Зертхана -тәжірибелік жұмыстар

«Білім беруді дамыту федералдық институты » ф

едералдық мемлекеттік автономды мекемесі 151901 «Машина жасау технологиясы» ЖК.06 «Форманың пайда болу процесстері және құралдар» мамандығы бойынша орта кәсіби білім бағдарламасын жүзеге асыратын білім беру мекемелерінің оқу үдерісінде пайдалану үшін оқу құралы ретінде ұсынған.

Пікірдің тіркеу нөмірі 484, 2011 жылдың 29 желтоқсаны.

2-ші басылым, бұрын таралған

КБЖ 34.4я723

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

«Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz

Пікір беруші –– Мәскеу қ. МББҰ ОКБ «№ 39 - Политехникалық колледж» «Машина жасау технологиясы» циклдік комиссиясының төрағасы, арнайы пәндер оқытушысы

В. В. Ермолаев

пайда бол процесстері және құралдаы: Зертхана-тәжірибелік жұмыстар: орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы/ Л.С.Агафонова. - 2-ші басылым, тарал. - М.: «Академия» баспа орталығы, 2014. – 240 б.

Зертханалық жұмыстарда геометрия мен үлгілік кескіш құралдардың құрылмасының негізгі ерекшеліктері мен олардың геометрия және құрылымдық параметрлерін өлшеу әдістері баяндалған және де есеп беру мазмұны мен жұмысты орындау әдістемесі келтірілген. Тәжірибелік жұмыстар ойлауды дамытуға, сабақта оқыған материалдарды пысықтауға мүмкіндік береді, білдектердегі бөлшектерді өңдеу үшін қажет құралдарды таңдау кезінде өзіндік шешім қабылдауға және оқулықпен ғана емес, анықтамалық әдебиетті қолдануды үйретеді. Оқу құралы ФМББС БКБ сәйкес 151901 «Машина жасау технологиясы» мамандығына жалпы кәсіби пәндерді оқыту кезінде пайдаланылы мүмкін.

Орта кәсіби білім мекемелерінің студенттеріне арналған.

КБЖ 34.4я723

Бұл оқу құралы «Машина жасау технологиясы» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешеннің бір бөлігі болып табылады. Зертхана-тәжірибелік жұмыстар «Форманың пайда болу процесстері және құралдар» жалпы кәсіби пәнін оқытуға арналған. Жаңа буынның оқу-әдістемелік кешенінің құрамына жалпы білім беру және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдерді оқытуды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары біріктірілген. Әрбір кешенде жұмыс берушінің талабын ескере отырып жалпы және кәсіби құзыреттілікті қалыптастыруға қажетті оқулық және оқу құралы, оқыту және бақылау құралдары бар. Оқу басылымы электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивті жаттығулар мен жаттығулар құрылғысы бар теориялық және практикалық модулдерден, мультимедиялық нысандардан, желідегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелерден тұрады. Оған терминологиялық анықтамалық пен электрондық журнал кіреді, онда оқу процесінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижелері тіркеледі. Электрондық ресурстар оқу процесіне жеңіл енеді және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделуі мүмкін. «Машина жасау технологиясы» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешені «Инженерлік графика», «Машина жасаудағы еңбекті қорғау», «Машина жасау технологиясы» (екі бөлімде) және т.б. электрондық білім беру қорына ие.

Алғысөз Бұл зертхана-тәжірибелік жұмыстар «Форманың пайда болу процесстері және құралдар» пәнін оқытуға арналған және «Машина жасау технологиясы» мамандығы бойынша жасалған оқу-әдістемелік кешеннің бір бөлігі болып табылады. Оқу құралының мақсаты – студенттер мен өздерінің біліктілігін арттырушы жұмысшыларға анықтамалық әдебиеттер көмегімен қажетті техникалық мәндерді өздігінен табуға көмектесу. Құралдағы материалдың орналасуы пәннің бағдарламасына толықтай сәйкес келеді. Материал сабақта оқытылу реті бойынша орналастырылған. Берілген тапсырмалар осы тақырыпты жан-жақты талдауға мүмкіндік береді. Бұл оқу құралында дайындаманы алу әдістері, құралдардың кесетін бөлігінің геометриялық элементтерін және кесілген қабатын, металдарды кесу кезінде туатын кесу күші, кесу процесінің физикалық негіздері, құралдың тозуы, кесудің беріктілігі мен кесу жылдамдығы, пайдалану реті мен кесу тәртібінде элементтерді есептеу қарастырылған. Берілген суреттер студенттерге қойылған сұрақтарға дұрыс жауап беруге және материалды еске сақтауға көмектеседі. Әрбір зертханалық жұмыста мақсаты, мазмұны және орындалу реті анықталған, қажетті зертханалық жабдықтар, құрылғылар, құралдар және сәйкес келетін материалдар тізімі,  көрсетілген. Жұмысты орындау барысындағы қауіпсіздік ережесіне ерекше көңіл бөлінген. Зертханалық жұмыстардың мақсаты – студенттің материалды теориялық оқыған кезде алған білімді бекітуі және тереңдетуі, кесу процесінде болатын физикалық құбылыстарды зерттеуде практикалық дағдыға ие болуы, сонымен қатар метал кесетін құралдар түрімен, олардың құрылымы және геометриялық элементтерімен тәжірибелік танысуы болып табылады. Жұмысқа біруақытта 10 - 15 студент кірісе алады, олар топқа бөлініп, әртүрлі жұмыстарды орындайды. Бұл студенттерге зертханалық жұмыстарды орындау кезінде өзін танытуға және жоғары белсенділік көрсетуге мүмкіндік береді. Зертханалық жұмыстарды орындаудың соңғы кезеңінде әрбір студент есеп беріп, оны қорғауы қажет. Тәжірибелік жұмыстарда есептің алты нұсқасы берілген, ол студенттердің өз беттерімен жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Есептерді шешуді жеңілдету үшін шешуі көрсетілген мысалдар келтірілген, ол әдісті оқу мүмкіндігін, реттілігін және орындалатын жұмыс көлемін анықтауды қамтамасыз етеді.

№ 1 зертханалық жұмыс

Жону кескіштері дайындаманың айналуы мен кескіштің ілгерілемелі орын ауыстыруы нәтижесінде түзілетін цилиндрлік, конустық, фасонды және қапталдық беттегі бөлшектерді дайындамаларына арналған жону білдегінде қолданылады. Кескіш құрал (ЗЖ 1.1 суреті) жұмыс бөлігінен -  1кескіш бастиек пен жалғауыш бөліктен – кескіштің 5 денесінен тұрады.

ЗЖ1.1.суреті Жону кескішінің негізгі элементтері

мен

Тірек жазықтық кескіш денесі

оның кескішұстағышта бекітілуі үшін қызметін атқарады. Кескіш бастиегі арнайы қайраудың көмегімен түзіледі және оның негізгі элементтері – алдыңғы бет, артқы бет, кескіш жиек пен төбе.

деп өңделіп жатқан дайындамаға бұрылған кескіш беті аталады (7 басты және 8 көмекші).

кесудің басты жұмысын атқарады және басты артқы бет пен алдыңғы беттің қиылысуы кезінде түзіледі.

Көмекші кескіш жиек (жүз) көмекші артқы бет пен алдыңғы беттің қиылысуы кезінде түзіледі. Көмекші кескіш жиектер екеу бола алады (мысалы, кеспелі кескіште).

Кескіш төбесі көмекші кескіш жиек пен басты кескіш жиектің түйіндесу орны болып табылады. Кескіш жиектердің қисықсызықты түйіндесуі кезінде төбе г

ЗЖ1.2.сурет Жону (а), сүргілеу (б) және қашау (в) кескіштері:

Snon мен

Sn

r

ЗЖ1.3. сурет Сол (а) және оң (б) кескіштерді анықтау Оң деп оң қолды қойған кезде (төрт саусақ төбеге бағытталатындай етіп) басты кескіш жиегі бас саусақ жақта орналасатын кескіштер аталады. Жону білдегінде жұмыс істеу кезінде мұндай кескіштер оңнан солға қарай орын ауыстырады (артқы басшадан алдыңғыға дейін). Сол деп сол қолды қойған кезде (төрт саусақ төбеге бағытталатындай етіп) басты кескіш жиегі бас саусақ жақта орналасатын кескіштер аталады.

ЗЖ1.4. Сурет Түзу (а), қайырылған (б), иілген (в) және созылған бастиекті (г) кескіштер. ЗЖ1.6. Сурет Олардың кескіш бөліктерін бекіту тәсілі бойынша анықталатын кескіш түрлері: а

б

в

г

д , е); кесілетін - айналу өсіне тура бұрышта материалды және жіңішке жырықшақтарды кесуге қолданылады (сур. ЗЖ1.5, ж , з); үлгілемді – жонылатын бөлшектің күрделі үлгілемді қорамасын алуға қолданылатын (сур. ЗЖ1.5, к м).

Жону кескішінің геометриясын зерттеу үшін төрт координаттық жазықтық орнатылады (ЗЖ1.8сурет): кесу жазықтығы, негізгі жазықтық, басты және көмекші кескіш жазықтықтары.

n

кесу жазықтығы

ЗЖ1.8. сурет Кескіштердің кесу бөліктерінің геометриясы

Жазықтық кесу – кесу жазықтығы, Вспомогательная секущая плоскость – көмекші қию жазықтығы, Основная плоскость – негізгі жазықтық, Главная секущая плоскость – басты қию жазықтығы;

v

негізгі жазықтығы

т

басты кескіш жазықтық (

N кесуі)

т1

Көмекші кескіш жазықтық (

кесу )

басты кескіш жазықтықта өлшенеді (ЗЖ1.8 суретіндегі

кесуін қараңыз). Кескіштің басты бұрыштарына басты алдыңғы бұрыш, басты артқы бұрыш, өткірлену бұрышы мен кесу бұрышы жатады.

у басты алдыңғы бұрышы

Бұл бұрыш: у алдыңғы бұрышының оң мәні кезінде кескіш бұрыштарының арасында келесі байланыстар болады:

у алдыңғы бұрышының теріс мәні кезінде 5 кесу бұрышы мына формула арқылы анықталады:

5 = 90° + у. у алдыңғы бұрышының оң мәні кесу процесін жеңілдетеді және алдыңғы бет бойынша жоңқаның еркін түсуін қамтамасыз етеді және де қуат жұмсауды, кесу күшін және кесілген бөліктің пішінінің өзгеруін азайтады. Алдыңғы бұрыштың артуы 5 кесу бұрышының азаюына әкеледі, яғни кескіш сынаның әлсізденуіне, оның беріктігінің төмендеуіне және кескіш тозуының артуына әкеп соғады. Демек, қатты және сынғыш материалдарды өңдеу кезінде құралдың беріктігі мен шыдамдылығын арттыру үшін кішкене алдыңғы бұрыштарды қолданған жөн, ал жұмсақ және тұтқыр материалды өңдеу кезінде үлкен алдыңғы бұрыштарды қолданған жөн.

а басты артқы бұрыш – бұл кесу жазықтығы мен кескіш жиектің қарастырылып отырған нүктесіндегі кескіштің басты артқы бетіне жанама арасындағы бұрыш. Артқы бұрыштар құралдардың артқы беттерінің өңделген бет пен кесу бетіне үйкелуін азайтады.

р сүйірлену бұрышы

5 кесу бұрышы

Көмекші бұрыштар

т1

көмекші қима жазықтығында өлшенетін кескіш (ЗЖ1.8. сурет,

қимасын қараңыз). а

көмекші артқы бұрыш

Бұрыштар

v негізгі жазықтықта қарастырылады. Жоспардағы бұрыш негізгі жазықтықта қарастырылады . Оларға жататындар: жоспардағы басты бұрыш, жоспардағы көмекші бұрыш және жоспардағы шың кезіндегі бұрыш.

Жоспардағы басты бұрыш ф - негізгі жазықтық пен беру бағытындағы басты кесетін кескіш жиегінің проекциясы арасында жататын бұрыш.

Жоспардағы көмекші бұрыш ф' - беру бағытына қарама-қарсы және кесетін кескіш жиегінің көмекші проекциясы арасында жататын бұрыш.

