде Түркі қағанаты (552-651 жж.), Түргеш қағанаты (704-756 жж.) құрылған. 1227 жылы Дешті Қыпшақ аумағында Алтын Орда құрамында түпқазақтық мемлекет Ақ Орда (Еженнің Ұлыс Ордасы) бой көтерген. Қазақ хандығы Жəнібек пен Керей сұлтандардың бастауымен 1465 жылы тарих сахнасына шықты. Мемлекеттік тəуелсіздік кезеңінде Қазақстан Республикасы шектес елдермен мемлекеттік шекарасын халықаралық нормалар негізінде бекіткен өз аумағы бар; көпұлтты халқы, қазақстандық азаматтары бар; Конституциясы мен қолданыстағы құқықтық жүйесі бар; жоғарғы жəне жергілікті мемлекеттік органдары бар; өз валютасы теңгені қоса алғанда, қаржылық жүйесі мен банкілік мекемелері бар; құқық қорғау органдары мен қарулы күштері, дипломатиялық қызметі бар мемлекет ретінде қалыптасты. Меншіктің алуан түрлілігі мен саяси плюрализмге негізделген қазіргі нарықтық-экономикалық

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК жəне демократиялық саяси жүйелері қалыптасып шықты. Əлемдік қауымдастық Қазақстан Республикасын құқық субъектісі ретінде таныды, ал елдің көпбағытты бейбіт əрі жауапты саясаты мен халықаралық бастамаларын əлем мойындайды, осының арқасында Қазақстан БҰҰ алдында құрмет пен сенімге ие болған. «Қазақстан-2050» Стратегиясында Республика Президентінің қазір Қазақстан Республикасы қалыптасқан, заманауи, қуатты да табысты мемлекет болып табылатыны туралы қорытындыға келуі əбден негізді. МЕМЛЕКЕТТІҢ АУМАҚТЫҚ ТҰТАСТЫҒЫ ҚАҒИДАТЫ (ор. Принцип территориальной целостности государства, ағыл. Principle of territorial integrity of the state) – бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық құқықтың негізгі қағидаттарының бірі. 1945 жылы БҰҰ Жарғысында, БҰҰ-ның 1970 жылғы Жарғысына сəйкес мемлекеттер арасындағы достық қарым-қатынас пен əріптестікке қатысты Халықаралық құқық қағидаттары туралы декларацияда жəне 1975 жылы Еуропадағы қауіпсіздік пен əріптестік жөніндегі кеңестің Қорытынды актісінде, сондай-ақ БҰҰ, ЕҚЫҰ-ның басқа құжаттарында, конвенциялар мен келісімдерде жарияланған. Бұл қағидат кез келген озбырлықтан мемлекеттердің аумағының қорғалатынына кепілдік береді, БҰҰ Жарғысының мақсаттары мен қағидаттарына қайшы келетін мемлекеттің аумақтық тұстастығына, саяси тəуелсіздігі немесе мемлекеттік тұтастығына қарсы бағытталған кез келген əрекеттен мемлекеттердің бой тартуын міндеттейді. Аумаққа қол сұқпау заңдылығы табиғат ресурстарына да байланысты, оларды шетелдік компаниялар мен мемлекеттер егеменді мемлекеттің келісімімен ғана игере алады. М.А.Т.Қ. ұстанымын басшылыққа алған Қазақстан Республикасы халықаралық құқық нормаларына сəйкестіріп Қытаймен (1998 жылы), Қырғызстан, Түркіменстан, Өзбекстанмен (2001 жылы) жəне Ресеймен (2005 жылы) келісім бойынша мемлекеттік шекарасын айқындап, бекітіп алды. Бұл – қазіргі тəуелсіз мемлекеттің мемлекеттік егемендігінің негізгі де міндетті белгісі. Халықаралық тəжірибеде сецессия мысалдары бар – мұндайда мемлекет аумағының бір бөлігінің (мемлекеттен əкімшілік-аумақтық бірліктің немесе федерация субъектісінің) жұрттың шешімімен немесе осы аумақтағы мемлекеттік органның шешімімен бөлініп шығады (мысалы 1965 жылы Малайзия құрамынан Сингапур бөлініп шығып қала-мемлекет болды, 1971 жылы Пəкістаннан – Бангладеш мемлекеті, 1993 жылы Эфиопиядан – Эритрея мемлекеті, 2011 жылы біртұтас Суданнан кейін Оңтүстік Судан республикасын құрған автономиялы құрылым бөлініп шыққан). Сондай-ақ бұған мысал ретінде жартылай танылған Косово Республикасын (2008 ж.), Абхазия

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК республикасын (1992 ж.), Оүтүстік Осетия республикасын (2008 ж.), Қырым республикасын (2014 ж.) т.б. жатқызуға болады. Қазіргі конституциялық құқық, əдеттегідей, шартпен келісу арқылы болмаса, федерация субъектілерінің сецессиясын танымайды, мұны конституциялық бақылау органдары да теріске шығарады. Көптеген жағдайда сецессияның салдарлары ауыр болып келеді: тарихи сабақтастық үзіледі, жаппай құрбандықтар көп болады (қар. Мемлекеттілік, ҚР Конституциясы). МЕМЛЕКЕТТІК РƏМІЗДЕР (ƏНҰРАН, ЕЛТАҢБА, ТУ) (ор. Символика государства (гимн, герб, флаг), ағыл. state symbols (anthem, emblem, fl ag)) –мемлекет егемендігінің атрибуттары, шабытты да асқақ түрде мемлекет негізіне салынған қасиетті маңыздылықтар туралы түсінік беретін мемлекеттік нышандар. М.Р. осымен байланысты қадірлеу қажет. Жалпы көпшіліктің мойындауынша, М.Р. мемлекеттік əнұран, елтаңба мен ту жатқызылады, олар туралы қағидалық ережелер конституциялардың мəтініне енгізіледі, олар мемлекеттің егеменді өкілеттігімен белгіленеді. ҚР Конституциясының 9-бабында «Қазақстан Республикасының Туы, Елтаңбасы мен Гимні бар. Олардың сипаттамасы жəне ресми пайдаланылу тəртібі конституциялық заңмен белгіленетіндігі» бекітілген. Мұндай конституциялық заң – 2007 жылы 4 маусымда қабылданған №258 «Қазақстан Республикасының мемлекеттік рəміздері туралы» ҚР Заңы. ҚР Мемлекеттік туы – ортасында шұғылалы күн, оның астында қалықтап ұшқан қыран бейнеленген тік бұрышты көгілдір түсті мата. Тудың сабының тұсында тік жолақ түрінде ұлттық өрнек нақышталған. Күн, оның шұғыласы, қыран жəне ұлттық өрнек бейнесі алтын түстес. Тудың ені мен ұзындығының арақатынасы – 1:2. ҚР Мемлекеттік елтаңбасы шеңбер пішіндес, ортаңғы бөлігінде – көгілдір түс аясындағы шаңырақ (киіз үйдің жоғарғы күмбез тəрізді бөлігі) бейнесі. Шаңырақты айнала күн сəулесі секілді тараған уықтар шаншылған. Шаңырақтың оң жағы мен сол жағына аңыздардағы қанатты пырақтар бейнесі орналастырылған. Жоғарғы бөлігінде – көлемді бес бұрышты жұлдыз, ал төменгі бөлігінде «Қазақстан» деген жазу бар. Жұлдыздың, шаңырақтың, уықтардың, аңыздардағы қанатты пырақтардың бейнесі, сондай-ақ «Қазақстан» деген жазу – алтын түстес. ҚР Мемлекеттік əнұраны – музыкалық-поэзиялық туынды. ҚР Мемлекеттік туының, ҚР Мемлекеттік елтаңбасының бейнелері, сондай-ақ ҚР Мемлекеттік əнұранының музыкалық редакциясы мен мəтіні (музыкасының авторы: Шəмші Қалдаяқов, мəтінінің авторлары: Жұмекен Нəжімеденов, Нұрсұлтан Назарбаев) аталмыш Конституциялық заңның 3-бабымен бекітіліп, заңның қосымшасында ресімделген. ҚР Мемлекеттік туы мен ҚР Мемлекеттік елтаңбасының эталоны ҚР Президентінің Резиденциясында сақталады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Бұл Конституциялық заңда ҚР Мемлекеттік рəміздеріне деген құрметті қалыптастыру жөніндегі мемлекеттік органдардың құзыреті, т.б. шаралар белгіленген. Қазақстандықтар, сондай-ақ Республика аумағында болғандар ҚР М.Р. құрметтеуге міндетті (ҚР Конституциясы, 34-бап, 2-тармақ). Азаматкерлік пен патриотизмге, Отанға, Қазақстан Республикасына, деген сүйіспеншілікке тəрбиелеу, ҚР М.Р. деген құрметті қалыптастыру, М.Р. мəн-мағынасын түсінідіру үшін білім беру ұйымдарының жалпы білім беретін негізгі бағдарламаларына М.Р. оқытып-үйрету енгізілген. Білім беру ұйымдарында арнайы бөлінген орынға Мемлекеттік Ту, Мемлекеттік Елтаңба я оның кескіні, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Əнұранының мемлекеттік тілдегі мəтіні орналастырылады. М.Р. тиісті лицензиялар арқылы ғана дайындалып шығарылады, ал оларды дайындап шығару мен пайдалану заңнамасын бұзу заңдық жауапкершілікке тартылады. Біртұтас мемлекет ретіндегі Қазақстанда əкімшілік-аумақтық құрылымдардың да өз нышандары болуы мүмкін, бірақ олар жалпыұлттық, мемлекеттік қызметтерді атқара алмайды. Этностық, азаматтық, əкімшілік-аумақтық қоғамдастықтардың өз сəйкестендіру рөлін өзіндік этностық жəне жергілікті С. атқарады (қар. Мемлекет, Титулды этнос). МЕМЛЕКЕТТІК СƏЙКЕСТІЛІК (лат. Identicus – тең, ор. – Государственная идентичность, ағыл. – identity) – жеке адамның бір мемлекетке, этносқа, тілге, мəдениетке, дінге, əлеуметке, жынысқа, жас ерекшелігіне, кəсіпке, тапқа т.с.с. өзін-өзі бірдейлестіруі, теңестіруі, сəйкестендіруі, өзін соған тəн етуі, соны санамен ұғынуы) – азаматтардың мемлекетпен арақатыстылығы. Бірдейлесу динамикалық өзгермелі сипатта болады: адам мұны анықтауға əрқашан қабілетті бола бермейді («маргиналдық сəйкестілік» болуы мүмкін); бір сəйкестілік екінші сəйкестілікпен ауысып жатады (ССРО азаматы болды – Қазақстан азаматы болып шықты; христианин болды – мұсылман болып шықты); оның үстіне, саяси жəне басқа мақсаттар үшін сəйкестілікпен (мыс., этностық жұмылғыштық кезінде, азаматтық қоғамның бірігуі кезінде) айлашарғы жасауға, жаңа сəйкестіліктер жасауға, тіпті, «сатуға» да т.с.с. болады. Сəйкестілік – жиынтық ұғым, сəйкестіліктің бəрі адам санасында жиынтық сəйкестіліктердің мынадай жиынтығын түзеді (мұны сəйкестілік матрицасы деп те атайды): азаматтық сəйкестілік, мемлекеттік сəйкестілік, этностық сəйкестілік, тілдік сəйкестілік т.б. Жиынтық сəйкестілік құрылымында тірек болар жетекші сəйкестіліктер болады (бұған көбінесе тілдік, этностық, жыныстық, отбасылық, жас ерекшелігіне байланысты, əлеуметтік, кəсіби, азаматтық сəйкестіліктер жатқызы-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК лады). Бұлар өзін «басқалармен» салыстыру межелерін белгілеуге тірек болады. Қандай да бір сəйкестіліктің жиынтық сəйкестілік құрылымындағы орны жағдайға қарай өзгеріп тұрады, сондықтан негізгі тірек бірде бір сəйкестілік, екіншіде басқа сəйкестілік болуы мүмкін. Сəйкестілік пен өзін бірдейлестіру арасында үйлеспеушілік бола береді. Мұндайда қалыптасып шыққан сəйкестіліктер бір-бірімен қарама-қайшы жəне тұрақсыз болады. Бұрынырақта сəйкестілік тілден тыс мəлімет ретіндегі жəне тілден тысқары тіркелетін ретіндегі санат деп қарастырылатын, ал қазір сəйкестілік тіл практикасы барысында, дискурста кейпін өзгертеді жəне құралады деп түсіндіріледі. Қазіргі уақытта əлеуметтік топ (тап, ұжым, тұтастай қоғам т.б.) ішінде қатынастар тұрақталған сайын, оның мүшелерінің сəйкестілігі дербессіздене (деперсонизация) береді, дара қасиеттердің ортақ топтық белгілерден гөрі маңызы арта түседі. Мемлекеттік сəйкестілік ұлт құраудың іргелі негіздері ретінде саяси тұрғыдан, мəселен Қазақстанда, мынадай көптеген қарекеттерден құралады: этномəдени плюрализмнің ұлттық идеологиясы мен тиімді саясатының өзегін іздеу; «алуан түрліліктегі бірлік» қағидатын одан ары институционалдау; шиеленіс-қақтығыстарды мəмілелестіру; қазақстандық патриотизмге тəрбиелеу; мəдениетаралық үнқатыс пен этносаралық қатынастың толерантты мəдениетін қалыптастыру; біріктіруші фактор болып табылатын мемлекеттік тілді елдің азаматтарының бəрінің міндетті түрде меңгеруі; этностардың дамуының тарихи ерекшеліктерін білу жəне ескеру; қоғамдық келісім мен бірігудің қағидаттарын жасап шығару; ынтымақ пен жауапкершілік қағидаттарын қоғамдық қатынастар жүйесіне енгізу. Сонымен қатар мемлекеттілік дегеніміз мемлекетті құру, дамыту мен қорғау жолындағы теориялық жəне практикалық қарекетті көздейтін ерекше саяси құндылық пен идеологияны, қоғамдық жəне мəдени бағдарды да білдіреді. «Ұлттық мемлекеттілік» терминінің құрамында (мемлекеттік биліктің ұлт егемендігін белгілі бір формада іске асыру мен қорғау қабілеті мағынасында) қолданылып, этностың шоғырлануының жəне көпұлтты қоғамдағы бірлікті нығайтудың факторы ретінде айқындалады. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə.Назарбаев 2012 жылдың желтоқсанындағы «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында «Интеллигенция менің пайымдауымдағы Қазақстан-2050 Жаңа саяси бағыты негізінде ел болашағының ментальді, дүниетанымдық үлгісін жобалауда негізгі рөлді қолға ала алады жəне алуға тиіс. Біз ұлттың тарихи санасын қалыптастыру жұмысын жалғастыруымыз керек. Бүкілқазақстандық бірегейлік біздің халқымыздың тарихи санасының өзегіне айналуға тиіс» екендігін айрықша атап көрсеткен болатын (қар. Мемлекет, Мемлекеттілік).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ (ор. Государственный язык, ағыл. offi cial, state language) – 1. Конституцияда, Тіл туралы Заңда бекітілген ең жоғары саяси-құқықтық (заңды) мəртебесі бар Тіл, оны тарату мен қолдау мемлекеттің міндеті болып саналады («Қазақстан Республикасында мемлекеттiк тiл жəне барлық басқа тiлдер мемлекеттiң қорғауында болады. Мемлекеттiк органдар бұл тiлдердiң қолданылуы мен дамуына қажеттi жағдай жасайды». «Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы» Заңның 23-бабынан). 2. Мемлекеттіліктің Ту, Елтаңба, Əнұранмен бірдей рəмізі əрі мемлекетпен бірдейлестіктің рəмізі болып саналатын тіл. 3. Қоғамның саяси, экономикалық, əлеуметтік, мəдени өмірінде біріктірушілік қызмет атқаратын тіл. 4. «Мемлекеттік жəне қоғамдық өмірде анағұрлым маңызды қызмет» атқаратын, қоғамға – мемлекеттік басқаруға, заң шығаруға, сот ісін жүргізуге жəне дипломатиялық өкілдікке (мемлекеттің аумағында жəне одан тыс жерде) барынша қызмет ететін тіл («Қазақстан Республикасының тіл саясаты Тұжырымдамасы»); мемлекет ішіндегі əкімшілік-саяси жəне əлеуметтік-экономикалық əрекеттестіктің тілі; мемлекеттің этностық құрамының қандай екеніне қарамай оқытудың барлық сатысында білім беру тілі; бұқаралық ақпараттар құралының жəне жаңа ақпараттық технологиялардың тілі. Ұғымдық ауқымы жағынан М.т. Ресми тілмен бірдей, бірақ құқықтық жағдайы жағынан кейбір елдерде бұларды ажырата қарайды. Қазақстанда М.т. – қазақ тілі. Оның мəртебесі бірқатар құжаттармен: Қазақстан Республикасы Конституциясының 7-бабына сəйкес; 1989 жылдың 22 қыркүйегіндегі «Қазақ КСО тілдер туралы» заңымен; Қазақстан Республикасының 1997 жылы 11 шілдедегі «Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы» Заңымен; 1996 жылдың 4 қарашасындағы «Тіл саясаты Тұжырымдамасымен» анықталып, бекітілген. Қазақстанда мемлекеттік тілдің қолданылуы мен таралуы 1998-2000; 2001-2010; 2011-2020 жылдарға арналған «Қазақстан Республикасындағы тілдердің қолданылуы мен дамуының мемлекеттік бағдарламаларымен» реттеледі. Бұл бағдарламаларда тұжырымдалған басым бағыт – қазақ тілінің қоғамдық маңызды салаларда М.т. мəртебесіне орай ұйғарылған қызметтерін атқаруы үшін оған саналы да мақсатты түрде қолайлы жағдай жасау. Мəртебесіне сəйкес қазақ тілі – мемлекеттiң бүкiл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттiк басқару, заң шығару, сот iсiн жүргiзу жəне iс қағаздарын жүргiзу тiлi, сондықтан «Қазақстан халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттiк тiлдi меңгеру – Қазақстан Республикасының əрбiр азаматының парызы». (1997 жылғы «Қазақстан Республикасының Тіл туралы» Заңының 4-бабы). Əлемдік тəжірибе көрсетіп отырғандай, федеративтік мемлекеттерде екі не одан да көп М.т. (немесе ресми тілдер) болуы мүмкін, мысалы: Швейцарияда – төрт М.т. (неміс, француз, итальян, ретороман); Бельгияда – екі (француз жəне фламанд) т.б. Ресей Федерациясында

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК 83 теңқұқықты субъект бар (21 республика, 9 өлке, 46 облыс, федералды 2 қала, 1 автономиялық облыс жəне 4 автономиялық округ), бүгінгі күнге дейін Ресей Федерациясының бүкіл аумағында М.т. орыс тілі (Ресей Федерациясы Конституциясының 68-бабы) мен Ресей Федерациясы субъектілерінің Титулдық тілдері арасындағы қатынас əлі реттелген жоқ (қар. Автохтондық тіл, Мемлекеттік сəйкестік, Жергілікті тіл, Миноритарлық тіл, Ұлтаралық қатынас тілі, Қазақстан тілдері, Тілдік саясат). МИГРАНТ (лат. migratio – қоныс аудару, ор. мигрант, ағыл. migrant) – тұрғылықты мекенін өзгерту мақсатында мемлекеттік шекараларды кесіп өтетін тұлға (қар. Көші-қон, Этностық көші-қон). Адамдардың аумақтарда орын ауыстыру үдерісіне қосылып кетуіне мəжбүрлейтін я түрткі болатын себептер əр түрлі. Мұндай себептер ретінде түрлі құбылыстар мен факторлар ықпал етуі мүмкін. Əдетте, миграцияның негізгі себептері: əлеуметтік-экономикалық (жұмыс орындарын, өзін іске асыру мүмкіндіктері, білім алу, некеге отыру жəне т.с.с.); саяси (саяси себептермен қуғынға ұшырау, саяси наразылық, өз саяси көзқарастары мен ұстанымдарын таратуға талпыну); этностық (этнос араздығы, этностық белгілеріне қарай қысым көру жəне қуғынға ұшырау, этносына қайта қосылуға ұмтылу); діни (діни төзбеушілік пен алауыздық, діни тəуап ету); əскери (белгілі бір аумақтағы əскери əрекеттер жəне адамдардың сол əрекет салдарларынан құтылу ниеті); экологиялық (өңірдің жайсыз табиғи жағдайлары, экологиялық апаттар жəне т.с.с.) себептер (қар. Иммиграция, Миграция). МИГРАНТОФОБИЯ (лат. migratio – қоныс аудару + грек. φόβοσ – қорқыныш, ор. мигрантофобия, ағыл. migrant-phobia) – Мигранттардан қорқу немесе оларды жек көру, оларды бөтен жəне түсініксіз адамдар, сондықтан қауіпті жəне дұшпан деп қабылдау (қар. Миграция, Этностық миграция, Мигрант). Этностық сəйкестену теориясы бойынша, əлеуметтік құбылыс ретінде М. индивидтердің бір этностық топқа қатысты болуға ұмтылуының нəтижесінен пайда болады, өйткені индивид өзін сол топпен теңдестіреді, сол топтың арқасында соның өкілі ретінде өзін əлеуметтік, экономикалық жəне психологиялық жағынан қорғай алатынын біледі. М. пайда болуында терең психологиялық негіз бар: М. адам санасында Мигрантқа қатысты интолерантты толқыныстар мен реакциялар тудырады, өйткені индивидтер мұндайда бейбіт өмірге қауіп төнетінін, ортаны игеруге қабілетсіздігін ойлайды, сондай-ақ қалаған мақсатына я көкейтесті қажеттілігіне жетер жолда еңсерілмес кедергіге тап болғандай күйзелісті (фрустрация) бастан кешеді. М. этносаралық шиеленістің, этностық төзімсіздік пен даулардың өршуіне себеп болады. М. жағымсыз салдары тек жайсыздық, қауіп пен үрейдің жасырын сезімдерін сезетін жергілікті тұрғындар арасында ғана емес, М. жағдайында дұрыстап бейімделе алмайтын жəне əлеуметтік маңызды, толық-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК қанды азаматтар бола алмайтын Мигранттардың арасында да болады. Сондықтан М.-ның қалыптасуы мен көрінуіне əсер ететін факторларды төмендетудің этносаралық қатынастарды тұрақтандыру үшін, жалпы қоғам үшін маңызы зор (қар. Көші-қон /Миграция/). МИНОРИТАРЛЫҚ ТІЛ (ор. миноритарный язык, ағыл. minority language)– 1. Əлемдегі этностық, саяси немесе демографиялық азшылықтың тілі. 2. Мемлекеттің уақыты мен кеңістігінде орналасқан, сол бір аумақта Титулды этноспен қатар өмір сүретін нақты бір Этностың Титулды этносқа қарағанда пайдаланушыларының саны аз тілі. Еуропалық М.т. мəртебесі Өңірлік тілдер немесе азшылықтың тілдерінің еуропалық хартиясымен (Eurepean Charter for Regional or Minority Languages) белгіленген. М.т. дүние жүзіндегі тілдерде сөйлейтіндердің саны 100-ден аз 7%-ын жəне пайдаланушылары санауға келмейтін тілдердің 18%-ын жатқызуға болады. М.т. жойылуы өркениеттің тарауы мен жаһандану үдерісінің жылдамдауымен байланысты жиілеп келеді, алайда бұл үрдіске өркендеп келе жатқан этностық жəне тілдік өздік сана т.с.с. қарсы тұруда (қар. Тұрғылықты тіл, Саны аз халықтар, Тілдің ауысуы, Тілдік құқық). МОДЕРНИЗАЦИЯЛАУ /ЖАҢҒЫРТУ, ЖАҢАЛАУ, ЖЕТІЛДІРУ/ («ҚАЗАҚСТАН-2050 СТРАТЕГИЯСЫ» ТҰРҒЫСЫНДА) (фр. сөзінен - moderne – заманауи, modernisation; ор. - модернизация, ағыл. - modernization) – заманға сай етіп жаңғырту, не нəрсені болсын жетілдіруді, соның қатарында технологияны жетілдіруді енгізу. Саясатты жаңғыртудың қазіргі теоретиктері мұны екі типке бөліп қарайды: 1) XVI-XVIII ғасырларда Батыс Еуропа мен Солтүстік Америка елдерінде өткен алғашқы саяси жаңғырту. Ол Еуропада Шіркеу реформациясынан (XVI ғ.) басталып, Ағарту дəуірінде (XVII-XVIII ғасырларда) нығайды. Реформация мен Ағарту дəуірлері дін саласын қайта құрды, кейін экономика мен əлеуметтік салалар түрленді; нəтижесінде өзіне сəйкес келетін саяси жүйесі құрылған азаматтық қоғам қалыптасты. Осы түрлендірулердің нəтижесінде пайда болған қоғамның қазіргі түрінің (еуроамерикандық) сипаттары – ұтымды ұйымдастыру; негізгі институттардың мемлекет меншігіне өтуі; тұлғаны дербестендіру мен оны инструменталдық құндылықтарға (технологиялар, нақты ғылымдар, тұтыну, прогресс) бағдарлау; əлеуметтік ұтқырлықтың күштілігі мен адамдардың белсенділігі; адамдарға емес, заңға бағыну; биліктің демократиялық формаларға ұмтылуы. 2) Екінші қайталанған («қуып жетуші») саяси жаңғырту (қандай да бір жағынан) бұрынғы дамуы төмен болған елдер мен Латын Америкасының, Азияның, Африканың, Ресейдің аймақтарында болып отыр. «Қуып жетуші» жаңғыртудың күрделілігі сонда, батыс саяси институттарының пісіп жетілуінің «табиғи» логикасын ұстануға мүмкіндік болмады:

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК бұған енді уақыт та жоқ, ал саяси «заманауиланған» елдердің көршілес болуы жəне олардың ықпалының артуы, дамуы төмен елдердің саяси жаңғыру үдерісін одан сайын үдете түсуге мəжбүр етеді. Осы арада дамуы артта қалған «дəстүрлі» елдерде бір элементтер саяси өмірдің жаңа стандарттарын меңгеруге толық дайын болады да, ал басқалары тек енді ғана құрылып жатады, үшінші бірі мүлдем болмауы да мүмкін. ХХ ғ.-дың аяғында батыстың бірқатар саясаттанушылары «дəстүрлі» қоғамдарды саяси реформалау шарттарының өзгешелігі сонда, бұл реформа жергілікті ерекшелікті ескеруді керек етеді деген қорытындыға келді. «Дəстүрлі» институттар мен құндылықтарды жаңартылған саяси құрылымдарға «кірістіруге» болады. «Əмбебап» емес, «ішінара жаңғыртуды» жүргізуге болады. Сайып келгенде, «қуып жетуші» жаңғырту жеңіліске ұшырауы əбден мүмкін, өйткені жаңғыртудың «кері кететін» жəне тіпті «тұйыққа апаратын» түрлері болуы да ықтимал. Саяси жаңғыртудың тарихи жағынан бастапқысы батыстық үлгі болды, ол бойынша алғашқы кезеңде билік беделін ұтымды ету (17-18 ғасырлар), саяси функциялар мен институттарды ажырату (19 ғасыр) жəне саясаттың үлесін ұлғайту (20 ғасыр) жүзеге асырылды. «Қазақстан-2030» Стратегиясында ел Президентінің үш бірдей жаңғырту туралы ойы алғаш рет жарияланды, олар: мемлекет іргесін құрып нарықтық экономикада серпіліс жасау, əлеуметтік мемлекеттің негіздерін қалау, қоғамдық сананы қайта өзгерту. ҚР Президенті 2012 жылдың 10 шілдесіндегі «Қазақстанның əлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға ортақ еңбек қоғамына қарай жиырма қадам» атты бағдарламалық мақаласында қажеттігін қадап айтқан əлеуметтік жаңғырту бүгінде ықтимал сынақтар мен тəуекелдер туралы анық түсінік болуын талап етеді. Дағдарыстан алған сабақтар жаңғырту императивтерінің əлемнің барлық елдеріне ортақ болатынын тағы да бір көрсетті. Бұл адам капиталының дамуына баса назар аударуға міндеттейді. Əлеуметтік жаңғырту билік пен қоғамның өзара əрекеттестігін, секторлар аралық ынтымақтастықты нығайтудың сарқылмас мүмкіндіктерін ашады. Қоғам санасын өзгертпей, өзі, елі үшін халықтың жауапкершілік сезімін қалыптастырмай, елі үшін мақтанышсыз, көз бояушылық емес, шынайы, əсерлі патриотизмсіз, сонымен бірге қоғамдық дамудың жаңа қорларынсыз жаңғырту мүмкін болмайды. Жаңғыртудың жаңа тұжырымдары «Қазақстан-2050» Стратегиясында берілген. Құрылымы жағынан Жолдау 3 бөлімнен тұрады: бірінші бөлімде Қазақстанның негізгі жетістіктерімен бірге «Қазақстан-2030» Стратегиясын жүзеге асыру қорытындылары айтылады; екінші бөлімде халықаралық қоғамдастықтың мүшесі ретінде еліміз бетпе-бет келетін 10 сын-қатер келтірілген; үшінші бөлімде жаңа саяси бағыттың 7 бағдары берілген.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Бұл жерде бастысы – мұнан бұрын жарияланған «Қазақстан-2030» Стратегиясының орындалуына дейін жаңа Стратегияның мерзімінен бұрын ұсынылуы. Мұны уəждейтін үлкен үш дəлел бар: 1. «Қазақстан-2030» Стратегиясы мерзімінен бұрын орындалды, мұны əлемнің негізгі рейтингілеріндегі Қазақстанның алып отырған орны растай түседі; 2. Болжау жəне жоспарлау парадигмасы өзгерді. Болжам жасаудың көкжиегі кеңейді. Жетекші агенттіктер мен сараптамалық құрылымдар болжамдардың шегін 20 жыл алға жылжытты. Осылайша, болжамдар 2050 жылға дейінгі кезеңді қамтиды; 3. Осы заманғы əлемде болжамдар тек ғылымға ғана қызмет етпей, басқарылатын модельдеудің құралы ретінде саясатқа да қызмет ете бастады. «Қазақстан-2030» Стратегиясынан бастап, əр Жолдау сияқты, «Қазақстан-2050» Стратегиясы да жаңа саяси терминдер түзді. Бұл – жалпы əлемдік үрдіс, əр он жыл сайын немесе одан да жиірек мерзімде дискурс-парадигма өзгеріп отырады. Бұл, əсіресе, бірінші жаһандық дағдарыс деп сипатталған 2008-2009 жылдардағы оқиғалардан кейін халықаралық қаржыэкономикалық жүйеден айқын көрінді. Тұтастай алғанда, «Қазақстан-2050» Стратегиясын сарапшылар ұзақ өтпелі кезеңді еңсеріп тұрақты кезеңге қалыптасқан мемлекет ретінде өткен елдің дамуындағы маңызды меже деп бағалайды. Президент өз Жолдауында мемлекет саясатын жаңғыртудың негізгі басымдықтарын айқын көрсетіп берді. Олар: əлемнің дамыған 30 елінің қатарына кіру, жаңғырту серпілісі, ХХІ ғасырдағы «мүмкіндіктер көзі», халық өмірінің түбегейлі жаңа сапасы, кадрлық саясатқа меритократияның принциптерін енгізу. Əлеуметтік жаңғыртудың бірінші кезектегі міндеттерінің ішінен Президент мыналарды нақты айқындады: ұлттық білім берудің барлық бөлімдерінің сапасын жақсарту; денсаулық сақтаудың басты басымдығы мемлекеттің, жұмыс берушілердің жəне қызметкердің денсаулық үшін ортақ жауапкершілігі; жалпықазақстандық мəдениетті дамытуға жаңаша серпін беру; білім беру, денсаулық сақтау, əлеуметтік қорғау қызметкерлерінің əлеуметтік пакеттерін қайта қарастыру жобалануда; мүмкіндігі шектеулі азаматтарымызға көбірек көңіл бөлу; мемлекеттік басқару мен мемлекеттік қызмет саласында – сыбайлас жемқорлыққа қарсы жаңа стратегияны іске асыру. «Қазақстан-2050» Стратегиясын іске асырудағы басты құндылықтар мен принциптер – Қазақстандық жол тəжірибесі белгіленді: жаңа қазақстандық патриотизмнің идеялық негізі ретінде, жалпы қазақстандық ортақ шаңырақтың ұлттық идеясы ретінде «Мəңгілік Ел» идеясы ұсынылды. Негіз салар қағидаттардың ішінде қабылданатын барлық шешімнің прагматизмдігі мен эволюциялылығы; өзара тиімді ашықтық; қазақстандықтардың əл-ауқатын арттыру; бүкілхалықтық қолдау сияқты қағидалар бар. Стратегиядағы қазақстандық қоғамның басты құндылықтарына Қазақстанның

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тəуелсіздігі жəне Астанасы; қоғамымыздағы ұлттық бірлік, бейбітшілік пен келісім; зайырлы қоғам жəне жоғары руханият; индустрияландыру мен инновацияларға негізделген экономикалық өсім; Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамы; тарихтың, мəдениет пен тілдің ортақтығы; еліміздің ұлттық қауіпсіздігі жəне бүкілəлемдік, өңірлік мəселелерді шешуге жаһандық тұрғыдан қатысуы жатады (қар. «Қазақстан – 2050» Стратегиясы, Ел бірлігі доктринасы, ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы). - Н - НƏСІЛШІЛДІК (ор. расизм, ағыл. racism) – физикалық жəне психикалық жағынан адамзат нəсілдері тең емес, «жоғарғы» нəсілдердің «төменгі» нəсілдерге үстемдік етуіне болады немесе солай ету қажет деген түсінік пен идеяларға сүйенетін психология, идеология жəне əлеуметтік тəжірибе. Нəсілшілдіктің саяси тəжірибесі халықтардың нəсілдік белгілеріне қарай бөлу, бір жағдайларға байланысты əлсіз дамып жəне толық құқықты болмай қалғандарды тікелей тұқырту əрі қысым жасау мақсатын ұстанады. Нəсілдік кемсіту қарапайым азаматтық құқықтарын шектеу жəне тұлғалардың белгілі бір нəсілге жататындығын желеу етіп қысым жасаудан келіп шығады. Н. бағынышты нəсілдік топтар мен индивидтерге қысым көрсету сияқты жекелеген актілер түрінде ашық əрі нақты, сонымен қатар əлеуметтік топтар арасындағы бағыныштылықтың құрылымдық қатынасын тұспалдайтын жасырын институционалды болуы мүмкін. Ашық индивидтік нəсілшілдік тəжірибесі əдейі жасалатын əрекеттерге қатысты болса, институционалды нəсілшілдік алдын ала ниеттенбей-ақ нəсілдік теңсіздіктің өзінен туған салдарларымен байланысты. Н. нəсілге негізделген əлеуметтік теңсіздікті теориялық түрлі жол арқылы түсіндіруге жəне ақтауға тырысады. Нəсілдік тұжырымдамалар алғаш рет XVIII ғасыр соңында пайда болған. Отаршылдық саясат жасаған ол тұжырымдамалар өзге аумақтарды басып алуда, Африка, Азия, Америка, Австралия жəне Океаниядағы миллиондаған адамды бағындыруда, қанау мен тонауда еуропалық державалардың идеологиялық негіздемесіне айналды. Ашық кертартпа идеология ретінде нəсілшілдік əсіресе ХІХ ғасырда белең алды. Бұл идеология сондай-ақ АҚШ-тағы құлдықты ақтау үшін пайдаланылды. Нəсілшілдік теориясы Еуропада да пайда болды. Осы орайда француз графы Жозеф Гобиноның «Адам нəсілдерінің тең еместігі жөніндегі тəжірибе» деген атаумен 1853 жылы жарық көрген даулы кітабының рөлі ерекше. Автор бұл еңбегінде адамзат нəсілдері өзара «сұлулығы» мен дене бітіміндегі түрлі белгілерімен ғана емес, сонымен қатар даму жəне басқа бір халықтың мəдениетін меңгеру қабілетінен көрінетін психикалық сапасы жағынан да ажыратылады деп түйеді. Гобино тек ақ нəсілділер ғана өркениетке қабілетті əрі

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК өзгелерден озық деп есептеген. Сол замандағы кейбір ірі биологтар (А.Геккель, Ф.Гальтонидр) тарапынан жанама қолдау тапқан бұл теория еуропалық отарлаушылардың Африка мен Азия елдеріндегі əрекеттерін ақтайтын аса ыңғайлы құрал болып шыға келді жəне сонысына қарай еуропалық қанаушылар арасына кең тарады. Аталған нəсілшілдік идеологиясы ХХ ғасырда да онан əрі жетілдіріліп, іс жүзінде қолданылатын болды. Гитлерлік Германияда нəсілшілдік фашизмнің ресми идеологиясы, саяси тəжірибесі болды. «Германиялық жоғары нəсіл теориясымен» қаруланып, Екінші дүниежүзілік соғыс барысында бар əлемге үстемдік орнатуға тырысқан фашизм «кемшілігі бар халықтарды» жоюда алдына жан салмады. Гитлерлік нəсілшілдер орыс, украин, белорус, поляк, еврей, серб, чех жəне өзге де ұлттардың миллиондаған адамын құртып жіберді. Бионəсілшілдіктің кей постулатынан сөз жүзінде ғана бас тартқан нəсілшіл идеологтер қазіргі жағдайда психонəсілшілдік тұжырымдамасын насихаттауда, яғни, олардың ұйғарымынша, дамуда артта қалған халықтар өздігінен дамуға психологиялық тұрғыдан дайын емес. Осыдан барып аталған тұжырымдаманы нəсілдік кемсіту мен бөлектеуге желеу етіп əлі күнге əдеттегідей пайдаланып келеді. Иммигранттардың африкалық елдерден шыққандардың, Латын Америкасынан шыққандардың Батыс Еуропа мен АҚШ-қа ағылуымен байланысты соңғы жылдары нəсілшілдік көрінеу құбылысқа айналып келеді. Дегенмен бұл үдерістің көрінеуліктен гөрі көмескі сипаты басым. Əлем қоғамдастығы нəсілшілдік тəжірибесін ресми түрде айыптап отыр. 1965 жылы Нəсілдік кемсітудің барлық түрін тоқтату жөнінде халықаралық конвенция қабылданып, онда нəсілдік артықшылық немесе жек көруге негізделген идеяларды тарату жəне жүзеге асырудың кез келген түрі заңмен жазаланатын қылмыс деп жарияланды. Сондай-ақ нəсілдік кемсітуге арандату, зорлық-зомбылық əрекеттері немесе кез келген нəсіл не этностық жағынан өзге адамдар тобына қарсы бағытталған əрекеттерге арандатудың барлық түрі, нəсілшілдік əрекет жасауға қандай да бір көмек көрсету, оны қаржылай қолдау қылмыс деп танылатын болды (қар. Кемсітушілік, Ұлттық антагонизм, Рухани отарлау, Сегрегация, Этностық стереотиптер, Радикализм, Экстремизм). - О - ОРАЛМАН (ор. оралман («возвращенец»), ағыл. oralman) – Қазақстан егемендік алған кезде елден тысқары жерде тұрақты тірлік еткен, егемендік алған соң Қазақстанға тұрақты мекен ету үшін келген, қазақ ұлтының Қазақстан азаматтығы жоқ немесе шетелдік өкілі (қар. Репатриант, Мигрант,

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Эмигрант, Этностық көші-қон). Қазақтарды таяу я алыс шет елдерден өзінің Тарихи отанына оралту Қазақстан Республикасының көші-қон саясатының басты басымдықтарының бірі болып саналады. О. қазақстандық қоғамның əлеуметтік ортасына тарту мен қосу ұлттық Бірдейлестікті сақтауды, сондай-ақ тарихи əділет орнатып, оларды өз халқымен қайта қосуды, ұлттық мəдениет пен тілді сақтауды мақсат етеді. «Оралманды жасайтын» таза этноұлттық сипаттағы себептердің (уəждердің) қатарының алғашқы бірінші тобына «Отанды сарғая сағыну» факторы, кең мағынасында алғанда, этноұлттық ділді сағыну факторы жатады. Екінші тобына институционалдық-саяси сипаттағы себептер – бұрынғы О. саяси жəне құқықтық мəртебесі, олардың діни сенімі, əскери оқиғалар мен қауіпсіздік т.б., басқаша айтқанда, «азаматтық факторы» аталатын фактор жатады. Үшінші тобына таза əлеуметтікэкономикалық сипаттағы себептерді – шаруашылық жүргізу мен кəсіпкерлік қызметтің шарт-жағдайлары, табыс пен əл-ауқаттың деңгейі, білім алудың, денсаулық сақтаудың жəне əлеуметтік сақтандырудың қол жетімділігін, басқаша айтқанда, «əлеуметтік-экономикалық жағдай факторын» жатқызуға болады. Ал төртінші тобына өзін Отанында кəдеге жарату уəждемесі, басқаша айтқанда, «патриотизм факторы» себеп болады (қар. Диаспора, Ирридента, Көші-қон). ОТАН (ор. родина, ағыл. motherland) – 1. Адамның туған жəне өзі азаматы болып жүрген елі, ата мекені. 2. Бір нəрсенің туған, шыққан, пайда болған жері. 3. Г.В.Осипов бойынша, О. – белгілі бір халыққа мемлекет аумағының табиғатымен, халқымен, тарихи, тілдік, мəдени, тұрмыстық жəне əдет-ғұрып дамуының ерекшелігімен де тарихи тəн болуы. О. туралы түсінікті жеке тұлғаның жеке əлеуметтік мінез-құлқы анықтайды жəне этностық, гендерлік жəне кəсіби қатыстылығына қарамастан оның рухани өмірінің бір белгісі болып табылады. Мұндайда О. бейнесінің ділдік құрамдас бөлігі аймақтың ерекшелігіне тікелей тəуелді, яғни ол нақты елдің тарихымен, мəдениетімен, сондай-ақ əлеуметтік практикасымен өзектес. О. бейнесі қоғамды нығайтуға немесе саяси амал жасау үшін қажетті «əлеуметтік тапсырыстың» нəтижесі болуы мүмкін (қар. Тарихи отан, Кіші отан, Патриотизм, Жаңа қазақстандық патриотизм). ОТАНДАСТАР (ор. соотечественники, ағыл. compatriots) – бір мемлекетте туған, ұлтына, тіліне, дініне, мəдени мұрасына, салт-дəстүрлеріне қарамастан бір мемлекетте тұратын немесе тұрған азаматтар. Мемлекеттердің О. қатысты ішкі жəне сыртқы саясаты, негізінен, олардың азаматтық, саяси, əлеуметтік, экономикалық, мəдени жəне басқа да құықтары мен еркіндіктерін жəне мекен ететін мемлекеттеріндегі заңды мүдделерін халықаралық құқықтың жалпы мақұлданған принциптері мен нормаларына сəйкес қамтамасыз ететін құқықтық, дипломатиялық, əлеуметтік, экономикалық, ұйымдас-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тырушылық, ақпарат, білім беру, мəдениет салаларындағы шаралардың жиынтығынан тұрады (қар. Оралман, Репатриант). Мемлекеттік Е.– мемлекеттің ішкі жəне сыртқы саясатты анықтау мен атқарудағы тұтастығы, ұлықтылығы, дербестігі мен тəуелсіздігі. Е. халықтық егемендіктен, яғни халық қалауымен пайда болады; осыған орай мемлекеттік биліктің өзіне тəн құралдары аясындағы барлық тармағы, əрбір мемлекеттік қызметкер қатаң түрде белгілі бір ортақ мақсатқа (баршаға ортақ) қол жеткізуге жұмыс істейді; елдің барлық аумағына жəне халықаралық қатынастарға, барлық азаматқа таралады; оған қандай да бір партия немесе басқа да қоғамдық бірлестік, əлде шетелдік мемлекет шешімімен шектеу қойылмайды; ортақ келісім бойынша конституциялық рəсімдерді сақтай отырып, кей мемлекеттік органдардың жекелеген құқықтық өкілеттіктері ұлттықтан жоғарғы институттар шешіміне берілуі мүмкін. Ұлттық Е. 1) «ұлт» жəне «мемлекет» терминдерін бірдей деп қарауға болатын болғандықтан, «мемлекеттік егемендік» «ұлттық мемлекет» деген мағынада «егеменді мемлекет» дегенмен тең қолданыла алады; 2) дербес мемлекет құру жолымен немесе ұлттық-территориялық əлде ұлттық-мəдени автономия құру арқылы ұлттың (этностың) өзін-өзі саяси билеуі. Ұлттық мемлекет бір ұлттың өзін-өзі саяси басқаруының тарихи түрі болып табылады. Көпұлтты мемлекет сол мемлекетті құраушы, Мемлекетке өз атауын берген ұлттың сол аумақта тұратын жəне өз тағдырын байырғы ұлтпен əрі Мемлекетпен (барлық этностардың ортақ қалауымен құрылған) байланыстырған өзге ұлттардың (этностық топтардың) өзін-өзі билеуімен бірлесіп өзін-өзі саяси билеудің түрі болып табылады. Осындай тəртіппен құрылған Қазақстан Республикасының Мемлекеті мемлекетті құраушы қазақ ұлтының мүдделерін елді мекендейтін өзге этностардың барлығының мүдделерімен байланыстыруға жəне жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Қазақстан қазақ ұлтының əлемдік қоғамдастық мойындаған жалғыз мемлекеттік кейпі болып табылады жəне сонысына қарай қазақтарды біріктіріп нығайтудың, халық тарихын тереңдете жəне түгел қамти зерттеудің, қазақ тілін, ұлт тұрмысы мен салт-дəстүрін, көрнекті мəдени мұрасын сақтаудың жəне дамытудың тірегі болатын арнайы қызметін атқарып келеді; қазақтардың тарихи Отанына оралуына жəрдемдесу саясатын қалыптастырып жүргізіп келеді; шетелдердегі қазақ диаспораларына қажетті қолдау көрсетеді т.б. Қандай ұлтқа жататындығына қарамастан бүкіл азаматтарының өзінөзі билеуінің нəтижесіне айналған Қазақстан Республикасы сонымен қатар ұлттық немесе діни белгілеріне қарай кемсітуге жол бермей, барлық азаматтарының тең құқықтылығын, ұлттық-мəдени орталықтар мен ҚХА арқылы этностық топтардың ерекше мүдделерінің орындалуын қамтамасыз етеді.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қазақ ұлтының мемлекет құрудағы біріншілік парызы мен орнын сақтай отырып, Қазақстанда мемлекеттік бірдейлестік пен қазақстандық патриотизмнің маңызды тарихи міндеті, «біртұтас қазақстандық ұлт» қалыптастыру, бірте-бірте жүзеге асып келе жатыр. Басқа да артықшылықтармен қатар осы міндеттен мемлекеттік құрылыс атаулы үшін əмбебап сипат болып табылатын «бір мемлекет – бір ұлт» ыңғайы да орын табады (қар. Мемлекеттілік, Титулды этнос, Мемлекеттік тіл). ОТАРСЫЗДАНДЫРУ (лат. colonia «қоныс», ор. деколонизация ағыл. decolonization) – 1. Отар елдер мен халықтарға тəуелсіздік пен толық егемендік беру. 2. Отар жəне тəуелді территорияларды еркін жəне тəуелсіз мемлекеттерге айналдыру. Отарлық империяларды жою саясаты 1941 жылғы Атлант хартиясында жарияланды. 1945 жылдан бастап БҰҰ құрылғаннан бері бұрын халқы отарлық басқаруда болған 80-нен астам елдер əлемдік Ұйымының құрамына егеменді еркін мемлекеттер ретінде кірді. Сонымен бірге, көптеген басқа да аумақтар саяси бірлесудің немесе тəуелсіз мемлекеттермен бірігудің арқасында өзінөзі билеуге қол жеткізді. Осы тарихи өзгерістерде БҰҰ тəуелді халықтардың армандарын орындауға жəне олардың тəуелсіздікке жетуін жылдамдатқан мақсаттар мен нормаларды анықтауға жəрдемдесіп шешуші роль атқарды. Үндістанның тəуелсіздік алуы (1947 жылы) жəне африкалық иеліктердің басым бөлігінің тəуелсіздік алуы (1960 жылы) отарлық жүйені құлатудағы шешуші оқиғалар болды. Отарлық тəуелділіктен босаған елдер Үшінші дүние елдері деген атауға ие болды. Қазіргі кезде О. жөніндегі арнайы комитет өзін-өзі басқармайтын 16 аумақтағы ахуалды зерттеуді жалғастырып жатыр, алған нəтижелерінің негізінде бұл комитет БҰҰ-ның Бас Ассамблеясына шара қабылдау үшін ұсыныстар даярлауда. БҰҰ-ның О-ға күш салуына оның Жарғысындағы «халықтардың тең құқықтығы мен өзін-өзі билеуі» ұстанымы, сонымен бірге Жарғыдағы тəуелді халықтардың мүдделеріне арналған нақты үш тарау (XI, XII, XIII) тірек болып отыр. 1960 жылдан бастап БҰҰ Бас Ассамблея қабылдаған «Отар елдер мен халықтарға тəуелсіздік беру туралы декларациясын» (Отарсыздандыру туралы декларация) басшылыққа алады. Бұл Декларацияда мүше мемлекеттер отарлықтан жылдам құтылу қажеттігін мəлімдеген. БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы 2011-2020 жылдарды отаршылдықты жоюдың үшінші Халықаралық онжылдығы кезеңі деп жариялады (2011ж.). - П - ПАССИОНАРЛЫҚ (фр. passioner – əуестену, құмарлықты ояту, лаулату, ор. пассионарность, ағыл. passionarity) – этногенез үдерісін түсіндіру үшін

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Л.Н.Гумилев қолданған термин. Пассионарлық қасиетке нақты бір этносқа тиесілі жекелеген адамдар да, тұтас этностар да ие бола алады. Этногенездің пассионарлығы – Лев Гумилевтің тарихи үдерісті дамушы этностардың орналасқан ландшафтымен жəне басқа этностармен əрекеттесу ретінде сипаттайтын тарихи-этнологиялық теориясының негізі. «Евразийская мудрость от А до Я» атты түсіндірме сөздікте пассионарлық ұғымы латынның «құмарлық» сөзімен түсіндіріледі: адамдардың өз мұратын шындыққа айналдыруға деген ырық бермейтін ұмтылысын сипаттауға арналған термин. Пассионарлық, Гумилев бойынша, тарихта ізі қалатын кез келген əрекеттің негізінде жатады. Пассионарлық – өндіруге, қарекет етуге ішкі ұмтылыс, жеңістік бермейтін ұмтылыс. Ол өмір ағынын, кво-мəртебені, айналадағы жағдайды өзгертуге бағытталады. Пассионар адам үшін бұл қарекет өзінің өмірінен гөрі, тайпаластарының бақыты мен өмірінен гөрі маңыздырақ болып саналады. Гумилев тұжырымдамасында пассионарлық – этикаға жатпайды, ол бірдей шамада қылмыс пен ерлік, қирату мен жасампаздық, зұлымдық пен игілік жасайды. Пассионарлықтың базалық жіктемесінде əр түрлі деңгейлер болады. Пассионарлық тұжырымдамасының авторы Лев Гумилев пассионарлықты қабылданған нормадан жоғары тұратын құбылыс деп есептейді: тар мағынасында алғанда, пассионарлық іскерлілік, жігерлілік, таңдаған идеалы үшін құрбандыққа баруға дайындық түрінде əлемді, ландшафтыны өзгертуге ниеттілігі мен қабілеті түрінде көрінеді. Жоғарғы пассионарлық – рецессивті белгі (қаны араласқандардың бірінші ұрпағында болмайтын белгі); ал нормадағы пассионарлық – жарасымды жай-күйдің үлгісі. Бұл үлгіге сай адам қоршаған əлеммен жарастықта жəне тепе-теңдікте болады; белгіленген нормадан төмен пассионарлық – субпассионарлықтың көрінісі, бұл дегеніміз – жалқаулық, масылдық, жайбарақаттық, сатқындық деген сөз. Лев Гумилев өзінің еңбектерінде пассионарлық жеке тұлға қабілетімен ешқашан түйісе алмайтынына үнемі назар аударып отырады. Пассионарларды ол ерік-жігері ұзаққа баратын адамдар деп санаған. Пассионарлық сондай-ақ темпераментті де анықтай алмайды. Психотиптің мұндай маңызды түрі сыртқы жағдайлардың ықпалына байланысты анықталады, ал пассионарлық темперамент үшін реакция нормасын жасай алады (қар. Этногенез фазалары, Ұлттың қайта жаңғыруы, Ұлт-азаттық қозғалыс). ПАТРИОТИЗМ (грек. patriótes – жерлес, отандас, patris – отан, туған ел, ор. патриотизм, ағыл. patriotism) – азаматтың (патриоттың) адамгершілік жəне саяси ұстанымы, əлеуметтік-саяси сезімі, бұл – отанға сүйіспеншілік пен шын берілгендіктен, оның өткені мен бүгінін мақтан ету, өзінің жеке мүддесі мен топтық мүддесін елдің ортақ мүддесіне бағындыру, отан алдындағы парызын саналы сезінуден, ол парызын өтеуге отанға қызмет ету жəне оны қорғау арқылы, елдің дамуына, əлемдегі беделінің артуына сеп болатын істер

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК мен əрекеттер жасау арқылы ұмтылудан көрінеді. Ұлттың құралуы мен қалыптасуы, ұлттық мемлекеттердің құрылуы кезінде, ұлттық жəне ұлт-азаттық қозғалыстардың дамуы кезінде П. қоғамдық сананың ажырамас бөлігіне айналып, саяси мəнге ие болады. Жаңа мыңжылдық табалдырығында интернационалдандыру, ғаламдасу, мемлекетаралық өңірлік интеграциямен байланысты, мемлекеттік жəне ұлттық егемендіктің рөлі мен маңызы артумен байланысты П. проблемасы да шиеленісе түседі. Патриотизм – жалпы адамзаттық, таптық жəне ұлттық аспектілері бар, тарихи сипатқа ие құбылыс. Өз ғаламшарының игілігі үшін жауапты да жасампаз сезімді білдіретін планетарлық П. кейде П. жоғарғы формасы деп есептейді. Шынайы П. ұлтшылдықпен, нəсілшілдікпен жəне жікшілдікпен ешқандай қатысы болмайды. Бір жағынан, жаһандану, интернационалану, екінші жағынан, мемлекеттік жəне ұлттық егемендікті нығайту кезінде патриотизм проблемасы өткірлене түседі. Қазақстан Республикасы Конституциясына (1-баптың 2-тармағы) сəйкес, П. Республика қызметінің негізі болатын қағидат болып табылады да, мыналарды қамтиды: қоғамдық келісім мен саяси тұрақтылық, бүкіл халықтың игілігі үшін экономиканы дамыту, қазақстандық патриотизм, мемлекеттік өмірдің анағұрлым маңызды мəселелерін демократиялық əдіспен шешу (қар. Мемлекет, Ел бірлігі доктринасы). ПОПУЛЯЦИЯ (лат.populus – жұрт, халық, ор. популяция, ағыл. population) – белгілі бір аумақты қоныстанған, бір-бірімен туыстық тығыз қатынастағы адамдардың тобы; иммигранттардың елеусіз қосылуынсыз-ақ бірнеше ұрпақ бойы сақталуға қабілетті топталым; бұл көбінесе биологиялық (генетикалық) ұғымда қолданылады, сондықтан да адамдардың əлеуметтік қауымдастығы ретіндегі Этностан айырмашылығы бар (қар. Қауымдастық, Этнос, Иммиграция, Этностық топтар). - Р - РАДИКАЛИЗМ (лат. radix – түбір, ор. радикализм, ағыл. radicalism) – 1. Шешуші шараға, соңғы шешімге ұмтылыс, бейімділік. 2. Қандай да бір жік пен топтың өмір сүруіне, дəстүрлеріне қатер төнген дүдəмал тарихи өтпелі кезеңдерде сол кездегі институттарды үзілді-кесілді өзгертуге бағытталған əлеуметтік-саяси идеялар мен əрекеттер (қар. Экстремизм, Лаңкестік, Сепаратизм). Радикализмнің өзара шарттас екі қыры бар: радикалды идеология жəне радикалды əрекет. Радикализм қолданыстағы саяси, əлеуметтік жəне экономикалық құрылысты қоғамдық-саяси бағыт ретінде түбегейлі өзгертуге бағытталады. Радикализмді ұстанушылардың басты мақсаты төң-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК керіс жасауға келіп тіреледі. Сондықтан радикализм деген түсінік қандай да бір біртұтас тұжырымдама емес, күрес əдістерімен анықталады. Радикалдар дүниенің орналасу қалыбын да, реформалық баяу эволюциялық жолды да қабылдамайды. Əдетте, олардың ұстанымы ымырасыздығымен, ал кейде тоталитарлық ұйым реңкімен де ерекшеленеді. Радикалдар үшін барлық əрекет бірыңғай мақсатқа бағынады, ал мақсат тəсілді ақтап шығады. Радикализмге күрделі мəселелерді шешудің оңай тəсілдерін іздеу, өзгерісті шешімді түрде жоспарлап қоюға ұмтылу, рационалды басқару мүмкіндіктерін абсолюттендіру, саяси əрекеттің тəсілдері мен мақсаттарының арасының ажырауына соқтырып оқиғаны жеделдетуге талпыну (мақсаттар игілікті, жүзеге асыру тəсілдері абыройсыз болуы мүмкін) тəн; төтенше саяси əрекеттерді қолдануға табанды түрде ұмтылу, мұның соңы зорлық-зомбылыққа, қандай да бір саяси мəселені осылай тиімді шешуге болады деген сенімге əкеледі; құқықты елемеу, мұнысын өздері бостандық көрінісі ретінде қарастырады жəне т.с.с. (қар. Экстремизм, Лаңкестік). РЕПАТРИАНТ (лат. repatriate – қайтамын, ор. репатриант, ағыл. Repatriate) – əр түрлі жағдайларға байланысты басқа ел аумағында қалып қойған тұлғалардың тұрақты мекені немесе шығу тегі, азаматтығы тиесілі өз еліне қайтуы. Р. қайтуы халықаралық шарттардың (мысалы, Р.-əскери тұтқындар) негізінде жүзеге асады, алайда кейде шарттан тыс та жағдайлар болуы мүмкін, мұндайда оны жүзеге асыру мүмкіндігі бұған мүдделі мемлекеттің немесе мемлекеттердің заңдары негізінде алдын ала қарастырылуы керек. Əскери тұтқындарды атамекеніне қайтару міндеттілігі 1949 жылғы Соғыста құрбан болғандарды қорғау туралы Женева конвенциясында қарастырылған. Р. құқықтық жағдайы халықаралық шарттармен, сондай-ақ мемлекетшілік актілермен реттеледі. Мəжбүрлі түрде басқа елде болған жылдары «этностық жадын» сақтау тəжірибесі болса да, олар Отанына қайтқанда, Отаны да қанша дегенмен бөгде мəдени орта болып табылатындықтан, кейбір қиындықтар туады, осыған байланысты олар толыққанды əлеуметтік тіршілік қарекетіне кірісуге септесетін бейімделу іс-шараларын жүргізуді керек етеді (қар. Босқын, Мигрант, Этностық көші-қон, Оралман). РЕСМИ ТІЛ (ор. официальный язык, ағыл. offi cial language) – 1. Мемлекетте ерекше мəртебесі бар Тіл. 2. Халықаралық ұйымдарда, конференцияларда, саммиттерде т.с.с. жұмыс тілі ретінде қабылданған тіл. Ұғымдық көлемі жағынан Р.т. Мемлекеттік тілмен бірдей, алайда, құқықтық жағдайы жағынан кейбір елдерде өзгеше қабылданады. Соған орай, кейде Р.т. мен Мемлекеттік тілдің мынадай айырмашылығы көрсетіледі: Р.т. – мемлекеттік басқару, заң шығару, сот жүргізу т.с.с. тілі, ал Мемлекеттік тіл – саяси, əлеуметтік, мəдени салаларда пайдаланылып, символикалық жəне интеграциялық функциялар атқаратын тіл (қар. Автохтондық тіл, Мемлекеттік бірегейлік,

