К Ә С І Б И Б І Л І М Б Е Р У К . К . Ш Е С Т О П А Л О В КӚТЕРІП-ТАСЫМАЛДАҒЫШ, ҚҦРЫЛЫС ЖӘНЕ ЖОЛ МАШИНАЛАРЫ МЕН ЖАБДЫҚТАРЫОҚУЛЫҚ ББ.02 «Жол машиналары, автокөліктер мен тракторларды пайдалану», КМ.02 «Жұмыстарды орындау орындары мен стационарлық шеберліктеріндегі көтеріп-тасымалдағыш, құрылыс және жол машиналары мен жабдықтардың техникалық пайдалануы»; «Автокөлік жолдары мен аэродардың құрылысы мен пайдалануы»; «Көтеріп-тасымалдағыш, құрылыс және жол машиналары мен жабдықтардың техникалық пайдалануы» мамандықтары бойынша ОКБ бағдарламаларын іске асыратын, білім беру мекемелерінің оқыту үрдістеріндегі пайдалануы үшін оқулық ретінде «Білім беруді дамыту федералдық институты»Федералдық мемлекеттік дербес мекемемен ұсынылған рецензияның тіркеу нөмірі 198 10 мамыр 2012 ж. «БДФИ» ФМДМ9-шы басылым, стереотиптік ACADEMAМәскеу«Академия» баспа орталығы ӘОЖ 621.86/.87(075.32) КБЖ 39.9я723 Ш522 Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне«Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды.Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kzРецензенттер:Мәскеу автокӛлік-жол колледжінің оқытушы В.М.Задвернюк; Мәскеу автокӛлік- жол институтының профессоры (ГТУ), техн.ғылым. кандидаты Л.Н.Новиков Шестопалов К. К. Ш522 кӛтеріп-тасымалдағыш, қҧрылыс және жол машиналары мен жабдықтары: орта кәсіби маманд. мекемелерінің студенттері ҥшін оқулық / К.К.Шестопалов. — 9-шы басылым, стер.— М. :«Академия» баспа орталығы, 2015. — 320 б.ІSBN 978-5-4468-2437-3Қазіргі таңдағы заманауи моделдерінің мысалында дизайн мен қҧрылымдарының ерекшеліктері, әрекет ету принциптері, ӛлшемді қатарлары, жіктеуі, тағайындалуы қарастырылады; автокӛлік жолдары мен қала аумақтарын жӛндеу және ҧстауы кезіндегі пайдаланған машиналар мен жабдықтары, сонымен қатар кӛтеріп- тасымалдағыш, қҧрылыс және жол машиналарының ӛндірісі мен негізгі параметрлерін есептеу ҥшін теңдеулер келтірілген. Осы саладағы техникалардың негізгі санын дҥниежҥзілік әлемде жеткізетін, аса белгілі ӛндіруші фирмалар туралы ақпараттары келтірілген.Оқулық орта кәсіби білімінің Федералдық мемлекеттік білім стандартына сәйкес қҧрастырылған және «Кӛтеріп-тасымалдағыш-транспорттық, қҧрылыс, жол машиналары мен жабдықтарының техникалық пайдалануы» мамандығы бойынша КМ.01 « Жолдарды салу, ҧстау және жӛндеу кезіндегі кӛтеріп-тасымалдағыш- транспорттық, қҧрылыс, жол машиналары мен жабдықтарды пайдалануы», КМ.02«Жҧмыстарды орындау орындары мен стационарлық шеберліктеріндегі кӛтеріп- тасымалдағыш, қҧрылыс және жол машиналары мен жабдықтардың техникалық пайдалануы» кәсіби модульдерін игеруі кезінде пайдаланыла алады.Орта кәсіби білім мекемелерінің студенттері ҥшін. Кӛтеріп-тасымалдағыш, қҧрылыс және жол техникаларын пайдаланумен байланысты, кәсіби қҧрылысшылары ҥшін қызығушылықтарын ҧсына алады.ӘОЖ 621.86/.87(075.32)КБЖ 39.9я723 © Шестопалов К.К., 2002© «Академия» білім-баспа орталығы, 2010 ІSBN 978-5-4468-2437-3 © Рәсімдеуі.«Академия» баспа орталығы, 2010 АЛҒЫСӚЗ Қҧрылыс – Жердегі ӛмірдің бар екендігінің айқын белгісінің бірі болып табылады. Баспана, ҧялар, ӛзі ҥшін және ӛзінекің әулеті ҥшін аунағын қҧрт-қҧмысқалар, қҧстар, балықтар, рептилиялар, сҥтқоректілер салады. Адам ҥшін қҧрылыс – оның ӛмір тіршілігінің табиғи әсерінің бірі. Әр бала ҥшін бірінші ойынның жері қҧмсалғыш болады, ал ойыншықтар – тҥрлер, қалақтар мен қалақшалар болып табылады. Адамзаттың мәдени дамытылуының барлық ҧзақтығында, ӛркениеттің шексіз санында Жерде бір-бірін ауыстырғандарында, қҧрылыс жеке ӛзі туралы және ӛзінің қоғамы туралы ғасырларда есін қалдыруға, ӛзі туралы айтуының аса табиғи тәсілі ретінде қарастырылады. Әлемнің аңызға айналған ғажаптары (Хеопс пирамидалары, Семирамида бақтары, Соломон сарайы, Родос алып мҥсіні, Парфенон, Мавсолия мазары және т.б.) қҧрылысшылардың қолдарымен пайда болған инженерлік қҧрылыстары болып табылады.Сондықтан адамзаттың тарихын қҧрылыс технологиялар мен қҧрылымдарды дамыту тарихы, ал олардың жетілдіруі – адамзаттық ӛркениеттің техникалық дамыту деңгейі кӛрсеткіштерінің бірі деп санауға әділді. Кӛнелікте, және біздің кҥндерінде қҧрылыс кейде оны негізі мҥмкіндік етіп жасайтын, кейде жҧмысты жеделдететін және жеңілдететін етіп жасайтын, техникалық қҧралдары кӛмегімен жҥргізілді. Архимедтің қарапайым полиспасты кӛптеген адамдардың қолынан келмейтін, кӛп тонналы блоктарын кӛтеру ҥшін және тиеушілердің санын азайтуы ҥшін пайдалануға болады. Және де, адам оны аса жетілдіретін механизмдерінің «иығына» ауыр және ҧсқыны келіспеген жҧмыстарын ауыса отырып, ӛз жҧмысын максималды жеңілдетуге және жеделдетуге тырысты.Қазіргі транспорттық қҧрылысы, ӛркениетті қоғамының ӛмірі ҥшін мағынасын асыра бағалаған ӛмірі ҥшін мағынасы бар, автокӛлік жолдары, аэродромдар, кӛпірлер, жол қҧбырлары, тоннельдер мен басқа да инженерлік қҧрылымдарын салуы кіреді. Оның концепциясы технологиялық ҥрдістерінің міндетті қҧрылымдары ретінде операциялардың кең тізімінің орындалуын кӛздейді. Бҧған табиғи қҧрылыс материалдарын дайындау, табиғи пайда болған қҧрылыс материалдарын қалауы және ауысуы, дайындауы, ӛсімдіктер мен топырақ қабатынан аумақтарын тазалауы кіреді.Аталған операциялардың кез келгені жҧмыстардың жойқын кӛлемінен сәйкесінше машиналар мен механизмдерді тартусыз қысқа мерзімдерінде орындала алмайды. Қҧрылыс қҧрылғылар мен жҥк кӛтеру және кӛтеріп-тасымалдағыш механизмдерінсіз ӛндіре алмайтындай, тҧрақты және уақытша инженерлік қҧрылымдарына монтаждық жҧмыстарымен, дара және ҥйілме жҥктерін тасымалдауымен және кӛтеруімен сӛзсіз байланысты. Жалпы тағайындалуымен жол-қҧрылыс және кӛтеріп-тасымалдағыш машиналары толық кӛлемінде немесе мҥлде сәйкес келмейтін 3 ерекшелік талаптарын қала аумақтары мен транспорттық қҧрылымдарының ҧстауы және жӛндеуі, абаттандыруы ҥшін жауап беретін мамандары ҧсынады.Осылай, кӛтеріп-тасымалдағыш, қҧрылыс және жол машиналарының дамытылған кӛп қызметті паркінің болуы мен жетілдіруі, олардың әрқайсысы кҥрделі технологиялық тізбегінде нақты орын алатыны, әділетті қажет болады. Осы машиналардың барлығы бірге, қоғамның қалыпты қызмет етуі мҥмкін емес болатын, транспортық, энергетикалық және коммуникациялық желілерін пайдалануы және абаттандыруы, дамытуын қамтамасыз ететін, ҧйымдық-техникалық жҥйесіне кіреді.Осы жҥйенің нақты және бӛгетсіз жҧмысы, экономикалық қолданбалы деңгейінің машинасына сәйкесінше шығындарымен, бӛлшектерімен және шығын материалдарының қол жетімділігімен, қызмет кӛрсететін қызметкерлері мен операторлардың біліктілігімен, оның сапасымен қамтамасыз етілетін, пайдаланған техникасының тиімділігі мен сенімділігіне байланысты болады. Сондықтан, нақты технологиялық тағайындауының машинаны таңдау кезеңіндегі аталған факторларының әрқайсысын техникалық және экономикалық тҧрғыдан дҧрыс бағалануы маңызды.Техниканың сапасын бағалау ҥшін әртҥрлі кӛрсеткіштер қолданылады. Олар абсолютті техникалық сипаттамалары болуы мҥмкін, яғни салмағы, қуаттылығы, ӛлшемдері, жылдамдығы, тербеліс деңгейі, дыбыстық қысым, тарту кҥші, жҧмыс органындағы кҥшеюі, гидрожҥйедегі қысым, беру қатынастары және т.с.с. Машиналардың белгілі техникалық кӛрсеткіштері бойынша есептелетін, тҧрақтылық коэффиценті, жанармайдың нақты шығыны, орташа сызықты жҥктеуі, тіреуіш қысымы, аз сыйымдылығы, энергия сыйымдылығы, энергиямен жарақталу сияқты, сыбағайлы техникалық сипаттамалары да белгілі. Аса кҥрделі және тәжірибеде сирек пайдаланатындары табыс, сыбағайлы келтірілген және келтірілмеген шығындар, ӛнім бірлігінің ӛзіндік қҧны, ӛндірушілігі сияқты, техникалық- экономикалық кӛрсеткіштері пайдаланылады.Ақырғы нәтижесінде тапсырыс берушіні жҧмыстарды сапалы орындауының қҧны мен жылдамдығы қызықтырады, бҧған қоса, ол жылдамдықты жоғарлату және сонымен қатар – қҧнын азайтуда қызығушылық білдіреді. Мердігердің қызығушылығы (кейде ол – жҧмыс ӛндірушісі немесе прораб) қарама-қайшы және табыстың жоғарлауы уақыт бірлігінен тҧрады, бҧл аз шығындарымен қымбат мердігерлікті орындауына жеңілірек (бҧл жиі «жаман жасауды» білдіреді).Орталықтандырылған экономикада мердігер мен тапсырыс берушінің қатынастарын реттеуі «мемлекеттік» мҥдделері деп аталатын, мемлекеттік қадағалау органдары іске асырады. Нарық экономикасында қызметтерді ҧсынуы (соның ішінде қҧрылыс та) оларға сҧранымдарын асады, бҧл мердігерді ӛзіндік шығындарын тӛмендету есебінен бас тәсілімен ӛз табысын жоғарлата отырып, тапсырыс берушінің талаптарын орындауға мәжбҥр етеді. Осындай нәтижеге жету ҥшін, мердігер, біріншіден, сәйкесінше тағайындауымен техниканы таңдауға, екіншіден, болжамды таңдауының экономикалық салдарын бағалауы болады. Егер де машиналарды кең таңдауымен мәселелер болмаса, онда сатудан кейінгі техникалық қолдаулары мен қызмет ететін қызметкерлердің оқытуының қол жетімділігі мен тиімділігінің қҧны, сонымен қатар экологиялық факторларын есепке алуының қажеттілігімен кҥрделенетін, машиналардың техникалық, кӛрсеткіштері және технико-экономикалық қҧнының ортақ талдауын болжайды.Біліктілік таңдауы сатып алу ҥшін қол жетімді, машиналардың болуы, кепілді және кепілден кейінгі техникалық қызмет кӛрсетуінің қҧны мен шарттары, шығын материалдарының қҧны мен қол жетімділігі, қызметкерлерді дайындау қҧны мен мҥмкіндіктері, жеткізу шарттары, кешенділігі, бағалары, сенімділігі, қолдану ерекшеліктері (соның ішінде климатты есепке ала отырып), қҧрылымдық ерекшеліктері, мемлекеттік қадағалау органдарымен олардың ерекшеліктері туралы ақпаратынсыз мҥмкін емес. Осындай ақпаратты жинау оған білікті ҧйымдастыру қҧрылымдарын қалыптастыруына және машиналар паркін жаңарту немесе кешендеуін алдын алады. Оның дереккӛзі бірінші кезеңдерінде мамандандырылған салалық және жарнамалық-коммерциялық кезеңдік баспалары, ал кейін – фирмалардың ақпараттары – техниканы ӛндірушілер, Интернет сайттарында және жарнамалық даңғылдарында, кӛрмелерде ҧсынылған жалпыға қол жетімді сияқты, сонымен бірге саудалық компаниялары мен фирмалардың ӛкілдерімен келіссӛздер және іскерлік кездесулер барысындағы алынған дара баспалары қызмет етеді.Ақпаратты ӛңдеу және салыстырмалы талдау аса маңызды болып табылады: біріншіден, жиналған ақпаратқа салыстырмалы кӛрініс беру керек (тағайындау және типтік ӛлшемдері бойынша салыстырмалы машиналарын топтастыруға, кӛрсеткіштерді бір ӛлшем бірліктеріне келтіруге, қажеттілік жағдайында оларды анықтау әдістемесінің жалпылану қажеттілігіне кӛз жеткізу); екіншіден, машиналардың дҧрыс жан-жақты таңдалуын қамтамасыз ететін кӛрсеткіштерін талдау әдісін таңдау қажет). Ең қарапайымы машиналардың параметрлерін тікелей салыстыруы болып табылады. Ӛкінішке орай, тікелей салыстыру қанағаттанарлық нәтижесін бермейді, ӛйткені бір параметрдің ең жақсы мәні басқасының ең жаман мәндерімен ілестіріледі. Осы жағдайда ӛте сирек «кӛрсеткіштердің саралауы» делінген атауға жҥгінеді. Салыстырмалы кӛрсеткіштер олардың маңыздылығын тӛмендету шамасы бойынша (немесе жоғарлауы) таратылады және салыстыруы кезінде аса ҥлкен назарын олар арасындағы аса маңыздыларға бӛлінеді. Сонымен қатар кӛрсеткіштердің маңыздылығын бағалауы толығымен салыстыруды ӛткізетін адамның кӛзқарасы мен тәжірибесінен толығымен байланысты болады.Сонымен қатар, әр салыстырылатын кӛрсеткіштерді олардың маңыздылығына сәйкес балдар санымен бағалайтын, одан кейін кӛрсеткіш мәнін балдық бағаға кӛбейтіп, алынған туындыларды (қосындыларды) ӛңдеп (кӛбейтіп немесе орташасын тауып немесе т.б.,) және ӛңделген нәтижелерді салыстыратын балдық бағалау әдісі танымал болып келеді.Осы және басқа ҧқсас әдістері жиналған ақпараттар алдын-ала талдауы кезінде пайдалы, бірақ тек қана олардың нәтижелеріне бейімдеуге болмайды. Біріншіден, осы параметрлердің маңыздылығының бағалауы жиі субъективті болады, екіншіден, салыстыруының кӛп болған кезінде, тіпті кҥрделі параметрлері (мысалы, технико-экономикалық), тіпті олардың маңыздылығының бағалауындағы шамалы қатесі соңғы нәтижелерінің қатты бҧрмалауына әкеледі. Қҧрылымды және технологиялық машиналардың салыстырмалы талдауы кезіндегі аса объективті нәтижелері математикалық модельдеу әдісін береді. Техникалық объектісінің математикалық модельдеуінің мәні, жҧмыс ерекшеліктері мен оның қасиеттерінің кейбір математикалық байланыстарын (модельдеу) сипаттау ҥшін тҧрады. (Математикалық байланыстары деп теңдеулер, формулалар, теңсіздіктер, логикалық шарттары және т.б. тҥсіндіріледі). Нақты машиналардың ерекшеліктері мен барлық қасиеттерін модельдеуге абсолютті мҥмкін емес, сондықтан модельдеуінің санына мағыналар санынан, яғни аса маңызды болғандарынан арасында қабылдауы енгізіледі. Нәтижесінде алынған математикалық байланыстарының жҥйесі ӛзімен математикалық моделін ҧсынады, оны ЭЕМ талдай отырып, дәлелдігінің нақты дәрежесімен пайдалануының қандай да бір шарттарын нақты машинасының тиімділігін бағалауға болады.Математикалық модельдеуінің жинағы мен талдауы техниканың ӛңірлік нарығына бағалары, сонымен қатар пайдалану қауіпсіздігі мен эргономикалық қауіпсіздігі, экологиялық қауіпсіздік кӛрсеткіштеріне талаптары, олардың жҧмыс ҥрдістерінің ерекшеліктері, пайдаланылған машиналар мен жабдықтарының қҧрылымдық ерекшеліктері мен қҧрылғылары, тағайындауы, транспорттық қҧрылысының технологиялық ерекшеліктерінің білуісіз мҥмкін емес.Машинаны немесе машина жиынтығын сатып алғаннан кейін, минималды пайдалану шығындары кезінде ӛнімнің аса ҥлкен шығуына жету ҥшін, олардың жҧмыстарын дҧрыс пайдалану қажет. Осында мердігер ҥшін машинаның ҧзақ, тиімді және бас тартуынсыз жҧмысын қамтамасыз ететін шығындар мен ӛндіру ерекшеліктерін таңдау қажет. Ол ҥшін оның біліктілігін және нақты орындалуын қамтамасыз ету және техникалық қызмет кӛрсетуінің жоспарлы алдын-алу іс- шараларының дҧрыс кестесін ҧсынуға, бір машина немесе олардың кешенінің болжамды ӛндірісінің нақты бағалауы жеткілікті, пайдалану режимдері мен жҧмыс жҥктеулерін дҧрыс тағайындауға талап етіледі. Осыдан кем емес объектіден объектіге техниканы уақытында алмастыруын ҧйымдастыру және кӛздеу маңызды.Ауыр және габаритті емес техниканы тасымалдау жол жҥру қауіпсіздігі ҥшін жауап беретін, мемлекеттік органдарымен тасымалдау тәртібі мен уақыттың келісуімен, бӛлшектеп бӛлшектеу, сонымен бірге машинаны тиеу және тҥсіру мәселелерін шешу, мамандандырылған кәсіпорындарының транспорттық қызметтерін тапсырыс беруімен байланысты. Осы кешенді сҧрақтардың қанағаттанарлық шешімі, қҧрылғыны, техникалық сипаттарын және қолданылған машиналардың жҧмыс ҥрдістерінің ерекшеліктерін білмесе мҥмкін емес.Кітапта кӛтеріп-тасымалдаушы транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары мен жабдықтарының ӛндірісін есептеу ҥшін теңдеулер, дизайн мен қҧрылым ерекшеліктері, әрекет ету принциптері, қҧралдары, классификацияларын, тағайындауын жарықтандыратын материал баяндалған. Тӛменде баяндалғанның барлығы сӛзсіз және мәңгі емес. Уақыт аралығында қолдану саласы мен машиналардың қҧрылғылары, олардың параметрлерінің мағыналары мен машиналарды топтарға немесе типтік ӛлшемдеріне бӛлетін, классификацияларына, есептеуі ҥшін теңдеулер ауысады. Жиі жаңа, әлі белгісіз механизмдер пайда болады, және ескілер, қҧрылыстың кӛптеген әулеттеріне ыңғайлылары жоғалады. Бірақ машиналардың жаңа қҧрылымдарында іске асыратын физикалық принциптілері сақталады, пайдалану мен жӛндеу бойынша олармен таныс мамандары мен пайдалану шарттарымен олардың сипаттарына қаншалықты толық сәйкес келетіндігіне байланысты солар және басқа да жҧмыстарының тиімділгі мен зауыттық контейнерлерінен кеткен машиналары ӛзгермейді. 1.тарау. КӚТЕРІП-ТРАНСПОРТТЫҚ, ҚҦРЫЛЫС, ЖОЛ МАШИНАЛАРЫ МЕН ЖАБДЫҚТАРЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫМӘЛІМЕТТЕР1.1.ТАҒАЙЫНДАУЫ МЕН ПАЙДАЛАНУ САЛАСЫ Кӛтеріп-транспорттық машиналары Тағайындалуына байланысты кӛтеріп-транспорттық машиналары жҥк кӛтергіш, тасымалдаушы және тиеу-тҥсіруге бӛлінеді.Жҥк кӛтергіш машиналары кӛлденең және/немесе тігінен бӛлшектеп жҥктерін тасымалдау ҥшін тағайындалған. Әртҥрлі бағыттарда тасымалдауы бірнеше механизмдерінің бір уақытты жҧмысы есебінен іске асырылады, олардың әрқайсысы жҥкке бір бағыттағы қозғалысын ғана хабарлайды (ҥтіне/астына, солға/оңға, алдына/артына). Жҥк кӛтергіш машиналары – бҧл циклдік әрекетті машиналары, олардың кӛтеру режимі мен/немесе жҥкті тасымалдауы міндетті тҥрде жай тҧру кезеңдері мен тиеу/тҥсіру ҥзілістерімен, бос жҥріс режимімен кезектеседі. Кӛтергіш-транспорттық машиналарының осы тҥріне жҥк крандары, жолаушылар кӛтергіші, кран-бӛренелері, жҥкарбалар мен жҥк кӛтергіштер жатады.Тасымалдағыш машиналары тҧрақты траекториялары бойынша бӛлшектеп немесе ҥйілме жҥктерінің ҥлкен кӛлемдерін тасымалдауы ҥшін тағайындалған. Жҥктің тасымалдауы шексіз тасымалдағыш элементтері кӛмегімен іске асырылады, мысалға сызық щеңбері, тізбектер, арқан, архимед бҧрандасы. Тасымалдағыш машиналары – ҧзақ уақыт аралығында тоқтауынсыз жҧмыс істей алатындай, ҥздіксіз әрекетті машиналар. Осындай машиналардың жҧмыс ҥзілістері тек қана қызмет ету мен жӛндеу ҥшін қажет. Машиналардың осы тҥрлеріне пневматикалық, бҧрандамалық, иілгіш, ҥймекті, қыратын, таспалы тасымалдағышы органының тҥрі бойынша бӛлінетін, конвейерлер жатады.Тиеу-тҥсіру машиналары сақтау және пайдалану орындарына транспорттық қҧралдарын бӛлшектеп және ҥйілме материалдарының теңселісі және кері жҧмысы ҥшін тағайындалған.Тиеу және тҥсіру орындары арасында жҥкті тасымалдау еркін траекториялары бойынша, әдеттегідей, арнайы жҥк ҧстағыш органдарымен ӛзіндік жҥріс механизмдерімен іске асырылады – шӛміш, айыр, траверстер және т.б. тиеу-тҥсіру машиналары – бҧл бос жҥріс және тҥсіру, жҥктің қозғалысы, тҥсіру режимдерін алмастыратын, циклдік әрекетті машиналар. Машиналардың осы тҥрлеріне ӛзіндік жҥрісті шӛмішті және айырлы тиегіштері жатады. Жҧмыс органдарының ерекшеліктері кҥшінде шӛмішті тиегіштері жиі 8 жер жҧмыстарында пайдаланылады, сондықтан кейде оларды бір уақытта жер қыру машиналарына жатқызады. Жер жҧмыстары арналған машинаФизикалық кӛлемдері мен қҧны бойынша жҧмыс жҧмыстары транспорттық қҧрылысында басшылық орын алады. Дайындаудың негізгі объектісі жер бетінің ҥлкен бӛлігін жабатын, қҧм, балшық, ірі- басылған және жартылай тасты топырақтары болып табылады. (1.1 кесте)кестеБӛлшектердің кӛлемдері бойынша жартылай тасты топырақтардың жіктеуі ТопырақҚҧрылым мен байланыстарының сипаттамаларыБӛлшектерді ң басымдылықкӛлемі, мм Ірі басылған Тасты жердегі тҥрлерінің 2 астамҚҧмдыИілгіштігі жоқ, қҧрғақ тҥрдегі сусыма2 кемБалшықтыБайланысты, иілгіш, ылғалды жағдайында – жапсырғыш0,005 кем Олар мағыналы белгілерінің жанындағыларымен ерекшеленеді, олардың ішінде машиналарды таңдау мен пайдалануының ең маңыздысы оны ӛндіруде кҥрделілігін анықтайтын, қҧмның мықтылығы болып табылады.Отандық тәжірибесінде топырақтарды ӛндеу кҥрделілігін бағалауы ҥшін келесі кӛрсеткіштерінің бірі пайдаланылады: қысымға топырақ ҥлгілерінің кедергісі; қазуға топырақтың меншікті кедергісі; жазық қалыбының топыраққа енгізуінің кедергі жҧмысы (1.2 кесте).Жер жҧмыстарын жоспарлау барысында жиі «топырақтың санаты» тҥсінігіне жҥгінеді. Жер қҧрылымдары ҥшін, бір-бірінен қысым кедергісімен ерекшеленетін, 1-4 санатты топырақтары пайдаланылады. Қҧрылыс нормалары мен ережелерінде әр санаттағы топырақты қайсысына қандай машиналармен ӛндіру қажет екендігі толық ҧсынылған.Жазық қалыбын топыраққа енгізу жҧмыстары мен қазуға топырақтың қарсылығының кӛрсеткіштері, әдеттегідей, машиналарды жобалауы кезінде жҧмыс кедергілерін есептеу ҥшін қолданылады. Кесте 1.2 9 Топырақтың атауы СанатыКӛлемдік массасы, т/м3Қысымға кедергісі, МПаҚазуға кедергісі,МПаЖҧмыс,Соқтығыс саны Ӛсімдік қабатының топырағы 1 1,20 58,9 0,07.1...4Қҧм11,6058,90,071...4 .Қҧмайт11,6558,90,071...4 .Балшық: жеңіл21,7078,50,105...8 .ауыр31,7598,10,159...15Балшық: жұмсақ31,8098,10,159...15ауыр жҥкті42,05147,20,1716...35Қазу кедергісі жҧмыс органының тҥрі мен топырақтың беріктігіне байланысты. Осылай, оның ҥйіндісі мен шӛміші ҥшін мағынасы 10...20% ерекшелене алады. Сондықтан қазу кедергісі машиналардың жҧмыс органдарының қҧрылымдық ӛзгерістер кезіндегі тҥзетулер мен машиналардың әр тҥрлері ҥшін тәжірибелік жолымен анықталуы қажет.Аса әмбебапты, жер жҧмыстары ҥшін машиналардың басқа ерекшеліктері мен жер қазу органдарының тҥрлеріне жҧмыстарының кӛрсеткіштері байланысты емес. Топырақ беріктігін ӛлшеу бірлігі ретінде 0,4 м биіктігінен тҥскен, 2,5 кг салмағымен жҥк энергиясы қабылданады, ол 9,81 Дж тең болады. 10 см тереңдік топыраққа 1 см2домалақ ӛзек қимасына тҥсу жҧмысы соңғысының беріктігіне пропорционалды. Осы әдіспен топырақ беріктігінің экспресс-бағалауыҥшін, ол дайындалған, институттың аты бойынша аталған, ЖолҒЗИ тығыздық ӛлшегіш қолданылады (1.1 сурет). сурет. Топырақтың мықтылығын экспресс- бағалауға арналған ЖолҒЗИ тығыздық ӛлшегіші. Дайындық жер жҧмыстары ҥшін машиналар. Жер жҧмыстарын орындау технологиялары тығыздық бӛлшегімен дайындық жҧмыстарын ӛткізуді және негізгі операцияларды кӛздейді. ЖолҒЗИ ҥшін дайындық операциялары транспорттық қҧрылысы объектісінің топырақтың қҧрылымының беріктігі немесе дайындығына және/немесе топырақты дайындау мақсаты бар және, әдеттегідей, ӛзіне ағаштардан, бҧталар, шымды жабындылар, қарашірікті қабаттары, тҥбірлер, тастардан бӛлінген алаптарын тазартады. Олардың қҧрамына дайындық алдыңда мықты топырақтардыборпылдау мен батпақтылық аумақтарын қҧрғатуы кіре алады. Осы жҧмыстарды орындау ҥшін арнайы машиналар қолданылады: бҧтақ кескіштер – ӛз жолдары жанында белестерге керілген материалдарын сала отырып, ағаштарды, бҧталарды, майда ағаштар мен қыртыстарды кеседі; қопарғыштар мен қопарғыш-кескіштер – тамырларды, тастарды және тҥбірлерді қопарады және оларды учаскенің шекарасында, кескіштермен жиналған материалдарымен бірге жылжытады; қопсытқыштар – дайындық алдыңда берік топырақтарды бҧзады; экскаваторлар – қҧрғату қажеттілігі кезінде мелиорациялық арықтарды жҧлады (негізгі жҧмыстар ҥшін машиналар тобына жатады).Негізгі жер жҧмыстарына арналған машиналар. Негізгі жер жҧмыстары жер жҧмыстарының жалпы кӛлемінің басым ҥлесін қҧрайды және инженерлік қҧрылымдары негізіндегі топырақты тығыздауға және қалауға, тасымалдауға, дайындауда, сонымен қатар олардың бойлық және кӛлденең фильтрлеуінде жасалады. Бульдозерлер скреперлерді тиеу кезінде итергіштер ретінде пайдаланылады, топырақты қҧрылымдарын алдын-ала фильтрлеуін іске асырады, тығыздау алдыңда материалды теңдестіреді, 100 м дейін қашықтығында сусымалы қҧрылым материалдары мен топырақтарды дайындайды және тасымалдайды. Скреперлер оны қабаттармен салады және 5 км дейін қашықтығында шӛміштегі топырақты тасымалдайды, бульдозерлер кӛмегімен немесе ӛз бетінше топырақты дайындайды. Автогрейдерлер топырақты қҧрылымдарының бойлық және кӛлденең профильдерінің жобалық белгілеріне дейін келтіреді, тығыздау мен тҧрақтандыруынан кейін топырақты беттерін жоспарлайды, тығыздау алдыңда борпылданған әкелінген топырақты теңестіреді, бҥйірлік резервтерінің топырақтарынан ҥйінділерді қҧрастырады. Грейдер- элеватор транспорттық амалдарындағы дайын топырақты не тиейді не бҥйірлі резервтерінен топырақты ҥйінділерін тҥсіреді. Біршӛмішті экскаваторлар кез келген беріктігімен тассыз топырақтарды қҧрылыс кӛлемдерінде дайындайды және оларды транспорттық амалдарына тиейді. Кӛпшӛмішті экскаваторлар тік және кӛлденең қазық ҥшін жоғары ҥйінділерінің бӛктерін фильтрлейді және карьерлердегі топырақтарды дайындайды, мелиоративті жҥйелер, қҧбыр ӛткізу және коммуникациялық желілері ҥшін траншеяларды жҧлады. Топырақты катоктар топырақты және, соңғылардың су ӛткізбеу мен беріктігін жоғарлата отырып, транспорттық қҧрылымдарының ҥйінділерінде салынған жол-қҧрылыс материалдарын тығыздайды. Тасты материалдарын ӛндіруге және оларды қайта ӛңдеуге арналған машиналар Транспорттық қҧрылысында қолданылған тас материалдары монолиттік тастардың пайда болуының бҧзуын немесе қҧм-шағылды шоғырларын дайындау кезіндегі ӛндірілген, тастар бӛлшектерін сҧрыптау және ҧсақтау нәтижесінде алынады. Шоғырлар карьерлік бір- және кӛпшӛмішті экскаваторлармен, кейде мықты бульдозерлер және босыптаулармен бірге ӛңделеді. Аса мықты емес тас тҥрлерінен шағылдарды алуы ҥшін (мысалы, әктастар) соңғы жылдары қосымша ҧсақтауының қажеттілігін шығаратын, бос жҥріс фрездерін қолдана бастады. Бірақ кӛптеген жағдайларда тасты тҥрлерін сындыруы, тіпті мықтылары, жарылыспен ӛткізіледі, осы ҥшін тҥрлерінде жарылыс (шпурлар) астына тесіктерді жасау қажет. Шпурлардың кӛлемі мен олардың саны, бҧрғылайтын тҥрінің беріктігіне байланысты әртҥрлі бҧрғылау механизмдер пайдаланылады.Қол және стационарлық (бағаналы) перфораторлар ӛте мықтыларынан басқа, кез келген тҥрлеріндегі 25 м тереңдігіне дейін және 100 мм дейін диаметрімен ҧңғымалар мен шпурлардың ҥстінен астына бҧрғылау және кӛлденең бҧрғылауы ҥшін қолданылады. Телескопты перфораторлар ҥстінен астына бҧрғылау кезінде пайдаланылады. Соққы-арқанды, айнымалы және оттық бҧрғылауының білдегі ҧңғымалардың диаметрі бойынша аса ҥлкен және тереңдерін алу ҥшін қолданылады, тасты материалдарын ӛндіру кезінде сирек қолданылады.Тас тҥрін бҧзу тәсілдерінің таңдауын анықтайтын факторы оның беріктігі болып табылады.Аса жиі тасты топырақтардың беріктігі сулы жағдайында бір осьті қысуына уақытша кедергісінің ҧзындығымен бағаланады.Тасты топырақтарының уақытша кедергісінің ӛлшемі, МПаТасты топырақтарының мықтылығы:Жартылай тасты ...............................................................5 кемАз берікті...........................................................................5...15Орташа берікті 15.50Мықты .......................................................................... 50... 120Ӛте мықты ..................................................................... Более 120Тасты материалдарын қайта ӛңдіруге арналған машиналар. Транспорттық қҧрылысы ҥшін қолданылатын шағыл тасты материалдарын ҧсақтау нәтижесі болып табылады және оларды әрі қарай фракцияларға сҧрыптау (бӛлшектердің кӛлемі бойынша) және сҧрыпы (мықтылығы мен бӛлшектердің тҥрлері). Дайын ӛнім бӛлшектерінің кӛлемі, шығын материал қанша рет ҧсақталғанына байланысты. Шағылдың аса ірі фракциялары бастапқы ҧсақтау нәтижесінде алады, ол ҥшін, әдетте, жақтаулы уатқыштар пайдаланылады. Конусты, балғалы және роторлық уатқыштар әрі қарай ҧсақтау қажеттілігі кезінде қолданылады. Шағылдың ең ҧсақ фракциялары білікті уатқыштарын пайдалануы кезінде алады. Асфальтбетон қоспаларында қосылатын минерал ҧнтағы тартқыш кӛмегімен әктастар мен доломиттерді тартуымен дайындалады. Цементті сақтау және тасымалдауға арналған жабдықЦемент – қандай да маңызды объектілер қҧрылысы мҥмкін емес, цементбетон қоспаларын дайындауы кезінде қолданылатын табиғи қҧрылыс материалы. Ол минералды бырыстыратын материалдарына жатады және әктасты тҥрлерін ҧсақтауы кезінде (0,08 мм дейін) алынады. Сумен нақты пропорцияларында араластыруы кезінде цементтік ҧнтақ кейбір уақыттан кейін қаттылайды, кристаллды қҧрылымдас мықты тасқа ауысады, бҧл оның қҧрылыс ҥшін маңыздылығын анықтайды.Қҧрылыс жҧмыстары кезінде цементтің шығыны кӛп, сондықтан оның сақтауы мен тасымалдауы ҥшін жабдықтары транспорттық қҧрылыс машиналарының тҥгендеуінде елеулі орын алады. Цемент ылғалды қорқады, желмен тез тозаңдалады және жедел нығыздалады, мықты монолитке айналады. Жоғары қажақтылығымен бірге және оның ҧсақ саңылауындағы кіру тәсілі мен оның қасиеттері оны тасымалдау мен қоймалауы ҥшін жабдыққа ерекше талаптарын ҧсынады. Темір және автомобиль жолдары бойынша цементті тасымалдау ҥшін аэрация жҥйелерімен жабдықталған цементтасымалдаушы-цистерналар пайдаланылады (цемент арқылы ауа ӛткізу кезінде ол сҧйықтық сияқты ақпалы болады). Пайдаланар алдыңда цемент конустық тҥбі бар силостарда сақталады, одан конвейердің кӛмегімен немесе ӛзіндік ағу аэрациясы кӛмегімен тиеу немесе қоспа дайындау жеріне жіберіледі (пневматикалық немесе бҧрмалы).Механизмдерді таңдау позицияларының аса маңыздысы цементтің әртҥрлі сҧрыптарының тығыздылығы болып табылады (1.3 кесте).кестеЦемент сҧрыптарының сипаттамалары Цементтің сҧрыпы Тығыздыл ығы, т/м3Кӛлемді салмағы, т/м3БорпылдақЖатып қалған Романцемент 2,6...3,0 0,8...1,0 1,0...1,3Пуццоланды портландцемент2,7...2,9 0,8...1,0 1,2...1,6Қожпортландцемент2,8...3,00,9...1,3- Портландцемент 3,0...3,21,0..1,3 1,5...2,0Алюминий тотықты цемент2,1...3,3 1,6...2,0 Цементбетонды қоспаны дайындауға және тасымалдауғаарналған жабдықЦементбетонды қоспа – ҥлкен жҥктеуіне және кӛпжылдық жҧмысқа есептелген, жол киімдер, кӛпірлер, эстакадалар, тоннелдер және басқа да қҧрылымдар ҥшін транспорттық қҧрылысында пайдаланылған, негізгі материалдарының бірі. Цементбетондық деп, алынған цементбетондық тағайындауымен аталған, порпорцияларындағы шағыл және қҧм, су қоспасын атайды. Қазіргі қҧрылыс технологиялары қаттылауын жеделдететін және оның қасиеттерін жақсартатын (мысалы, аязға тӛзімділік), цементбетонға арнайы қоспаларды пайдалануын кӛздейді.Транспорттық қҧрылысындағы цементбетондық қоспаларын тҧтыну кӛлемдері ең жаңа жабдықтарды тасымалдау мен оны дайындау ҥшін пайдалануын атайды.Цементбетондық қоспаны дайындау технологиясы кӛптеген жылдар аралығында ӛзгеріссіз қалады.Оны темірбетондық ӛнімдер зауыты, цементбетондық зауыттары, еріткіш тҥйіндері іске асырады, олардың ӛнімділігі мен қоспаны тҧтыну орнына жақындауы нақты аумақтың экономикалық шарттарымен аталады.Арнайы жабдықтарының кешені қҧрамына дайын қоспаны тиеу және сақтау ҥшін бункерлер-жинақтағыштар, біртекті қоспалар жағдайына дейін компоненттерді араластыру ҥшін бетонқоспалары, қоспа компоненттерін нақты дозалауы ҥшін кӛлемді дозаторлары, цемент пен қоспалары ҥшін кҥш сақтаулары, су ҥшін цистерналары, тас материалдары ҥшін бункерлер мен қоймалары кіреді. Цементбетон жабындыларын қҧрастыруға арналған машина Ҥлкен соққы жҥктеуі мен жылдамдығының жоғары қарқындылығына есептелген, аэродромның ҧшып-қону жолағы мен автокӛлік жолдары цементбетонның, ал жиі – темірбетонның ӛзінің қабат қҧрылымы бар. Цементбетон қҧрылымның сенімділігі мен айқындығын қамтамасыз етеді, және жабындының беткі тозуға тҧрақты қабаты ретінде қызмет етеді. Оның беріктігі, негізінде, қалау технологиясын сақтау және дайындау сапасы, қҧрамды негізді дҧрыс дайындау, тығыздылығына байланысты. Цементбетонның тығыздылығы, оны дайындауынан кейін 28 тәуліктен кейін ӛлшенген, иілгіші кезінде қашықтықта беріктік шегімен және қысым кезінде беріктік шегімен сипатталады.Қазіргі транспорттық қҧрылысында оның бетін қалау және цементбетонның тығыздылығы, теңдестіруі, қалауы жабынды қҧрамының жоғары жылдамдығын қамтамасыз ететін (1 км/с және одан астам) және бетон таратқыш, бетон салғыш және финишерді енгізетін, машиналар кешенімен ӛткізіледі. Бҧл негізгі және кӛмекші жҧмыстарын нақты ҧйымдастыру шарттары кезінде машиналардың сенімділігі мен автоматизациялаудың жоғары дәрежесіне жетеді. Бетон салғыш кешенінің машиналарымен салынған, цементбетондық тӛсемі қорғаныс қабықшасы немесе эмульсиямен жабылады. Бҧл цементбетонның қаттылауы ҥшін оңтайлы шарттарын қамтиды, ондағы қаттылауынан кейін тӛсемді пішінінің ӛзгертуінен кейін жарылудан қорғайтын ӛтемдік тігістері кесіледі. Тігістер автокӛліктердің дӛңгелектерінен соққылы жҥктеулердің әрекеттерімен бетондық тӛсемдерінің жоғарғы шетінің нақыстары мен судың тҥсуін алдын- алатын, битумды мастикамен, полимерлі сызығы, басқа да қоспаларымен қорғалады. Аталған операцияларды орындау ҥшін грудонаторлар мен тігістерді кескіштер, қабышалы материалдарының таратушылары пайдаланылады. Битумды қорғау және қотаруға арналған жабдықтар Битум органикалық бырыстыратын материалдарына жатады және битумды тҥрлер мен мҧнай, кӛмір, шайырларын физико-химиялық қайта ӛндіру нәтижесінде алынады. Транспорттық қҧрылысында ол, негізінде, жақсы жабысулық, тҧтқырлық пен су ӛткізбеуіне тиесілі қолданылады. Сусыма жол-қҧрылыс материалдарымен араластырған кезінде (шағыл, қиыршық тас, қҧм, топырақ) битум олардың бӛлшектерін температуралық пішінін ӛзгерту мен ылғал, қиратушы жҥктемелерінің әрекеттеріне тҧрақты, тҧрақты конгломераттарындажабыстырады. 150... 180оС температурасына дейін қызытуы кезінде жол маркалы битумның тҧтқырлығы тӛмендейді және ол ағынды болады, оның дозалауы мен қайта тиеуін жеңілдетуге арналған.Битумды тасымалдау ҥшін теміржол және автокӛлік транспорттары пайдаланылады. Әдеттегідей, битум жылыту жҥйесі мен жақсы жылу оқшаулығымен жабық цистерналарында тасымалданады. Темір жол бойынша тасымалдау ҥшін де булы жылыту кӛйлектерімен жабдықталған, жҥкті ӛзі тҥсіретін бункерлер пайдаланылады. Қысқа қашықтықтарда, жиі, бірыңғай ӛндірістік циклін қҧрастыратын, технологиялық орнатулары арасында битум жыл оқшаулағыш және жылыту қҧбырлары бойынша айдалады.Транспорттық қҧрылысындағы битумның негізгі тҧтынушылары асфальтбетондық зауыттары болып табылады, олардың ӛндірісінің ерекшеліктері оның жылдық шығынының 50% кӛлеміндегі битум қорының болуын талап етеді. Битумның қоры жер асты, жартылай жер асты немесе жердегі битумды сақтағыштарында сақталады. Соңғылары уақытша немесе стационарлық бола алады.Асфальтбетондық қоспалары транспорттық қҧрылысында пайдаланылады және ыстық битуммен минералды ҧнтақтағыш, қҧм және шағылды араластыруы кезінде алынады. Битумның маркасы мен қалау кезіндегі қоспа температурасына байланысты олар ыстық, жылы және суыққа бӛлінеді, қалаудың температурасы сәйкесінше 120, 60, 10° С тӛмен болмауы қажет. Асфальтбетондық қоспалары дәндердің іріленуі бойынша жіктеледі (1.4 кесте). кестеДәндердің ірілігі бойынша асфальтбетондық қоспаларының жіктелуіҚоспа тҥріЖіктелуіДәндердің аса ҥлкен ӛлшемі, мм,кӛп емесЫстық және жылыІрі дәнді40Орташа дәнді20Ыстық, жылы және суықҦсақ дәнді15Қҧмды5 Асфальтбетондық қоспалары стационарлық немесе жылжымалы асфальтбетондық зауыттарында дайындалады.Стационарлық асфальтбетондық зауыттары, асфальтбетондық қоспаларын тҧтынуы уақыттың ҧзақ аралықтары арасындағы тҧрақты болатын жерлерінде ҧнамды (бҧл ірі қалалар немесе ӛндірістік аудандары ҥшін сипатты).Жылжымалы асфальтбетондық зауыттары, ҧзақ кҥрделі жолдарының қҧрылысы кезіндегі аса ыңғайлы, монтаж/демонтаж және тасымалдауы ҥшін арнайы кӛтермелі-транспорттық амалдарының тартуын талап етпейді, онда асфальтбетондық қоспаларының ҥлкен санды қалау орындары жедел ауыстырылады.Қҧрастырмалы-ағыспалы асфальтбетондық зауыттары да бар (отандық тәжірибеде олардың атына «тҥгендеулі» термині бекітілген), олар орыннан орынға жылжытылады. Жылжымалыдан олар олардың тасымалдауы ҥшін ӛзіндік шасси мен технологиялық орнатуларын монтаждау/демонтаждау ҥшін жҥккӛтергіш механизмдерінің жабдықтары кешенінде болмауымен ерекшеленеді.Дайын асфальтбетондық қоспасы не сол сәтте транспорттық амалдарына тиеледі, не алдын-ала бункер-термостарында жинақталады, олардан кейін оны тиеу ӛткізіледі.Зауыттан оның қалау орнына дейін дайын асфальтбетондық қоспаларын жеткізуі автокӛлікпен іске асырылады. Ҥлкен емес қашықтықтарға тасымалдауы кезінде, қоспа қалау температурасынан тӛмен салқындамағанша, қарапайым автожҥкті ӛзі тҥсіретіндер пайдалана алынады, олардың шанақтары металлға қоспаның жабысуын алдын-алатын, битумды эмульсиясымен суланады. Аса ҧзақ қашықтықтарда асфальтбетондық қоспаны, қоспаны мәжбҥрлі тиеуі және араластыруы, жылыту жҥйелерімен жабдықталған, шанақтар-термостармен авто жҥкті ӛзі тиеуінде тасымалдауға мақсатты. Асфальтбетондық жабындылары, жолдарды ҧстау және жабындыларды жӛндеу қҧрылымдары ҥшін машиналары Асфальтбетондық жабындылы қҧрылымдары ҥшін машиналар. Автокӛлік жолдарының әлемдік желілерінің жартысынан астамында асфальтбетондық жабындылары бар. Оның басымдылықтарына жақсы тіркеулік сапалары, тозу- және суыққа тҧрақтылығы, аз шулығы, ҧстау және жӛндеу ыңғайлығы жатады.Технологиялық нормалар мен ережелерін сақтауымен салынған, асфальтбетондық жабындыларының беріктігі қазіргі транспорттық ағымдарымен қҧрылған, жҥктеу кезіндегі оның ҧзақ пайдалануын қамтамасыз етеді. Асфальтбетондық жабындыларының қҧралдары ҥшін келесі пайдаланылады: асфальтӛсегіш – қалаудың барлық кеңі бойынша қоспаны тығыздайтын және тең тарататын ӛзіндік машиналары; асфальттық катоктар – оған қажетті беріктігі мен ҧзақмерзімділігін келтіруі ҥшін асфальтбетонды тығыздауыш.Жолдарды ҧстау ҥшін машиналар. Жазғы уақытында жол жабындысына қарау технологиясы оның тізбекті бӛліктерін тӛмендететін кір мен шаңнан тазалау ҥшін жабындысын жуу және ыстық кҥндері жабынды температурасын тӛмендететін және шаң басуы ҥшін жабындыны ылғалдау, шаң, кір және бӛтен заттардан жол жҥру бӛліктері, жаймалар мен ернеулерін тҧрақты тазалауын кӛздейді. Осы жҧмыстарды орындау ҥшін ірі қалаларда суарып жуатын және сыпырғыш машиналары пайдаланылады.Қыс уақытында Ресей Федерацияының кӛптеген бӛлігінде мҧзқҧрулары мен жатып қалған және таза қардың мағыналы салмақты аяқжолдар мен жолдарынан тҧрақты жою қажет. Ол ҥшін қатты және сҧйық мҧзға қарсы материалдарын таратушылары, сонымен қатар қарды тиеу және сыпырғыш жабдықтары, роторлы, фрезерлі және лапталық қоректенуімен қар жинағыш және қар тиеуіш машиналары пайдаланылады. Соңғылары не мҧздалған немесе қар басқан жабындының тайғақтығын тӛмендетеді (мысалы, қҧм мен топырақты ҧнтақтар), не оларды сҧйыққа аударатын, мҧз беті мен қар жинағын ерітеді.Жабындылардың жедел тазартылуы ҥшін (әдетте, аэродромдарында) реактивті қозғалтқыштар ҧшқыштарынан шешілген қызған пайдаланылған газдардың жабындыларын кептіретін және тазартатын, газқҧйынды агрегаттары қолданылады.Жол жабындыларын жӛндеуге арналған машиналар мен жабдықтар. Асфальтбетондық және цементбетондық жабындылары тозудың әртҥрлі тҥрлерімен пайдалануы барысында тартылады. Олардың санына әлсіз немесе зақымдалған учаскілерін сырлау, сызат щеттерін әрі қарай бҧзуымен мезгілдік температураның ауытқуы кезінде жарылуы, пневмодӛңгелекті қажағыш әрекеттеріне жатады.Асфальтбетондық жабындылары, жол жҥру бӛлігінде сораптар мен толқындардың пайда болуымен, тік және кӛлденең жҥктеулерінің әрекеттерімен немесе жоғары қоршаған температурасы кезінде деформациялай алынады (бойлық және кӛлденең тегіс еместіктері).Цементбетондық жабындылары теріс температураларына аса сезімтал, олар кезінде олардың беткі қабаттары жедел бҧзылады.Қатты жол жабындыларын жӛндеу технологиясы тӛсеме қабатымен бірге жабындының уақталған учаскілерін кесуіне, сызатты ӛндеу, жабындының тозылған сыртқы қабатының тозу дәрежесі мен тҥріне байланысты кӛзделеді. Осы ҥшін ҥлкен және кіші жол фрездері, тігістерді кескіштер мен кен балғалары пайдаланыла алынады. Жаңа қоспаны қосу есебінен жабындыны қайта қҧруы қарапайым бетон- және асфальтсалғыштарымен іске асырылады.Кезінде асфальтбетондық жабындыларының шҧңқырлы жӛндеуі кезінде жиі арнайы битумдары негізінде дайындалған сҧйық асфальтбетондық қоспалары қолданылады. Жоғары иілгіштігіне қарағанда олар барлық бос орындарын жақсы толтырады, тҥзету мен тығыздауын қажет етпейді және қалаудан кейін бірнеше сағаттан кейін қаттылайды.Осындай қоспаларды пайдалануы ҥшін жол жӛндеушілер пайдаланады, олардың жабдықтары жҥк автокӛлігінің шассиінде орнатылады және қоспаны қалау мен беруін қамтамасыз ететін, тарату қҧралы мен тасымалдауы кезіндегі қоспаның еруін алдын-алатын, араласу сыйымдылығына енгізілген, қоспаларды сақтау ҥшін жылу оқшауланған жылыту сыйымдылығынан тҧрады.Ҧзақ учаскілеріндегі асфальтбетондық жабындыларын қалпына келтіруі ҥшін «ресайклер» тҥрдес машиналары қолданылады, олардың жҧмыстарының мағынасы әрі қарай тығыздауымен жӛндеу бетіне алынған материалдарын қалау және жаңа асфальтбетонмен араластыру, жабындының тозылған қабатын ҧсақтау және жою, жылытуында тҧрады.Кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары мен жабдықтарын дамыту тенденцияларыТранспорттық қҧрылымдарын жӛндеу және пайдалануы кезінде, сонымен бірге транспорттық қҧрылысында пайдаланылған машиналардың кӛлемі мен тағайындалуынан тәуелсіз, олардың техникалық жетілдіруінің жалпы тенденцияларын белгілеуге болады, олардың негізінде оператордың шаршағандығын тӛмендетуі мен жҧмыс циклін жоғарлатуын қысқартуы есебінен жҧмыс тиімділігін жоғарлатуына ынталасуы жатады. Осындай тенденцияларына жатады: Кабиналардың қолайлығы мен қауіпсіздігін жоғарлату, бақылау басқару жҥйелерін автоматтандыруы, тҧтқылардағы кҥштерін тӛмендету және басқару органдарының орналасуы, шолуды жоғарлату, мәжбҥрлі вентиляциясы мен кабиналардың кондиционерленуі, дыбыс және виброоқшаулағышын жақсартуы, кабиналарды FOPS қҧралдарымен қорғау – ауыр заттарының тҥсуі кезінде, және ROPS машиналардың аударылуы кезінде;Машинаның сенімділігін жоғарлату, тазарту сапасын жақсарту және жҧмыс сҧйықтықтарының қызмет ету мерзімін жоғарлату, машиналардың техникалық жағдайының кеңейтілген бақылауы, олардың агрегаттары мен жҥйелерінің автоматты диагностикасы, еңбек сыйымдылығының тӛмендетуі мен техникалық қызмет кӛрсету кезеңділігін жоғарлатуы;Ауыспалы жҧмыс органдар санын жоғарлатуы, оларды қайта орнатуы ҥшін жедел әсер ететін басуларды пайдалануы;Кҥш орнатуларының қуаттылығын жоғарлату, жҧмыс және транспорттық жылдамдықтары, маневрлігі, қҧю сыйымдылығы, жҥк кҥштері, гидрожҥйелеріндегі қысымдары;Іштен жануының пайдаланылған қозғалтқыштарының улағыштығын тӛмендету, шудың интенсивтік кӛздерінің оқшаулауы, қозғалтқыштарының тіректі бетін сақтайтынын қолдану (тӛмен қысымды пневмодӛңгелектер, резеңке шынжыр табандары және т.б.), жҧмыс сҧйықтарын ашық ауада еріген немесе биологиялық ортақ пайдалануы, сенімді жедел шығарғыш қосындыларына қарағанда жҧмыс сҧйықтарының кемуін алып шығару.Ӛте суық климатымен аудандарында пайдалануын болжайтын машиналары ҥшін қажетті:Екі немесе ҥш шынылауымен жылытылған жылыту кабиналары; Арнайы қосымымен жанармай мен майлау, жҧмыс сҧйықтары;Тӛмен температуралары кезіндегі пайдалану қасиеттерін жоғалтпайтын, нақты каучуктың жоғары болуымен резеңкетехникалық бҧйымдары.Машиналардың металлдық қҧрылымдары, әсіресе соққы жҥктеулеріне бейімделгендері мортсынғыштығының пайда болуына аз зақымдалған, никельді болаттарынан дайыналуы қажет.2.НЕГІЗГІ ҚҦРЫЛМАЛЫҚ СЫЗБАЛАР МЕН ҚҦРАСТЫРУ ПРИНЦИПТЕРІКӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары, олардың қҧрылымдық сызбалары мен тҧтастырушы принциптері, тҥрлері мен типтік ӛлшемдері, қолдану саласының әртҥрлілігіне қарамастан әркелкілік емес. Олардың әрқайсысы машинаның тағайындалуымен ӛз араларында айтылған қызметтіқ ӛзара әрекеттері мен қҧрылымдық қосылу тәсілдері, агрегаттары мен титіп тҥйінділерінің шекті санының жинағы болып табылады және, ӛз кезегінде, оның сипатамаларын анықтайды. Оларға келесі жатады: жақтау, кҥш орнату, жҥріс жабдықтары (ӛздік беріс, жартылай тіркелгіш, тіркелгіш машиналары), жҥріс трансмиссия (ӛздік беріс машиналары ҥшін), жҧмыс жабдықтары, оның кҥш тәсілі, жҧмыс ҥрдістерімен және машиналардың қозғалыстарымен басқару жҥйелері, операторлық кабиналары, корпустық және қаптама заттары.Жақтау. Жақтау басқа агрегаттардың ӛзара орналасуының тҧрақтылығын қамтамасыз етеді, осыған орай машина пайдалану шарттары диапазонында кең жҧмыс қабілеттілігін сақтайды. Жақтаудың кеңістікті конфигурациясы қабылдағыш машиналарының жҥктеулерінің бағыттары мен биіктігінен байланысты, бҧл, ӛз кезегінде, оның тағайындауымен, тҥрімен және тҥрінің ӛлшемдерімен анықталады. Жиі жақтаудың рӛлін машиналардың корпустық заттарын кҥшеюі орындайды, мысалға, ӛзі жҥретін скрепердің шӛміші. Негізгі жақтауымен қатар машиналардың кейбір тҥрлерінде жҧмыс органдарын бекіту ҥшін қосымша жақтаулары пайдаланылады. Мысал ретінде бҧру қайырмасымен бульдозердің әмбебап жақтауы, автогрейдердің тартым жақтауын атауға болады.Кҥш орнату. Машинаның жҧмысы ҥшін қажетті, механикалық энергияның кӛзі ретінде кҥш орнатуы қызмет етеді. Қазіргі кӛтергіш- транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары не ішкі жану қозғалтқыштарымен (кӛптеген бӛлігінде, отындық), не стационарлық электр жҥйелері немесе аккумуляторларынан автономдық қоректенуімен электр қозғалтқыштарымен жабдықталады. Ішкі жану қозғалтқышының негізгі басымдылығы ҧзақ уақыт аралығында машинаның толық автономдылығы болып табылады. Осындай кҥш орнатуының принциптік жетіспеушіліктерінің санына салыстырмалы ҥлкен емес ПӘК (20... 35 %), шу, тербеліс, пайдаланылған заттың улағыштығы, қоршаған ортаның жылу ластануы жатады. Кейбір теріс факторларының әрекеттері мағыналы жағдайында оның пайдалануына шығындарының жоғарлануы, қозғалтқыштың қымбаттауы мен кҥрделенуіне әкелетін іске асуы, қҧрылымдық іс-шараларын бағыттауы есебінен (жану ҥрдісімен электрондық басқаруы, дыбыс- және тербеліс, пайдаланған заттың каталикалық тазартылуы және т.б.) әлсізденуі бола алады. Ішкі жануының автотракторлық және транспорттық отындық қозғалтқыштарының жиынтықты қуаттылығы (ӛлшем бірлігіне) 0,75 бастап 1,0 кВт/кг дейін қҧрайды.Электроқозғалтқыштарының басымдылықтарына жоғары ПӘК (98% дейін), қоршаған ауаның температурасынан тәуелсіз жҧмысқа тҧрақты дайындығы, жоғары сенімділігі, басқа агрегаттарымен қосылу қарапайымдылығы, сонымен бірге жеңіл қосылуы, басқаруы, реверсирленуі мен тоқтатылуы жатады. Электроқозғалтқыштарының жиынтықты қуаттылығы (ӛлшем бірлігіне) ішкі жану қозғалтқыштарына қарағанда тӛмен және 0,027... 0,095 кВт/кг арасында тербеліседі.Жҥріс трансмиссиясы. Қозғалтқышынан жҥріс қҧралдарына энергияны тапсыруы ҥшін, жҧмыс және транспорттық операциялары барысында машиналардың ӛзіндік тасымалдауын қамтуы жҥріс трансмиссиясы қызмет етеді. Оның жҧмысының тҥрлері мен принциптері кҥш трансмиссияларының барлығына ҧқсас.Қозғалтқыш. Машинаның тіреуіш бетіне тиесілі жылжуы қозғалтқыш мҥмкіндік береді. Кӛптеген ӛзіндік жҥрісті кӛтергіш- транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары пневмодӛңгелекті, рельсдӛңгелекті немесе жыланбауыр қозғалтқыштарымен жабдықталған. Тек қана машиналардың шектеулі тҥгендеуінде ғана және сирек жазық немесе тең емес беттегі металлдық вальцері мен резеңкемен қапталған қатты дӛңгелектер кездеседі.