Жоспардағы шың кезіндегі бұрыш

v . басты және көмекші кесетін кескіш жиегінің проекциясы арасында жататын бұрыш.

а

б

в

ЗЖ1.10. сурет Басты кескіш жиек көлбеуі бұрышының жаңқаның түсу бағытына әсері ЗЖ1.11. сурет қатты құмадан жасалған тіліммен жабдықталған өтпелі жону кескіштері: а

б

ЗЖ1.8 суретінен жоспардағы бұрыштар қосындысы 180° тең екендігі көрінеді, яғни:

(ЗЖ1.8.  суреттің А түріндегі басты артқы бетке қараңыз) – бұл кескіштің басты кесу жиегі мен негізгі жазықтығына параллель төбесі арқылы өткізілген сызық арасындағы бұрыш.

ЗЖ1.12. сурет Қатты құймадан жасалған тіліммен жабдықталған жону кескіштері: а

б

Х бұрышы негізгі жазықтыққа (

n кесу жазықтығы) перпендикуляр жататын кескіштің басты кесу жиегінен өтетін жазықтықпен өлшенеді.

Х басты кесу жиегі көлбеуінің бұрышы бола алады: ■ теріс – кескіш төбесі кескіш жиектің ең үлкен нүктесі болған кезде (ЗЖ1.9,а сурет);

ЗЖ1.13. сурет Қатты металдан жасалған тіліммен жабдықталған кеулей жону кескіші: а

б

тұйық саңылауларын өңдеу үшін ЗЖ1.14. сурет Қатты құймадан жасалған тіліммен жабдықталған кесілетін жону кескіші Х бұрышы жаңқа түсуінің бағытына, үзікті кесу кезінде маңызды кесу жиегі мен кескіш бастиегінің беріктігіне әсер етеді (ЗЖ1.10 сурет). Х бұрышының (кесу жиегі кескіш төбесінен жоғары) оң мәнінде жаңқа кесу жиегінен дайындаманың түзілген бетіне қарай артқа орын ауыстырады және өңдеу сапасын нашарлата алады (ЗЖ1.10, а). Х бұрышының (кесу жиегі кескіш төбесінен төмен) теріс мәні кезінде тұтқыр материалдарды өңдеу кезінде жаңқа құралдың

берісі бағытында алға тартылады (ЗЖ1.10, б).

Кейбір жону кескіштерінің геометриялық параметрлері ЗЖ1.11 – ЗЖ1.16 суретінде көрсетілген.

суретінде көрсетілген. Өтпелі кескіштер өспен бойлай дайындаманы өңдеу үшін (ЗЖ1.11, а, б, І позицияда қараңыз) және қапталды кесу үшін

цилиндрлік бетпен түзу бұрыш жасайтын дөңбек төселген бетті бір уақытта өңдеумен бойлай қайрау үшін қолданылады.

Кесетін кескіш

б

сур. қара ) дайындама бетін айналу өсіне перпендикуляр немесе иілгіш бағытта өңдеу үшін қолданылады. Қапталды кесу үшін (көлденең берілісті) өтпелі тіректі кескіш қолданылуы мүмкін (ЗЖ1.12, а сур. қара), сосын оны жоспардағы көмекші бұрыш түзілу мақсатында бірқатар бұрышқа бұру қажет.

а,

о

болу керек, бұл жерде

о

ог ф' = 0 бұрышында орналасқан мұндай кескіш жиегі өңделген бетте қалған айдарды кесіп тастайды.

ЗЖ1.16. сурет Колесов құрылмасындағы өтпелі берік кескіш Өңдеу процесіндегі жону кескіштерінің кесу бөлігінің геометриялық параметрлер Алдыңғы бөлімдерде біз статикадағы жону кескішінің бұрыштарын кескіш төбесі бөлшек өсінде орнатылған, беріс қозғалысы жоқ және кесу жазықтығы негізге бетке перпендикуляр екеніне байланысты қарастырғанбыз (ЗЖ1.17, а сурет). Өңдеу жағдайын өзгерту кезінде кесудің алдыңғы және артқы бұрыштары өзгеріске ұшырайды. Кескіш төбесін өңделіп жатқан бөлшектің айналым өсінен жоғары орнатқан кезде, сыртқы өткірлеу кезінде а артқы бұрышының төмендеуі және у алдыңғы бұрышының артуы болады (ЗЖ1.17, б сурет). Кескіш төбесін өңделіп жатқан бөлшектің айналым өсінен төмен орнатқан кезде, сыртқы өткірлеу кезінде, а артқы бұрышының артуы және у алдыңғы бұрыштың төмендеуі болады (ЗЖ1.17, в сурет). Бұл жағдайда нақты статикалық артқы бұрыштар мына формулаға сәйкес анықталады: а д

= а ± т; Ya

= Y ± т.

Ішкі өңдеу кезінде (кеулейжону) және кескіш төбесін өңделіп жатқан бөлшектің айналым өсінен төмен орнатқан кезде алдыңғы бұрыш артады, ал артқы төмендейді.

ЗЖ1.17. сурет Орталық сызығына қатысты кескіш төбесінің қалыбына байланысты кесу бұрышын өзгерту: а

б

в

д

y„

h

Кескіш төбесін ығысуы бар сыртқы өткірлеу кезінде дайындаманың өсінен жоғары орнату h

= (0,01 ...0,02)Д, бұл жерде

Таза өңдеу кезінде кескіш дайындама өсі төбесімен орнатылуы керек немесе одан төмен h ығысуымен. Жеткіліксіз қаталдық кезінде кескіш иіліп, дайындамаға соғылып, үлкен тереңдіктегі қабаттарды кесе бастауы мүмкін, бұл өңделген беттің диаметрінің өзгеруіне әкеп соғады және жарамсыздықтың себебі болуы мүмкін.

х

H, мм

) штангенциркуль немесе өлшеуіш сызғыш көмегімен анықтайды. ф жоспардағы басты бұрышты әмбебап бұрышөлшегішпен өлшеу сұлбасы ЗЖ1.18 суретінде көрсетілген (өлшеу нақтылығы 2'). Жоспардағы ф бұрышын өлшеу кезінде бұрышөлшегіштің 1 тақтайшасын кесу жиегіне басады, ал 3 тақтайшаны – 2 кескіштің бүйір жағына басады. Көрсетулерді бұрышөлшегіш шкаласынан алады.

Кескіш бұрыштарын өлшеу үшін құрылма және міндет бойынша әр түрлі бұрышөлшегіштер қолданылады: Д. С. Семенов әмбебап бұрышөлшегіші, МИЗ құрылмасының үстелдік бұрышөлшегіші, ВНИИ құрылма тіктеуіші бар бұрышөлшегіш. Бұл бұрышөлшеуіштер өлшеудің градустық шкаласы бойынша өлшеу нәтижелерін санаумен байланыс әдісімен жұмыс істейтін аспап түріне жатады.

Д.С.Семеновтың әмбебап бұрышөлшегіші.

Бұл аспап кескіштің сыртқы және ішкі бұрыштарын және биіктіктерін өлшеуге арналған. Аспаптық өндірісте ол алдыңғы у, а мен а

негізгі және көмекші артқы бұрыштарын және жоспардағы ф пен ф' негізгі және көмекші бұрыштарды өлшеу үшін қолданылады. Мұндай бұрышөлшегіш (ЗЖ1.19, а сурет) 6 негізгі градустық шкаласы бар 5 секторынан тұрады. Сектор бойынша нониусы бар 4 тілім орын ауыстырады. Ол тілімде 3 ұстағыш көмегімен 1 алынатын ажырамалы имек сызғышпен байланысқан 2 бұрыштық бекітілген. Бұрышөлшегіштің негізгі шкаласы 0 ден 130°-ға дейін шекте градустелген, бірақ өлшеуіш бөлшектердің әртүрлі орнатулары арқылы бұрыштарды 0-ден 320° дейін өлшеу мүмкіндігі қамтамасыз етіледі.

ЗЖ1.18. сурет Жоспардағы кескіш бұрыштарын өлшеу сұлбасы:

ЗЖ1.19. сурет Д.С.Семеновтың әмбебап бұрышөлшегіші: а

б

в

г

Нониус бойынша санау нақтылығы 2...5', ал градустық шкала бойынша 10.30'. Мұндай бұрышөлшегіш көмегімен өлшеу әдісі 5 сектордың қозғалмалы сызғышы мен 1 қозғалмалы жоспарүлгілік сызғышы арасындағы өлшенетін беттерді қажет байланыс, яғни көрінбейтін немесе көрінетін біркелкі сәуле түзілетіндей етіп орнатуға әкеледі.

а—г

1,

және де Х басты кесу жиегі көлбеуінің бұрышын өлшеу үшін қолданылады. Мұндай бұрышөлшегіш (ЗЖ1.20 сурет) негізгі жазықтық қызметін атқаратын 1 тақтасынан, 6 бұрылысты өлшегіш сызғышпен 2 шкалалық құрал орын ауыстыратын 4 вертикал тіреуден тұрады. Өлшегіш сызғыш көрсеткіш пен 2 өлшеу пышағымен жабдықталған. 2 шкалалық құрал буат арқылы буатты жікпен бағытталады және қажет болса, 3 фиксатор көмегімен биіктік бойынша кез-келген қалыпқа орнатылады. Өлшенетін бетке қатысты өлшегіш сызғыштың бір пышағының қалыбы 5 бұранда көмегімен бекітіледі.

бұрышын өлшеу кезінде кескіштің кесу жүзі 1 тақтаның көлденең тәуекеліне параллель орнатылады, ал өлшегіш сызғыштың пышағы кескіштің алдыңғы не артқы бетімен біріктіріледі. Санау 6 өлшегіш сызғыштың тәуекелін қолдану арқылы бұрышөлшегіш шкаласы бойынша жүргізіледі. Егер өлшегіш сызғышының тәуекеліндегі алдыңғы у бұрышын өлшеу кезінде солға жылжыса, ал артқы бұрышты өлшеу кезінде – оңға жылжыса онда өлшенген бұрыштар теріс мәнге ие. Х бұрышын өлшеу кезінде кескіштің басты кесу жүзі тақтаның бойлық тәуекеліне параллель орнатылады. Ал өлшегіш сызғыштың пышағы басты кесу жүзімен біріктіріледі. Егер өлшегіш сызықтың тәуекелі нөлден оңға жылжыса, онда бұрыш теріс болады, ал солға болса, оң болады.

ВНИИ құрылмасының тіктеуіші бар бұрышөлшегіш.

Бұл бұрышөлшегіштің құралы (ЗЖ1.21, а сурет) 8 жүктің әсерінен вертикал қалыпта тұруға тырысатын қарапайым тілшік қасиеттерін қолдануға негізделген. 1 аспаптың негізіне 7 сызғышы бұралған, ал еркін айналған 5 өске 4 тежегіш тығырығы мен 8 жүгі бар 3 бағыттамасы орнатылған. 1 корпустың жонуында орналасқан 2 дискте төрт бірдей бөлікке (0ден  ± 45°дейін) бөлінген және бөлу құны  1° тең шеңберлік шкала енгізілген. 5 өс 3 бағыттамамен бірге 9 тежегіш көмегімен бұрышөлшегіштің әртүрлі қалыбында бекітіледі. 2 диск 6 оргшыныдан жасалған мөлдір қақпақпен жабылған. Мұндай бұрышөлшегіштің баптауы  нөлдік қалыпқа қойылғанын тексеру 7 сызғыштың жұмыс қабырғасы мен деңгей бойынша орнатылған бақылау тақтасының жазықтығымен біріктіру арқылы жүзеге асады. Босатылған 9 тежегіш кезінде 3 бағыттамасы шкаланың нөлдік бөлінуіне орнатылуы керек. Қарастырылған бұрышөлшегіш кескіш құралдардың көптеген түрлерінің әртүрлі бұрыштарын өлшеуге қабілетті. Олардың артқы және алдыңғы беттеріндегі түзусызықты бөліктерінің ұзындығы 1 мм аспайды. Мұндай бұрышөлшегіш көмегімен өлшеу келесідей: сызғыш қабырғасын көлбеу бұрышы анықтағысы келген құрал бетіне сәйкес бағытта басады, тежегіш батырмасын басу арқылы бұрышөлшегіш бағыттамасын вертикал қалыпқа орнататын жүкті босатады. Бағыттаманың қозғалуы тоқтағаннан кейін тежегіш батырмасын жібереді және шкала бойынша санау жүргізіледі. Призмалы кескішті, бұрғыны, қашау үңгісін және фрезаны бақылау кезінде тіктеуіші бар бұрышөлшегішті қолдану үлгілері  ЗЖ1.21,

а

б—г

е

B х H а

в

а

Жұмыс бойынша есептеменің құрамы:

Орындалған зертханалық жұмыс жайлы есептемеде болу керек: 1. Жұмыстың атауы мен мақсаты.