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Жергілікті тіл, Миноритарлық тіл, Ұлтаралық қатынас тілі, Қазақстан тілдері, Тілдік саясат). РУХАНИ ОТАРШЫЛДЫҚ (ор. духовный колониализм, ағыл. spiritual colonialism) – Азия, Африка, Латын Америкасы халықтарының əлемдік шаруашылықтағы теңдіксіз, тəуелді, қаналушы жағдайын негіздеу, ақтау жəне бекіту мақсатында бұқаралық санасы мен əлеуметтік психологиясына идеологиялық əсер ету жүйесі. Рухани отаршылдық басқыншылық дəуірінде-ақ нəсілдің, яғни «жоғары» нəсілдің, басқа «төмен» нəсілдерден басымдылығы жөніндегі нəсілшілдік теориялар негізінде пайда болды. Рухани отаршылдықтың басты мүддесі сол, мұнда дамыған Батыс мəдениеті «мешеу Шығыстың» немесе «Оңтүстіктің» мəдениетінен артықшылығы жөніндегі концепция бірінші орынға қойылады. Отаршылдық жүйенің құлауы мен ондаған жас мемлекеттердің қалыптасуы заманында негізгі мақсаты батыстық даму жолының тарихи заңдылығы мен қажеттілігі жөніндегі идеяны əлем халықтарының бұқаралық санасына сіңдіру болған жаңа отаршылдықты идеологиялық тұрғыдан негіздеу жəне насихаттауды қамтамасыз ету рухани отаршылдықтың негізгі міндетіне айналды. Бұл үшін «ақпараттық империализмнің» интернет, телехабар, радио жəне тағы басқа ақпараттық ықпалдың көптеген құралдары қолданылады. Рухани отаршылдыққа қарсы күресті азаттық алған халықтар ғана емес, сонымен бірге осы идеологиядан мəдени зиян шеккен дамушы елдер мен үшінші əлем мемлекеттері белсенді жүргізуде. Олар адамдарды рухани азат ету үшін ұлттық мəдениетті жандандырып, оның элементтерін бүкілəлемдік мəдени ортаға жеткізу қажет деп есептейді. Бірақ, батыс мəдениетінің идеологиялық тұжырымдарының бет қаратпас қысымының себебінен болар, бірқатар азаттық алған елдерде дəстүрлі рухани құндылықтардың, оның ішінде діни құндылықтардың жандануы ұлттық өзгешелік пен тұйықтық негізінде батыс мəдениетінің қандай жетістігін болсын теріске шығару арқылы жүргізілуде. Мысалы, африкалық халықтардың эндогендік даму тұжырымдамасы – негритюд жəне этноконфессионалдық шығу тегі бөлек басқа мəдениетке қатысты діни фундаменталистік экстремизм – осы себепті пайда болған. Керісінше, дамушы елдердегі халықтардың сан ғасырлық мəдениеті батыс мəдениетіне қарсы қойылмаса, ондағы ұлттық сонылықтың қалыптасуы, ұлттық сананың оянуы мен дамуы табысты болады. Бұл елдер батыстың бұқаралық ақпарат құралдарының озбырлығын тоқтату үшін жаңа халықаралық ақпараттық тəртіп орнатуды талап етеді, өздерінің ақпараттық агенттіктері мен халықаралық бірлестіктерін құрады. Олар халықтардың рухани даму құралы ретінде халықаралық мəдени байланыстардың жан-жақты дамуын қолдайды (қар. Отарсыздандыру, Жихад, Еуропацентризм, Ұлттық қауіпсіздік, Ұлттық тəуелсіздік, Ұлт-азаттық қозғалыс, Ішкі істерге қол сұқпау принципі).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК - С - САНЫ АЗ ХАЛЫҚТАР (ор. малочисленные народы, ағыл. minority people) – Өкілдерінің аздығымен ерекшеленетін, бірақ белгілі бір шамада өздерінің Этностық бірдейлестігін, Тілін, Тілдік бірдейлестігін, өзіндік Мəдениетін, Дəстүрлері мен салттарын, дəстүрлі шаруашылығының формасын, дінін сақтап қалған Халықтар, Этностар, Этностық топтар. Мұндай халықтардың қатары жер шарында жаһанданудың, Ассимиляцияның, Этностық фузияның жəне т.б. таралуына байланысты көбейіп келеді. Ресей Федерациясының тұрғылықты С.а.х. соңғы Бірыңғай тізіміне (2010) абазин, алютор, вепс, долган, ижор, ительмен, манси, нанай, нганасан, негидал, ненец, нивх, орок, ороч, селькуп, тазы, ханты, чуван, чукча, эвенк, эвен, юкагир жəне т.б. кіреді. Ресейдің осы аталған жəне өзге де тұрғылықты С.а.х. Қазақстан Республикасында да С.а.х. қатарында (қар. Автохтон, Ассимиляция, Тұрғылықты этнос, Тұрғылықты тіл, Диаспора тілі, Тілдік ассимиляция). СƏЙКЕСТЕНДІРУ (лат. identifi -со – теңестіремін, ор. идентификация, ағыл. identi fi cation) – 1. Бір белгілердің негізінде нысандардың теңдестігін анықтау. 2. Дара адамның бір нысанмен, адамдармен я топпен оларға тəн қасиеттерді, стандарттарды, құндылықтарды, əлеуметтік бағдарларды игеру арқылы бірдейлестіру үдерісі. С. үдерісі əлеуметтендіру қызметін де, бейімдеу қызметін де атқаруға арналған. Бірдейлестік матрицасынан «түсіп қалуы» адамның əлеуметтік өміріндегі мінез-құлығын өзгертеді, өйткені ол содан былай бөтен ретінде, дұшпан ретінде санала бастайды. С. құрылымынан, əдетте, үш негізгі компонент ажыратылады, олар – когнитивтік (өз тобының ерекшеліктері жөніндегі білетіндері, түсініктері, белгілі бір сипаттарға сүйеніп өзін сол топтың мүшесі деп санамен сезіну), аффективтік (өз тобының сапаларын бағалау, ол топтың мүшелігіне қалай қарайтындығы, осы мүшеліктің маңыздылығы) жəне қылықтық (белгілі бір топтың мүшесі екендігін санамен сезінудің ғана емес, сол топтың мүшесі екендігін көрсетудің нақты механизмі, түрлі ауыс-түйістер кезіндегі əрекеттер мен қарым-қатынастар жүйесін құру) компоненттер (қар. Этностық сəйкестендіру, Тілдік сəйкестендіру, Діни сəйкестендіру, Мəдени сəйкестендіру). СЕГРЕГАТТАУ (соңғы лат. Segregatio – бөліну, ор. сегрегация, ағыл. segregation) – жұрттың қандай да бір тобын немесе бірнеше тобын мəжбүрлеп бөлу саясаты. Əдетте, діни жəне нəсілдік кемсітушіліктің бір түрі ретінде ескеріледі (нəсілдік немесе этностық белгілеріне қарай топтың бөлінуі). С. заңмен жəне фактіге қарай бөлу болып бөлінеді. Заңды немесе əкімшілік жолмен сегрегаттау Орта ғасырларда жəне Жаңа заманда герман жəне англосаксондық елдерде, сондай-ақ олардың отарларында (Германия, АҚШ, Бри-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тан империясы, ОАР, Ирландия, Прибалтика жəне т.б.) өте кең тараған. С. бұл түрі нəсілдік жəне этностық азшылықтарды арнайы бөлінген жерлерге (резервацияларға, геттоларға, бантустандарға жəне т.б.) мəжбүрлі түрде орналастырған жəне оларды еріксіз оқшаулап, жүріп-тұру бостандығын, мамандық таңдауын, мүліктік құқығын шектеген, əртүрлі нəсілдік жəне этностық топтарды оқыту мен қызмет көрсету бөлек жүрген. С. тұрақты түрде жүргізу тəжірибесі ОАР мен гитлерлік Германияда байқалды. С. бұл түрлері XX ғасырдың екінші жартысында адам құқығын қорғау қозғалысы жетістікке жеткеннен соң, іс жүзінде жойылды. Қазір өте сирек кездеседі. Алайда бір уақыттарда заңды түрде болған көп елдерде С. осы күнге дейін факт ретінде орын алуы мүмкін. С. фактісі көпұлтты қауымдастықта спонтанды түрде пайда болатын əртүрлі нəсілдік жəне этностық топтар өкілдерін бөлек орналастыру, белгілі бір кəсіби бағыт бойынша тиісті мамандыққа оқыту деп ұғынылады. Қазір С., ең алдымен, ірі қалалар мен қалалық шоғырланған жерлерде көрініп жүр. Батыс елдерінде мигранттарды шағын этностық анклавтарға орналастыру кең таралған, бұлар мемлекеттік басқару тарапынан бақылаудан шығып барады. Сарапшылар қоғамдастығы, этносаяси үдерістерді зерттеушілер С. негізгі үш түрін атап жүр: бірінші деңгейі, шағын сегрегаттау – қоғамдық жəне жұрт баратын жерлерді бөлу; екінші деңгей, мезосегрегаттау – ақ түстілерді жəне басқа да халықтарды тұратын аудандары бойынша бөлу; үшінші деңгей, макросегрегациялау – тұтас бір халықты белгілі бір аумақтарға (бантустандарға, резервацияларға жəне т.б.) оқшаулауды білдіреді. Сегрегаттап кемсітушіліктің қалдықтары əлі де сақталғанымен, сегрегацияға қарсы белсенді жəне заңды түрде күресушілердің ресегрегация жəне интеграция (бірігу) əрекеттері күш алып келеді. Соңғы жылдары гиперсегрегаттау сияқты жаңа сегрегаттық феномен пайда болды. Кейбір ұлы державалардың ұлттық-мемлекеттік деңгейде, тіптен, планетаның өңірлері көлемінде сегрегаттау жүргізуінің кесірінен этностар ұлттық-мəдени дəстүрлерін, саяси бағдарларын, экономикалық мүдделерін белсеніп қорғау мүмкіндігінен айырылуда. Бөлгендерге белгілі бір тыйымдар салынады (қызыл сызық практикасы), бұл тыйымдарды бұзу санкциялар мен басқа да жазаларға əкеп соқтырады (қар. Кемсітушілік, Апартеид, Мигрантофобия, Бөлінген халықтар, Этностық стереотиптер). СЕПАРАТИЗМ /ЖІКШІЛДІК/ (лат. separatio – бөліну, ор. сепаратизм, ағыл. Separatism) – 1. Бөлінуге, оңашалануға ұмтылу. 2. Кейбір топтардың, ұйымдардың үлкен ассоциациядан бөлініп, дербестік алуға ұмтылған қозғалысы. С. себептері биліктегі элитаның шовинистік саясатына, этностық көпшіліктің саяси қысымына, көрші мемлекеттің агрессиялық-ирреденталық саясатына қарсылық көрсетуінен болуы мүмкін (қар. Ирредента). С. конфес-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК сиялық, лингвистикалық, əлеуметтік-экономикалық тағы басқа да себептері болады. Белгілі бір этносаяси қарама-қайшылықтар жиынтығы мен тарихи алғышарттары жағынан жікшілдік қозғалыстар бір-бірінен едəуір өзгеше болады. Алайда, оларды бірыңғай құбылыс ретінде қарастыруға мүмкіндік беретін елеулі ұқсастықтары да бар: ол – Радикализм, яғни этностық көпшілік пен азшылықтың арасындағы қарым-қатынастың саяси үйлесімсіздігіне қарсы радикалдық əдіспен күресу, талап қоюдағы ымырасыздық, саяси күресте қарулы əдісті қолдану. Саяси мінез-құлықтың түрі ретінде С. этностық топ тарихи қалыптасқан шындықпен, қатар өмір сүретін қауымдастықпен, топпен санаспай, өздері əсірелей түсінетін мүдделері мен қажеттіліктерін қанағаттандыруды мақсат етеді. С. агрессияшылдығы өзінің ерекше екендігін жұртқа таныту, басқа этностық, ұлттық топтарға тəкаппарлықпен қараудан көрінеді (қар. Ұлттық-аумақтық автономия). СУПЕРЭТНОС (лат. super – жоғары + грек. Ethnos – халық, ор. суперэтнос ағыл. Superethnos) – бірнеше этностан тұратын, əдетте, көпэтносты мемлекет шекараларында немесе бір өңірде тарихи тағдыры, үстем мəдениеті, өмір салты, қалыптасқан дəстүрлері жағынан мəдени-тарихи тұтастық негізінде пайда болған этностық жүйе. С. терминін Л.Н.Гумилев енгізді, оған дейін бұл тектес тұтастықтар «өркениет», «мəдениет» немесе «əлем» деген сияқты əр түрлі сөздермен сипатталды. Мысалы: «Ислам əлемі», «Византия мəдениеті», «Қытай өркениеті». С. бірлігі көбінесе əралуан этностарды шоғырландыратын ортақ ділдің болуынан көрінеді. Сондықтан С. идеялық-адамгершілік жəне мəдени тұтастықты кейіптейді. Мұның мəнісі мұнан гөрі тереңде жатыр, өйткені мəселе С. ішіндегі экономикалық, саяси жəне идеологиялық байланыстарды қамтиды. Бір өңірде пайда болған жəне этностық доминантаның маңына топтасқан этностардың тобы С. негіз болады. Мəселен, араб С. VI ғасырда ислам негізінде құрылса, Византияда біріктіруші тірек православие христиандығы болды. Осылайша бірігуден соң қалыптасып қалған С. басқа текті халықтар да қосылуы мүмкін. Мысалы, Ресей С. Сібірде өз бетімен дербес түрде пайда болған этностар қосылып кетті. С. бірнеше этностарға бөліне алады. С. идеялық-мəдени дəстүрлері одан ары да сақтала беруі мүмкін, басқа жаңаша формаларды қабылдауы да мүмкін. Мысалы, Византия мəдениеті құлдырауға тірелгенде православиелік Ресейге көшті. С. мысалына «америкалық халық», «үнді халқы» сияқты қауымдастықтарды, сондай-ақ «совет халқы» т.с.с. түзілістерді жатқызуға болады. С. славяндар, түркілер немесе ирантілдес халықтар, Латын Америкасы халықтары т.б. сол сияқты метаэтностық қауымдастықтармен шатастырмаған жөн (қар. Ұлттық бірілік, Мемлекеттік бірдейлестік, Еуропалық одақ, Еуразиялық идея).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК - Т - ТАРИХИ ОТАН (ор. историческая родина, ағыл. historical homeland) – 1. Нақты бір адамның туған жері, яғни аумағында ол туған мемлекет (қар. Отан, Кіші отан). 2. Қай жерде туғанына қарамастан, сол адам тумысынан титулды ұлтына жататын мемлекет. 3. Адамның өзі азаматы болып саналатын мемлекетпен байланысы. Т.о. маңызды сипаты – оны жанымен ұғыну немесе қасиеттеу, яғни Т.о. аумағын киелі деп санау. Т.о. психологиялық субстраты – мінсіз Отан-Ананың архетипі, этностық топтың Қоғамдық санасында сақталатын сезім. Отанға деген сезім болса ғана, яғни, елге ынтықтық, оның аумағын туған жерім деп шын беріле жақын тартса ғана, оның мəдениеті, дəстүрі мен тілін қабылдаса ғана Мемлекетке Т.о. ретінде қарауға болады (қар. Отан). ТИТУЛДЫ ТІЛ (ор. титульный язык, ағыл. title language) – сол мемлекет я ұлттық-мемлекеттік (ұлттық-аумақтық т.с.с.) құрылым соның атымен аталатын Этностың тілі. Т.т. терминінің мағынасында бірқатар эмоционалдық коннотациялар бар, солай бола тұра мына сияқты себептерге байланысты қолданылады: а) Тұрғылықты тіл ұғымының көлемімен сəйкес келмейді; ə) (Халықтың немесе Этностың емес) Этностық топтың тілін белгілеу үшін жиі қолданылатын Этностық тіл терминімен шендестіріледі; б) ТМД елдеріндегі тілдік ахуалды талдайтын қазіргі еңбектерде кеңінен қолданылады (қар. Автохтондық тіл, Мемлекеттік тіл, Тұрғылықты этнос, Жергілікті тіл, Миноритарлық тіл, Ресми тіл, Титулды этнос). ТИТУЛДЫ ЭТНОС (ор. титульный этнос, ағыл. title ethnos) – ғылыми, этносаяси айналымға «тұрғылықты этнос» терминінің баламасы ретінде енгізілген термин, айырмашылығы сол мемлекеттік құрылымға аты берілген этносты белгілейтіндігінде. Мыс., Қазақстан Республикасында қазақтар Т.э. болып саналады. Солай бола тұра, Қазақстан сияқты көпмəдениетті мемлекетте оның аумағында тұратын этностық топтардың барлық құқығы, оның ішінде тілдік құқықтары да, сақталады (қар. ҚР Конституциясы, Тілдердің дамуы мен қолданылуының мемлекеттік бағдарламасы, Этностық топтар, Қазақстан тілдері, Тілді жоспарлау, Тілдік ахуал). ТОЛЕРАНТТЫЛЫҚ (лат. tolerantia деген сөзінен – төзімділік, ор. толерантность, ағыл. tolerance) – бөтен өмір салтына, тілге, мəдениетке, тəртіпке, əдеп-ғұрыпқа, сезімдерге, пікірлерге, идеяларға, сенімдерге төзімділік. Əлдебір нəрсеге төзу, оны хош көру. Т. – саяси плюрализм қағидаты. Т. термині латын тілінен шыққан, бірақ мұның мағынасы латындық негізге ұйытқы болған семантикалық мағынамен шектелмейді. Т. – демокра-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тиялық мемлекеттерде мемлекеттік саясатты құрайтын маңызды құрамдас бөлік ретінде танылған. ЮНЕСКО Бас конференциясы 1995 жылғы 16 қарашада бекіткен Т. қағидаттарының декларациясы БҰҰ Жарғысына жəне Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясына, сондай-ақ жеке адамның азаматтық жəне саяси құқықтарын қуаттайтын басқа да негізгі халықаралық құжаттарға енгізілген өзгеше бір саяси толықтыру болып саналады. Декларацияда тұжырымдалған Т. ұғымында «Т., бұл, ең алдымен, адамның əмбебап құқықтары мен негізгі бостандықтарын тану негізінде тұжырымдалатын белсенді көзқарас» деп көрсетілуі кездейсоқ жайт емес. Т. – төзімділік, басқа пікірді, сенімді, тəртіпті жəне мəдени басымдықтарды құрметтеу. Керісінше, əлдеқандай бір мəдени стандарттар мен құндылықтарды күшпен таңу интолеранттылықтың көрінісі болып табылады. Бұл орайда Т. əлеуметтік əділетсіздікке төзіммен қарау ретінде немесе өзінің наным-сенімінен бас тарту жəне бөтен біреулерге мойын ұсыну ретінде пайымдала алмайды. Толеранттылық көзқарас басқалардың тату-тəтті өмір сүру жəне өздерінің жеке-даралығын сақтау құқықтарын мойындауды білдіреді. Т. дегеніміз – күрделі қоғамдастықтарды ұйымдастырудың аса маңызды қағидаты. Осы қағидатпен халықтың əртүрлі этностық, нəсілдік, діни топтары қатар өмір сүрмек, осы ұстаным бойынша, бейбітшілік пен əлеуметтік ортаның көп өлшемді болып табылатынын түсіну, демек, бұл дүниеге көзқарастар да əртүрлі екенін жəне бұл көзқарастар бірыңғайлыққа немесе əлдебіреудің пайдасына келіп сайымауға тиіс екенін түсіну қоғамдық өмірдің тиісті нормасы болуға тиіс. Т. əртүрлі этностық топтар арасындағы қатынастарда орныққан жауапкершілік, сондыққан мұның 140-тан астам ұлыстардың өкілдері тұратын Қазақстан үшін де ерекше терең мəні бар. Аумағында əртүрлі ұлыстардың ұзақ уақыт бойы бірлесіп тұруы кезінде қалыптасқан толеранттылық туралы Қазақстанда өзіндік түсінік түзіліп шықты. Қазақстан үшін «толеранттылық», ең алдымен, халық санасының жазылмаған нормасы, этностық қатынастардың аксиомасы жəне қоғамның адамгершілік тұтқасы болып табылады; толеранттылық, ең алдымен, сенім, өзара құрмет, ынтымақ жəне мəдениет аралық диалог арқылы ашылады. Оның түп негізінде құндылықтардың ортақтығы, мүмкіндіктердің теңдігі жəне дəстүрлер мен патриотизм, жаңару, жарыстастық пен жеңістің синтезіне негізделген ұлттық рух жатыр. Қазақстанша толеранттылық – тату көршілік, достық, өзара түсіністік, өзге пікірді қабылдау. Солтүстік Каролина университетінің (АҚШ) журналистика жəне бұқаралық коммуникация саласындағы философия докторы, Назарбаев Университетінің доценті, жазушы жəне публицист 2013 жылдың қараша айында Астана қаласында өткен «Толеранттылық жəне БАҚ» Медиа-форумына қатысқан Хел Фостердің айтуынша, қазақстандық толеранттылық дүниежүзілік қоғамдастық үшін жұмбақ болған күйінде қалуда. Əртүрлі ұлыстар мен діндердің өкілдері бір аумақта тату-тəтті тұрумен қатар өз халқының дербестігі мен мəдениетін сақтап қалуына Қазақстан қалай қол жеткізген (қар.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің қазақстандық моделі, қазақстандық этносаясаттың қағидаттары). ТІЛ (ор. язык, ағыл. language) - 1. Адами қарым-қатынастың (коммуникацияның) халықтың ойлауымен, ділімен, Мəдениетімен ажырағысыз байланыста болатын маңызды да əлеуметтік шартты құралы. Т. - адамдар арасындағы əлеуметтік, тілдік, саналы əрекеттесудің негізі, олардың мінез-құлықтарын реттеудің, қоғам мен оның құрылымдық элементтерін басқарудың маңызды құралы. 2. Шартты, бірақ құрылымдық жағынан негізделген мəні бар таңбалар мен нышандардың жүйесі (қар. Автохтондық тіл, Мемлекеттік тіл, Тұрғылықты тіл, Халықаралық тіл, Жергілікті тіл, Миноритарлық тіл, Əлемдік тілдер, Ресми тіл, Ана тілі, Титулдық тіл, Этностық тіл, Білім тілі, Қазақстан тілдері, Ұлтаралық қатынас тілі, Əлем тілдері, Тілдік қауымдастық). ТІЛДІК АССИМИЛЯЦИЯ (ор. языковая ассимиляция, ағыл. Assimilation, лат. аssimilation ұқсастыру) – 1. Əсері жағынан (Этностық ассимиляциямен, Аккультурациямен қатар) Ассимиляция түрлерінің бірі. 2. Бір Этнос өкілдерінің басқа Этнос тілін меңгеру жəне Ана тілінен басқа тілге ауысу үдерісі мен соның нəтижесі. 3. Көптілділік саясатының түрі, мұндайда жекелеген этностар басқа басым тілдің жəне/немесе Мəдениеттің пайдасы үшін өз тілінен жəне/немесе Мəдениетінен ерікті я мəжбүрлі түрде бас тартады. Тіл тілдік шовинизмнің, сегрегацияның, рухани-мəдени жəне Тілдік экспансияның қысымымен ерікті немесе мəжбүрлі түрде ассимиляциялануы мүмкін, бұл, əрине, шиеленіссіз (Конфликт) болмайды. Т.а., əдеттегідей, Билингвизмнің ұзақ кезеңінен кейін болады, салдарынан Этностық бірегейліктің жоғалуы (ауысуы), Тілдің ауысуы, Тілдің өлуі мүмкін (қар. Саны аз халықтар, Тұрғылықты этнос, Этностық фузия, Этнотілдік ахуал, Тілдік идеология, Тілдік саясат, Тілдік ахуал, Тілдік құқық). ТІЛДІК АХУАЛ (лат. situacio положение, ор. языковая ситуация, ағыл. lan guage situation) - қоғамда тілді/тілдерді шынайы пайдаланатын ортаның жағдайы; белгілі бір тарихи кезеңде сол бір əкімшілік-аумақтық бірлестікте (этностық қауымдастықта) қолданылатын тілдердің жиынтығы, тілдің, аумақтық жəне əлеуметтік диалектілердің, койненің, жаргондардың тірлігінің формасы. Т.а. бірнеше шендес түрлерге бөлінеді: эндоглостық (бір тілдің ішкі жүйесінің жиынтығына тəн) жəне экзоглостық (əр түрлі тілдердің жиынтығына тəн), теңдестірілген (коммуникативтік қуаты бірдей, жұмсалымдық мəні əр түрлі тілдердің/тіл нұсқаларының жиынтығына тəн) жəне теңдестірілмеген (коммуникативтік қуаты əр түрлі, жұмсалымдық жағынан беделді жəне беделсіз тілдер мен олардың нұсқаларының жиынтығына тəн), демографиялық жағынан теңдес (демографиялық қуаты бірдей тілдердің жиынтығына

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тəн) жəне демографиялық жағынан тең емес (демографиялық қуаты əр түрлі тілдердің жиынтығына тəн), диглосты жəне диглостық емес Т.а. Мыс., Венгриядағы Т.а. эндоглосты, теңдестірілмеген жəне диглосты болып саналады (мажар тілінде жұрттың 99,4%-ы сөйлейді, 8 диалектісі жəне кодификатталған əдеби тілі бар) (қар. Автохтондар, Тіл саясаты, Қазақстандағы тілдік ахуал, Тілдік заңнама, Тілді жоспарлау, Тілді реттеу). ТІЛДІҢ АУЫСУЫ (ор. смена языка, ағыл. language shift) – Этностық қоғамдастықтың Ана тілінен, Этностық тілінен басқа, беделділеу немесе басымырақ тілге көшуі. Т.а. дара түрде (егер белгілі бір тілдің нақты бір иесі ана тілін басқа тілге ауыстырса) жəне ұжымдық түрде (егер белгілі бір Тілдік қоғамдастық этностық тілін басқа тілмен ауыстырса) болуы мүмкін. Т.а. жол бастайтын негізгі шарт – бұқаралық Қостілділік. Т.а. үдерісінің еркін түрде жүруі өте сирек кездеседі, бұл көбінесе саяси, экономикалық, мəдени т.с.с. қысымдардың салдарынан болады. Т.а. себептері: тілді пайдалану аясының (əуелі қалада, сонан соң ауылда) тарылуы мен жоғалуы; тілдердің түйісуінің қарқындылығы; біртілді адамдардың азаюы/жойылуы жəне қостілділер (əсіресе, балалар арасында) санының молаюы; Этностық миграция, жаһандану, индустрияландыру, урбандану, демографиялық өзгерістер, білім саласындағы Тілдік саясат т.б. Мəселен, Цин əулеті биліктен тайған соң (1911 ж.), қытайлықтардың Манчжурияға жаппай көшуі мəнжүрлердің ана тілін ханзу тіліне ауыстыруына алып келді; прусс тілінің (батыс Балтық тобына жатады) иелері XVIII ғасырдың басына қарай неміс тіліне көшті. 1989 ж. халық санағының мəліметтері бойынша, Т.а. жоғары пайызы еврейлерден (86,62%), ителмендерден (81,26%), нивхылардан (80,32%) байқалды. Орыс тіліне көшу қазіргі уақытта Қазақстан жəне ТМД корейлерінде байқалады (қар. Аккультурация, Ассимиляция, Демография, Этностық фузия, Тілдік ассимиляция, Тілдік экспансия, Тілді жоспарлау). ТІЛДІ ЖОСПАРЛАУ (фр. planer біртегістеу, ор. языковое планирование, ағыл. language planning) - осымен бірдей: Тілдік құрылыс; Т.ж. белгілі бір субъектілерінің тіл иелерінің (Т.ж. нысандарының) тілдік іс-əрекеттеріне ықпал етуі үшін жасалатын саналы да нақты іс-шаралар (талпыныстар). Мұндағы мақсаттар – тіл қолданысын өзгерту (Тілді мəртебе тұрғысынан жоспарлау), тіл құрылымын реттеу (Тілді корпустық жоспарлау), тілді игеруге жағдай туғызу (Тілді игеруді жоcпарлау) жəне/немесе саяси, біліми, экономикалық, қоғамдық, лингвистикалық институттар арқылы тілді мемлекет ішінде жəне мемлекеттік шекарадан тыс жерлерге тарату (Тілді таратуды жоспарлау). Т.ж. мынадай істерді қамтиды: Тіл мен Тілдің дамуына осы үшін құрылған, осыған орай өкілеттігі бар саяси, біліми, лингвистикалық жəне басқа ұйымдар жоспарлаған өзгерістерді саналы түрде енгізу (Мыс., КСРО-дағы 20-30-жылдардағы Алфавит комитеттері); тиісті Тілдік қауымдастықтың мүдделері,

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК орынды əлеуметтік, экономикалық, саяси, демографиялық жəне психологиялық өзгермелі шамаларды ескеріп тілді қарастыру жəне реформалау. Т.ж. мынадай жолмен жүзеге асады: а) қабылданған тиісті саяси шешімдерді қоса отырып Тілдік идеология мен Тілдік саясатты қалыптастыру; ə) іс-əрекеттің егжей-тегжейлі бағдарламасын түзу (Тілді қолдану салаларын ұлғайту, Əліпби реформасы, еміле реформасы, Тілді нормалау, Тілді кодификаттау, Тілді стандарттау т.с. сияқты нақты істерді қамтиды); б) белгіленген бағдарламалардың тиімділігін бағалау, аралық жəне аяққы кезеңдерде істер мен мақсаттарға түзету жасау (қар. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы, Кириллица, Тілді кодификаттау, Тілдік реформа, Тілдік ахуал, Тілдік заңнама). ТІЛ ЖƏНЕ ДІН (ор. язык и религия, ағыл. language and religion) –«адам феноменінің» өзіндегі психология мен мəдениеттің ықпалды механизмдері ретіндегі тіл мен діннің үлкен рөлімен байланысты қазіргі тіл білімінің негізгі проблемаларының бірі. Тіл мен дін, семиотика тұрғысынан қарағанда, өзіндік мазмұны жəне осы мазмұнды жеткізетін тəсілдері бар таңбалық екі бөлек жүйе; философиялық тұрғыдан, қоғамдық сананың екі түрлі формасы (тіл – қарым-қатынастың əмбебап құралы, техникасы, ал дін – қарым-қатынас үстінде жеткізілетін əмбебап мəністер, адам мен қоғам үшін ең маңызды да көкейтесті мəністер). Бұл тұрғыдан келгенде діни салт жораларын жүргізу барысында қолданылатын (мысалы, мұсылман мешітінде – араб тілі, православие шіркеуінде – көне славян (шіркеулік славян) тілі) дін тілі жəне діни тіл термин тіркестері қарастырылады (қар. Тіл, Қазақстан тілдері). ТІЛ ЖƏНЕ ЖАЗУ (ор. язык и письменность, ағыл. language and written language) – таңбалық жүйе ретіндегі жазу адам Тілінің тірлік формаларының бірі болып табылады. Жазу сөздік ақпаратты, мəністік басқа да элементтерді пішіндеу мен тіркеуге жəне тілдік пішініне қарамастан қашықтықтан жеткізуге арналған. Қазіргі жазу қалыптасудың ұзақ кезеңінен өтті, соған орай мынадай маңызды белгілері орныққан: ұзақ уақыттық сипат; тұрақты шартты таңбаларды пайдаланатындығы; Мəтіндерді тіркейтіндігі, көрнекілігі (қабылдаудың терімен (тактильдік) сезіну арқылы қабылданатын Брайль əліппесін т.с.с. есептемегенде). Жазу дамуының бірнеше кезеңі бар, олар – пиктографиялық жазу, идеографиялық жазу, буындық жазу, əріптік-дыбыстық жазу кезеңдері. Жазу туралы ғылым грамматология деп аталады. Қай тілдің болсын дамуындағы маңызды кезең жазба тілдің шығуымен байланысты, яғни, жазуы бар, жазба дəстүрі бар Тіл дамыған тіл болып саналады. Жазба тіл Тілдің сөз бен оралымдарының жазба тілге тəн арнайы ерекшеліктері бар түрі. Жазба тіл мемлекет дамуының белгілі бір кезеңінде пайда болады да ресми функция түгелдей соған көшеді. Мыс., Орта ғасырлардың ерте кезеңінде латын сызбалық таңбаларының арқасында уақыт пен кеңістікке бел-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК гіленіп, қашықтықтан ақпар жеткізу үшін роман тілдері атаулыға жазба тіл қызметін атқарды. ХІ ғасырдан бастап славян халықтары үшін ескі славян тілі шығып, кең таралады да көне славяндар үшін жазбы тіл қызметін атқарады. 1917 жылдан бастап КСРО аумағында бұрынғы Жазусыз тіл болған 50 тіл жазба тілге айналды (қар. Тіл, Тілді жоспарлау, Қазақстан тілдері). ТІЛ ЖƏНЕ ЗАҢ (ор. язык и закон; ағыл. language and law) - қар. Тілдік заңнама. ТІЛДІК ЗАҢНАМА (ор. языковое законодательство, ағыл. language legislation) - тіл саясатын білдіретін заңдық форма; жеке бір мемлекет шегінде тілдің/тілдердің/тіл нұсқаларының қолданылуын реттейтін заңдар, конституциялардың жекелеген баптары т.с.с. Конституциялар белгілі бір тілдің қолданылуына кепілдіктер мен жалпы нұсқаулар берсе, заңнамалық кесімдер /актілер/ бұларды егежей-тегежейлеп жүзеге асыруға ықпал етеді. Парламенттер мен үкіметтердің жанынан арнаулы комиссиялар құрылып Т.з. жүзеге асуына қызмет етеді, мыс., Түрік тіл қоғамы, Индия парламентінің жанындағы ресми тіл мəселелері бойынша комиссия, ГФР сыртқы істер министрлігі жанындағы неміс тілі мəселелері бойынша жұмыс тобы, Франциядағы француз тілі мəселелері бойынша жоғарғы комитет, Ресей Федерациясы Президенті жанындағы орыс тілі жөніндегі кеңес т.б. Т.з. деструктивті түрі (бір тілден басқасын қолдануға тыйым салу, мыс., Францияда Ұлы революция кезінде «ұлт бірілігі» үшін өңірлік тілдер мен диалектілерді толықтай жою идеясы болған) жəне сындарлы түрі (тілдердің қатар өмір сүруін қамтамассыз ету) болады. Қазақстанда заң жолымен (Конституция, Тіл саясаты туралы тұжырымдама, Тіл туралы заңдар т.б.) мемлекеттік тіл қазақ тілінің қолданылу аясын кеңітетін жаңа тілдік ахуал жасалуда, сонымен қатар тілді нормалау мен заманауиландыру шаралары жүргізілуде. Қазақстанның тіл туралы жəне тіл саясатын реттейтін заңдарының жəне басқа мемлекеттік құжаттарының ұстанымдық ерекшелігі көпсубъектілі сипатында: бұл заңдарда титулды ұлттың тілінің ғана емес, орыс тілінің, Қазақстанның басқа тілдерінің жағдайын реттеудің тəртібі белгіленген. Елде қолданыста жүрген «Қазақстан Республикасы тілдік саясатының тұжырымдамасы» (1996 ж., 4 қараша) жəне соған сəйкес Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламалары Республикадағы лингвистикалық өрісті қалыптастырудың функционалдық қағидаттарына сəйкес əзірленіп, тілді жоспарлауды жүзге асырудың мынадай стратегиялық үш бағытын көздеген: а) мемлекеттік тілдің əлеуметтік-коммуникативтік қызметтерінің аясын кеңейту жəне нығайту; ə) орыс тілінің жалпымəдени функцияларын сақтау; б) Қазақстанның басқа этностарының тілдерін дамыту. Сонымен бірге Қазақстан заңнамасында Тіл туралы заңнаманы бұзғаны үшін жауапкершілікке тарту жайы да қарастырылған: «Қазақстан Республикасының Тiл туралы Заңының бұзылуына кiнəлi мемлекеттiк орган-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК дардың бірінші басшылары не жауапты хатшылары немесе Қазақстан Республикасының Президенті айқындайтын өзге де лауазымды адамдары, кез келген меншiк нысанындағы ұйымдардың бiрiншi басшылары, сондай-ақ заңды жəне жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының заңдарына сəйкес жауапты болады. Лауазымды адамның мемлекеттiк тiлдi бiлмеу желеуiмен азаматтардың өтiнiштерiн қабылдаудан бас тартуы, сондай-ақ мемлекеттiк тiлде жəне басқа тiлдерде қызмет атқарылатын салада олардың қолданылуына кез келген кедергi келтiру Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жауаптылыққа əкелiп соғады» (Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы, 24бап) (қар. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы, Тіл саясаты, Тілдік ахуал, Тілді реттеу). ТІЛДІК ИДЕОЛОГИЯ (грек. idea ұғым + logos ілім, ғылым, ор. языковая идеология, ағыл. language ideology) – əлеуметтік топтың тілге деген қатынасын, тіл мен қоғам, ұлт, этностың арасындағы, ұлт пен мемлекеттің арасындағы қатынастарды анықтайтын көзқарастар мен идеялардың жүйесі, тілді сақтау я тілдік ахуалды өзгерту мақсаттарынан тұратын жүйе. Вернакулизация, орыстандыру идеологиясы Т.и. үлгісі бола алады (қар. Вернакулизация, Идеология, Тіл жəне дін, Тілдік саясат, Тілді жоспарлау, Тілдік конфликт). ТІЛДІҢ ҚАЙТА ЖАҢҒЫРЫЛУЫ (ор. возрождение языка, ағыл. Language revival) – мемлекеттің, Тілдік саясат субъектілерінің, жұртшылықтың өміршеңдігін күшейтуге мұқтаж өлі, жоғалып бара жатқан тілді я тілдерді қалпына келтіруге бағытталған шараларының жиынтығы. Т.қ.ждың ең белгілі мысалдарына бұрынғы өлі иврит (Израиль), мэн жəне корн (Ұлыбритания); жоғалып бара жатқан окситан жəне гаскон (Франция) тілдері жатады. Қандай да бір Тіл қоғамдық-саяси өмірдің, ғылым, техника, өнер жəне өзгенің тілі бола алмайды, өйткені оның жеткілікті түрде сөздігі жəне грамматикалық құрылымы жоқ деген пікір «лингвистикалық ырымшылдық» (Т.Скутнабб-Кангас) болып саналады. «Тілдің ішкі құрылымы оның функционалдық мүмкіндігін анықтамайды, керісінше, функциясының кеңеюі тілдік құрылымның күрделенуіне əсер етеді. Бұрын қолданыста болмаған салаларда қолданысы пайда бола бастаған қандай да бір тілде осы салаға қажет сөздер пайда бола бастайды, грамматикалық құрылымы күрделене түседі (қар. Тілдің ауысуы, Тілдік саясат, Тілді жоспарлау). ТІЛДІК ҚАУЫМДАСТЫҚ (ор. языковая общность, ағыл. language community) – 1. Тілдік ортақ белгілеріне қарай бірлескен адамдардың тұрақты жиынтығы. Т.қ. мынадай белгілерге ие тұлғалардың санына қарай өзгешеленеді, мыс., Тіл иелерінің Т.қ., Диаспора тілі, Этностық тіл т.с.с. болып бөлінеді. 2. Өздерін Тіл иесіміз, Диаспора тілінің иесіміз, Этностық тіл иесіміз т.с.с. деп санайтын адамдардың тұрақты жиынтығы (қар. Этностық сəйкестілік, Этностық қауымдастық, Тілдік бірдейлестік).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ТІЛДІК ҚҰҚЫҚ (ор. языковое право, ағыл. language right)- жеке өмірде жəне қоғамдық өмірде белгілі бір тілді/тіл нұсқасын таңдау, үйрену жəне пайдалану құқығы. Т.қ. əзірлеуге адам құқығы туралы халықаралық құжаттар тірек болады. Ол құжаттарда Т.қ. БҰҰ Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясында (1948 ж.), Азаматтық жəне саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде (1966 ж. Пактіде «əр адам туған тілін пайдалануға құқылы» екендігі көрсетілген /27-бап/), «Баршаға білім беру жөніндегі бүкілəлемдік декларацияда» (1990 ж.), «Ұлттық азшылықты қорғау туралы шектік конвенцияда» (1996 ж.), «Адамның тілдік құқығының жалпыға ортақ декларациясында» (1992 ж.) т.б. мазмұндалған қағидалардың табиғи дамуы ретінде қарастырылады. Өңірлік тілдер мен азшылықтың тілдері жөніндегі еуропалық Хартияда (1992 ж.) кейбірінің біржола жоғалу қаупі бар өңірлік тілдер мен миноритарлық тілдерді қорғау Еуропаның мəдени байлығы мен дəстүрлерін сақтап, дамытуға септесетіні атап көрсетілген. Т.қ. жөніндегі соңғы құжаттардың бірі – Ұлттық жəне этностық, діни жəне тілдік азшылыққа жататын адамдардың құқығы туралы декларация (1992 ж.). Мұның 1-бабында «тиісті аумақтарда ұлттық не этностық, мəдени, діни жəне тілдік азшылықтың тіршілік етуі мен дербестігін мемлекет қорғайды жəне осы дербестіктің дамуына жағдай туғызуға ынталандырады» деген нұсқау бар (қар. Автохтондар, Мемлекеттік тіл, Ұлттық азшылық, Ана тілі, Адам құқықтары, Тілдік ахуал, Тілдік заңнама, Тілдік конфликт). ТІЛДІК ҚҰРЫЛЫС (ор. языковое строительство, ағыл. language construction) – Тілді жоспарлаумен бірдей (қар. Тілдік ахуал, Тілдік заңнама, Тілді жоспарлау). ТІЛ ЖƏНЕ ҚОҒАМ (ор. язык и общество, ағыл. languge and society - қазіргі тіл білімінің негізгі проблемаларының бірі. Тілдің шығуының, дамуының, қолданылуының қоғаммен себептестігін, тілдің əлеуметтік стратификациясын, қоғам мен қоғамдық институттардың тілдің құрылымы мен функциясына т.б. саналы ықпалын зерттеумен байланысты проблемалардың шешімі ізделеді (қар. Билингвизм, Мультилингвизм, Əлеуметтену, Тілді жоспарлау, Тілді реттеу). ТІЛ САЯСАТЫ (грек. politike мемлекет басқару өнері, ор. языковая политика, ағыл. language policy, language politics) - мемлекеттік саясаттың ажырамас бөлігі; тілді жоспарлаудың белгілі бір субъектілерінің (мемлекеттік билік, əлеуметтік топтар, элиталар, халықаралық ұйымдар, партиялар, таптар т.б.) тіл қызметіне, тіл дамуына саналы əрі мақсатты түрде ықпал етуінің теориясы мен тəжірибесі; қолданыстағы тілдердің қызмет етуіне мақсатты жəне ғылыми негізде басшылық ету жəне тілдік қатынас құралдарының жаңа түрлерін жасау жəне жетілдіру. Т.с. елдегі тілдік ахуалдың дамуындағы стра-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тегиялық бағытты белгілейді, жүзеге асатын тілдік жоспарларды реттейді, тілдік заңнамада жəне тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламарында бекітіледі. Т.с. көмескі болуы да (мыс., АҚШ-тағыдай, жарияланатын құжаттарсыз, акцияларсыз жəне іс жүзінде көрсетілмей), заңдармен, кесімдермен, мемлекеттік бағдарламалармен бекіп көрінеу жүргізілуі де мүмкін. Канадада «мəдени жəне тілдік мозаика» саясаты бар, ол бойынша орталықтандырылған Т.с. (Оттаваның федералды үкіметі тарапынан) жəне тілдік федерализмнің өңірлік Т.с. (провинциялық үкімет, соның ішінде Квебек үкіметі тарапынан) қатар жүргізіледі. Вестерндік тіл саясаты еуропалық тілдердің қолданылу аясын кеңейтуге бағдарланады (мыс., əліпбиді латыннандырып, бір кездерде сөздік құрамның 90%-ына дейін жеткен араб пен парсы сөздерінен тазартылған түрік тілдік үлгісі). «Истерндік» тіл саясаты Ирандағы «Ұлы дəстүрден» толық байқалады, онда араб тілі мен жазуы киелі болып саналады, батыс өркениетінің жетістіктері қабылданбайды, мұны Орта Азияның кейбір мұсылман елдерінен де байқауға болады, олар араб жазуын оқытады, халықаралық сөздер мен терминдерді араб жəне парсы баламаларымен ауыстырады т.с.с. Демократиялық тіл саясаты тіл мəртебесіне қарамай тілдердің бəрінің құқығын қорғайды. Қазақстандағы Т.с. мемлекеттің тілдік тірліктің мəселелеріне деген қатынасының шоғырланған көрінісі болып табылады. Қазақстандағы Т.с. сипаттарын былайша бағалауға болады: орталықтандырылған (өйткені бұл саясатты мемлекет жүргізеді жəне міндетті іс-шаралардың жүйесін қарастырады), келешекті (өйткені Қазақстандағы қазіргі тілдік ахуалдың өзгеруіне бағытталған), демократиялық (өйткені қалың бұқараның мүддесін ескереді), интернационалдық (өйткені негізгі стратегиялық бағыт ретінде қазақ тілін, орыс тілін жəне басқа этностық топтардың тілдерін дамыту таңдалған), сындарлы (өйткені тіл қызметінің аясын кеңейтуге, қазақ тілінің қолданылу аясын, əлеуметтік-коммуникативтік рөлін жəне өміршеңдігін молайтуға, орыс тілінің, сондай-ақ басқа тілдердің қолданылуы мен дамуын қолдауға бағытталған) (қар. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы, Мемлекеттік тіл, Тілдік заңнама, Тілді жоспарлау). ТІЛДІК СƏЙКЕСТЕНДІРУ (ор. идентификация языковая, ағыл. language identifi cation) – индивидтің өзін белгілі бір тілдің иесі екенін анықтауының үдерісі (қар. Сəйкестендіру). Тіл өзінің иелерінің ұлттық сипатының ерекшеліктерін белгілей отырып, ойлау мен қабылдаудың түрлі тəсілдерін қалыптастыратындықтан Т.с. Этностық сəйкестендірудің құрамдас бөлігі болып саналады. Т.с. тілдесім тілі, тілдік сана жəне нақты лингвомəдени ортақтықтың көріну белгілері арқылы танылады. Тіл бір мезгілде əрі этносты ажырататын, əрі этносты біріктіретін фактор болып табылады. Бұған тілдің құрылысының (фонетика, лексика, грамматика жəне синтаксис) өзі де, сондай-ақ осы этностық қауымдастыққа тəн мəдени құбылыстардың тілдегі көріністері де сеп болады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ТІЛДІК СƏЙКЕСТІЛІК (БІРДЕЙЛЕСТІК, БІРЕГЕЙЛІК) (ор. языковая идентичность, ағыл. language identity, лат. identicus теңдес) – жеке тұлғаның өзінің бір тілге тиесілігін ұғынуы (өзін-өзі сол тілмен бірдейлеуі, теңдестіруі, белгілеуі); индивидтің немесе топтың тілді/тілдерді білу мен қолданудан келіп құралатын тілдік сипаттамаларының жиынтығы (қар. Мемлекеттік сəйкестілік, Еуразиялық сəйкестілік, Ана тілі, Этностық сəйкестілік, Тіл). ТІЛДІҢ СІҢУІ /АССИМИЛЯЦИЯ/ (ор. ассимиляция языковая, ағыл. assimilation) – Этностық ассимиляцияның кезеңі, басқа тілдік ортада қандай да бір этностың тілдесу құралы ретінде, сонымен қатар этнос ішіндегі коммуникация саласында, өз ана тілінен айырылу үдерісі жəне ана тілін басқа тілмен ауыстырып, соңғысын ана тілі ретінде мойындау (қар. Ассимиляция). Т.с. бір халықтың басқа халықты жаулап алғанында, отарлау кезінде жəне басқа да жағдайларда болады. Айтарлықтай ұзақ қостілділік кезеңінен кейін, сырттан келгендердің тілі осы аумақта жеңіліп, жоғалған ұлттық тілдің əсерінен азды-көпті өзгерістерге ұшырағанымен, жалпыға бірдей жəне жалғыз тіл болып қалады. Т.с. тілдік шовинизммен жан-жақты байланысты жəне басқа халықты Мəдени жəне Этностық ассимиляциялаудың тиімді құралының бірі болып саналады. Сырттан келгендердің тілі немесе діни-мəдени экспансияның тілі ассимиляцияға ұшырайтын халықтың тілдесіміне сауда, əкімшілік коммуникация, құжаттама, білім жəне басқа арналар арқылы енеді, сонымен қатар сол бір ауданда белгілі бір тілді талап ету немесе саяси элитаның қыспағы арқылы Т.с. мəжбүрлі түрде жүруі мүмкін. ТІЛДІК РЕТТЕУ (лат. regula норма, ереже, ор. языковое регулирование, ағыл. language regulation) – тілдік қауымдастықта тілдердің теңгерімін сақтау, тіл иелерінің қалауына орай тілдің дамуын қамтамасыз ету үдерісі. Т.р. Тіл саясатының ерекшеліктерімен тікелей үйлесімде жүреді. Т.р. плюралды болуы да (Миноритарлық тілдерді дамыту мен қолдауға септесу арқылы), тілдерді қайта жаңғырту үдерістерімен қабысуы да, Тілді жоспарлау ісінің бөлігіне айналуы да мүмкін. Мəселен, «Ресей Федерациясы халықтарының тілдері туралы» Заңда Ресей Федерациясы халықтарының тілдері түгелдей «Ресей мемлекетінің ұлттық игілігі» ретінде белгіленген, осы Заңның 3-бабында «Ресей Федерациясы халықтарының барлық тілдерінің тең құқықтығы» туралы тұжырым қолданылады, демек, тілге құқық субъектісі құқығы берілу мүмкіндігі көрсетілген. Ал «Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңының» 6-бабында «Қазақстан Республикасының əр азаматының ана тiлiн қолдануына, қарым-қатынас, тəрбие, оқу жəне шығармашылық тiлiн еркiн таңдауына құқығы бар» екендігі айтылады. Осы заңның «Тiлдердiң қолданылуына кедергi келтiруге жол бермеу» деп аталатын 7-бабында: «Қазақстан Республикасында тiлдiк белгiсi бойынша азаматтардың құқықтарын кемсiтуге жол

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК берiлмейдi. Қазақстанда мемлекеттiк тiлдiң жəне басқа да тiлдердiң қолданылуына жəне оларды үйренуге кедергi келтiретiн лауазымды адамдардың iс-əрекеттерi Қазақстан Республикасының заңдарына сəйкес жауаптылыққа əкеп соқтыратындығы» ескертіледі (қар. Ана тілі, Тілдік идеология, Тіл саясаты, Тілдік заңнама, Тілді жоспарлау, Тілдік құқық). ТІЛДІК РЕФОРМА (ор. языковая реформа, ағыл. language reform, лат. reformare өзгерту, қайта құру) - тілді жетілдіру мен дамыту жолындағы мақсатпен əлеуметтік-тілдік шаралар жасау (жаңалықтар енгізу), мыс., емлені реформалау, жазуды реформалау т.с.с. (қар. Тіл саясаты, Тілді жоспарлау, Тілдік ахуал). ТҰРҒЫЛЫҚТЫ ТІЛ (ор. коренной язык, ағыл. native language) – дəстүрлі тұрғылықты аумағымен мызғымас тарихи байланысы бар, өсіп келе жатқан ұрпақ үшін Мəдениетін, Салт-дəстүрін, Тілін сақтап қалуға, дамытуға, қалдыруға талпынатын Тұрғылықты этностың тілі. Т.т. – Тұрғылықты этностардың этностық бірдейлестігі мен Тілдік бірдейлестігінің негізгі белгісі болып табылатын, Халық санағында негізгі тіл ретінде көрсетілетін тіл. Т.т. ұғымы Титулды этнос тілі ұғымынан гөрі танымал. Финляндияда фин жəне швед тілдері – Ресми тілдер, ал саам (3000 сөйлеушісі бар), цыган тілдері (10000 сөйлеуші бар), сонымен бірге ым тілі (керең адамдардың тілі, 10000 адам) Т.т. болып жарияланған, бірақ орыс тілі (31000 адам) мұндай мəртебе алған жоқ (А.Мустайоки). Т.т. құқықтарын тұрғылықты халықтікі сияқты Тұрғылықты халықтардың құқықтары туралы декларация, Азаматтық жəне саяси құқықтар туралы халықаралық пакт жəне т.б., қорғайды (қар. Автохтонды тіл, Жергілікті тіл, Халық, Этностық тіл, Тіл, Диаспора тілі, Қазақстан тілдері, Тілдік құқық). «ТІЛДЕРДІҢ ҮШТҰҒЫРЛЫЛЫҒЫ» МƏДЕНИ ЖОБАСЫ (ор. Культурный проект «Триединство языков», ағыл. cultural project «trinity of languages»)– Қазақстан Республикасының ішкі саясаты бағыттарының бірі, оның негізі үш тілдің басымдылықпен даму идеясынан тұрады: қазақ тілі – Мемлекеттік тіл, орыс тілі – Əлем тілдерінің бірі жəне ұлтаралық қатынас тілі, ағылшын тілі – əлем тілдерінің бірі жəне жаһанданған экономикаға ойдағыдай қосатын тіл. Т.ү.м.ж. идеясы мынадай қысқаша тұжырымнан келіп шыққан: «мемлекеттік тілді дамытамыз, орыс тілін қолдаймыз жəне ағылшын тілін меңгереміз». Тілдер мен мəдениеттердің алуан түрлілігі жағдайында өзге тілдер мен мəдениетке қысымшылық жасамай жəне қоғамдық келісімді күшейте отырып, Т.ү.м.ж. барлық Қазақстан халықтарының Тілдік құқығын сақтауын, қарым-қатынас, оқу жəне өнер тілін еркін таңдауды қамтамасыз етеді. Елімізде жексенбілік мектептер мен этноағартушылық орталықтардың ауқымды торабы құрылып, табысты қызмет етіп жатыр.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қазақстан азаматтарының үш тілді меңгеруі – аса маңызды қажеттілік əрі елдің бəсекеге қабілеттелігін растайтын жетістік. Алғаш рет Қазақстан халқы Ассамблеясының ХІІ сессиясында, кейін «Жаңа Қазақстан жаңа əлемде» (2007) Жолдауында жарияланған Т.ү.м.ж. идеясы кезең-кезеңмен жүзеге аса бастады жəне Қазақстан Республикасының тілдерді қолдау жəне дамытудың жаңа мемлекеттік бағдарламасына ажырамас бөлік ретінде енгізілді (қар. Қазақстан тілдері, Тілдік идеология, Тілдік саясат, Тілдік құқық). ТІЛДІК ЭКСПАНСИЯ (лат. expansio кеңейту, тарату, ор. языковая экспансия, ағыл. language expansion) - Тілдің мəртебесін өзгерту жолымен бір Тілді басқа Тілдік қауымдастыққа тарату. Мыс., орыс тілінің экспансиясы Кеңес Одағында мақсатты жəне дəйекті түрде жүзеге асырылды (Т.э., əсіресе, КСРО ұлттық тілдерінің ортақ лексикалық қорын жасау идеясынан айқын көрінді), бұл экспансияның идеологиялық негіздемесі мемлекеттік жəне тілдік Бірдейлестік болды. Диахрониялық əлеуметтік тілтануда Т.э. субстраттардың түзілуіне əкеп тірейтін үдерістер ретінде ұғындырылады, мыс. Еуропаға Рим империясының тілі латынды тарату – осының бір көрінісі (қар. Мемлекеттік тіл, Этнос, Тілдік саясат, Тілді жоспарлау). ТҰРҒЫЛЫҚТЫ ЭТНОС (ор. коренной этнос, ағыл. native, indigenous ethnos) – осымен бірдей: дəстүрлі жолмен қоныстанған аумақта мекен ететін (қазіргі мемлекеттік шекараның қалыптасуына дейін) жəне сол жермен ажырағысыз тарихи байланыстағы тұрғылықты Халық, Этнос, жұрт. Т.э. түсінігінің бұлдырлығы сонда, «дəстүрлі қоныстанудың» хронологиялық шек-межелерін əр жағдайға орайластырып анықтайтын мүмкіндік жоқ. Бұрынғы КСРО-да Т.э-қа көбінесе Титулды этностар жатқызылды. Т.э., тұрғылықты халық, Тұрғылықты тіл ұғымдарынан гөрі БҰҰ мен басқа халықаралық ұйымдардың құжаттарында Автохтон, Автохтонды тіл, Миноритарлық тіл деген терминдер қолданылады (қар. Ассимиляция, Диаспора, Конфликт, Халық, Титулды этнос, Этностық топ, Этностық фузия, Тілдік ассимиляция). - Ұ - ҰЛТТЫҚ АЗШЫЛЫҚ немесе «этностық азшылық», (ор. национальные (этнические) меньшинства, ағыл. ethnic minorities) – халықаралық тəжірибеде қолданылатын термин Қазақстанда ресми түрде қолданылмайды. 1. Қандай да бір мемлекеттің аумағында тұратын, бірақ жергілікті ұлтқа жатпайтын жəне өздерін ұлттық қауымдастық деп танитын этностық топтардың өкілдері; 2. Бөтен ұлт ортасында өзінің негізгі мекенінен бөлек тұратын, бірақ өз этносымен туыстығын жəне атауы, тілі, мəдениеті мен этностық ерекшеліктерінің

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК кейбір басқа да сипаттары жағынан байланысын сезетін этностың бір бөлігі. Ұлттық азшылықтың құқықтары туралы БҰҰ Декларациясының (1992 жыл) 1-бабында Ұ.а. өзіндік ұлттық немесе этностық, мəдени, діни жəне тілдік топтар ретінде сипатталып, оларды қорғау жауапкершілігі мемлекетке жүктелетіні көрсетілген. Ұ.а. болуы – фактілік жағдай, оның объективті (этностық, тілдік немесе діни қауымдастықтың болуы) жəне субъективті (индивидтердің өздерін бірдейлестіруі) факторлары бар. Қай топтың Ұ.а.-ға жататынын анықтайтын халықаралық деңгейде келісілген анықтама жоқ. Əдетте, азшылық деп азаматтардың елдің басқа халқымен салыстырғанда саны жағынан аз жəне басым орны жоқ кез келген тобын атайды. Егер мемлекеттегі/өңірдегі саны жағынан басым топтың саяси немесе мəдени құқықтарына қысым жасалса, олар да азшылық жағдайына душар болуы мүмкін, яғни «азшылық» ұғымының статистикалық та, саяси да мағынасы бар. Азшылыққа жатқызудың критерийлері: азшылықтың саны, объективті айырықша белгілері, қоғамдағы орны басым емес екендігі, топтық айырмашылығын сақтауға ұмтылуы жəне тиісті елдің азаматтығының болуы. Алайда ұсынылған белгілердің негізінде Ұ.а. топтарын анықтауда да жетіспеушіліктер бар: Ұ.а. əлеуметтік санатына түрлі мағынада түсіндірме берілуі мүмкін. Дегенмен Ұ.а. бетпе-бет келетін проблемаларының ішінде теңсіздік пен кемсітушілік жəне өзіндік ерекшелігін сақтау құқығын жүзеге асыру негізгі проблемалар болып саналады. Ұ.а. топтарының көбі мəдени (этностық, нəсілдік, діни) азшылықтарға жатады. Халықаралық құқықта Ұ.а. құқықтарын қорғау жүйесі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қызмет еткен Ұлттар лигасы аясында пайда болды, ал 1948 жылы БҰҰ Геноцид қылмысының алдын алу жəне ол үшін жазалау туралы конвенциясын қабылдағанда рəсімделді. Конвенция, бірінші кезекте «ұлттық, этностық, нəсілдік немесе діни топтардың» болу құқығын қамтамасыз етуге бағытталды. Кейін Азаматтық жəне саяси құқықтар жөніндегі халықаралық пактіге Ұ.а. туралы ерекше бап енгізілді. Кейінгі жылдары Ұ.а. проблемасы бірқатар халықаралық құқықтық құжаттардан көрініс тапты. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – 1994 жылы қабылданған Ұлттық азшылықтарды қорғау жөніндегі еуропалық шекті конвенция (қар. Ұлттық азшылықтар істері жөніндегі жоғарғы комиссар, Ұлттық азшылықтардың құқықтары). ҰЛТТЫҚ АЗШЫЛЫҚ ІСТЕРІ БОЙЫНША ЖОҒАРҒЫ КОМИССАР (ор. Верховный комиссар по делам национальных меньшинств, ағыл. OSCE Supreme Commissioner for National Minorities) – ЕҚЫҰ-ның лауазымды тұлғасы, 1992 ж. Еуропадағы қауіпісіздік пен ынтымақтастық кеңесінің (СБСЕ) Хельсинки саммитінде бекітілген. Аз ұлттар істері бойынша жоғарғы комиссар қызметінің негізгі бағыттарына мыналар жатады: этносаралық себептен туындайтын шиеленістерді

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ескерту жəне резолюция əзірлеу, шиеленістердің алдын алу үшін білімнің ықпалын арттыру, аз ұлттар мен үлкен этностар тілінің қатар өмір сүруіне септесу, аз ұлттардың қоғамдық өмірге етене араласуына қолдау жасау, олардың БАҚ-пен өзара ықпалдастығын кеңейту, көпэтносты қоғамдағы қоғамдық тəртіпті полициямен қорғау, мемлекетішілік қатынастарда аз ұлттардың белсенділігін арттыру, сондай-ақ аз ұлттарды қоғаммен ықпалдастыру. Аз ұлттар істері бойынша жоғарғы комиссардың кеңсесі – шиеленістерден мүмкіндігінше ертерек сақтану үшін əзірленудің жəне олардың алдын алуға қатысты шұғыл əрекет етудің құралы. Оның мандатына ЕҚЫҰ өңірлеріндегі аз ұлттарды тартуға қатысты шиеленісті мониторингілеу, сондай-ақ жағдайдың одан əрі ушығып, шиеленіске ұласуы мүмкін жерде ертерек ескертуді жəне жылдам əрекет етуді ұйымдастыру кіреді. Жоғарғы комиссар құпия түрде жəне орын алған жайтқа қатысы бар тараптарға тəуелсіз əрекет етеді. Оның ұйымдасқан лаңкестік актілер сияқты дербес оқиғалармен жəне жағдайлармен ісі болмайды жəне лаңкестік, зорлықпен айналысатын немесе соған ашықтан-ашық жол беретін адамдармен немесе ұйымдармен бірлесіп əрекет етпейді. Аз ұлттар істері бойынша жоғарғы комиссариат басқармасы Гаагада орналасқан. ҰЛТТЫҚ (ЭТНОСТЫҚ) АККУЛЬТУРАЦИЯ (лат. aс + cultura – өңдеу, ор.– аккультурация национальная, ағыл. – аcculturation) – мəдени бейімделу, адамның, əлеуметтік топтың немесе этностың басқа мəдени ортаға сол мəдениеттің кейбір ерекшеліктерін (нормаларын, құндылықтары мен дəстүрлерін) алу арқылы бейімделу үдерісі мен нəтижесі; этностық мəдениеттер мен тілдердің бірінің (əдетте азырақ дамығанының) басқа мəдениет элементтерін қабылдау кезіндегі өзара ықпалдасуынан болатын үдеріс пен шығатын нəтиже; саяси құндылықтардың байланысатын жүйелерінің өзара əрекеттестігі мен сіңісуі (диффузия). Сонымен бірге бірінші мəдениет өз мəдени моделін сақтап қалады, бірақ онымен қоса, əдетте кеңірек таралған жəне анағұрлым дамыған басқа мəдениеттің нормаларын да азды-көпті меңгеріп алады. Алғаш рет терминді ХІХ ғасырдың аяғында У.Хоумз қолданған, 1936 жылы Р.Редфилд, М.Херсковиц жəне Р.Линтон түрлі мəдениеттер арасындағы байланыс түрлерінің бірін көрсету үшін диффузия мен ассимиляция ұғымдарына қарама-қарсы қою мақсатында ғылыми қолданысқа енгізген. Бір мəдениеттің басқа мəдениетпен (мəдениеттермен) байланысы нəтижесінде мəдениетте болатын өзгерістерді аккультурация деп атай бастаған, мысалы, жаңа елдің жағдайларына эмигранттардың аккультурациясы. Ассимиляциямен салыстырғанда аккультурация адамның, əлеуметтік топтың немесе этностың дəстүрлі мəдениетін толығымен жоғалтуына əкеліп

