Қазақстан Республикасы
Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитеті
«Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»

бағдарламасы бойынша шығарылды
Жинақты басуға М.О.Əуезов атындағы
Əдебиет жəне өнер институтының Ғылыми кеңесі ұсынған
Редакция алқасы:

С.Қасқабасов, С.Қирабаев, С.Қосан, Ж.Ысмағұлов, С.Қорабай
Жауапты редактор:
Р.Жұманиязова, өнертану ғылымдарының кандидаты
Құрастырған, ғылыми қосымшаларын дайындаған:

Байғанин Нұрпейіс
Б17 Үш томдық шығармалар жинағы. – Алматы, «Қазығұрт» баспа-
сы, 2012.

Т.2: Алпамыс батыр; Қобыланды батыр (Н.Байғанин нұс-
қалары). – 2012. – 344 бет.

Нұрпейіс Байғаниннің 3 томдық шығармалар жинағының 2-ші
томына «Алпамыс батыр» жəне «Қобыланды батыр» эпостарының
ақын жырлаған нұсқалары еніп отыр.

Жинақтың соңында томға енген мəтіндерге түсініктер, мəтіндер-
де кездесетін тарихи жəне діни есімдер, жер-су атаулары, сөздік,
шартты қысқартулар қамтылған ғылыми қосымшалар берілген.

© «Қазақстанның халық ақыны
Нұрпейіс Байғанин атындағы
мəдени қоры» ЖҚ, 2012
© «Қазығұрт» баспасы», 2012

Ертеде Байбөрі, Байсары деген бай болған, төрт түлік малға
сай болған. Қанша дəулет бітсе де, екеуі де бір перзентке зар
болған. Бір баланың зарынан қайғымен көңілі шер болған. Екеуі
де қайғылы, əрі бай, əрі батыр, Үйсін, Қоңырат елінде байлық

екеуінен өтпеген. Дəулетін айтсаң тəрбия, малға адамның
аузы жетпеген (көптігінен). Өмірі жүрді өкпемен, дəулетінің
рахатын көрген еді. Екеуі де қайырлы, нашарға жəрдем бер-
ген еді. Екеуі де бір бала көре алмай аңсап, өксіп, шөлдеп еді.

Екеуінің өнері асқан, екеуі де мерген еді. Аулының арасы
алыс, жері шалыс, екеуі бірін-бірі көрмеген, тек атағына таныс.
Байбөрі Байсарыға құмар болады. Байбөрімен жолдас болып
бір жүрмекке, сыр айтысып, таныс болып жай білмекке Бай-

сары да құмар болады. Байбөрімен бас қоспаққа, құшақтасып
достаспаққа. Үйсін, Қоңырат елінде, Жиделі Байсын жерінде
Шандархан деген ханның қарау шенінде, киік пенен құланның
көп мекен етіп, Шөлмəшіл дейтін көлінде ағашты, нулы,

жан бармайтын, аңнан бөтен ештеңе жоқ жер. Киік, құлан,
арқар, бұлан, тау тайлақ, жолбарыс, арыстан сондай-сондай
мақұлықтардың мекені.
Байбөрі Байсарыға кісі жіберді: – Ел арасы алыс еді, атағың

бізге таныс еді. Атақ болып, таныс болмаған екеуімізге де намыс
еді. Байсарыға бар, сəлемін айт, – деді, – құр атың білгеннен не
мəселе бар, екеуіміз дидар жүзді көрелік. Сексен жігітті қосшы
алып, Шөлмəшіл көлінің бойынан аң атып келемін, – деді. Ха-

бар барды Байсарыға. Байбөрінің сəлемін қабыл алды. Бəлен
күнде қырық кісімен Байсары Байбөрінің үйіне баратын бол-
ды. Айтқан күні барып қонақ болды. Қонаққа құрмет қылып,
... екеуі сексен кісімен Шөлмəшіл көліне жүреді. Сонан кіл

мергендер жиырма күнде көлге келеді. Шөлмəшіл – қамысты,
нулы ағашты көл, айналасы тау. Аңды түсте шөлдеп құлаған
уақытында мергендер жолын тосып жатады. Байбөрі, Байса-
ры екеуі қатар жатып атады, түтін түтініне қосып атады. Неше

күндей жатты. Көп күн күтіп атты. Екеуінің де мергендігі тең
түсіп, атқандары он үш-он үштен құлады. Екеуі бір күні жай

сұрасты. Байлығы бірдей екен, ерлігі де сай екен, билігі де тең
екен. Жастары құрдас болды. Перзент сұрасты. Екеуінің де
əйелі жүкті еді. Іштеріндегі сырын айтысып, екеуі де сəл жы-
ласып алды.

қатар болды. Əйелдеріміз де жүкті болды. Кел, ақыреттік
дос болайық. «Сүйек тамыр сүйеніп күнелтеді» деп еді, «құр
достың артығын алысады» деп еді, кел, іштегі балаға құда
болалық, – дейді. Сол арада Байбөрі мал салды. Байсары мал

алатын болды. Бірін-бірі жемей, сыйласып құда болды.
Байбөрінің əйелі ұл туды. Ұлының атын Алпамыс қойды.
Байсарының əйелі қыз туды, оның атын Гүлбаршын қойды. Екі
бала он төртке келді. Татулықта болып жүрді. Адал алысып,

татулық дəурен сүрді. Шандарханның қол астындағы байдың
тойы болды. Қыз əкесі Байсарының Ақбозат деген хан қол
астынан озып жүрген аты еді. Байсары Ақбозатты жаратты.
Байбөрі Ақжал шұбар деген айғырын жаратты. Тұқымынан

бəйгі алып келе жатқан ат. Байдың ұлы тойында ат шабыс бол-
ды. Ат шабыс, көкпар алып қашу.
Талай батыр елде бар,
Шеттен келген ерде бар.

Той базарын қыздырған
Талай қайғы серіде бар.
Ат жүйрігін санасқан,
Кіндігінен жаратқан.

Алқымдарын үзілтіп,
Басын көкке қаратқан.
Сұлу, майда болсын деп,
Жал-құйрығын таратқан.

Аяқтан ұшқан тозаңын
Көкке ұшырып баратқан.
Аттың иесі кілең ер
Асынған қару болаттан.

Ал деп шауып азамат,
Көп көруге таласқан.
Айқай салған ұранмен
Жаңғырықты жер, аспан.

Жалғасып қолдан қол асқан,
Көп көруге таласты,
Елдің батыл данасы.
Жағаласып, тартысты,

Мықты менен осалдың
Ашылды сонда арасы.
Пара-пара болады
Киген киім жағасы.

Көк бөріні тартулы,
Талайдың тауы қайтулы.
Осал қалып шегініп,
Мықтысы шықты айтулы,

Бір қатары торықты.
Астында аты зорықты,
Жүйрік ат, ердің мықтысы
Халыққа мəлім болыпты.

Байбөрі мен Байсары
Қарсы келіп құдасы
Бір-біріне жолықты.
Байбөріні көргенде

Байсары көңілі тарықты.
Айбаты шыққан батырдан
Сескеніп көңілі қорықты.
Көкпары тартқан бəйгіде

Құдаға бір сын болыпты.
Ат үстінен екеуі
Көкбөріге жабысты.
Ат үстінде алысты,

Екеуі де ойлады
Ар менен кек, намысты.
Құдаға бəйгі кес болды,

Алысуменен кеш болды.
Бірін-бірі ала алмай,
Ер еңбегі еш болды.
Байсары сонда сөйледі:

Шын досың мен едім.
Осы сапар бəйгінің
Алдын алсам деп едім,
Əбірайын маған бер!

Достықпен айтқан себебім,
Бізге күлер ел, – деді,
Достым едің сен, – деді.
Жақсы атты маған бер, – деді,

Бəйгісін ал, Байбөрі,
Менен кейін кел, – деді.

Тату құдаң мен едім.
Жолсыз тілек тілеген,
Байсары, сенің нең еді?
Жөнсіз тілек тілейсің,

Сен ақылға кем едің.
Жолсыз айтпа сен, – деді,
Жолсыз айтқан сөзіңе
Салмаймын құлақ мен, – деді.

Арын қолдан бергендей,
Байбөрі сенен кем бе еді?
Арға – күйеу, дауға – жиен,
Жоқ деген сөз, – деді.

Сол мезгілде Байсары,
Қамшыменен сермеді.
Қамшыменен салысты,
Ат үстінен алысты.

Екі батыр ойлады
Ауыр, жедел намысты.

Астындағы шұбарға
Байбөрі қамшы ұрады.
«Көкбөріні жібер» деп,
Құдасынан сұрады.

Ашуы күшті Байсары
Түскен тату құдасын
Қамшы дойырмен ұрады.

Байбөрідей батырдың
Ашуға іші қызады.
Бір-біріне екеуі
Асыра қамшы салады.

Намаздыгер уақытта
Қолындағы көкбөріні
Байбөрі жұлып алады.
Қайғылы болып Байсары

Үйіне қайтып барады.
Уақыт жетіп, күн батып,
Халық алды-алдына тарады.
Күніке сөйлейді:

Қуарыңқы ажарың,
Жабылыңқы қабағың,
Ашу тұтқан секілді,
Неден қайтты қаяуың?

Жасырмастан сырыңды айт,
Кім сындырды назарың?
Тауың қайтты неліктен,
Суыды қалай базарың?

Байсары батыр мен, – деді.
Құдай дескен Байбөрі
Тату құдам тең, – деді.

Дос-дұшпанның ішінде,
Тіледім тілек мен дедім.
Бір тілегім бермеді,
Таба болып дұшпанға,

Ішіме толды шер, – деді.
Құдам деп тəуір көре алман,
Көкіректі шер алған.
Сағынып көрген Баршынды,

Баршын бала жарқынды
Еркімменен бере алман.
Дос-дұшпанға мат қылды,
Қорлығына көне алман.

Ерегіскен дұшпаннан
Жеделім менің кек алған.
Арам ниет залымды
Құдам бар деп не етейін.

Мақұл көрсең, Күніке,
Бұл қоныстан көшейін.
Ардақтаған жалғызым,
Баршынды бермей кетейін.

Осы ойлаған жеделге
Қалай да болса жетейін.
Қайрылмаймын жеріме,
Қайрылмаймын туған деп

Үйсін, Қоңырат еліне.
Өзім тірі жүргенде,
Гүлбаршындай баламды
Тауып қосам теңіне.

Босағада қалмаймын,
Отырармын сыйлықпен
Қалмақтың ханы Тайшық хан
Ордасының төріне.

Шын досына қас қылған,
Обалы, құда, өзіңе.
Жолдастығым, теңдігім

Көрінбеді көзіне.
Осы сөзден шығамын
Қалай да болса шегіне.
Ерегіскен жер болды,

Ер тұрмай ма кегіне.
Күніке сонда жылады,
Көзінің жасын бұлады.
Байсарының сөзіне

Арудың сағы сынады.
Дерт алып жүрегін,
Қайғы, қасірет сығады.
Қос бүйірін таянып,

Қайғыдан талып құлады.
Су бүркіп бетіне,
Есін жиып тұрады.
Тұрады да сөйлейді:

Бақыт, дəулет орнаған
Үйсін, қоңырат еліңнен,
Ата қоныс жеріңнен.
Кетсем дейсің, Байсары,

Ақылыңның кемінен.
Қоныстан көшкен ел оңбас,
Мəжіліс кетер төріңнен.
Ағайыннан айрылып,

Жатқа кетсең егерде
Қорықпаймысың өлімнен?
Нағылып қиып көшесің,
Орнаған дəулет жеріңді?

Нағылып қиып көшесің,
Үйсін, Қоңырат еліңді?
Нағылып қиып көшесің,

Жасы үлкен қарт пенен
Заманы қатар теңіңнен?
Кек көре ме ер жігіт
Көңлің сүйген теңіңді.

Қоныстан көшу жол емес,
Ер тарығар болар ма,
Досынан көрген жəбірден,
Айырам деме Баршынды

Іште жатып қосылған
Алпамыс бала теңінен.
Ағайыннан айрылсаң,
Жылау кетпес көзіңнен.

Сүйенішер досы жоқ,
Медеуі кетер белінен.
Түгел тұрған ерлердің
Дұшпан жүрмейді шенінен.

Сындырма менің сағымды,
Байлама, батыр, бағыңды.
Қоныстан кеткен қиын іс
Жалғыздың ісі жазым-ды.

Көкбөріге таласып,
Құдаға көңілің ауырды.
Бопсаңды бөтен демейін,
Бəйбішеңмін, жолдасың,

Бер тілегін, мерейін.
Айтқаныма көндіріп,
Байбөрідей құдаңнан
Айыбын алып берейін.

Батыр, бұл ашуың оң емес,
Қатар құдаң Байбөрі
Біреуден біреу зор емес.
Кегін қолдан бергендей

Байбөрі құрбың қор емес.
Ашуланып арланба,
Сен ашуға алданба.

Білікпен айтқан сөзімді
Аңғармай, батыр, қам қалма.
Іште жатып қосылған
Кек қылмаңыз балдарға.

Сөйлеме, əйел, сен, – деді,
Сөйлей берген нең, – деді.
Бұл қорлыққа көнгендей
Байсары онан кем бе еді?

Ардақтап сүйген жалғызым,
Гүлбаршындай баламды
Бере алмаспын мен, – деді.
Өзім тірі жүргенде

Табармын қызға тең, – деді.
Көп қайғырма сен, əйел,
Үйді жыға бер, – деді.
Күніке сонда сөйлейді:

Жүрген жоқ дұшпан шеніңнен.
Қадірің артық батырсың,
Көрмеген қорлық еліңнен.
Сансыз дəулет айдаған,

Көшпек болдың жеріңнен.
Айрылмақ болып сөйлейсің,
Қадірлес қатар теңіңнен.
Өз-өзіңнен бүліндің,

Ақылыңның кемінен.
Алыстап кетпес пе едің,
Ықпал, көңілің бұзылды.
Қор етесің түбінде

Ардақтап сүйген қызыңды.
Осы айтқаныңды істесең,
Өзіңе ерік салғанда,
Байбөріден озарсың

Жаратпаймын түріңді.
Бір дұшпанның шетіне,
Ақ үйлі болып қонарсың.
Сəуелім шайтан болмаса,

Қайтып елге келе алмай,
Халықтың жүзін көре алмай,
Қас масқара боларсың.
Елден кеткен ерге сын,

Азарсың да тозарсың.
Ашу ерді сығады,
Ашуланып, шамданып,
Қамшыменен ұрады.

Көзден аққан қара жас
Омырауды жуады.
Қайғыменен сүрініп,
Күніке сыртқа шығады,

Əйелі үйді жығады.
Ақылды əйел саналы,
Алтын, күміс жасауды
Нарға артып таңады.