БАҚЫЛАУ сұрақтары

Rz беттің кедір-бұдырлығы 80...20 мкм. Бұрғының кесу бөлігі тез кесілетін болаттан (Р18, Р6М5, Р6М3, Р12 және т.б.) және қатты қорытпадан жасалады. Кесу процесі екі бірікке қозғалыс арқасында жүезеге асады: бұрғы не бөлшекпен алынатын

r кесудің негізгі қозғалысы – айналым қозғалысы мен бұрғы мен бөлшекке білдек моделіне байланысты айтатын

Лапка – табанша, шейка – мойынқылта, режущая часть – кесу бөлігі, режущая кромка – кесу жиегі, поперечная кромка – көлденең жиек, канавка – жырашық, направляющая часть – бағыттаушы бөлік.

Шейка – мойынқылта, рабочая часть – жұмыс бөлігі, направляющая часть – бағыттаушы бөлік, поводок – жетектеме;

ЗЖ2.2. сурет Шиыршық бұрғының құрылымдық (а) және геометриялық (б) параметрлері:

ф'

Бұрғылау құралдарында екі қозғалыста бұрғы алады, ал жонғыш және жону-револьверлік білдектерде және айналмалы қозғалыс автоматтарында дайындама айтылады, ал ілгерілемелі қозғалыста -  бұрғылау. Шиыршық бұрғының құрылымдық және геометриялық параметрлері ЗЖ 2.2-суретте көрсетілген. Бұрғы жұмыстық бөліктен тұрады, оған кесетін және калибрлеуші бөліктер, мойындар мен артқы ілмек кіреді. Артқы ілмек – қысқышқа бекітуге қолданылатын бұрғы бөлігі, ол цилиндрлі және конустық болады. Конустық артқы ілмек ұядан бұрғыны қағып жіберетін тірек болатын табаншаға ие. Цилиндрлі артқы ілмектер жетекпен немесе жетексіз (диаметрі 12 мм-ге дейін болатын бұрғылар үшін) орындалады. Мойын – бұл ажарлау кезінде ажарлағыш шеңберден шығаратын артқы ілмек пен бұрғы денесі арасындағы аралық бөлік. Бұрғының жұмыстық бөлігі жырықшақпен қамтамасыз етілген, ол кесетін және бағыттаушы бөліктерге ие. Кесетін жиекке ие кесетін бөлігі кесудің негізгі жұмысын атқарады.

7-

көмекші артқы бет;

Саңылауға бұрғыны бағыттау үшін қажетті бағыттаушы бөлік берілген саңылауды алуды қамтамасыз етеді. Терең саңылауды бұрғылау кезінде үйкелісті кеміту үшін, бұрғының бағыттаушы бөлігі кері конус (бұрғы диаметрі артқы ілмекке қарай кемиді) түрінде жасалады. Бұрғы ұзындығының әрбір 100 мм-не диаметрі 18 мм-ге тең бұрғы конустылығы 0,04...0,06 мм, ал диаметрі 15...20 мм-ге тең бұрғы конустылығы 0,05.0,10 мм шегінде болады.

Шиыршық бұрғының параметрі алдыңғы у және артқы а бұрыштарымен, ю бұрандалы жырашық көлбеуінің бұрышымен, у көлденең жиек көлбеуінің бұрышы мен 2ф төбесіндегі бұрышпен анықталады. Шиыршық бұрғының геометриялық параметрлері ЗЖ2.2. мен ЗЖ2.4. суретінде көрсетілген. Бұрғының кесу жиегінде қарастырылып отырған х нүктесінің у алдыңғы бұрышы осы нүктеден оған жақсы өтетін

у

алдыңғы бұрышы

у бұрышының ең үлкен мәні (ЗЖ2.4. сурет) ю бұрандалы жырашық көлбеуінің бұрышына тең болатын өсіне параллель (N

жазықтығында) болатын жазықтықтағы бұрыш шеттігінде болады.

ЗЖ2.4. сурет Шиыршық бұрғының алдыңғы және артқы бұрыштарының кесу жиегі бойы өзгеруі: Y — алдыңғы бұрыш; а — артқы бұрыш; у — көлденең жиек көлбеудің бұрышы; 2ф — бұрғылау төбесіндегі бұрыш;

c

f

п

у бұрышының ең төмен мәні бұрғы төбесінде болады. Бұрғының көлденең жиегінде у бұрышы теріс мәнге ие (5 > 90° кесу бұрышы), бұл жұмыстың ауыр жағдайын туғызады, әсіресе диаметрі 10 мм көп бұрғылар үшін.

а артқы бұрышы

жазықтығы) артқы бұрыштың мәні мына формуламен анықталады: tga

= tgrasіrnp. а артқы бұрышы құбылмалы болып табылады: бұрғы төбесінде ең үлкен мәнге ие болып, бұрғы шеттігінде 0

жазықтығында ең төмен мәнге ие.

Жұмыс кезіндегі артқы бұрыштың нақты мәні бұрғыны қайрау кезінде алынған мәннен ерекшеленеді. Бұл бұрғының жұмыс кезінде тек айналып бұрап қана қоймай, өс бойымен ілгерілемелі орын ауыстыруына байланысты деп түсіндіріледі. Нүктенің қозғалыс траекториясы шеңбер болмайды, ол қадамы S берісіне тең және бұрғының бір айналымында мм болатын бұрандалы сызық болады. Барлық кесу жиектігімен түзілетін кесу жазықтығы бұрандалы болып табылады (ЗЖ2.5. сурет). а' кесу процесіндегі нақты артқы бұрыш осы жазықтық пен бұрғының артқы бұрышының жанамасы арасында –жасалған (ЗЖ2.6. сурет). Статикалық жағдайда өлшенген а бұрышынан а'

бұл жерде а — статикалық артқы бұрыш; ц — бұрандалы сызықтың көтерілу бұрышы;

ЗЖ2.5. сурет Бұрғылау кезінде түзілетін жазықтықтар

Поверхность резания – кесу беті, обработанная поверхность – өңделген бет;

о

Нақты у' алдыңғы бұрышы кесу процесінде статикалық жағдайда қайраудан кейін өлшенген у бұрышынан сәйкесінше ц бұрышының мәніне көп болады:

у' = у + ц.

Кесу процесінде артқы бұрыштың қажетті мәнін қамтамасыз ету үшін статикалық артқы бұрыш шеттікте 8... 14° болу керек, өзегінде 20...27°, ал таспашада 0-ге тең болуы керек. 2ф бұрғы төбесіндегі бұрыш (ЗЖ2.2 сурет) – бұл басты кесу жиектері арасындағы бұрыш. Құралдық болатттан жасалған бұрғы үшін 2ф = 60.140° (дайындама материалының қаттылығы төмен болған сайын ф бұрышы соншалықты төмен). Құралым болатын өңдеу үшін 2ф = 118° бұрышын қабылдайды. у көлденең кесу жиегі көлбеуінің бұрышы – бұл көлденең және кесу жиегінің  бұрғы өсіне перпендикуляр жазықтыққа түсірілген проекциясы арасындағы бұрыш. Оның мәні дайындама материалына байланысты қабылданады (у = 55°). Бұрандалы жырашық көлбеуінің бұрышы ю = 18.30° — бұл бұрғы өсі бағыты мен таспашаның жанамасы арасындағы бұрыш немесе өс бағыты мен таспаша жиегінің бұрылған бұрандалы сызық арасындағы бұрыш. Кері конустылық бұрышы ф' = 2...3° саңылаудағы бұрғының артқы бұрышының үйкелуін азайтуды қамтамасыз етеді. Далдаша ұзындығы бұрғы өзегінің диаметрімен анықталады. 10 мм дейінгі диаметрлі бұрғыларда ол (0,2 ...0,25)Д болу керек, ал үлкен диаметрде — (0,135.0,15) Д, бұл жерде

Бұрғының құрылымдық және геометриялық параметрлерін өлшеу әдістері Шиыршық бұрғының құрылымдық және геометриялық параметрлерін өлшеу үшін штангенциркуль, микрометр, әмбебап бұрышөлшегіш пен зертханада бар басқа құралдарды қолданады. 2.7, а суретінде бұрғы диаметрін штангенциркульмен өлшеу сұлбасы, ал ЗЖ2.7., б суретінде микрометрмен өлшеу сұлбасы көрсетілген. Бұрғы өзегінің диаметрін микрометрмен өлшеу кезінде үшкір ұштықтарды қолдану қажет. Бұрғының жалпы ұзындығын, кесу бөлігінің ұзындығын, көлденең жиегінің ұзындығын, жұмыстық пен бағыттық бөліктің ұзындығын, артқы ілмектің ұзындығын, f таспашасының биіктігі мен енін өлшеу үшін штангенциркуль қолданады. Бұрғы диаметрін өлшеу бұрғы төбесінде жүргізіледі. 2.8 суретте бұрғының ф көлденең жиегі көлбеуінің бұрышын әмбебап бұрышөлшегішпен өлшеу сұлбасы көрсетілген. 2 тақтайшасын өлшеген кезде негізгі кесу жүзіне басады, ал 3 тақтайшаны көлденең жиекке орналастырады. Өлшеу нәтижелерін бұрышөлшегіш шкаласы бойынша санайды. ЗЖ2.7. сурет Бұрғы диаметрін штангенциркуль (а) мен микрометр (б) арқылы өлшеу сұлбасы

у көлденең кесу жиегі көлбеуінің бұрышын бұрғы өсінен бұрылу кезіне кесу жиегінің бетпен жанасқанға дейін көшірме қағазын қолдану арқылы өлшеуге болады. ЗЖ2.9. суретінде бұрғы төбесіндегі 2ф бұрышын әмбебап бұрышөлшегішпен өлшеу сұлбасы көрсетілген. Жоспардағы көмекші бұрыш

Ц 2l

Бұл жерде (D — Dj)/2 — 1

қашықтығында өлшенетін бұрғы диаметрлерінің жарты айырым (бұрғы төбесінде —

қашықтығын 100 мм тең қылып қабылдайды. ю бұрандалы жанқа жырашығы көлбеуінің бұрышы бұрғыны қағаз бетімен сырғыту кезінде алынатын және әмбебап бұрышөлшегішпен өлшенетін ізтаңбамен анықталады (ЗЖ2.10 сурет). ю бұрышының мәнін мына формуламен анықтауға болады:

бұл жерде

a, b

b

= 100 мм). 2 бұрышының артқы бұрышын өлшеу (ЗЖ2.11, а сурет) 1 әмбебап бөлінетін бастиек (ӘББ) пен 4 индикаторы бар 3 бағанасы көмегімен жүзеге асады. Бұрғы ӘББ сүмбіде орнатылады.

ЗЖ2.11. сурет Измерение заднего угла сверла: а

б

в

Артқа құлауды анықтау үшін индикатор аяғының өсі кесетін жоңқаға жақын тартылып орнатылады, яғни бұрғының артқы бетіне  перпендикуляр D

диаметрде орналасқан нүктеде. Бірінші қалыпта индикатор шкаласын нөлге орнатып, көрсеткіштерді алады. Одан кейін бұрғыны өзінің өсінің айналасында анықталған 9

бұрышына ақырын айналдырып, екінші қалыпқа қояды (ЗЖ2.11, в сурет) және

жылжуын бекітеді (ЗЖ2.11, б), өйткені бұрғыны бұру кезінде индикатор аяғы жылжиды.