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК соқтырмайды, алайда қос мəдени-тілдік сананың қалыптасуын тудыруы, қос тілділік, бикультурализмның дамуына жағдай жасауы мүмкін. Сонымен қатар аккультурация мемлекеттің бағытталған саясатының нəтижесі деп те түсіндіріледі, осы саясатқа сай азаматтық алу үшін мемлекеттік тілді немесе халықтың басым бөлігі сөйлейтін тілді меңгеру, қоғамның мінез-құлық нормалары мен мəдени стереотиптерін қабылдау қажет. Этностың тұрмысына, қандай да бір жаңалығына кірісу, яғни инновацияның дəстүрге айналуы бірден жүрмейді. Этностар арасындағы мəдени ақпарат алмасу мен оларды тұрмысқа енгізу формалары алуан түрлі болады. Мəдени үдеріс нəсілдік, тілдік жəне этностық тəнділігі мен əлеуметтік-экономикалық деңгейіне қарамастан ғаламшарымыздың барлық халықтарын қандай да бір дəрежеде қамтып жатады. Əсіресе бұл үдеріс Азия, Африка, Океания, Латын Америкасы халықтарында қарқынды жүріп жатыр. Қолда бар ғылыми зерттеулердің негізінде этнографтар даму жағынан артта қалған халықтар мен резервация тұрғындарының еуропалық мəдениетті меңгеруін жеңілдету бағдарламаларын жасап жатыр. Аккультурация – мəдени құбылыстардың кең таралуына жағдай жасайтын мəдениеттер арасындағы байланыстардың салдары. Əдетте жартылай немесе толық ассимиляцияға əкеледі (қар. Аккультурация, Инкультурация, Этностық ассимиляция, Мульткультурализм). ҰЛТТЫҚ (ЭТНОСТЫҚ) АНТАГОНИЗМ (ор. антагонизм национальный (этнический), ағыл. national (ethnic) antagonism) – ұлттардың, этностық қоғамдар мен топтардың арасындағы бітіспес күреспен, өшпенділікпен сипатталатын қарым-қатынас күйі. Мұндай күй əдетте тарихи, əлеуметтік-экономикалық, діни, геосаяси жəне басқа да факторлар себепші болатын ұлттық (этностық) мүдделердің қарама-қарсылығынан пайда болады. Ұлттық антагонизм (əрі қарай – Ұ.А.) басқа этностың мəдениетіне, тіліне, дəстүрлеріне, дініне деген өшпенділік, басқа ұлттың өкілдерімен қарым-қатынасты шектеу немесе толығымен тыю түрінде нақты көрініс табады. Ұ.А.- нің төтенше бастырмалатылған формасы – қандай да бір бөтен халыққа жүргізілетін геноцид. Басқа халыққа деген теріс көзқарасты идеологиялық тұрғыдан негіздеу мақсатында осы этностың бұрмаланған, жағымсыз бейнесін қалыптастыратын мифтер, этностық стереотиптер, нұсқаулар жүйелері жасалады. Нəсілшілдік жəне ұлтшылдық «теорияларының» негізінде басқа этносқа немесе оның өкілдеріне жүргізілетін Ұ.А.-ның «негіздемесі» болып табылатын осындай ұғымдар (мыс., нəсілшілдік, антисемитизм, русофобия жəне басқалар) жатыр. Ұлттар арасындағы өшпенділік ахуалын тудыруға Ұ.А.-ды өз саяси немесе экономикалық мақсаттарында пайдалануға ұмтылатын белгілі бір əлеуметтік күштер мүдделі болады. Ұлттық-этностық ырымшылдық, теріс ұғымдар аса тұрақтылығымен ерекшеленеді. Ұлтаралық, этносаралық қай-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК шылықтар кезінде «бөтен» этносқа өшпенділікті күшейту мақсатында белсенді түрде өршітіледі. Осылайша, Карабах қақтығысы шиеленіскен кезде Əзірбайжан мен Арменияда антиармяндық жəне антиəзірбайжандық насихаттар күрт күшейді. Əр тарап басқа тарапты «қас жау» бейнесінде көрсетуге барын салды. Грузин-абхаз, осетин-ингуш, Украинадағы жəне басқа да жақын жəне алыс шетелдердегі қақтығыстар кезінде дəл осындай жағдайлар болды. Ұ.А. жиі түрлі көлемдегі ұлтаралық қанды қақтығыстарға ұласатын өшпенділік пен жек көрініштің ашық, төтенше формасында байқалуы мүмкін. Соңғы онжылдықтар ішінде қан төгілген ұлтаралық қақтығыстар саны артты. Сөйтіп, соғыстан кейінгі 250 əскери қақтығыстардың шамамен жартысын қандай да бір этностық астары бар соғыстар құрайды. Оған қоса «қырғи қабақ» соғыс түрінде жасырын формадағы Ұ.А. жиірек болады. Ол тұрғылықты емес ұлт өкілдерін елден аластау, олардың азаматтық жəне саяси құқықтарына қысым жасау, мəдениеті мен ана тілін қыспаққа алу, ұлттық намысын қорлау сипатында көрініс табады. «Туа біткен», мəңгілік Ұ.А. болмайтынын атап айтқан жөн. Ертеректе жауласқан елдер уақыт өте келе мəмілеге келіп, жақындасып, тіпті олардың арасында достық қарым-қатынастар орныққаны туралы тарихта мысалдар аз емес. Мəселен, немістер мен ресейліктер ХХ ғасырда бір-біріне қарама-қарсы екі рет соғысқа қатысқан. Алайда олардың арасында осы күнге дейін ұлттық-дұшпандық қарым-қатынастар сақталды деп айтуға негіз жоқ (қар. Антисемитизм, Дискриминация, Ксенофобия, Ұлтаралық қақтығыстар, Нəсілшілдік, Этностық стереотиптер). ҰЛТТЫҚ-АУМАҚТЫҚ АВТОНОМИЯ (ор. Национально-территориальная автономия, ағыл. national and territorial autonomy) – Ұ-АА – бір жерде жинақы тұратын ұлттың (этностық топтың) өз бетінше ұйымдасу формасы, мұнда жекелеген ұлттық топтардың өзіндік мүдделері ескерілу үшін ұлттық мемлекеттер, ұлттық-мемлекеттік құрылымдар немесе ұлттық əкімшілік-аумақтық бірліктер құрылады. Мыс., Ресейде осыған сəйкес автономиялы республикалар, автономиялы облыстар немесе округтер, сондай-ақ ұлттық аудандар, уездер т.б. бар. Бұлардың арасындағы шегара тым шартты болғанмен, оларға мемлекеттік биліктің көлеміне қарай саяси (заң шығарушы) немесе əкімшілік автономия беріледі. Билікті орталықсыздандырудың түрі болумен қатар автономия ұлттық ерекшеліктің ғана емес, географиялық, тарихи жəне басқа ерекшеліктердің де нəтижесі ретінде қалыптасуы мүмкін. Саяси автономия Солтүстік Ирландияда (Ұлыбритания), Корсикада (Франция), Аланд аралдарында (Финляндия), Азор аралдарында (Португалия), Гренландияда жəне Фарер аралдарында (Дания) бар, Күрдістанда (Ирак), Филиппинде, Шри-Ланкада жəне кейбір басқа елдерде жарияланған.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Облыстық саяси автономия Италияда бар, бұл бір жағынан, жекелеген өңірлердің (Сицилия, Сардиния) дəстүрлі тірлігіндегі тарихи ерекшеліктен болса, екіншіден, аумақтардағы (Трентино-Альто-Адидже, Фриули-ВенцияДжулия) жұрттың ұлттық құрамына орай қалыптасқан. Испания конституциясында ұлттық-аумақтық принцип бойынша автономиялар құру құқығы көрсетілген. Соған орай ол елде төрт «ұлттық провинция» құрылған: Андалусия мен Галиция, Каталония, Баскілер елі, бұларға 13 «тарихи» аумақтық облысқа қарағанда көп құқық берілген. Жалпымемлекеттік заң негізінде əрі конституциядағы тікелей ұйғарымдарға сүйеніп бұл елде автономияны жүргізу нысандары белгіленеді, жергілікті өкіметті жасақтайтын жергілікті парламент сайланады. Орталық биліктің өкілі сол билік тағайындаған губернатор (немесе басқа лауазымды тұлға) болады, ол жергілікті мемлекеттік органдардың қызметін қадағалайды, оның жергілікті парламент қабылдаған заңдарға тыйым салуға құқы болады. Елдердің қайсысында болмасын оның ортақ сипаттарымен қатар əлеуметтік-экономикалық даму һəм өзін-өзі басқару жүйесінің тиімділігі деңгейіне байланысты өзіндік ерекшеліктері бар жəне бұлар ескеріледі. Əкімшілік автономия саяси автономиядан гөрі сирек кездеседі. Əкімшілік автономияға Қытайда кең орын берілген. Онда жинақы тұратын аз ұлттар (ұйғырлар, тибеттіктер, чжуандар т.б.) ұлттық аудандық автономия туралы 1984 жылғы 31 мамырдағы заңға сəйкес автономиялы құрылымның үш түрін құрған: автономиялы аудан, автономиялы округ, автономиялы уезд. Автономиялық құрылымдарда əдепкі əкімшілік-аумақтық құрылымдарда болатын органдар қызмет етеді, сонымен қатар бұларға қосымша өкілеттіктер берілген. Постсоветтік кеңістікте Ресейден басқа Молдовада, Əзірбайжанда, Грузияда, Тəжікстан мен Өзбекстанда автономияның түрлі формалары бар. Ұ-АА ұлттық қатынастар саласындағы қайшылықтарды шешудің, жағымды үрдістерді ынталандырудың бірден-бір тəсілі болып саналмайды. Жекелеген елдерде бұл жікшілдікке ұласып, автономиялы құрылымдардың жаңа мемлекет болып бөлініп шығуына дейін жеткізіп отыр (мыс., Испаниядан Каталония мен Баскілер елінің, Ұлыбританиядан Солтүстік Ирландия мен Шотландияның жіктелуі, т.б.). Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясының 2-бабына сəйкес, «Қазақстан Республикасы – президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет». 1996 жылдың мамыр айында ҚР Президенті мақұлдаған Қазақстан Республикасының мемлекеттік бірегейлігін қалыптастыру тұжырымдамасында: «Біртұтас мемлекеттің сипаттарының бастысы – оның ішінде ұлттық-мемлекеттік жəне автономиялы құрылымдар болмайтындығы», - деп жазылған. Қазақстанда ұлттық-мемлекеттік жəне автономды құрылымдардың болуына жол бермеудің принципті маңызы бар. Біріншіден, тəуелсіздік алған-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК нан бергі уақытта этностардың тіл, дəстүр, тұрмыс, білім мен мəдениет, БАҚ салаларындағы ерекше мүдделерін барынша қанағаттандыруға бағытталған саясат жүргізіліп келеді; екіншіден, ұлттық топтардың ұжымдық жəне жеке мүдделерін институционалдау ҚХА, өңірлік ассамблеялар мен ұлттық-мəдени орталықтар арқылы жүзеге асырылып келеді; үшіншіден, Қазақстанның барлық этностық топтары өздерінің стратегиясы ретінде бірегей азаматтық социумға – ортақ тарихи тағдыр, ортақ құндылықтар, мақсаттар мен нысаналар біріктірген Қазақстан халқына – бірігуді таңдады; ал бұл қоғамдық келісім мен ұлттық бірліктің қазақстандық моделін қалыптастырудың алғышарты болды. ҰЛТТЫҚ БІРЛІК (ор. национальное единство, ағыл. national unity) – этностық қауымдастықтардың ұлт құрамындағы тірлігінің тұтастығын білдіретін ұғым мен қарекет. Ұлттық бірлік табиғи, əлеуметтік, ішкі жəне сыртқы факторлармен шарттас, этностық субъектілердің экономика, техника, ғылым, саясат, өнер, спорт, дін т.с.с. түрлі салаларда əрекеттес болуымен байланысты. Дара бір адам деңгейінен қарағанда, ұлттық бірлікке ұлттық сезімдер, психология, адамдардың бірлесіп өмір сүруі мен еңбек етуі себепші болады (қар. Этнос, Ұлт, ҚХА). ҰЛТТЫҚ ЖАНДАНУ (ор. национальное возрождение, ағыл. national renaissance) – ұлттың жаңғыруы, оның қазіргі өмір реалиялары жүйесіндегі, жалпы адамзаттық өркениеттің үдемелі қозғалысындағы жаңаруы. Ұлттық жандану өткен тарихтың жай ғана жаңаруы емес; ескіге, шаруашылық пен мəдениеттің, саяси жəне басқа да құрылымдардың ескі формаларына жай ғана қайтып оралу емес; ұлттық жандану дегеніміз - өткен мен қазіргінің қосылуының көп қырлы үдерісі. Бұл – тарихи даму үшін халықтың, оның институттары мен құндылықтарының жасампаздық мүмкіндіктерін ашу үдерісі. Зиялылар, əсіресе ұлттық өзіндік сананың тасымалдаушысы ретіндегі гуманитарлық арнадағы зиялылар, ұлттық жандану үдерісінде айырықша орын алады. Ұлттық жандану үдерісі кезінде мəдени орталық ретінде қалалардың рөлі артады. Қазір, бір жағынан, этностардың жақындасу үдерісі жүріп жатса, екінші жағынан, ұлтының ешкімге ұқсамайтын дербестігін, ерекшелігін саналап тану үдерісі жүріп жатыр, «этностық парадокстың» мəні де осында. Мұны белгілі бір шамада ғаламдастыруға қарсы əрекет ететін, қоғам өмірінің сыртқы айналасын жайлы ететін үрдіс деп түсінген жөн. Ұлттық жəне əлеуметтік азаттық үшін күресіп жатқан қоғамның саяси істері ұлттық жандануды мақсат тұтады. Бұл – ұлттарды бірыңғайлауды көздейтін тоталитарлық саясатқа, яғни əкімшілік əдістермен «ұлттарды жақындастыру» үрдісін жеделдету əрекеттеріне қарсы реакция (қар. Этнос, Этностық топ, Этноағарту мектептері).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ҰЛТТЫҚ КЕЛІСІМ (ор. национальное согласие, ағыл. national accord) – 1. Өзара түсіністікке, сыйластыққа, төзімділікке, жауапкершілікке негізделген қоғамдық жəне мемлекеттік құрылыс қағидаты; 2. Қоғамда туындайтын тартысты жағдайларды, қарама-қайшылықтарды, проблемаларды реттеу. 3. Дауды шешу барысында қол жеткен белгілі бір нəтиже. Ұ.к. Конституция қағидаларының, азаматтар құқықтарының теңдігін қамтамасыз етудің мүмкіндіктер теңдігінің негізінде қалыптасады. Қазақстанда қоғамдық келісім қоғамдық жəне мемлекеттік құрылыстың конституциялық қағидаты ретінде бекітілген. Ұ.к. қол жеткізу үшін қоғамдағы түрлі əлеуметтік топтардың мүдделерін, ұмтылыстарын, талаптарын түсінудің жалпы ыңғайларын қолданудың күрделі үдерісінен өтіп, өзара қанағаттандыратын нəтижеге жету қажет. Мемлекеттік құрылымдардың, түрлі қоғамдық, ұлттық, саяси ұйымдардың, қозғалыстардың өкілдерінің, бастамашылардың қатысуымен, түгелдей қоғам консенсусына сүйеніп Ұ.к. қол жеткізуге болады. Əлеуметтік, саяси, экономикалық, ұлттық жəне басқа да айырмашылықтар айқын көрінетін демократиялық қоғамда, ашық типті қоғамда, Ұ.к. түрлі қоғамдар, қауымдастықтар, сонымен қатар этностық топтардың да арасындағы қарым-қатынасты реттеуге арналған құрал болып табылады. Ұ.к. қоғамда шиеленіскен қайшылықтардың бүлдіргіш (деструктивті), күйреткіш дауларға ұласып кетуінің алдын алуды қарастырады. Кез келген əркелкі жүйенің табиғи факторы болғандықтан əлеуметтік қақтығыстар мүдделердің тоғысуының жоқтығына немесе бұзылуына байланысты шығады. Ұ.к. осындай əркелкіліктерді үйлестірудің, мүдделерді ықпалдастырудың əдісі ретінде əлеуметтік тұрғыдан түзету қызметін атқарады. Ұ.к. сындарлы келіссөздер, үнқатысу арқылы қол жеткізуге болады. Ұ.к. ұлтаралық қатынастар тəжірибесі ретінде де, қоғамдық сананың қағидаты ретінде де қарастырылады (қар. ҚХА, Этносаралық келіссөздер). ҰЛТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІК (ор. национальная безопасность, ағыл. national Security) – елдің еркіндігін, тəуелсіздігін, тұтастығын, ұлттық мүдделерін қамтамасыз ететін жəне ішкі тұрақсыздық пен сыртқы шабуыл қаупін болдырмайтын, адамның, қоғамның жəне мемлекеттің тірліктің түрлі салаларындағы өмірлік маңызы бар мүдделерін сыртқы жəне ішкі қауіп-қатерлерден қорғауды, елдің тұрақты дамуын қамтамасыз ететін елдегі ішкі ахуал мен халықаралық жағдай. Тағы бір анықтама бойынша, бұл – қолда бар ресурстар мен мүмкіндіктерді ескеріп, саяси, экономикалық, əлеуметтік, соғыс, техногенді, экологиялық, ақпараттық жəне басқа да сипаттағы ішкі жəне сыртқы қауіп-қатерлерден адамның, қоғамның жəне мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы мақсаттар мен мемлекеттік стратегия ретінде ресми түрде қабылданған пікірлердің жиынтығы.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Ұлттық қауіпсіздіктің нысандары: тұлға, оның құқықтары мен еркіндіктері; қоғам, ондағы материалдық жəне рухани құндылықтар; мемлекет, оның конституциялық құрылымы, егемендігі мен аумақтық тұтастығы. Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі принциптері: заңдылық, тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің өмірлік маңызы бар мүдделерінің теңгерілімін сақтау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін тұлғаның қоғам мен мемлекеттің өзара жауапкершілігі, қауіпсіздіктің халықаралық жүйелерімен ықпалдасу. Ұлттық қауіпсіздіктің түрлері: қоғамдық, əскери, саяси, экономикалық, ақпараттық, экологиялық қауіпсіздік. Қазақстанда 2012 жылғы 6 қаңтарда №527-IV «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды, онда қауіпсіздіктің принциптері, қауіп-қатерлер, қызметтері, оны қамтамасыз ету жүйелері, мемлекеттік органдардың өкілеттіктері т.б. көрсетілген (қар. Мемлекет, Қазақстан халқы Ассамблеясы, ҚР Конституциясы). ҰЛТТЫҚ-МƏДЕНИ АВТОНОМИЯ (ор. Автономия национально-культурная, ағыл. Autonomy national and cultural) – ұлттың өз өмірін өзі ұйымдастыру формасы, мұнда тұрмыс, дəстүр, мəдениет, тіл, білім т.б. мəселелерін этнос өзі дербес əрі ұлттық-аумақтық бірліктер (автономиялық құрылымдар) құрмай-ақ шешеді. Өзін-өзі басқару жəне тіл ортақтығы негізінде этностық топ өз мектебін, газетін, радиохабарларын, қоғамдық бірлестіктерін т.б. ұйымдастырады. Финляндияда, Швецияда жəне Норвегияда саамдардың парламенттері бар, сондай-ақ үш елдің – Норвегия, Швеция жəне Финляндия саамдарының скандинавтық кеңесі жұмыс істейді. Түрлі аз ұлттардың кеңестері Австрия мен Венгрия үкіметтерінің жанында да бар. Македонияда парламенттің жұмыс органы Ұлтаралық қатынастар жөніндегі кеңес болып табылады, оған македондықтардан, албандықтардан, түріктерден, влахтардан, сығандардан екі-екі өкілден кіреді. Кеңесті парламент төрағасы басқарады. Кей жағдайда бытыраңқы аз этностар үшін парламенттерде өкілдік етудің бекітілген нормалары белгіленуі, мемлекеттік басқа да органдардан алар орындардың үлесі сақталуы, ал мұндай аудандарда жұмыс істейтін мемлекеттік қызметшілер жергілікті жұрттың тілін білуге міндетті. Ұ-МА тұрпатын өзгертіп бірте-бірте ұлттық-аумақтық автономияға айналатын немесе бірегей мемлекеттік құрылысты федеративтік құрылысқа ауыстыратын (мысалы, Бельгия, Судан – бұл елде 2011 жылы жаңа тəуелсіз Оңтүстік Судан мемлекеті бөлініп шықты) жайттар аз емес. Қазақстан Республикасындағы ұлттық қатынастардың ұйымдастырылуы Ұ-МА-мен жекелеген ұқсастықтары (мыс., аумақтық негіздің болмауы) бола тұра одан едəуір өзгеше, ең алдымен, Қазақстанда этностың өз ішіндегі жəне

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК этносаралық қатынастардың институционалдық деңгейінің, бағытының, жүйелілігі мен көлемділігінің жөні бөлек. Қазақстандық қоғамды біріктіретін жəне шоғырландыратын, тұтастай Қазақстанның көпэтносты халқының жалпысына ортақ құндылықтар мен жекелеген əрбір этностық топтың өзіне тəн мəдени-тілдік мүдделері жөніндегі жеке құндылықтар арасындағы айқын теңгерім табылып, белгіленген жəне бұл барынша сақталады. Бұл жерде жалпы мен жеке ажырағысыз байланыста жəне бірін-бірі өзара толықтырып, байытып отырады. Мемлекеттік саясатқа сондай-ақ этносаралық қатынастарды үйлестіру, қауіптер мен қатерлерді залалсыздандыру жəне алдын алу шараларының кешені кіреді. Бүкіл мемлекеттік аппараттың осынау тұрақты да алуан түрлі жұмысы Қазақстан Республикасының 1995 жылы қабылданған қазіргі Конституциясына жəне заңнамалық актілеріне негізделіп, мемлекеттің басты қызметіне айналған. Бұл осы тақырыпқа байланысты барлық ықтимал саяси пайдакүнемдік атаулыны болдырмайтын этносаралық қатынастарды принципті түрде саясатсыздандыру. Бұл – 1995 жылы «төменнен көтерілген бастама бойынша» конституциялық мəртебесі бар бірегей арнаулы институт Қазақстан халқы ассамблеясының құрылуы. ҚХА-дан ҚР Парламент Мəжілісіне сайланған депутаттардың белсенділігінің, ҚХА құрамына өңірлік ассамблеяларды басқаратын əкімдерді, барлық салалық министрліктер мен ведомстволардың басшыларын біріктірудің арқасында да мемлекеттік жəне қоғамдық негіздердің жалпыұлттық үнқатысу алаңы тұрпатындағы өзара əрекеттестігі нығайды. Осы айтылған жəне басқа да факторлар жинақтала келе кез келген автономияға тəн этностар мен этностық топтардың өз этнокеңістіктерінде этномəдени жəне тілдік ерекшелену, өз ерекшеліктерін абсолюттеу сияқты құбылыстардың көп жағдайда сепаратизм мен экстремизмге айналу үрдісіне Қазақстанда жол бермеудің кепілі болып табылады. ҰЛТТЫҚ МИФОЛОГИЯ (грек. rnythos – аңыз, əфсана, logos – ілім, ор. мифология национальная, ағыл. ethnic mythology) – болмыстың бұрмаланған, жалған, қияли бейнесі. Қазіргі саяси лексиконда этноұлттық аядағы көрінеу жалған пайымдау, тұжырым мен түсініктерді ақтауға арналған дəлелдер мен қағидалар жүйесі. Бұл жерде мифологияның терминдік мағынасын əдеби формаға келіп тоғысатын аңыздар, хикаялар, əфсана мен эпостардан айыра қарау керек. Рəміздік мифтерге қарағанда, əрекетке шақыратын əлеуметтік мифтерді əйтеуір миф деп сөзбе-сөз түсіну адамды тікелей шатастырады. Мифтің күштілігі сонда, сезімдік түсініктердің сипаты мол болады, адамның жергілікті түсініктерін саяси өмірге араластырады. Ұлттық мифология қасиетті құпияны қолданып, асыл арманды іске асыратын ғажаптығымен тартымды болады, сондықтан да мифологияның ұлттық мəдениетте тамыры тереңге жайылған.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Түрлі тақырыпты қамтитын мифтер көп, солардың негізгісі тілегеніңді тірлікке көшіруді көздейді. Фашизм теорияшыларының «үшінші рейхтің мыңжылдық патшалығы» туралы постулаттарының, нəсілшілдік туралы «жиырмасыншы ғасыр мифі», яғни неміс халқының орны туралы нəсілшілдік мифтің т.с.с. осындай сипаты бар. Ұлттық өмірде болмыстан алшақ я оған жақындатылған басқа да мифтер көп: мəселен, «жоғарғы» жəне «төменгі» нəсіл туралы, халықтар мен мемлекеттер тағыдырында ұлттық сипаттың ықпалының мүлтіксіз болатыны туралы, америкалық ұлттың айрықшылығы туралы, «батыс өркениетінің» ерекше рөлі, еврей халқының «құдай таңдаған» халық екендігі туралы, мешеулік тұтастай бір халықтың пешенесіне жазылатындығы туралы мифтер бар. Ұлттық ділге сүйеніп бұқара санасын бұлдырататындардың ұлттың қандай да бір сезімін саудаға салып ұлтшылдық ауандарды отқа салып адамдарды орынсыз əрекеттер жасауға арандататын кездері аз болмайды (қар. Этностың ділділігі, Қоғамдық сана, Этностық стереотиптер, Идеология). ҰЛТТАР ТЕОРИЯСЫ – (ор. теория наций, лат. «natio» – тұқым, тек, тайпа, шығу тегі, тумысы, ағыл. theory of nations). Цицерон сөздерінде «natio» қияндағы жəне «варвар» халықтар деген ұғымда қолданылған. Бұл сөз ортағасырлық университеттерде кеңінен қолданылған екен. Париж университетінде 1220 жылдың өзінде-ақ «Франция ұлты», «Пикардия ұлты», «Нормандия ұлты» деген «ұлттар» болған. Ұлттар проблемасы бойынша теориялар көп. Оларды негізгі деген бірнеше бағыттарға ажыратуға болады. Ал жалпы алғанда, қазіргі Ұ.т. идеалистік жəне тарихи-материалистік деп екі жікке бөлуге болады. Ұ.т. идеалистік маңызды бастауын «халық рухы» ұғымынан бажайлауға болады. Бұл ұғымды əзірлеген алдымен Гегель, сонан соң И.Г.Гердер болатын. Гегельдің түсіндіруінше, əр ұлт халық рухы дамуының ерекше сатысында тұрады. Ал «халық рухының» өзі бар болғаны «əлемдік рухтың» көрінісі ғана. Халық, ұлт рухани индивид ретінде «бір тұтастық» мемлекетке бірігеді де, халық рухының жалпыға ортақтығы мемлекетте өзінің болмысы мен пəрменділігіне ие болады. Этностың болуы ұлттың шығуының қажетті алғышарты болып табылады. Этнолог ғалым Михаил Тиводар ұлт – этнос дамуының мемлекеттілік, ұлттық-мемлекеттік атрибуттар, ұлттық сана мен мəдениетті жасаумен байланысты айрықша жағдайы, ұлт – саясиланған этностық деп түсіндіреді. Мұның пікірінше, Н.А.Бердяев ұлтты тарихи тағдыр бірлігі деп берген анықтамасы – басқаларына қарағанда анағұрлым айқын анықтама. Ұлттар туралы объективті теория деп аталатын теориялардың арасынан ұлт, ең алдымен, мəдениет ортақтығы, бұл ортақтық анағұрлым кең немесе анағұрлым тар ауқымды сипатта болуы мүмкін дейтін көзқарас кең тараған. Мұндай ұғымның негізін салушы деп Ф.И.Нейманды айтуға болады. Ол «Ұлт

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК 41 халық» (1888 ж.) атты еңбегінде ұлтқа ел-жұрттың мəдени жетістіктер нəтижесінде ортақ өзіндік табиғатқа ие болатын үлкен топ ретінде анықтама береді. Мысалы, Армстронг: «Миф, рəміз, қатысым тəсілі мен мінез-құлық нормаларының белгілі бір жиыны материалдық факторлардан гөрі едəуір өміршең факторлар болып табылады», - деп жазады. Тілтанушылар мен антропологтардың еңбектеріне сүйенсек этностық топтың шекаралары «айрықшалау» немесе қарама-қарсы қою ұстанымы бойынша анықталады. Этностық топ өз шекараларын, ішкі өзара байланыстарын өздерінің ішкі қасиеттеріне сүйеніп қана емес, қайта, айрықшалау, «біз» жалпыланған бейнесін «біз емес», «басқалар», «олар» деген бейнемен қарама-қарсы қою əдісі арқылы анықтауға ұмтылады. Армстронг ұлттардың заманауилығын абсолюттендіруді теріске шығарады. Қазіргі ұлттардың жасақталу үдерісін этностық эволюцияның едəуір ұзақ үдерісін толайым білу арқылы ғана түсінуге болады, бұл үдерісте этностардың, этностық топтардың пайда болуы, құлауы мен қайта көтерілуі сияқты өткелектер мол. Бұл тұста ол этностықты (этностық сəйкестікті) қоғамдық ұйымның өзегі дегеннен гөрі, түрлі əрекеттестіктердің жиынтығы деп санауға болатынын атап көрсетеді. Этностық сəйкестік, өзіндік сана-сезім құрамының көбі өзгеруі мүмкін, ал миф пен рəміз-нышандар өзімен-өзі болып қала береді де, нақ осылар кейін ұлттық бірдейлестік пен ұлттың қалыптасуына себепші болады. Солай бола тұра, этностық эволюцияны қоғамның басқа факторларынан оқшау үдеріс ретінде қарауға болмайтыны - айқын жайт. Оның пікірінше, элиталық топтарда ғана таптық жəне тиісті этностық кедергілерді заңдастыруға қажетті коммуникативтік жəне іскерлік сапалар болады. Мəселен, өткен дəуірде үстем элита ғана тұтастай қоғамға ортақ мифтер мен рəміздерді қалыптастыруға əрі қорғауға қабілетті болған, бекзаттардың (элитаның) христиандық жəне мұсылмандық өркениеттегі қызметі осындай болды. Ұлттардың этнологиялық үш теориясын Энтони Смит пішімдеді. Ол ұлттың мынадай белгілерін ажыратады: «өзім» мен «бөтенді» айыруға мүмкіндік беретін ерекше мəдени сипаттар; тарихи мұра болып қалған ортақ аумақтың болуы; салыстырмалы түрде алғанда, жұрт санының көп болуы; басқа қоғамдастықтармен сыртқы саяси қатынастардың болуы; ортақ ұжымдық сезімнің болуы; түрлі азаматтық құқығы бар топқа барлығының тікелеймүше болуы; еңбек бөлінісінің ортақ жүйесі бар тік экономикалық ықпалдастықтың болуы. Ұлттар жөніндегі қазіргі теориялардағы белгілі бір шамадағы өзгерістер жоғарыда көрсетілген тұғырлар мен көзқарастардың шеңберінен алшақ кетпейді (қар. Ұлт, Этнос, Ұлттық мемлекеттілік).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ҰЛТШЫЛДЫҚ (фр. nathionalifi me. лат. тілінен паtio, ор. национализм, ағыл. nationalism). – түп бастауында адамдардың өз ұлтының (этносының) құндылықтарына берілгендігін, өз этносының мүдделерінің басқа этнос мүдделерінен бірінші тұратындығы туралы түсінікті тірек ететін идеология мен топтық мінез-құлықты білдіретін ұғым. Ұлтшылдықтың психологиялық негізін этноцентризм құрайды. Негізінде, ұлтшылдық өз ұлтына берілу мен адалдықты, саяси тəуелсіздік пен өз халқының игілігіне қызмет етуді, мəдени жəне рухани дамуды, ұлттың өмір сүру жағдайын, мекен ететін аумағын, экономикалық қорлары мен рухани құндылықтарын іс жүзінде қорғау үшін ұлттық сананы біріктіруді насихаттайды. Ол патриотизм тектес ұлттық сезімге сүйенеді. Бұл идеология қоғамның түрлі топтарын біріктіруге ұмтылып, топтық қарама-қайшы мүдделерге қарамастан экономиканың, саясаттың, мəдениеттің қазіргі заманғы формаларына өту кезеңінде ортақ саяси мақсаттар үшін түрлі этностардан тұратын халықты жұмылдыра алды. «Ұлтшылдық» термині Франциядағы Ұлы революция дəуірінде өз ұлтына қатыстылық сезімін білдіру үшін пайда болды. Алғашқыда Ұ. идеологиясы ұлтты біріктіріп нығайтуға бағытталғандықтан, ұнамды мəнге ие болған. ХІХ ғасырда Еуропада Ұ. өркендеуінен Италия мен Германия сияқты ұлт-мемлекеттер пайда болды. Бұл елдердің халқын итальяндық не немістер деп бөліп қарамай, қандай да бір патшаның, монархтың құзырындағы халық деп қарағанға көнбейінше бұлардың бірігуі де мүмкін емес еді. Оның үстіне, мемлекеттердің саяси заңдылығын ұлтшылдық «отандастар» іске асыратын өзінөзі басқарумен ғана байланыстырды. Бірақ ХІХ ғасырдың аяғында-ақ көптеген теоретиктер Ұ. құлдырауға бет алып келе жатқанын жəне оның орнына интернационализм мен космополитизм идеологияларының келетіндігі туралы айтқан болатын. Бұл болжамдарды Ұ. қағидатына сай жүргізілген бірінші дүниежүзілік соғыс жоққа шығарды. Нəтижесінде Ұ. үшінші əлем елдерінің өзін-өзі билеуі жолында күресетін антиимпериалистік қозғалысқа қосылды. Ұ. тəуелсіздік үшін, өз мемлекеті жоқ халықтың ұлттық өзін-өзі басқаруы үшін күрес барысында немесе халықты мемлекетінен айыру, оны жаулап алуға қауіп төндірген сыртқы жаумен күрес барысында дамиды. Осы себептен ұлттық идеялар мен сезімдер ұнамды рөл атқарып, алда тұрған міндеттерді шешуге қоғамдық күштерді жұмылдыратын патриотизмнің бір түрі ретінде ықпал ететіндіктен, тарих мұны ақтап шығады. Өзінің этностық қасиеттерін «ең үздік», «күмəнсіз артықшылық» деп тану – сол ұлттанмын дейтіндердің санасындағы ауытқушылық. Жеке тұлғалар арасындағы жəне топ деңгейіндегі Ұ. этностық ұнатушылық пен жаратапаушылық, артық көрушілік ұлттық психологияның басқа көріністерінен байқалады. Саяси доктрина ретіндегі Ұ. идеологтары қоғамдық байланыстардың басты түрі – ұлттық байланыстар, ал тарихтың басты субъектісі адамдардың

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тірлік үшін бір-бірімен айқасатын я бірлесе қимылдайтын ұлттық (этностық) қауымдастықтары деп санайды. Ұ. стихиялы түрде пайда болады, сондай-ақ белгілі бір мақсатқа жету үшін қоғамдық санамен «ойнаушылардың» əрекетінің арқасында əдейі болуы да мүмкін. Ұ. белгілі бір ұлт өкілдерінің əлеуметтік басымдықты тартып алуға, басқа ұлттық топтардан артықшылығын нықтауға ұмтылған қозғалысқа ұласуға бейім болып келеді. Бірақ қандай жағдайда болсын ол иррационалды психикалық үдерістердің себебінен келіп шығады, ал мұндай үдерістерге өзінің этностық қауымдастығын сынамай күмəнсіз қабылдау тəн екендігі белгілі. Мұндайда Ұ. сол қоғамның жетекші идеясы ұлттық идея деп танып, осы идеяның нақты мазмұнына қарай кейде шовинизм мен нəсілшілдікке ұласып кетеді. Радикалды қозғалыстардың көбі өзінің ұлттық бейнесін алға тарта беруі себепті Ұ. көбінесе этностық, мəдени жəне діни төзімсіздікпен немесе басқа ұлттарды жек көрудің кез келген көрінісімен астасып кетеді. Қандай да бір қоғамдастықта бірыңғай тұрса да этностардың шовинистік жəне нəсілшілдік көзқарастарды сөзсіз қолдауы – іс жүзінде сирек болатын жағдай. Алайда мұның бəрі нақты саяси ахуалдың əуеніне қарай болады. Мұндай төзімсіздік Ұ. ұстамды ағымды жақтаушылар тарапынан көбінесе айыпталып жатады. ХХ ғасырдың екінші жартысында дүние жүзі елдерінің көбінде Ұ. пайда болды. Əрине, бəрі бірдей болған жоқ, алуан түрлі сипатта болды. Бір жағдайда, Батыс Еуропадағы сияқты, интеграциялық үдерістерге, мемлекеттер арасындағы шекараларды өшіруге қарсылық ретінде пайда болды; өйткені өңірлердегі халықтардың ұлттық дербестігінің, мəдениетінің, дəстүрлерінің сақталуына қауіп төнуінен қорғанды. Теріс мазмұндағы ұлтшылдық өзінің ұлттық өзгешелігін басқа ұлттардың ерекшелігімен субъективті түрді қарама-қарсы қою мен жасанды түрде ұлғайтудан басталады. Мұндайда, əдетте, өз ұлтына тарихи ерекше артықшылық таңылады, жұртты осындай өзгеше қасиет үшін қызмет етуге шақырады, басқа ұлттың мүдделері бұл жерде еленбейді, оларды, тіпті, түрлі жолмен кемсітуге дейін жол беріледі. Басқыншы Ұ. ұлттық дүрдараздықты қоздырудан, бір ел ішіндегі ұлттар арасына дұшпандық енгізуден, бір елдің халқын келесі бір елдің халқымен арандатудан көрінеді. Жəне əдеттегідей, біреулердің ұлтшылдығы екінші біреулердің ұлтшылдығын оятады. Мұндайда Ұ. қарсы жауап ретіндегі əрекет болады, мұндай əрекет «сақтану» ұлтшылдығы немесе «қорғанысты» ұлтшылдық деп аталады. БАҚ-та көбінесе этноұлтшылдықты, əсіресе бір ұлттың басқа ұлттан артықшылығына ден қоятын шектен тыс түрлерін (шовинизм, ксенофобия т.б.), «ұлтшылдық» деп атап жүр. Барып тұрған Ұ. көптеген көріністері, ұлтаралық дүрдараздықты қоздыру мен этностық кемсітушілік халықаралық құқықты бұзғандық болып есептеледі.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Ұ. отанға деген, отандастарға деген сүйіспеншілік патриотизмді шатыстыруға болмайды. Кімде-кім өз елін сүйсе, бұл міндетті түрде оны Тəңірге балап, мемлекет басшылары мен билеуші элитаға табыну деген сөз емес. Азамат басқа елді, басқа халықты жек көруге, тіпті елемеуге тиісті емес. Ол, ұлтшылдықта талап етілетіндей, ұлтты «ең жоғарғы құндылық» деп санауға тіптен міндетті емес (қар. Қақтығыс, Ксенофобия, Патриотизм, Нəсілшілдік, Шовинизм). ҰЛТТЫҚ ЭГОИЗМ (ор. национальный эгоизм, ағыл. ethnical egoism)– басқа ұлттардың (халықтардың) мүдделерін елемей өз ұлтының мүддесін бəрінен бұрын қанағаттандыруды ақтау, негіздеу. Бұл сөз неміс көсемсөзшісі əрі сыншысы Карл Людвиг Берненің есімімен байланысты, бұл сөзді 1845 жылы ол алғашқы болып қолданған. Əдебиеттерде мұны ұлттық айырықшылықтың бұқара санасындағы деңгейі жəне ұлттық қатыныстардың іс жүзінде шектеулілігі көрінісінің бір формасын білдіретін құбылыс ретінде де, əлеуметтік-психологиялық тұрғыдан алғанда, жершілдік, этноцентризм түрінде көрінетін құбылыс ретінде тұжырымдайтын анықтамалар кездеседі. - Ф - ФЕДЕРАЛИЗМ (ор. федерализм, ағыл. federalism) – 1) мемлекеттің саяси-аумақтық ұйымының құрылу қағидатының бірі, бұл жеке бір мемлекеттің ішінде елеулі дəрежеде саяси дербестігі бар аумақтық түзілістердің болуынан көрінеді; 2) мемлекеттің ішкі құрылымының сипаты, аумақтың орталығы мен бөлігінің өзара қарым-қатынасы. Нақты дербестіктің федерация субъектілері органдарының өкілеттіліктерінің кешенді сипаты болып табылатын деңгейі саяси-құқықтық, құқықтық, бюджеттік-қаражаттық, ұйымдық жəне басқа кепілдіктерден көрінеді. Бұл кепілдіктердің іске асуына қарай мемлекеттің құрылысын федеративті деп санауға болады. Бірегей мемлекеттегі Ф. саясаты билікті қайта бөлу, елді басқаруда аумақтық (өңірлік) түзілістердің мүмкіндіктерін оларға өз конституциясын қабылдауға, мемлекеттік органдар жасақтауға, өз азаматтығын, федерацияның басқа да атрибуттарын тағайындауға дейін кеңейтуге бағытталады. Федеративті мемлекеттегі Ф. саясаты федерация субъектілерінің құқығын оларға сыртқы қатынастарын дербес жасауға мүмкіндік жəне сецессияға (федерация құрамынан шығып тəуелсіз мемлекет құруға) құқық беруге дейін құқықтарын кеңейтуге ұмтылыс жасаудан көрінеді. Орталықсыздандыру дəрежесі жағынан Ф. саясаты автономия саясатынан өзгеше болады, жекелеген елдердің мысалы етіп бұлардың арасынан айқын шегара сызу тым қиын.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК - Х - ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТІЛ (ор. международный язык, ағыл. international language) – əр басқа мемлекеттің Халықтарының өкілдері үшін қарым-қатынас құралы қызметін атқаратын Тіл. Х.т. екі түрге бөлуге болады: табиғи Х.т. – бір мезгілде белгілі бір халықтың қарым-қатынас құралы қызметін жəне халықтар арасында қарым-қатынас құралы қызметін атқарады; жасанды Х.т. – халықтар арасында қарым-қатынас үшін арнайы жасалған тіл, табиғи тілдің орнына жүреді, мыс., волапюк, идо, эсперанто (қар. Мемлекеттік тіл, Ұлтаралық қатынас тілі, Əлем тілдері, Ресми тіл, Тіл). ХАЛЫҚ САНАҒЫ (этностық құрамы, динамикасы) (ор. перепись населения, ағыл. population census) – елдің ұлттық статистикалық жүйесінің бөлінбес бөлігі; жұрт пен оның тұрғын жағдайлары туралы мəліметтердің негізгі көзі, демографиялық, əлеуметтік жəне экономикалық мəселелер бойынша өңірлік, ұлттық жəне халықаралық деңгейде статистикалық мəліметтерді пайдаланушылардың ақпараттық сұранысын қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Х.с. – арнайы ұйымдастырылатын іс-шара, мақсаты – саны мен орналасуы, белгілі бір сипаттардың барлығы я жоқтығы, ол сипаттардың көрінуі мен даму шамасы жөнінде демографиялық мағлұмат алу үшін ел тұрғындарының баршасы туралы мəліметтер жинау. Х.с. дұрыс парықталса, инсандардың (индивидумдардың) Тілдік өзіндік санасы туралы пайымдауға мүмкіндік береді. Х.с. ретті түрде шамамен он жылда бер рет, ел тұрғындарын түгелдей сауалдау жолымен жəне белгіленген мерзім ішінде өткізіледі жəне Біріккен Ұлттар Ұйымының кеңестеріне сəйкес дүниежүзілік санақтың кезекті уақытына орайластырылады. Қазақстан Республикасында тəуелсіз мемлекеттің халық санағы бірінші рет 1999 жылы өткізілді. Қазақстан Республикасындағы 2009 жылғы ұлттық санақтың қорытындылары ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің сайтына орналастырылған, сондай-ақ «Қазақстан Республикасының 2009 жылғы халық санағы. Қысқаша қорытындылар» атты статистикалық жинақ жарияланды. Онда санақ жүргізілген жылдар бойынша (1959, 1970, 1979, 1999, 2009 жылдар) Қазақстан Республикасындағы тұрақты жұрттың санындағы өзгерістер туралы мəліметтер берілген. Х.с. тұрақты жұрттың саны Қазақстан аумағының бəрін қамти беріледі: өңірлерді қалалық жəне ауылдық жұртқа қарай, жынысына қарай жіктеп көрсетеді; 1999 жылғы санақ пен 2009 жылғы санақ арасындағы кезең бойынша жекелеген этностық топтарға жататын жұрттың саны туралы ақпарат беріледі; ана тілі туралы, жұрттың жекелеген тілдерді меңгеру дəрежесі туралы мəліметтер келтіріледі; жұрттың діни сенімі туралы мағлұматтар жария етіледі. 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасы халқының саны 16.004,8 мың адам болды, адам саны 1999 жылғы санақпен салыстырғанда 1.022,9 мыңға (6,8 %-ға) өскен. Бұл санақ Қазақстан

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тұрғындары санының төмендеуден көтеріліп, өсуге бет алғанын көрсетіп берді. Мұның себептері – еуропалық этностар эмиграциясының азаюы; қазақтардың санының өсуі (1989ж. – 1999 ж. +22,9 %-дан 1999ж. – 2009 ж. +26,2 %-ға дейін), мұның ішінде оралман қазақтардың есебінен өсу де бар; орыстардың (-15,3 % 1999 – 2009 жж.) жəне немістердің (-49,6 %) елден кетуінің азаюы. Бұрынғыдай, елдегі саны ең көп ұлттар – қазақтар (10,1 млн.) мен орыстар (3,8 млн.). Ел халқының ішіндегі қазақтардың үлесі – 63,1% (1999 жылы 53,4 %), орыстардың үлесі – 23,7 %, (1999 жылы 30,0%), өзбектердің үлесі – 2,8% (1999 жылы 2,5%), украиндардың үлесі – 2,1 % (1999 жылы 3,6 %), ұйғырлардың үлесі — 1,4 % (1999 жылы 1,4 %), татарлардың үлесі — 1,3 % (1999 жылы 1,7 %), немістердің үлесі — 1,1 % (1999 жылы 2,4 %), басқа этностар — 4,5 % (1999 жылы 5,0 %) (қар. Демография, Қазақстан тілдері, миграция, Тілдік ахуал, Тілді жоспарлау). ХАЛЫҚТАР МЕН ҰЛТТАРДЫҢ ӨЗІН-ӨЗІ БИЛЕУ ҚАҒИДАТЫ (ор. Принцип самоопределения народов и наций, ағыл. Principle of self-determination of the people, ethnoses and nations) – халықаралық əріптестік жəне адам, халық пен ұлттардың құқығын қорғау саласындағы халықаралық құқықтың негізгі қағидаттарының бірі. БҰҰ-ның 1945 ж. Жарғысында, БҰҰ-ның 1970 ж. Жарғысына сəйкес мемлекеттер арасындағы достық қарым-қатынас пен əріптестікке қатысты халықаралық құқық қағидаттары туралы Декларацияда, Азаматтық жəне саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде (1966 ж.), 1966 ж. Экономикалық, əлеуметтік жəне мəдени құқықтар туралы халықаралық пактіде, 1975 ж. Еуропадағы қауіпсіздік пен əріптестік жөніндегі кеңестің Қорытынды актісінде, 1992 ж. Ұлттық немесе этностық, діни жəне тілдік азшылыққа жататын адамдардың құқықтары туралы Декларацияда жарияланған, сондай-ақ БҰҰ, ЕҚЫҰ-ның өзге де құжаттарында, конвенциялар мен келісімдерде көрініс береді. Барлық халықтар мен ұлттар өзін-өзі еркін билеуге құқылы, яғни ішкі саяси ұйымдасуын сырттан ешкімнің араласуынсыз белгілеуге жəне өзінің экономикалық, əлеуметтік жəне мəдени дамуын жүзеге асыруға, болашақта өзінің ұлттық, діни, мəдени жəне басқа да ерекшеліктері мен дəстүрлеріне барынша сəйкес келетін жолды таңдап алуына мүмкіндігі бар. Əр мемлекет өзінің басқа мемлекеттермен қарым-қатынасын барлық халық тең құқылы деген талап негізінде құруға міндетті жəне өз тағдырына өзінше өкім жүргізу жөнінде табиғи құқығы олардың əрбіреуіне əу бастан-ақ тиесілі. Соншалық маңызды бола тұра этностардың өзін-өзі билеуге ұжымдық құқықтылығы мемлекетішілік өлшем тұрғысынан абсолютті жəне шексіз болуы мүмкін емес. Оны жүзеге асыру кезінде тарихи факторларды, өзге ұлттар мен этностық топтардың құқықтарын біртұтас қоғамды құрап тұрған

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тұтас халық пен мемлекеттің мүддесі ретінде ескеру қажет. Керісінше болған жағдайда оның сепаратизмге айналып кетуі, яғни жергілікті саяси немесе ұлттық элитаның белгілі бір топтарының өз мүддесіне деген ынтасы мен əрекеті аумақтық автономия құру немесе мемлекеттен аумақтың (федерация субъектісі) бір бөлігін бөліп алу арқылы мемлекеттің аумақтық тұтастығын бұзуға дейін апаруы жəне мемлекеттік жаңа құрылымның пайда болуына соқтыруы мүмкін. Сепаратизм өзін-өзі билеу құқығын теріс пайдалану болып табылады. Өзін-өзі билеуде халықтар құқығын бұзудың келесі бір түрі – жекелеген мемлекеттер (мемлекеттер тобы) немесе халықаралық ұйымдар өткізетін, яғни егеменді ұлттар қауымдастығында өркениетті қатынас болуының бірден-бір тетігі саналатын тұтас халықаралық құқыққа айтарлықтай нұқсан келтіретін қос стандартты саясат. Қос стандарт – егеменді мемлекеттердің қоғамына қабылданбайтын өмір үлгілерін таңуға талпыну немесе нақты бір үкіметке субъективті түрде артықшылық беріп, əр түрлі елдегі бірдей оқиғалар мен құбылыстарға берілетін оң немесе теріс баға немесе өз мемлекетіне басқа мемлекеттер үшін жол берілмейтін əрекеттерді істеуге құқық беріп, халықаралық құқықтық нормалардың т.с.с. талаптарына қарсы келу. ҚР Конституциясы халықаралық құқық қағидаттары мен нормаларына құрметпен қарауды жария ете отырып олардың жоғары заңды күшін жəне Республиканың бүкіл аумағына тікелей ықпал ететінін заңдастырған. ҚР Конституциялық Кеңесінің бірқатар шешімдерінде халықаралық қатынастар саласында да Негізгі Заңның үстемдігі бекітілген. Бұл – Қазақстан Республикасында қазақстандық Конституцияға қайшы келетін халықаралық келісімшарттардың, халықаралық ұйымдардың актілері қолданылмайтынын жəне олардың заңды күші жоқ екендігін көрсетеді. - І - ІШКІ ІСКЕ АРАЛАСПАУ ҚАҒИДАТЫ (ор. Принцип невмешательства во внутренние дела, ағыл. Principle of non-intervention in domestic affairs) – мемлекеттердің халықаралық əріптестігі саласындағы халықаралық құқықтың негізгі қағидатының бірі. Бұл қағидат 1945 жылы БҰҰ Жарғысында жарияланған, БҰҰ-ның 1970 жылғы Жарғысына сəйкес мемлекеттер арасындағы достық қарым-қатынас пен əріптестікке қатысты Халықаралық құқық қағидаттары туралы декларацияда жəне 1975 жылы Еуропадағы қауіпсіздік пен əріптестік жөніндегі кеңестің Қорытынды актісінде, сондай-ақ БҰҰ, ЕҚЫҰ-ның басқа құжаттарында, конвенциялар мен келісімдерде жарияланған. Ешбір мемлекеттің я мемлекеттер тобының тікелей я болмаса жанама түрде күштеу арқылы басқа мемлекеттің өзінің ішкі немесе сыртқы істерін жүр-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК гізуге қысым жасауға; сондай-ақ қандай да бір мемлекеттің конституциялық құрылысын күшпен өзгертуге бағытталған қарулы, лаңкестік, бүлдіру қарекеттерін қоздыру мен қолдауға, қаржыландыруға, ықпал етуге; ішкі саяси күреске араласуға құқығы жоқ. Қазақстан Республикасы ҚР Конституциясының 8-бабына сəйкес, халықаралық құқықтың қағидаты мен нормаларын, мемлекеттердің теңдігін құрметтейді, мемлекеттер арасындағы əріптестік пен тату көршілік қатынастар, бірбірінің ішкі істеріне араласпау саясатын жүргізеді. Ұлттық құқықтық жүйелердің дамуындағы қазіргі үрдістердің бірі – оларға халықаралық ережелер мен нормалардың, ең алдымен, адамның жəне азаматтың құқықтары мен бостандықтары саласындағы қағидалар мен нормалардың енгізілуі. Алайда жекелеген саяси сыртқы ойыншылар тарапынан халықаралық кесімдерді реттейтін жайттарының шегін жасанды түрде кеңітуге, оларға субъективті түсіндірме беруге ұмтылу оқиғалары аз кездеспейді. Мұның өзі егемен мемлекеттің ішкі істеріне араласпау қағидатын бұзуға əкеп соқтырмай қоймайды. Мұндай əрекеттерге жауап ретінде мемлекеттер конституциялық бақылау органдарының шешімдеріне, ұлттық Негізгі Заңдарының үстемдігіне сүйеніп егемендігін қорғайды. - Э - ЭКСТРЕМИЗМ (лат. extremus – шектен шыққан, ор. экстремизм, ағыл. extremism) - cаясат пен идеяларда шектен шыққан көзқарастар мен əрекеттерді жақтау). Э. түпнегізінде, əдетте, белгілі бір идеология жатады. Э. сипатында əлеуметтік, нəсілдік, ұлттық, діни немесе тілдік тиесілігіне қарай я дінге қатысына қарай адамның ерекшелігін, басымдығын немесе кемшілігін мақұлдатуға негізделген идеология, сондай-ақ əлдебір əлеуметтік топқа қатысты саяси жəне идеологиялық, нəсілдік жəне ұлттық немесе діни өшпенділікке я жек көрушілікке негізделген идеялар болады. Э. əлеуметтік те, биологиялық та табиғаты бар, бұл адамның (топтың) жалпы жұрт қабылдаған нормалар шегінен шығып кетуінен білінеді. Э. адамның өмір қарекетінің əртүрлі салаларынан байқалады. Оны этностық, саяси, діни, экономикалық, жыныстық, жеке адамаралық Э. деп жəне жеке адам, топ, мемлекет (қоғам) деңгейінде байқалуы мүмкін өзге де түрлерге бөледі. Қазіргі замандағы діни Э. қоғам үшін дəстүрлі діни құндылықтар мен догматикалық қалыптар жүйесін теріске шығарады, сондай-ақ оларға қайшы келетін идеяларды агрессивті түрде насихаттайды (қар. Радикализм, Лаңкестік). ЭМИГРАНТ (лат. emigrans, emigrantis – қоныс аударған, ор. эмигрант, ағыл. emigrant) - өзінің азаматтығы тіркелген елді немесе тұрақты тұратын

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК елін тастап, басқа мемлекетке тұрақтап тұруға көшіп кеткен адам. 1966 жылғы Азаматтық жəне саяси құқықтар туралы халықаралық пактісінде өз елін қоса алғанда кез келген елді тастап кету жөніндегі əрбір адамның құқығы (яғни, Эмиграцияға құқығын) қарастырылады. Эмигранттардың жаңа əлеуметтік, мəдени ортада қалыптасуының, бейімделу барысының негізгі кезеңдері мынадай: а) эйфориялық, б) туристік, в) бағдарлаушылық, г) депрессиялық, д) іскерлік кезеңдер. Осы кезеңдердің əрқайсысы жеке адамның ерекшеліктеріне (типология, əлеуметтік мəртебе, білім деңгейі мен сипаты, біліктілігі, мамандығы, туыстық байланыстары, сана-сезімінің ерекшеліктері) орайлас болады. Э. жеке санасы жеке адамның жағдайы мен өзіндік санасын айқындайтын объективті факторлардың (Эмиграция елі, тіл, экономикалық жəне құқықтық қорғалу деңгейі, мəдениет сипаты, эмигранттық ортаның этностық құрамы, жергілікті халықтың көзқарасы сияқты) белгілі бір жиынтығынан көрінетін əлеуметтік жағдайларға байланысты қалыптасады. Бұл объективті факторлар біркелкі əрі өзінен-өзі (автоматты түрде) əсер ете бермейді. Бұл əсер субъективті факторлардың əсер ету дəрежесіне байланысты болады, ондай факторлар қатарына мыналар кіреді: Э. жаңа ортаға қосылу ниеті, осы үдерістің белсенділік дəрежесі, жаңа мəдени феномендерді игеру, ақпараттық оқшауланудан шығу, жаңа ортамен коммуникативтік байланыстар орнатуға ұмтылу жəне маргиналдық күйді еңсеру (қар. Көші-қон, Мигрант, Этностық көші-қон, Оралман, Репатриант). ЭМИГРАЦИЯ (лат. emigro - қоныс аударамын, ор. эмиграция, ағыл. emigration) - əртүрлі себептерге (экономикалық, саяси, діни жəне басқалар) байланысты халықтың тұрақты тұратын елден басқа елдерге өз еркімен немесе күшпен қоныс аударуы. Э. қоныс аударып отырған елге байланысты көрсетіледі. Э. күшпен қоныс аударудан – елден шығарудан немесе Депортациядан айырмашылығы сол – мұнда адам немесе отбасы қоныс аудару туралы дербес шешім қабылдайды. Аудан ішіндегі немесе ел аудандары арасындағы қоныс аударудан айырмашылығы сол – Э. елден кетумен байланысты, яғни ел шекарасыннан сыртқы кетуді білдіреді. Сондай-ақ жеке жəне іскерлік мақсаттар мен қысқа мерзімді сапарларға шығудан немесе туристік саяхаттардан өзгешелігі – Э. тұрақты тұрғылықты жерін ауыстырумен міндетті түрде байланысты болады. Қалай іске асатынына қарай Э. мемлекеттік жəне қоғамдық ұйымдардың ұйымдық-экономикалық жағынан қолдауымен жүзеге асырылса, қоғамдық тұрғыдан ұйымдастырылған Э. деп, ал сырттан материалдық жəне ұйымдық қолдау болмай эмигранттардың өз күшімен тікелей өздерінің есебінен іске асырылса, ұйымдастырылмаған Э. болып бөлінеді. Э. салдарлары əртүрлі тұрғыдан бағаланады. Мəселен, бір жағынан, жұмыс орындары босайды, мұның қазіргі жұмыссыздық жағдайында тигізер пайдасы бар. Солай бола тұра Э. залалы да бар, өйткені эмигранттар өздерінің

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК жасампаздық əлеуетін шетелде іске асырады, оның үстіне, демографиялық жосықтағы проблемалар туындайды (қар. Иммиграция, Миграция, Мигрант, Этностық көші-қон, Репатриант, Оралман, Эмигрант). ЭТНОС (грек. ethnos халық, тайпа, ор. этнос, ағыл. ethnos) – ортақ сипаттары бар, Мəдениеті, Тілі, Өзіндік сана-сезімі, тарихының тұрақты ерекшеліктері ортақ адамдардың белгілі бір аумақта тарихи қалыптасқан тұрақты қауымдастығы. Осы уақытқа дейін «этнос» терминінің бір мағыналы ұғымы əлі жоқ. Дегенмен, жалпылай келгенде этнос топтық мəдени ұқсастық құбылысы ретінде, мəдени қауымдастыққа тиесілікке негізделген сезімдер кешені ретінде, ортақ сəйкестілік қалыптасу нəтижесіндегі ұжымдық түйсік ретінде қарастырылады. Сана-сезім (сəйкестілік) саласынан тыс этностық деп аталатын қауымдастықтарға тəн бірқатар сипаттамалар бар. Оларға жататындар: ортақ тарихи тегіне байланысты топ мүшелері мойындайтын ұғымдар, бір тіл, материалдық жəне рухани мəдениеттің ортақ қырлары; отан жəне ерекше институттар ретінде саяси ресімделген ұғымдар, мысалы, «халық» ұғымына кіретін мемлекеттілік; ерекшелік сезімі, яғни, топ мүшелерінің сол топқа қатыстылығын сезіну жəне осыған негізделген ынтымақтастық түрлері мен бірлескен іс-əрекеттер. Э. негізгі жəне қосымша белгілері: тіл, халықтық өнер, əдет-ғұрып, дəстүр, рəсімдер, мінез-құлық нормалары, əдеттер, дін, нəсілдік жақындық, генезис, яғни, мəдениеттің ұрпақтан ұрпаққа жетіп этностық мəдениет дегенді жасайтын жəне сабақтасатын сипаттары (қар. Этностық топ, Этностық сəйкестілік, Этностық сана-сезім, Этнос, Этноəлеуметтану, Тіл, Тілдік бірдейлестік). ЭТНО-АҒАРТУШЫЛЫҚ КЕШЕНДЕР (жексенбілік мектептер) (ор. этно-просветительские комплексы, ағыл. ethnic elucidative complexes) – негізгі міндеті балаларға тіл арқылы өз этносының тарихын, əдет-ғұрпын жəне мəдениетін оқытып-үйрету болып табылатын ерікті ұйым. Қазақстанда жүзеге асып отырған этносаралық келісімнің бірегей үлгісінің арқасында этностардың өкілдері туған тілі мен мəдениетін оқып-үйрену арқылы өз дербестігін сақтап отыр. Бұған Қазақстан халқы Ассамблеясына кіретін этномəдени бірлестіктер ықпал етеді. Ассамблея қызметінің, сондай-ақ жексенбілік мектептер қызметінің басым жағы – өсіп келе жатқан ұрпақты толеранттық пен этносаралық келісім рухында тəрбиелеу. Қазақстанда əзірбайжан, армян, корей, поляк, неміс, татар-башқұрт, қырғыз, тəжік, украин, шешен-ұңғыш жексенбілік мектептері жұмыс істейді (қар. ҚХА, Тілді жоспарлау, Тілдік ахуал, Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ЭТНОƏЛЕУМЕТТАНУ (грек. ethnos халық, тайпа + societas қоғам + logos ғылым, ілім, ор. этносоциология, ағыл. ethnosociology) - Əлеуметтанудың этносаралық қатынастарды (бұған тіл де жатады), этностардың дамуының жалпы заңдылықтарын, генезисін, мəнін, функцияларын зерттейтін саласы. Э. əлеуметтанудың, этнография мен тарихтың түйісуінен қалыптасқандықтан мынадай күрделі кешенді мəселелерді нысан етеді: ұлттық факторлардың əлеуметтік жұмылыс пен көші-қонға əсері; этностық тиесілікті ескере отырып еңбек ресурстарын тиімді пайдалану жəне ұтымды бөлу проблемалары; халықтардың тілі мен мəдениеттеріндегі өзгерістердің əлеуметтікпен шарттастығы; ұлттық сана-сезімнің, ұлтаралық қатынастардың (бұған тілдік шиеленістер де кіреді) əлеуметтік тұрғыдан анықталуы; Əлеуметтік топтардағы құндылық бағдарларының, мінез-құлықтың қасаң қалыптарының, мəдени мүдделер мен қажеттіліктердің ұлттық ерекшеліктері; этнотілдік үдерістердің əлеуметтік қырлары т.б. (қар. Көші-қон (Миграция), Этнография, Этнолингвистика, Этнология, Стереотиптер, Конфликт (тілдік)). ЭТНОГРАФИЯ (грек. ethnos тайпа, халық + grapho жазамын, ор. этнография, ағыл. ethnography) - 1. Осымен бірдей: Этнология; халықтардың тұрмыстық жəне мəдени ерекшеліктерін, олардың шығу тегін, қоныстануын, өзара мəдени-тарихи қарым-қатынасын зерттейтін ғылым. Э. – Этностар туралы кешенді ғылым: археология, тарих, демография, тілтану жəне басқа ғылымдармен тығыз байланыста қаралады. Э. білу əлеуметтік қызметтердің жұмысының тиімділігін арттырады, əсіресе, Этностық топтармен əлеуметтік-тілтанулық жұмыстар жүргізгенде пайдасы мол. 2. Белгілі бір қоғамдастықтың немесе Əлеуметтік топтың көзқарастары мен тəжірибесін (мұның ішінде тілдік көзқарас пен тəжірибе де бар) жүйелі түрде зерттеу. Бұл мəнінде Э. Əдістану ретінде танылады, өйткені: а) топтарды табиғи жағдаят үстінде ұзақ уақыт зерттеу нұсқалады; ə) талдау санаттарын алдын ала белгілеп қоюға болмайды, олар талдау барысында пайда болады; б) зерттеуші ахуалды оқиғаларға қатысушылардың көзімен іштен көруге талпынады; в) түрлі дереккөздердің (құжаттар, тарихи жəне статистикалық мағлұматтар т.б.) мəліметтері пайдаланылады; г) міндетті түрде Қосыла бақылау жүргізіледі. Əлеуметтік тілтануда Э. көбінесе солайымен емес, кейбір этнографиялық əдістер мен амалдарды пайдаланылып əдістанулық ыңғай ретінде қолданылады (қар. Этностық топ, Этноним, Этнос). ЭТНОДЕМОГРАФИЯ (грек. еtnos demos - халық жəне grapho – жазып жатырмын, ор. этнодемография, ағыл. ethnodemography) – этностардың құрылымын, санының өзгеруін, қоныстануын жəне қоныс аударуын зерттейтін пəнаралық ғылыми бағыт. Э. экономикалық, əлеуметтік, биологиялық жəне географиялық факторлардың негізінде халықтың құрылымында,