Сексен нарды жетелеп,
Жаяулап тартып барады.
Тимеген жерге табаны,
Күймеген күнге қабағы,

Күнікенің бар ма амалы?
Отыз екі жасында
Қайғының түскен заманы.
Жалаңаяқ аяғы

Бұрын-соңды Күнікенің
Маңдайы күнге күйген жоқ,

Табаны жерге тиген жоқ,
Еш қиындық білген жоқ.
Тарлық көрген күн еді,
Қайғысы көрген шын еді.

Сары атанды жетелеп,
Төте жолмен төтелеп,
Бейшара жаяу жүреді.
Көш үстінде зарланды,

Қайғыменен сандалды.
Зарланбай жазған нағылсын,
Тек сексен нар болмаса,
Сансыз дəулет мал қалды.

290 Қара орман менен жиған зат
Артында ессіз қам қалды.
Сол секілді Күнікенің
Ақылы ойран дал қалды.

Көшті тартып Күніке
Амалсыздан жөнелді.
Тəрбия менен дəулеттен
Кеткен күнде не көрді?

Ханым басы бақырдың
Бейне күңге теңелді.
300 Көңілі толған құсада,
Көкірекке шер енді.

Арада күндер өтеді,
Жаяулап өмір өшеді.
Неше күндер өткенде,
Ну қамысты көк бұлақ

Соған келіп жетеді.
Дем алуға Байбөрі
Он бес күн қоныс етеді.
Көк бұлақты мекен еткенсін,

Үйдің иесі Байсары
Қарауыл қарап кетеді.

Биік тауға жанасты,
Белге буған садақты,
Қару түрлі жарақты.
Тау басына шықты да

Қарауыл батыр қарапты.
Елсіздегі сол жерден
Киік пен құлан аң атты,
Сансыз аңды құлатты.

320 Астындағы атына
Атқан аңды жапа артты.
Күн сегіз күн болады,
Бір жетіге толады,

Атқан аңын сояды.
Он бес күні біткен соң
Қоныстан тағы көшеді.
Көшіп-қонып жүрумен

Арада үш ай өтеді.
Үшінші айдың жүзінде,
Тап сол жылы күзінде,
Мұнар шалған қара тау

Басына келіп жетеді.
Таудан аққан бұлаққа
Күнікені қондырды.
Тайшық ханның еліне

Өзі жалғыз кетеді.
Таудан қала көрініп,
Ердің көңілі өседі.
Хан шəріне келеді,

Келе сөйлей береді.
Сондағы ердің сөзі еді,
Қасына келген адамға:
− Мен бір шыққан ер едім.

Үйсін, Қоңырат елімнен,
Жиделі Байсын жерімнен,

Атақтының өзі едім.
Жүрмеген дұшпан шенімнен,
Тайшық ханға келуге,
Дидар жүзін көруге,

Ықылас көңілім бөлінген.
Тайшық ханға сəлем айт,
Байсары атты ер едім,
Тайшықты іздеп келемін.

Ұлықсат етсең егерде,
Хан ажарын көремін.
Өмірімде айтар сөзімді
Өзіне айтып беремін.

Хан Тайшыққа айтып бар,
Ұлықсат болса қонамын,
Ханға қонақ боламын.
Тек осынымды айтып бар,

Ендігі сөзді қоямын.
Хабарға барған адам үйге келді,
Тайшықтың тақта отырған көзін көрді.

Деді де хан Тайшыққа хабар берді,
Келгенін сонда Тайшық мақұл көрді.
Айтатын көкірекке сөзін сайлап,
Ішіне шарбақтың атын байлап,

Бұрынғы өткен ашу еске түсіп,
Бұрынғы ой да, кегі іште қайнап.
Ордаға қол қусырып кіріп келді,
Көргесін Тайшық ханды гүл-гүл жайнап.

Байсары қол қусырып келіседі,
Тайшық хан құшақ жайып көріседі.
Байсары батыр кісі,
Сүйісіп екі беттен өбіседі.

Байсары Тайшық ханмен келіседі.
380 Екеуі бірге отырып сөйлескенде
Сияғы, жарастығы келіседі.
Кемдік жоқ Байсарыда келбет-сияқ,

Көп халық аталасып көріседі.
Байсары батыр келгенсін,
Тайшық ханның көңілін
Қуаныш орнап жайнады.

Арақ пенен шарапты
Түр-түрімен сайлады.
Байсарыға бақыт орнады,
Құрметі үшін қонақтың

Ойыншылар ойнады,
Толғаушы, жыршы толғады.
Байсарыдай батырға
Осындай бақыт орнады.

Хан – халықтың қорғаны,
Əрбір түрлі құрметті
Байбөріге көрсетіп,
Қамтемесі болмады.

Əлқисса, қонақ болады. Жатқанына бір жетіге толады. Бір
жетінің соңынан батыр ұлықсат сұрады. – Не жайлы жүрсің? –
деп хан бүйімін сұрады. Батыр ханға тағзым етіп тұрады.

Байсары атты ер едім,
Алыстан іздеп келемін.
Жүзіңді көріп қауышып,
Сыр сөйлессем деп едім.

Жұмысымды сұрадың,
Айтайын жүрген себебім,
Іздегенім сен едің.
Сізбен сыбай қонуға,

Ауыл, үйлес болуға,
Асық болып келемін.
Сен атағың шыққан данышпан,
Мен атағы шыққан арыстан,

Талайменен алысқан.
Атағыңды естіп сыртыңнан,
Ғашық болып алыстан.
Талақ салдым елімді,

Қоныс еткен жерімді.
Жылқыны мыңнан асырған
Бетегелі белімді.
Жыныс ағаш көк шалғын,

Айдын шалқар көлімді.
Іздеп таптым алыстан
Тайшық хан атты теңімді.
Ықылас пенен көңілім,

Досым, саған берілді.
Өзімнің туған халқымнан,
Айырып көштім шегімді.
Сен хансың да, мен батыр,

Ойлаймын намыс, кегімді.
Жазғытұры жайлауға
Қамысты нулы көл керек.
Көк шалғынды сай менен

Көк көделі бел керек.
Іздеп келген досыңа
Лайық қоныс, жер керек.
Қонақты сыйлап бағуға,

Ықылас пенен жөн керек.
Мекен шəрді салуға,
Жергілікті шын қоныс,
Өзіме арнап алуға

Ұзын өзен, су керек.
Шəрдің сəні болуға
Жеміс ағаш, ну керек.

Төңкерілген көдесі
Орқаш бұйрат құм керек.
Шалғын шөбі нұрланған
Бидайықты шым керек,

Осы қоныс шын керек.
Ер қадірін білетін
Атақты сіздей ер керек,
Ерді сыйлар тең керек.

Тура достық көрсеткен
Ақырында сен керек.
Тайшық хан сонда сөйлейді:

Атыңды естіп алыстан,
Бір көріссем деп едім.
Байтақ-ұлан халықтың
Аузындағы сөзі едің,

Ерліктің асқан белі едің.
Керегіңді айта бер,
Қалағаның беремін.
Не десең де көнемін,

Досым саған сенемін.
Ессіз жатқан жеріміз,
Ұлан-байтақ еліміз,
Ел қонбаған көліміз,

Қонысты байқап келіңіз.
Сексен жолдас беремін,
Шын досыңа сеніңіз.
Елге келген қонаққа,

Сыйлық етер жеріміз.
Қарауымнан қонысты
Қамтемесіз көріңіз.
Қол астымдағы жерімнен

Қалғаны жердің менікі.
Байсарыдай батырдың
Қысқармайды өрісі.
Байсары, сізге берілсін

Қоныстың миуа жемісі.
Досының сөзін Байсары
Сонда мақұл көріпті.
Сексен жолдас беріпті,

Жолдастар бірге еріпті.
Қай қонысты алса да
Батырға берген ерікті.
Атқа қамшы басады,

Қоныстан қоныс асады.
Көрген жерінің кемі жоқ,
Қай қонысты алам деп,
Батырың сонда сасады.

Қабырғаға кеңесіп,
Батыр ойға салады.
Шығанақты ақ дария
Ақ дарияға барады.

Ойға алғаны теп-тегіс
Көңіліне жағады.
«Мекендеп шəрді салам» деп,
«Осы лайық маған» деп,

Ер қағазға жазады.
Ырза болып қонысқа
Тайшыққа қайтып барады.
Байсары келіп сөйлейді:

Өзен, дария көліңді.
Жылқыға жайлы кер құмың,
Асу-асу беліңді.

Біріне-бірі жарасқан,
Миуа ағаш күнмен таласқан.
Елге келген қонаққа
Лайықтысын қарасқан.

Салқын соққан самалдан
Рахаты көп екен.
Ақдарияға шəр салған,
Қамтеме ерде жоқ екен.

Жібергесін еркіме
Миуасы көп ақ дария
Үй салуым жол екен.
Іздеген ханға қауыштым,

Ақ талабым оң екен.
Рахатты жер таптым,
Несібе, бағым зор екен.
Тайшық ханға барайын,

Көңілімдегі арманды
Баяндап, сөйлеп қарайын.
Қабыл көрсе сөзімді,
Дарияға үй салайын.

Үйді топтан оздырып,
Хан еркіме жіберсе
Болыскіден салайын.
Айналаның үзігін

Шын күмістен жабайын.
Кəдір, бағым басымда
Айналам болсын тас қорған.
Алтын сырмен сырлатып,

Лағылдан болсын сарайым.
Мақұл көрсе Тайшық хан
Осының бəрін қалайын.
Қамтемесіз тілекті

Қасында бар көп жолдас
Армансыз қоныс көрісіп.
Желігісіп, желісіп,
Бір-біріне сенісіп,

Хан Тайшыққа келген жер,
Келіп сəлем берген жер.
Байсарының көңілінде
Аралап тегіс көрген жер.

Миуалы жеміс дарияны
Көңілі қалап келген жер.
Қасында сексен жолдасы
Бір-біріне шенішті,

Хан алдына келісті.
Ханға сəлем берісті,
Қол алысып көрісті.
Байсары сөз бастады,

Көзіменен көргеннен
Өзен, су менен қалың ну,
Қонысты байқап келгеннен,
Жер аралап көргеннен,

Батыр еді Байсары
Көкірегі желденген.
Əуелден-ақ көңіліне
Шайтан кеулеп жел берген.

Менің бағым зор, – деді.
Сізіңменен қауыштым,
Несібем артық, мол, – деді.

Ағысты, нулы ақ дария
Қалағаным сол, – деді.
Мақұл көрсең, Тайшық хан,
Қалаған жерімді аламын.

Үй салдыру қонысқа
Осы менің талабым.
Қол астыңнан оздырып,
Жəрдем етсең қонақ деп,

Болыскіден нақыштап,
Жарқыратып саламын.
Үйдің сəні болуға,
Күмістен үзік жабамын.

Алтын сырдан сырлатып,
Ұлықсатың шын болса,
Алдымнан сарай саламын.
Сізге салған кеңесім –

Ел билеген төресің.
Осы айтқан талабым,
Тайшық хан, қалай көресің?
Бегілеріңмен кеңесіп,

Мақұл десең, тақсыр хан,
Ақ дарияны бересің.
Тайшық хан сонда сөйлейді:

Қоныс көрген жайыңнан.
Ақылың артық кісісің,
Жақсы менен жаманды
Білікпенен айырған.

Іздеп келген досымсың,
Не десең де қайырман.
Аямаймын, шын досым,
Қарауымнан барымды.

Іздеп келген қонақсың,
Ойлауым керек арымды.
Қалағаныңды ала бер,
Беруден тартпан қарымды.

Игі жақсы адаммен
Мəслихат қылайын.
Ізге келген батырсың,
Жиылып келген халыққа

Мəнісін баян қылайын.
Ықыласың жүрген досымсың,
Қайт болмас сенің райың,
Ырзалықпенен сөйлесіп,

Ізгілерді жияйын,
Азамат басын құрайын.
Не десең де, ақ қабыл,
Айтқаныма тұрайын.

Дүниеде керектен
Қамтемесіз қылайын.
Ақын жырын жолдасын,
Бұрынғы өтіп кеткеннен

Қызыл тілім жолдасын.
Тайшық хан сонда шақыртты,
Білімді ерлер толғасын,
Ақылгөй сырлас қолдасын,

Ел, бастық ерлер келед деп,
Сырлатып, сəндеп ордасын.
Кіл уəзірді ақылгөй
Хан шақыртып келіпті.

«Білімділер келсін» деп,
Тайшық хан əмір беріпті.
Хан əмірі екі емес,
Не айтса да ерікті.

Қашаннанғы жолдасы
Бəрі сырлас серік-ті.
Уəзірі ақылгөй
Қашаннан да шенішті.

Бастан айтып көрсетті,
Байсары жүрген көп істі.
Ханның айтқан мəніске

Түсінісіп сеністі.
Ордаға келген би мен бек
Бердік десіп ерікті.
Құрметтеп сыйлауды

Баршасы дұрыс көріпті.
Ер келгені мақтаныш
Жиылып келген халықтың
Көңілі жұмсап еріпті.

Келген бектер бəрісі
Біршілікпен келісті.
Уəде қылды қонақты
Сыйлықпенен бағуға,

Батырдың көңілін табуға.
Басы Тайшық халықтың
Байсарыға жағуға.
Хан құралы кеңесті,

Кеңескенде не десті:
Байсарыға сыйлықтан
Бой тартатын емес-ті.
Оңаша шығып кеңескен

Кілең мықты шонықтар.
Кеңескенде не дескен,
Қол тартпасқа сөйлесті:

Қалауын беру жол болар,
Келгесін досым себеппен.
Несі басшы басшының
Қонаққа қорған болмаса.

Елшілікке лайық,
Жолдастарым, сол болар –
Қонақтың қамын ойласа.
Ықылас пенен сыйлықпен

Жақсы бағып қорғаса.
Қорғалап бізге кім жуыр,
Еш панамыз болмаса.

Ел бастаған ерлерге
Шын сынықтық сол болар,
Мейманын бақпай, қорласа.
Құрметтеу, үй салу,

Достарым, болсын талабың.
Мақұл болса бəріңе,
Қалаған үйін саламын.
Байсарыны құрметтеп,

Дүнияша бағамын.
Уəзірлер шаттанды,
Елге батыр келгенге
Қуанысып мақтанды.

Бастығы халық Тайшық хан
Мақұлдасып баршасы
Үй салуды басқарды.
Ажарланып беглер өңделді,

Дариядан қоныс жер берді.
Байсары батыр досына
Уəзірлік шен берді.
Бастық болып халықты

Байсары қонақ меңгерді.
Не десең де айтқанын
Қалмақтың халқы жөн көрді.
Үй салдырып, пəт берді,

Үйдің ішін көркейтіп
Ажар беріп, сəн берді.
Қазынаның мүлкінен
Төрт түлік бөліп мал берді.