Басқа диаметрлердегі артқы бұрышты өлшеуді осыған ұқсас орындайды (D

Алынған деректер бойынша бұрғының 9 бұрышқа бұрылуына сәйкес

доға ұзындығын есептейді: nD

Бұрғының артқы бұрышы шамамен мына формуламен анықталады:

Бұл жерде

Артқы бұрышты нақты анықтау үшін бұрғы артқы бұрышының қисығы жасалады, оған жанама және оған

Бұрғының алдыңғы бұрышын кесу жиегінің бар ұзындығына бойлай өзгерту ЗЖ2.13 суретінде көрсетілген. Жазықтыққа өрістету кезінде бұрандалы сызық тікбұрышты үшбұрыштың гипотенузасын көрсетеді, оның бір катеті Н бұрандалы жырашықтың қадамы, ал басқа катеті бұрандалы сызық түзілген диаметрдің nD шеңбер ұзындығы. Бұрандалы жырашықтың қадамы кез-келген өстік қию кезінде бірдей болғандықтан, онда оны D

< D

< D диаметрінде қарастырғанда, ю

< ю

< ю екенін көреміз, ал кесу жиегі нүктесі бұрғы өсіне жақындаған сайын алдыңғы бұрыш төмендейді, яғни у

< Y1 < у.

ЗЖ2.13 суреттен қарастырылып отырған бұрғы нүктесіне жұмыстық жазықтықтағы алдыңғы бұрыштарды келесі формула арқылы анықтауға болады:

tgy

= tgra

= nD

tgy

= tgra

= nD

x

e = nD e

Алдыңғы бұрыш қарастырылып отырған нүкте орналасқан диаметрге байланысты болғандықтан, мынаны аламыз: r e

Қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулық Зертханада осы жұмысты орындау кезінде метал кескіш құрылғы мен оның жабдықтауымен жұмыс істеу кезінде қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулық талаптарын орындау қажет. Сонымен қатар  кесу құралдарының үшкір қашалған жүздерімен жұмыс істеу кезінде жарақаттанушылықты ескеріп, құралдардың құлауын болдырмау керек. Әмбебап бөлгіш бастиектің еденге және жұмыскердің аяғына құлап кетпеу үшін фрезерлі білдек үстеліне бекітілуінің сенімділігін тексеру қажет.

ЗЖ2.1. кесте Арнайы бұрғының геометриялық және құрылымдық параметрлерін өлшеу нәтижелері

с

c

ф ф Оч

ф а

!>-> а

£ о

>Я

о ю ф Оч

Биіктік Ені

^ п.к h b ю

2ф

e

t

£ б tga

nD

Бұрандалы жырашық көлбеуінің бұрышы ю, ...°

tgffl t

gy =

sіn ф

№ 3 ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫС. ЖОНҒЫШТЫҢ ӘРТҮРЛІ ТИПТЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЖӘНЕ ГЕОМЕТРИЯЛЫҚ

Жұмыстың мақсаты

r

айналымды қозғалыс жасайтын, ал өңделіп жатқан дайындама ілгерілеме

қозғалысын жасайтын металдарды кесу арқылы өңдеудің жоғары өнімді және кең тараған әдісі болып табылады.

Жонғыш

Технологиялық белгі бойынша келесі жонғыштарды ажыратады: цилиндрлік және қапталдық жонғышпен жазықтықтарды таза және алғашқы өңдеуге арналған (ЗЖ3.1, а, б); дайындамаларды бөліктерге бөлу және жырағыштарды қию үшін (ЗЖ3.1 сурет, в

ЗЖ3.1. сурет  Цилиндрлік (а), қапталдық (б), тегершікті (в), тілікті (г), шеткі (д), кілтекті (е), бұрыштық (ж) және фасондық (з) жонғыштармен жонғылау сұлбалары:

t

Құрылма бойынша тұтас, құралмалы және қатты қорытпадан жасалған тілім немесе тез кесілетін болаттан жасалған кесу бөлігі бар құрама деп ажыратылады. Қатты қорытпадан жасалған тілімдермен жабдықталған жонғыштар кең қолданысқа ие болды. Себебі, жоғары өнімділік пен өңделген беттің жоғарғы сапасына ие, ол кейде қырнау операцияларына деген қажеттілікті туғызбайды және шыныққан болатты өңдеу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

ЗЖ3.2. сурет Қайрау әдісі бойынша ажыратылатын жонғыштар: а

б

Қайрау әдісі бойынша жонғыштар үшкір қайралған, артқы бет бойынша қайралатын (ЗЖ3.2. сурет, а) және алдыңғы бет бойынша қайралатын шүйделенген (ЗЖ3.2. сурет, б) болып ажыратылады. Үшкір қайралған жонғыштар тегіс беттерді өңдеуде кең қолданысқа ие болды, ал шүйделенген фасондық беттерді өңдеуде қолданылады. Үшкір қайралған тіс қорамасы бар жонғыштар тобына цилиндрлік, қапталдық, бұрыштық, тігершікті, фасондық және тілікті жонғыштар кіреді. Ал шүйделенген қорамалы тістері бар жонғыштар тобына фасондық, тегершікті модулдық, сұққылы модулдық, бұрамдық модулдық, бұрамакілтекті және бұрамалы жонғыштар кіреді. Үшкір қайралған тістердің типтері ЗЖ3.3. суретінде келтірілген. Трапеция қорамасындағы тістерді (ЗЖ3.3, а) жасау оңай, бірақ аздап әлсіз.

ЗЖ3.3. сурет Үшкір қайралған тістердің типтері: а

б

в

h

f

ЗЖ3.3., б суретінде көрсетілген үшкір қайралған тістің ерекшелігі оның барлық тістер қимасының иілісінің бірдей беріктік шартымен анықталатын артқы бетінің параболалық қорамасы. Қос жонғылау арқылы түзілетін арқабеті бар тіс кең қолданысқа ие болды (ЗЖ3.3., в). Тістің мұндай қорамасы параболалық артқы беті бар тістің беріктігіне жақын беріктік қамтамасыз етеді.

жазықтықтарды өңдеуге арналған. Түзу және бұрандалы тістері бар цилиндрлік жонғыштардың құрылымдық және геометриялық параметрлері ЗЖ3.4. суретінде көрсетілген. Цилиндрлік жонғыштың кесу тістерінің бұрандалы қорамасы олардың жұмысындағы бірқалыптылықты қамтамасыз етеді, соғылу мен тербелістерді азайтады. Цилиндрлік жонғыштың құрылымдық және геометриялық параметрлері ЗЖ3.5. суретінде көрсетілген.

ЗЖ3.4. сурет Түзу (а) және бұрандалы (б) тістері бар цилиндрлік жонғыштардың құрылымдық және геометриялық параметрлері.

а п мен у„ — нормаль бойынша кесу жиегіне қарай қиюдағы сәйкес алдыңғы және артқы бұрыш; у т

f

ЗЖ3.5. сурет Цилиндрлік жонғыштың құрылымдық және геометриялық параметрлері:

d

т

а п

мен y n

Қапталдық жонғыштар беттерді өңдеу үшін қажет. Тұтас және құрастырмалы қапталдық жонғыштардың геометриялық және құрылымдық параметрлері ЗЖ3.6. суретінде көрсетілген. Қапталдық жонғыштың басты кесу жиегі ф бұрышының астына бағытталған, бұрандалы тісі бар цилиндрлік жонғыштың басты кесу жиегі бұрандалы сызық бағытымен сәйкес келеді. Қапталдық жонғыштың алдыңғы бұрыштары жонғыш өсіне қалыпты болатын жазықтыққа беріледі (

бұрышы).

tgy = tgy'cosra, бұл жерде ю — тістердің жонғыш өсіне көлбеуінің бұрышы; ф — жоспардағы басты бұрыш.

Басты а артқы бұрышы жонғыш өсіне қалыпты бетте қарастырылады (

бұрышы). Кейде а артқы бұрышы басты кесу жиегіне қалыпты қиюда беріледі (А – А қиюындағы а п

бұрышы).

ЗЖ3.6. сурет Тұтас (а) және құрастырмалы (б) қапталдық жонғыштардың құрылымдық және геометриялық параметрлері:

d

а п мен у'„

т

= 0,5ф; ф' — жоспардағы көмекші бұрыш; ю — бұрандалы кесу жүзі көлбеуінің бұрышы; f

ЗЖ3.7. сурет Шеткі жонғыштың құрылымдық және геометриялық параметрлері:

d

r

h

Артқы бұрышты есептеу үшін келесі формула қолданылады: қапталдық жонғыштың басты кесу жиегі үшін Ly

n

= 0,5ф бұрышына бағытталған өтпелі кесу жиегі орындалады.

Х басты кесу жиегі көлбеуінің бұрышы тістің беріктігі мен шыдамдылығына әсер етеді. Х бұрышының оң мәні тістің дайындамаға еркін кіруін және шығуына жағдай жасайды (ЗЖ3.6, б суретіндегі Д түрі).

Шеткі жонғыштар кертпеш пен ойықтарды өңдеуге арналған. Білдек айналдырығына жонғышты бекіту цилиндрлік немесе конустық сағақтың көмегімен жүзеге асады. Шеткі жонғыштардың геометриялық және құрылымдық параметрлері ЗЖ3.7. суретінде көрсетілген. Негізгі жұмысты шеткі жонғыштың цилиндрлік бөлігінде орналасқан тістің басты кесу жиектері атқарады, ал қапталдық тістердің көмекші кесу жиектері өңделген бетті қорғап тұрады.

Тегершікті жонғыштар жазықтықты, кертпеш пен ойықтарды өңдеуге арналған. Тегершікті жонғыштар тұтас және құрастырмалы (кірістірілетін пышақтары бар) болып ажыратылады. Әртүрлі құрылманың тұтас тегершікті жонғыштары ЗЖ3.8. суретінде көрсетілген. Ойық тегершікті жонғыштардың тек цилиндрлік бетінде ғана тістері болады.

ЗЖ3.8. сурет Тұтас тегершікті жонғыштар: а

б

в

г

d

ф'

ЗЖ3.9. сурет Құрастырмалы үш жақты тегершікті жонғыш:

d

Қаптал бойынша үйкелуді азайту үшін жонғыштарда жоспардағы ф' көмекші бұрышы қарастырылады. Тегершікті жонғыштың маңызды параметрі оның В ені, өйткені жонғыш ойықтарды өңдеуге арналған. Үш не екі жақты тегершікті жонғыштардың негізгі типтерінің цилиндрлік беттегі тістен басқа, қапталында тістері бар. Мұндай жонғыштар кертпеше мен терең ойықтарды өңдеу үшін қолданылады. Қатты қорытпадан жасалған тіліммен жабдықталған ендірілетін пышағы бар тегершікті жонғыштар екі жақты не үш жақты болып орындалады. Құрастырмалы үш жақты тегершікті жонғыш ЗЖ3.9. суретте көрсетілген.

ЗЖ 3.11. сурет Шүйделенген тістері бар фасондық жонғыштар: а

б

d

Үш жақты тегершікті жонғыштар ойықтарды жонғылау үшін қолданылады, ал екі жақтылар кертпеше мен жазықтықтарды жонғылау үшін қолданылады. Пышақтарды бекіту өстік немесе радиал бұдырлану, 5° бұрышты қиықтың көмегімен жүзеге асады.

Бұрыштық жонғыштар бұрыштық ойық пен көлбеу жазықтықтарды, әсіресе әртүрлі кесу құралдарын жасау кезінде өңдеу үшін қажет. Тегершікті бұрыштық жонғыштар бір бұрыштық (ЗЖ3.10, а) және көп бұрыштық (ЗЖ3.10, б) болып ажыратылады.

Шүйделенген тістері бар фасондық жонғыштар күрделі фасондық бейінді жырашықтар мен беттерді өңдеуде кең қолданысқа ие болды (ЗЖ3.11 сурет). Ортақ міндеттегі жонғыштарға қарағанда фасондық жонғыштар арнайы болып саналады және жонғылау бетінің бейіні мен аумақты өлшемін есептей отырып, жобаланады. Жонғыштар жоғарғы өнімділікті қамтамасыз етеді және төмен біліктегі жұмысшыларға күрделі бейін бетін өңдеуге мүмкіндік береді.