Соңғы жылдары жиі, қҧрылымдары әртҥрлі тҥрлес қозғалғыштығының басымдылықтарын қосатын қҧрылымдары кездеседі. Олардың арасында ажырамалы резеңкелі кӛпшігінен жиналған, тоғынымен қатты дӛңгелектер, резеңкелеген трактілерімен шынжыр табаны, толығымен шынжыр табандарын атауға болады. Аталған жҥріс қҧрылғылардың артықшылықтары мен кемшіліктері олардың әрқайсысынан оңтайлы қолдану облысын анықтайды.Пневмодӛңгелек қозғалтқышының артықшылықтарына жатады: жақсы амортизацияланған сапалары, жоғары икемділігі, шағын ішкі жоғалтулары, тозуға қабілеттілік, кез келген жылдамдықты қозғалыстарының режимдерімен келуі, тҧрақты қызмет етуіне минималды талаптары, тӛмен қҧны мен жӛндеуінің еңбек сыйымдылығы. Оның жетіспеушіліктері: топыраққа жоғары жиынтықты қысымдары, салыстырмалы жоғары емес механикалық зақымдарына ілесуі, дӛңгелектің кенеттен ашылуы кезіндегі апатты жағдайларындағы жоғары мҥмкінділігі. Пневмодӛңгелекті қозғалтқышы, пайдалануы жеткілікті тҧрақты тірекуіш беті бойынша және ӛзіндік траекториясы бойынша кең жылдамдықтар диапазонындағы қозғалысымен бірлескен машиналары ҥшін келеді (қатты жабындықтары, мықты топырақ және т.б.).Рельсдӛңгелекті қозғалтқыш жоғары механикалық тҧрақтылығымен, шағын домалату қарсылығымен, бҥйірлі соқтығыстың болмауы мен мағыналы емес ішкі жоғалтуларымен ерекшеленеді. Осымен бірге ол жергілікті жерлерінің домалауына сезімтал және кҥн сайынғы қызмет етуіне сезімтал, негізінің мҧқият дайындығымен рельсті жолдарын қалауын талап етеді. Рельсдӛңгелекті қозғалтқыштары тек қана нақты траекториялары бойынша машиналардың ауысуын рҧқсат етеді және тіректі бетінің кездейсоқ отырылуы немесе жҥріс қҧралының иілгіштігі салдарынан тҧрақтылығын жоғалтуынан кепіл береді.Шынжыртабанды қозғағыш жақсы ауыр-тіркеулік қасиеттерімен және жақсы маневрлігімен, тік бойынша шағын иілгіштігімен, тіреуіш бетіне тӛмен жиынтықты қысымымен сипатты. Осымен бірге ол салыстырмалы ауыр, шулы, жоғары жылдамдықты қозғалтуына бейімделмеген (осы ойда танкті жҥріс қҧралдары қымбатты болып қалады), жол жабындыларын және топырақты қабаттарын жеңіл зақымдайды, жҥйелік қызмет кӛрсету мен реттеуін талап етеді, және аса басқа да жӛндеу кезінде ауырлы. Аталған жетіспеушіліктерінің барлығы да принциптік болып табылмайы. Оларың бір қатары басқа материалдарды қолдану және конструкциялық іс-шаралары есебінен тҥзетілген. Мысалы, резеңкелі шынжыр табанды ленталары мен резеңкелеген трактілері мен каторктарын пайдалануы шу, тербеліс және шынжыр табаны жҥрісінің элементтеріне соққы жҥктеулерін, сонымен бірге реттеу санын қысқартуға мҥмкіндік береді; ҧзақ мерзімді майлауымен герметизацияланған трак аралық шарнирлерінің қолдануы бірнеше рет қызмет етуінің кезеңділігі мен ауырлығын азайтады. Артықшылық қатарын ҥшбҧрышты контуры бойынша жҧлдызшалар мен катоктарын бҧрайтын шынжыр табаны сызбалары алады. Сонымен қатар топырақта жатқан шынжыр табандылар екі жҥргізуші катоктарымен (алдағы және артқы) катоктарымен шектелген, ал жҥргізуші жҧлдызша жоғары тіреуіш бетінде кӛтерілген. Осының арқасында бҥйірлі тапсырысшылары топырақтың ойлы- қырлылықтарына және шынжырлы арбаларының жақтауларының кӛлденең орнын алатыны кезінде пайда болған жҥктемелерінен қорғалған. Сонымен бірге жетек механизміндегі ылғал мен шаңның тҥсу мҥмкініктерін тӛмендетеді.Резеңкелеген тоғынымен қатты дӛңгелектері машинаға еркін траекториясы бойынша ауысуына мҥмкіндік береді, домалауына ҥлкен емес ілесуімен салыстырмалығымен иеленеді, шулы емес, тік жағдайында созылғыш емес, механикалық зақымдауларына ҧшырылмайды, тҧрақты қызмет етуін талап етпейді. Осы ерекшеліктері ҥлкен емес еңістерімен қатты беттері мен тура беттері бойынша жоғары емес жылдамдығымен ауысатын, дӛңгелекті асфальтсалушылар мен электрокараларымен, штабелермен оларды қолдану саласын шектейді.Қуыс резеңке кӛпшігінен жинақы тоғы мен қатты дискісімен дӛңгелек аз созылғышымен иеленеді, бірақ жеңіл жӛнделеді және механикалық зақымдауына аса тҧрақты. Жӛндеу дӛңгелектің монтажынсыз ӛткізіледі және толық зақымдалған кӛпшігін ауыстырыуынан тҧрады.Кез келген дӛңгелек бет бойынша домалайды, бір уақытта оны тығыздайды. Бҧл дӛңгелек қозғалуының ерекшелігі ӛзіндік жҥріс тығыздалатын машиналарын қҧруы кезінде пайдаланылады, олардың қатты бӛлігі (әдетте, металлдық) дӛңгелекке тиесілі әрекеттері принципі бойынша болады. Осындай тҥрдес қозғалтқышымен қоқыс ҥйісіне жҧмыс істейтін, қалдықтарын тығыздаушылары мен ӛзіндік жҥріс топырақты және асфальтты катоктары жабдықталады. Тҧйық немесе тҥзу емес беттерімен қатты білігі, қозғалтқышының функцияларын сақтай отырып, оларды тығыздайтын тәсілдерін жоғарлату ҥшін қҧрастырылған. Олар бір уақытта оны тығыздай отырып, тіреуіш беті бойынша домалайды.Жҧмыс жабдықтары. Бҧл жабдық жҧмыс органынан, сонымен бірге кеңістікте оның бағытын қамтамасыз ететін заттар мен тҥйінділерден тҧрады және кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналарын міндетті жабдықтауы ҥшін қҧрамына кіреді. Ол ӛзінің қызметтік тағайындауы мен базалық сыйымдылығының қҧрылымдық ерекшеліктерін есепке алуымен қҧрылады және ӛзіне машинаның тиімді жҧмысын қамтамасыз ететін механизмдер мен ҥйіндерін, агрегаттарын енгізеді. Жҧмыс органы машина қҧрылған ӛңдеуі ҥшін ортасымен ӛзара әрекеттеседі, ал қосылғыш және бекіткіш элементтері шассиімен оның қҧрылымдық байланысын қамтамасыз етеді. Әдеттегідей, жҧмыс жабдықтары энергиямен жҧмыс органын жабдықтайтын, кҥш трансмиссиясымен жабдықталады және кеңістіктегі оның жағдайымен басқаруға мҥмкіндік береді.Кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары мен жабдықтарының жҧмыс органдарының, ӛңделген материалдарымен ӛзара әрекеттесу нәтижелері бойынша, олармен орындалған жҧмыстарының әртҥрлі тізімімен шартталған тӛтенше кең тҥгендеуіне қарамастан, оларды бес топқа бӛлуге болады (1.2 сурет). Осы топқа кіретін жҧмыс органдарының әрқайсысы ӛңделген материалымен немесе жҥкпен ӛзара әрекеттесу механизмімен ерекшеленеді (1.5 кесте). сурет. Ортамен ӛзара әрекеттесу нәтижесі бойынша жҧмыс органдарын сыныптау ПЕРЕВОД: Рабочие органы – жҧмыс органдары Сдвигющие – жылжымалыОтвал – ҥйінді Лопасть – қалақша Шнек – иірмеСортирующие – іріктеу Сито – елеуішКолосник – желтартқыш Газ – газЖидкость – сҧйықтық Уплотняющие – нығыздау Валец – біліктемПлита – плита Вибратор – дірілдеткішРазрушающие – талқандау Переносящие – тасымалдағыш Зуб – тісНож – пышақ Ударник – екпінді Бур – бҧрғыГаз – газЖидкость – сҧйықтық Ковш – шӛмішКрюк – ілмек Захват – ҧстап алу Вилы – айырлар Лента – таспаГаз – газЖидкость – сҧйықтық Басқару жҥйесі. Адаммен машиналарды бақылауы жҥргізуші (оператор) мен машина агрегаттары арасында ақпараттық байланысын қамтамасыз ететін, басқару жҥйелерінсіз мҥмкін емес. Ғылымда басқару туралы басқару объектісі мен дереккӛздің тікелей қайтымды және байланысын айырады. «Адам-машина» жҥйесінде тікелей байланыс қҧралдары жҥргізушіні машинаның жағдайы және жҧмыс ҥрдістерін орындау нәтижесінде, олардың жҧмыстарының параметрлері, оның агрегаттары туралы ақпаратпен қамтамасыз етеді. Осындай қҧралдар санына барлық мҥмкінді датчиктер, жарық және дыбыстық индикаторлары мен қҧралдары жатады.Қайтымды байланыс қҧралдары жҥргізушіге олардың мӛлшерлері туралы ақпараттың сипатымен сәйкес жҧмыс барысында тікелей жҧмыс ҥрдістері немесе агрегаттары, машинаның сипатын ӛзгерте алуға мҥмкіндігін береді. Осындай қҧралдардың санына атқарушы механизмдеріне жҥргізушінің командаларын беретін, әрекеттерінің әртҥрлі принциптерінің жҥйелері жатады. Кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары мен жабдықтарында орнатылған басқарудың барлық жҥйелерін жҧмыс органдарымен басқару жҥйесі (кеңістіктегі бағыты, жҧмыс кҥшінің ӛлшемі) және машина жылдамдығының басқару жҥйесінде бірлестіруге болады (тоқтауыш, рульдік, отынды жіберу, ауыспалы тапсыру, айналым сәтін таратуы). Басқарудың қарапайым жҥйелерінде машина агрегаттарының жағдайы туралы дабылдары басқару пультына механикалық, электрлік, гидравликалық немесе пневматикалық импульстары тҥрінде тҥседі, мҧнда қҧралдар оларды жҥргізушіге тҥсінікті тҥріне айналдырады (мысалы, циферблаттағы тілдің жағдайын ӛзгертеді, апатты индикаторын қосады және т.б.). жҥргізуші жҧмыс ҥрдістерінің параметрлерін оған ӛзгеруімен жауап қайтара алады немесе мәліметке алынған ақпаратты қабылдай алады. Соңғысы атқарушы механизмдеріне басқару жҥйелерімен берілген, механикалық, электрлік, гидравликалық немесе пневматикалық импульстерін ӛңдіретін, басқару органдары кӛмегімен ӛтеді (мысалы, тоқтағыш жҥйелер, рульдік жҥйелер және т.б.)Кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары мен жабдықтарымен басқару ерекшеліктері параметрлерінің ҥлкен санында жасасылған, олармен бақылауы жҧмыс ҥрдісінің тиімді басқаруы ҥшін қажет. Мысалы, асфальтсалғыш жҥргізушісі басшылық ететін факторларының тізімі: бункердегі және иірмекті камераларындағы қоспаларының саны; машина қозғалғышының бағыты мен жылдамдығы; салынған қабат бетінің ені, қалыңдығы, тҥзулігі және сапасы; қыртыс жазатын плитаның температурасы; қыртыс жазатын және сығымдаушы білеудің тербеліс амплитудасы мен жиілігі; қызмет ететін қызметкерлердің қауіпсіздігі. Осындай аса кӛп бақылау параметрлерінің тізімдері ереже ретінде болады.Басқарудың автоматтандырылған жҥйесі шешімді қабылдауымен ілеспеген функцияларын жҥргізуші орнына орындай алады. (Мысалы, қызу кезінде қозғалтқыш тоқтатылу қажет, сәйкесінше, осы функциясын автоматтық қҧралына тапсыруға болады). Орын алған жағдай басқарушы әсерлерінің бірнеше нҧсқаулықтарын алған жағдайларында, жҥргізушімен таңдалған нҧсқауын пайдалана отырып, басқарудың автоматтандырылған жҥйесі пайдаланылады. кесте Жҧмыс органдары ҥшін сипатты жҥктемелер мен материалдарЭлементЖҥктемеМатериалБұзушы жұмыс органдары Тіс Шамасы тҧрақты,Тасты және мҧз топырақтары, тҧтасып қалған топырақты және қар-мҧз конгломераттары, цемент- және асфальт бетондық Бағыты тҧрақты Тасты емес топырақтар, қор сорғыштары, ыстық асфальтбетонПышақСолТасты, тҧтасып қалған, мҧздалған топырақтар, қар-мҧзЕкпіндіШамасы импульсты, Бағыты тҧрақты асфальт- және цементбетондарБҧрғыШамасы тҧрақты,Тасты және мҧз топырақтар, Бағыты тҧрақтыцемент- және асфальтбетондарГазСолҚар-мҧз конгломераттарСҧйықтық»Тасты емес қҧрғақ жәнесуландырылған топырақтар, тҧтасып қалған топырақтарТасымалдаушы жұмыс органдары ШӛмішШамасы тҧрақты,Бҧзылған ішкі бӛліктерімен кезкелген материал Бағыты тҧрақты ІлмекСолІлмекке бӛлшектеп және пакеттелгенҚармау»Еркін тҥрдес қатты бумадағы бӛлшектеп жҥктерАйыр»Тҥпқоймада орналасқан, бӛлшектеп және пакеттелген жҥктерТаспа»Ҥйінді және бӛлшектеп жҥкГаз»1 мм кем емес бӛлшектерініңӛлшемдерімен сусымалы материалСҧйықтық»5 мм дейін бӛлшектерінің ӛлшемдерімен сусымалыматериал Элемент Жҥктеме МатериалЖылжымалы жұмыс органдарыҤйінді Шамасы тҧрақты, Ішкі байланыстарымен кез келген Қалақша Бағыты тҧрақты Сол Қҧрғақ және суланған ҧсақталған Иірмек » материалдарыТығыздалған жұмыс органдары Біліктем Шамасы тҧрақты , Топырақ, шағыл, асфальтбетонПлита Бағыты тҧрақты Топырақ, шағыл, асфальтбетон, Шамасы бҥлкілдеген, цементбетон Дірілдеткі Бағыты тҧрақты Сол ш Шамасы бҥлкілдеген, бағыты белгі-ауыспалы Сұрапталған жұмыс органдары Елек Шамасы бҥлкілдеген Сусымалы қҧрғақ ҧсақ тілімді Бағыты белгі-ауыспалы материалЭнергияны ӛткізуінсіз Ірі тілімді материал бҧзылған ішкі ОттықГаз Шамасы тҧрақты , байланыстарыменСусымалы ҧсақтілімді материал Сҧйық Бағыты тҧрақты сол Сол Басқарудың кез келген автоматтандырылған жҥйесі датчиктерден, басқару блогынан және дабылдардың жаңартушыларынан тҧрады. Датчиктер реттеуіш объектісінің ағымдағы жағдайын тіркейді. Басқару блогы ағымдағы жағдайын берілгендерімен параметрлерін салыстырады, бар болған бас тартуларын бағалайды және тҥзету әсерінің шамасы туралы ақпаратты қҧрайтын дабылын қалыптастырады. Жаңғыртушылар реттеуіш объектісімен басқарған, атқарушы механизмдерінің жҧмыс істеуін шығаратын импульстеріндегі дабылын ӛзгертеді.Қалыпты жҧмыс кезінде басқарудың автоматты жҥйесімен бақылау параметрлерінің мағынасы берілгеніне тиесілі, одан датчиктердің кемшіліктері қашықтығында бас тарта отырып ауытқиды, ол бақылау параметрлеріне технологиялық рҧқсат етілулерінен жоғарламау қажет. (Мысалы, егер де жол жабындысының кӛлденең еңісі (10 ± 1,5)° қҧрау қажет болса, онда кӛлденең еңісі датчиктерінің сезімталдылығы ± 1,5 ° жоғарламау қажет). Басқару жҥйесінің жетілдіруі атқарушы механизмдерінің жҧмыс етуі, жылдамдығы мен кемшіліктері, сонымен бірге датчиктердің сезімталдылығы, оның автоматизациялары деңгейімен анықталады. Автоматизациялау деңгейі, жҥйе оператордың кірісуінсіз орындайтын, басқару функцияларының тиесілі (жалпыға) санына бағаланады. Жҧмыс істеу жылдамдығы – бҧл басқарушы импульсына атқарушы механизм реакцияларының уақыты. Жҧмыс істеу кемшілігі – бҧл атқарушы механизмнің жҧмыс істеуінен кейінгі бақылау параметрлерінің нақты және берілген мағыналары арасындағы айырмашылығы.Қазіргі машинаның автоматтандырылған басқару жҥйесінің экономикалық тиімділігі, оның пайдалануымен және онсыз ӛндірілген, ӛнім бірлігінің жиынтықты қҧнын салыстыра отырып, бағалауға болады. Автоматты басқару жҥйелерін пайдалануы кезіндегі мҥмкінді жағдайлары экономикалық ойларымен емес, мысалы, адамдар мен қҧрылымдарының қауіпсіздігімен, экологиялық факторларымен немесе басқа да санаттарымен атқарылады.Кабина, қаптама панелдер мен қаптамалар. Машинаның немесе механизмнің жҧмыс қабілеттілігі оператордың кабинасынан, қаптамалардың болауынан немесе қаптама панельдерінің болуымен немесе болмауынан байланысты емес. Демек, кӛптеген кӛтергіш- транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары осы элементтерімен жабдықталған. Оператордың ауа райының қолайсыздығынан қорғау ҥшін қҧрылған кабиналары адамзаттық денсаулығының ерекшеліктері мен физикалық қажеттіліктеріне бейімделген, машинаның барлық функцияларымен басқару орталығын қоршаған ортасынан оқшауланғанына ауысты. Жҥргізушінің жайлылығы, кабинадан жҥргізушінің шығуын талап ететін, операциялар сандарының қысқарылуымен, шолуды жақсартуымен, климаттық орнатуларды пайдалануымен, кабинаның беріктігін жоғарлатуымен, салонның дыбыс- және тербеліс оқшаулауымен, олардың функцияларын біріктіруімен және басқару органдарының орналасуы ыңғайлылығымен, анатомиялық профильді орындығымен қамтамасыз етіледі (кӛпқызметті тҧтқалары – джойстиктер мен автоматиктер).Қаптама панельдер мен қаптамаларының тағайындалуы – машинаның тҥйіндері мен агрегаттарын ылғалдан, шаңнан, кірден және санкцияланбаған қол жетімділігінен, шу мен тербелісті экрандауға сақтауын және сыртқы тҥрін сәнді және жағымды келтіруі ҥшін жасалған.3.ТРАНСМИССИЯЛАРДЫҢ ТҤРЛЕРІКҥш трансмиссиясы деп қозғалтқыш энергиясын одан қашықтықты қҧрылғы-тҧтынушысына жіберетін механизм аталады. Энергияны жіберу тәсілінен байланысты, механикалық, гидравликалық, пневматикалық, электрлік және аралас кҥш трансмиссияларын ерекшелейді. Кҥш трансмиссиялардың классификациялауы, жиі кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары мен жабдықтарында пайдаланылатындары 1.3 суретте келтірілген.Механикалық кҥш трансмиссиялары. Қозғалтқыштан атқарушы механизмдеріне айналым сәті тҥрінде энергиясын механикалық кҥш трансмиссиялары жібереді. Олар қарапайым және карданды біліктерінен, сонымен бірге тісті, тізбекті, белдікті (немесе арқанды), фрикциялық, жҧдырықты және тҧтқалы-шарнирлі жіберулерінен тҧрады. Механикалық трансмиссиялардың негізгі басымдылығы – жоғары ПӘК, ӛйткені оның тҥрлендіруімен байланысты энергияны жоғалтуы жоқ. Жалпы ПӘК трансмиссиялары оны шығу элементіне жіберетін, қуаттылығына, трансмиссияның дамытылған шығу элементінің, қуаттылық қатынасымен бағаланады (1.6 кесте). Механикалық трансмиссия элементтерінің ПӘК кесте ЭлементПӘК мойынтірек кезіндесырғанутербелісБағыттайтын блок0,970,99Арқанды орамдауы кезіндегі барабан0,950,97Оймакілтектерімен беріліс білігі0,950,97Тісті жіберу: бірсатылы0,950,97екісатылы0,900,96ҥшсатылы0,850,94Тізбекті жіберу: май ваннасында0,940,96ашық0,930,95 ПӘК ҥшін жалпы жағдайында байланысы әділді:П = NШығ/ Nкір, (1.1)мҧнда П - ПӘК; Хшығ – трансмиссияның шығу элементіндегі қуаттылығы; Хкір - трансмиссияның шығу элементіне берілген қуаттылығы.Механикалық трансмиссияның жалпы ПӘК сатылардың санынан байланысты, олардың әрқайсысында айналым сатысы трансмиссияның бір элементінен екіншісіне жіберіледі:mПжалпы =ПП, (1.2)і=1мҧнда пжалпы - жалпы ПӘК; п - ПӘК і сатылы; m – сатылардың жалпы саны. 5 6 7сурет. Әрекет ету принципі бойынша кҥш трансмиссияларының жіктеуі ПЕРЕВОД:Силовые трансмиссии подъемно-транспортных, строительных и дорожных машин – Кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналарының кҥш трансмиссияларыПневматические – пневматикалық Электрические – электрлік Комбинированные – аралас Механические – механикалық Гидравлические – гидравликалық Карданные – кардандықЗубчатые – тісті Цепные – тізбекті Ременные – белдікті Фрикционные – ҥйкелісШарнирно-рычажные – шарнирлік-тҧтқалы Гидрообъемные – гидрокӛлемді Гидродинамические – гидродинамикалық Гидромеханические – гидромеханикалық Бҧрамдықты немесе бҧрама тісті берілістің ПӘК мағынасы тісті жҧбының материалы мен тіс пішінінің бҧрышынан байланысты: tg аtg(a + p)’ (1.3)мҧнда а – тіс пішінінің бҧрышы; р – тісті бекітуіндегі ҥйкеліс бҧрышы (жақсы майлау және сырғануының шағын жылдамдығы кезінде (1 м/с дейін) шойын-болатты жҧбы ҥшін бҧрышы 5...6° тең, қола- болат жҧбы ҥшін - 3 ...4° тең).Механикалық трансмиссияларының жетіспеушіліктеріне олардың ҥлкен жиынтықты салмағы жатқызылады (берілген қуаттылығының бірлігіне) және ҥлкен қашықтықтарына айналым сәттерін жіберуі кезіндегі ӛсетін габариттері мен оның бағытының ӛзгерісі. Осы себептер бойынша таза механикалық трансмиссиялары қазіргі ӛзіндік жҥріс кӛтергіш-траснпорттық, қҧрылыс және жол машиналарында тҧрақты пайдаланылмайды. Осымен бірге қҧрастыру және салмағының мәселелері тҧрлаусыз мағынасында болатын, қҧрылыс материалдарын дайындау, қайта ӛңдіру және ӛндіруі ҥшін жабдықтары, негізінде, атқарушы механизміне қозғалтқышынан жолында қуаттылығының минималды жоғалтуларын қамтамасыз ететін механикалық трансмиссияларымен жабдықталады.ПӘК қатар беріліс саны механикалық трансмиссияның негізгі сипаттамаларының бірі болып табылады. Ол берілген қуаттылығына мағынасыз әсер етеді, бірақ берілген айнымалы сәтін жоғарлата немесе тӛмендете алады, және сол ретте трансмиссияның берілген элементтерінің бҧрыштық жылдамдықтарын жоғарлата немесе тӛмендете алады: і = = юкір /юШЫҒ, (1.4) мҧнда і – беріліс саны; Мшығ –5механик6алық тра7нсмиссияның ақырғы элементіндегі айнымалы сәті; Мкір – механикалық трансмиссияның кірісіне берілетін айнымалы сәті; юкір, юшығ – сәйкесінше кіріс және шығыс элементтерінің бҧрыштық жылдамдықтары.Кӛпсатылы механикалық трансмиссиясы ҥшін әділді қатынасы:m^жалпы = ^п , (1.5)п=1мҧнда г'жалпы – механикалық трансмиссияның жалпы беріліс саны, іn - n сатының беріліс саны; m – трансмиссия сатыларының саны.Гидравликалық кҥш трансмиссиялары. Гидравликалық кҥш трансмиссияларында қозғалтқыштың механикалық энергиясы сҧйықтың ішкі энергиясына конверсияланады, ал кейін қайта механикалыққа ауысады. Барлық гидравликалық трансмиссияларында (немесе гидрожҥйелерінде) сҧйықтықтың ішкі энергиясына механикалық энергияның ауысуы сорғышпен іске асырылады, ол не тҧйық кӛлеміндегі болған сҧйықтың қысымын жоғарлатады, не оның ағымының жылжу жылдамдығын жоғарлатады. Энергия жіберу тәсілінен байланысты гидрожҥйелер гидрокӛлемді (немесе гидростатистикалық) және гидродинамикалыққа бӛлінеді. Гидрокӛлемді трансмиссияларында (1.4 сурет) сыртқы қысым мен тҧйық кӛлемнің ішіндегі тістегерішті және поршеньді сорғыштарымен қҧрылған, сҧйық қысымы арасында айырмашылықтары пайдаланылады. 7 қысым магистраліне 6 қақпақ жҥйелері арқылы ӛте бере жҧмыс денесі (гидрожҥйелерінде арнайы қоспасымен минералды майларымен пайдаланылады) 8 гидротаратушыға тҥседі. 9 корпусында 10 золотнигінің жағдайларына байланысты май 1 бакқа тҥсе алады (бҧл жағдай сызбада кӛрсетілген), 14 піспекті қуысқа (золонигінің шеткі сол жағдайы кезінде) немесе 11 гидроцилиндірінің 13 соташық қуысында ӛте алады (10 золотнигінің шеткі оң жағдайы кезінде). Гидроцилиндрінің қандай қуысына қысыммен май тҥсетінінен байланысты, 12 піспектің соташығы тартылады немесе жылжиды. Пайдаланылған май 2 ағызу магистралі бойынша бакқа тҥседі, сонымен бірге 3 сҥзгіште тазартылады. Сорғыш 4 сорғыш магистралі бойынша бактан майды сорады, онда да 3 сҥзгіш орнатыла алады.Гидродинамикалық трансмиссияларында қарапайым және кӛрнекі ойы кӛрсетілген. Егер де қҧбыр кесіндісінің екі соңдарына пропеллерлер орнатылса, олардың бірі әрекетке энергияның бӛгде кӛзінен әрекетке келтірілсе, онда онымен қҧрылған сҧйықтық ағыны қҧбыр бойынша жылжып, екінші пропеллерді айналдырады. Осылай, жетекші пропеллердің білегінің механикалық энергиясы сҧйық ағынының кинетикалық энергиясына ауысады, ол, қҧбыр бойымен ӛте, оның білігінің механикалық қозғалысына қайта пропеллермен ауысады. Осы ойдың конструкторлық анықтауы (1.5 сурет) 3 қозғалтқыштың иінді білігімен байланысты, 4 корпусына бекітілген, жетекші пропеллерді 5 сорғыш дӛңгелегіне ауыстырды. 6 турбиналық дӛңгелегі турбинаның 8 білі5гінің фланцына бекітілген. Турбинаның білігі гидромуфтаның 4корпусындағы 9 мойынтірегіне тіреледі. Гидромуфта ӛз кӛлемінің 85% арнайы маймен толтырылады. Қозғалтқыштың білігі сорғыш дӛңгелегімен бірге корпусты айналдырады. Сызбаныңжазықтығына бҧрышымен орнатасқан сорғыш дӛңгелегінің 2 қалақшалары майды кеңістіктегі сорғыш пен турбина араларында 1 щеңберлі траекториясы бойынша жылжуын мәжбҥрлейді. Май, 6турбиналық дӛңгелегінің 7қалақшаларына тҥсе отырып, оның қозғалысының векторына қисайтып, оларға ӛз кинетикалық энергиясының бӛлігін береді, сол кезде 6 турбина мен 8 білікті айналдыруға мәжбҥрлейді.ПӘК гидромуфталар тҧрақты шамасы болып табылмайды және қосылған сәтінде – 0 (сонымен бірге сорғыш дӛңгелек қозғалтқыштың иінді білігінің жылдамдығымен сурет. Қарапайым гидрокӛлемді кҥш трансмиссияларының функционалды сызбасы:1 - бак; 2 - ағызу магистраль; 3 -сҥзгіш; 4 - сорғыш магистраль; 5 - сорғыш; 6 - қақпақша; 7 - қысым ма- гистраль; 8 - гидротаратушы; 9 - корпус; 10 - золотник; 11 - гидроци- линдр; 12 - піспек; 13 - соташық қуысы; 14 – піспекті қуыс айналады, ал турбиналық дӛңгелегі тоқтатылады) тҧрақты жылдамдығымен жылжуы кезінде – 0,97...0,98 дейін ауыстырылмайды. Гидромуфталарда беріліс саны жоқ, орнынан машинаның баяу жылжуын қамтамасыз етеді және соққылы жҥктеулерінен трансмиссия механикалық элементтерін қорғайды.Қҧрылымы бойынша аса кҥрделі гидротрансформаторлар. Гидротрансформатор қозғалтқыш пен беріліс қорабы арасында орналастырылады және ажыратуын қосуынсыз берілістің ауысуы мен әр берілісіне айналым сәтін сатысыз ӛзгеруін қамтамасыз етеді, бҧл жҧмыс жҥктеулерінің қатты тербелістері кезінде аса маңызды. 8 сорғыш дӛңгелегі (1.6 сурет) 6 гидротрансформатордың корпусымен қатты қосылған, қозғалтқыштың 3 иінді білігінің айналымына әкеледі. Сорғыш дӛңгелегінің айналымы кезінде 9 қалақшалары 2 турбиналық дӛңгелегінің 1 қалақшаларына жҧмыс сҧйықтығын бағыттайды, мҧнда 7 сҧйық ағымы бағытты ауыстырады, турбинаның 11 білігін айналуға мәжбҥрлейді. Жҧмыс сҧйықтығы турбинаның қалақшаларынан шыға отырып, 4 озба жалғастырғышында орнатылған, реактордың 5 қалақшалары туралы соғылады, және қайта бағытын ауыстырады, сол кезде турбинадағы сәтіне озба жалғастырғышының арқасында қосылатын, сорғыш пен турбина5 сәттері 6арасында7 жылдамдықтарыныңҥлкен айырмашылықтары кезіндеқҧрайды. Сорғыш және турбиналық дӛңгелектерінің жылдамдықтарын тҥзетуі шамасы бойынша реактор, еркін жҥрісінің муфтасы арқасында, еркін айнала бастайды, сол кезде ПӘК жоғарлатады және трансформация коэффицентін тӛмендетеді.Кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналарында біруақытта бірнеше тәуелсіз гидравликалық кҥш трансмиссиялары пайдаланылады: жҥріс табыстауы, жҧмыс органдарының жетек жҥйесі, рульдік және тежеуіш жҥйесі, сонымен бірге кҥш трансмиссияларымен басқару жҥйелері («пилоттық» жҥйелері). Гидравликалық магистральдерінің ҧзындығы менконфигурацияларында шектеулерінің болмауына қарамастан, гидроберіліс машиналар мен жабдықтарының қҧрастыруын жақсартуға мҥмкіндік береді, оператордың жҧмыс шарттарын аса қолайлы жасайды, жҧмыс органдарын қолайлыорналастыруы мен олардың қызметтіқ мҥмкіндіктерін кеңейтеді. Гидрожҥйелері машинамен басқарудың автоматизациялауы деңгейін жоғарлатуға мҥмкіндік береді, осының арқасында оператор жҧмысының қарқындылығын тӛмендетеді, пайдалану шығындары азайады және машинаның жҧмыс қауіпсіздігі мен тиімділігін жоғарлатады. Гидравликалық трансмиссияларының жетіспеушіліктеріне келесі жатады: механикалық кҥш трансмиссияларына қарағанда аз, ПӘК (қҧбыр желісінің қабырғаларымен оның ҥйкелісі мен сҧйықтықтағы ішкі жоғалтулар, энергияның екі есе тҥрлендіруі кезінде жоғалтулары ҥшін); жҧмыс сҧйықтықтарының экологиялық агрессиялығы; аса қымбат қҧралдарын талап ететін, ақаулығының аса кҥрделі диагностикасы.Таза гидравликалық трансмиссиялары жҥріс жетегінде, рульдік және тежегіші жҥйесінде, жҧмыс жабдықтарының механизмдеріне кҥштерін тапсыру ҥшін қолданылады. Барлық аталған жағдайларында гидрокӛлемді кҥш трансмиссиялары қолданылады. Гидродинамикалық кҥш трансмиссиялары механикалықтарының комбинациясымен машиналардың жҥріс жетекте5рінде қолданылады.Пневматикалық кҥш транс- миссиялары. Пневматикалық кҥш трансмиссияларында атқарушы механизміне қозғалтқышынан энергияны жіберетін жҧмыс денесі ретінде газ қолданылады (кейде, атмосфералық газ). Пневможҥйелері гидравликалықтарынан қарапайым, арзан және экологиялық қауіпсіз, ӛйткені олар аз қысымдары кезінде жҧмыс істейді, резервуарға жҧмыс денесін қайтаруы ҥшін ағымды магистральдерінде қажетсінбейді, ал жҧмыс денесінің ӛзі (ауа) экологиялық қауіпсіз. Осымен бірге, бірдей гидравликалық трансмиссияларын жіберу ҥшін жҧмыс қысымдарының ерекшеліктері ҥшін олар жҧмыс денесінің ҥлкен кӛлемдерімен операциялау қажет және, сәйкесінше, олардың агрегаттары аса қолайсыз.Пневматикалық кҥш трансмиссиялар басқа қҧрылыс қҧралдары мен перфораторлары, шойбалғалардың жетектері ҥшін, сонымен бірге ӛзіндік жҥріс машиналарының тежеуіш жҥйелерінде пайдаланылады. сурет. Гидротрансформатордың сызбасы:1 – турбиналық дӛңгелегініңқалақшалары лоп; 2 – турбиналық дӛңгелек; 3 – қозғалтқыштың иінді білігі; 4 – озба жалғастырғыш; 5 – реактордың қалақшалары; 6 - корпус; 7 – сҧйықтық ағымы; 8 – сорғыш дӛңгелек; 9 – сорғыш дӛңгелегінің қақпақшалары; 10 - жалғастырғыштары; 11 - турбинаның білігі Электрлік кҥшті трансмиссиялары. Механикалық және гидравликалық жетектері баламасына электрлік трансмиссиясы қызмет ете алады. Ішкі жану қозғалтқышының білігімен қосылған электрлік генераторы механикалық энергиясын электрліке ауыстырады, кейін ол жетектері бойынша машинаның жҥріс, жҧмыс және кӛмекші механизмдеріне әкелетін электрқозғалтқыштарына тапсырылады. Кейде статор мен электрқозғалтқыштарының роторы бір уақытта келтірілген механизмінің қҧрамалық бӛлігі болып табылады (мысалы, электрлік мотор-дӛңгелегінде). Электрлік кҥш трансмиссияларының қҧндылықтары арасында – олардың жоғары сенімділігі, ҧзындық пен конфигурациясына шектеулердің болмауы, жылдамдықтың сатысыз реттеу мҥмкіндігі, дереккӛздерімен қосылу қарапайымдылығы мен механикалық энергияның тҧтынушылары. Сол уақытта электрлік трансмиссияның шамасы 2,5...4 есе механикалықтан кӛп (бҧған қоса 20% дейін ол қымбат мысқа келеді), ал ПӘК 80% аспайтынын қҧрайды. 5 6 7 Бҧл электрлік кҥш трансмиссияларының қолдануын, ең алдымен, ауыр машиналарының жҥріс біліктерімен шектейді. Ауыр электрқозғалтқыштарының қосуының әртҥрлі сызбаларын пайдалана алады, олардың әрқайсысында ӛзінің басымдылықтары мен жетіспеушіліктері бар. Мотор-дӛңгелектерінің тізбекті қосылысы минималды жылдамдығында тартылуының максималды кҥшімен машинаның жҧмысын қамтамасыз етеді. Бірақ жетекші дӛңгелектерінің бірінде ҥйкелісті азайтуы кезінде, оның бҧрыштық жылдамдығы жоғарлайды, сонда басқа дӛңгелектердің жылдамдықтары баяулайды. Бҧл генератордың барлық қуаттылығы бос айналған дӛңгелектің электроқозғалтқышын тҧтынатыны кезінде, машинаның толық тоқтатылуына әкеле алады. Тіректі электрқозғалтқыштарының параллельді қосылыстары дӛңгелектердің әрқайсысында кӛп емес айналым сәттері кезінде максималды транспорттық жылдамдығын машинаға дамытуына мҥмкіндік береді, бҧл шағын жол ҥйкелістері кезінде рҧқсат етіледі. Электрлік кҥш трансмиссияларымен машиналарындағы аса жиі мотор-дӛңгелектерінің кейінгі-параллельді қосылыстары пайдаланылады, сол кезде кейін диагональ бойынша орналасқан электроқозғалтқыштары қосылады.Аралас кҥш трансмиссиялары. Кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналарында трансмиссиялардың әртҥрлі тҥрлеріне жататын агрегаттар мен тҥйіндерін бір кҥшінде жіберуі щеңберінде бірлестіру принципі пайдаланылады. Бҧл гидростатистикалық және гидродинамикалық қҧраушыларымен гидромеханикалық трансмиссиялары (жҥріс жетегі), сонымен бірге пневмогидравликалық (тоқтауыш жҥйелері) мен электрогидравликалық (басқару жҥйелері) жетектері.Гидротрансформаторы мен планетарлық беріліс қорабымен (1.7 сурет) гидромеханикалық жҥріс трансмиссиялары машиналарында аса тиімді, олардың жҧмыс режимі жҧмыс цикліндегі транспорттық операциялардың мағыналы ҥлестерімен және берілісті ауыстыруының жиі сменасымен тҥйіндесілген. Олар тӛмен берілісінен жоғарғысына жҥктемені тӛмендетуі кезінде ауысуға мҥмкіндік береді, осының арқасында жҧмыс циклінің уақытын қысқартады. Орнатылған қозғалысы кезінде гидротрансформатордың механикалық блокталуы ӛтеді және ол ажыратқыштың қарапайым муфтасы ретінде жҧмыс істейді. Осындай берілістермен скреперлер, топырақ таситын арбалар, автогрейдерлер, фронтал тиеуіші жабдықталады. Гидрокӛлемді трансмиссияларының элементтерімен гидромеханикалық берілістері (1.8 сурет), жҧмыс ҥрдістері ҥшін ҥлкен емес жылдамдықтары мен ҥлкен тіректі кҥштері сипатты. Бір уақытта жҥріс берілісінің функцияларымен осындай трансмиссиялары қозғалтқыштың тоқтатылуы кезінде машинаның қозғалтқышын блоктайтын, тоқтауыш жҥйелерінің функцияларын орындайды. Барлығынан артық осындай трансмиссиялар шындыр бульдозерлер, асфальтсалғыштар, жол фрездері, катоктары ҥшін келеді5. 6 7Пневмогидравликалық тоқтауыш жҥйелері мен электрогидравликалық басқару жҥйелері тағайындауынан тәуелсіз машиналардың барлық тҥрлерінде пайдаланылады. Пневмогидравликалық жҥйелерінде оператордың басқару әсерлері пневматикалық жҥйелерінің механизмдеріне сҧйықтың қысымымен жіберіледі, мҧнда тығыз ауамен кҥшейеді. Электрогидравликалық жҥйелерінде электр белгілері тҥрінде оператордың басқару әсерлері, басқару сызбасымен сәйкес агрегаттары мен гидравликалық ағымдарын блоктайтын немесе енгізетін қақпақшалары мен электрбасқарушы гидротаратушыларына тҥседі. сурет. Жинағындағы гидротрансформатор мен планетарлы беріліс қорапшасы: 1 – реактордың озба жалғастырғышы; 2 – беріліс корпусы;3 – трансформатордың механикалық блоктауының піспегі; 4 – турбиналық дӛңгелек; 5 – сорғыш дӛңгелек; 6 – реактордың дӛңгелегі; 7 – планетарлы қатарлар сурет. Гидрокӛлемді жетегімен гидромеханикалық жҥріс трансмиссиясы: 1 – бас беріліс пен алдағы кӛпірінің блоктайтын дифференциал; 2 – реттеуіш гидромотор; 3 – ішкі жану қозғалтқышы; 4– тістегірішті сорғыш; 5 – артқы дӛңгелектерінің борттық бәсеңдеткіш; 6 – бас беріліс пен артқы кӛпірінің блоктайтын дифференциал; 7 – таратқыш қорабы; 8 – кардандық беріліс; 9 – алдыңғы дӛңгелектерінің борттық редукторлары 4.РУЛЬДІК ЖҤЙЕЛЕРРульдік жҥйелері машинаның жылдамдығының траекториясын ӛзгертуі ҥшін қызмет етеді. Рельсті жҥрісіндегі ӛзіндік жҥру машиналары рульдік жҥйелерімен жабдықталмайды, ӛйткені олардың жылжуының траекториясы, олар қозғалғаны бойынша рельсті жолымен анықталады. «Борттық» айналымы деп аталатын машиналары да рульдік жҥйелерімен қажет етеді, ӛйткені олардың жылжуының траекториясы шынжырлардың әртҥрлі жылдамдықтарымен беріледі немесе сол және оң борттарының дӛңгелектері, жҥріс трансмиссияларында келтірілгені бір бірінен тәуелсіз. Дӛңгелекті және кӛп арбалы шынжыр қозғалтқыштарымен барлық қалған машиналарында жылжу траекториясы, машина жылжуының бағытына тиесілі қозғалтқыштың айналу осінің айналымын қамтамасыз ететін рульдік жҥйелері кӛмегімен іске асырылады.Қазіргі кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналарында олардың жылжу траекторияларының ӛзгерісінің бес режиміне дейін пайдаланыла алады (1.9 сурет). Рульдік трапеция арқасында алдыңғы немесе артқы осьтерінің басқарушы дӛңгелектері олардың әрқайсысының траекторияларының қисық радиусына пропорционалды, бҧрышқа айналады. Қарама-қарсы жақтарына алдыңғы немесе артқы осьтерінің басқарушы дӛңгелектерінің айналымы кезінде ӛтеді («сораптан сорапқа» айналымы). Бәр жаққа барлық осьтердің басқарушы дӛңгелектерінің айналымының оңтайландыруы кезінде («крабты» қозғалыс) барлық дӛңгелектер бірдей бҧрышқа айналады. Бір шассида осы барлық оңтайландыру тәсілдерінің біріктіруі тек қана электрогидравликалық басқаруы мен қозғалуының таңдалған режимінен байланысты дӛңгелек айналымының автоматты келісілген бҧрыштарымен жҥйелерді пайдалануы кезінде ғана мҥмкін.Шарнирлік-буындауланған жақтауының «бҧрылысты» айналымы, яғни бір-біріне тиесілі оның екі жартылары кезінде айналымы қозғалу траекториясын ӛзгерту тәсілі ретінде тек қана оңтайландыруының басқа жҥйелерінің болмауы кезінде ғана қолданылады. Егер де машина шарнирлік-буындауланған жақтауымен басқарушы дӛңгелектерімен жақбдықталса, онда жақтаудың «бҧрылысты» басқару механизмі рульдік жҥйесінен тәуелсіз жҧмыс істейді. Барлық жағдайларына қарай тҥріндегі гидрокӛлемді рульдік жҥйелері пайдаланылады. Олар жҥргізушіден ҥлкен физикалық кҥштерін талап етпейді, басқарушы қозғалтқыштарының тербелісі (дӛңгелек немесе шынжыр арбалар) мен тергішпен басқару органдарына тапсырылмайды және машина айналымының бҧрышын тек қана джойстиктің еңкеюі немесе рульдік дӛңгелегінің айналым бҧрышын ӛзгертуі кезінде ғана ауыстырылады.Осыдан басқа, гидрокӛлемді рульдік жҥйелері жоғары сенімділік пен шағын инерциондылығымен ерекшеленеді, ҥлкен сәтін дамытады, ӛйткені қатардан гидрожҥйенің шығуы кезінде рульдік білігінің жҧмысын қамтамасыз етеді. 2.тарау. КӚТЕРГІШ-ТРАНСПОРТТЫҚ, ҚҦРЫЛЫС ЖӘНЕ ЖОЛ МАШИНАЛАРЫ МЕН ЖАБДЫҚТАРЫНЫҢЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ЖАБДЫҚТАРЫ 2.1.КҤШ ОРНАТҚЫШТАРЫ Кӛтергіш-транспорттық, қҧрылыс және жол машиналары мен жабдықтарының жҥктеу режимдері мен пайдалану шарттарының әртҥрлілігі электр қозғалтқыштары мен ішкі жану қозғалтқыштарының кең тҥгендеуінің кҥш білігі ретінде пайдалануын кӛздейді. Ҥлкен қашықтықта жылжуы ҥшін машиналар мен жабдықтары жҧмыс циклінің бӛлігі болып табылады, ішкі жану қозғалтқышымен жабдықталады: отындық және карбюраторлық. Олардың санына жер жҧмыстарының машиналары (электрлік білігімен ҥлкен карьерлік экскаваторлықтарын санамағанда), ӛзіндік жҥріс тиеуіштері (айыр бӛлігін санамағанда), автокӛлікті шассиына бҧрғылау орнатулары, қосылған аумағы мен жол жағдайлары, инженерлік қҧрылымдары, жолды ҧстау және жӛндеу, жол жабындыларының қҧрылғылары ҥшін машиналары.Бірнеше ондық метрлері радиусында стационарлық немесе тасымалданған техникасы аккумуляторлық батареялары немесе орталық электржелілерінен қоректенуімен электрқозғалтқыштарымен жабдықталады. Электрберілісімен цемент- және асфальтбетондарын дайындау және битум мен цементпен жҧмыстары ҥшін жабдықтары, тасты материалдарын қайта ӛңдеу және іздестіру ҥшін машиналары (соның ішінде электробілігімен компрессорлардан қоректенетін пневматикалық механизмдері), кӛтергіш-транспорттық машиналары мен механизмдері (ӛзіндік жҥріс тілді крандары мен ӛзіндік жҥріс фронталды тиеуіштерді санамағанда) жабдықталады.Ішкі жану қозғалтқыштары. Жҧмыс цикліндегі транспорттық операциялардың мағыналы ҥлесімен ӛзіндік жҥріс машиналардың білігі ҥшін отындық немесе карбюраторлық қозғалтқыштары пайдаланылады. Олардың артықшылқтарына бӛтен энергия кӛздерінен тәуелсіздігі, жоғары ҥлестік (ӛлшем бірлігіне) қуаттылығы, тиесілі жоғары ПӘК мен сенімділігі, сонымен бірге жалпы танылған жетіспеушіліктері – шу, пайдаланылған заттың уландырғышы мен қоршаған ортаның жылу балансының бҧзылуы жатады.Отындық және карбюраторлық қозғалтқыштарының пайдалану салалары олардың техникалық ерекшеліктерімен анықталады. Дәстҥрлі болып, карбюраторлық қозғалтқыштарына ҥлесті қуаттылығы мен айналымның жиілігінің жоғарлауы, аз айнымалы сәті, ауыспалы жҥктеуі кезіндегі аса тҧрақты жҧмысы сипатты болады. Осы кҥшінде оларды аз жҧмыс жҥктеулері мен ҥлкен жылдамдықтарымен жҧмыс істейтін машиналарында қолданылады. Отындық қозғалтқыштары аса айнымалы сәтін дамытады, аз бҧрыштық жылдамдықтары кезінде және аса арзан жанармайында жҧмыс істейді, бірақ олар нақты жанармайлық аппаратурасы ҥшін ауырлау және қымбат, қызмет етуінде кҥрделі және жҥктеуінің жедел тербелістерін жаман тасымалдайды.ХХ ғ. 70-жж. Энергетикалық дағдарысы бҥкіл әлемді аса арзан отындық жанармайы пайдасына таңдау жасауға мәжбҥрледі. Кейінгі жылдары технологтар мен қҧрастырушылардың кҥштері жиынтықты қуаттылығын мағыналы жоғарлатуына, отындық қозғалтқыштарының шуы мен тергеу қауіпсіздігі, сонымен бірге олардың қызмет етуі мен жӛндеуін жеңілдетуге мҥмкіндік етті, осымен оларды осы кӛрсеткіштері бойынша карбюраторлық қозғалтқыштарына тығыз жақындатты. Бҧл тиеуіш, қҧрылыс, жер жырту, жол және коммуналдық машиналары ҥшін сипатты, жҧмыс жылдамдықтары мен қуаттылығының барлық спекторларында отындық қозғалтқыштарының кең пайдалануына әкелді.Отандық коммуналдық машиналарының әрекет етілген паркінің негізгі ҥлесі карбюраторлық қозғалтқыштарымен жҥк автокӛліктеріне базаланады, бірақ соңғы жылдары олардың жаппай отындық қозғалтқыштарына ауыстырулары басталды.Тҥпнҧсқалық шассиға базаланған қҧрылыс, жер қазу және жол машиналары дәстҥрлі отындық қозғалтқыштарымен жабдықталады.ХХ ғ. 60-жж. аяғына дейін осы мақсаттары ҥшін ҧзақ жҥрісті және тӛменжҥрісті тракторлық отындықтары пайдаланылды, ал қсықа жҥрісті транспорттық отындықтарының жаппай ӛндіруінің басталуымен оларды жол-қҧрылыс машиналарына орната бастады.Қазіргі бульдозерлер, скреперлер, автогрейдерлер, экскаваторлар, қҧбыр салушылар, пневмодӛңгелекті және шынжырлы тиеушілерінің сипаттарының талдауы, 1 850 бастап 2 100 мин1 дейін жілік айналымымен және 60 бастап 120 кВт дейін қуаттылығымен тӛрт- және алтыцилиндрлі отындық қозғалтқыштары кең пайдаланылады.Осы дерек ХХ ғ. 90жж. ҥшін сипатты, машиналар мен жабдықтарының энергиямен жарақталу саласындағы ӛндірушілердің техникалық саясатын кӛрсетеді.Әрине, осындай жағдай ӛзгеріссіз қалады деп ойлауға болмайды.Мысалы, 1970-1996 жж. бір шӛмішті толық айнымалы экскаваторлардың қозғалтқыштарының қуаттылығы орташа 20 % ӛсті, ал олардың жиілік айналымы 2000... 2200 мин-1 дейін ӛсті.Соңғы жылдары жер қазу машиналарына ӛте ҧзақ пайдалану мен айнымалы сәтінің жоғарлауымен ерекшеленетін, аса жылдам қозғалтқыштары орнатыла бастады.Осылай, жақын жылдары қҧрылыс, жол және коммуналдық техникаларының жҧмысы ҥшін жауап беретін сервистік және жӛндеу қызметтері алдағы және жаңа жылдарының қозғалтқыштарының қызмет етуі және жӛндеуімен қақтығысады, олардың сипаттары аталған мағыналарының диапазонына жатады.Тиеуіш, қҧрылыс, жол және коммуналдық машиналарының қозғалтқыштарының жҧмыс шарттары сервистік орталықтары мен қосалқы бӛлшектердің қоймаларынан машиналардың қашықтықтығымен, және кері, бостарына пиктік жҥктеулерінен жедел және жиі ауысуымен, қысым мен ылғалдылығы, оның температурасының ӛзгеруінің кең диапазонымен, қоршаған ауаның қатты шаңдануымен ерекшеленеді.Шаңдануының аса ҥлкен деңгейі топырақты ӛңдейтін, тиеушінің бульдозермен біріген жҧмысы кезінде белгіленеді. Кейін, жҧмыс кезінде пайда болған, шаңның санының азаюы тәртібінде бульдозерлер, тиеушілер, скреперлер, қазулар, тиеуіш грейдерлер, автогрейдерлер және пневмодӛңгелекті катоктары әкеледі.Машинаның түріне байланысты ауаның орташа шаңдалуы, г/м3Шынжырлы бульдозерлер......................................................... 0,70Пневмодӛңгелекті тиеушілер.................................................... 0,60Ӛзіндік жҥріс скреперлер........................................................... 0,53Шынжырлы қазушылар.............................................................. 0,31Тиеуіш грейдерлер...................................................................... 0,31Автогрейдерлер........................................................................... 0,24Ӛзіндік жҥріс пневмокатоктар................................................... 0,23Қоршаған ауаның шаңдануына тек қана жҧмыс жабдықтары мен жҧмыс циклінің сипаты әсер етпейді, сонымен қатар бос қҧралының тҥрі әсер етеді – шынжырлы немесе пневмодӛңгелекті. Аса (шаңды және топырақты қабаты ҥшін аса қауіпті стандартты шынжырлы жҥрісі болып табылады, ӛйткені топырақ ілгіштерімен трактілері оңтайландыруы және бос айналуы кезінде тіреуіш бетін қатты зақымдайды.Топырақты шаң, цилиндрлер мен жанармайлы аппаратурасына тҥсе отырып, оларды қатардан тез шығара алады, сондықтан қозғалтқыштың сенімді жҧмысы ҥшін осы жҥйелерінің тҧрақты және уақытында қызмет кӛрсетуі және жанармай мен майлау материалдарының, ауаны тазарту жҥйелерін жабдықтауы маңызды.Қозғалтқыштың қуаттылығы мен жанармайлық экономдауы қоршаған ортаның қысымы мен ылғалдылығы, температураның тербелісі кезінде мағыналы ауысады. Цилиндрге тҥсетін ауаның тӛмен температурасы кезінде, жанармай жаман буланады, ал оның бӛлігі тозуды жылдамдатып, майды майлап, цилиндрдің қабырғаларында конденсацияланады, кӛп энергия жану температурасына дейін қоспаны жылытуы ҥшін талап етіледі, атмосфераға жылу берілуі аса алаулаған. Осыдан басқа, жоғары транспорттық жылдамдықтарында, жҧмыс ҥрдісіндегі жҧмыс температурасын қолдауында және қозғалтқышты қосуы кезінде уақыт пен жанармай кӛбірек кетеді. Тӛмен температуралары сапалы жанармайын қолдануын талап етеді: судынң қоспаларынсыз – бензин ҥшін, парафиндер мен су – отындық жанармайы ҥшін. Осының бәрі қозғалтқыштың ҧзақ жҧмыс істеуі мен қуаттылығын біруақытта тӛмендетуі кезінде пайдалануының қымбаттауына әкеледі. Ӛте тӛмен температуралары кезінде қозғалтқыштарының пайдалануының кейбір теріс салдарын алдын- алуы ҥшін: Техниканы жылу бӛлімелерінде сақтау;Энергияның сыртқы кӛздерінен электро іске қосу жҥйесі, іске асыру алдыңдағы жылытуының жан-жақты жҥйелерін қолдану;Моторлы секциясының қосымша жылуоқшауландыруын пайдалану;Бензиндер мен отындық жанармайларына арнайы қоспаларын пайдалану.Осымен бірге, қозғалтқыштың қысқы пайдалануы оның қымбаттауына әкелетінін нақты білуі қажет. Қоршаған ортаның жоғары температурасы ішкі жану қозғалтқыштары ҥшін қолайсыз: қозғалтқышты салқындату шарттары нашарлайды, майлаудың жабысуы тӛмендетеді, ауамен цилиндрлерді толтыруы нашарлайды. Осыдан басқа, жану-майлау материалдары машиналардың жанармай сыйымдылықтарында жедел ескіреуіне шалдығады.Ауа атмосферасының жоғары ылғалдылығы қозғалтқыштың тиімді жҧмысына теріс әсер етеді. Ауадағы су буының жоғары қҧрамы жану камерасына тҥсетін оттегінің санын тӛмендетеді және жанармайдың саны оның кӛлемінде буланады, сонымен бірге су буының жылуына қосымша жылуын талап етеді. Осыдан басқа, ылғал топталып, ӛндірілген газдармен араласа отырып, қозғалтқышының металлдық заттарының коррозиясын жылдамдатып, агрессивті сҧйықтары пайда болады. Қуаттылығының алдын-ала тҥсуі мен қозғалтқыш агрегаттарының жеделдетілген тозуы ауаның жоғары ылғалдылығынан оның алдын-ала қҧрғатылылады, бірақ қозғалқыштарында қҧрғатылуының қолданылуы жаппай сипатты болмайды.Қозғатқыштың қуаттылығына мағыналы әсері теңіздің деңгейіндегі биіктігіне байланысты атмосфералық қысымын кӛрсетеді: ол тӛмен болғанымен, ауа аса сейілтіледі және сору кезінде қозғалтқыш цилиндрлеріне оның саны аз тҥседі, сәйкесінше, жанармайдың аз саны піспектің бір жҧмыс барысы ҥшін жанады және қозғалтқыш толығымен аз қуаттылығын бӛледі, ал жанбаған жанармайының бӛлігі атмосфераға лақтырылады.Тауларда жұмысы кезінде отындық қозғалтқышымен дамытылған қуаттылығы Теңіз деңгейіндегі биіктігі, м:1500...2300..............................................................................97 астам2300...3000............................................................................883000...3800............................................................................813800...4600............................................................................73 Атмосфералық қысымының тӛмендетілуі қозғалтқышты суытуының жағдайларын нашарлайды. Осы айыпынан мағыналы деңгейінде еркін немесе оған кем зақымдалған жанармайдың бҥркуінің электрондық басқарылуымен және турбиналы ҥрлемімен қозғалтқыштары оған зақымдалған.Қозғалтқыш жиілігіне максималды және минималды кедергісінің тҧрақсыз кезектесуіндегі білдірілген жҥктеулерінің тербелістері қозғалтқыштың жанармайлық экономдауы мен қуаттылығын белгілі тӛмендетуіне мҥмкіндік береді. Ӛзімен ӛзі осындай тербелістері шарасыз және, олар ӛзара әрекет ететін ортаның кездейсоқ қасиеттерімен және машина жҧмысының кӛпоперациялық сипаттарымен анықталған. Қозғалтқы жҧмыстарына жҥктеуінің тең емес әсері жақсы белгілі (2.1 кесте). Алдын-ала есептеулер кезінде орнатылмаған жҥктеуі ҥшін қозғалтқыштың қуаттылығы шамамен 10% бағаланады.