Сол дарияға қонады,
Шарбағы малға толады.
Қарағайдан салдырды
Малға сарай қораны.

Ағаштан шынар қақтырып,
Алыстан аула орады.

Қақпасын сырлап салдырып,
Мұндай сыйлық көргенсін
Ел қонағы Байсары
Қуанышты болады.

Осы қонысты, қалаған жерін алып, Тайшық хан күшіме-
нен үй салып, неше түрлі сарай салдырып, керегінің бəрі даяр
болып, Тайшық хан сонда Байсарыға: – Не қамтемең бар, до-
сым? – деген.

Қашан да бір тілекте достықпенен өтемін, мақсатым болды.
Тəрбия берген мал-мүлкіңе көңілім толды. Достығыңа, құр-
метіңе рахмет айтамын.
Үйсін, Қоңырат елінде, Жиделі Байсын жерінде, Байбөрінің

баласы Алпамыс жасында балалармен ойнап жүргенде, асық
ойнап, өте тентек болды. Асықты ұтса ұтып алып, ұтылса ыза-
ланып тартып алатын еді. Өте бұзық, тентек болды. Содан
кейін ақыл тоқтатып, он бестен он алтыға шықты. Жасынан

күресіп балуанға тұрды. Бір жиында Түйе балуан дейтін əйгілі,
атақты балуан жасы жиырмада екен. Күрес деп айқайлағанда
беліне қыл шылбырды төрт қабаттап байлап он алты жасар Ал-
памыс шықты.

Жауырыны екі кез,
Алақандай екі көз.
Мақтасақ сияр соған сөз,
Толғап қойса мойны кез.

Сауыры жалпақ жуан сан,
Адамда мықты туған паң.
Келбет пенен келіске
Халықта жоқ мұндай жан.

«Жығылам» жоқ ойында,
Келбетінде міні жоқ,
Келбетті сымбат бойында.
Қоңырауы күлдірлеп,

Түйе балуан ер шықты
Халықтың жиын тойында.
Əуелден алып атанған,
Мықтылық нəсіп сыйында.

Жібек белбеу белінде,
Төрт қабаттап байлаулы,
Оттай көзі жайнаулы.
Баланы былғап ұрам деп,

Күші тасып қайнаулы.
Жас Алпамыс сескеніп,
Онан қорқып таймаулы.
Тамашаға таңданып,

Халық көзін салыпты.
Жас та болса Алпамыс,
Білігі артық барықты.
Қорқып, сасу ойда жоқ,

Күркіреп тұрған балуанға
Маң-маң басып барыпты.
Бурадай-ақ бұрқылдап,
Түйе балуан баланың

Белінен ұстай алыпты.
Сүбеден қысып көтеріп,
Балуан күшін салыпты.
Аудара алмай табанын

«Не болды, – деп, – күшіме»,
Іші оттай жаныпты.
Кез-келген жерден ұстасып,
Бірін-бірі ырғайды.

Жағаласып, алысып,
Демалып тоқтап тұрмайды.
Түйе балуан əр жерде
Көрген жоқ мықты мұндайды.

Түйе балуан арланды,
Ашуланып кəрланды,
Қаһарланып шамданды.

«Не болды? – деп, – өзіме»,
Күшін жиып қамданды.
Білеудей тамыр жіктеліп,
Бет-ажары түктеніп,

Аямай бойда қайратын,
Шығарды балуан айбарын.
Алпамыспен күресте
Көрмеді күштің пайдасын.

Неше түрлі амалмен,
Салса да түрлі айласын.
Қалайша амал етсе де
Алпамыс бала болмады.

Алпамыс алып кезекті,
Олай-былай толғады.
Толғап-ырғап тұрады,
Күшінен медет сұрады.

Байбөрінің шырағы.
Қатты ақырып, кəрленіп,
Балуанды жерге ұрады.
Түбінен кескен теректей,

Қоңыраулы батыр құлады.
Асық жілік морт етіп,
Ортасынан сынады.
Алпамыс бала істеген,

Бұл жұмысын тындырды.
Сүйіндіріп достарын,
Қуанышпен күлдірді,
Халыққа күшін білдірді.

Халық ырза балуанға
Ырза болмай не қылсын.
Қоңыраулы балуанның
Жілігін үзіп сындырды.

Балуанның мықты жетесі,
Күштің артық көкесі.

Түйе балуан мықтының
Келіпті жылап шешесі.
Шыдамайтын балаға,
Ананың, сірə, бəтесі.

Оңар күнің болмағыр,
Көңіліңе қайғы орнағыр.
Балуансынып, ерсініп,
Жілігін балам сындырдың,

Қайғыға көңілім тұндырдың.
Байбөрінің оңбағыр,
Жалғызымның денесін
Халық алдында бүлдірдің.

Мықты болсаң сен, – деді,
Айтайын бір сөз мен, – деді.
Ар-намысың ойламай,
Сен ақылға кем, – деді.

Жесірің кетті қалмаққа,
Жігерің артық ер болсаң,
Мұнда жүрген нең, – деді.
Білгенімді жас бала,

Саған айтып қарайын.
Жеделді туған ер болсаң,
Жадыңа сөз салайын.
Батыр, намыс ойласаң,

Лайықты күшіңе
Бала саған табайын.
Бұ мəністің айтайын
Тағайындап талайын.

Байбөрі мен Байсары –
Екі елдің қайсары.
Жасық болсаң егер де,

Алпамыс, тауың қайтады.
Достарыңнан сұрасаң
Мəнісін түгел айтады.
Екеуі де ер еді,

Жасы құрдас тең еді.
Елсіздегі Шөлмəшіл,
Қамысты нулы көл еді.
Жағалай жыныс көп ағаш,

Мəуелеп шыққан терегі.
Байбөрі мен Байсары
Сексен кісі жолдаспен
Аң атуға келеді.

Құралменен сəні көп,
Екеуі де асқан бай,
Жан жетпейтін малы көп,
Рахат, дəулет көргені.

Үйсін, Қоңырат елінің,
Екі батыр мергені.
Қырық-қырық кісіден,
Аң ататын мергендер

Жолдас болып ергені.
Ел арасы алыс-ты,
Бұрын жоқ-ты бұлардың
Бірін-бірі көргені.

Аң атуға мергендер
Осы көлдің бойына,
Ұшырасып келгені.
Есендесіп, көрісіп,

Көл басында тұрады,
Мəні-жайды сұрады.
Бір-біріне танысып,
Сөзін баян қылады.

Тентектікпен соқтығып,
Кез-келгенге тиесің.
Намысың күшті ер болсаң,

Қатты ашуға күйесің.
Ар-намысың бар болса,
Қалмаққа кеткен жесірің
Гүлбаршынды сүйесің.

Жесіріңді іздеп бармасаң,
Қалмақтан тартып алмасаң,
Оймен ойлап аңдасаң,
Қайғы шығар өзіңе.

Мат боларсың, Алпамыс,
Дос-дұшпанның сөзіне.
Бетке соғып дос-дұшпан,
Ертең-ақ айтар көзіңе.

Көңілменен ойласаң
Сынықтық болар өзіңе.
Ер жеделді бола ма,
Жүйрік таңдай мінбеген?

Алмас, болат қылышты,
Балдақтан белге ілмеген?
Гүлбаршынды іздеп бармасаң,
Халық болмас күлмеген.

Батыр, батыл ер болсаң,
Жесіріңді іздеп барарсың,
Дұшпаннан тартып аларсың.
Егер іздеп бармасаң,

Абыройсыз, əдепсіз
Алпамыс, атақ табарсың.
Жігітке ерлік қона ма,
Он алтыға келгенше,

Ерлер атқа мінбей ме,
Жасанып қару ілмей ме?
Жасанып тұрған көп жауға,
Жападан жалғыз тимей ме?

Жауға кеткен аршын төс
Жесірін алып сүймей ме?
Егер іздеп бармасаң,

Аруыңды тартып алмасаң,
Сыртыңнан халық күлмей ме?
Он алты жасқа толғаның,
Ата-анаң тілекші,

Алпамыс сенің қорғаның.
Гүлбаршынды іздеп бармасаң,
Қолынан қалмақ алмасаң,
Халыққа күлкі болғаның.

Жеделсіз жаман болмасаң,
Менің айтып болғаным.
Сол Алпамыс алыптың
Алып-ұшып жүрегі,

Қызғын тапты сүйегі.
Ашуланып, шамданып,
Үйіне қарай жүреді.
Байбөрінің боз орда

Айбаттанып ашумен,
Еңкеш келіп кіреді,
Түрегеліп тұрады.
Оттай жайнап екі көз,

Ашуланған сияғы,
Кемпір-шалдың шырағы.
Түсінен шошып баланың,
Əкесі мен шешесі:

Жалғыз балаң мен едім,
Қайғыға батып келемін.
Жасында кеткен қалмаққа,
Гүлбаршындай досымды

Əлі айтпаған нең едің?
Ашу қысып арланып,
Келіп тұрған себебім
Шын айтатын жеріңіз,

Қалай кетті Байсары,
Бағдарын айтып беріңіз.
Іште жатып қосылған
Гүлбаршын досым теңіміз.

Өтірік айтпа, шыныңды айт,
Не де болса көніңіз.
Түсіндір, қарттар, сөзіме,
Қаһарлансам, кім шыдар,

Сарыжамның кезіне?
Енді тұрман елімде,
Үйсін, Қоңырат жерінде,
Қосылу керек кешікпей,

Іште жатып қосылған
Гүлбаршындай теңіме.
Аман болсам шығамын,
Асудың асқар беліне.

Тəуекел етіп жетермін,
Ерлік, бақыт төріне.

Алтын, күміс тағы бар,
Тəрбие мен сəні бар.
Үйсін, Қоңырат елінен,
Жиделі Байсын жерінен,

Теңіңді іздеп тауып ал.
Дүйім қалың еліңнен,
Жалғызың қалай табылар.
Жедерленіп шамданбай,

Халықтан сұлу, ару қыз
Таңдап алсаң не қылар.

Сындырма менің сағымды,
Байлама, əке, бағымды,
Қолдан бермен арымды.

Мен дұшпанға қор қылман,
Іште жатып қосылған
Гүлбаршындай жарымды.
Гүлбаршынның жолынан

Еш тартпаймын қарымды.
Тұлпар мініп, ту ұстау,
Əке, менің сəнім-ді.
Шешесі ақыл ойлап тұр,

Көңілін тоқсан толғап тұр.
Тоқтамасын баланың
Көңілмен сынап болжап тұр:

Сен кеткен соң қолымнан,
Бұрынғы дəуір заман жоқ,
Тілегімде алаң жоқ.
Сен кеткен соң не болар,

Он үш жасар Қалимаш,
Толықсыған толқын жас.
Қызғалдақтай қалқамның,
Қайғымен болар көңілі пəс.

Сен кеткесін қиындық,
Көз салар бізге дұшпан қас.
Бұлсыздар бізге бұл болар,
Тілімді алсаң кетпе еш,

Қара орман жиған гүл болар.
Бізге қожа кім болар,
Малай менен құл болар.
Қарындасың Қалимаш,

Жібек шашы жүн болар.
Бауырынан айрылып,
Кеңшілікке мұң болар.
Ата-анаңның көргені

Қараңғы түнек түн болар.
Көздің жасы көл болып,
Көкірек қайғы кір болар.

Маңдайымнан көрермін.
Қазам жетсе егер де,
Үйде отырсам да өлермін.
Қайғы шегіп қамықпа,

Ажалсыз болсам келермін.
Жеделім күшті, қайрат көп,
Бұл жауды құртып жеңермін.
Қарындасы Қалимаш,

Бірге туған бауырлас.
Он үш жасар баладан
Мұндай ақыл табылмас.
Жас та болса со бала,

Айтар сөзден жаңылмас.
Қалимаш сонда жылап тұр,
Жылаумен өзін бұлап тұр.
Кететінін ағаның

Он үш жасқа толғаным.
Қызғалдақ едім жайнаған,
Сен кеткесін, бауырым,
Қызғалдақ қурап солғаным.

Он үш жыл саған ергенім,
Бір күнгідей болмадың.
Қаршадайын күнімнен
Ішімді қайғы торладың.

Сенен бөтен панам жоқ,
Суалып күнім болғаным.
Өтірік емес, шын болар,
Əлі-ақ азып-тозбағым.

Өрен жорға тағалы,
Таланды қыздар ...

Мен келмесе игі еді.
Қайғылы күннің қараны.
Қыз ардақты болмағы,
Бауырының заманы.

Кеңшілікте бəрі дос,
Сен кеткен соң, бауырым,
Достықтың болар түбі бос.
Арықтың көңілі тарық-ты,

Бізде болмас көңіл хош.
Жылқыдағы жүйрікті
Ұлтан құл шабар жайдақтап.
Ат жаратып өктемсіп,

Бəйгіге қосар байрақтап.
Əкемнің ақбоз ордаға
Құлдар шығар ойнақтап.
Жалтаң көз болып жүрермін,

Екі көзім болып жүрерміз,
Екі көзім жайнақтап.
Қорғап қоршар адам жоқ,
Жанашыр кісі маған жоқ.

Сен кеткесін бауыр деп,
Жан ашитын жаран жоқ.

Мақсатыма жетермін.
Ұлтан, Құлтай екі ағаң,
Екі бірдей кəрімді,
Қалимаш жан бауырды

Тапсырып айтып кетермін.
Тұлпар мініп ту ұстап,
Тайшық ханның еліне,
Үш айшылық жеріне

Көп кешікпей жетермін.
Жауыздықты жау болса,
Көк найзаны төсермін.

Қарсыласқан дұшпанды
Алмаспен турап кесермін.
Қынға салған көк қанжар,
Кездессе дұшпан есермін.

Айдаған нəсіп бар шығар,
Ырыздыққа нетермін.
Шыдамас бауыр, қарағым,
Артынан өскен балаға.

Ұлтан саған немере,
Тапсырамын ағама.
Тумаса да тұтынған
Ұлтан бөтен кісі емес,

Тапсырам сені жана да.
Тұлпар мініп ту алған,
Ұлтан да ердің өзі еді
Халыққа ісі сыналған.