Жонғыштардың құрылымдық және геометриялық параметрлерін өлшеу әдістері Әртүрлі типтегі жонғыштардың құрылымдық және геометриялық параметрлерін өлшеу үшін қолданылады: штангенциркуль, сызғыш, әмбебап бұрышөлшегіш, жонғыш бұрышын өлшеуге арналған Бабчиницер бұрышөлшегіші және зертханада бар басқа құралдар. Саптамалы жонғыштың D диаметрі, мм, жонғыштар және В ені, мм, штангенциркульмен өлшенеді.

Шеткі жонғыштың

ұзындықтары, мм, өлшеуіш сызғышпен өлшенеді.

Цилиндрлік жонғыштың құрылымдық және геометриялық параметрлері ЗЖ3.4 мен ЗЖ3.5 суретінде, қапталдық —ЗЖ3.6, шеткі —ЗЖ3.7, тегершікті —ЗЖ3.8 мен ЗЖ3.9, бұрыштық —ЗЖ3.10, ал фасондық —ЗЖ3.11 суретінде көрсетілген. Барлық типтегі жонғыштардың геометриялық параметрін өлшеу тәсілдері бірдей, пышақтары құрылмасы мен геометриясы бойынша кескішке ұқсайтын тек құрастырмалы қатты қорытпалы жонғыш (ЗЖ3.6,

а цилиндрлік үшкір қайралған жонғыштардың артқы бұрышы (ЗЖ3.5. сурет) жонғыш өсіне перпендикуляр жазықтықта, яғни қапталдық жазықтықта өлшенеді.

Қалыпты артқы а п

бұрышы кесу жиегіне перпендикуляр жазықтықта өлшенеді. а п артқы бұрышының мәнінен жонғыш тісінің артқы бетінің өңделіп жатқан бетке үйкелісі мен өңделген беттің тазалығы тәуелді болады. Алдыңғы у бұрышы кесу жиегіне перпендикуляр жазықтықта өлшенеді, ал қапталдық жонғыштың көлденең алдыңғы у' бұрышы жонғыш өсіне перпендикуляр жазықтықта өлшенеді (ЗЖ3.6, б суретін қараңыз). Жонғыштың қапталдық жазықтығындағы алдыңғы және артқы бұрыштары Бабчиницер бұрышөлшегішімен өлшенеді. (ЗЖ3.12 сурет), ЗЖ3.12. сурет Қапталдық жонғыштың артқы (а) және алдыңғы (б) бұрыштарын өлшеу сұлбасы:

6, 7

Ол өлшенген жонғыштың z тіс санына сәйкес тәуекелмен бөлінген шкаласы бар 1 сектордан және  сектор бойынша қозғалатын және 3 бекіту бұрандасы бар 2 сектордан тұрады. 2 Секторда бұрыштық шамаларды есептейтін градустық шкала бар.

б)

артқы бұрышты өлшеу ретіне ұқсас:

Жонғыштың алдыңғы у бұрышы мен артқы а бұрышы қапталдық жазықтықта өлшенеді. Бұрандалы тісті жонғыштар үшін құралмен өлшеу кезінде алынған у т

қапталдық жазықтықтағы алдыңғы бұрыштың мәнін y n алдыңғы бұрышын қалыпты қию жазықтығында мына формула бойынша қайта есептеу керек: tgy n

= 1ду т

n

Формула бойынша қалыпты қию жазықтығындағы артқы бұрышты анықтау кезінде артқы бұрышты өлшеу әдістемесі бұрынғы боп қалады, ал а п

Р = 90° - (а + у).

Көмекші кесу жиегіне перпендикуляр қию жазықтығындағы өткірлеудің көмекші бұрышы формула бойынша анықталады:

Р = 90° - К + y t ).

ЗЖ3.13. сурет Бұрандалы жырашық көлбеуінің бұрышын өлшеу сұлбасы

ю бұрандалы тістің көтерілу бұрышы жонғыштың бұрандалы сызығының жазықтыққа салған ізі бойынша өлшенеді. Жонғыштың бұрандалы сызығын көшірме қағаздан бүрлеу әдісі арқылы жайылады. ю бұрандалы жырашық көлбеуінің бұрышын өлшеу сұлбасы ЗЖ3.13 суретте көрсетілген. Бұрыштық жонғыш бейінінің бұрышын әмбебап бұрышөлшегішпен өлшеу сұлбасы ЗЖ3.14 суретте көрсетілген. Х басты кесу жиегі көлбеуінің бұрышы ю бұрандалы тістердің көтерілу бұрышына ұқсас өлшенеді, демек соған тең.

Қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулық Осы жұмысты зертханада жүргізгенде металкескіш құралдар мен оның жабдықтарымен жұмыс істеу кезінде қауіпсіздік техникасы бойынша нақты нұсқаулықты орындау қажет. Сонымен қатар  кесу құралдарының үшкір қашалған жүздерімен жұмыс істеу кезінде жарақаттанушылықты ескеріп, құралдардың құлауын болдырмау керек.

ЗЖ3.1. кесте Жонғыштың құрылымдық және геометриялық параметрлерін өлшеу нәтижелері

Параметр Мән

Жонғыш диаметрі D, мм

Таспашаның ені, мм

Жонғыштың қондыру саңылауының    диаметрі d

, мм

z

жонғышының тіс саны

Жонғыштың жұмыстық бөлігінің ұзындығы

, мм

Жонғыш мойынқылтасының ұзындығы L

, мм

Артқы бөліктің ұзындығы L

, мм

Жонғыштың жалпы ұзындығы L, мм

Цилиндрлік белдікшенің ұзындығы 1, мм

Жонғыштың ені В, мм

Бұрандалы сызықтың қадамы  Н, мм

Бұрандалы сызық көлбеуінің бұрышы <в, ..

Басты артқы бұрыш а, .°

Басты алдыңғы бұрыш у, .°

Өткірлеу бұрышы Р, ...°

Кесу бұрышы 5, ...°

Қапталдық жазықтықтағы артқы бұрыш а

Қапталдық жазықтықтағы алдыңғы бұрыш у

Қапталдық жазықтықтағы өткірлеу бұрышы р

Басты кесу жиегі көлбеуінің бұрышы X, ...°

Параметр Мән

Жоспардағы басты бұрыш ф, ...°

Жоспардағы көмекші бұрыш ф

Қалыпты жазықтықтағы кесу бұрышы 5, ...°

Кесу жиегіне қалыпты жазықтықтағы у алдыңғы бұрышы, ...°

Жұмыстың мақсаты

Құю өндірісінің мәні ішкі жұмыстық қуысы дайын бөлшек формасына сәйкес келетін арнайы дайындалған құю формасына балқытылған металды құю арқылы құйма алуда. Қатқаннан кейін қорытпа қораманың жұмыстық қуысының кескіндемесін сақтайды. Анықталған температураға дейін қорамада суығаннан кейін құйма құю формасынан алынады және механикалық өңдеуге ұшырайды. Құм-балшық қорамасында алынатын құймаларға қарағанда өлшемдерінің жоғарғы нақтылығы мен беттерінің тазалығы бар құймаларды арнайы құю тәсілдерімен дайындайды: металдық және қабықшалы қорамада, қорытылған модельдер бойынша, қысым астында, орталық құю және т.б. Құю қорамалары бір реттік және көп реттік қолданулы бола алады, және бірнеше не біреу жалғағыш жазықтығына ие бола алады, не жалғағыш жазықтығы мүлдем болмайды. Құм-балшық формаларға құюдың артықшылықтарына қолданылатын қорамалардың әмбебаптығы мен төмен құнын жатқызуға болады.

Құймаларды дайындау үшін шойынның, көміртекті және қоспалы болаттың, мыстың негізіндегі қорытпалардың, алюминийдің, магний мен титанның көптеген түрлері кең қолданысқа ие болады. Құю бөлшектерін құрастыру кезінде қорытпалардың құю қасиеттерін есептеу қажет: сұйықтай аққыштық, апшу, газ жұту мен ликвация, және де сызаттану мен шалыстану.

Сұйықтай аққыштық бұл метал мен қорытпалардың балқытылған күйде құю қорамалары каналы бойынша ағу, құйма контурын анық жаңғыртып, оның қуыстарын толтыру қасиеттері. Құю қорытпаларының сұйықтай аққыштығы оның құрамына, құю температурасына, кристалданудың температуралық аралығына, және де құю қорамаларының кескіндемесіне байланысты. Құрғақ құм формасына құйылған қорытпа дымқыл қорамаға құйылғанға қарағанда үлкен сұйықтай аққыштыққа ие болады.

Апшу

Сызаттану мен шалыстану құйманың жеке орындарындағы апшудың тежелуі кезінде көрінетін сызықтық апшу шақырады. Фасондық құймаларды дайындау кезінде аумақты апшу апшылған қуыстардың қалың орындарында түзілуіне әкеліп соғады.

Газ жұтуға деген бейімділік

Ликвация

Құймаларды шығару кезінде ликвация екі фактор арқылы анықталады: қорытпаның химиялық құрамы мен кристалдану жағдайлары. Кристалдану жағдайы қорытпа мен құйманың құрылымын анықтайды. Қорытпаның кристалдануы жылу беру бетіне перпендикуляр бағытта жүреді. Кристалдану жылдамдығы құбылмалы: бетте максималды және құю қабырғасының ортасында минималды. Бірқалыпты және ұсақ түйірлі құрылымды жасау үшін құю қабырғасының қалыңдығы минималды болуы керек.

Құйма жабдықтама

Құйма қорамасының қуыстарын түзуге қажетті барлық құрылғылары бар құйма жабдықтама бөлігі үлгілік жиынтық деп аталады.

Үлгілік жиынтықтың ішіне мыналар кіреді:

Үлгілік жиынтық анықталған геометриялық қорамадағы және анықталған өлшемдегі құймаларды алуды қамтамасыз ету керек, ұзақ мерзімділік пен жоғары беріктілікке ие, минималды салмақ пен құны, тасымалдауға ыңғайлы болуы керек. Құм қорамаларды дайындау үшін үлгілік жиынтық пен қорамжәшікті жабдықтама қолданылады.

ТЖ1.1. сурет Құйма құрылмасы (а), құйма үлгісі (б), піспек (в), Сырықты жәшіктің жартысы (г), құйма қорама (д):

3, 7

4, 11

6, 14

10, 17

Құм (құм-балшық) қорамаларына құюды ЗЖ1.1. суретте бейнеленеді. Құйма құрылмасы ТЖ1.1, а суретінде келтірілген.

Құйма үлгісі

б сурет) оның ішкі кескінін бейнелейтін құйманың көшірмесі. Үлгі өзінің өлшемі мен кескіндемесі бойынша қорытпа апшуынан одан алынатын құймадан ерекшеленеді (ТЖ1.1., а). Құйма құрылмасына байланысты үлгі ажырамайтын және бірнеше бөліктен тұратын ажырайтын деп ажыратылады. Үлгіні дайындау сапасынан құйма сапасы тәуелді болады. Қорамадан алуды жеңілдету үшін үлгінің вертикал қабырғаларын құйманы дайындау тәсілінен, үлгі материалы мен қабырғаның биіктігіне байланысты болатын өлшемді қорамалық еңкішпен орындалады. Қорамалық еңкіш жоқ болатын болса, үлгіні алу қорамалардың бұзылуы мен қорамалық қоспаның үгітілуіне әкеп соғады. ТЖ1.1., б суретінде көрсетілген құйма үлгісі істіктің көмегімен жалғыстырғыш жазықтығы бойынша байланысатын екі жартышадан жасалған. Ұсақ сериялы өндірісте құйма үлгісін дайындау үшін ағаш қолданылады, ал ірі сериялы және жаппай өндірісте шойын мен силуминдер қолданылады. ТЖ1.1., б суретінде келтірілген құйма үлгісінде жөңестер бар – құйма піспектерін орындатуға арналған тірек беттері болып табылатын таңбалық бөліктер. Құю кезінде жарамсыздыққа жол бермеу үшін құйма жүйесі толық металмен толтырылуы тиіс, өйткені метал ағысының тоқтатылуы ауа мен қоқысты тартып алуға әкеледі. Осы себептен метал қадамы бойынша тірегіштің, қоқысұстағыш пен қоректендіргіштің көлденең қию аумағы шамалап төмендеуі керек. Метал қоқысұстағышта қалып қояды, ал неметалдық қосылыстар оның төбесіне шығады.