кестеҚҧрылыс және жер қазу машиналар қозғалтқыштарының тең емес деңгейі Машинаның тҥріЖҥктеумен қозғалтқыштың жҧмыс уақыты, % Соның ішінде, ауыр режимдерінде, %Бульдозерлер63...7537...52Скреперлер65...7536...53Тиеушілер75...7735...39Крандар64...6632...33 Тәжірибе, қҧрылыс, жол және коммуналдық машиналарының ережелерін сақтамауы олардың негізгі заттарының екі есе жылдамдығының жоғарлауының тозуына әкелетінін кӛздейді. Жедел тозуының пайда болуына негізгі факторларының санына жатады:Форсункалардың дәл жҧптары, сонымен бірге жоғары қысымды кесу жҧптарының сорғыш қақпалары мен тығынжылды буларының тозуына әкелетін, қҧюы мен сақтауы кезінде жанар-жағармай материалдарының ластануы мен сулануы;Жанармайды тең емес жеткізуінің прогресстеуіне әкелетін, жанармай аппаратурасын жаман реттелуі;Цилиндрдің гильзалары, піспекті щеңберлері мен қақпаларының жедел тозуына әкелетін, жанылған немесе суық қозғалтқышының пайдалануы мен суық іске қосылуы;Піспекті щеңберлер мен цилиндрлер гильзаларын тозуын жеделдететін, шығу коллекторының кӛлденеңділігін бҧзуы;Майлау жҥйелерінің қақпақшалары мен сорғыштары, жанармай аппаратураларының дәл заттары, газ таратушы механизмдерінің қақпақшалары, піспек щеңберлері, цилиндрлер гильзаларының жедел тозуына әкелетін, ауа, май және жанармай сҥзгіштерін ауыстыруы және уақытында емес тазартылуы;Машинамен біліктіліксіз басқару қозғалтқыш заттарының сынуы мен жедел тозуына әкеп соуы мҥмкін. Қозғалтқыштардың дамытылған ақаулықтарының аса таратылған белгілері болып табылады (отындық та карбюраторлық та): қуаттылығының тҥсуі, жанармайдың жоғары шығыны, қысқа мерзімді қайта қосылуы мен қарапайым жҥктелуіндегі жануы, пайдаланылған заттың кҥшейтілген тҥтінденуі, аса шулы жҧмысы, кҥшейтілген тербелісі, металлдық соқтығысы. Қозғалтқышты пайдалануының осы белгілерінің әрқайсысының пайда болуы себептерін анықтау және анықтауына дейін тоқтату қажет.Бҥгін әлемде шығарылған карбюраторлық және отындық қозғалтқыштары модельдерінің саны ҥлкен. Біздің елде пайдаланылған қҧрылыс, жол және коммуналдық техникаларында жиі жақын шетел зауыттары, сонымен бірге отандық зауыттарының қозғалтқыштары кездеседі. Импорттық техника жиі Caterpіllar, Cummіns, Daіmler, Deutz, Fіat, Ford, Іveko, Komatsu, Lіebherr, MAN, Perkіns, Yamaha, Zetor қозғалтқыштарымен жабдықталады.Қазіргі отындық қозғалтқыштарының айнымалы сәттері мен қуаттылығы ҥшін келесі теңдеулер турбиналық желдетуі ҥшін әділді: Mкр = 51,07Vжҧм + 39,38; N = 9,33Vжҧм +17,92, (2.1)(2.2) мҧнда Мкр – қозғалтқыштың максималды айнымалы сәті, Н ■ м; Нжҧм – қозғалтқыштың жҧмыс кӛлемі, л; Ne – қозғалтқыштың номиналды қуаттылығы, кВт.Қозғалтқыштың сыртқы жылдамдықты сипаттары ҥшін келесі теңдеу әділді: (2.3) мҧнда N – қозғалтқыштың ағымдағы қуаты, кВт, иінді білік айналымының жиілігі кезінде nt, мин-1; a, b, c – жалпыланған жылдамдықты сипатындағы коэффициенттері (2.2 кесте); Ne – інді білік айналымының жиілігі кезіндегі қозғалтқышының номиналды қуаттылығы ne, мин-1. кестеЖалпыланған жылдамдықты сипаттарының коэффиценттерінің мағыналарыҚозғалтқыштың тҥріabcКарбюраторлық1,001,001,00Отындық тӛрт катокты тҥзетумен1,001,001,00Сол тҥзетусіз0,531,561,09Отындық екі катокты0,871,131,00 Егер де қозғалтқыштың максималды айнымалы сәтінің мағынасы белгілі болса Mmax, онда бейімделуінің коэффицентінің мағынасы бойынша кпр қозғалтқышта жанармай беру тҥзетуінің болуы немесе болмауы туралы айтуға болады:Отындық қозғалтқыш, оның кпр = 1,05 1,10, әдеттегідей, Жанармай беру тҥзетуімен жабдықталған.Электрлік қозғалтқыштары. Электрлік қозғалтқыштары электроэнергияның кӛздерінен қашықтықта болатын кӛтергіш-транспорттық машиналары мен механизмдерінің білігі ҥшін қолданылады. Осындай машиналардың санына стационарлық айнымалы және рельстік крандары, сонымен бірге конвейерлер мен электрокаралар жатады.Крандық электробілігінің жҧмысының жағдайлары ҥшін сипатты:Кең шегіндегі жҥктеу әрекеттерінің бағыттары мен шамасының ӛзгертілуі;Жҧмыс жылдамдықтарын реттеуінің кең диапазоны;1 сағ. қосылуының ҥлкен саны кезіндегі қайталама-қысқа мерзімді режиміндегі жҧмысы;Қайта жҥктеуінің жоғары мҥмкіндігі.Ашық ауада пайдаланылған механизмдеріне температураның тҥсуі, атмосфералық шӛгінділері және ауаның ылғалдылығы әсер етеді.Кӛптеген қазіргі крандарында кран механизмдерінің білікті кӛпмоторлы жҥйелері қолданылады, ол кезінде әр механизм (кӛтеру, жылжу, айналу және т.б.) жеке трансмиссиясы мен электроқозғалтқышымен жабдықталады.Электробілігі ретінде асинхронды қозғалтқыштары пайдаланылады, олардың шамасы, қҧны және пайдалану шығындары электроқозғалтқыштарының басқа тҥрлеріне қарағанда тӛмен (2.3 кесте). кестеЭлектроқозғалтқыштарының әртҥрлі тҥрлерінің қуаттылығының ҥлесті қҧнының байланысы ЭлектроқозғалтқышҤлесті қҧны, %, қуаттылық интервалында,кВт2...55...1212...3030...7070...150150 астамТҧрақты тоқ1006032232221Фазалық роторымен асинхронды42231413119Қысқа тҥйықталған екі– және ҥш жылдамдықты50332321 Крандық қозғалтқыштарына ҧсынылған негізгі талаптарының бірі номиналды айнымалы сәтінің ҥш есе шамасына жететін, шамадан тыс тиеуін тасымалдау тәсілі болып табылады. Айнымалы сәті бойынша қозғалтқыштың шамадан тыс тәсілі номиналдылығына онымен дамытылған максималды қысқа мерзімді сәтінің қатынасымен бағаланады, яғни ҧзақ әрекет етушісіне: Ф = Ммах/Мном = 2,5 — 3,0, (2.5)мҧнда Mmax, Мном – сәйкесінше аудару және номиналды айналым сәттері.Ҧзақ мерзімі аралығында крандық қозғалтқыштары дамыта алатын қуаттылығы қосылу ҧзақтығымен бағаланатын, оларды пайдалану режимінен байланысты (ҚҦ), яғни уақыт ҥлесімен (%), ол аралығында қозғалтқыш жҧмыс істейтіні.Крандық электроқозғалтқыштары ҚҦ ҥшін шығарылады = 15; 25; 40%.Әр аталған режимдерінде нақты қозғалтқыш ӛзінің қол жетімді қуаттылығы бар. ҚҦ = 25 % кезінде дамытылған электроқозғалтқыштарының қуаттылығы номиналды болып саналады.Басқа ҚҦ кезінде қозғалтқыш ҥшін қол жетімді қуаттылығын келесіден анықатуға боладыN = Nj 25/ ПВ x, (2.6)мҧнда Nx – ҚҦ = x % кезіндегі электроқозғалтқышы ҥшін рҧқсат етілген қуаттылығы, N – ҚҦ = 25% кезіндегі электроқозғалтқышының қуаттылығы; ҚҦХ – қосылу ҧзақтығы x%.Егер де қозғалтқыш жҧмысының режимі онымен дамытылған қуаттылығының тербелісін болжаса, онда қозғалтқышының жарамдылығын тексеруі орнатылған қуаттылығы бойынша болады: NycT =У1ГЖ/ГЛ , (2.7)Мҧнда NyCT – қозғалтқышының орнатылған қуаттылығы; Nі – і-уақыт кезеңіндегі келтірілген механизмімен алынған қуаттылығы; t – уақыттың і-кезеңінің ҧзақтығы; сонымен бірге қозғалтқыштың аудару сәті ф шамадан тыс жҥктеу тәсіліне сәйкес келуі қажет.Қажетті қуаттылығы мен жеткілікті шамадан тыс тәсілімен иеленуінен басқа, крандық электроқозғалтқышы жылдамдықтарының кең диапазонында тҧрақты жҧмыс істеу қажет. Осыған қозғалтқыштың тәсілі реттеу шегімен бағаланады:^ = пном /nmіn , (2.8)мҧнда пном – қозғалтқыш жиілігінің айналуының номиналды жетегі; nmіn – қозғалтқыш жетегінің тҧрақты номиналды жиілігі.Жҧмыстың қарапайым шамасында реттеу шегі 3 аспайды, бірақ, оның мағынасы 10 дейін ӛсетін мағыналарындағы режимдері мҥмкін.8 кВт дейінгі қуаттылығы кезінде қысқа тҧйықталған роторымен асинхронды қозғалтқыштарын жиі қолданылады, ҥлкен қуаттылығы кезінде – фазалық роторы мен байланысты щеңберлерімен асинхронды қозғалтқыштары.Қысқа тҧйықталған роторымен қозғалтқыштары басқаруында ыңғайлы, бірақ ҥлкен іске қосу тоғымен ерекшеленеді (іске қосу тоғы номиналдылығына қарағанда 7 есе кӛп) және жылдамдықты реттеуіне бейімсіздігі, сондықтан оларды шамалы кӛтерме кҥштерімен жҥкшығырлары мен кранның кӛмекші механизмдерінің біліктері ҥшін қолданылады. Фазалық роторы мен байланыс щеңберлерімен асинхрондық қозғалтқыштары жиі қосу мен тоқтатылуын жақсы бейімдейді және жылдамдықтың реттеуіне жол береді.Қҧрылыс жҥк кӛтергіш машиналарындағы тҧрақты тоғының электроқозғалтқыштарын, 10 жоғары шекті реттеуімен кең диапазонындағы қозғалтқыштың жылдамдығын баяу реттеуімен қажетті жағдайларында пайдаланылады. Жиі осы жҥріс білікті крандарын пневмодӛңгелекті жҥріс жабдықтары және жҥк кӛтергіш механизмдерінің жоғары крандары.Ауыспалы тоғының крандық және металлургиялық асинхрондық қозғалтқыштары ПВ = 40 %-мен +40°С дейін қоршаған ауаның температурасы кезінде жҧмысына есептелген. Монтаждың тәсілдері бойынша қозғалтқыштарды келесідей ерекшелейді: еденге бекіту ҥшін; тік жиілігімен немесе фланцты; кӛлденең жетегімен немесе фланцты; жетектің тік орналасуымен фланцты.Тапсырыс бойынша біліктің екі бірдей соңдарымен қозғалтқыштарын дайындауға болады.Сонымен бірге білік пен мойынтірек тақтасы, жеке станинасы жоқ, енгізілген қозғалтқыштар қолданылады, ӛткізілген агрегатының жетегі мен мойынтірек тҥйіндері, корпусты пайдаланушылары қолданылады. 2.2.ЭНЕРГИЯНЫҢ АРАЛЫҚ ТҤРЛЕНДІРГІШІБіліктері электроқозғалтқыштары немесе ішкі жану қозғалтқыштарынан тікелей ыңғайсыз немесе мҥмкін емес қҧрылыс механизмдерінің қатары бар. Негізінде бҧл қол қҧрылыс қҧралына жатады, оны қолдану шарттары мен жері ауа жҥргізу немесе стационарлық электрлік желілеріне жедел қосылатынына есептеуге мҥмкіндік бермейді. Осындай жағдайларда қҧралдың білігі ҥшін аса ыңғайлы, тҥріне механикалық энергиясын тасымалдайтын, электрогенераторы немесе май сорғыш агрегаты, пневматикалық компрессоры, ішкі жану қозғалтқышының жылжымалы станциясы қҧрылады.Жылжымалы пневматикалық компрессорлар. Жылжымалы пневматикалық компрессорлар қол шойбалғалары, перфораторлар, бҧрғылау, тіреу балғалары ҥшін пайдаланылады. Компрессорлар жҧмыс қысымы, ауаны жіберу және таратылған келте қҧбырлардың саны бойынша таңдалады. Қысым мен/немесе ауаны жіберуі жоғары болғанымен, аса мықты қҧралы пайдаланыла алынады. Таратушы келте қҧбырлардың саны жҧмыс бекеттерінің санына сәйкес келеді, бір уақытта тығыз ауамен жабдықталады. Әрекет принциптері бойынша піспекті, ротациялық және бҧрындамалық компрессорлар болып ерекшеленеді. Піспекті компрессорында «толықтыру-қысым» екі тактілі цикліндегі жҧмыс істейтін, «цилиндр – піспек» жҧбы пайдаланылады. Ротациялық компрессорларында айнымалы қақпақшалы дӛңгелектері, қысымды жоғарлата отырып ол айналған камераның перифериясында ауаны итереді. Бҧрындама компрессорларында бір-біріне жақсы бекітілген бҧрандама беттерімен екі жедел айналмалы архимед бҧрандамалары (2.1 сурет) пайдаланылады, олардың араларындағы саңылауларында ауа тығыздалады және қысымды магистраліне итеріледі. Жоғары қысымды компрессорларында ауа екі есе (екі сатылы қысым) және ҥш есе (ҥш сатылы қысым) тығыздай алады, бірақ кӛптеген қҧрылыс компрессорларында ауаны қысуының бір сатылы сызбасы пайдаланылады.Қазіргі пневмокомпрессорлар тығыздайтын ауаның ылғалдылығы мен шаңдауын тӛмендететін, ылғал жҧтатын және шаң қорғанышты қҧралдарымен жабдықталады. Дайындалмаған ауаны қысуы кезінде шаң бӛлшектері су буларымен, жанар-жағармай материалдарының буларымен, жанармай жану ӛнімдерімен, коненсацияланған ылғалымен, қабыршақтар мен тотығуларымен араласады. Сонымен бірге, компрессорде, ресиверде және ауа ӛтуінде пневматикалық сырлағыш пульттері ҥшін ауаны табысты емес жасайтын және қҧралдар мен заттарды қатаран шығаратын, абразивті және химиялық агрессивті эмульсиясы пайда болады. Тӛмен температуралары кезінде ылғалды ауа қҧралдың қатуын туырады. сурет. Бҧранама компрессорының жҧмыс органы:1 – қысым магистралінің жалғама қҧбыры; 2 – қысым камерасының корпусы; 3 – жетектегі бҧрандама; 4 жетекші бҧранама сурет. Компрессорлық станциясындағы тазарту және қҧрғату сызбасы:1 - стационарлық компрессор; 2 – ресиверен конденсатты қҧю; 3 - ресивер; 4 - сҥзгіш; 5 – шағын сҥзгіш; 6 – су мен майды бӛлуі ҥшін сепаратор; 7 - қҧрғатушы Кіре берісте шаңнан, су буларынан және басқа қоспаларынан ауаны тазарту ҥшін асорбционық қҧрғатушылықтарын, талшықты, боросиликатты, бҧрышты және керамикалық сҥзгіштерін пайдалануға болады. Кодненсаттан қысылған ауадан конденсаттың 80% дейін жоюға мҥмкіндік беретін, дренаждық қҧралдар мен сепараторлар, екінші суыттырушылары кӛмегімен тазартылады. Суыттыратын қҧрғатқыш 2.. .3 °С дейін тығыздалған ауаның температурасын тӛмендетеді және ондағы қалған ылғалды ауадан жоюға мҥмкіндік етеді. Суыттырушылар, сепараторлар мен қҧрғатушылар компрессор мен ресивер арасында жҥйеде орнатылады. Дренаждық қҧралдары ресиверлерді қоса алғанда, конденсаттың жинақтауышының барлық нҥктелерінде орнатылады (2.2 сурет). Комрессорды таңдау кезінде, бірнші кезекте, ауаның жҧмыс қысымы, оның шығыны мен бӛліп таратқыш келте қҧбырына назар аударылады (2.4 кесте).Шамасына байланысты жылжымалы компрессорлар дӛңгелекті шасси немесе жылжымалы қалшығында монтаждалады. Жылжымалы аз сорғыш агрегаттар. Жылжымалы аз сорғышты агрегаттар, жылжымалы компрессорлар сияқты қол қҧрылыс қҧралының білігі ҥшін қолданылады. Компрессорлар алдыңдағы олардың басымдылығы: агрегат пен қҧралдың аз шамасы мен габариттері; аса жҧқа және иілгіш майтҥтіктер; агрегат пен қҧрал жҧмысының аз шулығы; теріс температуралары кезіндегі жҧмыс қабілеттілігі; жанармайлық ҥнемдеуі жатады. Бҧл білікке қуаттылығының аз шығындары, қысылған ауаны кеңейтуі кезінде қататын, су буларының болмауы, дросселдеу кезіндегі қысылған ауа шулығының болмауы, ҥлкен жҧмыс қысымының арқасында жетеді. Тағы бір маңызды басымдылығы осындай орнатулар ҥшін шығарылған қҧралдарының кең етегі болып табылады. Бастапқы шойбалға мен перфараторлардан басқа, дискті аралар, су қҧйылған сорғыштар, қҧрылыс бҧрғылар және бҧрғылауларды пайдалануға болады.кестеТМД ӛндірушілерінің ауа компрессорларының техникалық сипаттамалары Маркасы БілігіАуаны жіберу,м3/минЖҧмыс қысымы,барҚуаттыл ығы, кВтШамас ы,кгК-5МЖанармайлы0,631,06,6255ПКС-3,5АЭлектрлік3,507,030,0975ПКСД-3,5АОтындық3,507,044,01420ПКС-5,25АЭлектрлік5,257,037,01250ПКС-5,25ДОтындық5,257,836,81690ЗИФ-ПВ-5МСол5,407,044,01410ПР-8»6,307,958,81780ПВ-10/8М-1»11,26,81323080ПР-12»12,07,8114,02790 Қҧралдың жҧмыс қысымы, ол қҧрылыс және жол машиналарының гидрожҥйелерінің бӛліп таратылған келте қҧбырларына қосылатындай таңдалған. Жетіспеушіліктері арасында аса мағыналы жҧмыс сҧйықтығының экологиялық агрессілігі, майтҥтіктердің екі еселік саны (қҧю магистралі қажет), аса жоғары пайдалану қҧны мағыналы.Жылжымалы май сорғыш агрегаттары ӛзекшелерімен жалақтарында монтаждалады және қолмен тасымалдау ҥшін бейімделген, бҧл олардың шағын шамасының арқасында кӛп еңбек алмайды.Автономды электростанциялары. Автономды электростанциялары:Қҧрылыс жабдықтары мен электрленген қҧралдарының білігі ҥшін; Жҧмыс орындарын жарықтандыруы ҥшін;Ауруханалар, емханалар, ӛндірістік және тҧрғын бӛлмелеріндегі электроэнергияның апатты немесе тҧрақты кӛздері ретінде пайдалануы ҥшін;Әсери және басқа да объектілерінің байланыс жҥйелері мен кҥзет дабылдарының автономы қоректенуі ҥшін тағайындалған.Тҧрақты тоғының автономды жылжымалы электрстанциялары дәнекерлеу орнатуларын қоректенуі ҥшін пайдаланылады, қалған жағдайларда апатты және тҧрақты жҧмыстары ҥшін ауыспалы тоғының бір- және ҥшфазалық электрстанциялары қажет. Апатты жҧмыстары ҥшін тағайындалған электростанциялары әр 10 сағ. 1....1,5 сағ. Аспай, шамамен 10% кӛп жҥктеуімен жҧмыс істейді. Олар электрожҥйесінің апаты кезінде электростанциясының автоматты қосуы және жедел қосуы ҥшін қажетті деңгейінде оның аккумуляторларының тотығуы мен қозғалтқыштың температурасын автоматты қолдауы жҥйелерімен жабдықталады.Электростанциялар барлық тҧтынушылардың жиынтықты қуаттылығы мен тоқ жиілігі (Ресей ҥшін 50 Гц) және қуаттылығы, фазалардың қажетті саны бойынша таңдалады (2.5 кесте). кесте Маркасы Орындалуы Фазалар/ қуаттылығы, В Қуаттылы ғы, кВтБас тарту ына орта шажҧмы Қҧрғақ шамасы,кгЭА-2ААуыспалы1/2302,030060Б-4»3/400 (230)4,0300188АД-4»3/400 (230)4,0300150ЭУ-8Стационарлық3/4008,01000330ЭУ-10»3/40010,01000370ЭУ-16»3/40016,01000450ЭУ-30»3/40030,010001100ЭУ-50»3/40050,010001650ЭУ-60»3/40060,010001700ЭУ-75»3/40075,010002340ЭУ-100»3/40010010002750ЭУ-200»3/40020010003850СД-30Пневмодӛңгелектетіреуіште3/40030,010003440СД-100Сол3/400100,010009000СД-2Х100»3/400100+100100012600СД-200 + 30»3/400200 + 30100015000СД-500»3/400500100016000Отандық автономдық электростанцияларының техникалық сипаттамалары А Э Жағдайлар қатарында агрегаттың кешенділігі (пневмодӛңгелекті тіреуішпен жабдықтау, дыбысты оқшаулағыш корпусымен, бҧру, ӛшіру және пайдаланылған заттың бейтараптауы, қосымша жанармай бактары, автоматика жҥйелерімен және т.б.) және тоқтың сапасына (қуаттылық пен жиілігінің тербелісі бӛлігінде) аса қатал, қосымша талаптары шығарылады. Электростанцияларының қуаттылығынан байланысты ауыспалы, пневмодӛңгелекті тіреуіштер мен стационарлық бола алады.Электроэнергияның мҥмкіндік тҧтынушыларының жиынтықты қуаттылығы бойынша автономды электростанцияларын таңдауы кезінде келесі теңдеуді пайдалануға болады NreH = Лир X(N™ ), (2.9)і=1мҧнда ^ген – таңдалған генератордың номиналды қҧаттылығы; пвр – барлық тҧтынушыларының бір уақытта қосылу коэффициенті (қалыпты жағдайларында рвр < 0,75); m – тҧтынушылардың жалпы саны; N™" – і тҧтынушының номиналды қуаттылығы; ^заг – ітҧтынушыны жҥктеу коэффиценті, яғни тҧтынушының номиналды қуаттылығына онымен тҧтынылған қуаттылығының нақты қатынасы.3.тарау. КӚТЕРГІШ-ТРАНСПОРТТЫҚ МАШИНАЛАР МЕН ЖАБДЫҚТАР КӚТЕРГІШ-ТРАНСПОРТТЫҚМАШИНАЛАРЫНЫҢ ТАҒАЙЫНДАУЫ, ҚОЛДАНУ САЛАСЫ МЕН ЖІКТЕУІКӛтергіш-транспорттық машиналары тарнспортта,ауылшаруашылығында, қҧрылыста және ӛндірісте бӛлшектеп, пакеттелген және ҥйінді жҥктерін тасымалдау, тҥсіру және тиеу ҥшін тағайындалған. Арнайы қҧрастырылған жолаушылар кӛтергіш- транспорттық машиналары адамдарды кӛтеру, тҥсіру және тасымалдау ҥшін қолданылады. тағайындауынан байланысты Оларды қызметтік- ҧқсас топтарына біріктіреді (3.1 сурет).Жҥк кӛтергіш машиналар. Кӛтергіштер автоқызмет кӛрсетуінде және жӛндеу ӛндірісінде пайдаланылады. Олардың айырмашылық ерекшеліктері тиесілі ҥлкен жҥк массасы мен ҥлкен емес оның кӛтергіш биіктігі. Іргетастардың кҥрделі жӛндеуі кезінде олардың жер асты бӛлігін кӛтеруге және кӛпқабатты ғимараттарын жылжытуына мҥмкіндік беретін аса мықты гидравликалық кӛтергіштері бар.Жҥкарбалар бір бағытта тартым кҥшін қҧруы ҥшін тағайындалған. Олардың негізгі элементтері қозғалтқыш (әдетте, электрлік), тҥсіруші редуктор, барабан, арқан және жҥкҧстауыш қҧралы (ілгіш) болып табылады. Жҥкарбалар аса кҥрделі қҧралдарының қҧрамына кіре алады немесе ӛзіндік механизмдері ретінде пайдалана алады. Кӛтергіш және тартым жҥкарбалары ерекшеленеді. Кӛтергіш жҥкарбалар бағыттары бойынша тасымалданған, жҥк алаңы немесе еркін ілмек жҥгінің тҥсіруі мен кӛтерілуі кезінде пайдаланылады. Кӛтергіш ілмек жҥкарбалары аспа деп аталады. Аспа жҥкарбалары жазықтықтың немесе кӛлденең баяу еңкеюі бойынша жҥкпен арбаларды тасымалдау ҥшін қолданылады.Кран – бҧл кӛтергіш жҥкарбамен жабдықталған ӛзіндік металлдық қҧрылым (кейде бірнеше). Крандар оның әрекетінің аймағының ішінде болған еркін жолы бойынша жҥкті тасымалдай алады. Крандардың 20 астам тҥрлері бар. Транспорттық қҧрылысында аса белгілі ӛзіндік тік крандары белгілі, ал ӛндірістік қҧрылыс материалдарында – аралық.Кӛтергіштер жҥк немесе жолаушылар алаңдары мен кабиналарын тік тасымалдау ҥшін қолданылады. Жҥкпен платформалар немесе жҥк тартушы қҧралдарының қозғалыстары арқанды-блокты полиспасттарымен, ал жолы бойынша жҥкті жолы – қатаң бағыттаушыларымен қамталады. Жолаушылар кӛтергіштерінің кабиналары мен платформалары қорғағыш қҧралдарының бір уақытты элементтері болып табылатын, қатаң бағыттары бойынша тасымалданады. Жҥккӛтергіш машиналарының жҧмыс ҥрдісінің циклдік сипатын алады (цикл – бҧл ақырғы ҧзақтығы бар, технологиялық мақсаттылығын біріктіретін, операциялардың кезеңділігі).Тасымалдаушы машиналары. Ӛзгеріссіз траекториясы бойынша бӛлшектеп немесе ҥйілген жҥктерінің ҥлкен кӛлемдерін тасымалдау ҥшін тасымалдаушы машиналары қолданылады. Жҥктің тасымалдауы жылжымалы негізі бойынша ӛзінің алдыңда итеретін немесе кӛтеруші жҥк, иірмектер мен скребтер, шӛміштер, иілгіш сызықтар кӛмегімен іске асырылады. Жолаушылар тасымалдағыш машиналары – эскалаторлар – жер асты қҧрылымдар мен ғимараттардың әртҥрлі деңгейлері арасында ҥлкен жолаушылар ағындарын тасымалдау ҥшін ірі қалаларында пайдаланылады. Осы ҥздіксіз әрекетті машиналары ҧзақ уақыт аралығында тоқтаусыз жҧмыс істеуге қабілетті, сондықтан жиі олар ҥздіксіз технологиялық ҥрдістеріне қызмет кӛрсетуі ҥшін пайдаланылады. Олардың жҧмыстарындағы ҥзілістері қызмет кӛрсету мен жӛндеу ҥшін қажет. Машиналардың осы тҥрлерінің аса таратылған ӛкілдері сызықты, арқанды, скребті, шӛмішті, иілгішті және бҧрмалы тасымалдау оранының тҥрі бойынша жіктелген конвейерлер болып табылады. Жекежайы пневматикалық конвейерлері тҧрады, онда жалған сҧйықты жағдайындағы аэрациясының арқасында болған сусымалы ҧсақдисперсерлі жҥктері бар. ПЕРЕВОД:Подъемно-транспортные машины – кӛтергіш-транспорттық машиналарПогрузочно-разгрузочные – тиегіш-тҥсіргіш Транспортирующие – тасымалдаушы Погрузчики – тиегіштер Манипуляторы – манипуляторлар Специальные – аранйыМачтовые – мачталық Стреловые – жебеліТелескопические – телескопиялық Лаповые – шәркеліШнекороторные – шанақты роторлы Фрезерные – жонғышПневмотранспорт – пневмотранспорттық Конвейеры – конвейерлерКанатные – арқанды Ленточные – таспалы Пластинчатые – тілімшекті Ковшовые – шӛмішті Скребковые – қырғышты Шнековые – шанақтыГрузоподъемные – жҥк кӛтергішті Краны – крандарДомкраты – домкраттар Лебедки – шығырлар Подъемники – кӛтергіштер Башенные – мҧнаралық Самоходные – ӛздігінен жҥрістіМостовые, козловые – кӛпірлі, мосылық Кабельные – кабельдікВинтовые – бҧрандалыЗубчато-реечные – тістітӛрткілдеш Гидравлические – гидравликалық Рычажные – тҧтқалықШахтные – шахталық Мачтовые – мачталық Скиповые – скиптік Тиелген-тҥсірілген машиналары. Сақтау және пайдалану орындарына және кері транспорттық амалдарынан сақтау орындары арасында бӛлшектеп және суамалы материалдарының тасымалдауы ҥшін тағайындалған.   Тиеу және тҥсіру орындары арасында жҥкті тасымалдауы арнайы жҥкҧстағыш органдарымен ӛзіндік жҥріс механизмдерінің еркін жолдары бойынша іске асырылады (шӛміштер, айырлар, траверстер және т.б.)Тиеу-тҥсіру машиналары – бҧл, әдеттегідей, тҥсіру мен бос жҥріс, жҥкпен жылжуы, тиеу режимдерін кезектесетін, циклді әрекеттерінің машиналары. Ҥздіксіз әрекеттерінің арнайы тиеушілерін қҧрайтындар, бӛлшектеп алғанда, қар тиеушілер. Жҧмыс органдарының ерекшеліктері кҥшінде тікті шӛмішті тиеушілері жиі жер жҧмыстарында пайдаланылады, сондықтан кейде оларды бір уақытта жер қазу машиналарына да жатқызады.Манипуляторлар - арнайы жҥккӛтергіш механизмдерінен олардың жҧмыстарынан тәуелсіз қамтуы ҥшін қоқыс шығаратын кейбір тҥрлері (3.1 кесте) мен жҥк автокӛліктерінде орнатылған кӛмекші жҥк кӛтергіш механизмдері (3.2 сурет). 3.2 сурет. Ондағы манипулятор – краны кӛмегімен автокӛлігін тҥсіру: 1 – жылжымалы тіреуіштер; 2 - айнымалы колонна; 3 - тік; 4 – телескопиялық тҧтқа; 5 – басқару пульты кестеМанипуляторлардың техникалық сипаттамалары Маркасы Базалық машинаМаксималд ы жҥккӛтергіш тік, тМаксималд ы жҥк сәті, тм Максималд ы шығу, мСГГ-1ГАЗ-33091,62,883,6МКС-4032КамАЗ, УРАЛ,ЗИЛ4,08,912,1БМ-ШКамАЗ-431013,576,5МКС-5531КамАЗ-532125,01016,1СМТ-6131Т-150К4,015,612,3 КРАНДАР МЕН КРАНДЫҚ ЖАБДЫҚТАРКрандар – металлдық қҧрылымдардан және онда монтаждалған крандық механизмдерінен тҧратын ӛзіндік жҥріс жҥккӛтергіш машиналары (3.2 кесте). Крандарды кӛшпелі және рельсті дӛңгелекті, пневмодӛңгелекті, шынжыр қозғалтқыштарымен ерекшеленеді. кестеОтандық автокрандарының техникалық сипаттамалары Маркасы Базалық шассиМаксима лды жҥккӛте ргіштік, тМакси малды кӛтергі штің биіктігі, Шамас ы,тКС-2571БЗИЛ-433362714,710,6КС-2574ЗИЛ-433102822,611,6КС-3577-3МАЗ-53371420,515,5КС-35714-1УРАЛ-5557152117,5КС-35715-1МАЗ-5337152116,1КС-35714УРАЛ-5557, КамАЗ-53213162518,7КС-35715МАЗ-5337162517,1КС-4572АКамАЗ-532131630,521,0КС-4579КрАЗ-2501621,723,5КС-4579АЗИЛ-133Г41621,720,1МКАТ-КамАЗ-53213, КамАЗ-53229202125,0КС-4574КамАЗ-53213, КамАЗ-532122021,521,1КС-45719-1КамАЗ-532132021,820,6КС-45719-2КрАЗ-651012021,723,8КС-45719-4КамАЗ-532282021,822,5МТА-160КУРАЛ-4320-1912-30, КамАЗ-2020,320,7КС-45717УРАЛ-55571, КамАЗ-532132228,220,7КС-45716-1УРАЛ-4320-1912-3022,529,121,3КС-45721УРАЛ-4320-1912-3022,521,822,1МТА-200КамАЗ-532132520,321,1КС-5476МЗКТ-80062536,527,1КС-6973КЗКТ-7926503942,6КС-6476МАЗ-69235049,339,4 Рельсодӛңгелекті қозғалтқышымен қҧрылыс мҧнаралы, кӛпірлік және теміржол крандарымен жабдықталады. Осындай қозғалтқыш кранға жер ҥстімен кӛтерілген жҥгімен қҧрылыс алаңы бойынша жылжуға мҥмкіндік береді. Теміржол крандары теміржол платформаларында орындалады және теміржол жолдары бойынша жылжуы ҥшін тағайындалған.Пневмодӛңгелекті қозғалтқыш ҥлкен жҥккӛтергіштік ӛзіндік жҥрісті тік крандары ҥшін арнайы дайындалған шасси мен автокӛлік шассиіне крандарды пайдаланылады. Пневмодӛңгелекті шассиінің қозғалтқышының иілгіштігі кӛтерілген жҥкпен кранның тасымалдау мҥмкіндікгін шығарады және жҥккӛтергіш операцияларының крандарын орындау кезінде шассиді ілмегі мен тиелген қозғалтықшатырынң қатаң тіректерін пайдалануын талап етеді (аутригерлер). Шынжырлы қозғалтқыш тік ӛзіндік жҥріс, тракторлық крандар мен қҧбыр салғыштарында қолданылады. Ол кранды, ілмекке жҥкпен қҧрылыс алаңы бойынша кранды тасымалдауын рҧқсат етеді және шанжыр бӛлігіне топырақты жергілікті отырызуы кезінде тҧрақтылығын жоғалту қауіптілігін азайтады.Қалқыма крандар ӛзіндік жҥріс немесе тіркеуге алған қалқыма понтонда орнатылған, крандық механизмдерімен қайталама бӛлігі тҥрінде орындалады.Жебелі кран жылжымалы тілше кӛмегімен еркін жол бойынша жҥкті тасымалдайды, ол бойынша жҥкҧстағыш қҧралына жҥккӛтергіш механизмінен арқанмен ӛтеді. Жебелі крандар (3.3 сурет) айнымалы және айналмайтын бӛліктерінен тҧрады. Айнымалы бӛлігінде тілше орнатылған, оның соңында полиспасттың жылжымалы қҧрсауы монтаждалған. Полиспасттың жылжымалы қҧрсағына жҥкҧстағыш қҧрылғылары бекітіледі. Кейді полипласттың жылжымалы емес қҧрсағын тілше бойынша жылжыған арбасына бекітеді. Жебелі кранында жҥк, әдеттегідей, оның тіреуіш конурынан тыс орналасқан. Жебелі кранының жылжымалы емес бӛлігі қозғалтқыш пен жҥріс білігімен, сонымен бірге айнымалы бӛлігінің айналу механизмімен жабдықталады. Пневмодӛңгелекті кранының шассиі кабиналармен және автокӛлікті тҥрдес басқару органдарымен жабдықталады.Аралық крандар кӛтергіш арқан немесе аралық балкасы бойынша жылжыған жҥккӛтергіш механизмімен арбасы арқасында еркін жолы бойынша жҥкті тасымалдайды.Кӛтергіш арқанымен жабдықталған аралық крандар кабельді деп атайды.Кабельді кранының кӛтергіш арқаны тіреуіш мҧнаралары немесе мачтарының жоғарғы бӛлігінде бекітіледі. Егер де екі мачталар жылжымаған болса, кран алаңды оларды қосатын арқанымен қызмет кӛрсетеді. Егер де мачталарынан бірі жылжымалы болса, қызмет кӛрсету аймағы – щеңбек секторы. Егер де екі мачталары жылжымалы болса, қызмет кӛрсету аймағы – бесбҧрышты.1 2 3 4 56 7сурет. Пневможҥрісіне ӛзіндік жҥріс жебелі кранының негізгі агрегаттары: 1 - жҥкті полиспаст; 2 – жылжу кезіндегі кранмен басқару кабинасы; 3 - телескопиялық жҥкті тілше; 4 – ӛзіндік жҥріс пневмодӛңгелекті шасси; 5 – жҥккӛтергіштік операцияларымен басқаруы ҥшін кабина; 6 – кранның айнымалы бӛлігі; 7 – жҥкті жҥарбасы. Тіреуіш мачталары мен аралық балкалары рельсодӛңгелекті тҥрдес қозғалтқышы мен жылжуының жеке тәуелсіз механизмімен жабдықталған. Пневмодӛңгелектер қозғалтқышымен жабдықталған жеңіл велосипедтік крандары қҧрастырылады. Аралық крандарында (соның ішінде, кабельді) полиспасттың жылжымалы емес қҧрсаулары жҥккӛтергіш арбасына бекітіледі, ал жылжымалы қҧрсаулары жҥккӛтергіш қҧралымен оның астында еркін ілінеді. Егер де аралық балкаларының бір немесе екі соңындары кранның тіреуіш контурының шегінен тыс шықса, онда жҥкпен арбасы оның шегінен тыс болады.Кранның тҥрінен тәуелсіз оның тағайындалуы мен тиімділігі жылжу жылдамдығы мен жҥкті тҥсіру және кӛтеру жылдамдығы, ілмекті кӛтеру биіктігі, болжамды сандарының қатарынан тағайындалған, номиналды жҥккӛтергішімен сипатталады.Жебелі кран қосымша консол ҧзындығы мен аралығының биіктігі – аралықтары, ал жҥккӛтергіштің диаграммалары мен қайтарылатын платформаларының айналу жылдамдығы, ҧзындығымен сипатталады. Барлық крандар ҥшін жҥккӛтергіштің болжамды мағыналары маңызды (т): 0,010,120,0125 0,160,0160,20,020,250,0250,320,0320,40,040,500,050,630,0630,800,081,000,11,21,602,002,503,204,005,006,308,001012,51620253240506380100112125140160180200225250280320400450500560630710800900100011201250---- Крандардың жҥкҧстағыш қҧрамдастарының аса таратылғандарының бірі – иілгіш болаттан шыңдалған, бір мҥйізді немесе екі мҥйізді жҥк ілмегі. Ілмек бҧранмалармен немесе тесіктерімен жабдықталған жҥктерді ҧстай алады, әйтпесе, ілмекке жҥкті бекіту ҥшін траверстер немесе стропалар қолданылады.Стропалар болатты тростардан немесе піспекті сопақшалы- буындылық тізбектерінен дайындалады, олардың соңдарына ілмектер мен щеңберлер бекітіледі.Әмбебап, жеңілдетілген және кӛптармақты жіптері ерекшеленеді.Әмбебап жіптері тҧйық ілгек тҥрінде дайындалады. Жеңілдетілген жіптер екі соңдарында ілмектермен және/немесе дӛңгелектермен тізбектері немесе арқанның бӛлігін ҧсынады. Кӛп тармақты жіптер – бҧл бір соңында ілмектермен және екіншісінде щеңберлермен бірнеше жеңілдетілген жіптері (екіден сегізге дейін). Щеңберлер кранның ілмегіне ілінген жалпы жібіне келтірілген, ал ілмекшелері бірнеше нҥктелерінде жҥкті ҧстайды. Жіптерді таңдау кезінде олардың тек қана тҥрлерін емес, сонымен бірге жҥк операциялары кезінде пайда бола алатын кҥштерін есепке алу қажет: 3 . 3 к е(3с.т1е)мҧнда F – жіптің текшелерінде пайда болған кҥштер; Q – жҥктің шамасы; m – жҥптің пайдаланылған текшелерінің саны; а – жіптің тік және текшесі арасындағы бҧрышы.Ӛндірілген жҥк жіптердің пайдалануына жол бермеген жағдайларында (жҥкті зақымдау қауіпі, ӛте ҥлкен ҧзындығы және т.б.), траверстер пайдаланылады – олардан металлдық бӛренелер немесе қҧрылымдары, жіптерсіз немесе олармен бірге. Траверстер жинақы темірбетон элементтерімен, итарқа фермасы, жапырақты материалдарымен жҧмысы кезінде қолданылады. Сонымен бірге жазық, ҧзыншамалы және цилиндрлік жҥктерін ҧстау ҥшін қҧрылған, арнайы жҥкҧстағыш қҧрылымдары бар.Крандардың пайдалану ӛндірісі теңдеулер бойынша анықтай алады: П = 3600 ^ кв; T-*тт T = 120 (р/ Uпер + Hпод/ U под + 60Р/360n мҧнда Qcp – кӛтерілген жҥктердің орташа шамасы; Тц – жҧмыс циклінің ҧзақтығы; k – ауыстыру уақытын пайдалану коэффициенті; Спер – кӛлденең бойынша жҥкті тасымалдау қашықтығы; Нпод – жҥкті кӛтеру биіктігі; в – тілшенің айналу бҧрышы; Спер - кӛлденең бойынша тасымалдау жылдамдығы; Спод – жҥкті кӛтеру жылдамдығы; n – тілшені айналдыру жиілігі; A – олардың бір уақытты орындау мҥмкіндігін есепке алатын, операцияларды біріктіру коэффициенті (90... 130° A = 1,0951-0,0022в диапазонында ӛзгерісі кезінде). 3.ТАСЫМАЛДАҒЫШ МАШИНАЛАРЫ Тасымалдағыш машиналары ҥздіксіз ағымымен бӛлшекті және суылмалы жҥктерін тасымалдау ҥшін, әдеттегідей, бір немесе бірнеше ӛзара байланысты технологиялық сызықтары шегінде және қашықтығында қолданылады.Әрекет ету принципі бойынша конвейерлер, қысымды ауа ағынымен немесе ӛзіндік ағынымен іске асырылатын суылмалы жҥгінің тасымалдауы, пневмотранспорттық орнатулар мен тасымалдағыш элементтерімен (сызық, пластина, шӛміш, қырғыш, иірмек, ролик) механикалық байланысы нәтижесінде жҥк тасымалданады (3.3 кесте). 3.3 кесте Материалдың тҥріСуылмалы тығыздығы, т/м3Табиғи еңкеюінің бҧрышы, град.Жылжыма лы топтары *Орташа тілімді кокс0,40-0,5030-50С, МТас кӛмірді қож0,60 - 0,9035-40С, МТасты кӛмір0,65 - 0,8030-45СҚҧрғақ балшық1,10 - 1,6030-40СГипс-ҧнтақ1,20 - 1,4040СҚҧрғақ қҧм1,40 - 1,7035-40СҦсақ әктас1,40 - 1,7035-40СҚҧрғақ шағыл1,50-1,8035-40СДомалақ қиыршық тас1,50-1,8030-45СҚҧрғақ ҧсақ балшық1,60-1,8040С, МТемір кені2,00 - 3,5030-50С, МСуылмалы жҥктерінің сипаттамалары 3 . 3 к е с т е * Бӛлшектердің жылжымалы топтары: С - орташа; М - шағын.Сызықты конвейерлер ҥлкен емес еңкеюімен және кӛлденең бойынша бір тҥрдес бӛлшекті және суылмалы жҥктерін тасымалдау ҥшін тағайындалған. Еңкею бҧрышы 20° аспайды және бӛлшектеп сызығы бойынша ҥйкеліс бҧрышымен немесе суылмалы жҥктің табиғи еңкею бҧрышымен шектелген. Сызықты конвейер (3.4 сурет) конвейер сызығынан материалдарды тҥсіретін, тиелген қҧралдар, керме сызығы және жылжуын қамтамасыз ететін және жетекті барабандар, сызықтың бос және жҥктелген текшелердің шамасын қабылдайтын, ролик тіректерімен металлдық жақтауынан тҧрады. Жҧмыс органы ретінде оларда резеңке маталы ж3ә.н3ек ерсетзееңке арқанды сызықтары пайдаланылады. Резеңке маталы сызықтары ӛз араларында қабаттарымен желімделген және резеңкемен ылғалданған,маталы сызықтардан тҧрады. Сызықтың сыртқы беттері резеңке қоршаулармен қорғалған. Резеңке маталы сызықтарының кейбір тҥрлері тасымалдау кезінде сусыма материалдарының тҥсуін алдын- алатын, бҥйірлі борттарымен жабдықталған. Борттары резеңкелі пластиналарынан орындалады, олардың тік нақыштамасы роликтер мен барабандарының сызығымен еңкеюі кезінде зақымынан қорғайды. Сызықтың еніне борттың биіктігінің қатынасы 0,4 аспау қажет.Пластинкалық конвейерлер жол жоспарындағы бҧралаң бойынша немесе еңкеюдің ҥлкен емес бҧрышымен және кӛлденең бойынша ірі бӛлшектеп жҥктерін, сонымен бірге ірібӛлшекті, абразивті және ыстық материалдарын тасымалдауы кезінде қолданылады. Жҥк болатты арқан не тартқыш органы – тізбектеріне бекітілген, жазықты немесе ҥлгілі пластиналарында орналасқан. Жазықты пластиналарымен пластиналық конвейердің еңкеюінің рҧқсат етілген бҧрышы сызықтыққа қарағанда аз, ӛйткені пластина металлдарынан жҥк материалының ҥйкеліс бҧрышы, резеңке маталы сызығында қарағанда 2,5...3 есе аз. Жҧмыс беттеріндегі кӛлденеі шығулары бар ҥлгілі пластиналары конвейер еңкеюінің бҧрышын жоғарлатуға мҥмкіндік береді.Сызықты және пластиналық конвейерлердің ӛндірушілігі теңдеу бойынша анықталады 3 . 3 к е с т еП = 3600pFce4UTp kCH kB, (3.4)мҧнда р – материалдың тығыздығы (3.4 кесте), кг/м3; Гсеч – тасымалданған материалының кӛлденең қимасының ауданы, м2; итр – материалды тасымалдау жылдамдығы, м/с; ксн – конвейер ӛндірушілігін тӛмендету коэффициенті; кв – ауысу уақытын пайдалану коэффициенті.Сызықта немесе пластинада орналасқан, ҧсақталған материалының кӛлденең қимасының ауданы тасымалдағыш органының кӛлденең ӛрісінен байланысты (3.5 сурет) және ара қатынастарымен анықталады: с е ч мҧнда F^, F^, F"'- гауаша сызықшасында, борттармен сызықшасында, жазық сызықшасында немесе пластиналарында сәйкес материалының кӛлденең қимасының ауданы; а – сызықша шектері арасындағы қашықтығы, м ; фотк – тасымалданған материалының табиғи еңкеюінің бҧрышы (3.4 кесте); а – науаша сызықшасының орталық бҧрышы; r – науаша сызықшасының жҧмыс бетінің қисық радиусы, м ; ^ - борттың биіктігі. 3.5 сурет. Сызықшалы және пластикалық конвейерлерінің кӛлденең қимасының нҧсқаулары: 1 – тасымалдағыш материал; 2 – жазықты сызықша немесе пластина; 3 – борттармен сызықшалар; 4 – науашалы сызықша; фотк – материалдың табиғи еңкеюінің бҧрышы; h6 – сызықша бортының биіктігі (<0,4 а);сызықшаның еңкею тілшесі – науаша Ашық сызықшалы және пластинкалық конвейерлерінің максималды жылдамдығы барабан немесе роликке кіруі кезіндегі сынғыш жҥктерін бҧзу қауіпімен немесе ірі бӛлшекті жҥкпен сызықшаны бҧзу қауіпімен, ҧсақ дисперсті материалдарын ҥрлету қауіпімен шектеледі (3.4 кесте).к е с т еСызықшалы конвейерлердің ҧсынылған жылдамдықтары, м/с мықтылығы 0,81,01,2 1,61,80,5 дейін1,01,01,01,01,01,01,01,00,5-6,01,62,53,24,04,04,05,05,06,0-801,62,02,53,24,04,05,05,080-1601,61,62,02,52,53,24,04,0160-350--1,61,62,02,53,23,2350-500----2,02,02,53,2сынғыш 1,3 1,61,61,62,02,02,02,0 Пластинкалық конвеерлер ҥшін осы шектеулер ҧсақ дисперсті материалдарының тасымаладуы кезінде ғана әрекетті.Конвейердің нақты ӛндірісі теориялықтан тӛмен, ол тербеліс ҥшін пластиналар мен сызықшасынан материалдың ҥгітілуі, олардағы шығуы кезінде сызықшаны қағуы, роликті тіреуіштері арасында сызықшаның салбырауы, еңкейтілген учаскілерінде жҥктің тҥсуі ҥшін болады. Осының барлығы ӛндірісін тӛмендету коэффиценті есепке алады (3.5 кесте). кесте69 Конвейердің ӛндірісін тӛмендету коэффиценті Шӛмішті контейнерлер (немесе элеваторлар) еңкеюінің ҥлкен бҧрышымен және тік ҥстіне ҧсақталған материалдарын тасымалдайды. Осы машиналардың тасымалдаушы органдары әртҥрлі деңгейлерінде орналасқан, жетекші және созылған жҧлдызшалар адақтайтын, ҥйкеліс тізбектеріне бекітілген (әдеттегідей, пластиналық роликті), шӛміштер қызмет етеді (3.6 сурет). Егер де элеватор ыстық немесе шаң тҥрдес материалдары ҥшін тағайындалса, оны жҥктің шашырауы мен суытуын алдын-алатын қақпағымен жабады.Қыратын конвейерлер жетекші және созылмалы жҧлдызшалар адақтайтын, пластинкалық ҥйкелісті тізбектерінде ҥстіңгі ӛзінің бӛлігімен бекітілген және жылжуының бағытына перпендикулярлы орналасқан пластиналарымен жылжымайтын қорабы бойынша шағын абразивті жҥктерін тасымалдайды (3.7 сурет).Шӛмішті және қыратын конвейерлердің (ІІ) пайдалану ӛндірісін жалпы теңдеу бойынша есептеуге болады сурет. Шӛмішті конвейердің элементтері: 1 – ҥйкелісті тізбек; 2 - шӛміш; 3 – тасымалданған жҥк; l – шӛміштерді орнату қадамы; в – конвейердің еңкею бҧрышы; фотк – тасымалданған жҥгінің табиғи еңкеюінің бҧрышы; Цр – тізбек жылжуының жылдамдығы.  п = 3600 Ve^Tpкв, lмҧнда Vm – шӛмішпен немесе қырғышпен тасымалданған материалының кӛлемі; Up – тізбек жылжуының жылдамдығы; kB – смена уақытын пайдалану коэффициенті; І – шӛміштер немесе қырғыштарын орнату қадамы.Бір шӛмішпен немесе қырғышпен тасымалданған материалының кӛлемі қырғыштар немесе шӛміштерінің кӛлемдері мен конвейер еңкеюінің бҧрышы, тасымалданған материалының табиғи еңкею бҧрышысы есебімен қарапайым есептеуі немесе ӛлшеуімен анықталады. Бҧрама конвейерлер кӛлденең, бҧрышты және тік бағыттарындағы сусыма және тҧтқыр материалдарына тасымалдайды. Тасымалдаушы органының рӛлін архимед бҧрандама (иірмек) ойнайды, олардың бҧранды бетін, онымен және жылжымалы науашымен шектелгенматериал тасымалдайды (3.8 сурет).Иірмекті конвейердің пайдалану ӛндірісі теңдеу бойынша анықталадыт-т ™ nD2lpn , ,П = 60 4 кзапкнаклкв > (3.9)мҧнда D – нектің диаметрі, м; І – иірмек қалақшаларының қадамы, м; р– тасымалдаушы материалының салынған тығыздығы, кг/м3; n – иірмектің айналым жиілігі, мин-1; иап – иірмектің қақпасының кӛлденең қимасын толтыру коэффициенті изап = 0,3); иакл – кӛлденеңге конвейердің еңкеюі кезіндегі ӛндірісті тӛмендету коэффиценті инакл = 1,0... 0,65); U – ауысу уақытын пайдалану коэффициенті.Роликті конвейерлер, олар тҧрақты жағдайын сақтай алатындай, бір жазықтықты беті бар, бӛлшектеп жҥктерді тасымалдау ҥшін қолайлы (3.9 сурет). Цилиндрлік еркін айналған роликтер, жҥк олардың бірнешелерінде жататындай бір біріне жақын орналасқан. Оларда орналасқан жҥк шамасының әрекетімен роликтер айналады, және оған кӛлденең бойынша және ҥстіне еңкейген жазықтығы бойынша еркін тасымалдануға мҥмкіндік береді.Роликті конвейерлердің ӛндірушілігі пакеттелген жҥктің орналасу қадамы мен беру жылдамдығынан байланысты. 3.8 сурет. Бҧрандама конвейердің элементтері: 1 - тиеуші люк; 2 - корпус; 3 - иірмек; 4 - тҥсіруші люк ол келесі теңдеу бойынша есептеледі: уақыт бірлігіне орындарының саны ҥшін П = :уЧ; (3.10)Уақыт бірлігіне жҥктердің жалпы шамасы ҥшінUT0GT0П =-^4; (3.11) Уақыт бірлігіне жҥктің максималды шамасы ҥшін И = qpo^KOHBUTp kB , (3.12)мҧнда итр – жҥкті тасымалдауының сызықты жылдамдығы; k – ауысу уақытын пайдалану коэффиценті; І – жҥктің бӛлек орындарының орналастыру қадамы; Grp – бір жҥктің орташа шамасы; дрол – ролик ҧзындығының бірлігіне рҧқсат етілген жҥктелуі; Ьконв – конвейердің ені. Жетекті конвейерлерінде беріліс жылдамдығы роликтердің айналымының жылдамдығымен анықталады, жетекті еместікілерінде – еңкею бҧрыштары бойынша. Егер де жетекті емес роликтерінің тіреуіштерінде томалау мойынтіректері пайдаланылса, конвейер еңкеюінің бҧрышы 4° кем емес болуы қажет.4.ТИЕГІШТЕРБіршӛмішті фронтал тиеуіш. Біршӛмішті фронтал тиеушілер бӛлшектеп жҥктердің ауытқуы мен тазалау және жоспарлау жҧмыстары, жол-қҧрылыс материалдарын бӛлістіру, транспорттық амалдарындағы борттарынан суылмалы және бӛлшектеп материалдарын тиеу, бурттағы бӛлшектеп тас материалдары мен қоспылытылған топырақтарын қоймалау ҥшін транспорттық қҧрылысында қолданылады. Қажеттілік кезінде оларды шағын кӛлемді жер жҧмыстарын орындай алады.Біршӛмішті фронталды тиеушілер айналу тәсілі мен тҥр ӛлшемділігі, жҥріс жабдығының тҥрі, жҧмыс жабдығының тҥрі болып ерекшеленеді (3.10 сурет).сурет. Біршӛмішті фронтал тиеушілерінің жіктелуі ПЕРЕВОД:Одноковшовые фронтальные погрузчики – біршӛмішті фронтал тиеуіш Рабочее оборудование – жҧмыс жабдығыХодовое оборудование – жҥріс жабдығы Способ поворота – айналу тәсілі Типоразмер – типтік ӛлшемСтреловые – жебелі Телескопические – телескопты Гусеничные – шынжырлы Пневмоколесные – пневмодӛңгелекті Поворот колес – дӛңгелектердің айналуы Бортовой поворот – борттық айналым«Излом» рамы – раманың «сынғышы» Прочие – басқаларМинипогрузчики – шағын-тиеушілер Жебелі тиеушілерінің жҧмыс жабдығы (3.11 сурет) кеңістікті жебелі қҧрылымынан тҧрады, бір осімен машинаның алдағы рамасының бӛлігінде, ал орташа бӛлігі жебелінің кӛтеруі/тҥсіруінің гидроцилиндрлерінің соташықтарда тірелген бӛлігінде бекітілген.1 2 34сурет. Біршӛмішті фронтал тиеушінің пневмодӛңгелекті қҧралы: 1 - шӛміш; 2 – шӛмішпен басқару гидроцилиндрлері; 3 – оператордыңкабинасы; 4 - қозғалтқыш; 5 – артқы пневмодӛңгелегі; 6 - артқы рамасы; 7 – топсалы рамаларының буындасуы; 8 - алдыңғы рама; 9 - алдыңғы пневмодӛңгелек; 10 – тілше  Гидроцилиндрлердің ӛздері топсалы рамаға тіреледі. Тілше қҧрылымының соңында топсалы фронталды шӛміш жалғасады, оның еңкеюі шӛміш еңкеюінің тҧтқалы механизмі арқылы бір немесе екі гидроцилиндрлерімен ӛзгереді. Z-механизмінде (3.12 сурет) тҧтқа тіреуішінің нҥктесі кҥші қосу нҥктелері арасында болады, бҧл шӛміштен басқа жоғары кҥшін қамтамасыз етеді (сындыру кҥші). Н- механизмінде (3.13 сурет) тҧтқа тіреуішінің нҥктесі кҥшті қосу нҥктелерінен бір жағында орналасқан, осының арқасында ол шӛмішті лақтыруының жоғарлаған бҧрышымен ерекшеленеді.Тілше мен тҧтқалы механизмдерінің топсалы қосылуларын тығыздауы ішінше шаң, кір және ылғалды кіруін алдын-алуға және майды сенімді ҧстауы қажет. Осы жағдайда олардың қызмет етуінің еңбек сыйымдылығы тӛмендейді және шарнирлердің ҧзақ істеуі жоғарлайды.Тікелей кесетін ернеуімен стандартты шӛміштері 1,4 бастап 1,8 т/м3 дейін ҥйінді тығыздылығымен қҧм, қиыршықты тас және балшықты топырақтарының артық жҥктеуі кезінде пайдаланылады. 1 2 3 4 5 6 7 Қосымша осындай шӛміштер ӛте жоғары қаттылығының берікті тозуға қарсы болаттан дайындалған, ернеудің екіжақты кесуімен жинақтала алады (жазықты немесе сегменттерінен).Жақты шӛміштер жҥктеуінің биіктігін жоғарлатады және тиеушілерге қабатты топырақты тҥгендеуге, бетті жоспарлауға, суылмалы және бӛлшектеп жҥктерді ҧстауға мҥмкіндік береді. Шӛміштердің жақтары қосымша гидроцилиндрлерімен басқарылады, сондықтан тиеуіш арнайы гидравликалық контурымен жабдықталады.Ірі бӛлшекті тасымен жҧмысы ҥшін тістермен немесе оларсыз, ҥшбҧрышты немесе тікелей кесілетін ернеуілмен жоғары мықтылығымен шӛміштер пайдаланылады. Жоғары сыйымдылығымен шӛміштер (,5....2,5 есе) ауылшаруашылық жҥктер, қар, торф, кӛмір, тҧрмыстық қалдықтары, ағаштарды артық тиеуі кезінде қолданылады. Ауыр немесе жеңілдетілген шӛміштерінің торлы кҥнқағары операторға шӛмішті толықтыру ҥрдісін бақылауға мҥмкіндік к береді және жылжу кезінде кедергі келтірмейді. Әртҥрлі тағайындауынан басқа қазіргі фронталды тиеушілерінің ауыспалы жабдықтарының жиынтығына (3.14 сурет) айырлы ҧстаушылар, крандық тілшелер, сыпырғыш щеткалары және асфальт кесушілері жатады.Жҧмыс органдарын ауыстыруына уақытты ҥнемдеуі қазіргі машиналары жабдықталған, жедел алынатын қосылыстарын пайдалануы кезінде бірнеше минутқа дейін қысқартылады. Қҧрал ол және жҧмыс органдары арасында консолдеріне бекітіледі және жҥргізушімен кабинадан (гидравликалық басқаруы кезінде) немесе қолмен (механикалық блокталуы кезінде) әрекетке келтіріледі.Жоғары оңтайландыру – бҧл фронталды тиеушілеріне негізгі талаптарының бірі. Машинаның жҧмыс циклі шҧғыл айналуы мен шағын қашықтықтарына жҥкпен немесе жҥксіз қайық айла ауысуынан тҧрады (25...30 м дейін), сондықтан орыннан қозғалуы, тоқтатуы және айналуына уақыттың қысқартылуы тиеуші ӛндірісінің белгілі жоғарлауына әкеледі. Тиеушілердің кӛптеген моделдерінде маневрлігі топсалы-біріктірілген рамасымен қамтамасыз етіледі. Ол топса мен тік осімен қосылған екі бӛліктен тҧрады (3.15 сурет).Артқы рамасы оператордың кабинасы мен артқы орны, трансмиссиясы, кҥш орнатуы ҥшін тіреуіш болып (кӛптеген моделдерінде), ал алдыңғысы – алдыңғы кӛпірі мен басқарудың гидрожҥйесімен жҧмыс жабдығын бекіту ҥшін қызмет етеді. Бекітуі мен рамалардың айналуы бір-біріне тиесілі бақылау тҥрдес рульдік жҥйесімен бақыланатын, екі гидроцилиндрлерімен іске асырылады, ол рульдік дӛңгелегінің айналым бҧрышына пропорционалды рамаларының айналымын қамтамасыз етеді. «Сынғыш» бҧрышығының амасы әр жаққа 28 бастап 45 ° дейін шегінде тербеледі, бірақ кӛптеген моделдері ҥшін 40° қҧрайды. Топсалы-буындасқан рамасымен фронталдық тиеуіштің шамасы мен айналу радиусы арасындағы сандық байланысы келесі теңдеумен білдіріледігпов = 261,4 G 0>3275, (3.13)мҧнда гпов – тиеуіштің айналу радиусы, мм; G – тиеуіштің шамасы, кг. 3.14 сурет. Тиеуіштің ауыспалы жҧмыс органдары: а – асфальтбетондық және жақсартылған жабындыларының кедергілері мен суылмалы материалдары ҥшін стандарттық шӛміш; б – карьерлерде жҧмыстары мен ірі бӛлшекті жҥктері ҥшін тістерімен шӛміш; в – карьерлерде жҧмыстары мен ірі бӛлшекті жҥктері ҥшін тіссіз шӛміш; г – жеңіл материалдары ҥшін тиеу биіктігін жоғарлатуымен шӛміш; 4 – жеңіл материалдары мен кӛмір ҥшін шӛміш; е – тиеуіш, бульдозерлік, бір қалыпқа келтіру және басқа да жҧмыстары ҥшін екіжақты шӛміш; ж – ҧзын ӛлшемді жҥктері ҥшін жақты ҧстағыш; з – бӛлшекті жҥктерін тиеуі, қазу ҥшін шӛміш; и – жедел әрекетті ҧстаушымен ірі бӛлшекті жҥктері ҥшін шӛміш Фронталды тиеуіштердің барлық дӛңгелектері жетекші болып табылады, осының арқасында машинаның және тасымалданған жҥктің жалпы шамасы тартым кҥшін қҧруында қатысады. Бҧл шӛмішті толтыруын жылдамдатады және оны толтыру деңгейін жоғарлатады. Алдыңғы кӛпірі жҧмыс органдары мен пайдалы жҥкті тасымалдайтын жартылай рамасына қатты бекітіледі, кабинамен, қозғалтқышы мен трансмиссиясымен артқы кӛпірі аспаның арқасында ±12 бастап ±30° дейін рамаға тиесілі бҧрыла отырып, кӛлденең бағытында тербелісе алады.