Əуелде құл болса да,
Ерлікпен болған кəдірлі,
Басына бақыт құралған.
Жауға кетіп барам деп,

Баршынды іздеп табам деп,
Қыл жалаулы қалмақтан,
Теңімді тартым алам деп.
Ұлтан ерге айтармын

Атам менен анамды,
Қалимаштай қалқамды,
Өз қолыңнан алам деп.
Аттанар жауға кезімде,

Екі ағаңа айтармын
Көңілімдегі сөзімді.
Қайғыланба, қарағым,
Ұлтан менен Құлтайға

Алдымда өскен ағама,
Қалай болар замана.
Ұлтан, Құлтай екі ағаң,
Қорған болса игі еді ау,

Атаң менен анаңа,
Жақыныңнан жау тағын
Көңілі қашпаса игі еді,
Ақырында қараға.

Алдымда өскен қорғаным,
Аман барып, есен қайт,
Жаным сенен садаға.
Алпамыстай батыр-ай,

Қалимашты қия алмай
Толықсиды жүрегі.
Алпамыстың үстінде
Бауырының тілегі.

Бауырымен қоштасып,
Маңдайынан сүйеді.
Əке менен шешеге
Жалыныштық қылады.

Əкесінен бір тұлпар
Тауып бер деп сұрады.
Сонда əкесі балаға
Білімін айтып тұрады:

Жас күнімнен көп мініп,
Тартқан еді құмарым.
Кəртайып қалды жануар,
Тұлпардың таңда шынарын.

Көп жылқыға барыңыз,
Ұлтан мен Құлтайға
Барып ақыл салыңыз.
Өзің де сынап тұлпардан

Таңдап мініп алыңыз.
Ырзалықпен ақ бата,
Ал, қолыңды жайыңыз.
Атаң менен анаңнан,

Ықылас еттім, шырағым,
Ізгі жолға барыңыз.
Ұлтан менен Құлтайға
Алпамыс ер барады.

Інісі іздеп табады.
Немере Құлтай ағасын
Ұлтан атты ағасы
Тез шақыртып алады.

Ұлтан, жақын кел, – деді.
Сөзімді тыңдап көр, – деді,
Сапарға шықтым мен, – деді.

Байларға мақтау жарасар,
Байдың сəнін көргенде
Жоқ, жұқа естен адасар.
Байға паңдық миясар,

Байым сəнді, сайманды,
Асым асқа ұласар.
Патшаның нағыз ұлындай,
Өсірген сипап тұлымдай.

Бай баласы мырзалар,
Бəрі сəнді, білімді-ай,
Тəрбие, сəні сайма-сай.
Ағып жатқан аппақ май,

Хан мен билер қонақжай.
Бай ішінде байлар бар,
Ақылға кем, санасыз,
Сүйеуі жоқ панасыз.

Көп дəулетке мас болып,
Хандарменен қас болып,
Тоқтарбай, қайда барасың?
Ақылың жоқ, миың жоқ,

Көңіліңде білім жоқ.
Көтересің кеудеңді,
Тоқтарбай, саған сыйлық жоқ.
Ұлсыздарға орын жоқ,

Қызсыздарға қызық жоқ.
Сен кірмейсің Тоқтарбай,
Бай есепке санауға.
Сексен нарға саба артып,

Тоқтарбай байсың қарауға.
Бір күні көзің жұмылса,
Мал мен дүниең кімдікі,
Бір күні кетеді талауға.

Осыны естіп Тоқтарбай,
Іші оттай күйеді,

Қақпа шекпен, жаман тон,
Тоқтарбай содан алады.
Тимеген кіршік бетіне,
Жібектен бөтен кимеген

Аппақ қардай етіне.
Аналық беріп киімді,
Күң үстіне жабады.
Шекпен киген күң байғұс,

Жібекті киді етіне.
Еңіреп, жылап, езіле,
Қақпа шекпен жамылып,
Аналық жылап, тарығып,

Тоқтарбай мен екеуі
Еңіреп, өксіп, зарығып,
Екеуі де қамығып.
Енді тұрсын неғылып,

Көзінің жасы төгіліп.
Қатты қайғы зарпынан,
Көйлектің бауы сөгіліп.
Көп қайғыға шаталып,

Қасіретке маталып.
Елуге келген Аналық
Ықылас күңнен бата алып,
Кетуге шықты сыбанып.

Бел байлады жүруге
Жылағаннан жұбанып.

Тоқтарбай айқай салады.
Айқайлаған дауыспен
Алба-жұлба киімді
Кілең сорлы барады.

Үстінде қымбат көп киім,
Ортасына жаяды.
Киімге жарлы таласып,

Төбелесіп жөніне
Пақырлар кетіп барады.

Бəріңді бірдей көрейін.
Үстімде асыл киімді
Ең сорлы пақыр, жарлыңа
Қолымнан бөліп берейін.

Жалаң аяқ, жалаңаш,
Бас киімсіз жалаң бас,
Үстіне киген құрымды,
Көрген күні байғұстың

Əуелден-ақ бұрынғы
Жасқаншақ болған бейшара
Алыста тұрып жылайды.
Тоқтарбай байдан пақырлар

Көйлек, ыстан сұрайды.
Əуелден де мейірімді,
Кісі екен сірə райлы.
Киімі жоқ жалаңаш,

Жарымаған алаң, аш.
Тоқтарбай өз көзімен қарады,
Пақырларын табады.
Жалаңаштың үстіне

Асыл киім жабады.
Талайлары кедейдің
Киімденіп қалады.
Батасын беріп шуласып,

Бəрі қолын жаяды,
Ақ батасын қағады.
Əлқисса, пақырлардан бата алып, Тоқтарбай мен Аналық
жаяулап, жалпылап перзент іздеуге сапар шегіп жүріп кетеді.

Қу таяғы қолында,
Көп дəулеттен не көрді.
Бір баланың зарпынан
Көкірек қайғы, шеменді.

Тоқтарбайдың бай басы
Аналық пен екеуі
Құл мен күңге теңелді.
Ел, мүліктен безеді,

Дүние жүзін кезеді.
Көзінен аққан қара жас
Омырауына төгеді.
Күннің ыстық күнінде

Талай-талай шөл көрді.
Шөлдеуменен меңдеді,
Екеуі жылап еңіреді.
Маңғыстаудың бойында

Əулиелер көп екен,
Пірлерге пақыр келеді.
Шетінен түнеп пірлерді,
Қалта толы сары алтын

Шырақшыға береді.
Қанша пірге түнеді,
Еш болмады себебі.
Қолындағы таяқтың

Үш тұтамы қалады.
Аяққа киген етіктің
Тек тақасы қалады.
Тоқтарбай мен Аналық

Екі нашар, қос ғаріп,
Екеуі де арыпты,
Арып, жүдеп талыпты.
Тоғыз жүз тоқсан əулие,

Баршасына барыпты.
Бəрінен себеп болмады,
Қайғы отына жаныпты.

Жылауменен байғұстың
Көзінің нұры жойылды.
Етігінде ұлтан жоқ,
Табандары ойылды.

Маңғыстауда шаһарға,
Көрінуге де қорынды.
Қандай болған кісі еді,
Осындай халге түседі.

Табандары ойылып,
Аяқтары іседі.
Көрген жолы қиын-ды,
Көзден аққан қара жас

Қойынына құйылды,
Сонда да пірге сиынды.
Тоғыз ай күні өтеді,
Жылаумен өмір өшеді.

Қаразымнан кетеді,
Еш ишарат көрмеді,
Түсінде себеп бермеді.
Екі пақыр зарығып,

Арықтап əбден меңдеді.
Күн он бір ай болады,
Алба-жұлба болады,
Қайғы ішіне толады.

Қаран күні қараңғы,
Қызыл гүлдей ажары,
Қу томардай солады.
Он екі айдың жүзінде

Тап сол жылғы күзінде,
Бір жер мола кездесіп,
Жер молаға келіпті,
Келе сөйлей беріпті.

Сол молаға келгеннен
Шаршаған көңлі сергіпті.

Саған себеп бермеді.
Ықыласпенен түнедің,
Ықыласты пірің – мен, – деді.
Ей, мүсəпір, болсын мерейің,

Қолтығыңнан демейін.
Зарығып келген Тоқтарбай,
Екі бала берейін.
Енді еліңе барыңыз,

Зарығып келген Тоқтарбай
Қонды қайта басыңа.
Бақтан артық бағыңыз.
Сүйдеп қолын жаяды,

Бір батасын қағады.
Ұйқысынан оянып,
Бала іздеген Тоқтарбай
Төңірекке қарады.

Ешнəрсе жоқ қараса,
Аналықты тұр-тұрлап,
Оятып жылдам алады:

Ишарат түс мен көрдім,
Бақ-дəулетті кен көрдім.
Таң алдында түсімде
Екі перзент мен көрдім.

Осы көрген түсімде
Баланың бірін ер көрдім.
Ай менен күннен нұр көрдім,
Ер қолында ту көрдім.

Ақ бидайдың дəніндей
Алтын айдар тұлымды,
Нашар да болса білімді,
Қуаныш көрген күнімді,

Абырой, əжет, шын көрдім.
Тілектесі, сүйеуі –

Артынан науша қыз көрдім.
Аналық сонда сөйлейді:

Түсімде көрген ісімді.
Ақбоз орда ішінде
Келбеті келген пішінді,
Жауырыны қақпақтай,

Қос шекесі тоқпақтай,
Алғыр бүркіт қабақты,
Арыстандай айбатты,
Қуанып көңлім жаратты.

Ұл перзентті мен көрдім.
Тар құрсағым кеңіпті,
Тас емшегім жібіпті.
Сəулетті, кеңдік заманды

Бұл бəйбішең көріп жүр.
Бір арыстан, ай нарша
Емшегімді еміп жүр.
Қуанышпен шаттанып,

Арықтаған екеуі
Елге қайтып жөнелді.
Ісігі қайтып аяқтың,
Көңілі өсіп шат болып,

Жас күніне теңелді.
Жасармай бұлар неғылсын,
Шын ишарат көріпті.
Көрген түске сеніпті,

Көңілі өсіп желікті.
Он екі айдың жүзінде
Қайтып елге келіпті.
Малын сойып, ел жиып,

Садақасын беріпті.
Қуаныш ойға толады,
Елуге келген жасында

Аналық жерік болады.
Енді бала көтеріп,
Баладан кеткен түңіліп,
Омыртқасы үзіліп,

Бес айдың жүзі болғанда,
Іші қалды білініп.
Жеті ай күні толғанда,
Салмағына шыдамай,

Еңкейіп жүрді бүгіліп.
Тоғыз ай, он күн толады,
Туар мезгіл болады.
Он алты күн толғатып,

Ұл перзентті табады.
Аңсап жүрген қос қарттың
Мерейін пірлер қандырды,
Қуаныш көңлін жандырды.

Кіндік кескен əйелдің
Осы туған жас бала
Ұйытып қолын талдырды.
Ат шаптырып, той етіп,

Халқына хабар салыпты.
Ретті тойы парықты,
Той қылғаны анық-ты.
Алтын қабақ аттырып,

Ат бəйгесін шаптырып,
Қуаныш көңілін шат қылып.
Сапырулы сары қымыз,
Келген жанды мас қылып.

Кілтін ақша ашады,
Алтын менен күмісті
Пақыр, міскін алсын деп,
Қуанышқа шашады.

Осындай жиын той қылды,
Келген халық баршасын

Аппақ майға тойдырды.
Алтыннан бесік соқтырып,
Күмістен шүмек құйдырды.
Мүсəпір, жарлы адамды,

Тоқтарбай жиып алыпты,
Есебі жоқ дəулетті
Тойға келген елдердің
Ортасына салыпты.

Аш, жалаңаш адамдар
Олжаға байып қалыпты.
Ат қоюға тағы арнап,
Ту бие мен қомды нар

Атаққа арнап сояды.
Құрметі үшін баланың
Көп дəулетті жояды.
Сағынып көрген баланың

Қобыланды атын қояды.
Бірге жасы жетеді,
Екіге жасы келеді,
Ата менен ананың

Сүйеніш бала тірегі.
Тағы буаз əйелі,
Пірлерден болған себебі,
Жаз ортасы болғанда,

Тамыздың күні толғанда,
Бір қыз бала тауыпты.
Тоқтарбай қарт жақсы адам,
Сабыры көп, білікті.

Ер тілегі қабылы,
Аналық пен Тоқтарбай
Жана бір қыз сүйіпті.
Ер мақсаты болған жер,

Мереке тағы той етіп,
Шашуына көп ақша,

Перзент үшін жойған жер.
Осы туған баланың
Қансұлу атын қойған жер.
Бірге жасы жетеді,

Ата менен ананың
Қуаныш көңлі өседі.
Екіге жасы келеді,
Сағынып көрген баласын

Ардақтап баға береді.
Үшке жасы келгенде,
Тілі шығып сайрады.
Қуаныш көңлі жайланып,

Төртке жасы келгенде,
Балалармен ойнады,
Ойынға Қобылан тоймады.
Беске жасы келгенде,

Парасат ақыл ойлады.
Алтыға жасы барады,
Ақыл, сана табады.
Жеті-сегіз жасында

Ата менен ананы
Құрмет етіп бағады.
Тоғыз бенен он жаста,
Көп қыпшаққа жағады.

Құрметті Қобылан балаға
Халық ақыл салады.
Қобыланды бала сөз айтса,
Халық қабыл алады.

Он бір жастан өтеді,
Келбеті келген сияқты
Жас теректей өседі.
Он екіге келгенде,

Ала тұлпар мінеді,
Үстіне сауыт киеді.

Алмас пенен садақты
Беліне орай іледі.
Арыстандай айбатты
Алып-ұшып жүреді.

Үш қырлы жебе, көк найза
Ордасына сүйеді.
Қобылан атты батырдың
Ел тілегін тіледі.

Жаугершілік заман деп,
Елді қорғап, бағам деп,
Он екіге жас толды.
Сүйенді халқым маған деп,

Өзіне қатар баллардан
Қасына жолдас алады,
Қарауыл Қобылан қарады.
Қарауыл қарап жүргенде,

Шаң-шұң еткен көп дауыс
Құлағын келіп жарады.
Дауысты естіп қызады,
Астындағы ала аттың

Санына қамшы ұрады.
Сол дауысқа барам деп,
Ана тауға шығады,
Мына тауға шығады.

Сол дауысқа жете алмай
Аң-таң болып тұрады,
Қайтып үйге барады.

Жалғыз балаң мен едім.
Алыстан естіп көп дауыс,
Сол дауысқа жете алмай
Арманда болып келгенім.

Осы дауыс не дауыс,
Айтып бер, əке, себебін.

Дауысты байқап сынадың.
Сені көрмей тұрғанда
Еңіреп, өксіп жыладым.
Сені көзім көрген соң,

520 Болып еді мұрадым.
Айтпасыма амал жоқ,
Қиылып, ұлым, сұрадың.
Осы дауыс себебі:

Руы қалмақ ел еді,
Есепсіз, сансыз көп еді.
Хабары талып келеді,
Дəумаманың Аққұртқа

Айдан сұлу деп еді.
Кемелге келіп сол Құртқа
Теңін тауып халықтан,
Сынап береді деп еді.