метал шөміштен құйма қорамалар қуысына түсетін каналдардың жиынтығы  түріндегі қорамаларды жасау үшін қызмет етеді. Құйма жүйесінің негізгі элменттеріне (ТЖ1.1., д сурет) 16 құйма тостағаны, тірегіш 15, қожұстағыш 13 пен қоректендіргіш 12 кіреді.

құйма тостағаны металды құю шөмішінен қабылдау үшін, үздіксіз күш түсу кезінде қорамаға металды жіберу мен қожды ұстау үшін қызмет етеді. Металды құю ТЖ процесінде құйма тостағаны метал бетінде жүзіп жүрген қож тірегішке түсіп кетпеу үшін әрдайым толық болуы керек. Қожды ұстау үшін металмен толтырып жатқан кезде 1 тостаған саңылауын жабатын 3 тығын  (ТЖ1.2., а сурет), 4 сүзгілегіш елек пен 2 қалқан қызмет етеді (ТЖ1.2., а суретін қараңыз).

қожұстағыш (ТЖ1.1, д сурет) қожды ұстау және металды қоректендіргішке жіберуге арналған көлденең (трапеция түріндегі қиығы бар) канал.

Қоректендіргіш (құюжол)

металды қорамалар қуысына жіберуге арналған каналдар.

Құйманың ішкі қуысын дайындау үшін Сырықты жәшікте (ТЖ1.1, г, сурет) дайындалатын піспектер (ТЖ1.1, в сурет) қолданылады. .

8 сырығы (ТЖ1.1, д сурет) сырықты қоспа немесе металдан дайындалатын құю қорамасының элементі, ол бітеу және өтпе саңылауларды, және құймадағы қиын кескіндеменің сыртқы және ішкі қуысын алу үшін қызмет етеді.

ТЖ1.2. сурет Құюжол жүйесінің элементтері: а

б

1 —

құйма тостағаны; 2 —

қалқандар; 3 —

тығын; 4 —

сүзгілегіш електер; Құйма қорамалар қуысында орнату және бекіту қызметін атқаратын піспек бөліктері

сырықты қоспадан қажетті өлшем мен кескінді құйма сырықтарын жасау үшін қолданылатын құрылғылар. Сырықты жәшіктер ағаштан не металдан екі жартыша түрінде орындалады. ТЖ1.3. суретінде цилиндрлік вертикал және көлденең сырықтарды (ТЖ1.3, а, б) және тегіс сырықтарды (ТЖ1,3, в сурет)  жасауға қолданылатын ағаштан жасалған сырықтарды жәшіктер көрсетілген. Жәшік өлшемдерін белгілеу кезінде қорытпаның апшуы мен өңдеу әдібі есептелінеді.

Құю қорамжәшігі үлгіні сұйық металмен құю кезінде, алынған құйманы салқындату кезінде, оны нығыздау не тасымалдау кезінде қорамалық қоспаны ұстап тұру үшін ашық жәшік немесе қатты жақтау түрінде болатын құрылғы. Қорамжәшікті жасау үшін сұр шойын, болат, алюминийлі және магнийлі қорытпа қолданады. Жеңіл және берік, бірақ қымбат деп магнийлі қорытпадан орындалған қорамжәшік саналады. Тік бұрышты, квадраттық  және дөңгелекті формалы (ТЖ1.4. сурет), тұтас құйылған және пісірінді қорамжәшіктер ажыратылады, ал өлшемге байланысты – крандық және қол қорамжәшіктер ажыратылады. Тасымалдауды ыңғайлау үшін кішкене қорамжәшіктер 1 тұтқасы, ал ірілері – олардың көмегімен кран көмегімен көтерілетін 2 шетмойыны бар. Нығыздалған қорамалық қоспасы мен үлгіден түскен ізтаңбасы бар қорамжәшіктер, егер ажырайтын үлгісі болса, ол жартықорам деп аталады, ал егер ажырамайтын үлгісі болса, қорам деп аталады.

ТЖ1.4. сурет Құю қорамжәшіктері:

Егер қорамалау екі қорамжәшікте орындалса (ТЖ1.1., д сурет), онда 7 төменгі құю қорамжәшікті және 3 жоғары құю қорамжәшіктерді байланыстыру үшін 6, 14 қадалар мен құйылмада орталық саңылаулар қолданылады. Құрастыру кезінде қорамажәшіктерді орталықтандыру қорамажәшікте бекітілген төлкелер мен бақылаушы және бағыттаушы қадаларды (ТЖ1.5, а сурет) қолданумен қамтамасыз етіледі. Сұйық метал қысымынан жоғарғы қорамажәшіктің көтерілуін болдырмау үшін ТЖ1.5, б, в суретінде көрсетілгендей, жоғарғы және төменгі қорамажәшіктерді жалғайды немесе арнайы қапсырманы қолданады.

д

қараңыз ) қорытпалы қорамалар жалпақ ажырауын рәсімдеу үшін тақта түрінде негізге ие, онда құю моделінің әртүрлі түрі, сонымен қатар құюжол жүйесі болады.

а ТЖ1.5. сурет Қорамажәшіктерді қадамен (а), қада мен сынамен (б) және бұрандамамен (в) жалғау:

Қосылма үлгісі құю қорамасында сұйық металға арналған қосымша сыйымдылықты жасауға арналған үлгі, ол сұйық металмен ширау жарғағының құймасында емес, қосылмада түзілуін қамтамасыз ететін қату кезінде құйма қоректенеді.

Құюжол

Құмды құю қорамасы мен сырықты дайындау үшін қорамалық және піспекті қоспалар қолданылады.

Қорамалық және сырықты қоспалар

Қорамалық қоспа көп компонентті болып табылады. Қорамалық қоспаның құрамына кіреді: пайдаланылған қоспа — 94...96%, жаңа материалдар (топырақ, балшық) — 3.5 %, күйдірмейтін қоспалар (тасты көмірдің шаңы) — 0,5 %. Қорамалық және піспекті қоспаның маңызды қасиеттері ретінде беріктікті, созылымдылықты, икемділікті, газөткізгіштігін, қызуға төзімділігін, қағымдылықты және төзімділікті айтуға болады.

Беріктік

Созымдылық

Икемділік

Газөткізгіштік

Қызуға төзімділік

Қағымдылық

Төзімділік

Құю піспегін дайындау үшін тез кебетін сырықты қоспалар қолданылады. Сырықтардың кебу температурасы 200°С. Сырықты қоспалардың құрамына кварцті топырақ — 92 %, қорамалық балшық — 2 %, байланыстыратын материал (синтетикалық және табиғи шайырлар және т.б.) — 6 %. Сырықтардың кебу ТЖоцесін тездету үшін піспекті қоспаның құрамына сұйық шыныны кіргізеді. Қорамалық қоспаның беріктігі мен қаттылығын арттыру үшін оны көліктік қорамалық үлгісімен нығыздайды: сілку немесе баспақтау. Қорамалық қоспаларды тығыздаудан кейін қорамалардан алуды жеңілдету үшін үлгілер вертикал орналасқан беттерде қорамалық еңіске ие болады.

деп атайды. Құймалы қорамалар қолмен не машинада жасалады.

Қол қорамалауы жеке не ұсақ сериялы өндірісте қолданылады. Ең көп таралған тәсіл деп ажырамалы үлгі бойынша жұп қорамажәшіктегі қорамалауды айтамыз (ТЖ1.6. сурет).

Үлгі астындағы тақтаға

(ТЖ1.6, а сурет) үлгінің 2 төменгі бөлігін, 3 қоректендіргіш үлгісі мен 4 төменгі қорамажәшікті орнатады. Үлгі бетін керосин мен мазут қоспасымен дымқылдандырады немесе ұсақ топырақпен опаландырады. Содан кейін 5 елек арқылы қаптамалық қоспаны кішкене қабатпен екшеулейді және 6 қол не пневматикалық таптағышпен нығыздай отырып, қорамалық қоспамен үйеді (ТЖ1.6, б сурет). Қорамалық қоспаның нығыздалуынан кейін оның қалдықтарын 7 сызғышпен алып тастап (ТЖ1.6., б сурет), қораманы 8 инесімен тесіп, желдеткіш каналдар жасайды (ТЖ1.6., г сурет), және 4 төменгі қорамажәшікке   180° айналдырады (ТЖ1.6, а сурет). 4 төменгі қорамажәшікке 9 қадаларды қолданып, 10 жоғарғы қорамажәшікті орнатады (ТЖ1.6, д сурет). Үлгінің 2 төменгі бөлігіне (ТЖ1.6, а сурет) бүртабаны бойынша үлгінің 11 жоғарғы бөлігін орнатады, кейіннен оған 14 қожұстағыштар, 13 тіреуіш пен 12 шықпаларды орналастырады. Үлгіні опаландырады, жалғағыш жазықтықтығына құрғақ топырақ шашады және қорамалау ТЖоцесін қайталайды. Қоспаны нығыздауды аяқтаған соң оның қалдықтарын кесіп тастайды, желдеткіш түйіремелерін жасайды және де шықпалар мен тіреуіштер үлгілерін алып шығады. Қадасы бойынша жоғары көтеріп, үлгінің 11 жоғарғы бөлігін алып тастайды да, үлгі астындағы тақтаға жалғағыш жазықтығын жоғары етіп орнатады (ТЖ1.6, е сурет). Жаққыштың көмегімен қорама бетін үлгі контуры бойынша сулайды.

ТЖ1.6. сурет Жұп қорамажәшіктердегі қол қорамалауы арқылы қорамаларды дайындау реттілігі (а-и):

Үлгінің төменгі бөлігіне 15 көтергіштерін бұрап не қағып, оны қорамалардан алып шығады. Үлгіні алғаннан кейін қорамалар бетін тексереді, оның бұзылған жерлерін арнайы құралмен дұрыстайды. Шикі жасалып жатқан дұрысталған қораманы күміс графитпен опалайды, құрғақ жасалып жатқан қораманы кепкеннен соң бояйды. Жартылай қорамаларды жинаудың алдында сығылған ауамен үрлеп түсіреді. Төменгі жартылай қорамаға 16 сырықты орнатады (ТЖ1.6, з сурет). Оның периметрінде талшықтастан жасалған бау немесе балшықтың жұқа қабаты төселінеді. Бұл металдардың қорамадан шығып кетуін болдырмау үшін қажет. Бақылау қадалары бойынша төменгі жартылай қорамаға жоғарғы жартылай қораманы орнатады және оларды арнайы құрылғылармен, не қапсырмалармен бекітеді немесе қорамаға 17 жүкті орналастырады (ТЖ1.6., и сурет). Осыдан кейін қорама құюға дайын болады.

Бөлшектердің сызбасы Құйманы дайындаудың технологиялық ТЖоцесін құрастыру үшін негіз деп ТЖ1.7, а суретінде келтірілген бөлшек сызбасын айтуға болады. Механикалық өңдеуге ұшырайтын беттің бөлшектері сызбада

Егер барлық беттердің бұдырлығы бірдей болса, онда бұдырлық белгісі сызбаның тек жоғарғы оң бұрышында ғана белгіленеді. Осы сызбада көп болатын беттердің бұдырлығын нұсқау кезінде сызбаның жоғарғы оң бұрышында осы беттің бұдырлық таңбасын және Х/Да2,5(\/^ сияқты жақшадағы \/ шартты таңбасын орналастырады. Бұл сызбада қажетті бұдырлығы белгіленбеген барлық беттер осы бұдырлыққа ие болуы керек дегенді білдіреді. Бөлшектер беттерінің бөлігін жеткізілім жағдайында сақтау қажет болса, онда сызбаның оң жоғарғы бұрышында бұдырлықты белгілеуден бұрын жақшада V^ таңбасын салады, мысалы (V^). Бұл сызбада бұдырлығы белгіленбеген барлық беттер жеткізілім жағдайында сақталуы тиіс дегенді білдіреді.

Жұмысты орындау тәртібі а)        Қорамалауды қолайлығын қамтамасыз ету үшін және қорамадағы құю қалыбын белгілеп, үлгілерді қорамадан алу үшін қорама мен үлгінің жалғағыш жазықтығының (ТЖ1.7., б сурет) қалыбын анықтаңыз. Қорамалар мен үлгілердің жалғағышы «)(» таңбасы мен екі бағыттамамен аяқталатын, жалғағыш жазықтығына перпендикуляр және металды құю кезіндегі қорамадағы құйма қалыбын нұсқайтын тұтас сызықпен белгіленеді. В әрпі (жоғары) мен Н әріпі (төмен) қорамалар жалғағышының бағытын көрсететін бағыттамаларды қояды. Егер үлгінің жалғағыш жазықтығы мен қорамалар сәйкес келсе, онда жалғағыш сызығында ҮҚ әріптері жазылады, ал бұл жазықтықтар сәйкес келмесе, онда ҮЖ мен ҚЖ әріптерін белгілейді. Қорамалардың жалғағыш жазықтығы екі жартылай қораманың қабысу беті және ол қорамадағы құйманың кеңістікті орналасуын анықтайды. Симметриялы бөлшектерде жалғағыш жазықтығы құйма симметриясының өсінен өтеді.

v'tv')

Жалғағыш жазықтығын таңдаудан кескіндеме, құю қорамаларының өлшемі, бағыты, қорамалық еңістің өлшемі, қажетті сырық саны мен оның кескіндемесі, құю жүйесінің орналасуы мен басқа технологиялық сипаттамалары байланысты болады. Құйманың маңызды бөліктерін төменгі жартылай қорамада орналастырған жөн, өйткені қорамаларға металды құю кезінде жоғарғы бөлігіне газ бен қождар жиналады; б)        метал мен сырықтардың апшуын, еңісі мен әдібінің өлшемін белгілеп, құйма нобайын орындаңыз.

Келесі механикалық өңдеу кезінде (ТЖ1.7, а суретте олар сәйкес бұдырлық таңбаларымен белгіленген) метал қабаты алып тасталынатын беттерде 2 механикалық өңдеу әдібі (ТЖ1.7, б сурет) бөлшек контурының шегінен шыққан тұтас жіңішке сызықпен белгіленеді.  Механикалық өңдеу әдібін ГОСТ 26645 — 85* бойынша орнатады. Бөлшектердің барлық өлшемдерін құйманың дайындалатын қорытпасының апшуына тепе-тең ұлғаяды; в)        3 технологиялық кенермесі (ТЖ1.7, б сурет) – құйма кезінде анықтауға келмейтін саңылауларды, ойыстарды және басқа элементтерді тұтас жіңішке сызықпен сызып тастаңыз; г)        сырықпен бір тұтас етіп орындалатын сырықты таңбалары бар 4 сырық контурын тұтас жіңішке сызықпен белгілеңіз де контурында ғана штрихтеңіз. Сызбадағы сырықтар келесі түрде белгіленеді: Сырық 1, Сырық 2. Сырық вертикал орналасқан кезде таңбасы болу керек, ал көлденең орналасқанда сырықтардың таңбасы болмайды. Сырық таңбаларының өлшемі мен сырық пен үлгі таңбалары арасындағы саңылаулары  ГОСТ 26645—85 бойынша орнатады. д)        Құю жүйесін, қосылма мен шықпаны сызбада тұтас жіңішке сызықпен белгілеңіз (ТЖ1.7, б суретінде құю жүйесі көрсетілмеген);

Жұмыстың мақсаты

Ыстық көлемді қалыптама қалып түріне, қолданылатын құралдарға, қалыптағы дайындамалардың орналасуына және басқа да факторларға байланысты әртүрлі түрге ажыратылады. Қолданылатын құралдардың түріне байланысты тоқпақтағы, қосиінді ыстыққалыптау баспақтарындағы, көлденең-соғу машиналарындағы, арнайы машиналардағы және т.б. ыстық көлемді қалыптамалар ажыратылады.

Ыстық көлемдік қалыптама ыстық күйінде созымдылыққа ие болатын әртүрлі материалдардан жасалатын соғылмаларды алуға мүмкіндік береді.

Ыстық көлемдік қалыптамамен соғылмаларды дайындау үшін алғашқы материал ретінде квадраттық және шеңбер көлденең қиюдың сұрыптық ТЖокаты         (3,5 және 7 м ұзындықпен) қызмет етеді. Кейбір жағдайларда түрлі-түсті металдар мен қорытпалардан жасалған баспақталған шыбықша мен түтіктер қолданылады. Шыбықшаларды дайындамадан ажырату үшін қосиінді баспақ-қайшылар, механикалық ара мен газды кескіш, т.б. қолданылады. Ыстық көлемді қалыптаманың кез-келген тәсілі кезінде дайындамаға анықталған қораманы келтіру үшін негізгі құрал деп екі не одан да көп бөліктен тұратын

деп аталатын қуыстар орналасады және олар болашақ соғылманың ізтаңбасы болып саналады. Дайындама пластикалық күйге дейін ысытылады және алшақ қалып жылғасына орналастырылады. Қалып бөліктерін жақындату кезінде дайындама металы аға бастайды, қалып жылғасын толтырып,

Ыстық көлемді қалыптамамен алынған соғылмалардың механикалық өңдеудің кішкене әдібі бар бөлшектердің дайын қорамасы болады. Ыстық көлемді қалыптама 0,5-тен 350 кг дейінгі массалы соғылмаларды алуға арналған жаппай және ірі өндірісте қолданыс тапты, ал арнайы құралдарды қолдану кезінде 1 т массаға дейінгі соғылмаларды алу үшін қолданылады.

Қалыптың түріне байланысты қалыптаманың екі сұлбасын ажыратады: Ашық қалыптағы қалыптамалар соғылма бетінде кенеріктің түзілуімен жүзеге асады (ТЖ2.2. сурет).

Кенерік деп дайындама металының қосымша көлемін атайды, ол қалыптама ТЖоцесінің соңғы фазасында 1 кенерлі бунаққа түседі (ТЖ2.1, а сурет). Кенерлі бунақ жылға периметрі бойынша қалыптың жалғағыш жазықтығында орналасады. Кенерік соғылма массасының орташа 10...20% құрайды және қалыптамадан кейін жойылатын технологиялық шығын болып табылады. Жабық  қалыптағы қалыптамалар жылғаның түзілуінсіз жүзеге асады (ТЖ2.1, б, в сурет). Жабық қалыптағы қалыптама кезінде қойылатын басты шарт – дайындама мен соғылма көлемінің тепе-теңдігі.

ТЖ2.1. сурет Қалыптама сызбасы: а

екі бөліктен тұратын ашық қалыпты қолданумен ; б

в

2, 6

3, 8

Металдың жетіспеушілігі кезінде қалып қуыстарының бұрышы толмайды, ал артық болған кезде соғылма өлшемі биіктік бойынша талап етілетіннен көп болады. Жабық қалыптағы дайындамаларды алу ТЖоцесі дайындаманың қиығы жоғары дәлдікке ие болу керектігінен қиынға соғады.

Жабық қалыптағы қалыптамалар тегершікті, төлкені, дөңгелектерді дайындау кезінде қолданылады.

Бір жылғалы қалыпта қарапайым қорамалар соғылмасын қалыптайды, ал көп жылғалы қалыпта әртүрлі жылғадағы ретті қораманың көмегімен күрделі қорамалар соғылмасын қалыптайды. Қалыптың жылға саны соғылма формасына байланысты: соғылманың күрделі болған сайын, оның жылғасы да көп болады.

ТЖ2.2. сурет Соғылма бетінде жылға түзілуінің сұлбасы:

Заготовка – дайындама, поковка – соғылма;

ТЖ2.3. сурет Көп жылғалы қалып (а) пен күрделі қорамалар соғылмасының (б) қалыптама ТЖоцесіндегі дайындамалар қорамасын өзгерту реті (1-5):

Бір жылғада қорамалардың өзгеруі қалыптаманың ауысуы деп аталады. Әр ауысудан кейін дайындама қорамасы өзгереді және дайын соғылма формасына жақындайды.

Қалыптағы дайындаманың орналасуына байланысты ажыратылады:

Жалпағынан қалыптау кезінде (ТЖ2.3 сурет) дайындама өсі қалып қапталына перпендикуляр орналасады, бұл қалыптаушыға дайындаманы жылғадан жылғаға ауыстыруға және қалыптау кезінде қысқышпен ұстағышынан ұстауға мүмкіндік береді. Қапталға шөктіріп қалыптау кезінде (ТЖ2.1 сурет) дайындама өсі деформацияланған материал қозғалысының бағытына параллель болады. Ыстық көлемді қалыптау тәсілімен қалыптанған соғылма сызбасын құрастырудың негізі деп бөлшек сызбасын айтуға болады (2 Қосымша қараңыз). Бөлшектер сызбасында механикалық өңдеуге ұшырайтын беттер белгіленеді.

Жұмыстың орындалу реті а)        қорамаларды, бөлшек массасы мен темір ұста цехінде бар құралды ескере отырып, қалыптау құралын таңдаңыз (бөлшек қорамалары машина түрін таңдауға әсер етеді); б)        қорытпаның химиялық құрамына байланысты ақпараттық кестелерден қалыптаудың температуралық аралығын таңдап алыңыз. Қыздырғыш құрылғы металды анықталған температураға дейін қыздыруды, қажет өнімділікті, ең аз құнға ие болуды және ең төмен қабыршақтың пайда болуын қамтамасыз етуі керек; в)        Қалыптау ауысулары, қалыптағы жылға сандары мен кескіндемелері анықталатын соғылма сызбасын құрастырыңыз.

(ТЖ2.4 сурет) — механикалық өңдеу ТЖоцесіндегі кесу құралымен кесіліп алынатын металдың беткі қабаты. Әдіптер тек бөлшек сызбасында келтірілген және механикалық өңдеуге ұшырайтын беттер үшін ғана тағайындалады. Әдіп өлшемі бөлшек массасына, дайындама материалына, т.б. байланысты болады. Әдіпті тағайындаған соң соғылманың шартты өлшемдерін анықтап алған жөн.

Шақтама

ТЖ2.4. сурет Негізгі өлшем, әдіп, шақтама мен кернемесі бар бөлшектерге арналған соғылма сызбасы:

ml<

Кернеме

Әдіп Кернеме

1        ь

г

\ Түсіру

ТЖ2.6. сурет Ашық қалыпта қалыптауда (б), бір жалғағыш жазықтығы бар жабық қалыптағы (в) және екі жалғағыш жазықтағы жабық қалыпта (г) алынатын соғылма сызбаларының бөлшектеріне (а) арналған мысалдар: d

r, R

ТЖ2.7. сурет Тоқпақтағы қалыптауда (б), ҚЫҚБ да қаплыптауда (б) және КСМде қалыптауда (г) алынатын соғылма сызбаларының бөлшектеріне (а) арналған мысалдар; Бұл қабықша кенерікті кесу кезінде жойылады, сондықтан соғылма сызбасында оның төменгі және жоғары жазықтарының іздері ғана көрсетіледі;

г)        соғылма сызбасын жасаңыз:

б

г суретінде ТЖ2.6, а суретінде сызбасы келтірілген бөлшек үшін бір не екі жалғағыш жазықтығы бар ашық не жабық қалыпта алынатын соғылма сызбаларының мысалдары көрсетілген.