Тиеуіштердің кейбір маркаларында кабина алдыңғы жартылай рамасында орнатылған, бҧл қозғалтқыш шуы мен терлесітің операторға әсерін тӛмендетеді.Дәстҥрлі пневмодӛңгелекті тиеуіштері жҥктеумен берілістерді қосуы және гидротрансформатормен гидромеханикалық трансмиссияларымен жабдықталады. Трансмиссия борттық немесе остік кӛпдискілі майтиеуішті тоқтауыштарымен және борттық немесе остік тӛмендететін редукторларымен, блокталғанымен немесе жоғары ҥйкелісті дифференциалдарымен, толық тиелген жартылай остерімен жоғары мықтылықты кӛпірлерінен тҧрады (3.16 сурет).  Соңғылары қызмет етуіне қажетті еместігі мен қатты қызуына тҧрақтылығы, сенімділігімен ерекшеленеді. Кейде жҥктеумен берілісті қосу қорапшасы жҧмыс жҥктеулерінің шамасынан байланысты жылдамдықты таңдау автоматымен жабдықталады. Соңғы жылдары фронталды пневмодӛңгелекті тиеуіштерінде гидрокӛлемді трансмиссияларын қабылдай бастады. Сорғыш пен гидромоторды, жҥріс трансмиссияның қалған элементтерін ӛзгертпей, беріліс қорапшасы мен қозғалтқышы арасында орнатады. Сонымен бірге трансмиссияның ПӘК, қозғалтқыш жҧмысының режимі ауыспалы жҧмыс жҥктеулері кезінде оңтайлы, аса кӛп жҥкті кҥші сҥйреусіз және максималды мҥмкіндік жылдамдығы кезінде автоматты тҥрде жетеді, тартым кҥшінің шамасы тиеуіштің басқа жҥйелеріне қуаттылығының шығынынан байланысты емес, трансмиссияның шулық сипаттамалары мағыналы жақсарады және жанармайдың жиынтықты шығыны тӛмендейді.Қазіргі тиеуіштер оператордан оларды орындауын жеңілдететін немесе жҧмыс ҥрдісімен басқаруы бойынша кертартпалықты операцияларын аса жиі кездестіретіні туралы қамқорлығын шешетін автоматты жҥйелерімен жабдықталған. Олардың санында: жҥктеулерге жылдамдықтың бейімделуі, гидравликалық ағындарын таратуы, бастапқы жағдайына шӛмішті айналдыру, тӛменгі жылдамдығына батырмалық қосуы, агрегаттардың ағымдағы жағдайларының диагностикасы. Жҥргізушінің шаршауын тӛмендетуі ҥшін мағызды рӛлін операцияларды қоса істеуі болып табылады. Мысалы, тоқтауыш басқышын тоқталуының басында бір уақыта басуы кезінде тіркелуі сӛндіріледі, ал шӛмішті толтыруы кезінде ІІ берілістен І беріліске ауысуы артқы кіруді қосуы кезінде берілістің автоматты жоғарлатуымен батырманы басуымен іске асырылады. Тҧтқамен жартылай автоматты қосылуы кезінде лайықты берілісі беріледі (ол алдағымен бірнеше сатыларынан ерекшелене алынады), сондықтан автомат ӛзі берілісті қосады. сурет. Тиеуіштің алдыңғы жетекші кӛпірі:1 – дӛңгелектің ступицасы; 2 – борттық планетарлық редуктор; 3 – май тиегіш кӛпдискілі тоқтатқыш; 4 – тҥсірілген жартылай ось; 5 – кӛпір корпусының тіреуіштері; 6 – блокталған дифференциал Жҧмыс органдарымен басқаруының гидрожҥйесі артқы жағдайына шӛміштің айналуы және максималды биіктігіне кӛлденең жағдайынан тілшенің кӛтерілу автоматтарымен жабдықталған. Бос шӛмішпен тілшені тҥсіруі таратқыштың баяу жағдайы кезінде ӛте алады. Тілшені кӛтеру ҥшін цилиндрлердің піспекті қуыстарының гидравликалық контурларында, тура емес бетінде толық шӛмішпен машинаның жылжуы кезінде пайда болатын, жҧмыс жабдықтарының тербелісінің азоттық компенсаторлары енгізілген (3.17 сурет). Фронталды тиеуіштің мҥмкіндік ктері туралы жалпы мағынасы шамасы, габариттік ӛлшемдері, шӛміштің кӛлемі, жҥк кӛтергіші, теу биіктігі, аудару жҥктеуі, жҧлу кҥші береді. Осы кӛрсеткіштерінің кейбіреулері теңдеулер бойынша нақтылығының жеткілікті деңгейімен бола алады:йвыгр =- 0,8 • 10-9G2 +0,034G + 2392,4; (3.14) q0Tp = 0,015G0,9458, (3.15)мҧнда йвыгр – тҥсіру биіктігі, мм; G – тиеуіштің шамасы, кг; дотр - жҧлу кҥші, кН. сурет. Жҥктелген шӛміштің тербелісті азоттық компенсаторы: 1 – тілшені кӛтеру/тҥсіруінің гидроцилиндрі; 2 – штокты қуысыныңконтуры; 3 – піспекті қуысының контуры; 4 – тҧрақтандырылған қақпақшасы; 5 – жылдамдық тетігінің сӛндірушісі; 6 – азоттық аккумулятор; 7 - қысылған азот Қажеттілік кезінде тиеушінің техникалық потенциалы туралы аса толық ақпаратты (мысалы, ӛндірістік бағалауы кезінде) оның жҥк диаграммасынан алуға болады.Телескоптық тиеуіштер-манипуляторлар. Телескоптық тиеушілер-манипуляторлар (3.18 сурет) ӛнідірстік және ауылшаруашылық ӛндірістерінің барлық салаларында пайдалануға болады. Қҧрылыста оларды ӛндірістік корпустары мен орнатуларының кӛтергіш қаңқаларын жинау кезінде позициялық металлдық қҧрылымдары мен берілісі, мҧнаралы крандарының әрекет аймағына олардың берілісі мен қҧрылыс алаңы бойынша жҧмытерді тасымалдау, автокӛілктен жабдықтар мен қҧрылыс материалдарды тҥсіруі ҥшін қолданылады. Олар сонымен бірге туннелдерде, кӛпір астыңда, жол ӛтпесі, электржіберу желілерінде жер, кӛтергіш-транспорттық және әрлеу жҧмыстарында қолдануын табады.Тиеушілердің басқа тҥрлерінен осы машиналар жҥктерді теу нақтылығы мен әмбебптылығы, жақсы оңтайландыруы, жҥкті кӛтеру биіктігімен ерекшеленеді (20м дейін және одан астам). Бҧл техникалық шешімдерінің кӛптеген телескопиялық тиеуіштері ҥшін тптік жинағын пайдалануымен жетеді: телескоптық тіше,ауыспалы жҧмыс органдарының жедел әрекетті ҧстауыштары;  жедел ажырамалы қосылғыш суфталарымен белсенді жҧмыс органдары ҥшін қосымша гидравликалық контурлары (жақты шӛміштер, бетонқоспалары және т.б.); алдыңғы немесе артыңғы дӛңгелектерімен,«шаянды», «сораптан сорапқа» айналуы; толық білікті шасси; ауыспалы жҧмыс органдарының кеңейтілген жинағы (толық айналмайтын экскаватор, кӛпмақсатты жақты шӛміш, айырлар, сыпырғыш щеткалары, жҥкарбамен крандық тілше, бетон ҥшін бадья, бетонараластырғыш, жолаушылар платформасы).Аталған артықшылықтары жоғары тиімділігімен телескопиялық тиеушілеріне қҧрылыста, соның ішінде транспортта кез келген жҧмыстарды орындауға мҥмкіндік береді. Машиналардың кӛптеген бӛлігі 10° дейін кӛлденең еңкеюімен жҧмысы кезінде кӛлденең жағдайында шассиді ҧстайтын, компенсациялық қҧралдары мен алдыңғы аутригерлерімен жабдықталған. Телескопиялық екі- немесе ҥшсатылы жҥк тілшесінде қорапшалы қимасы, ал оның басы жҧмыс органдарының жедел әрекетті ҧстағышпен жабдықталған. Тілшені ктеру, тҥсіру және жылжытуы гидроцилиндрлерімен іске асырылады.Телескопиялық тиеуіш-манипуляторлар машиналарының ҥш класстарының жетілдігін ӛзінде табысты бірлестіреді: фронталды біршӛмішті тиеушілері, ӛзіндік жҥріс тілше крандары және жоғары қажеттілігімен айырлық тиеушілері. Телескопиялық тиеуіш- манипуляторларының техникалық мҥмкіндіктерін бағалау ҥшін, фронталды біршӛмішті тиеушілері ҥшін кӛрсеткіштері пайдаланылады.Борттық айналуымен шағын-тиеушілері. Борттық айналуымен шағын-тиеушілері (3.19 сурет) шағын қашықтықта жҥктерді тасымалдауға және тиеу-тҥсіру жҧмыстарының шағын кӛлемдерін орындау ҥшін тағайындалған. Борттық айналысымен кӛптеген қазіргі шағын-тиеушілердің жҥккӛтергіші 300....1 500 кг диапазонына жатады.Борттық айналуымен шағын-тиеушілері гидрокӛлемді жҥріс трансмиссиясымен, шағын жол жарығымен және тӛмен отыратын, қысқа базалық, тӛрт дӛңгелекті толық білікті шассиін ҧсынады. Сол және оң борттарының дӛңгелектері бӛлек гиромоторларымен әрекетке келтіріледі және кері айналу режиміне жҧмыс істей алады. Осының арқасында шағын-тиеуішінің қарама-қарсы борттарының дӛңгелектерін жан-жаққа айналуға мәжбҥрлеп немесе борттарынан бір дӛңгелегін тоқтата отырып, оңтайландырады.Бір борттың дӛңгелектері, әдеттегідей, олардың бҧрыштық жылдамдықтарын кинематикалық келісімін қамтамасыз ете отырып, гидромоторының жетегінен тізбекті берілісіне әрекетіне келтіріледі, бірақ гидрокӛлемді мотор-дӛңгелектерімен нҧсқаулары да кездеседі, оның бҧрыштық дӛңгелектерінің келісімі гидравлкалық іске асырылады. Тоқтатылуы гидромайлылығымен кепілденеді және бір борттың гидромоторымен немесе барлық гидромоторларымен сҧйықтықты жіберуін тоқтатуымен іске асырылады. Борттық айналуы осы машиналарды оңтайлы етіп жасайды, бірақ оларды қатар жетіспеушіліктерімен бӛледі. сурет. Борттық айналуымен шағын-тиеуіш Олардың арасында: шиналық проекторының жоғары тозылуы, пневмодӛңгелектеріне қысымның тҧрақтылығына қатал талаптары (камерасыз дӛңгелегінің ашылуы және камералықтың бҥірінің зақымдануына әкелетін номиналдылығынан тӛмен қысымы кезіндегі айналымы), жылдамдықты азайту, бойлық орнықтылықты жоғалту, табиғи, шӛпті және топырақты жабындыларын шинамен зақымдауы.Шағын-тиеушілердің стандарттық жҥріс жабдығы топырақтарда жҧмыстары ҥшін дамытылған проекторымен камерасыз шиналарын енгізеді. Егер де жҧмыс жағдайлары шиналарды зақымдау қауіпінің жоғарлауымен болса, дӛңгелектерді пайдалануға болады, олардың тоғыны әрқайсысының ішінде ауа қуысының оқшаулауымен, бірнеше резеңке секторларынан жинақталған. Секторлардың біреуінің зақымдауы дӛңгелекті қатардан шығаруына әкелмейді, секторлардың әрқайсысы басқалардан тәуелсіз ауыстырыла алады. Оның ӛтуінің бір уақытты жоғарлауы кезінде топыраққа машинаның ҥдірісті қысымын тӛмендететін және дӛңгелектерге кигізілетін, резеңке немесе болатты трактілерімен шынжырларымен шағын-тиеушілерімен жынтығы мҥмкіндік .Шағын-тиеуіштің жҧмыс жабдықтары, ережедегідей, автономды гидробілігімен органдардың жҧмыстарын және шӛміштің еңкеюін, тілшені кӛтеру/тҥсіруін қамтамасыз ететін, гидрожҥйесі және жҥк тілшесі, жедел әрекетті ҧстағышы, ауыспалы жҧмыс органын енгізеді. Ауыспалы жҧмыс органдарының тҥрлілігі кең және қар жинағыш қҧралдары, қайырма, сыпырғыш щеткалары, бетон араластырғыш, бҧрғылау, ор қазушы, гидробалғалар, дискті аралар, дірілмен таптағыш, фрездер, «қайтымды қалақ» аспалы экскаватор, грейферлі және айырлы ҧстағыштар, фронталды және бҥйірлі тҥсірушісімен әртҥрлі кӛлемді шӛміштерін енгізеді және жеткілікті кең.Жҧмыс жабдықтарының компоновкасы тҥрлері бойынша борттық айналымымен қазіргі шағын-тиеуітерді ҥш топқа біріктіруге болады.Тілше тҥріндегі П-тҥрдес аса таратылған, жедел әрекетті ҧстағыш пен жҧмыс органымен оның кермесі оператор кабинасының алдыңда тікелей машинаның осіне кӛлденең орналастырылған (3.19 сурет). Бҥйірлі тақташаларының артқы соңдары тілшелері шарнирлі шағын- тиеуіштің кҥш рамасының жоғары порталына бекітіледі, ол моротлы бӛлігінде арка тәріздес кабинаның артыңда орналасқан. П-тәріздес тілше жҧмыс аймағының жақсы шолуын және кҥш қҧрылымының сенімділігі мен салыстырмалы қарапайымдылығын қамтамасыз етеді. Жетіспеушілігі, кабинаға кіру мҥмкіндік гі тек қана тіке панелі арқылы ғана болып табылады, ӛйткені жан-жақтан кабина бҥйірлі тілше балкаларымен, ал артынан – қозғалтқышпен жабық.П-тәріздес тілше кӛтеру және тҥсіруі кезінде оған параллельді- тҥсу қозғалысын қамтамасыз ететін, паралеллограмды тҧтқалы механизмінің тҥйіні болып табылатыны аса ыңғайлы (3.20 сурет). Осы кезде тілшені бекіту механизмі аса кҥрделі, бҧл тҥсіруі кезінде шӛміштің шығуын кӛтеру, тҥсіру және жоғарлатуы кезінде шӛміштің бағытын сақтауымен орнын толтырады. Тілше тӛрт тҧтқаларымен тиеушінің кҥш қаңқасына бекітіледі (әр жағынан екі бойынша). Тілшенің кӛтерілісі кезінде тҧтқалары рамаға оларды бекіту нҥктесіне тиесілі айналады және жҧмыс органының тілшесіне бекітілген тілше ҥшкіл орамалын бекіту топсаларын кӛтереді.Бірарқалықты жебе – кӛтеру/тҥсріу гидроцилиндріне шарнирлі тірелетін және тиеуші рамасының порталындағы осіне бір соңымен бекітілген, кҥрделі кеңістікті қҧрылымы (3.21 сурет). Осындай жебенің басты басымдылығы бҥйірлі есігі арқылы тиеушінің кабинасына шығу мҥмкіндігі болып таыблады. Сол уақытта машинаның рамасына жҥктеменің симметриялық емес қосымшасы қосымша бҧралатын және аударатын сәттерінің пайда болуын келтіреді, бҧл тиеушінің тҧрақтылығы мен металлқҧрылымының мықтылығына жоғары талаптарын ҧсынады. Гидросорғышымен отындық қозғалтқышы тиеушінің артқы бӛлігінде орналасқан. Артқы терезесі арқылы жҥргізушіге шолуын қамтамасыз ететін тырысуы мен биіктігі бойынша шектеуіші қҧрастырушыларды қозғалтқышты тӛмен орналастыруына мәжбҥрлейді, бҧл тура емес бетінде жҧмысы кезінде астынан зақымдарынан оның қорғанысын қажетті жасайды. Бҥйірінен және ҥстінен кҥш орнатуы шудың деңгейін тӛмендететін, қақпақшасымен жабық. сурет. Шағын тиеушінің жебені кӛтеруінің параллелограмдық тҧтқалы механизмі:1 – раманың кҥш панелі; 2 және 5 – жебені кӛтеруінің параллелограмдық механизмінің тҧтқалары; 3 - П-тәріздес жебе; 4 - ҥшкіл; 6 – жебені кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрі Жӛндеу мен қызмет кӛрсетуі кезінде агрегаттар мен тҥйініне қол жетімділігі кабина мен қақпаны аударуымен және моторлық бӛлігінің компоновкасын оңтайландыруымен қамтамасыз етіледі.Басқару органдары, бақылау қҧралдары мен индикаторлары қауіпсіздік тҧтқасымен жабдықталған, операторлық орынының шынтақшаларда және фронталды кіріс жақтары бойынша орналасқан.Кабинадан шыққанда, оператор тҧтқаны жан-жаққа немесе ҥстіне жылжиды, сонымен бірге қозғалтқыш тоқталады және басқарудың барлық органдары блокталады немесе аялдамалық тоқтауыштары қосылады.Шағын-тиеушінің техникалық мҥмкіндіктері осы тҥрдің басқа машиналары сияқты кӛрсеткіштерінің жинақтарымен сипатталады; кӛптеген параметрлер арасындағы байланыстары қанағаттанарлық нақтылығымен сандық сипаттамаларына ереді. Жҥккӛтергішпен аудару жҥктемесімен байланысын қҧрайды: сурет. Жебемен бірарқалықты ассмиетрлік орналасқан шағын-тиеуші Fonp = 1,924q1,007, (3.16)мҧнда Fonp – аударылған жҥктеме, кг; q - жҥккӛтергіш, кг.Біршӛмішті фронталды тиеушінің ӛндірісі. Біршӛмішті фронталды тиеушінің тиеу-тҥсіру жҧмыстарының ӛндіру технологиясы осы тҥрден байланысты емес, сондықтан ӛндірудің пайдалануы тиеушілердің барлық тҥрлері ҥшін жалпы теңдеу бойынша есептеледі П – машинаның пайдалану ӛнідрісі, м3/ч; Кковша- «телпегімен» шӛміштің сыйымдылығы, м3 (30 т дейін шамасымен тиеушілер ҥшін Пковша = 0,0002G - 0,1606; 30 т жоғары - Пковша = 0,0009G + 2,1697); G –тиеушінің шамасы, кг; езап – шӛмішті толтыру коэффициенті (3.6 кесте); кусл – жҧмыс жағдайының коэффициенті (1 – ашық ауа райы мен жақсы кӛрінімділігі кезінде; 0,85 – нашар ауар райы мен жаман кӛрінімділігі кезінде); кв – смена уақытын пайдалану коэффициенті; Тцикла – практиктердің бағалауы бойынша циклдің ҧзақтығы 0,45... 0,55 мин тең. Циклдің ҧзақтығын теңдеу бойынша бағалауға болады ^Цикла ^внедр + ^зап + ^отх + кестеАртығымен жҥктелген материалдарының физикалық қасиеттері Материал Тығыздылығы, кг/м3Табиғи еңкеюінің бҧрышы, град.Толтыру коэффициен тіЖаңа жауған қар20018-201,1Торф қҧрғақ40020-451,0Топырақ қҧрғақ115020-451,0Әктасты шағыл153035-401,0Қҧм қҧрғақ155020-301,0Асфальт160035-401,0Қиыршық тас қҧрғақ165030-450,85Балшық ылғалды168025-301,1тақтатас280035-401,0Магниттік теміртас320430-501,0 мҧнда ^внедр – материалдың ҥйіндісіне шӛмішті енгізу уақыты; ^зап – шӛмішті аударуына уақыт; ^отх – ҥйіндісінен тиеушінің ӛтуіне уақыт;^выгр – шӛмішті тҥсіруіне уақыт; ^ман – оңтайлауына уақыт; ^подх – ҥйіндісіне тиеушінің жақындауына уақыт; ^пер – цикл аралығында басқару органдарының ауысуына уақыт; (3.19)(3.20)(3.21)(3.22)(3.23)(3.24)(3.25) мҧнда /ковша – шӛміштің ернеуінен артқы қабырғасына дейін қащықтығы; ивнедр – материалға шӛмішті енгізу жылдамдығы; f3anZ, f3anH– оның айналуының Н-механимзі мен Z-механизмімен сәйкес тҧтқасымен шӛмішті толтыру уақыты; ^цил – шӛміштің айналуының гидроцилиндрінің ішкі диаметрі; ^шт – шӛміш айналуының гидроцилиндрінің шток диаметрі; h^.^ - енгізу жағдайынан шӛмішті аудару кезіндегі гидроцилиндрдің штогының жҥрісі; Ртеор – шӛміш айналымының гидроцилиндрлерін қоректенетін, сорғыштардың теориялық ӛндірісі; поб – сорғыштардың кӛлемді ПӘК ; ?выгр^ ?выгрИ - оның айналуының тҧтқалы Н-механимзі мен Z-механизмімен сәйкес шӛмішті тҥсіру уақыты; £подх – тиеу орнына тҥсіру орнынан қашықтығы; иподх – тҥсіру орнынан тиеу орнына жылжу кезіндегі тиеушінің жылдамдығы; £отх – тиеу орнынан тҥсіру орнына қашықтығы; иотх – тиеу орнынан тҥсіру орнынан жылжу кезіндегі тиеушінің жылдмдығы; hm.rap – тҥсіру жағдайынан шӛмішті аударуы кезіндегі гидроцилиндр соташығының жҥрісі.Теңдеулерден кӛрінгендей, шӛміштің аударуы мен тҥсіру ҧзақтығы оның бекітуінің тҧтқалы механизмі сызбасынан байланысты. Z- механизмінде шӛмішті аударуы шӛміштің айналымының гидроцилиндрлерінің піспекті қуыстарын маймен толтыруы кезінде ӛткізіледі, ал И-механизмінде – штокты. Тҥсіру кезінде қуыстарды толтыру тәртібі қарама-қарсысына ауысады. Басқару органдарын қайта қосу және маневрленуі цикл аралығында 2 бастап 6 дейін жҥргізушінің біліктілігінен байланысты алады. жҧмыс циклінің операцияларын тиеушімен орындау жылдамдығын бағалауы кезінде, материал ҥйіндіге шӛмішті енгізуі біліктің жылдамдығымен басталатынын қабылдауға болады, бҧл шамамен ІІ тапсыруына сәйкес келеді; шӛмішті аударуы кетудің басталуымен бірлескен; кету мен келудің жылдамдықтары бірдей (бҧл тура жолда рҧқсат етіледі). (3.26) (3.27) Сонымен бірге, кету және келу жолдары тиеуге автокӛлікті жіберу тәсілдері мен мекенінің ерекшеліктері ҥшін әртҥрлі қашықтығында бола алады (3.7 кесте). Тиеушілердің техникалық сипаттамалары кесте Маркасы Айналу тәсіліЖҥк кӛтергі штік, кгТҥсір у биікт ігі,ммҚуатт ылығы,кВт Шамас ы,кгПУМ-500Борттық500199022,02400БАРС (ТО-31)»600247018,02500СММ-750»750234044,03250МКСМ-800»800241034,02845 ДЗ-133Алдыңғыдӛңгелектер 750 2600 57,4 4670А-208 (Амкодор)Борттық800245040,53200ПК-3.00 (МоАЗ)»1000220041,03100А-322 (Амкодор)«Сынғыш» рамалары2200275059,59000ТО-30-3Сол2200270056,67500ЭТМ-213Барлықдӛңгелектер2500400057,48400ТО-18Д«Сынғыш»рамалар2700280077,212000ТО-25 (Амкодор)Сол30002830122,1015ПК-271»3000283077,28900ТО-18Б (Амкодор)»3300280095,51123ЗТМ-216»3500270077,09500ТО-28 (Амкодор)»4000317095,51300П-4.01.01»40003060132,1790ТО-40»72003500198,2820МоАЗ-4048 (МоАЗ)»75003450257,2950ТО-27-2А (Амкодор)»80003400246,2900БелАЗ-7821 (БелАЗ)»100003800312,547700 Автотиеушілер. Автотиеушілер (3.22 сурет) жҥк теміржол станциялар мен порттарында, ӛндірістік және саудалық кәсіпорындары, қҧрылыстарда, ашық және жабық қоймаларда бӛлшектеп жҥктерді артық тиеу ҥшін тағайындалған. Аталуы, олардың жҧмыс жабдықтары жҥк автокӛлігінің кҥшейтілген және қысқартылған шассиіне монтаждалған уақыттарынан машиналардың осы тҥрлеріне бекітілген. Бҥгін автотиеушілердің басты айрықша ерекшеліктері жҥккӛтергіш маята (немесе рама) болып табылады, онда жҥкҧстағыш органдары монтаждалады. Мачта бағандарының астыңғы соңдарымен автоктиеушілердің рамасна бекітіледі (3.23 сурет) және гидроцилиндр немесе бҧрандама механизмдерінің еңкейтілген немесе тік жағдайында ҧсталады. сурет. Автотиеушінің қҧралы:1 – айырлық тарту; 2 – жҧмыс органының бекітілуі ҥшін кҥймеше; 3 – телескопиялық мачта; 4 – кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрлері; 5 – мачта еңкеюінің механизмі; 6 – жҥргізушінің кабинасы; 7 – моторлық бӛлігі; 8- ауырлығы; 9 – базалық шасси рамасы сурет. Дӛңгелектермен басқаруының қӛлдік гидроцилиндрі. Мачта гидроцилиндрлері мен жазықты роликті тізбектерінен біріккен полиспасттармен немесе жылжымалы телескопиялық гидроцилиндрлерімен,бірнеше телескопиялық қосылған секцияларынан тҧрады. Мачтаның бағыттары бойынша кҥймеше кӛтеріледі және тсҥеді, оған жҥкҧстағыш органы бекітіледі: айырлар, жҥккӛтергіш ілмек немесе траверса. Автотиеуіштер беріліктің автоматты қорапшасы мен гидротрансформаторымен гидромеханикалық трансмиссиясы мен отындық қозғалтқыштарымен жинақталады. Жетекші тек қана алдағы кӛпірі болып табылады, ӛйткені тасымалданған жҥгінің шамасы арқасында онымен қамтамасыз етілетін тартылу кҥші тура беттері бойынша тасымалдау ҥшін қалдырады, онда автотиеушілері жҧмыс істейді. Маневрленуі гидроцилиндрлерімен басқарылған, тек қана артқы дӛңгелектерімені ске асырылады (3.24 сурет).4.тарау. ҚАДА ҚАҒУ ЖАБДЫҒЫ МЕН МЕХАНИКАЛАНДЫРЫЛҒАН ҚҦРАЛЫ ҚАДА ҚАҒУ ЖАБДЫҒЫ Қада қағу жабдығы инженерлік қҧрылымдарының топырақты негіздерімен ҥш және одан да кӛп метр тереңдігінде жатқан, топырақтың тығыз қабаттарына жҥктеудің бӛлігін тапсыруы немесе топырақты бӛктерінің сырғып тҥсуін ескертуі мақсатымен тіреуіш, шпунт және қабықшаларын топыраққа тҥсіруі ҥшін қолданылады. Мәңгі тоң топырақтарында қада қағу қҧрылысы тҧрғын және ӛндірістік ғимараттарын жылжуы мен оның ерітуін алдын-алуының қымбат емес тәсілдеріне тиесілі және ӛндірісті игерілгендерінен бірі болып табылады. Қада қағу жабдығы копра, балға және кҥш орнатуларынан тҧрады.Қада қағу балғалары. Тіреулер, пайдалану білігінің тҥрі бойынша ерекшеленетін, қада қағу балғалары кӛмегімен топыраққа тҥсіреді (4.1 сурет). Механикалық балға бағыттар бойынша жылжыған, ауыр металлдық екпінділерінен («бабалар») тҧрады. Жҥкарбамен ӛткізілген арқандық-блокты механизм, 4...5 м екпіндісін кӛтереді, сол жерден ӛзіндік салмағының әрекетінен тіреудің басына тҥседі. Қазіргі транспорттық қҧрылысында механикалық балғалары бҧрыштарымен екпіндіні тҥсіруі кезінде тиімді еместігі мен соққылардың шағын жиілігі, тӛмен ПӘК ҥшін пайдаланылады.Тікелей әрекетті буауалы балғасы (4.2 сурет), ӛзімен цилиндрлік стақанын ҧсынатын, балғаның еркін тҥскен корпусының соққы энергиясын екпінділерін соққылауы ҥшін пайдаланылады, оның тҥбі екпінді ретінде пайдаланылады, ал қабырғалары буауалы камерасын қҧрастырады. Камераға ҥстінен кіретін піспектің штогы кӛтеруші металлоқҧрылымна бекітіледі.4.1 сурет. Әрекет ету принципі бойынша қада қағу балғаларының жіктеулеріПЕРЕВОД:Свайные молоты – тіреу балғалар Механические – механикалық Паро-воздушные – буаалық Вибро-погружатели – діріл тиетуДизель-молоты – отындық-балғалар Простого действия – қарапайым әрекетті Двойного действия – екі есе әректті Простые – қарапайымПодрессоренные – рессоржасанғы Вибромолоты – діріл балғалар Штанговые – штангалық Трубчатые - қҧбырлық   Тығыздалған бу немесе ауа штокты қуысына жіберіледі және тіреуішке дейін корпусты кӛтереді, осыдан кейін қуыс атмосферасымен қосылады, ондағы қысымы тҥседі және корпус, еркін тҥсе отырып, тҥбімен екпіні бойынша соғылады. Осы машиналарындағы энергия мен соғылу жиілігі корпустың шамасы мен жҥрісімен анықталады және реттеле алалмайды, ал еңкейтілген екпіндерінің қағулары кезінде олар аз тиімді.Қос әрекетті буауалық балғасы (4.3 сурет) осы жетіспеушіліктерінен айрылады. Піспектің бос және жҧмыс жҥрістері қысымды бу немесе ауа әрекеттерімен жасасылады, оның берілуі арнайы таратушымен реттеледі. Піспектің тӛменгі бӛлігі қаданың басына соғу энергиясын жіберетін екпіндісімен кҥшейтілген. Буауа балғаларының тӛмен ПӘК мен абажадай бугенераторлық немесе компрессорлық жабдықтарының қажеттілігі қазіргі уақытта транспорттық қҧрылысында оларды пайдалануынан бас тартуына әкелді. Бірақ бу мен қысымды ауаның экологиялық жиілігі, бір жағынан, отындық жанармайының пайдаланылған затының улануымен бірге тҧрақты ӛскен қҧны да, басқа жағынан, жақын болашақта оларды пайдалануын бәсекеге қабілетті жасай алады.Отындық балғалар сенімді, пайдалануда қарапайым және қосымша энергокҥш жабдықтарын талап етпейді, бҧл оларды бҥгін қҧрылыста аса білгілі етіп жасайды. Штангалық отындық-балғаларында (4.4 сурет) жылжымалы цилиндр піспекті блоктарымен қосылған, екі бағытталған цилиндрлік штангалары бойынша сырғанайды. Штанганың бос соңындары ҧстағыш қҧралымен жабдықталған траверсамен қосылған, оған жылжымалы цилиндр бекітіле алынады. Тҧтас піспекті блок арнайы шарнирлік тіреуіштері кӛмегімен, тіреудің басына орнатылады, балға мен тіреуштің мҥмкіндік ӛстік сәйкессіздігінің орнын толтырады. Жылу айналымын жақсартуы ҥшін піспектің ішкі қуысы бар. жылу бҥріккіші мен жанармайды жіберу жҥйесі піспекті блогында монтаждалады. Цилиндрдің тҥсуі кезінде піспек оның тесігіне кіреді және цилиндрдің ішінде болған ауаны қысады. Цилиндрде шашырауы мен жануынан кейін цилиндрді ҥстіне лақтырып, бір уақытта тіреуішті бітейтін жану қоспасының жарылуы ӛтеді. Ҥстінгі жағдайында цилиндр ілмекпен алынады және келесі соққыға дейін ҧсталады. Ҥздіксіз режиміндегі жҧмысы да мҥмкіндік .Қҧбырлы отындық балғысында (4.5 сурет) да ішкі жану қозғалтқышының принципі пайдаланылады, бірақ қҧрылымды ол басқаша іске асырылған. Копраның штангасында орнатылған жылжымалы цилиндрі тӛс арқылы тіреуіштің басына бекітіледі. Тӛс пен тіреуіш соққының бағытынан балғының осінен мҥмкіндік бас тартуының орнын толтыратын салалық беттеріне қосылады. Тӛс – тіреуіш жағынан цилиндрдің тесігін жабатын және соққылы піспектері кезінде остік бағытында цилиндрге тиесілі тасымалданатын металлдық тығыны. Оның цилиндрден тҥсуі белгілеуіш қҧралымен ескертіледі. Цилиндр мен тӛс арасындағы цилиндрлік саңылауы компрессорлық щеңберлерімен тығыздалған. Тӛстің жазықты тӛменгі шетжағы тіреуіштің басына бекітіледі, ал цилиндрдің ішінде болған оның ҥстіңгі шетжағында салалық тереңдігіне тіреледі.Балғаның соққы бӛлігі болып табылатын және цилиндр бойымен еркін жылжитын піспек, астыңда тӛстегі теңқашықтықты тереңділігімен, дӛңес жартылай салалығымен аяқталады. Астына жылжуы кезінде піспек жанармайды жіберу сорғышын қосады, ол, цилиндрге тҥсе отырып, тӛстің тереңдігіне жиналады. Піспектің салалық басы, тӛстің бетіне соғылып, жанармайды қысымды және қызылған ауада шашырайды, осының нәтижесінде жанарауалық қоспасының пайда болуы мен жануы ӛтеді. Жарылудың кҥші піспекті ҥстіне, ал тӛс – тіреушітің қағуымен ілесіп, астына итере отырады.Штангаларымен салыстырғанда қҧбырлыбалғалар бірнеше рет ҥлкен соққы энергиясымен иеленеді, ӛйткені қысымның аз сатысы кезінде (екі есе) және соққы бӛлігінің кӛтерілу (30...40%) биіктігі кезінде жҧмыс істейді.Дірілмен батырғыш (4.6 сурет) сумен қаныққандық жағдайында саздақ және қҧмды топырағымен басымды, жеңіл қабығында және тығын, тіреуішті тиеу ҥшін пайдаланады. Тіреуіш бойының осімен бағытталған және тербеліспен тудырылған, жоғары сапалы тербелістері ол арқылы топыраққа жіберіледі және ҥйкеліс кҥштерін тӛмендетеді және топырақ пен тіреуіш беттерінің бӛлшектері арасында бекітуін тӛмендетеді. Тіреуіштің тҥсірілген тәсілі тербеліс жиілігіне және тік статикалық жҥктеуінің шамасына пропорционалды, сондықтан ол қосымша жҥк пен ӛзінің шамасының әсерімен топыраққа тиеледі.Тҥйіндерінің қатты қосылуымен қарпайым тербеліс тиеуіштері емес қҧрылымымен ерекшеленеді. электроқозғалтқыш әртҥрлі бағыттарында бірдей жиілігімен айналған, дебалансты жетектерінің жҧп санымен бағытталған әрекеттерінің тербеліс корпусында орнатылған. Тербеліс тіреуішке киілетін басына бекітіледі және белдікті, тізбекті немесе тісті трансмиссиясының электроқозғалтқышынан әрекетіне келтіріледі. Қарапайым тербеліктерінде амплитуда, тербеліс жиілігі мен шамасы реттелмейді, бҧл топырақтың қасиеттері мен тіреуіштің шамасына тербелісті кҥрделетеді. Осыдан басқа, осындай тербеліс тиеушілері ҥшін тек қана тербеліс тҧрақты орындауындағы электроқозғалтқыштары ҥшін ғана қолайлы.  Қосымша серіппе салу жҥгімен тербеліс тиеушілерінде электроқозғалтқыш қосымшатиеуіш рӛлін ойнайтын, жаппай ауыспалы плитасында бекітіледі. Тербелістің корпусы тіреуіштің басында орнатылған және серіппелі амортизаторлары арқылы плитамен қосылған. Электроқозғалтқышқа жіберілген, жаппай серіппе мен тербелістің серіппелі амортизаторының арқасында, мағыналы аз, ал плитаның шамасы тіреуіштердің тиеуін себептеседі. Әртҥрлі шамадағы ауыспалы плиталарды орната отырып, топырақтың сипаты мен тиеушінің шамасымен тербелісті ҥрдісінің параметрлерін алуға болады. Осы мақсатында тербеліс амплитудасы мен мәжбҥрлейтін кҥшінің ӛзгерісіне жол беретін эксцентриктерінің қҧрылымдарына қызмет етеді. Осындай тербеліс тиеушілеріндегі тербеліс пен электроқозғалтқыштарының білігі арасындағы ось аралық қашықтығы тҧрақты емес, бҧл оның параметрлерін жобалауы және трансмиссиясын таңдауы кезінде есепке алынады. Тӛмен жиілікті және жоғары тиілікті тербеліс тиеушілерін ерекшелейді, олардың жҧмыс жиіліктерінің диапазоны сәйкесінше 5....12 және 30....43 Гц шегінде жатады.Гидробілігімен тербеліс тиеушілері (4.7 сурет) экскаватордың немесе кранның ілмегіне ілінеді және электробілікті орнатуларына тағайындауы бойынша ҧқсас тҥйіндерінен тҧрады. Кранның жебесіне немесе экскаватордың тҧтқасына ілінген жҥк сақинасы тербеліс оӛшауланған траверсасына бекітіледі, ол шымыр кӛпшігі кӛмегімен тіреуішпен қосады және оның тербелісі мен жҥктеуіне жібереді.Тербеліс тиеушісі тербеліс пен соққылары есебінен тіреуішті бітейді. Кешенді әсері оларға тиімділігін, басқаларға қарағанда ҥлкен«таза» тербеліс тиеушісін немесе тек қана соққылы әрекетті заттарын қамтамасыз етеді. Осының арқасында олар қабықшалы және жазықты тіреуіштерін бітеуге және аса тығыз байланыстар мен байланысты емес топырақтарындағы тӛстерін бітеуге мҥмкіндік . Олардың жҧмыс режимі топырақтың беріктігін, соққы бӛлігінің қатты ілмегін және бас пен соққы бӛлігінің думандары арасында тесігімен анықталады.Тербеліс тиеушінің соққы бӛлігінің шамасы тиелген элементінің шамасынан 150% кем емес қҧрылуы қажет. 4.5 сурет. Қҧбырлы отындық – балға:1 – тіреуіштің басы; 2 - тӛс; 3 – жанармай қҧбыры; 4 – жанармай сорғышы; 5 – жанармай сорғышын қосу тҧтқасы; 7 - пәспек; 8 – ж.карбаның арқанына піспекті бекітуі ҥшін тесігі; 9 – думандысалалық басы; – сіңірілетін-шығаратын келтеқҧбыры; 11 - цилиндр; 12 - тіеуіш  4.7 сурет. Серіппе салынған жҥгімен дірілмен батырғыш:1 – базалық машинасына ілуі ҥшін тҧтқасы; 2 – жҥкті сақинасы; 3 – тербеліс оқшаулағын траверса (ол дірілмен батырғыш жҥк); 4 – тербеліс оқшаулағын кӛпшігімен рама; 5 – тербелістердің рамасы; 6 – тісті редукторымен тербеліс корпусы; 7 – тіреуіштің гидроҧстағышы Аталғандарынан басқа тіреуішті қысу мен бҧрмалау әдістері, сонымен бірге оларды ҧңғымалардың қҧбырларында қалыптастыруы қолданылады.Копралар. Копра деп бітелген тіреуіштерін шығару және бітеуді бағыттау тапсырмасы, тіреуіште тіреуіштің балғасының монтажы, бітеу алдыңда тіреуішті жазу ҥшін тағайындалған металлдық қҧрылымын атайды. Копралық орнатуы (4.8 сурет) шассидегі немесе тіреуіштердегі айналмайтын немесе айналатын платформаларынан тҧрады, онда салмаққа қарсы, басқару органдарымен кабина, моторлық бӛлігі және мачта (копер) орналасқан. Мачта шарнирлі тіреуіш секциясының платформасына бекітіледі, ал оның еңкею бҧрышы гидроцилиндрімен жазылады. Мачтаның ҥстіңгі бӛлігінде оларды кӛтеру және тҥсіру ҥшін, сонымен бірге тіреуіш пен балғаны орнату ҥшін жҥк блоктары мен басы монтаждалған.Копралық орнатулар бірнеше белгілері бойынша жіктеледі (4.9 сурет). Қарапайым копралар айналмайтын платформасына монтаждалады, оған қатты мачта бекітіледі. Оның еңкеюінің бҧрышы осы орнатуларында реттелмейді. Жартылай әмбебапты копралар, әдеттегідей, еңкейтілген мачтасымен айналмайтын платформасында және еңкейтілмейтін мачтасымен айналатын платформасында ышғарылады. Әмбебапты копраларында ӛзіндік жҥріс шасси мен ӛзгертілген шығуымен еңкетілген мачтасы, айналатынплатформасы бар. мамандандырылған копралар кез келген жоғарыда аталған топтарының белгілерін ҥйлестіре алады және, осыдан басқа, қосымша мҥмкіндік ктері бар, ӛйткені нақты жҧмыстарын орындау ҥшін арнайы шығарылады. Еңкейтілмейтін мачтасымен копралар тік тіреуіштерді бітеу ҥшін қолданылады, ал еңкейтілетін мачталарымен копралары – қабықшалар мен тӛстер, тік және еңкейтілген тіреуіштерін тиеу ҥшін қолданылады. сурет. Копралық орнатуларының жіктеуі ПЕРЕВОД:Копралық орнатуларЖҥріс жабдығы – Мобильділігінің деңгейі – Жҧмыс жабдығының білігі– Жҧмыс жабдығы- Катоктарда – Ресльсодӛңгелекті жҥріс – Пневмодӛңгелекті жҥріс – Шынжырлы жҥріс – жылжымалы – ӛзіндік жҥрісті – механикалық – электрлік – гидравликалық – пневматикалық – қҧрастырылған – қарапайым – жартылай әмбебапты – әмбебапты – мамандандырылған Копралық орнатуларының жҥріс жабдықтарының тҥрлері қолдануының болжамды облысының талаптарымен анықталады. Катоктар мен рельсдӛңгелекті жҥрісі ауыр жабдықтар ҥшін келеді, сирек орыннан орынға ауысады, ӛйткені осы жағдайда тіреуіш бетінің дайындығы – еңбекті және қымбат іс-шара. Тиесілі ҥлкен емес орнатулар, әдеттегідей, пневмодӛңгелекті жҥріс жабдығымен жабдықталады (жиі автокӛлікті шассиінде пайдаланылады), осының арқасында мағыналы қашықтығында жеңіл аударыла алады, бірақ әлсіз тіреуіш беттерінде пайдаланылады.Қҧрылыста аса белгілі шынжырлы копралық орнатулар бар, ӛйткені олар жҧмыс алаңының туралығы мен тіреуіш бетінің сапасына аз талап етілген және мобильділігінің жоғары деңгейінде жеткілікті ерекшеленеді.Модильділік деңгейі бойынша жіктелуі копралық орнатуларының екі тҥрін кӛздейді: жылжымалы, тіркеп сҥйреу деп аталатын, жҥріс жабдығының ӛзіндік білігі жоқ, және ӛзіндік жҥріс, ӛзіндік дислокация орнын ауыстыруға мҥмкіндік . Ӛзіндік жҥрісімен жылжу қашықтығы әртҥрлі жҥріс жабдықтары ҥшін қатты ерекшеленеді. Осы қатынасында аса аз мобильді рельсодӛңгелекті машиналар, олар тек қана жҧмыс алаңының шегінде жылжи алады. Аса мобильді шынжырлы орнатулар, олар бірнеше километрдегі қашықтықтарын ӛзіндік жаба алады. Максималды жылжуымен, пневмодӛңгелекті копралары ерекшеленеді, оларда ӛз жҥрісімен аударуының қашықтығы бойынша шектеулері жоқ. Жҧмыс жабдығының кез келген білік тҥрімен копралық орнатуының таңдауы оның пайдалану шарттарымен мәжбҥрлейді, бӛлшектеп алғанда, жӛндеу және қызмет ету, пайдалану мәселелері бойынша білікті кеңес беру қол жетімділігі, қосалқы бӛлшек қоймалары мен жӛндеу базаларынан қашықтауы, энергиямен жабдықтауының бӛтенкӛздерінің болуы және т.б.Механикалық білігі қарапайым, сенімді және жӛндеуге қабілетті (осы жағдайда жӛндеуге қабілетті деп ӛз кҥшімен орнында жӛндеу мҥмкіндік гі тҥсіндіріледі). Оның жетіспеушіліктері санына – ыңғайсыздығы мен басқару тҧтқаларымен манипуляциялау кезіндегі ҥлкен кҥштері, жоғары еңбек сыйымдылығы мен техқызмет кӛрсету жиілігі, сонымен бірге майлайтын материалдарының тҧрақты қолдануынан ортаның ластану қауіпі.Электрлік білік басқаруында ыңғайлы (сонымен бірге ол автоматтандырылған), қарапайым, сенімді және экологиялық қауіпсіз. Оның жетіспеушіліктеріне тоқпен зақымдануы, жӛндеуге тӛмен қабілеттілігі, механикалық білігіне қарағанда аса жоғары қызметкерлердің біліктілігіне талаптары жатады.Гидравликалық білігі басқаруында ыңғайлы, сенімді, қызметкерлер ҥшін қауіпсіз және жеңіл автоматтандырылады. Оның жетіспеушіліктері арасында – жоғары экологиялық қауіпі және тӛмен жӛндеуге қабілеттігі.Пневматикалық білік басқаруда ыңғайлы, жеңіл автоматтандырылады, қарапайым, сенімді, жӛндеуге қабілетті, қызметкерлер ҥшін қауіпті және экологиялық, гидравликалыққа қарағанда аз қауіпті. Оның негізгі жетіспеушілігі абажадай және шу компрессорлы жабдықтары, сонымен бірге атқарушы механизмдерінің қолайсыз ҥлкендігі болып табылады.Аралас білік біліктердің әртҥрлі тҥрлеріне тиесілі элементтерінен тҧрады. Аса белгілі электромеханикалық, электрогидравликалық және пневмогидравликалық біліктері. Электромеханикалық біліктері келтірілген жҧмыс органында монтаждалған, механикалық редукторымен электроқозғалтқышының комбинациясын ҧсынады. Сонымен бірге айналған біліктер, тізбектер және т.б. ҥлкен қашықтықтарына механикалық энергиясын жіберуі рҧқсат етілмейді. Электрогидравликалық және пневмогидравликалық біліктері, әдеттегідей, гидравликалық біліктері болып табылады, олардың таратушыларына басқарушы белгілері бір жағдайда электрлік тоғымен,ал басқасында – қысымды ауамен жіберілетіні болып табылады. Аралас біліктерінің қазіргі қада қағу жабдықтарындағы кең пайдалануы, олар әртҥрдегі біліктерінің жетілдіктерін біріктіреді және олардың жетіспеушіліктерінен еркін болуымен шартталған.МЕХАНИКАЛАНДЫРЫЛҒАН ҚҦРАЛМашиналардың қолдануы ҥлкен шамаларынан, қуаттылығынан және жҧмыстарды орындау технологиясына қабілетсіздігі ҥшін мҥмкін емес з шарттарындағы орындалған, шағын кӛлемді қҧрылыс, жӛндеу және әрлеу жҧмыстары ҥшін механикаландырылған қҧралын қолданады. Транспорттық қҧрылысында бҧрғылау, кесу және цементбетонды бҧзу, асфальт және мықты топырақтары ҥшін пневматикалық қҧралы аса белгілі. Нарықта шағын габаритті, шулы емес және экономикалық отындық және бензиндік электростанциялары мен майсорғышты орнатуларының пайда болуы ішкі жануының ӛзіндік қозғалтқышымен қҧралы, сонымен бірге электрлік және гидрокӛлемдік білігімен қҧралдарын кең пайдалануының басталуын салады. Қҧрал білігінің тҥрі оның сыртқы тҥріне, сонымен бірге қауіпсіздік пен қолдану ыңғайлығында әсер береді.Электроқҧралы аса жеңіл, кешенді және ыңғайлы, бірақ ол 380 В қуаттылығымен ҥш фазалық электрлік тоқ кӛзінің болуын және электрлік тоқтың зақымдауынан қорғаныс шараларын қолдануын талап етеді. Жарылуға қауіпті заттар мен жеңіл ҧшақтанатын заттарының булар ауасындағы болуы кезінде, шаңдануы мен жоғары ылғалдылығы шарттарындағы электроқҧралымен жҧмысы шектеледі немесе рҧқсат етілмейді.Пневматикалық қҧралы аса ауыр және шулы, тек қана компрессормен бірге жҧмыс істейді, жуан ауаӛткізгіш шлангіден аз жылжымалы (4.10 сурет). Осымен бірге ол қауіпсіздіктің ерекше шараларын талап етпейді, экологиялық-, ӛрт- және жарылысқа қауіпсіз, желдетуі жоқ, тығыз кеңістігіндегі жҧмысы кезінде таза ауаның тҧрақты ағымын қамтамасыз етеді. сурет. Екі шойбалғаларымен ауа компрессорының жҧмысы сурет. Екі шойбалғаларымен майсорғыш орнатуларының жҧмыстары Гидравликалық қҧралы (4.11 сурет) шусыз (егер де майсорғыш орнатуын санамағанда), жеңіл, кешенді және тасымалдылықты (сҧйықтың жоғары қысымы арқасында), бірақ екі шлангты сорғыштарымен қосылған және қоршаған орта ҥшін потенциалды қауіпті (апат жағдайында). Осыдан басқа, оның пайдалануы қымбат жҧмыс сҧйықтарының жҧмыс денесі ретінде пайдалануы ҥшін қымбат.Ішкі жануының автономды қозғалтқышы бетон бҧзғышы мен ауыр шойбалғалары сияқты (4.12 сурет), механизацияланған қҧралының аса ауыр тҥрлері кешендіріледі. Осындай білігінің басты қҧралы қандай да бір энергияның бӛтен кӛздерінен қҧралдың толық тәуелсіздігі болып табылады, ал басты жетіспеушіліктері – кӛп шамасы мен шудың жоғары деңгейі.Механизацияланған қҧрылыс қҧралының қабылдау саласы:бұрғы – бетонды бҧзу;перфоратор – бетонды бҧрғылауы;шойбалға – бетон, асфальт, топырақты бҧзу; топырақты тығыздау;дискті ара – бетон, асфальт, арматураны кесу; құрылыс пистолет – дюбельдерді қағу; сорғыш – суды тарту. сурет. Жанармай қозғышымен 24 кг салмағымен автономдық бентон сындырушы Бҧрғылар 90 мм дейін диаметрімен бҧрғылау ҥшін тағайындалған. Бҧрғылаудың тиімділігі қҧралды айналдыру жылдамдығының реттеу мҥмкіндік гі кезінде жоғарлайды. Металл мен ағашты бҧрғылауы кірпіш пен бетонның аса жоғары жылдамдықтары кезінде мҥмкіндік . Баяу реттеуіші мен жылдамдықтың керіқимылдауы металлдық заттардың тесіктерінде тесікті кесу ҥшін және бҧрмалары мен бҧраншегелерді желдетуі мен бҧрауы ҥшін бҧрғыны пайдалануға болады. Металл, ағаш, кірпіш және бетон ҥшін бҧрғылауы материалымен, кесілген ернеуінің геометриясымен, бҧрмалы сызығының қадамы мен бҧрмаларының кесу бӛлігі мен серіппенің диаметрі арасында ауысуының болмауымен немесе болуымен ерекшеленеді. Ҥлкен диаметрлі тесігі бар бетонында алмаз коронкалары немесеқатты еріткіштерімен қҧбырлы бҧрғылайды. Бетонды бҧрғылау ӛнідірсін жоғарлатуының тиімді тәсілі соққы бҧрғыларының пайдалануы болып табылады, ондағы бҧрғының бҧрғылау қозғалысы соққы тиімдігін қҧрайтын, ӛзіндік осінің бойымен тҥсу қозғалысымен толықтырылады. Соққылар кесу ернеулерінің алмаздық шаңдатуымен бҧрғылары мен қҧбыр бҧрғылауын пайдалануы кезінде рҧқсат етілмейді.Электрлік бҧрғылауында білік бір- немесе екі сатылы редукторы арқылы сҥмбіге айналым сәтіне берілетін, бҧрғының корпусындағы статорымен электрлік қозғалтқышымен іске асырылады. Қозғалтқыштың роторында жҧмыс аймағынан қалдықтары немесе жоңқаларын ҥрлеп ҧшыруы мен қозғалтқышты суықтау ҥшін ауаның ағынын қҧрайтын, қалақты аспабы орналасқан.Пневматикалық бҧрғыларында қысымды ауаның энергиясы сәтін бәсеңдеткішке (әдеттегідей, пленарлық) және әрі қарай – сҥмбіге жіберілетін, турбиналық немесе ротациялық қозғалтқыштарына айналдырады. Бҧрылғаның тағайындауы байланысында пайдаланылған ауа оны суыттырып, жҧмыстар аймағын тазарта отырып, шаң мен жоңқаларына алдын-ала отырып, бҧрғының серіппесін бойына лақтырады.Гидробілігімен бҧрылғыларында тӛс айналымның механикалық энергиясы сҧйыққа жіберілетін, қысымның энергияны айналдыратын кӛлемді немесе турбиналық моторымен тудырылады. Пневматикалық және гидравликалық біліктері баяу жылдамдықты реттеуге және шекті сәтінде қауіпсіздік суфталарынсыз амалдай тҧруға мҥмкіндік к береді, электрлікке қарағанда, ПӘК олар аз.Қол перфараторлары тас, кірпіш және темірбетондық қҧрылымдарында бҧрғылау ҥшін тесіктерде жиі қолданылады.Оларды мҧздалған және жоғары берікті топырақтарында бҧрғылау жҧмыстарының шағын кӛлемдері ҥшін қолданыла алады. Олар ҥшін, соққы бҧрғылауларында да, материалды бҧзуының екі тәсілдерінің байланыстыруы сипатты: жаруы – соққы мен кесу кезінде және кесуі – айналу кезінде. Егер де перфараторда тӛстің айналуы блокталса, қҧрал балға немесе қашау жҧмысының режиміне ауысады. Соққыны сӛндіру кезінде перфоратор бҧраншегелерді бҧрау және бҧрмалауы ҥшін пайдаланылады. Тӛсті айналдыру жылдамдығы мен соққының жиілігі реттеледі, бҧл жҧмыстардың әртҥрліжҧмыстарының тҥрлеріне қҧралдың бейімделуін жеңілдетеді. Перфораторлар қҧралды жедел ауыстыруы ҥшін қапсырмалар- ҧстағыштар, шаң жҧту қҧралдары, дыбыс оқшаулағыштары, тербелістен қызметкерлерді қорғауымен жабдықталады. Перфоратордың электробілігі бҧрылманың білігіне ҧқсас, бірақ аса қатты соққы жҥктеулерінің ҧзақ әрекеттеріне бейімделген. Электробілігімен перфораторлары аса ауыр жҧмыстарына есептелген. Олар жеңіл, тҧтас, шусыз пневматикалық (4.13 сурет) және гидравликалық (4.14 сурет) және жҧмыста ыңғайлы, ӛйткені электробілігі майтҥтіктерге қарағанда әрекеттерінің ҥлкен еркіндігін ҧсынады.4.13. сурет. Пневматикалық перфоратор Осымен бірге, пневмо- және гидробілігінеқарағанда, электробілігі артық жҥктеуінен қорғайтын, қорғанысқҧралдарында қажетсінеді. Шойбалғаларды қолдануы жиі бетондық және кірпіш қҧрылымдары, бетондық және асфальттық жабындылары, мҧздалған және аса мықты топырақтарын бҧзуымен шектеледі. Ауыспалы ҧштықтарын пайдалануы балғаларды пайдалану саласын кеңетеді, оларды әмбебап қҧралына айналдырады. Ҧштықтардың әртҥрлі тҥрлерімен шойбалғаларды қолдану ортасы: ҥлкен шыңдықты – бетон, гранит, мҧзды топырақтарды бҧзу, оларда арықтар мен кемерлерді ӛткізу;тар қашау – тас материалдарын жару және бағытталған бҧзуы; кең қашау – «ауыр емес» бҧзуы және асфальтобетон мен мҧзды топырақтарын ҧсақтауы; кескіш – қатты тҥрдестерін, жабындылар мен мҧзды топырақтарын «ауыр» бҧзуы; топырақ бойынша тар қалақша – топырақты қазу және жҧмсарту; қалақша-балта – топырақты жҧмсарту және тамырларын кесу; асфальт бойынша кең қалақша – асфальтбетондық жабындыларының ернеулерін кесу, ҧсақтау және шабу; тегістеу серіппесі мен табан – топырақ пен шағылды тегістеу; анкерлі бҧрандамалар мен бағандар тіреуіштерін қағуы; тісті басының серіппесі – теміржол тӛсемінің шпалдарына шағылды шегелеу; тісті бастар – әрлеу алдыңда қатты жабындыларының долаңдығын келтіру.Біліктің тҥрі бойынша шойбалғалар электрлік, пневматикалық (4.15 а сурет, 4.1 кесте), гидравликалық (4.15 б сурет), және жану қозғалтқышынан автономды білігімен (4.1 кесте) бӛлінеді.4.1 кестеОтандық пневматикалық шойбалталарының техникалық сипаттамалары Марка сы Тағайындалуы Соққы энергия сы,Дж Соққы жиілігі, Гц Жҧмыс қысымы,МПа Ауаның шығын ы, м3/мин Шамас ы,кг МО-2М Шойбалға 37 21 0,63 1,3 8,5МП6-3Сол36210,631,07,5ИП-»14350,630,75,9ИП-4613Қол сынығы65150,631,611,0 сурет. 12 кг шамасымен шойбалта: а - пневматикалық; б - гидравликалық Энергияны жіберу тәсілінен тәуелсіз соққы энергиясының генераторы балғаның энергиясын айналдыратын жҧмыс кеңістігіндегі айналатын қайтымды-тҥсетін, думандымен екпіндісі болып табылады (бҧл ішкі жану қозғалтқышының цилиндріне немесе пневмо- немесе гидроцилиндріне, соленоид бола алады).Дискті ара металдық, асбесцементтік және пластмассалық қҧбырлар, металдық, бетондық және қыш тақташалары мен кірпіштері, шифер мен металдық тақташаларын кесу ҥшін пайдаланылады. Осы ҥшін кҥш блогының сҥмбісіне, ӛңдірілген бҧйымның сәйкесінше материалына, алмаздық немесе қатты қорытпалы кесетін ернеуі немесе қажағышты кесілген дискісі орната алады.Металлдық емес материалдары (ағаштан басқа) және металлдар ҥшін технологиялары бойынша және әртҥрлі қҧрамдастарынан дайындалған дискілері пайдаланылады және сондықтан ӛзара байланыстырмайды. Дискілік араларының білігі ішкі жануының қосылған қозғалтқышымен (4.16 в сурет), не тӛмендетілетін бәсеңдеткіштері арқылы электрлі моторымен (4.16 а сурет), пневматикалық немесе гидравликалық турбиналарымен (4.16 б сурет) іске асырылады. Олардың жетіспеушіліктері мен артықшылықтары жоғарыда аталғандарына ҧқсас.Қҧрылыс пистолеті ғимараттар мен қҧрылымдарының негіздері мен цемент қҧрайтын, кірпіш және ағаш қабырғаларына қҧрылмдарының заттары мен фрагменттерін бекітуі ҥшін тағайындалған. Оқ-дәрілік пистолетінің жҧмыс принципі от атқыш қару әрекетінің принципіне ҧқсас, бірақ пистолеттік патронының орнына бір жағынан бекітпемен, екінші жағынан – шеге немесе дюбельдің басынан соғатын, жылжымалы думандымен шектелген, камерада жарылатын, бос заряд пайдаланылады. сурет. Дискті аралар:а - электрлік; б - гидробілігімен; в – бензинді қозғалтқышымен жеңілдетілген ҧсақкалибрді зарядының жарылыс кҥші 500 мм дейін ҧзындығымен дюбельдің бетондық шамасында қағуы ҥшін жеткілікті. Пневматикалық пистолетінің әрекет ету принципі (4.2 кесте), дроссельді жапқышы немесе золотникті қақпақшаны шҧғыл ашуы кезінде жҧмыс камерасындағы қысымы жедел жоғарлайды және піспек, жылжи отырып, думанды бойынша соғады, ол ӛз кезегінде шеге, тҧтқа немесе дюбель бойынша соғуында тҧрады.4.2 кестеПневматикалық пистолеттерінің техникалық сипаттамалары   сурет. Пневматикалық білігімен сорғыштар: а – диафрагмалық; б – орташа тепкіш Сорғыштар атмосфералық қалдықтар немесе оның топырақты суларымен кӛтерілуі кезінде болжамды жҧмыстары орнынан суды тарту және қҧрғатуы ҥшін пайдаланылады. Қҧрылыс тәжірибесінде жиі диафрагмалық, ортадан тепкіш (4.17 сурет) және піспекті сорғыштары пайдаланылады. Диафрагмалық сорғыштар уланғыш және жеңіл жанатын сҧйықтар, сонымен бірге орташа тҧтқырлықты ластанған сҧйықтарын тарту ҥшін қолданылады. Орташа тепкіш сорғыштары су, еріткіштер, кӛмірсутекті жанармайлары сияқты, аз тҧтқырлықты сҧйықтарын тарту ҥшін тағайындалған. Піспекті сорғыштары, әдеттегідей, су, оның еріткіштері мен эмульсияларын тарту ҥшін пайдаланылады. Біліктің тҥрі бойынша сорғышты таңдауы, қҧрылыс алаңы жақсы жабдықталған энергияның тҥрінен және сорғыштың жҧмыс шарттарымен анықталады. Осылай, электробілігімен сорғыштарын судың кемеріне жақын орнатуға болмайды, ал электробілігін оның кездейсоқ зақымдануынан қҧтылуындай салу қажет. Пневмо- немесе гидробілігімен сорғыштарды пайдалануы кезінде, қысымды жоғалтуын тӛмендетуі ҥшін, компрессорлық немесе майсорғышты станцияларына дейін сорғыштан қашықтығын қысқартуына ҧмтылу қажет. Қозғалтқыш тҥрлерінен тәуелсіз, сорғыштар біліктерінің механизмінде, әдеттегідей, ӛз қҧрамында тӛмендететін редукторлары болмайды. 