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК орналасуында, орын ауыстыруында жəне өсіп көбеюінде болып жататын үдерістер мен құбылыстардың заңдылығын зерттейді. Э. əртүрлі қоғамдық ғылымдармен, ең алдымен əлеуметтанумен тығыз байланысты, екеуінің де нысанасы қоғам болып табылады. Əлеуметтануда да Э. бастапқы бірлік адам болып табылады. Олардың арасындағы айырмашылық сонда, əлеуметтану адамды индивид, жеке тұлға, даралық (адамның үш белгісі) жəне қоғам мүшесі ретінде қарастырады, ал Э. адамды қауымдастық элементі, əлеуметтік «дененің» – халықтың молекуласы ретінде қарайды. Кез келген басқа ғылым секілді, Э. тəсілдердің белгілі бір кешенін пайдаланады. Бұған Э. əдістері, онымен шектес кейбір ғылымдардың жалпы ғылыми (талдау, саралау, салыстыру, жинақтау жəне басқалар) əдістері де, арнайы əдістер де кіреді. Негізінен, этностық статистика, яғни этностық тегін (ұлтын) ескеретін халық санағы мен жаппай зерттеулердің материалдарын, сондай-ақ əртүрлі этностық топтардың демографиялық тəртібінің ерекшеліктерін түсіндіретін басқа да материалдар пайдаланылады (қар. Демография, Этноəлеуметтану, Халық санағы). ЭТНОКОНФЕССИЯЛЫҚ ҚАУЫМДАСТЫҚ (нем. тілінен Ethnokonfessionalle Gemeinschaft, ор. этноконфессиональная общность, ағыл. ethno confessional unity) – этностың немесе оның жеке бөліктерінің дінмен тығыз байланысынан түзілетін құрылым. Этнос пен діннің септесуінің негізгі екі түрі бар: 1) этностың кейбір бөлігінің қандай да бір конфессиямен бірігуі жəне сол бірігудің нəтижесінде этноста ерекше мəдени қасиеттердің пайда болуы (субэтноконфессиялық топ); 2) мəдениеті жағынан жақын жəне ықшам қоныстанған бірнеше этностардың бір конфессиямен қосылуы жəне сол этностарда ортақ сананың пайда болуы (метаэтноконфессиялық топ). Субэтноконфессиялық топты этностың ішіндегі қарапайым конфессиялық топпен бірдей деп санауға болмайды. Мысалы, лютеран-немістерді, реформатор-немістерді жəне католик-немістерді неміс этносының субэтноконфессиялық топтары деп санауға болмайды, өйткені конфессиялық айырмашылықтар бар демесеңіз, бұл топтарда оларды бір-бірінен ажыратарлықтай бір өзгеше мəдени сипаттар пайда болған жоқ. Орыс баптистерін де ерекше субэтноконфессиялық топ деп атауға болмайды. Алайда православ болгарлардан тек дін жағынан ғана емес, мəдениетінің көптеген ерекше сипаттарымен де өзгешеленетін мұсылман болгарларды ешқандай күмəнсіз субэтноконфессиялық топ деп атауға болады. Сонымен қатар, субэтноконфессиялық топтарға Латвиядағы латгалдар, Италиядағы вальденстер, Ирактағы араб-мандейлер, Ирактағы, Түркиядағы, Ирандағы жəне Сириядағы курд-йезидтер (йазидтер), Ирандағы гебрлер (парсы-зороастрийлер), Индиядағы панджаб-сикхтер мен малаяли-христиандар, Бирмадағы аракандар, Мысырдағы араб-коптар, АҚШ-дағы меннониттер мен мормондар, орыс ескі дəстүршілері жəне басқалар жатады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Этноконфессиялық топтар құрылғанда конфессиялық жəне этностық ерекшеліктер тығыз байланысып жатады. Ұзақ уақыт өзара əрекеттескен соң этностық құбылыстар мен қасиеттер діни құндылықтармен астасып кетеді, яғни «конфессияланады» жəне керісінше, құндылықтар кешенінің жекелеген құрамдас бөліктері этностық құбылыстар сипатын қабылдайды, этностық өң алып «этностанады». Метаэтноконфессиялық топтардың анағұрлым айқын мысалы ретінде Филиппин халықтарының діни жағынан айырмашылығы бар үш тобын алуға болады: христиан халықтары (тагалдар, илоктар, пангасинандар, пампангандар, биколдар жəне басқалар); мұсылман халықтары, əдеттегі атауы – моро (магинданаолар, маранаолар, сулулар жəне басқалар); негізінен тайпалық діндер ұстанатын тау халықтары (канканаилар, ифугаолар жəне басқалар). Этноконфессиялық топтар уақыт өте келе дербес этностарға айналып кетуі мүмкін, осындай жағдай кезінде бір тілде сөйлеген, бірақ түрлі конфессияларды ұстанатын оңтүстік славян халықтарында – сербтер, хорваттар жəне мұсылман славяндар да – болған. Дербес этностарға айналудың айқын үрдісін осы күні аракандықтардан, йезидтер мен кейбір басқа да этноконфессиялық топтардан байқауға болады. Қазақстанда толық дербес этноконфессиялық топқа қытай тілді мұсылмандар – дүнгендерді жатқызуға болады. РФ-ның Челябі облысында тұратын шоқынған татарлар тобы – нағайбақтар дербес этносқа айналды деуге болады. 1989 жылы жүргізілген санақ кезінде бұл қауымдастықтың түгелге дерлік өкілдері өздерін татар емес, нағайбақ деп атаған (қар. Этностық топ, Саны аз халықтар, Бөлінген халықтар, Субэтнос.) ЭТНОЛОГИЯ (грек. ethnos халық, тайпа + logos ғылым, ілім, ор. этнология, ағыл. ethnology) – осымен бірдей: Этнография. Батыстың қазіргі əдебиеттерінде Э. термині «этнография» терминімен қатар қолданылады (қар. Этностық топ, Этностық сана-сезім). ЭТНОМƏДЕНИ БІРЛЕСТІКТЕР - (ethnos деген грек сөзі – халық, тайпа, ор. этнокультурные объединения, ағыл. ethnic groups) – этностық мəдениетті, тілді дамытуға, этностық топтардың солардың тұратын елдерінде салт-дəстүрлерін сақтауға бағытталған қоғамдық бірлестіктер түріндегі ұйымдар. Əрбір елде «этномəдени бірлестіктер» мазмұнын «этнос» сөзінің мəніне байланысты заңнамалық тұрғыдан толықтырудың өзіндік ерекшеліктері бар. Мəселен, посткеңестік ғылыми дəстүрде «этнос» бір тіл, бір аумақ, бірегей мəдени дəстүрлер мен психологиялық мінез біріктіретін, сол себепті өздерінің тұтастығын жəне басқа мəдени қоғамдастықтардан өзгешелігін сезінетін адамдар қауымдастығы ретінде түсіндіріледі. Этнос объективті шындық, биологиялық табиғаты да, əлеуметтік табиғаты да бар өзінше бір «ұжымдық

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК дене» деп есептеліп келді. Шетелдік ғылым «этнос» терминін қолданбайды, Батыстың əлеуметтік мəдени антропологиясы этностарды емес, мəдениеттерді зерттеумен айналысады. Э.б. Қазақстанда алғаш рет 1989-1990 жылдары құрылды. Қазақстан халқы Ассамблеясының, сондай-ақ өңірлерде Ассамблеялардың құрылуы Э.б. қызметін жəне əртүрлі этностардың рухани-мəдени дамуын жандандыруға, саяси-мəдениетті қалыптастыруға игі ықпал етті. Бүгінгі таңда Қазақстанда 800ден астам Э.б. жұмыс істейді жəне бұл үдеріс серпінді түрде дамып келеді. Ассамблеяның басты ерекшеліктерінің бірі ең жоғарғы заң шығару органында – ел Парламентінде Э.б.-дің кепілді өкілдік алып этностық топтар мүдделеріне өкілдік ету болып табылады. Этностық қатынастар бойынша заңнамалық нормалар Қазақстан Республикасының бірқатар заңнамалық актілерінен, оның ішінде қоғамдық бірлестіктер, сайлау заңнамасы туралы актілерден, саяси партиялар туралы заңнамадан орын алған. Дүниежүзілік тəжірибеде «ұлттық азшылықтар» термині кеңінен пайдаланылады. Негізгі қоныстанған жерінде я тиісті əкімшілік-аумақтық шегаралар айналасындағы өзге этностық жұрттан саны едəуір аз бір этносқа жататын адамдардың тобы осылай аталады. Қазақстанда «ұлттық азшылық» терминінің орнына «этностық топ» термині пайдаланылады. Ұлттық азшылықтарға өздері қоныстанған негізгі аудандардағы эмигранттар топтары да жатқызылуы мүмкін. Өздерінің айтарлықтай аз болуы жəне билік органдарында өкілдікке ие болмауы салдарынан ұлттық азшылықтар мəжбүрлі түрде сіңіп кетуге (ассимиляцияға) ұшырауы мүмкін, сондықтан халықаралық құқықта олардың этностық, тілдік, мəдени өзіндік ерекшелігін сақтау жөніндегі мүдделерін қорғау көзделген. ЕҚЫҰ Ұлттық азшылық істері жөніндегі Жоғарғы комиссарының бастамасымен Лунд ұсыныстары əзірленді, бұл ұсыныстарда ұлттық азшылықтардың қоғамдық-саяси өмірге тиімді қатысуы қарастырылды. Мұның «Лунд ұсыныстары» деп аталуы, Швецияны осы аттас қаласында ұсыныс-кеңестердің түпкілікті мəтініне келісу үшін сарапшылардың қорытынды кездесуі өткен. Құжатта қоғамдық саяси өмірге, шешімдер қабылдауға, сайлауға, кеңестік жəне консультативтік органдарға, өзін-өзі басқаруға ұлттық азшылықтардың қатысуының ортақ қағидаттары бойынша, сондай-ақ конституциялық жəне құқықтық кепілдіктер туралы ұсыныстар қамтылады (қар. ҚХА, Қазақстан этносаяси қағидаттары, Этносаралық қатынастар саласындағы заңнама). ЭТНОНИМ (грек. ethnos халық, тайпа + onima атау, ор. этноним, ағыл. ethnonym) — этностық қауымдастық түрлерінің (Этностардың, Этностық топтардың, рулардың, тайпалардың, халықтардың, ұлыстардың, Ұлттардың т.с.с.) атауы, мыс.: қазақ, ағылшын, грек, карел, өзбек. Э. этностардың бірдей-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК лесуіне қызмет етеді. Э-дер эндоэтнонимдер (автоэтнонимдер, этностардың өзіндік атауы) жəне экзоэтнонимдер (аллоэтнонимдер, бір этносқа басқа этнос берген атаулар) болып бөлінеді (қар. Титулды этнос, этнография, Этнос). ЭТНОСАРАЛЫҚ ҚАТЫНАС ТІЛІ (ор. язык межэтнического общения, ағыл. language of interethnic communication) – дəнекер тіл; көпұлтты бір мемлекет шегіндегі түрлі этностық топтардың өкілдерінің қарым-қатынас құралы ретінде пайдаланылатын тіл. Э.қ.т. халықаралық немесе əлемдік тілден айырмашылығы – оның бір мемлекет ішінде қолданылуында. Ағылшын тілі АҚШ-та, неміс тілі Германияда, орыс тілі Ресей Федерациясы мен ТМД аумағында Э.қ.т. болып саналады. Кейбір елдерде, мыс. Əзірбайжанда, Тəжікстанда, Түркіменстанда, Э.қ.т. мəртебесі заңнамамен бекітілген (қар. Автохтондық тіл, Мемлекеттік тіл, Тіл, Тілді жоспарлау). ЭТНОСАЯСАТТАНУ (ор. этнополитология, ағыл. ethnopolitics) – этносаясаттанудың пəндік ауқымы атаудың өзінен келіп шығады: этностану мен саясаттанудың түйісінен түзіледі де, осы ғылымдарға тəн əдістерді, əсіресе талдау əдістерін, пайдаланатын шекаралық ғылым болып саналады. Э. – этностық құбылыстар мен үдерістердің саяси шарт-жағдайларын зерттейтін пəн. Этносаясаттанудың негізгі санаттарының бірі этнос пен этностық болып табылады. Ал негізгі проблемалары билік туралы, этностық элиталардың билікке ұмтылысы туралы мəселеден құрылады. Зерттейтін нəрсесі мен нысаны бір арнаулы өзіндік ерекшелігі бар сала болып саналады. Осыдан келіп, Э. дегеніміз саясаттанудың пəндік саласы болып шығады: саласы болғанда да, елдің жұртын құрайтын этностар мен этностық топтардың мүдделері мен құқықтарын қамтамасыз ету жолындағы мемлекеттік саясатты зерттеумен, жұрттың этносаяси бағдарларынан, ұлттық ұйымдар мен қозғалыстардың, саяси партиялар мен жекелеген саясаткерлердің іс-əрекетінен көрінетін этностық өңірлік, халықаралық деңгейлердегі үдерістердегі рөлін зерттеумен байланысты саласы болып шығады. Э. пəні ұлттық саясатты қалыптастырудың дереккөздерін, қозғаушы уəждері мен заңдылықтарын, осы саясатты жүзеге асырудың тетіктерін, ұлттық қозғалыстардың идеологиясы мен тəжірибесін, жұрттың этносаяси бағдарлары мен олардың іс жүзіндегі көріністерін, этностыққа деген теориялық көзқарастар мен олардың саясатпен байланысын қамтиды. Əлеуметтік-саяси үдерістер, институттар жүйесіндегі этностық, этносаралық, этномəдени қатынастардың генезисі, этностық жəне этноұлттық факторлардың саяси билікке, идеяларға, саяси-құқықтық нормаларға, билік қатынасына ықпалы, этноұлттық қатынастар саласындағы саяси мекемелер, партиялар мен қозғалыстардың жұмысына ықпалы да Э. пəніне жатады. Э. зерттеудің мынадай əдістерін пайдаланады: этнологиялық, этнографиялық, əлеуметтанулық, нормативтік-құндылық, функционалдық, жүйелік əдіс-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тер, анализ бен синтезді сабақтастыру, тарихи жəне логикалық модельдеу əдістері т.с.с. Э. философиялық, жалпы əлеуметтанулық, біріккен жəне таза этносаясаттанулық санаттарға (категорияларға) сүйенеді. Ондай санаттарға этнос; этнос ретіндегі ұлт жəне мемлекет ретіндегі ұлт; этностық үдерістер; этнократия; этноұлттық институттар мен этносаяси мекемелер; этноұлттық саясат; қоғамның, мемлекеттің көпэтностығы; этностардың, халықтардың құқығы; саны аз ұлттар; ұлттық азшылық; ұлттардың өзін-өзі билеуі; жеке тұлғаның, этностың өзін-өзі билеуінің этносаяси жəне этномəдени формалары т.б. жатады (қар. Мемлекет, Сəйкестілік, Демократия, Этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімінің қазақстандық үлгісі). ЭТНОСАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР (ор. межэтнические отношения, ағыл. Interethnic relations) – қоғамдық қатынастардың бір түрі, этностардың өзара қарым-қатынастары барысында, сондай-ақ көпэтносты мемлекет ішінде этностар өкілдерінің арасында жеке адамдық деңгейде қалыптасады. Э.А.Қ. достық, бейтарап жəне даулы сипатта болуы мүмкін. Э.А.Қ. сипаты мен мазмұны саяси режим мен əлеуметтік-экономикалық жағдайларға орайлас болады, өйткені бұл қатынастар да саяси режим мен əлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты дамиды. Солай бола тұра, Э.А.Қ. салыстырмалы түрде дербестік болады, ол дербестік бұл қатынастардың өзіндік ерекшеліктерінен келіп шығады. Жалпы Э.А.Қ. кешенді сипаты бар, ол экономикалық, əлеуметтік-саяси, рухани жəне мəдени қатынастарды қамтиды. Көпэтносты қоғамдағы жалпы саяси ахуал Э.А.Қ. күйіне байланысты болады. Этностар арасында татулық пен бейбітшілік жағдайында көпэтносты қоғамдағы саяси ахуал тұрақты болады. Ал Э.А.Қ. шиеленіскен немесе даулы болса, ол жалпы саяси ахуалды тікелей əлсіретеді, қоғамдық дамуды тұрақсыздандырады. Көпэтносты мемлекетте Э.А.Қ. шиеленісі барлық қоғамдық-саяси ахуалды айқындайтындықтан көбінесе бірінші орынға қойылады. Бұған қатысты жағымды бір іс – соңғы жылдары этностар арасындағы жəне конфессиялар арасындағы қатынастар академиялық, жоғары оқу орындары ғылымдарының: философтардың, саясаттанушылардың, тарихшылардың, құқықтанушылардың, филологтар мен басқа да шектес мамандықтағы зерттеушілердің зерттеу нысанына айналды. Бұл қадамның зерттеудің тақырыбын анықтаудың, оны ұйымдастыру мен жүргізудің кешенді тəсілдеріне қойылатын талаптарға лайық болып отырғанын айта кеткен жөн. Мұндай ғылыми ізденістердің кейбірі ҚХА Ғылыми-сараптау кеңесінің (əрі қарай – ҒСК) қамқорлығымен жүргізіледі, олардың нəтижелері ғылыми айналымға енгізіліп, өңірлердегі зерттеушілердің назарына ілігіп келеді. Бұл мемлекеттік этносаясатта қабылданған императивтер негізінде бірыңғай əдістер жасауға, ұсынылатын зерттеушілік қызметтер үшін мемлекеттік органдардың жауапкершілігін арттыруға, ғылыми əрекеттестікті кеңейтуге жағдай жасайды. Сонымен бірге бұл

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК іс теорияның даму үдерісіне талдау əдістемесін меңгеру үдерісіне этносаралық, конфессияаралық, мемлекеттік-конфессиялық қатынастарды зерттейтін практиктердің жалпы қорытындыларын қосуға жəне мемлекеттік этносаясаттың тиімділігін арттыруға, бағытын айқындауға көмектеседі. Қоғамда басқа адамдармен бірге өмір сүргенде əр адам мен барлық əлеуметтік топ басқа адамдардың мүдделерін, құқықтар мен еркіндіктерін ескеруі жəне қоғамдық адамгершілікті құрметтеуі керек. Бұл конституциялық норма заңнамада жазылған құқықтар мен еркіндіктерді жүзеге асыру барысында адамгершіліктің қажет екендігіне бағдар береді, құқық пен адамгершіліктің түпкі байланысын бекітеді. Əлеуметтік қарым-қатынастардың басты нормативтік реттеушісі ретіндегі қоғамдық адамгершілік құқықтық салаға, əсіресе заңнамада жазылған құқықтарды, еркіндіктер мен міндеттерді жүзеге асыруға бағыт беруі тиіс. Конституцияның бұл нормасы – заң қайшылықтарын шешуде жəне нормативтік құқықтық актілерді қолдану үдерісінде таптырмайтын құрал. Ол мемлекеттік органдардың заң шығару жəне заң қолдану қызметтерінде, сонымен бірге заңға тəуелді нормативтік құқықтық актілерді дайындау, шығару жəне қолдану кездерінде ұстанатын бағдарлардың бірі болуы керек. Қоғамдық-саяси жəне əлеуметтік-экономикалық үдерістерді заманауиландыру кезеңінде, «жаңаша жаңғырту» тұжырымдамалары пайда болған кезеңде этностық жəне этносаралық қатынастарды тиісті ғылыми-теориялық негізде этноұлттық саясатты жаңаша жаңғырту үдерістері аясында оң тəжірибені қолданып, сабақтастық пен дамуды сақтай отырып, заңды түрде қарастырған жөн. Сонда ғана қоғамның нақты салаларын реформалау саясатының тəсілдерін, принциптерін, мақсаттары мен міндеттерін анықтауға болады. Тек осылай ғана этносаралық дамудың күрделі құбылыстары мен үдерістерінің шынайы көрінісін көруге болады. Мұндайда адам мен қауымдастықтар, этностар мен қоғам, ұлт ретіндегі этностар мен азаматтық қауымдастық ретіндегі ұлт-мемлекеттер туралы білімдер сабақтастырылады. Қазақстанда этносаралық қатынастар принципті түрде саясатсыздандырылған. Қазақстан Республикасының «Саяси партиялар туралы» заңының 5-бабына сəйкес, мақсаттары немесе iс-əрекеттерi əлеуметтiк, нəсiлдiк, ұлттық, дiни, тектiк-топтық жəне рулық араздықты тұтатуға бағытталған саяси партияларды құруға, олардың қызметiне тыйым салынады. Нəсілдік, этностық жəне діни белгілері бойынша партиялар құруға жол берілмейді. Қазақстанда этносаралық қатынастарды Қазақстан Республикасы Конституциясынан басқа Қазақстан Республикасының мынадай нормативтік құқықтық актілері мен заңдары реттейді: «Қоғамдық бірлестіктер туралы», «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы», «Мемлекеттік əлеуметтік тапсырыс туралы», «Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы», «Медиация туралы» жəне т.б. Қазақстан халқы Ассамблеясының даму тұжырымдамасын (2020 жылға дейінгі) бекіту туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2013 жылғы 18 сəуірдегі №552 Жарлығында этносаралық қатынастардың ахуалына ықпал

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ететін мынадай сыртқы факторлар көрсетілген: Орталық Азия өңіріндегі жетекші халықаралық субъектілердің геосаяси мүдделері; өңірде, оның ішінде Қазақстан шекарасына тікелей жақын жерлерде, əскери-саяси жəне этностық тұрақсыздық факторларының болуы; діни идеяларды жамылған экстремистік, лаңкестік жəне радикалды топтардың құқықбұзушылық əрекеттерінің өрістеуі; əлемнің əр түкпірінде дəстүрлі құндылықтар жүйелері мен өскелең ұлттық жəне мəдени-тарихи қауымдастықтар арасындағы жанжалды жағдайдың өршуі; көшіп-қонушыларға деген төзімділік шегінің жəне бұқаралық сана-сезім толеранттылығының төмендеуі; қазақстандық идеалдар мен құндылықтарға, дүниетанымға, ділге ықпал ете алатын шетелдік ақпараттық ағымдардың өсуі; елдің заңнамасын сақтамайтын діни бірлестіктер мен ағымдардың қызметі; шет мемлекеттердің диаспоралық саясаты; трансұлттық қылмыстың өсуі; конфессиялар мен этносқа бағытталған ұйымдардың саясилануы. Аталмыш факторлар Қазақстан Республикасындағы этносаралық қатынастардың жай-күйіне, этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімге, ұлттық бірлікті қалыптастыру үдерісіне ықпалын тигізуі мүмкін (қар. Ұлттық келісім, Этностық үдерістер, Этносаясат қағидаттары, Этностық қақтығыс, Адам құқығының жалпыға ортақ декларациясы). ЭТНОСАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР САЛАСЫНДАҒЫ ЗАҢНАМА (ор. Законодательство в сфере межэтнических отношений, ағыл. The legislation in the sphere of the interethnic relations). Э.Қ.С.З. – Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 24 наурыздағы №213 «Нормативті құқықтық актілер туралы» Заңында белгіленген тəртіппен (осы Заңның 3-4-баптары) қабылданған жəне этносаралық саладағы қатынастарды реттейтін нормативті құқықтық актілердің жиынтығы. Осы заңнаманың қатарына ҚР Конституциясы да кіреді. Онда елдің конституциялық құрылысының, адам мен азаматтың құқықтық жағдайының, мемлекеттік органдарды қалыптастыру реті мен жүйесінің тіректік негіздері, тұтастай алғанда, мемлекеттік ұлттық саясаттың бастау негіздері орын алған (кіріспе, 1-10-, 12-14-, 19-, 20-, 22-, 23-, 26-, 30-, 33-, 34-, 36-39жəне басқа баптар). Осы саланың ережелері мен нормалары ҚР конституциялық заңдарынан – 1995 жылғы 28 қыркүйектегі №2464 «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы», 2007 жылғы 4 маусымдағы №258 «Қазақстан Республикасының мемлекеттік рəміздері туралы» заңдарынан, сондай-ақ 2008 жылғы 20 қазандағы № 70-IV «Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы», 1997 жылғы 11 шілдедегі №151 «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы», 1999 жылғы 23 шілдедегі №451-І «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы», 1996 жылғы 31 мамырдағы №3 «Қоғамдық бірлестіктер туралы», 2011 жылғы 22 шілдедегі №477-IV «Көші-қон туралы», 2007 жылғы 27 шілдедегі №319-ІІІ «Білім туралы» т.б. заңдарынан орын алған.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Ұлттық қатынастар саласындағы құқықтық ұйғарымдарды бұзғаны үшін жауаптылық ҚР Конституциясында, ҚР Қылмыстық кодексінде жəне ҚР Əкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде белгіленген. Заңдармен қатар ҚР Президентінің, ҚР Үкіметінің, атқарушы биліктің басқа да орталық жəне жергілікті органдарының, сондай-ақ мəслихаттардың актілері қолданылады. Бұлар арқылы мемлекеттік ұлттық саясатты іс жүзіне асыруға бағытталған тиісті мемлекеттік стратегиялар, тұжырымдамалар мен бағдарламалар, басқа да нормативті құқықтық кесімдер бекітіліп, жүзеге асырылады. Мұндай құжаттардың қатарында ерекше орын 2013 жылғы 18 сəуірде ҚР Президентінің №552 Жарлығымен бекітілген Қазақстан халқының бірлігі президенттік доктринасына (2010 жыл), ҚХА дамуының тұжырымдамасына (2020 жылға дейін), «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына т.б. тиесілі. ЭТНОСАРАЛЫҚ ҚАТЫНАС МƏДЕНИЕТІ (ор. культура межэтнического общения, ағыл. culture of interethnical communication) – этносаралық қатынастар аясында өзара түсінушілік, келісім, тұрақтылық, ынтымақтастықты қамтамасыз ететін жеке идеялық жəне моральдық бағдар, əлеуметтік-өнегелі құндылықтар, нормалар мен талаптар, ережелер, білім, əрекет, əдеттер жиынтығы. Э.қ.м. – қоғамның рухани өмірі мен адами қарым-қатынас мəдениетінің бөлінбестей табиғи негізгі бөлігі. Э.қ.м. мазмұны əр түрлі Этностық қоғамдастық өкілдерінің қарым-қатынасын реттейтін халықаралық деңгейдегі нормалар мен ережелерді білуден ғана емес, сонымен бірге осы нормалар мен ережелерді сақтай білуден, басқа Этностар мен Этностық топ өкілдерінің əдет-ғұрыптарының ерекшеліктеріне лайықты реакциясынан, тəжірибеде қақтығыссыз өзара түсінушілік пен ынтымақтастықтың келісілген принциптерін бекітуден, ұлттық өресіздік пен тұйықтыққа, ұлттық ағат пікірлілік пен алауыздыққа, ұлттық сенбеушілік пен жатсынушылыққа, ұлттық өзімшілдік пен Этноцентризмге қарама-қарсы тұрудан құралады (қар. Тіл, Ұлтаралық қатынас тілі, Тіл құқығы). ЭТНОСАРАЛЫҚ НЕКЕ (ор. межэтнический брак, ағыл. interethnic marriage) – əр түрлі этностық топтарға жататын ер адам мен əйел адамның арасындағы тарихи негізді, əлеуметтік, ал кейде заңмен расталған одақ (қар. Ассимиляция, Аккультурация). Адам қоғамының дамуымен бірге Ұ.н. саны да артады. Алайда бірқатар əлеуметтік жағдайлармен шектелген Ұ.н. моноұлттық некелерге қарағанда анағұрлым аз болады. Бұл түрлі себептермен осылай қалыптасқан əрі жалғасып келеді. Ұ.н. санын азайтатын объективті факторлар – этностардың орын тебу ерекшеліктері, олардың белгілі бір тілде сөйлеуі жəне белгілі бір кəсіпке бейімділігі, əр халықтың өмір салты мен ойлау ерекшеліктері, мəдени, діни жəне əлеуметтік заңдары мен ұйғарымдарының айырмашылығы, салт-дəстүрлері, тарихи өткені мен басқа да бірқатар

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК жағдайлар. Этностар жағынан аралас отбасылардың құрылуы халықтың этностық құрамын өзгерту үдерісінде маңызды рөл атқарады. Ұлтаралық неке əлеуметтік əрекеттестіктің күрделі жүйесіне жатады, оның динамикасы көптеген əлеуметтік шарттарға тəуелді. Ұлтаралық некелердің оң динамикасы этносаралық қатынастың тұрақтылығын, оның қолайлы ахуалда дамып келе жатқанын растайды, сонымен қатар жалпы əлеуметтік-экономикалық ахуалдың тұрақтылығының оң көрсеткіші болып табылады. ЭТНОСАРАЛЫҚ ТОЛЕРАНТТЫЛЫҚ ПЕН ҚОҒАМДЫҚ КЕЛІСІМНІҢ ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ҮЛГІСІ (ор. – казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия, ағыл. – Kazakhstan’s model of interethnical tolerance and social harmony) – Қазақстанның көпэтносты қоғамындағы этностар арасындағы қатынастардың дамуының теориялық тұрғыдан негізделген, тəжірибемен қорытындыланған Қазақстан Республикасы саясатында жүзеге асқан үлгісі (моделі). Əлемдік тəжірибеде этносаясаттың бірнеше үлгісі бар. Ассимиляция – этностық топ мүшелері басқа этностық я ұлттық қоғамдастықтың мəдени жəне құрылымдық сипаттарын қабылдап алады. Соның салдарынан өздерінің ұлттық я этностық сəйкестігін ауыстырады. Əдет-əдеп, құндылық пен арман-тілектері басқа этносқа ұқсап шыға келеді, рəміздер мен əлеуметтік кедергілердің теңгерімі ортаға бағытталады. «Балқыту қазаны» «түрлі халықтар мен олардың ұлттық мəдениеттері тоғысады, осындай тоғысудың нəтижесінде тұтас америкалық ұлт қалыптасты. Бұл аталым алуан түрлі парадигмалар сақталатын «ыдыс» мағынасында қолданылады). «Мəдени бостандық» тұжырымдамасы (жеңілдіктер мен санкциялардың арқасында иммигранттардың қабылдаған қоғамдастықпен бірігіп кетуі). Этностық иерархия, «басым этнотоп» - саяси я мəдени/онтологиялық жақтан басым этностық топ. Сондай-ақ, саяси я мəдени жақтардан ғана емес, экономикалық жақтан да басымдық болатын жайттар болады. Кең таралған əрі даулы үлгілердің бірі көпмəдениеттілік (мультикультурализм) тұжырымдамасы («тарихи эпизод», «қысқа мерзімді «кері толқынның» көрінісі» сияқты түрлерге жіктеледі). Қазақстан Президенті алғашқылардың бірі болып этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің үлгісін жасаудың қажеттігіне алғашқылардың бірі болып назар аударды: қазіргі проблемаларды əділдікпен көрсете отырып, түрлі этностар мен конфессиялардың өзара ықпалдасуы жолындағы қазақстандық тəжірибені ашық əйгіледі. Қазақстан халқы Ассамблеясының (мұнан ары - ҚХА) 2003 жылдың желтоқсан айындағы Х сессиясында Президент аталмыш модельдің құрамы мен мəнінің, оны түсінудің ыңғайларын белгілеп берді. ҚХА Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылдың 1 наурызындағы Жарлығымен құрылды, оны Мемлекет басшысы басқарады. ҚХА этно-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК саралық қатынастар мен қоғамдық келісімді жарастыратын институт, мемлекеттің ұлттық саясатын жүзеге асырудың шешуші құралы болып табылады. Бұл үлгіге Қазақстанды мекен ететін барлық этнос өкілдерінің өзара түсіністігі мен толеранттылығын, патриотизм мен ел тағдыры үшін азаматтық жауапкершілігін қалыптастыратын бес негізгі ұстаным тірек, негіз болып отыр. Əлемдік тəжірибеде жұрттың 95%-нан кем емес бөлігі бір этностық дəстүрдің өкілінен құралатын мемлекет моноэтносты деп танылады. Ондай мемлекеттер бірнешеу ғана: Исландия, Норвегия, Португалия, Албания, Армения, Мальта, Ямайка, Йемен, Венгрия т.б. Қазақстан үлгісін кейде Азия үлгісімен немесе Канада тəжірибесімен салыстырып жатады. Азиядағы басқа модельдер сияқты, Қытайға күшті мемлекетке сүйену, көрінеу идеология, ұстамды консерватизм мен азаматтық ұлтшылдықты сабақтастыру, титулсыз этностарға жалпыұлттық құндылықтарды телу тəн. Ал Канадада Қазақстанмен ұқсас бірқатар географиялық жəне саяси сипаттар бар. Алайда Канада алуан түрлілікті бір тұтастыққа салуға ұмтылса, Қазақстан көп түрлі бола отырып бірігу саясатын ұстанып отыр. Сонымен қатар қазақстандық үлгінің қағидаттық маңызы бар бірқатар ерекшеліктері бар. Біріншісі. Ел басшыларының саяси ерік-жігерінің нəтижесінде қандай этнос пен қандай дінге қатыстылығына қарамастан азаматтардың тең құқылығын жүзеге асырудың ықпалды тетіктері жасалып, жетілдірілуде. ҚХА Төрағасы – ел Президенті, ал Президент – Конституция кепілі, осының өзі-ақ ҚХА мəртебесінің жоғарылығын білдіреді. Екіншісі. Қазақстандық үлгі азаматтардың бастамасымен, азаматтық қоғам мен мемлекет институттарының сындарлы үнқатысудың, елдің тұтастай қоғамдық-саяси жүйесі қатыстырылған үнқатысудың нəтижесінде, «төменнен» қалыптасып шықты. Қоғам мен мемлекетті қатыстырған, бұл күнде осы екі институтты бірлестіруші алаңға айналған ҚХА болды. Үшіншісі. Қазақстанның бірегей ерекшелігі сол, этностық топтар азаматтық-құқықтық жəне қоғамдық тұрғыдан бірдей, айрықша жоғары мəртебеге ие. Этнос өкілдері ұлттық азшылық өкілдері ретінде емес, Қазақстанның тұтас халқының азаматтары ретінде құқықтардың бəріне де толықтай ие бола алады. Ел Конституциясының он бір нормасы этносаралық қатынастар саласындағы стандарттарды белгілеген, ал «ұлттық азшылық» дейтін ұғым іс жүзінде қолданылмайды. Санының аз-көптігіне қарамастан Қазақстан халқының құрамындағы этностар тең құқықпен жəне мемлекеттің қорғауымен қамтамасыз етілген. Төртіншісі. Қоғамдық келісім ең бір маңызды саяси-идеологиялық құндылық болып саналады. Негізгі Заңның бұл қағидаты Қазақстан Республикасы Конституциясының сарқылмас мүмкіндігін ашады. Онда қоғамдық келісім мен саяси тұрақтылықты, азаматтардың қоғамдық-саяси өмірге толық араласу мүмкіндіктерінің бірдейлігін қамтамасыз етуде жəне шешімдер

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК қабылдауда мемлекет пен азаматтық қоғам институттарының атқаратын рөлі белгіленген. Бесінші. ҚР Парламент Мəжілісінің ҚХА сайлаған 9 депутаты Парламентте барлық этностың кепілді өкілдігін қамтамасыз етеді. ҚР Парламент Мəжілісіндегі 107 депутаттың, ҚХА сайлаған 9 депутатты қосқанда, 31 депутаты түрлі этностық топтардың өкілдері. Жалпы алғанда, ҚР Парламентіндегі түрлі этностарға жататын депутаттар саны – 41, этностық топтардың саны – 14. Мəжілістегі ҚХА депутаттық тобының форматы қоғамдық-саяси тұрғыдан жаңаша толықтырылды. Қазір ол топқа Парламенттегі үш партияның жəне Азаматтық альянстың өкілдері кіреді, мұның өзі заң шығаратын қосымша мүмкіндік туғызып отыр. Мемлекет басшысының ҚХА ХІХ сессиясында берген тапсырмасы бойынша ҚХА-мен партиялар арасындағы əрекеттестіктер өңірлік деңгейде де қолданылады. Алтыншы. Мəдениеттің көпалуандығын сақтау мен ұлғайтуға мемлекеттің этностық тілдер мен мəдениеттерді қолдайтын өзгермес саясаты сеп болып отыр. Кез келген этнос құрмет пен сенімге ие, кез келген этностың заңнамада бекітілген ретпен өзінің жасампаз əлеуетін арттыруға мүмкіндігі бар. Жетінші. Қазақстандағы этносаралық қатынастар саясатсыздандырылған жəне бұл заңмен бекітілген: ҚР Конституциясының 39-бабының 2-тармағы бойынша, «Ұлтаралық татулықты бұзатын кез келген əрекет конституциялық емес деп танылады». Сегізінші. Этносаралық қатынастар үлгісінде ҚХА шешуші орын алады. Ассамблеяға Қазақстанды мекендейтін барлық этностық топтардың 600-дей өкілі енеді. Оның жоғарғы органы – сессия, ҚХА Төрағасы ел Президентінің төрағалық етуімен өтеді. Сессия шешімдерін мемлекеттік органдар қарастыруға міндетті. Тоғызыншы. Этносаралық толеранттылық пен конфессияаралық келісімді қамтамасыз ету жолындағы Қазақстанның қарекеті еліміздің гуманитарлық өлшемдегі ең маңызды жетістіктерінің бірі ретінде əлемдік деңгейде мойындалып отыр. Этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің қазақстандық үлгісі шеңберінде этносаясат ғылыми тұрғыдан талданып, сараптамамен қосталуда, этносаясатты халықаралық жəне отандық тəжірибе негізінде одан ары дамытудың стратегиялық ыңғайлары жасалуда (қар. Қазақстанның ел бірлігі доктринасы, Толеранттылық, «Қазақстан 2050» Стратегиясы тұрғысынан заманауиландыру). ЭТНОСАЯСАТ ИНДИКАТОРЫ (ор. индикатор этнополитики, ағыл. ethnopolitical indicator)– этносаралық қатынастарды болжау мен ахуалды бағалау кезінде тиімді қолдану үшін пайдаланылатын əлеуметтік түрлендірме (вариация) ретінде бағаланады. Мұндайда Э.и. ахуалдар мен шындықтарды ескере отырып мақсатты түрде дами түсуінің маңызы зор.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Э.и. тілдік жəне этностық өзгерістердің бастапқы сатыларындағы белгілер немесе тіл мен этностың өзгермейтін сипаттары ретіндегі тұрақты вариативтіліктің белгілері жатады. Этносаралық ахуалдың индикаторлары қоғамдағы этносаралық қатынастардың даму үрдісі мен жай-күйін анықтайтын айнымалы шамалардың жүйесі болып табылады. Этносаралық саланы бағалау үшін, сондай-ақ мемлекеттік органдардың қолдануына ыңғайлы болу қажет типтік индикаторлар ретінде мыналар қарастырылғаны жөн: этносаралық келісімді қамтамасыз ету ісіне жұрттың беретін бағасы; ҚХА-ның этноұлттық саясатты жүзеге асыру жолындағы іс-шараларына тартылған орталық жəне жергілікті атқарушы органдардың үлесі; этноұлттық саясат саласындағы іс-шараларына орталық жəне өңірлік деңгейде этномəдени бірлестіктердің қамтылуы; этносаралық қатынастар саласында Конституция нормаларына сəйкестігі сараптамадан өткізілген заң жобаларының үлесі; Этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің қазақстандық үлгісін түсіндіру жөніндегі ақпараттық жұмыспен қамтылған жұрттың үлесі; этносаралық қатынастардың жайын оң бағалайтын жұрттың үлесі; қоғамның жалпы ұлттық құндылықтарды қолдау деңгейі; ұлттық-мемлекеттік бірегейлік белгілерімен өзін бірдейлестіретін жұрттың үлесі; мемлекеттік тілге оқытып-үйретудің барлық түрімен қамтылған этностардың жəне тілін, дəстүрі мен мəдениетін сақтау жолында жұмыс жүргізіп жатқан этностардың үлесі; этносаралық қатынас пен қоғамдық келісім мəселелері бойынша іргелі жəне қолданбалы зерттеулердің деңгейі; Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясында оқыған тыңдаушылардың даярлық сапалық құрамы мен деңгейі. Этносаралық қатынастардың түрлі деңгейлерге тəн, көп бағытты жəне көп компонентті сипаттары мол. Сондықтан бағалау межелеуіштерінің ішінде мыналар ескерілуі қажет: əлеуметтік-экономикалық ахуал; əлеуметтік-саяси ахуал; тілдік ахуал; азаматтардың өзін-өзі сəйкестендіруі мəселелері; этностық қоғамдастықтар мен топтардың қоғамдық үдеріске қосылғандығы (қар. Этноəлеуметтану, Этносаясаттану). ЭТНОССЫЗДАНДЫРУ /ДЕЭТНИЗАЦИЯ/ (ор. деэтнизация, ағыл. deethnicization) – этнос мəдениетінің, тілінің жəне тұрмысының ұлттық ерекшелігінің жоғалуы; қоғамдық өмірдің ұлттық формаларын тұқырту жəне ығыстыру. Д. этностың жүйелі тұтастық ретінде жоғалуына əкеліп соқтырады, алайда осы этносты құраған адамдар басқа этностың құрамында солардың дəстүрлерін қабылдап тіршілік ете береді. Халықтың немесе оның жеке өкілдерінің өз этностық ерекшеліктерін жоғалту үдерісі ана тілінен айырылуынан басталады, кейін этностық сана-сезім мен этностық бірегейлік те жоғала береді. Д. этностық антижүйені жаңа мүшелермен толықтырудың міндетті шарты болып табылады. Д. бір этностың басқа этносты сіңісуге мəжбүрлеуінің (ал

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК табиғи ассимиляция этностық дəстүрлердің бірігуіне алып келеді) немесе абстрактілі түрде «адамның жаңа типін» немесе «жаңа адамдар қауымдастығын» жасау қажеттілігін талап ететін кейбір идеологиялық немесе философиялық тұжырымдаманы жүзеге асыру əрекеттерінің нəтижесі болуы мүмкін. Бірқатар жағдайларда дисфункциялы Д. үдерісі мен этностық дəстүрлерді модернизациялау үдерісін ажырата қараған жөн. Бұл термин П.М.Корявцевтің «Антижүйелер философиясы» кітабы жарық көргеннен кейін (1994 ж.) кең таралды. ЭТНОСТЫҚ АНКЛАВ (франц. enklave лат. inklavare – құлыптау, ор. анклав этнический, ағыл. ethnic(al) enclave)– басқа ұлт ортасында этностық топтың ықшам бөлігі мекен ететін территория. Э.а. визуалды жəне əлеуметтік-экономикалық сипаты жағынан қаладағы көршілес аудандардан өзгеше болады. Э.а. жұртына осы ауданның ерекшелігін айқындайтын қандай да бір этностың басым өкілі болуы (30%-дан кем емес) тəн. Э.а.-қа тəн сипаттар – тұйықтық, ішкі экономикасының болуы, этностық көсемдердің бақылау жасауы, өз этномəдени ерекшеліктерін жаңғыртуға талпынысы. Э.а. бірқатар себептерге байланысты пайда болады. Мұндай құрылымдар тұтас этностық қауымдастықтың Миграциясы, этностық топтың бөтен ортада ықшам қоныс тебуге ұмтылысы, белгілі бір халықтың мəжбүрлі түрде бір аумаққа шоғырландырылуы салдарынан пайда болады. Э.а. өздерінің дəстүрлі мəдени ортасына тəн əлеуметтік жүйесін жаңғыртатын «буферлік ортаны» жасауға итермелейді. Бұл - дəстүрлері, мəдениеті, қалыптасқан мінез-құлық нормалары жергілікті халықтікінен айтарлықтай өзгеше этностық Мигранттар осындай қадамдарға жиі барады. Анклавтың ниеті, Мигранттар өзгеруге тиіс емес деп санайтын негізгі ұстанымдары өздерінің дəстүрлі мəдени құндылықтарына бағдарланса, іске асырыла бастайды. Мұндай жағдайда анклавты қабылдайтын орта көбінесе анклавтың мəдени дəстүрінің жайлы дамуының əлеуметтік-экономикалық ресурсы ретінде қарастырылады. ЭТНОСТЫҚ АНТРОПОЛОГИЯ (грек. anthropos – адам + logos – ұғым, ілім, ор. антропология этническая, ағыл. Ethnic anthropology) – адам мен оның нəсілінің физикалық бітімінің пайда болуы мен эволюциясы туралы ғылым. Этнография (этнология) мен антропологияның түйісіндегі пəн, негізінен, этностың пайда болу проблемасын нəсіл генезисі үдерісімен септестіре зерттеумен, нəсілдік белгілердің уақытқа байланысты өзгеруін, дүние жүзінің əр түрлі өңірлеріндегі алмасу - нəсіларалық метисацияны (будандасуды) зерттеумен айналысады. Этностық антропология (мұнан былай – Э.А.) сондай-ақ нəсілдік ырымдардың пайда болуы мен көріністерін нəсіларалық жəне этносаралық түйістердегі арнаулы құбылыстар ретінде де қарастырады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Дербес ғылым ретінде ХІХ ғ. орта шенінде қалыптасып шықты. Антропологияның негізгі бөлімдері – антропогенез, адам морфологиясы (өсу заңдылықтары жəне дене құрылысының адамзат атаулыға ортақ өзгермелері туралы ілім), Э.А., сонымен қатар нəсілтану. АҚШ пен Ұлыбританияда антропология кеңірек ұғымда қаралады: физикалық ұғыммен қоса пəні мен мазмұны жағынан этнологиямен теңесетін əлеуметтік жəне мəдени қырлары да қамтылады. Антропологиялық белгілердің этностық межелерді ажыратуға белгілі бір ықпалы бар. Егер негізгі нəсілдерді айқындауда пайдаланылатын маңызды антропологиялық ерекшеліктерге сүйенсек, əлем халықтарының басым көпшілігінің өзі нəсілдік жағынан салыстырмалы түрде алғанда біртектес болып келеді. Үндіеуропа халықтарына жататын адамдардың 90%-дайы, Орал тілдік тобына жататын тілдерде сөйлейтіндердің 95%-ы еуропалық нəсілге тəн сипатта, қытай-тибет тілдерінде сөйлейтіндердің 100%-ы моңғолдық нəсілге жатады. Негізгі нəсілдік типтердің əртүрлілігі африкалық немесе семит-хамит тілдерінде сөйлейтіндерден (70%-ы – еуропоидтер, 20%-ы моңғолоидтар, қалғандары – аралас нəсілдер) байқалады, алайда тілдердің бұл екі тобы жиынтығында адамзаттың 4%-ын ғана құрайды. Сондай-ақ дүние жүзі жұртының 30%-ы нəсілдік жағынан аралас жəне аралық топтарға жататынын да ескерген жөн. Мұның бəрі, əдетте, антропологиялық (нəсілдік) көрсеткіштерді бір этносты келесі бір этностан айрықшалайтын белгілер ретінде пайдалануға қиындық келтіреді. Этностардың елеулі бөлігі əр түрлі негізгі (үлкен) нəсілдерге тиесілі адамдардан тұратынын да ескермей болмайды (мысалы, латынамерикалық халықтардың көбі осындай). Сондықтан нəсілдік бірлік кез келген этностық қауымдастықтың, кез келген халықтың міндетті белгісі деп пайымдау тіптен дұрыс емес. Ірі этностар, əдетте, түрлі антропологиялық типтердің немесе кіші нəсілдер деп аталатын типтердің өкілдерін қамтиды (мысалы, Италияның күнгейі мен теріскейі тұрғындарының арасында түрлі антропологиялық типтер басым). Бұл – адамзаттың нəсілге жəне этносқа қарай бөлінуінің сəйкеспейтінін растай түседі. Жоғарыда айтылғандарға орай, адамдарды тек сыртқы антропологиялық көрсеткіштеріне сүйеніп этносқа тиесілілігін анықтауға талпыныстардың күнделікті тəжірибесінің шындығынан гөрі оған жуықтап шамалауы тым көп. Бұл, əсіресе, көршілері басқа нəсілге жататын этностарға тəн. Бұл сияқты типтік жайттардан алшақ жататын жағдай үлкен нəсілдердің негізгі ареалдарының шегараларында қалыпты жайт болып саналады. Мұнан да аз кездесетін жағдайлар, оқшауланудың нəтижесінде этнос түгелдей басқа нəсілдік типтегі халықтардың қоршауында қалғанда болады. Нəсілдік айырмашылықтар қашан да тұқым қуалайды: бірнеше ұрпақ жалғастығына созылып ата-анадан балаларға беріліп отырады. Осы айырмашылықтарды зерттеуде тек туралы ғылым генетиканың, ең алдымен, адам генетикасы немесе атропогенетика мағлұматтарының маңызы

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК зор.Түрлі адамдардың я олардың тұтастай топтарының тегіндегі физикалық белгілер ұқсастығының көп болуы олардың шығу тегінің немесе генетикалық туыстығының ортақтығына салмақты дəлел болады. Э.А. зерттеулерінің негізгі бірліктері – нəсілдік белгілеріне қарай ажыратылатын адамдардың (популяцияның) ареалдық қауымдастығы. Э.А. геногеографиямен тығыз байланысты: тектері жақсы зерттелген белгілер популяциялардың жəне осылардың негізінде қалыптасқан нəсілдің будандасуы мен орналасуының, қалыптасуының тарихын көрсететін белгілер (маркерлер) ретінде көп қызмет етеді. Адамзат қоғамында популяциялар əлеуметтік қауымдастықтардағы, олардың бөліктері жəне полиэтностық топтарындағы адамдар үшін айрықша жүйемен септес болады. Этностар мен нəсілдердің əр түрлі елдегі жəне əр түрлі тарихи кезеңдердегі өзара қарым-қатынастарын талдау Э.А. мəліметтерін биологиялық тірлік иесі ретіндегі адам эволюциясының, популяциялық генетиканың, нəсіл түзілісінің, этногенездің көптеген проблемаларын жəне антропологиялық этнографияның, тарихи географияның басқа да маңызды мəселелерін алға тартуға мүмкіндік береді (қар. Нəсілтану). ЭТНОСТЫҚ БЕЙІМДЕЛУ (лат. – adaptare бейімдеу, ор. – адаптация, ағыл. – аdaptation) – адамның немесе əлеуметтік, этностық топтардың басқа бір əлеуметтік, мəдени, тілдік ортаға белсенді түрде бейімделу үдерісі. Кең мағынасында алғанда, бейімделу адамның немесе топтың қоғамдық, тілдік, мəдени ортаның жаңа жағдайларына əлеуметтік-экономикалық, саяси, мəдени-адамгершілік, психологиялық, лингвистикалық жағынан белсенді жəне үздіксіз бейімделуінің үдерісі мен нəтижесін білдіреді. Кең мағынасында алғанда, өмірдің кез келген саласында əлеуметтік бейімделу мыналардан көрініс табады: а) дəстүрлер мен əлеуметтік нормаларға толығымен бағыну жəне оларды ұстану; ə) ортаны жаңарту, мұндайда тұлға немесе топ көпшілік мақұлдап қостайтын мақсаттарға жету үшін қалыпта жоқ, жақтырмайтын немесе бұған дейін белгісіз болған əдістерді қолданады; б) жеке адамның немесе топтың көпшілік мақұлдамайтын мақсаттарға жету үшін салт-дəстүрлерді қатаң ұстана отырып көпшілік мақұлдап қостайтын əдістерді қолдануы; в) көпшілік мақұлдайтын мақсаттардан бас тарту жəне дəстүрде жоқ тұрғыдан қимыл көрсетіп, алға жаңа мақсаттар қойып, оларға жетудің жаңа əдістерін қолдану (мысалы, көтеріліс жасау). Егер жеке адамның немесе топтың мақсаттары тұтас қоғамның мақсаттарымен үйлеспесе, сəтті бейімделу қиынға соғып, тіпті мүмкін болмауы ықтимал, бұл жалпы саяси үдеріске жағымсыз əсер тигізе алады. Тар мағынасында алғанда, Э.б. – этностық мəдениет пен этностық тілді тасымалдаушының немесе оның ұжымының, əдетте, мекен ететін жерін өзгертуіне байланысты басқа əлеуметтік, этностық, мəдени жəне тілдік ортаға бейімделуі (тілдік бейімделу, мəдени бейімделу, əлеуметтік бейімделу).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Э.б. жаңа əлеуметтік-этностық ортаның нормалары мен құндылықтарын (мəдени-тілдік, шаруашылық-мəдени, саяси, адамгершілік, тұрмыстық жəне т.б.), этностар арасында қалыптасқан ықпалдастықты (ресми жəне бейресми қатынастар, мінез-құлық стилі, отбасылық жəне көршілермен қарым-қатынас жəне т.с.с.), сонымен қатар нақты іс-əрекет формаларын (мысалы, жұмыстар мен отбасылық міндеттерді кəсіби орындау əдістері) қабылдау болып табылады. Э.б.-дің екі формасы бар: белсенді, бұл түрінде этностық топ ортаны өзгерту мақсатында (сонымен бірге меңгеруі тиіс нормаларды, құндылықтарды, өзара қарым-қатынас жəне қызмет формаларын) оған ықпал етуге ұмтылады жəне пассивті, бұл түрінде ол ықпал етуге жəне өзгертуге ұмтылмайды. Сəтті Э.б.-дің көрсеткіштері – берілген ортаға сіңісіп кетудің жоғары деңгейі, оған қоса жалпы осы ортаға жəне берілген этностық топ үшін аса маңызды элементтеріне (мысалы, нəсілдік жəне ұлттық кемсітушіліктің болмауы, жұмысқа орналасуға тең мүмкіндіктер мен шарттар, оқу жəне қолдану тілін еркін таңдау жəне т.с.с.) психологиялық қанағаттылығы. Төмен Э.б.-дің көрсеткіші эмиграция, əлеуметтік-этностық ортаның құндылықтық-нормалық жүйесіндегі түрлі бұзушылықтар жəне басқалар. Э.б.-дің дамуы кемсітушілік, бөлектеу (сегрегация) т.с.с. түріндегі ұлтшылдық жəне радикализмнің əсерінен қиындауы əрі тежелуі мүмкін. Э.б. тілдік-мəдени жəне шаруашылық-мəдени жағынан жақын этностар арасында жылдам өтеді. Əдетте бұған көп уақыт қажет, адам басқа этностық ортада ұзақ уақыт өмір сүріп, осы этностың салттарына, əдет-ғұрыптарына, дəстүрлеріне, өмір салтына бірте-бірте бейімделеді. Қандай да бір дəрежеде тілді, ұлттық мəдениетті меңгереді. Э.б.-ді этностық ассимиляциядан ажырата қараған жөн (қар. Аккультурация, Инкультурация, Этностың сіңуі). ЭТНОСТЫҚ ДИСПЕРСИЗАЦИЯ – (ор. дисперсизация этническая, ағыл. ethnic dispersal). Бастапқы этностан оған қарағанда шағын этностық топтардың бөлініп шығып, этнос мекен ететін аумағынан тыс қоныстануы. Бұл үрдістің негізгі факторы – көші-қон. Бұл санатқа бөтен аумаққа көшіп бармаған, бірақ өз этносының негізгі аумағынан тыс жерде ежелден тұратын ирреденталық топтар жатпайды. Əр халық өз тарихында жер ауыстыруды бастан өткерген, мұның объективті жəне субъективті сипаттағы əртүрлі себептері болады. Бұл табиғи-климаттық жағдайдың нашарлауына, халықтың көптігі кезінде табиғи ресурстар мен нəтижелі шаруашылық жүргізуге мүмкіндіктердің жеткіліксіз болуы, ғаламшарда қоныстанатын бос аумақтардың пайда болуы, мемлекеттің тиімсіз басқаруы нəтижесінде өмір сүру жағдайының төмендеуі, экономикалық дағдарыс, жұмыссыздық, діни алауыздық, елдер арасындағы соғыс пен азаматтық қақтығыстар, ойрандау, кемсітушілік пен геноцид, өздерінікіне қарағанда дамыған елдерде табыс көзін іздеу болуы мүмкін жəне тізімді жалғастыра беруге болады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Этносты бөлуші үдерістерде дисперсизацияны парциация мен сепарациядан айыра білу қажет. Этностық парциация кезінде бұрынғы бір этнос біршама тең бөліктерге бөлінеді, оның үстіне бөлініп шыққан жаңа этностардың ешқайсысы өздерін бұрынғы этносқа жатқызбайды. Этностық сепарация дегеніміз – кез келген шағын халық құрамынан оның бір бөлігі бөлініп шығып (əдетте салыстырмалы түрде шағын), уақыт өте келе дербес этносқа айналуы. Егер этностық парциация кезінде бастапқы этнос өмір сүруін тоқтатса, этностық сепарация кезінде ол сақталып қалады. Парциация мен сепарацияға қарағанда, этностық дисперсизация кезінде этнос емес, тек этностық топтарды құрайтын бөліктер бөлінеді. Этностық дисперсизация əлем халықтарының көбіне тəн. Бұл ретте еврейлердің екімыңжылдық көшіп-қонуын еске алса да жеткілікті. Олар – əлемде ең бытыраңқы орналасқан халықтардың бірі. 20 млн. еврейдің тек 5 млн. Израильде тұрады, ал бұл олардың ширегі ғана. Сондай-ақ еріксіз миграция мен күштеп көшіру нəтижесінде армяндардың жартысы тарихи отандарынан тысқары жердегі əртүрлі елдерде тұрады. КСРО құлағаннан кейін бұрынғы Кеңес Одағының көптеген халықтары əртүрлі мемлекеттерге шашырап кетті. Олардың ішінде алдымен айта кететіні əзірбайжандықтар, грузиндер, молдавандар, украиндар, өзбектер, тəжіктер жəне т.б. 1991 жылы КСРО құлағаннан кейін орыстардың 18%-ы Ресейден тыс жерде қалды. Ресейлік халықтар ішінен ең дисперстік түрде тұратындар орыстар, татарлар, басқа Еділ бойы халықтары, шешендер, ұңғыштар жəне Дағыстанның кейбір халықтары. Қазақстандағы жағдай біршама басқаша. Мұнда бірнеше жүз мың қазақтар қайтып келді. Ұжымдастыру жылдары олар жандарын сақтау үшін көптеген шетелдерге дисперстік түрде бытырап кетуге мəжбүр болды. Сонымен қатар, Қазақстанда жер аударылған кəрістердің, немістердің, күрділердің жəне басқа халықтардың үлкен топтары жайыла орналасқан (қар. Бөлінген халықтар, Ұлттық-территориялық автономиялар, Этностық анклав, Босқындар, Депортация, Иммиграция, Мигрант, Ұлттық азшылық, Эмиграция). ЭТНОСТЫҢ ДІЛДІЛІГІ / МЕНТАЛДЫЛЫҒЫ / (фр. mentalite, лат. Mentalis – ақыл-ойға тəн, рухани, ор. ментальность этноса, англ. ethnic mentality) – қандай да бір этностық тұтастыққа кіретін адамдардың психикалық бітімі мен дүниеге көзқарасының ерекшеліктері, тарихи дамуы барысында этностың ойлауы, сезімі мен дүниені түйсінуінің ғасырлар бойы жасалған, тарихи қалыптасқан бейнесі. Этностық дəстүрдің маңызды бөлігі болғандықтан этнос ділі əлем туралы идеялардың, көзқарастардың, түсініктердің, бағалаудың, талғамның, мəдени канондардың, ойды жеткізу тəсілдерінің иерархиясы түрінде көрінеді. Əлемнің этностық суреті адамның əлем туралы белгілі бір мəдени-құндылықты басымдықтар негізінде қалыптасқан түсініктерімен жасалады. Бұл