б-г суретінде ТЖ2.7, а суретінде сызбасы келтірілген бөлшектер үшін тоқпақта, ҚЫҚБ да, КСМ дегі қалыптаумен алынатын соғылма сызбаларының мысалы келтірілген; д)        әрқайсысы қалыптың сәйкес жылғасында орындалатын соғылмаға анықталған қораманы келтіруге арналған қалыптау ауысуларын орнатыңыз;

№ 3 Тәжірибелік жұмыс ЖОНУ КЕЗІНДЕ КЕСІЛЕТІН ҚАБАТТЫҢ ПАРАМЕТРЛЕРІ МЕН КЕСУ ТӘРТІБІНІҢ ЭЛЕМЕНТІН АНЫҚТАУ

Жұмыстың мақсаты

v

кесу жылдамдығын, п айналдырықтың айналу жиілігін, t

кесу тереңдігі мен негізгі (машинаның) Т м

процесін жүзеге асыру үшін жонғыш білдектің жұмыс мүшелері екі қозғалысты айтуы керек: кесудің басты қозғалысы мен беріс қозғалысы.

r

кесудің басты қозғалысы

процесінде ең көп жылдамдықпен болатын дайындаманың не кесу құралының түзі сызықты ілгерілемелі не айналмалы қозғалысы.

Кесудің басты қозғалысының жылдамдығы

Кесу жылдамдығы, м/с, мына формула бойынша анықталады nDn

п

Түрпілеп өңдеу (тегістеу) кезінде кесу жылдамдығы, м/с мына формула бойынша анықталады:

ЗЖщ.к n

m .

п

беріс қозғалысы

Түрпілеп өңдеу (тегістеу) кезінде беріс жылдамдығы, м/мин мына формула бойынша анықталады: nD 3ar n

n

Егер v кесу жылдамдығы белгілі болса, онда дайындаманың айналу жиілігін анықтауға болады:

nD

Дайындаманы жону өңдеуі кезінде (ТЖ3.1, а сурет) кесу жиегінің А және В нүктелеріндегі кесу жылдамдығы айнымалы шама болады. Дайындаманы бойлай жону кезінде кесу жылдамдығы тұрақты (егер дайындаманың диаметрі барлық ұзындығына бойлай бірдей болса). В нүктесіндегі кесудің максималды жылдамдығы. Кескіш шеткі аймақтан дайындаманың орталығына қарай орын ауыстыратын кезде дайындаманың шет жағын кесудегі айналымның тұрақты жиілігіндегі кесу жылдамдығы құбылмалы және шеткі аймақта үлкен мәнге ие, ал орталықта ол нөлге тең  (ТЖ3.1, б сурет). Кесу жылдамдығы дайындаманы кесу кезінде де құбылмалы. Есептеулерде кесудің максималды жылдамдығы саналады.

Беріс қозғалысының жылдамдығы

S берісі

Жону өңдеуі кезінде кескіш дайындаманың өсіне параллель орын ауыстыратын S

мм/айн, – бұл кескіштің дайындаманың бір айналым уақытында өңделген бетке қатысты орын ауыстыруы. Құралдың кесу жиегі І қалыбынан ІІ қалыпқа орын ауыстырады (ТЖ3.1, а сурет).

минуттық беріс,  мм/мин, – бұл құралдың бір минут ішіндегі салыстырмалы орын ауыстыруы.

Sc, мен S

берістері арасында келесі байланыс бар:

о n .

Кесу жылдамдығының, берістің, берістің қозғалыс жылдамдығының және кесу тереңдігінің мәнінің жиынтығы

мм, – бұл өңделген бетке перпендикуляр бағытта өлшенген құралдың бір өтпе уақытында дайындаманың бетінен кесіліп алынатын қабаттың өлшемі (ТЖ3.1, а сурет). D - d t =        ,

Бұл жерде

d

мм, – бұл дайындаманың бір айналымы уақытында басты кесу жиегіне перпендикуляр бағытта өлшенген кесу бетінің екі реттік қалыбы арасындағы қашықтық.

у = 0 кезінде кесілетін қабаттың қалыңдығы тікбұрышты

үшбұрышынан мына формула бойынша анықталады: a

о

үшбұрышынан мына формула бойынша анықталады: t

sіn ф' бұл жерде t

о

берістің тұрақты мәні кезінде және ф жоспарындағы басты бұрыштың артуымен t

кесу тереңдігінде а кесілетін қабаттың қалыңдығы артады, ал b

мм

а

b

о

t

Еркін емес кезу кезінде өңделген бетте өлшемдері жоспардағы басты және көмекші бұрыштардан, кескіш төбесіндегі дөңгелену радиусына, беріске тәуелді болатын тарақшалары пайда болады.

Кесілетін қабаттың нақты қию аумағы f

, мм

, мына формула бойынша анықталады:fo = f f

бұл жерде f r

м

Машиналық уақыт қолданылатын жабдық пен құралдардың түріне, технологиялық ТЖоцесстің сипатына, шикізаттың, жартылай дайындалған өнім немесе дайындаманың ерекшелігіне, механикаландыру деңгейіне не еңбекті автоматтандыруға байланысты болады. Машиналық уақыттың нормасын есептеу жабдықтың қажетті сапа, бұйымды өңдеудің құны төмен және жоғары өнімділікке ие болатын оңтайлы жұмыс тәртібін анықтау арқылы жүзеге асады. Мысалы, метал кескіш білдектерде жұмыс істеу кезінде машиналық уақыттың нормасы кесудің негізделген тәртібінен анықталады (кесу тереңдігі, беріс, кесу жылдамдығы, өтпе саны). Машиналық уақытты қысқартуға өңдеудің шапшаң тәсілдерін енгізу мен құралдар мен жоғары өнімді жабдықтарды қолдану арқылы жетуге болады.

ТЖ3.2. сурет  Беріс қозғалысының бағытында кескіштің бойлық жону кезінде (а) өтетін жол элементтері және кірекесу сұлбасы (б): ТЖ3.3. сурет. Беріс қозғалысының бағытындағы білдікше (а) мен түтікті (б)  көлденең жону кезінде өтетін жолдың элементтері: Бір өтпе кезіндегі бойлай жону кезінде машиналық уақыт, мин, мына формула бойынша анықталады:

nS a '

бұл жерде

n

о

у

Құралдың кірекесуі ТЖ3.2, б суретінде көрсетілген тікбұрышты үшбұрыштан мына формула бойынша анықталады:

т

у

Бұл жерде

D ~ d

L = l + y

y

Бұл жерде

d

Білдікшені өске параллель кесу жиегі бар қиғыш кескішпен кесу кезінде (ТЖ3.4, а сурет):

y +

= –+ y + (2

3) .

Өске параллель кесу жиегі бар қиғыш кескішпен (ТЖ3.4, в сурет) түтікті кесу кезінде:

Ал оны көлбеу кесу жиекті кескішпен кесу кезінде l

= —2–+ y + (2

3) .

ТЖ3.4. сурет Қиғыш кескіштің білдікшені (а, б) және түтікті (в) жону кезінде өтетін жол элементтері

Дайындаманы бірнеше өтпе уақытында (олардың бәрі бір айналу жиілігінде және бірдей берісте орындалып жатыр деген шарт болғанда ғана) өңдеу кезінде машиналық уақыт

і

Өтпе саны әр өтпенің t

кесу тереңдігі мен h

h

t

Соңғы ауысудағы t кесу тереңдігі төмендеу керек. Еңбек өнімділігін арттырудың маңызды факторы – машиналық уақытты қысқарту. Т м

машиналық уақытын өндеу ұзындығын азайту (L құралының орын ауыстыруы) мен h

құралының орын ауыстыруы 1 өңделген беттің ұзындығына, 1 кірекесуге және Д кесу құралының шығуына байланысты. Екі кескішті бір уақытты қолданумен болатын көпқұралды өңдеу кезінде құралдардың орын ауыстыруы екі есеге төмендейді. h өңдеу әдібі қаншалықты аз болса, яғни қорама мен дайындама өлшемдері қорамаға қаншалықты жақын болса, демек соншалықты өңдеуге уақыт азырақ жұмсалады, ТЖоцесстің өнімділігі жоғары болады және өзіндік құны аз болады.

=150 мм диаметрлі дайындаманы  айналдырықтың n = 630 айн/мин айналу жиілігінде қыру кезіндегі кесудің басты қозғалысының жылдамдығын анықтаңыз.

Шешімі. Дайындаманы жону кезіндегі кесудің басты қозғалысының жылдамдығы

nDn

есеп Жону білдегіндегі

диаметрлі дайындаманы айналдырықтың n айналу жиілігінде қыру кезіндегі кесудің басты қозғалысының жылдамдығын анықтаңыз.

Есепке берілетін мәліметтер нұсқасы ТЖ3.1 кестесінде келтірілген.

басты кесу жылдамдығымен жону кезіндегі білдек айналдырығының айналу жиілігін анықтау. Шешімі. Дайындаманы жону кезіндегі жону білдегі айналдырығының айналу жиілігі

1 000у 1000•205 n =

=        = 870 kD

диаметрлі дайындаманы айналдырықтың v басты кесу жылдамдығымен жону кезіндегі білдек айналдырығының айналу жиілігін анықтау.

= 220 мм диаметрлі дайындаманы екі өтпеде қыру кезіндегі t

кесу тереңдігін анықтаңыз, егер де алдын-ала қыру кезінде дайындама D

= 212 мм дейін қырылса, ал соңғы қыру кезінде d

Жонғыш білдікте

диаметрлі дайындаманы екі өтпеде қыру кезіндегі t

кесу тереңдігін анықтаңыз, егер де алдын-ала қыру кезінде дайындама D

дейін қырылса, ал соңғы қыру кезінде d

D, мм

о

= 0,3 мм/айн айналым берісінде бір өтпеде және айналдырықтың n = 250 айн/мин айналу жиілігінде орындалып жатқаны белгілі болса, сыртқы диаметрі

= 35 мм білдікшені кесу кезіндегі машиналық (негізгі) Т м

nS a ' Білдікшені өске параллель кесу жиегі бар қиғыш кескішпен кесу кезінде құралдың орын ауыстыруы:

y +

Бұл жерде кірекесу y = 0, өйткені өске параллель кесу жиегі бар қиғыш кескіш қолданылады, ал Д құралының асқынөтуі 2 мм тең деп қабылданады.

Онда

+ y

+ 0 + 2 –19,5 мм.

250 • 0,3

о

айналым берісінде бір өтпеде және айналдырықтың n

білдікшені кесу кезіндегі машиналық(негізгі) Т м

мм/айн

0,5

0,3

0,57

о

= 0,12 мм/айн айналым берісінде бір өтпеде және айналдырықтың n

= 65 мм сыртқы диаметрлі түтікті кесу кезіндегі Т м

машиналық уақытты анықтау. Түтіктің ішкі диаметрі d

nS a ' Өске параллель кесу жиегі бар қиғыш кескішпен түтікті кесу кезінде құралдың орын ауыстыруы:

_D - d L —        + y + A.

Бұл жерде кірекесу y = 0, өйткені өске параллель кесу жиегі бар қиғыш кескіш қолданылады, ал Д құралының асқынөтуі 2 мм тең деп қабылданады.

Онда

+ 0 + 2 –12 мм;

м

0,32 мин. м

315 • 0,12

о

айналым берісінде бір өтпеде және айналдырықтың n

сыртқы диаметрлі түтікті кесу кезіндегі Т м

a ,

мм/айн

0,12

0,17

0,15

0,13

0,12

0,15

t –

4 мм кесу тереңдігімен

о

= 0,12 мм/айн айналым берісінде және v – 158 м/мин кесу жылдамдығында орындалатыны, кескіш жоспардағы ф = 45° басты бұрышына ие болатыны белгілі болса,

80 мм диаметрлі және l – 400 мм ұзындықты білік мойынының өтпеге бойлай жонуы кезіндегі машиналық уақытты  Т м

Lі nS o '

l –

ctg ф – 4ctg45° – 4-1 – 4, ал кескіштің асқынөтуі 2 мм тең деп қабылданады. Онда

Жұмыс қадамдарының саны кезінде і =

1 машиналық уақыт Lі

406 • 1 nS n

t

мм кесу тереңдігімен

о

айналым берісінде және v кесу жылдамдығында орындалатыны, кескіш жоспардағы ф = 45° басты бұрышына ие болатыны белгілі болса,

диаметрлі және l ұзындықты білік мойынының өтпеге бойлай жонуы кезіндегі машиналық уақытты  Т м

анықтау.

n = 1 250 айн/мин айналу жиілігі мен айналдырықтың бір айналымына  Sc, = 0,25 мм/айн кескіштің берісімен дайындаманы жону кезіндегі беріс қозғалысының v