5.тарау. ЖЕР ЖҦМЫСТАРЫ ҤШІН МАШИНАЛАР ДАЙЫНДЫҚ ЖҦМЫСТАРЫ ҤШІН МАШИНАЛАР Бҧтақкескіш. Жер жҧмыстары немесе қҧрылымдары астына тағайындалған алаңдарды тазарту кезіндегі тоғайлы жерлер мен бҧталар, шӛпті ӛсімдік қабаттарын кесу ҥшін тағайындалған. Бҧтақкескіш ҧшымен ҥстіне бҧрылған, ҥшбҧрыш жоспарындағы пайда болған, екі ҥйінділік беттерімен (5.1 б сурет) ҥйіндінің кӛлденең осіне симметриялылыққа тиесілі немесе бір ҥйінді бетімен қиғаш қойылға ҥйіндіден (5.1 а сурет) тҧрады. Ҥйіндінің пышақты жҥйесі ара тәріздес немесе жатықты кесетін ернеуімен ауыспалы пышақтарымен жабдықталған. Кесетін ернеуінің алдына шығатын бӛлігі балта деп аталатын, соғылған шығуымен немесе жаппай қҧйылған шығуымен кҥшейтілген. Ҥйіндінің ҥстінде оны ілгіш жҥйесін жабатын қабықшасы немесе рамасы, тор тәррізді қорғаныс шектеуі орнатылған.Орталық домалақ топса, бҥйірлі ілгіш және тірек кӛмегімен ҥйінді оны тҥсіру/кӛтеру гидроцилиндрлерімен және екі топсалармен тартқыш рамасымен қосылған, U-тәрізбдес тартқыш рамасына бекітіледі. Бҧтақкескіштің жҧмыс жабдығы монтаждалған базалық тартқышы ретінде, әдеттегідей, ӛндірістік шынжырлы тракторы пайдаланылады, ол тура емес, борпылдақ немесе батпақты беті бойынша қозғалысқа жақсы бейімделген.   Тазалатылған еті бойынша қозғалысы кезінде тіке немесе ара тәріздес кесу ернеуімен пышақтары бетінен 3...5 см тереңдігінде ҧсақ ағаштарды, бҧталарды және қыртыстарды кеседі. Кесілген топырақтар мен ӛсімдіктер бҥйірлік белдігін қҧрастыратын, машинадан екі жаққа не бір жаққа қайырма бетімен жылжиды. Ірі сабақты, тҥбірлі немесе тырбиған ағаштары кесу алдыңда балталай орналастырылады. Қорғаныс шектеуліктер кӛтерілген екпіні кезінде машина алдыңда кеңістікті оператордан жаппайды, және де сол уақытта тастардан зақымдауынан, оның жанында орналасқан механизмдер мен екпін бекітулері элементтерінен, тартқышты алдын-ала қорғайды. Қорғаныс қабықшасы тор сияқты функцияларын орындайды, бірақ екпін алдыңда кеңістіктің кӛрінуін нашарлатады.Дайындық жҧмыстары алдыңда ӛсімдіктерді кесу ҥшін белсенді жҧмыс органдарымен машиналары қолданылады, мысалға, кескіш шӛп машинасы және фрезерлі роторлық ҧсақтағыштар (5.2 сурет), кӛлденең тізбекті және дискілі аралар. Осындай машиналардың ӛндіруі қайырмалы машиналарға қарағанда мағыналы жоғары, бірақ олардың қолдануы қыртыстарын қоймалау (5.1 кесте) және кесу, кесілген ӛсімдіктерді жинақтау, жуан сабақты біліктері ҥшін қосымша техниканы тарту және жҧмыс органына қуаттылығын таңдауын кӛздейді.кестеАғаштардың тҥрлерінен бір қадамы бойынша ӛту сандарының байланысы (қайырмалы жҧмыс органдарымен бҧталарды кесу ҥшін) Ағаштардың тҥрлеріБір орын бойынша ӛту саныі23Сабақтың диаметрі, ммҚарағай200...250250...300350...400Қайын80 ...20095...250125...350Емен80 дейін95 дейін125 дейін Қайрмалы немесе белсенді жҧмыс органымен бҧтақкескіштің ӛндірісі   теңдеу кӛмегімен есептеледі: ьобр мҧнда Суч – есептелген учаскісінің алаңы м2; кпер – ӛткелдердің жабынды коэффициенті (1,15 астам емес); Ьобр – бір ӛту ҥшін жҧмыс органымен ӛңделген тілменің ені, м; ппов – бір қадам бойынша қайта ӛту саны ( 5.1 кесте); Цф – учаскіні тазалау кезінде бҧтақкескіштің нақты жылдамдығы, м/с; ?ман – ӛткелдің соңында оңтайландыруға уақыты (6 с астам емес), с; L3ax – тарту ҧзындығы, яғни бір ӛту ҥшін бҧтақкескішпен ӛткен жолы, м.  Ҥйінді жҧмыс органымен бҧтақкескіш ӛндірісін есептеу ҥшін басқа да байланыстарын пайдалануға болады: П = 10 000/Т; (5.2)мҧнда T – алаңмен учаскіні тазалау ҥшін қажетті уақыты,   10 мың м2; X, A – шырмалғыш ӛсімдіктер мен/немесе қатты тҧқымдарына сәйкес ағаштардың болуынан бҧтақкескіштің ӛндірісін тӛмендету коэффициенті; B - 10 мың м2, мин алаңмен учаскіні тазалауға базалық уақыты; і – ағаштар диаметрлерінің диапазонының кезекті нӛмірі (m = 4); Mt – диаметрлердің і диапазонындағы бір ағаштың қҧлатуына уақыт, мин; Nt - 10 мың м2 диаметріндегі t- диапазонындағы ағаштардың саны; D - 10 мың м2 ағаштардың диаметрлерінің сомасы, олардың сабақтары 180 см жуан жердеңгейінде; F – жер деңгейінде 180 см жуан ағашты қҧлатуына уақыттың шығындарын есептеу.Қатты тұқымды ағаштар санынан байланысты (Х) бұтақкескіштің өндірісін төмендету коэффициентіҚатты тҧқымды ағаштарының ҥлесі,Ағаштар:990 дейін ................................................................................... 0,7991... 1480 ................................................................................ 1,01481 астам................................................................................. 2,0шырмалғыш ӛсімдіктер:қатты ........................................................................................ 2,0ӛте қатты................................................................................... 3,0 Бір ағашты қҧлатуға уақыты (5.2 кесте) ҧшталған кесу ернеуімен жақсы реттелген білігі мен жҥктеумен берілісті қосу қорабымен жабдықталған, жақсы жҧмыс жағдайында болған машиналары ҥшін әділді. Тазартылған учаскісі тура, еңкеюі 10 % кем емес, жақсы тіреуіш бетімен және жҧмсақ және қатты тҧқымдас тең санды ӛсімдіктерімен болуы қажет.Қопарғыштар. Топырақтан ірі тастарды шығаруға, сонымен бірге бҧтақкескіштерінен кейін қалған тамырлар мен тҥбірлерді, жер жҧмыстарына келтірілген учаскілерін тазартуы ҥшін тағайындалған. Олар жҧмыс жабдықтары мен жҧмыс технологиясын ерекшеленетін, қопарғыштар мен қопарғыш-жинаушыларына бӛлінеді. Екі жағдайда да базалық машина ретінде ӛндірістік шынжырлы трактор қолданылады. Қопарғыштың жҧмыс жабдығы ӛзімен, тартқыштың артқы бӛлігінде орнатылған топсалы-тҧтқалы жҥйесін ҧсынады. Бір ағашты қҧлатуына уақыт кесте Тракторд ың қуаттылығ ы,кВт Базалық уақыт B, минСабақтың диаметрі, см30...6060... 9090...120120... 180180 астамСабақты қҧлатуына уақыт, минMіM2M3M4F120850,73,46,8 — -160580,51,73,310,23,3250450,21,32,26,01,8340390,10,41,33,01,0 Жҧмыс тҧтқалары тҧтқалардың айналуы кезінде оны бетіне шығаратын және қопарылған объектіге кіргізілген тістерімен аяқталады. Қопаруы кезінде рама жерге қысылады, оның тістері жҧмыс тҧтқаларының тістерімен бірге топыраққа енеді және қопару кҥшетрі базалық машинаның қҧрылымына жібермейді.Қопарғыштар-жинақтауыштар оның тартуын пайдаланатын және тартқыш алдыңда орнатылған, дӛңес тҥрді жҧмыс жабдығымен жабдықталады. Жабдығы итергіш рамасы мен қорғаныс торы, бҥйірлі ҥшкілі, тістердің алдыңғы шектерімен пайда болған (5.3 сурет), дӛңес бетінен, жҧмыс балкасында бекітілген ауыспалы қопарғыш тістерінен тҧрады. Тістері оның жан-жағына кетуі – раманың бҥйірлі ҥшкілдері, жҧмыс органынан ҥсті арқылы жинақталған материалының қҧйылуын алдын-алатын қорғаныш торы немесе щитті кӛрсететін, тамтар мен тамырлар, тҥбірлерінің бетіне шығарады. Жҧмыс балкасы гидроцилиндрлерімен еңкею жҥйелерімен, әмбебап итергіш рамасының тартушымен байланысты.Учаскіні тазалау кезінде тамырлар, тҥбірлер мен тастар тістерімен топыраққа тереңдетіліп шығарылады, ал кейін кесілген ӛсімдіктермен учаскінің шекарасынан тыс білігімен тасымалданады. Тҥбірлер мен тастарды қопаруы кезінде машина тереңдетілген тістерімен белгіленген объектісіне ӛтеді, ал оған 0,5...0,7 м дейін ол алдына жылжуын жалғастыра отырып, білікті баяу тереңдете бастайды.Жҧмыс жабдығының арқанды-блокты басқаруымен 74 кВт қуаттылығымен трактор базасындағы қопарғыштың ӛндірушілігі 1 га300 тастарға дейін қоқыстануы кезінде 0,75 бастап 2,0 м3 дейін кӛлемімен тастардың 18 м3 немесе 1 га 700 тҥбірлеріне дейінқоқыстануы кезінде ауыр балшықтарына 35-75 см диаметрімен 80-90 тҥбірлеріне бағаланады.  Қопарғыш-жинақтаушының ӛндірісін теңдеу бойынша есептеуге болады:П = 10 000/Т;мҧнда T - 10 мың м2 алаңымен учаскіні тазалау уақыты, мин, S – жҧмыс жағдайларының коэффициенті; B – базалық уақыты (5.3 кесте), мин; і – ағаштар диаметрі диапазонының кезекті нӛмірі; m – ағаштар диаметрі диапазонының жалпы саны (m = 4); Mt - t- диаметрлердиапазонындағы бір ағашты қҧлатуына уақыты, мин; Nt - 10 мың м2алаң учаскісінде t-димаетр диапазонындағы ағаштардың саны; D - 10 мың м2 алаңымен учаскісіндегі барлық ағаштар диаметрлерінің сомасы, олардың сабақтары жер деңгейінде 180 см жуан; F – жер деңгейіндегі 180 см жуан сабақтарымен ағашты қҧлатуына уақыты. Бір ағашты қҧлатуына уақыты Тракторд Сабақтың диаметрі, см 90... кесте ың Базалыққу 30...60 60... 90 120 120... 180 180 астам аттылығ ы, MіM2M3M4F1201601571250,500,401,00,74,22,5 —5,0——2501110,100,51,83,60,9340970,080,11,22,10,3кВтуақыты B, мин Сабақты қҧлатуына уақыты, мин Жұмыс жағдайларынан S көлемінің байланысы Ҥш немесе одан да кӛп тракторларды бірігіп пайдалану......0,5...0,75 Ағаштарсыз, шағын диаметрлі бҧтақтар, тығыз бҧталар................0,7 30 см қалың ағаштар қҧлатуына жинауы ...................................... 1,25 1 га алаңын тазалау уақытын есептеуі теңдеу бойынша учаскінің кӛлемі мен қопарғыш-жинауыштың технологиялық параметрлері есебімен орындай алынады +1 1 A у*'ман - пл мҧнда кпер – ӛтуді жабу коэффициенті (к ~ 1,15); Ь3 – бір ӛтуі кезінде қопарғышпен алынған жиектің ені; UTeop – қопарғыштың теориялық жҧмыс жылдамдығы; 8 – учаскіні тазалау кезіндегі қопарғыштың бос айналуы; 7ман – әр ӛтудің соңында оңтайландыруға уақыты; Апл – оған перпендикулярлы қопарғыш жылжитын, тазалағыш учаскісі жағының ҧзындығы.Бҧтақкескіш пен қопарғыш-жинақтағыштың пайдалану ӛндірісі теңдеу бойынша жағдайларының есебімен есептеледіПЭКС kKB kB кВИД кТрП, (5.7)мҧнда ккв – оператордың біліктілігінің пайдалану коэффиценті; кв – ауыстыру уақытын пайдалану коэффициенті; квид – кӛру әсерінің коэффициенті (жаңбыр мен қар, тҧман, қараңғы немесе шаң кезінде квид = 0,8); ктр – трансмиссия тҥрі әсерінің коэффициенті (автоматты беріліс қоапшасы ҥшін ктр = 1, қолмен беріліс ауысуымен қорапшасы ҥшін ктр = 0,8).Біліктілігінің әсер ету коэффициентіОператор біліктілігінің деңгейі:жоғары ................................................................................... 1,00орташа.................................................................................... 0,75тӛмен....................................................................................... 0,60Уақытты пайдалану коэффициенті1 сағ. жҧмыс минуттарының саны:50 ............................................................................................ 0,8345 ............................................................................................ 0,7540 ............................................................................................ 0,67Қопсытқыштар. Оларды әрі қарай дайындау және/немесе тасымалдау мақсатымен жол жабындылары мен таулы тҧқымдастары, мҧздалған және мықты еріген топырақтарын қабатты қопсытуы ҥшін тағайындалған.Қопсытқышты жабдығы тартқышта монтаждалады (әдеттегідей, ӛндірістік шынжыр тракторында) және тартқышқа тиесілі қопсыту тҥйіндерінің жағдайын жазатын (5.6 сурет), тҧтқалы механизм (ілмек) пен жҧмыс кҥштерін қабылдайтын, салмақ тҥсетін металлконструкциясынан, бір (5.4 сурет) немесе бірнеше қопсытқыш тістерінен (5.5 сурет) тҧрады. Әдетте қопсытқыштар бульдозерлі жабдықтарымен жабыдқталған (5.7 сурет), тартқыштардың артқы бӛліктерінде орнатады. Осындай тҧтастыруы тіректі бетіне бульдозерлі қопсытқыш агрегатының шынжыр қысымын теңдестіреді, бҧл оның тартқыш сипаттамаларын жақсартады және бір объектісінде бульдозерлік және қопсытқыш жҧмыстарын біріктіруі кезінде бір машинамен жҧмыс істеуіне мҥмкіндік к береді.Топыраққа қопсырғыштың тістерін тереңдетуі тартқыштың жылжуынан кейін басталады. Осымен қопсыру ҥрдісінің бастапқы кезеңінде оның тартқыш кҥшін жақсы пайдалануы қамтамасыз етіледі, онда тереңдетуіне қарсылығы машинаның тізбекті шамасын тӛмендетеді.Мықты бетін сындыруы кезінде (мҧздалған топырақ, қатты жабынды), аса мықты негіздерімен жабылады. Қопсыруының берілген тереңдігі бойынша және қопсырғыштың тістерін тиеу ҥшін жеткілікті, алдын-ала ашық ойығынан жҧмысы шынжырлы тартқышында қопсырғыш жабдығының бірбағанды негізінің кешенделуі. Қопсыру тереңдігі шамамен 20% қопсыру машиналарының келесі қазу тереңдігінен жоғарламауы, ол қопсырмаған топырақтарымен олардың жҧмыс органдарын біріктіруін болдырмау ҥшін қажет.  сурет. Шынжырлы тартқышындағы бір бағанды бопсытқылы жабдығының тҧтастыруы Қопсыру агрегатының ӛндірісі теңдеу бойынша есептеуге болады 0,8Ьрыхл V™ L К . кпер (з/Uф +)(5.8)+ 2рыхлtg Оскола + 1 («зуб - 1),(5.9) мҧнда 0,8 – тістерді тереңдетіп тиеуімен салыстыруы бойынша қопсыруының орташа тереңдігін тӛмендету коэффициенті; Ьрыхл – қопсарту жиілігінің ені;^ - топыраққа тістің тиеу тереңдігі; Ьз – қопсартылған учаскісінің ҧзындығы; k – ауыстыру уақытын пайдалану коэффициенті; ^ер – қопсарту кезінде ӛтуді жабу коэффициенті (kmp = 1,33); Пф – қопсарудың нақты жылдамдығы; %ан – бір ӛткел аралығындағы оңтайландыру уақыты (% = 20 с); Ь – тістің ені; пзуб – тістердің саны; рскола–топырақ жарғақтың нақыс бҧрышы (мҧздалған - 15°, еріген - 60°); t – тістерді орналастыру қадамы. сурет. Екі қопсарғыш тістерімен қопсарғышы  2 1 14 13 12 11 10сурет. Шынжырдың ҥшбҧрышты контурымен шынжырлы бульдозерлік- қопсарғыш агрегаты:1 – қопсарғыш тісі; 2 – қопсару рамасы; 3 – қопсарғышты кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрі; 4–қопсарғыш тісінің еңкею гидроцилиндрі; 5 – ROPS қҧрылымы; 6 - кабина; 7 – моторлық бӛлігі; 8 – қайырманы кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрі; 9 – гидравликалық тіреуіші; 10 – бульдозерлі қайырма; 11 - итергіш діңгек; 12 – шынжырды тарту гидроцилиндрі; 13 – жетекші жҧлдызша; 14 – шынжырлы арбаның рамасы 2.БУЛЬДОЗЕРЛЕР Бульдозерлер қысқа қашықтықта топырақтың ҥлкен кӛлемдерін тасымалдау ҥшін тағайындалған; 300 м қашықтығына оның тасымалдауымен топырақты қабатты дайындауы ҥшін; топырақты ҥйінділерін алғашқы бейіні мен тҧрғызылуы; біліктер пен ҥйінділерге тиелген, топырақтың тҥгендеуі; беттердің алғашқы теңдетуі мен жоспарлауы; орды қазу және қайта кӛму ҥшін тағайындалған. Арнайы жабдықтарымен бульдозерлер жеңіл материалдарын тасымалдау, боқтықтағы тҧрмыстық қалдықтарын тығыздау және теңдестіру, тиеу кезінде скреперлерді итеру ҥшін пайдаланылады.Бульдозер – бҧл шынжырлы (5.8 сурет) немесе пневмодӛңгелекті (5.9 сурет) трактор, ол ілмекті бульдозерлік жабдықпен жабдықталған. Пневмодӛңгелекті бульдозерінің жеңілдетілген жҧмыс жабдығы (5.10 сурет) қайырма, итергіш қоссырықтар, тік гидравликалық шабуы және гидроцилиндрлік кӛтеру/тҥсіру қайырмасынан тҧрады.Қазіргі бульдозерлердің тартқыштары қуаттылық қорының жоғарлауымен отындық қозғалтқышымен және бульдозерлік ҥйіндісімен басқару гидрожҥйесімен және жҥктеуімен берілісті қосу қорапшасымен механикалық немесе гидромеханикалық (динамикалық немесе кӛлемдік) жҥріс трансмиссиясымен, айнымалы сәтімен жабдықталған.2 3 4сурет. Шынжырлы бульдозер:1 - ҥйінді; 2 – ҥйіндіні кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрлері; 3 - моторлық бӛлігі; 4 – жҥргізушінің кабинасы; 5 – жегін шарнирі; 6 – шынжырлы арба; 7 – итергіш діңгек; 8 – бҧрандалы шабу Соңғысы ҥйіндіні тереңдетуге және тҥпкірге жылжытуға мҥмкіндік к береді, оны баяу жағдайына ауыстыруға, жазықты жағдайына ауыстыруға (5.11 сурет), кесу бҧрышын ӛзгертуге, ал айнымалы ҥйіндісімен бульдозерлерінде – екі жаққа оны 25° дейін бҧрышына айналдыруға мҥмкіндік к береді.Шынжырлы қозғалтқышта дӛңес немесе ҥшбҧрышты контуры бар. дӛңес контурлы қозғалтқышта (5.12 сурет) шынжырды тарту механизмімен (қҧрамдастар қатарында автоматты) және роликтерін ҧстайтын, тіреуіш катоктарымен, алдыңғы тартушы катогымен, артқы жетекші жҧлдызшасымен, дәстҥрлі тҧтастырушы бар. Кейде оңтайландыруы кезінде шынжырлардың сырғанауын алдын-алуы ҥшін шынжырлы арбасының рамасында тартқыш катогынан кейін бағыттаушы тоспасы орнатылады, ол тартқыш катогына тиесілі шынжырлы сызығының бҥйірлі жылжытуын алдын-алатын және бҥйірлерінен трактілер жҥру жолын орнатады.Ҥшбҧрышты контурлы қозғалтқышында (5.13 сурет) шынжырдың жетекші учаскісі олардың арасындағы тіреуіш катоктары мен екі жетекші катоктарымен топыраққа қысылады (алдыңғы және артқы), ал жетекші дӛңгелегі тіреуіштің ҥстінен кӛтерілген. Осының арқасында борттық берілістері шынжырлы арбалардың ауыспалы тік және кӛлденең рамалары кезінде пайда болатын жҥктемелерінен қорғалған және механизмдердің ішіндегі кірдің тҥсу мҥмкіндік гі тӛмендетілген. ; 2сурет. Топсалы-буындалған рамасымен пневмодӛңгелекті бульдозер:1 – моторлық бӛлігі; 2 – жҥргізушінің кабинасы; 3 – ҥйіндіні кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрі; 4 – ҥйіндінің айналу гидроцилиндрі; 5 - ҥйінді; 6 - итергіш діңгек; 7 – жегін топса сурет. Пневмодӛңгелекті бульдозерінің жеңілдетілген жҧмыс жабдығы Жоғары жҥріс бӛлігі оператордың орнынан жҧмыс аймағының шолуын жақсартады. Осымен бірге шынжырмен оны ҧстау бҧрышының азаюынан жетекші жҧлдызшаның тістері мен жоларалық топсаларын жҥктеу қарқындылығы жоғарлатылады және жоғары ауырлық орталығынан бульдозердің тҧрақтылығы нашарлайды.Ауыр бульдозерлердің жҥріс бӛлігі (30 т ауыр), әдеттегідей, ілмекпен жабдықталған, аз шамасындағы машиналарында рама шынжырлы арбаларының рамаларына – топсалы немесе артқы кӛпірінің жартылай осьтерінің корпустарына қатты бекітіледі. Кӛпдискілі майтиелген тоқтауыштары (5.14 сурет) шынжырлы борттық редукторларында және пневмодӛңгелекті машиналарының борттық редукторларында немесе жетекші кӛпірлерінде орналасқан. Олар сенімді, ҧзақ пайдаланғыш және қарапайым.Шынжырлы бульдозерлердің жылжу жолын ӛзгертуі борттық айналымымен іске асырылады, ол кезінде әртҥрлі бортты шынжырларда әртҥрлі (кейде қарама-қарсы) жылдамдықтары бар. шынжырлы бульдозерлердің қатар модельдерінің жҥріс трансмиссияларының ерекшелігі машинаның борттарынан біріне қуаттылық ағынын ҥзбеуінсіз айналу мҥмкіндік гі болып табылады. Пневмодӛңгелекті бульдозерлердің кейбір моделдері де әртҥрлі бортты дӛңгелектердің жылдамдықтарын келісілмеуі есебінен оңтайландыра алады (тіпті шағын қысқабазалық моделдері), бірақ кӛптеген жағдайларында олардың жылжу жолын ӛзгертуі шассидің алдыңғы және артқырамаларының топсалық- буындалуының тиесілі айналуымен іскеасырылады. Борттық айналуы ҥлкен пневмодӛңгелекті тартқыштарында қолдануын таппады, ӛйткені ол жоғары тозуын шақыртады, ал кейде қуаттылығының ҥлкен шығындарымен ілеседі және дӛңгелектердің дамытылған проекторларының бҧзылуын алады. Жалпыпневмодӛңгелекті қозғалтқыш бульдозерлерде, қатардан шығуының жоғары мҥмкіндік гі мен топыраққа ҥлкен қысымынан, нашар тартқыш-тізбекті қасиеттері ҥшін шынжырларынан сирек қолданылады.    Базалық тартқыштарының барлық тҥйінділер мен агрегаттары әлбетті сыртқы тҥрін машинаға келтіру ҥшін және дыбысоқшаулауын қамтамасыз етуге, сонымен бірге ылғал, кір және вандализмнен қорғауға алынған, корпустық және қаптама панелдерімен жабылады. Операторлық кабина жҥргізушіні сыртқы ортадан оқшаулайды және машинамен басқару жҧмыс орталығы етіп қызмет етеді. Арнайы шектеулер ауыр заттардың кабинаға қҧлауы кезінде (FOPS қҧрылымы) немесе машинаның аударылуы кезінде (ROPS қҧрылымы) кабинаның ішіндегі ӛмірлік кеңістігін сақтайды.Тағайындауынан байланысты стандарттық, ҧзартылған және кеңейтілген шассиімен шынжырлы бульдозерлері қолданылады. Стандартты шасси жалпы бульдозерлік және жоспарланған жҧмыстары ҥшін аса қолданбалы. Қозғалтқыштың жоғары қуаттылығымен бірге ҧзартылған шынжыр арбасы курстық тҧрақтылығы мен жоспарлы тәсілдерін жақсартуы, топыраққа қысымды аса тең таратуы, жҧмыс жылдамдықтарын жоғарлатуы қажеттілігі кезінде пайдаланылады. Кеңейтілген сорап пен топырақпен шынжырдың байланыс алаңын жоғарлатуы машинаның әлсіз топырақтарында ӛтуін жоғарлатады және қопсарлы немесе аса ылғалды топырақтарында тиімді жҧмысына себептеседі. Шассидің кез келген тҥрімен машинаны таңдау кезінде, шынжырдың тіреуіш бетінің алаңын жоғарлатуы оңтайландыруының нашарлауына және жылжу мен айналуына қуаттылығының шығындарын жоғарлатуына әкеледі.Бульдозердің жҧмысының тиімділігі кӛптегенінде орындалған жҧмыс пен базалық машинасының бульдозерлік білігінің болмауымен анықталады. Білікті таңдау кезінде машинаның тарту мҥмкіндік ктері мен жиі кездескен топырақтарының қасиеттерін есепке алу қажет.Тікелей білік немесе жалпы бульдозерлік жҧмыстары ҥшін білігі (5.15 сурет) кез келген бульдозерлік жҧмыстарында пайдаланылады. Қалыпты және жоғары мықтылығымен топырақтарды дайындауы кезінде аса тиімді. Кесу ернеуіндегі тартуы мен жиынтықты қуаттылығының аса ҥлкен мағынаны алады, топыраққа жедел тереңдетіледі және жедел толтырылады. Кӛлденең жазықтықта аударылуымен жҧмыс істей алады, бҧл оның мықты топырақтарындағы тиімділігі мен әмбебаптылығын жоғарлатады.Тікелей білігі – буфер (5.16 сурет) олардың шӛміштерін толтыруын жақсартуы ҥшін итергіш скреперлері бульдозерлерде орнатылады. Біліктің маңдай бӛлігінің кҥшейтілген қосымша табағы скрепердің буферлі қҧралынан соққыларды амортизациялайтын, резеңкелі тоспамен жабылған. Біліктің тиесілі ҥлкен емес ҧзындығы оның бҧрыш дӛңгелектерін скрепердің пневмодӛңгелектерінің зақымдануы мҥмкіндік гін шығарады және бульдозерді қысымды жағдайлар жҧмыстары кезінде аса маневрлік етіп жасайды. Скреперлердің жҥктеуі арасындағы ҥзілістерінде осындай білігімен бульдозер жалпы бульдозерлік жҧмыстар мен карьерді тазарту мен дайындауы ҥшін пайдаланылады.   Кесетін ернеуіндегі ҥлкен жиынтықты қуаты мен жоғары беріктігінің арқасында ауыр топырақтарды дайындауы кезінде қолдана алынады, бірақ топырақты тасымалдауы кезінде тӛмен жинағыш қабілеттігінінен аз тиімді.Айналымды ҥйінді (5.17 сурет) әмбебаптық немесе U-тәрізбес рамасы кӛмегімен базалық машинасында монтаждалады, осының арқасында тіке жағдайынан жоспарда 25° бҧрышына айналады. Траншеяның кесу мен қайта кӛму, жолдарды пионерлік келтіруі кезінде бҥйірлі біліктеріне топырақты салуы ҥшін пайдаланылады. Ҥлкен ҧзындығынан аз қаттылығы мен тӛмен жиынтықты қуаттылығымен ерекшеленеді, сондықтан ауыр жҧмыстар мен тасты топырақтары ҥшін ҧсынылмайды.Сфералық немесе әмбебапты ҥйіндінің дӛңес беті (5.18 сурет) цилиндрлік бетімен бір орталық және екі бҥйірлі секцияларынан тҧрады. Орталық секциясы ҥйіндінің 40% аспайтын алаңын алады, ал орталыққа доғал бҧрышта орналасқан бҥйірлі секциялардың шеттері олардың шеттері арасында 20...40°% қашықтықта алдыңа шығады. Жоспардағы бҥйірлі секцияларының пышақтары арасындағы бҧрышы 150° жоғарламайды. Сфералық ҥйіндісі жақсы жинақтағыш қабілттігімен иеленеді, сондықтан ол эстакадалардан бункерлерді тиеу, суылмалы материалдарын текшелеу, ҥлкен алаңдарын жоспарлау, мағыналы қашықтығында топырақтың ҥлкен шамасын тасымалдау ҥшін және т.б. қолданылады. 1 6 5 1 2 6 3 4 5  5.17 сурет. Айналымды бульдозерлік ҥйінді:1 – маңдайлы бӛлігі; 2 – бҥйірлі пышақ; 3 – бҥйірлі пышақ; 4 – кесу ернеуінің ауыспалы пышақтары Ҥйінді, ІІ және одан жоғары санатты топырақтарды қазуы кезінде аз тиімді, ӛйткені ҧзын кескіш ернеуінен нашар тереңделеді. Қар, ағашты жаңқа, кӛмір, жертезек және т.б. сияқты, ӛте жеңіл материалдарын тасымалдау ҥшін жоғары сыйымдылығымен сфералық ҥйінділері шығарылады (30.70 %).Жартылай сфералық (жартылай әмбебапты) ҥйіндісі (5.19 сурет) элементтерінің сфералық қатынастық ӛлшемдерімен ерекшеленеді. Орталық секция 40 % және одан да кӛп ҥйіндінің алаңын алады, ал бҥйірлі секциялардың шеттері олардың шеттері арасында қашықтығында 20 % астам алдына шығады. жоспардағы бҥйірлі секциялары арасындағы бҧрышы 150° кем емес. Бҥйірлі секциялары шеттерінен тік пышақтарымен бҥйірлі ҥшкілдерімен жабық. Ҥшкілдер оның жинақтау қабілеттілігін жоғарлатады, ал пышақтары жолдарды кесуін жеңілдетеді және имегімен жҧмыс істеуге мҥмкіндік к береді. Жинақтауыш қабілеттілігі мен дайындалған топырақтарының мықтылығы бойынша жартылай сфералық ҥйіндісі сфералық және тікелей арасындағы аралық жағдайын алады.Арнайы сандарына жақсыланған жинақыш қабілеттіктерімен ауыспалы имегімен сфералық ҥйінділері (5.24 сурет), кӛмір және жертезектің ҥлкен кӛлемдері ҥшін жәшікті ҥйінділері (5.23 сурет), тҧрмыстық қалдықтарының боқтығына жҧмыс істейтін, бульдозер- тығыздаушылары ҥшін (5.22 сурет) W-тәріздес ҥйінділері, жеңіл материалдары ҥшін 50.100% жоғарлаған сыйымдылғымен (5.20 сурет) сфералық ҥйінділері жатады. Бульдозерлік ҥйіндісінің негізгі элементі (5.25 сурет) қатты жақтары мен қорапшалар, артқы қабырғасы, жазықты қақпақша, пышақ жҥйесі, цилиндрлік бетімен маңдайлы бӛлігі болып табылады. Тіркелей ҥйіндінің бҥйіржақтары бҥйірлі ҥшкілдерімен жабылады, оларға бҥйірлі пышақтары бекітіледі. Маңдайлы бӛлігі ҥйіндінің пышақты жҥйесімен кесілетін, материалдың ауысуы мен жинақтауын қамтамасыз етеді. Жоғары беріктігімен бҧрыштық пышақтары кесу ернеуінің габариттерінен тыс шығады, ол оның пышағының тозуын азайтады және ҥйіндінің тереңдігін жеңілдетеді. Бҥйірлі пышақтары терең траншеяларын кесуі кезінде ҥйіндінің сыналауы, сонымен бірге берікті топырақтарын қазуы кезінде бҥйірлі ҥшкілдерінің тозуы мен зақымдауыналдын-алады. Айналымды ҥйінділерінде бҥйірлі пышақтарының болуы міндетті, ӛйткені топырақты кесуі кезінде ҥйіндінің бҥйір жақтарының бірі қазуда қатысады. Жоғарғы қақпашасы ҥйіндінің жинақтаушы қабілеттілігін жоғарлатады және оның жоғарғы ернеуі арқылы материалдың себуін алдын-алады. Артқы қабырғасы, қорапшалар мен қаттылық бҥйірлері ҥйіндіге қажетті мықтылығы мен қаттылығын береді және гидроцилиндрлер мен итергіш қоссырықтарымен ҥйінділерді қосу жҥйесінің басқа да элементтері мен піспегі, тіреуіштерін орналастыруы ҥшін қызмет етеді. Бҥйірлі қақпақшалары тығыз топырақтарына енгізуіне оның қабілеттіктерін тӛмендетпей, тікелей ҥйіндінің жинақтаушы қабілеттерін жоғарлатады.Айналмайтын бульдозерлік ҥйіндісі (5.26 сурет) кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрлері мен итергіш қоссырықтарымен базалық итергішіне бекітіледі. Итергіш қоссырықтарына ҥйіндіні бекіту механизмі ҥйіндінің кӛлденең теңселісін шығаратын тіреуіштер немесе кӛлденең керуін бақылайтын, ҧзындықты бҧрандық немесе гидравликалық реттеуішімен бҧрандық еңісінен тҧрады. Ҥйіндіні кӛтеру/тҥсіруінің екі гидроцилиндрлері ҥйіндінің артқы қабырғасынан тартқыштың рамасын қосады. Итергіш қоссырықтарының артқы соңдары сфералық немесе саусақты тоспаларымен дӛңгелекті бульдозерлер рамасының алдыңғы бӛлігіне немесе шынжырлы арбалардың рамаларына бекітіледі, оның айналасында қоссырықтарды кӛтеру немесе тҥсіруі кезінде айналады.      сурет. Жәшікті ҥйінді (ҥйінді-қалақша).сурет. Ауыспалы қисаюының бҥйірлі секцияларымен сфералық ҥйіндісі Итергіш қоссырықтарымен ҥйінді қосуының симметриялық және симметриялық емес сызбалары қолданылады (5.27 сурет).Айналғыш ҥйіндісімен бульдозерлік жабдығымен дәстҥрлі қҧрылымы (5.28 сурет) ҥйіндінің қосылуын және U-тәріздес итергіш рамасын кӛздейді, ол ҥйіндінің артқы қабырғасының ортасында орналасқан, сфералық гарнирімен, сыртынан шынжырлы арбасымен ҧсталады. Ҥйіндінің артқы қабырғасының бҥйірлі шектері шабуымен және тірегімен итергіш рамасына бекітіледі. Шабу тіректің корпусына бекітіледі (суреттегідей) не олар жалпы шарниріне келтіріледі.Жоспардағы ҥйіндінің айналымы, осы ҥшін арнайы итергіш рамасына кӛзделген, бір-бірімен орналасқан ҥш ҧяшығындағы шабу мен тіректерін бекіту таспасын қайта орнын ауыстыруын ӛткізеді. Шабу мен тіреуіштер орташа ҧяшығына орнатылғанда, ҥйіндібульдозердің қозғалыс бағытына перпендикулярлы болды. Кӛтергіш/тҥсіру гидроцилиндрлерінің соташықтары таспалы итергіш рамасымен, ал олардың корпусы – тартушы рамасымен қосылған. Қазіргі жеңіл бульдозерлер, тартқыш рамасы мен шынжырлы арбалары арасындағы ӛткен лонжерондары, итергіш рамасының U- тәріздес монтаждалған, айнымалы ҥйіндісімен жабдықталады (5.29 сурет). Ҥйінді кӛлденең жазықтығындағы бір гидроцилиндрлік шабуымен және екі гидроцилиндрлік тірекпен, екі тік саусақтарының ҥйінді биіктігі бойынша таратылған орталық цилиндрлік таспасымен итергіш рамасына бекітіледі. Ҥстіңгі саусақты таспасы ҥйінді тіректің қол реттеуішінің бҧрандама механизмімен ауыстырыла алады. кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрлері бульдозердің рамасы мен шынжырлы арбалары арасында кӛлденең орналасқан және машина рамасы мен итергіш рамасына бекітіледі.  сурет. Итергіш діңгектерімен ҥйіндіні қосуының тҧтқалы механизмдерінің нҧсқаулары:1 – итергіш діңгек; 2, 5 – цилиндрлік таспалар; 3 - ҥйінді; 4 – бҧрандама шабу; 6 -бҧрандама; 7 – тіректі шаTйLбHаa;6 8+ – гидравликалық шабу; 9 – сфералық тӛлкесімен дӛңгелекті тіреуіш; 10 – сфералық тӛлкесімен таспа немесе сфералық таспа; 11 – кардандық топса; 12–тіреуішті тығырықтың сырғаUнHaа6уы ҥшUnіeнp бағыттаушымен ск- оба; 13 – тіреуіш тығырық; 14 –обрреттеуші бҧрандама; 15 – итергіш діңгегінің тіреуішіне бекітілген тӛлке; 16 - саусақ; 17 -тартқыш; 18 – дӛңгелекті тіреуіш (5.10)(5.11)(5.12) Бульдозердің ӛндірісі (П) теңдеу бойынша анықталады: мҧнда Ппр – бір цикл ҥшін бульдозермен тасымалданған тарту призмаларының кӛлемі; буяг – қозғалтқышқа келетін ауырлық кҥші; фопт – бекітуінің оңтайлы коэффиценті; f – тіреуішті беті бойынша жылжуға қарсылығы; £бул – кесу ернеуіне келетін бульдозерлі жабдықтарының ауырлық кҥші; /отв – бульдозердің білігінен ҧзындығы; hpe3 – бҥйірлі біліктеріне жоғалтуларының орнын толтыруы ҥшін кесетін, топырақ қабатының қалыңдығы; кре3 – кесуге топырақтың жиынтықты қарсылығы; упр – сҥйрету призмасының боптасылған топырағының кӛлем бірлігінің шамасы; g – еркін тҥсуінің жылдамдатуы; ргр – топырақ бойынша сҥйрету призмасы топырағының ҥдіріс коэффициенті; рст – топырақ бойынша ҥйінді коэффициенті; у ° - кесу бҧрышы; T – бульдозердің жҧмыс циклінің ҧзақтығы; £наб – сҥйрету призмасы жинағының жол ҧзындығы; инаб – сҥйрету призмасы жинағы кезіндегі бульдозердің орташа жылдамдығы; £пер – сҥйрету призмасын тасымалдау жолының ҧзындығы; ипер – сҥйрету призмасын тасымалдауы кезіндегі бульдозердің орташа жылдамдығы; иобр – бульдозердің қайтымды жҥрісінің орташа жылдамдығы; )ман – цикл аралығында оңтайландыруына уақыты (17 с аспай). сурет. Айнымалы ҥйіндісімен бульдозерлік жабдығы:1 - ҥйінді; 1' – жоспардағы ҥйіндінің айналымы; 2 – тік шабу; 3 – тартушы рамасының кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрі; 4 – шабудан тіреуішке бекіту кронштейні; 5 – тартушы рамасына тіркеуішті бекіту кронштейні (3 лонжеронда); 6 – шанжарлы арбаларының тартушы рамасындағы бекіту топса; 7 - тартушы рама; 8 - кӛлденең тіркеуіш (жабық тіркеуішімен ҥстінен бейнесі); 9 – тартушы рамасына тҥсіру және кӛтеру гидроцилиндрлерінің соташықтарын бекіту тіреуіштері; 10–тартушы рамасына бекітудің сфералық топсасы сурет. Айналымды ҥйіндісі мен U-тәріздес ішкі рамасымен бульдозер: 1 – итеруші рамасының кӛтеру/тҥсіру оң гидроцилиндрі; 2 – кесу бҧрышын реттеуінің қолды реттеуіші; 3 – ҥйіндінің кӛлденең еңкеюінің гидроцилиндрі; 4 – гидроцилиндрінің қорғағыш қабықшасы;5 - ҥйінді; 6 - U-тәріздес итеруші рама; 7 – жоспардағы ҥйіндінің айналымының оң гидроцилиндрі Ресей мен Белоруста ӛндірілген бульдозерлердің салыстырмалы сипаттамалары 5.4 кестеде кӛрсетілген.Ресей мен Белорус ӛндірісінің бульдозерлердің сипаттамалары5.4 кесте Маркасы Базалық машинаМакси- малды тартқыш кҥші, кН Қуаттылығ ы,кВт Шамасы, кгДЗ-82МТЗ-8214553990ДЗ-186ДТ-75Н36,5707400ДЗ-42БДТ-75Н-РС236,5707390ДЗ-162-1ДТ-75Т-РС252,2707160 5.4 кестенің аяғы Маркасы Базалық машинаМакси- малды тартқыш кҥші, кН Қуаттылығ ы , кВт Шамасы, кгТ-4АП2 ОБГН-4МТ-4АП2131,295,58850Б-170М.01ЕТ-170.0114212518595ДЗ-Ш.1Т-170.114212518600Б-10.02ЕТ-10.0222013220157АМКОДОР-872Дӛңгелектішасси25624627000ДЭТ-250М2 Б1Р1ДЭТ-250400237,441340Т-330Р1-01Т-33067025050520ДЭТ-350 Б1Р1ДЭТ-350400257,444427Т-25.01 БР-1Т-25.0175027231600БелАЗ-78202Дӛңгелектішасси750365,543300Т-35.01Р-1Т-35.0181836759900ДЗ-141УХЛТ-50085035358600Т-50.01Т-50.01-52390100 3.СКРЕПЕРЛЕРСкреперлер (5.30 сурет) қоса алғанда мықтылығының ІІІ санатына дейін топырақтарды қабатты дайындауы ҥшін, олардың тасымалдауы 7 км дейін, бір уақытты теңдестіруімен жер қҧрылымындағы топырақты қабатты тҥсіруі ҥшін тағайындалған. Жаңа себілген топырақ бойынша жылжуы кезінде скрепер оны бӛлшектеп жылытады, бірақ кейде осы жҧмысты ӛндіру технологиясындағы тиімділігі есепке алынбайды. Скреперлермен дайындауының ең жақсысы ірі тасты енгізуінсіз оңтайлы және аз ылғалдылығының балшықтары мен қҧмайтына беріледі, олар шӛмішті жақсы толтырады және жеңіл тиеледі.Ылғалды балшықтар мен топырақтары жҧмыс жабдығына жабысады, және оның жҧмысын кҥрделі жасайды, ал алдын-ала боптасылмаған мықты топырақтар мен ірі тасты қосылыстарымен топырақтары скрепердің пышақты жҥйесін қатардан шығара алады.Скрепердің жҧмыс жабдығының негізгі элементі шӛміш болып табылады, ол дайын топырақты кеседі, жинақтайды және тасымалдайды. Шӛміш сонымен бірге кҥш қҧрылымының рӛлін ойнайды, онда пышақ жҥйесі, алдыңғы жапқыштар немесе элеватор, қосымша топырақ кӛтергіш механизмдері, жҥріс жабдығы, тізбекті қҧралы және машина жҧмысымен басқару жҥйесінің атқарушы органдары монтаждалады.Скреперлердің жіктеуі (5.31 сурет) бірнеше белгілері бойынша мҥмкіндік . Тізбекті скрепер топырақтардың дайындауы, тасымалдауы және тиеуі ҥшін барлық қажеттіктерімен жабдықталған, соның ішінде жҥріс жабдықтары мен басқару жҥйелері, бірақ осы ҥшін қажетті энергиясын ол тартушыдан, әдеттегідей, ӛндірістік шынжырлы тракторынан алады. сурет. Шӛмішті мәжбҥрлі тиеуімен ӛзіндік жҥріс скрепері Тізбекті қҧралы арқылы жіберілетін тартқыш кҥші шӛмішті толтыру және топырақты дайындауын қамтамасыз етеді, ал қосымша механизмдерінің жҧмысы ҥшін энергиясы шӛміштің тиеуін және кӛтеруін жеңілдетеді, және басқару жҥйелері осы механизмдер мен жҥйелерін қозғалтқыштарына тікелей бӛлек трансмиссиясымен тартқышынан жіберіледі.сурет. Негізгі агрегаттарының қҧрылымдар мен тҧтастыруы бойынша скреперлердің жіктеуі ПЕРЕВОД: СкреперлерТҧтастыруы – Жҥктеу тәсілі – Тҥсіру тәсілі Тізбекті – Жартылай тізбекті – Ӛзіндік жҥрісті Тартушы – МеханикалықЕркін – жартылай мәжбҥрлі – мәжбҥрлі Қазіргі машиналарында жиі осы мақсаттары ҥшін гидравликалық жҥйелер мен кӛлемді гидробілігі пайдаланады. Жедел ашылатын гидравликалық муфталарын қолдануы жҧмыс сҧйықтығымен қоршаған ортаның ластануын алдын-алуға және тартушыны қысқартуына мҥмкіндік к береді.Жартылай тізбекті скреперлер ӛзінің алдыңғы бӛлігімен ӛзінің алдыңғы дӛңгелегіне емес, тартушының тізбекті қҧралына тіркеледі, оның орнына шанжарлы немесе пневмодӛңгелекті тракторы пайдаланылады. Механизмдердің жҧмысы мен жартылай тізбекті скреперін қолдану технолоиясы тізбектен ерекшеленбейді, бірақ скреперден бӛлек тартушыны пайдалануы кҥрделі, ӛйткені олардың тізбектелуі ҥшін жҥккӛтергіш жабдықтары қажет. Әлемдік тәжірибесінде осы тҧтастыруы кең пайдалануын таппады.Аса таратылған ӛзіндік жҥріс скреперлері (5.32 сурет), онда бір осьті тартушы мен скреперлі жабдығы тҧтас біреуін қҧрайды. Скреперлі шӛміші, оның артқы кесуіне енгізілген, екі пневмодӛңгелегіне тіреледі. Шӛміштің бҥйірлі қабырғаларына топсалы тартушы рамасының П-тәріздес бҥйірлі тартушыларының соңындары бекітіледі, олардың кӛлденең бӛренесі кеуде арқылы тартушының топсалы-тізбекті қҧралымен қосылған. Тартушы рамасының кӛлденең бӛренесіне шӛмішті кӛтеру/тҥсіруінің гидроцилиндрі бекітіледі, оның соташығы топсалы, шӛміштің қабырғаларын қосатын, бӛренеде бекітілген.Қарапайым скреперлерінде шӛміштің алдыңғы аузын, шӛміштің қабырғаларында орнатылған, гидроцилиндрлерімен басқаратын, жапқыштарымен жабылады. Артқы буферінің металл қҧрылымында орналастырылған ҧзын жҥрісті гидроцилиндрі, оны шӛміштің аузына жақындата отырып, артқы қабырғаға жылжытады. Қабырғаны жылжытуы шӛміштің тҥсіруін жеделдетеді және оны аса толық жасауға мҥмкіндік к береді. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0сурет. Ӛзіндік жҥрісті скрепер:1 – бір осьті тартқыш; 2 – тізбекті қҧрал; 3 – скрепер айналуының гидроцилинді; 4 – тартқыш рамасының кеудесі; 5 – шӛмішті кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрі; 6 - жапқыш; 7 – жапқышты кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрі; 8 - шӛміш; 9 – артқы жылжымалы қабырғасының қақпақшасы; 10 – скрепердің артқы қозғалтқышы; 11 – тиеу кезінде итеру ҥшін буфер; 12 – артқы жетекші дӛңгелек; 13 – тартқыш рамасының бҥйірлі тартуы; 14 – скрепердің пышақты жҥйесі; 15 – тартқыштың жетекші дӛңгелегі Шӛміш бойынша жылжуы кезінде артқы қабырғасының тіреуі роликтірдің бірнеше жҧп рамасымен алдын-алады, ол кезде қабырға арнайы бағыттарымен және шӛміштің бҥйірлі қабырғаларымен, тҥбі бойынша айналады. Шӛміштің алдыңғы қуысының астыңғы ернеуі, ауыспалы пышақтары бекітілген бҧрауларымен пышақасты тақташасымен пайда болған. Скрепердің пышақ жҥйесі тістермен пышағын (5.33 в сурет) немесе дӛңес тҥрді және баспалдақты тҥрдес (5.3 а, б сурет), тура кесетін ернеуін келтіретін бірнеше кӛлденең пышақтарынан тҧрады.Баспалдақты және, әсіресе дӛңес ернеулері 18.25 % оны толтыру деңгейін жоғарлата отырып, 10... 20% скрепердің шӛміш жҥктеуінің уақытын қысқартады, бірақ осындай ернеуімен скрепердің жоспарлы қабілеті жедел нашарлайды. Шӛміштің бҥйірлі қабырғаларының алдыңғы шектерінде бҥйірлі біліктеріне топырақтың кетуін алдын- алатын және бҥйірлерінен топырақтың жоңқасын кесетін бҥйірлі пышақтары бекітілген. Тартқыштың қозғалтқышы, трансмиссиясы және кабинасы алдыңғы жетектеген пневмодӛңгелектерінде орналасқан, ал топсалы-тізбекті қҧралы – олардың осьтерінде орналасқан. Осындай тҧтастыруы тартукҥшін жоғарлатады және скрепердің оңтайландыруы кезінде айналуға қарсылық сәтін тӛмендетеді. Кеуденің арка тҥрі тартушыны шӛміш бойымен 90° дейін бҧрышына тиесілі айналдыруға мҥмкіндік к береді, ол кезде скрепердің айналу радиусы шағын болады. Қатар – тура кесетін ернеуімен; б – шығарылатынорташа пышағымен; в - тістерімен в қҧрылымдарында азоттық-майлы аккумулятор қолданылады (5.34 сурет), онда қысылған азот тура емес беті бойынша жедел жҥруі кезінде шӛміш пен тартқыштың топсалы-тізбекті қҧралына жіберілетін итергіштер энергиясын жҧтады. сурет. Ӛзіндік жҥріс скреперінің тізбекті қҧралының азоттық- майлы амортизаторы:1 - гидроцилиндр; 2 – ауыспалы тҥйін; 3 – скрепердің тартқыш рамасының кеудесі; 4 – азотпен амортизатордың қуысы; 5 – маймен амортизатордың қуысы; 6 – толықтырудың гидромагистралі; 7 – реттеуші қақпақша; 8 - бҥркеу-шектеуіші Скрепер рамасының тік тербелісі кезінде май амортизаторларға реттеуші қақпақшасы мен бҥркеу арқылы гидроцилиндрімен толықтырылады, мҧнда итергіш энергиясы азоттың қысымы мен қызуына шығындалады. Бҥркеулер гидроцилиндрге амортизатордан қысымның соққы тербелісінің қайтуын алдын-алады. Реттеуіш қақпақшасы жҥйенің сезімталдығын ауыстыруға мҥмкіндік к береді.Скрепердің жҧмыс ҥрдісінің тиімділік ӛлшемі оның шӛмішін толтыру деңгейі мен жылдамдығы болып табылады. Қазіргі машиналарында олардың жоғарлауы:кесу ернеуінің тҥрін оңтайландыруымен; бульдозерлер-итергіштерді пайдалануы;екі скреперлерді кӛсеммен бекітуі (5.35 сурет), ол кезде топырақ екі машиналардың тарту кҥшін пайдалануымен кезектесіп скреперлермен жиналады, және автономдық тасымалданады;шӛмішті қосымша қҧралдарымен жіктеуі – қырғышты (5.36 сурет) немесе бҧрандама (5.37 сурет) конвейерлермен.Скрепердің ӛндірілуі теңдеу бойынша есептеледі: V к к нш (5.13)+ t + t + t + t ,тр раз хол ман ’(5.14)  сурет. Кӛсеммен бекітіліп жҧмыс істейтін, екі скреперлерді кезектеп толтырылуы, ол кезде топырақ екі машиналардың тарту кҥшін пайдалануымен кезектеп скреперлермен жиналады мҧнда VK – «бӛрікпен» скрепер шӛмішінің кӛлемі (шӛміштің геометриялық сыйымдылығымен ~ 140% ӛзіндік тартуын жҥктеуімен скрепері ҥшін, ол техникалық сипаттамалары бойынша не оның еніне шӛміштің бҥйірлі қабырғалары алаңдарын кӛбейтуімен анықталады); кнап – барлық жетекші дӛңгелектер мен тартқышпен жҧмысы кезінде 15% жоғарлайтын скрепер ҥшін шӛмішті толықтыру коэффиценті (5.5кесте); T – цикл уақыты; кв – ауыстыру уақытын пайдалану коэффиценті; ?зап – шӛмішті толтыру уақыты; 1тр – тҥсіру жеріне топырақты тасымалдау уақыты; ?раз – шӛмішті тиеу уақыты; 1хол – топырақты жинау орнына бос скрепрді қайтару уақыты (бос жҥріс уақыты); 1ман – бір жҧмыс циклі ҥшін оңтайландыру уақыты (60.. .80 с).сурет. Тиеуіш қырғышты конвейермен скреперлі шӛміш:1 – білігімен жетекші жҧлдызшасы; 2 – элеватордың тӛлке-коликті тізбегі; 3 – конвейердің топсалы бекітуінің тіреуіші; 4 - қырғыш  Толтыру және боптасу коэффиценті 5.5 кесте МатериалКкалКразҚҧрғақ қҧм0,6...0,71,112... 15% ылғалдылығымен қҧм0,7...0,91,1...1,212... 15% ылғалдылығымен қара топырақжәне кҥлгін 1,10... 1,75 1,30. ..1,35Оңтайлы ылғалдылығымен қҧмайт пенбалшық1,1...1,21,2..1,4. Қҧрғақ балшық1,0... 1,11,2...1,3Ағаштар-4-4 1,71,0.. 1,11,5... п ’ к нап .B h к (нач + UK0H) ’ к стр раз у зап зап у(5.15) и(5.16)^ХОЛ LXOR / UXOR 5(5.17)жҥкті тиеуімен скрепердің жҧмыс циклінің қҧрастырушысы теңдеу бойынша есептеледі:t =за мҧнда Вк – скрепер шӛмішінің қуысының ені; кстр – кесілген жоңқасының қалыңдығы; kpa3 – дайындалатын материалды қопсартукоэффициенті; изн аП – шӛмішті толтыру кезіндегі скрепердің бастапқы ажылдамдығы; и к о н – шӛмішті толтыру кезіндегі скрепердің ақырғы з а пжылдамдығы; итр – жҥктелген скреперінің коммерциялық жылдамдығы; Тхол – шӛмішті толтыру орнына дейінгі тҥсіру орнынан қашықтығы; ихол–бос скреперінің коммерциялық жылдамдығы.Шӛмішті тиеуінің қосымша механизмдерімен жабдықталған скрепері ҥшін, оны толтыру уақыты элеватор мен иірмектің ӛндірісі бойынша есептеледі:С = VJ Пдоп, (5.18)мҧнда Пдоп – элеватор немесе иірмектің ӛндірісі.Отандық ӛндірісімен Т-170 тартқышпен тізбекте жҧмысына есептелген, 16,5 т жҥк кӛтергішімен және 11 м3 номиналды сыйымдылығымен шӛмішпен ДЗ-172 тіркемелі скрепері шығарылады. 4.АВТОГРЕЙДЕРЛЕР Автогрейдер қардан, қарлы тӛсемдер мен мҧздан, жол жабындыларын тазартуға, мықты топырақтар мен қатты жабындыларын бҧзу, су тарту арықтары мен кюветтерді салу және тазарту, ойықтар мен ҥйінділердің бӛктерін профильдеу, жалпы және арнайы тағайындалған топырақты және шағылды-топырақты жолдарының беттерін тҥзету және пішіндеу, жӛндеу, қҧрылыс алаңдарын дайындауының бастапқы кезеңдерінде материалдарды араластыру және топырақтарды дайындау және тасымалдауы, басқа да қҧрылыс процедуралары немесе жабындыны салуы алдыңда беттерін ақырғы тҥзетуі ҥшін тағайындалған.Автогрейдер – машинаның алдыңғы және ортанғы осьтерінің арасында орналасқан, биік емес ҧзын ҥйіндісімен (ҧзындығы 5...7 есе биіктігінен астам) ӛзіндік жҥрісті, пневмодӛңгелекті, қарапайым ҥш осьті машина (5.38 сурет). сурет. Қопсытқышпен автогрейдерлер Грейдерлі ҥйінді – негізгі, бірақ машинаның жалғыз жҧмыс органы емес. Әдеттегідей, автогрейдер тағы бір тҧрақты жҧмыс органымен жабдықталған: машина алдындағы орнатылған бульдозерлі ҥйіндісі, алдыңғы дӛңгелектері алдыңда орналастырған, машинаның артында орнатылған (5.38 сурет) қопсырғыш немесе грейдерлі ҥйіндісі немесе олардың артында орналастырылған қайлашы (5.39 сурет).Грейдерлі ҥйіндінің ілмегі ҥш ортогонал осьтері айналасында оның айналуына (5.40 сурет) және ӛзіндік бойлық осьі бойымен тҥсу тасымалдауына рҧқсат етіледі. Осылай, ҥйінді кез келген бағытында 360° кӛлденең жазықтығында айнала алады, автогрейдерден сол немесе он жағынан тік тҧрады (5.41 сурет), машинадан ӛзінің ҧзындығынан ҥштен астамына солға немесе оңға жылжиды және ӛзінің кесу ернеуі айналасында айналады. Х осьі айналасындағы айналуы кесу бҧрышымен ауысады, Y осьі айналасында – тҧрау бҧрышымен, Z осьі айналасында – ҧстау бҧрышы. Х осьі бойымен ауыса отырып, ҥйінді автогрейдерден солға немесе оңға жылжиды. сурет. Грейдерлі ҥйінді мен алдыңғы осьі дӛңгелектері арасында орнатылған қайлашымен автогрейдерлер: Грейдерді ҥйінді – тҥйіндінің бір бӛлігі, оның негізі автогрейдердің тартушы рамасы болып табылады. Бҧл А-тәріздес (5.42 сурет) немесе Т-тәріздес (5.43 сурет) жоспарындағы металл қҧрылымы, ол алдыңғы дӛңгелектерінің осьінде орналасқан (5.45 сурет), тартқыш топсаның негізгі рамасымен қосылған (5.44 сурет) және қорапты қимасының бӛренелерінен пісірілген.Тартушы топса тартушы рамасына жан-жаққа бас тартуына мҥмкіндік к береді және ӛзінің бойлық ось бойымен айналады. Тартқыш рамасына айналымды щеңберін ҧстайтын фиксаторлар бекітіледі. Тартқыш рамасы мен қайталама щеңбері арасында ҥйкеліске қарсы қаптама орнатылады.Қайтымды щеңберінің ортақ пішінді бағандарына, қолмен кесу бҧрышын ӛзгертуі кезіндегі бағыттауын ауыстыратын бҧрандамаларымен немесе ҥйінді еңкеюінің гидроцилиндрлерімен ҧсталатын ҥйіндісімен бҥйірлі кронштейндері топсалы бекітілген (5.47,5.48 сурет). Ҥйіндінің артқы тақташасының ҥстіңгі және астыңғы ернеуі, ҥйіндінің артқы қабырғалары бойымен орнатылған, гидроцилиндрінің әрекетімен тіреуштеріне тиесілі ҥйінді сырғана алатындай, бҥйірлі тіреуіштеріндегі пазаларына кіреді.Айналымды щеңбері ҥйіндімен бірге гидроцилиндрі немесе гидромоторының тартқыш рамасына тиесілі айнала алады. Тартқыш топсасынан басқа тартқыш рамасыжан-жаққа тартқыш рамасын шығару гидроцилиндрімен және ҥйіндіні тҥсіру/кӛтеру тағы екі гидроцилиндрлерімен (сол және оң) айнала алады.     