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК түсініктердің кейбірі саналы, кейбірі санасыз түрде орнығады. Ділділік адам ұжымының (этностың) өзін қоршаған табиғи-əлеуметтік ортаға бейімделу барысында қалыптасатын кешенді қасиеттердің жиынтығы ретінде көрінеді. Жəне этностық мəдениетте негізгі механизмнің қызметін атқарады, осының арқасында адам психологиясы қоршаған ортаға бейімделеді. Адамның əлемдегі əрекеттерінің сипаты əр этностық мəдениетте əр басқа, өзіндік арнайы ерекшеліктері болады. Осы өзіндік ерекшеліктің дəл өзі ғылыми ізденісте нақты бір этностың ділділігінің бейнесін жасауға сүйеніш болатын индикатор болып есептеледі. Мұндайда көршілес этностың немесе этностар тобының шаблондық қасаң, орташалындырылған бітімдерін тірек етеді. Белгілі бір типтегі ділді түсіну үшін мəдени контексті бар мүмкіндігінше кең қамтып талдау қажет: бұған мəтіндер мен материалдық мəдениет дүниелері, əлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынастар, тұрмыс пен тарих, күнделікті тірлік – бəрі де кіреді. Социум идеологиясын ұғыну онда болып жатқан үдерістердің бəрін дұрыс бағалауға, оның мүшелерінің мінез-құлықтарын лайықты қабылдауға жəне олар шығарған мəдени феномендерді тереңірек ұғуға көмектеседі, ал қоғам мен өркениеттің дамуының қазіргі кезеңінде мұның маңызы баға жеткісіз (қар. Ұлттық идея, Ұлттық психология, Тарихи сана, Патриотизм, Этностық стереотиптер, Толеранттылық, Этностық сезімдер, Этнопсихология). ЭТНОСТЫҚ КƏСІПКЕРЛІК (ор. Предпринимательство этническое, ағыл. ethnic enterprise) – этностық қағидат негізінде кəсіпорын құрушы этностық Диаспоралардың өкілдері іске асыратын, бизнес жүргізудің ұлттық дəстүрлерін ұстанатын кəсіпкерлік қарекет (қар. Этностық көші-қон). Жаңа əлеуметтік-мəдени ортаға түскенде этностық азшылық бұрын өзіне етене болмаған экономикалық орын табады да, тірлік етудің тіптен бөтен жолдарын меңгере бастайды. Этностық мигранттардың кəсіби ұтқырлығының соншалық жоғары болуы мен Э.к. дамуының басты себептерінің бірі – этностық азшылықтың əлеуметтік-экономикалық тұрғыдан маргиналдығы. Этностық Мигранттар оқшау орта болып саналатын мейлінше берік қауым құрады, осы қауым жаңадан қосылғандарға қолдау жасап оқытады, тəжірибесі мен біліктілігін үйретеді. Уақыт өткен сайын бастапқы қажетті капитал қорланып, тіл меңгеріледі де экономикалық кеңістікке барлау жасалады, сөйтіп барып Иммигрант өз бизнесін ашады. Осылайша кешегі қоныскерлер жаңа жерде қажетті, еңбектің осы нарығына қажетті біліктілік пен кəсіп иесі болып шығады. Э.к. Мигранттың əлеуметтік-экономикалық жағынан бейімделуінің ажырамас бөлігі болып табылады (қар. Диаспора, Мигранттар). ЭТНОСТЫҚ КӨШІ-ҚОН (лат. migratio – қоныс аудару, ор. миграция этническая, ағыл. ethnic migration) – түрлі себептермен қабылдаушы мемле-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК кеттің аумағында уақытша жұмысқа орналасу немесе жаңа жерде орнығып қалу жəне азаматтық алу мақсатында өз мемлекетінен кетіп жатқан түрлі этностық қауымдастықтар өкілдерінің жер ауыстыруы (қар. Көші-қон/Миграция, Мигрант). Э.к. себебі халықтардың əлеуметтік-экономикалық жəне мəдени дамуының біркелкі болмауы, ұлттық езгі немесе құқық теңсіздігі, жеке халықтардың арасындағы əскери қақтығыстар, діни қуғындар (егер дін этностық қатыстылықпен сай келсе) жəне басқалар болуы мүмкін. Э.к. жағымды əсерімен қатар, аймақтық қабылдаушы қоғамдарға қарама-қайшы əсері көбінесе этностық сипаттағы əлеуметтік жаңа проблемалардың алға тартылуымен байланысты болады. Бұл салада жаңа проблемалардың пайда болуынан көші-қон үдерістері мен олардың реттелу дəрежесін арттыру жəне басқаруды жақсартуға қатысты қоғамдық қажеттіліктер күшейе түседі. Э.к. басты проблемаларының бірі бейімделу мен Мигранттардың Интеграциясы болып табылады. Мұның шешімін əсіресе, шекаралық аймақтардың, мегаполистердің анклавтануын, осыдан туындайтын əлеуметтік-мəдени, саяси жəне қылмыстық тəуекелдерді барынша азайтудан (дұрысы – болдырмаудан) жəне Мигранттардың бейімделуімен айналысатын механизмдер мен құрылымдарды құрудан табуға болады (қар. Көші-қон/Миграция, Иммиграция) ЭТНОСТЫҚ ҚАҚТЫҒЫС (ЭТНОСАРАЛЫҚ ҚАҚТЫҒЫС) (лат. confl ictus – қақтығыс; ор. – этнический (межэтнический) конфликт; ағыл. ethnic confl ict) – қарама-қарсы мүдделердің қақтығысы; қақтығыстағы тараптардың бірі я бірнешесі этностық негізде немесе этнос атынан ұйымдасып, əрекет етсе, мемлекет ішіндегі немесе мемлекетаралық деңгейдегі азаматтық қарсылық. Э.қ., əдетте, қоғамдағы əлеуметтік шиеленістің жəне шекаралық мəселелердің шешілмеуінің нəтижесінен шығады. Жергілікті элита өкілдерінің жауапкершіліксіз мəлімдемелері мен əрекеттерінің кесірінен, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарындағы, youtube, интернеттегі сөздердің кесірінен де жиі болады. Э.қ. себептері əр түрлі болуы (саяси, аумақтық, əлеуметтік-экономикалық, ресурстық, тарихи-мəдени) жəне көмескі түрде де, зорлықты қақтығыс түрінде де өтіп жатуы мүмкін. Э.қ.-тың кең тараған түрлері – жікшілдік қақтығыстар. Мұндайда этностық азшылық өзі өмір сүретін мемлекеттен бөлініп, өз мемлекеттерін құруға əрекет етеді. Қақтығыстардың мұндай түрлерінен (топ мемлекетке қарсы тұратын) басқа тағы бір көрінісі – екі я одан көп этностық топтардың арасында болатын, көбінесе айналып келіп отырып озбырлыққа апарар, тым қатыгездікке айналатын түрі. Э.қ. трансформациясын болдырмаудың тəсілдері мен механизмдері этносаясаттанудың ішкі пəні деп санауға болатын қақтығыстанудың (конфликтологияның) негізін түзеді. Этностық топтың санасында өзінің экономикалық жəне əлеуметтік амандығы үшін қауіптену, ұлттық құқықтарға келетін нұқсаннан, өзіндік, мəдениет пен тілдік қасиеттерден айрылудан қорқу тоғысса, Э.қ. этностықты ба-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК рынша саясиландырудан туатын бейқұқықтық шиеленіс ахуалына айналады. Қақтығыс алдындағы ахуал, əдетте, мынадай кезеңдерден өтеді: этностық топтың негізгі көпшілігін жұмылдыру, сонан соң саясиландыру. Э.қ. көбінесе форма жағынан ғана «ұлттық» болып шығады, шын мəнінде, оның негізінде түрлі «көсемдер» бас пайдасына немесе саяси мақсатына пайдаланатын шешілмеген экономикалық жəне əлеуметтік түйткілдер жатады. Э.қ. «таза күйде» сирек болады. Əдетте, экономикалық, əлеуметтік-саяси, этностан тыс басқа да себептермен шығып, қақтығыс егер мəселе, əрине, түрлі ұлттық-мемлекеттік түзілімдердің қарсы тұруы немесе жұрттың түрлі этностық топтарының мемлекет ішіндегі қақтығыстары туралы болса, кейінгі сатыларында қақтығыс этностық сипат алады. Бұл дегеніміз адамдар топтарының арасындағы əлеуметтік, саяси, экономикалық қақтығыстарда олар бір-бірімен этностық белгілер бойынша бірегейленеді дегенді білдіреді. Шамасы жағынан, əлеуметтік маңызы, тегі, «жасы», шиеленістілігі жақтарынан əр басқа болғанмен, Э.қ. этносты жұмылдыруға жəрдемдесетін «қорытынды табиғатына» келіп саяды. Мұның тамыры тереңде, қандай да бір ұлттың я этностық топтың құқығының, ұлтаралық қатынастағы əділет пен теңдіктің бұзылуында жатыр. Э.қ. көпұлтты, полиэтностық мемлекетте шеткері этностық топтардың құр мақрұм қалуының, «орталық» пен этноұлттық «шеткеріліктің» бірдей дамымауы мен бірдей заманауиланбауының нəтижесі де болуы мүмкін. Мұндай жағдайда түрлі этностық топтар арасында ұжымдық этноұлттық қысымшылық ретінде ұғынылатын экономикалық теңсіздік этностық ынтымақтың қалыптасуы мен бой көрсетуінің себебіне айналады. Э.қ. өз динамикасы болады. Оған анағұрлым тəн болып келетін тұстар: Біріншіден, неғұрлым белсенді күштердің қосылуы, күрес тəжірибесінің жинала түсуі есебінен қақтығыстың бірте-бірте күшеюі; Екіншіден, түйткілді ахуалдардың көбеюі мен бастапқы түйткілді ахуалдың тереңдеуі. Қақтығыстың күшейе түсуіне қарай жаңа талаптарды алға тарту, кінə қою да көбейеді, бастапқы проблема дəлел, айғақтармен күшейе түседі; Үшіншіден, қатысушылардың белсенділігінің артуы, қақтығыстың сипатын қатайту, қақтығысқа жаңа адамдарды тарту; Төртіншіден, қақтығыстағы əрекеттесумен қатар жүретін эмоционалдық ширығыстың үдей түсуі, бұл – қақтығысқа қатысушылардың мінез-құлығына жұмылдырғыш та, іріткіш те ықпал жасайды. Э.қ. күшейген сайын антипатия мен дұшпандық сезім күшейе түседі. Бұған сылтау мен себеп əрдайым табылады; Бесіншіден, ымыра қарсыластың тізе бүгуі ретінде қабылданса, қақтығысқа қатысушы тараптардың əрқайсысы «жеңіске жетуге» ұмтылса, Э.қ. «сыртқы жаудың» тұрақты бейнесін жасау тəн болып келеді. Алтыншыдан, Э.қ., əдетте, интернационалдандыру, яғни қақтығысқа үшінші бір тарапты немесе халықаралық ұйымдарды тарту немесе олардың

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК қақтығысты реттеуі, тəн болып келеді. Қақтығыстың көпқырлы сипатына байланысты оқиғаға ықпал етуге мүмкіндік беретін реттеудің құқықтық жолынан бастап əлеуметтік-психологиялық жолына дейінгі түрлі тəсілдер қолдану қажет болады. Алайда ең маңызды нəрсе қақтығыстың алдын алу, оның тұтануына, жасырын түрден ашық түрге ауысуына жол бермеу. Бұған қарамастан қақтығыс басталып кетсе, оны кең ауқымды сипат алып кетпей тұрған бастапқы кезінде өшіру оңай екенін дəйім есте ұстаған жөн. Егер қақтығыстың өршуіне жол берілсе, ол ұзақ кезеңге созылады да, шешім табу қиынға соғады, оңалмас салдарға тап қылады. Əлеуметтік-экономикалық кемелдіктің кез келген сатысында тұрған ел Э.қ. душар болуы мүмкін. Бұған Канада, Испания, Югославия, Ауғанстан, Шри Ланка, Руанда, Уганда жəне басқа елдердегі оқиғалар мысал бола алады. Сарапшылардың бірнеше рет жасаған болжамдары бойынша, Э.қ. бұдан ары да əлемдік тəртіп пен халықаралық қатынастарға ықпалы арта түспек. Этнологтардың мағлұматтары бойынша, дүние жүзінде өздерін өздері билеу мен өз мемлекеттерін құруды алға тартуы мүмкін 5 мыңнан астам этностық топ бар. Мұндай қозғалыстардың көбі жасырын түрде немесе зорлықпен жүріп жатыр. Ал 260 ұлттық азшылық белсенді түрде БҰҰ-дан тəуелсіздікті немесе бөлініп танылуды талап етіп отыр. Бұл ұлттық қақтығыстардың 70-90-дайы күш жұмсауға соқтырған. Мысалы, 1994 жылдан 1996 жылға шейін БҰҰ бітімгер əскерлері 17 ірі қақтығысқа қатысты. Əлемдік тəртіпті зерттеушілердің мəліметтері бойынша, ХІХ ғасырдың ортасына дейінгі 286 соғыстың 8-і ғана, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі 150 қарулы қақтығыстың 127-сі этностық себептен болған. 1990 жылдан бері қақтығыстардың, бəрінің десе болады, ұлттық сипаты бар. XXI ғасырда этносаралық қатынастарды тиімді басқара алатын, мекен ететін түрлі этностардың келісімі мен бейбітшілігін қамтамасыз еткен мемлекет қана табысқа жете алады (қар. Кемсіту /Дискриминация/, Жихад, Этносішілік жəне этносаралық шоғырлану /консолидация/, Лаңкестік, Көпмəдениеттілік /Мультикуртурализм/, Ұлттық өзімшілдік, Радикализм, Нəсілшілдік, Саясатты этностандыру). ЭТНОСТЫҚ МƏДЕНИЕТ: ДƏСТҮРЛЕР МЕН ƏДЕТ-ҒҰРЫПТАР (ор. этническая культура: традиции и обычаи, ағыл. ethnic culture: traditions and customs)– этностық арнайы ерекшеліктері бар, ажыратушылық қызмет атқаратын құрылымдардың мəдени элементтерінің жиынтығы. Этностық мəдениет адамзат мəдениетінің алуан түрлілігінің негізгі формасы болып табылады, тірліктің биологиялық формадан тыс алуан түрін, адамның қоршаған ортаға бейімделуге бағытталған қарекетін бейнелейді. Э.м. – этнос мəдениетінің ең маңызды сипаты, сол этносқа жекелеген өкілдері арқылы, орнықты топтары арқылы тəн болып келетін мəдени игіліктің жиынтығы. Мұнда осы игіліктің құрылымының түрлі элементтерінің арнайы, этностық бояуы бар ма

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК немесе бұлар этностық тұрғыдан бейтарап болып келе ме, - ол ескерілмейді. Бұған Э.м. тыс өзгеэтностық жəне этносаралық элементтер де енеді. Э.м. этнос мəдениетіндегі салыстырмалы рөлі кеңістік пен уақыт жағынан динамикалы, сондай-ақ мəдениеттің басқа ішкі жүйелерінде өзгеше болып келеді. Э.м. дəстүрлері мен əдеттері – кешенді мəселе, мұны тілтанушылар ғана емес, тарихшылар да, философтар да, психологтар да, этнографтар да, əдебиеттанушылар да қарастырады. Көбінесе тіл мен мəдениеттің өзара тəуелділігі (екіжақты өзара детерминизм) мақұлданады (қар. Аккультурация, Мультикультурализм). Дəстүрлер – (ғылымда) (лат. traditio – жеткізу, ауысу) – ғылыми жəне мəдени тəжірибені, адамның арнаулы нормалары мен құндылықтарын, мəселені қою мен шешу үлгілерін жинау, сақтау мен жеткізу механизмі. «Дəстүрлер» деген ұғым ғылым философиясында шыққан жəне дамыған ғылыми бағыттар мен контексті біріктіре қарау үшін, ғылым дамуын əлеуметтік-мəдени құндылықтардың тарихы ретінде жаңғырту үшін пайдаланылады. Əдет-ғұрып – мінез-құлықтың белгілі бір қоғамда (немесе мекенде) тарихи қалыптасқан ережесі, мемлекеттің қорғауындағы əрі оның мəжбүрлеу күшімен қамтамассыз етілген құбылыс (қар. Аккультурация, Мультикультурализм). ЭТНОСТЫҚ РƏМІЗ (СИМВОЛИКА) (ор. символика этническая, ағыл. ethnic symbolism). Этносты айырып-танытушы ретінде, иелерінің этносқа жататындығын білдіріп айрықшалаушы белгі ретінде қызмет атқаратын материалдық жəне рухани мəдениеттің құбылыстары мен элементтерінің кешені. Мысалы, жапондықтардың киіміндегі этностық нышан – кимоно, өзбектерде – сырылған шапан, кавказдықтарда – папаха, т.б. Ресейдің рəміз-нышаны – Еділ мен қайың, Жапонияның рəмізі – сакура (шие ағашы), Монғолияның (монғолдардың) символы – дала т.б. Чукчалардың символдары морж сүйектеріне қашап, ойып, бояп жасалған ою-өрнектер, аң терісіне салынған кестелер, чумдар (күрке) жəне ярангілер болып саналады. Күнделікті үйреншікті өмірде «өзімдікі» жəне «бөтендікі» деп белгілейтін элементтер қатарына тамақтың кейбір түрлері де кіруі мүмкін (орыстарда – щи мен ботқа, украиндықтарда – борщ, палау өзбектердікі, гуляш венгрлердікі жəне т.б.). Этностық символика халықтардың даму барысында өзгеріске түспей қоймайды немесе сол этностың барлық өкілдеріне бірдей міндетті болмауы мүмкін. Мысалы, Еуропа елдерінің қалалық тұрғындары киім киюде этностық жағынан тіптен ерекшеленбейді. Тамақтары да едəуір шамада бірыңғайланып жатыр. Жаңа дəуірде жəне қазіргі заманда алдымен индустриялдық, материалдық, сонан соң рухани мəдениеттің урбанизациялануы этностық символика аясын едəуір тарылтып барады. Қазіргі кездегі этностық рəміздің нышандары, негізінен, рухани мəдениетте, оның ішінде құндылығы бар автостереотиптерде, материалдық мəдениеттің жеке элементтерінде, мəдени-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ленген фольклорда, ұлттық-мемлекеттік жəне жергілікті геральдикада т.с.с. шоғырланған (қар. Этностық топ, Ұлттық сезімдер, Патриотизм, Этномəдени бірлестіктер). ЭТНОСТЫҚ СƏЙКЕСТЕНДІРУ (ор. идентификация этническая, ағыл. identifi cation ethnic(al)) – индивидтің өзінің этностық топқа жататындығын санамен сезінуі (қар. Сəйкестендіру). Э.с. адамның белгілі бір этностық топқа жататынын көрсететін жəне адамды осы топпен теңдестіретін өзгеше бір маркер болып табылады. Адамның өз этносына байланысты түсініктері, сезімдері, ниеттері, қажеттіліктерінің бүкіл жиынын қамтиды. Э.с. арнаулы мəдени ақпарат алмасудың нəтижесінен келіп шығады, табиғаты жағынан құрастырмалы болып келеді. Бұл – этностық топ мүшелерінің əлденеден бас тарта білу, əрі өзінің этностық бірегейлігін сақтау үшін басқа этнос мəдениетінен бір нəрсені қабылдай алу қабілетінің болу керектігін білдіреді. Э.с. белгілеріне тіл, тарих, салттармен қоса, құндылықтар мен нормалар, тарихи жад, дін, туған жер туралы түсінік, ортақ ата-баба туралы миф, ұлттық мінез де жатады. Э.с. – динамикалық түзіліс, уақытпен бірге өзгеріп отырады, соған орай адам этносқа тиесілігін өмір бойы қайта ойластыра алады. ЭТНОСТЫҚ СƏЙКЕСТІК /БІРДЕЙЛЕСТІК/ (ор. этническаая идентичность, ағыл. ethnic identity, грек. ethnos халық, тайпа + лат. identicus теңдес) – индивидтің белгілі бір Этностық топпен, Этноспен, Халықпен өзінөзі теңестіруі, тиесілі етуі (қар. Мемлекеттік бірдейлестік, Еуразиялық бірдейлестік, Тілдік бірдейлестік). ЭТНОСТЫҚ СТЕРЕОТИПТЕР (грек. stereos – қатты + typos – із, таңба, ор. этнические стереотипы, анг. ethnic stereotypes) – түрлі этностық қауымдастықтардың өкілдеріне тəн адамгершілік, ақыл-ой, физикалық сапалар туралы салыстырмалы түрде алғанда тұрақты түсініктер. Э.С. – қасаң сұлбаланған, эмоциялық бояуы күшті жəне айрықша тұрақты пішім. Мұндай пішімі адамның өз ұлтының да, басқа ұлттың да өкілдерінің психологиялық жəне мінез-құлықтық ерекшеліктерін бірыңғай қарапайым деңгейде ғана білуінен, кей тұстарда дəл білмей, бұрмаланған күйде білуінен көрінеді. Қарабайыр санада, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарында да Э.С. теріс құбылыс екендігі жөнінде пікір көбірек тараған. Бұл, біріншіден, кез келген стереотип сияқты, Э.С. да болмыстың адамдар санасындағы қасаң бейнесін көрсететіндігімен, стереотип мазмұнындағы түсініктер ырықсыз, тиянақсыз болып келетіндігімен, оны өзгертудің, қайтадан ойластырудың, əсіресе терістеудің қиындығымен байланысты. Екіншіден, теріс көзқарастың болуының себебі сонда, дүние жүзі ғылымында кемсітуішілікке ұшыраған этностық азшылыққа қатысты жағымсыз стереотиптер басқасынан гөрі көп зерттелген. Үшіншіден, Э.С. негізінде екінші бір қайталама дереккөздерден

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК алынған жанама түсініктер, бұрынғы этносаралық байланыстар тарихынан жиналған тəжірибесін кейінгі ұрпақтың субъективті тұрғыдан парықтауынан алынған жанама түсініктер жатады. Стереотипте этнос жөнінде əуестіктен туған əділетсіз, теріс я жақсы түсініктер ғана емес, ұлттың этномəдени келбетінің күшті жəне əлсіз жақтары туралы ақпарат та сақталады. Бұлар қандай да бір топ өкілдерінің ықпалдасуының мүмкіндіктері мен өзіндік ерекшелігі ретінде қаралады, белгілі бір ұлттың адамдарына қатысты нақты əрекет етуге болатыны жөнінде ұйғарым жасатады, жөн-жобасын нұсқайды. Стереотиптенуде ретке салынған, қасаң, бірыңғай жеңілдетіп қабылдауға келіп саятын негізгі психологиялық функциялардың бірі қолданылады. Екіншісі, құндылық-қорғаныс функциясы, дара адамның құндылықтарын, тұғырлы құқықтарын сақтауға сеп болады. Əлеуметтік-психологиялық функциялардың ішінен топаралық жіктеу функциясы мен топтың жағымды бірегейлігін қолдау функциясын бөліп қарайды. Əлеуметтік функциялардың ішінде қазіргі топаралық қатынастарды ақтау мен түсіндіру функциясы, сондай-ақ қазіргі қатынастарды сақтау функциясы ерекше. Э.С. аталған функциялары ішкі жəне сыртқы этномəдени белсенділікпен өзара тығыз байланысты болады да қазіргі этносаралық қатынастар төңірегінде іске асады. Э.С. берік тұрақтылығы қанша дегенмен абсолютті емес, мызғымай қоймайды. Қасаңданатын нысанның бітіміндегі елеулі өзгерістердің соңын ала мұның да мазмұны уақыт өте келе трансформацияланады, сынықтық пайда болады. Сондай-ақ Э.С. этносаралық қатынастар сипатының өзгеруіне немесе этносаралық байланыстар қарқынының күшеюіне қарай да өзгеруі мүмкін. Арасындағы айырмашылықтарды жеткілікті шамада зерделемей-ақ тұтастай топтың өкілдеріне ортақ, ұқсас сипаттарды таңу да стереотиптендірудің өзіндік бір ерекшелігі болып табылады. Бұл қазір топаралық қабылдаудың əмбебап механизміне айналмақ тетік ретінде кең тараған. Э.С. мазмұнынан сол халықтың өкілдерінің сыртқы келбеті, өткен тарихы, өмір салты мен еңбек дағдысының өзгешеліктері туралы түсініктердің кешені ретіндегі берік негіз айқын байқалады. Сөйте тұра сол халықтың коммуникативтік жəне моральдық сапаларына қатысты құбылмалы пікірлер де аз емес. Бұл сапаларды бағалаудағы құбылмалылық ұлтаралық жəне мемлекетаралық қатынастардың өзгермелі жағдайларымен тығыз байланысты: бұл қатынастар достық пен ынтымақтан бастап əскери қақтығысқа дейін жетіп құбылып отыруы мүмкін. Стереотиптерді, əдетте, автостереотиптер жəне гетеростереотиптер деп бөледі. Автостереотиптер халықта, ұлтта, этноста қалыптасқан эмоционалдық əсері бар, бекем бейнесі болуы себебінен оң бағалардың кешенінен тұрады. Өзін таныған халық өзі мен өзінің қажеттіліктерін, мүдделерін артық көруге, күмəнсіз, заңды əрі табиғи деп санауға бейім болады. Бүкіл топқа қатысты ұшқары қорытындылар сол топтың жекелеген өкілдері туралы шектеу-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК лі ақпаратқа сүйеніп немесе тарихта қалыптасып қалған ырым-нанымдарға жете түсінбей сенген соң жасалады. Мұндайда мəселе өз этносының мəдениетін, мінез-құлығын сын көзбен қарамай дəстүр бойынша қабылдаудан келіп шығады. Алайда, өзіңдікі өзгенікінен əрқашан жоғары бағалана бермейді. Этносаралық алмасулар өрістеп, ықпалдасу кеңістігі ақпаратпен қанығып, этнофорлардың білімі артып, толеранттылық қағидаларын насихаттау табысқа жетіп тұрған қазіргі кездегі жағдайда бағаны жіктеп қою жүйесі басым болады: өз этностық тобының мəдениетінің бір сипаттарын топтың бір өкілдері оң бағаласа, екіншілері теріс бағалап жатады. Мұндай сыншылдық болмай өздерін өздері əсіре бағалау, күмəнсіз оң баға беру этноцентризмнің негізіне айналып келеді, шовинизмге негіз болатын тұстары аз емес. Осының салдарынан өз халқының асыра дəріптелген, түрлі жетістіктер мен кемелдіктер шоғырланған ұлы бейнесі жасалады. Осындай көзқарастар, басқаларға қатысты қасаң бағдар ұстану, əдетте, ұлттар арасында араздық, жек көрушілік туғызады, кейде тіпті қарулы беттесуге əкеп соғады. Бір кереғар жайт сол, саны аз халықтармен салыстырғанда, саны көп, демократиялық жақтан анағұрлым дамыған ұлттарда өз беделін өзі бағалауда сыншылдық сипат жиі байқалатынын сеніммен айтуға болады. Мұндай халықтарда оң автостереотиптерді зорайту кейде этностың саяси бірлігін нығайтудың, өз халқын басқа ұлттар мен мемлекеттер алдында ұлықтаудың бірден-бір тəсілі болады. Мұндай функцияны көбінесе басқа халықтарды бағалайтын пайымдаулардың жиынтығы ретінде, бірақ басқа этностарға, ұлттарға, халықтарға деген теріс көзқарастар есебінен гетеростереотиптер де атқара алады. Адам өзіне бөтен, жат нəрсемен кездескенде білгісі келіп қызығуымен қатар сақтығы да келе қалатыны белгілі. Сол сияқты бір ұлт я оның өкілі басқа бөтен ұлтпен я оның өкілімен кездескенде де осындай жайт болады, осыған орай, даму деңгейі мен əрекеттесуге қабілетін бағалағанда басқа этностық қауымдастықтар жөнінде жаңсақ түсінікке келуге де мүмкіндік туады. Бұл үдеріс қарсы жақтың жауабымен күшейе түсуі де мүмкін. Өзін белгілі бір қауымдастықтардан ерекшелеуге ұмтылысты көрсете отырып, басқа этностар туралы таптаурын түсініктер көбінесе сол басқа этнос лайық емес деп есептейтін жəне өздерінің ар-намыс, адамгершілік пен əсемдік, этностық пен мəдениеттің басқа да көріністері туралы түсінігіне қарама-қарсы сипаттамалардан құралады. Сондықтан басқа халықтарды бағалайтын пайымдаулардың жиынтығы ретіндегі гетеростереотиптер негізінде елеусіз болса да оң сипаттан гөрі көбінесе теріс сипатты болады, бірақ автостереотиптегідей өзін-өзі оң бағалауға сыншылдықпен қарамау гетеростереотиптерде басым болмайды. Оң гетеростереотиптер ұлтаралық жəне мемлекетаралық қатынастардағы, саяси үдерістердегі, мəдени алмасудағы оң өзгерістерді қабылдағыш болады. Бұлар (гетеростереотиптер) жайпап келе жатқан жаһандану жағдайында эт-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ностар мен мəдениеттердің аман қалуы үшін əріптес болудың пайдалы екенін түсінумен байланысты. Ұлттық сананың элементі ретінде Э.С. бұрынғы этностық қасиеттердің кейбірін абсолюттендірп, мəнін əсірелеп қана қоймай, өз этносында да, өзге этноста да жоқ сипаттарды таңуға да бейім болады. Э.С. саналы түрде жасалып, тұтастай бір елдердің, этномемлекеттік қоғамдастықтардың азаматтарының санасын «ойнатудың» құралына айналатын кездері аз емес. Мұндайда олар ұлтшыл ырым-жырымдар мен жалған сенімдердің, ұлттар арасындағы араздық пен дұшпандықтың тірегіне айналады. Əрекеттестіктің халықаралық кеңістігінде де, ел ішінде де бұған қарсы күресу қажет: оқу-ағартудың, тəрбиенің өзара түсіністік, əріптестік ахуалын туғызуға, мəдениетті дамытуға, ырым, нанымдарға қарсы иммунитет жасауға, ұлтаралық қатынастар мен мəдени ауыс-түйіске бүлдіргіш идеологияларды қолдануға қарсы тұруға қажетті барлық құрал-тəсілдерін пайдалану керек (қар. Ұлттық психология, Ұлттық эгоизм, Этнопсихология, Қоғамдық сана, Қоғамдық пікір). ЭТНОСТЫҢ СІҢУІ /АССИМИЛЯЦИЯ/ (ор. ассимиляция этническая, ағыл. assimilation ethnic(al)) – бір халықтың басқа халықпен тоғысып, олардың бірінің өз тілін, мəдениетін, ұлттық санасын жоғалтуы нəтижесінде ұлттық-психологиялық ерекшеліктерінің белгілі бір дəрежеде (көбінесе түбегейлі) трансформациялануы (қар. Ассимиляция). Э.с-н этносы əр текті жұрт топтарының түйісуінен, Этносаралық некелер т.с.с. байланыстардан туатын табиғи Э.с. жəне ұлттардың құқықтары тең емес елдерге тəн зорлықпен жүргізілетін Э.с. деп бөледі. Қосылып жатқан этномəдени топ біртіндеп басым мəдениеттің салттарына, құндылықтарына, өмір салттарына жəне көбінесе тіліне бейімделгенде (немесе бейімделуге мəжбүр болғанда), Э.с. жүреді. Э.с.-ны көбінесе Аккультурациямен теңестіреді, бұл негізгі қоғамның мəдениетінің пайдасына қарай этностық мəдениеттің жартылай немесе толығымен жоғалуын меңзейді. Егер Мəдени ассимиляцияның нəтижесінде осы топтың Сəйкестенуі, яғни этностық санасы ауысса, онда оның Э.с. бар деп айтуға болады. Дегенмен, жаңа мəдениетті меңгергеннен кейін де, Отан туралы есте қалған бұрынғы этностық өзіндік сана жаңасымен əлі де ұзақ уақыт қатар жүре алады. Мигранттардың ұрпақтарының өз сəйкестігін ауыстыруы, басқаша айтқанда, толықтай Э.с. оларды қоғамның лайықты қабылдағанда ғана мүмкін болады. ЭТНОСТЫҚ ТОП (ор. этническая группа, ағыл. ethnic group, ethnicity) – бірқатар себептермен этностың өзегінен ажырап, одан тыс тірлік ететін, халықтың немесе ұлттың тілінің, мəдениетінің, дінінің, тұрмысының кейбір ең маңызды ерекшеліктерін сақтаған айрықша бөлігі. Ұлттық-этностық, діни-қауымдастық, тілдік, мəдени-тұрмыстық белгілер бойынша ерекшеленіп, Э.т. субэтностық, этноконфессионалдық, этнолингвистикалық қауымдас-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тықтар түзейді, бұлар уақыт өте келе белгілі бір этносаяси мəртебе талап ете бастайды. Э.т. шоғырланған жəне бытыраңқы күйде болуы мүмкін. Біріншісін этноареалдық, екіншісін – этношашыраңқы топ деп атайды. Э.т. əдетте өзіндік мемлекеттік құрылым болмайды. Этностық қауымдастықтары мол көптеген мемлекеттерде Э.т. теңсіздігі немесе «этностық страфикация» орын алады. Э.т. көптеген себептердің нəтижесінде құралады. Біріншіден, бұл кезінде тарихи отанын тастап шыққан жəне түрлі елдер мен өңірлерде этномəдени ареалдар құрған адамдар болуы мүмкін. Екіншіден, бұл көші-қонның, эмиграцияның, депортацияның, шегаралардың өзгеруінің салдарынан өз этносынан бөлініп кеткен адамдар қауымдастығы. Мəселен, Қазақстандағы Э.т. орыстардан, месхеттік түріктерден, украиндардан, татарлардан жəне көптеген басқалардан тұрады. Э.т. көбіне оны қоршаған басқа ұлттық титулды жұртшылықтың арасындағы азшылық болып шығады. Мұндайда Э.т. өз этносымен байланысы əлсіреп, негізінен тұрақсыз, тіпті кездейсоқ сипат алады. Ұрпақтан ұрпаққа ауысқан сайын олар тұрақты түрде экономикалық, əлеуметтік-саяси, əлеуметтік-психологиялық, этномəдени қарым-қатынаста бірге өмір сүретін ұлттарға сіңісіп кетеді. Əдетте жыл өткен сайын өздері ажыраған этноспен салыстырғанда ділдегі елеулі айырмашылықтар ұлғая береді. Мұның мысалын мынадан көруге болады: байырғы қазақстандық орыстар өздерінің тарихи отанына көшкенде оларды көбіне толыққанды орыстар ретінде қабылдамайды да, олардың жаңа болмысқа бейімделуі тым қиынға соғып жатады. Əлемдік тəжірибе көрсеткеніндей, этностық азшылықтардың ахуалы, мəртебесі олардың əлеуметтік-саяси болмысының беріктігіне байланысты. Тұрақсыздық жағдайында ең жанға бататын ыңғайсыздықты Э.т. сезінеді, олар өздерінің құқықтарының кемсітушіліксіз жəне нұқсансыз, өзіндік дербес мəдениетті жоғалту қауіпінсіз біршама қамтамасыз етілетіндігіне сенім болуына аса мұқтаж (қар. Этносытқ анклав, Ұлттық-мəдени автономия, Ұлттық-аумақтық автономия, Саны аз халықтар, Халық, Ұлттық азшылық, Халық санағы). ЭТНОСТЫҚ ТІЛ (ор. этнический язык, ағыл. ethnic language) – Этностық топтың Тілі, сол топпен (өзін-өзі) бірдейлестіретін тіл (қар. Автохтондық тіл, Жергілікті тіл, Тұрғылықты тіл, Миноритарлық тіл, Халық, Титулды тіл, Этнос, Тіл, Диаспора тілі, Ұлтаралық қатынас тілі). ЭТНОТІЛДІК АХУАЛ (грек. ethnos халық, тайпа + тіл жəне лат. situacio жағдай, хал, ахуал, ор. этноязыковая ситуация, ағыл. ethnolinguistic situation) – мемлекеттің, əкімшілік-саяси құрылымның, аумақтық бірлестіктің, өңірдің шегіндегі этностар мен тілдердің жағдайы мен иерархиясы. Э.а. объективті талдау үшін тілдердің функциясын талдау аздық етеді. Тілдерге деген қаты-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК нас, азаматтық, этностық жəне тілдік тұрғылардан өзін-өзі сəйкестендіру, этносаралық қатынастардың шиеленісу дəрежесі, конфессиялық ықпалдың дəрежесі, тілдік шиеленістердің болып қалу мүмкіндігі, тілді меңгеру деңгейі тағы басқа көптеген жайттар ескерілуге тиіс (қар. Сəйкестілік (Идентификация), Этностық топ, Этностық бірдейлесу, Этнолингвистика, Этнос, Тілдік ахуал, Тілдік сана, Шиеленіс (Конфликт) (тілдік). ЭТНОСТЫҚ ҰТҚЫРЛЫҚ /МОБИЛЬДІЛІК/ (лат. mobilis – жылжымалы, ор. мобильность этническая, ағыл. ethnic mobility) – 1. Этнос өкілдері жағдайларының этностық жұмылдыруға байланысты өзгеруі. 2. Тұрғындардың Миграциясы мен адамдардың əлеуметтік мəртебесінің өзгеруіне байланысты этноəлеуметтік үдерістер (қар. Этностық көші-қон). Қазіргі қоғамда жалпы үш стратификациялық деңгейді – жоғарғы, орташа жəне төменгі деңгейлерді – бөліп көрсетуге болады. Ал əр деңгейдің ішінде өз кезегіне қарай түрлі əлеуметтік топтардың сатылап реттелген жиынтығы болады. Бұл құрылымнан қандай да бір орын алатын этностық топтың өз əлеуметтік мəртебесін өсіріп не төмендетіп, я болмаса тігінен орын ауыстырып, бір деңгейден басқа деңгейге өтуге мүмкіндігі бар. Э.ұ. кейде кейбір этностардың кейбір əлеуметтік топтардың түйіскен жерінде қалып айтарлықтай психологиялық қиыншылықтарға ұшырауына əкеліп соғады. Бұлардың əрі-сəрі күйге түсуі көбінесе қандай да бір себептермен ықпалдас əлеуметтік топтардың біріне бейімделуге қабілетсіздігінен немесе оны қаламауынан болады. Екі мəдениеттің арасында тұрғандай күйдегі бұл феномен, əлеуметтік кеңістікте орын ауыстырумен байланысты бұл құбылыс этностық маргиналдылық деп аталады (қар. Этнос, Этностық топтар). ЭТНОФОР (ор. этнофор, ағыл. ethnofore, грек. ethnos – халық, тайпа + италиян. fora – тысқары, сырт, алда) – этностық мəдениет пен ұлттық психиканың дара иесі, мысалы, қазақ, орыс, беларус жəне т.б. Ю.Платонов бойынша, этнос өкілі, этностық сана иесі ретіндегі индивид (қар. Этностық топ, Этнолингвистика). ЭТНОСТЫҚ ФУЗИЯ (фр. Fusion, лат. fusio балқытып қосу, ор. этническая фузия, ағыл. ethnic fusion) – тілі мен мəдениеті жағынан тектес бірнеше этностық дербес топтардың жаңа, анағұрлым үлкен бір этнос болып бірігуі. Мыс., шығыс славян тайпаларының (поляндықтар, древляндықтар, дреговичтер, вятичтер т.б.) көне орыс халқы болып тоғысуы. Э.ф. – этностық өзіндік сананың ауысуына алып келетін этнотрансформациялық үдеріс. Өзіндік сананы өзгертпейтін, этноэволюциялық үдеріс этностық шоғырланумен қарама-қарсы қойылып қаралады. Алайда Э.ф. мен этностық шоғырлану – бір-бірімен тығыз байланысты үдерістер. Э.ф. уақыт өте келе этностық шоғырлануға ұласады, сондықтан нақты бір этностық үдерісті зерттегенде, бұл үдерістің Э.ф-ның соңғы сатысы əлде этностық шоғырланудың бастапқы

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК сатысы екенін тауып типологиялық сипаттама беру қиындық келтіруі мүмкін (қар. Аккультурация, Ассимиляция, Этнос). ЭТНОТІЛТАНУ /ЭТНОЛИНГВИСТИКА/ (грек. ethnos халық, тайпа + linguistique < lingua тіл, ор. этнолигвистика, ағыл. ethnolinguistics) - ұлттық Мəдениеттің, Ділдің жəне халық психологиясын бейнелеудің тілдік пішіндері мен тəсілдерін зерттейтін тілтанулық бағыт. Э. үшін тіл – ұлттық Əлемнің тілдік бейнесін, Тіл мен мəдениеттің қатынасын, сондай-ақ Тілдің дамуы мен қолданылуындағы лингвистикалық жəне этностық факторлардың ықпалдастығын көрнектеуші құрал. Э. «мəдени антропологиядан» (ХΙХ-ХХ ғасырлар, АҚШ) келіп шығады, сондықтан: а) Э-ны кейде Антропологиялық лингвистика немесе Лингвистикалық антропология деп те атайды; ə) Э. бастапқыда Еуропа халқынан айрықша халықтардың тілі мен мəдениетін зерттеуге бағдарланды; б) Тілдік қабілетке деген қызығушылық Э. байланысты; в) Э. проблемалары мен Сепир-Уорф гипотезасының, Неогумбольдтшілдіктің араларында тығыз байланыс бар; г) Э. түрлі Эксперименттерге, Ақпарат берушілермен жұмысқа, сан-мөлшерлік талдауға сүйеніп Түздік зерттеулер жүргізіледі (қар. Этностық топ, Этнология, Этнография, Сөйлеу этнографиясы, Этносоциология, Тілді жоспарлау, Тілдік ахуал). ЭТНОҰЛТТЫҚ САЯСАТ (ЭТНОСАЯСАТ) (ор. этнонациональная политика (этнополитика), ағыл. ethnic-national politics (ethnopolitics)) – мемлекеттің ұлттық саясатының этносаралық қатынастарды реттеуге, үйлестіруге ұйғарылған бөлігі. Қоғамдық ғылымдар лексикасында «этносаясат» (мұнан ары – Э.) термині шектеулі аяда ғана қолданылады. Мысалы, Ресей Федерациясында мұның орнына «ұлттық саясат» ұғымы қолданылады да, мынадай мағыналарды қамтиды: ұжымдық жəне дара деңгейлердегі этностық əртүрлілікке байланысты істі басқарудың мемлекеттік саясаты, этностық қауымдастықтар арасындағы қатынастарды реттеу саясаты, ел аумағында я елдің жекелеген өңірінде қоныстанған өкілдері бар мəдениет пен тілдерді қолдау мен дамыту саясаты. Ресейдегі Э.с. қозғалыстарының саясаткерлері мен белсенділерінің арасында «ұлттық саясатты» этностық азшылыққа мемлекеттің қамқорлық жасауы деп түсінетіндер аз кездеспейді. Мұның дұрыс түсінік емес екенін «ұлттық саясат» терминінің мəн-мағыналық мазмұны жағынан «мемлекеттік саясат» терминімен мəндес екендігінен-ақ байқауға болады. Сондықтан ұлттық саясат дегенде мұны мемлекеттің ұлттық, яғни, мемлекеттік мүдделерді іске асыруға арналған сыртқы жəне ішкі саясаты деп ұғамыз. Міне, осы себептен де мемлекеттің ішкі саясатының этностық қауымдастықтарының араларындағы, олар мен мемлекеттің арасындағы қатынастарды реттейтін саласын анықтауға «этносаясат» немесе «этноұлттық саясат» термині анағұрлым дəл келеді. Бұл аталым қазіргі қоғамдық ғылымдарда да кеңінен қолданыла бастады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Этноұлттық саясат (этносаясат) – ғылымдағы жаңа ұғым, бір жағынан, қазіргі этностарды ішкі саясатқа жəне халықаралық үдерістерге тартуды білдірсе, екінші жағынан, мемлекет, саяси институттар мен партиялар өздерінің жұмыстарында этностық ерекшеліктердің факторын ескеру, пайдаланудың тəсілі əрі қажеттілік болып табылады. Этносаясат – этностар, этностық топтар арасындағы қарым-қатынасты реттеу жолындағы қарекет. Бұл саясат тиісті саяси құжаттармен жəне мемлекеттің құқықтық кесімдерімен бекітіледі. Қазақстандық ғалымдар мен сарапшылардың пікірінше, бұл саясат мемлекет пен басқа да саяси институттардың этносаралық қатынастарды реттейтін жəне соған байланысты шешімдер қабылдайтын, этностық үдерістерді басқаратын жұмыс екенін көрсетіп отыр. Осыған орай, біріншіден, ұлттық саясаттың жүзеге асуын қамтамасыз ететін субъектілердің құрамы кеңейтілген: бұған мемлекет қана емес, басқа да саяси институттар (партиялар, мемлекеттік емес ұйымдар, жергілікіті басқару орындары, діни бірлестіктер т.с.с.) тартылған. Екіншіден, этносаясаттың функционалдық (қолданылатын) аспектілері нақты айқындалып қойған. Сөйтсе де, қоғамтанушы бірқатар ғалымдар, əсіресе этнологтар, этносаясатты мемлекеттің, оның барлық азаматының ұлттық мүдделерін қамтамасыз ететін саясат, сол мемлекеттің ішінде де, халықаралық деңгейде де іске асырылатын саясат деп есептейді. Яғни, бұл тұста ғалымдар екі ұғымды – «мемлекет» пен «ұлт» ұғымдарын – сабақтастырады. Ғалымдар осыған орай «ұлттық» деген терминдік анықтауыш пен оған анықталғыш болатын құбылыстарды мемлекеттің этносаралық қатынастар саласындағы саясатын белгілеуге лайықсыз термин деп түсінеді. Мемлекеттіліктің тиімді жұмсалымы үшін этносаясат адамзат қоғамында шығып қалатын қақтығыстардың шешімін табудың жолы мен тəсілін анықтаудың стратегиясы ретіндегі саясатты белгілеуге, қоғамдастықтың барлық мүшелерінің арасында қақтығысқан тараптарды бітімдестіру мүмкіндігін табуға септесуге тиіс. Өйткені этносаясат – мемлекеттің бүтін саясатының, саяси партиялардың, ұйымдар мен бірлестіктердің саясатының бөлігі. Осы саясат этностық (ұлттық) мəселенің, этносаралық қатынастардың дамуының, этностардың (яғни, мемлекеттің барлық ұлтының) тілі мен мəдениетінің дамуының стратегиялық бағытын көрсетеді. Бұл бағыттың арнаулы ұлттық бағдарламалармен жəне мемлекет конституциясының тиісті тарауларымен бекітілуі бұлжымас қағидаға айналған. Егер саясат дегеніміз мемлекет істеріне қатысу, саяси қарекеттің түрлерін, міндеттерін, типтері мен бағыттарын, сондай-ақ жүзеге асыруға септесетін амалдар мен əдістерді, технологиялар мен тетіктерді анықтау дейтін болсақ, онда этносаясат – этностар мен этностық топтардың мемлекет істеріне қатысуы, соған орай, мемлекеттің этностардың ісіне қатысуы, этностардың тірлігінің тұрақтылығы мен табысты дамуына, олардың мүдделері мен құқықтарының сақталуына мемлекеттік кепілдік беруге жағдай жасау (қар. Мемлекет, Сəйкестілік, Демократия, Этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімінің қазақстандық үлгісі).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ҚАЗАҚСТАН ЭТНОСТАРЫ (қысқаша анықтамалық мəліметтер) (Сүлейменова Э.Д., Садуақасова А.К., Шаймерденова Н.Ж., Калмыков С.К.,) АБАЗИНДЕР, өз атауы – абаза. Қазақстандағы абазиндер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 64 адам, 2009 жылғы мəліметтер бойынша 27 адам. Абазин тілі – Қарашай-Черкес Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан абазиндері этностық тобының экзогенді тілі. Абазин тілі иберий-кавказ тілдері семьясының абхаз-адыг (батыс кавказдық) тобының абхаз-абазин ішкі тобына жатады. Дінге сенетіндері – сүннит мұсылмандар. АБХАЗДАР, өз атауы – апсуа. Қазақстандағы абхаздар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 185 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 76 адам. Абхаз тілі – Абхазия Республикасының мемлекеттік тілі, Қазақстан абхаздары этностық тобының экзогенді тілі. Абхаз тілі иберий-кавказ тілдері семьясының абхаз-адыг (батыс кавказдық) тобына жатады. Абхаз топтарының діни санасында христиандықтың, исламның жəне жергілікті дəстүрдегі көне нанымның сипаттары бар, елеулі бөлігі дінге бейтарап қарайды. АВАРЛАР, өз атауы – маарулал. Қазақстандағы аварлар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 1407 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 1228 адам. Авар тілі – Дағыстанның он төрт мемлекеттік тілінің бірі; Қазақстан аварлары этностық тобының экзогенді тілі. Авар тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах-дағыстан тармағының авар-цез тобының авар-анд ішкі тобына жатады. Дінге сенетін аварлардың басым көпшілігі – шафиқ мазхабындағы сүннит мұсылмандар. АВСТРИЯЛЫҚТАР: өз атауы – остеррайхер. Қазақстандағы австриялықтар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 45 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 61 адам.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Неміс тілі (неміс тілінің жоғарғы неміс жəне төменгі неміс диалектілері) – Қазақстан австриялықтары этностық тобының экзогенді тілі. Неміс тілі – Германияның ресми тілі, Австрияның, Швейцария конфедерациясының, Люксембург ұлы княздігінің, Бельгия Корольдігінің, Бельгия князьдігінің, Лихтенштейін князьдігінің ресми тілдері; Еуропалық Одақтың 25 ресми тілінің бірі; əлемдік тілдердің қатарына кіреді жəне БҰҰ ресми жұмыс тілінің бірі; туған тілі əр түрлі адамдардың тілдесуі үшін lingua franca. Неміс тілі үндіеуропа тілдік семьясы герман тобының батыс германдық ішкі тобына жатады. Діни санасы жағынан австриялықтар, Қазақстанның немістері сияқты, католик, лютеран, қазіргі протестанттық жəне басқа бағыттарды ұстанады. АҒҰЛДАР, өз атауы– агъул шуй, агъул. Қазақстандағы ағұлдар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 126 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 94 адам. Ағұл тілі – Дағыстан Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан ағұлдары этностық тобының экзогенді тілі. Ағұл тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах-дағыстан тармағының лезгин ішкі тобына жатады. Дінге сенетін ағұлдар – шафих мазхабындағы сүннит мұсылмандар. АДЫГЕЙЛІКЕР, өз атауы – адыге. Қазақстандағы адыгейлер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 130 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 87 адам. Адыгей тілі – Адыгей Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан адыгейлері этностық тобының экзогенді тілі. Адыгей (кях) тілі иберий-кавказ тілдері семьясының абхаз-адыг (батыс кавказдық) тобына жатады. Қазіргі адыгейліктердің көбі, тарап кеткен басқа да адыгтар сияқты, өздерін мұсылманға жатқызады. ƏЗІРБАЙЖАНДАР, өз атауы – азербайджанлы, азери. Қазақстандағы əзірбайжандар саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 78 295 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 96 179 адам. Əзірбайжан тілі – Əзірбайжан Республикасының мемлекеттік тілі; Дағыстан Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан əзірбайжандары этностық тобының экзогенді тілі. Əзірбайжан тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының оңтүстік-батыс оғыз тармағына кіреді. Этностық топтың шағын қоныстануы Оңтүстік Қазақстанда 33,04%, Алматы облысында 17,42%, Жамбыл облысында 12,1%. Қазақстан аумағында

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК əзірбайжан ұлттық-мəдени бірлестіктері жəне олардың бөлімшелері қалалар мен аудандарда жұмыс істейді. Барлық əзірбайжанның тоқсан пайыздайы шейіт мұсылмандарға жатады, ал сүннит мұсылмандығындағы аздаған əзірбайжандар ханафи мазхабын ұстанады. АЛБАНДАР, өз атауы – шкиптар. Қазақстандағы албандардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 46 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 459 адам. Соңғы жылдары құрылыс жұмысшылары мен олардың отбасыларының есебінен он есе көбейді. Албан тілі – Албан Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан албандары этностық тобының экзогенді тілі. Албан тілі үндіеуропа тілдері семьясының оқшауланған тіліне жатады. Діни сенімі жағынан алғанда, Албаниядан келген албандықтар христиандықты (православие, католик) ұстанады, едəуір бөлігі – мұсылмандар. Сербияның Косово автономиясынан шыққан албандықтардың басым көпшілігі – сүннит мұсылмандар. АЛЕУТТЕР, өз атауы – алеут. Қазақстандағы алеуттердің саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 8 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 4 адам. Алеут тілі – Қазақстан алеуттерінің эндогенді тілі. Алеут тілі палеоазиаттық тілдері семьясының эскимос-алеут тобына жатады. Дінге сенетін алеуттер православиені ұстанады. АЛТАЙЛЫҚТАР, өз атауы – алтай кижи, еск. ойрот. Қазақстандағы алтайлықтардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 462 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 210 адам. Алтай тілі – Алтай Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан алтайлықтары этностық тобының экзогенді тілі. Алтай тілі – алтай тілдері семьясының түркі тобы шығыс-ғұн тармағының қырғыз-қыпшақ тобына жатады. Алтайлықтардың дəстүрлі діні – шамандықты. ХІХ ғасырдың соңында Алтайға православие миссионерлері келді. ХХ ғасырда алтайлықтардың арасында ламаизмнің бір түрі ретінде бұрқандық кең тарайды. Солай бола тұра шамандық жолын ұстануға ден қойылады. АРАБТАР, өз атауы – əл-араб. Қазақстандағы арабтардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 533 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 717 адам.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Араб тілі – барлық араб елдерінің, Сомали Демократиялық Республикасының, Джубити Республикасының ресми тілі. БҰҰ-ның ресми жəне жұмыс тілдерінің бірі; Қазақстан арабтары этностық тобының экзогенді тілі. Араб тілі афразиялық немесе семит-хамит ірі тілдер семьясының семит тармағына жатады. Қазақстанда өмір сүретін арабтардың көбі сүннит мұсылмандар, шейіттікті ұстанатындары да бар. АРМЯНДАР, өз атауы – хай. Қазақстандағы армяндар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 14 758 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 14705 адам. Армян тілі – Армения Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан армяндары этностық тобының экзогенді тілі. Армян тілі – үндіеуропалық тілдер семьясының оқшауланған тілі. 2014 жылғы мəлімет бойынша ұйыса қоныстануы – Алматы қаласында – 2069 адам, Астанада – 1119 адам, Қостанай облысында – 1695 адам, Солтүстік Қазақстанда – 1353 адам. Қазақстан Республикасының барлық қалаларында армяндардың өз мəдени орталықтары бар. Армяндардың көбі христиандықтың ең бір көне бағыты миофизит апостол шіркеуінің бағытын ұстайды. Армяндардың аздаған бөлігі православие мен католиктік бағыттарға сенеді. АССИРИЯЛЫҚТАР (АЙСОРЫ, АСОРИ), өз атауы – сураи, халдеи. Қазақстандағы ассириялықтардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 371 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 186 адам. Көне заманда ассириялықтар əуелі Месопотамияны мекен етіп, арамей тілінде сөйлеген. Қазіргі уақытта дүние жүзіне ең көп шашыраған халықтың бірі болып есептеледі. Ассирия тілі – Қазақстан ассириялықтары этностық тобының эндогенді тілі. Ассирия (жаңа ассириялық, айсорлық) тілі семит-хамит тілдері семьясының арамей тобының солтүстік-орталық ішкі тобына жатады. Дінге сенетін ассириялықтардың көбі – христиандар. Қазақстандағы ассириялықтар Шығыстың ассириялық шіркеуіне, Халдей католиктік шіркеуіне немесе православиеге жатуы мүмкін. АУҒАНДЫҚТАР, өз атауы – пуштун, паштан, пахтан. Қазақстандағы ауғандықтардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 491 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 943 адам. Пушту – Ауғанстанның ресми тілі (дари тілімен қатар); Қазақстан ауғандары этностық тобының экзогенді тілі. Пушту (пашто, ауған тілі) үндіеуропалық тілдер семьясы иран тармағының шығыс-иран тобына жатады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Кейбір облыстарда Ауған ұлттық-мəдени бірлестіктері бар (Солтүстік Қазақстан, Алматы облысы). Үстем діні – сүнниттік ислам, оған жұртының 90%-ы берілген. Ауғандықтар арасында будданы, зороастризмді ұстанатындар, шетелдік діндестермен байланысы бар синкретикалық нанымдарға сенетіндер де (йезидтер) бар. БАЛҚАРЛАР, өз атауы – таулула – «горцы», малкъар халкъ, маллкъарлы. Қазақстандағы саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 2079 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 1847 адам. Қарашай-балқар тілі қолданылады, Кабарда-Балқар Республикасының мемлекеттік тілі болып саналады, Қазақстан балқарлары этностық тобының экзогенді тілі. Қарашай-балқар тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының батыс ғұн бұтағындағы қыпшақ тобының қыпшақ-половец ішкі тобына жатады. Қазіргі уақытта балқарлардың басым көпшілігі – сүннит мұсылмандар. Күнделікті санада жарылқаушы құдайларға, сиқыршылыққа, табиғаттың киелі құбылыстарына деген сенім де сақталып қалған. БАШҚҰРТТАР, өз атауы – башқұрт. Қазақстандағы башқұрттардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 23 247 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 17 006 адам. Башқұрт тілі – Башқұртстан Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан башқұрттары этностық тобының экзогенді тілі. Башқұрт тілі алтай тілдері семьясының түркі тобы батыс ғұн тармағының қыпшақ-бұлғар ішкі тобына жатады. Дінге сенетін башқұрттар, əдетте, сүннит мұсылмандар. 2014 жылғы мəлімет бойынша башқұрттардың шоғырланып ықшам қоныстануы Карағанды облысында (23,94%), Қостанай облысында (22,67%), Ақмола облысында (11,28%) байқалады. Қазақстанның барлық ірі қалаларында башқұрттардың мəдени орталықтары бар. БЕЛОРУСТАР, өз атауы – беларус. Қазақстандағы белорустардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 111 927 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 61 449 адам. Белорус тілі – Беларусь Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан белорустары этностық тобының экзогенді тілі. Белорус тілі үндіеуропалық тілдер семьясының славян тобының шығыс славян ішкі тобына жатады. Дінге сенетін белорустар, негізінен, православиені ұстанады. 2014 жылғы мəлімет бойынша белорустардың шоғырланып ықшам қоныстануы Қостанай облысында (23,18%), Қарағанды облысында (19,87%), Ақмола облысында (17,97%), Солтүстік Қазақстан облысында (10,02%) байқа-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК лады. 90-жылдың соңында белорус ұлттық-мəдени орталықтары Павлодар, Өскемен, Астана, Қостанай, Қарағанды, Көкшетау, Петропавл қалаларында пайда болды. 2013 жылы Қазақстанда 12 белорус ұйымы тіркелді. БЕЛУДЖДЕР, өз атауы – балуи, балои. Дəстүрлі көшпелі мəдениеті жəне дамыған тайпалық бөлінуі бар иран халқы. Қазақстандағы белудждердің саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 33 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 137 адам. Белудж (балочи) тілі – Қазақстан белудждері этностық тобының эндогенді тілі. Белудж (балочи) тілі үндіеуропалық тілдер семьясының иран тармағының солтүстік-батыс тобына жатады. Діни сенімі жағынан белудждер – ханафи мазхабындағы сүннит мұсылмандар. БОЛГАРЛАР, өз атауы – болгар. Қазақстандағы болгарлардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 6195 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 4487 адам. Болгар тілі – Болгария Республикасының ресми тілі; Еуропа Одағындағы 25 ресми тілдің бірі; Қазақстан болгарлары этностық тобының экзогенді тілі. Болгар тілі үндіеуропалық тілдер семьясының славян тобының оңтүстік славян ішкі тобына жатады. Болгарлардың көбі (80%-ы) – христиандар, көбі православиені ұстанады. 2014 жылғы мəлімет бойынша ұлттың шоғырланып ықшам қоныстануы Павлодар облысында (911 адам), Ақтөбе облысында (687 адам) байқалады. Қазақстанның барлық ірі қалаларында болгарлардың мəдени орталықтары бар. БУРЯТТАР, өз атауы – бурят, буряад. Қазақстандағы буряттардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 553 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 341 адам. Бурят тілі – Бурят Республикасының мемлекеттік тілі, Қазақстан буряттары этностық тобының экзогенді тілі. Бурят тілі алтай тілдері семьясының монғол тобының ерін үндестігі бар агглютинативті типтегі тілдеріне жатады. 16 ғасырдан бастап буряттарда гэлуг немесе «шара шажан» (сары дін) мектебінің тибеттік буддизмі кең тарады, бұл наным-сенім тəжірибесінде осы уақытқа дейін сақталған буддизмге дейінгі шамандықпен араласып кеткен. ВЕНГРЛЕР, өз атауы – мадияр, мажар. Қазақстандағы венгрлердің саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 440 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 363 адам.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Венгр тілі – Венгрия Республикасының ресми тілі; Еуропалық Одақтағы 25 ресми тілдердің бірі; Қазақстан венгрлері этностық тобының экзогенді тілі. Венгр тілі оралдық тілдер семьясының угор тармағының фин-угор тобына жатады. Діни сенімі бойынша венгрлер – католиктер, про стестанттар мен православиеліктердің саны да едəуір. Кейбір облыстарда (Алматы облысы) венгр ұлттық-мəдени орталықтары бар. ВЕПСТЕР, өз атауы – вепса, бепса, лудиникад, тягалажет. Қазақстандағы вепстердің саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 30 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 1 адам. Вепс тілі – Қазақстан вепстері этностық тобының эндогенді тілі. Вепс тілі фин-угор тілдері семьясының фин-балтық тармағының солтүстік тобына жатады. Дінге сенетін вепстер 12 ғасырдан бері православиені ұстанады. ГАГАУЗДАР, өз атауы – гагауз. Қазақстандағы гагауздардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 678 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 490 адам. Гагауз тілі – Гагаузияның мемлекеттік тілі (молдаван жəне орыс тілдерімен қатар); Қазақстан гагауздары этностық тобының экзогенді тілі. Гагауз тілі алтай тілдері семьясының түрік тобының оңтүстік батыс ішкі тобына (оғыз ішкі тобына) кіреді. Дінге сенетін гагауздардың көбі – православиеліктер. ГРЕКТЕР, өз атауы – эллин. Қазақстан гректерінің саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 12703 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 8819 адам. Қазақстандағы грек тобы Краснодар аймағынан (1942 ж.), Қырымнан (1944 ж.), Грузиядан (1949 ж.) зорлықпен жер аударылған гректерден құралады, өздерін тек Түркияның солтүстік батысындағы понтийлік гректермен ғана емес, сонымен қатар Балқан гректерімен де теңестіреді. Грек тілі – Грекияның ресми тілі; Кипр Республикасының (түрік тілімен қатар) ресми тілі; Еуропалық Одақтың 25 ресми тілінің бірі. Қазақстан гректерінің экзогенді тілі. Грек тілі үндіеуропалық тілдер семьясының оқшауланған тілі болып есептеледі. Соңғы жүзжылдықта понтийлік гректердің көбі шашырау мен күштеп жер аудару барысында ескі грек тілінің диалектісі ретіндегі понтий тілінен айрылды. Қазақстан гректерінің бір бөлігі қазіргі грек тілін меңгерген, алайда көбі орыс тілінде сөйлеуге көшкен.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қазіргі гректердің бəрі – христиандар, басым көбі православиені, кейбірі католиктікті ұстанады. Осман басқыншылығы кезеңінде исламды қабылдаған мұсылмандары да бар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша этностық топтың шоғырланып ықшам қоныстануы Қарағанды облысында (1819 адам), Жамбыл облысында (1035 адам), Оңтүстік Қазақстан облысында (1033 адам) байқалады. Қазақстанның ірі қалаларының бəрінде гректердің мəдени орталықтары бар. ГРУЗИНДЕР, өз атауы – картвел. Қазақстандағы грузиндердің саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 5361 адам, 2013 жылғы мəліметтер бойынша 5358 адам. Грузин тілі – Грузияның мемлекеттік тілі; Қазақстан грузиндері этностық тобының экзогенді тілі. Грузин тілі иберий-кавказ тілдері семьясының картвелтобына жатады. Дінге сенетін грузиндердің көбі – Грузин Апостолдық автокефалды (дербес) православие шіркеуіне біріктірілген православиеліктер. Грузиндердің ішінде саны жағынан мұсылман қауымдастығы (Аджария) екінші орын алады (400 мың адам). Грузияда католиктер көп емес (100 мың адам). Кейбір облыстарда (Оңтүстік Қазақстан, Павлодар облыстарында) грузин этномəдени орталықтары бар. ГРУЗИЯЛЫҚ ЕВРЕЙЛЕР, өз атауы – картвел эбраел (қазақ тіліндегі сөзбе-сөз аудармасы «грузиялық еврейлер») – бабалары біздің дəуірімізге дейінгі заманда Грузия жеріне келген, осы күнге дейін еврейлердің иудаизм дінін ұстайтын этноконфессиялық топ. Грузиялық еврейлердің Қазақстандағы саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 18 адам, 2009 жылғы мəліметтер бойынша 23 адам. Қазіргі грузиялық еврейлер грузин тілін ана тілім деп санайды да, осы тілде сөйлейді. Грузин тілі – Грузияның мемлекеттік тілі; Қазақстан грузиндері этностық тобының экзогенді тілі, иберий-кавказ тілдері семьясының картвелтобына жатады. Грузиялық еврейлер жазуда да грузин əліпбиін қолданады. Иврит элементтерінен кейде іскери тілдесімде, саудада киврули жаргоны пайдаланылады, бұл жаргонды пайдалануды отбасылық дəстүрмен кейбір əлеуметтік-кəсіби топтар жалғастырып отыр. Өзін-өзі діни сəйкестендіру грузиялық еврейлердің санасынан нық орын алған. Иудаизм бір құдайға сенетін ибрахимдік деп аталатын үш діннің ішіндегі ең көнесі болып саналады, ибрахимдік діндерден, христиандық, буддашылдық пен ислам сияқты əлемдік діндерден өзгешелігі – бірұлттық (еврейлік) дін ретінде бағаланады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ДАРҒЫНДАР, өз атауы – дарғын, дарганти. Қазақстан дарғындарының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 879 адам, 2013 жылғы мəліметтер бойынша 826 адам. Дарғын тілі – Дағыстанның мемлекеттік тілдерінің бірі; Қазақстан дарғындары этностық тобының экзогенді тілі. Дарғын тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах-дағыстан тармағының лак-дарғын ішкі тобына жатады. Дінге сенетін дарғындар сүнниттік исламның шафиқ мазхабын ұстанады. ДОЛҒАНДАР, өз атауы – долған (дулған), тыа-кихи, саха, ертеректе донгот, адян (эдигэн), карын-туо ру-тайпа аттарымен белгілі болған. Қазақстандағы долғандар саны: 1999 ж. мəліметтер бойынша 25 адам, 2009 жылғы мəліметтер бойынша 3 адам. Долған тілі – Саха (Якутия) Республикасының жергілікті ресми тілдерінің бірі; Қазақстан долғандары этностық тобының экзогенді тілі. Долған тілі алтай тілдері семьясының түркі тіліне жатады. Дінге сенетін долғандар православиені ұстанады. ДҮНГЕНДЕР, өз атауы – лохуэй, хуэй, хуэйцзу. Қазақстан дүнгендерінің саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 36945адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 59898 адам. Дүнген тілі –Қазақстан дүнгендері этностық тобының экзогенді тілі. Хуэйлар, яғни дүнгендер – ханафи мазхабындағы сүннит мұсылмандар. 2013 жылғы мəлімет бойынша халықтың шоғырланып ықшам қоныстануы Жамбыл облысында (82,81%), Алматы облысында (2,98%), Алматы қаласында (12,10%) байқалады. Қазақстанның ірі қалаларының бəрінде дүнгендердің ұлттық-мəдени орталықтары бар. ЕВРЕЙЛЕР, өз атауы – иегудим; айд, айид. Қазақстандағы еврейлердің саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 6745 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 3262 адам. Көне тіл иврит семит-хамит тілдері семьясының семит тобына жатады. Қайта қалпына келтіріліп қазір қолданылып жүрген иврит тілі Израильдің (араб тілімен қатар) ресми тілі; Қазақстан еврейлерінің экзогенді тілі. Еврейлердің тағы бір тілі – идиш – үндіеуропалық тілдер семьясының герман тобының басты германдық ішкі тобына жатады, мұны ашкеназдық еврейлер қолдайды. Идиш тілі Қазақстандағы еврей диаспорасының эндогенді тілі. Еврейлердің дəстүрлі діні – иудаизм. Дүние жүзіне кең тараған еврейлердің көбі діни ортодокстар болып саналмайды, алайда кейбір рəсім-салттар мен ұсынылған өмір ережелерін ұлттық дəстүр ретінде сақтайды. Қазақстанның аумағында еврей этномəдени облыстық бірлестіктері, ал қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ИЖОРЛЫҚТАР, өз атауы – ингры, инкерикот, харьяляйн, изури. Қазақстандағы ижорлықлар саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 1 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 1 адам. Ижор тілі – Қазақстан ижорлықтары этностық тобының эндогенді тілі. Ижор тілі – оралдық тілдер семьясының фин-угор тобының балтық-фин бұтағының солтүстік тобына жатады. Ижорлықлар негізінен православиеліктер. ИНГУШТАР, өз атауы – галгай. Қазақстандағы ингуштардың саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 16900 адам, 2013 жылғы мəліметтер бойынша 15607 адам. Ингуш тілі – Ингуш Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан ингуштары этностық тобының экзогенді тілі. Ингуш тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах ішкі тобына жатады. Жазуы кириллицаға негізделген. Діни сенімі бойынша ингуштардың басым көбі – сүннит мұсылмандар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша, бұлардың үлкен қоныстары Ақмола облысында – 4769 адам, Павлодар облысында – 1747 адам, Солтүстік Қазақстан облысында – 762 адам, Алматы қаласында – 2487 адам, Астана қаласында – 2427 адам. Қазақстан аумағында ингуштардың облыстық ұлттық-мəдени бірлестіктері жəне қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. ИТЕЛМЕНДЕР, – ителмен, итэнми. Қазақстандағы ителмендердің саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 2 адам. Ителмен тілі – Қазақстан ителмендері этностық тобының эндогенді тілі. Ителмен (камчадал) тілі палеоазиялық тілдер семьясының чукот-камчат тобына жатады. КАРЕЛДЕР, өз атауы – карьяла, карьелайне. Негізінен Ресейдің Карелия Республикасында, Ленинград, Тверь облыстарында, Финляндияның шығысында мекен ететін фин-угор халқы. Қазақстан карелдерінің саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 411 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 518 адам. Карел тілі – Қазақстан карелдері этностық тобының экзогенді тілі. Карел тілі оралдық тілдер семьясының фин-угор тілдерінің балтық-фин тармағының солтүстік тобына жатады. Дінге сенетін карелдердің көбі – православиеліктер, ал Финляндиядағылар лютерандық пен православиені ұстанады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК КЕТТЕР, өз атауы – кет, кето; еск. – остяктар, енисейліктер (Енисей остяктары). Сібірдің тұрғылықты саны аз халқы, Краснояр өлкесінің солтүстігін мекен етеді. Қазақстан кеттерінің саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 5 адам. Кет тілі – Қазақстан кеттері этностық тобының эндогенді тілі. Кет тілі палеоазиялық тілдер семьясының енисейлік (кет-асан) тілдерінің біріне жатады. Кеттердің діни түсініктерінің негізінде анимизм жатады, қазір көбі православиені қабылдаған, дəстүрлі діни түсініктерінің де ізі сақталған. КОМИ (ескі. орысша атауы), ЗЫРЯНДАР, өз атауы – коми-морт (комиадам), коми-отар (коми адамдар), коми-войтыр (коми-халық), зырян (еск.). Фин-угор халқы, Коми Республикасының тұрғылықты жұрты. Қазақстандағы коми-зырян этностық тобының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 387 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 15 адам. Коми-зырян тілі – Коми Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстанда коми жəне зырян этностық топтарының экзогенді тілі. Коми-зырян тілі фин-угор тілдері семьясының фин-пермь тармағының пермь тобына жатады. Коми-зыряндар арасында бұрын үстем болған дəстүрлі көпқұдайлықтың орнын православиелік басып келеді, тұрмысы мен табынушылықтарында жаңалықтар көп. КОМИ-ПЕРМЯКТАР, ПЕРМДІКТЕР, өз атауы – пермяк. Ресейдің теріскей батысын мекен ететін фин-угор халқы. 2002 жылы олардың саны 125 мыңға жетті. Қазақстандағы коми-пермяк диаспорасының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 935 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 530 адам. Коми-пермяк тілі – Коми-Пермяк автономиялы округы тілдерінің бірі; Қазақстан коми-пермяк этностық тобының экзогенді тілі. Коми-пермяк тілі фин-угор тілдері семьясының фин-пермь тармағының пермь тобына жатады. Дінге сенетін пермьдіктер православиені ұстанады, ескі салтшылдар (старообрядцы) да бар. КОРЕЙЛЕР, өз атауы – госом сарам, коре сарам, хунчук сарам ( Чосон елінің адамдары, Коре елінің адамдары, Ханик елінің адамдары). Қазақстандағы корейлердің саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 99944 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 104 406 адам. Корей тілі – Солтүстік Кореяның ресми (мемлекеттік) тілі; Оңтүстік Кореяның ресми тілі; корей тілі (коре мар – корей тілінің юкчин жəне менчхон

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК диалектілерінен тұратын корей тілінің көнеленген нұсқасы) – Қазақстан корейлері этностық тобының экзогенді тілі. Корей тілі (коре мар, юкчин, менчхон) – генетикалық байланысы болжаммен ғана белгіленіп жүрген оқшау тіл. Бүгінде Қазақстандағы корей діни ұйымдарының пресвитериандық, баптистік, православиелік жəне вон-буддалық сияқты ағымдар бар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша корей этносы Алматы қаласында (27,18%,) Алматы облысында (15,8%), Қарағанды облысында (12,67%), Жамбыл облысында (8,95%), Оңтүстік Қазақстан облысында (8,71%) қоныстанған. Қазақстанның аумағында корейлердің республикалық жəне облыстық ұлттық-мəдени бірлестіктері жəне қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс жасайды. КОРЯКТАР жағалауда қоныстанған коряктардың өз атауы – нымылгын, бұғы шаруашылығымен айналысатын коряктардың өз атауы – чавиын. Камчатка түбегінің солтүстік бөлігінің тұрғылықты жұрты. Қазақстандағы коряктардың саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 48 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 121 адам. Коряк тілі – Қазақстан коряктары этностық тобының эндогенді тілі. Коряк тілі палеоазиялық тілдер семьясының чукот-камчат тармағына жатады. Коряктар арасында орыс православиелігі кең тараған, алайда дəстүрлі наным-сенімдері (шамандық) күшін сақтауда. КҮРДТЕР, өз атауы – күрд. Негізінен Түркия, Сирия, Иран мен Ирак елдері шекараларының түйісіндегі Күрдістанда орналасқан көптеген тайпалық топтардың жиынтығы. Қазақстандағы күрдтердің саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 32 764 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 41 431 адам. Күрд тілі – Иран Республикасының күрд өңірінің ресми тілі, Қазақстандағы күрдтер этностық тобының экзогенді тілі. Күрд тілі үндіевропалық тілдер семьясының иран тармағының солтүстік-батыс тобына жатады. Күрдтердің көбі (85%) сүнниттік исламды, бір бөлігі (5%) шииттік исламды, бір бөлігі (2%) алевистік исламды, бір бөлігі (8%) езидизмді, бір бөлігі (2%) христиандықты ұстанады. 2014 жылғы мəліметтер бойынша бұл этностың шоғырланып орналасуы Алматы облысында – 34,96%, Жамбыл облысында – 34,26%, Оңтүстік Қазақстан облысында – 21,17%. ҚАБАРДА, өз атауы – адыге.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қазақстандағы қабарда диаспорасының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 23 адам, 2013 жылғы мəліметтер бойынша 230 адам. Қабардалықтар қолданатын қабарда-черкес тілі – Қабарда-Балқар Республикасының мемлекеттік тілі, Қазақстандағы қабарда мен черкестер этностық топтарының экзогенді тілі. Қабарда-черкес (черкес) тілі иберий-кавказ тілдері семьясының абхазадыгей тобына жатады. Діни сенімі жағынан қабардалықтар – сүннит мұсылмандар. ҚАЗАҚТАР, өз атауы – қазақ. Қазақстанның тұрғылықты жұрты. Қазақтар сондай-ақ ерте заманнан бері Қазақстанмен шектес Қытайда, Ресейде, Өзбекстанда, Түркіменстанда, Монғолияның батысында өмір сүреді, басқа да елдерде мекендейді. Қазақстан қазақтарының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 7 млн 985 мың адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 11 млн 2868 адам. Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының титулдық этносының тілі, Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі. Алтай тілдері семьясының түркі тілдерінің батыс ғұн бұтағының қыпшақ тобының қыпшақ-ноғай ішкі тобына жатады. Қазақтардың дəстүрлі діні – ханафи мазхабындағы ислам. Қазақстанның аумағында көптеген қазақ облыстық жəне аудандық мəдени бірлестіктер, ал қалалар мен аудандарда олардың филиалдары жұмыс істейді. ҚАЛМАҚТАР, өз атауы – хальмыг. Қазақстан қалмақтарының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 731 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 442 адам. Қалмақ тілі – Қалмақ Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан қалмақтары этностық тобының экзогенді тілі. Қалмақ тілі алтай тілдері семьясының батыс-моңғол тобына жатады. Қалмақтардың негізгі діні – буддизм, бірақ олар бұған тəңіршілдік, көкке, тауға, ағашқа, суға, жерге табыну сияқты дəстүрлі наным-сенімдерді қосып алған. ҚАРАЙЫМДАР, өз атауы – қарайлар. Шығыс Еуропадағы қарайымшылдықтың жолын қуушы түркі тілдес, саны аз этностық топ. Дəстүрлі мекендері – Қырым, Батыс Украина мен Литвадағы кейбір қалалар. Қазақстан қарайымдарының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 28 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 231 адам. Қарайым тілі – Қазақстан қарайымдары этникалық тобының эндогенді тілі.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қарайым тілі алтай тілдері семьясының түркі тілдері батыс ғұн бұтағындағы қыпшақ тобының қыпшақ-оғыз ішкі тобына жатады (Баскаковтың топтастыруы бойынша). Діни сенімі – иудаизмнің Талмудқа дейінгі өте көне нұсқасы, қарайымшылдық, мұны оларға, қарайымдықтардың өздерінің пікірінше, хазарлар енгізген. ҚАРАҚАЛПАҚТАР, өз атауы – қарақалпайын. Қазақстан қарақалпақтарының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 1497 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 5890 адам. Қарақалпақ тілі – Қарақалпақстан Республикасының мемлекеттік тілі, Қазақстан қарақалпақтары этностық тобының экзогенді тілі. Қарақалпақ тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының батыс тармағының қыпшақ-ноғай ішкі тобына жатады. Дінге сенетін қарақалпақтар – сүннит мұсылмандар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша топтың шоғырланып ықшам қоныстануы Маңғыстау облысында (1788 адам), Атырау облысында (553 адам) байқалады. Кейбір облыстарда (Маңғыстау, Алматы, Оңтүстік Қазақстан) қарақалпақтардың ұлттық-мəдени орталықтары бар. ҚАРАШАЙЛАР, өз атауы – қарашайлы, таýлула. Қазақстан қарашайларының саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 1400 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 1030 адам. Қарашай-балқар тілі – Қарашай-Черкес Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан қарашайлары этностық тобының экзогенді тілі. Қарашай-балқар тілі алтай тілдері семьясының түркі тілдері батыс ғұн бұтағындағы қыпшақ тобының қыпшақ-половец ішкі тобына жатады. Қазіргі уақытта қарашайлардың басым көпшілігі сүнниттік исламның ханафи мазхабын ұстанады. ҚЫРЫМ ТАТАРЛАРЫ, өз атауы – қырымтатар. Қырымда тарихи қалыптасқан халық. Қазақстандағы қырым татарларының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 1007 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 1541 адам. Қырым татарларының тілі – Қазақстандағы екі этностық топтың – қырым-татар жəне қырым еврейлерінің (қырымшақтардың) эндогенді тілі. Қырым татарларының тілі – түркі тілдерінің бірі. Қырым татарларының басым көпшілігі – ханафи мазхабындағы сүннит мұсылмандар, бұл мұсылмандардың үлкен бөлігі Қырым мұсылмандарының діни басқармасына қарайды.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ҚЫРЫМШАҚТАР (ҚЫРЫМ ЕВРЕЙЛЕРІ), өз атауы – қырымчақлар, 1917 жылға дейін өздерін еуди – «иудеи» жəне срэль балалары – «Израиль балалары» деп атады. Өкілдері дəстүр бойынша талмудтық иудаизмды ұстанған, саны аз этноконфессиялық, этнотілдік топ, Қырымда мекен етіп, қырымшақ тілінде (қырым татарлары тілінің нұсқасы) сөйлеген. Көп бөлігі шашыраңқы мекендейді. Қазақстандағы қырымшақтардың (қырым еврейлерінің) саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 20 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 35 адам. Қырым татарларының тілі – алтай тілдері семьясындағы түркі тілдерінің бірі. ҚҰМЫҚТАР, өз атауы – құмық. Қазақстандағы құмықтардың саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 643 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 507 адам. Құмық тілі – Дағыстанның 14 мемлекеттік тілінің бірі; Қазақстан құмықтары этностық тобының экзогенді тілі. Құмық тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының шығыс хун тармағының қыпшақ-половец ішкі тобына жатады, алайда жекелеген ерекшеліктеріне қарай оғыз тобымен жақындасады. Дінге сенетін құмықтар сүннит түсінігіндегі исламды ұстанады. Құмықтардың көбі шафиқ мазхабында, бір бөлігі ханафи мазхабының жолында. Қазақстан аумағында күрдтердің облыстық этномəдени бірлестіктері, қалалар мен аудандарда олардың филиалдары жұмыс істейді. ҚЫРҒЫЗДАР, өз атауы – қырғыз. Қазақстандағы қырғыздардың саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 10 897 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 29 803 адам. Қырғыз тілі – Қырғызстанның мемлекеттік тілі, Қазақстан қырғыздары этностық тобының экзогенді тілі. Қырғыз тілі алтай тілдері семьясының түркі тілдерінің шығыс бұтағындағы қырғыз-қыпшақ тобына жатады. Қырғыздардың көбі – сүннит мұсылмандар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша қырғыздар Жамбыл облысында – 9259 адам, Оңтүстік Қазақстан облысында – 2796 адам, Маңғыстау облысында – 588 адам, Шығыс Қазақстан обылысында – 542 адам, Алматы қаласында – 6688 адам, Астана қаласында – 3889 адам шоғырланып орналасқан. Қазақстан аумағында қырғыздардың облыстық ұлттық-мəдени бірлестіктері жəне қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. ЛАКТАР, өз атауы – лак. Бұрын казикумух атымен белгілі болған.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қазақстандағы лактар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 590 адам, 2013 жылғы мəліметтер бойынша 392 адам. Лак тілі – Дағыстанның он төрт мемлекеттік тілінің бірі; Қазақстан лактары этностық тобының экзогенді тілі. Лак тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах-дағыстан тармағының лакдарғын тобына жатады. Дінге сенетіндер сүннит түсінігіндегі исламның шафиқ мазхабын ұстанады. Халықтың шоғырланып ықшам орналасқан жері Атырау облысында (136 адам). ЛАТЫШТАР, өз атауы – латвиеши. Қазақстандағы латыштар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 1816 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 1163 адам. Латыш тілі – Латвия Республикасының ресми тілі, Еуропалық Одақтың 25 ресми тілдерінің бірі. Қазақстан латыштары этностық тобының экзогенді тілі. Латын тілі үндіеуропалық тілдер семьясының балтық тармағына кіреді. Дінге сенетін латыштар көбінесе лютерандар мен католиктер болып келеді. ЛЕЗГИНДЕР, өз атауы – лезги, лезгияр. Қазақстандағы лезгиндер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 4619 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 3675 адам. Лезгин тілі – Дағыстанның он төрт мемлекеттік тілінің бірі; Қазақстан лезгиндері этностық тобының экзогенді тілі. Лезгин тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах-дағыстан тармағының лезгин ішкі тобына жатады. Кейбір облыстарда (Маңғыстау облысы) лезгин ұлттық-мəдени орталықтары бар. Дінге сенетін лезгиндердің көбі сүннит мұсылмандар. Лезгиндердің арасында шииттер жəне христиандар да бар. ЛИВТЕР, өз атауы – ливли, каламиез, рандалист. Балтық жағалауындағы саны аз фин халқы. Қазақстандағы ливтер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 3 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 49 адам. Лив тілі – Қазақстан ливтері этностық тобының экзогенді тілі. Лив тілі фин-угор тілдері семьясының балтық-фин оңтүстік тобына жатады. Дінге сенетіндері – христиандар (лютерандар). ЛИТВАЛЫҚТАР, өз атауы – лиетувяй.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қазақстандағы литвалықтар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 7070 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 4844 адам . Литва тілі – Литва Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан литвалықтары этностық тобының экзогенді тілі. Литва тілі үндіеуропалық тілдер семьясының балтық тармағына кіреді. Қазіргі кезеңде діншіл литвандар негізінен католиктікті ұстанады. 2014 жылғы мəліметтер бойынша халықтың шоғырланып ықшам қоныстануы Қарағанды облысында (1693 адам), Солтүстік Қазақстан облысында (667 адам) байқалады. Кейбір облыстарда (Қарағанды, Маңғыстау) литвалықтардың ұлттық-мəдени орталықтары бар. МАНСИ, өз атауы – манси (еск. – вогул). Ресейдегі саны аз халық, Ханты-Манси автономиялық округінің тұрғылықты жұрты. Қазақстандағы мансилер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 8 адам, 2009 жылғы мəліметтер бойынша 32 адам. Манси тілі – Қазақстан мансилері этностық тобының экзогенді тілі. Мансилердің 60%-дайы күнделікті өмірде орыс тілін пайдаланады. Манси тілі фин-угор тілдері семьясының обь-угор тармағына кіреді. Мансилер ресми түрде православиелікке айналдырылғанымен христиандыққа дейінгі наным-сенімдерін елеулі шамада сақтап қалған. Айналадағы əлем мен этностық топтың этногенезі туралы мифологиялық түсініктердің кешеніне зор мəн береді. МАРИЙЛЕР, өз атауы – мари; еск. – черемистер. Қазақстандағы марийлер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 6495 адам, 2009 жылғы мəліметтер бойынша 4340 адам. Марий таулық тілі жəне марий алқап тілі – Марий Эл Республикасының ресми жəне мемлекеттік тілдері, Қазақстан марийлері (таулық жəне алқаптық) этностық тобының экзогенді тілі. Марий таулық тілі жəне Марий алқап тілі фин-угор тілдері семьясының еділдік тармағына жатады. Марийлердің дəстүрлі халықтық діні марий мифологиясына негізделеді, христиандық пен исламдағы монотеистік түсініктердің ықпалымен енген түрлік өзгерістері бар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша бұл этностың көп қоныстанған жері Ақмола облысында – 800 адам, Ақтөбе облысында – 241 адам. МОЛДАВАНДАР, өз атауы – молдовень. Қазақстандағы молдавандар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 19462 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 14083 адам.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Молдаван тілі – Молдова Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан молдавандары этностық тобының экзогенді тілі. Молдаван тілі үндіеуропалық тілдер семьясының роман тармағының балқан-роман ішкі тобына жатады. Молдовада анағұрлым кең тараған дін – православие, ел жұртының 98%-ы осы дінде. Мұның қатарына ескі ғұрыпшылдар (старообрядцы), рухи молокандар, Шетелдегі орыс православие шіркеуінің шынайы православиеліктері, армян-григориандар, католиктер мен протестанттар да кіреді. 2014 жылғы мəліметтер бойынша халқының ең көп қоныстанған жері Қарағанды облысында (2447 адам), Қостанай облысында (2392 адам), Ақмола облысында (1623 адам), Ақтөбе облысында (1425 адам). Қазақстан аумағында молдаван облыстық мəдени бірлестіктері, қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. МОРДВА, өз атауы –мордва, эрзя. Қазақстандағы мордва этностық тобының саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 16145 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 6855 адам. Мордва мокшасы жəне мордва эрзясы – Мордовия Республикасының мемлекеттік тілдері; Қазақстан мордвалары этностық тобының экзогенді тілдері. Мордва мокшасы жəне мордва эрзясыфин-угор тілдері семьясының фин-еділ тармағының мордва ішкі тобын құрайды. Дінге сенетіндер негізінен православиені ұстанады, сондай-ақ халықтық дінге берілгендер де (мокшандардың дəстүрлі діні – «мокшень кой»), лютерандар да, молокандар да бар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша бұл этностың шоғырланып қоныстанған жерлері Қарағанды облысында – 2447 адам, Қостанай облысында – 2392 адам, Ақмола облысында – 1623 адам, Ақтөбе облысында – 1425 адам. Қазақстан аумағында мордва облыстық мəдени бірлестіктері, қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. НАНАЙЛАР, өз атауы – нанай (еск. гольдтар); бір тобы самагир деп аталған. Ресей Федерациясының Қиыр шығысындағы саны аз халық. Қазақстандағы нанайлар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 19 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 14 адам. Нанай тілі – Қазақстан нанайлары этностық тобының экзогенді тілі. Нанай тілі тұңғыс-манчжур тілдер семьясына кіреді. Дінге сенетіндері православиені ұстанады, бір бөлігі дəстүрлі наным-сенімдердің жолында. НГАНАСАНДАР, өз атауы – ня (а). (еск.самоед-тавгийлер). Сібірдегі тұрғылықты самодийлік халық. Қазақстандағы нганасандар тобының саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 6 адам.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Нганасан тілі – Қазақстан нганасандары этностық тобының экзогенді тілі. Нганасан тілі оралдық тілдер семьясының самодий тобына жатады. Православие дінін ұстанады, бір бөлігі дəстүрлі наным-сенімдердің жолында. НЕГИДАЛДАР, өз атауы – элькан бэйэнин, набэйэненин. Амур бойындағы тұңғыс-мəнжүрлік аз халық. Қазақстандағы негидальдар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 1 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 6 адам. Негидал тілі – Қазақстан негидалдары этностық тобының экзогенді тілі. Негидал тілі тұңғыс-манчжур тілдер семьясына жатады. Діни көзқарасы жағынан негидалдар – шаманизм түріндегі анимистер. НЕМІСТЕР, өз атауы – дойче; австриялықтар остеррайхер деп аталады. Қазақстандағы немістер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 353462 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 181348 адам. Неміс тілі – Германияның ресми тілі; Австрияның, Швейцария конфедерациясының, Люксембург ұлы герцогтығының, Лихтенштейн князьдығының ресми тілі; Еуропалық Одақтың 25 ресми тілінің бірі; əлем тілдері қатарына кіреді жəне БҰҰ-ның ресми жұмыс тілі, əртүрлі тілді адамдардың қарым-қатынасы үшін lingua franca. Неміс тілі (жоғарғы неміс тілі жəне төменгі неміс тілі диалектілері) – Қазақстандағы неміс этностық тобының экзогенді тілі. Неміс тілі үндіеуропалық тілдер семьясының герман тобының батысгерман ішкі тобына жатады. Дінге қатысы жағынан Қазақстандағы немістер, Германиядағы сияқты біртұтас емес; лютерандық, католик, меннонит, баптист, пятидесятник, адвентист, Иегово куəлары т.б. бағыттарды ұстанады. Жекелеген оқиғалар болмаса, ислам мен православиені қабылдаулары көрінбейді. 2014 жылғы мəліметтер бойынша бұл этностың шоғырланып қоныстанған жерлері Қарағанды облысында – 18,28%, Қостанай облысында – 15,51%, Ақмола облысында – 14,49%, Павлодар облысында – 11,65%, Солтүстік Қазақстан облысында – 11,23%. Қазақстан аумағында неміс республикалық, облыстық мəдени бірлестіктері, қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. НЕНЕЦТЕР, өз атауы – ненець, ненэй, ненець «нағыз адам» мағынасында (еск. самоед, юрак). Қазақстандағы ненецтер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 83 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 7 адам. Ненец тілі – Ямал-Ненец автономиялы округының мемлекеттік тілі (орыс тілімен қатар); Таймыр (Долган-Ненец) автономиялы округының мемлекет-

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК тік тілі (орыс тілімен қатар); Қазақстан ненецтері этностық тобының экзогенді тілі. Ненец (юрак-самоед) тілі оралдық тілдер семьясының самодий тобына жатады. Діни сенімі православие, дəстүрлі наным-сенімдерінің сипаттары сақталған. НИВХТЕР, өз атауы –нивхгу (амур диалектісі), нивгун (Шығыс Сахалин диалектісі) адам, адамдар мағынасында; еск. гиляктар. Қазақстандағы нивхтер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 8 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 4 адам. Нивх тілі – Қазақстан нивхтері этностық тобының экзогенді тілі. Нивх тілі (еск. гиляк тілі) палеоазиялық тілдер семьясының оқшауланған тілі. Ресми түрде православиеліктер болып саналғанмен дəстүрлі наным-сенімдері (табиғатқа, аюға табыну, шамандық т.б.) сақталған. НИДЕРЛАНДЫҚТАР, өз атауы – холандерс. Қазақстандағы нидерландықтар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 21 адам. Нидерланд тілі – француз тілімен қатар Нидерланд Корольдігінің мемлекеттік тілі; Бельгия Корольдігінің, Суринам жəне нидерландтық Антиль аралдарының ресми тілдерінің бірі; Еуропа Одағының 25 ресми тілінің бірі; Қазақстан нидерландықтары этностық тобының экзогенді тілі. Нидерланд (голланд) тілі – үндіеуропалық тілдер семьясының герман тармағының батысгерман ішкі тобының төменгі неміс тармағына жатады. Голландтықтардың шамамен жартысы өздерін христианға жатқызады: олар – католиктер мен протестанттар, негізінен, кальвинистер мен лютерандар. Осындай шамада (жартысына жуық) голландықтар өздерін дінге қатысты емеспіз деп санайды. НОҒАЙЛАР, өз атауы – ноғай. Соңғы тарихи кезеңде Қырымды, Солтүстік Кавказды, Еділдің оңтүстігін мекен етіп келе жатқан халық. Қазақстандағы ноғайлар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 350 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 295 адам. Ноғай тілі – Қарашай-Черкес Республикасының бес мемлекеттік тілінің бірі; Дағыстанның он төрт мемлекеттік тілінің бірі; Қазақстан ноғайлары этностық тобының экзогенді тілі. Ноғай тілі алтай тілдері семьясының түркі тілдерінің батыс ғұн бұтағындағы қыпшақ тобының қыпшық-ноғай ішкі тобына жатады. Ноғайлардың дəстүрлі діні – ханафи мазхабындағы ислам. Қазақстанның кейбір қалаларында (Астана қ.) ноғай мəдени орталығы жұмыс істейді.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ОРОКТАР, 1991 жылдан бастап ульта (орон «бұғы» сөзінен шығады) деп аталады. Қазақстандағы ороктар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 1 өкілі тіркелген, Қарағанды облысында өмір сүреді. Орок тілі – Қазақстан ороктары этностық тобының экзогенді тілі. Орок тілі алтай тілдері семьясының тұңғыс-манчжур тобының оңтүстік ішкі тобына жатады. ОРОЧИЛЕР, өз атауы – нани, орочиян, орочисел. Қазақстандағы орочи этностық тобының саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 4 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 3 адам. Орочи тілі – Қазақстан орочилері этностық тобының экзогенді тілі. Орочи тілі алтай тілдері семьясының тұңғыс-манчжур тобының оңтүстік ішкі тобына жатады. ОРЫСТАР, өз атауы – русские. Қазақстандағы орыстар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 4480675 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 3701713 адам. Орыс тілі – Ресей Федерациясының, сонымен қатар Ресей Федерациясының субъектісі болып саналатын республикалардың мемлекеттік тілі; Қырғызстан Республикасының қырғыз тілімен қатар, Беларусьтің белорус тілімен қатар ресми тілі; Молдованың бір бөлігінің, Қазақстанда ресми тіл ретінде қолданылады (мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады); 6 əлем тілдері қатарында; ағылшын, араб, испан, қытай, орыс, француз тілдерімен қатар БҰҰның ресми тілі; Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығына, Еуразия экономикалық қауымдастығына, Кеден Одағына қатысушы-мемлекеттердің дəнекер тілі; əлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Қазақстанда да оқыту тілі, үйретілетін тіл (екінші тіл, шет тілі). Орыс тілі үндіеуропалық тілдер семьясының славян тобының шығыс славян ішкі тобына жатады. Орыс православие шіркеуі Қазақстандағы ірі діни бағыттардың бірі: екі жүздей приходы бар, Мəскеу патриархатының құрылымдық бөлімшесі болып табылады. Орыстардың аздаған топтары протестант қауымына, дəстүрлі емес діни жаңа бірлестіктерге енген. 2014 жылғы мəліметтер бойынша шоғырланып қоныстанған жерлері Шығыс Қазақстан облысында – 14,36%, Қарағанды облысында – 13,92%, Қостанай облысында – 10,07%, Алматы облысында – 8,19%, Алматы қаласында – 12,14%. Қазақстан аумағында облыстық орыс мəдени орталықтары жəне қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. ӨЗБЕКТЕР, өз атауы – өзбек.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қазақстандағы өзбектер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 370765 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 507 509 адам. Негізінен оңтүстік шекаралық аймақтарда тұратын өзбек этностық тобы ежелден қалыптасқан. Олардың саны тұрақты түрде өсу үстінде. Қазіргі уақытта өзбек тобы туудың ең жоғарғы көрсеткішіне ие, экономикалық себептерге байланысты өзбектердің (тіркелетін жəне тіркелмейтін) Қазақстанға көшуі жалғасуда. Бұл демографтарға алдағы уақытта Қазақстанда өзбектердің саны көбейе түсетінін болжауға мүмкіндік беріп отыр. Өзбек тілі – Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан өзбектері этностық тобының экзогенді тілі. Өзбек тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының батыс ғұн тармағының қарлұқ тобына жатады. Өзбектердің діні негізінен сүнниттік ислам. 2014 жылғы мəліметтер бойынша өзбектердің шоғырланып қоныстанған жері Оңтүстік Қазақстан облысында – 87,57%, Жамбыл облысында – 5,09% . ОСЕТИНДЕР, өз атауы – ирон, дигорон. Қазақстандағы осетиндер тобының саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 2039 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 1324 адам. Осетин тілі –Солтүстік Осетия-Алания Республикасының орыс тілімен қатар мемлекеттік тілі; Дағыстанның он төрт мемлекеттік тілінің бірі; Қазақстан осетиндері этностық тобының экзогенді тілі. Осетин тілі үндіеуропалық тілдер семьясының иран тармағының солтүстік шығыс-иран тобына жатады. Солтүстік осетиндердің жартысынан астамы православиеліктер болып саналады. Басқа аз бөлігі христиандыққа дейінгі діннен тамыр алатын дəстүрлі осетиндік наным-сенімдерге берілген. Бір бөлігі сүннит исламды ұстанады. 2014 жылғы мəліметтер бойынша бұл этнос Маңғыстау облысында (196 адам) шоғырланып қоныстанған. Кейбір қалаларда (Ақтау) осетин мəдени орталықтары жұмыс істейді. ПАРСЫЛАР, ФАРСЫЛАР өз атауы – ирани. Қазақстандағы парсы диаспорасының саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 2870 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 5231 адам. Парсы тілі – Иран Ислам Республикасының ресми тілі, ұлтаралық қарым-қатынас тілі; Ауған ислам Республикасының ресми тілі (пушту тілімен қатар); Қазақстан парсылары этностық тобының экзогенді тілі. Парсы (фарси) тілі үндіеуропалық тілдер семьясының иран тармағының оңтүстік батыс тобына жатады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қазіргі уақытта Иран мемлекеттік дінінің шииттік түрін парсылардың 90%-ы, аздаған күрдтер ұстанады. ПОЛЯКТАР, өз атауы – поляк, полящ. Қазақстандағы поляктар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 47 302 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 32 963 адам. Поляк тілі – Польша Республикасының ресми тілі; Еуропалық Одақтың 25 ресми тілінің бірі; Қазақстан поляктары этностық тобының экзогенді тілі. Поляк тілі үндіеуропалық тілдер семьясының славян тобының батыс славян ішкі тобына жатады. Поляктардың басым көпшілігі дəстүр бойынша римдік католицизмді ұстанады жəне дін жағынан жоғары белсенділігін байқатады. 2014 жылғы мəліметтер бойынша халықтың шоғырланып қоныстануы Солтүстік Қазақстан облысында – 39,32%, Ақмола облысында – 24,66%, Қарағанды облысында – 11,69% байқалады. Қазақстан аумағында облыстық поляк мəдени бірлестіктері жəне қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. РУМЫНДАР, өз атауы – румын, ромынъ. Қазақстандағы румындар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 594 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 437 адам. Румын тілі (дако-румын) – Румынияның ресми тілі; Сербия жəне Черногорияның бір бөлігінің ресми тілі; Воеводинаның ресми тілі (серб, хорват, венгр, словак, русин тілдерімен қатар); Еуропалық Одақтың 25 ресми тілінің бірі; Қазақстан румындары этностық тобының экзогенді тілі. Румын тілі (дако-румын) үндіеуропалық тілдер семьясының роман тармағының балқан-роман (шығысроман) тобына жатады. Румындар арасында кең тараған діни бағыт – православие. РУТУЛДЫҚТАР, РУТУЛДАР, өз атауы – мых абдыр, мыхадар. Қазақстандағы рутулдар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 113 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 82 адам. Рутул тілі (дако-румын) – Дағыстан Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан рутулдарының экзогенді тілі. Рутул тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах-дағыстан тармағының лезгин ішкі тобына жатады. Дінге сенетін рутулдардың көбі – сүннит мұсылмандар. РУШАНДАР, өз атауы – рыхен, рухани. Тəжікстанның Таулы Бадахшан облысында тұратын этностық топ. Қазақстандағы рушандар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 20 адам. Рушан тілі – Қазақстан рушандары этностық тобының экзогенді тілі.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Рушан тілі үндіеуропалық тілдер семьясының иран (памир) тармағының шығыс тобының шугнан-рушан ішкі тобына жатады. Рушандар исламның шииттік бағытының негізгі тармақтарының бірі исмаилшылдықты ұстанады. СААМДАР, өз атауы – саам; лопар. Солтүстік Еуропаның фин-угор тектес тұрғылықты саны аз халқы. Қазақстандағы саамдардың саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 2 адам. Саам тілі – Қазақстан саамдары этностық тобының эндогенді тілі. Саам тілі оралдық тілдер семьясының фин-угор тілдеріне жатады. Дінге сенетін аз бөлігі православиелікті ұстанады. СЕЛЬКУПТЕР, өз атауы – селькуп (еск. остяктар,самоедтер), Батыс Сібірдің теріскейін мекен ететін халық. Қазақстандағы селькуптер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 3 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 2 адам. Селькуп тілі – Қазақстан селькуптері этностық тобының эндогенді тілі. Селькуп тілі оралдық тілдердің самодий тобына жатады. Игеру уақытына қарай дəстүрлі наным-сенімдері анимизм, шамандық, православиелік. СЕРБТЕР, өз атауы – серб, срб. Қазақстандағы сербтер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 1 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 226 адам. Серб тілі – Сербияның (Воеводина, Косово, Метохия провинциялары) жəне Черногорияның ресми тілі; Босния жəне Герцоговина Республикаларының (босния жəне хорват тілдерімен қатар) ресми тілі; Қазақстан сербтері этностық тобының эндогенді тілі. Серб тілі үндіеуропалық тілдер семьясының славян тобының оңтүстікславян ішкі тобына жатады. Сербтердің негізгі діні – православие. СЛОВАКТАР, өз атауы – словак, словац. Қазақстандағы словактар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 48 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 115 адам. Словак тілі – Словакия Республикасының ресми тілі; Сербия мен Черногорияның ресми тілі; Воеводинаның (серб, хорват, венгр, румын, русин тілдерімен қатар) ресми тілі; Еуропалық Одақтың 25 ресми тілінің бірі; Қазақстан словактары этностық тобының экзогенді тілі. Словак тілі үндіеуропалық тілдер семьясының славян тобының батыс славян ішкі тобына жатады. Словакияда дінге сенетіндердің көбі (62%) – католиктер, Дінге сенетіндердің екінші тобы – протестант-лютерандар (10,2%), грекокатоликтер де бар (4,1%).

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ТАБАСАРАНДАР, өз атауы – табасаран. Қазақстандағы табасарандар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 298 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 238 адам. Табасаран тілі – Дағыстанның он төрт мемлекеттік тілінің бірі; Қазақстан табасарандары этностық тобының экзогенді тілі. Табасаран тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах-дағыстан тармағының лезгин ішкі тобына жатады. Табасарандар негізінен сүннит исламның шафиқ мазхабын, аздаған бөлігі ханафит мазхабын ұстанады. Бұлардың арасында сопылықтың нақышпандия тарихатының жолындағылар да бар. ТАЛЫШТАР, өз атауы – толыш. Каспий теңізінің оңтүстік батысына жанасатын Талыш облысының таулы жəне тау алды аймағында тұрып жатқан Оңтүстік Кавказдың тарихи халықтарының бірі. Қазақстандағы талыштар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 691 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 132 адам. Талыш тілі – Қазақстан талыштары этностық тобының эндогенді тілі. Талыш тілі үндіеуропалық тілдер семьясының иран тармағының солтүстік-батыс тобына жатады. Дінге сенетіндердің көбі шиит түсінігіндегі исламды ұстанады. ТАТАРЛАР, өз атауы – татар. Қазақстандағы татарлар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 248 954 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 203 111 адам. Татар этностық тобы Қазақстанның батыс жəне солтүстік аймақтарында ХVІІІ ғасырдың өзінде-ақ қалыптаса бастады; Қазақстанның Ресейге қосылу үдерісі тек орыстардың ғана емес, татарлардың да қоныстануымен қатар жүрді. Татарлар қалалар мен керуен жолының қиылысқан жерінде қоныстанып, татар слободаларын салды, тілмаштық, саудагерлік қызметтер атқарды; олардың көші-қон легі ХХ ғасырда да жалғасты. ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстандағы татарлар саны айтарлықтай көбейді; олар көлемі бойынша үшінші этностық топқа айналды. Татар тілі – Татарстан Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан татарлары этностық тобының экзогенді тілі. Татар тілі алтай тілдері семьясының түркі тегінің батысғұн бұтағындағы қыпшақ тобының қыпшақ-бұлғар ішкі тобына жатады. Діни белгілері жағынан негізінен сүннит мұсылмандар, сондай-ақ бұлардың арасында православиеліктер де, атеистер де, басқалар да бар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша халықтың шоғырланып қоныстанған жерлері Қарағанды облысында – 15,68%, Оңтүстік Қазақстан облысында – 8,11%, Қостанай облысында – 8,11%, Алматы облысында – 10,74%. Қазақстан аумағында татар облыстық мəдени орталықтары, қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ТАТТАР, ТАУ ЕВРЕЙЛЕРІ, өз атауы – тат. Қазақстандағы таттар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 51 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 93 адам. Тат тілі – Дағыстанның он төрт мемлекеттік тілінің бірі; Қазақстан таттары этностық тобының жəне тау еврейлерінің экзогенді тілі. Тат тілі үндіеуропалық тілдер семьясының иран тармағының оңтүстік батыс тобына жатады. Таттар мен тау еврейлерінің тілі іс жүзінде бір ғана тат тілі болғанмен, дінге қатысы жағынан бұлар бөлек. Таттар сүннит мұсылман болса, таттілді тау еврейлерінің иудаизмді ұстануының екі мыңжылдық тарихы бар, олар иуда дініне беріктігін əлі сақтауда. ТƏЖІКТЕР, өз атауы – тоджик. Қазақстандағы тəжіктер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 25673 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 40 868 адам. Тəжік тілі – Тəжікстан Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан тəжіктері этностық тобының экзогенді тілі жəне Қазақстандағы ортаазиялық еврейлер этностық тобының эндогенді тілі. Тəжік тілі үндіеуропалық тілдер семьясының иран тармағының оңтүстік-батыс тобына жатады. Қазіргі уақытта тəжіктердің көбі – ханафи мазхабындағы сүнниттер. Шамалы шиит қауымдарын Орта Азияда «ирандықтар» деп атайды. Ауғанстанның батысында фарсивандар деп аталатын ерекше топтар бар, олар негізінен Памир халықтарының ізімен исмаилшылдықты уағыздайтын шииттер мен Памир тəжіктері. 2014 жылғы мəліметтер бойынша халықтың шоғырланып қоныстанған жерлері Оңтүстік Қазақстан облысында – 79,56%, Алматы қаласында – 5,96%. Қазақстан аумағында облыстық тəжік мəдени бірлестіктері, қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. ТОФАЛАРЛАР, өз атауы – тофа, тоха; еск. қарағас. РФ Иркутск облысында тұратын жоғалуға жақын Сібір халқы. Қазақстандағы тофаларлар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 29 адам. Тофалар тілі – Қазақстан тофаларлары этностық тобының эндогенді тілі. Тофалар тілі алтай тілдері семьясының түркі тобына жатады. Тофаларлар дінге мынадай ретпен басымдық береді: шамандық, анимизм, православие. ТЫВАЛАР, өз атауы – тыва, бұрын сойондар, сойоттар, урянхайлар, танну-тувиндер деген атпен белгілі болған. Қазақстандағы тывалар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 35 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 37 адам.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Тыва тілі – Тыва Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан тывалары этностық тобының экзогенді тілі. Тыва тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының шығыс ғұн бұтағындағы оғыз тобының ұйғыр-тыва ішкі тобына жатады. Қазіргі уақытта Тывада буддашылдық пен шамандық жаңғыруда. Бұрынғы замандардағыдай, бұл екі дін симбиозды түрде қолданылып, бірін-бірі толықтырады əрі бұл мемлекет тарапынан қолдау тауып отыр. ТҮРІКТЕР, өз атауы – түрік, месхет түріктері, өз атауы ахыска тюрклери (ахалцих түріктері, Ахыска түріктері), түрік-джавахтар, Кавказ түріктері. Қазақстандағы түріктер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 78 711 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 103 049 адам. Түрік тілі – Түркия Республикасының мемлекеттік тілі; Кипр Республикасының ресми тілі; Қазақстандағы месхет түріктері этностық тобының экзогенді тілі. Түрік тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының батыс ғұн бұтағындағы оғыз тобының оғыз-селжұқ ішкі тобына жатады. Қазақстандағы дінге сенетін түріктер – сүннит мұсылмандар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша бұл этностың шоғырланып қоныстанған жері Алматы облысында – 35,75%, Жамбыл облысында – 30,61%, Оңтүстік Қазақстан облысында – 21,3%, Алматы қаласында – 6,22%. Қазақстан аумағында республикалық, облыстық түрік мəдени бірлестіктері, қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. ТҮРКІМЕНДЕР, өз атауы – түркімен. Қазақстандағы түркімендер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 1733 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 2401 адам. Түркімен тілі – Түркіменстан Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан түркімендері этностық тобының экзогенді тілі. Түркімен тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының батысғұн тармағының оғыз-түркімен ішкі тобына жатады. Түркімендердің үлкен бөлігі – сүннит мұсылмандар. Қазақстан аумағында (Астана) түркімен мəдени бірлестіктері бар. УДИНДЕР, өз атауы – уди, ути. Шығыс Кавказдың көне халықтарының бірі. Қазақстандағы удиндер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 294 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 267 адам. Удин тілі – Қазақстан удиндері этностық тобының эндогенді тілі. Удин тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах-дағыстан тармағының лезгин ішкі тобына жатады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Қазіргі удиндер, бұрынғы жылдардағыдай, көне христиандықтың миофизиттік бағытын (Армян Апостолдық шіркеуі) ұстанады. УДМУРТТАР, өз атауы – удмурт; еск. вотяк. Қазақстандағы удмурттар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 9095 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 5458 адам. Удмурт тілі – Удмурт Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан удмурттары этностық тобының экзогенді тілі. Удмурт тілі фин-угор тілдері семьясының пермь тобына жатады. Негізгі діні – православие, ауылдық жерлерде ол христиандыққа дейінгі қалдықтарды да қамтиды. 2014 жылғы мəліметтер бойынша халықтың шоғырланып қоныстанған жері Қостанай облысында – 1479 адам, Ақмола облысында – 1072 адам, Павлодар облысында – 571 адам, Шығыс Қазақстан облысында – 233 адам. УДЭГЕЛЕР, өз атауы – удээ, удихэ. Қиыр Шығыстағы саны аз тұрғылықты халықтардың бірі. Қазақстандағы угэделер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 47 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 2 адам. Удэге тілі тұңғыс-манчжур тілдерінің семьясына жатады. Удэге тілі – Қазақстан удэгелері этностық тобының эндогенді тілі. Дінге сенетін удэгелер – православиеліктер. ҰЙҒЫРЛАР, өз атауы – ұйғыр. Қазақстандағы ұйғырлар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 210 377 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 242 119 адам. Ұйғыр этностық тобы Қазақстан аумағында Шығыс Түркістаннан (қазіргі ҚХР ШҰАА) шыққандар есебінен ХХ ғасырда қалыптасты. Ұйғыр тілі – Қазақстан ұйғырлары этностық тобының эндогенді тілі. Ұйғыр тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының батыс ғұн тармағының қарлұқ тобына жатады. Діни сенімі жағынан ұйғырлар – сүннит мұсылмандар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша бұл этностың шоғырлана қоныстанған жерлері Алматы облысында – 63,22%, Оңтүстік Қазақстан облысында – 1,55%, Алматы қаласында – 32,56%. Қазақстан аумағында республикалық, облыстық ұйғыр этномəдени бірлестіктері, қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. УКРАИНДАР, өз атауы – украиндық. Қазақстандағы украиндар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 547065 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 307089 адам. Украин тілі – Украинаның мемлекеттік тілі; Днестр жағалауының ресми тілі (молдаван жəне орыс тілдерімен қатар); Қазақстан украиндары этностық тобының экзогенді тілі. Украин тілі үндіеуропалық тілдер семьясының славян тобының шығыс славян тобына жатады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Украиндар негізінен православиеліктер, бірақ формальды түрде екі патриархат пен бір автокефалдық шіркеуге бөлінеді; сондай-ақ гректік католиктік жəне римдік католиктік шіркеулер, протестанттық христиан конфессиялары бар, дəстүрлі емес түрлі діндерді жақтайтындар да бар. 2014 жылғы мəліметтер бойынша украиндардың шоғырлана қоныстанған жерлері Қостанай облысында – 26,03%, Қарағанды облысында – 14,99%, Ақмола облысында – 11,54%. Қазақстан аумағында республикалық, облыстық украин этномəдени бірлестіктері, қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. УЛЬЧТЕР, өз атауы – нани. Қазақстандағы ульчтер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 3 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 1 адам. Ульч тілі – Қазақстан ульчтері этностық тобының эндогенді тілі. Ульч тілі – оралдық тілдер семьясының тұңғыс-манчжур тармағының амур ішкі тобына жатады. Ульчтердің, Амур бойындағы басқа да халықтар сияқты, дəстүрлі діні шамандықтан көрінеді. Сонымен қатар ульчтердің қоғамдық өмірінде табыну жүйесі – кəсіпке, отбасына, ата-бабаға (анимизм) табыну үлкен орын алады. ФИНДЕР, өз атауы – суоми. Қазақстандағы финдердің саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 547 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 371 адам. Фин тілі – Финляндия Республикасыныңресми тілі (швед тілімен қатар); Еуропалық Одақтың 25 ресми тілінің бірі; Қазақстан финдері этностық тобының экзогенді тілі. Фин тілі – балтық-фин тілдерінің бірі (солтүстік тобы). Финдердің діншілдігі Финляндияның Евангелиелік-лютерандық шіркеуінің шегінде іске асырылады (дінге сенетіндердің 78,3%-ы) жəне бұл – мемлекеттік діні. Православие бұл елде мемлекеттік екінші дін болып саналады. Католиктер де, аздаған мұсылман да, еврей қауымы да бар. ХАҚАСТАР, өз атауы – тадар, хоорай; ескі. минусин жəне абақан татарлары немесе түріктері. Қазақстандағы хақастар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 355 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 233 адам. Хақас тілі – Хақасия Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстандағы хақастар этностық тобының экзогенді тілі. Хақас тілі алтай тілдері семьясының түркі тегіне жатады. Дəстүрлі діні – шамандық. XIX ғасырда көптеген хақас шоқындырылып, православиеге енгізілді. ХАЛХА, өз атауы – халха. Қазақстандағы монғол (халха) саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 602 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 426 адам.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Моңғол тілі – Моңғолия Республикасының ресми тілі; Қазақстандағы моңғол этностық тобының экзогенді тілі. Моңғол (халха моңгол) тілі алтай тілдері семьясының моңғол тармағына жатады. Діні – Тибет буддашылдығы, шамандық. ХАНТЫЛАР, өз атауы – хантэ; ескі. остяк. Қазақстандағы хантылар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 24 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 426 адам. Ханты тілі – Қазақстандағы ханты этностық тобының эндогенді тілі. Ханты (остяк) тілі орал тілдері семьясының фин-угор тобының обь-угор тармағына жатады. Дəстүрлі діндері — шамандық пен православие. ХОРВАТТАР, өз атауы – хорват. Қазақстандағы хорваттар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 39 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 102 адам. Хорват тілі – Хорватия Республикасының ресми тілі; Босния мен Герцеговинаның ресми тілі (босния жəне серб тілдерімен қатар); Қазақстандағы хорваттары этностық тобының экзогенді тілі. Хорват тілі үндіеуропалық тілдер семьясының славян тобының оңтүстік славян ішкі тобына жатады. Негізгі діні – католиктік. ЦАХУРЛАР, өз атауы – цыхбы. Қазақстандағы цахурлар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 17 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 2 адам. Цахур тілі – Дағыстан Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстандағы цахурлардың эндогенді тілі. Цахур тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах-дағыстан тармағындағы лезгин ішкі тобына жатады. Дінге сенетін цахурлар сүнниттік исламның шафиқ мазхабын ұстанады. СЫҒАНДАР, өз атауы – рома. Қазақстандағы сығандар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 5130 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 4165 адам. Сыған тілі – Қазақстандағы сыған этностық тобының эндогенді тілі. Сыған тілі үндіеуропалық тілдер семьясының үнді (үндіарий) тобына жатады. Сығандар, басқа да халықтар сияқты, көшіп-қонып жүрген, мекен еткен жерлеріндегі дінді ұстанады. ЧЕРКЕСТЕР, өз атауы – адыге. Қазақстандағы черкестер тобының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойынша 182 адам, 2009 жылғы мəліметтер бойынша 11 адам.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Черкестер қолданатын қабарда-черкес тілі – Қарашай-Черкес Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстан черкестерінің экзогенді тілі. Қабарда-черкес (черкес) тілі иберий-кавказ тілдері семьясының абхазадыг тобына жатады. Қазіргі уақытта черкестер арасында ислам нығайып, жұрт алдында беделі арту үстінде. ШЕШЕНДЕР, өз атауы – нохча; VII ғасырдың жазба деректерінде нахчаматьян деген атаумен аталған. Қазақстандағы шешендер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 31802 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 31974 адам. Шешен тілі – Шешенстан Республикасының мемлекеттік тілі; Дағыстан Республикасының он төрт мемлекеттік тілінің бірі; Қазақстан шешендерінің экзогенді тілі. Шешен тілі иберий-кавказ тілдері семьясының нах-дағыстан тармағына жатады. Шешендердің көбі сүнниттіктің шафиқ мазхабын ұстанады. Сопылық ислам шешендер арасында екі тарихат – нақышпандия мен қадырия – жолдарында. Бұлар тағы да ұсақ діни топтарға – вирд бауырластықтарына бөлінеді, мұндай бауырластықтың саны отыз екіге дейін жетеді. 2014 жылғы мəліметтер бойынша, шешендер Алматы (18,58%), Қарағанды (16,51%), Қостанай (26,03%), Ақмола (18,58%) облыстарында шоғырлана қоныстанған. Қазақстан аумағында шешен облыстық этномəдени бірлестіктері, қалалар мен аудандарда олардың бөлімшелері жұмыс істейді. ЧЕХТАР, өз атауы – чех. Қазақстандағы чехтар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 945 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 269 адам. Чех тілі – Чех Республикасының ресми тілі; Еуропалық Одақтың 25 ресми тілінің бірі; Қазақстан чехтарының экзогенді тілі. Чех тілі үндіеуропалық тілдер семьясының славян тобының батыс славян ішкі тобына жатады. Чехия Еуропада шіркеу мүлкі едəуір шамада мемлекетке қарайтын елдердің бірі ретінде белгілі. Дінге шынайы берілгендерге халқының 24%-ы жатқызылады. ЧУВАНДАР, өз атауы – этель, этал. Чукоткадағы ұлыс. Қазақстандағы чувандар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 375 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 25 адам. Чуван тілі – Қазақстан чувандарының эндогенді тілі. Чуван тілі (юкагир тіліне жақын тіл) палеоазиялық тілдер семьясындағы оқшауланған (юкагир-чуван тілдері) тілге жатады. Чувандардың діні – православие.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ЧУВАШТАР, өз атауы – чаваш. Қазақстандағы чуваштар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 11864 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 6741 адам. Чуваш тілі – Чуваш Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстандағы чуваштардың экзогенді тілі. Чуваш тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының бұлғар тармағына (бұлғар жəне хазар тілдерімен қатар) жатады. Екі диалектісі бар: төменгі («у» деп сөйлейтіндер) жəне жоғарғы («о» деп сөйлейтіндер) диалектілер, бұларға қарасты бірқатар говорлары бар. Чуваштар – христиандыққа сенетіндерінің саны ең көп түркітілдес халық. Сонымен қатар сүннит исламы мен дəстүрлі наным-сенімдерді ұстанатын шамалы топтар бар. Чуваштардың шоғырланып қоныстанған жерлері (2014 жылғы мəлімет бойынша) Қарағанды (1883 адам), Павлодар (675 адам), Ақтөбе (252 адам) облыстарында. Қазақстан аумағында облыстық чуваш этномəдени бірлестіктері, ал қалалар мен аудандарда олардың филиалдары жұмыс істейді. ЧУКЧАЛАР, өз атауы: бұғышы чукчалар – чавчу (бұғылық), жағалаудағылар – ан-калын (теңіздік) деп, жалпы атауы луораветлан (нағыз адам) ортақ этноним ретінде енбеген. Қазақстандағы чукчалар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 19 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 5 адам. Чукот тілі – Саха Республикасының жергілікті ресми тілдерінің бірі; Қазақстандағы чукча этностық тобының экзогенді тілі. Чукот тілі (ескі. луораветлан) палеоазиялық тілдер семьясының ішінде чукот-камчат тілдеріне жатады. Дінге қатысы жағынан чукчалардың көбі Орыс православие шіркеуінде шоқынған, алайда көшпелілерінің арасында дəстүрлі наным-сенімдерінің қалдықтары кездеседі. ШВЕДТЕР, өз атауы – свенскар. 1999 жылға дейін Қазақстанды шведтердің мекен ететіні туралы айғақ тіркелмеген. Қазақстан Республикасындағы 1999 жылғы халық санағы мəліметтері бойынша Қазақстанда 24 швед тұрады. Бұлар 1940 жылы Мурманск облысы мен Карел-Фин ССР-ынан жер аударылған «өзге ұлттық азаматтардың» (финдер, латыштар, эстондар, шведтер, литвандар, норвегтер т.б.) ұрпағы болуы мүмкін. 2009 жылғы халық санағы мəліметі бойынша Қазақстандағы саны 16 адам. Швед тілі – Швед корольдігінің ресми тілі; Финляндия Республикасының екінші ресми тілі; Алан аралдарының (Финляндияның автономиялық провинциясы); Еуропалық Одақтың 25 ресми тілінің бірі; Қазақстандағы швед этностық тобының экзогенді тілі. Швед тілі үндіеуропалық тілдер семьясының герман тармағындағы скандинав тобына жатады.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Елінде католик, лютеран, православие шіркеулері, синагогалар жұмыс істегенмен, шведтер Еуропаның ең бір дінсізденген халқы болып саналады. ШОРЛАР, өз атауы – шор, шоркижи; ескі. кузнецк, кондом и мрас татарлары. Негізінен Кемер облысының (РФ) оңтүстігінде өмір сүретін түркітілді халық. Қазақстандағы шорлар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 212 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 96 адам. Шор тілі – Қазақстандағы шор этностық тобының эндогенді тілі. Шор тілі алтай тілдері семьясының түркі тобының батыс ғұн тармағындағы ұйғыр-оғыз тобының хақас ішкі тобына жатады. Өткен уақыттарда шорлар формальды түрде православиелік болып есептелді, алайда олар шамандық пен анимизмді (ата-бабаға табыну, кəсіпке табыну жəне басқа наным-сенімдер) сақтап қалған. ШУГНАНДАР, өз атауы – хугни, хунуни. Түпкі мекені Тəжікстанның Таулы-Бадахшан автономиясы мен Ауғанстанның теріскейінде. Қазақстан Республикасындағы 1999 жылғы халық санағы бойынша бұл этностың 21 өкілі тіркелген, бұдан бұрынғы халық санақтарында бұл этностан өкіл белгіленбеген (бұл этностық сананың жаңғырып, өз ұлты туралы еркін мəлімдеу мүмкіндігі тууымен байланысты). Шугнан тілі – Қазақстан шугнандарының эндогенді тілі. Шугнан тілі үндіеуропалық тілдер семьясының иран (памир) тармағындағы шығыс тобының шугнан-рушан ішкі тобына жатады. Діні жағынан шиит мұсылмандар (исмаилит). ЭВЕНКІЛЕР, өз атауы – эвэнк; ескі. – тұңғыс. Қазақстандағы эвенкілердің саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 30 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 2 адам. Эвенк тілі – Саха Республикасының жергілікті ресми тілдерінің бірі; Қазақстандағы эвенкілердің экзогенді тілі. Эвенк (тұңғыс) тілі – алтай тілдері семьясының тұңғыс-манчжур тармағына жатады. ХVІІ ғасырдың басынан православиеліктер болып саналады, бірақ христиандыққа дейінгі наным-сенімдерінің (шамандықтың) формаларын сақтаған. ЭВЕНЫ, өз атауы – эвэи, орогел, орочен; ескі. – ламут. Қазақстандағы эвендер саны: 1999 ж. мəлімет бойынша 28 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 11 адам. Эвен тілі – Саха Республикасының жергілікті ресми тілдерінің бірі; Қазақстандағы эвендердің экзогенді тілі. Эвен (ламут) тілі алтай тілдері семьясының тұңғыс-манчжур тармағына жатады. Эвендер ХІХ ғасырда қабылдаған православие дəстүрін ұстанады

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ЭНЕЦТЕР, өз атауы – эннэчэ; ескі. самоед (хантылық, карасиндік, енисейлік). Қазақстандағы энецтердің саны: 1999 ж. мəлімет бойынша 7 адам. Энец тілі – Қазақстан энецтері этностық тобының эндогенді тілі. Энец тілі оралдық тілдер семьясының самодийлік тобының солтүстік-самодийлік ішкі тобына жатады. Діни сенімдері бойынша православиеліктер, дəстүрлі нанымдары да сақталған. ЭСКИМОСТАР (АЗИЯЛЫҚ); өз атауы – йупигыт, юпига, нывук ам юпига т.б. Қазақстандағы азиялық эскимостардың саны: 1999 ж. мəлімет бойынша 8 адам. Эскимос тілі – азиялық эскимостардың эндогенді тілі. Эскимос тілі – палеоазиялық тілдер семьясының эскимос-алеут тілдерінің бірі. Бүгінде эскимостардың негізгі діни жүйесі христиандық болғанына қарамастан, олардың көбі көне сенімдерін, өздерінің дəстүрлі мифологиясының кейбір элементтерін де сақтаған. ЭСТОНДЫҚТАР, өз атауы – эстласед. Қазақстандағы эстондар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 1819 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 947 адам. Эстон тілі – Эстон Республикасының мемлекеттік тілі; Еуропалық Одақтың 25 ресми тілінің бірі; Қазақстандағы эстондардың экзогенді тілі. Эстон тілі оралдық тілдер семьясының фин-угор тілдерінің балтық-фин тармағының оңтүстік тобына жатады. Эстондықтардың арасында негізінен лютерандыққа басым орын беріледі, аздаған православиеліктер да бар. ЮКАГИРЛЕР, өз атауы – одул, деткиль. Қазақстандағы юкагирлер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 6 адам. Юкагир тілі – Саха Республикасының жергілікті ресми тілдерінің бірі; Қазақстандағы юкагирлердің экзогенді тілі. Юкагир тілі (ескіше: одуль тілі) – палеоазиаялық тілдер семьясының юкагир-чуван тілдерінің жалғыз өкілі, оқшауланған тіл (юкагир тілінің орал тілдерімен одан ары алтай тілдерімен генетикалық байланысының болуы ықтимал). Діндері – православие, шамандық, анимизм. ЯКУТТАР, өз атауы – саха. Қазақстандағы якуттар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 115 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 136 адам. Якут тілі – Саха (Якутия) Республикасының мемлекеттік тілі; Қазақстандағы сахалардың экзогенді тілі.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК Саха (якут) тілі алтай тілдері семьясының түркі тегінің ұйғыр-оғыз тобының якут ішкі тобына жатады. Негізгі діні – православие, сондай-ақ айылға (табиғат перзенттері) ілімінің жолын қуушылар бар. ЖАПОНДАР, өз атауы – нихондзин. Қазақстандағы жапондар саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 35 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 46 адам. Жапон тілі – алтай тілдері семьясының арасындағы оқшауланған тіл болуы ықтимал. Жапон тілі – Жапонияның ресми тілі; Қазақстан жапондарының экзогенді тілі. Кейбір өлшемдер бойынша жұртының 84-96%-ын синтоистер мен буддашылар құрайды, екі дінді қатар ұстанып синкретизмге берілгендер де молшылық. Алайда мұндай бағалаулар жапондардың дінге сенетіндерінің санына емес, қандай да бір ғибадатханамен байланысына негізделген. Жапон жұртының 30%-ы ғана өздерін дінге сенетіндер қатарына жатқызатыны туралы болжам бар.

ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности Астана, 2014 ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ © Комитет по развитию языков и общественно-политической работы, 2014 © Тугжанов Е., Садвокасова А., Калашникова Н., Калмыков С., Малиновский В., Ракишева Б., Сулейменова Э.,

Шаймерденова Н., Тулегул Г., 2014 УДК 80/81:32 (038) ББК 66.3 (5К)я2 УДК 80/81:32 (038) ББК 66.3 (5К)я2 Э 90 ISBN: 978-601-7504-05-2 ISBN: 978-601-7504-05-2 Издано по заказу Комитета по развитию языков и общественно-политической работы Министерства культуры и спорта Республики Казахстан в соответствии «Государственной программе развития и функционирования языков РК на 2011-2020 гг.» Рекомендовано к изданию Научно-экспертным советом Ассамблеи народа Казахстана Главный редактор: Е.Тугжанов, доктор политических наук Редакционная А.Садвокасова, С.Салемов, С.Калмыков, Э.Сулейменова, коллегия: Л.Прокопенко, Н.Шанаи, Г.Тулегул Рецензенты: Дронзина Т.А., профессор Софийского университета им. Святого Климента

Орхидского, доктор политических наук (Болгария) Джунусова Ж.Х., профессор Академии государственного управления при Президенте Республики Казахстан, доктор политических наук, член НЭС АНК Научный руководитель проекта: А.Садвокасова, доктор социологических наук Авторский коллектив: Тугжанов Ералы Лукпанович, доктор политических наук Калашникова Наталья Павловна, доктор политических наук Калмыков Сергей Константинович, кандидат философских наук Малиновский Виктор Александрович, доктор юридических наук Ракишева Ботагоз Ислямовна, кандидат социологических наук Садвокасова Айгуль Какимбековна, доктор социологических наук

Сулейменова Элеонора Дюсеновна, доктор филологических наук, профессор Жакупов Жантас Алтаевич, доктор филологических наук, профессор Шаймерденова Нурсулу Жамалбековна, доктор филологических наук, профессор Капалбек Бижомарт Сейсенбекович, кандидат филологических наук

Тулегул Госман Тулегулович, переводчик-эксперт ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ: Термины и понятия казахстанской политики и практики в сфере общественного согласия и межэтнической толерантности.- Астана: Республиканский координационно-методический центр развития языков имени Ш.Шаяхметова, 2014 - 400 стр. В предлагаемом словаре содержится более 400 слов, представленных на казахском и русском языке, наиболее полно раскрывающих смысл и значение терминов, активно применяемых в этнополитической сфере, в научных публикациях, средствах массовой информации, интернете, а также в изучении курсов этнологии, политологии, социологии, в преподавании исторических и культурологических дисциплин. В словарь включен также ряд терминов, которые разъясняют основные принципы казахстанской этнополитики, знакомят с созданной Президентом РК Н.Назарбаевым моделью межэтнической толерантности и общественного согласия. Издание адресовано работающим в сфере этнополитики государственным служащим, специалистам гуманитарных наук и широкому кругу читателей, интересующихся современными этническими процессами в Казахстане. Э 90

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ПРЕДИСЛОВИЕ Система терминов этнополитики подвергается быстрым изменениям, что особенно заметно в эпоху глобализации и общественно-политических трансформаций. Данное обстоятельство объясняется целым рядом причин, в том числе междисциплинарным характером самой этнополитики, интегрированной природой терминов, употребляющихся в смежных областях – истории, философии, политологии, социолингвистике, зависимостью задач этнополитики как прикладной дисциплины от экстралингвистических обстоятельств, связанных, например, с геополитическими изменениями. Все это подтверждает необходимость оперативного дефинирования терминов по этнополитике, а также актуальность создания специальных терминологических словарей и справочников, которые могут быть использованы для отбора терминов по отдельным направлениям и включения их в раздел «Глоссарий» к законодательным документам, а также для включения их в учебники и различные учебные пособия. Кроме того, поступательное движение этнополитики требует осознанного и критического отношения к концептуально-понятийному аппарату, который в настоящее время все еще переживает нелегкий период социально-политических и геополитических изменений и находится в стадии становления, трансформации, уточнения дефиниций и их различного понимания в зависимости от мировоззренческих и философских подходов. Словарь задуман как справочная книга, содержащая важнейшие сведения об основных этнополитических терминах, и направлен на решение следующих задач: отразить современное состояние этнополитических исследований; по возможности представить обзор направлений этнополитики Казахстана; охарактеризовать методы этнополитики; определить основной корпус терминов этнополитики и, используя накопленный богатейший опыт, дать им словарные дефиниции; разработать дефиниции терминов, наиболее приемлемые для решения учебных, образовательных задач в повышении квалификации государственных служащих. Основные результаты работы над словарем этнополитических терминов могут быть суммированы следующим образом: - установлен корпус этнополитических терминов с учетом доступных лексикографических источников на казахском, русском и английском языках; - осуществлено упорядочение и систематизация имеющегося терминологического корпуса этнополитики; - осуществлена нормирующая и унифицирующая деятельность по формированию дефиниций отобранных терминов;

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ - выделены термины, ранее не получавшие определения - они введены в Словарь в качестве самостоятельных лемм и для них созданы словарные терминологические дефиниции (в целом дефинировано более 200 этнополитических терминов на казахском языке и 200 терминов на русском языке); - приведены эквиваленты терминов на казахском / русском и английском языках; - с помощью взаимных курсивных отсылок в самом тексте словарной статьи и в ее конце в виде справок уточнены системные отношения между терминами. Этнополитические термины даны в Словаре в строго алфавитном порядке. В то же время корпус терминов внутренне четко структурирован по блокам: теоретические аспекты этнополитики, связи этнополитики с другими смежными и вспомогательными науками, например, этнологией, политологией, социолингвистикой и др., формирование направлений этнополитических исследований, методология и методика этнополитических исследований, основные понятия этнополитики. Специфика Словаря связана с тем, что в нем нашли отражение особенности казахстанской этнополитической проблематики и представлено достаточно полное содержание и направление работы Ассамблеи народа Казахстана, правовые аспекты, международные стандарты, основы негосударственные и общественные институты, работающие в данной сфере, описание этноязыковой ситуации и языковой политики в Республике Казахстан и многое другое. Авторы Словаря выражают свою искреннюю признательность рецензентам, а также всем коллегам, принявшим участие в обсуждении предложенных дефиниций этнополитических терминов. Авторский коллектив выражает надежду на то, что Словарь будет полезен всем, кого интересуют проблемы этнополитики, и что предложенный в словаре корпус терминов станет предметом дальнейшего серьезного анализа, обсуждения и дополнений, учитывающих все изменения в обществе. Как пользоваться Словарем: Термины расположены в Словаре в алфавитном порядке. Если термин представляет собой словосочетание, он располагается по первому слову и в той форме, в которой обычно употребляется в этнополитических текстах (без инверсии), напр., Ассамблея народа Казахстана, Доктрина национального единства, Перепись населения, Диаспора, Языковая ситуация в Казахстане и т.п. В словарной статье термин не повторяется, а дается в сокращенном виде, напр., Научно-экспертный совет – НЭС, Ассамблея народа Казахстана – АНК. Заголовочный термин дается с заглавной буквы курсивом полужирным шрифтом. Следом за ним дается дублет (синоним) термина или его вариант, которые на своем месте имеют отсылку к основному термину «то же, что», напр., билингвизм - то же, что двуязычие.

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ К заголовочному термину даются английские и казахские или русские эквиваленты, кроме того каждый термин по возможности сопровождается краткой этимологической ссылкой, которая дается в круглых скобках, напр., Билингвизм (лат. bi... дву(х) + lingua язык); Диаспора (греч. diaspora рассеяние). Затем после тире дается толкование термина. Если термин имеет несколько значений, то они приводятся без абзаца под арабскими цифрами с точкой, напр.: Второй язык - 1. По порядку усвоения в детстве (по времени индивидуального (онтогенетического) овладения языками Билингва) В.я. - это язык, усвоенный после Первого языка. В таком понимании В.я. может совпадать или не совпадать с Родным языком. 2. По уровню Языковой компетенции при Двуязычии В.я. - это дополнительный язык по отношению к Доминирующему языку. В таком понимании В.я. может также совпадать или не совпадать с родным языком. 3. По порядку изучения в учебных заведениях В.я. - это второй иностранный язык, Язык-цель при обучении (см. Базовый язык). В случае, если внутри словарной статьи дается определение термина, то он выделяется подчеркиванием. Взаимные отсылки как в самом тексте словарной статьи, так и в ее конце в виде справок, уточняющих системные отношения между терминами, даются курсивом с заглавной буквы. Дополнительная информация следует после дефиниции термина, напрямую связанного с характеристикой этноязыкового состояния, этноязыковой ситуации, этнополитикой в Республике Казахстан. Словарь содержит также алфавитный русско-казахский указатель терминов, в котором указывается страница, на которой находится термин и словарная статья к нему. Список наиболее часто встречающихся сокращений: англ. - английский белорусс. - белорусский греч. - греческий гл.обр. - главным образом др. - другой итал. - итальянский каз. - казахский кон. - конец лат. - латинский мн.др. - многое другое напр. - например нач. - начало нем. - немецкий перен.зн. - переносное значение проч. - прочий рус. - русский см. - смотри ср. - сравни ст. - статья в т.ч. - в том числе фр. - французский

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ -ААВТОНОМИЯ НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНАЯ (каз. Ұлттық-мəдени автономия, англ. Autonomy national and cultural) – форма самоорганизации жизни нации, при которой вопросы быта, традиций, культуры, языка, образования и др. этнос решает самостоятельно и без создания национально-территориальных единиц (автономных образований). На основе самоуправления и общности языка этнической группой организуются свои школы, газеты, радиопередачи, общественные объединения и др. В Финляндии, Швеции и Норвегии есть саамские парламенты, действует также скандинавский совет саамов трех стран – Норвегии, Швеции и Финляндии. Советы различных национальных меньшинств существуют при правительствах Австрии и Венгрии. В Македонии рабочим органом парламента является Совет по межнациональным отношениям, в состав которого входят по два представителя от македонцев, албанцев, турок, влахов, цыган и других национальностей. Совет возглавляет председатель парламента. Иногда для малых разрозненных этносов могут устанавливаться фиксированные нормы представительства в парламентах, резервироваться доли мест в иных госорганах, а госслужащие другой национальности, работающие в районах расселения первой, обязаны знать язык местного населения. Национально-культурная автономия нередко меняет облик вплоть до постепенного перерождения в национально-территориальную автономию либо приводит к смене унитарного государственного устройства на федеративное (например, Бельгия, Судан, из которого в 2011 г. выделилось новое независимое государство Южный Судан). Организация межэтнических отношений в Республике Казахстан, имея отдельные сходства с национально-культурной автономией (напр. отсутствие территориального начала), в значительной степени отличается от нее, в первую очередь, уровнем институционализации внутрии межэтнических отношений, их направленностью, системностью и масштабностью. Найден, установлен и максимально соблюдается четкий баланс общих для всего полиэтничного народа Казахстана интегрирующих и консолидирующих ценностей казахстанского общества – и частных – специфических культурно-языковых запросов каждой этнической группы. Причем общее и частное неразрывно связаны, взаимно дополняют и обогащают друг друга. Государственная политика включает также комплекс мер по гармонизации межэтнических отношений, предупреждению и профилактике вызов и угроз: 1) постоянная и многообразная работа всего государственного аппарата сформировалась в основную функцию государства, основанную на действующей Конституции РК 1995 г. и законодательных актах; 2) принципиальная неполитизация межэтнических отношений, исключающая всевозможные политические спекуляции на данную тему; 3) создание в 1995 г. «по инициативе

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ снизу» специального уникального института, имеющего конституционный статус – Ассамблеи народа Казахстана. Благодаря активности избранных АНК депутатов Мажилиса Парламента Республики Казахстан, интеграции в ее состав возглавляющих региональные ассамблеи акимов, руководителей всех профильных министерств и ведомств также укреплено взаимодействие государственного и общественных начал в формате общенациональной диалоговой площадки. В своей совокупности перечисленные и другие факторы являются гарантией недопущения в Казахстане существующей общей для любых автономий тенденции к этнокультурной и языковой обособленности этносов и этнических групп в своих этнических пространствах, к абсолютизации своих особенностей, что нередко оборачивается сепаратизмом и экстремизмом. АВТОНОМИЯ НАЦИОНАЛЬНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНАЯ (каз. Ұлттық-аумақтық автономия, англ. Autonomy national and territorial) – форма самоорганизации компактно проживающей национальности (этнической группы), при которой для учета специфических интересов отдельных национальных групп создаются национальные государства, национально-государственные образования или национальные административно-территориальные единицы. Напр., в России, - это соответственно автономные республики, автономные области или автономные округа, а также национальные районы, уезды и др. В зависимости от объема государственной власти выделяется политическая (законодательная), либо административная автономия, хотя граница между ними весьма условна. Являясь формой децентрализации власти, автономия может стать результатом не только национальных, но и географических, исторических и иных особенностей. Политическая автономия существует в Северной Ирландии (Великобритания), на Корсике (Франция), Аландских островах (Финляндия), Азорских островах (Португалия), в Гренландии и на Фарерских островах (Дания), провозглашена в Курдистане (Ирак), на Филиппинах, в Шри-Ланке и некоторых других странах. Областная политическая автономия существует в Италии, где она отражает, с одной стороны, исторические различия в традиционном укладе жизни отдельных регионов (Сицилия, Сардиния), а с другой – национальный состав населения территорий (Трентино-Альто-Адидже, Фриули-Венеция-Джулия). В Испании конституцией провозглашено право на создание автономий по национально-территориальному принципу. Соответственно в стране созданы четыре «национальные провинции»: Андалусия и Галиция, Каталония, Страна басков, которые наделяются большими правами, чем 13 «исторических» территориальных областей. Как правило, исходя из прямого предписания в конституции, на основании общегосударственного статута (закона) определяются предметы ведения автономии, избирается местный парламент, который формирует местное правительство. Представителем центральной власти выступает назначаемый

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ею губернатор (или другое должностное лицо), осуществляющее надзор за деятельностью местных госорганов, он обладает правом вето по отношению к законам, принимаемым местным парламентом. Наряду с общими чертами в каждой из стран имеются и учитываются свои особенности, связанные с уровнем социально-экономического развития и эффективности системы самоуправления. Административная автономия встречается реже политической. Наиболее широко она представлена в Китае. Согласно закону о национальной районной автономии от 31 мая 1984 г., компактно проживающие национальные меньшинства (уйгуры, тибетцы, чжуаны и др.) создают три вида автономных образований: автономный район, автономный округ, автономный уезд. В автономных образованиях действуют такие же органы как и в обычных административно-территориальных единицах, однако с дополнительными полномочиями. На постсоветском пространстве, кроме России, различные формы автономии также существуют в Молдавии, Азербайджане, Грузии, Таджикистане и Узбекистане. Автономия национально-территориальная не выступает основным средством снятия противоречий и стимулирования позитивных тенденций в области национальных отношений. В отдельных странах она приводит к сепаратизму вплоть до отделения автономных образований и создания новых государств (напр., Каталонии от Испании, Баскских земель от Испании и Франции, Северной Ирландии и Шотландии от Великобритании и др.). В соответствии со ст. 2 Конституции РК 1995 г., Республика Казахстан является унитарным государством. В Концепции формирования государственной идентичности Республики Казахстан, одобренной Президентом РК в мае 1996 г., записано, что «Главным в характеристике унитарного государства является то, что оно не имеет внутри себя иных национально-государственных и автономных образований». Акцент на недопустимости присутствия в Казахстане национально-государственных и автономных образований имеет принципиальную значимость. Во-первых, за время государственной Независимости осуществляется политика, направленная на максимальное удовлетворение специфических интересов этносов в области языка, традиций, быта, образования и культуры, СМИ; во-вторых, институционализация коллективных и индивидуальных запросов этнических групп, их интеграция на основе гражданской идентичности осуществлена в форме АНК, региональных ассамблей и этнокультурных объединений; в-третьих, формирование казахстанской модели общественного согласия и национального единства обусловила тот непреложный факт, что все этнические группы Казахстана избрали своей стратегией интеграцию в единый гражданский социум – народ Казахстана, объединенный общей исторической судьбой, единством ценностей, целей и задач. АВТОХТОН (каз. байырғы (жергілікті), англ. Autochton (греч. autochthon от autos сам + chthon земля, край) – коренной обитатель данной местности,

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ абориген, Этногенез которых проходил на данной территории, напр., коренное населения Северной и Южной Америки вакаш – квакиютль и нутка на о. Ванкувер; пама-нюнга на юге Австралии и не-пама-нюнга на севере и северо-западе Австралии (см. Автохтонный язык, Ассимиляция, Коренной этнос, Этнические группы). АВТОХТОННЫЙ ЯЗЫК (каз. байырғы тіл, англ. indigenous language (греч. autochthon от autos сам + chthon земля, край) – Язык автохтонного, коренного, исконного населения страны, напр., казахский язык – А.я. Казахстана, монгольский язык – А.я. Монголии (см. Коренной этнос, Коренной язык, Местный язык, Этнический язык, Язык, Язык диаспоры, Языки Казахстана).

АДАПТАЦИЯ ЭТНИЧЕСКАЯ (лат. adaptare приспособливать, каз. бейімделу, англ. аdaptation) – процесс активного приспособления человека или социальных, этнических групп к иной социальной, культурной, языковой среде обитания. В широком смысле адаптация А.Э. – активный и непрерывный процесс и результат приспособления человека или группы к новым условиям общественной, языковой, культурной среды в ее социально-экономическом, политическом, культурно-нравственном, психологическом, лингвистическом аспектах. В широком смысле всякая социальная адаптация в любой сфере жизни, может проявляться: а) в виде полного подчинения и следования традициям и социальным нормам; б) в виде обновления среды, при котором для достижения общепринятых и одобряемых целей личность или группа используют нешаблонные, неодобряемые или неизвестные ранее способы; в) в использовании индивидом или группой одобряемых и общепринятых способов для достижения необщепринятых целей, при этом строго соблюдаются традиции и ритуалы; г) в отказе от общепринятых целей и выступлении не с традиционных позиций, а с выдвижением новых целей и использованием новых способов их достижения (напр., восстание). Если цели индивида или группы не сочетаются с целями всего общества, успешная адаптация может быть затруднительна или невозможна, что может в целом отрицательно сказаться на политическом процессе. В узком смысле А.Э. рассматривается как приспособление носителя или коллектива носителей этнической культуры и этнического языка к условиям иной социальной, этнической, культурной и языковой среды (языковая адаптация, культурная адаптация, социальная адаптация), связанное, как правило, с изменением места проживания. А.Э. является принятие норм и ценностей новой социально-этнической среды (культурно-языковых, хозяйственно-культурных, политических, нравственных, бытовых и др.), сложившихся форм межэтнического взаимодействия (формальных и неформальных связей, стиля поведения, семейных и соседских отношений и т.п.), а также форм предметной деятельности (напр., способов профессионального выполнения работ или семейных обязаннос-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ тей). А.Э. имеет две формы: активную, когда этническая группа стремится воздействовать на среду с тем, чтобы изменить ее (в том числе те нормы, ценности, формы взаимодействия и деятельности, которые она должна освоить), и пассивную, когда она не стремится к такому воздействию и изменению. Показатели успешной А.Э. – высокий уровень приживаемости в данной этнической среде, а также психологическая удовлетворенность этой средой в целом и ее наиболее важными для данной этнической группы элементами (напр., отсутствие расовой и национальной дискриминации, равные возможности и условия устройства на работу, свобода выбора языка обучения и пользования и т.п.). Показателями низкой А.Э. является эмиграция, различные виды нарушений в ценностно-нормативной системе социально-этнической среды и др. Развитие А.Э. может быть сильно осложнено и сдержано проявлениями национализма и радикализма в виде дискриминации, сегрегации и т.п. А.Э. происходит быстрее у близких языково-культурных и хозяйственно-культурных этносов. Обычно же это требует длительного времени, долго проживая в иной этнической среде, человек постепенно приспосабливается к обычаям, нравам, традициям, образу жизни данного этноса. В той или иной мере усваиваются язык, национальная культура. А.Э. следует отличать от этнической ассимиляции (см. Адаптация этническая, Аккультурация, Инкультурация, Этническая ассимиляция). АККУЛЬТУРАЦИЯ (лат. ad – к и cultura – образование, развитие, каз. аккультурация, англ. Acculturation) – 1. Передача элементов культуры от одного поколения к другому в рамках одной культуры (см. Социализация). 2. Процесс изменения материальной культуры, обычаев и верований, происходящий при непосредственном контакте и взаимовлиянии различных социальных и культурных систем (см. Ассимиляция). В ходе А. контакты между различными этнокультурными группами приводят к приобретению новых образцов культуры одной из них или обеими с полным или частичным восприятием другой культуры. Процесс А. связан с двумя основными проблемами: поддержание собственной культуры и участие в межкультурных контак тах. В зависимости от комбинации ответов на эти два важнейших вопроса выделяют четыре основных стратегии А.: Ассимиляцию, сепарацию, маргинализацию и Интеграцию. Конечный результат А. – достигнутая долговременная адаптация этнокультурной группы, которая характеризуется относительно стабильными изменениями в индивидуальном или групповом сознании в ответ на требования среды. Адаптация может и не привес ти к взаимному соответствию индивидов и среды, она может включать в себя не толь ко приспособление, но и сопротивление и попытки изменить свою среду или изме ниться взаимно. В этом смысле адаптация – не обязательно позитивный результат; в современных подходах используется биполярный смысл понятия адаптации: она мо жет быть крайне разнообразна и представляет собой определенный континуум от позитивных значений к негативным: от ситуации, в которой индивиды справляются со своей новой жизнью очень успешно, до той, в которой они не способны вписаться в новую культуру.

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ АККУЛЬТУРАЦИЯ НАЦИОНАЛЬНАЯ (ЭТНИЧЕСКАЯ) (лат. aс + cultura – возделывание, каз. аккультурация, англ. аcculturation – культурная адаптация) − процесс и результат приспособления человека, социальной группы или этноса к инокультурной среде путём приобретения тех или иных особенностей (норм, ценностей традиций) ее культуры; процесс и результат взаимовлияния этнических культур и языков, заключающийся в восприятии одной из них (обычно менее развитой) элементов другой культуры; взаимодействие и взаимопроникновение (диффузия) контактирующих систем политических ценностей. При этом первая культура сохраняет свою собственную культурную модель, но одновременно более или менее полно овладевает нормами другой культуры, как правило, шире распространенной и более развитой. Термин впервые употреблен в конце XIX века У. Хоумзом, введен в научный обиход в 1936 г. Р. Редфилдом, М. Херсковицем и Р. Линтоном в противовес понятиям диффузия и ассимиляция для обозначения одного из типов контакта между различными культурами. Аккультурацией стали называть изменения в культуре как результат контакта одной культуры с другой (другими), напр., аккультурация эмигрантов к условиям новой страны. Аккультурация, в отличие от ассимиляции не приводит к полной утрате традиционной культуры человека, социальной группы или этноса, но может привести к формированию двойного культурно-языкового сознания, способствовать развитию двуязычия, бикультурализма. Аккультурация трактуется также как результат направленной государственной политики, согласно которой для получения гражданства необходимо освоить государственный язык или язык, на котором говорит большая часть населения, и принять нормы поведения и культурные стереотипы общества. Введение в быт этноса какого-либо культурного нововведения, т. е. превращение инновации в традицию, происходит не сразу. Формы обмена культурной информацией между этносами и внедрения ее в быт очень разнообразны. Культурный прогресс в той или иной степени захватывает все народы нашей планеты независимо от их расовой, языковой и этнической принадлежности или социально-экономического уровня. Особенно интенсивно этот процесс проходит у народов Азии, Африки, Океании, Латинской Америки. На основе имеющихся научных исследований этнографы составляют программы облегчения усвоения европейской культуры отсталыми народами и населением резерваций. Аккультурация – следствие контактов между культурами, способствующими широкому распространению культурных явлений. Обычно ведет к частичной или полной ассимиляции (см. Аккультурация, Инкультурация, Этническая ассимиляция, Мульткультурализм). АНКЛАВ ЭТНИЧЕСКИЙ (франц. enklave от лат. inklavare – закрывать на ключ, каз. этникалық анклав, англ. enclave ethnic(al) – территория, на которой проживает компактная часть этнической группы в инонациональном окру-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ жении. А.э. по своим визуальным и социально-экономическим характеристикам отличается от соседних районов города. Для населения А.э. характерно доминирующее представительство (не менее 30%) какого-либо одного этноса, определяющего специфику данного района. Характерной чертой А.э. является закрытость, наличие внутренней экономики, контроль со стороны этнических лидеров, стремление к воспроизведению своей этнокультурной специфики. А.э. возникают по целому ряду причин. Такие образования становятся следствием Миграции целых этнических общностей, стремления к компактному поселению этнической группы в чуждом ей окружении, принудительного территориального сосредоточения определенной народности. А.э. провоцируют создание «буферной среды», воспроизводящей социальные системы самоорганизации традиционной для них культурной среды. Это наиболее характерно для тех этнических Мигрантов, традиции, культура, сложившиеся нормы поведения которых существенно отличаются от бытующих у местного населения. Анклавный сценарий задействуется в том случае, когда для Мигрантов базовой диспозицией, не подлежащей изменениям, является ориентация на ценности своей традиционной культуры. В этом случае принимающая среда рассматривается преимущественно как социально-экономический ресурс более комфортного существования в рамках своей культурной традиции. АНТАГОНИЗМ НАЦИОНАЛЬНЫЙ (ЭТНИЧЕСКИЙ) (каз, Ұлттық (этностық) антагонизм, англ. national (ethnic) antagonism) − состояние отношений между нациями, этническими общностями и группами, характеризующееся непримиримой борьбой, враждебностью. Такое состояние возникает обычно из противоположности национальных (этнических) интересов, обусловленных историческими, социально-экономическими, религиозными, геополитическими и другими факторами. Конкретно антагонизм национальный (далее - А.Н.) проявляется во враждебном отношении к культуре, языку, традициям, религии другого этноса, в ограничении или полном запрещении контактов с представителями иной национальности. Крайней, массированной формой А.Н. является геноцид того или иного чужого народа. В целях идеологического обоснования негативного отношения к другому народу создается система мифов, этнических стереотипов, установок, создающих искаженный, явно нелицеприятный образ этого этноса. Подобные представления лежат в основе расистских и националистических «теорий», являющихся «обоснованием» А.Н. к другому этносу или его представителям (напр. расизм, антисемитизм, русофобия и др.). В создании атмосферы межнациональной вражды заинтересованы определенные социальные силы, стремящиеся использовать А.Н. в своих политических или экономических целях. Национально-этнические предрассудки, предубеждения отличаются большой устойчивостью. Они активно разжигаются, нагнетаются в периоды обострения межнациональных, межэтнических противоречий с целью усиления враждебности к «чужому» этносу. Так, в разгар карабахского конфликта в Азербайджане и в Армении резко усилилась антиармянская и антиазербайджанская пропаганда. Каждая сторона

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ пыталась всеми средствами представить другую сторону в облике «злейшего врага». То же самое происходило в грузино-абхазском, осетино-ингушском, конфликте в Украине и других конфликтах как в ближнем, так и в дальнем зарубежье. А.Н. может проявляться в открытой, крайней форме враждебности и неприязни, нередко переходящей в кровавый межнациональный конфликт различного масштаба. За последние десятилетия число межнациональных конфликтов с кровопролитием увеличилось. Так, из 250 военных конфликтов послевоенных лет около половины приходится на войны, имеющие в той или иной степени этническую подоплеку. Еще чаще имеют место А.Н. в скрытой форме, в виде «холодной» войны. Проявляется это в выталкивании из страны лиц некоренной национальности, в ущемлении их гражданских и политических прав, в притеснении культуры и родного языка, в унижении национального достоинства. Следует отметить, что А.Н. «врожденного», вечного нет. В истории немало примеров, когда некогда враждовавшие страны со временем примирялись, сближались и даже между ними складывались дружественные отношения. Так, немцы и россияне в XX столетии дважды участвовали в войнах друг против друга. Однако нет оснований утверждать, что до настоящего времени между ними сохранились национально-враждебные отношения (см. Антисемитизм, Дискриминация, Ксенофобия, Конфликты межнациональные, Расизм, Стереотипы этнические). АНТИСЕМИТИЗМ (от нем. Antisemitismus, каз. антисемитизм, англ. Anti-Semitism). Одна из форм национальной нетерпимости, выражающаяся во враждебном отношении к евреям как этнической или религиозной группе. Основывается на предрассудках и является одной из разновидностей ксенофобии. Термин обозначает враждебное отношение только к евреям и/или иудеям, а не ко всем народам семитской языковой групп. Отличие А. иных форм национализма, возвышающих «свой» народ и презирающих все «чужое», состоит только в том, что акцент он делает на разжигании нетерпимости и провоцирования гонений в сторону одного единственного «чужого» семитского народа евреев. А. принимал в ходе истории различные формы – от религиозного и психологического предубеждения и сегрегации, проявлявшихся главным образом в сфере бытовых отношений, до проводимой государственными органами политики и насильственного выселения евреев и даже их физического истребления (см. геноцид). История А. - это последовательность событий, связанных с враждебным отношением к евреям как этнической или религиозной группе. А. зародился ещё в античный период и был основан на целом ряде предрассудков. В последующей основе антисемитизма в христианском мире была религиозная мотивация. Антисемитизм проделал долгий исторический путь, прежде чем оформиться в конце 70-х годов 19 века в Германии в целостную идеологию и серьёзное политическое движение. В XX веке, с учётом эмансипации евреев, появился расовый антисемитизм, ставший основанием для массового уничтожения евреев в годы Холокоста.

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ В конце XX – начале XXI веков получил распространение так называемый «новый антисемитизм», тесно связанный с антисионизмом, который сводится к неприятию идеи создания еврейской государственности, осуждению мер, принимаемых в Израиле в ее защиту, а также к обвинениям в якобы непомерных требованиях сатисфакций и спекуляциях на теме холокоста. Многие эксперты отмечают, что в 2000-е годы антисемитизм в мире достиг максимального уровня со времени окончания второй мировой войны. Это касается как открытых выступлений антисемитского характера, так и завуалированных заявлений. В частности, критика Израиля, которая не учитывает, что те, кто стремится его уничтожить, делают это лишь потому, что Израиль – еврейское государство. Исследователями отмечается резкий рост числа антисемитских акций в мире в 2009 году. Так, в Канаде количество инцидентов в 2009 году выросло на 11,4 процентов, по сравнению с предыдущим годом, и достигло самого высокого показателя из когда-либо зарегистрированных данной организацией, в течение 28 лет. Почти вдвое выросло количество антисемитских акций во Франции и на 55 % – в Великобритании. Но главный очаг современного антисемитизма находится на Ближнем Востоке, в арабском и мусульманском мире (см. Апартеид, Антагонизм национальный, Гетто, Дискриминация, Дисперсизация этническая, Конфликт этнический, Ксенофобия, Мифология национальная. Этнические стереотипы). АНТРОПОЛОГИЯ ЭТНИЧЕСКАЯ (от греч. anthropos – человек + logos – понятие, учение, каз. Этникалық антропология, англ. Ethnic anthropology) – наука о происхождении и эволюции физической организации человека и его рас. Научная дисциплина, сформировавшаяся на стыке этнографии (этнологии) и антропологии, занимающаяся главным образом изучением проблем происхождения этносов в связи с процессом расогенеза, эволюции расовых признаков во времени, межрасовой метисации — смешения в различных регионах мира. Антропология этническая (далее - А.Э.) рассматривает также происхождение и проявление расовых предубеждений как специфические явления при межрасовых и межэтнических контактах. В качестве самостоятельной науки А.Э. сформировалась в середине XIX века. Основные разделы антропологии: антропогенез, морфология человека (учение о закономерностях роста и общих для всего человечества вариациях в строении тела) и этническая, а также расоведение. В США и Великобритании антропология понимается более широко и кроме физической включает социальную и культурную, которые по своим предметам и содержанию адекватны этнологии. Антропологические признаки играют определенную роль в этническом размежевании. Вместе с тем, если исходить из существенных антропологических отличий, используемых для выделения основных рас, то окажется, что подавляющее большинство народов мира и даже многие языковые семьи в расовом отношении сравнительно однородны. Почти 90% всех людей, вхо-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ дящих в индоевропейские народы, и 95% – говорящих на языках уральской лингвистической семьи, принадлежат к европеоидной расе; почти 100% людей, говорящих на языках китайско-тибетской семьи, входят в монголоидную расу. Некоторое разнообразие основных расовых типов отмечено среди народов, говорящих на языках африканской или семито-хамитской семьи (70% – европеоиды и свыше 20% – эфиопская раса) и на языках алтайской семьи (60% – европеоиды, 20% – монголоиды, остальные – смешанные расы), но эти две языковые семьи в 27 сумме представляют менее 4% всего человечества. Следует учитывать также, что примерно 30% населения мира принадлежит к смешанным и промежуточным в расовом отношении группам. Все это, как правило, затрудняет использование антропологических (расовых) показателей в качестве признаков, отличающих один этнос от другого. Нельзя не учитывать и то, что значительная часть этносов состоит из людей, принадлежащих к различным основным (большим) расам (например, большинство латиноамериканских народов). Поэтому совершенно неправомерно утверждение, что расовое единство является обязательным признаком любой этнической общности, любого народа. Крупные этносы обычно включают представителей разных антропологических типов, или так называемых малых рас (например, различные антропологические типы преобладают среди жителей южной и северной части Италии). Это свидетельствует о несовпадении расового и этнического деления человечества. В силу вышесказанного встречающиеся в повседневной практике попытки определения этнической принадлежности людей на основе одних только внешних антропологических показателей обычно имеют весьма приблизительный характер. Такие показатели выполняют этноотличительные функции лишь в тех случаях, когда сопоставляемые этносы обладают расовыми отличиями, которые резко бросаются в глаза при повседневном общении. Это свойственно преимущественно этносам, соседи которых принадлежат к другим расам. Подобная ситуация обычна на границах основных ареалов больших рас, т.е. в целом в условиях далеко не типичных. Еще менее типичны случаи, когда в результате изоляции этнос в целом оказывается в окружении народов другого расового типа. Расовые различия всегда наследственны: они передаются от родителей к детям на протяжении многих поколений. Для изучения этих различий огромное значение имеют данные науки о наследственности – генетики (древнегреч. депоэ – род, происхождение), в первую очередь, генетики человека или антропогенетики. Сходство во многих наследственных физических признаках у разных людей или целых их групп служит веским доказательством общности их происхождения, или генетического родства. Основные единицы исследования А.Э. – ареальные общности людей (популяции), различающиеся по расовым признакам. А.Э. тесно связана с геногеографией, так как признаки с хорошо изученной наследственностью часто служат отметками (маркерами), отражающими историю формирования, расселения и метисации популяций и сложившихся на

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ их основе рас. В человеческом обществе популяции сопряжены с системой специфических для людей социальных общностей, их подразделений и полиэтнических групп. Анализ взаимоотношений между этносами и расами в различных странах и в различные периоды истории позволяет использовать данные А.Э. в качестве исторического источника при разработке многих проблем эволюции человека как биологического существа, популяционной генетики, расообразования, этногенеза и других важнейших вопросов антропологической этнографии, исторической географии (см. Расы человека, Расизм). АПАРТЕИД (апартхейд на яз. африканс apartheid - раздельное проживание, каз. апартеид, англ. Apartheid). Политика жесткой расовой дискриминации, наиболее крайняя ее форма. Она означает лишение определенных групп населения в зависимости от их расовой принадлежности политических, социально-экономических и гражданских прав, вплоть до территориальной изоляции. Наиболее полное воплощение практика А. нашла в ЮАР. Впервые это слово было использовано в южноафриканской печати в 1943 г. Основу апартеида составляет ряд законодательных актов, принятых после прихода к власти в стране в 1948 г. Националистической партии. Правящими кругами ЮАР политика сегрегации и угнетения проводилась до 90-х годов прошлого века. Основными принципами А. в ЮАР были: сохранение в чистоте и неприкосновенности белой расы; представление о том, что южноафриканское население, состоящее из белого, чернокожего и цветного населения не может быть интегрировано в единое общество с равными для всех правами; разделение не есть дискриминация, а забота о «законном» праве на самоопределение для каждой этнорасовой группы; гарантия предотвращения трений и столкновений между белыми и не белыми. В1959 году, согласно биллю о бантустанах, для более чем двадцатимиллионного африканского населения ЮАР была выделена территория, составляющая лишь 13% общей площади страны. В то же время остальная часть страны была закреплена менее чем за пятью миллионами белых жителей. Африканцев заставляли жить в резерватах (бантустаны), они получали более низкую, чем белые, заработную плату, были лишены права голоса и права быть избранными в парламент, который обладал законодательной властью на территории всей страны, включая земли и поселения африканцев. Нарушение раздельного проживания преследовалось в уголовном порядке, а некоторые акты А. могут представлять собой геноцид, то есть умышленное создание для расовой группы жизненных условий, ведущих к полному или частичному физическому исчезновению. Современное международное право считает А. преступлением против человечества. В 1973 принята Международная конвенция о пресечении преступлений апартеида и наказании за него (см. Антагонизм национальный, Геноцид, Гетто, Дискриминация, Расизм, Сегрегация).

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ АССАМБЛЕЯ НАРОДА КАЗАХСТАНА (АНК) (каз. Қазақстан халқы Ассамблеясы, англ. the Assembly of people of Kazakhstan) – конституционный орган, образуемый и возглавляемый Президентом Республики Казахстан, является общественно-политическим институтом гармонизации межэтнических отношений и общественного согласия, ключевым инструментом реализации государственной этнополитики. Создан Указом Президента РК 1 марта 1995 года. До 2007 года имело название «Ассамблея народов Казахстана». Правовой статус Ассамблеи определен специальным Законом РК «Об Ассамблее народа Казахстана», «Положением об Ассамблее народа Казахстана», Концепцией развития Ассамблеи народа Казахстана до 2020 г., где регламентированы порядок формирования, структура и органы управления, определены цели, основные задачи, направления деятельности полномочия АНК, а также особенности организации взаимодействия с государственными органами и общественными объединениями, механизмы участия в разработке и реализации государственной политики в сфере межэтнических отношений. Высшим органом Ассамблеи является Сессия, который проходят один раз в год. В межсессионный период работает Совет АНК. Председателем АНК является Президент РК – Лидер Нации – Н.А.Назарбаев. Одной из главных особенностей Ассамблеи является представительство в совокупности интересов всех этносов Казахстана в высшем законодательном органе – Парламенте страны как гарантированное представительство. Ассамблея избирает 9 депутатов Мажилиса Парламента. Рабочим органом является Секретариат Ассамблеи народа Казахстана в структуре Администрации Президента в качестве самостоятельного отдела. В качестве общественных, социально значимых и консультативных органов в структуру в АНК входят: Научно-экспертный совет АНК; Клуб журналистов и экспертов по вопросам межэтнических отношений при АНК; Общественный фонд «Фонд АНК»; Методический центр инновационных технологий обучения языкам «Тілдарын»; Ассоциация предпринимателей АНК, Академия Мира и Дружбы. Ассамблея народа Казахстана – институт, интегрированный и в систему государственной власти и гражданское общество. Причастность к государственной сфере проявляется через связь с Президентом, акимами, Администрацией Президента, аппаратами акимов в регионах, отраслевыми исполнительными органами. Общественный компонент выражен в этнокультурных объединениях и других общественно значимых структурах, институтах гражданского общества (см. Казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия, Принципы этнополитики в Казахстане, Председатель АНК, Секретариат АНК, Совет АНК, Научно-экспертный совет АНК). АССИМИЛЯЦИЯ (лат. аssimilation уподобление, каз. ассимиляция, англ. Аssimilation) – 1. Образование новой общности в результате утраты двумя и более Этническими группами / Этносами / Народами собственных ценностных (иногда религиозных) ориентаций, культурной, эт-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ нической, языковой идентичности, традиционных форм деятельности. В зависимости от области действия различают: а) Языковую ассимиляцию – усвоение и дальнейший переход представителей одного этноса на Язык другого этноса; разновидность Языковой политики моноязычия, при которой отдельные этносы вынужденно или добровольно отказываются от своих языка и/или Культуры в пользу других доминантных языков и/или культур и др.; б) культурную А. – то же, что Аккультурация; в) этническую А. – слияние одного этноса/народа с другим. Как правило, этнической А. предшествует языковая А., культурная А. В результате этнической А. происходит частичная или полная трансформация национально-психологических особенностей, смена Этнической идентичности, растворение в другом этносе. 2. А. – разновидность национальной политики, направленной на стирание этнических и культурных различий и формирование моноэтнической общности (напр., натурализация Мигрантов в стране пребывания). По способу протекания А. выделяют: а) естественную А., обусловленную объективными процессами удовлетворения потребностей совместной социальной, хозяйственно-экономической и культурной жизни и происходящую постепенно, в течение жизни нескольких поколений путём адаптации (аккультурации, интеграции), межэтнических браков; б) насильственную А. – принудительное (открытое или неявное, прямое или косвенное) ограничение или запрет на употребление этносом/народом собственного языка, принуждение к отказу от обычаев, традиций и навязывание ему языка и культуры доминирующей группы (насильственный характер А. отчетливо проявляется в школьном образовании, общественной жизни, ограничении сфер применения, характере Этнополитики). А. может привести к утрате ассимилирующимся народом Этнонима, Этнорелигиозной общности и структуры, Смене языка и др., в крайнем случае к образованию новой Этнической общности и др. Процессы А. усиливаются в периоды стабильной жизни государства (это заметно по числу межэтнических браков). (см. Двуязычие, Конфликт, Малочисленные народы, Этническая адаптация, Этническая гомогенность, Этническая фузия, Языковая идеология, Языковая общность, Языковая политика). АССИМИЛЯЦИЯ КУЛЬТУРНАЯ (каз. мəдени ассимиляция, англ. assimilation cultural) – освоение людьми, принадлежащими к разным культурам, новой для них культуры, характерной для сообщества (страны, организации, общины, социальной группы и т.п.), членами которой они стали на длительный срок (см. Ассимиляция). В отличие от Аккультурации, предполагающей изменение культуры в результате контакта с другими культурами, А.К. ведет к полному слиянию культурных различий. А.К. предполагает как изменение общекультурных традиций, так и всех других знаний, связанных с образом жизни и профессиональной деятельностью людей. Эффективная А.К. предполагает двусторонний процесс

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ взаимопроникновения культур и обязательно включает в себя помимо культурных факторов, также и определенные социокультурные изменения. А.К. приобретает большое значение в условиях модернизации общества, обеспечивая его темпы и формы. АССИМИЛЯЦИЯ ЭТНИЧЕСКАЯ (каз. этникалық ассимиляция, англ. assimilation ethnic(al) – слияние одного народа с другим, связанное с утратой одним из них своего языка, культуры, национального самосознания, в результате чего происходит определенная (зачастую кардинальная) трансформация национально-психологических особенностей (см. Ассимиляция). Различают естественную А.Э., возникающую при контакте этнически разнородных групп населения, Межэтнических браках и т.п., и насильственную А.Э., характерную для стран, где национальности неравноправны. А.Э. происходит, когда входящая этнокультурная группа постепенно адаптируется (или вынуждается к адаптации) к обычаям, ценностям, жизненным стилям и часто языку доминирующей культуры. Нередко А.Э. отождествляют с Аккультурацией, подразумевая частичную либо полную утрату этнической культуры в пользу культуры базового общества. Если в результате Культурной ассимиляции происходит смена Идентификации, т.е. этнического самосознания данной группы, то можно говорить об ее А.Э. Тем не менее, и после усвоения новой культуры прежнее этническое самосознание, связанное с памятью о Родине, еще долгое время может сосуществовать с новым. Говорить о смене потомками Мигрантов своей Идентификации, т.е. о полной А.Э. можно лишь при адекватном восприятии их принимающим общество. АССИМИЛЯЦИЯ ЯЗЫКОВАЯ (каз. тіл ассимиляциясы, англ. language assimilation) – этап Этнической ассимиляции, процесс утери тем или иным этносом в условиях иноязычной среды родного языка в качестве средства общения, в том числе – в сфере внутриэтничной коммуникации, и замену родного языка другим языком, признание последнего родным. А.Я. происходит при завоевании одним народом другого, при колонизации и в др. случаях. После достаточно длительного периода двуязычия язык пришельцев становится всеобщим и единственным, хотя и претерпевает большие или меньшие изменения под воздействием побежденного и исчезнувшего на данной территории национального языка. А.Я. во многом связана с языковым шовинизмом и является одним из эффективных средств Культурной и Этнической ассимиляции другого народа. Язык пришельцев или язык духовно-культурной экспансии проникает в общение ассимилируемого народа через торговлю, административную коммуникацию, документацию, образование и другие каналы, также А.Я. может проходить насильственным путем, путем восстребованностью определенного языка в данном регионе или же под давлением политических элит (см. Ассимиляция,Этнос, Язык).

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ -ББЕЖЕНЦЫ (каз. босқындар, англ. refugees) – лица, покинувшие страну, в которой они постоянно проживали, в силу чрезвычайных обстоятельств. Согласно Конвенции 1951 года и Протоколу 1967 года, принятой ООН, Б. – это лицо, которое в силу обоснованных опасений может стать жертвой преследований по признаку расы, религии, гражданства, политических убеждений, принадлежности к определенной группе, находится вне страны своей гражданской принадлежности и не может пользоваться ее защитой или не желает пользоваться вследствие таких опасений. Либо, не имея определенного гражданства и находясь вне страны своего прежнего места жительства, в результате подобных событий, не может и не желает вернуться в нее вследствие таких опасений. Официальный статус беженца присваивается в соответствии с законодательством принимающей страны (см. Депортация). БИЛИНГВИЗМ (каз. билингвизм, қостілділік, англ. bilingualism, лат. bi дву(х) + lingua язык) – то же, что Двуязычие.

БИПАТРИДЫ – (каз. қос азаматтығы барлар, англ. Bipatrides) – Б. лица, одновременно обладающие гражданством (состоящие в гражданстве) двух и более государств (многогражданство). Лица, не имеющие гражданства (подданства) именуются апатридами. В соответствии с п. 3 ст. 10 Конституции РК, за гражданином Республики не признается гражданство другого государства. В соответствии с Постановлением Конституционного Совета РК от 1 декабря 2003 г. № 12 «Об официальном толковании статей 10 и 12 Конституции Республики Казахстан», норму пункта 3 статьи 10 Конституции РК – «за гражданином Республики не признается гражданство другого государства» – следует понимать как неприемлемость в Республике Казахстан множественного, в том числе двойного гражданства. Указанное означает, что иностранный гражданин не является одновременно гражданином Республики Казахстан. Конституционный принцип «за гражданином Республики не признается гражданство другого государства» обеспечивается следующим механизмом, вытекающим из смысла пункта 3 статьи 10 Конституции РК: если гражданин Республики Казахстан приобретает гражданство другого государства, то за ним с этого момента не сохраняется гражданство Республики Казахстан; гражданство Республики Казахстан считается недействительным, если его приобретает иностранец, не прекращая одновременно гражданства иного государства. Подп. 5) ст. 21 ЗРК от 20 декабря 1991 г. № 1017-XII «О гражданстве Республики Казахстан» в числе оснований утраты казахстанского гражданства предусмотрено приобретение лицом гражданства другого государства.

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ -ВВЕРХОВНЫЙ КОМИССАР ПО ДЕЛАМ НАЦИОНАЛЬНЫХ МЕНЬШИНСТВ (ВКНМ) (каз. Ұлттық Азшылық істері бойынша Жоғарғы комиссар, англ. OSCE Supreme Commissioner for National Minorities) – должностное лицо ОБСЕ, учреждённое на Хельсиниском саммите ОБСЕ в 1992 г. Основными направлениями деятельности ВКНМ выступают предупреждение конфликтов на межэтнической почве и подготовка резолюций, повышение роли образования в предупреждении конфликтов, сосуществование языков нацменьшинств и этнического большинства, поддержка эффективного участия нацменьшинств в общественной жизни, расширение их взаимодействия со СМИ, полицейская охрана общественного порядка в полиэтнических обществах, активизация нацменьшинств во внутригосударственных отношениях, а также интеграция нацменьшинств в общество. Офис ВКНМ – это инструмент разработки и проведения срочных действий во избежание предотвращения конфликтов по возможности на наиболее ранней стадии. Его мандат включает мониторинг напряженности, связанной с вовлечением национальных меньшинств в регионах ОБСЕ, а также организацию раннего предупреждения и быстрых действий там, где ситуация может перерасти в конфликт. Верховный комиссар действует в конфиденциальном порядке и независимо от сторон, которых касается ситуация. Он (она) не имеет дела с индивидуальными случаями и ситуациями, включающими организованные акты терроризма, и не взаимодействует с людьми или организациями, которые практикуют или открыто попустительствуют терроризму и насилию. Управление ВКНМ располагается в Гааге. ВОЗРОЖДЕНИЕ ЯЗЫКА (каз. тілдің қайта жаңғырылуы, англ. Language revival) – совокупность мер государства, общественности, субъектов Языковой политики, направленная на восстановление мертвых, исчезающих языков или языков, нуждающихся в усилении их витальности (жизнестойкости). Самыми известными примерами В.я. служат бывшие мертвые иврит (Израиль), мэнский и корнский (Великобритания), умирающие окситанский и гасконский (Франция) языки. «Лингвистическим предрассудком» (Т. Скутнабб-Кангас) считается утверждение о том, что какой-либо Язык не способен быть языком общественно-политической жизни, науки, техники, искусства и проч., поскольку он не обладает достаточным словарем и грамматической структурой. Не внутренняя структура языка определяет его функциональные возможности, напротив, расширение функций влияет на усложнение языковой структуры. Как только какой-либо язык начинает функционировать в сферах, в которых он ранее не функционировал, в нем быстро появляются новые необходимые для этой сферы слова, усложняется грамматический строй (см. Смена языка, Языковая политика, Языковое планирование).

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ВСЕОБЩАЯ ДЕКЛАРАЦИЯ ПРАВ ЧЕЛОВЕКА (каз. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы, англ. Universal declaration of human rights) – торжественное заявление, один из основополагающих документов ООН, главных источников международного права в области прав человека. Принятая резолюцией 217 А (III) Генеральной Ассамблеи ООН от 10 декабря 1948 г. она носит рекомендательный характер. При этом содержит выработанные многолетним опытом мирового сообщества международные стандарты в области прав человека, в силу чего в настоящее время большинством государств признается в качестве обязательного правового документа. Во Всеобщей декларации прав человека содержатся мировоззренческие начала о свободе и равенстве людей, которых они не могут быть лишены ни при каких обстоятельствах (статья 1), принцип равенства и недискриминации в отношении пользования правами (статья 2), генеральное начало всех прав человека – права человека на жизнь, на свободу и на личную неприкосновенность (ст. 3), перечень гражданских и политических прав (стст. 4-21), основное начало прав в области социальных отношений (ст. 22), перечень социальных, экономических и культурных прав человека (стст. 23-27), требования к социальному и международному порядку, как условии реализации прав и свобод человека (ст. 28), требования к условиям ограничения прав и об обязанностях человека перед обществом (ст. 29), положение о недопустимости истолкования чего-либо в Декларации как предоставление государству, группе лиц или отдельным лицам права заниматься какой-либо деятельностью или совершать действия, направленные на уничтожение прав и свобод, изложенных в Декларации (ст. 30). В совокупности с Международным пактом об экономических, социальных и культурных правах от 16 декабря 1966 г., Международным пактом о гражданских и политических правах от 16 декабря 1966 г. составляет Международный Билль о правах человека. Впервые государства перед мировым сообществом приняли на себя юридические обязательства содействовать осуществлению прав своих граждан, наделили международные органы правом контроля за качественным исполнением данных обязательств. Жертвы нарушения прав человека получили возможность обращаться за защитой в органы наднациональной юрисдикции. Положения Международного Билля о правах человека получают развитие в иных многочисленных актах международного права. Будучи признанными и ратифицированными Республикой Казахстан, согласно статье 4 Конституции РК, документы Международного Билля входят в систему действующего права страны, имеют приоритет перед ее законами и применяются непосредственно. К настоящему времени Республика Казахстан присоединилась более чем к 160 международным актам в области прав человека, в числе которых наряду с Международными Пактами 1966 г. также конвенции о ликвидации всех форм расовой дискриминации 1970 г.; о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин 1979 г.; против пыток и других жестоких, бесчеловечных или унижающих достоинство видов обращения и наказания 1984 г.; о

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ правах ребенка 1989 г. и ряд других. Ответственно исполняя принятые на себя обязательства, Казахстан представляет в контрольные конвенционные органы национальные, сводные периодические доклады и иные документы, информирующие мировое сообщество о проводимой в стране деятельности. В их рассмотрении на заседаниях соответствующих комитетов принимают участие представители государственных органов и гражданского общества. По результатам предварительного анализа и публичного широкого обсуждения даются положительные оценки и вырабатываются рекомендации. -ГГЕТТО (от итал. ghetto, каз. гетто, англ. ghetto). Часть города, выделявшаяся в средние века для изолированного проживания или поселения людей, дискриминируемых по национальному, расовому или религиозному признакам. Наиболее ранняя практика поселений в форме Г. была воплощена в Марокко в 1280 году. Число домов в этих кварталах ограничивалось в целях сдерживания роста еврейского населения. В 16 веке еврейские Г. широко распространяются в странах Западной и Центральной Европы. Надо заметить, что в средние века компактное поселение евреев было обычным для корпоративного духа той эпохи, когда каждая профессиональная или религиозная группа стремилась жить обособленно. Однако уже в 14-15 веках еврейские Г. создавались принудительно. В 1555 г. папа Павел IV издал буллу, согласно которой евреи всех папских земель должны были вселиться раз и навсегда в отведенных для этого местах, огражденных стеной, и не имели права покидать пределы гетто в ночное время и дни христианских праздников. Внутри поселения жизнь регулировалась раввинами. Подобный режим существования Г. утвердился в Италии, Германии, Чехии, Польше, Литве. Крупнейшие Г. были в Риме, Венеции, Франкфурте-на-Майне и Праге. Несмотря на рост населения, расширять территорию Г. не разрешалось, вследствие чего перенаселенные еврейские кварталы очень быстро приходили в антисанитарное состояние. Система еврейских Г. в Европе была сокрушена в период наполеоновских войн. Император Франции утверждал в завоеванных странах систему гражданского права, которое не допускало возможность дискриминации человека по религиозному признаку. Последнее Гетто в Европе – римское – было упразднено только в 1870 году. В период Второй мировой войны 1939-45 годов фашисты создавали еврейские Гетто в оккупированных городах Восточной Европы. По существу это были своеобразные концентрационные лагеря, заключенные которых были почти поголовно уничтожены. В мусульманских странах компактные городские поселения евреев просуществовали до 20 века, до времени массовой эмиграции в Израиль. В настоящее время название слово «гетто» иногда употребляется для обозначения районов города, где живут национальные меньшинства, но часто

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ также этим словом называют районы, населенные городской беднотой, где существуют невыносимые условия жизни без какой-либо существенной перспективы ее улучшения (см. Апартеид, Антагонизм национальный, Дискриминация, Сегрегация, Ксенофобия). ГОСУДАРСТВО (каз. Мемлекет, англ. State) – 1) особый субъект политической системы, отличающийся конституционной ценностью, всеобщностью, универсальностью, территориальностью, легальностью, правосубъектностью, функциональностью, организованностью, институциональной сложностью, публичностью; 2) основной институт политической системы современного общества и важнейшая форма его организации; 3) система, совокупность государственных органов в конкретной стране; 4) нередко в более широком смысле слова – страна с обществом, территорией, природными ресурсами, системой государственного управления, культурой, традициями и инфраструктурой. Существует множество других определений. Конкретное Гос-во характеризуется формой правления (системой высших государственных органов – вертикальным срезом Гос-ва), формой политико-территориального устройства (организацией территории – горизонтальным срезом государства), а также политическим, государственным режимом (способами осуществления государственной власти). Существуют и иные критерии. По национальному составу населения и истории создания Гос-во может быть этнонациональным (national state) – образованное на территории исторического проживания одной нации (этноса или близких друг к другу этносов), отличающегося своими характерными особенностями и организацией жизни, что обусловливает соединение границ нации (этноса) и Гос-ва (напр., многие латиноамериканские страны, ФРГ, Франция, Польша и другие), а также многонациональным (multinational State) – образованное на территории, на которой исторически проживают различные этносы и создание Гос-ва явилось результатом их общего выбора (Российская Федерация, Китай, Австрия, Индия, Великобритания и др.). По форме политико-территориальной организации – степени децентрализации – по общему правилу, Гос-ва подразделяются на унитарные (относительно централизованные и относительно децентрализованные) – характеризующиеся единой территорией, основными подразделениями которой выступают административно-территориальные единицы, общим для Гос-ва гражданством, одной конституцией, едиными правовой системой, бюджетом, высшими госорганами, осуществляющими внешние сношения; в относительно централизованных государствах позиции центральной власти на местах представляют специальные назначаемые из центра (в отдельных случаях избираемые) должностные лица (Франция, Германия, Польша и др.) и относительно децентрализованные, в которых центральная вертикаль отсутствует, а в некоторых странах имеются также и автономные образования (Великобритания, штаты в США и др.); присутствие территориальной (национально-территориальной) автономии дает основание для деления уни-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ тарных государств на простые и сложные; федеративные характеризуются повышенной степенью децентрализации государственной власти между центром и отдельными частями государства – субъектами федерации (национально-территориальными или территориально-государственных), обладающими признаками Гос-ва: территория страны состоит из территорий субъектов федерации, установлено единое гражданство, при котором граждане субъекта федерации одновременно являются гражданами федерации, наряду с федеральной конституцией действуют конституции или специальные статуты субъекта федерации, в последних функционирует имеющая свои особенности правовая система, бюджеты, службы правоохраны, высшие государственные органы, наделенные соответствующими полномочиями вплоть до права внешних сношений; классификация федераций на отдельные разновидности проводится по отношению к этнической характеристике – основанные на национальном признаке и имеющие в качестве основы образования другие причины, по способу образования – договорные и конституционные, по составу – состоящие из однопорядковых субъектов – только Гос-ва и разнопорядковых субъектов – Гос-в, автономных единиц и территориальных единиц, по порядкам распределения компетенции и гарантиям самостоятельности между федерацией и ее субъектами и др. Присутствие значительных особенностей приводит к появлению смешанных форм, напр., регионалистских Гос-в – унитарных Гос-в, территория которых состоит только из территорий автономий или «унитарных федераций» с жестко централизованной государственной властью. По используемым методам осуществления государственной власти Госва могут быть демократическими, авторитарными либо тоталитарными, главными критериями здесь выступают реальность конституционализма, прав и свобод человека и гражданина, функционирование политических партий, средств массовой информации, выборность представительных госорганов, местного самоуправления, наличие институтов оппозиции и возможностей реализации протестных отношений. Названные разновидности Гос-в могут идентифицироваться через использование таких форм и методов как стимулирование (поощрение), дозволение, охрана, требования и запреты. Нередко политический режим сужается до государственного режима, то есть до границ самого Гос-ва, включая принцип единства власти и разделенности вла стей, баланс между ее законодательной и исполнительной ветвями, роль Президента, Парла мента и правительства, института конституционного контроля и судов, органов прокуратуры и Уполномоченного п о правам человека, местного государственного управления и самоуправления: президентский, парламентский, министериальный, полицейский, дуалистический и пр. По отношению к религии выделяются Гос-ва светские (s ecular State), в которых Гос-во отделено от религии и религиозных объединений, религиозные объединения и граждане независимо от отношения к религии равны перед законом, ника кая религия не может устанавливаться в качестве государственной или обязательной, система образования и воспитания отделена от религии и религиозных объединений и носит светский характер,

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ нарушение гражданских прав физических лиц по мотивам отношения к религии или оскорбление их религиозных чувств, осквернение почитаемых последователями той или иной религии предметов, строений и мест не допускаются, каждый вправе придерживаться религиозных или иных убеждений, распространять их, участвовать в деятельности религиозных объединений и заниматься миссионерской деятельностью, никто не имеет права по мотивам своих религиозных убеждений отказываться от исполнения общегражданских обязанностей и церковные (church State), в которых конкретное вероисповедание (конфессия) официально признается в качестве государственной, а ее правовой статус и реальная роль колеблется от лишь формального признания религии (церкви) в качестве государственной без видимых ее привилегий, хотя главой государства может быть только лицо, исповедующее государственную религию, само государство материально поддерживает данную церковь, глава государства назначает высших духовных лиц (то есть близкое к светскому государству), теократические, в которых фактически, а иногда и юридически государственная власть принадлежит церковной иерархии, либо пребывает под ее полным контролем, включая религиозный контроль над конституцией (при ее наличии), текущим законодательством и иным правотворчеством, последнее допустимо лишь постольку, поскольку конкретные сферы и отношения не охватываются религиозными предписаниями. С позиций значимости ценностей права и интересов человека Гос-ва бывают правовыми (legal State) и социальным (social State). В правовом Гос-ве обеспечен реальный конституционализм, права и свободы человека, верховенство демократическим путем принятого права, функционирование форм непосредственной и представительной демократии, а также независимого и ответственного правосудия. В Гос-ве социальном деятельность направлена на смягчение социального неравенства путем создания условий для достойной жизни своим гражданам и свободного развития личности, адекватных возможностям Гос-ва, на обеспечение социальной справедливости и социальной защиты граждан посредством политики социально ориентированной экономики и социального партнерства. В соответствии с п. 1 ст. 1 Конституции РК «Республика Казахстан утверждает себя демократическим, светским, правовым и социальным государством, высшими ценностями которого являются человек, его жизнь, права и свободы». По мнению Конституционного Совета РК, примененный в данной норме оборот «утверждает себя», подчеркивает поступательность развития Казахстана как Гос-ва с перечисленными характеристиками, придает характер необратимости и направленности процессу наполнения их все более полным содержанием. Республика Казахстан является унитарным Гос-вом с президентской формой правления (п. 1 ст. 2 Конституции РК). Стратегией развития государственности выступает постепенная децентрализация и деконцентрация государственной власти с повышением роли Парламента в президентской форме правления и расширением местного самоуправления.

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ГОСУДАРСТВЕННАЯ ИДЕНТИЧНОСТЬ (от лат. Identicus – тождественный, каз. – сəйкестілік, англ. – identity) – осознание самоотождествление, самоопределение личности своей принадлежности к государству, этносу, языку, культуре, религии, социуму, полу, возрасту, профессии, классу и т.д. – соотнесение граждан с государством. Идентичность динамична: человек не всегда способен четко ее определить (возможна «маргинальная идентичность»); одна идентичность меняется на другую (был гражданином СССР – стал гражданином Казахстана; был христианином – стал мусульманином); более того, можно манипулировать идентичностью для политических и иных целей (напр., при этнической мобилизации, интеграции гражданского общества), создавать и даже «продавать» новые идентичности и т.п. Идентичность множественна, и все идентичности образуют в сознании человека суммарную идентичность (так называемую идентификационную матрицу): гражданская идентичность, государственная идентичность, этническая идентичность, языковая идентичность и др. В структуре суммарной идентичности существуют ведущие базисные идентичности (чаще всего,- это языковые, этнические, половые, возрастные, семейные, социальные, профессиональные, гражданские идентичности), которые определяют параметры сравнения себя с «другими». Место тех или иных идентичностей в структуре суммарной идентичности меняется в зависимости от ситуации, поэтому базисными могут становиться то одни, то другие идентичности. Возможны несоответствия между идентичностью и самоидентификацией. В таком случае выработанные идентичности будут противоречивыми и неустойчивыми. Идентичность ранее рассматривалась как данная и фиксированная внеязыковая категория; в современном понимании идентичность трансформируется и конструируется в процессе языковой практики, в дискурсе. Замечено, что по мере того, как отношения внутри социальной группы (класса, коллектива, общества в целом и проч.) стабилизируются, идентичность ее членов становится деперсонализированной, индивидуальные свойства оказываются более важными, чем общие групповые признаки. Политическая конструкция государственной идентичности, как фундаментальные основы нациестроительства, к примеру Казахстана, состоит из многих компонентов: поиска стержня национальной идеологии и эффективной политики этнокультурного плюрализма; дальнейшей институционализации принципа «единство в многообразии»; разрешения конфликтов через компромисс; воспитания казахстанского патриотизма; формирования межкультурного диалога и толерантной культуры межэтнического общения; обязательном овладении всеми гражданами страны государственным языком, являющимся консолидирующим фактором; знания и учета исторических особенностей развития этносов; выработке принципов общественного согласия и единения; внедрения в систему общественных отношений принципов солидарности и ответственности.

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ Вместе с тем государственность представляет собой особую политическую ценность и идеологию, общественную и культурную ориентацию, предполагающую теоретическую и практическую деятельность по созданию, развитию и защите государства, совершенствованию политической организации общества. Используется в составе термина «национальная государственность» (т.е. способность государственной власти в той или иной форме воплощать и защищать суверенитет нации) и объявляется фактором консолидации этносов и укрепления единства в полиэтничном обществе. Выступая с Посланием «Стратегия «Казахстан-2050» Новый политический курс состоявшегося государства» в декабре 2012 года, Президент Казахстана Н.А.Назарбаев особо подчеркивал: «Интеллигенция может и должна играть ключевую роль в проектировании ментальной, мировоззренческой модели будущего страны на основе моего видения нового политического курса Казахстан-2050. Нам нужно продолжить работу по формированию исторического сознания нации. Всеказахстанская идентичность должна стать стержнем исторического сознания нашего народа» (см. Государство, Государственность). ГОСУДАРСТВЕННАЯ ПРОГРАММА РАЗВИТИЯ И ФУНКЦИОНИРОВАНИЯ ЯЗЫКОВ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН (каз. Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың мемлекеттік бағдарламасы, англ. The government program of development and functioning of languages in the Republic of Kazakhstan) – документ, принимаемый государством для целенаправленного и планового руководства функционированием и развитием языков в стране. В Республике Казахстан было принято три подобные программы: «Государственная программа функционирования и развития языков в Республике Казахстан» (5 октября 1998 г.); «Государственная программа функционирования и развития языков в Республике Казахстан на 2001-2010 гг.» (17 февраля 2001 г.); «Государственная программа развития и функционирования языков в Республике Казахстан на 2011-2020 гг.» (29 июня 2011). «Государственная программа функционирования и развития языков в Республике Казахстан на 2001-2010 гг.» была долгосрочной программой, рассчитанной на десять лет, в ней определены стратегические цели и задачи языкового строительства, намечены основные механизмы и направления ее реализации; конкретные действия разработаны в виде краткосрочных двухгодичных планов мероприятий: а) обеспечение функционирования Государственного языка в государственном управлении (совершенствование нормативно-правовой базы, принятие мер для овладения государственными служащими государственным языком в необходимом для выполнения служебных обязанностей объеме, обеспечение функционирования государственного языка в качестве основного языка при разработке и принятии актов государственных органов, обеспечение ведения судопроизводства по делам об административных правонарушениях на государственном языке как основном, обеспечение мер для функционирования государственного языка в Воо-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ руженных Силах Республики Казахстан, а также во всех видах воинских и военизированных формирований, в организациях государственного контроля и надзора, правовой защиты граждан и правоохранительных органах, обеспечение функционирования государственного языка в качестве основного языка делопроизводства во всех государственных органах, организациях и органах местного самоуправления с определением графика перехода делопроизводства на государственный язык, обеспечение функционирования государственного языка в международной деятельности); б) создание условий для овладения гражданами Республики Казахстан государственным языком; в) обеспечение унификации норм современного казахского литературного языка путем интенсификации научно-лингвистических исследований и практической реализации их результатов (упорядочение на научной основе словообразовательных процессов в современном литературном казахском языке, в т.ч. принципов терминотворчества, внедрение полноценной терминологической системы казахского языка, упорядочение общеязыковых литературных норм современного казахского языка, принятие мер по усовершенствованию казахского алфавита и орфографии с учетом фонологических особенностей казахского языка, научное обеспечение вопросов ономастики); г) обеспечение функционирования государственного языка в области культуры и средствах массовой информации (выпуск и прокат кинои видеопродукции на государственном языке, в т.ч. анимационных фильмов, переводной продукции, обеспечение выпуска печатной продукции по различным отраслям культуры, науки, художественной литературы и искусства, организация культурно-массовых мероприятий на государственном языке, информационно-пропагандистская поддержка деятельности, направленной на развитие государственного языка и проч. Третья Государственная программа развития и функционирования языков на 2011-2020 годы разработана в соответствии со статьями 7 и 93 Конституции Республики Казахстан, Законом Республики Казахстан «О языках в Республике Казахстан» от 11 июля 1997 года, Концепцией языковой политики Республики Казахстан, Посланием Главы государства народу Казахстана «Новое десятилетие – новый экономический подъем – новые возможности Казахстана». Государственная программа развития и функционирования языков рассчитана на десять лет, разработана в соответствии с требованиями стратегических целей и задач по обеспечению условий полноценного функционирования государственного языка и учитывает реалии сложившейся языковой ситуации, подвергшейся значительному влиянию со стороны осуществляющегося в стране языкового строительства и ощутимых сдвигов в этноязыковой структуре населения. Государственная программа является организационной основой решения проблем функционирования и развития языков, создания условий для реализации принципов, основанных на понимании государственного языка как важнейшего консолидирующего элемента политической, экономической и культурной жизни страны и обеспечения государственной целостности и национальной безопасности Республики Казахстан.

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ Цель Государственной программы развития и функционирования языков на 2011-2020 гг. – «гармоничная языковая политика, обеспечивающая полномасштабное функционирование государственного языка как важнейшего фактора укрепления национального единства при сохранении языков всех этносов, живущих в Казахстане» представлена четырьмя программными целями: 1. Государственный язык – главный фактор национального единства. 2. Популяризация широкого применения государственного языка. 3. Развитая языковая культура – потенциал интеллектуальной нации. 4. Развитие лингвистического капитала казахстанцев. Впервые названы целевые индикаторы измерения успешности языковой политики в виде доли овладевших государственным, русским и английским языками, присутствия казахоязычного контента в СМИ, упорядоченности терминологического и ономастического фондов. Намеченные в Государственной программе цели и задачи реализуются через конкретные Планы мероприятий, разрабатываемые уполномоченным государственным органом на каждые три этапа, и утверждаются постановлениями Правительства Республики Казахстан. Все мероприятия, предусмотренные Государственной программой в соответствии с приоритетными задачами языковой политики, направлены на полноценное удовлетворение этноязыковых и культурных запросов и потребностей граждан, способствовать укреплению в стране межнационального гражданского согласия. Генеральное направление новой государственной программы – повышение эффективности функционирования государственного языка во всех сферах общественной жизни. Оно может быть обеспечено стратегической разработкой и планомерным руководством мероприятиями, направленными на максимальное обеспечение полноценного функционирования государственного языка как основы развития интеграционных процессов в стране. Важнейший приоритет среди них отдается кодификации казахского языка, которая, в свою очередь, обеспечивается нормированием системы и узуса, совершенствованием и унификацией отраслевых терминосистем, упорядочением и кодификацием ономастического пространства, ортологизацией средств визуальной информации и рекламы (см. Языки Казахстана, Языковая политика, Языковая ситуация, Языковое планирование). ГОСУДАРСТВЕННОСТЬ (каз. Мемлекеттілік, англ. statehood, State system) – ГОС-ТЬ. 1) уровень осуществления самоопределения (самоорганизации) народа (нации), создавшей свое государство; 2) совокупность критериев, которым отвечает организация общества, претендующая на государство. История казахской государственности начинается в период первых государств на территории Казахстана. Начиная с первого тысячелетия до н.э., на территории Казахстана появляются ранние государственные образования (усуней, кангюев, хунну). В период раннего средневековья возникают Тюркский каганат (552-651 гг.), Тюргешский каганат (704-756 гг.). В 1227 году на территории Дешт-и-Кипчака было образовано протоказахское государство в составе Золотой Орды ─ Белая Орда (Улус Орда-Ежена). Казахское ханство возникает в 1465 году во главе с султанами Жанибеком и Кереем.

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ В начале XVIII в. Казахские жузы находятся в подданстве Российской империи. С 1917 по 1991 гг. Казахстан находится в составе СССР. В 1991 году Казахстан получает государственную независимость. За период государственной независимости Республика Казахстан состоялось как государство со своей территорией, закрепленной на основании международных норм и международно-признанной государственной границей с сопредельными странами; полиэтничным народом – казахстанскими гражданами; Конституцией и системой действующего права; с высшими и местными государственными органами; финансовой системой и банковскими учреждениями, включая собственную национальную валюту – тенге; с правоохранительными органами и вооруженными силами, дипломатической службой. Сформировались современные рыночная экономическая и демократическая политическая системы, основанные на многообразии форм собственности и политическом плюрализме. Мировым сообществом признана международная правосубъектность Республики Казахстан, а многовекторная миролюбивая и ответственная политика и международные инициативы страны, получили признание, благодаря чему Казахстан пользуется уважением и доверием в ООН. В Стратегии «Казахстан – 2050» Президентом Республики сделан совершенно обоснованный вывод о том, что ныне Республика Казахстан является состоявшимся, современным, сильным и успешным государством. ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ЯЗЫК (каз. мемлекеттік тіл, англ. offi cial, state language) – 1. Язык наивысшего политико-правового (юридического) статуса, закрепленного в Конституции, Законе о языках, распространение и поддержка которого является обязанностью государства («Государственный и все другие языки в Республике Казахстан находятся под защитой государства. Государственные органы создают необходимые условия для развития и функционирования этих языков». Из «Закона Республики Казахстан о языках в Республике Казахстан», ст. 23). 2. Язык, наравне с флагом, гербом, гимном, являющийся символом Государственности и символом идентичности с государством. 3. Язык, выполняющий интеграционную функцию в политической, экономической, социальной, культурной жизни общества. 4. Язык максимальной общественной функции, выполняющий «наиболее важные функции в государственной и общественной жизни» («Концепция языковой политики Республики Казахстан»): государственного управления, законотворчества, судопроизводства и дипломатического представительства (внутри государства и за его пределами); язык административно-политического и социальноэкономического взаимодействия в пределах государства; язык образования на всех ступенях обучения, независимо от этнического состава государства; язык средств массовой информации и новых информационных технологий. По объему понятия Г.я. – то же, что и Официальный язык, однако, по правовому положению в некоторых странах отличается от него. В Казахстане Г.я. является казахский язык, статус которого был установлен и подтвержден рядом документов: Конституцией Республики Казахстан («В

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ Республике Казахстан государственным языком является казахский язык» − ст. 7, пункт 1); законом «О языках в Казахской ССР» от 22 сентября 1989 г.; «Законом о языках в Республике Казахстан» от 11 июля 1997 г.; «Концепцией языковой политики» от 4 ноября 1996 г. Функционирование и распространение государственного языка в Казахстане регулируется «Государственными программами развития и функционирования языков в Республике Казахстан» на 1998-2000; 2001-2010; 2011-2020 годы, в которых сформулировано приоритетное направление – сознательное и целенаправленное создание благоприятных условий для выполнения казахским языком тех функций в общественно-значимых сферах, которые предписываются статусом Г.я. В соответствии со статусом казахский язык – это «язык государственного управления, законодательства, судопроизводства и делопроизводства, действующий во всех сферах общественных отношений на всей территории государства», и «долгом каждого гражданина Республики Казахстан является овладение государственным языком, являющимся важнейшим фактором консолидации народа Казахстана» (статья 4 Закона «О языках в Республике Казахстан» 1997). В федеративных государствах, как показывает мировая прак тика, целесообразно существование двух и более Г.я. (или официальных языков), напр., в Швейцарии – четыре Г.я (немецкий, французский, итальянский, ретороманский); в Бельгии – два (французский и фламандский) и др. Российская Федерация включает 83 равноправных субъекта (21 республика, 9 краев, 46 областей, 2 города федерального значения, 1 автономная область и 4 автономных округа), и до сих пор окончательно не урегулированы отношения между русским языком – Г.я. на всей территории Российской Федерации (ст. 68 Конституции Российской Федерации) и Титульными языками – Г.я. субъектов Российской Федерации (см. Автохтонный язык, Государственная идентичность, Местный язык, Миноритарный язык, Язык межнационального общения, Языки Казахстана, Языковая политика). ГРАЖДАНСТВО (каз. азаматтық, англ. citizenship) – конституционно-правовое состояние, устойчивая политико-правовая связь лица с государством, выражающая совокупность их взаимных прав и обязанностей. Наряду с термином «гражданство» применяется понятие «подданство», которое по общему правилу означает политико-правовую связь лица и государства с монархической формой правления. В международном праве и иностранном обиходе в качестве синонима «гражданство» применяется и «национальная принадлежность». Институт гражданства является определяющим признаком суверенитета, независимости и конституционного строя Республики Казахстан. Конституционно-правовой статус граждан Казахстана предполагает обладание ими всем комплексом прав, свобод и обязанностей, установленных Конституцией, при равенстве их перед законом. В соответствии с Конституцией РК гражданин Республики Казахстан ни при каких условиях не может быть лишен гражданства, права изменить свое гражданства, а также не может быть изгнан за пределы Казахстана. Граждан-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ство РК приобретается и прекращается в соответствии с Законом, является единым и равным независимо от оснований его приобретения (ст. 10). Республика Казахстан в лице своих государственных органов и должностных лиц ответственна перед гражданами Республики, а гражданин Республики Казахстан ответствен перед Республикой Казахстан. Он обязан соблюдать Конституцию и законы РК, защищать ее интересы, территориальную целостность, уважительно относиться к обычаям, традициям, государственному языку и языкам представителей всех национальностей, проживающих на ее территории, способствовать укреплению могущества, суверенитета и независимости Республики Казахстан. Специальным законом, регулирующим отношения гражданства, выступает ЗРК от 20 декабря 1991 г. № 1017-XII «О гражданстве Республики Казахстан». Наряду с принципами гражданства данным Законом установлены основания и порядок приобретения гражданства РК, а также основания и порядок его утраты. При этом наряду с общими требованиями для иностранцев и лиц без гражданства определены условия приема в гражданство РК в упрощенном (регистрационном) порядке для оралманов, постоянно проживающих на территории Казахстана на законных основаниях не менее четырех лет либо состоящих в браке с гражданами РК не менее трех лет; для реабилитированных жертв массовых политических репрессий, а также их потомков, лишенных или утративших гражданство без их свободного волеизъявления, постоянно проживающих на территории Республики на законных основаниях, независимо от срока проживания. Также в упрощенном порядке в гражданство нашей страны могут быть приняты на основании международных договоров 1) граждане Беларуси, Кыргызстана и России в рамках Соглашения об упрощенном порядке приобретения гражданства от 26 февраля 1999 г.; 2) иностранки, состоящие в браке с кем-либо из граждан Казахстана в рамках Конвенции о гражданстве замужней женщины от 20 февраля 1957 г. Лица, ранее состоявшие в гражданстве Казахстана, могут быть восстановлены в гражданстве Республики в упрощенном порядке. Для этого необходимо, чтобы они постоянно проживали на территории нашей страны (независимо от срока проживания) и не состояли в гражданстве иностранного государства. Не могут быть восстановлены в гражданстве лица, в отношении которых ранее была зарегистрирована утрата казахстанского гражданства. Предоставление права получения гражданства (восстановления в гражданства) в упрощенном порядке свидетельствует о повышенном внимании государства к своим соотечественникам и другим лицам, которые вынуждены были покинуть свою Родину либо лишились гражданства помимо своей воли под давлением жизненных обстоятельств, а также гражданам других стран, с которыми Казахстан поддерживает наиболее тесные отношения и стремится к дальнейшей интеграции. ЗРК «О гражданстве Республики Казахстан» закреплена также компетенция государственных органов в решении вопросов гражданства. Указом Президента РК от 10 октября 2006 г. № 198 «О Комиссии по вопросам граждан-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ства» при Президенте Республики Казахстан» дополнительно детализированы отдельные вопросы. Постановлением Правительства РК от 19 февраля 2014 г. № 111 утверждены стандарты государственных услуг «Выдача удостоверений лицам без гражданства и видов на жительство иностранцам, постоянно проживающим в Республике Казахстан», «Регистрация и выдача разрешений иностранцам и лицам без гражданства на постоянное жительство в Республике Казахстан», «Регистрация приема и выхода из гражданства Республики Казахстан» и «Присвоение и продление статуса беженца в Республике Казахстан». Соответственно, Приказом Министра внутренних дел РК от 11 марта 2014 г. № 152 утверждены регламенты государственных услуг «Выдача удостоверений лицам без гражданства и видов на жительство иностранцам, постоянно проживающим в Республике Казахстан», «Регистрация и выдача разрешений иностранцам и лицам без гражданства на постоянное жительство в Республике Казахстан», «Регистрация приема и выхода из гражданства Республики Казахстан», «Присвоение и продление статуса беженца в Республике Казахстан». -ДДВУЯЗЫЧИЕ (каз. қостілділік, англ. Bilingualism) – то же, что Билингвизм; владение/использование индивидом или обществом двух и более языков. Различают индивидуальное Д. - знание и использование двух языков отдельными членами определенного Этноса и массовое Д.- знание и использование двух языков боль шинством этноса; региональное Д.- знание и использование двух языков жителями определенного района страны и национальное Д. - зна ние двух языков данным этносом страны; естественное Д.- знание и использование двух языков как следствие непосредственного взаимодействия носителей этих языков и искусственное Д.- знание и использование двух языков как следствие преднамеренных и специально создаваемых условий изучения второго языка и др. Различают также чистое Д. (Л.В. Щерба), или координированное Д. (Ч. Осгуд, У. Вайнрайх, С. Эрвин и др.), когда каждый из двух языков сущест вует у билингва как отдельная си стема; смешанное Д., когда два языка сливаются в одну систему; и субординативное Д. (У.Вайнрайх) - ран няя стадия усвоения второго языка, когда его единицы, минуя собственную семантическую базу, соотносятся с единицами первого языка. Различают дополнительное Д. (билингв использует второй язык без потери языковой компетенции в первом) и замещаемое Д. (билингв по мере овладения вторым языком теряет компетенцию в первом). Различают также функциональное (культурное) и этническое Д. Установлено, что около половины всего населения земли является двуязычным. Для некоторых стран Д. - редкий феномен (США, Франция, Великобритания и др.), для других - это норма (Индия, Западная Африка, Таиланд, Папуа, Новая Гвинея, Камерун и др.) (см. Автохтонный язык, Ассимиляция, Государственный язык, Конфликт, Мест-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ный язык, Официальный язык, Языковая ассимиляция, Языковая политика, Языковая ситуация, Языковое планирование). ДЕКОЛОНИЗАЦИЯ (лат. colonia - поселение, каз.отарсыздандыру,англ. decolonization) – 1. Предоставление независимости и полного суверенитета колониальным странам и народам. 2. Превращение колониальных и зависимых территорий в свободные и независимые государства. Политика ликвидации колониальных империй провозглашена Атлантической хартией 1941 года. За время существования ООН с 1945 года более 80 государств, народы которых ранее находились под колониальным правлением, вступили во всемирную Организацию как суверенные независимые государства. Кроме того, многие другие территории добились самоопределения благодаря политическому объединению или интеграции с независимыми государствами. ООН сыграла решающую роль в этих исторических переменах, содействуя реализации чаяний зависимых народов и определяя цели и нормы, ускорившие достижение ими независимости. С приобретением независимости Индией (1947 г.) и с независимостью значительной части африканских владений (1960 г.) произошел решающий слом колониальной системы. Страны, освободившиеся от колониальной зависимости, получили название стран Третьего мира. В настоящее время Специальный комитет по деколонизации продолжает изучать ситуацию в оставшихся 16 несамоуправляющихся территориях и на основании полученных результатов готовит для Генеральной Ассамблеи ООН рекомендации, касающиеся наиболее подходящих для принятия мер. Усилия ООН по деколонизации вытекают из закрепленных в ее Уставе принципов «равноправия и самоопределения народов», а также из трех конкретных глав Устава (XI, XII, XIII), посвященных интересам зависимых народов. Начиная с 1960 г. ООН руководствуется положениями, принятой Генеральной Ассамблеей, Декларации о предоставлении независимости колониальным странам и народам (Декларация о деколонизации), в которой государства-члены заявили о необходимости быстрее избавиться от колониализма. 2011-2020 гг. объявлен Генеральной Ассамблеей ООН (2011 г.) периодом третьего Международного десятилетия за искоренение колониализма. ДЕМОГРАФИЯ (греч. demos народ + grapho пишу, каз. демография, англ. demography) – наука, изучающая население и закономерности его развития (воспроизводство, измене ние численности, национального состава, территориального или регионального размещения, внешние и внутренние миграции и т.п.). Д. учитывает в том числе соотношение численности населения и распространенности Языков в различных государствах, а также динамику развития языков и диалектов, например, в зависимости от количества говорящих на каждом языке определяется его демографическая мощность. Различаются демографические равновесные языковые ситуации и демографически неравновесные языковые ситуации, например, в Бельгии наблюдается демографически равновесная языковая ситуация: 39,1 % населения – франкоязычные

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ валлоны и 50,7 % – фламандцы. В Казахстане – демографически неравновесная языковая ситуация (см. Перепись населения, Языковая ситуация). ДЕМОКРАТИЯ (греч. demos народ + kratos власть, каз. – демократия, англ. – democracy) – форма политической организации общества, политического режима основанная на принципах народовластия (создания представительных органов власти), политического плюрализма и многопартийности, равенства всех перед законом, соблюдения конституционных прав и свобод граждан. Демократия это и система управления, при которой власти отвечают перед гражданами за свои действия в общественной сфере, а граждане реализуют свои интересы через конкуренцию и взаимодействие своих выборных представителей. Как и любая другая система, демократия зависит от носителей власти – людей, играющих особую роль в управлении и наделенных по закону распорядительной функцией. Нормы, определяющие легитимные способы прихода к власти и ответственность управляющих за свои решения, отличают демократическую систему от недемократической. Демократия, в классическом ее понимании, – это форма политической организации общества, основанная на признании народа в качестве источника власти, на его праве участвовать в решении государственных дел и наделении граждан достаточно широким кругом прав и свобод. Демократия в этой связи выступает, прежде всего, как форма государства. Термин «демократия» употребляют также применительно к организации и деятельности других политических и социальных институтов (например, партийная, производственная), а также для характеристики соответствующих общественных движений, политических курсов, течений социально-политической мысли. К.Маркс рассматривал демократию в неразрывной связи с материальными условиями жизни общества и его классовой структурой. Демократия - явление историческое, изменяющееся по мере развития общества, смены социально-экономических формаций. При первобытнообщинном строе отсутствовали классы и классовые противоречия, существовала неполитическая Д., воплощавшаяся в учреждениях родового и племенного самоуправления. С возникновением экономического неравенства, частной собственности и эксплуатации, т.е. с появлением антагонистических классов, вместе с государством возникает политическая демократия, развитие которой в классовом обществе неразрывно связано с государством как основным учреждением политической власти. Ключевой элемент демократии – полноправие граждан. Другой общепризнанный показатель демократии – власть большинства. Всякий орган управления, принимающий решения большинством голосов, демократичен. Принципы демократии абстрактны и могут давать начало разнообразным институтам и подтипам. Однако для демократического развития необходимо соблюдение определенных процедурных норм и уважение гражданских прав. Роберт Даль назвал следующие условия, необходимые для существования современной политической демократии: контроль за решениями правительства конституция возлагает на выборных официальных лиц; эти официальные

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ лица периодически избираются в ходе честно проводимых выборов, исключающих по возможности всякое принуждение; практически все взрослое население имеет право выбирать официальных лиц; практически все взрослое население имеет право претендовать на выборные должности; граждане имеют право выражать свое мнение, не опасаясь серьезного преследования по политическим мотивам; граждане имеют право получать информацию из альтернативных источников; альтернативные источники информации находятся под защитой закона; граждане имеют право создавать относительно независимые ассоциации и организации, включая политические партии и группировки по интересам. К этим семи фундаментальным принципам демократии Т.Л.Карл, Ф.Шмиттер добавляют еще два. 1) Избранные народом официальные лица должны иметь возможность осуществлять свои конституционные полномочия, не подвергаясь противодействию (даже неформальному) со стороны невыборных официальных лиц. Демократия оказывается в опасности, если военные, либо сотрудники государственных учреждений или предприятий имеют возможность действовать независимо от выборных руководителей и тем более накладывать вето на решения народных избранников. 2) Государство должно быть суверенным и действовать независимо от политических систем более высокого уровня (см. Государственность, Патриотизм, Нация, Новый казахстанский патриотизм, Народ). ДЕПОПУЛЯЦИЯ (лат. populus-народ, каз. депопуляция англ. depopulation) – систематическое уменьшение абсолютной численности населения как следствие суженного воспроизводства, когда последующие поколения численно меньше предыдущих, смертность превышает рождаемость, очень высокая эмиграция, наступление голода, войны. Ряд стран сегодня испытывает долгосрочную убыль населения: Болгария, Эстония, Латвия, Украина, Свазиленд, Беларусь, Грузия, Литва, Венгрия, Япония, Россия, Словения, Молдавия, Армения, Босния, Хорватия, Германия, Италия, Куба. Продолжают медленно расти Греция, Испания, Уругвай, Дания, Финляндия, Австрия, Лесото. Казахстан объявил о достижении роста численности населения, и по переписи 2009 года зарегистрировано свыше 16 млн. человек (см. Демография, Этнос). ДЕПОРТАЦИЯ (лат. deportatio – изгнание, высылка, каз. жер аудару, англ. deportation) – принудительная высылка лица или целой категории лиц в другое государство или другую местность. Термин Д. возник в уголовном законодательстве Франции в 18-19 веках для обозначения особых видов ссылки. Д. сродни административному выдворению, однако если последнее – мера наказания иностранца, в том числе законно находящегося на территории страны, который совершил правонарушение в миграционной сфере, то Д.- это именно специальная мера высылки незаконно находящегося на территории страны иностранца. Правила Д. определяются нормами международного права и национальным законода-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ тельством. Особый вид Д. – Д. народов – является результатом проводимой государством национальной политики, чаще носит негативный характер и провоцирует межнациональные конфликты. Согласно статье 7 Римского статута международного уголовного суда от 17 июля 1998 года, «Д. или насильственное перемещение населения» относятся к числу преступлений против человечества и влекут международную уголовную ответственность (см. Беженцы, Миграция, Миграция этническая). ДЕЭТНИЗАЦИЯ (каз. Этноссыздандыру, англ. de-ethnicization) – потеря национально-специфического в культуре, языке и быту этноса; свертывание или вытеснение национальных форм общественной жизни. Деэтнизация приводит к исчезновению этноса как системной целостности, хотя люди, его составлявшие, могут продолжить свое существование в составе других этносов, восприняв их традицию. Процесс потери народом или его отдельными представителями своих этнических черт начинается с потери родного языка, затем – этнического самосознания и этнической идентификации. Деэтнизация является обязательным условием пополнения этнической антисистемы новыми членами. Деэтнизация может быть результатом попыток либо насильственной ассимиляции одного этноса другим (в то время как естественная ассимиляция приводит к интеграции этнических традиций), либо реализации некой идеологической или философской концепции, предполагающей необходимым создание абстрактного «человека нового типа» или же «новой человеческой общности». Следует дифференцировать процесс деэтнизации и процесс модернизации этнической традиции, в целом ряде случаев сопровождающийся дисфункциями. Широкое распространение термин получил после выхода в свет книги П.М. Корявцева «Философия антисистем» (1994 г.) (см.Этнос). ДЖИХАД (араб. ﺩﺍﻩﺝﻝﺍ – усилие, каз. жихад, англ. jihad) – в исламской доктрине имеются положения о различных видах Д. В частности, существуют следующие виды Д.: 1. Д. против своих пороков – индивидуальная борьба каждого мусульманина против своих пороков, является самой сложной формой Д., так как не поборов свои греховные страсти и духовные пороки человек не может вести борьбу за торжество идеалов религии. 2. Д. своими познаниями – это изучение различных наук, эрудиция, ученость, которая ведет к совершенствованию человеческой личности и противопоставляется невежеству. 3. Д. материальными средствами – необходим в связи с тем, что многие проблемы в этом мире можно решить при помощи денег, имущества, недвижимости. 4. Д. на поле боя. Ведение боевых действий для охраны жизни и имущества людей, защиты государства от агрессии является обязательным (фард) в Исламе. Мусульмане, участвующие в войнах называются муджахидами. Погибшие в войнах мусульмане называются шахидами. Они занимают одно из наивысших мест у Аллаха и будут введены в рай. Живые участники войн называются газиями. Обязанность по ведению Д. может возлагаться как на определенную часть мусульман (фард аль-кифая), если они способны

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ защитить честь и достоинство остальных мусульман, так и на каждого мусульманина в отдельности (фард аль-айн), если в этом есть необходимость. Целью Д. является утверждение истины и устранение всякой несправедливости. Причем Д. не ведется с целью мести, убийства, грабежа других людей или захвата и порабощения различных народов. Его проведение необходимо, чтобы устранить в обществе пороки и восстановить справедливость. Не ведется также Д. для насильственного обращения в ислам, т. к. необходимо ознакомить людей с положениями религии и создать условия для того, чтобы ислам могли принять те, кто этого пожелает. ДИАСПОРА (греч. διασπορά – раз розненность, каз. диаспора, англ. diaspora) – Д., согласно Г.В. Осипову, – пребывание части народа (этничес кой общности) вне страны его происхождения при сохранении чувства Идентификации со своей Родиной. Отличие Д. от других этнических общностей, живущих среди другого народа, – это стремление сохранить основные или важные характеристики национальной самобытности своего народа, поддерживать и содействовать развитию языка, культуры, этнического сознания. Как и другие этнические группы, общины Д. сохраняют свои этнокультурные границы. В Д. активно поддерживается коллективная память, которая является основополагающим элементом ее самосознания. Кроме того, Д. имеет некоторые организационные формы своего функционирования, начиная от землячества и заканчивая наличием общественных, национально-культурных и политических движений. Основными функциями Д. является активное участие в поддержании, развитии и укреплении духовной культуры своего народа, в культивировании национальных традиций и обычаев, в поддержании культурных связей со своей Исторической родиной. Особой функцией Д. является сохранение родного языка, который является ретранслятором национальной культуры, а утрата его оказывает прямое воздействие на некоторые ее компоненты, прежде всего в духовной сфере (обычаи, традиции, самосознание) (см. Ирредента). ДИСКРИМИНАЦИЯ (ЭТНИЧЕСКАЯ, НАЦИОНАЛЬНАЯ, РАСОВАЯ) (каз. Кемсітушілік (этникалық, ұлттық, нəсілдік), англ. Discrimination (ethnic,national, racial)) – Неоправданное различие в правах и обязанностях человека (ущемление прав либо возложение дополнительных обязанностей) по признаку этнической, национальной или расовой принадлежности. Этническая (национальная, расовая) – один из наиболее опасных видов Д., который в силу своих последствий требует от государства, всех институтов гражданского общества и граждан особого внимания, постоянных и решите льных действий в сферах идеологии, права, судопроизводства, управления государством, в области миграции, труда, образования, языка, культуры, быта, распределения благ и удовлетворения потребностей человека. Республика Казахстан осуждает все формы и виды расовой Д. и конституционно закрепляет равенство всех перед законом. В соответствии с п.п.. 1 и 2 ст. 14 Конституции РК «никто не может подвергаться какой-либо дискриминации по мотивам происхождения, социального, должностного и имущес-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ твенного положения, пола, расы, национальности, языка, отношения к религии, убеждений, места жительства или по любым иным обстоятельствам». Ряд гарантий против дискриминации содержатся в п. 3 ст. 5, п. 3 ст. 20, п. 2 ст. 39 Конституции РК. Уголовное законодательство предусматривает уголовную ответственность за преступления и правонарушения по мотивам расовой и национальной нетерпимости. К обстоятельствам, отягчающим уголовную ответственность и усиливающим наказание, отнесено совершение преступления по мотиву национальной, расовой и религиозной ненависти или вражды. Государственной этнополитикой созданы все необходимые условия, направленные на сохранение и развитие всех казахстанских этносов. Законом РК от 29 июня 1998 г. № 245 Казахстан присоединился к Международной конвенции о ликвидации всех форм расовой дискриминации. Указом Президента РК от 21 марта 2008 г. № 558 Казахстаном была признана компетенция Комитета по ликвидации расовой дискриминации, исходя из требований Международной конвенции. В октябре 2012 г. в Комитет ООН Республикой Казахстан представлены уже шестой и седьмой периодические отчеты о выполнении требований Пакта. ДОКТРИНА НАЦИОНАЛЬНОГО ЕДИНСТВА КАЗАХСТАНА (от лат. doktrina – учение, научная или философская, политическая, религиозная или юридическая теория, система воззрений, руководящий теоретический или политический принцип, каз. – Қазақстанның ел бірлігі доктринасы; англ. – The Doctrine of the National Unity of Kazakhstan). Доктрины могут быть официальными, создаваемыми на национальном или наднациональном уровне, и научные, создаваемые в отраслях знания. ДНЕК – документ, который носит знаковый характер в общем контексте развития Республики Казахстан. ДНЕК разработана по поручению Президента Республики Казахстан Н.А.Назарбаева, данном на ХIV сессии АНК, является стратегическим документом в сфере государственной этнополитики, призвана задействовать этот глубинный, потенциально неисчерпаемый фактор. ДНЕК – мобилизующий документ, призванный максимально включить потенциал каждого человека во благо общественного развития. Практика демонстрирует достаточное количество примеров колоссального воздействия подобного рода документов, идей, заложенных в них, на социум. В некоторых странах по силе идеологического воздействия доктрин не могут равняться другие политико-правовые ресурсы. В качестве ярких примеров можно привести доктрину Конфуция, доктрину Монро и др. Поэтому, актуальность и правомочность положений, сформулированных в ДНЕК, подтверждается мировым историческим опытом строительства национальных государств. В истории развития наций-государств феномен доктрины, как мощный рычаг развития общества, проявился с возрастанием роли человеческого фактора, значимости духовности и межкультурного диалога. ДНЕК, внесенная Советом Ассамблеи народа Казахстана, одобрена Президентом Республики Казахстан – Председателем Ассамблеи народа Казах-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ стана Н.А.Назарбаевым в 2010 (апрель) году, в преддверии Дня единства народа Казахстана. Она определила новые цели и задачи национальной этнополитики. По словам Н.Н.Назарбаева, «это... целостная программа действий по всему комплексу межэтнических и межконфессиональных отношений и нацелена стать «настольной книгой» каждого казахстанского политика, руководством действий для каждого депутата, управленца, ученого и журналиста». ДНЕК обращена к власти, государственным органам, ответственным за проведение национальной политики. С другой стороны – документ обращен к каждому гражданину Казахстана, является личностно ориентированным. Методологической основой ДНЕК является: первое – что мы понимаем под национальным единством? У каждого государства свои основы для национального единства. Одни утверждают, что только религиозный фактор, только религия неизменна и отвечает самым глубоким чаяниям людей. Другие – приверженцы формирования национального единства путем создания единого государственного образования. В этой связи в ней подчеркивается, что «Единство в многообразии» стало нашим общим достоянием, символом Казахстана, гарантией и основой успешного социально-экономического и общественно-политического развития страны»; второй вопрос – почему нам важно укреплять национальное единство? Об этом емко подчеркнули члены общественной комиссии по обобщению предложений и доработке Доктрины: «Главная идея Доктрины – укрепление независимости. А это возможно только при единстве всего народа Казахстана». «Теперь мы должны выходить на уровень реальной консолидации, реального сближения. Государство, граждане которого имеют разные цели, разные установки, оно не жизнеспособно»; Третий вопрос – что является основой национального единства? В Доктрине отмечается, что сохранение независимости и укрепление государственности, равенство возможностей и защита прав и свобод граждан, создание интеллектуальной нации и развитие национального духа – краеугольный камень национального единства. Основополагающие принципы ДНЕК: І. «Одна страна – одна судьба» – осознание общности судьбы каждого гражданина и его Родины – Республики Казахстан; ІІ. «Разное происхождение – равные возможности» – равенство возможностей для всех граждан, независимо от этнического или иного происхождения, вероисповедания и социального положения; ІІІ. «Развитие национального духа» – укрепление и развитие Духа Нации как объединяющего и укрепляющего начала. Для подъема Национального Духа главными приоритетами должны стать: дух традиций и патриотизма, дух обновления, состязательности и победы. В целях эффективной реализации ДНЕК принято Постановление Правительства РК от 25 мая 2011 г. №468, направленное на создание целостной системы юридических, социально-экономических, политических, государственно-управленческих мер для дальнейшего укрепления единства народа

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ (см. Послание президента РК, Национальная идея, Стратегия «Казахстан – 2050»). ДИСПЕРСИЗАЦИЯ ЭТНИЧЕСКАЯ (каз. этникалық дисперсизация, англ. ethnic dispersal). Отделение от первичного этноса сравнительно небольших этнических групп и расселение их на внеэтнической территории. Основной фактор этого процесса – миграция. В эту категорию не включаются группы ирреденты, которые не мигрировали, а исконно проживали на чужой, не основной для своего этноса территории. Расселение происходит по разным причинам объективного и субъективного характера, которые всегда имели место в истории народов. Это может быть ухудшение природно-климатических условий, нехватка природных ресурсов и возможностей успешного хозяйствования при перенаселении, появление на планете свободных для заселения территорий, ухудшение условий жизни из-за неэффективного государственного управления, экономические кризисы, безработица, религиозные разногласия, войны между странами и гражданские столкновения, погромы, дискриминация и геноцид, поиск заработков в относительно развитых странах и этот список причин может быть продолжен. В этноразделительных процессах дисперсизацию необходимо отличать парциации, сепарации. При этнической парциации единый прежде этнос делится на несколько более или менее равных частей, причем ни один из новых этносов не отождествляет себя полностью со старым этносом. Под этнической сепарацией подразумеваются случаи, когда от какого-то небольшого народа отделяется его часть (обычно сравнительно небольшая), которая со временем превращается в самостоятельный этнос. Если при этнической парциации исходный этнос фактически прекращает свое существование, то при этнической сепарации он сохраняется. В отличие от парциации и сепарации при этнической дисперсизации от этноса отделяются части, которые, однако, составляют не этносы, а лишь этнические группы. Этническая дисперсизация характерна для многих народов мира. Достаточно вспомнить почти двухтысячелетний процесс расселения евреев. Это один из самых рассеянных по всему миру народов. Из всего почти 20 млн. евреев в Израиле живет лишь 5 млн., то есть только четверть всех евреев. За пределами исторической родины в результате вынужденных миграций и насильственных переселений около половины армян живет в разных странах. После распада СССР многие народы бывшего Советского Союза оказались рассеянными по разным государствам. К ним относятся, прежде всего, азербайджанцы, грузины, молдаване, украинцы, узбеки, таджики и другие. В 1991 г., сразу после распада СССР, за пределами России оказалось около 18% русских. Из основных российских народов наиболее дисперсно живут русские, татары, другие поволжские народы, чеченцы, ингуши, отдельные народы Дагестана. В Казахстане положение несколько иное. Сюда вернулись несколько сот тысяч казахов. В свое время в годы коллективизации, спасая свою жизнь, они

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ вынуждены были дисперсно рассеяться по многим зарубежным странам. В Казахстане также проживает не компактными группами крупная часть депортированных корейцев, немцев, курдов и представителей других народов (см. Разделенные народы, Автономия национально-территориальная, Анклав этнический, Беженцы, Депортация, Иммиграция, Мигрант, Национальное меньшинство, Эмиграция).

ДУХОВНЫЙ КОЛОНИАЛИЗМ (каз. рухани отаршылдық, англ. spiritual colonialism) – система идеологического воздействия на массовое сознание и социальную психологию народов стран Азии, Африки и Латинской Америки в целях обоснования, оправдания и закрепления их неравноправного, зависимого, эксплуатируемого положения в мировом хозяйстве. Духовный колониализм зародился в эпоху колониальных захватов на основе расистских теорий о превосходстве белой, «высшей» расы над остальными «низшими» расами, Духовный колониализм выдвигает на первый план концепцию о превосходстве культуры развитого Запада над культурой «отсталого Востока» или «Юга». В эпоху крушения колониальной системы, становления десятков молодых суверенных государств основной функцией духовного колониализма становится идеологическое обоснование и пропагандистское обеспечение неоколониализма, главной целью которого является внедрение в массовое сознание народов мира идеи об исторической закономерности и необходимости следования по западному пути развития. Для этого применяется широкий спектр средств «информационного империализма»: Интернет, телевещание, радио и другие формы информационного воздействия. Все более активную борьбу против духовного колониализма ведут не только освободившиеся народы, но другие развивающиеся страны и государства третьего мира, которые также несут культурные потери от идеологии духовного колониализма. В возрождении национальной культуры и трансляции ее элементов в общемировую культурную среду они видят средство духовного раскрепощения людей. Но под давлением идеологических концептов западной культуры в ряде освободившихся стран возрождение традиционных духовных ценностей, в частности религиозных, происходит под лозунгами национальной исключительности и замкнутости, отрицания какой бы то ни было значимости достижений западной культуры. На этой почве, например, возникла, концепция эндогенного развития африканских народов – негритюд, а также религиозный фундаменталистский экстремизм по отношению к другой культуре с другими этноконфессиональными корнями. Напротив, там, где многовековая культура народов развивающихся стран не противопоставляется резко культуре Запада, процесс становления национальной самобытности, пробуждения и развития национального самосознания протекает более плодотворно. Эти страны, стремясь покончить с засильем западных средств массовой информации, выдвигают требование об установлении нового международного информационного порядка, создают собственные информационные агентства и международные объединения. Они выступают за широкое разви-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ тие международных культурных связей как средства взаимного обогащения духовной жизни народов (см. Деколонизация, Джихад, Европоцентризм, Национальная безопасность, Национальная независимость, Национально-освободительное движение, Принцип невмешательства во внутренние дела). -Е-

ЕВРАЗИЙСКАЯ ИДЕЯ (ЕВРАЗИЙСТВО) (каз. еуразиялық идея, англ. Eurasian idea) – философско-политическое движение или можно рассматривать как самостоятельное идейно-политическое и философское течение, которое имеет несколько этапов развития. Выделяют два ключевых периода и одновременно полюса в истории евразийской идеи: 1920-1930-е годы и 1990-2000-е годы. Начало первого периода евразийства было положено в среде русской иммиграции в 1920-1930 гг. Датой возникновения евразийства считается август 1921 г., когда появился первый коллективный труд четырех авторов-основоположников нового течения общественно-политической мысли под общим названием «Исход к Востоку. Предчувствия и свершения. Утверждение евразийцев». Началом движения стал выпуск сборника «Исход к Востоку» (София, 1921 г.) молодых философов и публицистов Н.С.Трубецкого, П.Н.Савицкого, Г.В.Флоровского и П.П.Сувчинского. Движение евразийства объединило вокруг себя высокообразованных интеллектуалов, интересы и специализация которых были различны: экономическая география, этнография, языкознание, философия, история, религия, востоковедение, география, музыка и другие. Основная идея – евразийская цивилизация имеет сложносоставной характер, в ней органически соединились, толерантно взаимодействовали славянские и тюркские народы, мусульмане и христиане. Внутри течения были определенные противоречия, возникавшие из соприкосновения как антиколониальных, так и имперских компонентов. Особый вклад в развитие евразийства внес Л.Н. Гумилев (см. Этногенез). Рассуждая о Евразии, Гумилев имеет в виду не столько континент, сколько сформированный в его центре суперэтнос с таким же названием. Работа «Тысячелетие вокруг Каспия» посвящена историко-этнологическому исследованию ойкумены Евразии за 1500 лет - с III в. до н.э. по XII в. н.э. Ее историческим центром, точкой пересечения этнических, исторических, политических и культурных интересов был Каспий. В работе говорится о рождении и гибели этносов на огромном околокаспийском пространстве, которое в течение долгих веков было ареной драматических событий, о возникновении и развитии особой, сложившейся вокруг Каспия цивилизации, ее истоках и ее роли в общемировом историческом процессе. На современном этапе развил и внес новое видение идеи евразийства Президент Республики Казахстан Н.А.Назарбаев. Весной 1994 года в выступлении в МГУ им. М.Ломоносова, Н.А.Назарбаев озвучил идею создания Евразийского Со юза, с этого времени в политический лексикон прочно вошло

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ понятие евразийство, евразийское пространство, евразийская интеграция. Историческое значение евразийской доктрины Н.А.Назарбаева состоит в том, что по сравнению с евразийством 1920-1930-х гг. он существенно расширил само поле, дискурс, контекст евразийства. Новое евразийство неразрывно связано с Казахстаном, открыт диалог для всех стран евразийского континента. Европа становится неотъемлемой частью Евразии. Будущее евразийства – в поиске оптимального сочетания национальных аспектов (см. Евразийская интеграция). ЕВРАЗИЙСКАЯ ИДЕНТИЧНОСТЬ (каз. Еуразиялық сəйкестілік, англ. – Eurasian identity) - соотнесение народов Евразии с целостной исторической, социокультурной, экономической общностью. Восприятие культур Евразийских народов как диалог и взаимообогащение: славянской и тюркской, ислама и православия. В литературе нет устоявшегося определения Е.И., так как еще ведутся научные дискуссии о ядре евразийской идентичности. Истоки и попытки ее обоснования есть в трудах Л.Н. Гумилева «Древняя Русь и Великая степь», «Тысячелетие вокруг Каспия» и др. В основе ее лежит понимание общности исторической судьбы и взаимовлияния между двумя крупнейшими цивилизациями, оседлостью и номадизмом, земледельческой и кочевнической культурами. Одной из значимых работ, раскрывающих процесс взаимного влияния тюркской и славянской письменности, является труд «Аз и Я» О. Сулейменова (1973). На современном этапе формируется новое понимание евразийской идентичности, которое стало актуализироваться на фоне интеграционных процессов стран Евразии (см. Евразийская интеграция). ЕВРАЗИЙСКАЯ ИНТЕГРАЦИЯ (каз. Еуразиялық интеграция, англ. – Eurasian integration) - идея Н.А.Назарбаева о Евразийском Союзе рассматривается в контексте международных отношений, новый концептуальный подход к обоснованию необходимости объединения государств на евразийском пространстве, это новый тип интеграции, обусловленный общностью исторического прошлого, хорошего взаимодействия государств и народов евразийского пространства в политическом, экономическом и социальном аспектах. Впервые идея евразийской интеграции была озвучена Н.А.Назарбаевым в 1994 году в МГУ им. М.Ломоносова. В 2014 году, выступая на Международном форуме «Евразийская интеграция: тенденции со временного развития и вызовы глобализации» в Астане, еще раз обратил внимание на то, что ос новным принципом евразийской интеграции яв ляется принцип добровольности: «Евразийская интеграция - это не возврат к временам СССР. Мир изменился, изменились и мы. И каждая стра на вправе самостоятельно принимать решение об участии в интеграционных процессах». Имен но принципы добровольности и равноправности должны были стать основой всех интеграционных процессов на пространстве СНГ. Первым шагом на пути евразийской интеграции стало создание в 1995 году ЕврАзЭС с целью формирования общих внешних таможенных границ входящих в него государств, выработки единой внешнеэкономической поли-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ тики, тарифов, цен и других составляющих общего рынка. В мае 2000 года президент России Владимир Путин выступил с инициативой преобразования данного сообщества. Год спустя в новый состав ЕврАзЭС вошли РФ, Беларусь, Казахстан, Киргизия и Таджикистан. Вторым этапом стало образование Таможенного союза (ТС) России, Беларуси и Казахстана, в пределах которого действует единый таможенный тариф, не применяются таможенные пошлины и ограничения экономического характера, кроме специальных защитных, антидемпинговых и компенсационных мер. 6 октября 2007 года был подписан договор о создании Таможенного союза. Но формально ТС начал свою работу 1 января 2010 года. Третьим этапом интеграции является создание Единого экономического пространства (ЕЭП). Решение об этом было принято 27 ноября 2009 года в Москве главами России, Беларуси, Казахстана. Целью ЕЭП является устранение барьеров во взаимной торговле, создание общего рынка товаров, услуг, капиталов и рабочей силы, а также согласованная валютная политика. Четвертым этапом является подписание Договора об Евразийском экономическом союзе 29 мая 2014 года в Астане, ратифицированный во всех странах участниках (см. Евразийский экономический союз, Евразийская идея, Евразийская идентичность). ЕВРАЗИЙСКИЙ ЭКОНОМИЧЕСКИЙ СОЮЗ (сокр. ЕАЭС) (каз. Еуразиялық экономикалық одақ, англ. Eurasian Economic Union) - международное интеграционное экономическое объединение (союз), договор о создании которого на базе Таможенного союза ЕврАзЭС подписан 29 мая 2014 года (вступит в силу с 1 января 2015 года). В состав союза вошли Россия, Казахстан и Беларусь. ЕАЭС создаётся для укрепления экономик стран-участниц и «сближения друг с другом», для модернизации и повышения конкурентоспособности стран на мировом рынке. Высшим наднациональным органом является Высший Евразийский экономический совет. В совет входят главы государств и правительств. Высший совет собирается на уровне глав государств не реже одного раза в год, на уровне глав правительств - не реже двух раз в год. Решения принимаются консенсусом. Принятые решения становятся обязательными для выполнения во всех государствах-участниках. Совет определяет состав и полномочия прочих регулирующих структур. Состав Высшего Евразийского экономического совета: Главы государств: А.Г. Лукашенко (Беларусь), Н.А.Назарбаев (Республика Казахстан), В.В.Путин (Российская Федерация). Главы правительств: М.В. Мясникович (Беларусь), К.К. Масимов (Республика Казахстан), Д.А.Медведев (Российская Федерация). ЕВРОПЕЙСКИЙ СОЮЗ (каз. Еуропалық Одақ, англ. European Union) – ЕС региональное экономическое и политическое объединение ряда государств Европы, обладающее характерными признаками международной организации и отдельными чертами федерации. В качестве международной организации ЕС является формой межгосударственного сотрудничества, его правовую базу составляют договорно-право-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ вые акты. Юридически ЕС основан на принципе, согласно которому ни одно государство-участник не может быть принуждено к каким-либо действиям без его согласия, а для принятия обязывающего решения необходимо согласие всех государств. ЕС является субъектом международного права, наделен полномочиями по участию в международных отношениях и заключению международных договоров. Сформированы общая внешняя политика и политика безопасности (обороны). Во многих государствах и при крупнейших международных организациях учреждены постоянные дипломатические миссии ЕС. Конституцией ЕС признаются Учредительные Договоры (таковых более десяти). Функционирует система органов управления, построенная с учетом принципа разделения властей: Европейская Комиссия, Совет Европейского союза, Европейский Совет, Экономический и социальный комитет, Комитет регионов, Европейский суд, Европейская Счетная палата, Европейский Центральный банк, а также избираемый каждые пять лет гражданами ЕС Европейский Парламент. Право ЕС, возникшее изначально как продолжение международного права, по своему составу и структуре имеет много общего с национальными правовыми системами, применяется национальными судами. Наряду с заключенными международными договорами ЕС принимает законы (директивы, законодательные акты и постановления) в сфере правосудия и внутренних дел, а также вырабатывает общую политику в области торговли, сельского хозяйства, рыболовства и регионального развития. В случае возникновения коллизий между правом ЕС и национальным правом первое имеет преимущественную юридическую силу, а последней инстанцией, наделенной функцией толкования, является Суд ЕС. В настоящее время в ЕС входят 28 европейских государств. Союз был юридически закреплён Маастрихтским договором в 1992 г. на принципах Европейских сообществ. В ЕС функционирует общий рынок, гарантирующий свободное движение людей, товаров, капитала и услуг, отменен паспортный контроль в пределах Шенгенской зоны, в которую входят как страны-члены, так и другие европейские государства. Введя в обращение единую валюту «евро», восемнадцать стран Союза тем самым образовали еврозону. В ЕС наблюдаются две противостоящие друг другу тенденции. Одна – на дельнейшее укрепление Союза за счет усиления полномочий наднациональных органов в противовес национальным суверенитетам (евроинтеграция). Вторая – на ослабление власти и сокращение численности евробюрократии, прекращение передачи Союзу суверенных полномочий государств-участников, а также запрет на пространственное расширение Е.С. (евроскептицизм). Кроме того, отмечаются различного рода противоречия между «старыми» и «новыми» странами – членами Евросоюза по вопросам внешней политики, экономики и социальной сфере. Финансово-экономический кризис 2008-2010 гг., последующая за ним в ряде стран ЕС рецессия, применяемые со стороны наднациональных орга-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ нов меры по стабилизации ситуации, одностороннее введение некоторыми странами ограничений по противодействию миграции обострили внутренние противоречия, в том числе на межнациональной и религиозной почве, дефакто поставили под сомнение саму возможность осуществления отдельных из декларируемых базовых принципов евроинтеграции. Не случайно на выборах депутатов Европейского Парламента в 2014 г. при явке избирателей в 43% наряду с сохранением ведущей роли правоцентристских сил произошло резкое усиление позиций евроскептиков.

ЕВРОПОЦЕНТРИЗМ (каз. еуропоцентризм, англ. еurocentrism) – культурно-философская и мировоззренческая установка, система взглядов, согласно которой, Европа с присущим ей духовным укладом является центром мировой культуры и цивилизации. Еще в Древней Греции разграничение Востока и Запада стало формой противоположности варвара и эллина, «дикости» и «цивилизованности». В период колониальной и миссионерской экспансии XIV-XIX веков европейская культура переживает культурный шок, открыв для себя новые «чужие» культуры Востока. В ХХ веке определенное преломление идеи европоцентризма получили в теориях Шпенглера и Тойнби, отрицающих преемственность и возможность связей между автономными культурами. Своеобразной реакцией на эту концепцию были востокоцентризм, утверждающий заимствованный, нетворческий характер европейской культуры, теория негритюда о превосходстве ценностей негритянской культуры и т.п. Передовые мыслители Европы, начиная с просветителей, критически относились к европоценризму, выдвигали идеи о единой общечеловеческой и культурной истории. -ЗЗАКОН РК об АНК (каз. ҚХА туралы ҚР Заңы, англ. The Law of RK «on APK») – ЗРК от 20 октября 2008 г. № 70-IV «Об Ассамблее народа Казахстана». Принятие данного Закона ознаменовало новый этап развития АНК, открытый конституционной реформой 2007 г. ЗРК от 21 мая 2007 г. «О внесении изменений и дополнений в Конституцию Республики Казахстан» АНК был придан конституционный статус, она поименована в подп. 20) ст. 44, принята норма, определен порядок избрания АНК девяти депутатов Мажилиса Парламента РК. В 1995 – 2008 гг. большинство вопросов ее организации и деятельности закреплялись и регулировались указами Главы государства. Закон об АНК, как записано в его преамбуле, определяет статус, порядок формирования и организацию работы АНК, направленных на реализацию государственной этнополитики, обеспечение общественно-политической стабильности в Республике Казахстан и повышение эффективности взаимодействия государственных и гражданских институтов общества в сфере межэтнических отношений.

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ Закон РК об АНК состоит из трех глав («Общие положения», «Структура и органы управления Ассамблеей» и «Финансирование деятельности»), объединяющие двадцать статей. Вместе с тем, значимость данного Закона нельзя сводить лишь к регулированию институциональных аспектов АНК. Принятые в развитие Конституции РК многие общие положения отражают и закрепляют основы проводимой в стране государственной этнополитики. Напр., целью АНК является обеспечение межэтнического согласия в Казахстане в процессе формирования казахстанской гражданской идентичности и конкурентоспособной нации на основе казахстанского патриотизма, гражданской и духовно-культурной общности народа Казахстана при консолидирующей роли казахского народа (ст. 3). В числе основных задач АНК установлены обеспечение эффективного взаимодействия госорганов и институт ов гражданского общества в сфере межэтнических отношений, создание благоприятных условий для дальнейшего укрепления межэтнического согласия и толерантности в обществе; укрепление единства народа, поддержка и развитие общественного консенсуса по основополагающим ценностям казахстанского общества; оказание содействия госорганам в противодействии проявлениям экстремизма и радикализма в обществе и стремлениям, направленным на ущемление прав и свобод человека и гражданина; формирование политико-правовой культуры граждан, опирающейся на демократические нормы; обеспечение интеграции усилий этнокультурных и иных общественных объединений для достижения цели и задач АНК; в озрождение, сохранение и развитие этнических культур, языков и традиций народа Казахстана (ст. 4). Принципами деятельности АНК являются: приоритет прав и свобод человека и гражданина; приоритет интересо в народа и государства; равенство прав и свобод человека и гражданина независимо от его расы, национальности, языка, отношения к религии, убеждений или по любым иным обстоятельствам и другие (ст. 5). В развитие положений и норм Закона РК об АНК для создания дополнительных гарантий достижения целей и решения задач АНК Указом Президента РК от 7 сентября 2011 г. утверждено новое Положение об АНК., а Указом Президента РК от 18 апреля 2013 г. № 552 – Концепция развития АНК. (до 2020 г.) (см. Ассамблея народа Казахстана, казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия). ЗАКОНАДЕЛЬСТВО В СФЕРЕ МЕЖЭТНИЧЕСКИХ ОТНОШЕНИЙ (каз. Этносаралық қатынастар саласындағы заңнама, англ. The legislation in the sphere of the interethnic relations )– в соответствии с Законом РК от 24 марта 1998 г. № 213 «О нормативных правовых актах» совокупность нормативных правовых актов, принятых в установленном порядке и регулирующих отношения в межэтнической области (ст.ст. 3-4 данного Закона). В их числе Конституция РК (преамбула, ст.ст. 1-10, 12-14,19,20,22,23,26,30, 33,34,36-39 и др.), которой закладывается базовые начала конституционного строя страны, правового положения человека и гражданина, системы и по-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ рядка формирования госорганов, в целом – отправные начала государственной этнополитики. Положения и нормы в данной области содержатся в конституционных законах от 28 сентября 1995 г. № 2464 «О выборах в Республике Казахстан» и от 4 июня 2007 г. № 258 «О государственных символах Республики Казахстан», а также в законах от 20 октября 2008 г. № 70-IV «Об Ассамблее народа Казахстана», от 11 июля 1997 г. № 151 «О языках в Республике Казахстан», от 23 июля 1999 г. № 451-I «О средствах массовой информации», от 31 мая 1996 г. № 3 «Об общественных объединениях», от 22 июля 2011 г. № 477-IV «О миграции населения», от 27 июля 2007 г. № 319-III «Об образовании» и других. Ответственность за нарушение правовых предписаний в области межэтнических отношений установлена Конституцией РК, Уголовным кодексом РК и Кодексом РК об административных правонарушениях. Наряду с законами действуют акты Президента Республики, Правительства и других центральных и местных органов исполнительной власти, а также маслихатов, которыми утверждены и реализуются соответствующие государственные стратегии, концепции и программы, другие нормативные правовые акты, на правленные на практическую реализацию государственной национальной политики. Особое место в их числе принадлежит президентской Доктрине национального единства Казахстана (2010 г.), утвержденной Указом Президента РК от 18 апреля 2013 г. № 552 Концепции развития АНК. (до 2020 г.), государственной программе «Культурное наследие» и ряду других (За кон об АНК, Ассамблея народа Казахстана, казахстанская модель межэтнической толерантности и общественного согласия). ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО О ЯЗЫКАХ В КАЗАХСТАНЕ (каз. Қазақс тандағы тіл туралы заңнама, англ. The legislation on languages in Kazakhstan) – З.я.К. в соответствии с ЗРК от 24 марта 1998 г. № «О нормативных правовых актах» – совокупность нормативных правовых актов, принятых в ус тановленном порядке и касающихся употребления и развития языков. К таковым относятся Конституция РК, в частности, ее положения и нормы о признании казахского языка государственным, об официальном употреблении русского языка наравне с казахским, а также о возложении на государство заботы о создании условий для изучения и развития языков народа Казахстана; о праве каждого пользоваться родным языком и на свободный выбор языка общения, воспитания, обучения и творчества; о запрете на дискриминацию по мотивам языка и другие. Правовые основы функционирования языков в Казахстане, обязанности государства в создании условий для их изучения и развития, по обеспечению одинаково уважительного отношения ко всем, без исключения, употребляемым в Р.К. языкам – предназначение специального ЗРК от 11 июля 1997 г. № 151 «О языках в Республике Казахстан». В силу особой чувствительности языковой проблематики, именно в данном Законе подробно закреплены правила, во-первых, использования языка в госорганах и ор-

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ганах местного самоуправления (употребление языков, язык актов государственных органов, язык ведения документации, язык ответов на обращения граждан, язык в Вооруженных Силах и правоохранительных органах, язык судопроизводства, язык производства по делам об административных правонарушениях, язык сделок); во-вторых, требования по применению языка в области образования, науки, культуры и СМИ; в-третьих, применение языка в наименованиях населенных пунктов, именах собственных, визуальной информации; в-четвертых, основы правовой защиты языков; в-пятых, использования языков в отношениях с зарубежными странами и международными организациями. Наряду с законом о языках действуют акты Президента Республики, Правительства и других центральных и местных госорганов, которыми утверждены и реализуются соответствующие государственные стратегии, концепции, программы и другие акты, направленные на практическую реализацию государственной национальной политики. Так, приказами Министерства культуры и информации РК от 28 февраля 2011 г. № 38 утверждены критерии оценки степени риска в области применения законодательства РК о языках, формы проверочного листа в области применения законодательства РК о языках. Совместным приказом Министра культуры и информации РК от 29 марта 2013 г. № 70 и Первого Заместителя Премьер-Министра РК-Министра регионального развития РК от 29 марта 2013 г. № 01-04-03/27нқ. утверждены критерии оценки степени риска и формы проверочного листа в сфере частного предпринимательства за соблюдением законодательства РК о языках в части размещения реквизитов и визуальной информации. Сложность сферы функционирования языков обусловила принятие Конституционным Советом РК Постановления от 8 мая 1997 г. № 10/2 «Об обращении Президента Республики Казахстан о соответствии Конституции Республики Казахстан представленного на подпись Президенту Республики Казахстан Закона Республики Казахстан «О языках в Республике Казахстан», принятого Парламентом Республики Казахстан 12 марта 1997 года», которым названный Закон был признан противоречащим Конституции, а выявленные противоречия устранены. Орган конституционного контроля неоднократно высказывался о недопустимости расхождения текстов законов на государственном и русском языках, наличие подобных расхождений является основанием для оценки нормативного правового акта как неконституционного. По утверждению Конституционного Совета, в Республике созданы нормативно-правовые условия для приоритетного статуса государственного языка, нормального функционирования языков народа Казахстана, создана законодательная база, регулирующая употребление казахского и русского языков в государственных организациях. Встречающиеся на практике факты нарушения конституционных требований в сфере функционирования казахского и русского языков преодолимы путем принятия необходимых организационных, материальных и технических мер (см. Языки Казахстана, Государственная программа развития и функционирования языков).

ЭТНОПОЛИТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ -ИИДЕНТИФИКАЦИЯ (лат. identifi со – отождествляю, каз. сəйкестендіру, англ. identi fi cation) – 1. Установление тождественности объектов на основании тех или иных признаков. 2. Процесс отождествления индивида с тем или иным объектом, человеком или группой, происходящий на основе усвоения присущих им свойств, стандартов, ценностей, социальных установок и ролей. Процесс И. призван выполнять как социолизирующую функцию, так и адаптивную. Ситуация «выпадения» человека из идентификационных матриц приводит к изменению его поведения в социальном мире, который начинает восприниматься в качестве чужого и враждебного. В структуре И. обычно выделяют три основных компонента – когнитивный (знания, представления об особенностях собственной группы и осознание себя как ее члена на основе определенных характеристик), аффективный (оценка качеств собственной группы, отношение к членству в ней, значимость этого членства) и поведенческий компонент (реальный механизм не только осознания, но и проявления себя членом определенной группы, построение системы отношений и действий в различных контактных ситуациях) (см. Идентификация гражданская, Идентификация этническая, Идентификация языковая, Идентификация религиозная, Идентификация культурная). ИДЕНТИФИКАЦИЯ ГРАЖДАНСКАЯ (каз. азаматтық сəйкестендіру, англ. identifi cation civil) – является результатом соотнесения индивидом (группой) себя с обществом во всех социокультурных измерениях, следствием которого становится отождествление индивидом себя с государством, обществом, страной, формирование набора установок, критериев и параметров соотнесения себя с группами «своих» и «чужих» (см. Идентификация). Главными направлениями формирования И.г. являются развитие содержательного эмоционально-когнитивного и социально-политического наполнения категории «гражданин»; усвоение основных гражданских прав, обязанностей и ролей; расстановка приоритетов гражданской и межгрупповых Идентификаций; приобщение к интересам развития страны; повышение значимости субъектной активности по отношению к обществу и государству. Основные механизмы формирования и развития И.г. – это подражание, необходимое принятие и осознанное восприятие идентификационных характеристик. Содержательно И.г. представляет собой общую лояльность населения государству, которая достигается через оформление отношений прав и обязательств между властью и гражданином, эмоциональную привязанность к стране, включает в себя отождествление с гражданами страны во всех типических социокультурных измерениях (язык, ментальность, картины мира, социокультурные ценности, нормы поведения), подкрепленную политической и общественной самоорганизацией (см. Идентификация, Идентификация этническая, Идентификация языковая, Идентификация религиозная, Идентификация культурная).