Теңін тауып берем деп,
Күйеуін сынап көрем деп,
Бек сауытын белсенген
Батыр болса берем деп,

Лайығын табам деп.
Ардақтаған Аққұртқа
Кəдірлі жалғыз балам деп.
Уəзірлерін жиып ап,

Неше күн кеңес қылдырған.
Баршасының ақылы
Ер қайратын сынауға,
Шойыннан терек құйдырған.

Ару, сұлу Аққұртқа
Майысып тұрған балдырған,
Көздің жауын алдырған.
Көрген жанның көрікпен

Көргенде есін тандырған.
Шойыннан құйған терекке

Күмістен бұтақ салдырған.
Хабар салған Дəумама
Он екі ханның еліне,
Еліндегі еріне.

Беремін деп Құртқаны
Құйған шойын құлатқан
Қайраты асқан еріне.
Қобыланды сонда сөйлейді:

Мен сол Дəумаманың шəріне
Тəуекел етіп барайын.
Бұйыра қойса тұз, нəсіп,
Теңімді іздеп табайын.

Тегіннен тегін мал бермей,
Қыз Құртқаны алайын.
Құлаққа хабар тиген соң
Бармай неғып қалайын?

Ердің аты шыға ма,
Таңдап тұлпар ат мінбей,
Ат құйрығын шарт түймей.
Қолымдағы көк найза

Қара тастан өткізбей.
Өзінің тайпа халығын
Тереңдеп тегін қайратпен
Ару таңдап қыз сүймей.

Несі батыр батырдың –
Таңдап жүйрік мінбесе.
Шығыршықты көк сауыт
Берік сақтап кимесе,

Орай садақ, қырық кез оқ
580 Орай белге ілмесе.

Жасанып тұрған сансыз қол,
Жападан жалғыз тимесе.
Күні де бір, түн де бір,

Жау ішіне кірмесе.
Қыпша белді ақ қылаң
Тартып алып қайратпен
Теңін тауып сүймесе.

Ер мақсаты бола ма,
Қайтпай жауға кірмесе.
590 Жылқыдан тұлпар мінейін,

Шығыршықты көк сауыт
Кебінім деп киейін.
Тауға салса тас кескен,
Айбаттанса бас кескен.

Ханнан қайтпас ақ алмас
Орай белге ілейін.
Батаңды бер, ата-анам,
Тəуекел етіп жүрейін.

Мың болмастан сан болсын,
Сан жетпейтін қол болсын,

Барып жауға тиейін.
Қарт анам мен қарт атам,
Сізге тілек саламын.
Мақұл көрсең екі қарт,

Осы жауға барамын.
Алға басқан жас жанмын,
Қайтармаңыз талабым.
Айдан ару Құртқаны

Қалмақтан тартып аламын.
Құртқадан хабар келген соң

Бармай неғып қаламын?
Талапты туған жас ұлмын,
Қайырмаңыз талабым.
Сонда атасы сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді,
Қайғыланып қарт сасып,
Не болғанын білмейді.

Əлден уақыт болғанда,
Əкесі ақыл тоқтатып,
Азар бойын билейді:

Сені көрмей тұрғанда
Қайғымен өксіп жыладым.
Қоныс еткен жерімде,
Ұлан байтақ елімде,

Болмады менің тұрағым.
Жетпіске жасым жақындап,
Болмаған соң мұрадым,
Қу таяғым қолға алып,

Жалғызым, тыңда мұңымды,
Сені көрмей тұрғанда,
Білмеді халық бұлымды.
Жер жүзін кезіп, қыдырып,

Қарт əкең мен қарт шешең,
Баладан кеткен түңіліп.
Сен туған соң жалғызым,
Қызық көрген күнімді,

Қансұлу мен Қобыланжан,
Өсірдік сипап тұлымды.

Дəумаманың Аққұртқа
Кемелге жасы толған соң,
Анасы оның Дəумама
Беретін күні болған соң,

Он екі ханның еліне
Патша хабар салыпты.
Көзімен сынап көруге.
Лайықты батырдан

Теңін тауып беруге.
Не келер де, не кетпес,

Басы жұмыр пендеге.
Шойыннан терек құйдырған,

Қайраты асқан ерлердің
Күшін сынап көрмеге.
Құртқаны берем деген соң
Жиылмасын ел неге.

Құртқаға ғашық сыртынан
Келмесін тойға ер неге.
Дəумама үкім етті байтақ елге,
Дəмелі Аққұртқадан талапты ерге.

Мақсаты өзімсініп баршасы да,
Айдынды айдан сұлу Құртқа серге.
Талабы батырлардың Құртқаны алып,
Мақсаты, бар мұраты шықпақ төрге.

Батырлар кезек-кезек теректі атты,
Сақ етіп атқан оғы кейін қайтты.
Үсті-үстіне желігіп алмас шапты,
Шапқан қылыш өтпеді сол шойынға,

Ерлердің мықтымсынған беті қайтты.
Көрген жан қызығына батып жатыр,

Батырлар кезек-кезек атып жатыр.
Оқ тимей бірқатары асып жатыр,
Аңсызда бірқатарлар кетті қапыл,
Айқайласып қалмақтар шулап жатыр.

Қалыңда, қапылыста кейбір оқтан
Бірқатар жан оқ тиіп құлап жатыр.
Бір қыз үшін шулаған көп қалмақтың,
Талайы аңсыз өліп қирап жатыр.

Таланды туған ер Қобылан,
Қарауыл тағы қарады.

Ақсұр аты астында,
Тау басына барады.
Ер қаруы – бес қару,
Айқара бойға асынып,

Қарауыл қарап тұрғанда
Үш жолаушы тап болды.
Аққұртқаның тойының
Хабарына Қобылан қанады.

Тоқтарбай мен Аналық
Екеуіне барады.

Жалғыз балаң мен едім.
Аққұртқадай арудың
Хабарын естіп қуанып,
Шын желігіп келемін.

Жақсылық пен жамандық
Маңдайымнан көремін.
Анам менен қарт атам,

Батаңды берсең деп едім.
Ықыласпен бата бер,
Батаңды берсең барамын.
Егер бата бермесең,

Қайырдың ердің талабын.
Ықыласпен қол жайсаң,
Мен Құртқаны аламын.
Ілгері басқан перзенттің

Қайырма, ата, талабын.
Хабарына ғашықпын,

Бармай неғып қаламын.
Сонда атасы сөйлейді:

Айтып тұрған ол жерің
Адам барар жер емес,
Барам деуің жөн емес.
Сан жетпейтін халықтың

Балам, бекер бармаңыз,
Бармаған болар пайдаңыз.

Əкең менен шешеңнің
Сөзін тыңдап, аңдаңыз.
Беркіндегі қалың ел,
Есебі жоқ сансыз жау,

Оған болмас айлаңыз.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Бармағаным мін болар,
Батырлыққа кір болар,
730 Менен артық кім алар.

Бармай қалсам егер де,
Ерлігіме сын болар.
Сонда анасы сөйлейді,
Сөйлейді де толғайды:

Жасы жеткен бабаңа.
Бермеймісің шын тілек
Тоғыз ай, он күн көтерген
Тілеп алған анаңа.

Қанша айтсаң да тұра алман,
Өтінгенмен тіл алман.
Беренгі сауыт белсеніп,
Қайратыма сия алман.

Жақсылық пен жамандық –
Жазған шығар бір Аллам.
Айдан сұлу Құртқаны
Терімді төгіп алармын.

Он екі ханның ерлері
Берік тұрған құралдан.

Анаңның айтқан сөзіне
Құлағыңды салмадың.
Қайсар туған ер Қобылан,
Жеделіңнен танбадың.

Оңай болмас, шырағым,
Он екі ханның қол асты
Елін жеңіп түп-түгел,

Құртқаны тартып алмағың.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Қабыл болса сапарым,
Құртқаны алып келгеймін.
Қолда тізгін барында,
Ерліктің қонған бағында,

Қолымдағы көк қылыш
Қалмаққа қарсы сермермін.
Өтінбе, əкем, қарт шешем,

Өтінгенмен көнбеймін.
Берік асындым бес қару
Өзіме өзім сенгенмін.
Əкесі мен шешесі

Шарасыз қолын жаяды,
Екеуі бата қағады.
Ата менен анадан
Батыр туған ер Қобылан

Ықыласпен бата алады.
Ақ боз атпен жарқылдап,

Белінде қылыш сартылдап,
Қобыланды кетіп барады.
Күні бес күн болады,
Алтыншы күнге толады.

Қарашоқы басынан
Қарауыл Қобыланды қарады.
Шулаған халық дауысы,

Құлағын ердің жарады.
Тағы бір күн жорытты,
Астындағы ақ боз ат

Ор қояндай орытты.
Қобыланды мықты шонықты,
Алдынан тура батырдың
Бір қара оба жолықты.

Қара обаға барады,
Қарауыл Қобылан қарады.
Есебі жоқ əскерді,
Жиылған сансыз халықты

Ердің көзі шалады.
Күш қайратым көрсін деп,

Батырлыққа сенсін деп,
Айбатыма шыдамай,
Күннен сұлу Құртқаны
Еркімен жаулар берсін деп,

Екпінінен садақтың
Жолдағысы өлсін деп,
Садақты толғап алады.
Алыстан көрген қалмаққа

Қобыланды тартып қарады.
Тоқтайтұғын оқ емес,

Зулап кетіп барады.
Жолындағы жаулардың
Қабатынан келгенді
Қабаттап өтіп барады.

Қыл жалаулы жаулардың
Талайларын қағады.
Оқ өткенде тулады,
Ағып қаны зулады.

Оқ екпінін көрген соң
Он екі ханның қол асты

Қырық қызы бар қасында,
Алтын телпек басында,
Кемалға келген жасында,
Гауһар моншақ шашында,

Қиялға келді Аққұртқа
Ақылға асқан асылға.
«Мамекелеп» Дəумаманың
Осындай тұрды қасында.

Ал тыңдашы, мамам-ай.
Білгенің болса тура айт,
Ал, мамеке, маған-ай,
Өтінем, анам, саған-ай.

Қайдан шыққан бұл садақ,
Қабат келген ерлерден,
Қабаттап өтіп барады-ай.
Кейбір шеттеп кеткен оқ,

Шойын терек бұтағын
Қу ағаштай қағады-ай.

Мынау кімнің ұлы екен,
Батырлығы шын екен,
Көңіліме жағады-ай.
Тұрған жерден жақындап,

Қобыланды бермен келіпті.
Шойыннан құйған теректі
Көзбен байқап көріпті.
Садақ толы жебені

Сарыжаға керіпті.
Ырғап келіп алыпты,

Тартып келіп қалыпты.
Шойыннан құйған теректі
Ортасынан жарыпты.
Соны көріп сасады,

Үшінші атса қырады-ай.
Екпінін көріп шыдамай,
Самсап тұрған көп қалмақ
Қашуға бет бұрады-ай,

Атына қамшы ұрады-ай.
Енді қалмақ қашады,
Атқа қамшы басады.
Ерсініп тұрған қалмақтар

Мұзбел деген таулардың
Ар жағына асады.
Қорқып қалмақ сығынды,
Сығынбай қалмақ неғылсын,

Көк сауытты Қобыланның
Мықтылығы білінді,

Дұшпандар жаннан түңілді,
Қалмақтар қашып тарады.
Ару, сұлу ақ Құртқа
Дəумаманың қарағы

Не қылса да бұл Қобылан
Қыз Құртқадай арудың
Сынағына жарады.
Қашып қорлық көргенше,

Қасына жақын келгенше,
Оттай іші жанады.

Ақылдасып қарайын.
Мамеке, тіліңді алайын,
Сынадың ердің талайын.
Кімдер мықты, кім осал,

Мақсат пен болды мұрадың,
Ерлерді байқап сынадым.
Өмірі ұзақ, ұзын жас,

Жолдаспен болар тұрағың.
Дəумама анаң сынады-ай,
Көңілім тоқтап тынады-ай.
Алыстан тартқан садақ оқ

Ғайыптан зулап шығады-ай.
Құйған шойын бұтағы,
Тұс-тұсына құлады-ай.
Он екі ханның ерлері

Мықтылығын көрген соң,
Бəрі қашты шыдамай.
Сынауым шайтан болмаса,
Таланды туған жас дейді.

Қобыландыдай жас бала,
Хабарыңды естіп, Құртқажан,
Келген шығар шыдамай.
Əруақты ердің данасы,

Тоқтарбайдың баласы.
Ақылды ата-анасы,
Ғайыптан келген осы ер
Қобыланды шығар шамасы.

Қызым Құртқа, бағың бар,
Жолына кілем салыңдар.
Қырық қыз жолдас қасыңда,
Салтанат, сəнмен барыңдар.

Дидар жүзін көріңдер,
Табанын жерге тигізбей
Көтеріп алып келіңдер.
Айбатты туған Қобыланның

Дидарын, қыздар, көріңдер.
Сөзіне кемпір қандырды,
Қызметкері, қырық құлға,
Қобыланның жүрер жолына

Төсетіп кілем салдырды.
Кілең жібек кигені,

Салтанат сəнмен жүргені.
Табылды деп Құртқаның
Халықтан таңдап сүйгені.
Айдан сұлу Құртқаның

Халықтан іздеп жүргені.
Қырық қыз бар қасында,
Алтыннан тон жамылып,
Оттай беті қабынып,

Ғашық болып Қобыланға
Көргенінше сағынып.
Асық болған сұлу жар
Шыдап тұрсын неғылып.

Қырық қызбенен қылаңдап,
Ақ қайраңдай сылаңдап,
Нəзік белі бұраңдап,
Кербездікпен керіліп,

Басуға аяқ ерініп,
Ер Қобыланды көргенше,
Қуанып Құртқа желігіп,
Қос шашбауын тебініп,

Алдынан шығып барыпты,
Көрісіп қолын алыпты.
Қуанышты көңілі
Қобылан менен Құртқаның

Қосылған күні анық-ты.
Қырық қыз жолдас қасында,
Құшақтасып баршасы,
Құртқаның мекен-жайына

Қызықпенен барыпты.
Батыр Қобылан келген соң,
Дəумама ерді көреді.
Қуаныш етіп көңілі,

Ерлігін сынап сенеді.
Қуанышты қызық той
Мереке еткен жері еді.

Елі-жұртын Дəумама
Басын құрап жияды,
Халықтың басын құрады.
Отыз күн ойын, қырық күн той

Осындай қызық қылады.
Қобыландыны жақсы қарады,
Қару-жарақ асынып,
Қобыланның жатқан алтын үй,

Көңілімде айтарлық,
Батыр, сізге сөзім бар.
Қарақыпшақ елің бар,
Жетпіс күн болды келгелі,

Қайтатын елге жөнің бар.
Жан жолдасым сен едің,
Сұлу Құртқа мен едім.
Ғашық болып қосылған

Сүйіскен жолдас тең едің.
Көңілімдегі сөзімді
Айтатын, батыр, жөнім бар.
Келгеніңе көп болды,

Қарақыпшақ елің бар,
Еліңде құрбы, теңің бар.
Біраз болды жатқалы,
Қайтатын елге жөнің бар.

Келгеніңе көп болды,
Қарақыпшақ елің бар,
Кеткеніңе көп болды,
Ағайыннан араңыз,

Ақылға салып қараңыз.
Жалғыз ұлын сағынып,
Тарыққан ата-анаңыз.
Ерде болады даналық,

Өзіңе ақыл салалық.
Мақұл көрсең ер Қобылан,
Енді еліңе баралық.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Байтақ жұрттан қалаған.
Жан жолдасың мен едім
Өзіңмен қатар балаған.
Ұлықсат болса кетелік

Дəумамадай анадан.
Дəумамадай анаға
Хат жазамын мен, – деді.
Жан жолдасы Аққұртқа:

Ер игісі доста бар,
Əуелден нақыл сөз еді.
Дəумамадай анадан
Ұлықсат сұрап қарайын.

Ұлықсат болса анадан,
Қайтуға пұрсат алайын.
Қарақыпшақ халқымда
Білікті талай данам бар,

Сағынған ата-анам бар.
Асыл ердің белгісі,
Үлкеннің қақын тамамдар.
«Дəумама атты анайым,

Ұлықсат берсең қайтуға,
Енді еліме барайын.
Жасы жеткен екі қарт
Сағынған ата, анайым.

Қобылан қашан келер деп,
Көзі талып телміріп,
Тұрған қыпшақ ағайын» –
Осылайша хат жазып,

Хатын оқып көріпті.
Қобыландының сөзіне
Шешесі əбден сеніпті.
Ақылдасып ойласқа

Өзі менен жолдасқа
Келің деп хабар беріпті.
Білімді би мен ер келді,
Азамат ерлер тең келді.

Келген сонша халыққа
Дəумамадай дана адам
Тура сөз айтып сөйледі:

Ел ішінде ерлерім,
Білікті би мен бегілерім,
Аққұртқам менің ардақты,
Қобыланды батыр бергенім.

Келгеніне көп болды,
Қайтамын деп ер Қобылан
Сағынған Қыпшақ елдерін.
Мереке тойын қылалық,

Астана елді жиялық,
Халықтың басын құралық.
Аққұртқаның қызығы
Тойға малды қыралық.

Мерекеге ел жиылып,
Есепсіз жылқы, қой қырды.
Келген халық баршасы
Арақ пенен шарапқа,

Келген жанды тойдырды.
Алтын қабақ аттырып,
Ат бəйгесін шаптырып,
Сапырулы сар қымыз,

Келген халықты мас қылып.
Ортасына ту тігіп,

Қуантып елді шат қылып.
Сексен нардың үстіне
Есепсіз жасау арттырып,
Жібектен арқан тақтырып.

Тəрбиесін өзгеден
Анағұрым арттырып.
Өзге той мұндай болған жоқ,
Талай патша қыз берген,

Мұндай дəулет жойған жоқ.
Қызмет қылды Дəумама,
Жалғыз қызға қорған боп.
Күміспенен күптеген,

Алтынменен аптаған.
Мереке талай той болды,
Мұнан еш той аспаған.
Қызға берер жүктерін

Кіл жібектен қаптаған.
Қазына сансыз пұл берді,
Мерекелі бұл тойды
Дəумама дана үлгерді.

Қобыланға қызмет етуге
Жалшы берді, құл берді.
Құртқаға қызмет етуге
Салтанатқа күң берді.

Бір-біріне жарастық
Алтын шашақ ту берді.
Тəрбие мен қонағын
Патша əйел үлгерді.

Сексен нарды арттырып,
Қобыланның еліне
Көшті тарттырып жүрді енді.
Əлқисса, Қобыланды батыр көшпен біраз жол жүріп кел-

геннен кейін, көшті өз елінің жолына салып: «Енді ел жақын,
біздің елдің жайлауына келдік. Енді көштен озып елге хабар

берейін, қалған жерге өздерің көшіп келерсіңдер, мен озып елге
хабар айтайын», – деп жүріп кетеді. Құртқа көшке басшы бо-
лып қалады. Қобыландының, яғни Тоқтарбайдың көп жылқысы
мекен етіп жайылып жатқан бетегелі, шалғынды жердің орта-

сыменен жүріп, ортасы шұқырайып жайылып жатқан көп
жылқыны қақ бөліп ортасынан жүреді. Жылқы жайылып
жатқан жердің бір жағы жазық, бір жағы көл еді, бір жағы дөң
еді. Тоқтарбайдың бас жылқышысы Өтеміс деген ер еді. Бұл

көштің алдынан шығып, ол Қобыландының тапсыруы бойын-
ша, көшті тосып алады. Қобыландының тапсырып кеткен сөзі
бар еді: «Ендігі қалған жерге көшті бастап елге алып барасың»
деп еді. Өтеміс көшке келіп ару Құртқаны көреді, дидарла-

сып сəлемдеседі. Көш үстінде келе жатқан сұлу Құртқа көп
жылқыға көзін салып келе жатып, қысырақтың үйірінде желіні
дертіп, қарыны жер сызып, туар мезгілі таянған керқулықты
көреді. Көштен түсіп, жаяулап барып керқулықтың алды, ар-

тына шығып сынап қарайды. Керқулық тұлпар табатын жануар
екен, ішіндегі құлыны тұлпар екен деп сынайды.
Қулықты Құртқа сынады,
Əрбір мүше, тəндері

Аққұртқаға ұнады,
Көрген соң көңлі тынады.
Бір ауыз сөз сол жерде
Өтемістен сұрады:

Өтінем сізге мен деді.
Жасы жеткен атамның
Сенімді ері – сен деді.
Керқұлықты атамнан

Көрімдікке сұраймын,
Атайға хабар бер деді.
Өтінемін атамнан
Баласындай көрер деп,

Дəме етемін атайдан
Қысырықта кер қулық
Көрімдікке берер деп.
Көрімдікке бермесе,

Беруді мақұл көрмесе,
Келініне сенбесе,
Бермегенім жөн десе,
Қоңсы болып қонбаймын.

Көрімдікке алмасам,
Қайғылымын, оңбаймын.
Осы жерге қонамын,
Керқулықты алғанша,

Мен Қыпшаққа бармаймын,
Айтқанымнан танбаймын.
Атам берсе қулықты,
Еншіме соны арнаймын.

Еншіме оны бермесе,
Қайғылы, мұңды келінмін,
Жылаймын да, зарлаймын.
Сүйдеді де Аққұртқа

Қонып қалды көліне.
Жылқышының қос тіккен
Мекендеген жеріне.
Өтеміс кетті хабарға

Тоқтарбай қарттың еліне.
Ертең тал түс болғанда
Аттан түсіп Өтеміс
Сəлем берді иіліп,

Сексенге келген Тоқтарбай
Даңқы күшті еріне.
Азаматтар жиылып,
Кеңес еткен күн еді,

Əлқисса, Өтеміс Тоқтарбайдың үйіне кіріп, төрде отырған-
дардың барлығына сəлем береді. Амандасып болғаннан кейін
отырған жұрт: – Алдынан қыз, келіншек кетіп еді, келіннің кө-
ші жақындады ма, неғып кешігіп жатыр? – деп сұрады. Сонда

Өтеміс тұрып: – Аққұртқа көп жылқының ішінен қысырақтың
үйірін көрді, оның ішінен керқулықты көрді. Алды, артына
шығып сынап, осы керқулықты атам маған көрімдікке берсін,
енші етемін, осы хабарды атамның құлағына сал, не дер екен,

айтқан сөзін алып кел деді. Соған мені жіберіп еді, кəзір келіп
отырған жұмысым осы, – деді. Егер керқулықты бермесе, онда
атамның мені қайғыландырғаны деді. Сонда отырған халық
ду ете қалды, келіннің сұраған керқұлығын беру керек, өз

балаңнан аяйтын нең бар деді. Сонда Тоқтарбай қарт: – Ердің
жеті дұшпанының бірі əйелі деп еді, керқулықтың ішінде
тұлпар бар, мен оны көрімдікке бере алмаймын. Қобылан
мен Құртқадан бөлек жинайтын малым да жоқ, бірақ сонда

да керқулықты беруге сене алмаймын. Мал-мүлкім екеуінікі,
қанша сұраса да, не сұраса да басқасын сұрай берсін, тек кер-
қулықты сұрамасын. Мал-мүлкімнің қожасы Қобылан мен
Құртқа. Өлерімнің шағында, сақалымның ағында керқулықты

өзімнің еншіме алып қаламын. Сонда Өтеміс былай дейді: –
Отырған халық тыңдаңыз, Құртқаға керқулықты бермесеңіз,
көп қайғы-қасірет түсетін секілді. О халық, керқулықты бер-
ген мақұл ма, бермеген мақұл ма, өздерің ақылдасыңыз. Сон-

да Аналық: – Ей, Тоқтарбай, Қобыландыны көрмей тұрғанда
қандай едік. Тілегеніміз болған соң Қобыланды кемелге келіп,
он екі жасқа толған соң жат жұртқа барып өзінің теңін тауып
алды. Қобыландының жан жолдасы Құртқаның тілегін бер-

мей тауын қайырғаның қалай, керқулықты сен бермесең де
мен беремін, алсын, – дейді. Отырған халық осы сөзге ырза
болып, Тоқтарбайдың билігін алып, керқулықты көрімдікке
бермек болды. Көп жолдаспен қыз Құртқаны көшіріп, отау-

ды Тоқтарбайдың қасына əкеліп қондыруға Өтеміс жүріп
кетеді. Құртқаның алдынан шыққан қыз-келіншек, бозбала
жарастықты сауыт-сайманымен Құртқаның қостанып жатқан

жеріне барып, көлден көшіріп елге жүре бастайды. Құртқа
керқулықты өзінің еншісіне берілгендігін естігеннен кейін
жылқыдан керқулықты ұстап, көшпен бірге алып жүреді. «Осы
қулықты бөлек бағайын деп едім» деп, көшіп келгеннен кейін

өзіне арнап отауын тіккізеді, сарай салғызады, сарайдың ішін
терең етіп қаздырады. Аяғына қатты жер тимесін деп астына
кілем жайылдырады, салқын тимесін деп жарға кілем ұстайды.
Сөйтіп керқулықты осылай бағады. Тоқтарбай қарт баласының

жат елге барып, аман-сау келгеніне, сұлу Құртқа секілді келін-
нің құрметіне астана жұртын жинап үлкен той етеді.
Жер астында ардақтап,
Керқулықты бағады.

Асты, үстін құрғатып,
Жеті жігіт жақсы қарады.
Жібектей жал мен құйрығын
Жез тарақпен тарады.

Туар күні таянды,
Жұмсаққа құлын түссін деп,
Астына кілем жаяды.
Қалың кілем үстіне

Мақпалдан төсек салады.
Тоғыз ай күні толыпты,
Туатын күні болыпты.
Маңынан бие кетпе деп,

Қыдырмаңыз шетке деп,
Мақпал төсек үстіне
Аяғын жерге тигізбей,
Көтеріп қолмен тудырың.

Егер сендер үйтпесең,
Мойныңда болар өкпе деп.
Құлынның қалай туғанын
Білдірмеңіз шетке деп,

Болмасын дабыл көпке деп,
Жетеуі жақсы қарады.

Бие қашан туад деп,
Ұйықтамастан бағады.
Төбеден жұлдыз ауғанда,
Түрегеліп керқулық

Торы құлын табады.
Қалғып кетіп бір жігіт,
Жаңа туған құлынның
Жерге тиді аяғы.

Ілініп кеткен жігіттің
Қалғыған ғана кезі еді.
Тəрбиемен тусын деп,
Жігіттерге Құртқаның

Осылай айтқан өзі еді.
Аяғы жерге тигеннен
Тобығы меңді болғаны,
Жерге тиген себебі.

Жаюлы тұрған жібекке
Туған шақта жас құлын,
Тіке түссін деп еді.
Кемелге құлын келген соң,

Үстіне қатты тигізбей,
Мақпалдан жабу жаптырды.
Мойнынан қатты тигізбей,
Жібектен арқан тақтырды.

Тəрбиемен өссін деп,
Сары балға тамдырып,
Торышаның көңілін
Шын өсіріп шат қылып,

Жетеуіне қаратты,
Шыны бағып қарапты.
Күн-түн сайын торының
Тарақпен түгін таратты.

Əлқисса, ендігі сөзді Қырымның қырық батырынан
естіңіз.
Қырымдағы қырық батыр,
Оза шауып əр жаудан

Қайрат, күшпен олжа алған.
Көрсе жауды долданған,
Талай батыр паңды алған,
Қарсыласып ханды алған.

Алшағыр қалмақ шаһарын
Шабуға ой мен жадыға алған.
Қырымдағы қырық ердің
Қартқожақ екен ағасы.

Қасындағы жолдастың
Ақылдасар, ойласар,
Талайды көрген данасы.
Жау ізденіп батырлар

Қасыңдағы жолдастар,
Сізге ақыл саламыз.
Лайықты бір жауды
Өзің тауып бер деді.

Ер қаруы – бес қару,
Тастан қайтпас алмас бар.
Қайратқа асқан ерлерім,
Өзіме қатар жалғастар.

Менің айтқан сөзімді
Ақылменен аңдап қал.
Тұлпар мініп ту алған,
Қырық жолдас ерімсің,

Жауды көрсең қуанған,
Əскерді көзің көргенде,

Түріп білек сыбанған.
Талай кезген ерлерсің,
Айбатты қолға ту алған.
Қызғынды берен басшыңмын,

Білгенімді айтпай тұра алман.
Талай жерде жауды алдық,
Жасанған əскер құралдан.
О, қырық жолдас, қырық жолдас,

Еңбегіңіз еш болмас.
Қолда қару, батылмыз,
Бізге ешкім келе алмас.
Жау ізделік, жолдастар,

Еңбегіміз еш болмас.
Есітемін алыстан,
Мықты дейді данышпан.
Алдырмайтын арыстан,

Талайлармен алысқан,
Талай жаумен қарысқан.
Оның елі төменде
Сырттан құмар ер едім,

Алшағыр мықты дегенге.
Мақұл көрсең қырық жолдас,
Алшағыр ханға баралық,
Барып қимыл салалық,

Болмасын сөзде шалалық.
Арын арлап халықтың,
Кел, осы жауды шабалық.
Шынарға найза саптайық,

Тұлпарларды баптайық.
Тасты кесер алмасты,
Қынапқа ерлер қаптайық.
Желденген соң ер көңлі,

Айтқан серттен қайтпайық.
Бейпіл жатқан халыққа
Ішкі сырды айтпайық.