Алдыңғы тҥрінде (немесе артыңғы) ҥйіндіні кӛтеру/тҧсіру гидроцилиндрлері екі серіппе ретінде кӛрінеді, оларда ҥйінге және айналымды щеңберімен тартқыш рамасының артқы соңдары тербеліседі. Осы тҧтқалы параллелограммының қаттылығы оның диагоналін келтіретін, тартқыш рамасын шығару гидроцилиндрін кетіреді (5.49 сурет). Кез келген қол жетімді жағдайына ҥйіндіні келтіруі жеңілдетіледі, егер де ҥйінді кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрлері мен тартқыш рамасын шығару гидроцилиндрлері машинаның жоталы арқалық айналысында айнала алатын, қапсырмаға бекітіледі (5.50 сурет). Бҧл, ҥйінді топыраққа тіркелгенде, ал қапсырманы жазу механизмі блоктан шығарылғанда, тартқыш рамасын шығару гидроцилиндрінің әрекетімен ӛтеді. 5.45 сурет. Автогрейдерлердің тартқыш және негізгі рамаларының қосылысы Автогрейдердің қозғалтқышының тҧтастау ерекшеліктері қисық кіреспен бӛлінген, ҥш сандарынан тҧратын, оның дӛңгелек теңдеуінде кӛрсетіледі. Бірінші саны бір борттың басқару дӛңгелектерінің санына (яғни оң немесе сол),  екіншісі – бір бортының жетекші дӛңгелектерінің санына, ҥшіншісі – бір борт дӛңгелектерінің жалпы санына сәйкес келеді. 1 х 2 х 3 дӛңгелек теңдеуімен автогрейдердің қозғалтқышының тҧтастыруы бҥгін белгілі, ол, машинаның бір бортынан ҥш дӛңгелектері орналасқанын білдіреді, соның ішінде бірі – басқарушы және екі – жетекші. Сонымен бірге 1 х 2 х 2, 2 х 2 х 2, 1 х 3 х 3 қозғалтқышымен машиналар шығарылады (немесе бҧрындашығарылған).ҥш осьтіавтогрейдерлерінде бір борттың орташа және артқы дӛңгелектерінің кҥпшектері мойынтіректі тҥйінімен автогрейдердің рамасымен қосылған, борттық редукторының екі есе біліктіріне таратылғанында монтаждалған (тісті немесе тізбекті). Қалыпты жҧмыстоқтаушылары дӛңгелектердің кҥпшектеріндемонтаждалған. Қазіргі кӛпдискілі май тиеуіш жҧмыс тоқтаушылары (5.51 сурет) дӛңгелектің кҥпшегімен редукторының жҧлдызшасы немесе тегершік арасында орнатылады. Дӛңгелектермен бірге жиналған редуктор теңестіруші арба деп аталады. Рамасымен теңестіруші арбаны мойынтіректі қосылысының арқасында оның дӛңгелектеріне тіреуіш жҥктемесі тура таратылады, бҧл оларға бірдей тіреуіш кҥштерін, ал автогрейдерге – жоспарлы қабілеттігін жоғарлатуы қамтамасыз етеді, ӛйткені орташа немесе артқы дӛңгелегінің қайшылыққа кіруі кезінде ҥйінді осы қайшылығының биіктік бӛлігіне ғана кӛтеріледі. Борттық редукторының бастапқы білігінің рӛлі артқы кӛпірінің жартылай осьі ойнайды, оның осьі автогрейдердің рамасы мен редукторын қосатын, мойынтіректі тҥйінінің осьіне тҥседі. Кӛптеген қазіргі автогрейдерлердің артқы кӛпірі блокталған дифференциалдарымен немесе дифференциалдық жоғарлаған ҥйкелісімен жабдықталған. 5.48 сурет. Грейдерлі ҥйіндісін бекіту механизмі:1 – ауыспалы пышақтары; 2 – ҥйіндінің маңдайлы беті; 3 – жан- жаққа ҥйіндіні жылжыту гидроцилиндрі; 4 – ҥйіндіні еңкейту гидроцилиндрі; 5 – бҥйірлі тіреуіш бағыттаушы; 6 - бҥйірлі тіреуіш; 7 – айнымалы щеңберінің бағанына бҥйірлі тіреуішін бекіту осьі; 8 – ҥйіндінің артқы тақташасы; 9 – қаттылық қорпшасы  Олардың пайдалануы автогрейдердің әртҥрлі борттары арасында айналу сәтінің тең таратылуын қамтамасыз етеді, осымен кҥрделі топырақты жағдайларында ӛтуін жоғарлатады, ал транспорттық режимінде жақсы басқаруын сақтайды, жанармайдың шығынын тӛмендетеді және қақпақтың проекторының тозуын тӛмендетеді.Алдыңғы басқару дӛңгелектері 20° бҧрышына оңға немесе солға тік еңкейе алады, бҧл бҥйірлі және орталық жҥктеулері кезінде машинаның курстық тҧрақтылығын жақсартады. Алдыңғы дӛңгелектерінің еңкеюі де гидроцилиндрлерімен іске асырылады. Жетекші алдыңғы дӛңгелектеріне алдыңғы кӛпірінен айналым сәттері бҧрыштық жылдамдықтарының шарнирлік теңдесуі кӛмегімен беріледі (механикалық жәнегидромеханикалық  трансмиссиялары жағдайында), олар дӛңгелектің еңкеюі мен айналымын қамтамасыз етеді. Алдыңғы ось (немес кӛпір), онымен бірге алдыңғы дӛңгелектері 35° дейін автогрейдердің рамаларына тиесілі бас тарта алады, бҧл тарту кҥшінің жетекші дӛңгелектерін теңдестіру және тіреуіш беттеріне олардың қысымын теңдестіреді.Дӛңгелек базасының ҧзындығымен шартталған, автогрейдердің жоғары жоспарлы қабілеттігіні айналуының ҥлкен радиусы ҥшін машинаның нашар оңтайландыруымен тҥсіндескен. Сондықтан автогрейдерлердің қазіргі пакінің мағыналы бӛлігі топсалы-буындасқан рамасымен дайындалады, ал машиналардың кейбір модельдері екі нҧсқауларында шығарылады: моноблокты және топсалы-буындасқан рамасымен. Топсалы-буындасқан рамалары машиналардың оңтайландыруын жақсартады және алдыңғы дӛңгелектер мен ҥйіндіні бҥйірлі қосылуымен жҧмыспен технологиялық қабылдауларының тізімдерін кеңейтуге мҥмкіндік к береді (5.52 сурет). сурет. Топсалы-буындасқан рамасының арқасындағы қол жетімді технологиялық рамалары: а – беттерін әрлеу (алдыңғы дӛңгелектерді жылжуының арқасында барлық дӛңгелектер теңдестірілген беті бойыншажҥреді); б – ҥйіндідегі жҧмысы: еңкеюіне алдыңғыдӛңгелектерінің жылжуымашинаның тҧрақтылығын жоғарлатады; в – ҥйіндіні пішіндеуі: кӛлденең беті бойынша артқы дӛңгелектерінің жылжуы пішіндеуініңнақтылығын жоғарлатады; г – мықты топырақтарды қазу: машинаның кӛлденең осьтері бойынша ҥйіндінің кесілген соңын орнатастыруы кҥшін азайтады, машинаны айналдырады және оның тарту кҥшін жоғарлатады; Э – ойықты кӛму: ойықтың тҥбі бойынша алдыңғы дӛңгелектерін айналдыруы бҥйірлі айдап кҥтуін алдын-алады және әрлеудің нақтылығын жоғарлатады, ӛйткені артқы дӛңгелектері тура беті бойынша жылжиды.Сонымен бірге машинаның курстық тҧрақтылығы жоғарлайды және әрленген беті бойынша артқы дӛңгелектерінің ӛтуі алдын-алады.Автогрейдерлерінде топсалы будандастыруы, әдеттегідей, жоталы арқалығын қосады, оған алдыңғы ось, тартқыш рамасы, ҥйінді және олармен басқару гидроцилиндрлері, және моторлы рамасы бекітіледі, оған қозғалтқыш, трансмиссия, кабина мен басқару органдары орналасқан. ±30° дейін бҧрышына моторлы рамасына тиесілі жоталы арқалығының айналуы екі гидроцилиндрлерімен қамтамасыз етіледі.Автогрейдерде «сынғышпен» басқару жҥйесі ерме болып табылмайды, ӛйткені машинаның оңтайландыруында қатыспайды. Ол«шаянды» жылжуы кезінде айналу радиусын тӛмендетуі қажеттілігі кезінде ғана пайдаланылады (яғни теңдестірілген арбаға тиесілі алдыңғы дӛңгелектерінің бҥйірлі біріктіруімен), сондықтан оның жҧмысы алдыңғы дӛңгелектерінің айналуымен синхрондалмаған.Барлық қазіргі автогрейдерлер басқарудың автоматтық жҥйелерімен жабдықталады, олардың негізгі функциялары кеңістікте грейдерлі ҥйіндінің қойылған бағыттылығын сақтауы болып табылады. Машинаның жылжуының басында қойылған грейдерлі ҥйіндінің жағдайы автогрейдердің тербелісінен тәуелсіз сақталуы қажет.Пішіндеудің нақты автоматтық жҥйелері қҧрылым нормалары мен ережелерімен жазылған, рҧқсат ету шектеріндегі теңдестіруін қамтамасыз етеді. Грейдерлі ҥйіндінің координаталарының тәуелсіз жҥйелерін қҧруы ҥшін маятникті, кӛшіргіш (сымды және лазерлі) және гидроскопиялық міндеттемелері пайдаланыла алынады.Пішіндеудің автоматтық жҥйесінің тиімділігі оның кӛмегімен алынған, автогрейдерлерінің ӛндірісі мен оның бағасының байланысын анықтайды. 5.6 кестеАвтогрейдерлер мен отандық ггрейдерлерінің техникалық сипаттамаларыМаркасыШамасы, тДӛңгелекті теңдеуҚуаттылығы, кВтҤйіндінің ҧзындығы,ммДЗ-2016,31 х 1 х 256,6250ДЗ-1765,71 х 1 х 256,63040гп5,4Жартылай-3744ДЗ-808,01 х 1 х 357,43040ДЗ-18013,51х1х3993740А-12014,21х2х31003750ДЗ-12214,61х1х31003740ДЗ-20015,01х1х31253864ДЗ-98В.119,51х3х31984270 Ауыспалы жабыдқтары ретінде автогрейдерлерге грейдерлі ҥйінділерінің кеңейтулері, бульдозерлі ҥйінділері, артқы және бҥйірлі ҥйінділері, қарлы фронталды және бҥйірлі соқылары, қайлашылар, қопсырғыштар, сыпырғыш қылшақтары, артқы асылмалы экскаваторлары, фронталды тиеуішінің жабдықтары жеткізіледі (5.46 сурет).Автогрейдердің техникалық мҥмкіндік ктері машинаның жалпы және тібекті шамасымен сипатталады (дӛңгелек теңдеуі ҥшін 1 х 3 х 3 тізбекті шамасы жалпыға тең), ҥйіндінің ӛлшемдерімен, теңдемелі арбаның базасымен, алдыңғы және артқы кӛпірлері арасындағы қашықтығымен (машинаның базасы), алдыңғы осьті тербету және алдыңғы дӛңгелектерінің еңкеюі, топсалы-буындасқан рамаларын сындыру бҧрыштарымен, габариттік ӛлешмдерімен, номиналды айналымы кезіндегі қозғалтқышының қуаттылығы мен оның максималды айналу сәтімен (5.6 кесте) сипатталады.Автогрейдердің ӛндірістілігінің есептеу тәсілі онымен орындалған жҧмыстарының тҥрінен байланысты. Аса әмбебапты, автогрейдермен орындалған, жҧмыстардың ҥш негізгі тҥрлерін біріктіретін теңдеуі болып табылады (кесу, тасымалдау, әрлеу). Ол қажеттілік кезінде аталған жҧмыстар тҥрлерінен немесе олардың байланыстыруының кез келгенінің ӛндірістілігін есептеуге мҥмкіндік к береді. Қажеттілігі жоқ жҧмыс тҥрін есептен шығаруы ҥшін, оны орындау ҥшін қажетті, біліктер санын нӛлге теңдестіру қажет. Автогрейдердің ӛндірістілігін теңдеу бойынша есептеуге болады: мҧнда Ls – жобамен берілген, ҧстаушының ҧзындығы (әдеттегідей, 600... 1000 м); Тнас – жобамен берілген, себуінің кӛлденең қимасы алаңының жартысы; k – смена уақытын пайдалану коэффициенті; и - кесу (і = 1), тасымалдау (і = 2) және әрлеу (і = 3) кезіндегі ӛту сандары; Ut - кесу (і = 1), тасымалдау (і = 2) және әрлеу (і = 3) жылдамдықтары;?ман – бір ӛту аралығындағы оңтайландырудың уақыты (30.90 с); ^пер, k^p, k"^ - кесу (1,7), тасымалдау (1,15) және әрлеу (1,1) кезінде сәйкесінше ӛтулерді жабу коэффиценттері; FCTp – кесілген жоңқаларының кӛлденең қимасының алаңы; /цт – себуінің жарты қимасы мен кюветтің ауырлық орталықтары арасындағы қашықтығы; потд – берілген теңдісуіне жетуі ҥшін қажетті, бір орын бойынша әрлеу жерлерінің саны (потд = 2... 4 автоматиканың жетілдіруі және жҥргізушінің біліктілігінен байланысты; Внас – ҥсті бойынша себуінің ені; /отв – грейдерлі ҥйіндісінің ҧзындығы; у" и у'” – тасымалдау және әрлеу кезінде грейдерлі ҥйіндіні ҧстау бҧрыштары (у" = 35.50°, у'" = 60.70°). 5.Бір ожаулы эксковаторлар Бір ожаулы эксковаторлар –VІ категория қаттылықтағы топырақты қазуда, жарып тасталған тастақты жынысты ажыратуда әмбебап машина. Олар кенжардан қазып алу және ҥлкен кесекті және ҧнтақ материалдардың ҥйінділерін кӛлікке жегу, ескі қҧрылыстарды бҧзу, жолдарды тесу кезінде алаңды тазарту, мелиорациялық және субҧрғыш жыраларды тазарту, тартылған ор мен ҥлкен шҧңқыр ҥзінділерінде, топырақ ҥгінділерін қҧру ҥшін және жер асты жолдары мен кӛпірлі ӛтпелердің қҧрылысында және т.б. жҧмыстарда пайдаланылады. Экскаваторларды қолдану аясының кеңдігі олардың орындалуының кӛптеген нҧсқаларын анықтады, қолданылатын сондай-ақ жҧмыс қҧралының тҥрлерін де кӛбейтті. Қҧрылыста әдетте қҧрылыс экскаваторларының тобына жатқызатын жҧмыс қҧралы гидрокӛлемді жетекпен салмағы 40 тоннаға дейін машиналар кӛптеп қолданылады.Классификациялық сызбада (5.53сурет) кӛрсетілген белгілер машиналардың қҧрылымының алуан тҥрлілігін қамти алмайды, бірақ олардың қазіргі кездегі қалыптасқан тҥрлері туралы жалпы тҥсінік береді.Толығымен айналатын эксковатор (5.54,5.55 сурет) тіректі-айналма қҧрылғысы арқылы жҥрістік қҧрылғы жақтауына жҥгінетін айналмалы платформадан тҧрады. Айналмалы платформаға қозғалтқыш орнатылған, оған жҥрістік трансмиссиясының бір бӛлігі, кабина, басқару жҥйесі, жҧмыс қҧрылғылары мен оның кҥш жетегі жанасады. Экскаватордың жҥріс жақтауы, оның жҥріс трансмиссиясы мен қозғалтқышы қосылып машинаның шассисін қҧрайды. Тіректі- айналмалы қҧрылғы қҧрамы айналмалы платформаның кез-келген тарапқа және айналымның кез-келген қатарына айналуын қамтамасыз етеді.Толық айналмайтын экскаватор (5.56 сурет) бҧл базалы машинаға артылған шақын ӛлшемді экскаватор қҧрылғысына жатады. Ауысымды қҧрылғы базалық машинаға артылады да қажет болған жағдайда монтаждалады, ал ауысымды емес қҧрылғы негізгі болап табылады және ҥнемі пайдаланылады. .сурет Бір ожаулы қҧрылыс экскаваторларының топтамасыОдноковшовые строительные экскаваторы-бір ожаулы қҧрылыс экскаваторлары Полноповоротный-толығымен айналатын Неполноповоротный-толық айналмайтын По движителю-қозғалтқыш бойыншаПо массе-салмағы бойыншаПо оборудованию-қҧрылғы бойынша Сменные-ауыспалыНесменные-ауыспалы емес Гусеничные-шынжыр табанды Пневмоколесные-пневмодӛңгелектіМинни-экскаваторы-шағын-экскаваторлар Обычные-размеры – жәй ӛлшемдер Прямая лопата- тік кҥрекГрейфер-грейфер Разрушители-бҧзушыСо сдвигом вбог-бҥйіріне қарай жылжымамен Без сдвига вбок- бҥйіріне қарай жылжымасыз Базалық машиналарда кӛптеген жағдайда ауысымды емес экскаваторлар қҧрылғылары дӛңгелекті тракторлар болып табылады, оның артқы жақтауына жебелі тҧтқа мен қосымша механизмдермен және орындаушы гидроцилиндрлермен ожау бекітіледі. Бҧл жағдайда экскаватор қҧрылғысының бҧрылыс бҧрышы базалық машиналардың қҧрамымен шектелген және ол 180° аса алмайды. Экскаватор қҧрылғысының тік оське қатысты бҧрлысы әдетте табаны машинаның жақтауына ал сояуышы бҧрылыс бағанына бекітілген гидроцилиндрмен жҥзеге асырылады. Ол қозғалыссыз болуы да мҥмкін, (5.57 сурет) немесе ажыратылып жатқан ордан осьті шығара отырып артқы оң немесе сол жақ дӛңгелектердің жолтабанына арнайы бағыттаушы бойынша жанына араласа алады. Мҧндай мҥмкіндік к жер жҧмыстарына, жол жиектерін, қабырғаларын тығыздауға және т.б. қолайлы. Толық айналмайтын экскаваторлар жҧмыс пен нысанның арасындағы қысыңқы жағдайда машиналарды жиі жіберіп тҧру кездесетін жҥк артатын және жер жҧмыстарында кӛбірек қолданылады. Мҧндай мҥмкіндік ктер жылу, су қҧбырлары, газ, электр, дренажды және коммуникациялық желілерде, сондай-ақ жасылдандыру, абаттандыру және қала территорияларын қамтамасыз етуге бейімделген. Ауысымды толық айналмайтын экскаваторлық қҧралдар аз шығарылады, себебі бағасына байланысты, монтажының еңбек сыйымдылығы және бӛлшектеуіне және базалық машиналардан алыс сақталғанды қажет ететін болғандықтан ӛте аз қолданылады. .сурет Шынжыр табанды бір ожаулы толық айналатын экскаватор Олар кӛбінесе бортты бҧрылысымен аз жҥк артатындарғашығарылады (5.58 сурет), сондай-ақ телескопиялық жҥк артатынға және автогрейдерлер ҥшін шығарылады.Толық айналмайтын экскаваторлар шынжыр табанды немесе пневмодӛңгелекті шассиде қҧрастырылады. Шынжыр табанды экскаваторлар пневмодӛңгелекі экскаваторлардан қарағанда кӛбірек шығарылады, бҧл олардың пайдалану аясының кӛптігін, алуан тҥрлілігін кӛрсетеді. Шынжыр табанды қозғағыш аз топырақты тасуға арналған және эксковаторға қотыр жолдарда жҧмсақ жерлерде аз бағада және ҥлкен ептілікпен сҥйреу мен аударуға мҥмкіндік к береді. Бірақ шынжыр табанды машиналарды кӛшіру арнайы кӛліктерді бейімдеу кезінде және келісілген кӛлік заңнамасымен тасымал тәртіптерін сақтау кӛптеген уақыт шығынын талап етеді. Пневмодӛңгелекті машиналар нысандар арасында жиі аудару және қалалы жерге тиесілі жоғары қысымды кӛтере алатын қатты беткейлерде пайдалануға бейімді.Пневмодӛңгелекті қозғаушылар экскаваторға жоғары кӛліктік жылдамдықпен, шассидің аз салмағымен қызмет кӛрсету бойынша аз жҧмыс кӛлемімен, жолдардың қатты және жаңартылған жаппасының сақталуымен, қозғалыс кезінде аз шуылмен қамтамасыз етеді. Дӛңгелекті машиналар бҧл – әдеттегідей пневмодӛңгелекті шассиде монтаждалған шынжыр табандылардың нҧсқаларының тҥп тҧлғасы болып табылады.Пневмодӛңгелекті қҧрылыс экскаваторлардың салмағы әдетте 22 тоннадан аспайды, себебі одан да ауыр машиналардың габариттары оларды ең басты ерекшелігі –мобильділігінен айырады. Пневмодӛңгелектердің икемділігі шығыңқы тіректі пневмодӛңгелекті экскаваторларда міндетті пайдалануды, сондай-ақ тікелей бағыт бойынша және тірек және қарсы салмақ ретінде бульдозерлі ҥйіндіні де (5.59 сурет) шарттайды. Дӛңгелекті-рельсті, қҧрастырылған және қалқыма қозғаушылар шынжыр табанды немесе пневмодӛңгелекті қозғаушылар пайдалану шарттарына сәйкес келмеген жағдайда пайдаланылады. ГОСТ 30067-93 «Гидравликалық әмбебап бірожаулы экскаваторлар» экскаваторларды ожауы мен қозғалтқышының кҥшін қоса салмағы бойынша тҥрлі ӛлшемді топтарға бӛлініін реттейді. (5.7 кесте) .сурет Пневодӛңгелекті бір ожаулы толық айналатын экскаваторлар   Экскаваторлардың ӛлшемді топтары№ топта рСал мақ,т Сипаты*Ожау  сыйымдылығы, м3Қозғалтқ ыш кҥші, кВт1 3,0Механикалық, аспа0,15... 0,4015.25 3,5Гидравликалық,» 5,5Механикалық,толық айналатын 6,5Гидравликалық,» 25,5Механикалық,толық айгалмайтын0,25... 0,6525.40 6,5Гидравликалық,» 8,5Механикалық, толық айналатын 9,5Гидравликалық,» -1^Осг>312,0Механикалық,»Vоо 16,0Гидравликалық,» 420,0Механикалық,»0,65.1,6660.90 25,0Гидравликалық,» 532,0Механикалық,»1,00.2,5090.120 40,0Гидравликалық,» 650,0Механикалық,»©л оV100... 210 70,0Гидравликалық,» * Меха н и к а л ы қ – блоктар мен арқандар жҥйесі арқылы жҧмыс қҧралының жетегі; г и д р а в л и к а л ы қ –гидромотормен және гидроцилиндрмен жҧмыс қҧралының жетегі; а с п а – экскаваторлық қҧрал басқа бағыттағы машинаға асылады; толық айналмайтын – экскаваторлық қҧрал тік осьтің айналасында 360° кем емес айналады; т о л ы қ а й н а л а т ы н – экскаваторлық қҧрал тік осьтің айналасынан кез-келген бҧрышқа бҧрыла береді. Сипаттамасындағыдай ГОСТ 30067-93 екі машиналар тҥріне таралады: экскаваторлардың ӛздерің және экскаватор – жҥк артушы (жҥк кӛтеруші қҧралмен дӛңгелекті тракторлардағы толық айналмайтын экскаваторлар). АҚШ және Жапония, ЕО классификацияларында, ал нақтырақ Ресейдің тізбектемелерінде экскаваторлар мен жҥк кӛтерушілер сияқты машиналар тҥрлері белгіленген. Жалпы олар ҥшін және толық айналатын экскаваторлар ҥшін машинаның тӛзімділік есебінің элементтері болып табылады, сондай-ақ экскаваторлар компаниясының және оның тӛзімділігінің кҥш сипатындағы есебі. Кей жағдайларда бір ожаулы толық айналатын экскаваторларды келесі топтарға бӛледі; шағын-экскаваторлар – салмақ 5т , миди экскаваторлар – салмақ 8т, толық ӛлшемді қҧрылыс экскаваторлары –салмақ 40 т дейін және арнайы бағыттағы экскаваторлар –салмақ 40т асады. .сурет Шағын жҥк кӛтергіште ауысымды толық айналмайтын экскаваторлық қҧрылғы.сурет Пневмодӛңгелекті экскаваторлардың жҥріс қҧрылғысы және тӛзімділікті кӛтеру механизмі:1 – бульдозерлі қайырма; 2 – шығарма тетіктер (аутригерлер) Әр тҥрлі топқа жататын толық айналатын экскаваторлар тек қана салмағымен ғана ерекшеленбейді, басқа да ӛзгешеліктері бар. Сонымен, шағын экскаваторлар (5.60 сурет) әдетте шынжырлы табанды шассиде қҧрастырылады, бульдозерлі қайырмамен жабдықталады, ал олардың жҧмыс қҧралдары бҧрылыс платформаларына қатысты жоспарда бҧрышқа қарай ±90° шамалы азырақ айнала алады (5.60.сурет). Отандық қҧрылыс экскаваторлары ЭО жалпы индексіне ие және жазбада кӛрсетілгендей сандық мәндері бар: АБВГ (А-ожаудың сыйымдылығы бойынша топ нӛмірі, Б-жҥріс қҧрылғысы тҥрі бойынша топ нӛмірі, В-жҧмыс қҧралының аспа тҥрі бойынша нӛмірі, Г-машина моделі). Моделді таңбалау шарттары келісілмеген.Ожау сыйымдылығы, м3Топ А, №:1 .......................................................................................... Дейін0,402 .......................................................................................... Дейін0,653 .......................................................................................... Дейін1,004 .......................................................................................... Дейін1,255 .......................................................................................... Дейін1,606 .......................................................................................... Дейін2,50 Топ Б, №: Жүріс құрылғысы 1 ................................................................................................................................................................................. Шынжыртабанды2 ............................................................... Кеңеййтілген шынжыртабанды3 ................................................................................................................................................................ Пневмодӛңгелекті4 ............................................................... Автокӛлік сипатынан Топ В, №: Жұмыс құралының аспасы 1 ........................................................................................ Иілгіш2 ......................................................................................... Қатты3 ........................................................................Телескопикалық4 ............................................................................................. ҚорКейбір Ресейлік зауытттар ресейліктермен қатар халықаралық тәжірибеде салмағы бойынша шассидағы ерекшелік мәндері пайдаланылған машиналарды пайдаланады. Стандартты экскаваторлық 5.69 сурет. Бір ожаулы экскаваторының грейферлі жабдығы қҧрылғылар топсалы жалғасқан жебелерден, (5.62 сурет) экскаватор жҧмысын қамтамасыз етуші гидроцилиндрлермен ӛзгертіліп және белгіленетін тҧтқа мен ожаудан тҧрады. Жебе – қорапты пісірілген қҧрам (5.63 сурет), жақтауға жабысқан жерлері қабырғалар мен жаппалармен қаттылығы бекітілген. .сурет Шағын-экскаватор .сурет қҧрылыс экскаваторының жҧмыс қҧрылғыларының нҧсқасы:1, 12 –жебені кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрі; 2 – бір блокты жебе; 3, 9- тҧтқа бҧрылысы гидроцилиндрі ; 4, 7 – ожау бҧрылысы гидроцилиндрі;5, 6 – ожау бҧрылысы иентіректі механизмі; - ожау; 10, 15 - тҧтқа;11 – қосбуынды жебелер негізгі секциясы; 13 – секция жебелерінің қосымша гидроцилиндр бҧрышы; 14 жебенің қосымша секциясы Пісірілген бір блокты жебелер ӛте кӛп таралған, бірақ жҧмыс аясын кеңейту ҥшін гидроцилиндрмен жалғанған екі тоспалы жалғасқан элементтен тҧратын қосбуынды (5.62 сурет) жебені пайдалануы мҥмкін. Жҧмыс қҧралын тым биікке кӛтерілу керек болған кезде ҧзартылған жебелер пайдаланылады (5.64 сурет), бірақ оларды пайдалану шынжыр табанды жҥрістің ҧзартылғанын талап етеді, және экскаваторға қосымша қарсы салмақты орнатуды қажет етеді.Тұтқа- қорапты пісірілген қҧрам (5.63 сурет), қаптамалармен кӛмкерілген, жебеге қатырылған жерінде қатайту қабырғалары мен тіреуіштер. Ожау мен гидроцилиндр сояуыштарына.Екі, телескопиялық тҥйіндестірілген элементтерінен тҧратын, моноблокты және жылжымалы тҧтқалары шығарылады, олардың бірі тілшеге бекітіледі, ал екіншісі – гидроцилиндр кӛмегімен біріншінің сыртқы шегі бойынша немесе ішінде сырғалған, еркін соңындағы жҧмыс органымен бекітілген.Шөміш - топырақты бҧзатын және тасымалдайтын, бір шӛмішті экскаваторының жиі пайдаланатын, қарапайым жҧмыс органы. Мықты және тасты топырақтарды дайындау кезінде шамалы сыйымдылығымен мықтыланған шӛміштері пайдаланылады; мықтылықтың ІІ-ІІІ санатты топырақтары – стандартты сыйымдылықты; әлсіз топырақтар мен жеңіл материалдар – жоғарлаған сыйымдылығымен жеңілдетілген шӛміштер. Топырақтарды қарапайым дайындауы ҥшін стандартты пішінді шӛміштері пайдаланылады; тазарту және жоспарлау жҧмыстары ҥшін – кеңейтілген шӛміштер; ағындыларды тазалау және пішіндеу ҥшін –пішінді шӛміштер; жинақталған себу материалдарын тиеу ҥшін – грейферлі шӛміштері; топырақтарды дайындау, стандартты емес конфигурациялы бӛлшекті жҥктер мен себу материалдарын тиеу ҥшін, топырақтарды кӛму және теңдестіру ҥшін – жақты ҧстауышымен шӛміштер пайдаланылады.сурет. Біршӛмішті экскаваторының моноблокты тілшелері мен тҧтқалары:1 – тҧтқаны бекіту ҥшін тіреуіштер; 2 - диафрагма; 3 – тҧтқаны айналдыру гидроцилиндрін бекіту ҥшін тесіктерімен тіреуіштері; 4 – жоғары қысымды қҧбыр жиілігін бекіту ҥшін дӛңесше; 5 – тілшені кӛтеру/тҥсіру гидроцилиндрлерін бекіту тӛлке; 6 - диафрагма; 7 – шасси рамасына тілшені бекіту тӛлшесі; 8 – шӛмішті айналдыру гидроцилиндрлерін бекіту ҥшін тесіктерімен тіреуіштер; 9 - диафрагма;– тҧтқаның айналу гидроцилиндрлерін бекіту ҥшін тесіктерімен тіреуіштер; 11 – тілшеге тҧтқаны бекіту тӛлкесі; 12 – шӛмішті айналдыруының тҧтқалы механизмін бекіту тӛлкесі; 13 – тҧтқаға шӛмішті бекіту тӛлкесі Шӛміштердің жинақтарын (5.65 сурет) және басқа да ауыспалы жабдықтарын пайдалануы (фреза, тығыздаушылар, гидробалғалар, бҧрғылау және т.б.) бір жҧмыс органын басқасымен жедел ауыстыруы мҥмкіндік гін ҧсынады, ол жедел әрекетті ҧстауышы кӛмегімен іске асырылады. Осындай ҧстау жҧмыс органы мен тҧтқа арасында орнатылады және қолмен, не кабинадан басқарылатын, не гидробілігімен әрекетке келтіріледі.Кез келген шӛміште (5.66 сурет) кесілетін периметрі бар, ол кӛлденең және бҥйірлі тік профильдерінен, бҥйірлі қабырғаларынан және, иілгіш болатты бӛлігімен пайда болған тҥбінен тҧрады. Мықты топырақтарды дайындау ҥшін шӛміштер пайдаланылады, олардың кӛлденең және бҥйірлі пішіндері тістермен жабдықталған. Әлсіз немесе себу топырақтарын қазу ҥшін кӛлденең пішінді кескіш ернеуімен жартылай домалақ шӛміштер пайдалана алынады. Тістер мен кескіш периметрлері жоғары мықтылы тозуға тҧрақты болаттарынан дайындалады, ал оларды шӛмішке бекіту жҥйесі жедел және бейнетсіз ауыстырылуын қамтамасыз ету қажет.Шӛміш оған қажетті жылжымалығын қамтамасыз ететін, кӛпқуысты тҧтқалы механизмдерінің кӛмегімен тҧтқаға бекітіледі. Кейде қҧрылыс жартылай айнымалы және толық айнымалы емес экскаваторлардың жҧмыс жабдықтары «қайтымды қалақша» сызбасы бойынша тҧтастырылады (5.67 сурет), ӛйткені гидробілігімен бірге ол машинаның аса кӛп әмбебаптылығын қамтамасыз етеді және эксковатордың тҧру деңгейінен тӛмен және жоғары қазуға мҥмкіндік к береді.Кейде тҧтқалы механизмінің қҧрылымы шӛмішті қарапайым орнынан жылжуын «тура қалақшаға» қҧрылыс эксковаторының жҧмыс жабыдғының тҧтастыруын ӛзгертуге мҥмкіндік к береді, бірақ тікелей және тура қалақшалардың шӛміштерінің бейнелері ерекшеленеді, сондықтан жҧмыс жабдықтарының әртҥрлі тҧтастырылуы кезіндегі бір шӛмішті қолдануы мҥмкін емес.5.65 сурет. Әртҥрлі жҧмыстар мен материалдары ҥшін экскаваторлық шӛміштерінің жинағы: а – жалпы тағайындалуының жер қазу шӛміші; б–ауыр топырақтары ҥшін жер қазу шӛміші; в – топырақты итеруімен ор шӛміш; г – орды тазалау ҥшін тістерімен шӛміш; Э – орды тазалау ҥшін тістерімен немесе жазықты ернеуімен реверсивті шӛміш; е – ағындыларды тазалау ҥшін ҥшбҧрышты шӛміш Тіке қалақшамен карьерлік экскаваторларында (5.68 сурет) жҧмыс жабдығы тек қана тҧтастыруымен ғана емес, сонымен бірге шӛміштің ернеуінде ҥлкен итергіш кҥштерін дамытуымен ерекшеленеді.Грейферлі жабдығы ауыспалы болып саналады және қосымша тапсырыс бойынша жеткізіледі, бірақ оның экскаваторға орнатылуы ауыр болғандықтан, онымен қиянат етпейді.Гидравликалық білігімен грейферлі жабдығы (5.69 сурет) жармамен басқару гидроцилиндрімен грейферлі шӛміші мен тҧтқаның саусақты топсаға ілінген, гидравликалық білігімен топсалық тҥйіндісінен тҧрады.Тілше мен тҧтқаның жҧмыс қозғалтқыштарының біріктесуі мағыналы қысымды кҥшейтуімен кенжарының тҥбіне алышған шӛмішті енгізуге мҥмкіндік к береді, бҧл ол қолдана алатын топырақты жағдайларының диапазонын кеңейтеді.сурет. «Тікелей қалақша» жҧмыс жабдығымен карьерлік экскаватор Егер де грейферлі жабдығымен тар және терең орлар мен қҧдықтар, бӛлшектеп алғанда, «топырақтағы қабырға» әдісімен инженерлік қҧрылымдарын кӛтеруі кезінде дайындалса, ол тҧтқаға, не тікелей қабырғаға бекітілген штангасына ілінеді. Грейферлі жабдықтарымен қарнағы жылжымалы гидроцилиндрімен, не секциялардың механикалық біріктіруімен қҧрамдас, телескопиялық бола алады. сурет. Бір шӛмішті экскаваторының грейферлі жабдығы Бҧзылған жҧмыс жабдықтарымен экскаваторлары (5.70 сурет) тасты тҥрлерін жарылмайтындай дайындауы, жӛндеу жабындыларын фрезерлеу және ескілерін бҧзуы (5.71 сурет), ғимараттар мен инженерлік қҧрылымдарын бҧзуы кезінде қолданылады. Бҧзужабдықтарына бетон, металлдық арматура, гидробалғалар мен кесу ҥшін пышақтардың әртҥрлі тҥрдестері жатқызылады. сурет. Бҧзатынгидравликалық пышақтарымен жабдықталған, бір шӛміштіэкскаватор. Пышақтар 20 мм дейін қалыңдығымен металлдық арматураларын кеседі, қҧрылымдардың бетондық фрагменттерін сындырады және ҧстайды (5.70 сурет). Экскаваторлардың кейбір модельдері стандарттыконфигурациялы тілшелеріне қарағанда, пышақтар кӛмегімен биік ғимараттарын бҧзуы кезінде ыңғайлы, тура және ҧзын тілшелерімен кешенделеді. Гидробалғалар мен фрездер стандартты экскаваторлық тілшелеріне ілінеді. Гидробалғалар бетондық жабындылар мен фундаменттерді сындыру және жӛндеуі кезінде пайдаланылады, ал фрездер – асфальттің қабатты фрезрлеуі кезінде қолданылады.Тілше мен тҧтқаның ҧзындығы мен конфигурациясын, экскаватордың тҧрақтылығы мен транспорттылығын сақтай отырып, жҧмыс аймағының кӛлемдерін кеңейтіу ҥшін жинақталады. Бҧл телескопиялық тҧтқалары мен екі тілшелерін қолдануымен жетеді. Телескопиялық тҧтқаларын жылжуы деңгейі және екі тілшелі секцияларының ӛзара жағдайын қосымша гидроцилиндрлер кӛмегімен ӛзгерте отырып, экскаватордың жҧмыс аймағын кеңейтуге, қазудың ҧзындығы мен тереңдігін жоғарлатуға, сонымен бірге тҥсіру кезінде шӛміштің тҥсуін ӛзгертуге болады.   Сонымен бірге экскаватордың габариттік кӛлемдері ҥлкен қашықтықтарында оны қайта базалауы кезінде оның қайта қҧруын талап етпейді, бҧл пайдалану шығындарын жоғарлатады және машинаның орта жылдық пайдалану ӛндірісін тӛмендетеді (5.8 кесте).5.8 кестеОтандық экскаваторлардың техникалық сипаттамаларыМаркасы, типШамасы, тҚуаттылығы, кВтҚазу тереңділігі,ммҚазу радиусы, мм ЭО-1621 нп «3,5 19,5 2600 4000ЭО-1624 нп3,823,526004000ЭО-2621В-3нп6,144,541505300ЭО-2626 нп7,1257,441505300ЭО-3533 пл16,057,445008200ЭО-3532А пл18,057,447008400ЭО-3540 пл19,7357,4650010500ЭО-4431 пл21,2377,2526010450ЕА-17 аш17,059,640007200ЕА-16 аш16,059,638007200ЕК-06 пп7,14438706900ЭО-3323А пп13,059,648507900ЕК-140 пп13,57748808300ЕК-18 пп16,07758009400ЕК-180 пп16,07751008100ЭО-3123 пп13,559,650008100ЭО-4112А пп23,76668005300ЕТ-20 и ЕТ-180 пп18,07759009400ЭО-5116-1 пп32,0103690010900ЭО-4225А пп26,4512560009300ЭО-5126 пп32,012562509600ЭО-5221 пп42,0125650010000ЭО-5124 пп38,7125650010100ЕТ-22 пп22,013360009600EU-423 пп26,513359009600EU-422 пп25,013360009600EU-520 пп42,0220730011300Б е л г і л е р і :нп – толық айналымды емес; пл - жоспарлаушы; аш – жҥк автокӛлігінің шассиінде; пп – толық айналымды. Біршӛмішті экскаваторының ӛндірісі теңдеу бойынша есептеле алынады:„ V k„„k„ Tkn.. ’(5.23)+ t + t + t + t ,(5.24) мҧнда VK – шӛміштің сыйымдылығы (тиеуші ҥшін ҧсынылған әдістемесі бойынша анықталады); кнап – шӛмішті толтыру коэффиценті (5.5 кесте); кв –ауыстыру уақытын пайдалану коэффициенті; T – жҧмыс циклінің ҧзақтығы; краз – дайындау кезінде топырақты бопсыртуы коэффициенті (5.5 кесте); £зап – шӛмішті толтыру уақыты; twlі – тҥсіру жағдайында толтырылған шӛмішпен экскаватордың айналу уақыты; ^ыг–шӛмішті тҥсіру уақыты; txraі – шӛмішті толтыру жағдайында бос шӛмішпен экскаваторды айналдыру уақыты (бос жҥріс уақыты); ^ан – цикл аралығында оңтайлау уақыты.Жҧмыс циклінің қҧрамдастылығының ҧзақтығы шӛміштің сыйымдылығы, экскаватордың тҥр ӛлшемі, топырақтың мықтылығы, экскаватор мен транспорттың ӛзара әрекеттесуін ҧйымдастыруы, оператордың біліктілігі мен оның жҧмыс шараларынан байланысты. Есептеу ҥшін дәлелді мәліметтерін нақты жағдайларында машинаның хронометрлік жҧмысынан алуға болады. Қайтымды қалақшасымен біршӛмішті экскаваторының максималды ӛндірісіне жетуі бойынша жалпы ҧсыныстар қатары да бар, бӛлшектеп алғанда:Мықты топырақтары ҥшін экскаватор орналасқан ойықтың биіктігі тҧтқаның ҧзындығына тең болуы қажет, ал мықты еместілерге – шамалы аз;Жҧмыс циклі аралығындағы экскаватордың айналу бҧрышы осьтік сызығынан әр жаққа 15° аспау қажет, не жҧмыс аймағының кеңі шамамен шасси еніне теңдесуі қажет;Егер де жҥк автокӛлігі экскаватордың бҥйір жағында болса, онда экскаватор жақтағы шанағының борты тҥсіру кезінде тҧтқа мен тілшенің бірлесуімен орналастырылуы қажет; егер де автокӛлік экскаватор алдыңда тҧрса оның осьі эскаватордың осьімен тең болуы қажет;Кенжарының шетінен қашықтығы, шӛміштің максималды толуы тҧтқа тік жағдайында болғанда ғана ӛтеді;Тілшені кӛтеруі, оны толтыру ҥшін қажетті, ¾ жолын ӛтетін қазу ҥрдісінде басталуы қажет.6.ҤЗДІКСІЗ ӘРЕКЕТ ЕТУ ЭКСКАВАТОРЫҤздіксіз әрекет ету экскаваторы – роторлы немесе тізбекті жҧмыс органдарымен жер қазу машиналары, олардың қазу циклі машинаның ауысуы мен топырақты тҥсіру циклдерімен біріктесуі қажет. 5 6Олар тікбҧрышты және трапециялық пішінді ойықтарды қазу (ағындар, орлар, кюветтер), ашық тәсілімен пайдалы қазбаларды табу және аршу жҧмыстары, топырақты қҧрылымдарының бҥйірлерін пішіндеуі ҥшін тағайындалған. Ҥздіксіз әрекетті экскаваторлары жҧмыс органының енінің ,25 кем емес (шӛміш немесе қырғыш) ӛте мықты қосылыстарының ӛлшемдерімен ІV мықтылау санаттарына дейін біртҥрлі топырақтарға тиесілі дайындау кезінде пайдаланылады.Ҥздіксіз әрекеттеу экскаваторлары топтаса алатын белгілерінің жіктелуі (5.72 сурет) ӛзара шектеуші болып табылмайды. Ҥздіксіз әрекетті экскаваторлардың барлық жиынтығы бҧзылатындай топтардың максималды саны 72 тең, сонымен бірге топтардың әрқайсысы бір жіктеулі белгісімен ерекшеленуі қажет. Нақты машиналарында кейбір белгілердің айырмашылықтары кездеседі (мысалы, қырғыштар роторлық экскаваторларында кездеспейді), бҧл осындай машиналардың теориялық мҥмкіндік гінің болуын шектемейді. Кӛлденең қазу экскаваторлары, олармен жеткен жҧмыс қайшылықтары мен жҧмыс органдарының жылдамдықтары жатқан, жазықтыққа перпендикулярлы қабырғаның кенжарына тиесілі олардың ӛзіндік жҧмыс жылжуының бағытымен ерекшеленеді. Осындай машиналарға карьерлік кӛпшӛмішті роторлық экскаваторлары, сонымен бірге тізбекті карьерлік және жоспарлау жҧмыстары ҥшін кӛпшӛмішті экскаваторлары жатады (5.74 сурет). Жоғары кескінімен карьерлік роторлық экскаваторлары кенжарының тҥбінде орналасқан, ал олардың роторлары, шӛміштер толтырылу кезінде астынан ҥстіне экскаватордан жылжуы кезінде айналады.  5.72 сурет Кӛпшӛмішті экскаваторларының жіктелуі ПЕРЕВОД:Многоковшовые экскаваторы – кӛмшӛмішті экскаваторларДвижитель – қозалтқыш Направление копания – қазу бағыты Рабочий орган – жҧмыс органыРабочее оборудование – жҧмыс жабдықтары Силовой привод – кҥш білігіГусеничный – шынжырлы Пневмоколесный – пневмодӛңгелекті Рельсо-колесный – рельсдӛңгелекті Поперечное – кӛлденеңПродольное – бойлық Ковшовый – шӛмішті Скребковый – қышғышты Роторное – роторлы Цепное – тізбектіДизель-механический – отындық-механикалық Дизель-электрический – отындық-электрлік Электрический – электрлік Тӛменгі кесуінің карьерлік роторлық және тізбекті экскаваторлары кенжардың ҥстінде орналасқан, ал олардың шӛміштері экскаваторға астынан ҥстіне жылжуы кезінде толтырылады.Қҧрылыста сызықты фундаменттеріне ойықтары, қҧрылыс алаңдарын қҧрғатуы кезінде мелиоративтік ағындылары, коммуникацияның әртҥрлі тҥрдестеріне орды кесуі ҥшін қҧрылыста жиі кӛлденең қазу экскаваторлары қолданылады. Машиналардың осы тобына шӛміштер немесе қырғыштарымен жабдықталған, тізбекті жәнероторлы жҧмыс жабдығымен ор қазғыштары жатады (5.75 сурет). Тік қазу экскаваторларында машинаның жылжу жылдамдығы мен жҧмыс органының жылдамдығы (тізбектер немесе ротор) бір жазықтықта жатады (5.76 сурет).Ҥздіксіз әрекетті тізбекті экскаваторы тізбекті жҧмыс органымен жабдықталған, ол бір немесе екі, бір-біріне параллельді жҥруші, кӛпқатарлы тӛлкелі-роликтік тізбектерінен тҧрады, оларда шӛміштер не қырғындар орналасқан. Экскаватор мен тізбектердің жылжуы кезінде (немесе тізбектер) шӛміштер кенжардың бетінен топырақтарды кеседі және оны ордан шығарады. Мықты топырақтарындағы жҧмыстары кезінде шӛміштер бопсырлы тістерімен жабдықталған.Жҧмыс жабдығын жеңілту ҥшін, кӛршілес шӛміштерінде тең емес санды тістерін орнатады. Сонда артқы шӛміштердің тістері алдағы шӛміштің тістері арасындағы қалған топырақтарды бҧзады. Ҥстіңгі жетешкі жҧлдызшаны итере отырып, шӛмітер аударылады және топырақ олардың артқы қабырғасы арқылы тҥсіріледі (5.77 сурет). 5.74 сурет. Кӛпшӛмішті роторлы карьерлік экскаватор. Қатты ылғалды және жабысатын топырақтарында жҧмысы кезінде, топырақтың білігі жҧмыс органының білігіне энергошығындарын жоғарлата отырып және олардың пайдалы сыйымдылығын тӛмендете отырып, шӛміштерде қалады. Осы теріс әсерлерінен қҧтылу ҥшін оны жабысқан топырақтарынан тазартатын шӛмішті аударуы кезіндегі итергітерді қолдануы және тегіс бӛлігінен емес, пісіру тізбектерінен шӛміштің тҥбін дайындауға мҥмкіндік к береді.Қырғышты экскаваторларының ернеулері топырақты бҧзады, ал қырғыштары кенжардың ҥстіне итере отырып, топырақты кҥндізгі бетіне шығарады. Топырақтың жабысуын олар ҧшырамайды. Тізбектің тӛменгі (жҧмыс) бӛлігі экскаваторға астынан ҥстіне жылжиды және тістердің беттеріне ғана тіреліп, еркін ілінеді немесе қатты бағытталушыларында жылжиды. Ҥстіңгі (бос) бӛлігі қолдау алынған роликтері бойынша экскаватордан ҥстінен астыңа жылжиды.Шӛміштермен кенжардан шығарылған топырақ оларды аударуы кезінде кӛлденең сызықты конвейеріне тҥседі, ол транспорттық амалын немесе оның бҥйірлі білігін эвакуациялайды. Кенжардан қырғыштармен шығарылған топырақ жердің бетімен бҧрандама конвейермен кесілген траншеясының осьіненбҥйір жағына жылжиды. Ҥздіксіз әрекетті экскаваторының жҧмыс жабдығы монтаждалған базалық машинаның қозғалтқыш тҥрі оның тағайындалуынан байланысты. 1 2 Жҧмыстардың шамалы кӛлемдерімен жҧмыс істейтін және қатты тіреуішті беттерінде елді мекендерінде жҧмыс істейтін шамалы экскаваторлары пневмодӛңгелекті қозғалтқыпен жабдықталған. Дайындалмаған мекені бойынша кӛпкилометрлік орларды салуы ҥшін тағайындалған машиналары шанжарлы жҥріспен жабдықталған.Ҥздіксіз әрекетті экскаваторының білігінің тҥрі базалық машинаның білігімен анықталады. Қазіргі машиналар кӛптеген жағдайларында олармен басқару жҥйесі және жҧмыс жабдығының гидрокӛлемді білігі мен гидромеханикалық жҥріс трансмиссиясымен анықталады. Ор қазушылардың жҧмысының сапасы ҥздіксіз әрекетті экскаваторларына орнатылған, басқарудың автоматты жҥйелерінің жҧмысына бағытталған және технологиялық рҧқсат етілу шегінде ҧстауына, оның қабырғаларының тік болуы және ордың тҥбінің теңдігі, берілген курсты ҧстау нақтылығымен бағаланады.Тізбекті экскаваторының ӛндірісі теңдеу бойынша анықталады: П = Кр hTpU3KCмҧнда Ьтр – жҧлынған ордың ені; йтр – жҧлынған ордың тереңдігі; иэкс–экскаватордың жҧмыс жылдамдығы.Осы мақсаттары ҥшін ӛндірілген топырақтардың қасиеттері мен оның техникалық сипаттамаларынан экскаватордың ӛндіруші байланысын кӛрсететін теңдестіруін пайдалануға боладыЯКОВ U ПСП k квt к мҧнда дков – шӛміштің немесе қырғыштың сыйымдылығы; Сцеп – жҧмыс тізбегінің жылжу жылдамдығы; - кӛршілес шӛміштер немесе қырғыштар арасындағы қашықтығы; кнап – шӛмішті немесе қырғышты толтыру коэффициенті; кв – ауыстыруының жҧмыс уақытын пайдалану коэффициенті; краз – дайындау кезінде топырақты бопсыртуының коэф- фициенті. І ......................................................................................0,9...1,2ІІ .....................................................................................0,8...1,1ІІІ ............................................................................................... 0,75...1,0ІV ............................................................................................... 0,7...0,9Ҥздіксіз әрекетті роторлық экскаваторлары роторлық жҧмыс органымен жабдықталған, ол металлдық дӛңгелегін ӛзімен ҧсынады, оның тоғынында тең қашықтықтары арқылы шӛміштер орнатылған. Роторлық экскаваторымен кесілген ордың тереңдігі шӛміштердің кесілген ернеулері бойынша ӛлшенген, роторлы дӛңгелегінің 0,57 диаметрінен аспайды. Роторлы экскаваторының шӛміштері ҥшін жылжу жылдамдығы тізбектікке қарағанда жоғары, ол гравитациялық тҥсіру мҥмкіндік гімен шектелген. Шӛміштерідң сенімді босатуы қамтамасыз етілетіні кезіндегі ротордың жылдамдығын теңдеу бойынша анықтауға болады UP0T = 5,1rpoT, (5.27)Мҧнда ирот – ротор тоғының сызықты жылдамдығы; грот – ротордың радиусы. Кӛпшӛмішті роторлы экскаватордың ӛндірушілігін теңдеу бойынша есептеуге боладыП = qK0BzK0Bпртk 3/kHan, (5.28)мҧнда дков – шӛміштің сыйымдылығы; 2ков – ротордағы шӛміштердің саны; прот – ротордың айналу жиілігі; kVXі – дайындау кезінде топырақты бопсырту коэффициенті; ^ап – шӛмішті толтыру коэффициенті. 7.ГРЕЙДЕР-ЭЛЕВАТОРЛАРЫ Грейдер-элеваторлар (5.78, 5.79 сурет) каналдар мен ойыстарды салу, сонымен бірге биік емес себулерді тҧрғызу ҥшін тағайындалған. Олар бҥйірлі резервтеріндегі топырақты қабатты кеседі және транспорттық амалына немесе салу жеріне бірнеше метрге оны орнатады.Грейдер-элеваторлары ҥздіксіз әрекет ету машиналарына жатады, олардың қазу функциялары мен топырақты атсымалдауы бӛлінген және пышақ және сызықты конвейермен, екі әртҥрлі жҧмыс органдарымен орындалады. Осының арқасында грейдер-элеватор – аса ӛндірушілердің бірі және әмбебап жер қазу машиналарының арасында аса кем. Дискілік, соқа немесе тікелей пышағымен кесілген топырақ (5.80 сурет) сызықты контейнерге тҥседі, ол оны тҥсіру жеріне тасымалдайды. Жҧмыс жағдайындағы сызықты конвейер бірнеше метрге тҥседі (5.81 сурет). Жалпы пайдалану жолдары бойынша ӛз жҥрісімен машинаны аударуын мҥмкіндік ету ҥшін, конвейердің рамасын жиналмалы етіп жасайды, ілмек жҥйесі кӛмегімен ол кӛлденеңге еңкею бҧрышын ауыстыра алады (5.82 сурет).Грейдер-элеваторлар тізбекті, жартылай тізбекті және ӛзіндік жҥрісті бола алады. Тізбекті машиналары екі осьті шассилеріне монтаждалған және жҥріс трансмиссиялары мен кҥш орнатуынан басқа жҧмыстарды жҥргізу ҥшін монтаждалған, сондықтан тартқышында қажет етеді. Жартылай тізбекті машиналары да барлық қажетті агрегаттарымен жабдықталған (жҥріс трансмиссиясы мен кҥш орнатуынан басқа), бірақ бір осьті шассиінде монтаждалған және сондықтан ӛзінің қозғалтқышында емес, тартқыштың тізбекті қҧрылымында алдыңғы бӛлігімен тіреледі.Осындай машиналар басқа мақсаттарында тартқышты пайдалануға және жартылай тізбекті ажыратуы рҧқсат етіледі, бірақ олардың монтажы ҥшін және демонтажы ҥшін жҥк кӛтергіш техникасы талап етіледі. Осы машиналардың атқарушы механизмдері базалық тартқышының кҥш орнатуынан энергиясы алуы, әдеттегідей, гидрокӛлемді жіберуі кӛмегімен алады. ӛзіндік жҥріс грейдер- элеваторлары ӛзімен олармен басқару жҥйелерімен және жҧмыс органдарының білігімен, жҥріс трансмиссиясымен, қозғалтқышпен, ӛзіндік кҥш орнатуымен жабдықталған автономды машиналарын ҧсынады. Ӛзіндік жҥріс грейдер-элеваторының жҥріс трансмиссиясының тҥрі базалық машинаның трансмиссиясының тҥрінен байланысты, ал жҧмыс органдарының білігі (пышақты кӛтеру/тҥсіру, конвейер сызығының жылжуы, оның рамасын кӛтеру/тҥсіруі мен жинау/жаюы) аса жиі гидрокӛлемді білігі пайдаланылады. сурет. «Ҥйіндіге» жҧмыс істейтін тізбекті грейдер-элеватордың жалпы тҥрі сурет. Ӛзіндік жҥріс грейдер-элеватор:1 - тартушы; 2 - тіреуіш-айналымды қҧралы; 3 - сызықты конвейер; 4 – сызықты конвейерінің гидроприводы; 5 – машинаның рамасы; 6 – дискті пышақ; 7 - жҧмыс рамасы; 8 – тартушының жҥріс трансмиссиясы  5то.8п0ысруарқетты. Дкеиссукіілік пышақпенсурет. Таспалы конвейермен кесілген топырақты тҥсіруі сурет. Транспорттық жағдайындағыжартылай тізбекті грейдер- элеватор Грейдер-элеваторының ӛндірушісін теңдеу бойынша есептеуге болады:Ҥйіндіге екі жақты резервтерінен жҧмысы кезінде П =U,ҥйіндіге біржақты резервінен жҧмысы кезіндешанақ транспортына тиеуімен резервіенен жҧмысы кезінде мҧнда ^стр – кесілген жоңқасының кӛлденең қимасының алаңы; - ҧстауыш ҧзындығы; кпот – конвейерге пышақтан ауысуы кезіндегі топырақтың жоғалтуын есептейтін коэффициенті (бір дискілік пышағы ҥшін кпот= 0,9; бірнеше пышақтарынан жҥйесі ҥшін кпот = 0,95); кв – ауысу уақытын пайдалану коэффициенті; ираб – машинаның орташа жҧмыс жылдамдығы; ?ман – бір жҥрісі ҥшін оңтайландыру уақыты; ихол – бос жҥрісінің орташа жылдамдығы; m – жолдағы тиелген транспорттық амалдарының саны L^; ?под – тиеуге транспорттық амалын жіберу уақыты. 8.ТОПЫРАҚТАРДЫ ТЫҒЫЗДАУ ҤШІН МАШИНАЛАР МЕН ЖАБДЫҚТАРЫ Топырақтарды тығыздау ҥшін машиналар мен жабдықтар (5.83 сурет) су ӛткізбейтін және арқау қабілеттіктері, қажетті тҧрақтылығын оларға келтіруі, инженерлік қҧрылымдарына салынған, топырақтардың тығыздығы мен мықтылығын қалыпқа келтіруі ҥшін тағайындалған. Тығыздалу сапасы стандартты тығыздауы әдісімен анықталатын, оның стандартты тығыздығына топырақтың нақты тығыздығының қатынасымен бағаланады. Автокӛлік жолының себуінің ҥстіңгі қабаттарының тығыздығы 98% кем емес стандартынан, тӛменгі қабаты - 95% кем емес болуы қажет. осындай жоғары тығыздығына жетуі тек қана тығыздауыш техникасының дҧрыс таңдауы және тығыздалушы топырағының қасиеттеріне технологиялық талаптарын ҧстауы кезінде ғана мҥмкіндік .Топырақтар таптау, тегістеу, тербеліс, тербеліс-таптау және тербеліс-тегістеуімен тығыздалады, олар пластикалық және иілгіш топырақтың пішінін ӛзгертуін алады. Қажетті тиімділігіне жету ҥшін жҥктеуінің бірнеше циклері талап етіледі, сонымен бірге топырақ тығыздылығының ӛсу шамасы бойынша тығыздалған жҥктеуінің шамасы да жоғарлау қажет. Тығыздауының мағынасы, олар тығыздау саласындағы топырақтың әрі қарай пішінін ӛзгертуі мен бетінің ӛзімен ҥлкен бӛлігі арасындағы жалғасатын жағдайына дейін топырақтың бӛліктерін жақындатуында тҧрады.сурет. Топырақтарды тығыздау ҥшін жабдықтардың жіктелуі ПЕРЕВОД:Оборудование для уплотнения грунтов – топырақтарды тығыздау ҥшін жабдықтарТрамбовки – тегістеу Катки – катоктарВиброуплотнители – діріл тығыздағыш Способ уплотнения – тығыздау тәсілі Тип вальца – біліктің тҥрі Ходовой привод – жҥрісті білік  Укатка – таптауУкатка+вибрация – таптау+діріл Гладковальцевые – тегісті білікті Кулачковые – жҧдырықшалы Решетчатые – торлы Сегментные – сегментті Пневмоколесные – пневмодӛңгелекті Прицепной – тіркемелі Самоходный – ӛздігінен жҥрісті Таптауы кезінде бӛлшектерді жақындауы ӛсу мен кемуінің баяу екпінімен циклдік қайталанатын жҥктеуінің әрекетімен ӛтеді. Тегістеуі кезінде топырақтың бӛлшектері тегістеу қҧралының тҥсетін шамасының кинетикалық энергиясының әрекетімен жақындайды, сонымен бірге топырақтың пішінін ӛзгерту жылдамдығы оның қуатты жағдайын ӛзгерту жылдамдығынан қалады. Тербеліс-тығыздауы кезінде бӛлшектер бір-біріне тиесілі сырғана отырып, жақындайды және тербеліспен жіберіле отыратын, жоғары жиілікті тербелістерінің әрекетімен бос жерлерін толтырады.Тербеліс-тегістеуі кезінде тербеліс нәтижесі тығыздауының оң тиімділігімен жиынтықталады, ал тербеліс-топтауы кезінде тербеліспен жіберіле отыратын, топтау, тербеліс және тегістеу тиімділігімен жиынтықталады.Катоктар. Топырақтарды тығыздау бойынша жҧмыстардың ҥлкен кӛлемдері кезінде тербелісті және ӛзіндік жҥріс катоктары қолданылады (5.9 кесте), олардың жҧмыс органдары резеңкелі пневмодӛңгелектері немесе беттерінің әртҥрлі қҧрылымдарымен металлдық біліктері болып табылады. 5. 9 ке с т еТопырақты катоктарының техникалық сипаттамалары Маркасы Тҥрі Шамасы, тТығыздалға н сызығының ені, мм Қуаттылығы, кВтДУ-70тізбекті5,9200057,41 У-70-»6,52000121,4ДУ-94»7,52000121,41 У-94-»8,02000121,4ДУ-74ДУ-74-Қҧрамдастырылған9,0170057,41»9,5170057,4ДУ-62А»103,200093,5103,ДУ-85»2000110,41 У-85-»153,2000110,4-12104,ДУ-84»2000110,4106,ДУ-58А»200093,5ДУ-57А»20,22400147 Тығыздау кезінде аса қарапайым және аса кем тиімділікті тҧйық металлдық біліктерімен статистикалық катоктары болып саналады (5.84 сурет). Олармен тығыздалған қабатының максималды қалыңдығы 15...20 см аспайды, ал тығыздауының қажетті деңгейі байланыстарынан–10.12 біліктері және байланысты емес топырақтарында бір қадамы бойынша 4.6 біліктерінен кейін жетеді. Тҧйық білікті катоктарының басымдылығы жоғары сенімділігі мен байланысты да, байланыссыз да топырақтарын тығыздауына олардың қабілеттіктері болып табылады.Жҧдырықты катоктарының металлдық біліктері (5.85 сурет), олардың беттерінде жҧдырықтар деп аталатын дӛңестері орналасқанымен ерекшеленеді. Кейде осы қҧйылмалы заттары дәнекерлеумен біліктің ҥстіңде бекітіледі.Жҧдырықшалар кӛпкірулі сызықтарының бҧрандама бойынша біліктің бетіне орналастырылады (5.86 сурет) (біліктің осьіне еңкеюінің шағын бҧрышымен). Кейде бір сызықтың жҧдырықшалары кӛрші сызықтарының жҧдырықшаларына тиесілі біріктірілген (5.87 сурет). Осының арқасында бір ӛту ҥшін тығыздалған ӛтуінің алаңы жоғарлайды, бірақ жҧдырықшалар арасындағы жабысқан топырақтарын тазарту мҥмкіндік гі шығарылады.Топырақтармен жҧдырықшалардың байланысының жалпы байланысы тҧйық білігіне қарағанда бірнеше рет кем, сондықтан тығыздалған аймағындағы қуаттылығы жоғары. Осыдан басқа, жҧдырықшалар топыраққа тиеле отырып, тығыздауының тиімділігін жоғарлата отырып, оны шешеді. Байланысты емес топырағында осы тиімділігі оның бӛлшектері арасындағы тізбегінің болмауынан кӛрілмейді. Жҧдырықшаның тҥрі тығыздалу сапасына мағыналы әсер кӛрсетпейтіні болып саналады, бірақ жҧдырықшаларды тереңдігіне тиеу топырағының бопсыртылуын қарқындатуы және жҧдырықшалар арасында топырақтың жабысуын азғыра алады. Стандартты тығыздауының 95% жетуі ҥшін қажетті, әр бір ӛту бойынша жҧдырықшалы катоктың ӛту санын теңдеу бойынша есептеуге боладыno,95 1?3,мҧнда n0 95 - 0,95 тығыздау коэффицентіне жетуі ҥшін қажетті, бір ӛту бойынша ӛтулердің саны; 1,3 – жҧдырықшалармен тығыздалған беттерінің теңдестіру коэффициенті; F„- біліктің цилиндрлік бетінің алаңы; F – барлық жҧдырықшалардың тіректі бетінің жалпы алаңы.сурет. Тізбекті жазықты білікті каток: сурет: Тізбекті жҧдырықты каток: 1 – балластты тиеу ҥшін; 2 – біліктің сыртқы қабырғасы; 3 – біліктің цилиндрлік беті; 4 - жҧдырықшалар; 5 – тербеліс осьінің мойынтірегі; 6 – тізбекті қҧралы;  сурет. Бҧрандама шегі жҧдырықшалардың орналасуы Тізбекті пневмодӛңгелекті катоктары (5.88 сурет) байланысты және байланысты емес топырақтарын тығыздау кезінде қолданылады. Қатты білікті катоктрынан ерекшелігінде олар топтау кезінде шағыл мен қиыршықты тастарын бҧзбай, бір ӛту бойынша ӛтулердің аз саны ҥшін топырақтың аса қалың қабаттарын тығыздай алады. Пневматикалық біліктері, катоктың қҧрылымы рҧқсат етілетіндей, бір-біріне жақын орнатады. Бҧл олардың арасында қалған, тығыздалмаған топырақтың сызықтарын тар етуге мҥмкіндік к береді. Әр біліктің тәуелсіз ілмегі тығыздау сызығының барлық ені бойынша беттің тең тығыздауын қамтамасыз етеді.Пневматикалық білігі орнатылған секцияның корпусы бір уақытта, катокты ауырлату қажеттілігі кезінде мҥмкіндік к беретін, бетондық блоктар немесе шойынды қҧймаларынан балласт ҥшін жәшік ретінде қызмет етеді. Шамадан басқа пневмодӛңгелекті катогының тиімділігі ҥшін шиналарындағы қысым ҥлкен мағынаны алады.сурет. Шахматтық тәртібінде жҧдырықшалардың орналасуы 5.87 сурет. Шахматтық тәртібінде жҧдырықшалардың орналасуы Теориялық қалауы, шиналардағы қысымды 3 есе тӛмендеткен кезінде топырақтың ҥстін5дегі қуаттылығы ба6йланыстың алаңын уақытша жоғарлауы кезінде 1,8есе тӛмендетіледі және шамамен 1,7 есе тығыздаудың белсенді аймағының тереңдігі тӛмендетілетінін кӛрсетеді. Осы факторлардың біріккен әрекеттері тығыздауының тиімділігін кӛтереді.Пневматикалық біліктерінің диаметрін жоғарлатуы да тығыздылық тиімділігін жоғарлатуына әкеледі және, одан басқа, тығыздаушы агрегатының ӛтуін жақсартады. Пневмокатоктары ҥшін шиналарды таңдау кезіндежҥктеу деңгейіне бағытталу қажет, ол кезінде шинаның деформациялауы бейне жоғарлауының 15% аспайды. Осы жағдайда жҥк автокӛліктеріне арналған шиналарды таңдау бойынша ҧсыныстарымен кемсітуге болады, ӛйткені тізбекті катоктарының жылжу жылдамдығы автокӛліктер жылдамдығынан 15...20 есе тӛмен.Байланысты топырақтарында жҧмысы кезінде 12.14 бар қысымына есептелген, шиналарымен катоктарын кешендеуге ҧсынылады, ӛйткені ол кезде топырақтың бетіндегі максималды қуаттылығы оның мықтылау шегіне жақындай алады, бҧл тығыздылық тиімділігін жоғарлатады.Торлы катоктары ірі шағылды, қиыршық тасты, мҧздалған және балшықты кесекті топырақтарын тығыздау кезінде аса тиімді. Қҧрылымды жағынан олар тҧйықты білікті катоктарымен ҧқсас, бірақ біліктің цилиндрлік беті 15 х 15 бастап 20 х 20 см дейін торлардың ӛлшемдерімен торынан дайындалған. Тор қҧюлы немесе дәнекерленген бола алады, бҧның артықшылығы бар, ӛйткені дәнекерленген тор жеңіл жӛндей алынады. Қажеттілік кезінде шойырлы кемуі немесе бетондық блоктары тҥріндегі балласт, тізбекті катоктарының басқа да тҥрлеріндегідей, катоктың рамасында орналасқан.Секторлы катоктарының біліктері (5.89 сурет) бір-біріне бҥйіржақтарымен тығыз қысылған дискілерінен тҧрады. Әр дискілерінің шеттері тҥрі бойынша тізбектіберілістің жҧлдызшасын елестетеді, сонымен бірге кӛршілес дискілерінің тістері жарты қадамына жылжытылған. Топырақтың жабысуын алдын- алуы ҥшін дискілер арасында қырғыштар орнатылған, олардың соңындары дискілердің кҥпшегінің цилиндрлік бетіне дейін жетпейді. 5.89 сурет: Секторлық катогының білігі Осындай каток жҧдырықшаға тәріздес жҧмыс істейді, бірақ онымен бірдей шамасында, байланыстың ҥлкен алаңының арқасында аса қалың қабатты топырақтарын тығыздайды.Тізбекті қатты білікті катоктарының қазіргі модельдері, әдеттегідей, тығыздау ҥрдісін қарқындатуға мҥмкіндік к беретін, бағытталған тербелістерінің тербелістерімен жабдықталған (5.90 сурет).Қосылған діріл қозғыштары кезінде осындай машиналар статикалық тығыздау режимінде жҧмыс істейді, ал топырақ бӛлшектерінің мәжбҥрлі жақындау тімділігін қосқан кезінде жоғары жиілікті тербелістерінің арқасында олардың арасындағы тізбектелуі және ҥйкеліс кҥштерін тӛмендету тиімділігі қосылады.Гидрокӛлемді білігі мен екі және одан да кӛп амплитудалық бейтеңгерімділігімен діріл қозғыштары (5.91 сурет) біліктің ішінде орнатылады (5.92 сурет) және тартқыштың гидрожҥйесімен қосылады.Әлемдік тәжірибесінде топырақтарды тығыздау ҥшін тізбектерімен қатар жоғары аталған біліктердің барлық тҥрлерімен жабдықталған, ӛзіндік жҥріс катоктары да кең қолданылады. Соңғы жылдары толығымен пневмодӛңгелекті катоктары (5.94 сурет) және жетекші пневмодӛңгелекті осьімен және діріл қозғағышты бір қатты білігімен, топсалы-буындасқан рамасымен қҧрамалы катоктарының таратылуыалды (5.93 сурет).Қҧрамалы катоктарының модельдердерінің басым сандары бір негізгі және ауыспалы біліктерімен кешендей алады. Кейбір қҧрылымдарында оның демонтажынсыз тҧйық білігінде бекітілген, сыртқы бетіндегі жҧдырықшаларымен жинақы қабықшасы қҧрылымдай алынады (5.95 сурет). сурет. Екіамплитудалы тербеліс, оның бейтеңгерімді шамасы роторды айналдырубағытынан байланысты, одан әрі немесе осьтің айналуына жақын себетін болатты бытырынан тҧрады. Қатар жағдайларында бҧл жҧмыстыр тҥрлерін ауыстыруы кезінде оның қайта жабдықталуына уақытты шығындауын тӛмендетеді және бір тығыздауыш машинасымен ӛткізілуге мҥмкіндік к береді. Әдеттегідей, қҧрылымды катоктарының қатты біліктері кілтті бойлық еңісіне жҧмысы мен жаңа себілген топырағы бойынша бірінші ӛтуі бойынша машиналардың мҥмкіндік ктерін кеңейтетін, жҥріс гидрокӛлемді біліктері мен тербелістің білігінен басқа жабдықталады.Ӛзіндік жҥрісті пневмодӛңгелекті катоктары, әдеттегідей, балласты бӛліктерімен моноблокты рамасы бар. Егер де балласт ретінде су қолданылса, онда балласттық бӛлімдері машинаның ӛлшеуін бҧзуына шектейтін және оны шашырауынан итергіштерін азайтатын, аралықтарымен бӛлінген. Рама балласттың тең бӛлінген шамасы мен барлық дӛңгелектеріне бірдей жҥктеуін қамтамасыз етеді.Бір уақытта оның жҧмыс жабдығы болып табылатын, катоктың жҥріс жабдығы ӛзімен бір-біріне соншалықты жақын орналасатындай, дӛңгелек білігінің конструкциясы рҧқсат ететіндей орналасқан, ілінген дӛңгелектерінен тәуелсіз сондарымен әртҥрлі осьтер бойынша екі осьті шассиін ҧсынады (кейде толық білікті) (5.96 сурет). сурет. Катоктың білігіндегі терлеістердің бейтеңгерімділігінорналастыруы:1 – тербеліске тҧрақты мойынтіректері; 2 – тӛмен жылдамдықты майлы тығыздаушылары; 3 – бейтеңгерімді шамалары; 4 – тҥйіндерін майлау және суыттыру ҥшін майсурет. Топсалы-бейтараптық рамасымен және жетекші пневмодӛңгелектерімен, бір қатты жетекші білігімен (тҧйық немесе жҧдырықты) ӛзіндік жҥріс қҧрылымдық катоктары сурет. Алдыңғы басқарушы және артқы жетекші осьімен, қаттырамасымен ӛзіндік жҥріс пневмодӛңгелекті каток Дӛңгелектердің тіркеуіш тҥйіндері олардың тербелісін кӛлденең жазықтығында рҧқсат етіледі (5.97 сурет). Осындай жҥйесінің арқасында алдыңғы және артқы дӛңгелектерінің іздерінің орналастыруы мен ілмегі бір-бірін жабады (5.98 сурет), бҧл таптау сызығының барлық ені бойынша топырақтың тең тығыздалуын қамтамасыз етеді.Катоктың ӛндірісі тығыздалған топырақтың кӛлемі бойынша және тығыздалған бетінің алаңы бойынша есептеле алынады мҧнда L3 – ҧстаудың ҧзындығы; Ьвал – пневмодӛңгелекті катогының тығыздалу сызығының ені мен қатты білігінің ені; k – ауысу уақытын пайдалану коэффициенті; иупл – тығыздалуы кезіндегі катоктың жылжуының жылдамдығы; ?ман – ӛтудің соңындағы оңтайлау уақыты; ппр – тығыздалу ҥшін қажетті, бір қадам бойынша біліктерінің саны (шағылды жабындылары ҥшін 60 ӛтуге дейін жете алады); ^ер – ӛтулерді жабу коэффициенті (^ер = 1,1 қатты білікті және екі осьті пневмодӛңгелекті катоктары ҥшін; тізбекті пневмодӛңгелекті катоктары ҥшін ^ер > 1,2); йсл – тығыздалған қабатының қалыңдығы. Сығымдаушы машиналары. Сығымдауының негізгі басымдылықтарының санына 1 м қалыңдығымен байланысты және байланыссыз топырақтардытығыздауының мҥмкіндік гі жатады. Демек, басқарудың осы әдісін іске асыратын машиналары транспорттық қҧрылысында кең қолдануын таппады, ӛйткені еркін тҥскен жаппай плиталарымен орнатулары тыныш жҥрісті, ал отындық- балғыларымен тек қана алдын-ала тығыздалған топырақтарында ғана тиімді және жоғары ӛндірісімен ерекшеленбейді. Діріл қозғағыш машиналары (5.10сурет) соққы кҥшімен тығыздалған топырақта қуатылығын қҧрайды, ал тербеліспен топырақтың бӛлшектерін тербелуге мәжбҥрлейді, бҧл тығыздалуының тиімділігін жоғарлатады. Олар кез келген топырақтарды тығыздау ҥшін пайдаланылады, бірақ байланысты емес және аз байланысты топырақтарында жҧмыстары кезінде аса тиімді. Тербелістерге қарағанда діріл қозғалтқышты машиналары шағын импульстарымен және соққылардың, жоғары жиілігімен ерекшеленеді. Әрекет ету принциптері бойынша діріл қозғалтқышты машиналарына тербеліс штамптері мен тербеліс тақтайшалары жатқыза алынады. Тербеліс катогының қатты білігінің ӛзара әрекеттерінде тербеліс тығыздалу тімділігі де болады.Шамаларды таңдау кезінде діріл тығыздалғыш машиналарын жиынтықты статикалық қысымының мағынасына бағытталуға болады, ол кезде тығыздалуының шекті тереңдігі жетеді: Ммаш = РРШ/ g , (5'35)мҧнда Ммаш – діріл тығыздықты машинаның шамасы; p – жиынтықты статикалық қысымы; FUJl – топырақпен тығыздағыш органының байланыс алаңы; g – еркін тҥсуін жылдамдатуы.Жиынтықты статикалыққысымының сипатты мағыналары МПаТопырақтың тҥрі:Қатты ылғалды қҧм ................................Оңтайлы ылғалдылығымен қҧм............ Оңтайлы ылғалдылығымен қҧмайт......................................................40 бастап 100 кг шамасымен шағын габаритті тербелісті штампары (5.99 сурет) шектелген кеңістігінде жәнешағын кӛлемді тығыздауыш жҧмыстары ҥшін пайдаланылады. Тербеліс штампы дӛңгелектелген алдыңғы ернеуімен тікбҧрышты коллоннасы орталыған, онда тербелісімен және рессорлық білігімен коллоннасы орнатылған (ішкі жану қозғалтқышымен). Қозғалтқыштың жҧмысы кезінде бағыттауыш әрекетінің эксцентригі тығыздалған бетіне секіруін орнатуға мәжбҥрлейтін, кҥшін дамытады. Тығыздалуы тербелістің қоздырушы кҥшімен салынған, топыраққа тербеліс штампының артынан соққының книетикалық энергиясының әрекетімен ӛтеді. Ілгерілмелі қозғалысымен орнатуы колоннаның алдыңа еңкейтуімен міндетті, осы ҥшін ілгерілмелі кҥші бетінен тербеліс штампымен жҧлына отырып, тек қана ҥстіне емес, сонымен бірге алдыңа да секіруіне мәжбҥрлейді.Тербеліс штамптары қозғалтқышқа тҥсетін, ауаны сҥзгілеу жҥйелері мен тығыз топырақтарында жҧмысы кезінде қайтымды соққысын жҧтатын амортизацияларымен жабдықталады. Тербеліс тығыздау принципі бойынша пневмо-, гдро- және электробіліктерімен әмбебап қол қҧралдары жҧмыс істейді, бӛлшектеп алғанда, пиктің орнына арнайы сығымдаушы саптауымен бетондық сынықтары мен шойбалғалар. Әрине, оларды пайдалануы тҧрақты емес, кӛмекші сипатын алады, және топырақтардың ҥлкен кӛлемді тығыздауының қолданбалы тәсілі ретінде қарастырылады. сурет. Басқару дӛңгелектерінің тәуелсіз ілмек сызбасы Тербеліс плиталарының жҧмыс органымен (5.100 сурет) тербеліс қозғалтқыштарының агрегаттары, және кейде қозғалтқыш монтаждалған тіреуіш плитасы болып табылады.Гидрокӛлемді білігі мен электроқозғалтқышы, ішкі жану қозғалтқышынан білігімен плиталардың нҧсқаулары шығарылады.Гидрокӛлемді білігімен, әдеттегідей, базалықмашинасына қосылатынгидрожҥйесі мен экскаваторлар-тиеушілер және экскаваторларына ауыспалыжабдықтары ретінде пайдалануы ҥшін тағайындалған плиталары кешенделеді (5.101 сурет).5.10 кестеТербеліс плиталардың техникалық сипаттамалары Маркасы Белдеудіңені, мм Тербеліс жиілігі, Гц Қозғалтқышты ң қуаттылығы, кВт Шамасы, кг 1В5У00- 450 75 3,6 82 ОУ-80 420 75 4 112 ОДУУ--9900 452500 9705 24,,94 120750 сурет. Тепе-тең тығыздауын қамтамасыз ететін, артқы және алдыңғы дӛңгелектерінің іздерін жабуы  Автономды пайдалануының тақташаларда қозғалтқыш тербелістен қҧрылғы элементтерін сақтайтын, тіреуіш тақташаның рамасымен қосылған амортизациялары, мотор астыңғы рамасына орнатылады. Трансмиссия ретінде тербеліс ҥшін жетекші және жетектегі шкивтері арасындағы осьаралық қашықтықтарының ӛзгерістерін орнын алатын және мағыналы айнымалы сәттерін беретін, сыналы қайысты білігі пайдаланылады.Жеңіл тербеліс тақташалары қоздырушы кҥштері мен тербелістің жазылған амплитудасымен тербелістерімен жабдықталған. Жан-жақты дӛңгелектері қолмен оларды шағын қашықтықтарында қайта базалауға мҥмкінідк береді. Аса ауыр машиналары оның әрекетін бағыттауға және қоздырушы кҥштері, амплитудасын аударуға мҥмкіндік к беретін қҧралдарымен жабдықталған, бҧл жылдамдықты реттеуге және барлық орнатуының жҧмыс қозғалғышының бағытын реттеуге мҥмкіндік к береді.в г Тербеліс тығыздылығының (t ) қажетті жалғасы теңдеу бойынша табуға боладымҧнда 1500... 5000 – қажетті тығыздылығына дейін байланысты емес топырағын жеткізуі ҥшін қажетті жҥктеулерін қосу циклдерінің саны; юкол – тербеліс жиілігі.Тығыздалған топырақтың кӛлемі бойынша тербеліс тығыздауыш машинаның ӛндірушілігі теңдеу бойынша есептеуге боладымҧнда Ьупл – тығыздау беледуінің ені; Супл – тығыздауыш машинаның жылжу жылдамдығы; йсл – тығыздауыш қабатының қалыңдығы; k – ауысу уақытын пайдалану коэффициенті; ппр – тығыздау ҥшін қажетті бір қадам бойынша ӛту саны; ^ер – ӛтулерді жабу коэффициенті. МҦЗДАЛҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫ ДАЙЫНДАУҒА АРНАЛҒАН МАШИНАЛАР Мерізмді мҧздалған және мәңгі тоң топырақтары жоғары мықтылығымен иеленеді, сондықтан олардың бҧзуы – ондағы қатысқан жабдығының қуаттылығы мен тҧрақтылығына жоғары талаптарын ҧсынатын энергия сыйымдылықты ҥрдіс. Жер жҧмыстарының негізгі кӛлемдері, топырақтардың мҧздалуы болмайтын, мерізмдерінде орындалады.Ресейдің орташа белдеуінде топырақ 0,95 бастап 1,3 м дейін тереңдігіне мҧздала алады және бҧл қарашаның ортасынан бастап наурыздың басына дейін кезеңінде аса мҥмкіндік . Мҧздалу немесе мәңгі тоң топырағы кезеңінде топырақты дайындауы шарасыз жағдайында, оны не алдын-ала еруіне келтіруге (бастапқы жағдайында шамалы жӛндеу жҧмыстары кезінде қолданбалы), не оны бҧзуының механикалық немесе бҧрғылауын жару тәсілдерімен пайдалануға болады. Мҧздалған топырақтарында бҧрғылау жару жҧмыстарының технологиялары тасты тҥрлерін бҧзуы ҥшін пайдаланылған технологияларынан ерекшеленбейді.Мҧздалған топырақтарының механикалық бҧзуы ҥшін аса жиі қуатты бір бағанды бопсырауы, сонымен бірге дӛңгелекті және шынжырлы тракторлар мен басқа да базалық машиналарын ілуі немесе арнайы итергіштерінде (5.102 сурет) монтаждалған дискті фрезерлік және тізбекті барлық орнатулары (5.11 кесте) қолданылады. Мҧздалған топырақтарының шамалы массивтерін бҧзуы ҥшін пневмо-, гидро- немесе автономды білігімен бетон бҧзғыштары және қол шойбалғалары жі қолданылады, ал жҧмыстардың аса мағыналы кӛлемдерінің жҧмыстары кезінде – ауыспалы гидробалғаларымен немесе фрезалармен экскаваторлары қолданылады (5.103 сурет). 5.102 сурет. Тізбекті барлық пнеквімлоікдӛфңргеезлаескыті шенас(асритың 5эк.1с0к3авсаутроерты. нТаолаыуық сапйанлаылыфмрдезыасы 5.11 кесте МаркасыБазалық шассиАралықтың тереңдігі х ені, ммКесу жылдамдығы, м/чШамас ы,кгЭТЦ-1609МТЗ-821400 х 140206500БГМ-1МТЗ-821500х1401026500 ДТ-75Н- 8105МЗЦ-751500х14060БГМ-10ДТ-75ХС22000х140759500БР-00Т-1702000х14012...20420300Отандық борттық машиналарының техникалық сипаттамалары ХС2 Н-  10.СУДЫ ТӚМЕНДЕТУ ЖӘНЕ СУДЫ ТАРТУЫ ҤШІН ЖАБДЫҚТАРЫ Жер және қҧрылым жҧмыстарына алаңдарды дайындау ҥшін маңызды мәселелерінің бірі оларды қҧрғатуы болып табылады, ӛйткені Ресейдің орта белдеуінде, тіпті орталық және солтҥстік бӛліктерінде жоғары ылғалдылығы, ал кейде топырақтың жоғарғы қабаттарының су деңгейлерінің кӛтерілуі – қарапайым мерізмдік жағдай. Жер қазу машиналарымен ӛңдеуге осындай учаскілерін дайындауы су қоймасымен бірыңғай мелиоративтік жҥйелеріне қосылатын, шурфтар мен су ағызатын жыраларына оларды кескіндеуінен басталады, оларға алаңнан суды ӛткізетіндері тҥсіріледі. Осы жҧмыстар кеңейтілген және ҧзын шынжырлы жҥрісіндегі біршӛмішті немесе орлы экскаваторларымен орындалады, ӛйткені ылғалды топырақтарының тӛмен тҥсіру қабілеттігіні бар. Егер де мекеннің рельефі ӛз бетінше қҧрғатылатын жҥйесінен суды жоюын ҧйымдастыра алмаса, тиелген диффрагмалы (5.104 сурет) немесе суармалы ортадан тепкіш (5.105 сурет) немесе піспекті тҥрдес сорғыштар мен сорғыш орнатулары қолданылады. Жҧмыс кезінде тиелген сорғыш су деңгейінен тӛмен болуы қажет. Тік жазықтығында диафрагмаларының тербелісі кезінде су қайтымды шығару қақпақшасы арқылы одан сорады, ал кейін арынды магистраліне қайтымды шығару қақпақшасы арқылы шығарылады. Суармалы сорғыштар (ортадан тепкіштер де піспекті де) тартып шығарылатын су деңгейінен орнатыла алынады, бірақ бірінші шығаруы алдыңда олардың корпусы қолмен сумен толтырылуы қажет. Сорғыштың корпусында судың болуы 6 м дейін сору биіктігін қамтамасыз етеді және ондағы болған ыдыратуын қҧруы кезінде саңылауы арқылы атмосфералық ауасының сорабынан бас тартады. Пневматикалық, гидрокӛлемді және электрлік біліктерімен, сонымен бірге ішкі жану қозғышымен агрегативтік сорғыштар шығарылады. 5.104 сурет. Диафрагмалық батырымды сорғы: 1 – корпус; 2 – айдау қақпағы; 3 – айдау келте қҧбыры; 4 – қақпақша; 5 – қақпақ; 6 – диафрагма; 7 – сорғыш келте қҧбыры; 8 – тәрелка; 9 – сорғыш қақпақшасы     сурет. Аэролифтінің жҧмыс сызбасы Сжатый воздух – тығыздалған ауа Аэрированная вода – ауаланған суПодсос откачиваемой воды – суды айдап шығу сорғышы сурет. Гидроэлеваторының жҧмыс сызбасы Струя воды под давлением – қысыммен су ағыны Жинақтағыш су қоймаларынан суы гидроэлеваторлар мен аэролифттерімен айдап шыға алады. Аэролифтте (5.106 сурет) судың аэрациясы эффектісі қолданылады. Сумен толтырылған, соратын келте қҧбырының бӛлігіне қысымды ауа жіберіледі, ол, кеңейтіліп, оның тығыздығын тӛмендетіп және кӛлемді жоғарлата отырып, суды «газдайды». Нәтижесінде келте қҧбырындағы су деңгейі оның табиғи деңгейінен жоғары кӛтеріледі және су ағызу қҧбырбілігіне ауамен жоғары кӛтеріліп желдетеді. Гидроэлеватордың жҧмысы оның жылдамдығын жоғарлатуы кезінде ағымдағы қысымды тҥсіру эффектісі белгілі гидродинамикасында негізделген. Гидроэлеватордың тік бастоған қҧбыры (5.107сурет) диффузор тҥрінде тарлану бӛлігі бар, оның қылтасында су таратқыштың келте қҧбыры жалғасады. Келте қҧбырының осьі, оған ҥлкен жылдамдығымен жіберілген судың ағыны сорып алынған судың негізгі ағымының бастоған қҧбыры бойынша қозғалысты ҥстіне қоздырып, ыдыратуын қҧрайтындай бағытталған. сурет. Инелі сҥзгі қондырғысы: 1 – инелі сҥзгі; 2 – сҥгілі қҧбыры; 3 – ӛзіндік сорғыш қҧйынды сорғыш; 4 – біріктіруші муфта; 5 – электроқозғалтқыш Топырақты суларының деңгейін тӛмендету ҥшін инелі сҥзгі қондырғылары қолданылады (5.108 сурет). Олар тӛменгі бӛлігіндегі торлы сҥзгіштерімен сужинағыш қҧбырлары мен соратын және айдау қҧбыр желілі жҥйелері, сорғыш агрегатынан тҧрады (осы қҧбырларды инелер деп атайды). Тӛсеме су ӛткізбейтін қабатының шекарасында ннемесе қҧрғатылатын учаскісінің контуры бойынша коллектор салынады, яғни сҥзгішті материалымен ор (ірі қҧм, қиыршық тас-қҧмды қоспа, шағыл және т.б.). инелер 0,75...2,0 м қадамымен 8 м дейін тереңдігіне коллектордың топырағына тиеледі және cужинағыш келте қҧбыры ретінде қызмет етеді, ол арқылы сорғыш орнатуы коллектордан суды тартады. 6.тарау. ТАС МАТЕРИАЛДАРЫН ӚНДІРУГЕ ЖӘНЕ ӚҢДЕУГЕ АРНАЛҒАН ҚҦРАЛ- ЖАБДЫҚТАР 6.1. ТАС МАТЕРИАЛДАРЫНЫҢ ТҤРЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ӚНДІРУ ӘДІСТЕРІ Тас материалдары қиыршық тас және ҧсақталған тас тҥрінде кӛлік қҧрылысында пайдаланылады. Олар атқылау арқылы пайда болған, шӛгінді және тҥрі ӛзгерген тау жыныстарынан тҧратын тас кесегін қирату және табиғи кендерді ӛңдеу арқылы ӛндіріледі. Әрі қарай ӛндірілу тәсіліне қарамастан тас материалы ҧсақталу кезеңінен ӛтеді және де оның беріктік қасиетіне қарай қирату тәсілі таңдалып алынады. Біздің елімізде беріктік қасиетін салыстырмалы тҥрде бағалау ҥшін М.М.Протодьяковтың межелігі (6.1 кесте) кеңінен пайдаланылады. Аталған межелік бойынша тау жынысының беріктігі қаттылық коэффициентімен бағаланады. Ол – МПа арқылы ӛлшенетін тау жынысының сығылуға уақыттық кедергісінің оннан біріне тең болатын мӛлшерсіз шама. кестеМ. М. Протодьяконов бойынша тау жыныстарының беріктігінің топтастырылуы Тау жынысының тҥріБеріктік деңгейіБеріктік коэффициентіІЖоғарыдеңгейде беріктер20ІІӚтеберіктер15ІІІБеріктер10ІІІ-a8ІVЖеткілікті беріктер6ІV-a5VОрташалар4V-a3 Тау жынысыныңсанатыБеріктік деңгейіБеріктік коэффициентіVІЖеткілікті жҧмсақтар 2122VІ-a1,5VІІЖҧмсақтар1,0VІІ-a0,8VІІІТопырақтылар0,6ІXСусымалылар0,5XҚалқымалылар0,3 Әдетте ҧсақталған тасты алуға қолданылатын граниттер мен әктастардың беріктік коэффициенті 2- ден бастап (беріктеу әктастар ҥшін) 20-ға (граниттердің кейбір тҥрлері ҥшін) дейінгі кӛлемде болады. Қҧрылыс жауапкершілігі жоғары болған сайын оны жҥзеге асыруда қиыршық тастың неғҧрлым қатты тҥрлері қолданылады. 6.1. ТАС МАТЕРИАЛДАРЫН ӚНДІРУГЕ АРНАЛҒАН ҚҦРАЛ-ЖАБДЫҚТАР Тас материалдарын ӛндіру жҧмыстары қарапайым қҧрылыс машиналарымен де, сол секілді карьерлерде жҧмыс жасауға арналған машиналармен де жҥзеге асырылады. Оларға бҧрғылау машиналары, қаттырақ тау шыңдарында жарылыс арқылы қиратуға арналған қайта бҧрғылау теспесі және ҧңғымасы, жарылған қатты және одан әлсіздеу жарылмаған тау жыныстарын жинастыруға арналған карьердің тік кҥректі (6.1 сурет) және драглайнды (6.2 сурет) бір ожаулы экскаваторы, сонымен қатар әктасты қиыршық тасқа айналдырып қайта ӛңдеу ҥшін қҧрастырылған ӛздігінен жҥретін фреза (6.3 сурет) жатады.Тау жыныстарын ӛңдеуге арналған бҧрғылау машиналары (6.4 сурет) ҧрмалы, айналмалы, ҧрмалы- айналмалы және дәстҥрлі емес әрекет ету тәсілдерін қолданады. Ҧрмалы машиналар қатты және орташа қатты тау жыныстарын бҧрғылау ҥшін, ал айналмалы машиналар орташа қатты және жҧмсақ тау жыныстарын бҧрғылау ҥшін, ҧрмалы-айналмалы машиналар ӛте қатты және берік тау жыныстарын бҧрғылау ҥшін пайдаланылады.Дәстҥрлі емес деп зертханалық және далалық сынақтардан ӛткен, қҧрылмалық ӛңдеулерде сәтті жҥзеге асырылған, бірақ ҧйымдастырушылық, экономикалық немесе ӛзге де себептермен жалпы қолданыс таппаған бҧрғылау тәсілін атайды.сурет. Карьер экскаваторының жарылған тау жынысын ӛңдеу барысы сурет. Драглайн-экскаваторының сызбасы   сурет. Жҧмсақ тау жыныстарын қиыршық тастарға ӛңдеуге арналған фреза Дәстҥрлі емес бҧрғылау тәсіліне мыналар жатады:жылулық бҧрғылау тәсілі, бҧл тәсілде тау жынысы 2 500... 3 500оС температурада 2000 м/с жылдамдықпен берілетін плазма арқылы кҥйдіріледі;гидродинамикалық бҧрғылау тәсілі, бҧл тәсілде тау жынысы 50 МПа қысым арқылы берілетін су ағыны арқылы қиратылады;электрогидравликалық бҧрғылау тәсілі, бҧл тәсілде тау жынысы жоғарыжиілікті гидравликалық соққылар арқылы қиратылады, ол соққылар электрлік микроразрядтардың әсерінен туындайтын сҧйықтық кавитациясымен кӛрініс табады; сурет. Бҧрғылау қондырғыларының жіктелуі Ультрадыбыстық эрозия тәсілінде тау жыныстары суспензияда ультрадыбыстың әсерімен ретсіз қозғалатын тҥрлі тҥйіршіктерімен (сонымен қатар бҧзу ӛнімдері де кіреді) қиратылады. Ол тҥйіршіктер кенжарға беріледі.Ҧрмалы бҧрғылау қондырғысы мынандай перфораторларға (тескіш) бӛлінеді: диаметрі 75 мм-ге дейінгі, тереңдігі 9 м-ге дейінгі теспені бҧрғылау перфораторы және диаметрі 300 мм-ге дейінгі, тереңдігі 40 м-ге дейінгі ҧңғымаларды бҧрғылауға арналған арқанды-соққылы білдек.Перфораторлар. Перфораторлар ҧрмалы-айнымалы тәсілдің қҧралы болып табылады және де қатты тау жыныстары мен орташа қатты тау жыныстарын бҧрғылауда қолданылады (6.5 сурет). Перфораторлардың қарапайым тҥрі 30 Гц жиілікке дейін жҧмыс жасайды, жоғары жылдамдықты ҧрмалылар 35 Гц жиілікте және одан да жоғары жиілікте әрекет етеді. Жеңіл және орташа қол перфораторлары кӛлденең бҧрғылауда немесе жоғарыдан тӛмен қарай бҧрғылау кезінде қолданылады. Салмағы 18 кг-ға дейінгі жеңіл перфораторлар беріктік коэффициенті 10-ға дейінгі тау жыныстарын бҧрғылауда, ал салмағы 25 кг-ға дейінгі орташа перфораторлар беріктік коэффициенті 15-тен жоғары емес тау жыныстарын бҧрғылауда, салмағы 35 кг-ға дейінгі ауыр қол перфораторлары беріктік коэффициенті 20-ға дейінгі тау жыныстарын бҧрғылауда пайдаланылады.Колонкалық перфораторлар орташа қатты және қатты тау жыныстарын бҧрғылауда қолданылады. Олар керме-бағаншада, бҧрғылау кҥймешесіне (6.6 сурет) және тиегіш және арнайы машиналардың қолқҧрылғыларына орнатылады. Телескоптық перфораторларды тӛменнен жоғары тігінен кез келген қаттылықтағы 45°-қа дейінгі ауытқушылықтағы тау жыныстарын бҧрғылауда қолданады. сурет. ПерфораторларҚондырғылар бҧрғылау аспабының еріксіз ӛсьтік берілу қҧрылғысының бар болуымен ӛзара ерекшеленеді. Перфоратордың қондырғысы және жҧмыс жасау қағидасы тҥрі мен кӛлемінен тәуелсіз (6.7. сурет) қолданылған энерготасымалдау (сығылған ауа немесе май) қасиетімен және ҥлестіргіш қондырғылардың ерекшеліктерімен анықталады.Перфоратор келесі тәсілмен жҧмыс жасайды. Поршень қабырғасы саңылауын жаппағанда поршеннің тӛмен қарай қозғалысы кезінде ауа одан 2 канал арқылы шығады. Инерциямен тӛмен қарай қозғалысын жалғастыра отырып поршень 8 канал арқылы ауаны 7 камераға ығыстырады, оның әсерінен 5 жапқыш 4 каналды жабады. Бҧрғының артқы ілмегіне серіппелі соққының нәтижесінде поршень жоғары серпіледі. Жоғары қозғалғанда оның қабырғасы қайта 2 каналды жабады, поршеннің ҥстіндегі ауа сығылып, 8 каналды 5 жапқыш арқылы жауып, 4 каналды ашады. Бҧдан әрі қарай цикл қайталана береді.   сурет. Пневматикалық перфоратор қҧрылғысы және жҧмысы: 1 - перфоратор цилиндрінің корпусы; 2 – цилиндрді атмосферамен байланыстыратын канал; 3 - поршень; 4 – цилиндрге ауа жіберу каналы; 5 – қоспозициялы клапанды жапқыш; 6 – компрессордан сығылған ауаны жіберу каналы; 7 – ауаны ҥлестіргіш камера; 8–жапқышты асыратын ауаны жіберу каналы; 9 - бҧрғы Арнайы тіреуішті дӛңгелек әсерінен бҧрғы соққыдан кейін шағын бҧрышқа бҧрылады, сол себепті ҧрмалы-айналмалы перфоратор деп аталады. Бҧл аспаптың біркелік тозуын және бҧрғыланған саңылаудың концертігін қамтамасыз етеді. Ол аспаптың теспеде сыналануын болдырмайды.Перфоратордың бҧрғысы аспаптың қиратқыш бӛлігі болып табылатын және біліктің тҥрімен ӛзара әрекеттесетін және оның тӛменгі бӛлігіне кигізілетін немесе ерітіліп жалғанатын қаптамадан, перфораторға бекітіліп, оныңлау кҥймешесіндегі колонкалсыоққпқеырфсыорнатор қабылдайтын артқы ілмектентҧрады. Қаптаманың жҧмыс жасайтынбҥйіржағына тау жынысын бҧзатын қатты қорытпалы қашау ерітіп жабыстырылады (6.8. сурет). Жҧлдызшалы және айқыш қаптамалар барынша қатты тау жыныстарын бҧрғылауда қолданылады, қос тескіштілер жарықшақталған тау жыныстарын бҧрғылауда және жалғыз тескіштілер басқа жағдайларда пайдаланылады. Бҧрғылар білігі жоғары сапалы кӛміртекті б2о1л6аттан жасалады және бар бойында ӛсьтіксаңылауға ие.сурет. Қаптаманың жҧмыс жасайтын перфораторының бҧрғылау бетінде қатты қорытпалы қашаудың орналасуы (тӛменгі жағынанкӛрінісі):   а – жалғыз тескішті; б – қос тескішті; в - айқыш; г - жҧлдызшалы; 1 - қашау; 2 – қаптама Саңылау бҧрғылау аумағына жуатын сҧйықтықты немесе сығылған ауаны жеткізуге қызмет етеді. Олар теспеден немесе ҧңғымадан қирату заттарын шығарады және оған қоса аспапты салқындатады.Кӛлбеу теспені перфоратормен бҧрғылау кезінде қосымша ӛсьтік жеткізу қажеттілігі туындаған жағдайда пневмоҧстатқыш қолданылады. Бҧл механизмдерге телескопиялық қҧбырлы қҧрылым ортақ болып табылады. Аталған қҧрылым кенжарда қажетті бҧрышпен орнатылады және қозғалғанда сығылған ауа арқылы перфоратордың ӛсьтік берілуін қамтамасыз етеді.Ҧрмалы-арқанды бҧрғылау білдектері. Ҧрмалы-арқанды бҧрғылау барысында тау жыныстары бҧрғылау снаряды арқылы ҧңғыманың тҥбіне жасалатын соққылардан қиратылады (6.9 сурет). Бҧрғылау снаряды снаряд қарнағының тӛменгі жағына бҧрамдалған қашаудан және арқан бекітпеден тҧрады. Бекітпе снарядтың кӛтергіш арқанмен берік байланысуын қамтамасыз етеді және бағананың жоғары ҧшына бҧрамдалады.Қашаудың ҧрмалы бӛлігінің формасына орай жазық қашау (кескіш формалы бастиекпен), айқыш (біркелкі және әртҥрлі биіктікті бастиекпен), қалыпқа келтірілген тҥрлерге бӛлінеді. Жазық қашау берік жыныстарды бҧрғылауға қолданылса, айқыш қашаулар жарықшақталған жыныстарды бҧрғылауға қолданылады. Қалыпқа келтірілген қашаулар ершік тәрізді жҧмыс қабатында қолданылады.Ҧңғыманың тҥбіне соққы жасағанда қашау тау жынысын жырашықты қағу арқылы ҥгітеді, одан кейін жоғары кӛтеріліп аз ғана бҧрылады және келесі соққы бірінші жырашықтың жанына екіншісін жасайды. сурет. Ҧрмалы-арқанды бҧрғылау қондырғысының сызбасы:1 - бҧрғылау снаряды; 2 – жҥк кӛтергіш арқан; 3 – жҥк арқаны қозғалысының бағыты; 4 – басты блок; 5- діңгек; 6 - тіреуіш; 7 - тартпа блок, 8 – қосиінді дӛңгелектің айналу бағыты; 9 - кӛтергіш барабан; 10 – бағыттаушы блок; 11 – қосиінді дӛңгелек; 12 - бҧлғақЖырашықтардың арасында қалған тау жынысының бӛліктері опырылады, соның арқасында ҧңғыма тереңдей тҥседі. Қирату ӛнімдері ҧңғымадан жуу сҧйықтығы арқылы жойылады, ол сҧйықтық қабаттан беріледі.Бҧрғылау снаряды қосиінді-бҧлғақты механизмнің бҧлғағымен байланысқан тартпа блогыныңәсерінен ҧңғыманың тҥбіне 1 Гц жиілікке дейін соғылады. Осы ауытқудың барысында снаряд ҧңғыманың тҥбінен 0,6 „ .1,3 м биіктікке дейін кӛтер21іл7еді, тӛмен тҥсіп қайта жоғары кӛтеріледі.Арқанның жалпы ҧзындығы кӛтергіш барабан арқылы снаряд тыныштық кҥйде болған кезде ҧңғыманың тҥбіне 20.50 мм жеткізілмей реттеледі. Осының арқасында арқан барлық уақытта керілген кҥйде болады және «салмақпен кӛтеру» режимінде жҧмыс істегендіктен, бҧрғылау снарядын кӛтерген кезде азырақ динамикалық жҥктемеге ие болады. Ҧрмалы-арқанды бҧрғылау қҧрылғылары ӛзекшелі немесе ӛздігінен қозғалатын жақтауларда, кӛбінде шынжыр табанды шассиде орнатылады. Сонымен қатар іштен жанатын қозғалтқыштың тартпасынан немесе тҧрақты электр желісінен жарақтанады. Бҧл қондырғылар ҧзақ қашықтыққа ӛздігінен асыра лақтырылмайды, олардың қозғалу трансмиссиясына және қозғалтқышына айтарлықтай талаптар қойылмайды.Ҧрмалы-арқанды бҧрғылау (Пуд) қондырғыларының жҧмыс ӛнімділігі уақыт аралығында бҧрғыланған ҧңғыманың сантиметрлерімен ӛлшенеді. Сондықтан оны есептеуге арналған формулаға енгізілген шамалар мӛлшері СИ – халықаралық бірліктер жҥйесінде қарастырылған бірліктер ӛлшемімен сәйкес келмейді:  Бҧл жерде тсн - 1 мм диаметрге келетін ҧңғыманың бҧрғылау снарядының салмағы, кг/мм (әлсіз тау жыныстары ҥшін - 2, орташа қатты тау жыныстары ҥшін - 4, қатты тау жыныстары ҥшін - 6,5); Ниол – бҧрғылау снарядының жоғары кӛтерілу биіктігі, м; псоқ – минутына кенжар тҥбіне жасалатын снаряд соққысының жиілігі; k- ауысым уақытын пайдалану коэффициенті; a- 1 м3 тау жынысын қопаруғаарналған салыстырмалы жҧмыс (6.2 кесте); Дкв – ҧңғыма диаметрі, см.Айналмалы бҧрғылау білдектері. Айналмалы бҧрғылау білдектері (6.10 сурет) жоғарыкесте.Әртҥрлі тау жыныстарын қопаруға арналған салыстырмалы жҧмыс Тау жынысының қаттылығыІІІІІІІVVVІVІІVІІІІXXСалыстырмалы жҧмыс6710141927355570100 ӛнімділігімен, шаңның болмауымен және жҧмыс барысындағы шудың тӛменгі деңгейімен, сонымен қатар жеңіл механикаландырумен, негізгі және қосымша жҧмыс әрекеттерін автоматтандырумен ерекшеленеді. Олар диаметрі 100-ден 300 мм-ге және тереңдігі 40 м-ге дейінгі және одан да ҥлкен ҧңғымаларды бҧрғылауға арналған. Білдектің негізгі жҧмыс қҧралы ҧңғымаға батырылған бҧрғылау снаряды.сурет. Бҧрғылау снарядының пневматикалық және гидравликалық ӛсьтік берілу тартпасымен тігінен айналмалы бҧрғылау қондырғысы Ҧңғыманың тҥбіндегі тау жыныстары қатты қорытпалы, қашау тісті, бытыралы және алмазды бҧрғылау қаптамасымен(6.11 сурет) қопарылады.Диаметрі ҥлкен ҧңғымалардыбҧрғылау ҥшін қатты таужыныстарында бытыралықабаттың орнына қҧбырлыбҧрғыларды қолданады.Олардың кескіш жиегі қаттықорытпалы кескішпен немесеалмазды қиындыменарматурланады.Қаптаманың типін дҧрыстаңдаған жағдайда білдеккез келген қаттылықтағыжынысты бҧрғылай алады.Бҧрғылау снарядыныңҧңғымаға ӛсьтік берілуі оныңӛзінің салмағыныңәсерінен жҥзеге асырылуымҥмкін, немесе жеткізумеханизмімен мәжбҥрлі тҥрдежҥзеге асырылады.Жеткізудің гидравликалық,пневматикалық, тӛрткілдеш,бҧрандалы және арқанды-блокты механизмі кездеседі. Жазықтыққа бҧрғылау снарядынан бос бҧрғылау қарнағы шығады. Ол арқылы кенжарға жуу сҧйықтығы (әдетте қопарылатын жыныстың тығыздығына жақын, балшықты тығыз қоспа), ҧңғыманы қопарылған ӛнімдерден тазалауға арналған су немесе ауа тартылады. Кейбір бҧрғылау білектері қопарылған ӛнімдерді ҧңғымадан шиыршық қарнақ арқылы тазалайды (тігінен бҧрандалы конвейер нҧсқасы). Немесе аумақтың геологиялық қҧрылысын зерттеуге қолданылған бҧзылмаған қҧрылымның цилиндрлік тҥрімен тау жынысын шығарады.  Берік емес немесе тҧрақсыз тау жыныстарын терең ҧңғымаларда бҧрғылау барысында қаптама қҧбыр қолданылады. Ол қҧбыр ҧңғыма қабырғасын шӛгілуден немесе қҧлаудан қорғайды, бҧл бҧрғылау қарнағының қысылуына немесе бҧрғылау снарядын жоғалтуға әкеп соқтырады. Соңғы жылдары еңіс ҧңғымаларды бҧрғылауға арналған шағын бҧрғылау қондырғылары кең қолданыс тапты. Ол ҧңғымалар табиғи бӛгеттер мен тҥрлі байланыс қҧралдарын траншейнсіз жҥргізуге арналған жасанды қҧрылыс орындарында орналасқан (6.12 сурет).Ҧрмалы-айналмалы бҧрғылау білдектері қатты және ӛте қатты жыныстарды бҧрғылауға қолданылады. Тау жынысына бҧрғылау снарядының қашауларын енгізу ӛсьтік кҥштің әсерінен жҥзеге асырылады. Ол соққының және бҧрғылау қаптамасының мәжбҥрлі айналуының нәтижесінде туындайтын жылжытқыш ҧзақ мерзімді кҥштің әсерінен туындайды. Осы факторлардың ӛзара бірлескен әрекеттің нәтижесінде бҧрғылау ҥдерісі жылдамдатылады.сурет. Байланыс қҧралдары қабаттарын ҧзақ мерзімді еңіс айналмалы бҧрғылауға арналған қҧрылғы:1 – ҧзын ҧңғымаларды бҧрғылауға арналған қарнақ жиынтығы; 2 – жҧмыс барысында топыраққа оранып, арынды кҥш туындатуға мҥмкіндік к беретін бекіткіш бҧрғылар; 3 – қарнақ жетегінің гидромоторы; 4 – бағыттар бойынша орын ауыстыратын бҧрғылау қарнағын бекіту; 5 – бҧрғылау қарнағы 6.3. ТАС МАТЕРИАЛДАРЫН ҦСАҚТАУ ҚҦРАЛ-ЖАБДЫҚТАРЫ Тас материалдарының фракциялық қҧрамы, яғни жалпы массадағы бір ожаулы экскаватор арқылы немесе жарылыс арқылы алынған әртҥрлі кӛлемдегі кесектердің пайыздық мӛлшері әртҥрлі қасиетке ие. Ал олардың кесектерінің кӛлемі бір-бірінен ондаған, жҥздеген және мыңдаған есеге дейін ерекшелене береді. Бҧл ережеге ӛздігінен қозғалатын фрезалармен алынған материалдар бағынбайды. Дегенмен бҧл тәсіл кеңінен танылмаған және әктастарды ӛңдеуде ғана іске асырылады.Тас материалдарының фракциялық қҧрамын тегістеу жҧмыстары алғашқы кезеңде оның ең ірі кесектерін ҧсақтаумен жҥзеге асырылады. Ҧсақтаудың ірі, орташа және ҧсақ тҥрлері бар. Ірі ҧсақтау әдісінде кесектердің кӛлемі 300... 70 мм-ден аспаса, орташа ҧсақтауда - 70.20 мм және ҧсақ уату тәсілінде кесектердің мӛлшері - 20.1 мм болады. Тас материалын ҧсақтау дәрежесі ҧсақталғанға дейінгі материал кесектерінің кӛлденең кӛлемінің ҧсақталған материал кӛлеміне арақатынасымен бағаланады. Ірі уату тәсілінде оның ҥлкендігі 8-ден аспайды, ал орташа және ҧсақ уатуда 12-ден аспайды. Көлік құрылысында қолданылатын қиыршық тас түйірлері, ммКебек ...........................................................................................5-ке дейінКлинец ..................................................................................................10...15Қиыршық тас:ҧсақ ..................................................................................................15...25орташа ..................................................................................................25...40ірі ....................................................................................... 40... 70алып (жерді жарып шыққан жыныстар) 70. 120алып (шӛгінді жыныстар) 80.150Тас материалдарын қиыршық тасқа дейін ҧсатуға арналған қондырғылар тас уатқыштар деп аталады. Кесектерінің кӛлемі оны ары қарай сҧрыптауға және байытуға мҥмкіндік к беретін қиыршық тастарды алуға қолданылады. Жҧмыс істеу қағидасы бойынша тас уатқыштар жақтаулы, балғалы, соққылы және дестелеуіш деп бӛлінеді.Жақтаулы тас уатқыштар. Жақтаулы тас уатқыштар (6.13 сурет) орташа қатты және қатты жыныстарды ірі және орташа ҧсақтау ҥшін қолданылады. Жақтаулы тас уатқыштар бетті қарапайым қозғалту арқылы (6.14 сурет) қозғалмалы және қозғалмайтын жақтардың арасындағы ссына тәрізді саңылауына салынған жыныстың кесектерін жаншиды. Қозғалмалы жақтың барлық нҥктелері және онда бекітілген ыдыратқыш тақталар жақтың ілінген нҥктесінде шоғырлас иін бойынша ортасымен қозғалады. Жыныстардың кесектері ҧсату барысында ӛз салмағының әсерінен жҥк тҥсірілетін саңылауға тҥсіріледі.сурет. ЖаҦқтсаауқлытатлағсаунатқмышаттеырңисаылртқкыескеӛкрітнеісріінің ең кіші кӛлемі қозғалмалы жақтың ең ҥлкен қалдығы кезіндегі ҧсақталатын тақталардың тӛменгі жиегі арасындағы саңылаумен анықталады.Жағы кҥрделі тербелетін жақтаулы ҧсатқыштар (6.15 сурет) қозғалмалы уатқыш тақта қозғалысының кҥрделі жолымен ерекшеленеді. Қозғалмалы жақ ілмегінің ӛсі ортасымен эксцентрлік біліктің айналу ӛсінде орналасқан шеңбер бойымен жылжиды. Ал ҧсатқыш тақтаның жиегі ортасымен доға бойынша сыналы тетіктегі кергіш тақтаның таяныш нҥктесінде қозғалады.Мҧндай қҧрылғының арқасында қозғалмалы ҧсатқыш тақтаның тӛменгі жиегінен жоғары жатқан әр нҥктесі ізді созылған эллипс тҥрінде кӛрсетеді.  Қозғалмалы және қозғалмайтын жақтардың арасындағы сына тәрізді саңылауға жҥктелген жыныстар кесектері жаншылып қана қоймай, сонымен қатар ҧнтақталады. Ал қозғалмалы жақтың бағыты саңылаудың тарылтылған бӛлігіне ҧсақталатын материалдың созылуын ықпал етеді.Қозғалмайтын уатқыш тақтаны машинаның тҧғырына ығыстыратын уатқыш камерасының ішкі бҥйір жақтары сайдың жыныспен жанасуынан қорғалған. Қозғалмалы жақ сына тәрізді қаптамамен жабыстырылып, бҧрандамен бекітілген қозғалмалы уатқыш тақтамен қорғалған.Уатқыштың ірілігі уатқыш тақталардың тӛменгі жиегінің арасындағы саңылаудың мӛлшерінің ӛзгеруімен реттеледі. Ол ҥшін жақтаулы уатқыштар арнайы реттегіш қҧрал-жабдықтармен жабдықталады. Оларда реттегіш тӛсемдер немесе сынамалы тетіктер, сонымен қатар әртҥрлі ҧзындықтағы ауыстырмалы кергіш тақталар қолданылады. Сынамалы тетіктер тірегіш тығырық жастығының орнын табанына қатысты ӛзгертеді.Жақтаулы уатқыштың(Пш) жҧмыс ӛнімділігі мына формула бойынша анықталады: бҧл жерде емин – жақтардың тӛменгі шектері арасындағы минималды саңылау; £жҥр – қозғалмалы жақтың жҥруі; Ьен – уатқыштың жҥктеме саңылауы деңгейіндегі қозғалмалы жақтың ені; юбіл – уатқыштың эксцентрлік білігінің бҧрыштық жылдамдығы; кжҧмс – уату барысында материалдың жҧмсару коэффициенті (0,65); упор – уатылған материалдың кӛлемдік массасы; a- уатқыш тақталардың арасындағы бҧрыш (қапсыру бҧрышы).Конустық тас уатқыштар. Конустық тас уатқыштар (6.16 сурет) ірі уатуға арналған тік конусты уатқыштарға және орташа және ҧсақ уатуға арналған кӛлбеу уатқыштарға бӛлінеді.Тік конусты уатқыштың уатқыш камерасының конустық ішкі беті кеңінен жоғарыға қаратылған.Тӛмен қаратылған уатқыш конус конструктивті нҧсқалардың бірінде (6.17 сурет) уатқыш камераның ортасындағы тік білікке орналастырылған. Уатқыш камераның ҥстіндегі уатқыш конус білігінің жоғары жағы еркін айналатын және тербелетін траверсаға ілінген. Уатқыш камераның астына жалғасқан уатқыш конустың тӛменгі жағы астында орналасқан стақанға еркін кіреді. Стақанның тік ӛсі айналу ӛсінен жылжытылған. Электрлік қозғалтқыштан механикалық трансмиссияға  тығынның эксцентри- ситеті; dщеп – уатқыш камера қабырғасы беті әкелетін стақанның айналуы біліктің тӛменгі бӛлігін шеңбер бойымен қозғалуға мәжбҥрлейді. Аталған біліктің тӛменгі бӛлігінің ортасы эксцентриситеттің кӛлеміне қарай білік ӛсінен жылжытылған. Уатқыш конустың барлық нҥктелерінің беті білікті ілу орнына жақындаған сайын кішірейетін эксцентриситетпен шоғырлас шеңбер бойымен қозғалады. Мҧның әсерінен айналып тҧрған уатқыш конус пен уатқыш камераның қабырғасы арасындағы саңылау ҥнемі ӛзгеріске ҧшырап отырады. Уатқыш камераға ҧсақталатын жыныс жҥктелген кезде конус оның кесектерін уатқыш камераның қозғалмайтын қабырғасына ығыстыра айнала бастайды. Оның нәтижесінде олар бҧзылады. Конусты домалатқанда камера қабырғасы мен конус арасындағы жарық ҥлкейіп, уатылып жатқан жыныс ҧсақталу шегіне қарай тӛмен тҥседі және уатқыш камерадан тӛгіледі. Келесі бір конструктивті нҧсқада конустың ӛсі шеңбербойынша эксцентрлік цилиндр арқасында тік кҥйін сақтай отыра қозғалады.Тік конусты конустық уатқыштың (Жкон) жҧмыс ӛнімділігін келесі теңдік бойынша есептеуге болады: Бҧл жерде dкон – негізгі уатқыш конустың диаметрі; гэкс – эксцентрлік біліктің немесе ық - не- устың мен конустың арасындағы ең аз арақашықтық; k^ - уатқыш жыныстың жҧмсару коэффициенті; k- ауысым уақытының қолданылу коэффициенті; юбіл –эксцентрлік біліктің немесе тығынның бҧрыштық негізінің диаметрі; - уатып жатқан менқозғалыссыз конустың арасындағы саңылаудың ең кіші кӛлемі; /щел – саңылаудың параллель бӛлігінің конуспен арасындағы ҧзындығы жылдамдығы; a1- уатқыш камера қабырғасы мен вертикальдың арасындағы сҥйір бҧрыш; a2- уатқыш конус беті ме біліктің ӛсі арасында пайда болған сҥйір бҧрыш.Еңіс конусты уатқыштар (6.18 сурет) пайда болған конус пен біліктің ӛсінің арасындағы бҧрыштың ҥлкендігімен ерекшеленеді. Уатқыш конустың білігінің жоғары шеті бекітілмеген, сондықтан барлық кҥш оның тӛменгі бӛлігіне тҥседі. Ол бӛлік ҧзынырақ және биігірек эксцентрикті стақанда орналасқан. Еңіс конусты уатқыштардың ерекшелігі уатқыш конустың тӛменгі бӛлікте уатқыш камера қабырғасына параллель болуы болып табылады. Соның арқасында дайын қиыршық тас біркелкі қҧрамымен ерекшеленеді.Еңіс конусты уатқыштың жҧмыс ӛнімділігін (Ппол) келесі формула бойынша есептеуге болады:  Бҧл формулада ^он – негізгі уатқыш конустың диаметрі; ; dсаң – параллель аумақтағы саңылаудың ені;/саң –параллель аумақтың ҧзындығы; k^ - уатылған жыныстың жҧмсару коэффициенті; k- ауысым уақытын пайдалану коэффициенті; ювап - эксцентриктік стақанның бҧрыштық жылдамдығы.Балғалы және соққылы тас уатқыштар. Балғалы уатқыштар (6.19 сурет) және соққылы уатқыштар қаттырақ және қатты жыныстарды ҧсақ қиыршық тастарға айналдырып, ҧсақтау ҥшінқолданылады. Балғаның пішіні мен массасын ӛзгерте отыра уатқыштарды кез келген қаттылықтағы және қҧрамдағы материалдарды ҧсақтауға бейімдеуге болады. Мҧндай машиналардың ерекшелігі жоғары дәрежеде ҧсақтаужҧмыстарын жҥргізе алуымен жынысты алдын ала уатуқажеттігінің болмауында. Жыныстыңқаттылығы мен кедергісі уатуҥдерісінде жҧмсалатын энергия мӛлшеріне әсер ететіндіктен, бҧл машиналар энергияны аз жҧмсайды.