Басшысының бұл сөзін
Жолдастар қабыл алады,
Тұлпарды баптап бағады.
Қырық күн баптап тұлпарды

Атқа ер тоқым салады.
Бес қаруын асынып,
Алшағырдың еліне
Ерлер кетіп барады.

Үзеңгісі сартылдап,
Белінде қылыш жарқылдап,
Өмілдірік омырауда,
Ат мойнында алқылдап.

Жігіт кекті Нұрғожа
Қартқожақ пен екеуі
Батырлардың ағасы.
Шығыршықты сауыттың,

Дулығалы жағасы.
Алшағыр хан мен Қырымның
Алыс еді арасы.
Неше күндей жол жүріп,

Алшағырдың еліне
Жақындап келді шамасы.
Қырымнан шыққан қырық батыр,
Келген сойды желігіп,

Алшағырдың жеріне
Көп қалмақтың шеніне,
Келді де ерлер қос тікті.
Елсіздегі көліне.

Көк шалғынды ағашты
Қалың шыққан ну ағаш,
Бұлтпенен таласты.
Алыстан келген ерлерге

Қалың шалғын, тəтті су,
Көлдің көркі жарасты.
Жеті күн атын бағады,

Жалғыз атқа жал бітіп,
Ат тыңайып қалады.
Ерлер де дамыл алады,
Қалмақтың ері ер Тəуке

Қарашоқы басынан
Қарауыл келіп қарады.
Көлде жатқан қырық атты
Тəукенің көзі шалады.

Алды-артына қарамай
Көлге қарап шабады.
Қанша дұшпан келсе де,
Тəуке жалғыз баратын,

Жалғыз ұрыс салатын,
Ұрысқан жауды алатын.
Атақты, мықты ер еді,
Еріні қанды бөрі еді,

Қайтпайтұғын мықты сер еді.
Қанша жаулар кездессе,
Жалғыз шабам дер еді.
Астында торы тұлпармен

Көлге қарап жөнелді.
Желігіп жетіп келеді,
Шалғындағы қырық атты
Сартылдатып сабалап,

Тəукекең айдап жөнелді.
Қырық батыр Тəукеге
«Тоқта» деп айқай салады.
Қайтпайтұғын ер Тəуке

Қырық жігітке барады.
Ұстаймын деп қырық батыр
Ер Тəукені қамады.
Қырымнан келген қырық жігіт

Найзаменен сермеді.
Батыр туған ер Тəуке

Қу қурайдай көрмеді.
Қайратты Тəуке өрледі,
Қырық жігітті ер Тəуке
Қайрат күштен алуға

Тəуке батыр меңзеді.
Таяқ тиген батырлар
Талайы құлап көлбеді,
Талайлары еңіреді.

Жалғыз келген Тəуке ер,
Батырсынған жігітті
Сілтеген найза қаруын
Қу қурайдай көрмеді.

Шақырып алып бір-бірлеп,
Ерлердің қолын байлады,
Батыр Тəуке айлалы.
Қырымнан келген қырық ердің

Зығырданы қайнады.
Амалы жоқ, Тəукеге
Мөлдіреп көзі қарады.
Қолға алды найзаны,

Ерлердің қолы буулы,
Қалаға қарай айдады.
Қырымнан келген қырық ердің
Ер Тəуке көңлін басады.

Батырсынған немені
Жалғыз өзі шатады.
Тəукені көзі көрген соң
Ерлердің құты қашады.

Байластырып шылбырмен,
Қырық тұлпар, қырық ерді
Қалаға қарап айдаған.
Тітіреп жылап қырық батыр

Тəукеден қорқып зарлаған.
Талай жауға шапқан ер

Тап осы жерде қалды пайдадан.
Қайтпайтұғын ер еді,
Халықтың қамын қамдаған.
Көңілі өсіп ер Тəуке,

Қырық батыр мен қырық ерді
Қалаға айдап келіпті.
Тартуға болсын ханға деп,
Қырық атты беріпті.

Айдап келген қырық ерді
Алшағыр көзбен көріпті.
Қуанып көңілі өседі,
Дарбаза сарай қама деп,

Ханы əмір етеді.
Қырық ердің соры қайнады,
Сарбаз алып қасына
Қырық ерді Тəуке айдады.

Бұрынғыдан беркітіп,
Қырқының қолын байлады.
Дарбаза биік қақпаға
Бұларды айдап барыпты.

Биік аула қақпасын
Берік етіп бекітіп,
Шынжыр мен құлып салыпты.
Аяйтұғын адам жоқ,

Қолға түскен ғаріпті.
Дарбаза аула ішінде,
Шығар күн қашан болад деп,
Батырлар жылап зарықты.

Қысым беріп осындай
Қамап салды кəріпті.
Тап сол күні кеш болды,
Еңбектері ердің еш болды.

Жүдеу кірген батырлар
Шыққалы елден көп болды.

Таршылықта жылайды,
Кең дəурені жоқ болды.
Қайғыланып батырлар
Көкірек жалын, от болды.

Өздері амал таппаса,
Бұларға теңдік жоқ болды.
Ақылдасып қарады,
Бір-біріне ақыл салады,

Ойласып амал табады.
Тісімен шешіп қолдарын
Босанысып алады.
Үзік-үзік жөке арқан

Сол сарайдан табады.
Олардың тапқан амалы
Бірін-бірі көтеріп,
Сол сарайдың үстіне

Амалдап шықты біреуі.
Ендігі қалған ерлерді
Арқанмен тартып алады.
Қамаудағы батырлар

Есебін тауып құтылып,
Қаладан қашып барады.
Қан матаудан арылып,
Қалың жыныс ағашқа

Түн ішінде барады.
Ақылдасып қарады,
Ойласып ақыл табады.
Қартқожақ батыр сөйлейді:

Ақылдасып қарайық,
Қасыма жақын кел, – деді.
Есітемін хабарын
Руы қыпшақ ел, – деді.

Тоқтарбайдың Қобыланды
Арыстан туған ер, – деді.
Кел, Қобыланға баралық,
Осы көрген қорлықты

Құлағына салалық.
Бұл не деген қиындық,
Батырға барып шағалық.
Мақұл көрсе Қобыланды,

Қалмақтан кекті алалық.
Айдаһардай айбатты,
Арыстандай қайратты,
Қанша дұшпан болса да

Қорқып жолдан таймас-ты.
Айбатты қолға ту алған,
Тап он жеті жасында,
Болат қылыш суарған.

Дəумаманың Аққұртқа
Күшпенен тартып қыз алған.
Он екі ханның елінде,
Ару Құртқа сұлуды

Қобыланнан бөтен кім алған.
Қобыланға қарай жол шекті,
Екі қонып арада,
Үшінші күн болғанда

Қырық батыр тез жетті.
Тоқтарбайдың үйіне
Көптен жүрген алаң, аш,
Тоналып келген жалаңаш.

Сүдіндері жүдеулі,
Оларға ешкім қарамас.
Ұлықсат сұрап қоныпты,
Жүдеп келген ерлер деп,

Қысырдың тайын сойыпты.
Жүдеп келген қырық жігіт
Аппақ майға тойыпты.

Сылдырлақты қасықпен
Сапырып қымыз қойыпты.
Он төрт күн қонақ болады,
Күн он беске толады.

Ашыққан ерлер тойынып,
Қалыбына толады.
Жүдеген қырық ер еді,
Жаңа талап Қобыланды ер,

Қонағын қабыл көреді.
Жалаңаш келген қырық ерді
Ылайықты киіммен
Бас-басына береді.

Қайғысы ердің жойылды,
Қырық батыр тойынды.
Киім киіп, түр бітіп,
Дегені ердің болулы.

Інім Қобылан сен, – деді.
Көңілімде бар бір мүддем,
Мүддемді тыңдап көр, – деді.
Атыңа асық ағаңмын,

Алшағырда кегім бар,
Кегімді алып бер деді.
Қырымнан шыққан қырық батыр,
Қырқымыз да ер едік,

Қайтпас жүрек сер едік.
Еріні қанды бөрі едік,
Талайды басып жеп едік.
Алшағырдың қаласын

Біз шабамыз деп едік.
Батырсынып еріктік,
Біз мықты деп желіктік.
Қару-жарақ асынып,

Қалмаққа жақын келіппіз.
Елсіз көлдің бойында,
Көк шалғынды ойында,
Тынықтырып ат бақтық,

Бір жетідей біз жаттық.
Кемалға ерлер келген соң,
Шабуға жауға ойластық.
1510 Үлкендік бізде көкірек,

Жауға еш нəрсе қоймастық.
Осы көлде жатқанда,
Атты күйлеп баққанда,
Жападан жалғыз ер келді,

Осы көлде кез келді,
Қосқа жақын тез келді.
Шалғында жатқан қырық атты
Жиып алып меңгерді.

Бізге қорлық жетті ғой,
Зəбірі қатты өтті ғой,
Абыройды төкті ғой.
Жаяу айдап шəріне,

Қас масқара етті ғой.
Қобыланды, жəрдем бермесең,
Зəбіріміз кетті ғой.
Абырой бізден төгілді,

Нұрлы көлде кездесіп,
Бізге қорлық берді ғой.
Көрген қорлық шағында,
Ағаларың келді ғой.

Сен болмасаң, шырағым,
Ерлерім жаннан түңілді.
Көзімізден аққан жас
Мойнымызға құйылды.

Көрген қорлық қиын-ды,
Қобыланды шырақ, өзің біл,
Қырымнан келген қырық ағаң,

Зəбірін айтып қиылды.
Тартып алды ат пенен
Қару-жарақ, киімді.
Қобыланды, бүйім сұрадым,

Мұңымды шақтым, шырағым.
Қалмақтан қорлық көрген соң,
Сіз болды келген тұрағым.
Əпере алсаң кегімді,

Бітеді сонда мұратым.
Сонда Қобыланды сөйледі:

Жастары үлкен ағайым.
Зəбірің көрген тағайын,
Тарлықтың көрген талайын.
Жасы үлкен ағаның

Айтқан тілін алайын.
Қырық ағам кез келдің,
Сөзіңді қабыл алайын.
Шағынған соң қорлықты,

Бармай неғып қалайын.
Сенің үшін, қырық батыр,
Жанды ортаға салайын.
Көшіп барып қыпшақпен,

Мен елсіз көлге қонайын,
Ауыл үйлес болайын.
Жақыннан жаулап қалмақты,
Қан жылатып шабайын.

Елімді жиып алайын,
Қарттарға ақыл салайын.
Мақұл көрсе көп халқым,
Көше-мөше барайын.

Қыпшақтың үлкен-кəрісін,
Жөн білетін азамат
Жиып алды бəрісін.

Қырық жігіттің жүрген жайы
Айтты түгел бəрісін.

Ілгері басқан жас жанмын,
Жоғары менің талабым.
Қайырма, халқым, тауымды,
Алшағырдың жеріне,

Елсіздегі көліне,
Қарақыпшақ елімен
Түгел көшіп барамын.
Жақын жерде жайласып,

Найзаға шашақ байласып,
Қанға тоймас қылышты
Өткірлеп шарға қайрасып,
Жауға жақын барайын,

Жақындап жауға шабайын.
Қырымнан келген қырық ердің
Сөйтіп кегін алайын.
Қобыланды деп келдің еңкейіп,

Бармай неғып қалайын.
Қобыландыны қайырмай,
Халық ұлықсат беріпті.
Қайтпайтұғын қайратты ер

Жастар, бермен келіңдер.
Менің айтқан сөзімді,
Жолдастар, мақұл көріңдер.
Айтқанымның бəрі рас,

Шын сөзіме сеніңдер.
Тіл алғаның шын болса,
Бұл қоныстан көшіңдер.
Ертең жүрем мен жауға,

Артыңнан көшіп барам деп,
Уағда бер, кесім бер.
Қайтпас жаудан талабым,
Кəрі жирен үйірін

Өзім айдап барамын.
Суы тұнық, жері от,
Сол қонысқа жаямын.
Қоныс ету сол көлді,

Болды менің талабым.
Барып жауды жоямын,
Қалмақтың көзін оямын.
Елсіздегі сол көлге

Жирен тайды соямын,
Жирен қопа қоямын.
Қырық жігіт қасында,
Қобыланды жүрді қалмаққа,

Қалмаққа бүлгін салмаққа.
Қарсы шабар ер Қобылан
Тасты кескен алмасқа.
Уəде етті көп қыпшақ

Бəрі көшіп қалмасқа.
Он төрт күн етті уағда,
Артынан көшіп бармаққа.
Қырық жігіт бар қасында,

Жирен айғыр үйірін
Қобыланды айдап жөнелді,
Рауан жолға кенелді.
Екі қонып арада,

Көлге келді сол енді.
Жирен тайды сояды,
Қасындағы қырық жігіт
Ет пен майға тояды.

Қыпшақ елім қонсын деп,
Құтты қоныс болсын деп,

Осы көлдің атағын
«Жирен қопа» қояды.
Халық басқарған Қобыланды ер,
Бір жеті көлде тұрады.

Бір жетінің соңынан
Баяғы мықты ер Тəуке
Қарауылға шығады.
Жайылып жатқан жылқыны

Тəуке батыр көріпті.
Кенелдім деп олжаға,
Жылқыны көріп желікті.
Астындағы торы атпен

Шабуыл салып келіпті.
Қанша жауды көрсе де,
Бермеген жауға ерікті.
Астындағы торыға

Орай қамшы салады.
Жайылып жатқан жылқыны
Дүркіретіп қасынан
Батыр қуып барады.

Арқандаулы боз атқа
Жайдақ мініп Қобыланды,
Қолға қару алмастан
Тəукенің қуды артынан.

Əне-міне дегенше-ақ,
Қалмақтың ері ер Тəуке
Қарсыласа қалады.
Келе келге келгенше

Тəуке батыр қылышпен
Қобыландыны шабады.
Етіне қылыш тигізбей,
Батыр туған ер Қобылан

Қолынан жұлып алады.
Ат үстінен алысты,

Бір-біріне жабысты.
Таудай болған торы аттан
Қалмақтың ері Тəукені
Аударып Қобылан алыпты.

Жұлып алып Қобыланды ер
Тақымына салыпты.
Мұрнынан қаны ағыпты,
1680 Сонда Тəуке талыпты.

Қобыланды қайрат бастады,
Сабырдың түбі сары алтын,
Тəукеден қорқып саспады.
Батыр Тəуке талған соң,

Сылқ еткізіп тақымнан
Көтеріп жерге тастады.
Мұрнынан қалмақтың
Бұрқылдап қаны атады,

Қан шүмектеп жатады.
Ерсініп жүрген Тəукенің
Қобылан емес қатары.
Қобыландының қалмаққа

Осы келген сапары.
Əлден уақ болғанда,
Есін жинап ер Тəуке
Көзін азар ашады.

Қырық жігітті алғанда,
Батыр едің сен, Тəуке.
Қан шүмектеп мұрныңнан,
Есіңді танған нең, Тəуке?

Қобыландының айбатын,
Қайтпайтұғын қайратын
Осы арада көр, Тəуке.
Алшағырдай ханыңа

Қырық батырды алыстан
Көрген көзің осы деп,
Оң көзін ойып алыпты.
Естір құлақ мынау деп,

Құлағын кесіп алыпты.
Тəуке міскін ғаріпті,
Қырық батырды қуалап,
Ұрған қолың осы деп,

Қолын кесіп алыпты.
Құлағын кесті шұнтитып,
Қарын кесті құнтитып,
Мұрнын кесті жымпитып.

Аяқтан басқа бұдыр жоқ,
Қоя берді сымпитып.

Батыр Қобылан ер едім,
Айтатын ханға дерегім,
Елсіздегі көліне
Менің келген себебім,

Қырымнан келген қырық ерге,
Алшағыр, неге желіктің?
Өзіңе өзің сеніпсің,
Қатты қорлық беріпсің.

Қырық батырдың кегі үшін,
Атқа міндім желденіп,
Желігіп келдім тербеніп.
Нулы көлдің бойында,

Тəуке батыр кез келіп.
Қарын кестім құнтитып,
Мұрнын кестім жымпитып,
Құлағын кестім шұнтитып.

Жеделімнен танбаймын,
Қырық батырдың зəбірін,
Алшағыр, сенен арлаймын,

Қыр соңыңнан қалмаймын.
Қапы қалма, хабарла,
Қыл жалаулы еліңді.
Кешікпей жый, Алшағыр,

Еліңдегі еріңді.
Елшіңменен баян ет
Соғысатын жеріңді.
Дəмең болса ұрысқа,

Қазып қой бұрын көріңді.
Сүйдеді де Қобыланды
Қаны аққан Тəукені
Зар жылатып қуады,

Тəукенің жанын сығады.
Есін танып бір жерге
Екпеттеп барып құлады.
Əлден уақ болғанда,

Орнынан азар тұрады.
Амалдап зорға құтылып,
Осы көлден шығады.
Қарға менен құзғындар

Қанын көріп қуады.
Қайғы салды Қобылан ер
Ер Тəукенің басына.
Қатты батты жанына

Қобыланның өткір алмасы.
Қанды көріп қызығып,
Тыным бермей барады
Көлдің құзғын қарғасы.

Тəлтіректеп баратыр,
Тура жүрер жолы жоқ,
Осы келген сапардың
Ер Тəукеге оңы жоқ.

Етін шұқып қарғалар
Тыным бермей барады.

Қағайын десе қолы жоқ,
Қобыландыға тап болған,
Бұл Тəукенің соры көп.
Шыбындай жаннан түңіліп,

Əр бұтаға сүрініп,
Тұла бойдан аққан қан
Аяғынан шұбырып,
Кеудеде жаны қыдырып.

Күн бататын мезгілде
Алшағырдың үйіне
Еңіреп келді үңіліп.

Қайырлы ханым сен едің,
Қайтпас батыр мен едім.
Қанша жауды көрсем де,
Қайтпайтұғын ер едім.

Патша, тыңда мұңымды,
Қайғылы болып келемін.
Сау жерім жоқ, ей, патшам,
Бүгіннен қалмай өлемін.

Көргенімді, Алшағыр,
Айтып өлсем деп едім.
Сен патша да, біз нөкер,
Сүйенішің мен едім.

Əлім кетіп шаршадым,
Таңнан қалмай өлемін.
Нулы көлдің бойында,
Қарақыпшақ елінен

Тоқтарбайдың баласы
Қобыланды атты ер келді.
Жылқыны көзім көрген соң,
Қайтпаған тауым ер едім,

Жау келді деп желдендім.
Жау табылды маған деп,

Қайтпай жауға шабам деп,
Қанша дұшпан болса да,
Жалғыз барып алам деп.
Көлде жатқан жылқыны

Мен олжаға алам деп.
Ойымда жоқ қорқыныш
Еркінсініп барғанмын,
Жылқыны қуып алғанмын.

Батыр аңқау, ер көдек,
Жеңілер көңіл ойда жоқ,
Батырсынып барғанмын.
Өзімнің аңсыз ісімнен

Қайғы отына жанғанмын.
Көп айтуға əлім кем,
Ақылымнан танғанмын.
Көлде жатқан жылқыны

Дүркіретіп қуғанмын,
Өзімді-өзім ұрғанмын.
Қобыланды қуып артымнан,
Өз əліме қарамай,

Ерге қарсы тұрғанмын.
Қарсыласып қарыстым,
Қылышпенен шабыстым.
Жұлып алды қылышты,

Ат үстінде алыстым.
Аударысып Қобыланмен
Бір азырақ қарыстым.
Ерлігі асып өрледі,

Маған ерік бермеді.
Аударып алып атымнан,
Жеңуге Қобылан меңдеді.
Толықсып тұрған жасында,

Қырымнан келген қырық ер
Жолдасы екен қасында.
Қобылан екенін білмедім,

Мен ұрылдым қапылда.
Аударып алып торы аттан
Қатты басты тақымға.
Қобылан қатты соққанда,

Жаным көзге көрінді.
Мұрнымнан аққан қара қан
Шүмектеп жерге төгілді.
Ғайыптан маған тап қылды,

Тоқтарбайдың баласы –
Қобыландыдай көрімді.
Қобыланды мені ұрды ғой,
Жел терістен тұрды ғой,

Қас масқара қылды ғой.
Мұрнымнан аққан қара қан
Етегімді жуды ғой.
Қобыландының көк қылыш

Шыбын жанға өтті ғой,
Түп-түбіме жетті ғой.
Мен емес жалғыз, көп қалмақ
Кемеңіз құмға шөкті ғой,

Құлақ, мұрным кесті ғой.
Құлағымды кесті шұнтитып,
Мұрнымды кесті жымпитып,
Қарымды кесті құнтитып.

Қанша батыр десең де,
Қобыландыдан кем болдым.
Шыны қорқақ мен болдым,
Еңіреп жылап сел болдым.

Қағайын десем қарым жоқ,
Қарға менен құзғынға
Орта жолда жем болдым.
Көргенім айтқан себебі,

Алшағырдай патшаға
Осылайша айт деп еді.
Көргенін айтып баяндап,

Ғаріп болған ер Тəуке
Жұлдыз шыға өледі.
Келгенін Қобылан хан біліп,
Ер Тəукеге қайғырып,

Алшағыр қатты сасады.
Қайғырмай хан не қылсын,
Сүйеніші Тəукеден
Қалғаннан соң айрылып.

Таянады бүйірін,
Жасыған жездей майрылып.
Қобыланды келген есер деп,
Халқымды əлек етер деп,

Елімнің оты өшер деп,
Басымнан бағым кетер деп,
Көзінің жасы төгіліп,
Омырауына нөсерлеп.

Жанынан үзіп күдерді,
Патшаның жүзі қарайды,
Қабағы ханның түнерді.
Бейпіл жатқан халыққа

Жинал деп хабар жіберді.
Əмір жазды тағы да:
«Елінің ері келсін деп,
Бір қиындық іс болды,

Көзбенен келіп көрсін деп.
Қарақыпшақ жау келді,
Халқым көріп сенсін деп.
Сүйенішім ер Тəуке

Қайтпайтын жаудан сер Тəуке,
Талай жауға барғанда,
Жауға соғыс салғанда,
Болған жоқ тіпті кем Тəуке.

Қарақыпшақ Қобыланды,
Сол секілді ерімді

Қас масқара етті ғой.
Елден озған ер Тəуке
Арманда болып өтті ғой,
Құлақ, мұрнын кесті ғой.

Қалмақ деген қалың жұрт,
Кемеміз құмға шөкті ғой.
Жау көргенде қағатын
Төре менен бегілерім

Осы бүгін қағыңдар.
Халықтағы ерлердің
Баршасын жиып алыңдар.
Сансыз əскер қол болып,

Есебі жоқ мол болып,
Іргелес қатар қонған ел,
Қасымнан дұшпан болған ел
Жауға қарсы барыңдар.

Шамаң келсе, батырлар,
Қарақыпшақ Қобыланнан
Тəукенің қанын алыңдар».
Азамат басын құрады,

Əскерін сансыз жияды,
Тұлпар мініп ту алған,
Жау дегенде қуанған,
Талай мықты батырлар

Қуанысып тұрады.
Көп əскердің ішінен
Аталы сыншы қашаннан,
Екі адам шығады.

Екі сыншың біз, – деді,
Қобыландыны сынауға
Ұлықсат бізге бер, – деді.
Қаразым мен Сараман

Сынауға ешкім асқан жоқ,
Бұл екеуі данадан.
Екеуі ханға келіпті,
Сынауға берді ерікті.

Сан жетпейтін топ əскер,
Қобыландыны алуға,
Қыпшақты барып шабуға,
Енді қалмақ желікті.

Тұс-тұсынан ту байлап,
Соғысқа шықты сансыз қол.
Қаруларын, ерлерін
Алдына алып ыңғайлап.

Кілең батыр паң болып,
Жүрген жері шаң болып,
Көргендерге таң болып.
Бөріктері шыпырлап,

Арбалары шықырлап.
Аттылары аяулап,
Бірқатар əскер жаяулап.
Қызарып күн шыққанда,

Ерлер туын қолға алды.
Қарақыпшақ еліне
Баруға əскер жолданды.
Батыр Тəуке өлген соң,

Қалмақтың халқы арланды.
Шамырқанды, шамданды,
Беркінденіп қамданды.
Ер арланып бусанды,

Көкпеңбек қару құрсанды.
Есепсіз дəулет, малы сай,
Алшағыр ханның бағы сай,
Көкпеңбек қару алғаны

Батырының бəрі сай.
Қапысыз болды құралы,
Лалаулап шапқан ұраны,

Ортасында Алшағыр
Үгітін айтып тұрады.
Ұлықсат алып көп əскер
Енді шəрден шығады.

Қобыланды да қамданып,
Ақбоз атқа мініпті.
Шығыршықты көк сауыт,
Дулығасын киіпті.

Тасты кескен ақ алмас
Беліне құрсай іліпті.
Қалмақтан бар қауіпі
Қарауыл қарап жүріпті.

Ұлы сəске болады,
Күн сəскеге толады.
Көз жіберсе Қобыланды
Бұрқыраған тозаңнан

Күн қараңғы болады.
Жауды болжап байқаса,
Айта берсе сөз жетпес,
Жау шетіне көз жетпес.

Жердің жүзін қаптаған,
Санағанда сан жетпес.
Аттан түсіп Қобыланды
Астындағы боз атты,

Шап айылын бос тартты,
Төс айылын қос тартты.
Үзеңгісін ұзартты,
Шабуға жауға құмартты.

Құйысқанын қысқартты,
Қайтар Қобылан ер емес,
Əскерге қарап жөн тартты.
Боз қырқа жардың басында,

Қарсы келді көп əскер
Қобылан атты батырға,

Қайтпайтын жаудан батылға.
Қайтпас жүрек, берен ер,
Жаңа талап жас ұлға.
Екі сыншы алдымен

Қобыланға жақын келеді.
Анадайдан көреді,
Аталы сыншы неме еді.
Көрген соң-ақ Қобыландыны

Еңіреп жылай береді.
Көздің жасын төгеді,
Қалмақтардың ерлері
Жылайсың деп сыншыға,

Ту ұстаған Алшағыр, –
Себебін айт, – деп еді,
Екі сыншы сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Тоқтарбайдың ер Қобылан
Айтулы ердің өзі екен,
Керемет күші көп екен.
Қобыланды батыр дегені

Өтірік емес, шын екен.
Он екі мүше, таза тəн,
Бəрі бірдей тең екен.
Ақылға асқан кең екен,

Жаннан қайтпас ер екен,
Ерінбей шабар сер екен.
Біздер қой да, ол қасқыр,
Ойып, қырар бөрі екен.

Амал ойла, падишам,
Осы сынау жөн екен.
Желігіп тұрған батырлар
Айтқанына нанбады,

Оңай емес бір кісі
Көп кісіні алмағы.
Мақұл көрді соғысты,
Сансыз əскер қалмақпен

Жалғыз өзі Қобыланды
Қолына берен ту алды.
Жауды көзі көрген соң
Жүрегі қызып, қуанып,

Қыпшақтардың да адамы.
Қырық жігіті сайланып,
Артында тұр құралып.
Қобыланды жас жүрек

Қайтпас жаудан батыр-ды,
Зерек көңіл, ақылды,
«Жекпе-жек» деп ақырды.
Дəмең болса келіңдер,

Жалғыз тұрып шақырды.
Айтулының өзі еді,
Ауызға толы сөз еді.
Қанша жауға барса да,

Шалдырмай қайтқан неме еді.
Алшағыр хан-патшаға
Немере жақын сол еді.
Қара обадай қарасы,

Келбеті келген неме еді.
Астында ала тұлпармен
Жекпе-жекке келеді.
Екі жақтың адамы

Алыстан байқап көреді.
Жекпе-жекке шыққан ер
Қарабек саспай келеді.
Айнымай Қобылан тұрады,

Осындай жақын келгенде,
Қалмақ та болса үлкен деп,
Сəлем берді иба етіп,

Тоқтарбайдың шырағы.
Сəлемін құп деп алады,
Қарабек сөйлеп қарады:

Халық мақтап жүрсе де,
Көріндің көзге шамалы.
Ақылды туған ер болсаң,
Құрмет етсең ағаны,

Батырсынған немесің.
Менің атым Қарабек,
Қалай маған төзесің?
Мықтымсынған ерлердің

Ойғанмын неше төбесін.
Сан жетпейтін көп жаудың
Ішкіздім қаннан кересін.
Сен кіші де, мен үлкен,

Кезегімді бересің.
Сонда Қобыланды сөйлейді:

Келбетіңе қарасам,
2110 Білгендей ақыл данасың.
Жақсы айтасың, Қареке,
Менен үлкен ағасың,

Бұрын туған данасың.
Өзіңнен қораш сен көрдің
Қобыландының қарасын.
Еркіңменен сөйлейсің,