Жыныс кесектері уату камерасына тҥскенде (6.20 сурет) роторға 2000 мин-1 дейінгі жиілікпен айналатын топсамен бекітілген немесе берік бекітілген балға соққысынан сынады. Балғамен сынған тастар желтартқыш торға немесе уатқыш камерасының қапталған қабырғасына кҥшпен лақтырылады. Лақтырғандағы кҥш олардың барынша ҧсақталуына ықпал етуге жеткілікті. Уатқыш камера қабырғасының бӛлігі желтартқыш тор тҥрінде жасалынған. Аталған тордан ҧсақталған қиыршық тас қабылдағыш бункерге ӛтеді. Камерада уатудан қалған жыныс тағы да ҧсақталады. Ӛйткені балға мен уатқыш бетінің арасындағы саңылаулар ҧсатылмаған кесектердің тҧрып қалуына мҥмкіндік к бермейді.  Уатқыштар бірқатарлы және кӛпқатарлы реверсивтік және реверсивтік емес роторлары және еркін ілінген немесе қатты бекітілген балғасы бар бір- және екіроторлық уатқыштар деп бӛлінеді. Реверсивті емес роторлы уатқыштарда реверсивті балғалар қолданылады. Шекті тозуы кезінде оларды ротордың айналуы бойынша екінші жағымен аударуға болады.Дайын ӛнімнің қҧрамы ротордың (немесе роторлардың) айналу жылдамдығына, сонымен қатар балғаның пішіні мен 3-тен 150 кг-ға дейінгі аралықта ауытқитын массасына тәуелді Балғалы уатқыштардың сағаттық жҧмыс ӛнімділігін (Пмол) бағалау ҥшін келесі формулаларды қолдануға болады: бҧл формулада ^рот – роторне балғаларының сыртының айналу диаметрі; /рот – ротордың ҧзындығы; кнез – уатқыш қҧрылымының және уатылатын материалдың қаттылығының әсерін кӛрсететін коэффициент, (кнез = 0,2); прот – ротордың айналу жиілігі, мин-1; % - уатылу дәрежесі.Дестелеуіш тас уатқыштар. Дестелеуіш тас уатқыштардың жҧмыс істейтін бӛлігі ӛзара пареллель орналасқан тегіс, кедір-бҧдыр және жҧдырықшалы цилиндрлік барабандар болып табылады (6.21 сурет). Ол барабандар еркін әрі механикалық келісілген жетегі бар болады. Оның жҧмысы барысында біліктер бір-біріне қарама-қарсы айналады, сол кезде олардың арасындағы саңылауға жыныс тҥседі де біліктер арқылы жаншылады.Біліктердің бірінің мойынтірек тҥйіні машинаның жақтауына қозғалмай бекітілген, ал екіншінің тҥйіні жылжымалы тірекке орнатылған. Ол саңылауға ірі уатылмайтын зат тҥскен жағдайда біліктің келесіге ауысуына мҥмкіндік к береді және біліктер арасындағы саңылауды реттеуге ықпал етеді. Тегіс біліктемді уатқыштар ҧсағырақ қиыршық тас алуға мҥмкіндік к береді. Дегенмен біліктемнің металымен уатылатын жыныстың аз жанасуы себепті олардың ҧсақталу дәрежесі жоғары емес. Бҧл кӛрсеткішті жақсарту ҥшін біліктемнің ҥстін кедір-бҧдыр немесе жҧдырықшалы етіп жасайды. Бҧл орайда ҧсақталу деңгейі кӛтеріледі, бірақ ҧсақталған ӛнімнің әртектілігі артады.Дестелеуіш уатқыштарды ҧсақ уатуда ҧсақтау ҥдерісін кӛп сатылы ҧйымдастыруда екінші саты ретінде қолданады, ӛйткені олар ҧсақтаудың аз дәрежесімен сипатталады.   Білікті уатқыштың жҧмыс ӛнімділігін (Пвал) келесі формула бойынша есептеуге болады: Бҧл формулада ^вап – біліктің диаметрі; ^щел – біліктер арасындағы саңылау; /вап – біліктің ҧзындығы; - жҥктелу жеткіліксіздігінің және ҧсақталған жыныстың жҧмсару коэффициенті (0,1 ...0,4); k- ауысым уақытын пайдалу коэффициенті; ювал – біліктің бҧрыштық жылдамдығы.Отандық уатқыштардың сипаттамасы 6.3 және 6.4. кестелерде кӛрсетілген. Уатқыштар және барлық типтегі уатқыш камералардың ішкі беттері ауыр жҥктемелі тетікке жатады.Барлық ҧнтақтағыш типтерінің ҧнтақтау камераларының ішкі беттері және ҧнтақтау бӛлшектері ҥлкен деформациялайтын кҥштердің әсерінен ауыр жҥктемеленген бӛлшектерге жатады, ауыр соққылар мен қарқынды тозуға тҥседі. Сол себепті оларды машиналардың ҧзақ мерзім ішінде сенімді және істен шықпай жҧмыс жасауы ҥшін соғылған жоғарғы сапалы болат шойыннан, арнайы және тозбайтын марганцовты болаттан дайындайды.Тас материалдарын ҧнтақтау барысындағы негізгі мәселе болып шаң тҥзілуі болып табылады. Тас дробилкалары адам, қоршаған орта және кӛліктер ҥшін қауіпті болып саналатын қуатты шаң тозаңның кӛзі. Шаң тозаңмен кҥресу ҥшін шаң тозаң аймағы арнайы қаптамамен жабылып ондағы ауа сорылып алынып тазартылады, ал ҧнтақталатын материал және ҧнтақтау аймағы су бҥрку, тҧман тҥзу немесе буландыру арқылы ылғалдандырылады. 3 К е с т е Отандық тас уатқыштардың сығу кезіндегі беріктік шегі300 МПа дейінгі тау жыныстарын ҧнтақтау ҥшін сипаттамалары Моделі ДРО-572Шығыс материал дарының ӛлшемімм 130Тҥсіру саңылауы ның ені, мм Беткі ұсақ17... 45 Ӛнімділік, м3/сағ тағыш5. ..14Негізгі қозғалтқы ш қуаттылығ ыкВт 30 Салмағы 5,6ДРО-54913017... 457...20376,6СМД-108АДРО-6032103402450......906015...3113. ..3045378,47,5СМД-109А340 23. ..534510,8СМД-110А50075...13058. .1047518,5ДРО-528600160...20090. .1607521,0ДРО-609 680К120...200 80. .140онусты ұсақтағыш11027,5ДРО-5929012...3519. ..40303,0СМД-120А12015...4046. ..885511,6СМД-120А-Т8010...2528. ..557511,6ДРО-6588010...2563. ..1311021,0 ҤлгіШығыс материал дарының ӛлшеміммТҥсіру саңылауы ның ені, мм Ӛнімділік, м3/сағНегізгі қозғалтқы ш қуаттылығ ыкВт Салма ғы, тРоторлы ұсақтағышәктас, доломит және соған ұқсас материалдарды ұнтақтау үшінДРО-54215010...6035453,2СМД-85А40016...16060456,0СМД-75А30016...20013513210,0СМД-86А60025 ... 25013511015,0Кесте Отандық 6.4 Кестенің соңы ҧсақтағыштардың сипаттамасы ҤлгіШығыс материал дарының ӛлшеміммТҥсіру саңылауы ның ені, мм Ӛнімділік, м3/сағНегізгі қозғалтқы ш қуаттылығ ыкВт Салма ғы, т  Соққылау ұсақтағышТас көмірлерін, гипсті және басқада морт сынғыш материалдар үшінДРО-557300201001105,5СМ-170В4002021025011,0СМД-5001005277525,8СМА-27730 35... 601608,0 6.3. ТАС МАТЕРИАЛДАРЫН БАЙЫТУ ЖӘНЕ ЖІКТЕУГЕ АРНАЛҒАНЖАБДЫҚТАР Кепілдендірілген қҧраммен жол-қҧрылыс материалдарын дайындау қоспа ретіндегі ҧсақталған тас материалдарының фракция қҧрамында қатаң талаптарға ие. Шақпақ тас, қҧм, қиыршық тас және басқа да минералды толтырғыштардың берілген фракциясына жетуге мҥмкіндік к беретін технологиялық операциялар байыту және классификациялау деп айтылады. Байыту – бҧл материал қҧрамынан жарамсыз қоспаларды жою. Классификациялау – бҧл материалды олардың қҧрамына кіретін бӛлшектерге сәйкес фракцияларға сҧрыптау.Қҧрылыс материалдары ӛндірісінде байыту және классификациялау ҥшін сҥзгіден ӛткізу және шаюды пайдаланады. Сҥзгіден ӛткізу тас материалдарын фракциялар бойынша сорттауға мҥмкіндік к береді, демек бӛлшектердің кӛлеміне қарай. Шаю кезінде материал ақырғы ӛнімнің сапасын нашарлататын саздан және шаңнан тазартылады.Тас електер. Сҥзгіден ӛткізу ҥшін тас елек аталатын (6.22 сурет) қондырғылар пайдаланылады, сондықтан бҧл жҥйені тас илеу деп жиі атайды. Ӛндіру орнынан ҧнтақтауға тҥсетін материалды алдын ала классификациялау ҥшін ҧнтақтаудың сол немесе басқа сатысын талап ететін, тҥсетін жыныс салмағын фракция топтарына бӛлетін ереже іспеттес желтартқыш тас електерді пайдаланылады (жылжымалы және жылжымайтын).Електер Қозғалмайтын Қозғалатын Барабанды Тегіс 6.22 сурет. Әрекет ету қағидасы бойынша електердің бӛлінуі Олардың торлы елек деп аталуы параллель орналасқан діңгектердің қатты торларының желтартқыштарына байланысты (6.23 сурет). Олар тек қана салмақты ғана емес, сонымен қатар жыныстың ҥлкен кесектерінің соққыларына тӛтеп беруге қауқарлы. Бҧл кӛлемді кесектер кӛлік қҧралдарының шанағынан, шӛмішті қазу машиналарынан және тиеуші эстакададан шашырайды. Желтартқыштар еңкіш орнатылады және материал ӛзінің массасы әсерінен еленеді.Ірі қоспаларды бӛлу барысында еңістің бҧрышы 12°-тан аспауы керек, ал ҧсақ қоспаларда - 45...550. Желтартқыштардың арасындағы саңылауға ӛтпеген габарит еместер қосымша ҧсақталуға жіберіледі. Қозғалғыш торлы електер тас уатқыштарға арналған қоректендіргіш ретінде пайдаланылады.Торлы електердің жҧмыс ӛнімділігі (Пкол) келесі формула бойынша есептеледі:Бҧл формулада Ьелек – електің ені; Нқаб- желтартқыш материалы қабатының шартты биіктігі (0,24); аеңіс – желтартқыштар еңісінің бҧрышы; ксит- еленетін беттің әсер ету коэффициенті; р – ҥйілген материалдың тығыздығы. Ҧсақталған массада кӛлемі 700 мм-ден жоғары тастардың, балшықтың ірі кесектерінің және барынша ластанушылық жоғары дәрежеде болғанда ӛнімділікті 20%-ға азайтқан жӛн.Еленетін бет түрінің әсер ету коэффициентінің мәні Елегіш жақтауы 1,0Жазық елегіш 0,85Қисық сызықты елегіш 1,50Барабанды цилиндрлі (6.24 сурет) және конустық (6.25 сурет) електерде желтартқыштық, қапталған, дәнекерленген және соқпақталған елегіштер қолданылады. Еленген материал таспалы немесе қырғышты конвейер арқылы барабан ішіне беріледі. Цилиндрлік барабандар қабатқа 5 . 7 0 бҧрышпен орнатылады, конустық барабандардың ӛсі еңкеймейді, ӛйткені барабанның конустық беті қабаттың бҧрышында орналасқан.Барабанның қабырғалары дәйекті немесе коксиальды, яғни біреуі екіншісінде орналасқан елегіштерден тҧрады. Барабан бандаж арқылы немесе ӛсьтік шетмойын тірек және таяныштық доңғалақшаға сҥйенеді. Тартпа электрқозғалтқыштың немесе гидромотордың білігінде жҧлдызшылардан тҧратын ашық тісті жҧптармен немесе ӛсьтік шетмойындағы бәсеңдеткіш арқылы жҥзеге асырылады. Барабанайналған кезде сҧрыпталатын материал алдымен ең ҧсақ, содан кейін одан ірірек елегіштен ӛте отыра барабан бойымен қозғалады. Бір де бір елегішке ӛте алмаған жыныс кесектері барабанның қарама- қарсы жағынан шығып, қайтадан ҧсақталуға жіберіледі.Барабанды електер тек қана елеу ҥшін ғана емес, сонымен қатар бір уақытта тҧтас цилиндрлік қабырғасы бар қосымша секцияда қиыршық тастарды жууға арналған. Олар ӛнімділігінің аздығымен және ҥлкен габариттерде, массада және энерготҧтынуда елеудің тӛмен сапасымен ерекшеленеді.Барабанды електің (Пбар) сағаттық жҧмыс ӛнімділігі келесі формула бойынша есептелуі мҥмкін:  ң сызбасы:ы; 3, 4 – ҥлкеюі бойынша ірірек ің шығуы мҧнда умат – сҧрыпталатын материалдың ҥйінділік тығыздығы; кбар – елегіш тҥрінің және барабан қҧрылымының әсер ету коэффициенті сурет. Конустық барабанды електің сызбасы: 1 – материалды елеуге жіберу; 2 – ең ҧсақ фракцияның қалдығы; 3, 4 – ҥлкеюі бойынша ірірек фракциялардың қалдығы; 5 – айналу жылдамдығымен елегіштен ӛтпеген габарит еместің шығуы (8... 14); гбар – барабанның радиусы; аоси – осьтің еңістік бҧрышы; dcит – елек саңылауының диаметрі; ^мат – сҧрыпталатын фракцияның материал кесегінің орташа кӛлемі.Тегіс електер кішігірім мӛлшерде және массада жоғары ӛнімділіктің арқасында тас материалдарын бӛлуде кеңінен қолданылады. Електердің елегіш беті желтартқыштардан, тоқылған тордан, дәнекерленген немесе қапталған тордан және електен, яғни саңылауы бар металл табақтан жасалады.Електер бір, екі немесе оданда кӛп елегіш бетке ие болуы мҥмкін. Дегенмен бәрінен де кеңінен таралғаны ҥш бетті електер. Елегіштердің беті бір-бірінің артында бір жолақта қатармен (6.26 сурет), бірінің астында бірі қабатпен (6.27 сурет) орналасуы ықтимал.сурет. Елегіштері қатармен орналасқан елек:а – ҧсақкӛзді елек; б – орташа кӛзді елек; в – ҥлкен кӛзді елек; 1 – сҧрыпталатын материал; 2 - ҧсақ фракции; 3 - орташа фракция; 4 – ірі фракция; 5 – габарит емес.Бірінші сызба илектердің жҧмысын сонымен қатар оларды жӛндеу және ауыстырудың қарапайымдылығы арқылы ерекшеленеді. Бірақ ірі фракциялар сҧрыптаудың сапасын тӛмендетіп илек бойымен қозғалғанда ӛзімен бірге ҧсақ фракцияларды алып кетеді, оған қоса материал ӛтетін алғашқы илек тезірек тозады.Екінші біріктіру сызбасы сҧрыптаудың жақсы сапасын қамтамассыз етеді, бірақ қиынырақ және илекті жӛндеу мен қызмет етуін қиындатады.Келтірілген сипаттамалар бойынша ҥйлестірілген сызба беткіден жақсы және қабаттыдан жаман, бірақ оның сҧрыптау сапасы іріктеуден басым тҥседі, сондықтан ол кең таралған. Сҧрыптау ҥрдісі барлық жазық илектреде (қозғалмайтын желтартқыштан басқа) ондағы материалмен бірге илеу арқылы жҥргізіледі. (6.29 сурет).   6.29 сурет. Тербелмелі електердің типі: а, 6 - тербелмелілер; в - гирациялық (эксцентрикті); г – тербелмелі еңіс; Э – тербелмелі кӛлденеңТеңселмелі електер қосиінді-бҧлғақты механизмге келтіріледі. Машинаның тҧғырында орналасқан электрқозғалтқыш қос иіннің эксцентрлі ӛсі бар сермерімен жабдықталған. Олар тҧғырға еркін ілінген елегіштің кӛлденең немесе еңіс жақтауымен жалғасқан.Тербелмелі електердің кӛлденең немесе еңіс елегіштері шоғырлас доғалар бойымен олардағы материалды алға лақтыра және жібере қозғалады. Бҧл орайда жыныстың кесектері қабат ішінде ен бойымен орын ауыстырады, соның арқасында ҧсақ бӛліктер елегіш ҧяшықтарынан тҥсіп қалады ал ірілері оның бойымен ҧяшықтарды бітемей, тӛмендейді.Тегіс тербелмелі електің (Ппл) жҧмыс ӛнімділігін келесі формула бойынша есептеуге болады мҧнда Ьелег – елегіштің ені; Нқаб – елегіштің материалы қабатының қалыңдығы, Нсл = (1 ...2^кус; d^ - елегіштің материалының ҥлкенірек кӛлемі; ^аз – тербеліс кезіндегі материалдың жҧмсару коэффициенті (kpM= 0,4...0,6); ибер – сҧрыпталған қоспаның елегішке берілу жылдамдығы (ибер = 0,05.0,25 м/с).Егер формулаға ҧсынылған параметрлер мәндерін қойса, тербелмелі електің ӛнімділігін келесіформула бойынша бағалауға болады: Тегістербелмелі електің елегішінің жақтауы кӛлденеңінен бекітіледі немесе жоғары сапалы тербелістерді сіңіретін амортизаторлар қҧралдарының табанына еңіс бекітіледі. Елегіштердің теңселуі бағытталған немесе бағытталмаған тербелістердің дірілдеткіштерімен иіледі. Материал бӛліктері жоғары жиілікті тербелісінің арқасында жылдам микроқозғалыс жасай отыра, қабаттың қалыңдығымен орын ауыстырады. Сонымен қатар материалдың барлық легі тең әсерлі тартылыс кҥші және тербелткіштердің кҥшінің бағыты бойынша қозғалады. Жоғарыда аталған факторлардың ӛзара бірлескен әрекеті сҧрыптауды белсенді етеді және оны барынша толық етеді.Тегіс тербелмелі електің сҧрыпталған тҥрінің кубометрлік сағаттық жҧмыс ӛнімділігін (Пвиб) келесі формула бойынша есептеуге болады: мҧнда Геле – елеуіштің ауданы; рсал – салыстырмалы ӛнімділік 1 м2 елегіш; ктәсл – елеу тәсілінің коэффициенті; кқиын – материалды елеу қиындығының коэффициенті; ксапа – қалдықтың сапалық коэффициенті ( 6.5, 6.6 кестелер).кестеСалыстырмалы ӛнімділіктің және елеу тәсілінің және қиындығы коэффициентінің есептік мәндері кестеЕленгеннің сапасы коэффициентінің есептік мәндері 0,950,930,850,800,75kKX,0,640,801,151,301,50* биых – белгілі бір фракция материалының шығарылуы; 2фак – бастапқы материалдағы белгілі бір фракцияның шынайы қҧрамыГирациялық немесе эксцентрлік електің елегіші эксцентрлік білік арқылы қозғалысқа келтіріледі, ол елегіштің жақтауын машинаның тҧғырымен жалғайды. Білік электрқозғалтқыш арқылы әкелініп, елегіштің тҧғырында және жақтауында бекітілген мойынтіректі тірек арқылы ӛтеді. Тҧғырдың мойынтіректі тіректері салмақ тҥсірілетін болып табылады. Ал елегіштердің мойынтіректі тірек жақтауларында тығындар орналастырылады. Олардың ішкі және сыртқы беттері ӛзара сәйкес келмейді. Оның әсерінен елегіштердің тербелісі жҥзеге асырылады. Елегіштер тербелісінің гирациялық және тербелмелі електерінің мәндері ерекшеленеді. Бірақ сҧрыптау ҥдерісін белсенді ететін кҥш әрекеттерінің механизмі ҧқсас. Сондықтан гирациялық електердің ӛнімділігін есептеу ҥшін тербетілген машиналарға арналған формулаларды пайдалануға болады (6.7 кесте).  кестеОтандық електердің сипаттамасы Моделі Еленетін беттің кӛлемі, ммҚа бат тар дың сан ы Иілу бҧры шы, град.Бастапт ы материа лдың ең ҥлкен мӛлшер і, ммЕлегіш ҧяшықтарының мӛлшері (желтартқыштар арасындағы ені), ммЖет екті ң қуат ы, кВт Мас са, тСМД-148 1500x42502 12 -1820040 x 40, 70 x 70и4,0СМД-148-1021005 x 20, 20 x 20и4,0 ДРО-598 1500x4300225040 x 40, 70 x 70 и 5,1210010 x 10, 20 x 20ДРО-598-101500x43002505 x 20, 10 x 10155,1ДРО-6071500x40003405 x 20, 10 x 10, 20x 20114,2ГИС-52 1750x50002 2005 x 5, 10 x 10, 20 x20155,0ГИС-5335 x 5, 10 x 10, 20 x20155,5ИТБР-0171000x30001-10020 x 20, 5 x 204,41,1СМ-7421250x30002-1005 x 20, 20 x 20, 40x 405,52,0ДРО-575900x1650110300605,51,7ДРО-6331500x300011070050 x 250154,9 Қиыршық тасты жуғыш-сҧрыптаушылар және жіктеушілер. Қиыршық тасты жуғыш- сҧрыптаушылар қиыршық тастар мен ҧсақталған тастарды лайдан, шаң және батпақтан тазалап жууға арналған. Жуылған соң материал фракциясы және қаттылығы бойынша сҧрыпталады.Қиыршық тасты жуғыш-сҧрыптаушылар бірнеше (кӛбінде ҥшеу) барабандардан тҧрады. Олар тор кӛзді, тҧтас білдекті ортақ білікті және коаксиальды барабандар (6.30 сурет) деп ажыратылады. Қондырғының айналмалы цилиндрлі бӛлігі қозғалмайтын тҧғырдың тірек-қимыл доңғалақшасын тірек етеді. Тҧғыр қҧрсаумен немесе орталық шетмойынмен оралған. Барабандарды іске келтіру электроқозғалтқыш немесе гидромотормен жетекші жҧлдызшадағы тісті жҧптың және тісті бӛренелердің кӛмегі арқылы жҥзеге асырылады. Олар орталық шетмойынмен байланысқан барабанды немесе бәсеңдеткішті қҧрсаулайды.Қиыршық тас жуғыш-сҧрыптағыштар таспалы немесе қырнауыш конвейер арқылы жҥктегіш люкке берілетін матерал қҧрылғының тҥсіргіш бӛренеге дейін айналмалы барабан арқылы ӛтуі ҥшін аздаған кӛлбеумен орнатылады. Алдымен материал жуылады, одан кейін сараланып, кӛлікке немесе сақтау орнына жӛнелтіледі. Қиыршық тас жуғыш-сҧрыптағыштың ӛнімділігін бағалау ҥшін барабандыелектерге қолданылатын формулаларды қолдануға болад2ы3.2Ҧсақталған тасты жуудағы басты қиындық пайдаланылған суды тазалау болып табылады. Қоршаған табиғатты қорғау мақсатында ҧсақталған тасты жуудың тҧйық топтамасын ҧйымдастыру талап етіледі. Мҧндай әдіс ӛндіріс қалдықтарының табиғи суқоймалар мен жер асты суларына қҧйылуын болдырмайды.Қҧмды ӛлшемі және шекті салмағы бойынша жіктеуде шиыршықты жіктеулер қоладанылады (6.31 сурет). Жіктеуші жартылай дӛңгелек қиманың кӛлденең немесе кӛлбеу жаймасынан тҧрады. Оның ішіндегі ортақ білікті қиманың мойынтіректі тірегінде айналмалы иірме орналасқан.Иірмелер арасындағы саңылаулар мен жайма тҥбінің арасы жақын. Қосбілікті жіктеуіштерде жартылай сопақша қиманың ҥлкен кӛлемді жаймалары қолданылады. Онда бір-біріне қарай айналатын қарама-қарсы ӛрменің орамымен екі иірме орналастырылады.  1 2 3 4 5 6сурет. Барабанды типтегі қиыршық тас жуғыш-сҧрыптағыш:1 – жаймалық қоректендіргіш; 2 – бҥріккішті су қҧбыры; 3 – қалақшасы бар жуатын барабан; 4, 5, 6 – сәйкесінше орташа, ҧсақ, ҥлкен елегіштерсурет. Шиыршықты жіктеуші-қҧмҧстатқыш: 1 – электроқозғалтқыштан және сына белдіктен тҧратын жетек; 2 - жайма;3 – қҧмды ӛсьтік беру және араластыру иірімі; 4 – жҥк тҥсіру ожауы Тартпаның жҥктеуші бӛлігіне конвейер арқылы қҧм мен су беріледі. Иірме қҧмды сумен араластырып, барынша ҧсақ бӛліктері сумен ағызғыш арқылы әкетіледі. Ал қҧм иірме арқылы тартпаның тҥсіру бҥйіржағына апарылады. Су арқылы әкетілетіндердің мӛлшері судың қҧммен араласу жиілігі мен қозғалу жылдамдығына байланысты.Бҧл сипаттамаларды реттей отыра, сонымен қатар тартпаның иілімін ауыстыра отыра (егер конструкцияда қарастырылса) қҧмның қажетті фракцияларын бӛліп алуға болады. Шиыршықты жіктеуіштің ӛнімділігі иірменің мӛлшері мен айналу жылдамдығымен анықталады және иірімді конвейерлердің ӛнімділігіне барабар есептеледі.Ірірек тас материалдарын жіктеу ҥшін иірмені жыныстың қаттылығы бойынша бӛлетін механикалық жіктеуіштер қолданылады (6.32 сурет).Механикалық жіктеуіштерде әртҥрлі қаттылықтағы тас материалдарының ҥйкелу коэффициенті мен серпімділігінің айырмашылығы қолданылады. Жіктеуішті баптау барабанның айналу жылдамдығын реттеу мен оның ӛсі мен материалдар ағыны арасындағы қашықтықты таңдау арқылы жҥзеге асырылады.Жіктелетін ҧсақ тас айналып жатқан болат барабанға тасталады. Материалдың қасиеті пен жіктеуіштің реттеуіне байланысты керекті жинақтағышқа бағыттайды. Жіктеуішті баптау әртҥрлі қаттылықтағы материалдар фракциясын алуға мҥмкіндік к береді.Сҧрыптауды қарқындату ҥшін қосбарабанды 23ҧ3сақ тасты жіктеуіш қолданылуы мҥмкін.Жіктеуіш бір уақытта бір қондырғыдан кӛбірек кӛлемде материал фракциясын алуға мҥмкіндік к береді.Уатқыш-сҧрыптағыш қондырғылар және зауыттар. Уатқыш-сҧрыптағыш қондырғы және зауыттар тас материалдарын ҧсақтауға, сҧрыптауға, жууға және классификациялауға арналған технологиялық қҧралдар кешенінің жиынтығы. Қондырғылар деп әдетте дара жҥк кӛтергіш техникаларды тартпай кӛліктікке қысқартуға машықтанған және тартқыштың кӛмегімен немесе ӛзі орналастыру орнын ауыстыра алатын жиынтықты атайды. Зауыт деп оқшауланған аумақта орналасқан және оның инфрақҧрылымының бӛлігі болып табылатын тҧрақты жиынтықтарды атайды. Жылжымалы уатқыш-сҧрыптағыш қондырғы агрегаттары (УСҚ) ӛнімділігіне байланысты бір немесе бірнеше дӛңгелекті шассиде жӛнделеді және жҧмыс істеу кҥйінде бірыңғай технологиялық тізілімді қҧрайды. сурет. Ҧсақ тастың қосбарабанды жіктеуіші:1 – жҥктеуші бункер; 2 - дірілқоректендіргіш; 3 – нҧсқауыш бойынша қозғалатын бағыттаушы қҧйғыш; 4 – шағылдырғыш қабырға; 5 – материалды конвейерге бағыттайтын аудармалы жапқыш; 6 – дайын ӛнімнің таспалы конвейері; 7, 10 – сәйкесінше жоғары және тӛменгіжіктеуші-барабан; 8 - шағылдырғыш қабырға; - дайын ӛнімніңтаспалы конвейері; 12 – кең қҧбырлы бағыттаушы; 13 – нҧсқағыш бойынша қозғалатын бағыттаушы қҧйғыш; 14 – тәуліктік ӛнімнің бункері; 15 – қондырғының қаптамасыМӛлшері мен қҧрастырылуына байланысты барлық уатқыш-сҧрыптағыш қондырғылардың агрегаттары жекелеген электроқозғалтқыштармен жҧмыс істеуі мҥмкін немесе әр шасси іштен жану қондырғысымен және қарулы ҥлестіргіш трансмиссияме2н3ж4абдықталуы ықтимал.Электр жетекті қондырғылар ӛзінің электрстанциясына немесе тҧрақты электржелісіне қосылаалады. Жылжымалы уатқыш-сҧрыптағыш қондырғыларды пайдалануды тас материалдарын ӛндіруді қҧрылыс алаңына жақын жерде ҧйымдастырған жағдайда жҥзеге асырған жӛн. Әдетте бҧл жергілікті жердегі кішігірім кӛліктік нысандар болған жағдайда орын алады. Бҧл жағдайда тас материалдарына деген қажеттілік ҥлкен емес, ал қаржылық немесе ӛзге де ҧғымдар бойынша олардың сапасына деген талаптар кҥшті емес (6.8 кесте). 6.8 кестеОтандық уатқыш-сҧрыптағыш қҧрылғылардың сипаттамасы Моделі Ӛнімд ілік,м3/сағ Жҥктелетін кесектердің ең ҥлкен кӛлемі, мм Дайын ӛнімнің мӛлшері, ммҚозғалтқ ыштард ың толық қуаты,кВт Масса,тАлаңн ың мӛлше рі, м ДСУ-30 30 340 0... 5, 5 ... 20, 20... 40 98 48,8 2540ДСУ-90905000... 5, 5 ... 20, 20... 403321444050 Тҧрақты уатқыш-сҧрыптағыш зауыттар әдетте ҧзақ мерзім жҧмыс істеп тҧрған карьерлер мен қималарда пайда болады. Сондықтан технологиялық жағы жобаланады және оған арналған қҧрылғылар осы жерден алынатын шикізаттың ерекшелігін, оны қазудың жобалық дәрежесі мен оған қолданылатын қҧралдарды ескере отырып таңдалынады. Тҧрақты уатқыш-сҧрыптағыш зауыттар дайын тас материалдарын ӛндірудің жылдық кӛлемі бойынша классификацияланады: ӛндірушілік кӛлемі аз зауыттар 50... 100 мың м3 ӛнімді жылына ӛндіреді; ӛнімділігі орташа зауыттар жылына - 100.250 мың м3; ӛнімділігі жоғары зауыттар жылына 250 мың м3 және оданда жоғары ӛнім ӛндіреді. Технологиялық агрегаттарының орналасу тәсілі бойынша зауыттар патерлік және мҧнаралы деп бӛлінеді. Партерлік – барлық қҧрылғылар жердің деңгейінде орналасқан, мҧнаралы – технологиялық бірізділікпен агрегаттардың тік орналасқан. Партерлік зауыттардың қызмет кӛрсетуі және жӛндеу жҧмыстарын жҥргізуде жеңіл, бірақ ҥлкен аумақты алады. Бҧл жер учаскесін пайдалану ҥшін жоғары жалдау ақысы кететінін білдіреді. Мҧнаралы зауыттар айтарлықтай аз орын алады, бірақ қызмет кӛрсетуі кҥрделі. Ал жӛндеу жҧмыстарын жҥргізгенде немесе агрегаттарын ауыстырғанда қымбат жҥк кӛтергіш техниканы тартуды талап етеді. Бҧдан басқа биік және эстетикалық талғамға сай келмейтін ӛнідірістік конструкцияларды елді мекендерге жақын тҧрғызуға жергілікті қҧқықтық нормативтік актілермен тыйым салынуы мҥмкін. Заңға қатысты жағдайлар ымыралы қҧрастыру сызбасын жаппай таратуға әкелді. Бҧл сызба партерлік және мҧнаралы тәсілдің артықшылықтарын біріктіреді.Ашық технологиялық циклді мекемелердің зауыттарға классификациялануы ӛзекті болып қалуда. Бҧл орайда ірігабаритті қалдықтар ҥйіндіге тҧйық технологиялық циклмен тӛгіледі. Осы жағдайда габаритті емес қалдықтар қайтадан ҧсақталады. Ресурстарды жинақтау тҧрғысынан тҧйық технологиялық цикл ғана тиімді болып табылады.Уатқыш-сҧрыптағыш қондырғының немесе зауыттың жҧмыс ӛнімділігі (Жзау) тӛмендегі арақатынас бойынша бағаланады: мҧнда, Жӛнім – басты уатқыштың паспорттық ӛнімділігі; 0,8 – уатылатын материалдың ҧсақталу, ылғалдылық, ірілік және кесектерінің пішінінің коэффициенті 7.тарау. ЦЕМЕНТБЕТОНДЫ ЖӘНЕ АСФАЛЬТБЕТОНДЫ ҚОСПАЛАРДЫ ДАЙЫНДАУҒА АРНАЛҒАН ҚҦРАЛ-ЖАБДЫҚТАР7.1.АСФАЛЬТОБЕТОНДЫ ҚОСПАЛАРДЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢҚОЛДАНЫЛУ САЛАСЫ Асфальтбетон ең алдымен қатты жамылғылы кӛлік жолдарының, жаяу жҥргіншілер аймағының, ҧшып-қону жолағының және аэродромдардың жермен жҥру жолдарының қҧрылысында қолданылады. Асфальтобетон – бҧл битумның гомогендік қоспасынан, ҧсақталған тастың бірнеше фракциясынан, қҧмнан және минералды ҧнтақтан тҧратын аморфты материал.Қатты беттердің қҧрылысына пайдалану ҥшін асфальтбетонға белгілі бір қасиеттерді беруде әр қҧрауыштың рӛлі ерекше. Битум (табиғи немесе тҥрлендірілген) органикалық тҧтқыр ретінде қоспаның қатты қҧрауыштарын ӛзара жабыстырады және олардың қозғалуының алдын алады. Оны мҧнайды айыру барысында химиялық синтезбен немесе асфальттың табиғи кенінен және шайырлы тау жыныстарынан алады.Әртҥрлі мӛлшердегі ҧсақ тастарды және қҧмды пайдалану асфальтбетон бойындағы бос орындардың кӛлемін азайтады, сонымен қатар оның механикалық қаттылығын арттырады.Минералды ҧнтақ битумның тҧрақсыздығын және оның шығынын азайтады. Ҧнтақты әктастарды, доломиттерді, домна қожын, сонымен қатар шайырлы әктастарды тарту арқылы алады. Ҧнтақтың тартылу жҧқалығы 0,071 мм-ге дейін жетеді. Кей жағдайларда минералды ҧнтақтар ретінде цемент зауыттарының шаңы, кҥл секілді ӛндірістің ҧнтақтәрізді қалдықтарын қолданады.Тас бӛліктерінің мӛлшеріне орай қоспаларды ірітҥйіршікті, яғни тҥйіршігінің кӛлемі 40 мм болатын, орташатҥйіршікті – 25 мм-ге дейінгі кӛлемдегі, ҧсақтҥйіршікті - 15 мм-ге дейінгі және қҧмды-5 мм-ге дейінгі кӛлемдегі деп бӛледі.Барынша берік, тозуға тӛзімді және қымбат қоспа болып шақпатасты қоспалар табылады. Оларды қозғалыс жиілігі жоғары кӛлік жолдарының қатты беттері және аэродромдардың жермен жҥру жолдарының қҧрылысында пайдаланады.Қиыршық тасты қоспалардан жасалған тӛсемдердің тӛзімділігі және бекемділігі тӛменірек. Ӛйткені қиыршық тастың тегіс жабыны оның бӛліктерінің асфальтбетонда сақталуын қамтамасыз ететін жабысу кҥшін азайтады.Бәрінен арзан және бекемдігі тӛмен қоспа ретінде табиғи қҧмнан жасалған қҧмды қоспалар танылған. Олар қозғалыс жиілігі тӛмен жолдардың, жаяу жҥргінші жолдарының және де ӛзгеде аз немесе сирек салмақ тҥсетін кӛлік жолдарының қҧрылысында пайдаланылады.Қозғалыс жиілігі жоғары кӛлік жолдарына арналған қатты жабын ҥш қабаттан тҧрады: қалыңдығы 5-7 см болатын жоғарғы қабат немесе тозу қабаты, қалыңдығы 5-10 см болатын орташа қабат немесе биндер қабаты және 5-30 см негізгі қабат. Қабаттардың қалыңдығы жол қҧрылысы жобасы бойынша қолданылатын қоспаның және жҥктеменің типіне байланысты. Кей жағдайларда асфальтбетонның ҥстін битумды эмульсиялармен жабады, ол оның тозуын ақырындатып, суӛткізбеу мҥмкіндік гін жоғарылатады.Асфальтбетонды қоспа дайындалатын температураға байланысты оның ыстық, жылы және суық тҥрлері ажыратылады. Жаңа дайындалған ыстық қоспаның температурасы 140... 160oC, жылы қоспанікі - 110... 130oC, суық қоспанікі – 90... 1100oC болады. Ыстық қоспаны тӛсеу температурасы 1200Q-ден тӛмен емес, жылы қоспанікі - 60 oC-тен тӛмен емес, суық қоспанікі - 10 oC-тен тӛмен емес болуы керек. Асфальтбетонның тығыздығы 1600-2000 кг/м3 аралығында ауытқып тҧрады.Қазіргі уақытта шҧңқыр жӛндеу жҧмыстарын жҥргізуде сҧйық асфальтбетонды қоспаларды (немесе қҧйма асфальт) қолданыс табуда. Ол қоспа битумның ерекше сҧрыптары негізінде дайындалады. Олар тӛселген соң тегістеуді және қалыңдатуды қажет етпейді, ескі тӛселген жабынды дәл қиыстыруға мҥмкіндік к береді, тез кебеді, сол арқылы аз уақыттың ішінде жол қозғалысын жалғастыруға ықпал етеді.7.2.АСФАЛЬТ АРАЛАСТЫРҒЫШ ҚҦРАЛ-ЖАБДЫҚТАРАсфальтбетонды қоспаларды дайындау ҥшін асфальт араластырғыш қҧрал-жабдықтарды пайдаланады (7.1 сурет). Аталған қҧрал-жабдық қоспаны даярлаудың бір немесе бірнеше технологиялық циклін жҥзеге асыратын жекелеген автоматтандырылған агрегаттардан тҧрады.Асфальтбетонды қоспаларды даярлау технологиясы мынандай: битумды қыздыру, қиыршық тасты және қҧмды кептіру, қызған қиыршық тастарды және қҧмды тҥйіршіктерінің кӛлемі бойынша фракцияларға сҧрыптау, битумды, қиыршық тастар фракциясын, қҧмды және минералды ҧнтақтарды мӛлшерлеу, барлық қҧрамдас бӛліктерді араластыру, сақтау және дайын қоспаны жіберу. Суландырылған битумды қолданған жағдайда бҧл тізілімге қыздыру алдында оны сорғыту қосылады. .  Асфальт араластырғыш қондырғылар былай бӛлінеді: араластырғыш агрегатының типі бойынша – мерзімді және ҥздіксіз қызмет кӛрсететін қондырғылар; қҧрастыру бойынша – партерлік және мҧнаралы қондырғылар; қозғалыс дәрежесі бойынша – жылжымалы және тҧрақты қондырғылар.Мерзімді және ҥздіксіз қызмет кӛрсететін асфальт араластырғыш қондырғылар қҧралымен және мӛлшерлегіш және араластырғыш агрегаттардың жҧмыс жасау ырғағымен ерекшеленеді. Битумды сақтау және қыздыру агрегаттары, тас материалдарын сақтау, қыздыру және кептіру агрегаттары және олардың қызмет кӛрсету механизмі қондырғылардың екі типінде де бірдей және ҥздіксіз режимде жҧмыс жасайды.Партерлік типтегі асфальт араластырғыш қондырғыларда барлық агрегаттардың типі және қосымша механизмдер жердің деңгейінде орналасады. Бҧл орайда қоспаның қҧрауыштары технологиялық циклден ӛтіп, бір агрегаттан екінші агрегатқа бірнеше рет кӛтеріледі. Осылай ол орын ауыстыруға энергия жҧмсауды талап етеді, ал қыздырылған материалдар қоспаның дайындалу жағдайын нашарлата отырып, суып қалады.Дегенмен партерлік қҧрастыру аз уақыттың ішінде кҥрделі тҧғыр қҧралдарынсыз қуаты азырақ жҥк кӛтергіш қҧралдарының агрегаттарын орнатуға мҥмкіндік к береді.Мҧнаралы қондырғыларда сҧрыптаушы, мӛлшерлегіш және араластырғыш агрегаттар бірінің ҥстіне бірі 3- немесе 4-этажды жабында орналасады, сол арқылы ӛз атауларын алған. Қоспаның қҧрамдас бӛліктері мҧнараның биігіне сҧрыптаушы агрегаттарға шығып, сол жерден ӛздері ағып, тӛмен қозғалады, осылайша олар энергия шығынын қажет етпейді.Мҧнаралы типтегі асфальт араластырғыш қондырғылар салыстырмалы тҥрде аздаған аумақты алады, дегенмен қызмет кӛрсетуде және жӛндеу жҧмыстарын жҥрпгізуде қиындық тудырады. Монтаждауда, демонтаждауда және агрегаттарды ауыстыруда ҥлкен жҥк кӛтеретін биік механизмдерді қолдануды талап етеді. Әдетте, ҥздіксіз қызмет кӛрсету қондырғылары партерлік сызбамен, ал мерзімділер мҧнаралы сызбамен қҧрастырылады.Тҧрақты асфальт араластырғыш қондырғылар ҥнемі жҧмыс істейтін немесе қайтадан сирек орнығатын асфальтбетон зауыттарына арналған. Бҧл зауыттар асфальтбетонға деген тҧрақты сҧранысты қанағаттандыруға бағытталған. Тҧрақты қондырғылар агрегаттары жалпы қолданысқа арналған тіркемелермен тасымалданады және қарапайым тартылатын және инвентарлық жҥк кӛтергіш қҧралдардың кӛмегімен іргетаста жӛнделеді.Жылжымалы асфальт араластырғыш қондырғылар (7.2 сурет) орналасу орнын бірнеше мәрте ауыстыруға арналған. Сондықтан олардың агрегаттары тіркемелі және жартылай тіркемелі доңғалақты шассиде жӛнделеді. Бҧл шассилер қондырғыны жҧмыс жағдайына жылдам айналдыруға және қайта кӛліктікке келтіруге машықтанған әрі осыған қажетті жҥк кӛтергіш және монтаждау қҧралдармен жабдықталған.  сурет. Кӛліктік кҥйдегі жылжымалы асфальтбетонды зауыттың агрегаттары: а – кептіргіш барабан; 6 – сҧрыптаушы, мӛлшерлеуші және араластырғыш агрегаттары бар ыстық материалдар конвейері; в – жеңдік сҥзгіші бар ауа тазартқыш агрегат; г – қыздырғыш жҥйесі бар битумсақтағыш; д - дизель-электрлік генератор; е – басқару кабинасы ‘ ж – қуат алу агрегаты Мерзімді қызметтегі асфальт араластырғыш қондырғының сағаттық жҧмыс ӛнімділігін (Пп.д.) мына формула бойынша анықтауға болады:мҧнда 2зам – бір илемнің массасы; kB- ауысым уақытын пайдалану коэффициенті; ; tзаг – қоспалауыштың қоспа қҧрамымен жҥктелу уақыты; ?пер – араластырылу уақыты (^ер = 0,0083 ... 0,0208 ч); t№іr- дайын қоспаны тҥсіру уақыты.Асфальт араластырғыш қондырғының ҥздіксіз қызмет етуінің сағаттық жҧмыс ӛнімділігін (Пн.д.) мына формула бойынша есептеуге болады: мҧнда 2см – араластырғышқа сиятын қоспа массасы; k- ауысым уақытын пайдалану коэффициенті; ^ер – орын ауыстыру ҧзақтығы (t"p= 0,025... 0,05 сағ).Асфальт араластырғыш қондырғылардың агрегаттары. Асфальтбетонды қоспаны даярлау технологиялық ҥдерісі синхронды әрекет ететін оның қҧрылымдық бӛліктерін даярлайтын ҥш жолақты қамтиды. Битумды даярлау жолағы оның қорын сақтауды, аққыштық кҥйіне дейін қыздыруды, сорғытуды, жҧмыс температурасына дейін қыздыруды және мӛлшерлемені беруді қамтиды. Тас материалдарын даярлау жолағы қиыршық тас пен қҧмның қорын сақтауды, олардың фракциялар бойынша алдын ала мӛлшерлеуді, кептіру мен қыздыруға жіберуді, кептіру және қыздыруды, ыстық қиыршық тас пен қҧмды сҧрыптауға жіберуді және фракциялар бойынша сҧрыптауды қамтамасыз етеді. Минералды ҧнтақ даярлайтын жолақ оның сақталуын және мӛлшерлеуге жіберілуін қамтамасыз етеді. Барлық ҥш даярлау жолағы да қҧрамдас бӛліктерін мӛлшерлегіш және қозғалтқыш, дайын қоспаны тҥсіретін араластырғыш агрегатта таусылады.Битумды даярлау жолағы битумсақтағыштан, қыздырғыштардан, қҧйғыш сорғыштардан, битум еріткіштерден, шҧра және кран, жылу оқшаулағыш немесе жылытқышы бар қҧбыр желілерінен тҧрады.Битумсақтағыштар уақытша және тҧрақты болады, олар жерасты, жартылай жерасты және жер ҥсті деп бӛлінеді. Ашық сақтау орындары битумды суланудан сақтайтын шатырмен жабдықталады. Қалыпты температурада битум жоғары жабысқақтық қасиетке ие болып, ӛзге бӛтен заттарға жабысады. Бҧл қоймадан битум массасының бӛліктерін таңдауды және оны тасымалдауды қиындатады. Бҧл мәселені битумды сҧйық кҥйге дейін қыздыру арқылы келтірумен шешеді.Битум сақтау орындары жалпы және тҧрақты жылытқыш (7.3 сурет) болады. Жалпы жылытқышты битум сақтау орындарында битум су тҥбіндегі жылытқыштармен қыздырылады және жанасшҧңқырға ағады, ол жерде тістегерішті сорғы арқылы айдалып шығарылады. Тҧрақты жылынатын битум сақтау орындарында битум битумның ҥстіне тҥсірілетін жылытқыш қҧралдарымен қыздырылады. Ол қҧралдар оларды аздаған кӛлемде қоршайды да битум сол жерден алынады (7.4 сурет).Тҧрақты жылытудың артықшылықтары: сақтау қо2й4м0асының жоғары қабатынан таза битумды таңдап алу (су және ӛзге де қоспалар тҥбінде тҧнады); ҥнемділігі және қыздырғышқа жанасқан битум ғана қыздырылатындықтан, жҧмсалатын уақыттың ҥнемделуі; битумнан кез келген уақытта алынатын қыздырғышты жӛндеудің және қызмет кӛрсетудің қарапайымдылығы.  сурет. Битум сақтағыштың сызбасы:а – жалпы қыздыру; б – тҧрақты қыздыру; 1 – алғашқы қыздыру камерасы; 2 – битум тасығыш ашық вагон; 3 - ысырма; 4 жҥк арба; 5 – екінші мәрте қыздыру камерасы;- қыздырғыштар сурет. Битумды жергілікті қыздыруға арналған қыздырғыш-айдағыш агрегат:1 – қҧбырлы жылу алмастырғыштар; 2 – жақтауға жылу алмастырғыш регистрді бекіту қамыты; 3 - жақтау; 4 – жылутасығышты жылуалмастырғышқа жҥргізу жалғама қҧбыры; 5 – сҧйылтылған битумның жиынтық қорабы; 6 – сорғыштың жетегі; 7 – электрқозғалтқыштың монтаждау тірегі; 8 – агрегатты кӛтеруге арналған ілмек; 9 - электрқозғалтқыш; 10 – бағыттаушы жалғама қҧбыр; 11 – аралық тірек; 12 - тӛсем; 13 – битумды тістегерішті сорғыш Битумды қыздыру ҥшін қыздырылған бу, ыстық су, органикалық және синтетикалық жылутасымалдағыштар, газды, инфрақызыл және термоэлектрлік қыздырғыштар пайдаланылады. Бҧл қыздыру тәсілдерінің әрқайсысы артықшылықтар мен кемшіліктерге ие және олардың біреуін таңдауда нақты бір ӛндіріс орнынының технико-экономикалық мҥмкіндік ктерінің сараптамасына сҥйену керек.Битумның сорғуы және 150... 180oC дейінгі жҧмыс температурасына қыздырылуыбитумқорыту орындарында және қыздырғыш-айналдырғыштарда жҥзеге асырылады.Битум судың булану температурасына дейін қыздырылады және тҥзету камераларында қыздырғыштан алшақтатылатын сулы будан тазартылады. Сорғытылған битум жҧмыс температурасына дейін қыздырылады. Одан кейін оның бір бӛлігі араластырғыш агрегатқа жӛнелтіледі. Ал қалған бӛлігі ӛз температурасын сақтай және жаңа мӛлшердің қыздырылуына ықпал ете отыра битум қорытқыштың ішінде айналады. Артық битум араластырғыш агрегаттың мӛлшерлегіші арқылы дренажды қҧбыр желісі арқылы битумқыздырғыш агрегатқа кері қайтарылады.Жолақтардың барлық агрегаттары бойынша битумның айналымы бойынша барлық дайындықтарды тістегерішті сорғы арқылы жҥзеге асырады. Олардың ӛнімділігі (Пш.н..) келесі формула бойынша есептеледі: мҧнда, z- тегершік тістерінің саны (z= 8, 10, 12); Днар – тегершіктің жоғары тістерінің диаметрі; Ьені – тегершіктің ені; n- тегершіктің айналу жиілігі, мин-1; рауқ – сорғыштың айқымды ПӘК (битумның температурасы 95°С болған жағдайда, поб = 0,7; 130oC- поб = 0,9 артық).Тас материалдарды даярлау қорек алу агрегатынан, кептіру агрегатынан, ыстық материалдарға арналған бірнеше шӛмішті элеватордан және сҧрыптау қҧрылғысынан тҧрады.Қорек алу агрегаты (7.5 сурет) бір-бірлеп әрбір қиыршық тас немесе қҧм фракциясы және жинақтаушы конвейер секілді бірнеше секциядан тҧрады. Секциялар қоймадан суық сусымалы материалдармен толтырылады. Олар тиегіш машиналар арқылы немесе ӛздігінен қозғалып беріледі.Секциялардың саны асфальтбетон қоспаларын дайындау технологиясында қарастырылған тас материалдарының фракцияларының санына байланысты. Әдетте ол 3-6 аралығында ауытқып тҧрады.Секция қабырғалары тӛмен қараған, иіліңкі, сыйымдылығы 4-10 м3 болатын шығыс бункерінен, тоғыспа қиартқыштан және қоректендіргіштен тҧрады. Тоғыспа қиратқыш берік орныққан жинақтарды бҧзу ҥшін қолданады. Олар конустық және пирамидалық бункерлерден сусымалы материалдардың ағуына кедергі келтіреді. Тоғыспа қиратқыш бункердің бҥйір қабырғасына бекітілетін және қажеттілігіне қарай немесе белгілі бір уақыттан кейін автоматты тҥрде немесе қолмен қосылатын дірілдеткіш болып табылады.Тартпалы электрдірілдеткіш және жолақты қоректендіргіштер бункердің шыға беріс саңылауына орнатылады және бункерден ағатын материалды алдын ала мӛлшерлеу ҥшін қызмет етеді. Тартпалы электрдірілдеткіш қоректендіргіш бункердің шыға беріс саңылауына кӛлбеу ілінген, электрмагниттік дірідеткішпен бекітілген металл тартпа болып табылады. Кӛлбеулігінің арқасында тартпа дірілдеткіштің әрбір қозғалысында ондағы материалды ашық жиекке лақтырады.    Дірілдеткішті ӛшіргенде тартпа бункерден материалдың ӛздігінен ағып кетуіне жол бермейді. Электрмагнитті қоректендіргіштің ӛнімділігі тартпаның ауытқу жиілігі мен иілу бҧрышы арқылы реттеледі.Жолақты қоректендіргіштер бункердің шығу саңылауына орналасқан қысқа жолақты конвейерлер болып табылады. Жуандығы жолақта шиберлік жапқышпен реттелетін мӛлшерленген материал жаңа материалдарға орын босата отыра шығыс саңылаудан қоректендіргіштің жҥк тҥсіргіш барабанына кӛшіріледі.Жолақты қоректендіргіштің ӛнімділігі материал қабатының жуандығымен және жолақтың жылдамдығымен реттеледі. Жолақты қоректендіргіштер резеңке-маталы конвейерлердің тозуға тӛзімділігінің тӛмендігінен адымен қҧмды және қиыршық тастың ҧсақ фракцияларын мӛлшерлеуге қолданылады.Жинақтаушы жолақты конвейер қоректену агрегаттарының барлық бункерлері арқылы ӛтеді және қоректендіргіштен кӛлбеу жолақты конвейерге тас материалдарын береді. Ол оларды тас материалдарының сыртын және дым тартқыш ылғалын толықтай жою, сонымен қатар қоспаны даярлау температурасына дейін қыздыру ҥшін кептіргіш агрегатқа кӛшіреді. Ол кептіргіш барабаннан, ошақтық қҧрылғыдан және газ шығаратын жҥйеден тҧрады (7.6 сурет).Кептіргіш барабан тірегіш шығыршыққа бандаждармен тірелетін және қабатқа 3.. .5 ° бҧрышпен орналасатын болат цилиндр болып табылады. Оны ӛсьтік араласудан бандаждардың тік қойылған бетіне жанасқан табанды шығыршықтар ҧстап тҧрады. Бҧл шығыршықтар қызған қабырғаның бҥлінуінің алдын алатын жапырақты рессорлардың цилиндрлі барабанының қабырғасына бекітіледі. Барабан ҥйкелме берілім арқылы қозғалады немесе тісті берілім арқылы қозғалады.Барабанның жоғары бӛлігі жҥктеме қораппен жабық болады, сол арқылы барабанға тас материалдары жҥктеледі және тҥтінді газдар мен шаң шығарылады. Барабанның тӛменгі шеті жҥк тҥсіргіш қораппен жабылады. Қорапқа қыздырылған тас материалы тҥсіріледі.Барабанның айналмалы қабырғалары мен жҥктеме, жҥк тҥсіргіш қораптар арасында газдарға барабаннан атмосфераға шығуға мҥмкіндік к бермейтін лабиринтті тығыздағыштар орналастырылған. Материалды кептіру және қыздыру оның ыстық газдармен тікелей қарым-қатынасы кезінде жҥзеге асырылады. Бҧл орайда бҥріккіштің алауының сәулеленуінің нәтижесінде жылудың барынша қызған қалақшаларынан және барабан қабырғаларынан берілуі жҥзеге асырылады.   Барабанның ішкі бетіне қалақшаның материалды араластыратын және жҥк тҥсіретін қорапқа қарай оның қозғалуын қамтамасыз ететін ҥш типі бекітіледі. Жҥктеме шеттерінде қабылдап лақтырғыш қалақша орнатылған. Олар жҥктемелі люктен тас материалын лақтырады. Ал барабанның ортаңғы бӛлігінде кӛтергіш қалақшалар орнатылған. Әр бӛліктің қыздырылған кӛзбен ҧзақ уақыт қарым- қатынасын орнату ҥшін материалды араластырады. Барабанның соңғы бӛлігінде жҥк тҥсіргіш қалақшалар орнатылған. Олар тҥсіргіш қорап арқылы материалды кӛшіреді.Кептіргіш агрегаттың ошақтық қҧрылғысы кептіргіш барабан ішінен жоғары температураға ие болуға арналған. Аталған температура тас материалдарын кептіруге және қыздыруға қажет. Отын ретінде алдын ала 95°C-қа дейін қыздыруды қажет ететін мазут немесе табиғи газ қолданылады. Сҧйық отын ҥрлегіш сорғышпен айдалған атмосфералық ауамен бірге бҥріккішке беріледі. Ол жерде кҥйдіргіш конусқа тҥсетін жеңіл отынды қоспаны тҥзеді. Ошақты тҧтатқан кезде қоспа ӛртеледі, одан кейін жану ҥдерісі қалыпқа келтіріледі. Жану ҥдерісі фотодиодтармен бақыланады. Ал жалын тоқтаған кезде отынды беру автоматты тҥрде тоқтайды.Кҥйдіргіш конуста оттықта жанып бітетін жанған газдардың шырағданы пайда болады. Сонымен қатар барабанға қыздырылған жанған заттар тҥседі. Бҧл ағынның жылуының кӛп бӛлігі тас материалдарға тҥскен сайын, оларды кептіру және қыздыру ҥдерісі тиімді әрі ҥнемді болады. Жылужоғалту мен металл қаттама бӛліктерін кҥйіп кетуден сақтау ҥшін кҥйдіргіш конустың және оттықтың ішкі бӛлігі асбестпен, ҥстінен отқа тӛзімді кірпішпен қапталады.Тас материалдарын дайындау кезінде пайда болған шаңмен арпалысу – асфальтараластыру қҧрылғылардың жҧмысында кездесетін экологиялық мәселелердің бірі. Қыздырылған тас материалдарының кептіргіш барабанда орын ауыстыруы шаңның туындауына ықпал етеді. Бҧл орайда шаң барабаннан тҥтінді газдар легімен шығарылады. Қиыршық тас пен қҧмды сҧрыптау да шаңданумен жҥзеге асырылады.Шаңның атмосфераға тҥсуін болдырмау ҥшін сҧрыптаушы және мӛлшерлегіш қҧрылғылар қаптамамен жабылады, бҧл жерде 0,1...0,15 бар болатын ыдырату орын алады. Кептіргіш барабаннан тҥтінді газ және шаң жҥктегіш қорап арқылы сорылып алынады. Газды-шаңды қоспа ағыны шаңды ҧстап қалатын қҧрғақ тазалайтын циклон қҧрылғысына (7.7 сурет) және сулы тазалағыш – циклон- жуғыштарға (7.8 сурет), барботажды-сҧйық қҧрылғыларға (7.9 сурет) бағытталады.Циклон тӛменгі жағы конустық тарылған тік, қуыс цилиндр болып табылады. Цилиндрдің ӛсінен диаметрі кіші, бҥйыржағы ашық қҧбыр ӛтеді. Аталған қҧбыр циклонның тӛменгі шетіне дейін жетпейді және оның жоғарғы қақпағынан ӛтеді.Шаңды газ қоспасы 20 м/с жылдамдықпен циклонның жоғарғы шетіне кіреді және шиыршық бойымен тӛмен қарай қозғалады. Шаң бӛліктері циклонның қабырғасына ортадан тепкіш кҥшпен жабысады. Сол жерде кідіреді де газ ағынан бӛлініп, шаң жинағышқа тҥседі. Газ орталық қҧбырдың тӛменгі шетіне дейін жетеді де соның бойымен атмосфераға сорылады. Циклон кӛлемі 10 мкм және оданда ҥлкен болатын шаң бӛліктерін 98%-ға дейін тҧндырады. Циклонның тиімділігі оның диаметрін кішірейте отырып жоғарылайды. Бірақ бҧл ішкі қарама-қарсылықтың пайда болуының әсерінен ӛнімділігінің тӛмендеуіне әкеледі. Бірнеше қалыпты циклондарды жоғары және реттелетін (циклон бӛліктерін ӛшіру және қосу арқылы) ӛнімділікте жоғары дәрежелі тазалауды қамтамасыз ететін батареяларға біріктіре отырып мәселені шешеді.   сурет. Қҧрғақ тазалау циклонының сызбасы:1 - сырты; 2 – орталық қҧбыр; 3 – газды шығарушы; 4 – кіре беріс жалғама қҧбыр; 5 - қабылдағыш бункер; 6 – шаңды алатын қҧрылғы сурет. Жуғыш циклон сызбасы:1 – тҧндырғыш корпусы; 2 - бӛрене; 3, 4, 5 – су қҧбырлары; 6 – тҥтін қҧбырлары; 7 - тірек; 8 – су айдағыш бак; 9 – суды бӛлгіштің сырты; 10, 13 – сәйкесінше кіретін және ағызатын жалғама қҧбырлар; 11 – су бҥріккіш; 12 - гидравликалық бекітпе Шығарылған газды қҧрғақ тазалау жеңдік сҥзгілерде жҥзеге асырылуы мҥмкін (7.10 сурет). Шаң арнайы жең матасымен ҧсталынып қалады, оған тазаланған газ тҥсіріледі. Ауа мата арқылы сыртқа шығарылады да шаң жеңдікте қалып қояды. Ол шаң ҥнемі арнайы механизм арқылы қағылып тасталынады және ішінде жиналғандары тӛмен тҥседі, сол жерден иірме конвейерлер арқылы шығарылады. Кӛлемі 10 мкм-ден аз болатын шаң бӛліктерін тҧндыру тазалаудың сулы тҥрімен жҥзеге асырылады. Жуғыш циклондарда шаң алдымен газды-шаңды қоспа ағынына су шашылғанда дымданады, содан кейін дымданған циклон корпусы қабырғасына орталық кҥш арқылы тҧндырылады. Ол жерден жинаққа шайылады.Барботажды-сҧйық қҧрылғыларда газды-шаңды ағын кіріс камерасынан судың астында орналасқан арналар арқылы шығу камерасына қарай ӛтеді. Бҧл жерде шаң суланып, сулы ваннаның тҥбіне тҧнады да қырғыш конвейер арқылы алынып тасталады. Бҧл орайда газлдың бір бӛлігі суда еріп кетеді де кҥкірт қышқылын тҥзеді. Бҧл қышқыл металл бӛліктерінің тоттануын тездетеді. Мҧны болдырмас ҥшін қҧрылғының ішкі бӛліктері қышқылға тӛзімді эмальмен кӛмкеріледі. Ал ертіндінің ӛзін әкті суға араластыру арқылы қышқылдандырады. Барботажды-сҧйық қҧрылғылар 1-10 мкм кӛлемдегі бӛліктерді 90%-ға дейін және кӛлемі 10 мкм-ден жоғары бӛліктердің 99,5%-ын тҧндырады. Сулы тазалау әдісін қолдану барысында туындайтын мәселе экологиялық қауіпті саналатын қоқырды кӛму немесе жою болып табылады.Ыстық материалдардың бірнеше шӛмішті экскаваторы кептіргіш барабаннан сҧрыптағыш агрегатқа қызған қиыршық тас пен қҧмды тасымалдайды.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру