Бүгін және «Шаруа күні» деген мейрам еді. Жақсы өсірілген шаруа өніміне өкімет бүгін бәйге бермек. Әркім-ақ өз шаруасының бір-бір нұсқасын алып келіп, көрмеге қойған. Көрген комиссиялар барлығын жазып- сызып, үлгілі шаруаның алдыңғы бәйгесі мен мақтау қағазын Бадыраққа тағы әкеліп берді.

Жұрт жалпағынан құттықтап жатыр.

Бұларға Бадырақ пен Жеңсік ақ шатырдың астында тұрып, бас иіп ризашылығын білдіреді. Дәл осы кезде Бадырақтың көңілі тасқындап кетіп жан-жағына қарады. Айналаның бәрі де қалалы қазақ шаруасы. Жұрттың бәрінің өзің ажарлы, киім киісі салтанатты. Біреуден біреудің дәулет артықшылығы жоқ секілді. Баяғы «бай, жалшы» дейтін қазақ ұғымы мұнда жоқ. Бәйгеден келген екі аттың үстіндегі екі пионер немересі жұртқа көсемдік қылып тұр. Қуанышқа кенелген Жеңсігі қасында, автомобилі астында. Осыны көріп Бадырақтың көңілі тау суындай тасып кетті. Жүрегі ойнақтап тайдай тулады. Өткен бұлдыр күннің азабынан жүректің түкпіріне бұғып қатқан шер-мұңы босанып, бусанып, тас балқып, мұз жібіткендей болды. Өмірдегі бейнет теперішінде темірленген денелерде сіңірлер сықырлап жұмсарып, кедейлікте кепкен жүйкенің жүйесі босады. Тасқындаған жүректің әлегімен алапты шарасынан алған екі ескі көз жаутаң қағып, кірпіктен қуаныш әсерімен жылым жас жерге төгіліп-төгіліп кетті. Бұл жас біріншіден — өмірдегі денеде қалған жан жарасының ертедегі езгіндігінің шайындысы еді. Екіншіден — жаңа дәуірдегі дәулетке тасыған жүректің тамшысымен көпірген көңілдің көбігі еді.

Автор

Өмір таңы балалық қой. Оны еске алсам, өскен жерім ойыма түседі. Боз дала, құла құм. Оларды қақ айыра аққан иіp өзен. Өзен өлкесі түлкі жүн құла қамыс. Тал, жыңғыл. Жиде. Қыры — теріскен, қара жусан. Ойы — ши, ұсақ құрақ. Құмы — сағыр, селеу, қылша. Қырда — құм ішінде, өлкеде — өзен бойында шоқ-шоқ қыстау, шошайта үйген қамыс. Сарғайған мая. Mінe, менің өскен жерім. Бұл — Жоңғар (Жүңге) Алатауынан аққан, Балқашқа құятын Ақсу өзенінің бойы. Әзіргі атақпен 4-ауыл, Ақсу болысы, Талдықорған үйезі, Жетісу губерниясы. Ел жөнінен: Орта жүз найман, матай, аталық, қайнар деген рудан. Әкем — 9 ата. Жансүгір... әкем. Көзі тірі. Жылы — жылан. Биыл 71- де. Жарым көшпелі, жұқана шаруа. Қолында бір шаруа баласы бар. Өмір жүзіндегі сүйенгені сол. Намазды «дұрыс оқырлық» мұсылманшасы бар. Ескі пікірлі адам. Менің жылымды «жылқы» дейді. Онысы 1894 жыл болады. Жазға салым туыппын. Ел ішінде туған ай, күніңді, сағатыңды қайдан табарсың! Анамды аз білем, 4 жасымда жетім қалдым. Шүу дегенде әліп-биден әкем өзі оқытты. Иманшарт, Әптиектің жік-сүресінде сүйретіп жүріп, Құранға түсірді. Менен басқа бала оқытқан кісі емес. Тек қыстың ұзын түндерінде білтелі шамның жарығында бір шыбықты ала отырып, мені тізеге алушы еді. Оқудан мақсат — «бұ дүние үшін қолында қой-серкешіктің қаты болса, о дүние үшін аузында иманы болып, бес мезгіл намазы болса» — сол еді. Орыс оқуының не екенін, неге керектігін түсінетін жан мен өскен маңайда болған емес. Ел ішінде сауда — көтерме капитал орыс, ноғай, сарт саудагерлері арқылы тарады. Қала қазаққа несие беретін. Жаз жиып алатын. Олардың жидашылары, несиешілері — қазақ болатын. Кейін осындай жидашы, несиеші қазақтардан өздері сауда жүргізіп, байып кеткендері болды. Ондайдың бірі — Матайдағы атақты Маман, Тұрысбек тұқымы. Бұлар саудаға айналысыпты. Елдің қойына, тай-тайыншасына, тіпті «қызыл қозыға» ақша науа алады. Әр аулының әр адамының оборотқа айналдырған сомасы молайды. Қала-қаладан дүкендер ашты. Қырға қыдырма шығарды. Жердің тәуірін иеленіп, көк төбелі үйлер салды. Дуан ұлықтарын, ояз тілмашын қолына алып, бірі болыс, бірі би, бірі «жұрт ақсақалы» болып, ел ішінің билеу тәртібінің тізгінін қолына ұстады. Бұлар әрі далаша — бай: аузы дуалы, аталы, жуан ауыл. Ас-сулы малды ауыл. Қара бауыр, қоңсы, құл-құтан, қойшы-қолаңшысы көп болады. Жаз жайлау шығады. Салқынбел, Сарытауға, Мұзбалаққа, Ақтастыға ақ жұмыртқадай ордаларын жайып тастайды. Әрі қалаша — саудагер, байбатша. Қала байлары не қылса, соны қылады. Бұлар капиталмен қазақ ортасына өзгеріс кіргізгені сияқты, тәрбие, салт-сана жөнінен де өзгеріс кіргізді. Мешіт салды. Имам ұстады. Мектеп ашты. Бала оқыттырды. Бұхара, «Шәріптен» оқып шыққан Қасен молда деген шала қазақ молда «Сүттіген» деген жердегі Тұрысбек аулында имам екен. Мені осы Қасенге әкем әкеп бергені, жаңылмасам, 1910 жылдың мөлшері. 15 —16-ның бірінде шығармын. Мұнда бір ай жарымдай-ақ оқыдым. Тұрған орным келіспей, ауырып, ауылға кеттім. Оқығаны құран — «Шәротсала» деген арабтың намаз жайын үйрететін бір кішкене кітапшігі еді. Бұлар кейін татардың жәдитін ұстап, онан кейін қазақтың мұғалімдерін ұстап, жаңа мектеп салып, төңірекке недәуір білім-оқу таратуға ошақ болды. Матайдан шыққан бірқатар оқыған жігіттер осылардың мектебінен шықты. Бірақ мен оқи алғаным жоқ. 1912 жылғы күзде «Қыли мектебіндегі» ноғай мұғалімге оқуға кірдім. Оның сабағы — құран, оқу, жазу, есеп — осылар еді. Оқуға оқытатыны «Рәһбір бибан ғиқайе» деген татарша кітаптар еді. «Жәдидті» төрт жарым ай оқыдым да, оқи алмай кеттім. Онан кейін әкем аяғымды шырмады. «Бас қусыру» үлкен мақсат болды. Бір үйдің шаруа жүзіндегі сүйенген азаматы болдым. Егін, пішен, арық-тоған, жаз жұртпен бірге тіршілік ету, аз малды қыстан аман алып шығу мойнымда болды. Оқу талабы біржола сөнді. Еске келмеді. Келгенмен де көзсіз көбелектей соқырдың барар жері, басар тауы болмады. Сөзге үйірлеу, құйма құлақтау едім. Қонақ айтқан әңгіме, балалар айтқан жұмбақ, кемпірлердің ескі күндерін ескеріп айтқандары, қыз-жігіт айтысқан қара өлеңдер, ұрыс-соғыс хабарлары менің ең ұнатып тыңдаған нәрселерім. Хат білген соң өлең кітап оқығыш болдым. «Қыз Жібек», хиссаларды қызығып оқушы ем. Мен оқығанда тыңдамайтын жан болмайтын. Кейін аймағымыздың, ауыл бозбаласының өлеңшісі болдым. Жарып топ бастап, таңдап әріптес алып айтысып, «құтырған» күндер өтті. Тойды таңға тарқатпай ауыл әлеуметін ауызға қаратқан түндер кетті... Қайным аз шаруамыздың қорасын құртты. Баталы малынан асырып ала берді. Ала берді. Қызын бермей, созалаңға салды. Біз шаруа жүзінде мұқтаждыққа қалдық. Оның үстіне жұт, ығын-шығын ерімізді мойнымызға кетірді. «Келін аларлық» не жұрт жөнінен жәрдем болмады, не мал жөнінен дәрмен қалмады. Осыдан әкемнің маған деген көзқарасы өзгерді. Маған «қатын әперем» деп мұндай күйге ұшырады. Олай болса, мен «қырсық» болып тидім. Әкем маған алакөз болды. Ұра беретін болды. Мен панасыз, тентіреген аусар болдым. Талай үй іші алалығына ұшырадық (семейная трагедия). Мен адастым... Басымды тауға да, тасқа да соқтым. Бірде қайныма, бірде ауылға — екі ортаның кезегені болдым. Қайным мені «мүсіркеп», күшік күйеу қылмақ та болды. Тек «отау тұрғызып беремізбен» пішенді шаптырып, жылқыны бақтыра бергісі келді. Оған да тұрақтамадым. Өмір жүзінде мұқтаждықта қалдым. Қолда көк тиын жоқ. Жаяу. Не киім, не тамақ жоқ. Тіршілік әр нәрсеге ұрындырды. Кейбіреудің баласын оқыттым. Менің бұл күйім - 1913 —1918 жылдар арасы. Менің көзсіз көбелектей адасқан кезім осы жылдар болды...

* * * Кез келген ұнаған сөздерді көшіріп ала беретінмін. Бір күні қолыма сәтен ораған cap қағазға бидай сиямен, қауырсын қаламмен жазған бір өлең түсті. Өлең былай деп басталады:

Ұнап кетті. Көшіріп алдым. Бірақ кімнің өлеңі екенін білгенім жоқ. Онда Абайыңның атын да есітпегемін. Бұл — 1914 жылдар. Жаңылмасам, бұдан бір жыл кейін шығар, ел ішінде иесіз қаңғырған «Қазақ» газеті деген газеттің бір нөмірі қолыма түсті. Онда «Қазақтың бас ақыны» деген Абай туралы мақала бар еді. Абай дегенді алғаш естігенім сол. Кітабын қолыма түсіруге құштарландым. Газетті Семейдегі Көпбай Байысұлының дүкенінде сатылады депті. Онысы бір қияметқайым төрінде. Мұнан бір жыл соң қомдаған түйем бар, астық іздеп бара жатып, Ақсу қаласында Қыли мектебінде бірге оқыған Қарабайұлы Сот деген жолдасымның үйіне бір қондым. Ол сөз арасында Абайдың кітабының біреуде барын айтты. Бір теңге (сом) тапсаң мен алып беремін, — деді. Әкемнің астыққа берген ақшасынан 70 тиын жырмалап, бір қабын отыз тиынға сатып, сұраған теңгесін беріп, Абайды тауып бер деп жалындым. Ол сол қаладағы біреуден тауып алып келді. Бұл Абайдың алғашқы баспасы еді. Қуана-қуана ат үстінде, жол бойы оқып келем. Бұл 1916 жылдың күзі еді. Жігіттер алынып, кетіп қалған. Абай артық әсер етті. Ойым ояна бастады. Қайта-кайта тоймай оқи беретін болдым. Өзімде біртүрлі сергектік, сілкініс, жүрегімде жаңалық сездім. Жазуға талабым оянды. Келсе де, келмесе де шұқылап, өмірді өлең қыла бастадым. Бірақ сарыны жылау, өмірден наразылық, торығу, өзіңді өзгеден бөлек адам санау сияқты бірдемелер жазылып қалып жүрді. Тақырыпқа да, түрге де Абай торында қалдым. Сол қыста бірталай ұсақ өлеңдер жаздым. Оның атын «Балдырған» қойдым. Тіпті Абайдың орыстан аударған мысалдарын да өлең қылып, әуреленіп, мәселен, «Бұлбұл мен есек» деген өлеңімнің бір кесегі әлі есімде:

Кешікпей соғыс басталып кетті. Ауылымыз майданның астында болды. Ел таланды. Үрікті. Шошыды. Ақтың шығыны елді тақыр жерге отырғызды. Сол кездерде ақ пен қызылдың неге соғысатынын да түсінген емеспін. 1919 жылдың қысында ел қатты жүдеді. Ашықты. Сол кездерде ауылда ауыр болды. Жүдеушілік, жоқшылық қысып, жаным жаман жаншылды. 1916 —1917 жылдан кейін еш нәрсе жаза алған жоқпын. 1920 жылдың жазға салымында атаман Анненков жеңіліп, қашты. Кеңес өкіметі орнады. Мен оқуға талпындым. Алматыдағы қысқа мезгілді оқытушылар дайындайтын қазақ-қырғыз курсына келіп кірдім. Бұл уақытта Түркістанның оқу комиссариаты тарапынан ел әдебиетін жинауға айрықша бір комиссия келген. Осы комиссияға жоғарғы жазған «Балдырған» атты кітабымды ұсындым. Комиссия кітабымды алып, мені әдебиет жинауға қызметке алды. Мен жаздай ел ішінен комиссияға әдебиет жинау қызметінде болып, күзге комиссиямен біргеТәшкен келдім. Тәшкенде алғаш қазақ институты ұйымдастырылған жылы екен. Оның жанындағы 2 жылдық оқытушылар дайындайтын курсқа түстім. Қазақ ана тілін, орысша таңбаны сонда оқыдым. Қалалы жерде, қайнаған оқулы-ордалы жерде өмірімде болғаным сол. Театрды көргенім сол. Кейін өзіміз ойнадық. Жанақ ақын болып айтыстым. Бірақ жазумен айналыса алғаным жоқ. Аз күннен соң оқи жүріп, «Ақ жол» газетіне корректор болып кірдім. Мұратбайұлы Ғанидың ұйымдастыруымен «Жас алаш» газетін шығардық. «Жалпы жас» деген өлеңім сол газеттің бірінші бетінде басылды...

Жаз шығысымен оқымай және кеттім...

Елге жұттан сақтануға шөп дайындататын агитаторы болып Жетісуға, тура өз ауылыма кеттім. Институт мұғалімі болып шықты деген қағазды ала кеттім. Бұл — 1921 жыл. Жаз. Елге келдім. Жетісуда жарлы-жалшы ұйымдастырыла бастаған. Кедейлерге байлардан сауын-көлік алынып үлестірілді. Осы жұмысқа араласып кеттім. Әдебиет оқып, жазу деген жайына қалды. Бірақ анда-санда Алматыда шығатын «Кедей еркі» деген газетке тілшілік қылдым. Ұмытпасам, онда бір-екі өлеңім басылды. Сол жылдың күзінде «Белтоған» мектебінде мұғалім болдым. Қыста Аманшаны алдым. Жазда Жәмиладан айрылдым. Алматы кете алмай ауру болдым. Ауылда «посевком» сықылды қызмет атқардым. Қыска қарсы Алматыға келдім. Талабым оқуға кіру еді. Бірақ таныс жолдастар қызметке кіргізіп жіберді. Жетісу облысының «Қосшы» комитетін «культпроссоветінде» инструктор болдым. 1923 жылдың басынан «Тілші» газетінің бір жазушысы болдым. Менің қалам қызметіне айналысқаным — осы 1923 жылдан. «Тілшіден» мақала, оқшау өлең жаза бастадым. «Жетісу әйелі» деген бір жорнал шықты. Онда бір өлең, бір әңгімем басылды. Сол «Тілшіде» күні бүгінге шейін жазып тұрам. Тәшкендегі «Жас қазақ», «Сана», «Шаншар» жорналдарына материалдар жібере бастадым. Бұлардың басылғандары да, басылмағандары да болды. Әлеумет қызметіне араласып кеткендігім, Жетісудың облыстық атком мүшесі, ағарту бастығы, институт басқарушы, газет шығарушы... білім аздығы, надандығым басымдығы діңкеме тие берді. Оқуды қатты аңсай бердім. Аяғында 1925 жылы күзде тілегім бойынша Жетісудың партия ұйымы оқуға жіберді. Мәскеуге келіп осы күнгі оқып жүрген Мемлекет Жорналистер институтына түстім. Тәшкенде алты ай оқыдым. ГИЖ-де оқығалы 3-жыл. Барлық тізе бүгіп оқығанымды санағанда 38 ай оқыған болам. Әлеумет қызметіне 1921 жылдан араластым. Мұғалімдік, оқу инструкторы, ауылдық, губерниялық атком мүшелігі, съезд, конференцияларға өкілдік, «Қосшы» ұйымының білім жөнінен нұсқаушысы, газет тілшісі, газет басқармасында хатшы, әдеби қызметкер, шығарушы сияқтылар — менің соңғы оқуға кіргенше атқарған қызметтерім.

XІX ғасырдың ортасына таман (1830-1840 жылдар арасы) қазақ ыдырап, орысқа бағына бастады. 1730 жылдар қазақтың табалдырығын орыс алғаш аттауы деп саналады. Өйткені Кіші жүздің Әбілхайыр деген ханы орыс патшасына елші жіберіп, «орысқа қараймыз» деген ұсынысы қабыл алынып, қағаз (грамота) алған еді. Жетісуға орыстың ірге теуіп орнауы 1840-1860 жылдар арасында болды. Бұл ана Кіші жүздің алғашқы орысқа қарауынан жүз жылдай кейін. Жетісуды орыс алардың алдында осы күнгі Садыр, Матай жүрген жер (Лепсі, Талдықорған уезі) түгелімен Ұлы жүздің қолында еді. Лепсі, Алтынарық, Ақсу, Мақаншы бойларында Шапырашты, Сарыүйсін деген елдер қоныстап, Матай — Ұлы жүздің жаңағы руларымен өрістес еді. Күркілдектің (Аягөз) құйғанынан осы күнгі қонысына шейін, Қаратал, Көксу бойында Жалайыр жүруші еді. Осы күнгі Іле көпірден өрге қарай Құлжаға шейін беті ашық — өзеннің екі жағын өрістеп Ұлы жүздің Албан-Суаны жатушы еді. Талас суының кеудесінен төмен қарай, Шудың бойы, Қордайдың аяғын баса Дулат қоныстанушы еді. Талас пен Сырдың арасы түгел Ташкенте, Шу мен Іленің арасы — Қоқан хандығына, Күркілдек пен өрге тарта — Іле арасы Жоңғардың қолынан Қытайға өткен еді. Қырғыздар осы күнгі қонысында жүруші еді. Бұлардың басты рулары: Бұғы — Ыстықкөл маңын, Жаға — Нарын өзенін қоныстап жүрді. Сарбағыш — Қырғыз Алатауында және Шоң Кемін мен Кіші Кемін деген өзендер бойын қоныстады. Солты — Қырғыз Алатауын Пішпектен батысқа қарай Атаға шейін және Талас басын мекендеді. Саяқ — Нарын өзенінің орта бойы мен Тоғыз тарауда жүрді. Ширек — Ақсай мен Атбасшыдан, Бессіз бен Тоғыз тарауға шейін жайлап, Памирдің саласына шейін барушы еді. Қырғыздың мұнысын пайдаланып, Қоқан хандығы қырғызды өзіне бағындырып та алған. Орыс қырғызды алардың алдында Қоқан хандығы қырғыз жеріне тегіс өріс жайған еді. Шудың даласына, Пішпек, Тоқпақ, Бештөбе қорғандарын тұрғызған. Алатаудың өрелгісінде, Ыстықкөлдің құбыла бетінде, Жұмғал даласында, Атбасшыда, Нарын бойында және Күртік пен Тоғыз тарауда қорған салынған. Бұл қорғандарға шерік қойылған. Шеріктің лау-сойысы елден болды. Бірақ бұл қорғандағы аз шеріктің әмірі қорғаннан алыс руларға жүрген. Қырғыз-қазақ Қоқанға бағынып алым берсе де ішкі ісіне жұрт өзі ие болып, жеке манаптарға билетіп тұрған. Анда-санда Қоқанға бір жау шыға қалып, қоқалақ болса, қырғыз-қазақтың Қоқан хандығына қараған рулары Қоқан жауының сойылын соққан. Қоқан өкіметінің саясаты да екі рудың арасына от жағып, жауластыру болған. Шудың бойына буынын бекітіп, орнығып алған Қоқан хандығы ақырындап Арқаға қарай аттап, Іленің сол жағында мекендеп жүрген Ұлы жүздің Дулат, Шапырашты, Сарыүйсін, Албан деген руларына ауыз сала бастаған. Елден зекет алып қинады. Бұл туралы найман Жанкісі деген кісінің Қоқан ханына айтқаны бар. (автор осы жерде Жанкісінің өлеңін келтіруді ойластырып, арнайы белгі қойған екен, бірақ оны қолжазбадан таба алмадық. Жанкісінің бұл өлеңі 1989 жылы шыққан «Бес ғасыр жырлайды» кітабының 1-томында, 177—178-беттерінде бар. — Ә.Ә.). Осы кезде Ақсай мен Қаскелең суының түйіскен жеріне «Шапырашты Тойшыбек» қорғанын орнатты. Қоқан қазаққа да киіп-жарып өкімет бола алған жоқ. Елі алым төлесе де, ішкі жұмысында өзі қожа еді. Қоқанның қолынан келгені — елдің арасына жік салып, ру барымтасын қоздырып, түбі тоздырып алам ба деген ойы еді. Сондықтан Қоқан хандығы Іленің сол жағын қоныстаған Ұлы жүзді Іленің оң жағындағы Орта жүзбен ұстастырды. Арасына от салды. Кеше аттаныс, жортулар болды. Жетісу тарихында көрнекті орын алған «Үрістем қырғыны» осы Қоқан саясатының жемісі еді. Өйткені Іленің суағарынан солтүстікке қарай жатқан ел Қытайға қарайтын ел деп есептелетін еді. Бұрын Жоңғарға қарап жүрген қазақтар Жоңғарды Қытай алғанда... Қытайдікі боп шықты. Бірақ бұл елдің Қытайға қарауы деген тек аты еді: қазақтың жеке сұлтандары, рубасылары, белгілі адамдары ғана анда-санда шеттегі Қытай өкіметімен қатынас жасап, хатмер қылып беретін; «уандық», «көндік» дәрежесін алып келіп үйде жата беретін. Көпшілік Қытайды «өкіметіміз» деп те білмейтін. «Орта жүзді түгелімен бердім» деп хан, қожа, төре «уаң» болған. Қытайдан бұған грамота берілген. Сондықтан Қанқожа баласы Сыбанқұл Қытайды өбек қылып, өле-өлгенше ұрыспен он бес жылдай арпалысып өлді. Қазақты және басқаны жаулап алуға орыс үкіметінің аса жерік болатыны Ресейде тұтасып туып келе жатқан сауда капиталының буы еді, Оның тасқыны орысты орасан жауынгерлікке итермеледі. Бұл қарсаңда Ресейдің үкіметі жікшілдіктен сауда капиталының қолтоқпағы болуға айналған еді. Мұндай тасқынның бетіндегі көлденең — қазақ еді. Қазақ ол кезде руға бөлінген, ақсақалға жүгінген, мал баққан көшпелі ел еді. Көшпелі қазақтың шаруа түрі Ресейден келген сауда айырбасына, тауар алыс-берісіне табан тіресе алмай, әлсіреген кезі еді. Қазақ ішінде бектің бір түрі де бар еді. Хандар, төре, сұлтандар, ақсүйектік, қарабауырлық, төлеңгіт дейтін сойлар — сол бектік құрылыстың бұтақтары еді. Бірақ бұларды жалпақ қазақтың күшті қоғам түрі деуге болмайды. Қалың ел, көпшілік көбінесе аламан, ақсақалшыл дәуірде еді. Ескі билер, ақсақалдар, батырлар, рубасылары еді. Ру мен бектер ашық, жабық аянбай тартысты. Ру құрылысын жаныштап, жарыққа шығатын бектік дәуірі қазақта қанша танылғанмен дәуірлей алмады. Өйткені оған қазақтың көшпелі түрі, өрісті мал шаруашылығы, ру құрылысының күштілігі мойын ұсынбады. Сондықтан қазақ ішіндегі әлсіз бектік құрылысы өзін көтеру үшін орыс өкіметіне қол артты. Ханы, төресі, сұлтаны орыстан шен-шекпен алып, қазаққа орыс күшімен үкім етпек болды. Қазақ даласына тамыр жаю үшін орыстың сауда капиталы саяны қазақ ішіндегі бектерден тапты. Аға сұлтан, төре, сұлтандар ауылдарына орыс саудагері малын сақтап, қойға салған. Ащының науасындай құйылды. Орыстың саудасын қазақ даласына кіргізуге мұрындық болды. Орысқа «бағынамын» деп уәде бергендер қалай да қара қазақты орыс үкіметіне қаратуға, орыс саудасын таратуға үндеді.Елдің орысқа шабатын шабуылдарына іріткі болуға, орыстың түскен қалаларына көмекші күзетші болуға қайрат қылды. Сауда керуендеріне жәрдем беріп, оларды қазақ даласынан аман-есен өткізіп, Қытаймен, Орта Азиямен тұтасуына көмегін көп көрсетті. Кешегі Абылайдан кейін қазаққа белгілі, көпті бауырлап билеген хан болған жоқ. Қазақтың тұтас өзін билеген дәуірінің аяғы Абылай деуге болады. Одан кейінгі бектік талабы бытыраңқы болды. Әр төре, әp хан қазақтан өзіне бөлек үйір салып, жеке бек болмақ ниетінде болды. Әр жерде «алдияр» молайды. Осылар шынжыр балақ, шұбар төс, «төре сүйек», «ақсүйек» болды. Өзге қара бұқара — «қара» болды. Төреге қара — «қарашы» болды. Хан, төре төңірегінде «төлеңгіт», «қарабауыр» деген коғамның құл түрі болды. «Ақсүйектер» аяғында орысқа сүйенді. Орыс үкіметі қазақ ішінен «тиянақты» төре-сұлтаннан тапты. Сұлтандар елді өз үйіріне — болыс, орысқа бағындырды. Төрелер рубасыларын, ақсақалдарды, билерді, батырларды қолжаулық қып ұстады. Жетісудағы Ұлы жүз, Орта жүзді орысқа бағындырған және өздері елге «сұлтан» болған төрелер:

Сібірге ірге теуіп, Омбыны, Семейді сауданың кенті қылған орыс капиталы енді Қытайдың Шәуешегі, Құлжасымен сауда қылуды өте керек етті. Ел арасының да ынтасы бұрынғы Ташкен, Қоқан жағынан келетін сарт қыдырмашысынан алатын без, мата, көпебай, манат, қаламы, тымпайы, батсайы, мірсарынышы, шайы, шәркез, шыт, аттың өртігі, мойын қабы, тон, міндер сықылды бұлдардан — орыс қолы тауарға ауа бастады. Ел ішіне орыс тауарының тарауын ел әдейі тіледі. Бірақ орыстың тауарын, нәрсесін жақсы көрсе де орыстың билеуін жақтырмаушы еді. Сондықтан орыс саудагерін аулында сақтап, оларды тапаудан қорғайтын «орысшыл» әркім-ақ табылды. Ақсүйектің бірқатары қазақты орыс үкіметімен үлесіп басқару үшін орысқа қатынас жасай бастады. Мұның ең алдыңғысы Кіші жүзден Әбілхайыр болды. Бұл 1730 жылы Уфаның әскербасысына (воеводына) өтініш қылды: «Жан- жағым жау, билеп тұрған жерім мені қожа қылып, Ресейге бағынуын сұрады». Бұл ұсыныс қабыл алынды. 1732 жылы Әбілхайыр қоластына қараған елімен орыстың боданы болып ант ішті. 1740 жылда Орта жүз бен Кіші жүзді Әбілмәмбет пен Абылай бастап орысқа қарады. Осы ретпен-ақ әр жердегі орысқа үйір болған адамдар өзіне қараған елменен орысқа қарадық дей берді. Қазақ хандарының бәрі орысқа берген уадасында тапжылмай тұрып қалды деуге болмайды. Ел атынан орысқа «қарадық» деп уада бергеннің барлығы да өзінің «ұлық» болуынан дәмелі еді. Орыс үкіметі мұны істеді де. Шен тағып, шекпен берді де, пәлен елдің ұлығы пәленше деп ресми түрде бекітті де. Бірақ кейбір төрелерді ел ұнатпады. Төрелерді тек орыс үкіметі берген даражасы қанағаттандырмады. Сондықтан олардың бірсыпыралары арыз беріп, орысқа бағындық деп ант ішіп алып, орысқа шапқан жұртқа бірге араласып та кеткендері болды. Сауда керуендерін талады. Елдің жартысын алажаңқы қылып алған орыс үкіметі кейіннен мұндайларды ұстауға әскер де шығарды. Ол уақытта Орта жүз рулары Сібірден Жетісуға қарай қоныстанушы еді. Кіші жүзге қарағанда Орта жүз тынышырақ болды. Бірақ бұлардың хандары Әбілмәмбет, Абылай «орысқа қарадық» деп уада қылғаннан соң, кешікпей-ақ Тарбағатай, Жоңғар тауының өлкесін билеп тұрған қалмаққа бағынып, оның артынан Бежинге барып, Қытайға қарады. Сөйтіп Орта жүз екі жаққа да енжар болды. Қытай Жетісу өлкесін өз жерім деп санаса да, тамырлы өкімет орната алмады. Елдің ішкі басқарылуы өз қолдарында болды. Сібір жақтағы қазақтардың арасында бассыздық күннен-күнге күшейді. Абылайдың Уәли деген баласын ел хан деп танымай (Уәлиді орыс үкіметі хан деп бекіткен еді), ырың-жырың болды. Орыс үкіметі мұнымен пайдаланып, ел билеу жөнін өзгертуге керек болды. Бұрынғы хандық лауазымын жойып, оның орнына 1822 жылы Сібір қазақтарын басқаратын жаңа закүн («Временные правила по управлению сибирскими киргизами») шығарды. Бұл закүн бойынша Сібірдегі қазақ даласы «батыс», «шығыс» деген екі бөлімге бөлінді. Ел билеу ретінің ең төменгісі «ауыл» болды. 10 — 12 ауылдан «болыс» болды, 15 — 20 болыстан «округ» жасалды. Ауылды старшын биледі. Ол үш жылға сайланатын еді. Болыстарды «сұлтан» басқарды. Округтарды басқаруға ортасынан «аға сұлтан» сайланды. Әрбір округте «Округ жарлығы» (Окружной приказ) деген мекеме болды. Мұнда бастық аға сұлтан болды. Орыс шенеунігінен екеу, қазақтың жуандарынан екеу кеңеске кіруші еді. Екі орыс шенеунігін облыс бастығы беріп, белгілеуімен болып, екі қазақты ел сайлап беруші еді. Бұл қарсанында сот екі бөлек болды. Кісі өлтіру, орысқа қарсылық, патша өміріне мойын ұсынбау, талау, барымталар орыс сотында тергелді де, қалған қылмыстар — қолақылар, жесір, ұрлық дауларын елдің әдетімен «билер» тексерді. Әр округте ішкі тәртіп сақтау үшін қазақ-орыстар қойылды. Бұл қазақ-орыстар тұрған жеріне үй салып, орнығып қалуға міндетті болды. (Мұнымен қатар сауда капиталының жүріп отырғаны жоғарыда айтылды.) Мұндай қазақ-орыс үй салған жерлерден там-тұмдап базар ашылып, елдің ірі бас орны бола бастады. Жаңа закүн шыққан соң, бес жылға шейін қазақ алымнан құтқарылып, 1827 жылы алым төлейтін болды. Бұл алым — түйеден басқа малдан жүзден бірі алынды. Мал үш жылда бір саналушы еді. Көкшетау округы мен Қарқаралы округы ашылды. Бұдан соң округ жасау бірнеше жылға шейін тоқтатылды. Тоқтатылуына мынандай жағдайдан бөгет болды. 1818 жылы Қаратал мен Іленің ортасында көшіп жүретін Жалайыр төресі Сөк Абылайханов Қоқан хандығының қол астынан шығуға талпынып, Қытайдан көмек ала алмай, орысқа 55 мың жанмен қарадым деп ант ішеді, қағаз береді. Қоқаннан қорғануға Ресейден көмек сұрайды. Сөктің ұсынысын орыс патшасы қуаныш-құрметпен қарсы алады. Бір жағы Қытай, бір жағы Қоқанның қолтығында жатқан жалпақ елдің ортасының ойылып, орысқа қараймын дегені орасан олжа болады. Сөкке 8-кластың шенін сыйлайды. Сөктің қасындағы рудың бастықтарына да әртүрлі награда береді. Қаратал бойынан қазына ақшасына үй, мешіт салуға жарлық болды. Сөкке әскер жәрдемін беруге жарлық болды*. Бірақ бұл жарлықтар қазақ даласына жаңа закүн шығумен қарбалас болып, іске аспай, біраз созылады. 7 жыл өткен соң, 1825 жылы Қаратал бойына орыс отряды жіберіліп, үй салынады. Орыстың Қараталға келуі Қытай өкіметін үлкен тынышсыздандырды. Қытай орысқа қарсы наразылық көрсете бастады. Оған орыс өкіметі Қаратал бойын Қытай жері емес деп жауап қайырғанмен, Сібір казак-орыстарына Жетісудан қазақ араларына үй салудан тоқтай тұруға және Қаратал бойындағы отрядты кейін шақырып алуға жоғарғы өкімет үкім қылады. Бірақ әскері, саудасы ақырындап Жетісуға аяқ баса бастайды. Күркілдек (Аягөз) суының бойында мекендеп жүрген Орта жүздің Жошыұлы Сарт деген төресі күнбатыс Сібірдің генерал-губернаторынан сыртқы округ жасап, Аягөз маңайынан округтік жарлық (окружной приказ) ашуға тілек қылды. Бұл Сарт бұрын Қытайдың «гөңі» еді. Бұл «уаң» Қанқожа баласы Сыбанқұлмен кезбас болып, екеуі екі дай болды. Сарттың округ аш деп ұсынған Аягөз қаласының орны Ресейдің Сібірден Қытайдың Құлжасы мен Шәуешек қаласына жүргізілетін екі үлкен сауда жолының дәл түйіскен жерінде еді. Сондықтан бұл жерден округ ашу орысқа ең керекті жұмыс болды. Сарттың ұсынысы қабыл болып, 1831 жылы Аягөз округы жасалып, Аягөздің округтік жарлық мекемесі ашылды. Сарт өзі аға сұлтан болып сайланды. Бұған Қытай бұзып-жарып қимыл қылған жоқ. Жалғыз-ақ қағаз жіберіп, Сарттың тауансыздығын сөкті де қойды. Аягөздің округтік приказ жасалуы орыстың Жетісу табалдырығын алғашқы аттағаны болды. Аягөзге орыс әскері келген соң Сыбанқұл өзіне қараған елмен Тарбағатай тауын Қытайға қарай аса қонып алып орысқа, орысқа қараған Сарт еліне тоқтаусыз шабуыл жасап тұрды. Құлжа, Шәуешек жолындағы орыстың сауда керуендерін талап, сауда жолын кесті. Сыбанқұл Шәуешек қолтығындағы Байжігітке ірге таяп алып, орысқа қарап тұрған Мұрын Сыбандарды тынышсыздандырды. Бұл елдің араларында иелер барымта, ұлы жасақты, ауыр қолды қанды соғыс, талай қырғын болды. Шатақ бірталай жылға созылды. Сыбанқұл қозғалысы себебінен Аягөзден Жетісу ішіне қарай орыс бір дәуір жылға шейін ілгері баса алмай қалды. Сыбанқұл Байжігіт ішіндегі төрелерді көзге ілмей, өзі билеп-төстей бастады. Әкесі Қанқожаның Қытай өкіметінен алған жарлық хаты қолында еді. Соны күш қылып, Сыбанқұл Қызайды да алмақ болды. Сыбанқұл жорығы Қызаймен Еміл өзенінің бойында кездесіп, Сыбанқұл қолы жеңіліп қайтты. Сыбанқұлдың осындай қылықтарын Қытайға қараған қазақтар Шәуешек амбұсына (қытай ұлығы) шақты. Амбұның шақыртқанына Сыбанқұл бармай қойды. 1Сөйтіп Сыбанқұлдың соңына қытай да, орыс та түсті. Сыбанқұлдың өрісі тарылып, Тарбағатай маңайында қалды. Орыс үкіметі 1839 жылы Сыбанқұлды іздетіп, әскер шығарды. Орыс астыртын Сыбанқұлдың ашынасы бір саудагер сарт арқылы Сыбанқұлды алдап, қолға түсіріп алды*. Сыбанқұлдың ауылын шауып, мал-мүлкін қазынаға алады. Қатын-баласымен Семей арқылы Томск губерниясына жер аударады. Сол айдау жолында 1841 жылы Сыбанқұл өледі. Сыбанқұлдың колға түсуі елірген елдің жығасын түсіреді. Орыс үстемдігін көтереді. Қытайға қарай сырғып көшкен ел өз қоныстарына қайта қонады. Сыбанқұл бастап жүрген рулар орысқа қарауға ұсыныс қыла бастайды. Орыс «ауыл», «болыс» жасауға кіріседі. Қаракерей, Садыр тып-тыныш орысқа қарайды. Бұлардың ішінен болыстар жасалып, сұлтандар тұрады. Бұл «болыстарды» ұйымдастырып шыққан отрядтың бастығы Медведьев пен Аягөздегі округтік жарлықтың заседателі Крайкин деген шенеунік еді. Бұл кезде Орта жүздің Матайдан басқа рулары орысқа әбден қол қойып, бағынып, орныққан кезі еді. Орысқа қараған (қарағанның бұқарасы да) елдің көңілі: «Аузы түкті кәуір алған соң малында билік, басында ерік болмайды» деген түсінікпен шошымалдана бастады. Ішкі ойы орысқа сенбеді. Бүгін солдат алмаса да, түбінде солдат алады деді. Сол замандағы өлең деп үлкен кісілер мынаны айтады:

Орыс келіп Садырды қаратып жатқан кезде Лeпcі мен Қаратал арасын мекендеп жүрген Матай деген ел орысқа қарамас үшін Ілеге қарай үркеді. Бұлардың ішінде Қоқан қолының жүздей адамы болады. Медведьев бастаған орыс әскері бұларды Қаратал мен Көксудың арасында қуып жетеді. Қазаққа орыс кісі салса да ел көнбей, орысқа қазақ соқтығады. Қоқанның туы қолында, казак-орысқа Ташкен адамдарының бастығы қазақты бастап қарсы шықты. Әскер мылтық пен зеңбірек атады. Қазақ бытырап қашады. Өзге қазақ жапырыла қашқанда бір қазақ орнында тұрып қалған екен, соның басын зеңбіректің оғы жұлып әкетіпті. Әлгі қолды бастаған Ташкен адамы жаралы болады. Ел ішінде осы күнге шейін ауыздан қалмай айтылып жүретін:

Матай осы үріккен бетімен осы күнгі Матай тауы атанған жердің маңайында болыпты да, бірақ Матай өздері кезбас болып екі бөлініп, бірін Құлшан Тастанбек бастап, бірін Қыдыралы Тәнеке бастап, екеуі екі жаққа тартады. 2Бұлар Іленің бергі жағына барған соң, алпыс қара ат тарту-таралғымен Қалқабай мен Тастанбек Қоқанға барып мәлімденеді. Қанша жан, қанша үй үркіп келгендігін білдіреді. Қоқан хамы бұларға қойнын ашып қабыл алып, екеуіне сый береді. Қалқабайға қодастың құйрығынан жасалған ту сыйлайды. Сол көшіп келген жерлерінде мекендеп, өзге рулармен тату тұрыңдар дейді. Бірақ елдім ұсақ ұрлығы үзілмепті. Ұсақ ұрлық өршіп ру барымтасына шабады. Бұрыннан Қоқанға қол артқан Ұлы жүз рулары мына Матайды ауып келгенсіп, бата торыпты. Барымта, ұрыс болып, екі жақтан кісі өлімі болады. Ұлы жүз адамдары Матайды жамандап Қоқанға шағады. Қоқан хандығы Матайдың адамдарын Қоқанға шақырады. Үстінен шағым жүріп қалған Матай Қоқанға баруға қорқады. Ол уақытта Қаракерей, Садыр орысқа қарап тыншып қалады. Сондықтан Матай ептеп кейін қонысына қайтуға ойланады. Матайдың осы қобалжуын біліп, Қоқан хандығы Матайдың жақсы ат, атаның қыздарын олжаланып қалуға атақты қанішері Үрістемге ерік береді. Үрістем Үйсінге Матайды орысқа қарай көшкен ел деп, талап, малын олжалануға, айалын ат көтіне салуға шабынға шақырады. Осы күнгі Іленің солтүстік бойында ақсақалдар аңыз қылып отыратын «Үйсін-Найман шабысы» болады. Бұл қырғын — қазақтың тарихи дәуірінде болған қырғын. Қазақтың өз алдына тұтас жұрт болған ұйтқысы бұзылып, жартысы орысқа, жартысы Қоқанға қарап, ала жылан, аш бақа болған күніндегі көп әрекеттің бірі. Екі нардың сүйкенгеніндегі шыбынның шығыны еді. Әрине, шыбынның шығын болмағына екі нарды бір-біріне соқтықтырған шаруашылық, тіршілік тіректі мықты себепкерлер болды. Оның ең бастысы-ақ орыс пен Орта Азияның саудашыл капиталының тоқайласқаны еді. Оның тоқайласқан жері Жетісудай қазақ-қырғыздың қонысы болды. Басында орыстан сырғып Қоқан қолтығына кіруге қонысынан ауған Матай шабылып, шашылып, Қаратал бойын, осы күнгі Балықты, Тегерезді мекендейді. Бұл 1838 жыл. Бұл уақытта Қаракерей, Садыр орысқа әбден қарап, тыншығып қалған болатын. 1839 жылы маусымның 20-сында Матай төрелерінен (сұлтан) Иса Сайтұлы, Жәңгір Шақайұлы заседатель Крапикинге келіп, Матайдың орысқа бағынатынын ұсыныс қылады. Матайды Аягөз округіне қосып «болыс» жасаудың керектігін, Матайдың өз қонысына қайта қонуына рұқсат қылуын тіленеді. Со жылы күзгі қазан айында Матай орысқа қарап, осы күнгі қонысына қайта қонды. Садырдан бөлек «болыс», «ауыл» жасалып, Аягөз округіне қосылады. 1843 жылда Аягөз округінен алым (жасақ) алына бастады. Аягөз округі жасалудың артынан іле-шала Ақмола, Баянауыл және басқа округтер жасалып, ол төңіректің қазақтары тыныштықпен жаңа тәртіпке мойынсұнды. Орыс өкіметі енді ілгері Жетісу ішіне қарай аяқ баспай, сол қараған елдің арасында өкімет тамырын жайып, тәртіптеумен біраз жылға шейін тоқталып тұрды. Орыстың Жетісу ішіне қарай соңғы аяқ басуы — Кенесарының Жетісуға келуі болды. Бұл 1846 жылда. Бұған шейін Кенесары Орынбор, күнбатыс Сібір аймағында орысқа қарсы көтеріліс жасап жүргелі 10 шақты жылға тартып қалған. Кенесары барлық қазақ руларының басын қосып, жеке мемлекет жасауға талпынды. Қазақ пен Хиуаны қоспақ болды. 1839 жылғы граф Перовский бастаған орыстың Хиуаға аттанған жорығының жолы болмай, қазақ даласында орыстың қадірі түсуіне үлкен себеп болды. Кенесары осыдан пайдаланып, қазақты орысқа жалпағынан қайта көтерілінуіне талап қылады. Кенесары көбінесе соңына Орта жүзді ертті. Ол қазақтың не орысқа, не сартқа, не қытайға қарауына разы емес еді. Ташкенмен де жау еді. Үлкен ағасынын орайына Ташкеннің 40 адамын өлтіртті. Кенесары аралаған Орта жүз қазағы Кенесары сөзіне ұйыды. Орыспен өштесе бастады. Әр жерде орыспен қағысулар үзілместен болып тұрды. Сондықтан орыс өкіметіне Кенесарымен белсеніп айналысуға, қалай қылса да оның үстемдігінен қазақты аршып алуға қатты қам қылуға керек болды. Қазақ даласында әскер күшейтілді. Ақмоладан 300 шақырым оңтүстіктен Ақтау қорғаны салынып, арасына бекеттер орнатылды. Кенесарыға қарсы казак-орыс атты әскері шықты. Кенесары орыспен талай соғысып, кейін Ертіс бойынан тайсап, Торғай өзенінің, Орынбор даласының маңайына барды. Мұнда Кенесарыға Кіші жүздің көп елі көмек көрсетті. Кенесары осы жонмен кейде Сібірде, кейде Орынбор даласының маңында он жылдай ашық көтеріліс, жорықтар жасап жүрді. Кенесары осы он жылдың ішінде орысты орасан беймазалады. Оның жорығы аса ептілік, айлалылық, өткірлік жағынан орысты састырды. Бұған қарсы Орынбордан да, Ақтау қорғаны арқылы Омбыдан да әскер жіберілді. Бірақ Кенесары бүгін бұл жерде болса, ертең күтпеген жерден бұрқ етіп шабуыл жасайтын еді. Қазақ арасында Кенесары даңқы жер жарды. Ел оны «жан жеңбес», «қамал бұзар» деді. Сөйтіп өкімет бұған мықты шара қолданып, шындап алыспаса, Кенесары қазақ даласында, Қоқан, Қытай, Хиуа мемлекеттерінің арасында орыстың отарлық бетін быж-тыж қылатын болды. Сондықтан орыс өкіметі Кенесарымен табандап алысуға қам қылды. Шепті күшейтті. 1845 жылдың ішінде осы күнгі Ырғыз, Торғай қалалары салынды. 1846 жылы Кенесарыға кезігуге күшті бөлек әскер шықты. Мұның бірі Орынбор даласына шығып, бірі Ертіс бойына жорыққа жүрді. Бірақ бұл осы маңайдағы елдің ішінен орысты жақтаушылар шыққан кезі еді. Сондықтан Кенесары осы шыққан орыс әскерін тосып соғыса алмай Шу бойына, Дулат ішіне барды. Ташкенге қарайтын қазақты бауырына алды. Қазақ-қырғыздың басын қосып, орысқа қайта соқтығуға таяныш іздеді. Бірақ бұрыннан барымталы, жауығып жүрген қырғыз қазаққа да, Кенесарыға да жылы ұшырамады. Онда осы күнгі Жалайыр мекендеп жүрген жер Іле мен Қаратал арасы еді. Аягөз округының күнбатыс жағы Жалайыр болатын. Мұның бәрін қосып, Сөк төренің орысқа көрсетуімен, бұлар Үйсін болысы болған. Осы күнгі Жетісу қазағы жатқан жердегі Дулат, Шапырашты, Жалайыр, Найман руларымен Кенесары сөздес бола бастады. Қара бұқара Кенесарыға қол артты. 1846 жылы Кенесарының артынан бақылау үшін Аягөзден жасауыл Казашпиннің қоластында бір топ әскер жіберілді. Бұл отряд Лепсі басында осы күнгі Шұбарағаш қаласының орнына лагерь салып жатты. Бұл қарсаңда Кенесары бұған қарамастан елді бауырына алып, ауыр қолмен Ілені қайта өтіп, Аягөзге соқтығуға ойланды. Мұны естіп орыстың шекара бастығы генерал-майор Вишневский деген Үйсін болысына келді. Кенесарыдан Үйсін болысын бұрын алуға қам қылды. Ел арқылы Кенесарыны ұстауға талап етті. 1846 жылдың маусым айында Вишневский Лепсі өзеніне келіп, барлық Үйсін болысының инабатты адамдарын шақырды. Ұлы жүздің Дулат, Албан, Суан, Шапырашты, Жалайыр руларының ақсақалдары, сұлтандары, билері Лепсіде Вишневскийге тоғысты. Аз сөйлесіп, бұлар Ресейге бағындық деп хат-мор қылды. Ант ішті. Кенесарыны ақ патшаның да, қазақтың да жауы деп байлау қылды.

Осы уадамен Ресейдің хұқығы Жетісу аймағында қожалық алды.

Жандарал Вишневскийдің Лепсіге келуінен Кенесары кейін сырғып, Іле бойына барды. Орыс әскері тағы кейін сырғығанынан пайдаланып, Кенесары қайта Көксу келіп, Үйсінді қайта қолға алады. Қара бұқара Кенесарыға тағы толқиды. Бұдан орысқа уада бергендер Кенесарыны кетіруге орыстан әскер сұрап дамыл көрмейді. Орыс Лепсінің отрядын күшейтті. Қару-жарақ жеткіздіртті. Лепсі әскерінің қолбасылығын қашаннан қазақ даласын жаулаған жорықта ысылған Инукальев дегенге тапсырды, Инукальевке осы күнгі Қапал болысының жері Қызыл ағаш суының сағасынан үй салуға ұсыныс болды. Бірақ отряд Қызыл ағаш сағасына күзге шейін қазақ үйлерін тіктіріп аз жатып, осы күнгі Қапал қаласының орнына келді. Отрядқа тапсырылған міндет — Кенесарыға түйісу, қалайда Үйсін ішінен Кенесары үстемдігін тазалау болды. Қапалда Кенесарыға барлық Үйсін болысының сұлтандары қосылды. Бұл уақытта Кенесары мың қолмен Іленің Балқашқа құйған жері Қамауда жатыр еді. Инукальев Кенесарының артына түсіп, әскермен Қаратал, Көксуды өтті. Іленің оң жағымен осы күнгі Кербұлақ басып, орыс әскері Кенесары жатқан Қамауға жүрді. Бұл уақытта қыс болып қалып еді. Орыс әскері Қамаудың қалың қамыс, шұрат-шұратын көрген соң, жер түрінен шошып, кейін қайтты. Кенесары да орыс әскерімен түйіспей, Ілені өтіп, Шуға тартты. Кенесарының қолы да аты арып, тоны тозып, ішінен іріткіге ұшыраған еді. Сондықтан Кенесары қолындағы қолмен орыспен айқаса алмайтын болды. Кенесарының бұл қайтысы орыс әскерімен ең соңғы маңайласқаны еді. Бұл қайтыс Кенесарының орысқа қарсы тұра алмайтын әлсіз екендігін ел көзіне айқындағандай болды. Кенесарының жүдеп-жадап, орысқа батпай қайтуына қазақпен жау, қалса Кенесарының дұшпаны қырғыз қуанды. Кенесарыны қууға орыс өкіметі нұсқауымен Үйсін төресі Әлі, Әділдер қол жиды. Бұған қырғыздар кісі жіберді. Қырғыздардың осы ниетін біліп Инукальев қырғыздың Бұғы, Сарбағыш руларының манаптарына хат жіберіп, хабар қылды. Үйсінге қосылып Кенесарыны ұстауға тілек қылды. Бұл Инукальев әскері қайтып Қапал қыстады. Шу бойына қайтқан Кенесары артына аз ғана Дулатты ертіп алып қырғызбен жауласып кетті. Өйткені орыс айтқанына қол қойған қырғыз қалай қылса да Кенесарыны мұқатуға қам қылды. Қырғыз — қазақ арасы нелер ұлы дүбір соғыс болды. Аяғында 1847 жылы Сарбағыштың манабы Ниязбекұлы Орман бастаған қырғыз бен қазақтың Алатау бауырындағы соғысында (Тоқпақтың төменгі жағы) Кенесары Наурызбаймен қолға түседі. Қазақтың бес мыңдай қолы Карасудың батпағына қамалып қырғын табады. (Бұл туралы айрықша кітап өлең бар.) Кенесарыны барлық қырғыз манаптарының жиылысы өлтірмек болады. Сонда Кенесары сөз алып, орыстың түбінде қазақ, қырғызға жайлы тимейтіндігін, өзінің қашаннан қарсы қылып жүрген қайратының мақсатын айтып келіп, қырғызға Ұлы жүзбен иықтасып орысқа қарсы тұруға ұсыныс қылады. Бірақ қырғыз құлаққа ілмейді. Кенесарының басын сыйлап, қырғыз манаптары өздерінің орысқа сенімді екендігіне көзін жеткізеді. Кенесары қозғалысы орысты орасан күтіндірді. Орынбор мен Сібір жолындағы қорғандар жиі салынды. Әскері күшейтілді. Жетісуға әдейі қоныстанып, ірге тебу үшін орыс көшірілді. Бұл орыс — Сібірдің казак-орысы еді. Бұлардан «казачий войско» (әскер) жасалды. Бұған қазынадан жабдық, жалун берілді. 2 жастан жоғарғы еркегі мылтық пен жалун алушы еді. Казак-орыспен қатар Жетісуға өз еңбегімен күн көрмейтін, өкімет жәрдеміне сүйенген крестьяндар да көп келтірілді. Бұлар ішкі Ресейде шаруашылығынан айрылған, үйсіз, жерсіздер еді. Бұлар қазақтың ең әдемі қонысындағы суды, жайлы жерге өкімет тарапынан әдейі орналастырылды. Жетісудағы Лепсі, Үш арал, Үржар, Сарқан, Тасбекет, Арасан, Қапал, Талдықорған, Қоғалы, Іле, Алматы, Қаскелең, Ұзынағаш сияқты қалалардың адамдары — казак-орыс пен әлгі крестьяндар. Ана крестьяндар орныққан соң мінез де, хұқық та Сібір казак-орысымен етенелесіп кетті. Бұдан басқа Семейден жерге еңбек сіңіретін татарлар келіп, осы күнгі Алматы қаласының қасындағы «Ноғай қаласы» болды. 1846 жылдың желтоқсанының 5-інде бекіген жарлық бойынша Сібір беттеп жер алып келе жатқан әскердің жөні 9 округке бөлінді. 1846 жылы Қапал қорғаны салынды. (Қапал — қазақтың «қопал» дегенінен) Бұл Сібірге қосылды. Қорған келесі жылы әдемі үлкен қала болып, 9 округтың тоғысқан орталығы болды. Одан ары Ұлы жүзді билеу үшін пристав мекемесі ашылды. Бұл мекеменің орны Қапал қаласы болды. Қапал Аягөз арқылы Семеймен тұтасты. Жолда бекеттер жасалды. Әрбір станицадағы казак-орыстар үй басы екі пар ат ұстап, поштаның лауын айдаушы еді. Ұлы жүздің орысқа қарағанын білген Қоқан хандығы 1848 жылы жазғытұрым қоластындағы қыпшақтардан Ілеге үш мың кісі әскер жіберді. Қолбасы Аққұла деген адам еді. Аққұла Іленің сол жағындағы Тойшыбек қорғанына келіп, орысқа қараған Дулаттардан алым сұрады. Ұлы жүз сұлтаны Аспандиярұлы Үрістемді Қоқан қоластына кіруге үндеді. Мұның хабарын Ұлы жүздің приставы майор Врангель естіп, орыс әскерін Ілеге жеткізуге Шұбарағаштан Қоқанға қарсы мықты қорған салдыруға қам істеді. Бұл уақытта Ташкенте Бұхардың шабуылы болып, Аққұла алымын да жинай алмастан қыпшақты алып, асығыс кейін қайтты. Келер жылы (1849 ж.) Іле бойына қайтып келіп, Дулаттардан Қоқанға қарайсың деп алым сұрады. Бірақ Дулаттар «алым бере алмаймыз» дейді. Аққұла Іленің сол жағына қыстап шыққан Дулаттардың жылқысын алып, Тойшыбек қорғанына апарды. Аққұла қорғанда жатып елді Қоқанға қаратуға үндеді. Сұлтандарға хат жазып, орыс қоластынан шығуын өтінді. Бұл хат Ұлы жүз приставының қолына тиіп, ол 1850 жылы жазға салым Гутковский бастаған отряд жіберді. Отрядтың 50-і жаяу солдат, 175-і атты казак-орыс болып, екі зеңбірегі бар еді. Бұларға қашаннан Қоқан ұясы — Тойшыбек қорғанын талқандау табыс қылынды. Гутковский Іледен өтіп, Тойшыбек қорғанына жақындады. Қорғанның төрт жағы 40 саржадан болып... Қоқан әскері бар еді. Түнде орысқа қараған Дулаттардың өздері айнып, орыс әскерін қамайды. Орыс қорғанды ала алмай, атыса-атыса қашып, Іледен кейін өтеді. Бұл жағдай Қоқан мерейін қазақ арасында недәуір көтерді. Қыпшақ пен қырғыз бірігіп орысқа қараған Дулатты шабады екен, Қапал қорғанын алады екен деген лақап елге таралып кетеді. Сондықтан Қоқан мен орысқа жөндеп сілкісуге тиіс болды. 1851 жылдың көкегінде Қапалға генерал-адъютант Анненков келді. Келді де Іле бойына отряд аттандырды. Отрядтың бастығы подполковник Карбышев болды. Бұған Тойшыбек қорғанын талқандау, Дулат ішінен айнып, Гутковскийге соқтыққан қазақтарды жазалау, Іленің оң даласында орыс үстемдігін күшейту тапсырылды. Карбышевтің отряды Қапалдан 26-мамырда шықты. Бұған қазақ басшы Сөктің баласы Жошы мен Әбілейіс (Әбілпейіз) Әлі баласы төрелер (сұлтандар) болды. Бұл отряд Талғар суының Ілеге құйған жерінен өткелі жатқанында Албан төресі Хакімбек баласы Нұралы мен Суаннан Ибақ баласы Адамсарт дегендер қолымен қосылды. Маусымның 7-сінде Карбышев Тойшыбек қорғанына келді. Қорғанда жанды қарға жоқ еді. Мына әскерден Қоқан кісілері қаймығып, Пішпек қорғанына қайтып кеткен. Келесі күні Тойшыбек қорғанын орыс әскері жермен-жексен қылды да, Іледен қайта өтіп, орыс әскері Іле бойында тамызға шейін жатып, кейін Қапалға қайтты. Бұл қарсаңда Қытай мен Орыс өкіметі келісім жасады. Бұл 1851 жылы, 15-шілде. Шекара белгіленді. Сауда жолы ашылды. Саудаға айрықша шарт жасалынды. Сауда жолы Шәуешекке Тарбағатай ауданында, Құлжаға Іле бойында ресми түрде сауда қатынасы болатын болды. Құлжа мен Шәуешек қаласына екі жақтан консул қойылды. Бұл уақытта Қоқанның қолынан келгені қоластындағы қазақ, қырғыз бен орысқа қараған қазақты жауластыру болды. Ел арасы жаугершілік болды. Осындайдан теперіш көрген Ниязбек баласы Орман манап (Кенесарыны өлтіретін) Ұлы жүз приставына орысқа қараймын деп жәрдем сұрады. Бұл — 1853 жыл. Орман ұсынысы қабыл алынды. Бұл енді қырғыздың орыс босағасына алғашқы бас сұққаны. 1853 жылы шілде айында Қапалда Ұлы жүз приставы майор Перемышельский қоластында Іледен өте жорық жасауға әскер аттандырылды. Бұған Іледен өткен соң орысқа қарағанына Орманнан ант алу, өрдегі Бұғы қырғыздардың беделді манабы Баймұрат баласы Борамбаймен қатынас жасау, қазақтардың көші-қон ыңғайын бақылап отыратын, Қытаймен қатынасын, жолын байқап отыратын, Қырғыздың Қашқармен қалай қатынасатынын, Қапалмен қатынас жасауға қолайлы болатын, бекет салатын орындарды шолып көру және Іленің дәйімі өтіп тұратын өткелін белгілеу тапсырылды. Перемышельскийдің отряды Қапалдан шілденің 2-сінде шықты да, Түрген суының Ілеге құйған жеріндегі «Өгіз өткелге» шілденің 15-інде келді.Отряд арбасы, азық-түлігі, жаяу-жалпысы, зеңбіректерімен өте алмай, үш күн жатты. Топограф Сопев деген адам қасына40 кісі алып Ілені төмен қуалап өткел қарады. Бұл Талғардың Ілеге құйған жеріне келіп, осы күнгі Іле көпірі салынған жерді дәйімі өткелге белгіледі. Үй салды. Ал Перемышельский қалған отрядпен Ілені өрлеп барып, Есіктің Ілеге құйған жерінен өтіп, ол Есіктің бойына қыстады. Талғар, Алматы суларының сағасына қарауыл салды. Алматы, Талғардың сағаларынан Дулат қонысы болғандықтан, сулы, шөпті және ағаштың қалыңдығы үй салуға жеңілдік беретіндіктен, ұдайы қорған қала салуға ұйғарылды. Үй салынды. Осы күнгі Алматы қаласының орнына Перемышельскийге Албан, Дулаттың сұлтандары, адамдары келді. Бұлардан орыс Қапалдан азық-түлік, қару-жарақ тартуға түйе сұрады. Ел түйе бермеді. Сондықтан елден түйе алуға Гилахирин деген жүзбасы бастатқан бір көп отряд шықты. Бұл отряд Күрті суын өтіп барып қолына түскен қазақтың түйесін қырып-жойып айдап, Есіктіге барды. Осыдан соң-ақ ел жығасы түсіп, орысқа өктем жаны жаншылып қалды. Орыс не алам десе қазақ бас тартпай бере бастады. Есіктіні қыстаған Перемышельский қыстай Албан мен қалмақ, қырғыз-қалмақ арасындағы, Албан-Дулат арасындағы барымта, құнды бітіріп, «тыныштаумен» шықты. Жаз шыға бұл отряд Есіктіден Алматы суының сағасына келіп үй салып, орныға бастады. 1854 жылы қазақ даласының оңтүстік-шығыс жағында ел билеу тәртібі өзгерді. Семей облысы жасалып, Сырт Аягөз бен Қапал округы бұған кірді. Аягөз бен Қапал станицалары округтық қала даражасына көтерілді. Бұдан 2 жыл соң Іленің оңтүстік жағында Ұлы жүзді билейтін Алатау округы жасалды. Ыстықкөл аймағын қырғыздың екі үлкен руы мекендеп жүруші еді. Мұның бірі — Бұғы, манабы Баймұратұлы Борамбай. Бұғы Қытай қоластында саналатын. Енді бірі — көлдің батыс жағында жүретін Сарбағыш руы. Манабы — Ниязбекұлы Орман. Бұл ру — Қоқан қоластында саналатын. Полковник Перемышельскийге тапсырылған жұмыс орындалмады. Орысқа қарауға Орманға ант ішкізу жұмысы жүзеге аспады. Бұл уақытта Қоқан да қарап жатпай Пішпек, Тоқпақтың қорғанындағы отрядты әскермен күшейтті. Орман манаптың басын қайырып алды. Сондықтан орысты жайқап Іле даласында көшіп жүретін Сарбағыш руы кайта көшіп, өз қонысы Шуға барды. 1855 жылы жаз Қоқан қолының Алматы үстіне аттанған қарауылына Орман басшы болады. Сарбағыш пен Бұғының арасында ежелден ру жаулығы болатын. Қоқанның қолтықтауына сеніп, Орман манап Бұғының манабы — Борамбайдың ауылына тиеді. Ауылға тиген Орманның айналасын Бұғылар қамап қалады. Бұл жанжал Шаты суынын бойында болған ат бауырынан қан аққан қырғын соғыс болады. Аяғында Орман Борамбайдың немересі Қылыштың қолынан өледі. Қылыш батыр — өзінің батырлық, қанішерлігімен «Ыстықкөлдің жолбарысы» атанған еді. Орман өлімі Сарбағыш руына Бұғымен орасан ешті қан кегін қозғады. Сарбағыш Қоқаннан қол алып сүйеніп Бұғыны шаппақ болды. Енді Бұғы өз күшіне де сенбей, Қытайға да қол артпай, турадан тура Ұлы жүздің приставына хабар қылып, «ақ патшаның» қолтығына кіруді ұсыныс етті. Перемышельский бұл хабарды жоғарғы ұлыққа білдірмек болып, Семей мен Омбыдан бір хабар болғанша Бұғы қырғызының жерін көруге хорунжий Лощевті 40 казак-орыспен шығарды. 9-қыркүйекте Алматы қорғанынан шыққан Лощев Іле Алатауының теріскей бауырымен өрлей жүріп, Шарынды өтіп, Кеген суына барды. Одан Қарқараны басып, Сантасты асып, Ыстықкөлге барды. Онда осы күнгі Түптің (су) өлкесі Бұғының мекені екен. Орыстар осы жерде лагерьмен бір жұмадай жатып, Торайғыр тауын баса, Шелек суынан өтіп, 6-қазанда Алматы қайтты. Қоқан хандығы орысқа қарсы Сарбағыш қырғызының қолтығына су бүрікті. Қырғыз-қазақ тағы барымталасты. Сарбағыштан Бөлекбай деген атаның баласы 1855 жылдың 12-қазан түнінде Алматы аттанып келіп, 213 жылқысын тиеп әкетеді. Бұған Алматыдан Шайтанов қоластында отряд шығады. Отрядқа қазақтан 250 жігітімен Жайнақ қосылады. Бұлар Қордай тауының батыс-түстік жағында Бөлекбайды табады да, ұрыс болады. Орыс қырғызды жеңіп, талап кетеді. Сарбағыш Бұғыдан кек алуға аттанады. 1856 жылдың мамыр айында өлген Орман манаптың баласы Үмбетәлі қалың қолмен Бұғыны шабады. Бұғы Ыстықкөл маңындағы қонысынан үркіп, Текес өтіп, Іленің басына кетеді. Сол жерден Алматыдағы Перемышельскийге орысқа қараймыз деп, қорғауына алуды сұрайды. Бұл тілек қабыл алынып, Ұлы жүздің приставының міндетін уақытша атқарушы полковник Хоментовский бастатқан әскер Бұғыға шығады. Сол кездегі Қоқанға сүйенген Бұғы қырғыздарының арасындағы шатақ туралы Хоментовскийге Бұғылардың жазған мынадай арызы бар. (Арыз қырғыз тілінде жазылған. Маңызын сақтап қазақшаладым. Қолжазбасы Жетісудың архивінде сақтаулы. — І.Ж.).

Сарбағышпен болған уақиғаларымыздан Бұғы қырғызының манабы подполковник Боранбай Бекмұратұлынан, манап Мұраталы Пірназарұлынан, манап капитан Шералыұлынан. Осы 1855 жылда, қазанның 23-інде Сарбағышпен арамыз бірнеше күннен бітісе алмай тұр еді. Өзіміздің жуастығымыздан елші жіберіп, «табысалық» деген соң нанып ек, бізді алдады. Орман батырдың құнына мың жылқы, жүз қызды атқа міндіріп бер. Ол қыздардың бастығы Боранбайдың, Мұраталының, Қайшыбектің қызы болсын, — деді. Сөйтіп бітімі жоқ сөзбен бізді аядапты және біздің Нәдірбек дегеніміз сендерде тұр, соны үйімен қайтарып бер, — депті. Өздері қырғыздың әр жерінен қол жинап, сол қолды тосып тұрған екен. Қолы жиналған соң бізді сәскеде көп кісімен келіп шапты. Құдай оларға дec беріп, бізді үркітті. Kөп мал талап алды. Қойдан қырық мың қой кетті. Түйе мыңнан артық. Сиыр, өгіз де осындай, мың жарым бар, Жылқы тегіс кетті. Төрт-бес мың үй бар еді, тігулі күйінде жау қолында отырып қалды. Қолға түскен қатын-бала екі жүздей. Қырық бес кісі өлді. Еркектен көп кісі қолға түсті. Өлгеннің ішінде екі манабымыз бар. Бірі менің інім, бірі Қайшыбектің ағасының баласы. Екеуі де Орманға татырлық еді. Құданың тағдыры ғой. Құдай біледі. Бұл шабында бізден қатты шабылған ел болмас. Алдымен сорлы мені жүндеді. Өлген бәйбішем қолындағы төрт жасар баласымен өлді. Және де беліне байлаған үш...(танылмады) және де тоғыз жабысы ат-тонымен және түйе артқан барша аспаптары, патшадан берілген барша сарпайларымыз, қылышымыз, мөрлеріміз және сол сияқты Қытайдың жаң-жұңынан келген сауғаларымыз, барша үй аспаптарымыз және де балаларымыз бен өзімізге қараған 2000-дай қойымыз кетті және де түйеден елу түйе кетті. Төрт-ақ түйеміз қалды. Сиырдан, өгізден бір тұяқ қалмады. Алла тағала қайырлы қылсын. Бізден соң Мұраталы жаман шабылды. Ешнәрсесі қалмады. Жылқысынан бөлек бір келіні қолға түсіп кетті, Қырғыз Жантай батырдың қызы еді. Айтшалар (?) Жантай батырдың қызын мың қой беріп сатып алған. Қайшыбек батыр Сарбағыштан аман шығып, шапқан күні-ақ тоқтамастан түн қатып Албанға қарап кеткен екен, оған Албан қазағы қарсы шығып, ауылын шауып, малын талап, үлесіп алыпты. Бір қатын, бір бала өліпті. Бұл хабарды естіп, біз Албанға баруға қорқып, тоқтасып едік. Он бес күн өткен соң пристав хазретлерінен хат алдық. Көлден қорықпаңыздар, Қарқараға, Текеске таман келіңдер. Албан алғандарыңызды құдай бұйырса жаз шыққан соң төлетіп алып береміз, — депті. Сонан соң Текеске көшіп келдік. Енді хазретлерімізден өтінеміз: ай жүреді, жәрдеміңізбен рақым қып Сарбағыштан біздің кегімізді, малымызды алып беріп, біздерге бірер кішкене қорғанша салдырып, біраз ғана кісі қойсаңыз. Хазретлеріңіздің тымағының төбесін көрген соң Сарбағыш қорқып, жақын келмес еді. Қырық бес орысыңыз келіп еді. Оны Сарбағыш естіп, келуге баспап еді. Хорунжий хазретлер, аттарыңызды қайырып, мұнда қалыңыз, өздеріміз aт беріп, тамағыңызды көтереміз деп едік, пристав тез қайт деп жатыр деп болмай тоқтамады. Қайтып кетті. Қайырлы болсын! Алла тағалаға тапсырдық. «Өлген соң тәубе жоқ» дейді. Хазретлеріңіз... нала қыламыз. «Зәйтәуә әмрәуәқбәлә» деп қатамызды ғафу етесіз. Жамандық жасырылмайды ғой. Сарбағыштан өлгендер де екі жүзден асып кетті. Манаптары да қолға түскен. Үш манап баласы. Манап балаларының өлгені жиырмадай. Біздің... есір алмады; өлтіре берді. Сарбағышты Шұға түсіп кетті деп есітеміз. Сарбағышпен келген сарттан екі кісі өлді. Бірі былтыр зекетші болып, зекет жия келіп еді. Томалақ қожа деген еді. Олардың неге келгендері мәлім болмады. Қайыр, Алла тағалаға тапсырдық. Ұлық патшадан өміріміз барынша жәрдем тілейміз. Ерте-кеш дұғамыз «зәйтә уә әмрә уәқбәлә» деп, дұғагөйлеріңіз, пақырларыңыз ізгілік тілеп жазарға йорғушы Бұғы тайпасы манап полковник Боранбай Бекмұратұлы, мөрі болмады.

түзімі өзгертілді. Тыныс белгілері менікі — І. Ж.).

Бұған қосымша ретінде Тезек төренің Перемышельскийге мына жазған арызын келтірем: Дело по описью № 15. Бум. 25. «По распрям дикокаменных родов Бугу с Сарбашами в 1855 — 1858 г.г.»

Айтылмыш Сіздің жазған хатыңызды алдық. Қыркүйектің 9-күнінде, нөмірі — 529. Қырғыз Қайшыбек турасында бізге жазған екенсіз. Біздің қоластыңыздағы албанға қырық қазақ- орыс шығарған екенсіз. Енді мен Сіздің хұзырларыңызға ағлам қыламын. Сіз Ұлы жүз Үйсін, Суан, қырғыз-қазақтардың пристав подполковнигісіз. Мен бұрын өзімді Албан-Суан деген елге аға сұлтан деп білуші едім. Бүгінде қырғыз Қайшыбек пе, жә ноғай Файзоллама? Сіздің құзырларыңызға арызымыз мынау: біздің Албан деген елдегі қырғыз Қайшыбектің малын алып бер деген екенсіз. Бүгінде өзім бек аурумын. Біздің Албан деген елде Қайшыбектің малы болса, бітіріп алып бергеніңіз бек жақсы болар еді. Сізге мақұл — бізге мақұл. Енді бүгінде өзім ешқайда шыға алмаймын. Өзімнің орныма інім Сералы төрені жіберем. Бізге тиетін жолун ақшаны інімізге берерсіз.

Хоментовскийдің отряды бұрынғы Лощевтің жүрген жерімен Ыстықкөл келіп, Түптен Бұғыны шабады. Алматы әскерінің бұл жаққа кеткенін біліп тұрған Сарбағыштар аттанып, Ілеге шейін барып, Дулатты шабады. Іле бойында Қапалдан келе жатқан орыстың жүгін талайды. Осы хабармен Бұғыларда жүрген Хоментовский Алматыға қайтып, асығыс ретте әскерді жауып, Сарбағышқа аттанады. Бұған Ұлы жүзден көп қазақ көмек ереді. Әскер Қастек асуын асып келіп, Тоқпақтың өр жағында бейқам жатқан Сарбағышқа соқтығып, Сарбағыш үркеді. Қарақ- ұрық қалың малды орыс әскері Қастек асуының өріне тырмысқан жерде таудың, тастың арасынан қырғыз қаптап әскерге тиеді. Қолма-қол астынан алады. Түтіні түтеген қырғын соғыс болады. Орыстар оқтың күшімен малды тастап, күн батқанша жаяулап асудан асады. Орыстан 8 кісі өліп, отыздайы жарадар болады. Қырғыздың қырылғаны жүзге тартады. Сол күні түнде атысып, Хоментовский қалған әскерімен Алматыға келеді. Хоментовский әскері кетісімен Сарбағыштан сақтанып, Бұғылар ЬІстықкөлден тайқап, Сантас асып, Сыртқа, Текеске кетеді. Сарбағыш ЬІстықкөлдегі Бұғы қонысына баса қонады. Бұғылар тау-тасқа қамалып, жұтайтын болады. Бұл 1856-57 жылдың қысы. Алматыдағы орыстан Бұғылар тағы көмек сұрайды. Бұғылардың бұл тілегімен Алматыдан П.П.Семенов бастаған отряд тағы шығады. Мұнымен бірге Сарбағыш пен Бұғының арасына кіріп, татуластыруға Ұлы жүздің сұлтаны Тезек төре Төрәлі баласы 800 кісісімен жүреді. Семеновтың отряды Ыстықкөлге келгенде Сарбағыш үркіп, Бұғының қонысы түгіл, бұрынғы өздерінің өрісі — көлдің түстік жағасын да босатты. Бұл үріккенде Сарбағыш екі бөлініп, бірі Тоқпаққа қарай Шу бойына Қоқан қорғанына тартты. Бір бөлегі Теріскей Алатауды аса Нарын суының басына барып, Нарын қорғанындағы Қоқанның қорғауына саялады. Сарбағыштың жер босатқанын пайдаланып, Семенов Заукен асуын асып, Нарынның басы шығатын Сырт деген жерге барды. Одан Бұғының қыстауына келіп, Бұғы мен Сарбағышты татуластырудың сөзіне кірісті. Екі жағы бітіп, барымталарын қайтарысып, байлаған кісілерін босатысты. Бұғы тынышталған соң Семенов3 білім реттеу жөнімен Тянь-Шаньның күншығыс саласын аралап, Іленің басын кесе өтіп, Текесті көктей Ыстықкөлге оралып келуге ниет қылды. Бірақ бұл уақытта бұрыннан қазақпен барымталы Бұғылар Тезекті байлап алған дақпыртымен ойға алған жерден орала алмай, Семенов қайтып келіп Тезекті босатты.Пішпектегі Қоқан қолының бастығы Атабектен Бек төрені босату туралы сөйлес қылды. Атабек Бекені (Бек төрені) босатпады. Отряд Қордаймен асып, қайта Алматы келді. Атабек Сарбағышты орысқа, орысқа қараған қазақ- қырғызға қайраумен еш қанағаттанбай, Ұлы жүз бен Бұғының адамдарына Барғыз қосылып, орысты қуалық деп хат жазды. Осыны естіп Колпаковский Қоқанға қарсы қалайда қапы қимылдың керектігін ұғындырып, жоғарғы өкіметінен тілек қылды. Өкімет Колпаковскийдің ұсынысын әбден қолдап, күш жиып, Қоқанның Тоқпақ, Пішпек қорғандарына соқтығуды Орынбор жақтағы орыс жорығы Түркістанға жақындағанша 1861 жылға шейін тоқтата тұруды мақұлдады. 1859 жылы шілде айында Омбыдан генерал Гасфорт Алматы келіп, Тоқпақ, Пішпек қорғанына аттанатын жорыққа жоспар жасады. Ұзынағаш, Қастек қорғандары күшейтілді. Бірақ Қастек қорғанына, қазаққа шабуылын Сарбағыш тоқтатпады. 8-9 қазан түнінде Сарбағыштар тоқтаусыз екі күн Қастек қорғанын қамап жатып, отряд аты жайылатын Қастек тауының шөпті жерінін бәрін өртеп жіберді. Генерал Гасфорт Жетісуда осындай жағдайдың бар екенін көзімен көрген соң Петербургтегі үкімет жарлығына қарамай-ақ жергілікті қаражат күшімен Қоқанға қарсы қимыл қылуға қам қылды.

* * * Міне, Жетісуда Алатау округы бастығы және Ұлы жүздің приставы болуға Г.А.Колпаковский келгендегі жағдай осы еді. Бұл — 1858 жылы. Г.А.Колпаковский Омбыда тұрған генерал Гасфорттың ең мықты, сенімді адамы еді. Колпаковскийдің ұсынысымен Гасфорт І Николай мен ІІ Александрден Жетісуға Сібірден ғана емес, ішкі Ресейдің барлық губернияларынан крестьяндар көшіруге және Қашқардан, Орта Азиядан келген, келетін солдаттарды Жетісуға қала халқы қылып жерге ие қылуға, орысқа қаратуға рұқсат сұрады. Бұған ұлықсат алынды. Алматыға келген сарттар отырғызылып, орысқа бағынды. Қаскелең, Ұзынағаштарға үй салынып, адам отырғызылды. Іле даласында орыстың үй салып, орныға бастауы Қоқанды мазасыздандырды. Қоқан хандығы Сарбағыш қырғызының арасына орысқа қарсы үндеу жүргізді. Сарбағыш орысқа қарап тұрған Бұғы қырғызымен, Ұлы жүздің қазағымен дамылсыз барымталасып тұрды. Бұғы мен Дулат Сарбағыш шабынынан үлкен тынышсызданды. Бұл уақытта Қастек асуының ішіне Қастек қорғаны салынды. Азық- түлігімен орыс әскері сонда жатты. Со жылдың 27-мамырында қырғыздан 500-дей кісі аттанып келіп Суықтөбедегі Дулаттарды шауып кетті. Артынан барған орыс әскеріне Сарбағыш қырғыздары соқтығып, отрядты бастап жүрген Ұлы жүздің Бек төресін қолға түсіріп алады. Бұл отрядты бастаған штабс-капитан Н.Н.Уюков деген орыс еді. 3-4 шілдеде Шөміш (жердің аты) жонында Уюков отряды Сарбағыштармен екі рет қолма-қол соғысып, аяғында қырғыздарды қуды. Орыс шілденің 10-ында Пішпекке таяу барды. Үй салды... Желтоқсанда Бұғы қырғыздарының ішіне келіп, Зәуке суының (бойына) қорған салуға, қырғыздан алым алуға жүрген Қоқан адамдарын қуды. Бұл отрядтың бастығы Жеребетьев деген еді. 1860 жылдың мамыр айында Қастек қорғаны арқылы Сарбағышқа соқтығуға әскербасы Шайтанов бастаған бір бөлек әскер Қастекке келді. Бұғыны аралап, Ыстықкөлді айналып, жоғары айтылған Жеребетьевтің отряды қосылды, Көтімалдыны орап қайтқан Бенюков тағы қосылды. Осы қосылған отрядтар Шудың басын басып, Қошқар, Жуанарық аудандарын аралап, қайта Қастек келді. Бұл жүріс Бұғыны орысқа әбден қаратты. Елдің қонысын көріп, елмен танысып — орыс әскері бұқараның көңілін шайып шықты. Отрядтарға бастық болып, елді аралатып, орысқа қаратуға себеп болған Қайшыбек Шералы баласы деген манапқа майорлық шен беріліп, аға манаптыққа бекітілді. Қоқан хандығына жасалатын жорыққа Цимерман деген бас болды. Оған тоқтаусыз Пішпек пен Тоқпақ қорғанын алуға табыс қылынды. Колпаковский жау-жарақпен Қастек қорғанын күшейтуге Алматыдан келді. Колпаковскийге саудагерлер арқылы Пішпекке Үрістембек деген біреудің қалың қолмен Қоқаннан келуінен, жақында тағы Наманған жақтан қол келе жатқандығы хабарланды. Бұл уақытта Іле бекетіне Дулаттар тағы шабуыл жасады. Бірақ жарты взвод (10 шақты) солдат күшімен бекет талаудан аман қалды. Қоқан әскерімен «Жирен айғыр» деген жерде түйіскен Цимерман әскері жеңіп, Алматыға қайтып келді. Келіп бір ай демалып, Тоқпақ, Пішпек қорғанын алуға қайта аттанды. Онда 3 отряд: 6 взвод жаяу, 6 взвод атты қазақ-орыс еді. 22-тамызда Қастекке барлық әскер, жабдық жиналды. 23-тамызда орыстың әскері екі бөлініп, жаяулар осы күнгі Қасқарау жайлауы — Қордайдың шығыс жағымен, атты казак-орыс Қастектің асуымен асты. 2б-тамызда бұл екі отряд су жағасында тоғысып, өзеннен өтіп, Тоқпақты қамап, «Зөгерек» атты Тоқпақ қорғанында 70-тей ғана Қоқан әскері бар екен, бұларды қоя беріп, қорғанды (крепосты) талқандады. Тамыздың 28-інде Цимерман отрядына 100 кісімен Колпаковский, 150 жігітімен Тезек төре қосылды. 29-тамызда орыс әскері Пішпекке келіп, қорғанды босат деп ұсыныс қылды. Бұл ұсыныс Қоқан қолы тарапынан қабыл алынбады. 31-тамыздан бастап, қыркүйектің 4-іне шейін Пішпек қамалып, зеңбіректің астына алынды. 4-қыркүйектің кешіне екі кісі елші келіп сөйлесіп, Пішпек қорғаны орысқа берілді. Қорғандағы 627 адам Қоқан отряды босатылып, қорған жермен-жексен қылынды. Екі жақтан да адам өліп, жараланды. Сарттан өлген — 20, жаралы — 50, орыстан бір кісі өліп, үш кісі жараланды. Пішпекті талқандап алып болған соң Алматыға келіп, орыс әскері таратылып, подполковник Цимерман Қоқан аптығын бастым деп, аз әскермен Колпаковскийді Жетісуда қалдырды да, кейін қайтып кетті. Орыстар Қоқан қолының қорғанын талқандап қайтқан соң енді Алматыда жасанғандықты қойып, жайбарақат жата берді. Отрядтың алды Омбыға, Қапалға қайтты. Қалғаны тыныштықпен қыстауға үй салуға кірісті.

1860 жыл қыркүйек айының ішінде қазақ тыныштығы ұйқы-тұйқы боп бұзылып кетті. Алматыдан төменгі ел төмен Балқашқа тарта көшіп, жоғарғы ел Шығысқа көшті. Алматыдан төменгі таудың сілемінде ел қалмады. Қазақтың мұндай үрке көшкендігін Шапырашты руынан Адбан Саркүт баласы деген жасауыл мен Бордашев деген тілмаш Колпаковскийге жеткізеді. Алматының іші де толқып, Пішпек, Тоқпақ қорғанынан ұсталған байлаудағы Қоқан адамдары да көңілдене бастағандығы байқалды. Алматыда тұратын сарттардың қоқандық ақсақалы Сейдахмет Сайдалы баласы дегенде түнде- түнде жиналыс болатындығы білінді. Ол уақытта әкім бастықтың (начальник) кеңесіне қазақтан сайланып кірген Әбілейдің баласы Әбілейіс (Әбілфейіз) төре мен милицияның прапоршигі Байсерке баласы Қожағұл деген еді. Бұл жаңадан Пішпекке келген Қоқан қолының бастығынан барлық сұлтандарға, ел ақсақалдарына, рубасыларына орысқа қарсы дін үшін соғысқа жәрдемге шақырған хат келгендігін Колпаковскийге хабар қылды. Және 15 мың атты көл мен жаяу отрядпен, зеңбірекпен Әулиеатаға орысқа қарсы Қанатша (Қанағат шаһ) келіпті деген дақпырт дүңкілдеді. Шабуылдың мақсұты ойран болған Пішпек, Тоқпақ қорғандарын жаңалау, орыс қолындағы тұтқындарын босатып алу, Іленің Қоқан жағындағы қазақ-қырғызды Қоқанға қарату, орысты Іледен өткізе қуу еді. Колпаковский әскербасыларды, басқа тиісті адамдарды шақырып, кеңес қылды. Соғысқа дайындық көрінді. Соғыс жабдығы орыстарда аса жеткіліксіз еді. Кілеттен зеңбіректер шығарылды. Ер-тұрман, оқ артатын жәшіктерді солдаттардың өздері қолдан жасады. Зеңбіректердің бастығы боп штабс-капитан Абович деген белгіленді. Қапалға қайтарылған отряд Алматыға шақырылды. Қоқанмен түйісетін жердің лайығы Қастек деп ұйғарылды. Сондықтан барлық күшті Қастек қорғанын мықтауға салды. Ондағы бұрынғы гарнизонды қуаттандыруға бір взвод отряд жіберілді. Қастек қорғанының қолбасылығына майор Экеблат деген белгіленді. Қаскелеңге Бутаков қоластында бір жүздей казак-орыс қойылды. Пішпекке сарттың келгендігін бақылауға Шапырашты Сұраншы деген жіберілді. Алматыдағы әскер дайын тұруға, ондағы халық құралдануға бұйрық қылынды. Қоқаннан қолға түскен байлаудағы Пішпек, Тоқпақ қорғандарының коменданттарындағы жолдастарымен дереу Семейге айдалды. Қазанның 8-інде Пішпекке сарт жағынан мың жарымдай көл келгендігін және үсті-үстіне үйіліп-төгіліп келіп жатқандығын керуендер хабар қылды. Қастек қорғанына Усев бастатқан оқшы взвод және жіберілді. Үлкен Алматы, Қаскелең, Іле қалалары жабдықтанып дайындалды. Сарбағыш қырғызы тұяғынан түгел, Дулаттың қақ жартысынан көбі Қоқанға қосылды. Қазақтан алдымен кеткен Пішпекке, Фаршқа жіберілген Сұраншы, одан кейін Андас би, Әлдеке, Диқанбайлар. Бұлар бастаған Дулаттан 5000-дай үй кетті. Дулаттар сартқа мыңнан аса жігіт көмек берді. Қазанның 13-інде Усев Қастекке келді. Қаскелеңдегі Бутаковке Ұзынағашқа баруға бұйрық болды. Мұның үстіне сол күні Алматыдан Ұзынағашқа подполковник Шайтанов бастаған казак-орыстың жүзі, атты зеңбірекші, 8- батальонның ротасы келді. Дулаттың жартысы кеткені Колпаковскийді, орыс адамдарын жаман қауіпке түсірді. Колпаковский жалма- жан Ұлы жүздің қалған адамдарына хат жазып, шапқыш таратты. Хатта Тезек төре, оның інісі Әбілейіс төре, Жантазы төре... Алматыға шақырылды. Сартқа қарсы қам қылып, болысуға өтініш қылынды. Сарттан алған олжаның бәрін қазақтарға беруге уада етілді. Басқа көп адамдар шақырылды. Колпаковский осы шақырумен келе қалса, күдікті адамдарды тұтқынға алуға ойы бар еді. Бірақ осы қарбалаңда Колпаковскийдің қолына қазақ түсе қоймайды. «Барармыз»-бен жүре жауап беріп, әбден Қоқан қолы жеңілуге айналғанда тана шақырылғандар Алматыға көрінді. Қазанның 16-сында Ұзынағаш пен Қастек қорғанының ортасындағы Саурық қорғанына тұруға Сарковский дегеннің отряды қойылды. Бұл қорған төрт бұрышты қыш кірпіштен салынған ескі қорған еді. Ілеге бір жаяудың взводы, казак-орыстың жүзі мен тау зеңбіректің взводы қойылды. Сарковский Саурық қорғанына келген күні оларға қазақтар соқтықты. Бірақ екі жақтан да өлім болмай, қазақтардың беті қайтып, кетісті. Мұны Қастектегі Экеблат тіпті білмеген. Ол 18- қазанда Қастек маңайы тыныштық деп хабар қылған. Сол қазанның кешіне Колпаковскийдің өзі Қоқан қолынан алған анық хабармен Қастек қорғанына келді. Дәл сол күні түнде шабарман Сарқыт баласы Адбан Қоқан қолына шолғыншыға жіберілген еді. Ол Қастек тауының күнбатыс жағында Жирен айғыр деген жерден Самсыға тартқан Қоқан қолын көріп қайтты. Колпаковский Қастекке келерде мұның қасында Әбілей баласы Әбілейіс төре, прапорщик Қосшығұл Байсерке баласы, Қуат Сарқұт баласы шабарман бірге еді. Бұлардың қасында отряды бар еді. Бұларды Қаскелеңнен он шақырым шыққанда қазақтар қамады. Бірақ екі жағы да шығынсыз кетті. Колпаковскийлер сол күні Қастекке келді. Бұл қазанның 18-і еді. Осы күні кешке орыс әскерлері мына жерлерде еді. Қастекте — 4 рота, 4 жүз, 4 ауыр зеңбірекші, 4 атты зеңбірекші мен екі ракетті станке. Саурық қорғанында — бір рота ракетті станкесімен, Ұзынағашта — бір рота, бір жүз және екі жеңіл зеңбірек. Іледе — бір рота, бір жүз, екі тау зеңбірек. Қаскелеңде — 50 казак-орыс, Алматыда — екі рота, 150 казак-орыс бар еді. Қоқанның қолбасысы Қанатша еді. Бұл адам бұрын орыспен соғыста болмаса да, Орта Азияның өзге халқымен жауласуда данқ алған. Амалгер қария адам еді. Оның қол астында Үрістембек бар еді. Ол бұрынғы Цимерманнан жеңілген Пішпекке қорғанбасы еді. Ағаби Әлімбек алдыңғы әскерді басқарушы еді. Шағаман қожаТашкен қолын басқарып, Мерке, Пішпек, Әулиеата қорғандарының бастығы еді. Олардың барлығының төбесіндегі үлкен қолбасы Қанатша болса да, әскердің қатаң тәртібі бұларда жоқ еді. Тіпті кейде әлгі ұсақ қолбасылар Қанатшаға құлық қоймай кететін жері де бар болушы еді. Қоқан қолының қанша екені анық мәлім емес. Сонда да 12000 адамнан артылмаса керек деп шамаланады. Оған қазақтан 10 мыңдай адам қосылды деп санағанда, барлығы 22000-дай кісі болады. Оның 2000-ы Қанатша басқаруында болса да, 2000-дайы өз беті соғыс қылды.Қоқан қолының бәрі де атты еді. Жаяудан мыңдай адамы болып, «сарбаз» деуші еді. Қолда алты мыс зеңбірек бар еді. Мұны басқарушы бұрын казак-орыс зеңбірекші тобынан қашып кеткен Евгерев деген қашқын орыс еді. Қанатшаның орысқа жасаған шабуыл жоспары өте тиісті-ақ еді. Бірақ әскердің берекесіздігінен жарыққа шығара алмады. Ол Қордай тауын қаптай жүріп, Жирен айғырға келді. Осы жерде жатып, шабуылға дайындалды. Барлық күшімен келеді деп күтініп тұрған Қастекке соқтықпай жайына қалдырды. «Бір бөлек қол Ілеге кетті» деп орыстың күшін бытыратуға дақпырт таратты. Ол сөйтіп Қастектің басынан аттап түу Алматыға соқтықпақ болды. Қанатшаның осы жоспары өте орынды-ақ еді. Ол сол бетімен асығыс ретте Алматыға шабуыл жасағанда, орыстың белінен басатын еді. Алматыны Қанатша қамаса, сөзсіз алатын еді. Өйткені орыс әскерінің бар күші Қастекте екенін жоғарыда айттық. Алматыда әскер де аз еді. Қару- жарақтың жиыны Алматыда еді. Алматыға шабуыл жасалса, Қараталдан оңтүстікке қарайғы Ұлы жүз түгелімен Қоқанға қосылатын еді. Сөйтіп әр жердегі бөлек-бөлек орыс әскерін бет-бетімен қоянша соғып жеңетін еді. Онда Ертіске шейінгі Орта жүз түгелімен қозғалып, тұс-тұсындағы орысты шауып жіберуге кәдік еді. Іле бір қауіпті жер еді. Осы жаздың шілде айында Үрістембектің айтуымен Дулаттар Ілеге бір соқтығып алған. Сондықтан «Қанатшаның бір бөлек қолы Ілеге кетті» деген дақпыртпен Колпаковский Іледегі горнизонды казак-орыспен, зеңбірекпен күшейткені сол еді. Соғыстың үлкені Қастек болады ғой деп болжалынды. Қазанның 19-ы күні Қастектегі қорғаннан екі шалғыншы жіберілді. Бірақ олар жау көрмей қайтып келді. Сол күні таң ата екі жүздей атты қазақ-қырғыз найза, сойылмен Қастек қорғанын айналып алды. Бұған қарсы Бутаков жүз казак-орыспен атысқа шықты. Оқтан қазақ-қырғыз қашып кетті. Үшеуін тірі ұстады да, орыс қуып, бірнешеуін атып тастады. Қанатшаның 16 мың әскермен Қастекке соқтығуға келе жатқандығын және екі мыңдай қырғыз-қазақты Алматыны алдыруға аттандырғандығын тұтқындар хабар қылды. Осыны естіп Колпаковский Сарковский отрядын Саурық қорғанына қуып, Ұзынағаштағы Савельевтің отрядын Қастекке шақырды да, Ұзынағаштағы Жеребетьевтің бастаған жүзіне Алматы жолын тос деп жарлық қылды. Бұл жіберген хабаршыдан хабар болмай, сол күйі құрыды. Казак-орысты Ростовцев бастатып жоғарғы бұйрықпен және жіберілді. Ол тағы жоғалды. Қазанның 20-сына шейін Қоқан қолы Қастекке соқтығады деп тосқан Колпаковский Сарковский мен Савельевтің отрядының қалайша Қастекке келмейтіндігіне ашуланып, Усевті жүз казак- орыспен, ракетті станкемен білуге тағы жіберді. Ол тағы жоғалды. Қазанның 20-сы күні тал түсте Қоқан қолының Ұзынағашта ұрыс бар хабары Қастекке келді. Осы хабарды алысымен Колпаковский тіккен үйге кіріп, Обухов пен Экеблатқа айтып, тығыз кеңесті де Қастекке үш рота жаяу, біраз казак-орыс, екі зеңбіректі қалдырып, қалған әскер-жабдықпен Ұзынағашқа жүрді. Бұлар күндізгі сағат екіде Қастектен шығып, жолдағы Саурық қорғанындағы Сарковскийдің отрядын алды. Бұл қорғанға қазақ-қырғыздар бірнеше рет шабуыл жасап, Сарковскийді қамап тұр еді. Күн батып, іңір болды. Күн суыта бастады. Алдынғы сапта Бутаковтың отряды келеді. Түнде даладағы түнеген қолдың оттары жанып жатты. Бұл ағаби Әлімбектің қолы еді. Отряд асығып, бекетке жүрді. Көп ұзамай қазақ-қырғыздар шулап, айқайлап, ұрандап, отрядқа шабуыл жасады. Зеңбірекпен бес-алты күпілдетіп атып жіберген даусынан тайқып қазақ-қырғыз кейін қайтты. Отряд түнгі сағат онда Ұзынағашқа келді. Бекет халқы және Савельев отряды ұйқы көрмей ор қазып жатыр еді. Ертеңгі таңертең қараса, осы күнгі Ұзынағаш қаласының тау жағындағы, күнбатыс жағындағы Қоңыр, Доңғал биіктердің бәрі лықылдаған Қоқан әскері мен қазақ-қырғыз қолы. Олардың ақ ту мен қызыл туы әр жерден-ақ жалбырап көрініп тұрды. Осы күнгі орыстың моласы тұрған дөңде жүзден аса кісі тұр еді. Бұлар сарт еді. Сарттардың бұл араны ала қоюы орыстарды аса қорқытты. Өйткені бұл жер бекеттің тақ төбесінде еді. Сондықтан Штейнев деген 54 солдат, 4 мерген казак-орыспен дөңдегі сартқа соқтықты. Дөңдегі сарттар орысқа тиді. Екі жақ қолма-қол соғысқа келіп, орыстан үшеуі өлді. Бірталай кісісі өліп, Қоқан қолы дөңді тастап, қашып шыға берді. Орыстар дөңге орнап қалды. Мұны іле-шала Қоқан қолы бекетке соқтықты. Бірақ зеңбірек, мылтық оғымен беті кейін қайтарылды. Сол күні түс қайтқанша ұрыс болды. Кешкі сағат бесте Қастек жолында келе жатқан көп кісіні көріп, қазақ-қырғыздар соған шапты. Атыс болды. Бұл Ростовцевтің отряды еді. Орыстан 3 кісі жаралы болып, атыса-атыса бекетке қосылды. Қазанның 20-сы күні таң атқанда Ұзынағашты айнала қамаған қалың қол үсті-үстіне көбейіп, қосылып жатты. Таң атысымен Қоқан қолының бір бөлегі бекетке тұра шабуыл жасады. Бірақ алдынан атылған оқтан өте алмай кейін серпілді. Штейнев тұрған дөңге Қоқан қолы тиместен ылғи бекетке шауып тұрды. Қазылған ордың бетінде кешке шейін үймелеп тұрды. Сол күні күндізгі сағат 4-те атыс қайта басталды. Бұл атыс Саурық қорғанынан Ұзынағашқа келе жатқан Усевтің отряды еді. Ұзынағаштан Жеребетьев өз жүзімен көмекке шығып, Усевтің отрядының жолын аршыды. Усевтің отряды Ұзынағашқа келген соң Қоқан қолы, қазақ-қырғыздар бекетке тиюін тоқтатты. Савельев отрядынан, оған қосылған казак-орыстан 9 кісі жаралы болды. Сөйтіп, ұдайы осы күнгі соғыста Қоқанның 10 мыңдай қолы Алматы жолын азғантай Савельевтің қолындағы орыс әскерінен тартып ала алмады. Қанатшаның басқы ойлаған жоспары Әлімбектің нашарлығынан жүзеге аспады. Ұзынағаштағы Әлімбектің әлсіреуін естіп, Қанатша қалған әскерімен қазанның 20-сы күні таңертең Қаракастек құлдап, Ұзынағашқа жүрді. Колпаковский бүгінгі күн Қоқан қолымен қолма-қол (атака) ұрысқа әскерін дайындады. 3 жаяу рота, 4 казак-орыс жүзі, 2 ауыр пиада зеңбірек, 4 атты жеңіл зеңбірек, екі ракетті станке — барлығы 799 адам. Бекетті қорғауға 75 жаяу солдат, 25 атты казак-орыс, бір жеңіл зеңбірек қалды. Жоғарыда айтқандай, қазанның 20-сы түні шыңылтыр суық болған. Отряд бекетке келген соң тамақ қып ішуге бұйрық болды. Солдаттар шай қайнатты. Отряд демалады. Солдаттың кейі ұйықтады. Кейі қылыш қайрады, кейі таң атқанша кірпік айқастырмады. Таң атты. Бұл таң атақты 1860 жылдың 21-қазанының таңы еді. Орыстар сағат 4-тен жайлап тұрды. Солдаттар шай ішуге дайындалғанда ұрысқа шығуға команда берілді. Солдаттардың шайы қайнаулы қалды. Ертеңгі сағат бесте орыс әскері шабуылға шықты (қол ұрысқа). Тан анық ата қойған жоқ еді. Ондағы-мұндағы көрініп келе жатқан алакөбенде орыстар ақырындап Қоқан қолына таман келе жатыр еді. Орыс әскерінің ондағы ойы Қоқан қолының бір кішкентай бөлегіне тиіп, қуып жібереміз де, қайтып келіп түстеніп, кешке таман Қанатшаның қалың қолы шабатын Қастекке жүрмекші еді. Сондықтан ешбір адам қолындағы қаруынан басқа ешбір азық басқа нәрсе алмаған еді. Орыс отряды жорық жоспарында Ұзынағаш пен Қарасудың суларының құйылысқан жеріндегі Құтырған деген мұрыншаққа шыққанда, ондағы түнеп жатқан Қоқан қолының қостары быт-шыт боп қашты. Орыс әскерін көріп айқайласып қашып барып, Құтырған даласында құралысты. Отрядтың алдын Обухов бастап шапты. Обуховтың мінгені арғымақ еді. Шабуылда өзге жаман атты казак-орыстар одан кейін қалыңқырағанда бір зеңбірек Құтырған суының батпағында кідіріп қалды. Отрядтың арт жағы да қалың қол еді. Ауған зеңбірекке Қоқан қолы қаптай жабылды. Орыстар оқпен түсіп тұра қалысты. Қоқан қолы қайта серпілді. Зеңбіректі шығарып алып, бас-аяқты жинап алып, орыстар Қоқан қолына қайта тиді. Қайтадан қолма-қол ұрыс болды. Бұл уақытта арт жақтан арғымаққа мінген зеңбірекші взводтар, оқшы роталар жақындап келіп киліккенде қоқандықтар аттарына міне-міне қашып, қайқайып шыға берді. Қоқан қолы тайқап, Қарақастек пен Құтырған арасында дөңге шығып, жаяуын тосып алды. Орыс әскері одан да қуып жіберген соң тауға таман жөңкеріліп тарта бастады. Отряд бастаған Обухов Қоқан әскерін Жиренайғырдағы лагеріне қайтты деп санап, қайтып келіп Колпаковскийді, өзгелерді құттықтап еді. Бірақ ұрыс әлі біткен жоқ еді. Аздан соң Қоқан қолы құралып, Қарақастек өлкесін өрлей жүрді. Күн ашық, жылы еді. Қарақастектің суының сол жағына өтіп, Қоқан қолы өрледі. Оның артынан орыстың әлгі әскері аяндап айдап отырды. Қарақас тектің бас жағына шыққан жерде Қоқан қолы жасанып, орыс әскерін қайта тосты. Далағыр жерде ылғи жаяу сарбаздар тұр еді. Олардың шекпендері қызыл, бөріктері өлтірі еді. Сарбаздың сол жағындағы дөңнің бетінде Қоқанның атты әскері қаптап тұр еді. Дәл сол күншығыс жақтағы жырадан қазақ-қырғыздар қайнап шыға келді. Орыс әскері жан-жағынан қамауда қалғандай болды. Дереу тоқтап, Қоқан қолының оң жақ шетінен ала оқты күпілдетті. Осы жерде ойнақы қатты соғыс болды. Түтіні тұман болған оқ оты мен қолма-қол шабысқан, найзаласқан қырғын болды. Бұл жерде қазақ-қырғыз ұлы қайрат қылған орыс әскерін бет-бетімен бөлектеп ұрысқан. Сарковскийдің отрядын Обуховтан бөлек иіріп алып соғысқан. Сарковский жағын қылыш сойып кеткен. Қолында қаруы жоқ сарт-қазақтың өлігі осы айқаста жау жапырақтай түсті. Қоқан қолы қобырап, қашуға айналды. Орыс зеңбірегі дөңдегі сарбазға (сарттың жаяуы) атылды. Олар дөңде оқтан олай бір, бұлай бір жөңкілді. Сонда сарбаздарды «қама» деген команда берілді. Орыстар «Ура»-лап жабылып берді. Сарбаздар быт-шыт боп қашты. Сарттың сарбазы тұрған дөң Қоқан қолынан тазаланды. Орыс әскеріне зеңбірекпен дөңге шығуға бұйрық етілді. Дөңге тартылған зеңбіректің екеуі арықтан өте алмай, батпақтап қалды. Орыстар жаман сасқалақтады. Зеңбіректің біреуін шығарып алса да, біреуін шығара алмады. Мұны сезген Қоқан қолы арғы дөңнен құрттай қаптап, ат қойды. Зеңбіректің айналасына тұра қалысты. 5 зеңбірек қарсы қойылды. Қоқан қолы осынша оттан жүрегі айнымай шабуыл жасады. Қаз-қатар қойылған мылтық пен зеңбіректің оғымен олар шалғыдан шабылған шөптей жусады. Сарттар, қазақтар бірталай атыстан соң шыдамай кейін серпілді. Зеңбіректің оғы 75 —100 саржадай жерден атылып тұрды. Қоқан қолы бұл жолы қойдай ұйлығып, түйдегімен соқтықты. Сондықтан оларға атылған орыс оғының барлығы да босқа кетпей, атылғаны кісінің қалыңына түсіп тұрды. Қоқандықтардан осы жердің өзінде 400-дей өлік, 600-дей адам жаралы болды. Орыстан өлген — екеу, жаралы 11 еді. Сарковский мен Колпаковский де жаралы болды. Әлгі сарбаздан ажыратып алатын дөңге таласып, зеңбіректі дөңге шығарып тұрғанда Колпаковский «Қолма-қол соғысқа!» — деп Шайтановқа команда беріп тұрғанында, Қоқанның бір оғы кеп Колпаковскийге тиіп еді. Колпаковский аттан ауып қала жаздағанда оны Обухов сүйеп кетті. Жара онша ауыр емес еді. Жараны байлап алып, Колпаковский қайта атқа мініп кетіп еді. Осы соқтығыстан кейін Қоқан қолы қыбырлап Жиренайғырдағы лагеріне қарай тартты. Оның күнбатыс жағындағы дөңмен орыс әскері жүріп барып, екі шақырым барған соң тоқтады. Колпаковский Қоқан қолын қумауды мақұл көрді. Өйткені орыс отряды әбден қалжырап, болдырған еді. Бірінде бір асам нан жоқ. Алдыңғы күннен ұйықтамаған. Кісі басына бестен ғана оқ қалған. Қоқан қолы енді қайта соқтыққанда орысты састыратын еді. Бірақ Қоқан қолының да жүрегі шайлығып қалғандығы, әскерінің қалжырағандығы байқалатын еді. Колпаковский орыс отрядына өлікті ала-мала, Қарақастекті өрлей таудағы Қастек қорғанына қайтуға бұйрық қылды. Өйткені орыстың барлық оқ-жабдығы Қастекте еді. Орыс отрядының Қастекке қайтқанын (көріп), Қоқан қолы артына түсті. Бірақ киіп-жарып әкете алған жоқ. Аттылар оқ мөлшерінен алыстан қарама-қарама қара көрсетіп, бопсалады. Кей жерде жақындап та жүрді. Зеңбірек үзбестен атылып отырылды. Отряд Саурық қорғанына жақындағанда Қоқан қолы қууды қойды. Дөң-дөңде топ- топ болып ұйлығып қала берді. Саурық қорғанына кеп орыс әскері демалды. Қорғап маңайындағы жерді, шөпті қазақтар өртеп жіберді. Өртті жел айдап, Саурық қорғанына таяса да, желдің беті өзгеріліп, ары-беріден соң өрт өзге жаққа ауып кетті. Орыс әскері аз демалып, жеті шақырым жүріп барып, сай аузына тоқтады. Ол жерден жаралысы мен өлігін Қастекке жөнелтті. Оларды Қастекке жеткізіп, апарған жүз казак-орысқа азық-түлік, оқ-сайман тартып, қайта жеткізуге бұйрық етілді. Өлік-жаралыларды Мацевский деген доқтыр алып жүрді. Орыс әскері осы жерде үш сағат тоқтап жатты. Аштықтан, әлсіздіктен үш сағат 3 жылдай болды. Аяғында Қастектен оқ-сайман, нан-азық келіп, солдаттар суға матырып жеп, қарық боп қалысты. Күн батысымен шылым тартпасқа, дарылдап сөйлемеске бұйрық болып, отряд қайта Ұзынағашқа жүрді. Өйткені Қоқан қолы Алматыға өтіп кетеді деген қауіп Колпаковскийді жер бастырмады. Жол жаман. Әскер ақырындап жүріп келеді. Күн суытып, оңнан жел тұрды. Солдат аш, қал жаураған. Тұяғы ғана қыбырлайды. Арықтан не шұңқырдан зеңбіректі жүргізуге тегістеу керек болып, отряд көрсе, адамдар жығылып, жусап қалады. Ызғып келеді. Бір әйтеуір бастықтардың қайратымен, айдаудың күшімен азар жүріп келеді. Аттар да әбден аштықтан бұралып, болдырып, қажыған. Зорға дегенде жүкті бекетке жеткізеді. Отряд түн ортасында Ұзынағашқа келді. Тамақ ешкімнің ойына келген жоқ. Жылынады да ұйықтайды...Ертеңгі қазанның 22-сі күні таңертең жарты көздей кар жауды. Жау жақында көрінбеді. Қоқан қолының кешегі жатқан жеріне шолғыншы жіберген Бутаков Қара Қастек даласының, оның екі жағындағы қолат-қолат дөңдердің, жыра-жыраның барлығы да тазаланғандығын, Қоқан қолы Бесмойнақты баса Отарға тартып кеткендігін айтып келді. Майор Экеблатқа Қоқан қолының Жиренайғырдағы лагерін шолуға бұйрық болып еді, одан хабар келгенше Отарға жіберілген Тезектің (төре) шолғыншы қазақтары Қанатша қолының асығыс жүрісте алды Қоқан тауын асып, Шу бойына түсіп, қайтқан хабарын әкелді. Қазанның 21-і күні Қанатшаның қолбасыларымен кеңесі болған еді. Бұл кеңесте Қанатша қалай да болса орысқа қайта соқтығуға, Алматыны алуға аттануға керек деп тұрып алған. Бірақ ұрыста орыстан жүрегі шайылған өзге қолбасылар, жай адамдар бұған болмаған. Ташкен қолының бастығы Шағаман қожа тіпті өз адамдарын алып, кейін қайтайын деп отырғандығын айтқан. Сондықтан Қанатша лажы құрып, жорықты тоқтатып, қайтуға ұйғарылған. Қазанның 22-сі күні ертемен Қанатша қолы Қара қастек өлкесінен Отарға қайтты. Жиренайғырда қалған қолы зеңбірегімен оған қосылды. Қайтыс кідіріссіз сыдырғы жүріс болды. Жаралылар жүре алмай, қол қозғалысы әр жерде тоқтай берді. Әсіресе Қордайдың асуында азап шекті. Онда қатты суық боран болып, аты арып, азығы түгесіліп, күйі кеткен қол жаралылармен үлкен әуреленді. Жаралылардың көбін сол Қордай асуында көміп, Шуды өтіп, Қоқан қолы үйді-үйіне тарады. Қазақ-қырғыз үйді-үйіне қайтып, ташкендіктер Ташкеніне, қоқандықтар Қоқанына, өзгелер өзді-өз мекеніне қайтысты. Қоқан қолының Шу бойынан біржола арылғандық хабарын Колпаковский шалғыншы қазақтардан қазанның 26- сында алды.27-сі күні сол соғыстың бастан-аяқ жайын айтып, Қоқан қолын әбден жеңгендігін айтып, Омбыдағы генерал-губернатор Гасфортқа прапорщик Диснессори дегенді шаптырды. Онда телеграф жоқ еді. Шабар аттар әбден арықтаған, жем-шөп жоқ. Шабарман күні-түні тоқтамай, кей жерде күзгі сылбыр батпақта жаяу жүріп, 11 күн дегенде Омбыға Колпаковскийдің хабарын апарды. Ұзынағашта Қоқан қолы мен орыстар майдандасып жатқанда қала-қаладағы орыстарда үрей қалмаған. Қазақтардың орысқа ниеті бұзылып, әр жерден әр орысты өлтіріп, малын ала бастаған. Алматы қорғаны Тезек төре мен Жанғазыға тапсырылса да, Қоқан коды жеңілгенше олар аулында отырып алған. Қазанның 18-і күні Алматы төңірегінен қазақтардың барымташылары барып шөпке барған казак-орыстарды балаларымен өлтіріп, Черепанова деген бір сұлу әйелді байлап алып кеткен. Ақырында бұл аял қолдан қол өтіп, Қоқан ханына тартуға беріліп, Қашқарға өткеріліп жіберілген. Бұл әйелдің Қашқардағы бір сартта қатын боп жүргендігін орыстар көрген. Қазақтар ұстаған жерде бұл әйел Колпаковскийдің қарындасымын деген. Мұның Қоқан ханына тартуға кететіні сол сөзінен болса керек. Ертеңіне егінге барған казак-орыстарды қазақтар тағы өлтіріп кеткен. Осылардың бәрі Алматыдағы дүйім орыстардың зәресін алған. Халық күні-түні ұйқы көрмеген. Жетіден жетпістегісіне шейін жабдықтанып, күзетте болған. Орыс әскерінің қайда екендігінен түк хабар болмаған. Оның үстіне қолға түскен бір қазақ Алматыны алуға Сұраншы бидің 1000 кісімен аттанғалы жатқандығын айтып, тіпті қорқытқан. Онда Алматыдағы орыстың жаны бала-шағасымен 600-дей еді. Қазанның 21-і күні қазақтардың бір бөлегі Қаскелеңге жақындап жинасқан. Қаскелең орысы бұлардан жаман шошып, бүлініп, сасқалақтаған. Бірақ қазақтар Қаскелеңге тие алмаған. Қазақтар ойға, тауға өрт қойып, от жағып жүрген. Дәл осы күні біраз ғана жігітпен Тезек төре Алматы келіп, Қастекке жүріп кеткен. Далада жанған өрттер 22-сі күні түнгі жауған қармен ғана сөнді. Бұл уақытта Алатаудың етек жазығында қазақ аулынан жанды қарға қалмаған. Барлығы да құмға, тауға сіңіп кеткен. Тек барымташылар, шолғыншылар ғана жүретін еді. Орыс жаралылары қазанның 23-і күні ғана алды Алматыға әкелінді. Қаскелеңге нан, оқ, отрядқа арақ жеткізуге Алматы тұрғындарына бұйрық болды. Міне, Ұзынағашта соғыс болғандығын Алматы орыстары сонда ғана білген. Қазанның 24-і күні Алматыға округтың бастығы келді. Бұған Сөк баласы Жанғазы төре және құмда-тауда қашып жүрген елден басқа беделді қазақтар келіп, құттықтай бастады. Алматыдағы сарттар кеп құттықтау айтты. Бұларды Герасим Алексеевич Колпаковский салқын қарсы алды. Кекеді, мұқады. Бірақ бұлар өз «ұятын» мойнына алып, бұдан былай орысқа шын ниетімен кісі екендігін уәде қылып, ант ішкен соң Колпаковский «күнәсін» кешті. Сарттың Сейдахмет Сайдалыұлы дегені өле-өлгенше «орыс адамы» болып, Алматыдағы сарттарға ақсақалдық мансабымен өтті. Оның «сүйіктілігі» үшін берілген толып жатқан шенінен, медальден омырауы шұп-шұбар еді. Оның інісі Сейітмахмұт кейін Алматыдағы городничийге жасауыл, тыңшы болып, өкіметтің ең керекті жасырын тапсырғандарын таза жүрегімен атқарып тұрды. Ұзынағаш соғысы кезінде Қоқан қолтығына кірген, олардан хат алған, орысқа сырт беріп, сартқа жігіт берген қазақтың бірқатар жуан адамдарын Колпаковский қатаң қырына алып, әбден қорқытып, илеп алды. Бұлар содан былай қарай орысқа әбден «ел» болып, ұлыққа әбден «жағымтал» болды. Қазанның 28-і күні барлық саудагерлер «үлкен жеңудің» құрметіне той қылып, орыс отрядын тойдырды. Артынан көп кешікпестен Омбыдан хабар келіп, Ұзынағаш соғысынын орыс қаһармандарына сыйлау, награда әкелді. Әрбір ротаға төрттен, әрбір жүзге үштен, әрбір зеңбірекші взводтарға екіден соғыс орденінің айрықша белгісі (знак) берілді. Барлық әскердің бас-аяғына шейін бөркінің маңдайына «За отличие в 1860 году» деген жазуы бар шытыра қадалды. Қазанның 19-20-сы және 21-і күні Ұзынағаштағы соғыста қайрат қылған офицерлерге берілген шендер, сыйлықтар: Поручик Вороншенский — бұрынғы шенімен гвардияның артиллериясына көтерілді; подпоручик Курковский — поручик болды; штабс-капитан Обухов алтын қылыш алды; есаул Бутаков, поручик Савельев, хорунжий Ростовцев. (святой) Владимирдің 4-дәрежелі орденін қылышымен алды; поручик Шаниявский, подпоручик Сарковский және есаул Усев. Аннаның 3-дәрежелі орденін қылышымен алды; подполковник Шайтанов св. Станиславский 2-дәрежелі орденін қылышымен алды; милицияның прапорщигі Байсерке баласы Қосшығұл св. Станиславский 3-дәрежелі орденін бауымен алды; капитан Әбілейіс төре Әбілеев (Тезектің інісі) мойынға асынатын алтын медальды Георгий бауымен алды; сотник Жеребетьевке 200 теңге ақша берілді. Фервергер Дуденский прапорщик дәрежесіне көтеріліп, А. Штейнев соғыстың 4-дәрежелі орденімен сыйланды. Барлық әскерді алып жүрген, бастаған, шолғыншылық жасаған қазақтарға округ бастығының қарамағындағы қазынадан ақша берілді. Ұзынағаштағы соғыстың ұлы қаһарманы Колпаковскийдің өзі саналды. Сондықтан оның даңқы тіпті ақ патшаға шейін жетіп, патша өз қолымен Колпаковскийді подполковниктен полковник дәрежесіне көтерді. Ұзынағаш соғысының орыстарына сыйлық беру туралы ақ патшаның (ІІ Александр) мына сөзі бар:

«Славное дело!

Подполковника Колпаковского произвести в полковника и дать св. Георгия 4 степени. Об отличившихся войти с представлением и всем штаб и обер-офицерам объявить благовеление в приказе и нижним чинам дать по одному рублю серебром на человека. Знаки отличия, военного ордена выслать генералу Гасфорту, согласно его желанию.

Александр».

Ақ патшаның бұл сөзінен Ұзынағаш жеңісіне аса қуанғандығы, «Славное дело» деп даусы шыққаны айқындалды. Бұл жеңіс расында Орта Азияның отарлығына ұлы қайрат қылған орыстың мақтанарлық жұмысы еді. Өйткені неше заманнан бері Кенесарысы, Сырымы, басқасы шығып, орысқа ұлы көлденең болған қазақтың, қазақ-қырғыздың арқа таңатын Қоқан хандығының тұралап жеңілгендігі еді. Мол ел, бай жердің жеңіліп, орысқа бағынғаны — орыстың отар байлығына қарқ болғаны еді. Ақ патша осыған қуанып, Ұзынағаш жеңісін «даңқты жұмыс!» деп айқайлады. Ұзынағаштағы орыспен соқтыққан Орта Азияның қолы Орта Азиядағы халықтардың ең мықты күші деуге болады. Бұған Ташкен, Самарқан, Қоқаннан басқа Орта Азиядағы сарт қалаларынан күтініп, көмек келген. Жетісудың қазақ-қырғызынан Сарбағыш, Дулат қосылған. Осылардың Ұзынағаштағы ұрыста жеңілісі Орта Азия халқының жығасын түсіріп кетті. Орысқа қарсы бұдан кейін белсеніп шығарлық елде қайрат қалмауға жақындады. Осы ұрыстан кейін Орта Азия сырын орыс әбден алды. Бұл күнге шейін алдаумен, арбаумен алынып келе жатқан Орта Азияны отарлау әдісі енді тура әскер аттандырып жаулау, шабу-шаншумен алуға қол қойылды. 1861 жылы Орынбор жақтан генерал Дебу Жөлекті алуға және Қоқан хандығының Жаңақорған деген қорғанын ойрандауға шықты. 1862 жылы полковник Колпаковский Шудың сол жағына өтіп, Қоқан хандығы қайта түзеген Пішпек қорғанын талқандады. 1863 жылы Сырдария жақтан полковник Черняев шығып, Жетісудан полковник Колпаковскийдің араласы түйісіп, Қоқан хандығының арқа жағын тұтасынан қарауылына алды. 1865 жылы полковник Веревкин мен Черняев Сырдария мен Жетісудың жауланған жерін біржола тұтастырды. 1865 жылда Черняев Ташкенді алды. 1868-деСамарқан алынып, Сырдария мен Жетісудан Түркістан генерал-губернаторлығы жасалды. Оның алғашқы генерал-губернаторы генерал-адъютант фон Кауфман болды. Бұл кезде Қоқан хандығы да қарап жатпады. Орыспен неше рет ұлы соғыстарда болды. Бұл соғыстарға Хиуадағы түрікмен бұхарлықтар да атсалысты. Біздің қазақтан Кенесарының Сыдығы (Сыздық) осы қарсаңда Орта Азияның әр жерінде жүріп, орысты үлкен бөгеп жүрді. Аяғында орыс Қоқан хандығын құрта қимылға белсене кірісіп, 1875 жылғы «ақ жандарал» Скоблев ұлы жорықпен аттанып, Наманған, Шөмсін (?), Ақжарды, Әндіжанды алып, Қоқанға кірді. ...Қоқан хандығына шабуыл жасаған Жетісудан Колпаковский болды. Колпаковский әсіресе сартқа қырғызды қайрап салып, Шабдан манапты қолына құс қып ұстады. Шабдан қырғыздың қолымен бірге Қоқанды шабысты. Шабданның бұл еңбегіне орыс тарапынан милинияның майорлық шені беріліп, Үлкен Кемін (Чон Кемин) өлкесіндегі Ақбекеттің қасынан өмірлік өз сыбағасына 500десе (десятина) жер кесіліп берілді. Өзінің тұқым-тұяғына шейін билік, болыстық шендер үзілмей кешегі 16-жылдың көтерілісіне шейін Шабдан өрен-жараны орыс кезінде үлкен «қадірменді» болды.

Ыстықкөл маңайы, Жомғал өлкесі 1863 жылғы Колпаковскийдің жіберген отрядымен біржола орысқа қарады. Бірақ көпке шейін Жетісудың шығыс жағында Қытай шегі тыншымады. Ол күнге шейін Құлжа ауданы Қытайға қарайтын. Ондағы халықтардың көбі тараншы, дүңген, қалмақ, қазақ еді. Бұларға өкімші ұлт қытай еді. Өкімші қытай мен бағынушы тараншы, дүңген, қалмақ, қазақ арасында үзілмеген өшпенділік бар еді. Қытайдың ұлықтары өзіне қараған ұлттардың. басынан бақайына шейін сорды. Тәртібі қатал, істегені құры зорлық талау еді. Елдің қолындағы малы, астығы, аялы, тіпті үй ішіндегі көзге түсерлік нәрселері де еріксіз тартып алынатын еді. Аяғында Қытайдың осындай талау тәртібі өзіне қарсы дүңген, тараншы көтерілістерін туғызды. Тараншылар ішіндегі қытайды қырып салып, ұлықтарын өлтіріп, Абылұлы деген тараншыны хан көтерді. Бұл Жетісуға орыс орныққан қарсаң еді. Орыс тараншының осы хандығын көтермеледі. Кейін орыстан қашқан Албан Тазабекті бермеген себепті сылтауратып, орыс Құлжа ауданына аттаныс жасап, тараншыдан Құлжаны алды. Орыс Құлжа округіне қожа болып, 1881 жылға шейін тұрды. Сол жылда Қытай мен орыс өкіметі келісім жасап, Құлжа ауданы Қытайға қайтарылды. Құлжа Қытайға берілген соң ондағы тараншы, дүңген, қазақ қалмаққа Қытай баяғысын бастады. Тағы талай бастады. Тараншы, дүнгендер орысқа қарап, Жетісуға қоныстануды орыстан өтіне бастады. Орыс Жетісуға бұл халықтардан 55 мың жан алмақшы болды. Тараншының жартысы Жаркентке, жартысы Алматының күншығыс жағындағы қазақ жеріне отырғызылды. Көшіп келген дүңгеннен 4 болыс жасалды. Бір дүнген болысы — Жаркенттің қаласына таяу, Мария болысы — Қарақолдан 7 шақырымдай жерде, Николай болысы — Қарақоңырда (Тоқпақ ауданында) және Александр болысы — Пішпектің күнбатыс жағындағы жол үстіндегі дүңген қаласы. Қытайдан ауған тараншы, дүнген халықтарын орыстың мұнша аспанға көтеріп әлпештеп, қойнын ашқаны — Жетісудың Қытай шегінде Қытаймен өшпенді жұртты жел жағына пана ғып ұстау еді. Өйткені Қытайға ықтырма боларлық орыс халқы ол аудандарға орнығуға жете алған жоқ еді. Қазақ-қырғыз болса көшпелі, сайда саны, құмда ізі жоқ сенімсіз саяқ халық. Сондықтан Жетісуға орыс жетісіп болғанша Қытай жағы және қазақ-қырғыздың өзі де аса қауіпті еді. Қытайға шектес елдегі Бұғы қырғыздары, қазақтың Албан руы орысқа көпке шейін орнықпай, керқайзандық қылды. Мұның бірі Албан Тазабек. Тазабек тараншы ханымен сөздес болып, орысқа бағынғысы келмейді. Албандағы Құрман Саурық деген кісі де орысқа бағындырмай, ең болмаса Албанды ажыратып алғысы келеді. Өзіне ерген Албанды көшіріп, Құлжа маңайына көшеді. Бұған Бұғы қырғызы да қосылады. Саурық Батыш, Жетен деген адамдарды орыс ұстауға шығады. Саурықты орыс қуып, Қытайдың Суасу деген жерінде жатқанда, 30 қазақ-орыс қазақтан басшы апарып, Саурықты ұстайды. Мұның қолында қырғыз Балбай деген болады. Бұл екеуін Алматыға әкеліп, «абақтыда өлді» қылып көзін жоғалтады. «Тазабек орысқа қарсы» дегеннен Тазабекті ұстауға Алматыдан 100-дей казак-орыс шығады. «Тазабекке орыс шықты» дегенде Тазабек шыңдап атқа мініп, жақын жердегі орыс қарауылдарын өлтіреді. Тазабектің жинаған азын- аулақ жасағы болады. Тазабекті қуған орыс Іле бойында Тазабекпен кездесіп, атыс болып, екі жақтан да бірқауым кісі өледі. Ақырында Тазабек тайқап, Қырғызсайды басып, Сүмбемен асып, Құлжаға кіріп кетеді. Тараншы ханы Абылұлының қолтығынан барып кірді. Орыс Ушаков тараншыға тап беріп, Құлжа маңайына әскер аттандырды. Бұл әскер Шалкөдені басып жүрді. Албан жиналып, Есенаман деген кісіні хабарға жібереді тараншыға. Тараншылар шабынысып, орысты тосады. Орыс тараншыға кісі салып, Тазабекті сұрайды. Тараншы Саурықты сұрады. Екі жақ сөз келісе алмай, орыс бұлады. Ол жолы тараншылар орысты табандатып жеңіп, бірталай адамын өлтіріп. әскерін қашырды. Колпаковский қайта күш жинап, тараншыға аттанады. Іленің екі жағын өрлеп, орыстың көп әскері жүреді. Колпаковский өзі де осы жорықтың ішінде болады. Орыс тепкісіне шыдамай, тараншы орысқа бағынады. Тараншылар (Тазабекті) Колпаковскийдің қолына береді. Бұл жолы Шалтабай деген Саурықтың інісін де орыс ұстайды. Бұл 1871 жыл еді. Тазабекті орыс түрмеде саурықшылатып өлтіреді. Шалтабайды Сібірге айдайды. Шалтабай сол кеткеннен 10 жылдан соң қайтып елге қосылады.

қылды. Мұның бірі Албан Тазабек. Тазабек тараншы ханымен сөздес болып, орысқа бағынғысы келмейді. Албандағы Құрман Саурық деген кісі де орысқа бағындырмай, ең болмаса Албанды ажыратып алғысы келеді. Өзіне ерген Албанды көшіріп, Құлжа маңайына көшеді. Бұған Бұғы қырғызы да қосылады. Саурық Батыш, Жетен деген адамдарды орыс ұстауға шығады. Саурықты орыс қуып, Қытайдың Суасу деген жерінде жатқанда, 30 казак-орыс қазақтан басшы апарып, Саурықты ұстайды. Мұның қолында қырғыз Балбай деген болады. Бұл екеуін Алматыға әкеліп, «абақтыда өлді» қылып көзін жоғалтады. «Тазабек орысқа қарсы» дегеннен Тазабекті ұстауға Алматыдан 100-дей казак-орыс шығады. «Тазабекке орыс шықты» дегенде Тазабек шындап атқа мініп, жақын жердегі орыс қарауылдарын өлтіреді. Тазабектің жинаған азын- аулақ жасағы болады. Тазабекті қуған орыс Іле бойында Тазабекпен кездесіп, атыс болып, екі жақтан да бірқауым кісі өледі. АқырындаТазабек тайқап, Қырғызсайды басып, Сүмбемен асып, Құлжаға кіріп кетеді. Тараншы ханы Абылұлының қолтығынан барып кірді. Орыс Ушаков тараншыға тап беріп, Құлжа маңайына әскер аттандырды. Бұл әскер Шалкөдені басып жүрді. Албан жиналып, Есенаман деген кісіні хабарға жібереді тараншыға. Тараншылар шабынысып, орысты тосады. Орыс тараншыға кісі салып, Тазабекті сұрайды. Тараншы Саурықты сұрады. Екі жақ сөз келісе алмай, орыс бұлады. Ол жолы тараншылар орысты табандатып жеңіп, бірталай адамын өлтіріп, әскерін қашырды. Колпаковский қайта күш жинап, тараншыға аттанады. Іленің екі жағын өрлеп, орыстың көп әскері жүреді. Колпаковский өзі де осы жорықтың ішінде болады. Орыс тепкісіне шыдамай, тараншы орысқа бағынады. Тараншылар (Тазабекті) Колпаковскийдің қолына береді. Бұл жолы Шалтабай деген Саурықтың інісін де орыс ұстайды. Бұл 1871 жыл еді. Тазабекті орыс түрмеде саурықшылатып өлтіреді. Шалтабайды Сібірге айдайды. Шалтабай сол кеткеннен 10 жылдан соң қайтып елге қосылады.

...Қазақ құры сыртымен төрелері арқылы орысқа бағынса да көпшілігі Жетісуға әбден отырып болғанша, орыс орын тепкенше сенген жоқ. Қаладан далаға шыққан орысты егінде, шөпте, жолда қазақтар өлтіріп кетіп жүрді. Орыстар қаладан егінге, шөпке, тоғанға, малға, жолға ылғи жасақпен көптесіп жүруші еді. Сондықтан Қытайдан мына бөлініп шыққан тараншы, дүңген сықылды жерге еңбек сіңіретін халықтарға орыс бөркін аспанға тастап қарсы алды. Қазақ-қырғыздың даяр тоғандарын бұларға басып алып берді. Жердің ең жақсы жеріне отырғызды. Қазақтарды тауға тықты. Бұдан басқа тараншылардың бір адамы Уәлі ақун Полдашбайұлы арқылы жер алған тараншы диқандарына қазынадан ақша, көлік, егін жабдығы үлестірілді. Мұның артынан Қытайдан 4 мыңдай жан қалмақ қашып, орысқа келді. Бұл қалмақтардың бірқатары бірнеше жылдан соң бұрынғы жеріне (Қытайға) қайтты. Олардың қалғаны бүгінгі Лепсі оязындағы Сарқан қаласында қалып, казак-орыс ретіне жазылып, шоқынды. 1878 жылы дүңгеннен 5 мың және келді. Бұл дүнгендерге Қарақолдағы Бырдың суының өлкесі берілді. Бұл дүңгеннің бірсыпырасы Тоқпақ ауданына қоныстандырылды. 1882 жылы орыс уадасына Құлжа ауданынан ауып 45000 тараншы, 6000 дүңген келді. Бұл дүңгендер Пішпектің батыс жағына отырғызылып, тараншылар Жаркент, Алматы ояздарына жайғастырылды. Бұдан басқа 1883 жылы Қытайдан 25 мың жандай Суан (қазақ) ауып келіп, Іленің оң жағынан, Жаркент оязынан жер берілді. Мұны дәлелдеу үшін сол күндегі Күнбатыс-Сібірдің әскер бастығына берген Колпаковскийдің 1885 жылғы № 6794 нөмірімен білдіруінен төмендегі сөзді оқуға болады: «...Об эмиграции в наши переделы Китайских подданных (не дунганов) нет никаких известий, кроме нескольких человек, вышедших одновременно с чугучакским вице-консолом, ожидать ее в теперешнюю зимнюю пору нельзя, потому что, по случаю небывалой глубины снегов и сильных холодов, всякое сообщение даже с ближайщими киргизскими аулами совершенно прекратилось, но если бы эмигранты появились в наших переделах, то на первый раз они будут помещены в Лепсинской, Урджарской и Зашийских станицах, где трудами своими могуть свободно прокормиться, для дальнейшего же их обеспечение продовольствием будуть употреблены местные средства; они получат землю и по возможности, будут снабжены хлебными семенами, водворение их я пологал бы допустить на тех основаниях, как дозволено селиться при Алма- атинских станицах, в Ташкентской слободке азиатским выходом, так точно могуть быть поселены при любой станице и китайские эмигранты без особенного надела землей, но с дозволен пользоваться ею обще с киргизами. О чем Вашему провосходительству доношу присовокуплением что, сообразно этим известиям, будут приняты меры для сохранения на границе нашей спокойствии и для сохранения киргиз от всякого волнения и от вмешательства в деле инсурекции.

Колпаковский».

Сөйтіп, Жетісуды орыс жаулағанда алдымен ең сулы, жайлы жерге орыс қалалары салынады. Онан қалғаны тараншы, дүңген сықылды халыққа берілді. Онан қалған жақсы жер жылдан-жылға қазынаға алынып, Ресейден көшірілген келімсекке беріледі. Міне, сондықтан баяғы көшпелі қазақ-қырғыз әлі көшпелі болып, егін салып отыра алмай, жерге-суға өгей болғандығы осыдан келе жатады. Қазақ- қырғыздың өзіне жайлы жері жетпейтіндігін генерал Колпаковский өзі-ақ 1867 жылда жазған баяндамасында айтқан. Ол осы айтқанын 1878 жылда да Түркістан генералы Кауфманға берген баяндамасында да түсіндірген. Колпаковский қалайда Жетісуды орысқа шегелеп ұстауға отар саясатын мықтап ұстайды. Жетісуды орнықты отар қылуға орнығып отыратын орыс керек болады. Сондықтан ол түрлі жолдармен орыс отарына Жетісуға жол ашып, шара қолданады. Оның бірқатары айтылып келеді. Және бір «түрлісі» мещан болады. Мещан қалада отырмақ. Мещан жерді қазақтан не казак-орыстан жалға пайдаланады. Мещан қаланын санын молайтып, солдат береді. «Жетісуда жер мол» деген дақпырт.бүтін Ресейге таралады. Орыс жаулап алған күннен өз бетімен Жетісуға шұбыра көшіп жатқан крестьян келімсектері сендей соғылысады. Бұларды алғашқы уақытта өкімет «өзің көр де сүйген жеріңе отыра бер!» деп қана қойған. Бұлар өз беттерімен қазақтың, қырғыздың даяр тұрған, жайлы жайлауына басып қоныстанды. Судың ен көмейіне қала салынады. Тоған, егіндіктің тәуірлері қазақ қолынан тартып алынады. Жер-судан айрылған қазақ-қырғыз кедейленіп, аяқты малдың өрісі тарылып, азайып, егін салып, егінші боп күн көруге жайлы жері, суынан айрылып, әлгі келімсектерге малай боп сіңеді. Мұның үстіне сауда капиталы жүріп, әр жерден базар ашылып, ел ішіне саудагер, алыпсатар толып, қазақ шаруашылығы жаншылады, Қазақтың саудагері, жуаны, байы, қазақтың қалың қара бұқарасы шаруадан айрылып, тозғындайды. Сөйтіп орыс, қазақтың арасына шаруа қайшылығы, қанаушылық түседі. Алғашында Жетісуға жалғыз арбамен қаңғырып келген қара мұжықтар Жетісуға келіп, жаулап алған ел ішіне келген соң өзін өкім санап, мінезі өзгеріп, еңбек жеу, шаруа қанауына, жұрт соруға құнығады. Әрқайсы 4-тен, 5-тен қыстау жай салып, 20 — 30-дан малай жалдайтын алпауытқа айналады. Бұдан басқа талай шаруа, саясат, әлеумет мәселелерінің шиеленген шатақтары болады. Осының бәрі тарихы шиеленіскен Жетісуда орыс-қазақтың ұлт өшпенділігің шыңдай береді.

* * * Жетісуды орыс жаулап алудың ең аяғы Ұзынағаш соғысы болды. Бұл туралы Түркістанның алғашқы жарым патшасы (генерал-губернаторы) Фон Кауфман: «Ұзынағаш соғысындағы жеңісіміз біздің орыстың бүтін Орта Азияны жаулағандағы жеңісіміздің анасы болды», — дейді. Жетісу алынғанды жазған орыстың Нэдзбецкий дегені «Ұзынағаш соғысындағы орыс үстемдігі Жетісудағы орнаған орыс отарының ең мықты салынған алғашқы табалдырық тасы еді», — дейді. Міне, сөйтіп Ұзынағаш соғысын орыстар өзінің үлкен ерлігіне санап, 1855 жылда Колпаковский Ұзынағаштың дөңіне өзіне ескерткіш (памятник) салдырған. Басына самұрық қондырып, біткенде ұлы дүбір той қылдырған.

* * * 1921 жылы ұйымдасқан қазақ-қырғыздың жалшы-батырақтары тұңғыш тойында сол Колпаковский ескерткішінің басындағы самұрық белгісін сындырып кетті. Осы күні самұрығы сынған, қалғаны тұр.

Жаркент оязындағы Албан қонысында Қарқара деген жәрмеңке бар еді. Бұл жәрмеңкеге күнбатыс Қытай мен Ресей саудасы тоқайласатын еді. Жәрмеңкенің саудаға салынған сомасы кей жылы миллионға жететін. (Көтеріліс туралы сол күнде баяндама жазған әскербасы Нэдзбецкий деген Жетісудағы көтерілістің Герман, Түрік агенттерінің Қытай арқылы азғыруымен болды дейтіні бар. Онда ол: Герман, Түрік агенттері Қашқар, Құлжа маңайында тұрып, Қарақолдан, Жаркенттен апиын кесуге келген қытай жұмысшылары және Қарқара жәрмеңкесіне қатынасқан қытай саудагері қырғыз-қазақ ішіне орысқа қарсы көтеріліс жасауға құтыртты дейді. Онысы шылғи жорамал.) Жаркент оязы Қытайға шектес болған соң оған өкімет өте сақ болған. Казак-орыс, хохол қалаларын қаруландырған. «Маусым жарлығы» жарияланарда Кравченко дегенді бас қылып Қарқараға отряд жіберген. Жаркенттегі алғашқы төңкеріс ұшқыны тамыздың 12-сінде ұшқындады. Бұған дем берген Алматы оязындағы Қызылбөріктердің көтерілісі. Шелек, Меркі және басқа болыстардың қазақтары жиналып, тамыздың 12-сі күні шет Меркідегі Нащепкин деген крестьянның диірменін талап (диірмен қазақ жеріне басып салынған), өзін өлтіріп, аялын байлап, диірменді өртеп жіберді. Онан Жалаңаш қаласына соқтықты. Қаладағы казак-орыстар мылтық атып, кіргізбеді. Егіннен ұстап алып екі казак-орысты өлтіріп, қаланың малын тиіп әкетті және сол күні Шелек басына салынған Ново-Афон қалашығына қазақ тиіп, қаланың бәрін өртеген. Қала адамдары старостаның қорасына жиналып, кешке дейін айтысқан. Жалаңаштан шыққан прапорщик Берг отряды қаланы арашалаған. Қазақтар тауды бауырлай Кегенге қарай жүріп, жолдағы орыс қыстауларының, зайымкелерінің барлығын өртеген. Бұл жолда Спецевский деген поселкені отқа жағып, қазақ қолы со бетімен Қарқарадағы Албанға қосылған. Тамыздың 13-і күні Қарқараға шабуыл жасалды. Жәрмеңкені қамады. Бірақ күні бұрыннан дайындалып тұрған отряд қазақтың түтінін тұман қылды. Бергтің отряды қазақтың артынан Кеңсу өрлеп түсіп, Кравченконың отряды Қарқарадан, бір жағынан Қырғызстанның қазағы — үшеуі тоқайласып, қазаққа ойнақ салды. Қазақтар мылтыққа шыдай алмай, быт-шыт боп қашып, Кеген, Текес басына кетті... Көп мал, үй, шаруа иесіз шашылып далада қалды. Оны орыс олжа қылды. Бұл уақытта қырғыздар Қарақолды алуға қам қылды. Қарақолда орыс күші аздық қылды. Сондықтан Қарқарадағы Кравченкоға жылдам Қарақолға жету керек болды. Тамыздың 14-і күні түннен жәрмеңкені тастап, саудагерлер мен орыс отряды Қарақолға үркіп кетісті. Жаркент оязында қазақ соқтыққан қалалар: Спецевский, Таврический, Владиславский, Красноярский, Ново-Афонский, Ново-Киевский, Меданский, Шолақ, Медет, Жалаңаш қалалары. Бұлардан басқа жеке диірмен, заимке, хутор, омарталар да көп болды. Бірақ қаланың үйлері өртеніп, үйі талансада, адам өлуден саябыр болды. Бұл қаланың адамдары «переселен» қарауында болып, сол жылы қыстай қазақ малымен асыралынды. Тамыздың 10-ы күні сәскеде Қарқара жәрмеңкесіне Санташ жақтан және Жалаңаш жақтан қазақтың қалың қолы көрінді. Осы екі қол келіп, Қарқараның күнбатыс жағындағы жазыққа кеп қосылысты. Бері казак-орысты алып алдын тосуға бұйырылған еді. Ол 30 шамалы казак-орысты алып алдын тосты. Оқтың оңтайына келгенде екі-үш рет оқты жаппай жібергенде қазақтар быт-шыт боп қашып кетті. 4 адам оққа ұшып қалды. Тамыздың 12-сі күні қазақ Қарқараға соқтығуға Иір судың бойына және құралды 5000 қаралы кісі болды. Қолындағы қаруы — сойыл, бақан, найза, балта еді. Бұған қарсы 25 казак-орыспен Берг және прапорщик Моргоның ротасы шықты. Бұлар қазақты қамап алмақ болып екі бөлінді. Бергтің отрядының алдынан жаяу қазақтар оқ атқан соң, Берг отряды атысып кетті. Қазақтар атыса-атыса тауға қашты. Берг қорыққан қазақты қуайын десе де оған бұйрық болмады. Сөйтсе де түс мезгілінде Берг өз бетімен шауып кетіп, қалың қазақтың сыртқа беттеп үріккен көшіне тиді. Түтінің түтініне қосып шапты. Қазақтар жиналып біресе тиіп, біресе шегініп ұйқы-тұйқы болды. Берг қазақ қолының ішінде жүрген ақ жалау көтерген күміс ер-тоқымды көк аттыны дәлдеп атты. Сонда бұл атты қолын бұлғап шауып таудан аса жығылды. Бұл өлген болыс екен. Мойнында ІІІ Александрдың алтын медалі бар екен. Ту ұстаған өлген соң қазақтың жиналған быт-шыт боп қашты. Олардың соңына орыстар түсіп, қозы құйрық қылыштап қырды. Аяғында Берг отряды 10.000-нан астам сиырды, 40-50 мыңдаған қойды, 40 түйелі мүлікті, бірнеше мылтықты Қарқара жәрмеңкесіне айдап келді. Тамыздың 13-і күні Қарақол жағындағы жолдан бір топ қол көрінді. Алдынан Берг тағы қарсы шықты. Бұлар 300- дей Қарақолдағы апиын кесуге келген қытай, дүңген кедейлері екен. Орыс отряды бұлардың алдынан оқ атып, быт-шытын шығарды. Олар Қарқараны өте қашты. Соңына тағы орыс түсіп, 11-інен басқасын тегіс қырды. 11-ін Қарқараға ұстап әкеліп, оларды да 14-і күні таңертең Жаркент жолының үстінде Серікбайлармен бірге атып тастады. Тамыздың 14-і күні Қарқарадағы барлық отряд саудагерлерімен қоса Қарақолға көшті. Бұларға Санташ асуында қырғыздар және соқтықты. Бірақ қырғыздар бірнешеуі оққа ұшқан соң қайта серпіліп, тауға кіріп кетісті. Бұл соқтығыста қырғыздың 23-і оққа ұшты. Тамыздың 15-інде осы отрядты Жырғалаң суын өтерде және көп қырғыз қамады. Көпір бүлінген еді. Екі жақтан атыс болды. Қырғыздар жедел тиіп жіберсе де, жаппай атылған оқ олардың бетін қайтарып бұрды. Аяғында көп өлік қалдырып, қырғыздар тауға қашты.

Орыстар бұл қырғыздардан қанмен жазылған бір ту түсіріп алды. Жаркент оязындағы көтеріліс Албанда болды. Іленің оң жағында қоныстайтын Суан деген ел Қытай шегіне барып қайта қайтты. Суандар консул арқылы Алматы жандаралынан ұлықсат алып, жігіт бермек болып, жеріне көшіп келді. Бірақ бұлар да көп шашылды. Жаркент оязында Албан үркіп кетіп, қазақтан қалған Суанға барлық алым-салық кеңірдектен басты. Үй басына айналдырып ат алды. Ояздағы барлық қалған астықты Суан мен қолына түскен Албанға орғызды. Қыстай неше түрлі шығыннан ел ығыр болды. Жаркент оязындағы тараншылар да алғашқы уақта «жұмысшы бермейміз» деген сөздері болған. Бірақ қазақтай көтеріліп кете алмаған. Оған себеп — олардың отырықшылығы болыңқырады. «Бала бермейміз» деген тараншының бірсыпыра ақсақалдарын әкеп Қарқарадағы түрмеге тығады. Мұның бірнешеуі Албан Серікбайлармен бірге Қайқыда атылды. Жаркент оязынан үріккен елдің жайы өте нашар болды. Қытай шегіне барған жерде Қытай шерігі өткізбей, бір жағынан орыс қуып, орасан тарлық көрді. Аяғында тарту-таралғысын беріп жүріп, қашып-пысып Қытайға қараған Құлжа ауданындағы Қызай мен Албан қазағының жеріне барды. Осы жерде адамы сатылып, ауылы таланды.

Әбен Атамқұлұлының Жаркент оязындағы Албан руынан Өлмесек Ниязбекұлы деген шалға шығарып берген даусынан:

Жаңылмасам, шілденің 10-ы күні Албанның мен деген адамын ақжелке пристав Подборков Қарқарада алдына шақырды. Барлығымыз 20-дай кісіміз. Шақырғанда айтқаны: «Мына Қарқара жәрмеңкесінен сарт-ноғайдан, саудагерден 50-дей қара жоғалды. Осының бәрін ұрлап жатқан - қазақ. Болыс-болысқа бөліп алып төлейсіңдер», — деді. «Қарқара қазақ жері болғанмен қазынаға қарайды, бәрімізге ортақ. Төлемейміз», — дедік. Аяғында сөз ерегіске кетіп, пристав тақтай тепкілесе де біз қасарысып отырып алыстық. Пристав бастығын Жәмеңке, Ұзақ қылып 21 кісіні абақтыға қамады. «Түбі осы малды төлемесеңдер сендерді өлтіретін ыңғайы бар», — деп приставты маңайлаған адамдар айтып жүрді. Біз қорыққанымыздан «төлейік» деп уәде қып босанып, 30000 теңгені Албаннан алып бердік. Ақшаны алып болған соң, ақжелке жігіт сұрады. Біз оны «көп біледіге» сүйеп жүріп кетістік. Онда Албан екі учаскеге қарайтын. Тараншылармен қосып тоғыз болыс елді Қалжат приставы сұрайды. 5 болыс елді Нарынқол приставы сұрайды. Нарынқол приставы бізді Қырғызсай қаласына жігіт алуға жауапқа шақырды.Пристав: «Кісі бересіңдер ме, жоқ па?» — деп сұрақ қылды. Біз «жеке мұндай ауыр жұмысты ашып айта алмаймыз. Біраз күн мәулет бер, біз көппен ақылдасып, жауап берелік», — дестік. Пристав бізге біраз күн мәулет беріп, Алматыдағы жандаралға білдірмек болды және сол жерде пристав соғыс пайдасына жәрдем сұраған соң жанымыздан 1000 сом ақша жинап бердік. Астымда жайлау етінен жарап жүрген оқтаудай торы атым бар. Қырғызсайдағы жиналысқа барып қайтып, Қарқараға келіп, бір ағайынымыздың үйіне түсіп отырдым да, атыма бір баланы мінгізіп, тігіншіде тігіліп жатқан етігім бар еді, соны әкеле ғой деп жібере қойдым. Екінді оқыдым. Бір уақытта әлгі жіберген балам келді. «Атты орыс алып қойды» дейді. Біз білмейміз. Орыстар күтініп, солдат әкеліп қойған екен. 30 шамалы солдат приставтың қорасында ойнап жатыр. Кравченков деген біреу келген. Бірталай қазақтың атын қашаға кіргізіп, байлап қойған екен. Менің атымды бір стражник құйқылжытып мініп келеді екен. Қолында бір қазақ жасауылы бар. Анадайдан «Ай, бері кел!» дедім. Бурылды. Приставтың үйіне таман жүріп барады. Үйдің жанындағы бір құнанға міне сала жүгіртіп келіп атымның шаужайына жармаса кеттім. «Түс, аттан! Атымды мінгізбейм!» — дедім. «Мінемін», — деп орыс айтты. «Мінбейсің», — деп мен айттым. Қазақ жасауыл: «осылардың ниеті бұзылып жүр, шатақ шығады. Атты қоя беріңіз», — деді. «Әкеңнің аузын...», — деп боқтап әкеттім. Жасауыл жайына тұрып қалды. Стражник орысым омыраулатып жүргісі келіп еді, жуан қамшым бар еді, көмдім келіп. Екі көсіп жібергенімде аттан ыршып, жер құшты. Қорадағы солдаттың бәрі жүгіріп келіп, мені жүндеп берді. Атыма тақымым іліне алмай қалды. Ілінгенде кететін едім. Болмады. Орыс соғып, жабылып сүйреп Кравченковка алып келді. Кравченков коридорына шықты. Пристав бұрын таныс болатын. Ауылға қонып, түстеніп, қымыз алғызып ішіп, аттың майын мініп жүретін араласымыз бар еді. Пристав «іздірәсти!» десем қырын қарайды. «Мына иттерің атымды алып, әуре қылып тұрғаны», — деп айтып көріп едім, ілтипат қылған жоқ. Солдаттарға былдыр ете түсіп еді, мені апарып қараңғы үйге тығып жіберді. Не екенін білгенім жоқ. Менің үстіме таңға жақын Албанның бас көтерер кісісін, бастығы Ұзақ, Жәмеңке қылып, айдап келіп кіргізді. Бұларды да аулынан әдейі солдат шығып ұстапты. Ұсталғандар: мен, Жәмеңке, Ұзақ, Тұрлықожа, Саза, Құрман, тағы басқалар. Әңгіменің сырын енді білдік. Орыс елдің «бала бермейміз» дегенін естіп және мына Қытайға шекара қазақтардан бүлік шығады деп қауіптеніп, Жетісудағы жандарал бұрын қам қылуға жасырын бұйрық береді екен. Қарқараға бір рота әскер жібереді екен. Қала-қалаға мылтық береді екен. Әбден жабдықтанып болған соң, ел ішіндегі басты-басты кісілерді қамауға қаулы болады екен. Сонымен Шалкөдедегі жиналған жиналыс бұларға үлкен күдік болып, енді ізін суытпай пристав бізді әдейі ұстатып тұр екен. Бізге кісі қатынастырмады. Қарауылды қатты қойды. Ел бізді тартып аламыз деп жиналып келіп бір қанша кісі өліп, кейін де қайтыпты. Төртінші күні бізді қамаудан шығарып алды да, пристав: «Сіздер Қарақолға барасыздар», — деді. «Онда не бар?» — деп едік. «Сонда қырғыз-қазақ бас қосады. Жігіт беру-бермеу туралы сөз болады. Алматыдан үлкен жандарал келеді», — деді. Біз: «бізді босат, Қарақолға... ат мініп, киім жаңалап жүрелік», — деп едік, «Жоқ, сіздерді солдат апарады», — деді. Кешке таман айдап жүрді. 14 кісіміз. Айдаған солдат — 8. Менің атымды бұлардың бастығы мініп келеді. Иірсудан өтіп, Үкілінің кезеңіне келгенде сам жамырап, ымырт жабылды. Дәрет алып, намаз оқыдық. Көңіліме бір сайтан келді. «Шылымыңды бере тұр!» — деп ат үстінде тұрғанға жетіп келіп, шап беріп ұстап, қылышпен шауып-шауып жіберіп қайрат қылайын деп лоблып тұрдым да, ана өзге шалдарды қимадым. Қарақолға баралық деп кеттік. Мені Қарақолдағы ояздың алдына әкелді. Біз келгенде Қарақолға қараған 22 болыс қырғыздың жақсыларының бөрі ояз алдында иіріліп тұр екен. Бізді айдаған конвой солдат қолындағы пакетін беріп еді, бізді апарып абақтыға тығып жіберді. Сондағы қазақтар: 1. Саурықұлы Ұзақ. 2. Мәмбетұлы Жәмеңке. 3. Естібайұлы Нүке. 4. Шорманұлы Қазбек. 5. Құдайбергенұлы Жаңабай. 6. Сұлтанбекұлы Әубәкір, 7. Разақұлы Біләл. 8. Жансеркеұлы Тұрлықожа. 9. Сұлтанқұлұлы Бекдайыр. 10. Төбеұлы Саза. 11. Әбділбекұлы Құрман. 12. Бектенұлы Жайшыбек. 13. Арғынұлы Сыбанқұл. 14. Қаңтарұлы Кәрбоз. 15. Жәмпейіс. 16. Құдиярбек. 17. Және біреу. Қарақолдың оязы мені шақырып сұрады да: «сен бұзылғансың!» — деп кіжінді. Мен «бұзылғаным жоқ, бұзық Крапшенко. Екеумізді қазылауға прокорор мұнда жіберді», — дедім. Ояз: «Ендеше әзір абақтыда жата тұр. Сенің ісін туралы Алматыға телеграмм соғамын, соның жауабын күте тұр!» деп қайта тықты. Жарты сағат етпестен 3 қызыл билет алып бір солдат келіп «Губернатор сіздердің қарсылық жазаларыңызға бір ай кесіпті: соның қағазы», — дейді. Мен: «Жарым сағатта тіпті губернатордан ештеме келген жоқ, мұны қылып отырған ояздың өзі», — деп, билеттерін жыртып тастадым. Солдат қайтып кетті. Әрі-беріден соң бұрын өзім писарь болып жүретін Шафранов деген қазақ-орыс әлгіндей үш билетті тағы алып келіп: «Қой, Әубәкір, ұлыққа қарсы айтпа, түбі жаман болады. Мен достық айтам» деді. Мен: «Достығыңды қылсаң босат, әйтпесе осы жердегі ояздың қылғанын алмаймын, губернатордан әмір жоқ», — деп билеттерді тағы жыртып тастадым. Енді тағы сондай үш билетті Қарақолдағы Сұлтанмұрат деген төре алып келді. Ол келіп бізбен етене болып сөйлесіп, құдайдың салғанын көрерсіңдер, орысты ширықтыра берме»,—деген соң билетті алдық. Сұлтанмұрат бізге өз үйінен көрпе, жастық, төсеніш әкеліп берді. Түн ортасында абақтының есігі ашылып, үстімізге бірталай адам кіргізді. Олар Албаннан: Жайшыбек, Тұрлықожа, Бекдайыр, Қазбек, Саза, Кәрбоз, Сыбанқұл, Құдиярбек, Нүке, Жәмпейіс, Құрман, Жаңабай, Біләл — барлығы 13 кісі. Бұларды Қарқарада шақырып алыпты да, жауапсыз, конвойлатып Қарақолға айдап келіпті. Басқа түгін де білмейді. Және олар Қарқарада бастығын Серікбай, Әбдіқалық қылып 15 кісі ұстап, Жаркентке айдайтындығын, елдің толқып, бүлініп жатқанын айтты. Қамауда 10 күн жаттық. 11-күні алты солдат келіп: «Әубәкір, Жәмеңке, Ұзақ — үшеуін судья шақырады», — деді. Бұл уақта Жәмеңке, Ұзақ екеуі де кісендеулі еді. Жәмеңке — жаман ауру. Үшеумізді солдаттар айдап шықты. Мен Жәмеңкені сүйеп алып келдім. Айдаған солдаттар жол бойы қарқылдап, балдырлап: «Аубакр батыр... Ұзақ батыр... Жаманке батыр... Үш батыр...» деп мазақтап күліп келді. Соттың қорасына кіргізді. Қораның ішіне сот үстелін, жазушысын алып шығып, сұрай бастады. Мені шақырды. Мені екі солдат алып келіп, аналарды 4 солдат бағып қалды. Айрыларда «бәріміздің сөзіміз бір болсын» десті. Сот менің кім екенімді, Кравченковтың ұрысын ұрланды сұрап келіп, «Жігіт беруге қалай қарайсың?» — деді. Мен: «Алғашқы ақ патша солдат алмасқа уада қылғаны 64 жыл болған екен. Солдатты крестьян, мещаннан алған еді. Бізге түтін ақша салған. Қазақ сол уаданы біледі, басқаны білмейді. Онан бері келе алым шегінен асып, арқан, дарға (қап), ақша, ат, үй, жәрдем деген алымға елдің тамтығы таусылатын болды. Солдат алам десең үстіміздегі үйге шейін алғаныңды қайтар. Бастапқы уададан тайдым деп қолыңнан қағаз бер. Сонда балаңды қазақ береді», — дедім. Сонда судья «бопты буйамайт!» деп көзін адырайтып, үстелді үш қойып қалды. Мен қаймыққам жоқ. Ақыр өлген кісіміз дедім. Жәмеңкені және айдатып алды. Судья түрегеліп: «Жәмеңке, сен жігіт беремісің, жоқ, сен де бермейсің бе?» — деді. Сонда мен Жәмеңкеге «бермейміз деңіз», — дедім. Солдат мені мылтықпен түйіп қалды. Солдатты бір қойып қалып, мылтықты жұлып алдым. Судья балдырлап солдатқа ұрысты. Тілмаш келіп, ақырындап, менен мылтықты сұрап алды. Судья Жәмеңкені жауапқа алды.

Бала бересің бе? — деді. Жәмеңке:

Сот:

Жәмеңке:

Енді Ұзақты әкелді. Ұзақтан да«бала беремісің?»—деді, Ұзақ Қарқарадағы ұлықтармен болған жайды айтып келіп, Жәмеңке екеуін мұнда Қарақолда қырғыз-қазақ бас қосады деп алдап әкелгенін айтып, «бала бер десең абақтыңнан шығарып, қырғыз адамдарымен басымызды қостыр, босат, бір жауап берелік», — деді. Онда судья «сендерді босатуға бұйрық жоқ», — деді.

Судья лапаттап боқтап, тақтайын тағы тепкіледі. Қайтып алты солдат айдап, абақтыға жапты. Артынан іле-шала «мына дәріні Жәмеңкенің ауруынан емделуге судья жіберді», — деп құмырамен бір орыс дәрі әкелді. Мен: «Жәке, ішпеңіз, бұл у», — дедім. Ұзақ батыр: «Әзір бізге қастық қылмайды, домбытып жүр ғой», — деді. Жәмеңке де жанына батып отырған ауруға әлгі дәріні біраздан соң ішкісі келді де, ішті. Ішті де дөңбекшіп, талаурап барып, екіндіде Жәмеңке өліп кетті. Жәмеңкені өзіміз конвоймен жүріп, мұсылман қауымына апарып қойдық. Одан кейін аман-есен 5 күн түрмеде жаттық. Басқалардан бір де жауап сұраған жоқ. Түрмеде бізбен бірге жатқан 7 орыс бар еді. Мұның бірі аял болатын. Бұлар бұрынғы қылмысты адамдар болса керек. Бұларды «мұнапас» болдың деп бәрін босатып жіберді. Біз өңкей қазақ қалдық. Сол күні түсте мылтығымен абақтының есік алдына 3 солдат келді де, тесіктен сығалап «Әубәкір батыр, сендерге патшадан «мұнапас» келді. Сағат 2-де шығасыңдар», — деді. Мен: «Тоқта, бағана орысқа келген мұнапас бізге неге бірге келмеді. Онан да сағат 2-де атыласың десеңші, атаңның аузын с...», — деп боқтап жатырмын. Ұзақ: «Әттең-ай, мұны бекер айттың ғой. Неге өлтіруші еді?» — деді. Көпшілік маған иланды. Дембе қағып, Кәрбозды имам қып, бесін оқыдық. «Ясынды» оқытып, ата-бабамыздың аруағына дұға қылдық. Намаз оқып болғанда әлгі үш солдаттағы келді. Бірінде бесатар, бірінде әміркен тапанша, енді бірінде бердеңке бар еді. Келе сала темір есіктің тесігінен мылтықтың астына алды. Түтін, тұман болды. Орнымнан «Аллалап» атып тұрып, қалпағымды кигенімде арқама екі оқ тиді. Қайта айналғанда сүбемнен бір оқ тиді. Үстелден ырғып түсіп, есіктің тасасына тығылдым. Оқ тиген алты кісі төрде аунап жатыр. Бұлар: Нүке, Саза, Құдиярбек, Жәмпейіс, Қазбек, Кәрбоз еді. Бұлар біріне-бірі қақтығып жығылып жатыр. Мен аз тұрып, ақыр елдім деп шекпенімнің бір жеңімен бесатардың аузынан шап етіп ұстап, шапшаң және солдаттың шинелінің етегіне қолым тиді. Солдат бақырды. Қасындағы екі солдат мылтықпен атуға дәт қыла алмай мен ұстаған мылтыққа үшеулеп таласты да тартып алды. Солдаттың етегі менің қолымда қалды. Солдаттар қашып шыға берді. «Ал жылдам абақтыны бұзалық!» — дегенде Ұзақ «өкшемнен оқ тиді. Сонда да шығып өлелік, есікті бұзыңдар!» — деді. Есікті ырғап тұрып бір тақтайын суырып алдым. Сол тақтаймен темір есікті түйміштегенімде 4 шегесі суырылып, есік сыртына қайрылып қалды. Ішіндегілер дүркірей жөнелді. Сыбанқұл, Ұзақ үшеуміз артында қала бердік. Қақпа берік. Ұзақты және 5 кісенді қырғызды дауалдан лақтырып шығарып, дауалға ырғып өзім шыққанда, Сыбанқұл менің етегімнен ұстай шықты. Қарғып жерге түсе бергенде қарсы алдымыздағы үйдің бұрышынан мылтығын кезей берген солдатқа көзім түсті. «Сыбанқұл, қарғы!»—дедім. Оған сол дауалдың үстінде оқ тиді. «Аһ!» — деді. Мен дауалдың бұрышын айнала бердім. Сол жерде әлгі шығарған бес қырғызды көрдім. Ұзақ жоқ. Ұзақты қарап жүргенде абақтының қақпасының алдынан Жаңабайды атып, жалп еткізді. Көшеге мылтық толып кетті. Түтін, тұман сасыды. Мен қашып қаланың ішіндегі бір ноғайдікіне келдім. Ноғай қақпасынан сүйреп шығарып, қуып жіберді. Мешітке келсем, онда да ешкім жоқ. Терезесін талқандап шығып, молдалары қашып кетіпті. Мешіттің алдынан молданың тобылғы таяғын тауып, бір бұзылған ескі қораға бекіндім. Ол қорада кешке шейін жаттым да, күн батқан соң қорадан шығып кетіп, жақын жердегі Қарабөлдек деген тауға жеттім. Жаяумын. Әлім құрыды. Су ішіп, ол жиып, тан, ата қырғыз Балпақ дегеннің үйіне келдім. Сол жерден оташы тапқызып, үш оғымды алғыздым. Жарама мылтықтың дәрісін құйғыздым. Ол жерден ат мініп, ертеңіне жүріп отырып, түнде Сарқырдағы үйіме келдім. Ел бөлініп, қырғыз да, қазақ та қалмай үркіп кетіпті. Қатын, баламды жиып алып, мал-мүлік, үйді тастап, елдің артынан Құмбелде қуып жеттім. Жұрт қалмаққа тарту тартқанда 2000 сом беріп, ары өттім. Қас деген өзеннің бойына бардым да, Дәрібай деген Қызайдың (Қытай қазағы) ақалақшысымен (болысы) құшақтасып, қасына қыстадым. Қыстай күтініп жүріп, жарам жазылды. Жараның жыртығы дененің ішін аралаған жоқ еді. Ол жақта көрмегенді көрдік. Қалмақ еріксіз талады. Оның үстіне қолдағы көлік пен мал жұтады. Малдың көбі жұртта қалған. Албан алды болмасам да ауыр дәулетім бар еді. 17-жылдың жазында қонысқа 2 сиыр, 16 ат, 2 жылқымен келдім. 17-жыл бостандық болды деп қонысқа келгенде шеке қызған жоқ. Бостандық казак-орыстікі болған екен. Келген соң бар малымды және сыпырып алды. Екі жыл атысып жүріп, тақыр кедей болдым. Менің әкем Тазабек Албанды алғаш орыс алғанда қарамаймын деп қарсыласып жүріп, орыстан оққа ұшып өлген екен. Менің де көргенім аз болмады. Бірақ әзір жан тірі. Мен Кеңес өкіметі орнығып, қолдағы аз қанекеміз өзімізге тиіп, шаруамызды өсіруге ниеттеніп отырмыз.

(Жаркент оязы, Тұзкөл болысы, Аламан ауылының Албаны) Мен шілденің 10-ы күні Шалкөдеден келе жатып дүйсенбі күні Албанның Қарқараға жиналатынын есіттім. Шілденің 11-і дүйсембі күні Албан Қарқараға жиналды. Кеңесі, бала беру-бермеу. Көп бермеуге қаулы қылып келіп, Серікбай, Айтбай, Тұрлықожа — үшеуіне жауабын берді. Үшеуі келіп приставка айтты. Пристав бір ауық ашуланды. Бір ауық ақылын айтып, майдалады. «Қатты қатарға алынасыздар», — деді. Жұрт илікпей тұрып алысты. Аяғында пристав елге «тарқа, не жауап болса да болыстарыңнан естірсіңдер», — деді. Ел тарқады. Мұның алдында «песір», болыстар шет пұшпақтап «іспескі» жазып жүр дегенді жұрт күңкіл қылатын. Әлгі жиналыстан қайтып келіп өзіміздің «песірдің» қолындағы «кінағаны» тартып алып, жыртып тастадым. «Песір» елге өкпелеп, «ел қарсы болды» деп протокол жазып көрсетпекші болып еді. Ел старшын басы бір қозыдан 8 қозы ақша қосып «песірге» бермек болып басты. Мен тағы Шалкөдеге жүріп кеттім. 3 — 4 күннен соң қайтып келе жатып Қарқараға Әбдіқалықты шақыртып кеткенін және мені іздеп жүргенін естіп, үйге келдім. Үйім у-шу боп жылап отыр екен. Болыстан білейін деп болысыма келіп едім, «сені ұлық бізге тап деп жатыр, айналайын, ұлыққа барайық», — деген соң екеуміз ұлыққа келдік. Пристав бізді Кравченковқа жіберді. Келдік. Келісімен мені екі солдат бағынға алды. Әрі-беріден соң Кравченков шақырып, жауапқа алды.

Ол күні жаттық. Ертеңіне біздің үстімізге 12 тараншыны әкеп жапты. Базардағы барлық саудагерлер, адамдар нәрсесін тасып, ұлықтың үйін айнала жиналды. Оған ор қазылды. Арбадан қорған етілді. Ертеңіне кешке бізді ел жатарда абақтыдан Жаркентке қарай 15 солдат айдап шығып кетті. 3 қазақ, 12 тараншымыз. Тобымызбен томпылдатып өгізше қуып келеді. Жардың жағасына жеткенде Маңсыр деген бір тараншы болдырып, оны өзге он бір тараншы алмаулап отырысты. Қарқараның тоғанынан өткенде әлгі тараншыны алып жүре алмады. Ол жерге жығылып, аузын ашып жатқанда бір солдат ат үстінен мылтықтың істігімен найзалап... кетті. Тараншының құлындағы даусы шығып бақырды. Біздің иманымыз ұшты. Таңға жақын Кегендегі пошта станциясына айдап келді. Бізді бір беті ашық қораға қамап қойып, солдаттар шай қайнаттырды. Шайдан бір-бір ожау шай ішіп, таңдай жібіттік. Солдаттар тағы жүрмек болды. Серікбай, Әбдіқалық «Біз жүре алмаймыз. Ақыр өлтіресің ғой, осы жерде өлтір», — деп отырысып алысты. Орыстар ұрмай-соқпай аз балдырласып алды да «жүріңіздер, әлгі арбалы тараншыға жетелік. Соның арбасына сендерді түсірем», — деп жалынғандай болып алып жүрді. Қайқыға жақындағанда Серікбайлар тағы жүре алмады. Жалынып біраз демалыстық. Демалған жерде солдаттар мылтығына оқ, салып, тасты, шиді атысып күліп отырды. Тағы айдады. Әбдіқалық, Серікбай жүре алмады. Оны аттың бауырына алып ұрды. Мен Серікбайды демеп алып жүрдім. Сонда күн сәске. Артымызда келе жатқан солдаттың мылтығы тарс еткенде, алдымызда келе жатқан бір тараншы жалп ете түсті. Тарс-тұрс. Түтін-тұман. Аттамай, Серікбай екеуміз қабат жығылдық. Біз жер бауырлап жата бердік. Бізде қимыл жоқ. Аздан соң, Серікбай: «Ай, Әбдіқалық, көтер басыңды!» — деп екі-үш айқайлап жібергенде, мен шошаңдағанымда Әбдіқалық: «Қозғалма!» — дегенін білем. Үстіме бір тараншы және құлады. Бауыздаған малдай тыпырлап жатыр. Не заматта бас жағымнан сайманын салдырлатып бір солдат аттан түсті. Мылтығын сақырлатқандай болды. Жерге кіріп барам. Кеудемде жаным бар-жоғын білмеймін. өне бойым шымырлап, өліп бара жатқан секілденем. Құлақ шекеме бірдеңе шақ ете түсті... Өліп кеттім... Орыс дабырын құлағым естиді. Әбдіқалықты тінткендей болды да, менің алқымымнан көтеріп, менің қойны-қоншымды тінтті. Мен аузымнан тілімді шығарып жіберіп дем алмадым. Жан әсерін сездірмедім. Тінтіп болып мені сылқ еткізіп тастай берді. Мен естен айрылдым... Қанша жатқанымды білмеймін. Өзім тірі сияқтымын. Бірақ тіршілігіме сенбеймін. Көптен соң ың-дың басылған кезде басымды көтерсем, бір жақ шекем томардай болып, көзім шытып кеткен екен. Ауырғаны білінбейді. Сипасам — көзім қатқан қанды топырақ. Сыпырып, көзімді аштым. Құлақ оқта кеткен екен. Басымды жұлып ала сала Ақшоқының тауына қарай жан-далбаса ұшырдым. Біраз жүргесін бір шилеуітке келіп бұғындым. Тілім аузыма сыймайды. Шапанымды көлеңке қып жығыла кетсем, ұйықтап қаппын. Күн екінді бопты. Ілбіп жүріп бір бастау (тұма) тауып, су ішіп, ол алдым. Онда талып, тағы ұйықтап қаппын. Күн бата оянып, жаяу жүріп келе жатсам, екі атты кісі жолығып, мені мінгестірді. Ертеңіне Көміршінің сазына үркіп барған елдің артынан жеттім. Ел онан ары және үркіп, Құлжа ауданына барды. Малдан айрылып қалыппыз. Бір қызымның арқасында қыстай Қытай жерінде жан бағып шықтым. Мекалай түсіп, құрият болған соң, 17-жылдың жазына қонысқа жаяу шұбап келдік. Қарқарадан айдалған 15 кісіден бағанағы алғашқы жатқан Маңсыр тараншымен мен құтылдым. 13-і Қайқыда, атқан жерде қалды. Серікбай, Әбдіқалықтың моласы сонда. Бәрінің сүйегін жинап, сол жерге көме салыпты.

Тұрлықожа сөйледі сөзді бастап.

Бұл уақта кісі алам деп қысым салдың.

Көп жұртқа сөйлемеді көріп әрін.

Ақырын Алла оңдасын. ... Комиссиялар жасалып, жер-жерден қашақтарды тамақтандыратын пункттер ашты. Қазақстаннан жиналған жәрдемді жеткізуге, үлестіруге делдалдық қылды. Мұндай қашақтарды қарсылайтын пункттердің үлкені қырғыздар үшін Қарақолда ашылды. Бірақ сол 1917 жылда да қазақ- қырғыз шығынының есебі алынған жоқ. Қазан айының ішінде Түркістан генерал-губернаторы Куропаткин Жетісуға келді. Куропаткин Жетісудағы көтерілісті басу туралы тығыз ретте жетісулықтарын, әскер күштерін өзі нұсқап тұрған болатын. Аяғында Жетісуға ол өзі келді. Ол жүргенде жолшыбай орыс халқы нан-тұз алып шығып, оның аяғын құшып жылады, қоңырау қағып құрмет қылды. Куропаткин оларға «уағыз» сөйледі. Қазақтар алдынан үй тігіп, ат алып шығып, «жарым патшамыз» деп табаннан тіге тұрып құрмет етті. Қол қусырып кешірім сұрады. Сондай Куропаткиннің алдынан шыққан, Қалқамыс еліндегі Қасқарау руының бір ақсақалы (атын ұмыттым) былай дейді: «Күрепетке жандарал келе жатыр деген соң үш болыс елдің «бас көтерері» үй тігіп, ат алып Қордайдан алдынан шықтық. Алматыдағы Палбауом да Қордайдан алдынан шыққан екен. Бізге Қалқамыс пен Қордай арасында жолықты. Аптамабелмен келіп, бекетке түсті. Қасында Тынышпайын деген Найман жігіт бар екен. Бекетке біраз тоқтады. Үш болыс елдің сабағы түгелімен жиналған еді, қалың қарақұрық кісі болды. Адам сөйлеп, жұбап қатуға жарамады. Сонда Күрепетке тұрып «Не айтасыңдар?!» — деді. Сонда мен тұрып: «Тақсыр! Ұлығымыз! Патшаға қарсылық қылғандар қашып-пысып жүр. Қалған жұртыңыз «құдай бір, ақ патша» деп қарап тұрмыз», — дедім. «Жақсы» кісі екен. «Ия, патшаға қарсылық қылған бұзықтардың қатты жазасын береміз, сендер бүлінбей жігіттеріңді бере беріңдер!», — деді де жүріп кетті» дейді. Куропаткин келіп Жетісудағы көтерілісті зерттеу, оның түбінен қалдығын жоғалту туралы жинақы кірісті. Оның жалпы бір жиынға сөйлегенде былай деп сөз бастағаны бар: «Қасқырлардың бастықтарын ұстау өте керекті, а, қалған қойдың көпшілігінің күнәсін кешсе де болады... осы жөнде мен патшаға білдіремін, бірақ бұл рақым орыстың қанын тойғанша ішкен Қарақол және Пішпектің қырғызына болмайды. Оларға болыстары (елі) түгелімен ауыр жаза бұйырылады. Ыстықкөлдің барлық өңірлері, Кебен өлкесі түгелімен қырғыздан алынады. Тентек қырғыздар Нарын өлкесіне айдалады. Бұл ауыр жаза — көтерілісшілерді жерден мақрұм қалдыру, оларға үлкен сабақ болады. Қайбір көтеріліс аса күшті болмаған жерлерде онда апатшылықты қолдан істеп қоқырақтай беруге болмас. Жетісуды басқан қайғы үлкен-ақ. Бірақ шатақты көбейтіп, оны молайта берудің керегі жоқ», — деген. Куропаткин Алматыда тұрып жігіттің жылдам алынуына, әскерді тәртіптеу туралы, қазақ-орысты жайластыру, шабылған орыстарға тез жәрдем беру, өкімет ісін реттеу, қазақ-қырғыздың көңілін басу, көтеріліске қатысқан қазақ-қырғызды жазалау, сондай жалпақ елдерді қоныс аудару, көтерілістің қалған сарқыншақтарын түптеп құрту туралы мықтап шара қолданды. Жоғарғы өзі айтқандай, Қарақолдың оязынан (Ыстықкөл алабы) қырғыз түгел сүріліп Нарын өлкесіне жер аударылып, жеке Нарын оязы жасалды. Қарақол оязы Ертіс орыс оязы болатын болды. Пішпек оязының тау арқасы қырғыздары сүріліп, бұрынғы мекені Кебендердің өлкесі орысқа алынды. Жаркент оязынан Шалкөде, Текес өлкесі алынып, онда казак-орыстар отырғызылатын болды. Әр жерлерде казак-орыс қалалары күшейтіліп, жаңадан салынып, приставтардың тұратын учаскелері қайта жобаланды. Қазанның 16-сында Алматыда болған Куропаткин бастатқан шенеуніктер мәжілісі Жетісуда көтерілістен кейін жер алу, жаңа үйез жасау сияқты бірқатар жоба жасады. Бұл жобаны Петроградтағы жер министріне жіберіп бекіттіріп алды. Ол мәжілістің тоқтамын түгелімен көрсетеміз:

Протокол * 1916 жылы қазанның 16-сы күні Түркістан аймағының генерал-губернаторы генерал-адъютант А.Н.Куропаткиннің төбе-ағалығымен ашылған мәжіліс. 81. Шатақ шығарған қазақ-қырғызды Қарақол оязындағы Ыстықкөл маңайынан, Пішпек оязындағы Кебен және Шу бойының біраз жерінен, Жаркент оязындағы 'Текес, Шал көдеден жер аудару туралы. 2. Тентек қырғыздарды Нарын аймағына орналастырып, өз алдына Нарын оязын жасау туралы. 3. Жер аударылған тентек қырғыздардан алынған жерлерге орыс отырғызып, өңкей орыстан Қарақол оязын жасау туралы. 4. Алматы оязының казак-орыстарын жерге жайластыру туралы. Мәжіліске қатысқандар: Жетісу оязының соғыс жандаралы М.А.Соколов-Соколовский, мемлекет мүлкін басқарушының міндетін атқарушы және Жетісудағы келімсек жұмысын басқарушы Б.А.Антонов, Жетісу әскер басқармасының міндетін атқарушы Н.С.Щербаков, әскер агрономы Б.Ф.Баудер, әскер басқармасының советнигі Л.П.Соловьев, келімсек аудандарында инженер-гидротехник І:.А.Смирнов, казак-орыс жерге жайласуының инженер-гидротехнигі В.В.Банишников, келімсектер басқармасының санақ басқарма сушысы А.Л.Бурхин, казак-орысты жерге орналастыратындықтың жұмыс жүргізушілері М.Ф.Вейшбиллер, Н.Н.Теплов және әскер землемері — Б.Г.Грунков. І. Ыстықкөл маңынан және басқа жерлерден тентек қазақ-қырғызды жер аудару туралы мемлекет мүлкін басқарушы тарапынан 10 шақырымды масштабты жер картасы қарауға тапсырылды. Онда көтерілісші қазақ-қырғыздардың қыстау, жайлауларының шекаралары, басқа жаққа көшірілетін шаруа мөлшері көрсетілген. Генерал-губернатор картаны қарағаннан кейін: «қазақ-қырғыздан Текес бойы сияқты жерлердің барлығы алынуы керек. Көтерілген қырғыз-қазақ 1000-нан аса үйді өртеп, 2000-дай орысты өлтіріп кетті. Сол себепті осы жерлердің түгелімен қазақ-қырғыздардан тартып алынып, орысын отырғызуға тиістілігі жөні кеп тұрған нәрсе. Бірақ мемлекет мүлкін басқарушы тарапынан алуға көрсетілген жердің картадағы шекаралардың жетпеген жері көп. Қазақ-қырғыздан әдет-ғұрып, салт жағынан ғана бөлектемей, жер жөнінен іргесі аулақ жатқан тұтас орыс жерін жасауға талпыну керек», — деді. Сондықтан жандарал: «Ыстықкөлдің оң тұстық және сол тұстық жағындағы шекара таудың басымен жүрсін, сол сықылды Жаркент оязындағы тентек Албан қазақтарының бауырындағы Текес бойы тұтасымен, Шалкөде жалпағымен, Қарқара жайлауы тегіс алынсын. Пішпек оязынан Кебен бойы, Шу бойының бірқатар жері қырғыздан алынып орысқа берілсін» деп ұсыныс қылды. Барлық Пішпек, Жаркент, Қарақол оязынан 37355 қазақ-қырғыз шаруасы (түтіні) 2 510361 десе жерден ажырап қоныс аударылуға ұйғарылды. Осы есепті жасауға негізгі дерек болған П.П.Румянцевтің санағы болды. ІІ. Тентек қазақ-қырғыздан тартып алынған жерге орыс отырғызу турасында мәжіліс Ыстықкөлдің екі жағына 5 казак-орыс қаласын (станица) орнатуды мақұл көрді. Әр казак-орыс станицасында 60 үйден аз болмасын делінді. Қала салынатын жерлер: 1. Өріктіде. 2. Құрымда. 3. Бұрынғы дүңген қаласы Маріннің орнында. 4. Бұрынғы орыс қаласы Гоголевка жанында. 5. Олақолда. Одан қалған жердің тәуіріне орыс отырғызылсын да, тіпті отыруға жарамайтын жерлер әзірге қазына қарауына беріле тұрсын. Барлық Текес, Шалкөде өлкесіне кілең казак-орыс отырғызылсын. Тіпті Қытаймен қатыса қалған күнде осы жерде бір мықты күшіміз болатын болсын. Текестегі поселкелерде тұрған келімсектер (мұжықтар) болса, олар казак-орыс ретінде жазылсын. Егер оған көнбейтін болса, басқа жерлерге орналастырылсын. Сөйтіп, мәжіліс алуға лайықты тапқан Ыстықкөл бойынан, Текес, Шалкөде, Қарқараны қоса бұрынғы Столыпин қаласына шейін кілең орыс отырғызылған айрықша Қарақол оязы жасалсын. Ол оязда 2 пристав учаскесі болсын: бірі бұрынғы Столыпин қаласына, казак-орыстың Охотничьий деген қаласына орнығатын болсын. Егер Столыпин қаласында пристав тұратын болса, қырғыздың тепкінінен кетір қалған қаланың бұрынғы тұрғын орыстары қайта отырғызылсын. Онда ұдайы әскер қарауылы қойылсын. ІІІ. Қарақол оязының, Пішпек оязының бірқатар көтерілген Атеке, Сарбағыштан басқа болыстарын Нарын аймағына орналастыру керек. Ол жақта Румянцевтің санағы бойынша: 57126 десе егістік жер, 46288 десе шабындық жер, 1.836.300 десе жайылым-қыстаулық жер. Сыртты қосқанда 2.815.400 десе жайлаулық жер, барлығы 4.755.114 десе жер бар. Көтерілген қазақ-қырғызды апарамыз деп отырған жерлерде осы күнде Қарақол оязында 9325 үй, Пішпек оязында 384 үй қырғыздар тұрады. Бұлардың үстіне көшірілетін 37355 қырғыз-қазақ үйлерін қосқанда барлығы әлгі айтылған ауылдарда 50526 үй болады. Бұл есеппен әрбір қазақ-қырғыздың түтініне 1,1 десе егістік жер. 0,9 десе шабындық жер,36,3 десе қыстау, 55,7 десе жайлау Сырттан, ал барлық түтінге 94 мың десе жер келеді. Осы жердің барлығынан өз алдына Нарын оязын жасау керек. Оның ояздық қаласы Жұмғал бойындағы Атайке қаласында болып, онда екі пристав тұрады. Жандарал... приставтың тұратын жерін ояздық қаладан гөрі де кіндігірек болатын қылып, әбден ойласып белгілеу керек дегенді ұсынды. Осы күнгі Нарын өлкесіндегі Атайке менен Рождественский поселкесін молайтып, кеңітіп, орныққан күшті орын қылып қалдыру керек. Бұдан басқа Атайкеде ұдайы әскер қою, не ондағы мұжықтарды казак-орыс тәртібіне өткізу керек. Нарын ар жағындағы казак-орыс поселкесін (Құланақты) үлкейту керек. Келімсек мұжықтардың Сухотоновский, Титовский, Белоцарский ... және хуторларын Қарақол оязындағы келімсектер отырған ауданның біріне көшіру керек. Тоғыз тарауға, болмаса Қашқар шекарасының бір жеріне ұдайы тұратын әскер қою керек. Нарыннан алынған учаскенің барлығын да оборонный штабтар ретінде қазыналық етіп бекіту керек. Жергіліктілердің Атбашы, Нарын қыстақтарында тұратындары әзірге тұрып қала тұрсын. Пішпек оязының аса көнесі Сарбағыш, Атеке болыстарын басқа болыстарға, ауыл-ауылға приговормен бытыратып жіберу, не Балқашқа көшірілсін. Текес, Шалкөде, Жаркент оязындағы Албан руын жер аудару туралы генерал-губернатор әзірге оларға дайын тұрған қоныс болмаған соң, әзірге олардың шаруасын бүлдіріп алмай қоныстандыра тұруды ұсыныс етті. ІV. Алматы оязына казак-орысты жайластыру туралы генерал-губернатор 1914 жылғы 3 шілдедегі мөлшерге жетпеген жерді кесіп алу туралы шыққан законның орындалу жөніндегі Алматы оязындағы жұмыстың барысымен танысқаннан кейін келімсек жайластыратын мекеменің жоспары бойынша Алматы оязындағы казак-орыстардың станицаларына төңірегіндегі қазақ жерлерінен кесіп беру мүмкін деп тапты. Қыстауы, жоңышқасы, бақшалары алынып кеткен қазақтарға осы жөнмен алынған 947310 сом ақшадай көмек көрсетілсін және казак-орысқа алынып кеткен жерлерде қазақтар әлгіндей қыстаусыз лажсыз қалса, бес жылға шейін қала тұрсын. Мініс жануардан басқа соғыс біткеннен соң бір жыл мезгілге шейін алынған көмек үшін осы мәселе туралы соғыс министрі мен жер министрінің арасында болған келісім бойынша казак-орыстарға ешнәрсе төленбесін. Су басқаратын мекеме мен казак-орыстарды жерге иелендіретін келімсек басқарушы мекемелер жылдам қаражат қарызын сұрап алып, осы уақытта қазаққа керекті жер мөлшерін алынған жермен бірге суландыруы тиіс.

Жоғарғы тоқтамда қазақ-қырғыздан қанша жер алынбақ болғандары, қай жерге қандай халық отырғызылмақ болғаны айтылған. Бұл қамға өкімет сол жылы күзден бастап-ақ кірісті. Қыстай шұбап келіп жатқан қырғыздарды Нарын тасына иіре берді. Одан басқа ескі қонысына қайтқан қырғыз-қазақты жергілікті көрші орыстар талап, шауып, өлтіріп, оз бетімен екім қылып жатты. Бұрынғы мекеніне жолатпады. Қазақ-қырғыздың өз қонысына қонғаны 1917 жылдың жазында болды. Ал енді көтеріліс кезінде шыққан орыс шығынына келелік. Әрине, мұнда есеп-қисап болды. Әдейі науқан жүргізілді. Келімсектерді жайластыратын мекеме дәлдеп тұрып санақ алды. Санақ мекемесінен әдейі адамдар жіберілді. Жер-жердегі қала қауымдары жаланы қазақ-қырғызға жаба беріп, әрине асырып мағлұмат бермеді деуге және болмайды. Ондайлар да болған шығар. Кей жерде бүлінген нәрсені ақшаға шаққанда көтеріңкі бағамен де бағаланған жерлері болды. Көтерілістен бұрын жоғалған малдар да көтерілістің шығынына есептелген. Өкімет тарапынан жоғары науқан жүргізіліп, қыстай есеп алынумен болды. Есепке қатысқандар өте қиыншылық көрді. Пошта аттары таланған. Стансалар таланған. Телеграфтар үзілген. Қатынас ауыр. Сондай қиыншылықтар орыс арасындағы есеп алу жұмысын 1917 жылдың көкек айына дейін созақтатты.

Барлығы

9,9

Барлығы

Бұл санаққа қарағанда көтерілісте аса шашылған Қарақол оязының келімсектері көрінеді. Адам шығыны да Қарақол оязында өзге ояздардан ерекше. Мұны төмендегі цифр көрсетеді.

Ояздар

Өлгендер Жан

Жан

Ерк Ұрғ Ерк Ұрғ Ерк Ұрғ Ерк Ұрғ

Барлығы

Ояздар

Барлығы

Ояздар

Барлығы

Ояздар

Барлығы

Казак-орыстан

7,2

Барлығы

Шоп

2111060 пұт

Барлығы

2.935188,14 Алматы Ерк Ұрғ Ерк Ұрғ Ерк Ұрғ Ерк Ұрғ 1088 174 37 16 702 36 19 – 1790 210 56 16 29 12 6 – 49 6 7 – 16 31 5 – 18 12 5 – 302 116 22 550 121 24 852 237 46 3 Барлығы 1315 757 2072 47 62 52 36 442 719 1138 Ояздар Өртенген үйлер Өртенген үйлердің, жалпы зиянның пайызбен салғасы Қарақол Пішпек Жаркент Алматы 1554 468 264 – 42,1 14,9 57,8 — Барлығы 2286 Ояздар Бүлінген үйлер саны Қанша сома тұрады Қарақол Пішпек Жаркент 13243 2916 2294 254376715 56681205 30890905 Барлығы 18453 341948825 Ояздар жылқы сиыр Ұсақ мал Барлығы Жалпы санының пайыз салмағы (орыс) Жалпы малдан Алматы Жаркент Пішпек Қарақол 236 3791 3797 22678 637 7588 16642 46368 294 24940 24272 112930 1167 36250 44711 181976 0,97 70,3 32,09 100,0 0,08 4,38 2,21 11,13 Барлығы 30502 71235 162436 264104 57,1 4,45 Жылқы Сиыр Ұсақ мал Басқалар Барлығы 1082294 900551 7316707 105564 9414116 644849 572249 4314306 72930 5604334 Қарақол оязынан Пішпектен Жаркенттен Алматыдан 6148377 сомдық мал 1946044,1 ... 1581446 ... 76659... Барлығы 9752526,1 Топтар Таланған, жоғалған мал саны Жалпы мал санын шаққанда пайыздық мөлшері Тұрғын мұжықтан Келімсектен Түрлі шендерден Казак-орыстан 122530 87394 35437 18809 46,4 33,0 13,4 7,2 Барлығы 264170 Ояздар Жоңышқа Шоп Сомасы Қарақол Пішпек Жаркент Алматы 82692 пұт 1465376 851375 40 2111060 пұт 81764 666976 28930 78115,2 370717,6 1872199,0 14662,0 Барлығы 2399483 2888735 2338693,8 Қарақолдан Пішпектен Жаркенттен 2532125,95 сомдық 289119,54 113942,65 Барлығы 2.935188,14 ұшқындарда-ақ ел толқысымен орыста малай қалмай, қашып кетті. Орыс егіндері иесіз далада қалды. Алуға мұршасы келмеді. Мезгілімен орыстар астығын да ала алмады. Көп астық алынбай, қар астында қалды. Бұл туралы цифр былай дейді:

Әлбетте мұнда бүлінген қазақ-қырғыз астығының есебі жоқ. Мұнда айтылып келе жатқан санақтың бәрі орысқа тиісті. Мұнда да Лeпcі мен Талдықорған оязындағы бүлінген астықтың есебі кірмеген. Ал расында қаладан малай қашып, талай қаланың астығы жауын-шашында қалып бүлінуі көзбен көрген нәрсе.

Алматыдан 35049 Барлығы 5812213 сомдық Қарақол оязында Пішпекте Жаркентте Алматы 95565 сомдық құс 20508,8 ... 1424635 ... 107 ... Барлығы 1540815,8 сомдық Жаркент оязында Пішпек оязында Қарақол оязында Алматы оязында 3660 сом 2176 сом 6068 сом 427 сом байлана туды. Сол 1916 жыл Англияның Ирландиясы, Үндістаны, Африканың езілген ұлттарында да жиһангерлерге наразылық көтерілістер болды. 2.Қазақ-қырғыздың көтерілісінің түпкі ұраны орыс билеуінен біржола бұлқынып шығу. Бұл талап әуелгі қазақ- қырғыз орысқа бағынғаннан болып келе жатқан тарихы бар талаптар. Ондай қозғалыстардың бұрынғылары Сырым, Исатай, Бекет, Кенесары көтерілістері. Бұлар соғыс саясатына қарсы көтерілген жұртшылық қозғалыстары 1916 жылғы көтеріліс осылармен сабақтас. 3. 1916 жылдың қозғалысы отбасының ұрыс-таласы емес, жалпақ жұрт қатысқан, қара бұқара көпшілігімен жасаған саяси көтеріліс, езілген ұлттық езгіге қарсы қылған қимылы, жұртшылық көтерілісі. 4. Көтерілісті тұңғыш туғызған, тыңнан шығарған майданға жігіт алу жарлығы емес, Орыс қазақ-қырғызды жаулап алғаннан шиеленіп келе жатқан неше түрлі шаруа,саясат, әлеумет, ел билеу, ұлт араларының қайшылықтары болып келеді. Ондай пісуі жеткен бітеу жараны сұғып алған біз «25-маусым жарлығы» болды. 5. Жетісудағы көтерілісті туғызуға бұрыннан шындап келе жатқан негізгі үш мәселе бар еді. Оның біріншісі — жер-су мәселесі. Мұны түйдектеп бір сөзбен «шаруа шатағы» десек дұрыс болар. Қазақ-қырғыз жерден айрылды. Қыстауы кетті. Судан айрылды. Ел кедейленді. Жалпақ жұрт қалаға малайланды. Қолындағы байлығы жоқ болса, ілгеріде күнелтерлік үмітті несібі, қонысы, арық-тоғаны, мекені болмаса, сансыз алым, елді діңкелетті, жалпы бұқара енді оның үстіне 19 — 45-тің арасын майданға аламын дегенге шамасыз болса да бір қимылдамай қалуға (көтерілмей) лажсыз еді. Екінші - ұлт мәселесінің нашарлығы. Орыс алғаннан қазақтың қара бұқарасымен санаспай жаулаумен келді. Орыс ұлты өкімет әлпештеуінде болды. Қазақ «өгей» болды. Өкіметтің екі ұлтқа көзқарасы екі түрлі болды. Бірі «әкім», бірі «құл» сықылды болды. Оның үстіне бір-біріне тіршілігі жанаспайтын, бірін-бірі шаруа жүзінде, тіршілік таласында бірін-бірі алып, әлді жеумен, нашары жем болумен келді. Бірі — қала, бірі — дала. Бірі — отырықты, бірі көшпелі. Оның үстіне өкімет «орыстың жауы — қазақ-қырғыз» деп мылтық үлестірсе, тентегін тыймаса, «өгей» елді «тентек» қып жылата берсе (күндердің) күнінде көтерілмеуге мүмкіндігі жоқ еді. Үшінші — капиталдың салқыны қазақ аулына араласып, ауылда тіршілік түрінің жіктелуі туа бастағандығы. Қазақтың байы саудагерлікке, жемқорлыққа айналды. Кедей көбейді. Ақшалы адам әкім болды. Әкімдер ұрлықпен, саудагермен сыбайлас болды. Ауылда күнкөрістің тасқаяқтай қағысуы басталды. Кедейде не жер жоқ, не мал жоқ, не қолында адамшылық құқығы жоқ, шаруа сорғынына душарласып томаға-тұйық талауға түсті. Көрнеу, көмескі ауырлықтың ажырығы қара бұқараға артылды. Оның үстіне майданға жігіт алынатын болғанда қара бұқара, кедей жағы алдымен «солдат» көгеніне боздақтарының көгенделетінін күні бұрын жұрттың іші сезді. 6. Көтерілісті шу дегенде жалпы қара бұқара өзі жасады. Көтеріліс көзсіз көбелектей ретсіз, ұйымсыз, бастауышсыз тасқындап жасалды. Елдің аңғарын андаған рубасылары, өзге инабатты ақсақалдар көтеріліп кеткен көпшілік жағына шықты. Өйткені олар өз «көбінен» айрылуға лажсыз еді. Елдегі төре тұқымы, орыс әкімдерінің атқосшысы, тілмаштар, болыстар, жасауылдар, ұлықпен сыбайлас байлар, манаптар көтеріліске қарсы болды. Шама келгенше елді ірітумен, астыртын орысқа хабар берумен, елге орыс шыққанда бірге жауласумен болды. (Кей болыстардың көтеріліске қосылып кеткендері де бар. Бірақ жоғарыдай өз руынан кете алмаған лажсыздар болды.) Көтеріліс қызып алғанда рубасыларының аузына қарап қалмай қазақ- қырғыздың көтерілісін жуандар билеп кетті. 7. Көтерілісті қазақ-қырғызда саяси партия бастаған жоқ. Ол жалпы бұқараның өзінің көзсіз көбелектей тулауымен болды. Өзі көтеріліп кеткен жұртқа моллалардың, қажылардың «дін намысын», «мұсылманшылықты» әкеп тыққысы келгені де кей жерде қамшы болды. Бірақ ондайлардың ақиқи көтеріліске тауанды еңбегі болған жоқ. 8. 1916 жылғы көтеріліс тамырынан шірігі жетіп шетінеп келе жатқан патша өкіметінің құлауына тоқпақ болды. Өзінің құлақкесті құлы қара бақанымен қаптап қарсы көтерілгені тұмсығы қайтпаған өкіметке ұрған жұдырық боп тиді. Бұл Ақпан төңкерісінің...ұшыруына недәуір демесін болды. 9. 1916 жылғы көтеріліс қазақ-қырғыздың адамын азайтып, малын шашып кетсе де, орасан саяси қамауда ұстаған өкіметке қарсы елдің бетін ашып кетті. Елдің еті үйренді. Беті ашылды. Ел уытын шығарды. Қара бақан болса да қарсы қайрат болатындығын жүрегіне орнатты. «Қазан төңкерісі» болған соң, 21-жылдан кейін Жетісудағы жарлы-жалшы ұйымдасып, қара бұқара кеңес өкіметіне белсенді кірісіп кетуіне 1916 жылғы көтеріліс сабағы елді ысылдырып қосты. 1916 жылға шейін қазақ арасында тап таласы айшықталып қалған еді. 16-жылдың қозғалысы ол таласты онан ары айшықтап әкеп, осы күнгі күйге жеткізді.

«25-маусым жарлығы» елдің төбесінен түскендей болды. Мұны бұрын жергілікті билеу мекемесіндегі өкімет қызметкерлері де білмеді. Өкімет қызметкерлері бұл жарлыққа ресми жағынан қарап, «сөзсіз атқаруға тиіс» деген «үлкен жарлық» есебінде қарады. Жергілікті халықтың жан сырымен санасу, жарлық аяғының қандай халге соғатыны олардың есінде болған жоқ. Жарлық келісімен Алматыда «жандарал» Фольбаум басқаруында өкімет адамдарының тығыз кеңесі болды да (1916 жыл, 1-шілдеде), «сөзсіз атқаруға кірісу керек» делінді. «Жандарал» жергілікті халықтың «инабаттыларын» жинап алып, жігіт алудың мәнісін түсіндірді. Жетісудан алынатын жігіт саны 43000 (қырық үш мың) жан еді. Бұл жігіттерді дуан-дуанға, болыс-болысқа, ауылға бәліп, әр болыс өз жігітін киіндіріп, тұрмандап жөнелтпек еді. Жігіт алу жобасы осылай жасалды. Ояз-оязға болыстар, инабатты ақсақалдар, қадірлі адамдар арқылы түсіндіруге, жігіт алуға кірісуге облыстан жарлық қылынды. Алматы оязының «инабатты адамдарын» жинап, «жандарал» жарлық жайын ұғындырғанда жиналғандар түйткілденіп: «жұртпен ақылдасалық, көп біледі ғой» десе дағы «жандаралдан» сескеніп «берелікке» келіп тарқайды. «Жандарал» Фольбаум шілденің басында барлық жергілікті қазақ, қырғыз, дүңген, тараншы халықтарына жігіт алу туралы шыққан «патша ағзамның» улы жарлығын орындаудың керектігін айтып, жар салады. Бұл жарды былай деп аяқтайды: «Ешбір теріс ұғынушылар болмасын және кімде-кім бұл жарлыққа мойынсұнбағандық қылып, сөз таратса, тоқтаусыз ояздық начальниктердің қолына тапсырылсын. Біздің ісіміз улы патшаның жүрегі қуанарлық жақсы болып шығуына сенемін. Мен солай ойлаймын. Неге десеңіз де, монархымыздың атынан алғашқы шілдеде мен мұны өз аузыммен бәрін жинап алып жариялағанымда қазақтар, тараншылар және басқалар, болыстық правительдер менің бұйрығымды шын көңілмен қабылдаған. Жігіт алу туралы әбден кеңесіп, құрметті монархымыздың құрметіне бір ауыздан айқайлап «ура»-лағанда мен олармен сөйлесіп отырған губернатор үйінің терезе әйнектері дауыстан сыңғырлаған...» Жарлық та, мансаптағылардың түсіндіруі де жұртқа тұңғиық, жұмбақ болды. Көпшілік «қара жұмысқа алады екен» дегенге сенбеді. Көптің көкейіне дүние жүзін қанға шомылдырып жатқан қырғын соғыс елестеді. «Қара жұмыс» қан майдан көрінді. «Жұмысшы» дегені — «солдат» екендігін айтпай білгендей болды. «Жігітті жинап апарып Керманияға шепке ұстайды екен; қолына күректен басқа қару бермейді екен; қазақ солдатын мұжықша салып, атты казак-орыс солдаты мылтық аузына тосады екен...» деген дүңкілдек хабарлар жер астынан таралып жатқандай елдің ойын билеп кетті. Елу-алпыс жылғы жаншылып келе жатқан тұңғиық толқып, лайланғандай болды. Ыбыр-сыбыр... Ұлық әлпештеуінен аулағырақ жатқан қайбір ел ішіндегі ескі беделді «тілді-ауызды» ақсақалдар «бала алады» дегенге күдік көзімен қарап, мансаптылардың «береміз» деген уәдесіне қол қоймады. Мұндайлар: Алматыда Қалыбайдың Қожбамбегі, Ниязбектің Сәті; Жаркентте албан Саурықтың Ұзағы, Жәмегі, Сұлтанбектің Әубәкірі; Қапалда матай Нұрлан, Тәнекенің Қожабеті, тоқпамбет Телібай, көлдей Қиял ақсақалдар; Лепсіде Мұқамеди қажы, қарагерей Балтабек, Омар; Қырғызда Қанат сықылдылар еді. Мұндайлар жұртқа: бастапқы орыс бағындырғандағы «өмір-өмірге қазақтан солдат алмасқа ақ патшаның аталарының (Александр ...іншінің) басында уада бергендігін, ол уада теріге алтынмен жазылып, арты ақ патшаның қолы қойылып, мөрі басылғандығын; ол хат-мөр осы күнге шейін «пәленнің» үйінде сақтаулы екендігін; ол уададан айнып, мына патшаның әділеттен қайтқандығын; уаданы өзі бұзған соң, ол жарлықты «Мекалай» атқармау тиіс екендігін айтып жатысты. Мұндайды айтса да, айтпаса да жұрт «пәленшекең солай депті-міс» деп ұзынқұлақ ағаш атқа мініп кетті. Көпшілік мансаптылардың «қара жұмысшы» деген майда бикелеріне «сатылған» деген баға коя бастады. Осындай «дақпыртты» ақсақалдарды көрсетумен дуан-дуандағы ояздық начальниктер шақырып, жауапқа алып, жалына бастады. Майдалаңы, кейбіріне «алғыс, өмірге бақ» уәде қылды. Тарту-таралғы бермек болды. Мұндай ақсақалдардың кейбіреулері «уада беремізге» де қол қойды. Кейін көпшілікті тастап, не ұлықпен, не болыстармен жарасып, жалт берген ақсақалдар аз болмады. Өкімет адамдары, қазақ мансаптылары бұл жарлықты майдалағанмен жұрт өзінше естіп жатты. Әсіресе Жетісуда күні бұрыннан ұлт дұшпандығы, шаруа өшпенділігі бар көрші отырған алакөз орыс-казактардың бай-құлақтары бұл жарлықты тұтатып жіберуге де себеп болды: қаладағы ондай залым адамдардың бірсыпырасы: «ит киргиз сокиска барасын; окоп қазасын; сендер де биз секилди боласыңдар; енди жайлауда жайбарақат жылқы бағып жүрмейсиндер; сендердин солдаттарыңды қашан алатын болды? Солдат бермесеңдер, қырады сендерди» деген суық сөзді қалаға келген қара қазақ күнде естіп жүрді. Осындай сөздерді қаладағы жалшы, малайлар таратты. Олар қалада тұрған соң «ең сыр тартқыш» саналды. Міні осы жалпы «құбыжық» сөйлеп жүргендер «солдатты» майдалап «пәлен- түген» деген орыс әкімдерінің, қазақ мансаптыларының, болыстардың, тілмаштардың көптің көңілінде жалғыз атым насыбай құрлы нанымы қалмады. Қашаннан алдап келе жатқан «ұлықтардың» өтірігі айқындалды. Қалың қара бұқараға жұмбақ майдан мен «қара жұмыстың» айырмасы, «жұмысшы» мен «солдаттың» айырмасы қоймалжып, күңгірттене берді. Көпшілік тарапынан «солдат алынбасын; патшаға тілегенінше алым беруге құлмыз; алда-жалда алына қалса, қолымызға жабдық беріп, казак-орыстай ат-тұрманды қылсын» деген сияқты ұсыныстар, «ақылдасулар» бола бастады. Елдегі жиналыстар мансаптағыларға «ұлықтан осылай сұраныңдар», «жігіт алатын мезгілді ұзаттырыңдар» деп аманат тапсырды. Дуан-дуанға әдейі шақырылған керауыз, тілді-ауызды ақсақалдар осы ұсыныстарды қазақша жүйелеп тұрып ұлықтардан өтініш те қылды. Бірақ өкімет «Тығыз, тығыз! Бер! Бер!» дегеннен басқаға келмеді. Кей жерде 10—15 күнге санап, толқын шиеленіп, ширығудан басқа, майда малалаудан, болыс, тілмаштардың «береміз» деп елге өтіл салуынан түк шыққан жоқ. Ел елеуреп, қобалжып кетті. Қобыраған елді дүмпітіп, қорқытып, күшпен баурап алу үшін бопса қылынып, Жетісу дуандарында (Алматыда, Пішпекте, Жаркентте, Лепсіде, Қарақолда) бірнеше адамдарды тұтқынға да алды. Бірақ бұдан да ештеме шыққан жоқ. Бірқатар өкімет жақтағы адамдар да жұмысшы алу тәртібін өзгертуді керек қыла бастады. «Ел толқыды. Түбі тынышсыз болады» деген ұсыныстар да болды. Мәселен, Алматыдағы жандармның ротмистрі Железнев 16- шілдедегі «жандаралға» қылған баяндамасында айтады: «Алматы оязының күншығыс Қастек, күнбатыс Қастек, Тайторы болыстарының қазақтары жабдықтанып отыр. Қолдарында бір-бір шалғы. Қит етсе Ұзынағаш, Бұрған қалаларын, Самсы, Тарғап станицаларын босатып, поштаны алмақ, телеграфты қимақ» дегеніне «жандарал» Фольбаумнан мына жауапты алды: «Бұл туралы қоқалаққа тию киын, ештеңе жоқ. Көнбейтін қара бұқараны жай манаптар бір шыбықпен айдай алады. Өзімен өзін басу керек» деген. Бұдан ұлттардың тірегі бай-манап болғандығы анықталады. Бірақ жалпы жағдай қорқынышты күйінде қалды. Ел қозғалды. Қалаға қазақ қатынасуды қойды. Қаладағы малайлар, жемшік, жігіт, басқалар қашып бітті. Қытай шегіне жақын отырған елдер пісіп келе жатқан астығын, мекенін тастап, жылжып көше бастады. Талай жақын елдер төмен ығысып, қалың кұм, Балқаш, Ақсу, Лепсі, Іле, Қаратал секілді құмды жерге ірге аударып, ел жинала бастады. Өрге, ойға тартқан ел қиыспағандары бұрын беріп отырған қызын апа-сапа беріп жөнелтіп, «ақ той, ақ батаны» ойлап, аруақ сыйламағандары «жесірін» бермей кете барысты. Шал «о, құдайлап», кемпір аһылап, әйелдердің уһілеуі көбейді. Жұртта шаруа өсірем деген мал тілегі жайға қалып, жан тілегі ауызға алынады. Әр жерде айтып сойып жатқан мал. Сай-сай, жыра-жыраны қоңырсытып «тасаттық» беріп жатқан ел. Ауылдағы ақсақалдар әшейінде биліктен қалып, бозбалаға, азаматқа бір түрлі мінез бітті. Қан майданның қараңғылығында отырғандай, дүние талақ қылынғандай. Барлық шаруа, бауыр еті мал, әлпештеген ата-ана; албыраған ақ қабақ жарлар, сүйген ұлы-қызы опасыз, жауға, артында қалатын мүліктей көзқарас туды. Бозбала, жігіт желігіп атқа мінді. Қашуға ма, шабуға ма, әркім ат-тұрманын түзеп, жабдықтана бастады. Елдегі ұсталарға сапы, найзаның темірін соқтырып, шалғы саптатып, ескі білтелі қараға шүрім қойдыра бастады. Осының бәрін жұрт өзі біреу бастамай, біреу дайындамай өзінен-өзі істеді. Неге істейтіні өзіне де түсініксіз еді. Жергілікті халықтың өкілеттері — болыстар, тілмаштар ен ауыр халде қалды. Елге «іспескі бер» деп жиналыс шақырады. Ел жиналмайды, елден берекелі жауап ала алмайды. Ұлықтар оларды дығырлатады. Олардың алдында іс жүзінде шешуі қиын шиеленген мәселе шөкті. Кімге саларын, кімді ақылға аларын білмеді. Ұлыққа жалпы көпті тағы жамандай алмады. «Іспескі бер, болмаса болмағанды көрсет» деп оларды өкімет тізеге алды. Бір жағынан көптен, бір жағынан өкіметтен қорқып, екі нардың арасындағы шыбын күйі басына түсті. Көпке салса, көп «Бермейміз, майданға айдалып, туған жерден, өскен елден ажырап өлгенше, осы жерде өлеміз», — дейді. Оларға ешбір шара қалмады. Тапқаны «ел ауқымының жайын» баяндап, дамыл-дамыл «рапорт» бергенмен болды. «Анық бермейтін болды; өкіметке қарсы» деп те көрсете алмай, не «іспесікті» тапсыра алмай, не боларына көзі жетпей болыстардың күні қараңғыға қамалды. Кей болыстар өкіметтен жігіт алуға жеребеге салып алу, жіп ұстастыру секілді тәртіптер жұртты жұмсартар ма еді деген ойды ұсыныс етіп тілек қылды. Бірақ бұдан да ештеме шыққан жоқ. Бұған өкіметтің ойы: «бұл туралы қоқалақтаудың керегі жоқ. Бұқараны бай-манап бір шыбықпен айдайды. Егер біз аралассақ, өзімізге орынсыз жұмыс табамыз» болды. Алғашында қазақ-қырғыз өкіметке «қарсы шығады», «жабдықтанып отыр» деген мағлұмат түгіл, жоғарғы Железнев сияқтылардың, бір қанша болыстардың рапорттары, ресми баяндамалары «жандарал», ояздық начальниктерге күлкі есебінде ғана көрінді. Тіпті бұл туралы сөйлеушілерді «өтірік таратушы» деп полициялар дуан-дуанда түрмеге жаба бастады. Шынында, «қазақ сойылмен соғысқа шығады» деген күлкі еді. Сондықтан «жандарал» секілді «есті» адамдары осындай болады деп ойлаған жоқ. Түбінде көтеріліс сол «баяндама», «рапортта» айтылған жерлерден қара сойылмен-ақ шығып қалды. Қарақолдың ояздық начальнигі полковник Иванов орыс қалаларына қырғыздар шабуыл жасағанда да сенбеген. Алматыдағы «жандаралға» «тыныштық», «бірқалыпты» деп күн сайын телеграмма беріп тұрған. «Тыныштық» деп Алматыға берген бір телеграмма Қарақолдың телеграф-пошта конторында телеграфты қырғыз қиғандықтан берілмей жатып қалған. Бұл «қазақ-қырғыз бақан- сойылмен орысқа қалай тиеді» деп сенбегендікті анық көрсетеді. Облыстағы өкімет адамдарының жергілікті халықтың көтерілісін шу дегенде қалай байқағандығын мынадан көруге болады: шілденің 21-1 күні Ташкендегі Түркістанның уақытша генерал-губернаторы Ерофеевтен былай деген № 5117-і телеграмма алынады: «Ішкі іс министрлігіне жандармдардан алынған мағлұматқа қарағанда, Жетісудың күйі көтеріңкі, тіпті ауырлануға да мүмкіндігі бар көрінеді. Онда тараншының болысы өлтіріліпті. Бұл мағлұматтың анықтығын және анық бола қалған күнде оны басуға қандай шара керектігін айтып, тығыз телеграммамен білдіре гөр» дейді. Бұл телеграммаға шілденің 22-сінде мына жауап қайтады: «Жетісудағы халықтың көңіл күйі туралы күнінде үш рет телеграмма беріп тұрмын, одан бөтен қосатын түгім жоқ. Қорам болысының өлімі туралы 1915 және 1269-ыншы телеграммалармен білдірілген. Күйдің ауырлауы Қытайға ауу мен тиіп қашу, соқтығумен болмақ, бірақ бәрін де тыншытам ғой деп шамалаймын, өйткені қазақ- қырғыз ұлықтың байсалдылығымен мойынсұнады. Тараншыдан қауіп аз. № 2073. Фольбаум» деген. Сонда да күнбе-күнгі дәйімі дүңкілдеген қоқан-лоқы Фодьбаумды тынышсыздандырды; жұрттың пікірін анықтап білуге 22- шілдеде Алматыда Фольбаумның шақыруымен «жандарал» үйі жанында үлкен жиналыс жасалды. Ойдан, қырдан қалың қазақ қарақұрық болып жиналды. Халыққа «жандарал» ақ патшаның жарлық жайын, оның реттерін түсіндіреді. Елден жарып ешкім ештеңе демейді: жұрт ашып-жарып айтпай, үндемей маңқияды, тұңғиықталады. Сонда Жайнаков секілді тілмаштар, болыстар, қаладағы бай саудагерлер, молдалар жұрт атынан сөз алып: «патшаның жарлығына жұрт қарсы емес қой, береді ғой, патша не айтса да құлдық тақсыр!» — дегенді айтады. Мұны айтушылар әдейі арнап халық алдына отырғызған полицмейстер Протиковтың және оның жандай досы тыңшы Зәкір сарт Исабайұлының құйрығы боп шығады. Бұл жиналысты астыртын полицмейстер Протиковтың амалымен өткізеді. Барлық жандармның тыңшы молдалары, адамдары қамажаулап әдейі халықтың алдына отырғызылады. Сөзді осылар сөйлейді. Молдалар патша құрметіне ел атынан мойынсұнып, дұға қылып, ант ішеді. «Ура»-лап ұран шақырады. Бұған «жандарал» қуанып, сол күні Ташкендегі Түркістан «жандаралына» мына телеграмманы береді: «Ташкент. «Жандаралға». Алматы оязының қазақтары және басқа жергілікті халықтары осы 22-шілде күні менің лұқсатым бойынша өздерінің болыстарындағы қадірлі адамдарының бәрін жұмыскер алу туралы ұғынуға жіберіпті. Бүгін түсте мыңнан аса «инабатты» қазақтар және тараншылар губернатордың үйіне жиналды. Мұның үстіне жай тыңдаушылар да көп болды. Мен патша ағзам қазіретінің аты қойылған күнінің құрметіне қазақтармен сөйлескендігім жақсы нәтиже (қорытынды) беруін тілек қылдым. Нәтижесі күткеннен артық шықты. Барлық жиналыстагылар көңілдерінің ақтығына, бөтен ойының жоқтығына сенуді өтініш қылды. Егер де ақ патшаға ұнаса, Алматы оязының қазағының жетіден жетпіс жасқа шейінгі адамы қалмай жұмысқа, тіпті солдатқа баратындығына шануды құзыр қылды. Топтың көңлі дәуірлеп көтерілді. Молдалар халық алдына шығып, патшаға дұға қылуға лұқсат сұрады. Қылынған дұғаға қол жайып «Әмин» делінді. Мұның артынан мен бұларға орыс әдеті бойынша патша құрметіне қаһарман орыс әскерінің аруақты болуына «Уралап» ұрандауға ұсыныс еттім. Көп шын көңілден «Уралап» айқай салды. Қалтыраған бір қанша шалдар: «сіздің жарлыгыңыз айтқандай орындалады» деп көзінен жасын мөлтілдетіп тұрып құлдық айтып, аяғыма бас қойды. Етігімді сүйіп жатып алысты, бұлардың дұғасының және шын көңілмен қылған құлдығының орайына мен азын-аулақ күнәмен ұсталып, абақтыда жатқандарын босат деп бұйрық бердім. Олар жігіт алу туралы жағдайдың ауырлаған кезінде ұсталған еді. Мен мұны «Анамыз Ресей мен монархымыздың» даңқы үшін ғана істегенімді өздеріне ұғындырдым. 2072.

Генерал-лейтенант Фольбаум».

Мұны қылушылар, етік сүю, құлдық айтып тақсырлағандар көптің көзін алдап, көңілін аударуға әдейі арналып қойылған охранник, тыңшы молда, саудагер, қалса болыстар, тілмаштар және осылардың құйрығы, бірсыпыра шалдар еді. Бұл жиналыста жұрт атынан ант ішті; уада қылды: бала бермек болды, «жандарал» жарлығы бұлжымай орындалатын да болды.

Бірақ көпшілік, қара бұқара қанағаттанбай, дүмбілез, тұңғиық тарқайды. Сол күні-ақ елдің ойы шындап бұзылып кетеді. ...26-шілдеде (1916 жылы) ротмистер Железняков Фольбаумға (генерал-лейтенант) мынадай хабар білдіреді: «Күншығыс, күнбатыс Қастек болыстарының жас қазақ жігіттері байлардан жақсы аттарды еріксіз ұстап алып, үлесіп міністі. Солдат алуға шақырады дегенде-ақ қашуға дайындалып жатыр: оларға шалғы, балта, сапы, сайман соғып жатқан ұсталары бар». Айтылған болыстардағы қазақтар Шапырашты руынан: бұл Шапырашты баяғы 1860 жылғы Қоқан хандығымен болатын соғыста сартқа жақын болып, орысқа қарсы шыққан ру делінген. Осы Шапыраштылар кейіннен Шамалған қаласына шабуыл жасайды: Самсы бекетінде орыс әскерімен атысып қалады. Бұл қимыл әр жердегі көтеріліске шақпақ болады.

Қараталда қырылған Жалайыр-Сырымбет деген елдің 54 кісісіне айтқан даусынан:

* * * 1917 жыл. 4-қаңтарда Нұғман Ғабсаламұлы. Семейден елге жазған хаты (тілі, өлең түзімі өзінікі). Бағырым фариан, көңілім кіриан болып тұрған шақта Бақтыбай жазып бер диусілі жаздым. Бек үлкен һазарлық бірлән.

Ескерту: бұл хаттың өзі Есембайұлы Дәулетбак дегенде (сол елдікі) сақтаулы екен — І.Ж.

(Шөкенұлы Құсайынның естелігінен) Дәметкен Далабайдың шешесі. Далабай жалғыз. Өзі жарлы кемпір. Дәметкеннің екі көзі жоқ, су қараңғы кемпір. Ол Далабайын қапсыра құшақтап, шырқырағанда жер басып тұра алмадық. Сондағы Дәметкеннің зарынан. Әр жерінде құлағымда қалғанын елге қайта қосылғанша ойымнан шығармадым. Бірақ анда-сандағы бір бөліктерін ғана ұғып қаппын.

деп тыржиған қабағын жоғары-төмен көтергенде сәулесі жоқ тұңғиық қара көзінен тамшылап жас шығады.

Келсеңші, сәулем, келсеңші!.. — деп оңды-теріс кетіп тұрған Далабайының бетін тарамыс қара қолымен сипалап тауып алады...

Ел аралайтын тоғай бақташы «бәле шік» ен елге өздері бек, «жандарал» болып өкім жүргізген. Қазаққа адам қылмағанды қылған, істемегенді істеген. Ретсіз шығын салатын, қасындағы елдің тап-табынан бір-бір «ашты» «мекентай» (пенетай) алатын. Қонған аулынан қара қозы соймаса, қара сеңсең таптырып алатын. Қара сеңсенді бос атқа артып жүрген «бөлешікті» көретінбіз. Осындай мейманасы асқан «бөлешікті» ызаға шыдамаған ел өлтіре бастаған. Сарқан «бәлешігін» өлтіріп, абақтыға түскен Шоқпар руынан Салмақбайдың абақтыда жатып шығарған өлеңін ел тегіс айтып жүретін:

ЖЕТІСУДАҒЫ ҚАЗАҚ-ҚЫРҒЫЗДЫҢ КӨТЕРІЛІСІН БАСУҒА ӨКІМЕТ ТАРАПЫНАН ҚЫЛЫНҒАН ҚАМДАР Жетісуды алғаннан бері орыстың өкімі күшке таянып, әскер, қамшы, абақтымен ел билеп келе жатқандығы айтылып келеді. Қалай да орыс өкіметі Жетісуға орыс келтіріп, оны «сенімсіз көшпеліге» күзетші қылды. Оларға жабдық үлестірілді. Казак-орыстардың еркек кіндігіне мылтық, жабдық үлестіріліп және туысымен жер кесіліп берілетін. 1914 жылғы неміспен соғыс шыққанда Жетісу орыстарына мылтық-қару қайта үлестірілді. Оғымен бердеңке берілді. Бұларға өзін-өзі қорғаушы дружина жасауға ерік етілді. Жетісуда көтеріліс болатынының алдында орыстың қолындағы күш мынадай еді. Қапалда, Алматыда және Жаркентте бір-бір сақтық әскерінің дружинасы. Бұлардың әрқайсысында 885 -тен бесатар бар еді. Бақтыда 221 мылтықпен бір рота және Аягөзде 55 мылтықпен бес қарауылдық команда бар еді. Лепсіде 90 мылтық, Пішпекте — 194, Қарақолда — 75, Нарында — 75 мылтық бар еді және Пішпектің жергілікті командасында — 24, Алматының жергілікті командасында 44 бесатар бар еді. Бұдан басқа Алматыдағы зеңбірек қоймасында 101 мылтық бар еді. Мұның үстіне жабдықсыз атты запастың 3 бөлімі бар еді. Мұның үстіне Бақтыда, Жаркентте, Нарында казак-орыстың бір-бірден полкі тұрушы еді. Мұның арқасында 100- ден, 120-дан қылыш бар еді. Алматыдағы казак-орыс запасында 264 қылыш бар еді. Бақты, Нарын, Алматы мен Қапалдағы пружинаның екі-екіден пулеметі бар еді. Осы жоғарғы көрсетілгендерден Алматының дружинасының 1- ротасы Әулиеатаға, 20 казак-орыс, 30 ратник Бақтыдан Шәуешекке барып тұрушы еді. Облыста солдатқа ат алатын болғандықтан атты запастың адамдары! барлығы да облыстан қазақ-қырғызға ат алуға бытыратылған да, бұлардың жергілікті командасы конвой қызметін атқарулы. Сөйтіп өкімет қолындағы күштің ұзын саны 3736 еді. Бірақ қазақ-орыстың ауруларын санамағанда, анық сойыл соғары 500-ден артылмайтын еді. Осы әскерге қазақ-қырғыз көтерілетіндегі тапсырылғаны: 1) Бақты, Жаркентте қытай мен қазақ астасып кетпес үшін шекарада күзет қылу; 2) штабтың пәтерін күзету (әсіресе Алматыдағы); 3) ат алуға облыс (бойынша) бөлінген 13 учаскедегі конвойлық қызметін атқаруға —175 солдат. Бұлардың бәрі лау мінетін; 4) орыс қалаларын сақтау; 5) жаза (карательный) отрядын жасау. Жаза отряды көбінесе жергілікті казак-орыс солдатынан жасалды. Ол уақытта бүтін облыста казак-орыс станицасымен 230-дан аса мұжық қаласы бар еді. Жоғарғы айтылған мылтықтар ылғи бесатар болып, олар орыстардың бұрынғы қолындағы бердеңке, қос атар сықылды жабдығының үстіне қосымша еді. Соның үшін әлгі әскер жабдығы мен өкімет солдаттары Қытай шегі мен дуан сықылды қауіпті жерлерге қойылды. Жетісудың әр жерінен көтеріліс ұшықты шығып, «облыс соғыс халында» деп жарияланғанда, Жетісу 17 учаскеге бөлінді. Әрбір учаскенің басында бір-бір комендант белгіленді. Олардың қолында белгілі мөлшерде әскер күші болды. Аягөзде, Бақтыда, Талдықорғанда, Ақсуда (Пішпек), Тоқпақта, Заторныйда (қырғыз), Қарқарада, Қырғызсайда (Жаркент), Қарақолда, Нарында және Зайтсу пикі мен Ұзынағашта учаскелік начальник пен приставтардың әрқайсыларында 15 аттыдан солдаты болды. Бұлар ең керекті күш саналды. Өйткені приставтар өзінін қарулы солдаттарымен өз учаскесін не жұмыс болса да тынбай аралап тұрды. Бұл қазақ-қырғыз көңілін басуға Алматыдағы гарнизонда, Алматы оязында тәртіп сақтауға, қала-қаланы қорғауға қатты кірісілді. Пішпектегі гарнизон таратылмады. Онда 100-дей ратник атқа мінгізілді және жазалау отрядының барлығы да аттыдан болды. Өйткені қазақ аралауға Жетісу шартында әскер тауға, құмға, далаға жүріп- тұруға керек болды.

Әр оязда мынандай әскер қойылды Лeпcідe: Аягөзде — 40, Бақтыда — 50, Шұбарағашта 50 атты ратникпен және Бақтыда казак-орыс сотнясы (жүзі).

Қапалда: Ақсуда - 15, Қапалда - 20, Алтынемелде 20 атты ратник. Жаркентте: Жаркент қаласында казак-орыстың бір жүзі, Қарқарада 40 атты ратник пен Нарында казак-орыс жүзі.

Бұлар алғашқы қойылған әскер күші еді. Мұның көбі күзет жұмысын атқарды. Бұл Жетісудың өзіндегісі. Жетісудағы әскердің мұндай аздығы Жетісудағы көтеріліске қосымша болды. Өйткені ақыл көзіндегі қазақ-қырғыз Жетісудағы әскер азайғандығынан орыс тұқымы ұрысқа кетіп азайды деп ойлады. Орыс әкімдері Герман-Түрікті жеңіп, қиратып жатырмыз деп дақпырт салса да Ресей күшінің майданда әлсірегендігін көпшілік көңілі түсінгендей болды. Орыстың мылтық атуға жарайтыны ұрысқа кетіп болды; мұның басына үлкен зауал туды деп ел күңкіл қыла бастады. Еуропада соғыс басталған соң-ақ Жетісудағы казак-орыстардың егінін ылғи қазақ-қырғыздан лаушы алып орғыздырды, пішенін шаптырды, боғын құйдырды. Осыдан қазақ-қырғыз орыс біржола таусылды дегенді айтатын болды. Жетісудағы өкімет адамдары Жетісуда ел толқи бастағанда жаман састы. Қолындағы күшімен түк бітіре алмайтынға ұқсады. Сондықтан жоғарғы ұлықтарға тоқтаусыз телеграмма үстіне телеграмма беріп, солдат, жабдық сұрады. Шеттен келетін әскер көмегін тығыз мұндағы орыстардан ұйыстырды. Алматыда алғаш көтеріліс көріне бастағанда жаяудан 300 солдат, аттыдан 460-тай солдат жасалды. Алматы қоймасынан 2 зеңбірек алынды және Жаркент пен Қапалдан бір-бір рота Алматыға жіберілуге хабар қылынды. Әулиеатадағы 6 рота әскер қайта шақырылды (тамыздың 7-сіндегі № 2658 телеграмма). Тамыздың 23-індегі телеграммамен 2000 бесатар және орыстарға бердеңке жіберуін Ташкеннен өтінді. Жетісудағы көтерілісті басуға Ташкеннен асығыс ретте әскерлер шықты: 1) подполковник Гейцептің отряды: мұнда екі рота, екі зеңбірек, казак-орыстың бір жүздігі, 4 пулемет. Саперлар командасы, телефон-телеграф жабдығымен. Бұлар тамыздың 9-ында жүргізілді; 2) подполковник Алатырцевтің отряды: мұнда оқшылардың 4 ротасы; бір зеңбірек; бір жүздік казак-орыс; саперлар командасы, 160 шалғыншы бар еді. Бұлар тамыздың 15-інде шықты. Осы екі отряд екеуі де Пішпек, Тоқпаққа жүргізілді; 3) капитан Бурныйдың отряды Скоблевтен Әндіжан арқылы Нарынға жүргізілді. Мұнда: оқшылардың 3 ротасы, 4 пулемет, казак-орыстың жүздігі, 80 атты шалғыншы, саперлар командасы, екі тау зеңбірегі бар еді. Бұлар тамыздың 17- сінде шықты; 4) Орынбор-Семей арқылы Термізден Сібірдің 240 дружинасы 8 пулемет, 28 атты шолғыншымен (разведчик) жүргізілді; 5) Самарқаннан 243 кісі Самар дружинасы; 6) Скоблевтен 732 кісі Саратов дружинасы және 2 жүздік казак-орыс Жетісуға жүргізілді; 7) Пішпектің өзінде екі ерікті атты дружина жасалды. Мұның бірі 200 кісілік орыс та, енді бірі 100 кісілік дүңген және 150 кісідей төменгі шенді мен қызметтен босанған саркідір солдаттар еді. Бұдан басқа барлық ояздың начальнигіне казак-орыс, крестьяндардың атысқа жарайтынынан өзін қорғау отряды жасалуға бұйрық қылынды. Тамыздың 13-інде Қарқара жайлауында отрядқа көмекке Жаркенттен казак-орыстың 3-полкының бір жүздігі жіберілген. Тамыздың 7-18-іне шейін Жетісудағы тұрғын казак-орыстан отряд жасау жұмысына тығыз кірісілді. Бұдан барлық облыста 7 жүздік (сотня) ұйымдастырылды. Мұның 4-еуі Алматыда, үшеуі Жаркент оязында, Қапалда жасалды. Мұның 3-4 жүздігі Тоқпақ, Самсоновқа маңайында қырғынға шықты. 1-жүздік Алматыны қорғады. 5-6-7-жүздіктері Қапалда, Жаркентте жасалып, Қапалда-Қырғызсайда тұрды. Гейцегтің отряды Меркіге келгенде тамыздың 15-інде телеграмма алды. Гейцег 18-тамыздан бастап (Пішпек жеріне аяқ салғанда), ол Тоқпақ ауданында қырғын қылатын отряд бастығы болады. Оның қол астына подесаул Вакуревич пен штабс-капитан Полтарацкийдің отряды және Самсонскийдің отряды кіреді делінген. Подполковник Писарцевскийдің қол астында Алматы дружинасы мен Пішпектің қарауылы мен жергілікті командасы, атты запастың бөлімдері мен барлық ерікті дружинаның крестьян мен мещаннан құрылған әскері қалдырылды. Тамыздың 17-сінде Қордай, Қастекпен екі бөлініп асып, Алматы төңірегінен хорунжий Александровтың казак- орыс жүздігі жүрді. Бұлардың мөлшері бір жарым жүздікпен Алматының 3 взводын қосып алған еді. Осы жүріп отырып Үлкен Кеміндегі Сарбағыш қырғыздарына түнде соқтықты. Онда қырғыздар Ново-Российск поселкесін қамап жатыр еді. Қаланы аман айырып алды. Гейцегтің отряды Тоқпаққа тамыздың 21-інде келді, Ол өзінің 2 рота, 2 зеңбірек, бір жүз отрядының үстіне Вакуревичтің 500-дей отрядын қосып алып, оның үстіне Александровтың казак-орыс жүзі мен 3 взводын қосып алып, Тоқпақ ауданы, Шу бойы, Самсоновқа алабына ойнақ салды. Қырғызды қырып-жойып, Қарақолға өтті. Бірақ бұл кешікті. Саратовтың 1734-дружинасы Нарынды басып, Көтімалдыға барды. Тоқпақ ауданына Гейцегтен кейін келе жатқан отряд бас-аяғын Пішпекте жинап, Көтімалды, Буам, Шамсы асуындағы қырғыздарға қимыл қылып, Қошқар суы бойына барды. Ферғананы құлдап келе жатқан Фрунзенің отряды Қарақолдағы қырғызға жетісе алмағандықтан, Гейцегтің отрядына 4 рота, бір зеңбірекпен 2 жүздік казак-орыс Қарақолға жүргізілді. Бұл уақытта Тоқпақ ауданындағы қырғыздар үркіп, Қарақолға таман кетіп еді. Бұл отрядтың көбі Алматының адамы еді. Бастығы Пешков деген кісі боп, 150 қылышты, 170 мылтықты, бір пулемет және 50 ерікті солдат бар еді. Фергана жағынан келе жатқан Фрунзенің әскері Пішпек оязынан ауып барған қырғызға соқтығып, оны Тоғыз тарауға, Күртіге қарай айдауға жарлық еткен еді. Тамыздың 27-сінде Пішпекке полковник Сленко келіп, барлық Тоқпақ ауданындағы әскерді Тоғызтарау, Нарын-Көтімалдыға қозғады. Оған қырғыз халқын талқандап қырып, табандап жеңіп қайтуға өкімет тарапынан үлкен жұмыс табыс қылынған еді. Ол Пішпектен өрге қарай сыпыра, бүтін Алатау... Шy, Қошқар өлкесіндегі, Қол алабындағы, Қарақол, Нарын қырғыздарының қолына түскенін қырып жіберді. Бірақ қырғыз орыс отрядының тепкініне шыдамай, қиын-қиын таулармен Қытайға асты. Қырғыздар Қытайға үріккенде ретсіз, асығыс сасып үрікті. Сондықтан олардың тігулі үйі, жайылған үйі, тіпті кей жерде қатын, қыздары орысқа олжаға түсті. Қырғыз үріккенде қашан Қытай жеріне асқанша артына жасақ салып отырысты. Бірақ ол жасақ орыс әскерімен тучнее алған жоқ. Семей жақтан көк найзалы көп отряд шақырылды. Бұл отряд Садыр көтерілісінің артынан жүрді. Осы отряд келгеннен кейін елдің жығасы түсіп, біржола жүні жығылды. Бұл солдаттың барлығы да атты қазақ-орыс еді. Бұлар жолыққан қазақты өз бетімен ату, талау сияқты көп тентектік қылды. Аяқ жетер жерге шығып, ауыл талады. Ат алды. Мұны көрген ел кісі беруге мойындап, «спескі» жазуға кірісті. Жетісудағы қазақ-қырғыз көтерілісін қару күшімен, қаһармен басу үшін Түркістан генерал-губернаторы Куропаткин «жандарал» Фольбаумға жасырын нұсқау береді. Нұсқауда былай дейді: «Қазақ-қырғыз тәртіпсіздігін басуда Сіздің қайратыңыздың негізгі міндеті орыс халқының амандығын, мал-жанын сақтау болу керек. Осы ретте орыс халқын оқпен атылатын отты қарулармен және балта секілді қара қару-жарақпен де тісінен тырнағына шейін жарақтандырыңыз. Ондай қаруланғандардың ондығын, жүздігін, дружинасын ұйымдастырыңыз. Ондай жасаққа онбасы, жүзбасы сайлауды халықтың өз қолына беріңіз. Запастың 3 жүздігін, казак-орыс сарбазының 4 жүздігін жасауға ұлықсат қылам. Сарбаздардың жүздігін жассынған орнындағы күзетке қалдырыңыз. Барлық қалаларда, поселкелерде күндіз-түні қарулы қарауыл жасатыңыз. Тұтқиылдан шабуылға сақ болыңыз. Өртке қарсы қатты қимыя қылыңыз. Он мың соғысқан Оралдың Сергосының қайратын еске алыңыз. Қазақ-қырғыздың отпен атылатын оқты жабдығы азғантай-ақ шығар. Кейде шабуыл жасап жіберетін ыңғай келіп қалса, құр қорғанумен қанағаттанбаңыз. 30-50 жігіт түнде шапса, талқанын шығарады. Зәресін алу керек. Телеграф, поштамен байланысты мықтаңыз. Олардың бұзылғанын түзеттіріңіз. Салт атпен шабуыл поштасын ұйымдастырыңыз, осы жылдағы астық та алынбай қалмасын. Егіндегі жұмысты тоқтатпаңыз. Қазақ-қырғыздардың тастап кеткен астығын жинатып, қазынаға құйдырыңыз. Жазалау жасақтары және орыстар ел талауда, атуда шетінен аса шығып кетпесін. Таланып алынған мал шашылып кепшесін, қазынанікіндей қатты бағыңыз. Дуан-дуандағы жасақтың жанында «полевой» сот жасауға ұлықсат етем. Ояздық началъниктердің және приставтардың қолындағы әскер конвойын (айдаушы) күшейтіңіз, оларға қайда көтеріліс ушыққан жердің ауқымын әскер күшімен басуды тапсырыңыз. Барлық облыстардың көрші губернаторларымен қатынасты күшейтіңіз. Өз қарауыңызбен сөткесінде екі реттен кем қылмай, мені хабарландырып отырыңыз. Көтерілісшілермен күресті оңдау үшін облыстағы жергілікті халықтың ру, тұқым өзгешелігін пайдалануға тырысыңыз. Біздің сойылымызды соғатын қазақ-қырғыз толып жатыр. Оларды көтерілісшілерге қарсы ұстаңыз. Ішкі лай тұнғанша қазақ-қырғыздың Қытайға ауа көшіп жатқанына әзірге намыс қыл маңыз. Сізді қуаттандыру үшін толып жатқан әскер аттандырдым. Олар барып жеткенше қарсы қайратты қатты қылып, оларға және барлық ондағы орыс ұлына өзгеше басшылық етерсіз.

Енді өзге бір телеграммасында Куропаткин Фольбаумды қайрап келіп былай дейді: «Өзіңізді үлгі қылуға тырысыңыз. Бұдан 52 жыл бұрын өткен полковник Колпаковскийдің қимылын еске алыңыз. Ол осы күнгі Сіздің қолыңыздағы күштен әлдеқайда аз күшпен Алматыға шабатын қалың Қоқан қолына қарсы жүрегі айнымай шыққанын, Сіздің ұрысқалы отырған қазақ-қырғыздан ол уақыттағы Қоқан қолы әлдеқайда қарулы, жабдықты екенін, Колпаковский Қастек асуында оны талқандап жеңгендігін бір ойлап қойыңыз. Менің сұрауыммен майданнан Жетісуға казак-орыстың бір бригадасы және атты зеңбірегі жіберілді.

Куропаткин».

Тамыздың 29-ында Тоқпақтан подполковник Гейцегтің отряды Ыстықкөлге келді. Орынбордың казак-орысы Нарынға шықты. Алматыдан Қарақолға тура жолмен тау асып, Пешков тың көп әскері келді. Ферғана жақтан Фрунзенің қолы құйылды. Осы әскерлердің тепкініне шыдай алмай қырғыз-қазақ Қытай шегіне үрікті. Қырғыздың бір бөлігі Ыстықкөлдің түстік жағындағы сыртты бойлап, Қашқарға қашты. Енді бірі Кеңсу, Сантас асуымен Қарқараны қырқа Текестің басын өтіп, Құлжа ауданына кетті. Қашқарға қарай қашқан ел орыстың тепкісін онша көрген жоқ. Олар артына жасақ салып, үркіп отырды. Таулардың қиын асуларынан орыс аса алмады. Сонда елдің малы жолда көп шашылып қалды. Оны айдап алуға аттанып келген қырғыздар мен орыс әскері тоқайласып қалып отырды. Текестің басын баса Құлжаға тартқан қазақ-қырғыз әp жерде (Преображенск поселкесінде, Кеңсуда, Қарқарада, Нарынқолда) тоқсан тосқауылға жолығып жаман шығындады. Нарынқолға үркіп барған Албан үстіне қырғыз көшіп келді. Одан ары Қытай шегіне өткізбеді. Малға шөп таусылды. Ел «орыс келіп қалады» деп қоянша қорықты. «Ат бер, көлік бер», тайтұяқ, жамбы... тағы талай нәрселер сұрап қытай, қалмақтың ұлықтары елдің есін шығарды. «Тарту-таралғы берсең өткіземіз» деп алдап көп нәрсе алды. Ел әбден шешілді. Бұл уақытта Түркістан генерал-губернаторы Құлжа, Шәуешектегі орыс консулдарына, қытай ұлықтарына үріккен елді өткізбе деп хабар қылған еді. Әшейін сөзге жұбауратып алдап малын, тартуын ала берді. Албанды қуған Бейктің әскері бер жағынан жетті. Ел тайлы-таяғымен атқа мініп, алдынан шығып, соғыспақ болды. Бұлардың ішінде бір тұтқыннан қашқан түрік офицері де бар еді. Осы қазақтар қара көрсетіп атысып, асуда орыс әскерін бір күн тоқтатты. Бір күннен соң орыс әскері зеңбіректің астына алып қуды. Ел үркіп, қалмақтың ай-шайына қарамай, шекарадан өтіп кетті. Елдің малы, үйі, мүлкі шашылып, далада қалды. Жаяу-жалпы шекарадан ары өтті. Қытай шеріп иіріп қойып білгенін істеді. Орыс әскері тау жағалап отырған қырғызға және соқтығып, көп адамын қырып, мал-мүлік тағы талап қылды. Қытай, қалмақтардың шерігі орыс жеріне айдаймын деп қорқытып, ат-атанды, алтын, ақ күмісті қолы біліп алып жатыр. Сөйтіп қазақ-қырғыз бет-бетімен шекарадан өтіп, Қытай жеріне сіңіп кетісті. Нарынқол, Сүмбе шекарасынан өткен ел өте күйзелді. Не Қытайға, не орысқа сыя алмай, таудың бір қыспағында қалды. Мал жұттықты, ел ашықты. Қалмақтың басты кісілерінің қолтығына ел дорба кіре бастады. Әркім өз ауылын сыйдырмақ болып адамын да, малын да қалмақ жуандарына тартуға тартты. Мұзарттың сағасына өтіп шыққан қырғыздарға қалмақ мылтық атып, «орыс келіп қалды» деп қорқытып, үркітіп жіберіп, 10 мың үйге жақын елдің бар малын талап ап кетті. Осы қорыққан ел Мұзарттың ақырған суына түсіп кетіп, бірталай халық суға кетті (150-дей адам деседі). Кәрі- құртаң, кемпір-шал, ауру, соғыстағы жаралы, жас бала осы қалмақтың шошытқанында тар асуда, тайғақ қияда бастығырылып, қырылып қалысты. Сүмбе, Пішпек арасынан өткен қазақтар да малдан әбден айрылып жаяу-жалпы Қытайдағы қазақ жеріне жетті. Онда ел баласын, қызын сатып, бет-бетімен жан бағуға телім-телім болып тозып кетісті. Басын күйттеген қазақтар қытайдың Үрімжі деген қаласына шейін кетті. Қытай, қалмақ жазаны қамшымен өтейді. Көрінген қазақты күрсілдетіп сабап жатқаны. Бірі ұрмайды, бәрі ұрады. Ақырын ұрмайды, жалаңаштап, сойып салады. Кейбіреулер қамшы үстінде өліп те кетті. Кейбіреулер шіріген жара болып жатып жазылды. Қытай шерігі елді қыстай шекараға қамады. Бірақ ел бойы үйір болып алған соң күнде ұрланып көшіп, ары өтіп таусылды. Шеріктің қолында 400-дей үй қалды. Желтоқсан ішінде Құлжадан Қытайдың Шамуза деген ұлығы 300 шерігімен келіп, шекараға жақын Мойынша деген жерден үй тіктіріп жатты. Қалмақ-қазақтың, қырғыздың арасындағы жұбапты қолға алып, қазақтың малын талауға басшы болғандардан 5—6 қалмақты атып жіберді. Шамуза қалмақтың атақты кісілері: Төрге, Төре Бота, Батмолда, Қорға, Байын Жырғал сияқты басты адамдарын шақырып еді. Бұлар қорыққаннан қашқалақтап, бармай қалды. Қайта әлгілер қазақтың адамдарына жалпаңдап, тығыла бастады. Қазақ құзғындары қалмақ құзғындарынан пәре алып, Шамузадан ана қалмақ жуандарының күнәсін сұрап алды. «Қазір жиып бер!» — деп дығырлатып, таланған малды жинатқалы жатқанда оның мерзімін бір айға ұзарттырды. Бірақ Шамуза кеткен соң қазақ-қырғызға қалмақ алған малдан шақа берген жоқ. Қайта баяғы әнге салып, қазақты қанауға кірісті. Осы ел өстіп қыстай жүдеп-жадап отырып, жаз бостандықты естіп, қонысқа қайта шұбап келді, Ел малдан айрылып, ақсүйрік боп, қол ұстасып атамекен, қара орынға келіп, ұлардай шулап жермен көрісті. Қытай шерігінің қолында қалған ана 400 үйге шерік көрмегенді көрсетті. 50 басы, он басы сайлап, бірін-біріне міндетті қып, қашпасқа қатаң қаһар қылды. Бұл тіпті ақ сүйек боп жұтықты. Ашықты. Бір жылқы бір пұт ұн болды. Бара-бара барлық малды берсе де бір дон табылмады. Ел жасымық жеп, ауру араласып, шыбындай қырылды. Жат жерде, бөтен қонысқа үркіп келіп, күндіз ұлардай шулап, кісі қойды. Бұлардың адамы тамаққа сатылды. Әсіресе қыз балалар құнсыз қол саудаға түсті. Оның үстіне шерік, тұрғын қалмақ тағы талап, қыз, қатынның тәуірін құрықтап үлесті. Әсіресе қырғыз Саяқ деген ел өте жүдеді. Сонда да кедей, нашар жағы жаншылды. Сатылды. Торғайдай тозды. Елдегі жуандар, қулар онда тағы созып, әйтеуір 5-10-нан мал тұқымын алып қалғандары да болды. Мұндайлар шерікпен, қалмақпен шығысты. Олар елге не тілесе, соны істетті. Оларға тимеді. Малын шөпті жерге бақты. Киімсіз кедей жолда үсіп өлді. Аш адам аштан өлді. Ұлы селебе болып, адам жұтықты. Үріккен елдің ішінде болған Албан жігіті Жайпақұлы Манап айтады: «Біз Қытай жерінен қайтып келе жатқанда айдаған малдан жолда өлген қой артқан қабы жыртылып, төгілген тарыдай екен. Қойдың қыстаған жерін көрсек, өрісте-қорадағыдай жусап жатып қалыпты», — дейді. Бостандық болған соң елді Қытай еріксіз көшірді. Қазақ о басында «Мекалай түстіге» сенбеді. Сондықтан тентіреп, телім-телім болып жүрсе де орыстың уысынан аман болуға талап етті. Бірақ Қытай көшірді. Жаппай үй көрінсе «көш» деп Қытай үйді ұратын болды. Ел малды астыққа айырбастады. Тұрғын ел үріккен елдің малына өздерінше базар ашып, саудалап алысты. Қытай жерінен ел бір ай ішінде «орыс жеріне» өтіп болысты. Осы бір ай ел айдауда болды. Көште сән-салтанат жоқ. Құрым киіз, қоржын арқалаған жаяу көш. Ел аш, ауру, күйсіз көш. Ал елді күн-түн қуып, Қытай шерігі қырып жіберді. Жолда ілесе алмай болдырып тұрып, жатып өліп қалғандар қол болды. Мұны көрген Манап айтады: «Болдырған аш адам келе жатып тентіректеп жығылады екен. Қайтып бас көтермейді. Су сұрайды. Басын көтере алмай, тоқпақтап жатып езеуреп өліп кетеді. Қонған жерде от жағып айнала отырып бой жылынған соң қисайып жатып, түгелімен қырылып қалғандар болды». «Орыс жеріне» келген соң өткен жылғы ош орыстар, тұрғын тентектер бостандықтың бошалаң уағында тағы шауып, талап, білгенін істеп жатты. Осы алакөздіктің аяғы шекараға жақын, үріккен елдерге 18-19-жылдарда да үлкен тынышсыз болды. Қала, орысты тағы әскер бөліп алып, елді талап-шауып жіберді. Қырғызды да қырып-жойып, айдап Қарақол апарды. Пішпек оязынан үріккен қырғызды Нарынға, Сыртқа иірді. Көтеріліс болған жер — Шу бойы, Қошқар алабы, Ыстықкөл төңірегі — барлығына да орыс отырғызылғалы қам қылынғаны жоғарыда айтылды. Қырғыздың өз қоныс-мекені өзіне тимейді. Орыстың ен мықты дұшпаны қырғыз ұлты саналды. 17-жылдың қысында 500 үй Арық тұқымы деген қырғыз руын Шелек тауына қамап тастады. Орыстардың қазақ-қырғыздарды топырлатып ата беретіні көпке созылды. Қаладан бір орыс мылтықпен шықса онымен жолыққаны қайда барасың десе, «екі аяқты киік атам» дейтін-ді, бұл Албан ішіндегі казак-орыс әдейі ауызға алатын сөзі еді. 16-жылдың көтерілісі кезінде Балқаштағы балықшы орыстың сиыры ұрланған. Орыс сол маңда жасақпен тұрған штабс-капитан Полторацкийге арыз қылады. Полторацкий сол жердегі қазақтардың (Алматы оязы болса керек) адамдарын жинап алып «төле, төлемесеңдер іс жаманға айналады» деп ақырады. Ондағы жиналған қазақтар: Қасымбекұлы Садық, Ақшораұлы Қамабек, Иманбекұлы Көлбай, Бақтиярұлы Қасымбектер сөйлесіп, қорыққаннан 1300 теңге елден жинап береді. Бұл артынан Қарқаралы оязындағы Мұқты болысының ұрылары Арап, Оспанбай, Қалқаман деген ұрылардан шықты. Орыс оны қуған жоқ. Қазақ қуып ұрыдан да, орыстан да ешнәрсе өндіре алмады. Көтеріліс басталғаннан кейін Тоқпақ пен Қошқардың арасындағы тауға 50 үйдей қырғыз тығылып қалған екен. Бұлар ылғи малды ауылдар екен. Қыркүйекте буған 12 орыс шығады. Бәрі қарулы болады. Қырғыздарға орыстар Дүр Сауранбайұлынан сәлем айтады. Оларды үрікпей, қорықпай өз мекендеріне қайтуды өтінді дейді. Орыс та бұл қуаныш үшін «шүйінші» сұраған. Осы ел бұған иланып, «Орта көпір» деген жердегі қосына келеді. Орыстар еркекті іріктеп бір жаққа айдайды да, дөң астында қырып салады. Айалдардан таңдап, алтауын алып, Қарабұлаққа әкеліп қатын қылады. Қалған жанның бәрін қырып тастайды. (Бұл жерге Куропаткин «жандаралмен» Алматыда істеген мәжілістің тоқтамы кіргізілді.) Сол күндегі Жетісудың жан, шаруа есебінен төменде бірнеше цифрлар келтірейік:

1916 жылдың көтерілісі қарсаңында Жетісуда қазақ жеріне салынған 100 орыс қаласы бар еді. Бұған алынған жер: 4.200.000 десе.

Қазақтың 1,5 десе жері, 12 бас малы бар еді.

Жетісудың жергілікті халқынан патша өкіметі басып алған жердің ұзын саны 3.963.000 десе.

Ескі орыс қалаларының қолында — 232.000 десе.

Жаңадан салынған орыс қалаларының пайдасына берілген жерлер — 1.750.000 десе. Казак-орыс және крестьян қолындағы егін егілетін жердің мөлшері — 1.200.000 десе. Осы цифрларға қарағанда Жетісудағы жерлердің егіске қолайлы, сулы жердің кімнің қолында екенін ашық көреміз. Көшпелі елдің есебіндегі жерлердің барлығы дерлік егін шықпайтын, шықса суы жетпейтін татыраң шөлейт, тау-тас еді. Казак-орыстардың кей қалаларында үй басына 90-нан 120 десеге шейін меншікті жері бар еді. Мұның әр жылда 28 %-ақ егілетін. Қалғаны жалға берілетін. Жерін қазақ-қырғыз жалшы жыртатын. 17.000 казак-орыстың қолында ең жақсы жерден 565.000 десе жер және 250.000 десе жерге бауыр басқан крестьяндардың кей қалаларыңда үй басы 20 — 30 деседей жері болып, бұлардың құлағы да малай күшімен егін алатын және мұның үстіне крестьян құлақтары қолындағы барлық жерін егіп, жетпеген жерін тағы казак-орыс қазақтардан жалдап, жер салатын (қазақ-қырғыз күш-көлік, су жоқтықтан орысқа көрші жерде қолындағы 1,5 десе жерін де екпей, жалға беретіндігі көп еді). Қалаға қара табан малай толды. Қала, деревняда ұдайы тұрған басыбайлы жалшылардан да күндіктеп жұмыс қылушы егін жырғарда, асты қаларда алыс жерден топ-топ «десе орган» қазақ-қырғыз кедейлері керуендей шұбаушы еді. Сондықтан Жетісудағы қала, деревняның құлақтары көп жер иесі, күшті бай болып алып еді. Осының үстіне қазақтың өз ішінде жер мәселесі жақсы емес еді. Ел ішіндегі бай, жуан жұдырық, мықты ата, әкімдер отардан қалған қоныстың тәуірін олар бауыр басып алысқан болатын. Бір құлақтық суды өнебойы өзіне ағызып қойған, елдің қыстауына жаппай малын жайып, қара бұқара малының басын бұра алмайтын шопандар көп еді. (Ақбекеттен Шабданға 500 десе жерді ұлық кесіп берген).

Онда Жетісу облысы, дуанымыз - Қапал. Ояздық начальник Голецев деген неміс. Қазақ мұны «ояз» дейтін. Мұның тілмашы — Нұртай Қожатайұлы. Нұртай руы - Жалайыр. Участковой, пристав Конев деген орыс. Бұл да Қапал қаласында тұрады. Бейсембі — стражник. Ия, ол сарыала мойнында қылышты салақтатып шауып жүреді. Мұқаш деген ояздың начальнигінің шабарманы. Мұны қазақ «бір кез жасауыл» дейді. Мұндай бір кез жасауыл көп. Мінгендері лау. Болыс-болыста бір-бір қазақуар казак- орыс «песір» бар. Оязбен араласы бар қаланың саудагер байлары, молда, қазіреттер, даланың жуан аулынан шыққан жуан кісілері; жуан ауылдан тұрған болыстар — бұлар оязбен ауыз жаласады. Әсіресе Маман, Тұрысбек тұқымы. Ол бұларды «Көк үй» дейді. Бұлар өздері әрі далаша — бай, әрі қалаша — саудагер. Жоғарғы отағасы өзін, оязды және оның орынбасарын (Киров), тілмаштарын су-суанымен сыйласып... Жалайырды — Қожақан, Матайды — «Көк үйлер» басқарып, ұлықтар үлестірген «шенін» қолынан таратады. Өйткені Қапал оязындағы Маман ауылы өзге қазақтан көзі ашықсымал болатын. Олар жергілікті орыс ұлықтарымен таныстығының үстіне қазақтың ол уақыттағы ұлтшыл оқығандарымен де байланысы бар еді. «Қазақ» газетін әрқайсысы алдырып оқитын. Қазақ оқығандарының «Қазақ» газетінің ондағы ел көтерілісін жақтырмағаны ма, һәм осы себептерден біздің Қапал оязындағы «Көк үйлердің» де көңілі жігіт беруде болды. Бірақ жергілікті әкімдер «Көк үйге» де сенген жоқ. Жұртқа «сен жігіт бер деп айтпапсың», — деп Тұрысбекұлы Құдайбергенді Қапалға шақырып алып қамап... Тұрысбекұлы Сұлтанғұлдан болыстығын кандидаты Қожахмет Сейітбатталға (алып берді). Қазақтан солдат алады-мыс; ол Думада сөз болыпты-мыс; оны «Көк үйлер» біледі-міс» деген ел ішінде ызың бар. Бірақ әлі анықталмаған құры «мыс». Ояз болыстарды бір көзбен жасауыл шығып, дуанға шақырды. Heгe шақырғанын жалпақ ел білген жоқ. Ай сайын шақырып, жарлық айтып, елге салық сала беретін. Соның бірі шығар деді де қойысты. Болыстар дуанға барған соң ояз ақ патшаның «жұмысшы жігіт алынады» деген жарлығын жариялапты. Оны ел өзінше алып қашып, «солдат сұрапты» деген суық хабар ел ішіне дүңк ете түсті. Ел тасқаяқтай қағысты, Халықтың төбесінен суық су сорғалатқандай ел құлағы елең ете түсті. Шырт ұйқыдан оқ оятқандай жетіден жетпістегісіне шейін серги кетті. Шаруа, күй-жай, әзіл жайына қалып, әңгіме «Солдат алу» қалай, қайда апарады? Болыстар не айтыпты, қай ел қалай екен, түбі не болады?» Міне, жұрттың баққаны, айтқаны осы. Болыстар, елдегі беделді ақсақалдарды ояз өз алдына шақырып, сұрауға байлап тарқасыпты. Кешікпей беделді адамдар дуанға шақырылды. Мұнда «Көк үйлер», Бекіш Былшықұлы секілді оязға жақын адамдар «бала беруді» ыңғайлап, аузы қисайыпты. Нұрлан, Қиял, Дубек секілді жалпақ елге беделді ескі ақсақалдар бұл күнге шейін мұндай «сұмдықты» жұрттың естімегендігін, елдің бұл «солдат алудан» шошитындығын, толқитындығын, аяғы елдің қолынан бала бере алмайтындығын айтып, ояздың көлгір жұбарына илікпей отырып алыпты. Көлдей-Жұмай елінің Қиял деген ақсақалы: «Басында уада бар. Қазақтан өмір- өмірге солдат алмаймыз деп берген ақ патшаның өз хат- мөрі бар. Бұл уададан тайғаны, хат-мөрден қайтқаны—ұлықтың әділетінің кеткендігі», — деп қасқиыпты. Ояз Қиялға ашуланып, «тақтай тепкілепті». Қиялды жағасынан сүйретіп, үйден шығартыпты. Қиял: «Атқаныңнан да, асқаныңнан да қорықпаймын. Жасым сексенге келді. Аяр жаным жоқ. Жұрт құрмандығына кетсем, арманым жоқ», — депті. Сонымен Қиялды абақтыға қамамақшы екен, өзге Жалайыр, Найманның игі жақсысы жалынып жатып сұрап алыпты. Сонымен сөз орнықпай, тарапты. Ауылға барып, жұртпен ақылдасып, 10 күн ішінде жұбабын бер деп болыстар бұйырыпты дегенді жұрт гу-гу еткізеді. Жұрт толқи бастады. Балапан басына, тұрымтай тұсына қам қылатынға түсті. Біреуге біреу сыр айтпай, бас қосып сөйлеспей, әр рудың өз ой, өз болжалы болғандай болды. Қапал оязындағы әр аталықтардың (Тәуке, Әйтеке, Еменлі, Қонақбай, Шоқпар деген елдер) Қытаймен шектес рулары жаяу-жалпы шұбап «арғы бетке» аса бастады. Қаптағай, Кенже, Төменгі аталық төмен тартты (құмға). Арғы бетке асатын елдің ұрылары қалатын елден қамти кетуге айналды. Ел іші апалаң-топалаң боп ұйтқи бұзылып, ортасы шайқалғандығы айқындалды. «Бала беремізге» аузы қисайған «Көк үй» ел көкейіне найзадай тиді. «Көк үй» және «болыстарды» ел орыстан арман көріп, жауыға бастады. Алатаудың әсем жайлауынан ел етекке қайтты. Жайлау жақты. Мал оңалды. Бірақ соңғы жұманың ішіндегі қоқалақтан құры аттар ұсталып, ысылып қалды. Елде үрей жоқ. Қоқалақ қопақ. Біреуге біреу сенбейді. Әр ауыл өзіне қоғам. Әр ру өзіне икем. Не болыпты? Не хабар? «Солдат алады» рас болды ма? — Міне, ел аузы осы, ел аңызы осы. Біздің ауыл ойға тартқан елде. Көшіп келеміз. Тәуке деген рудың қонысына келіп қонып жатқанымызда жаяу- жалпы шұбап, сиыр көшпен қақтығып, Тәуке «арғы бетке» ауып, кейін көшіп барады екен. Өздері жаман құты шайқалып, қоныстан ауған ел аршалы, тастақты жолда шулап, шұбырып келеді. Аспаннан «алдасы» бөле тастағандай мең-зең, бала-шағасы шулап, шұбап барады. Бір шал торы шолақ байталдың белінде. Балтасын беліне қыстырып, көшінің алдында күшік өңгеріп келеді. Желке шашы бұрқырап жыртық жаулықтан шыққан жалаңаяқ қара қатын «шүу, арамқатқырлап» уық қомдаған, үстіне қазанын салған қара сиырды жетелеп келеді. Оның арқасында бір бала, қолтығында емшектегі баласы. Бұл сиырды үсті шиедей қотыр, балағы жыртылған, қара тұтқыш ескі дабын дамбалдан басқа үстінде лыпасы жоқ 10-11-дегі қара қыз тау асып, тас басып, ақ сабаумен айдап барады. Бұлардың бара жатқан беті белгісіз. Қайда барарын, қайда бұрарын «бір құдайға тапсырған». Ежелден іргесі аумаған құтты қоныс, құтты тауына көш айтысқан. Бұларды үркіткен орыс, «солдат». Орысқа мейжен тұтты боп, кәпірге пенде болғанша асқар Алатаудың қойнында қаңғырып өлмек. Баз бір азаматың «солдаттан» сақтап қалып, үркіп жүріп, өлгенін көзінше көмбек, топырақты қолдан салмақ. Мұны көрген бізде үрей қалған жоқ. Олардың басына түскен мынау үркіншілік біздің басымызға да төніп тұрғандығы айтпай ашық тұр. Үріккен ел иу-қиу боп ауыл үстінен өтіп жатқанда осы бөлек көштің арт жағынан астында қатып жүрген оқтаудай темір қара көк аты бар абажадай қара кісі көштен бұрылып, екі жолдасымен біздің ауылға тартты. Атын ұстап түсіріп, үлкендер амандасып жатыр. Бұл кісі жайлаудың шалғынына жая төсеген текеметке отырып, қорлен кесемен қымыз ішіп отыр. Басында қоңыр елтіріден құба төбел бөркі бар. Көнетоз сұр мал ескен шапанды көк елтірі ішіктің сыртынан баса киген. Қап қаз қанжарының болыскей сабы, ақынай қолы күміс белдіктің беліне қыстырылып, ішіктің ішінен көрінеді. Отқа пісірген бүйректей талауратқан тарғыл қара бетінің құлақ шықшытынан құлай біткен қоңыр айғырдың құйрығындай қою сақал қымызға қылғынған батамен бір сипалды. Қоңыр бөріктің астынан құдия біткен құлама қабақ, күнінде арғы бет пен бергі беттің жортуылшысы, ала тудың алыбы болғандығын айтып-ақ тұр. Ойнақтаған оты бар, қабақ астындағы шыңырауда жатқан өткір көз оқтай қадалады. Даусы күзгі бабына кеп отырған бүркіттің сәске саңқылында. Мәнін тежеп қайырып отырған қарасөз ел көшіріп, ел аттандырып жатыр. Бұл — Есбер еді. Есбер Тәуке еді. Тәуке жаңағы жаяу шұбырып бара жатқан кедей ел, барлығы бір-ақ старшын. 300 үйге тартады. Қонысы Қоңыр тау. Бұл елге егін салып, диқаншылық қылғалы көп болған. Бірлі-жарым адамы болмаса, көпшілігі нашар.Әсіресе орыстың ығын-шығынымен құрыған елдің бірі — Тәуке (жайлауының жақсы жері жақсы тұқым мал өсіруге, қыстауы омарталы орысқа кесілген). Есбер — Тәукенің ескі ері. Өздері оны «батыр» дейді. Жасында қан ағызған ұры болған адам. Өзгеге арғы беттің малын бергі бетке тасуды үйреткен Есбер. Қуғыншы қалмақты Бұра-Тарахманың асуында тосып алып түсіріп, алып ұрып қойша басып отырып сапымен қырқырата талай бауыздаған «батыр». Бұл күнгі қалмақ, қазақ қоныстап жүрген жердің ұңғыл-шұңғылын Есбер тегіс біледі. Аспан сөйлескен Тянь-Шань асқарларының тармағы мұның жортқан жері. Қай жерде қыс болмайды, қай жерде қар жатпайды, мұны Есбер естен шығармайды. Мына елді Мыңшұқыр деген жерменен Бұратар өзеніне асыруға Есбер бастаушы.

Бұдан кейін осы Тәукелер секілді Емелелі, Қонақбай, Шоқпар, Әйтек деген елдер қара орын, үй-сайман, астық, қонысын тастап, үркіп жатыр еді. Біздің ауыл төменгі құмға тартты. Кеудедегі елден жанды қарға жоқ. Сары өзеннің қамысындай пісіп қалған тары тұр. Жердің жүзін алған сұлы-бидай, ақ астық қурап, құс шоқып, жел түсіріп, қирап жатыр. Қыстау-қыстаудың бәрі шаншып тастай салған кереге, кебеже, сандық, жүкаяқ, төсек ағаш, үзік, туырлық секілді үй-сайманы көк соққан далада қаран, қалыпты. Бұл күнде қалада малай қалмаған. Барлығы да қашып қырға кеткен. Ондап, жиырмалап малай жалдайтын орыс жұдырықтарының егіндері ол да «иесіз». Қалаға қатынап жататын тыныштықтағы қазақ жоқ. Қазақтан шығып қалаға қатынаспайды. Қала мен дала барымта жау секілді. Арғы беттен асуға айналған елдер бірлі-жарым қолына түскен орыс, қазақ малын қымқыра кетіп барады.

...Біздің ел көшіп, төменгі Ақсу бойындағы құмға келді. Айтжан деген кісі баласына ас беретін болды. Үш Матайға сауын айтып, үш жүз үй тігіп, Ақсудың бойынан жерошағын қазды. Жапсар Шұбар ағаш дуанының Садыры мен Қапалдағы Матай бас қосты. Дәл осы кезде елдің беті белгіленбеген. Көңілі ұйқы-тұйқы. Ойда болыс-болысқа «баратын жігіттердің іспүснүгін бер» деп жатыр. Болыстар елдің тауқыметінен шыға алмай «береміз» деп орысқа айтып, «қайтеміз» деп көпке айтып жүр. Бірақ көп бермеуге жұмылулы. Қарсаңда «игі жақсыны» ояз тағы жинап алып, бала сұраған. Мұнда Нұрлан ақсақал (жоғарғы) Қиял ақсақал айтқан сөзін айтып шыққан. Сонымен орыс та мең-зең. Болыстың да «кызмет бітіре алмайтын жаман болыс» атағын алып, тәкір естуден қауіптеніп, жар құлағы жастыққа тимей, шабуылда. Ел де не боларына, немен тынарына, суық сөздің арты неге соғарына көзі жетпейді.Сел соққандай тұнуда. Жіңішке көгеріш сазды қуалай қаз-қатар тігілген қалың қазақ үйінің бел асар жерінде ас иесі Айтжанның Әкімбек деген' үлкен баласының оюлаған ақ отауы бар. Күн шілгер ыстық. Отаудың айналасына күреп үйген құмалақтай жиналған кісі бірін-бірі басып отыр. Киіз керегенің кесер басына шейін түріп тасталған. Отаудың іші исі Садыр, Матайдың «мен» деген жақсылары. Бұқа мойын, қалжалы қарын ақсақалдар. Жамылған туырлықтай жейделерінің жеңі мен омырауын қамбаз ыстықтан жеделдетіп, желпіседі. Ескі кемболат шолақ жеңді сүмілте киген, қолдан илеген ешкі тері қыржық қонышты байпағы бар, домбыра ұстаған ақынның дағдылы даусы әлгі ақ үйден аспанға тырмысқандай талып шығады. Ақын басты майлық орамалдай қара кір шытпен таңып тастаған. Домбыраны баурай ұстап, арсиған арық қатпа қара шұбар шал аңыратып отыр:

Енді алмаған не қалды... — деп домбыраны сыңсып қайырады. Бұл — жасы 70-ке келген ескі жүйрік, дағдылы даңғыл Матайдың соқыр ақыны Бекетбай еді. Бекетбай кәрі құлақты, ескі сөзді көп білетін сұңғыла соқыр. Ол кешегі Абылайды айтады. Жетісудағы қалмақты Шонайға (батыр) көшіртеді. Кенесарының Жетісуға келіп, қазақтың орыс пен қытайдың қайсысына қарарын білмей екі жаққа жарылғанын жыр қылады. Орысқа төре тұқымы, сұлтандар мұрындық болып, елді қаратқанын тап басып айтады. Орыстың ел билеу жөнінің, алым алу ретінің көпке түсініксіз зорлыққа сүйенгендігін, жалпы бұқараның ішінен тұнған наразы екенін айтады. Қилы-қилы заман болып, қарағай басын шортан шалып, елдің ережелі ескі сабасы саязып, қутыңдаған қу шұнақ, шолақ заманға кез болып тұрғандығын жырлайды. Әрине, Бекетбай саяси cay атты, оқыған адам емес. Ол жұрт басына туған күннің торғайы. Ел ауқымының ауған бетіне шырылдайды. Ол — тыныштықта «жақсылардың» атасын, байдың дәулетін мақтап жүретін тілемсек ақын. Бірақ ескі сөзді жақсы біледі. Мұндайлар мынадай жұртқа келген «ұлы селбеге» айқай қосады. Елдің қамыққан көңілін тербетеді. Ендігі алатын қол қайыр, құдайы нәзірді мына күнде бұл осылай алғысы келеді. Жұртшылық мұны мұндай соқырды еріксіз айдап, ескіні қозғаттырады. Елдің ойын тербетеді. Санасын шайқайды, аяғын әкеп өзінің «құдайына» соғады. «Кәпірді» зорлап, «мұсылманды» қорлап намыстандырады. Ұлт атынан, дін атынан аңырата сөйлеп, екі жаққа дұшпандық туғызады. Өз елін өзгеге өштестіреді. Қанын қайнатып, «қарсы қамыңды қыл» дейді. «Жігіт», «жұмысшы» дегенді «салдат» дейді. Өз жерінен кеткенді — «өлім» дейді. Өстіп елдің үрейін алып, елді жауықтырады. Мұндайлар — сол күндегі көтерілістің байғыздай қақсаған оятушысы. Қозғалыстың қоздыртпа, құтыртушысы, аңыратпа агитаторы еді. Ақын аңыратып отыр. Ел құлаққа ұрған танадай, төмен қарап салбырап құлақ қоюлы. Айналаға ақын даусы қожа. «А!» десе топ жарып алып жөнелген көк бөріні созып барып-барып тастаған бәйге атының шабысындай жөңкіген өлең мұңды, зарды шумақтап барып-барып шұбатып тастайды да, қайта оралады. Елмен қоштасқандай, ән бояуындағы соңғы қайырыс, соны жердің суындай сылдырап келіп, төгіліп кетіп тоқтайды. Ел «Аһ!» дейді. Ақынның «А!» дегені тағы талып көтеріледі де жырлайды:

Жұрт көңілі тұңғиықталып толқығандай. «Осының бәрі рас-ау» дегендей, тыңдаушы жұрт салбырайды. Ақын ақбурыл самайын құлдилай ағып құлап бітіп қалған құдықтай көр көзге құйылған қара терін қолындағы жұмарлақтаған қара кір орамалымен кідіріп сүртеді де, ары қарай ағындап, тағы «А!» дейді:

Көкөрім өңшең көгенкөз... — деп жүйрік соқыр ақын мұңды даусын қосқан домбыраны сылдырлатып сыңсытады да өзі домбырамен емес, тыңдаған көптің көңілімен құшақтасып, керісіп жатқандай зарлайды. Тыңдаушының көбінің көзі жылап, көңілі керісіп жатыр. Шылбырдан алып тартып тастаған жарау жүйріктей дауыстаған (үннен) ажыраған домбыра қоңыр күйге түскенде бетке таяу пернелер басылса, бебеу қағып, қаққан саусақпен тасұр-тұсыр ойнақтайды. Қылқа мойынға таяу перне басылса, талықсыған қоңыр үн тайтаңдап таңдай сауады:

дегенде аяулысынан айрылып, асын беріп отырған Айтжан ақсақал алақандай қызыл көзіне толып кеткен жасын бір сүртіп, жанындағы шақшасын алды. Қолдарын сыңар тізесіне айқастырып отырған үйдей бәйбіше сақиналары самсаған саусағын жазып, орамалмен ол да көзінің жасын сүртеді. Елдің өндіркелегенін ұғып алған мерген ақын қайдағы-жайдағыны қосып айдап, «мұсылманның басына ұрыс түскендігін, қазақтың баяғы ақ табан шұбырындышылық заманы енді басына келгендігін, азаматқа майданға барып, шепке ұсталып, шыбындай қырылғанша осы жерде өлудің керектігін» айтып келіп айтады:

Ақынның бұл айтқаны елдің көңілін шырмаяқтаған, шиелеген ондағы ойдың шумағы еді. Бекетбай соқыр соның жаршысы еді. Осы кезде ел не боларын білмей, не жігіт берерін, не соғысып өлерін, не Жиделі-Байсын жерін іздеп, ақтабан шұбырынды болып ауарын айыра алмай, басқа ұрған балықтай сандалып тұрған кезі еді. Сұңғыла соқыр, кәрі ақын соны айтады.

Ac тарқап, ел жай-жайына кетті. Ол күнде елдің астығы пісіп қалып ап-сап алуға орақ қойды. Бұл кезде болыстар елге «қазына ат сатып алады, оған түбінде ақша береді. Жарақты аттың барлығын ел беруге тиісті» деп, елге ат беруге жиналыс жасап жүрген кезі еді. Бірақ болысқа ешкім ат бергісі келмеді. Болыстар елдің түрін көрсетіп, оязға рапорт беріпті. Айтжан Садыр, Матайды жинап ас бергенін, ол асқа кімдер келгенін, онда жұрттың жігіт алуға көңіл аңғары қалайлығын өкімет тыңшылары, адамдары, болыстар орысқа білдірген екен. Төменгі төрт болыс елден ат алу үшін «үшешке бей прыстаб» (участковой пристав) Конев 18 солдатпен Бүйен Ақсу елінің болысы Асылбек Бұғытай баласының аулына келеді. Бұл тамыздың 9-ы. Пристав келіп, екі солдат, бір жасауылды (Кенембай деген бір кез жасауыл) жоғарғы ас берді деген Айтжан аулынан ат ұстап алуға жібереді. Орыс ауылына келгенде Айтжан аулы жылқысын айдай қашты. Айтжан жылқысы үріккен соң Қайнар, Сақай деген ел барлық жылқысын жау тигендей Ақсу құлдай құмды аралата қуады. Күн көтеріліп қалғанда ұйқыдан оянар-оянбастан ауылды аттан-айқай басып кетті. Жер-дүние ұлан-азар шаң. Қосақталған құлынды ағытып жіберіп, жайдақ, жалаңаяқ жылқыны әркім-ақ қуып барады. Қонақ қабайлап, көбенсісіп қалған бір-бір шолақты кедейлер де мініп алысып, төмен жылқымен бірге жүрісіп, үркіп жүр. Сойылдың астына алып айқаймен айдап келе жатқан Айтжан жылқысы біздің ауыл үстіне келгенде мойнында мылтығы, жанында қылышы бар еңгезердей екі солдат салақтатып Кенембай жасауылмен жылқыға жетті. Бұлар жылқының алдына шығып, айдап келе жатқандардың алдынан жылқыны кейін қайырып алды. Басына жез маңдайлы қара сеңсең папақ киген қылышты Кенембай жасауыл қазақтың жетпіс жеті әкесінің аузынан құлдилатып боқтап, үбір-шүбірден шұбатып бүлініп жүр. Жылқыны пристав жатқан Асылбек болыстың аулына айдады. Қара шегірткедей қаптаған қара қазақ айдаған жылқыдан айрылып қалып, аңырайып тұрды да қалды. Екі солдат, бір қазақ (жасауыл) жылқыны жөңкілте қуып кетіп барады. Шауып келген Айтжан аулының жігіті Кәдірбек аттан салып, орма қызыл атпен жайдақ шауып келіп:

Олардың екі мылтық, үш қылышына таласып, біріне-бірі алып қашып, қазақ тартысып жатыр. Үш Қайнар болып бұл сайманды бөліп алысты. «Бізге мылтық бермей, қылыш бердің» деп Сұлтанай деген ел өкпелеп, анадай төбеге түсіп, қалың елге кісі салып отыр. Ер тоқым, ат-тұрман, киім-кешек бәрі үлеске түсті. Солдат пен жасауылды жалғыз-ақ жейде-дамбалымен қалдырып, жығылған жердегі бір үйге сүйреп кеп тастады. Қазақ барлық орысты қырып салғандай ду-ду етеді. Танаулары желбіреп, желөкпеленіп, солдатқа сойыл салғандар батырсынып олай бір, бұлай бір жүріп, ісіп-кебеді. Аттарын жани тебініп, қамшыларын білейді. Төмен келген орыстан тіл жібермеске, жиналып жіберіп бір-ақ тіфә, тұс-тұсындағы бір-бір қаланы шауып жіберетіндігінің насыбайдай қиындығының жоқтығын көпіртіп гу-гу етеді. Жұрт жұмылса, жүрек тоқтатса, мылтық, зеңбіректің түк еместігін, бар жылқыны жасақтың алдына салып, оққа қарсы ұлан-азар шаң қылып қуып барып, оқ атқызбай, сойылмен қолма-қол араласып, орыстың түтінін түтініне қосудың оп-оңай екенін ала құлынды биеге құры айыл тартып мінген Досай быдық Тілеубай да борандатып лапылдатады. Қолға түскен жаралы солдаттарға күзет тастап, ел жабдықтанып Асылбек аулындағы орысқа тиісуге ойға-қырға шапқыншы шаптырып жатыр. Жұрттың шеке тамыры адырайып, танаулары тасыраюлы. Біреу шалғысын, біреу қайын сойылын, біреу қара бақанын алып, жиналған төбеге келіп жатыр. Алқа-салқа болып, ағаш қажап тозығы жеткен қырлы қыран сирақты қара білтелі мылтықты кейбіреу арбитып мойнына салып алған. Оның қажып босап кеткен ескі жәутік шүріміне мыс тепелек салып, мың қайтара шегелеген. Мұндай мылтығы барлар өзге қазақтан қару жөнінде жоғары секілді. Біреу ұзын ағашқа кетпен саптап алып, біреу ырғай шоқпарын тақымға қысып тұр. Бәрі ісік, бәрі елірулі. Үрілген мысық дерсің. Осы топырдың ортасына осы маңайдағы мешіттің имамы Смағұл қажы келді. Көп қажыны ортаға алып, жылқы қуған орысты ұрып жыққандығын, енді Сақай, Нұқаш, Тастемір деген елдерге хабар жіберіп, тағы Асылбек болыстың аулындағы орысқа шабатындығын айтып келіп, молдадан мұның шариғатқа қалай екендігін сұрады. Осы маңайдағы қойы көп, өлмелі шалдың төртеуін төрт рет Меккеге сүйреп апарып қайтқан, ысқаяқ жол көрген қара шұбар қажы айтады:

Аяғында халықтың барлық малын алып болып, енді ауызды адамға салды. Түрік жұрты бүгінде күлді мұсылман дүниесін кәпір тырнағынан азат қылуға соғысып жатыр. Қазақтан алған солдатты соған қарсы айдамақ. Шариғатта діні бір қандас мұсылманға оқ атып, қылыш тартып өлген доңыз өлімінде кетпек. Мұның ақылы-ақ, осы жердің өзінде өлу. Өзінің әділеті кетіп, үкімі бұзылған залым кәпір патшасына қарсы қайрат қылу — өлсе шейіт, өлтірсе — қази. Не болар дейсің, жұрт жұмылса, ынтымақ сақтаса, орыстың, осы күні күші кетіп тұрған кезі. Барлық бауырынан сиген еркегі майданда. Қала-қалада қатын-бала, кәрі-құртаңнан басқа әскер жоқ. Ау деп қала-қалаға қолды қойып жіберсе, қазақ алады да қояды, — деп шұбар қажы шұбыртып барып тоқтағанда:

Ақсу өзенінен ары өтіп, Құрақ төбеде жиналып тұрған Кенже деген елдің кісісіне ұрандап шауып келіп, бұл ел қосылды. Адам қарамы мыңға тартты. Топ-тобымен белгілі адамдар шығып сөйлесті де, көп ортасына келіп, тоқпамбет Телібай ақсақал күжілдеген кәрі даусымен жариялады:

«Енді не тұрыс бар!» деген айқай шығып, жиналған жұрт Асылбек аулына қау жүріп берді. Асылбек ауылы Қошжан даласының сортаңындағы Бұғытай құдығында. Елдің арты «Жолбарыс соққаннан» шығып, «Ожар Қабыл» аралын аралай, солай жүріп келеді. Қол қозғалып Ақсудан өтіп, Бұрғанның құры арнасына түсті. Күн екінді еді. Асылбектің аулына сегіз шақырым жер бар. Бұл өзектен шыға келсе, Асылбектің аулына самаладай болып көрініп тұратын екі орта мидай дала. Ел жыраға жиналып, атты қалмақша байлап тастап, түсіп отыр, Асылбек аулына күнді батырып жіберіп соқтықпақ. Асылбек аулының сыртына «орыс шығып кетеді» деген оймен жансыз етіп шалғыншы жіберіп жатыр. Ақсақал, қажының аузына жұрт қарайды. Бірақ күн батуға құдиған сайын бозбалалар әулігіп, алқымы кеуіп, ретсізденіп барады. Жүректер «не тұрыс бар»дейді. Әсіресе түнде жортып жылқы жетектейтін аяғының желі бар жігіттер ұрлыққа салып жүрген аттарын қойқақтатып жер баспайды. Бөртіп жүр. Өздерінше осы қолдың сайып қыраны солар. Ат үстінің аударысында тақымы аттан ауып көрмеген, тақымнан тартыста жабылған жанға лақ бермеген тартқыштар танауларын кептіріп, мығымсиды. Арыстан алысына түсіп, жауырыны жерге тимеген мелжемді жігіттер бүгін талай орыстың төбе құйқасын шайнайтын секілді. Бәрі ісік, бәрі «пері» секілді, гу-гу. Мұндай әупілдектің бірі Құдабектің Жақиясы еді. Әкесі Құдабекті «өзін күн сойылдап 50 кісі түсіре алмаған. Жиырма-отыз кісіге араласса, жын қаққандай түтейді екен, «батыр өлімі маржадан» деп, Құдабек құдыққа таласып,Елдей деген елден өлген. Шұратта төбелесіп, бірнеше Елдейді астына бүктеп илеп жатқанда бір қатын өткір кетпенмен мойнынан бір-ақ шауыпты-мыс». Мына Жақыбай да сол әкесіндей ер атанып, мықты болмақшы. Астында оқтаудай күрең бәйге аты бар. Шушыншы шапанға күміс белдікті мықындай буынып, найман тымақты көзіне таман оқшырайта киген. Қолында білеуіт қамшыдан басқа қаруы жоқ. Жиырманың ішіндегі сақал-мұрты тебіндеп шығып келе жатқан жас жігіт. «Бол, атқа мініңдер, ақсақалдар!» — деп қайта-қайта келе берді. Күн ұясына іліне бергенде Смағұл қажы азан шақырып, қалың көп ду атқа мінді. Құмырсқадай құжынап, ойдан жазыққа шыға келді. Не боларды бастаушы, не қалай қылып тиетіндікті, кім қандай қайрат қылады, қалай соқтығады? Алда-жалда атысқанда қайтеді, жеңгенде қайтеді, жеңілгенде қайтеді? Орысты өлтіре ме, ұстай ма? Орыс жатқан ауылды қайтеді? Мұның бірі ақылдасылған жоқ, айтылған жоқ. Әйтеуір Асылбек аулындағы орысқа шаппақ, қару-жарағын алмақ. Орыстан қалаға тіл жібермек емес.Осы бетпен әулігіп атқа мініп алған жұрт ойнақтап жазыққа шыға келгенде «Ал!» деп бет-бетімен ата-атасының атын атап ұрандап, 8 шақырым жерден Асылбек аулына атты қойып берді. Қалын кісі айқай-ұран, «ай, құдай, аруақтап» улап-шулап, ұлан-азар шаң қып шауып келеді. Ойдағы ауылдың төбесі көрінгенде елдің көбі атты тежей шауып, кібіртіктейін десті. Бағанағы Құдабектің Жақиясы күрең атпен ағызып көптің алдына шығып, іркілмей ауылға шауып келеді. Ауылға жарты шақырым таянғанда іргені түріп қойып, үйде бейқам жатқан солдаттар мылтықтарын ала-мала жүгіріп, қалмақша байластырып тастаған аттарына келіп паналап, мылтықтың аузын шабуылға төсеп тұра қалысты. Ендіркелеп шауып келе жатқан есіріктер ұйлығып тоқтап қалды. Құдабектің Жақиясы жалғыз со бетімен шыға шауып, ауылды үш айналып шықты. Оның артынан ерген бір адам болмады. Көпшілік тоқтап қалған соң орыстар да оқ шығармады. Құдабек баласы ауылдың ар жағына шығып тұрып, көпке тұмағын бұлғап, ауылға шап дейді. Шабатын көпте көт жоқ. Құры бір-біріне «жүр-жүр» дейді. Аттарын қамшыласып олай бір, бұлай бір жүріседі. Қасқырға бата алмаған төбеттей көлбеңдеп құры ұйлығып шулайды... Асылбектің аулында үрей қалған жоқ. Шауып келе жатқан ел көрінгенде-ақ барлық ауылдың қатын-қалашына шейін жүгіріп, орыс жатқан үйге жиналды. Орыс приставпен он жеті. Өстіп екі жақ сіресті де қалды. Ымырт жабылып барады. Елдің арыны басылып қалған кезде ауылдан үш-төрт кісімен Асылбек болыс көпке жылап келді.

Атты борбайға салып жіберіп тұс-тұсынан әр батыр-ақ әке-бабадан құлдап болысты боқтап керіп ап кетті:

Бұдан кейін оншақты күн шамасы тыныштық күн өтіп кетті. «Ақсудың бекетінен алпыс солдатты аржағынан Ыбырайым болыс алып келіп түстеніп, екіндіде аттанды. Беті Ақсу құлдап келеді» дегенді ел жаппай естіп қалады. Бұл күнде елдің алды төменгі қыстауына шейін сырғып қонып, пішенін шауып жатқан уақ. Естідік те қам қылдық. Біреуге біреу қарамай, ауылдағы барлық еркек қыл құйрықты жылқы қалдырмай алдыға салып айдап, елсіз құмға үркіп кеттік. Елдей деген елден өлген. Шұратта төбелесіп, бірнеше Елдейді астына бүктеп илеп жатқанда бір қатын өткір кетпенмен мойнынан бір-ақ шауыпты-мыс». Мына Жақыбай да сол әкесіндей ер атанып, мықты болмақшы. Астында оқтаудай күрең бәйге аты бар. Шушыншы шапанға күміс белдікті мықындай буынып, найман тымақты көзіне таман оқшырайта киген. Қолында білеуіт қамшыдан басқа қаруы жоқ. Жиырманың ішіндегі сақал-мұрты тебіндеп шығып келе жатқан жас жігіт. «Бол, атқа мініңдер, ақсақалдар!» — деп қайта-қайта келе берді. Күн ұясына іліне бергенде Смағұл қажы азан шақырып, қалың көп ду атқа мінді. Құмырсқадай құжынап, ойдан жазыққа шыға келді. Не боларды бастаушы, не қалай қылып тиетіндікті, кім қандай қайрат қылады, қалай соқтығады? Алда-жалда атысқанда қайтеді, жеңгенде қайтеді, жеңілгенде қайтеді? Орысты өлтіре ме, ұстай ма? Орыс жатқан ауылды қайтеді? Мұның бірі ақылдасылған жоқ, айтылған жоқ. Әйтеуір Асылбек аулындағы орысқа шаппақ, қару-жарағын алмақ. Орыстан қалаға тіл жібермек емес.Осы бетпен әулігіп атқа мініп алған жұрт ойнақтап жазыққа шыға келгенде «Ал!» деп бет-бетімен ата-атасының атын атап ұрандап, 8 шақырым жерден Асылбек аулына атты қойып берді. Қалың кісі айқай-ұран, «ай, құдай, аруақтап» улап-шулап, ұлан-азар шаң қып шауып келеді. Ойдағы ауылдың төбесі көрінгенде елдің көбі атты тежей шауып, кібіртіктейін десті. Бағанағы Құдабектің Жақиясы күрең атпен ағызып көптің алдына шығып, іркілмей ауылға шауып келеді. Ауылға жарты шақырым таянғанда іргені түріп қойып, үйде бейқам жатқан солдаттар мылтықтарын ала-мала жүгіріп, қалмақша байластырып тастаған аттарына келіп паналап, мылтықтың аузын шабуылға төсеп тұра қалысты. Ендіркелеп шауып келе жатқан есіріктер ұйлығып тоқтап қалды. Құдабектің Жақиясы жалғыз со бетімен шыға шауып, ауылды үш айналып шықты. Оның артынан ерген бір адам болмады. Көпшілік тоқтап қалған соң орыстар да оқ шығармады. Құдабек баласы ауылдың ар жағына шығып тұрып, көпке тұмағын бұлғап, ауылға шап дейді. Шабатын көпте көт жоқ Құры бір-біріне «жүр-жүр» дейді. Аттарын қамшыласып олай бір, бұлай бір жүріседі. Қасқырға бата алмаған төбеттей көлбеңдеп құры ұйлығып шулайды... Асылбектің аулында үрей қалған жоқ. Шауып келе жатқан ел көрінгенде-ақ барлық ауылдың қатын-қалашына шейін жүгіріп, орыс жатқан үйге жиналды. Орыс приставпен он жеті. Өстіп екі жақ сіресті де қалды. Ымырт жабылып барады. Елдің арыны басылып қалған кезде ауылдан үш-төрт кісімен Асылбек болыс көпке жылап келді.

Атты борбайға салып жіберіп тұс-тұсынан өp батыр-ақ әке-бабадан құлдап болысты боқтап керіп ап кетті:

Бұдан кейін оншақты күн шамасы тыныштық күн өтіп кетті. «Ақсудың бекетінен алпыс солдатты аржағынан Ыбырайым болыс алып келіп түстеніп, екіндіде аттанды. Беті Ақсу құлдап келеді» дегенді ел жаппай естіп қалады. Бұл күнде елдің алды төменгі қыстауына шейін сырғып қонып, пішенін шауып жатқан уақ. Естідік те қам қылдық. Біреуге біреу қарамай, ауылдағы барлық еркек қыл құйрықты жылқы қалдырмай алдыға салып айдап, елсіз құмға үркіп кеттік. Күн ыстық. Ұзын күн Ақөзек пен Ақсудың құмына, келер түні одан да төмен қашып жүріп, енді келергі ертеңгісін ауылға қатынасып, хабар алып, ауылға келдік. Келсек, орыс кетіпті. Алпыс шамалы атты солдат бір бастығымен Ақсудан кешке аттанып, түнімен жүріп келіп, бейқам жатқан Айтжан аулына келіп, тас-талқан қып, мылтық атып, қамап тұрып, аулынан 10-15 еркекті ұстап алып, қолдарын артына байлап, жалаңаштап айдайды (мұның ішінде Кенембай жасауыл мен жоғарғы сойылға жығылған солдаттың бірі болады). Қолға түсіп қорыққан қазақ «құтқарылады екем» деген оймен жазықтыны да, жазықсызды да, бірін-бірі көрсетеді. Солдатты ұрған жердегі сойыл салғандардың, мылтық, қылыш, киім-кешек алғандардың бәрінің де ауылы араланады. Бәрін де басып ұстап алады. Бір қазақ бірін-бірі табады. Кейбірін жүктің артынан, кейбірін кебеженің ішінен, кейбірін үстіне қазан қап, тезек тастаған жерошақтың ішінен, кейбірін шөмеленің астынан тауып алады. Мұның бәрі де солдат ұрған, атқа таласқан жазықты болмағанмен, әйтеуір жасырынып жатқан соң «айыпты» саналады. Аяусыз ретте сабалады. Мылтықтың дүмдерімен Мұқаш молдаларды түйіп жіберіп, өңменін үзе талдырып тастайды. Шөмеленің астынан табылған Шүрегейдің Ербосындарын солдаттар киізше баурап тепкілеп, тіл-аузын қойдырады. Әбиірі таймаған, атқа көтертіп мінгізетін абажадай семіз Айтжан ақсақалдардың бұқа мойнынан қанын сорғалатып, жаяу айдайды. Есіз ауылға келіп, қазан шағып, қатын басады. Буулы тендерді тіліп, ішіндегі жарақты нәрсені алып алады. Ақ үйлердің бас құрларын қылышпен қырқып жіберіп, қиқайтып кетеді. Бойжеткен қыз, келіншектердің кәмшәт қамзолына қадаған асыл тас, күміс моншақтарын сыпырып үзіп, жан қалтаға салады. Байсалды бәйбішелердің білегіндегі білезікті тізеге салып майыстырып жазып алып, сақиналарын саудыратып суырып әкетіседі. Қаптағы астықты тіліп, шашып тастайды. Ауылда көрінген тесе, шот, пышақ, үскі, кетпен, найза темірге шейін жиып әкетеді. Қойшы, аяғы осы жолы Ақсу бойындағы Қайнарға әбден ойнақтап, сақай Телібай ақсақалдың аулынан тіл жібермей бар еркегін тағы ұстайды. Жетпіске келіп жер таянып отырған ақсақал Телібайды «Көк қасқа! Бата!» — деп желкелеп, жаяу айдайды. Осы жолы ұстаған кісі 150 адам. Бұларды жаяу дуанға айдап барады. Бұл іс көтеріңкі елдің жығасын түсірді. Көрмегенді көріп, көзіне көкала шыбын үймелеп, 150 кісісінен айрылып, Қайнар, Сақай деген ел ұлардай шулады. 150 кісінің ақсақалы «Көк қасқаға» бата қылдыратын Телібай қария. Баласына ас беріп, жиын жасайтын Айтжан отағасы, «Қалипан жұртына қарсы шығуға болмайды, не қылса да осы жерде өлу керек, өлсең — шейітсің, өлтірсең—қазисың» деп елге уағыз айтып, азан шақыратын қажы Смағұл, Асылбектің аулына шапқанда көптен мойын озып ауылды жалғыз үш айналып шыққан ер Құдабектің «батыр» баласы Жақия да жаяу айдауда. Қолға түскен екі солдатты мұсылман қылып, дінге кіргеніне таңба салу үшін сүндеттемекке ұстара қайраған Тоңашаұлы Имамбай молда да табылып, танумен айдалып барады. Көзді ашып- жұмып «илалдаға» тіліңді келтір, доңыздың баласы» деп «колиматүн-табатүн» айтып қолға түскен солдатқа ақыратын Мұқаш молда да қалғып Қапалға кетіп барады (ұрылған солдат танып, ұстатыпты). Мұқаш солдаттарға «Ло ил- лаһа иллалла, Мұхамадүн расулилла» деп айт десе, солдаттар қанды аузын жырбитып айтам деп тілі келмесе, Мұқаш молда қолындағы таяғымен көзге түртеді дейді. Орыстың иман келтіргеніне қазақтың қатын-қалашы жабыла күледі білем. Екі солдат, бір жасауыл жылқыны айырып, Асылбек аулына түгел айдағанда айқайлап, елді қоздырып жіберетін ер жүрек Кәдірбек те басы-көзі шиедей қан, кетіп барады. Бұлардың бәрін Қапалға апарып, Қамарай, Қапалда бұларды көшеге алып жүріп көрсетіп, ең ауыр жазалармен жандарын қинаған. Қамап жатып, бір жарым айдан кейін мына кісілерден басқасын босатты. Тұтқында қалғандар: Өтегенұлы Айтжан, Өтегенұлы Нәдірбек, Орысбайұлы Кәдірбек, Айтжанұлы Разбек, Айтжанұлы Кәкімбек, Берліұлы Базарбай, Есімұлы Тоқсанбай, Тоңашаұлы Имамбай, Шүрегейұлы Ербосын, Көкебайұлы Орысбай, Орысбайұлы Шоңайбай, Сандыбайұлы Мұқаш молда, Жапалақұлы Қошқарбай, Сәрсембай ұста, Терлікбайұлы Смағұл қажы, Телібай кәрия, Телібайұлы Дәулетбақ, Құдабекұлы Жақия. Смағұл қажы қыс ортасында босанды. Бұларды қатаң қарсыға қамаған. Жазаның адамшылыққа жатпайтын ауырларын істеген. Бұл іс қыстай сұрақтан сұрақ болып шатылды. Мәселен, Жапалақұлы «мылтықты кімнен алдың» десе, ол біреуді көрсетеді. Одан «пәбеске» шығып, шақырып алып барып, жауып қояды. Сұрағанда ол біреуден алдым дейді. Оны апарып тағы жабады. Ол біреуді көрсетеді. Сөйтіп бір мылтық 20 шақты кісіні ұстатты. Аяғында ел болып сөйлесіп «ендігі шақырылып барған бұл мылтықты жақында өлген біреуден алдым десін. Оған «пәбеске» шығып келгенде өліп қалды деп старшын, болыс қағаз қайырсын» деп ақылдасып, солай қылып, мылтықтың сұрауынан құтылды. Айтжанның ас беріп, ел жинауы саяси күдік болып, үлкен қатаң жұмыс болды. Телібайдың кек қасқа айтып бата қылғаны орысқа бадырайған жаулық болды. Имамбай молданың солдатты сүндетке отырғызамын деп ұстара қайрағаны «ұлы күнә» боп, — Мұқаш молданың «иман үйреткені» өзіне қатаң тиді. Бұларды өзгеден жеке-жеке қамап тастаған. Ала қысқа сергелдең болып, қатын-бала, елі, жұрты шулап шықты. Осы тұтқындар ақпан төңкерісінің «мұнапасымен» босанып, елге қосылды.

Осыдан кейін бұл елдің жығасы түсіп кетті. Жалындаған жаны жаншылып, ойнақтаған от өшкендей болды. Әр жерде осындай селтең еткендердің төңірегін орыс ұқ жегендей талқандап жіберді. Атқа таласқан Жұмайдан он бір кісі ұсталды. Осындай шұрқан шығысы болып, орыс күтініп, қала-қалаға жабдық үлестіріп, әскер қойылып күтіне бастады. Ол жабдық алған казак-орыс, «қақолдар» төңірегіндегі қазаққа қожайын-қоқақты қоздата бастады. Ел ішіне бет-бетімен қасқырша шапты. Малда ерік, баста билік қалмады. Бұғып жүрген болыстардың аруағы көтеріліп, елге бата қимылдап, ақыра бастады. «Ат бермеймін» деуге енді жұрттың дәті бармады. Сарқан деген қалаға комиссия шығып келіп, Матай атын сол жерде алды. Мұның ішінде Нұртай Қожақанов деген тілмаш бар. Бейсембі деген стражник қазақ бар. Бұлар елді қынадай қырып, пәре алды. Жұртты тасқаяқтай қағыстырды. Әсіресе «ат бермеймін» деп шатақ шығарған елдің бар жақсы атын жаздыртып отырып, сыпырып алды. Қайнар, Сақай деген елдің салық аты түтінге түсті. Елде ошақ етер көлік қалмады.

Бұдан кейін бірқатар дәурен өтті. Алматы жақтағы көтерілген қазақтар да аяғынан тозды. Боралдай төбесінде Байбосын секілді жақсы адамдар дарға асылды. Шұбарағаш дуанындағы қозғалған Қара Садыр екі болыс елдің сабатын құртып, қырғызып шыға берді. Бастығы Мұхамедия қажы қылып 90 кісіні абақтыға алып, талайын атып жіберді. Қаракерей, Матайдың Қытайға қатысар елі арғы бет асып кетті. Қалған ел орысқа «қарап қалғандай» болды. Дабысы жер жарған қырғыз қырылып, Қытайға босып кетті. Жаркент оязындағы Албан «жақсыларының» бірқатары Қарақолда оққа ұшты. Албан ауып, қалмаққа өтті. Жетісуға көк зеңбірек, пулемет сүйреткен әскер толды. Орыс қаһарына мініп, кәрін төгіп, елді бүркіттей бүріп, жігіт алуға кірісті. Ел енді тыпыр ете алған жоқ. Түскен 18 бен 32-нің арасын «іспескі» қып беріп, түскен жігітті 5 үйге бірден үлесіп алды. Көтерілген Садыр деген елден түтінге кісі кетті. Елдің ендігі далбасы әркім өз басын амалдап құтқару болды. Кейбір одақ бес үйлер ортасынан өздері ынтымағымен біреуін жіберіп, оның шаруасын қалған үй көтеріп, береке қылысып жатыр. Кейбіреулері 5 үйдің ортасындағы нашарлауын ептеп болыспен, орыспен шығысып, қараңғыға қамап «солдатқа» жібермек. Кейбіреулер айтысып, орысқа, болысқа шабысып жүр. Орыс-орманға, болыс- песірге, атқамінер тілмашқа шашылған шаруада есеп жоқ. Песір, болыс, тілмаш атқа мінер адам сауда ісінің жуан ортасына сыбана кіріскен. Бір бес үйдің адамынан түгел бірдеме алып, оның лауын басқа бір жошын ағайынға аударып, қан сасытып жатыр... Әрбір бес үйден шыққан жігітті қалған төрт үй киіндірмек. Кейбір жігіт өлімге бара жатырмын деп өштескен үйлерін аямай, кергіп отырып киім алдырып жатыр. Балағына барқыт салдырған шошыншы сым, қылқара бешпент, жарты былғарыдан саптама етік, аяғы, мойнына орайтын шарфы мен қолғапқа шейін алдырып, бұрышта тұрады. Сенің — малың, менің жаным ардақты дейді. Кейбір жігіт құба төбел киіммен, қоңыр шекпенмен бес үймен берекелесіп, бата алып кетіп барады. Мал айтып сойып, уласып-шуласып, жігіттерін жөнелтіп жатқан ел. Ақсудың бекетіне комиссия келіп, он болыс Матай жігітін «өлшеп» алуға кірісті. У-шу, ию-қию. Болыс-болыстың жігіттерін кезекпен комиссия отырған үйге кіргізіп, жалаңаштап, доқтырлар көріп, жазып-сызып алып жатыр.Жарамаған ауруды шығарып жатыр. Өз бармағын өзі кесіп, көзіне насыбай сеуіп, суын сорғалатып, пышақпен денесін тіліп, тотияйын жағып ісіріп, комиссиядан қаламыз ба деп жанын қинағандар аз емес. Параға кеңірдектеген доқтыр, комиссия не ауруды cay деп жіберіп, сауды ауру деп жатыр. Нұртай тілмаш анда-санда далаға шытып, сәуегей, қызмет бітіре алмайтын жаман болыстарға шақшиып ақырады. «Жігітін қайда?» — дейді. Болыстар бүгежектеп, қудай жорғалайды. Нұртайдың мұнысы арақ ішуге әдейі қылған айбары еді. Бұл болыстар күн батқан соң Нұртайға кісі салып жолығып, арақ тауып береді. Ертең Нұртай жуасиды. Жуан жерден тұрған мықты болыстар, жуан адамдар тілмашпен шығысқан. Олар адам базарын қыздырып, айырбасқа жігіт соғып жүр. «Әулиенің» баласы болса да «ай қасқа» берсе жемқорлар бір жөндеп шығады. Болыстың «песірінің» «кінәғасынан» шығып кеткенді ояздың «кінәғасынан» барып ұшыратып, орнына біреуді жаздыртуға алғыштардың әлінен келеді. Бұрын бапталып, байланып қойылған жігіттер «бармақ басты» беріп, барғысы келмесе, су аяғындағы бір көрсеткенін қаттатып, қайқайып шыға береді. Бәлеге төбесінен түскендей салақтап анау келеді. Ол да пәре... сайлау... Осындай сергелдеңнен он бес күн лайсаң болып, жігіт жүргізілді. Орыс арбаларына жігіттерді үштен-төрттен отырғызғанда жерде, көкте күңірену, ұлу, жылау, көріс, у да шу болып кетті. Адамның даусынан аспан айналып жерге түскендей. Жер ыңыранып күңіренгендей. Бір кемпір «жалғызымшы- жалғызымдап» баласын жабыса құшақтап аңырап тұр. Бір келіншек «алғанымай» - лап айналып үйріледі. «Айналайын аға»-лап жылаған жас балалардың, қыздардың даусы сай-сүйегіңді сырқыратады.Бұлардың мойнынан құшақтап, бетінен сүйіп, өгіздей өкіріп, кеңкілдеп жылап тұрған дөкей-дөкей жігіттердің түрі расында-ақ өлімге кетіп бара жатқандығын аңғартқандай. Ақтоқымды жайдырып, құмалақ салдырып, кейбіреулер бал аштырып жатыр. Көрінген қайыршыға уыстап құдайы беріп жүрген екінің бірі. Кейбір тілді-ауызды жігіттер қай-қайдағыны қосып өлеңмен ел-жұртына, қонысына қош айтысып барады. Құмжарғанды өткенше ұлардай шулап көріскен қатын-қалаш қалған жоқ. Садыр Иманды-екең зиратына барғанда Матай жігітінің бәрі молаға ақша тастап, құран оқытып, моладан топырақ түйіп алып жатыр. Иманды-екең топырағы алыс жолда пәле-қазаға тотанақ болады-мыс. Осымен үздік-создық жігіт көші жөнелді. Алласына тапсырып, кейінгі ел арты Аягөзге шейін шығарысып қайтты. Бұл Матай жігіттері үсініп-қабынып Семейге жеткізіледі. Бұларды Семейде бір казарманың барағына қамайды. Іші-тысы былғанып, нас болады. Адам үстіне адам жатады. Ары апаруға орын болмайды. Қыстай қамалып, барақта жатады. Жігіттерден қыстай хат-хабар алып жаттық. «Казармада қара нанға қамалып жатырмыз» деп хат салады. Тіпті түк білмейтін жігіттер өлең шығарғыш, «бәйітші» болып кетті. Басына мұң шерді өлеңмен шығарады. «Құдайдың айдауымен кәпір торына түстік, мұсылманға қуат бер» деседі. Ендігі жалғыз қылатын қуаты құдай болады. Жұрт басына селбе жіберген құдайдың құдіреті деген түсінікпен қараңғы алданыш, жұбаныш болады. Осы ретпен Матай жігіттері қыстай жатып, көбі жұқпалы ауруға ұшырып, өлгені онда өліп, өлмегені денсаулығын бұзып, елге келіп өлісті. Кейбір жаны қалған жігіттердің барақтан «өмірлік» науқасты болып қалғандары бар. Бұл жігіттер бостандық болған соп 17- жылдың жазында елге келді. Ел елге қосылды. «Кебенек киген келеді, кебін киген келмейді» деген деп ел той-томалағын қылып, қуанышпен қайта көрісті, тыншыды. Бірақ өмірде мұндайлықты көрмеген ақ көңіл, бошалаң, қорқақ елдің ойынан қалмайтын бір ұлы оқиға болды да қалды.

Лепсіде де ел шу дегеннен-ақ толқыды. Қытай шегіне таяу отырған Қаракерейдің барлық болыстарының қазақтары: Алакөл, Шарбақты аудандарының елдері қозғалып, Жоңғар Алатауының шыңына, құзына тартты. Қалың қара Садыр Шұбарағаш, Антон, Серкеш сықылды орыс қалаларының маңайынан сырғып, Лепсі бойы, Балқаш, Көл деген жерге тартты. Бұған жергілікті әкімдер тоқтау салуға жедел кірісті. Алматыға дүркін дүркін телеграмдатып, хабар қылды. Ояз бастығы Алматыға берген 30-шілдедегі телеграммада былай деді: «Бақтының учаскелік начальнигі казак-орыстың жәрдемімен Қытайға көшіп жатқан елді қайта қайырып алғандығын хабар қылады...» Оның ертеңіне тағы мына телеграмманы береді: «Лепсіден қашқан қазақтарға Қытай қойнын ашып тұр. Барлық болысының правителі Қытайға қашып кетті. Бірақ оның малын алып қалдық. Бұлардың қайтылуына тығыз шара көріліп, өздерін сотқа тапсыруға бұйрық болды...» 2-тамызда Алматыдағы губернатордың Ташкендегі генерал-губернаторға берген телеграммасында Лепсі оязы туралы мына сөзі бар: «Алакөлдің күншығыс жағындағы Барлық Арасанның (курорт) ауданында Барлық, Еміл, Үржар, Қаракөл болыстарының қазақтары Қытайға үрікті. Бұл елдерден жаздан бері бірқатар ел Қытайға кеткен еді. Мыналар соған қосылмақшы. Бұған өзге болыстың, қазақтары елігер ме екен деп ояз бастығы қорқулы. Бақтының гарнизоны нашар. 31-шілдеде үріккен13 Алакөл болысынан ол отряд көп түйе, жылқы, қой айырып қалды. Қашқындарды орыс қолына қайта айдап беруіне Қытайға қатты шара қолдану керек...» Қозғалған елді тоқтатуды қайратпен істемек болды. Шекара-шекараға тұрған казак-орыстан әскер жасап, күзет қойды. Орыстың қала-қаласына мылтық, жабдық үлестірді. «Қазаққа қала ат тағалап бермесін, темір ауыспасын» деп бұйрық қылды. «Қазақ қаланы шабады» деп түсінді. Мұжықтың бәрін желіктіріп, қазаққа өштестіріп, от жақты. Шолақ төңірегіндегі қалаларды қорғау үшін деп 50 кісілік атты әскер ұйымдастырды. Сол бетпен Глинковский деген қалаға 25 кісі, Обежуйский, Ново-Антоновскийге 15 кісіден шығарып, Бақты, Шолақ, Глинковский арасымен, Лепсі, Степновский, Рыбачье, Ивановск араларында үнемі жүріп-тұрып қатынас жасайтын шапқыншылар қойылды. «Жабайы» қазақтардың сыртынан тәртіп сақтайтын күзетшілер мықталды. Алғашқы соқтығыс Алакөл маңындағы елдің Қытайға қарай қобалжып көшер кезінде болды». Орыстың атты әскерін Огренев деген подесаул бастап еді. Ол Бақтыдағы Акулов деген бастыққа көмекке жіберілген қол болатын. Бұл жолғы ұсақ ұрыста қазақтан өлген кісінің саны белгісіз. Бірақ он бестей кісі қолға түсті. Бұлардың ішіне сол көтеріліске көрнекті басшы болып жүрген Омар Мейірман баласы да бар еді. Бірақ ол сол күні түнде қашып шығып, қамысқа кіріп кетіп, құтылып кетті. Алакөл елінен бірталай мал-мүлік таланды. Осы сықылды Барақ пен Еміл болыстары көшкенде де артынан қуып жеткен Степанов деген прапорщик әскері көп мал алып қалып еді. 24-шілде күні Омар Мейірман баласының маңындағы қазақтар Тоқтының «таможный»Нан өтіп бара жатып бір «бөлешіктің» (объезщик) мүлкін алып кеткен екен. Артынан оны қайырып берді. 1-тамызда сол ауылдардың қазақтары Шолақ деген жердегі Пограничный деген қаланың жанынан өтіп бара жатып, крестьянның малын айдап кеткен екен. Бірақ артынан Привольный қаласының крестьяндары арқылы тағы да қайырып берген. Бұл оқиғалардан соң Лепсіден ояз начальнигінің серігі Маслов деген шығып, көшкен ел Пограничный болысының крестьяндарын таламақшы, қырмақшы деген жаман атты таратып, өзі қолына түскенін қайта көшіріп, үлкен қаталдықпен елді «басып», орнына Вахалдов деген прапорщикті 20 кісі әскермен сол елдің ортасында қалдырып, өзі қайта қайтты. Бұл жолғы ереуілді басқан соң қазақ төменшіктеп қалғандай болды. Қыркүйектің басына шейін үндемей, тыныш болып келді. Бірақ тоғызыншы қыркүйек күні Мықаншы Садыр болысының оныншы аулында съез құрып жатқан болыс, тілмаштың дағдылы еркелігін көтере алмай, жиылған ел сабап тастай жаздайды. Осы сияқты оқиға Романов поселкесі жанындағы Мәмбетбай, Қышқаш болысында да болып қалады. Болған жайды айтып, болыстар оязға қағаз түсіреді. Осы кезде Серкешке (Черкасский) отыз шақырым жердегі Саратау қаласына (қазақтар «Сарат» дейді) маңындағы елдер Мықаншы өлкесіне шабуыл жасағалы жатыр деген хабар келіп, Черкасский қаласының халқы шошынып, үркулі деген сыбыс шығады. «Саратауға қарай Қарталыны басып, отыз бес кісі әскермен Маслов жүреді. Екінші жағынан Саратауға Мықаншыны басып, Қапал әскерінен он бес кісілік әскер шығады. Соңғылар Масловқа қосылмақ болып келе жатады. Маслов өз бетімен Саратауға жақындап, сегіз шақырымдай жер қалғанда алдынан шеп жайып, жолын бөгеп тұрған қазақты көреді. Қазақ қолы шашырап, екі шақырымдай жерге созылып тұр екен. Осы арада екі жағы да атысады. Бірақ қазақ жағының шығыны көп болып, олар оқ тиген жаралыларын қалдырмай жинап алып, шегініп жылжып кетіседі». «Көтеріліс жасаушылармен қағысулардың болғанын Лeпcігe білдірген соң, одан Базыгин деген прапорщик бастатқан жетпіс бес кісі шығарылды. Бұлар Саратауға қарай бетті түзеп бұрып отырып, жолдағы Черкасский, Ново-Петропавловский, Ново-Антоновский қалаларының қорғауын күшейтіп, Масловқа болысуға шыққан. Мұның үстіне Қапалдағы гарнизон бастығына «Басқан жағынан көмек жібер» деп хабар етіледі. Он бірінші қыркүйек күні Базыгин Саратауға келеді. Мұның алдында Маслов та алдыңғы он кісілік «әскермен қосылып осы қалаға келген екен. Бұл арада барлауға жіберген аттылар бір хабар әкеледі. Олардың айтуынша «Мықаншы, Шілікті мен Мәмбетбай, Қышқаш болысының бірталай қазағы, бастығы Мұхамади қажы болып, Мықаншы Садыр болысының көтерілісті еліне көмекке келе жатыр» дейді. Сол күні сағат тоғыз шамасында қазақтар Саратауға қарай бет түзеп қозғалады. Бұлардың алдынан жасырын хабаршы қылып жіберген урядник Костин қасындағы кісілерімен қайта қашады. Қазақ ұран салып, қалаға тиеді. Бірақ қаланың іргесіне келіп қалғанда атылған көп мылтық бұларды еріксіз кейін серпілтеді. Олар әр жерге серпіліп барып, күшті қайта жинап алып, үкімет әскерін қоршап, айналып алады. Түнімен Қаланы қамап жатады. Ертеңінде Басқаннан көмекке келе жатқан Осиповтың әскерінің хабарын естіп Маслов Базыгинді бастық қылып, шабуылға әскер шығарады. Бұлар қылышпен, найзамен қимыл қылады. Қазақ қарулы әскердің тасқынына шыдай алмай қырғын көріп, кейін шегінеді. Бұлардың ішінен бір бөлініп кеткен екі жүздей кісі Көлге қамалып қалып, түгелімен кескіленіп өлтіріледі. Қалғандары Лeпcі өзенінің бір жағынан қашып шығады. Бірақ ол жақта да қаза көріп, көп малынан айрылады. Қуған отряд бес мың қой мен көп ірі қара алып кетеді. Одан басқа тоқсан екі кісіні ереуілдің бастығы абақтыға алады.

Ел жайлауға шыққан шілде айының аяқ кезі. Мен болыстың үйінде жалға жүргенмін. Әкем сол жылы айына бес сомнан алып, саудагер Құрманғали Майсонұлына жүріп, Ташкенге қой айдап кеткен. Бір туған атам Кәкім Шаритүфа деген ноғайда жүріп, о да Ташкенге кеткен. Шешем екі жыл бұрын өліп, алты жас пен екі жастың арасында үш інім кісінің қолында қалған еді. Жас басымның қайтысы жаныма батып, ызылдаған қасіреттің сарнаған желін аузымнан естіріп, қойдың артында кешке жақын келе жаттым. Болыстың аулы толған кісі. Абыр-дұбыр. Сасқан халықтың түріндей төбеге қарай шығып бара жатыр. Қатындар да сыбырласып, ажарға түсіп, «Абысын-ау, не болдық?» — деп, болыстың ақ үйінің алдындағы ошақ басында әңгіме құрысып отыр екен. Менің естігенім ханымдардың әуезі болды. «Патша жастарды қызметке алмақшы болыпты», «Қызметке алады дейсің бе? Алдап солдат алғалы жүр дағы» десті. Аңырып мен де тұрып қалдым. Сонымен әңгіме жұртқа жайылды. Ел көп отыра алмай, таудан көшіп,етекке түсті. Болыстың аулы күнде топ. Күнде қатын- балалардан мен де естіп жүрмін. Көп жиылыстарында «кісі бермейміз, соғысамыз» деп тарқасып жүрді. Сонымен онда Мұхамеди қажы бес болыс Садырдың әскеріне бастық болып, Саратқа соғысқа шығатын болыпты деген хабар келді. Сарат қаласының қасындағы Мықаншы болысы да Марданның туын көтеріп, атқа мінісіпті десті. Осы хабарды естіген соң біздің Шілікті болысы бұрыннан құлақтасып, ел бірі қалмай атқа мінбекші болды. Ауыл-ауылдарда боз қасқа айтылып, баталасып жатқан елдің тобы мәселені бір күнде шешіп, қыркүйектің бесі күні жүрмекші болған. Мұнан үш күн бұрын Ахметжан болыс елден қашып, қалаға кеткен. Сондағы қатын-баланың айтатын сөзі: «Мұхамеди қажы қазақ әскерімен Саратқа жақындап, қаланы шапқалы тұрғанда көкке ұшып түсіпті! «Міні, жұртым, орыстың ыңыршағын қазақ жағады деп баяғыда айтпап па едім?» — депті» десіп жүрді. Ахметжанның қатыны Өтеген бақсыны күнде шақырып, құмалақ салдыратын. Өтеген де құмалаққа қаратам сайын: «Иншалла, жастарды алмайды деген боз аттың даусы саңқылдап құлағыма тиді», — деп отыратын еді. Көтеріле атқа мінген ел көп-көп болып кетіп жатқанын көреміз. Өз аты болмағандар байдың жылқысын талап мінсін деген батасын да естігеміз. Іргелі елдің ұлы қарасына қарсы ешкім «мал менікі» деп ие болған да емес және кімде-кім соғыстан қашып бармай қалса, оны не үйінен байлап әкетпекші, не болмаса өлтіріп кетпекші. Соғысқа ел баталасып жүрген кезде бармаймын деген Келмембетті он екі жігіт он екі сойылмен ұрып, үйінде өлім үстінде тастап кетті. Үйден шықпайтын жаман қатын, жас балалардан басқа ат жалын тартып мінуге жарайтын төрде ешкім қалған жоқ. Мықаншыға барып, Сарат қаласының үстінде соғысып жатыр деп естиміз. Жұртта зәре жоқ. Ұлыған ит, мөңіреген сиыр түн сайын қазан шу қылады. Бір күннен кейін Сарат қаласын шауып алыпты. Сегіз орысты тұтқынға ұстап, Құнанбай Шыныбек үйіне әкетті деп есіттік. Қатын, баласы жағаларын ұстап у да шу, «алдалап» жатыр. Үшінші күні қаладан солдат шығып келеді деген хабарды есіттік. Сол күні кешке жақын ел қашыпты. «Қырылған адамнан Мықаншыда аяқ басып жүретін емес» деді. Осы хабар келген жерде жан кеудеден шығардай алқынып, үлкен-кішінің ажары кетті. Жұрт қорқып, зәресі қалмады. Күн батты. Ұйықтаған ел. Түн ортасы кезде сатырлатып қашқан елдің дабыры білінді. Біздің ауылдан кеткендердің бірсыпырасы келіп қалды. Тап сол уақытта үркеміз деп мал-жанын да жинай бастады. Таңға жуық Ахметжанның жасауылы шауып келді: «Ел үрікпесін, біздің елге тимейді, анда Ақынбай, Мықаншы елі болмаса, біздің елдің қарсылық қылғанын білген жоқ» деді және ояз начальнигінің тілмашы Жатор Кошкаревке біздің болыс екі мың сом беріпті деп тағы есіттік. Соғыстан қара бақандарын сүйретіп, кеудесі солып, әркім қайтып келіп жатыр. Кім өліп, кім қалғанын анық білмейді. Әйтеуір «қырылды» дейді. Сол күні кешке жақын Ахметжан болыс ауылға келді. Өзі де ұзыны мен көлденеңі бірдей, аса семіз, қаба сақалды дәу қара еді. Оның үстіне бүгінгі үйге келгендегі түрі тым жаман болып, отқа күйген бауырдай талауратып кетіпті. Қабағынан қар жауады. Үн жоқ отыра кетті. Анда- санда «ү-у-һ!» — дейді. Ауыр күрсінеді. Қасындағы жүрген отағасы Айтбай: «Мықаншы елі елдігінен кетті. Екі дүз адамы оққа ұшып, өлді. Елді келген солдат талап жатыр. Жиылған жылқы мен қойда сан жоқ. Біздің елден Бейсембі қажының ауылын талап кетті. Өрдегі елдің бәрі де Балқаш қайдалап торғайдай тозып, үркіп кетті. Бейсембілер үрке алмай қалып, адамнан басқа мал шаруадан түк қалмапты. Ең аяғы қамбада тұрған астықтарын далаға шашып, күлмен араластырып кетті». Онан соң Айтбай соғысқа шыққан елдің жайына түсті. «Қожамжардың жекеге жаяу атысқа шыққандағы ерлігі- ай!» — дейді. Тынысбектің сегіз орысты ұстарда орыстың тобына алдиярлап ұран шақырып, жұрт алдында бастап кіргенін мақтады. Болыс басын көтеріп алып: «Ой, сен де сандалады екенсің. Ау, со да ерлік пе? Надандықтағы», — деп қайта жата кетті. Айтбай лапылдап, ары қарай бастығы Шыныбек болып ұсталғанын, «Ай, ит кәпір-ай, алдияр ма, алдияр...»деп қылышпен шауып, мылжалап жатты-ау»деп өзі өгіздей өкіріп жылап жіберді. Отырған ел де жылады. Тағы Айтбайдан естідім: «Ай, шіркін, Жақамбайдың Қасымы жастық қылып, болыс болып, елді қорғап ала алмады. Қанша елдің қанын төкті. Елім көнбей жатыр деп ел көтеріліп атқа мінгеннен бері қаладан шықпай, солдатты өзі ертіп келді» дегенде, отырған ел Қасымға лағнат айтты. Ахметжан басын көтеріп «песірін» шақырды. «Қане спескені ал, өзіміздің бір старшын елден қанша жігіт болады екен? Соны оқы»,—деді. Песір «іспескені» оқып, отыз екі жігіттің атын атап отырып, бір жерінде «Нұрахмет Мырзахан баласы» деп өте шықты. Есікте отырған менің жүрегім су ете түсті. Ахметжанның балалары бар еді отыз бен он сегіздің арасында. Ішінде Көпбай деген ең жаман баласының аты шықты. Болыс: «Жігіттерді ертеңнен қалдырмай даяр қылу керек. Еліміз соғысқа қатынасқан жоқ деп отырғанда тезден жиып бермесек бәле болады. Біздің болыстан кеше екі кісі атылып өлді. Біздікі емес деп танып келіп отырмыз» деді. Жасауылдарды атқа мінгізді. Түнімен елді хабарландырып, ертең жігіттерді даяр қылуға ауыл-ауылдың бәрінін де ақсақалдарына шаптырды. Ел тарқай бастады. Болыстың Жетпісбай деген жылқышысы үйге кірді. Болыс ала көзімен қарап: «Сен де қызметке барасың!» — деді. Жетпісбай: «Неге тақсыр, менің елім бар емес пе?» Ахметжан: «Сенде ел бар ма? Қашқын емес пе едің?» Жетпісбай: «Оны құдайын білер. Мені кедей деп ұстап бергің келген екен» деді. Ахметжан атып тұрып от басындағы көсеумен Жетпісбайды күрсілдетіп ұрып жіберді. Оны арашалауға адам бара алмады. Жағасынан алып, кеудесіне мініп, арсылдатып ұрып жатыр. Жетпісбайда үн жоқ. Анда-санда«өлдім!» —дейді. Болыс: «Өлтіремін, керей құныңды алады», — дейді. Жетпісбайды — қан, болысты тер басты. Жетпісбай талып, жаны шыққан адамдай сылқ етіп құлағанда болыс тастай салып, орнына қайтып келді. «Шығарып таста иттің баласын!» — деді. Үйде отырған Айтбай, ашуын басып, орнына отырғаннан кейін мені сұрады. Менде зәре қалмады. Төбе құйқам шымырлап тік тұрдым. Болыс: «Ағаң жоқ, орнына сен барасың», — деді. Ләм демедім. Жетпісбайды көтерісіп далаға шығып кеттім. Оны қора шетіне салып қойып отырмыз. Менде ұйқы жоқ. Жетпісбайдың қасында қатыны мен екеуміз таң атқанша отырдық. Таң. атты. У-шу жылаған елдің дауысы шығып жатыр. Болыс түске шейін ұйықтап жатты. Балаларың қасына ертіп, арыз қыла келіп қалған шал- кемпірлер де болыс аулына толып кетті. Сонымен, ел жігіттерді жиып, жүргізетін болды. Ішінде мен де кеттім. Онда да шу, мұнда да шу. «Жалғызым» дейді. «Қайтіп адам болам» дейді. Жақын жердегі мешітке келдік. Молда шықты. Азан айтты. Жұрт бата қылды. Жігіттер жаназа оқып, салауат айтып қалды. Елдікі қырылып қалған соң, тым ерте айдаған екен. Қалаға үш шығып, үш қайттық. Төртінші шыққанда шын кететін болып шықтық. Қалаға қарай жүрдік. Жолда Бейсембі қажының баласы Жұмаділ үйіне қонаққа шақырды. 32 жігіт қанша шығарып жүрген туыстарымен сонда бардық. Ауылға келгенде сол ауылдың қатындары көрісті. Қажының сары бәйбішесі: «Қарақтарым-ау, жолдарың болсын! Қабырғаларын қатқандарың күн көрерсіңдер. Мына бейшара Мырзаханның жас баласы кетіп бара жатыр екен. Бұл қайтіп адам болады? Бейшара- ай, әкесі мен ағасын көре алмай кетті-ау. Бұған кімнің жаны ашиды дейсің», —деп аяп еді. Нашарымды сонда білдім. Мырзахан дегенде әкем есіме түсті білем, бойым шымырлап, талып кеттім. Аз уақытта көзімді ашсам, басымды бір қатын сүйеп, аузыма көженің суын тамызып отыр екен. Көзімді аштым. «Жасыма» деп жуатқандар болды. Тамақ ішкен соң жүріп, қалаға келдік. Біз қалаға барғанда соғысқа шыққан елдің басты адамдарынан екі жүз кісіні екі жүз солдат қалаға айдап барды. Қожахмет, Диқанбай деген басшылармен жиырма кісіні жолда атып өлтіріпті. Мұхамеди қажы әлі тірі екен. Бірақ қорлықты көп көріпті. Көк терекке екі тақтайдың арасына салып, он екі солдат үстіне шыққанда бақай-бақайларының бәрінен де қан шығыпты. Неше қабат дүре салыпты. Мұны сөйтіп өлтірсе керек десті. Бізді доқтыр қарады. Ақсақ, соқыр, таздарын қалдырып, бізді жүргізді. Аягөз бен Лепсінің арасында жол тосып, көрісіп, шулап жатқан қазақ күндіз-түні азан-қазан жылап, жүргізбеді. Бартоғайға келген күні нағашы апам мен нағашы атам бір тайыншаға мінгесіп, көрісіп қалды. Солармен көріскенде өксігімді баса алмай жыладым. Бір өлімге бара жатқандай болдым. Қасымдағы әкемнің ағасының баласы ЬІрысбай тоқтау қылып, зорға тоқтатты. Қыс түсіп, күн суытты. Сегіз күн жүріп, Семейге келдік. Елге хат салдық. Некен-саяқ шығарып салған адамдар Семейден қайтты. Сол жерде елге жазған хатта өзімнің жазған өлеңім:

Бір үйге жұма жатып, пойыз міндік. Пойызды көргенде көп тамаша қылдық. Тау көшіп келе жатқандай заманның екінші түрінің есігіне кіргенде көңілге басқалық кірді. Кеп губерниялардан, қалалардан өттік. Көрмеген жерді көрдік. Елден шығып, Семейге келгенше қайғының қара төсінде жүргендей едік. Жол жүре бастаған соң көңілге азаматтық, жүрекке ерлік кіре бастады. Жиырма екі күннің ішінде тоқтай-тоқтай Петроградқа келдік. Онан шығып, Псков деген қалада он бесінші жылғы қазақтан майданға алынған киіз үйлерді көрдік. Мұнан өтіп Рига деген қаланың жанында Саламандра деген станцияға түсірді. Сол жерде бір армия болып келген бес жүз кісіні жүзден бөліп, қара жұмысқа салды. Ішімізден алты тілмаш сайлап алды. Аяғы жүзбасы, «песір», онбасының бәрін тілмаш билеп кетті. Таң ата — сағат алтыда айдайды. Сегіз-тоғыз шақырым жерге апарады. Кешкі сағат тоғызға шейін жұмыс қылып, қайтып, сағат он бір-он екіде зорға жатақ үйге келеміз. Қалын қарағайды қақ жарып, жол салдырып жатыр. Ағашты кесіп, бұтап, шауып, жолға алты ағашты ұзынынан салып, үстінен көлденең қатарлап ағаш қоямыз. Екі арба қатар өткендей болады. Бізбен бірге латыш деген ел де жұмыс қылысты. Көбінесе қатын, қыздары істейді екен. Жердің алыстығы аса қиын болды. Мен сияқты жастар жете алмайтын болды. Бір есімнен кетпейді Баймұқанның жақсылығы: «жолда келе жатқанда, пойызға мінерде жүгімді көтеріп мінгізіп, онан кейін елдің артында жете алмай қалғанымда қасына жетектеп, ертіп келетіні. Оны неге ұмытайын? Ақыры өзім кісінің хатын жазатын болдым. Жұмыстан кішкене сая тауып, жаным тыныштайын деді. Жеті ай жұмыс қылдық. Ақша аламыз. Айымызға жиырма жеті сомнан. Қыстың күні патша түсіпті дегенді естігеміз. Бұған сол жердегі латыштар қуанышты болып, мәжіліс ашқан. 1917 жылы мамыр айы туған соң «қайтасыңдар» деген хабар алып, қуаныстық. Сөйтіп тұрған жерде 80 шақырым жерден ары қарай жаяу айдады. Оған үш күн жүріп бардық. Жүгімізді арбамен апарды. Айдап барып, тоғыз жерде қатар қазылған окоптан өткізді. Екі қатар окоптан өткізгенде бізді тоқтатты. Көмір салдыртып, 8 күн жатқызды. Күндіз-түні күмпілдетіп атып жатқан зеңбірек астында жатқандай болдық. Төбемізде айырылған картадай қаптап ұшады. Ана жерде бомбы күп-күп түсіп, жерді ойып жатады. Бомбылардан бұлтарыстау ұшып, от жаққанда түтін алыстан шығатын жер астынан үңгір пеш қаздыртып, сонда күн сайын аспанда бір үлкен қап ұшып тұрады. Оның ішінде адамдар күзет қылады екен. Бұл айырпланды, не басқа жауды көрсе дүнгірлетіп хабар қылады. Жатқан әскер қамданады. Солдаттар: «алдымызда 2 шақырым жерде Германияның әскері жатыр» дейді. Сонымен, жағаны ұстап, «тобалап» ол жерде 8 күн тұрып, елге шынымен қайттық. Қуанышты жүрек алып-қашты білем. Желіп отырған арбадан қалмай, 3 сөткеден жүрген жолға, бір сөткеге жетпей пойызға келдік. Бірақ жолда бұл жолы болдыртып қалған адамдар көп болды. Арба жалдап жетіп. далада кісі қалған жоқ. Сонда отарбада жазған бір өлеңім:

Ағасының орнына кеткен. 15-мамырда Баяразге деген станцияда пойызға міндік. 15 күн жүріп, Омбыдан пароходқа түсіп, су ішінде 11 күн жүріп, Семейге келдік. Ел де хабарланып қалған екен. Семейден аталып шығып, баласын әкетіп жатқандар болды. Біз арба жалдап, Аягөзге шейін келдік. Жігіттердің көбі кетіп қалды. Біз арбаны тағы жалдадық. Атқа ақша жетпей, өгізбен жүрдік. Дүздегі топтасып келген ат жетектеген халық жамыраған қойдай шуласып алып қайтып жатыр. Біз сегіз арбаның үстінде сарғайып жата бердік. Қасымызда ешкім қалмады. Ырысбаймен ағайынды екеуміз-ақ қалдық. Кедейліктің қабырғаға салмағы сол жерде бір батты. Елге бір күндік жер қалғанда жалғыз атты шауып келе жатқан кісіні көрдік. Алыстан құлындаған даусы шықты. Ырысбай: «Мырзахан!» — деді. Жүрегім қуанып, дүрсілдеп кетті. Арбадан түстік. Келе құшақтады. Ырысбай екеуі көріскенде оңаша далада ырғасып, ұзынды күн айрылмай жыласып тұрды. Қорыққан да, қуанған да бірдей болып, мен аз жыладым да, қуана беріппін. Әкем ағыл-тегіл болып, солқылдап жылап, көпке шейін жұбанбады. Елге келдік, үйірге қосылдық. Жол көріп, ысылып қалдық. 17-жыл мен 20-жылдың арасында кісіге жүргенім жоқ. 20-жылы «балшабек» Лепсіні алды. Мен де коммунист партиясына кірдім. Содан кейін оқыдым, адам болдым.

Елде не көп, ән көп, әдебиет көп, күй көп. Бірақ біз ел әдебиетінің, ел өнерінің бәрін де жинап жеткізе алмай жатырмыз. Ел өнері — бізде әлі ақтарусыз жатқан қазына. Ел өнерінің бір түрі — ән-күйді жинауға жаңадан аяқ салдық. Оның алғашқы адымы — Затаевич. Затаевич қолында ана басылған «1000 әннен» басқа бірнеше жүздеген ән жинағы, күй жинағы бар көрінеді. Затаевичтің қолына түскен ән, күй — үлкен қазынадан өнген қазына. Затаевичтің бұл еңбегі арқылы біз жоғалып бара жатқан ел әндерін, күйлерін қолға түсіріп отырмыз. Затаевичтің еңбегімен барлық кеңес қолтығындағы жұрттар, тіпті шет жұрттар, дүние жүзі қазақпен, қазақтың өнері, ән-күйімен танысып отыр. Затаевичтің бұл еңбегін бұлдап, атақты журналист Сасновский көптің көңілін қазаққа, қазақ өнеріне аударып отыр (өткен жылғы маусымның 20-сындағы «Правда» газетінде). Затаевич жинаған әндерін, күйлерін өңдеп, мелодия, гармония ырғағымен өнерлі музыканың үлгілі буынның жүйесіне түсіріп отыр. Ол қазақ күйлерін, әндерін «квартет-домбырасына» салғанда үлгіленген, өңделген, үнделген қазақы күйді тыңдайсың. Сол Затаевич биыл өткен жазда Семей арқылы Қарқаралыға барып, әндермен бірге мынау күйлерді алып қайтқан: «Қосбасар», «Абылайдың қара жорғасы», «Боз айғыр», «Аққу», «Ақборан», «Асанқайғы», «Бес төре», «Сарыөзен», «Шал-кемпір», «Терісқақпай», «Кенесарының көк балағы», «Қалмақ қара жорға», «Тәттімбет былқылдағы», басқалар. Жоғарыда елде күй көп деген едік. Расында, күй көбеюде емес, күй күннен-күнге азаюда, елде сауық-сайран азайған сайын, ел домбыра тартып, күй күйлеуден көрі, жан бағу амалына айналып, шаруадар болған сайын домбырашы да, күй де, ән де бұлдырап азаюда. Домбыра, қобыз, ән-күйге әуестік азайып барады. Елдегі ескі күйші шалдар өлген сайын күйлеріміз көрге көмілуде. Біздің елде ертеректе Тойған деген бір шал 40 күй тартады екен. Ол күйлердің бұл күнде біреуін де ешкім білмейді. Тек күй аттарын айтып, аңыз қылысады. Сүйтіп, Тойтан өлімі 40 күйді ала кетіп отыр. Жалғыз Тойтан емес, толып жатқан домбырашылар, күйшілер күйімен бірге зым-зия жоғалып жатыр. Елде жастан домбырашы шығу, жаңадан күй шығу өте сирек. Енді күйді жинау керек, оның жыл құсы — Затаевич. Қалайда Затаевич сықылды ынталы мамандарды кезінде пайдаланып қалған олжа. Газет-журналдарымыздың бетінде жер-жердегі күйлердің аттары, мазмұндары, күйшілердің аты-жөні жазылуы, тіпті мұны жазатын елдегі, қаладағы білетін адамдар, елдегі газет тілшілері мен өзім жазып алған күй аттарын төменде атаймын. Бірақ газет беті күйлердің мазмұнын жазуға тарлық қылады. Олар: 1) Жетісудың Талдықорған үйезінде Ақсу болысындағы домбырашылардың (Нұрсапа, Егеубай, Молықбай, басқалар) тартатын күйлері мыналар: «Ақкөбек», «Қаракөбек», «Қазан қаласын шапқандағы күй», «Мәдіген Шора», әрине «Барақ», «Ала байрақ», «Қара жорға», «Шынырау», «Тепек көк», «Құдіреттің құсы», «Дүлдүлдің жүрісі», «Ала айғыр», «Қалипан патшасының әскері мен жүрісі», «Абай қоңыр», «Жұмағыл», Ақсаққұлан», «Жошы хан», «Бестөре», «Ақмеди күйі», «Сылқылдақ», «Құлақ күйі», «Саркідір», «Ақсақ қойдың маңырағаны», «Әуре-сарсаң сандал көк», «Түрікпен», «Ноғай-қазақтың айырылғаны». «Қорамжан жалғыз», «Әрине-ау», «Борлы қыз», «Қос келіншек», «Қос мерген», «Ақсаққой», «Аққу», «Түйек қалды», «Қарқара-ау», «Терісқақпай», «Қорқыт», «Шыңғысбай қоңыры». 2) Қарқаралының арғыннан, Қотанбұлақ деген жердегі Манас-Мандар руынан Алматыға өткен жылда оқу іздеп келген Ержанұлы Манарбек домбырашы бала (осы күнде Алматыда Бейісұлы Айтбектің қолында) мына күйлерді тартады: «Үш қожаның қырға таласқаны» (бұл өзі үш күй), «Тәттімбеттің сылқылдағы», «Көкейкесті», «Боз айғыр», «Қара жорға», «Сары өзен», «Бес төре», «Көрұғлы» (қор ұлы), «Қосбасар» (үш түрлі), «Айрауықтың ащы күйі», «Түйе қас», «Бозінген», «Молы қыз», «Желмая», «Түйе киік», «Аққу», «Терісқақпай», «Қорқыттың күйі», «Біржанның күйі», «Сарбұлақтың күйі», «Асанқайғы», «Өрелі шабдар», «Қалқам тұр», «Терісқақпай», «Ақыметшенің күйі», «Тақиям қалды», «Сара қыздың күйі», «Шашубай күйі», «Бұлбұл күйі», «Жасымбектің күйі». Мұның білетіні — 30 күй. Бұл айтылғандар елдегі көп күйдің бірі — бір азғанасы. Жер мөлшерімен айтқанда Балқаштың екі жағынан түйісетін Тобықты мен Матайдың ғана күйлері. Осы екі елдің күйін салыстырғанда, көбінесе ат жағынан жалпы, ортақ күй, бірақ тартылуда, домбырада өзгеше болатындары толып жатыр. Өзге елдің, өзге жалпақ қазақтың күйі де әзіргі атаусыз жатқан, ақтарусыз жатқан қазына.

Мәдениет майданындағы сүбелі ісіміздің бірі — театр. Театр көрінгеннің ермегі емес, еңбек. Еңбектің көркемі. Театр — көңіл көтерудің ғана орны емес, мәдени ошақ. Өнер орны, еңбекшілер үстемдігінің мәдениет майданындағы қармаулы орынның бірі. Бүтін ел шаруасын, қоғам құрылысын социалдық негізде қайта жасауға қол қойған үстіміздегі дәуірде өнердің, өнер ішінде әдебиеттің, театрдың орны өзгеше. Бұлар — өнердің төңкерісшілдері. Салт-сананың социалшылдық бағытқа бастаушысы, ұйыстырушысы. Киімі ұлттық, сүйегі пролетариаттық мәдениеттің майданы, өнердің өндірісі. Үстіміздегі дәуірде мәдениеттің, өнердің басын осылай ашалап алған соң өнер, мәдениеттің қай саласына болса да қоятын шартымыздың беті бірыңғайланады. Қазақстан мемлекет театры төрт жасқа толып келеді. Театр кеңесшіл Қазақстанның бес жасында туған театр. Қазіргі дәуірдегі құрылыстың, қоғамның, шаруаның, мәдениеттің, салт-сананың өрлеу, өсу қарқынына Қарағанда, бұл жас театрға аз жас емес. Дәуір жас. Тұрмыс, мәдени жағдайымызға, жоқтан бар болғанына, мұқтаждықтың молдығына қарағанда театр әлі жас, әлі бала. Бірақ дәл шынын айтқанда, алдымен театрдың өзі олжа. Театр — Қазақстан табысының бірі. Октябрь жемісінің бір ұшқыны. Мәдениет майданымызда арнаулы бір арна. Бұл олжа — Қазақстан еңбекшілерінікі. Театрдың өз олжасы да аз емес. Негіз салынды. «Ауыл арасы» қылжақ қазақтан әртістер шықты. Театр өзін жұртқа танытты. Әлеумет алдына шықты. Тарихи жұмыстар істеді. Шамасынша бұрынғы тұлдыр жоқтан байлыққа келді. Анайылықтан өнерге қосылды. Өгіз аянмен болса да қазақ театры осы күнге шейін өрлеудің, өсудің жолында келді. Бірақ театрдың өгіз аяңы осы кезде бәсеңдеуге айналды. Тасбақа аяңға түсті. Айналамыздағы құрылыстың, өрлеу-өсудің қарқынына ілесе алмай болдыруға айналды, мұны осы жазғы көрсеткен ойындарына қарап айтамыз. «Театрда дағдарыс» деп ұялмастан айтуға аузымыз ыңғайланып қояды. Илайым айтқанымыз келмесін! Қалайда театрдың қазіргі күйі көптің кеңесін керек қылады. Көп болып көмектесіп, театрдың жұмысына жәрдем беруді тілейді. Театр туралы жұртшылық пікірі көтерілу керек дейміз. Сол көптің бірі болып, өз пікірімізді айтқымыз келеді. Айтқанда, театрымыздағы бір кемшіліктердің бастыларын айтып, кемшілікті қалай жоюды, театрды қалай жөндеуді сөз қылмақшы боламыз. Театрдың ең үлкен кемшілігі — өз орнын тауып отырған жоқ. Ол орнын жоғарыда айттық. Театр — социалдық құрылыстың бір қаруы, еңбекшілердің сана-сезімін ұйыстырушы дедік. Алдымен театрдың осы негізді жоспары жоқ. Әрісі Кеңес Одағының, берісі Қазақстанның бесжылдықтарының белгілі көші болмай сыртта қалатын театр, өнер біздікі емес, бес жылдық жоспардың жөні мен жұмысын белгілемеген театр, еңбекшілерге театр бола алмайды. Бесжылдық жоспар шаруаны қалай жаңаласа, онымен бірге мәдениет, өнер, әдебиет майдандары да бес жылдығын жасамай болмайды. Өнерлі кәсіп, ауыл шаруалары бес жылда қанша зауыт салса, машина алса, ұйымдасса, театр да бес жылдықтың ішінде көпшіліктің сана-сезіміне қаншалық жаңа тәрбие беретіндігін белгілеу керек. Театр жоспары осы негізде жасалса, сонан соң іс жүзіндегі өзге жұмыстардың өзі менмұндалап туып отырмақшы. Театрды сөз қылғанда қолға алатын мәселенің қабырғалысы осы жоспар мәселесі демекпіз. Енді театрдың жай- жабдығына келелік. Алдымен театрдың үйін сөз қылсақ, Алматы жағдайында онша өкініш келтірерлік үйі жаман емес. Орта сауда үйі бар. Әсіресе жазғы сахнасы жақсы. Жасатқаны абиыр болған. Тек мына қыста сол сахнаны шірітпеудің амалын істеу керек. Ал қысқы үйінің қысаң екені байқалады. Оған сыймай жатқан халқымыз да шамалы. Бірақ түбінде театр көркейеді. Көруші жұрты көбейеді. Түбінде тарлық қылады да, өр тістер айналып-үйіріліп, киініп-жасанып жататын бөлек-бөлек бөлме, келген көп рахаттанып демалып, сусындап, тамақтанып, өзді-өзіне меймандасып жататын залдар болса, әрине, жақсы болар еді ғой. Болса оған қарсылығымыз жоқ. Әңгіменің үлкені — ойын-сауықта (репертуарда), біздің қай жұмысымыз болса да артында қоры жоқ, қордасыз, мұрасыз жаңадан жағалып жатқан жаңа жұмыстар. Әсіресе әдебиет, әдебиет ішінде театр әдебиеті бізде өте мұқтаждықта. Театр әдебиеттің туғаны төңкерістен бері ғана, бар кітаптарымыздың салт-санаға үлгі, ұйыстырушы болары аз. Көбінің саны бар, сапасы жоқ. Әсіресе бүгінгі тілекке қабысатын ойын жабдығы жоқ. Бірсыпыра кітабымыз салт- сана жағынан бағыты теріс. Еңбекшілер жұртшылығының тілегін таппайды. Керегіне жарамайды. Жүрегін айнытады. Көп кітабымыз — көркемдік жағынан көже. Көрген көпшілікті театрдан тоңын айналдырып үркітетіндер. Мазмұннан жұрдай, жалаңаш. Өнер жоқ. Өнеге жоқ. Көрімдік беріп көрген жұрт көнектен шошыған биедей безіп жоғалады. Жалғыз ойын кітабымыз ғана емес, ойынымыздың, өлеңіміздің, әніміздің, мәніміздің көбі осылай. Жасыратын қылық жоқ. Ойын-сауықта жаңалық жоқ, көбі ескі. Ескірді. Алжыды. Ескі өмірдің де жақсы айнасы, түзу сыншысы бола алмаған сыңаржақтар, жарымжандар. Жаңа өмірге жанаспайтындар. Күнбе-күнгі тілектен, тұрмыстан ұзап артта қалғандар. Осы күнгі өмірді бастамақ түгіл жұртта қалғандар. Міне, осындайларды тулақтай сүйреп күнде сабаудың астына, күнде көптің аддына таға берген соң, елді де ер қашты қылып, әртістердің де жанын қинап келеміз. Міне, қопа қайда. Театр мәселесінің ең жанды жері — осы репертуар. Жұртшылықтың жауапты жері де осы. Театрға жоғары жоспарды жасаған соң оның жаны да, жабдығы да осы репертуар. Репертуарымыздың жайы жоғары айтқан. Олай болса, жұртшылық болып жаңадан қолға алатын жұмыс — жаңадан репертуар жасау мәселесі. Бұған кеңес жұртшылығы кең қатыссын, бұған жазушылар жұртшылығы толық жауапты. Іске кіріссін. Пролетариат, қара шаруа, жазушылар ұйымы жазушыларды іске жексін. Жазушыларға театр мұрындық болсын. Оқу комиссариаты басшылық қылсын. Мәдени көшті пайдалана білсін, бастай білсін. Театрды көпшілікке коммунистік тәрбиенің күшті құралы қыламыз десек, тезден бұл жұмысты қолға алуымыз керек. Ойын-сауықтың ақсақ жағынын бірі — ән-күй бөлімі; ән-күй театрдың ең жанды бөлімі. Бұл жөнде әнші-күйшіміздің саны бірталай болса да, салмағы көңілдегідей емес; ән-күйдегі соңғы табыс — Ковалев бастаған екі-үш хор, рояль дейтіндер бар. Мұнда бұрынғы жалғыз-жалғыз жамырамадан көрі қосылып айтудың біраз реттелгені, жиналғандығы бар екені рас. Бірақ көпті көңілдендіріп отырған хор жоқ. Жасар жаңалығы жоқ. Қазақша хор ескі екі-үш әннен асқан жоқ. Затаевичтің еңбегі арқылы жиһан жүзіне тарап жатқан мыңдаған әніміз бар деп мақтанамыз. Өзге елде мақтайды. Мәскеу газеттері мақтаған Қызыл жар хоры қайда? Қазақстан театрында бұлар неге болмайды? Неге іске баспады? Әндердің театрдың үйренуіне көнбейтіндігіне таң-тамашамыз. Салынатын әндер әртістердің өз ауылдарынікі... Оңтүстік, Күнбатыс Қазақстан әндері, әйтеуір, әншілерге көнбейді. Әншілерде жат ән, жаңа ән салу жоқ. Жинау жоқ. Қарулану, үйрену жоқ. Домбырашылар Кіші жүздің ірі сарынды, мазмұнды көркем күйлерін, Адайдың марштарын неге тартпайды? Орал, Бөкей баласы Мұхит әндерін тыңдамай тыянақтар ма. Бұларды әншілеріміз неге үйренбейді, неге өзінше түрлемейді? Бізше, театрдағыларда талант бар. Талап жоқ. Ыңырану бар, ынта жоқ. Істің көзін тауып соңына түсу жоқ. Өзге жұртшылықтан да,өз арасында да бір-біріне көмек жоқ, көтермеші жоқ. Айталық, бүгінде қазақта асқан әнші — Әміре. Дауыс бар. Тәжірибе бар. Сахнада үш-төрт жыл Мәскеу, Париж, Орта Азия, Қазақстан түгел— Әміренің аралаған жері. Осы Әміреде қанша табыс бар? Өшті деуге болмас, өсті ме? Жоқ. Әміренің жүгі әлі орнында. Баяғы Семейдің қымызшы базарындағы Әміре —өлі Әміре. Әлі «Ағашаяқ». Әміре әлі «ағаш» күйінде, Әміреде талант, талабы болса, «Ағашаяқтан» басқа әндерді салуға, өндеуге, ажарлауға мұршасы келмейтін себебі не? Қалыбек — күлдіргі (комик) шал да болады. Кемпір де болады. Қыз да, келіншек те болады. Кұс болып шақырады. Ешкі болып бақырады. Бір өзі бір үйдің іші болып, бір уақиғаны («пьесешені») жалғыз өзі түгел атқарып шығады. Сонда Қалыбектің басында тымақ үстінде шекпен болса да «кемпір» дейсің. Үстінде жейде, басында тақия болса да ешкі дейсің. Осындай талант «өгіз сатқан шалдан» неге аса алмайды? Мұндай «жанды фельетон» жан-жағындағы жаңа өмірді неге сынамайды? Неге үлгі қылмайды? Ешкі, құс, кемпір, келіншек болып, көріп отырған көпшілікті талтүсте адастырып әкететін күшті әртіс Қалыбек комсомол, коммунист, конпескеленген бай, қызы қашқан шал неге болмайды? Бүгінгі солардың жақсысын да, жаманын да жұрт алдына неге шығармайды? Өзге әртіс, ақын, әншілерге де айтарымыз осы. Театрдың көркею жағының бір шеті — әртістердің өзінің өсуінде, өздерінің қарулануында. Ән-күй, күлдіргі сықақ декламациялардың көбеюінде, жаңадан жаға тууында. Ән-күйді айтқанда ойға келетін бір нәрсе — оркестр. Тегінде, сахнаға жарайтын күшті күйшілер — оркестр. Жеке- жеке домбыра көп дүрмекті қыздыра алмайтынына көз жетті. Театрда ойнаушы аз. Осы күнгі бары үлкенірек пьесеге жетпейді. Бір ойында әртіс неше қайтара туады. Ойыншы өзін-өзі зорлайды. Рөл атқармайды; мойнынан парыз түсіреді. Мұндайдан жақсы дәметуге де болмайды. Қолдағы бар әртістеріміздің көбі ойыншы емес, тойшы. Әуесқойлар. Бірқатары әншілер, күйшілер, өлеңшілер —Иса, Әміре, Бісмілда, Құрманбек, Манарбек, Базарбайлар әртіс емес, айқайшылар. Ә деген даусы жаңа шәкірттер. Театрда жаратылысынан жорға әртіс аз. Қалыбек, Серке, Елубайлар — әртіс деп ауыз толтыратындарымыз — осылар. Бұлар кәдімгі әртістер. Бірақ бұлар да бір-бір белгілі (Қалыбек — аңқау, арамза шал; Серке — іші мерез, атқамінер; Елубай — бақсы, молда) типтері (нұсқындары) болмаса, онан өзгені ойнай алмай жүр. Ойнауға талап еткені жөн шығар, бірақ өзін-өзі зорлау да жақсы емес. Театрға жан беретін — әйел әртіс. Көрікті, күшті дауысты, жақсы ойнаушы әйелі жоқ театр — жарымжан. Көпті қанағаттандыра алмайды. Әйелден ойнаушы табу мәселесі — театрға ең керекті мәселе. Театр жабдықтан жұрдай. Киімнен сырдай. Бір-екі көнетоз шапанды шал да киеді, кемпір де киеді, қыз да киеді. Семейдің сыпырма бөркі мен саптама етігін бөкей де киеді. Адай да киеді. Найман тымақты орыс та киеді. Ноғай да киеді. Керекті жабдық (декорация) жоққа тән. Жалбыратып әкеліп ұстайтын жарты қанат үй бар. Бар бетке ұстар осы. Ол да тозуға айналды. Жабдық, киім-кешекті молайтудың қамына жөндеп кіріспей болмайды. Театрда ойынның әртүрлі жабдығы, Қазақстан киімдерінің барлық белгісі болмай жарымаймыз. Бұған ақша аясақ, еш нәрсе таба алмаймыз. Бұған қаражат берудің үстіне жұртшылық көмегі керек. Әртістердің өз айтуынша: «оқып жүрміз» дейді. Не оқып, не қойғаны, театр өнерінен қанша хабардар болғаны белгісіз. Не даусында, не қимылында өзгеріс көрінбейді. Оқудың аз болса да ұққаны, жұққаны сезілмейді. Әмірелердің ән әлібін оқып сауаты шыға қойды ма екен? Қараңғы. Тегінде үйретпей өнер болмайды. Оқу комиссариатының қыстан бері студия ашуы орынды-ақ. Оқуды жөндеп күшейту керек. Өнер мектебін өркендетпей өнеріміз үлгі бере алмайды. Кеңірек мектеп ашып, көбірек адам дайындау керек. Ол мектептерді қайыршылатпай оқытушы, жабдық, қаражат жағынан қамсыз ету керек. Мұнымен қатар үлкен қалалардағы ән-күй, өнер мектептеріне, консерваторияларға, кино, театрларға, олардың студияларына қазақтың талапты ұлы-қызын кіргізу керек. Бар әртісті оқытып тәрбиелеу керек. Осындай мәдени күштерді, өнер адамдарын дайындау оқу комиссариатының бес жылдығының бір көрнектісі болу керек. Театрдың қысқы мезгілге қанша дайындығы бары бізге белгісіз. Театр ойыны негізінен өзгермей, жаңаланбай, жазғы мезгілдегісіндей болса, онда жақсы емес. Онда театрда — дағдарыс. Қалайда қысқы мезгілге театрдың қандай дайындығы бар, не істелді, не істелмекші — театрдағылар жұрт алдында айтуы керек шығар. Біз негізгі кемшіліктерді ғана сөз қылдық сөз қылғанда бір айта кететін нәрсе, театр директоры Жұмат жолдастың жүгін жеңілдету керек сияқты. Театрдың ұсақ-түйек, шаруа мәселелері директорға, әрине, қолбайлау. Театрдың жалпы жұмысына, басшылығына кедергі келтіреді. Сондықтан, біздің ойымызша, директордың бір мықты орынбасары болу керек дейміз. Сонымен, сөз сіргесін жиярда айтарымыз — театр қазіргі дәуірдегі өз міндетін түгел ашып алсын. Өз орнын білсін, еңбекшілер жұртшылығы театр жұмысына жөндеп жәрдем берсін.

1929 жыл.

Ән-күйімізді сөз қылуды бүгінгі өмір тілейді. Неге десеңіз, ән-күй тіршілік басқышында аңның аз-ақ алдында тұрған халық пен мәдениеттің жоғары сатысында тұрған халықтың екеуіне бірдей. Бірақ екеуінде бірдей емес. Әркімнің ән-күйі өзінше, «сабасына қарай — піспегі, сақалына қарай — іскегі» болады. Ұлт мәдениеті, ұлт өнері, ұлт әні дегендеріңіз сол ұлттың шаруа, қоғам, мәдени шарқына шағын келеді. Ән-күйді сөз қылудың бүгінгі бір керектігі — біздің жаңа жасалып жатқан шаруамыз, еліміз, мәдениетіміз, өнеріміз бар. Сол жаңа жасалып жатқан көп жұмысымыздың бірі — мәдениет майданындағы өркешті орынның бірі — қазақ театры болса — оның бүгінгі бір сүбесі — ән-күй болып келеді. Театр өскен сайын, қанатын жайып, өрісін кеңіткен сайын ән-күй де өседі, өзгереді. түрленеді. Үйткені елдің шаруа жұртшылығы есеюмен бірте мәдени тілегі, өнер байлығы да өседі, тілек білекті тудырады. Мәдениет енерді тудырады. Театр халықты, театр сан күй сауықтың түрлерін тудырады. Біздің осы күнгі жалғыз театрымыз қала-қаланың бәрінде де болады. Бір қаланың өзінде ұлт театрының әлденеше түрлері болады. Театр мазмұнға, түрге қарай — драма театры, сықақ театры, ән-күй театры деген сияқты әр сала өзді-өзімен кететін заман болады. Бүгінгі басталып жатқан құрылысымызда жаңадан орналасып жатқан зауыт, фабрик, колхоз, совхоз, жаңа қала, поселкелерімізде жаңа клубтар, жұмысшы театрлары, сауық орындары болады. Міне, осының бәрінде он-күй көрнекті орын алады. Міне, ән-күйіміздің ендігі келешегі осындай болса, жаңа жұрттың жаңа заманның тілегі ескі жұртшылықтан ескі заманнан өзге өзекті, басқа арналы болатын болса, біздің ескіден қалған шикі өнеріміз, жаңа дүкенге түсіп, қайта істелетін болса, бұрынғы ескі жұртшылықтан қалған байшылдық, жекешілдік жан тілектері өзгеріп, өнеріміз көптің қолына, коллектив жолына, ұлт еңбекшілерінің таптық жолына, ұлт мәдениеті, ұлт өнерінің сыртқы сауыты ұлттық, ішкі сарайы пролетариаттық жолға түсіп есейетін болсақ, ән-күйімізді сөз қылудың мәні тіпті айқындалады емес пе? Біздің ән-күй — тың жанды нәрсе. Бұл туралы шөптің басын сындырған кісі бола алмай келеді. Оның себебі, мұның жайын білетін білімді маман өзімізде жоқ. Шеттің адамы еркін араласа алмай келеді. Ән-күй өнері білімді, тәжірибені тексеруді керек қылады. Әсіресе әр ұлттың өз маманын керек қылады. Қысқасы, кісі керек қылады. Ондай кісі бізде жоқ. Біз тек осы мәселені қозғаудың керектігін, ән-күй жасаудың, ән-күй иелерін шығарудың керектігіне пікір алысуды қолға алудың мезгілі жеткендігін айтпақшымыз. Сондықтан ән-күй туралы тепшілеп тігісін cөгe айтпай, әр жерін түрткілей, тұспалдай тартпақпыз. Кектеп өтпекпіз. Және осы жолы күйден әнді айырып алып, соны ғана айналдырмақпыз. Күй өз алдына бір сөз. Әнді айтқанда, әзірге бізде үлгілі ән, өнерлі ән, жаңа ән жоқ. Қолдағы бар мәзіріміз — елдікі. Ендеше, біздің сөзіміздің басы ел әнінен басталады. Ең әндері қандай, қалай туған, осы күнде не күйде, осы күнгі жұртшылыққа жанаса ма, заманға үйлесе ме, келешегі бар ма, осыны жұрт алдына салмақпыз. Біздің «әніміз — елдікі» дедік. Ал ел қайдан атаған? Ән надан елдің ішіндегі әуез сықылды көктен келген бе? Желден қалған ба? Қамыстан шыққан ба? Құстан алған ба? Осы толып жатқан әннің шығарушысы кім? — дегендерге келсек, әнді әнші шығарған. Әнші сол елдің ішіндегі адамдар, бірақ әңгіме әншінің шығуында болады. Бір елдің шаруа түрі, қоғам құрылысы өзінше күйді, әнді, ырғақты тілейді. Ән-күй сол елдің әлеумет-шаруа (социал. эконом.) тұқым (антропол) жүйесінің жемісі болады. Ән-күйді тудыруға осы екеуі себеп болады. Осы екі жүйе әр елдің ән-күйіне өзінше таңба салады. Мөр басады. Екінші сөзбен айтсақ, ән-күй сол екі ұлы саланың сарыны болады. Бірақ ол екі саланың өзі мықтап қайнасып жатқан болады. Айталық, тұқым өзгешелігі адамда жасықтық, жігерлілігі, енбекке икемділік, бошалаңдық, ақылдылық, ақымақтықты тудыруға бірқатар қолқабыс ететін болса, сол сықылды шаруашылық фактілерінің ықпалынан барып мына санап өткен мінездер де қолдаса туатыны болады. Сондықтан шаруашылық, қоғам, тұқым түрлерінің жемісі болып келіп «халықтың рухы» деген ескі атау, шартты атау келіп туады. Мұндай көңіл тілегі жаңағы шаруашылық, әлеумет, тұқым жүйелерінің туындысы болып келіп әр елде, әр ұлтта, оның ішінде әр тапта, әр топта әртүрлі болып келеді. Осыдан келіп, әр елде, әр ұлтта, әр тапта, әрбір жеке адамда сезім сезгірлігінің (типы чувствования) дәрежесі түрліше болады. Олай болса, әр халық, әр ұлт, оның ішіндегі әр тап, әр топтар өзінің ән-күйін, музыкасын көксейді. Оны тудырады. Әр елдің өз музыкасы, өнері өзіне жақын, өз құлағына анық болады. Өзгенікін тосырқайды. Жатырқайды. Бұл музыканың тұқымдық, ұлттық қасиеті. Орыстың, жүкшілерінің жырынан помещиктің жүрегі оянбайды. Біздегі қойшының әнінен байдың, мырзаның құлағы әсер алмайды. Орыс ақсүйектерінің көңілін тербеткен ән жұмысшыға жақпайды. Біздің хан, бай, ақсүйек төре тұқымының жүрегін жалғайтын ән кедейдің жүрегіне жақпайды. Міне бұл — музыканың таптық қасиеті. Бірақ біз қай ән кімдікі екенін, қазақ ішіндегі таптардың, топтардың әнінде қандай із, қандай сарын болатындығын аша алғанымыз жоқ. Бұл — марксшіл музыка маманының жұмысы. Ән туу үшін алдымен әнші туады. Әнді шығарушыны әнді тыңдаушы тудырады. Тыңдаушы дегеніміз әр дәуірдегі ел, ұлт, соның ішінде ара табы, тобы болады. Ел музыкасының түрі көп болады. Мұны қамсыз жіктеу, қатыссыз тәптіштеу де қиын. Сүйтсе де долбармен басты үш салаға бөлуге болады. Онда мұның бірі — ой музыкасы болмақ. Біздің осы күнгі ел әндеріміздің көбі-ақ ой музыкасына жатуы керек. Мұнда ән не зар, не қуаныш сарынды болып, ырғағымен, толқынымен тыңдаған құлаққа ой салады.

деген Абай осы ой салатын музыканы айтқан. Бұл әндердің өзіне лайықты сөздері, өлеңдері болады. Өлеңдері сол әннің негізгі сарынына бағынып айтылған болады. Сөз көмекші ретінде ғана болады. Әнді сол сөзімен айтқанда, әншілер өзі әсерленіп салады. Әнді сөзсіз ыңыранып айтса да сарынды ой салады. Біздің бүгінгі қолда қалған әншілеріміз Қали, Әміре, Манарбек, басқалар осы ой әнінің атқарушылары. Сез музыкасын екінші сала демекпіз. Бұл да он, бұл да ырғақ. Мұнда ән сарыны тұйықтау, үн мен ой салатын ырғақтан көрі сөз салмағы басым болады. Ән сөзге еріп, сөз әнге жетекші болады. Біздің ел әніндегі жыраулардың, ел ақындарының қолданысы осы үлгі болады. Өткен жырау, ақындардың әндері, бүгінгі Исаның «желдірмесі» осы саланың сарыны болмақ керек. Қимыл музыкасын — үшінші десек, бұл бізде көп жоқ па деймін. Үйткені біздің әнді биге, қозғалысқа, дене қимылына септеген үнді жоюға тән. Музыканың бұл түрінде қимыл, қозғалыс басым болу керек. Қалған сөз сол қозғалыстың қоштаушысы есебінде ғана болады. Домбыра күйді билеушілер, толқушылар, домбыраның басына байлайтын «Ортеке» дейтін би қуыршақтары болатын сияқты еді. Біздің көп күйдің өзі жорғаның жүрісін, аттанған қолдың, құстың қанат қағысын тартып отырады ғой. Бірақ қазақтың билі әнін мен өзім естіген емен. Қалаға үйір болғанымыздан бері қарай әннің жаңа түрлерінің басы қылтиып көріне бастаған сияқты. Құрманбек, Елубай осы жаңалықтың басы сияқтанады. Бірақ бұларда әлі тұрақты жолға дәл басқандар емес, ізденушілер. Бұлар да әнді ырғағынан, қозғалыс ырғағынан әлгі ән, сөз басым жатыр. Әсіресе Елубайдың әндегі қозғалыстары сәнге қосымша жамаулар ғана. Ән — тұрмыстың, шаруа түрінің, қоғам құрылысының сарыны делік. Осы факторлар әнге өзінің таңбасын басады дедік. Қазақ әндерінің өзінің тұрмысынан туған түрі (стилі), композициясы (құрылысы) бар. Қазақ — қырдағы ел, бұрын кенті болмаған, бір жерге отырмаған, малмен бірге өріп, бірге жусаған, төрт аяқты айуанмен кіндіктес ел, қазақ әндерінің ырғағы, сарыны кентті жұрттардан, шаруасы, тұрмысы бөтен қалыпты елдерден өзгеше болатынында. Қазақтың әндерінде кең даланың ертеңгі-кешті ұзақ күннің, күзеткен сары таңның, шусыз, тыныш табиғаттың, баяу, жуас айналаның, жалқаулықтың, сылбыр, өнімсіз еңбектің ұзын сонарлы күштің сарыны басым болатындығы — сол қазақтың қоныс, шаруа, әлеумет жағдайларынан болу керек. Өз тұрмысының сарыны болмақ керек қазақ пен башқұрт әндерінің ішкі маңызы мұңдас, сыртқы сарыны сабақтас келетіндігі. Татар, өзбек әндерінен гөрі шырқаулы толқымалы, созылмалы келу де иықтас келетіндігі қазақ-башқұрт елінің кент жұртынан гөрі көшпелі тұрмысы абысындас болғандықтың нысаны болмақ керек. Қазақ әнінің көпшілігі күйінді, зар келеді. Мұң көбірек орын алады. «Дудар» сияқты секекті әндер сирек келеді. «Дударда» да өзгенің қалпына соғылып шыққан бір жаңа жинақтау болуы керек. Қазақтағы әннің көбінде мұңмен сарындас болуының да өзінше бір дәлелі болмақ керек. Табиғаттың керең күштері: жұт, боран, қасқыр, ауру — бәрі алғалы тұрған жау емес пе еді? Оның үстіне бір-бірімен шабысқан қазақ жауынгершілік заман, аздың әлсіздігі, әлсіздің қорғансыздығы, әдеттің күштілігі, әйелдің теңсіздігі, жүрек демінің іштен тыстан еріксіздігі, еңбекке қарусыздығы — осының бәрі азап, бәрі мұң емес пе еді? Ендеше тіршілік сарыны — әндегі сарын мұң басым болмай не болатын еді? Онан соң қазақ әндерінің сарынына қоныстың көп әсері бар сияқты. Арқаның әні аспанға өрлеп басталып созылып, неше қайырып, толқып-толқып тоқталатыны — Арқаның жеріндей айдала, құба-құба жон. Қырқа-қырқалатып барып тастағаны сықылды. Онан соң қоныстың әндегі әсерін осылай деуімізге және бір дәлел — құзды, шыңды қоныстаған тау елдерінде ән Арқадағыдай аяғын көсіле салмайды. Бір қайырымы келтелеу, шоқ етпе келеді. Үйткені шыңда, биік тауларда дауыс көсіле алмайды. Аузыңнан шықса алдындағы таулы құз, бет кайта аузыңа тығады. Жаңғырығады. Мұны көшпелі тұрмыста қазақпен ағайындас қырғыз әндері дәлелдейді. Кавказ және басқа тау мекендеген елдерде ән құлашын жайып, даладағыдай даусын жаза алмайды. Сондықтан Қазақстанның әр жеріндегі елдер бір тұқымдас, бір шаруалас болғанмен, әннің сарынында және өзгешеліктер болатыны қоныстың әсері, мекен еткен жердің басқан мөрі болуы керек. Әр жердің әні әр түрлі. Қарқаралы, Баян, Көкшетау, Ертіс бойы әнді асқақтатып шырқап салса, Орал, Бөкей жағы қоңыр жыраулатып, құба жондатып ыңыранып келеді. Жетісу жеңіл желпілете аяң жорғалау келсе, Сырдария мыңқылдайды. Бірақ бұл біздің өз болжауымыз. Тексеруді тілейтін пікір. Қазақ әндерінде жұмыс күйі, еңбек ырғағы жоққа тән. Қазақтың шаруа, әлеумет, тұқым, қоныс жағдайларынан туған жалқаулығы әнге де үлкен әсер еткендігі байқалады. Қол бостық, жатып ішерлік, бейпілдік, бейғамдық сарыны әнде де сезіледі. Бірақ ел әндерінде еңбек сарыны тұлдыр болуға мүмкін емес. «Қойшының олаулайы», Алпамыс жырындағы «шөре-ай жаным, шөре-ай» сияқтылар сол қазақ еңбегінің сарыны болу керек. Қазақ өміріндегі еңбектің сарыны — қой күзет, жылқы күзет, іркіт пісіру, қой қырқу, қой тоғыту, егінге айналғаннан бері тары түю, қос айдау сияқты жұмыс түрлерінің әсері әнде жоқ деп кім тексеріп біліп қойды? Әрине, шұқылаған адам еңбек сарының табуға мүмкін. Қазақ еңбегінің өзінің епсіздігі, сылбырлығы, баяулығы ән-күйде де болуын жоғарыда ескертіп өткенбіз. Ел музыкасының өзіндік «қасиеттері» болады. Алдымен ел музыкасы, ел әні шығарушыны білмейді. Әннің түп иесін керек те қылмайды. Құлақтан құлақ салып, ауыздан ауыз алып қыдыртып жүре береді. Ел әні ел әдебиеті сықылды көпке бірдей, жұртқа ортақ. Онан соң ел әні өзгергіш болады. Ән аз. Әнді шығарушы аз. Әнді салушы көп. Пайдаланушы көп. Әнді салушының көбі шын шығарушы емес, өзгертіп, өңдеп салушы. Тегінде, әсем әнді, өзгеше ырғақты тыңнан шығарушы талант (композитор) өте сирек болмақ керек, бірақ, әнді салушы, жаңартушы, жаңғыртушы аз болмасқа тиіс. Сондықтан көп әннің бір сарындас келе беретіні осы ел әнінің өзгергіш салтынан ба дейміз. Оның үстіне ән дауысты топтай, сұрыптай, жаңғырта білудің ләззәтінен, техника, әдісінен туу керек. Әрине, әнді тудырарлық мұндай техника дәрежесінің өзі шаруа, қоғам өркенінің өрісімен байланыспақ керек. Ән шығарушы талант сирек болар дегенді айттық. Ондай он шығарушы композитордың өздері өз дәуіріндегі таптың, топтың жемісі екендігін ескерттік. Олай болса, қазақ әншілері де дәуіріне, өзінің әлеумет-қоғам тілегіне қарай түрлі-түрлі болмақ керек. Әндерінде әлеумет басындағы заманының сарындары бір-бірінен айырылмақ керек. Мәселен, Бұқар жырау әнін толғау ырғағына, жұмбақтауға, қара бұқараға түсініксіз, ханға, биге, батырта арналған түйткілдеу сұрау тастау ырғағына салса, Асанқайғы ашықтан ашық зарлау, қоныс іздеу, дағдару, безілдеу сарынымен кетсе, қу тілді ақын Құлдың (кісі аты) әні моқалдау, ақырын ыбыр, шымшымалау келеді. Біздің бізге жақын замандарда атын естіген әншілеріміз: Біржан, Ақан, Әсет, Мұхит, Шолақ, Жарылғапберлі, Ғазиз, Ыбырай, Жаяу Мұсалар болса, осылардың әндері деген әннің өзі де бір-бірінен бөлек-бөлек жатады. Айталық, Біржан аспанға өрлеп даурығып салады. Әсет аспанға да өрлейді, жерде де жорғалайды. Жарылғапберлі даланың дауылы сықылданса, Жаяу Мұса қала мен даланың екеуінен қосып жаңа бір сарын шығарады. Осы айтылғанның ішінде бір ескеретін ерекше адам (оригинальный) Жаяу Мұса. Бұл — Арқаның ащы айғайлы, қоңыр толқынды әніне өзінше бір түр кіргізген адам. Мұның Қали салып жүретін «Қатынының өліміне шығарған» әні, «Құлбай бай — Шорман ауылын былғап шығарған әндері өзінше бір шырқамалы айғайды, келте қайырысты, қоңыр төгілісті түгел жинаған бір үлгімен келеді. Міне, сөйтіп осындай әp әншінің өздерінше өзгеше сарындары өздерінше еліктеушілерді, бұзып салушыларды туғызады. Кейін келе-келе шын иесі ұмытылып, ел әні, ел музыкасы болып қалады. Бірақ бір ән әлденеше түрге (вариант) түсе береді. Біздің жоғары атаған әншілеріміз — Біржан, Ақан, Әсет, Жаяу Мұсалар — сол ән шығарғыш қырдың музыка таланттары — композиторлар. Бұлар дала музыкасының әрі актеры (салушысы), әрі авторы (шығарушы). Бұлар — өз заманымен өткендер. Артына бірталай ән мұрасын тастағандар. Бұлардай ойдан ән салушы енді жоқ. Енді ел әнін тыңнан салушыны есту қиынырақ болар. Егер Көкшетаудағы шал Ыбырайдың өз жанынан ән шығаратыны рас болса — қырдағы қолтума, самород композиторларымыздың ескі көзінен қалған сол-ақ па деп ойлаймыз. Әншілердің енді бір бөлегі — әнді тыңнан салмай, бар арнаны қолдай салушылар. Бұлар өз жанынан ән шығармайды, біреудің туындысын алады. Елдің дайын әнін салады. Бар әнді қосып, жамап салады. Бұлар біреудікін бұзар. Бұлар өңдейді, өзгертеді. Мынау бүгінгі Әміре, Қали, Балабек, Бісмілда, Манарбек, басқалар осы әншілер болады. Біздің қазіргі қолдағы барымыз осылар. Осыларға еліктеп жүрген жас әншілер. Бұлардың көпке беретіні — жанынан шығарған жаңасы емес, елден қалған ежелгі ескілер, есіктен есік, істіктен тесік өтіп, ауыздан ауызға, елден елге тентіреп жүрген әндер. Бұлар тігінші емес, бүтіншілер. Жасаушы емес, жамаушылар. Бірақ елдің ең асылдары осыларда болады. Бұлардың әрқайсысы 70-80-нен ән салады. Демек ел әнінен қалған сирек нұсқалар осылардың қоржынынан шығады. Біз ұлт музыкасы біздің ұлт әніміздің есею жолындағы екі жолдың ортасындағы кезеңде тұрмыз. Ескіміздің есею жолы таусылып, жаңамыз жасалмай жатқан белеңде тұрмыз. Олай болса, ән-күйіміздің өркендеуі дәл бүгін дағдарыста тұр. Біз бұлай деуімізді жоғары айтқан сөзімізбен бірсыпыра дәлелдеп тастадық па дейміз. Үйткені біз қолдағы бүгінгі барымыз ел әні дедік. Ел әнін жанынан шығарушылар енді жоқ дедік. Ескі әнді туғызатын тұрмыс түрінің асты- үстіне аударылып быт-шыты шығып жатқаны. Ескі шаруа, тұрмыс, қоғам қатынасы, салт-сана бәрі де еңбекшілер ісімен күл-талқаны шығып, қайтадан құрылып, жаңа жолға түсіп, өзгеріп жатқаны белгілі. Олай болса, енді ескі сарында әнді тудыруға жағдайдың болмайтындығы, ескі сарынды ән шығарушылардың тумайтындығы да белгілі болу керек. Олай болса, біздің бүгінгі қолданып жүрген ескі әндеріміздің жаңа елдің жүрегін жалғай алмайтыны да талассыз болу керек. Бірақ бұл сөзбен біз ел әндерінің енді күні бітті, енді тыңдаушы жоқ, енді жаңасы жоқ, ескі әншілерді жинап керегі жоқ деген шолақ пікірді айтпақшы емеспіз. Біз ел әнінің бүгінгі күні емес, ертеңгі күнін айтып отырмыз. Ертеңгі күн — әлі бірталай заман. Ел әнін ескі түрде салушылар бізбен әлі бірталай жолдас болады. Біз театрдағы әншілердің барары қалада емес, далада деп отырмыз. Даладағы ескілік әлі іргелей жатыр. Даладағы жаңа өзгеріп жатқан жұртқа түсінікті қару-құралдың бәрін жаңа жолға салуға пайдаланбақшымыз. Әсіресе театрдың ән-күй бөлімінің тыңдаушы елі далада екендігін — биылғы театр турнесі (аралағаны) дәлелдеп отыр. Ендеше, театрдың, ән-күй бөлімі күннен-күнге күшеюі керек. Бірақ күшейгенде ескі жолмен емес, жаңа жолмен, үлгілі жолмен күшеюі керек. Енді осы жол қалай болады? Әңгіме осында. Қазіргі ұлт театрымыз — таза театр емес, театрымыз — театр-клуб. Ән театры әpі клуб болып келеді.

Бұлай болуы қазір заңды да, театрға қоятын бүгінгі күннің тілегі осылай да. Мәдениет майданының бір түбегі осы театрдың көпке жақындасуы, қазіргі жұмысқа қолғабыс болуы осылай екі жақты болмай орындалмайды. Театрдың қыста қалада болуы, қалада болғанда көп жұмыс үгітке, күнбе-күнгі науқанға арналуы, театрдың жаз жылт етісімен далаға кетуі, көшпелі клуб болуы орынды деп танылуы керек. Бірақ ұлт театрымыз, мемлекет театрымыз, түбінде театр боп қана қалмақ керек. Театрдың өз өнерін ғана тереңдететін болуы керек. Үйткені бара-бара біздің клубтар, жеңіл-желпі театршалар көбейіп кететін, олардың өз сахналары, өз ойыншылары туатын болады емес пе? Сонда театрдың қолындағы жеңіл-желпі клуб қызметі соларға берілмек керек. Театрдың ән-күй жағын сөз қылғанда, театрдың көруші халқын сөз қылмай болмайды. Үйткені театрдың өзі, сахна өнері сәл көрер көзге, естір құлаққа (зритель) қарай жасалмақ керек. Ендеше, біз тұрғанда ән-күйіміздің бәрі, қазіргі қолданып отырғанымыздың көбі —елдікі, ескі дедік. Ескі ән-күйдің естір құлағының көпшілігі қырда жатыр дедік-ау. Бірақ театр — қалада. Қала — дала емес, екеуі екі басқа. Қаладағы халық даланың халқындай тұрмыс ретінде, тұқым қуғанда бірыңғай емес, қаланың халқы ала-құла. Қалада өндіріспен байланысты, машина, техникамен кіндіктес жұмысшы бар. Қалада — қаламмен, шотпен, қағазбен қайнасып жатқан кеңсе адамы бар. Қалада қазіргі құрылыстың жетекшілері, жұмысшы жұмысын орындаушы партия, кеңес, кәсіпші, комсомол ұйымдарының басшылары, жетекшілері бар. Бұлардың көпшілігі бар. Қалада неше түрлі өнер-білімнің өкілдері мәдениетті адамдар бар. Қалада — шолақ саудагер, тоғышар арендатель, мещан бар. Осылардың шашырандысы құмарпаз, бұзақы, араққор, шатамандар да жоқ емес. Мұның үстіне, қаланың толып жатқан тұқымының, түрлі-түрлі ұлтының ұясы екенін еске алсақ, қалаңыз сиырдың бүйрегіндей қырық құрау болып шығады. Олай болса, осы адамдардың жан азығы, мәдени тілегі, көңіл күйі бір қалыпта деп кім айтар? Олай болса, осы қырық басты тілек түйдегімен келіп қаладағы театрға түседі емес пе? Біздің театр осының тасасында емес пе? Театр мұны қалай разы қылып тарқатар? Театрдың мұндай шұп-шұбар көңілдің бәрін улап, бәрін сусындатып отыруы мүмкін болар ма? Әсіресе біздің театрдың, көбінесе ойын-сауығы ауыл тұрмысынан, даладан алынатын театрдың, әсіресе елдің ескі әндерінің даланың ескі әндерін салатын әншілердің қаланың көңілін табуы қиын болмас па? Mінe, қала мен біздің театрдың арасындағы «қайшы» осылай талтайып жатыр. Қаладағылардың театрға қанағаттанбауы, пәлен-түген деп күңкілдеуінің түп тамыры менімше, осындай тереңде жатыр (бұл жерде обыватель, мещандықпен мүңкіген күңкілді айтпаймыз, өйткені ондайлар театрдың мазмұнына наразы ғой). Міне, осы себептерден келіп Қали сықылды қырдың даңғыл әншілеріне қаланың бақтиярларының «Қали әнді еркін сала алмады» дейтіні келіп тумас па (Бақтиярдың «Е. Қ»-да театр салушы туралы жазылғаны). («Е. К.» — «Еңбекші қазақ» — Ред.) Бақтияр жолдас болған сауықта біз де болған едік. Сонда менің қасымда Қалиды алғаш тыңдап отырған бір жолдас:

Бұл пікір жалғыз Қали туралы айтылса да ел әні, ел әншілері туралы жалпылауға жататын пікір. Қали — қазақ даласындағы иығы асқан әншінің бірі. Мен өзім қыр әнін салуда қалыптан озықты әлі көргенім жоқ,- Әміре қала мен даланың қоспасынан шығып жүр. Әміренің құлаққа жағымды қоңыраудай сылдыраған гармонь даусында қалаға да, далаға да жағып қалатындық бар. Әсіресе Әміре татарша жырлағанда жұтына түсер еді. Ал Қали қырдың, қазақтың тазысы, Қалидың жалғыз күшті даусы ғана емес, оның ән салысында үлкен әртістік бар. Бірақ Қалидан әсер алатын қазақы құлақ керек! Ал, олай болса, қаланың қырық құрау халқына театр қалай қабысады? Жаңадан жасалып жатқан даладағы жаңа жұрттың тілегін қалай орындайды? Ән-күйдің келешегі не болады? Ендігі тауып кетер жол қайсы? Міне, жоғары жайымызды ашалап ашқан соң, мына сауалдардың жауабын табушы біздің өз қаламыздың экстро жері де, түсіндіру жұмыстары болады. Ауыл, поселке, аудан арасында болсын, кооперативтік дайындау пункттері, қабылдау пункттері қазақстандық контордың ет жөнелту пункттері арасында социалдық жарыс пен екпінділік күшейсін. Ауыл, поселкелік ұялардың, кеңестердің ұйымдастырымпаздығы күшейтіліп, мал дайындау жұмыстарына қалпымызды — бүгінгі елімізді, заманымызды, бүгінгі жұмысымызды үйреніп алуымыз керек болады. Мәдениет майданы, салт-сана төңкерісі, олардың құралының белділері әдебиет, театр, ән- күй, үгіт-насихат осыларға қарай құрылады. Осыларға арналады. Осы дәуірдің, бүгінгі еңбекшінің тілегінен туады. Қазақ ұлты қазір тарихи дәуірде, қазақ елінің, қазақ даласының ескі күні, ескі түрі қазір астан-кестен бұзылды. Бұрыннан даланың елін, жерін билеп-төстеген бай табы биліктен айрылып, еңбекшілер үстем. Ел билігі еңбекшілердің кеңесінде. Бай текті шаруашылыққа шабуыл жасалуда. Жеке меншікті шаруашылықтың өрісі тарылып, өресі қысқарулы. Ауыл шаруасы коллективтесуде. Қазақ даласы самарқаулықтан, жалқаулықтан, еңбексіздіктің сары төсек ауруынан сауығуда. Еңбек даласы. Іс майданы. Қазақстан картасы темір жол торында, өзендерінде пароход, елсіз далада, иен жапанда егін, мал, өнер совхоздары, бұрынғы көшпелі ел — қоныстануда. Жаңа қалалар орнатуда, ауыл шаруасына түрлі техника құралы, машиналар кіре бастаулы; даланың бұрынғы тек бөкен жортып, қасқыр ұлыған жапан жондарында бүгін ашылып қайнап жатқан кендер. Қалаға ағылып, оқу іздеп, өнер іздеп шұбап жатқан дала. Далаға ағылып жатқан қала. Ауылды ұйыстырмақ бастамақ. Қырда, ауылда неше түрлі мектеп, кооператив, әлеумет ұйымдары. Ел тұрмысында неше түрлі өзгеріс, неше алуан жаңалық. ...Екі қатар тапсырылсын. Мұнымен қатар коллектив, еңбек ету алаңдарын ашу, суат жасау, қазақ гүлдерді саймандау сықылды жұмыстар жүргізілсін. Шеткергі аудандардан жөнелтілетін етке керекті мөлшерде көлік ұйымдастыру жағын қамсыз ету қажет, Үстем тап өзінің үстем кезінде салт-санасында үстем ететін болса, өзгелердің салт-санасын жеңіп өзіне бағындырып (көбінесе күшпен емес, еспен, мазмұндағы, үлгідегі салмақпен) өзінікін жасайтын болса, біздің дәуірдің үстем табы пролетариат табы, еңбекші табы. Мұның негізгі қасиеті — төңкерісшілдік, ескі түрді бүлдіріп, өзгертіп, өзіне бағындырып, өзіңдікін жасайтындық. Ендеше киіз кімдікі болса, білек — соныкі. Дәуірдегі іс еңбекші табынікі болса, салт-сана да сол ұлы жұмыстың бір бұтағы. Ендеше жасалатын жаңа әдебиет те, жаңа ән де пролетариаттікі, еңбекшінікі. Ендеше театрдың тереңдейтін өнері, табатын табысы да сол түрде болу керек. Ендеше театрға келетін қырық құрау тілекті қаланың шұбар жүрегіне театр түгел емізік беріп отыра алмайды. Театрдың қол артқан табы - жұмысшы, енбекші. Театр солардың тілегіне ғана арналады. Ендеше, еңбекшілер жұмысына тілектестік бәрі де театрдың сол жолдағы ойын-сауық, үгіт-насихаттың бәрінен де жан азығын табуы тиіс. Жұмыстың ішкі мазмұны осылай болса, әдебиет, ән-күйлердің сыртқы үлгісі де мазмұнға қабысуы керек. Жұмысшыға, еңбекшіге арналуы керек. Олардың көкейіне қонымды, құлағына жағымды болмақ керек. Ол түр — ескіге төңкерісшіл жолмен келген енбек жыры, еңбек ырғағы болмақ керек. Жекенікі, жалғыздікі емес, көптікі, коллективтікі... ...Ескі даланың емес, қаланың ырғағы бар. Құрманбекте орыстың, өзбектің, қырғыздың, ұйғырдың түрлерін біздің сахнаға кіргізу, би кіргізу, музыканы қозғалыспен жүргізу, сахнаға лайықтану, қаланың тілегін табу талабы бар. Сондықтан қала халқы сахнадағы Құрманбектен күннен-күнге дәмдіні аламыз ғой деп дәмегөйленуі бар. Әсіресе Құрманбектің «Біздің екпіндері» «Бес жылдықтары», билі күйлері, частушкалары — өткен қыстан бергі табыстары. Жаңа мазмұнды, жаңа үлгілі, бүгінгі күннің тілегіне тапқан өнерлері. Құрманбек бұл табысын шетелден үлгі алуын, күнбе-күнгі мәселені сахнаға келтіруін, қазақ әндерін жаңа тақырыпқа, жаңа түрге салуын көбейтуі, тереңдетуі керек. Ал Елубай өзінше бір үлгі, бұл да ел әндерінің ескі шұбалаң жәй тастар түріне мойынды емес (Елубайдың Қостанай Мырқымбайларынан болғандығы да бар шығар), ізденуде. Бірақ бұл түрді, үлгіні Құрманбек ше шеттен іздемейді. Қазақтың өз терісін илеп, өз көжесін қатықтап бергісі келеді. Театрдың қала қонағын даланың барымен баптап сыйлағысы келеді. Қазақ әнінің тұрқын тұжырып, қол-аяғын жинаңқырап, сазын өзгертіп, бипылдатып, лыпылдатып қасымен, қабағымен ойнап, көзімен, бетімен, тамағымен илеп салады. Елубайдың бұл бетін де жаңа адым деуіміз керек. Дегенмен Елубай мұнысын түбінде музыка өнерімен қаншалық тереңдеп әкетері әлі күңгірттеу. Әзір Елубай елді балаша ойнатып алдап келеді. Елубайдан басқа елдің шикізатын дүкенге салып істеуге ұмтылған әншілеріміз әлі көрінбейді. Әсіресе жас әншілеріміз бұл жөнде ойлануы керек пе дейміз. Бізде әнді мәдениет жолына салуға еңбек етіп жүрген мамандарымыз да жоқ емес. Олар: мың жарым он, 150 күй жинаған Затаевич, Қызылжардағы қазақ мектептеріндегі музыка мұғалімі Котцик, қазақ театрындағы Ковалевтар. Міне, бұлардың бірсыпыра тәжірибелері бар. Затаевич тек қазақ әндерін жинап қана қойған жоқ, өнерлі жолға салып өңдеп, шет жұрттарға таратып жатыр. Қызылжардың хоры Мәскеу орталығынан мақтаумен оралды. Мына Ковалев қазақтың бірталай әнін хорға салып, рояльға қостырып,театрда істеп жүр. Қазақ әнінің үлгілі жолмен есеюіндегі дұрыс қадамның бірі осылар. Бірақ бұл мамандардың қазақтың жөн-жұрғасын іске жаратудағы табысының дәрежесі бізден гөрі көпке мәлім болу керек. Бұлардың еңбегін қаза сөйлеуге дәрмен бізде жоғырақ. Үйткені өзіміз музыкант емеспіз. Музыка өнерімен бұл ісіміздің екі ортамыз қазақ пен құранның екі арасы сықылды. Тепшілеуге тісіміз батыңқырамайды. Біз сондықтан көбінесе Ковалевтардікін дұрыс шығармен келе жатырмыз. Бірақ Ковалевтардың істеген музыкасынан өз құлағымыздың алған әсерін «субъективно» айтуымызға болатын болар деймін. Өз басым Ковалевтың істеген (обработка) әндерінен алған әсерім болымсыздау шығады. Құлағым тосаңсиды. Бұлардан қазағымның қара салпағы әлдеқайда жылы, әлдеқайда жақын, әлдеқайда ұғымды сияқтанады. Осы алған әсерден мен өзім кейде мынандай ойларға да келіп қоям: «Ау, осылар қазақ әнін бұзды ма екен? Қазақ әндерін қазақ құлағына лайықтап беруде шорқақтық қылып жүрмеді ме екен? Оған себеп қазақ тілін білмеу, қазақ тұрмысын шала тану болмады ма екен? Әр елдің, әp ұлттың, оның ішіндегі әр таптың көңіл күйі, ән-күйден алар әсері басқа-басқа болатын болса, осының салдары көп қатысып жүрмеді ме екен? Қазақтың өз музыка маманы қазақ әндерін істесе де ақылай шығарар ма екен? Қазақтың Ковалев, Затаевич сықылды маманы орыстың ел әндерін, ел музыкасын өнерлі жолға салам деп істесе олардікі қалай шығар еді-ау?»деймін іс, көк, Ковалев, Затаевичтер үлгілі елдің мәдениетті мамандары ғой. Қазақтың әні шикі он ғой, онымен бірге менің өз құлағым да мәдениетсіз ғой. Мәдениетсіз сезім сезгірлігі, көргенсіз құлақ үлгілі әнді жатырқап, тосырқап жүрген болар... деп өзімді өзім айыптаймын. Илайым, тек осындай болып шықсын. Менің-ақ құлағым жаман болып, Ковалевтардың істеген әні жақсы болып шықса игі еді. Бұған басқа құлақтардың қожалары не айтар екен? Театрда хорға түскен бірталай он бар. Хор, көп дауысты ән, бұл да үлгілі жол, коллектив жолы. Бірақ қазақ хорындағы дауыс күшті шықпай жүр. Мұның себебі хорға ұйысқан дауыстан да болатын шығар. Соңғы уақытта бас дауыс тіпті естілмей барады. Бұл туралы тағы бір өзімнің ғана келісе кететін бір нәрсе — қазаққа біткен дауыстың өзіндік әлсіздігі сезілетін сияқты. Мұны үлкен жиналыстарда сөйлеген шешендерден байқауға болады. Қазақтың көбінің-ақ үні жасық келетін тәрізді. Біздің хорымызда да осы жасықтық болмағай еді деймін. Қырдағы үлгінің бірі — қос дауыс, әнді екі кісі бірігіп айту. Бұл жалғыз айтқаннан гөрі күштірек, жатығырақ, құлаққа жағымдырақ. Өзі де үлгілірек шығады. Театрдың, ән-күйінде де осы үлгіге тізгін берілмей келеді. Тегінде аса бір күшті әншілер болмаса, әнді қос-қостан салдырудың әсері халыққа көбірек болар еді-ау, елдегі бір тұр ғой, жат та болмас еді деген көңілімізге келеді. Ел әні жөнінен енді бір пікір қорыта алмай жүрген мәселеміз ел әніндегі өлеңдер туралы. Кейбіреу ел өлеңдерінің бәрі ескі, бүгінгі күнге жанаспайды, айтылмасын дейді. Бірақ бұл да өте солақай, жарға жығар пікір. Неге десеңіз, ел өлеңін түгел айтпауға, «байкот» жариялауға қол қойсақ, надандығымыз болар еді. Елдің көп өлеңдерінің тарихи маңызы барлары болады. Әсіресе әр әннің өз өлеңі өзімен сабақтас, тарихтас болады. Екінші, әннің арнаулы өлеңдері сол әннің өз өзгешелігіне қалыптас, музыкалық жағынан қатынаса біткен дыбыстары, сөздері болады. Белгілі әндерді белгілі өлеңдерінен айырып айту — әннің әндігіне пышақ салу болады. Үшінші, Маркс ғылыми мазмұнынан тарихты ерекше жекелемейді. Мазмұнынан түр, үлгі туған болады. Екеуі бір- біріне қалыптасып, қайнасып жатқан тұтас тұлға болады. Олай болса, ескі әннің үлгісіне жаңа өлең салып айтудың дұрыстығы бола ма? Бұл тек комсомол, коммунист, жұмысшы әйелдерге сәукеле кигізгеніміз сияқтанбай ма? Олай болса, жаңа мазмұнның өзіне лайық жаңа үлгі, жаңа ән керек болады. Сөз — ел өлеңі туралы. Ел өлеңінің бүгінгі салт-сананы алып жүріп кетпейтін зиянсыздары туралы. Бірақ ескі әнді ел өлеңімен емес, ұлтшыл ақындардың, діншіл ақындардың бүгінгі күнгі исі алатын өлеңдерімен айту, тізгіндейтін қылық әрине. Сонан соңғы бір кішкене нәрсе, хорды бастаушы дағдылы қар шораяқтар болып келеді. Я Құрманбек, я Әміре, я Елубай бастайды. Мұнда не балаға, не әйелге бастатса, не ылғи тындыртып жаңалап отырса, әсіресе дауысы жақсы балалар, қыздар бастайтын болса, қайтер еді дейміз. Сонымен, қазақ әндерінің ендігі жолы — үлгілі жол, өнерлі жол десек, театрдағы ән-күй мәдениетті жолмен есейеді, күшейеді десек, театр бүгінгі күнде театр клуб болып ер жетеді десек, театрдың алатын үлгісінің көбі театры өркендеген елде, оның бер жағында, жұмысшы табы жаңа мәдениет, жаңа өнер жасап жатқан орыста жатыр. Театрдың ән-күй бөлімінің үлгісі осы күнгі орыстағы бар үлгі, көпшілікпен қойындасқан үлгі, партия, үкіметтің күнбе-күнгі жұмысына қолма-қол келген түрі. Жұмысшы жастар театры («Трам», «Көк көйлек», «Синяя блузкалардың») клубтардың үлгісіне түсу керек пе дегіміз келеді. Үйткені, жаңа нәрсе, бүгінгі заманның тілегін табатын үлгі, түр, үгіт-насихат түрі осылардан табылып жүр. Мұндай күй де бар, сөз де бар, би де бар, — бәрі де тоқайласады. Құрманбектің «Бесжылдықтары», «Біздің екпіндері», Елубайдың Карл Маркс колхозынан трактормен келетін «Кәрібай шалы», елді сауыққа, тазалыққа үгіттейтін «Пұшығы», Тәлпектің жаңа тақырыпқа арналған өткір сөздері, сықақтары — кеңітіп, жететін жаңалықтары басы осылар. Осы секілді үлгілер енді күнбе күнгі қызықты мәселелерге, жаңа темаларға, көптесіп ойнауға, бірлесіп атқаруға, өзінше мазмұнды шолақ шымылдықтарға, нөмерлерге, эпизодтарға, очерктерге, жанды газеттерге айналса мақұл болар ма еді дейміз.Театрдың бүгінгі тілекке жанасатын, бүгінгі көпшілікке жақындасатын түрі, осылар болу керек. Бұл жөндегі жақсы нысана — жоғарғы айтылған «Трам» болмақ. Трамнан алатын үлгі жалғыз — концерт номерлерінен ғана емес, театрымыздың кейбір пьесалары да, ойнаушылары да, сахна жасауларындағы әдістер-үлгілер де трамға бет бұру керек-ау дер едік. Бұл театрдың көпшілікке қойындасатын жеңіл жағы. Бірақ, біз жоғарыда түбінде театр, театр клубтықтан шығып мемлекет театры» болып қалу керек дедік. Театрдың бұл салмақты жағы қалай болмақ, мәдени елдің қай театрына таман баулу керек, оған біз бұл мақалада тоқтай алмаймыз. Жоғарғы жұмыстар театрдың өз қолынан ғана келе бермейді. Көптің көмегі керек. Мұндағы көмекші күш — жұмысшылар. Бірақ жазушылар театрға көмектің көзін таба көбінің-ақ үні жасық келетін тәрізді. Біздің хорымызда да осы жасықтық болмағай еді деймін. Қырдағы үлгінің бірі — қос дауыс, әнді екі кісі бірігіп айту. Бұл жалғыз айтқаннан гөрі күштірек, жатығырақ, құлаққа жағымдырақ. Өзі де үлгілірек шығады. Театрдың ән-күйінде де осы үлгіге тізгін берілмей келеді. Тегінде аса бір күшті әншілер болмаса, әнді қос-қостан салдырудың әсері халыққа көбірек болар еді-ау, елдегі бір тұр ғой, жат та болмас еді деген көңілімізге келеді. Ел әні жөнінен енді бір пікір қорыта алмай жүрген мәселеміз ел әніндегі өлеңдер туралы. Кейбіреу ел өлеңдерінің бәрі ескі, бүгінгі күнге жанаспайды, айтылмасын дейді. Бірақ бұл да өте солақай, жарға жығар пікір. Heгe десеңіз, ел өлеңін түгел айтпауға, «байкот» жариялауға қол қойсақ, надандығымыз болар еді. Елдің көп өлеңдерінің тарихи маңызы барлары болады. Әсіресе әр әннің өз өлеңі өзімен сабақтас, тарихтас болады. Екінші, әннің арнаулы өлеңдері сол әннің өз өзгешелігіне қалыптас, музыкалық жағынан қатынаса біткен дыбыстары, сөздері болады. Белгілі әндерді белгілі өлеңдерінен айырып айту — әннің әндігіне пышақ салу болады. Үшінші, Маркс ғылыми мазмұнынан тарихты ерекше жекелемейді. Мазмұнынан түр, үлгі туған болады. Екеуі бір-біріне қалыптасып, қайнасып жатқан тұтас тұлға болады. Олай болса, ескі әннің үлгісіне жаңа өлең салып айтудың дұрыстығы бола ма? Бұл тек комсомол, коммунист, жұмысшы әйелдерге сәукеле кигізгеніміз сияқтанбай ма? Олай болса, жаңа мазмұнның өзіне лайық жаңа үлгі, жаңа ән керек болады. Сөз — ел өлеңі туралы. Ел өлеңінің бүгінгі салт-сананы алып жүріп кетпейтін зиянсыздары туралы. Бірақ ескі әнді ел өлеңімен емес, ұлтшыл ақындардың діншіл ақындардың бүгінгі күнгі исі алатын өлеңдерімен айту, тізгіндейтін қылық әрине. Сонан соңғы бір кішкене нәрсе, хорды бастаушы дағдылы қар шораяқтар болып келеді. Я Құрманбек, я Әміре, я Елубай бастайды. Мұнда не балаға, не әйелге бастатса, не ылғи тындыртып жаңалап отырса, әсіресе дауысы жақсы балалар, қыздар бастайтын болса, қайтер еді дейміз. Сонымен, қазақ әндерінің ендігі жолы үлгілі жол, өнерлі жол десек, театрдағы ән-күй мәдениетті жолмен есейеді, күшейеді десек, театр бүгінгі күнде театр клуб болып ер жетеді десек, театрдың алатын үлгісінің көбі театры өркендеген елде, оның бер жағында, жұмысшы табы жаңа мәдениет, жаңа өнер жасап жатқан орыста жатыр. Театрдың ән-күй бөлімінің үлгісі осы күнгі орыстағы бар үлгі, көпшілікпен қойындасқан үлгі, партия, үкіметтің күнбе-күнгі жұмысына қолма-қол келген түрі. Жұмысшы жастар театры («Трам», «Көк көйлек», «Синяя блузкалардың») клубтардың үлгісіне түсу керек пе дегіміз келеді. Үйткені, жаңа нәрсе, бүгінгі заманның тілегін табатын үлгі, түр, үгіт-насихат түрі осылардан табылып жүр. Мұндай күй де бар, сөз де бар, би де бар, — бәрі де тоқайласады. Құрманбектің «Бесжылдықтары», «Біздің екпіндері», Елубайдың Карл Маркс колхозынан трактормен келетін «Кәрібай шалы», елді саулыққа, тазалыққа үгіттейтін «Пұшығы», Тәлпектің жаңа тақырыпқа арналған өткір сөздері, сықақтары — кеңітіп әкететін жаңалықтары басы осылар. Осы секілді үлгілер енді күнбе күнгі қызықты мәселелерге, жаңа темаларға, көптесіп ойнауға, бірлесіп атқаруға, өзінше мазмұнды шолақ шымылдықтарға, нөмерлерге, эпизодтарға, очерктерге, жанды газеттерге айналса мақұл болар ма еді дейміз. Театрдың бүгінгі тілекке жанасатын, бүгінгі көпшілікке жақындасатын түрі, осылар болу керек. Бұл жөндегі жақсы нысана — жоғарғы айтылған «Трам» болмақ. Трамнан алатын үлгі жалғыз — концерт номерлерінен ғана емес, театрымыздың кейбір пьесалары да, ойнаушылары да, сахна жасауларындағы әдістер-үлгілер де трамға бет бұру керек-ау дер едік. Бұл театрдың көпшілікке қойындасатын жеңіл жағы. Бірақ, біз жоғарыда түбінде театр, театр клубтықтан шығып «мемлекет театры» болып қалу керек дедік. Театрдың бұл салмақты жағы қалай болмақ, мәдени елдің қай театрына таман баулу керек, оған біз бұл мақалада тоқтай алмаймыз. Жоғарғы жұмыстар театрдың өз қолынан ғана келе бермейді. Көптің көмегі керек. Мұндағы көмекші күш — жазушылар. Бірақ жазушылар театрға көмектің көзін таба алмай келеді. Жазушылар жазбай жатқан жоқ, жазып жатыр. Газет-журналдың беті жаңа мазмұнды, күнбе-күнгі мәселелерге арналған жазушылардың өлеңдері, әңгімелері, өзгелері. Бірақ осыдан театр қанша пайдаланып отыр? Аз. Театр жазушылардан әлі «кітап» дәметумен келеді. Жазушылардың ұсақ-түйек өлең, фельетон, әңгімелерінен кесінділер театрға кірмей келеді. Мұның, менімше, мынадай себептері бар: Бірінші, театр бұған әлі көңіл бөлген жоқ. Жазушының жазған пьесаларын кесіп, пішіп, оны сахнаға лайықтап театрдағылар әлі шығаруға қол қойған жоқ. Екінші, жазушылар театрдың ән-күй бөліміне, күнбе күнгі мәселеге қатысуына арнап соған лайықтап өлең, қысқа әңгіме, частушка, фельетон, өткір тілді декламациялар жазуға не салақтық қылып келеді, не өздері түсінбей, білмей, шама-шарқы келе алмай кетіп барады. Бүгінде не көп — өлең көп. Әсіресе жазушылардың бірсыпырасының ойынша «жаңа түрлі» өлең көп. Осы күнде өлшеулі өлең, ойлы сөз дегеніңізді біз текенің бақылдағына, жыланның ысылдағына айналдырып жібердік. Мәселен:

Пыс!

Міне, біздің жаңа патриотизмнің қотыры осылар. Бірақ осының қандай әнге салынатыны әлі мәлім емес. Өлеңнің қара сөзден айрылатын қасиеті ырғағында, күйінде, сазында болатын болса, әнге, күйге келмейтін өлең — өлең бола ма? Міне, жазушылардың жазғанының театрға жарамай жатқанының бір себебі осында. Мәселен, Сәкеннің «Советстан» деген өлеңін театр қалай айтпақ? Сәкенше, бұл — жаңа түр, пойыз ырғағы... Ал ендеше осы өлеңге жұмысшылар, темір жолдағы жұмысшылар ыңырси ала ма? Олар айтуға қандай әнге келеді? Жұмысшы болып театрдағылар айтып шығуға қандай әнге келеді? Қараңғы. Сәкеннің бұл өлеңі бірсыпыра ақындарды еліктірді. Асқар, Мәжит, Тайыр, Сәбит, Әбділда, тағы басқалар бақылдатқанда, пысылдатқанда Сәкеннің үлгісінің қара қыртысын айналдырып жіберді. Осылар осы түрді неге сүйеніп тапты? Қараңғы. Өлең оқушыға, керек қылатын жұртқа арналатын болатын болса өлеңнің өлеңдігі күйінде, сазында болатын болса, осы өлеңдердің мәнін тауып беріңдер, жолдастар! Өлең түрлері — өз алдына мәселе. Жанды жеке сөз қылмақпыз. Тек бұл жерде театрдың, клубтың репертуарын сөз қылған соң ақындардың өлеңін пайдаланудың театрға қиын соғып отырғанын айта кетпек едік. Ендеше жазушылар театрға ат салысқанда театрмен арасындағы осындай қайшылықты жою керек болады. Театр сахнасын жаңа түрлер безеуге көмектесуіміз керек болады. Ұлт ән-күйімізді сөз қылғанда бір қалып бара жатқан нәрсе — біздегі музыка құралы. Біздегі бар құрал — домбыра, қыл қобыз, ертеректегі сыбызғы, сырнай. Осыдан басқамызды мен білмеймін. Өнерлі елдің жабдықтарындағы мандолина, гитардың арғысы — біздің домбыра. Қазақтағы көп таралған құрал — скрипканың арғысы — қыл қобыз. Бұл қалып барады. Өзі жоғалуға айналған ертегі сыбызғы, сырнай — мынау духовой музыканың шала туғаны болмақ керек. Біздің музыкамыздың ендігі беті — өнерлі, мәдениетті жол десек, біздің жабдықтарымыздың да болашағы солай болуы даусыз. Біздің ән-күйлер өнерлі елдің роялына, пианиносына, скрипка, гитарына, мандолина, духовойларына қол артуы керек. Музыка құралы бұл ғана емес. Әр елде, әр ұлтта әртүрлі бола береді. Ендеше солардың да бізге қолайлысын іздеп алуға керек болады. Өзіміздің қол байырғы құралдарымызды да өңдеп, баптап, шеберлеп байқауымыз орынды шығар. Мұны музыка шеберлерінің сынына салмақ керек. Сонымен, сөзді осы жерден тұқыртпақшымыз. Тоқтар алдында айтарымыз: ән-күй жаңадан жасауды керек қылады. Оны өмір керек қылады. Ән-күйді жаңадан жасаудың жолы — үлгілі жол, өнерлі жол. Бұл өнерді табатын — енді қара қазақ емес, музыка өнерін оқыған қазақ. Қазақтан өзге елдің мәдени тәжірибесі, мамандарының қолғабысы. Олай болса, қазақ жастарына музыка мамандығы керек. Үлгілі елдің үлгісі, көмегі керек. Музыка бүгінгі көптікі болсын деген ұранымыз болу керек. Біз үлгілі жолға қол артамыз дегенде, ...біздің алдымыздағы аға жұрттармен қым-қиғаш араласпай болмайды. Сондықтан біздің әнші, күйшілерімізге де Ресейдегі пролетариат өнерін жасауға ұйысқан ұйымдармен қарым-қатысты болу керек-ті. Әсіресе біздің ҚазАПП-тың жанынан музыка секциясын жасау керек. Пролетариат музыкасының бүтін одақтық ұйымы (ассоциациясы) бар. Онымен қанаттасқан мақұл. Музыка өнерінің мектептеріне жастарды жіберу керек. Осының бәрін кешіктірмей істейтін іргелі жұмыстар. Біздің мақаламыздың мақсаты — мәселені қозғау еді. Кейбір түйткіл, күңгірт жүрген он жайындағы пікірлерді көптің алдына тарту еді. Мемлекет театрымыздың ауыл, қаладағы клуб, сахналарымыздың өркендеуіне өз шамамызша қолғабыстық ету еді, біз осыны айттық.

1931 жыл.

Абайдың алдындағы қазақ әдебиетінің үлгісі — батырлардың жырлары, билердің, шешендердің сөздері, жыраулардың, толғауы, ақындардың айтысы, араб-парсының ескі қисса, ертегілері ел әдебиетінің түрлері еді. Абайдан бұрынғы заман әдебиеті — сол ескі жұртшылықтың заман бетінен торыққандығынан туған әдебиет еді. Абай, негізінде, осы жұртшылықпен қайнасып, осы әдебиетпен аяқтасып жатқан ақын. Бірақ Абайдың басына біткен қайшылық Абайды ескі заманға күйіндіре отырып, жаңаның бағытына жырлаттырады. Өміріне қарағанда Абай өлеңге бала жастан-ақ ауызданыпты. Өлеңді шу дегенде арабшадан бастайды: араб, парсы, шағатай ақындарына сыйынып кіріседі:

Бұл — Абайдың 1858-1859 жылдардың бірінде жазған өлеңі. Абайдың бұл кездегі өлеңі тіпті аз. Болған бірлі- жарым өлеңінің ішінде арабтың, парсының шұбар тілімен бүлдіре жазған өлеңі де бар:

деген өлеңі және алифбидің ғарпімен қызға жазған өлеңі Абайдың алғашқы тілін көрсетеді. Басында ол кездегі әдебиеттің тілі де, түрі де осыған айналып та еді. Әсіресе Абай ауылы сияқты молда, қожалы ауылда, Абай оқыған Семей молдасының дін мектептеріндегі елге тарайтын түрлі кітап өлеңінің тілі осы еді. Абай мұны ер жетпей тұрған кезінде алса да, ертең-ақ тастап кетеді. Ол кітаптың анандай тілінен жұлқынып шығып, тыңнан жол салады. Қазақтың таза тілін, күшті сөздерін жаңа мазмұнға қалап, жаңа мәдениетке, жаңа әдебиетке жөн тартады. Сөйтіп, Абай өзі өлгенше қазақтың ұлт жазба әдебиетін жасаудың бір қайраткері болады. Абайдың ақындық ауданы кең. Ол ақындық өнерінің бір-ақ мазмұнды, бір-ақ түрлі саласын қуып отырған емес, Абай ақындықты, тіл өнерін ақындықтың әр жағына да жұмсайды. Бірақ соның бәрінде Абай ақылшы, үгітші не айтса да, не жазса да әлеумет өміріне тірей, әлеумет өмірінен бастап отырады. Өлеңінің көбі үгіт-насихат, мінез- құлық түзеуге арналады... Абай ақыл айту үшін алдымен айналаны мінеп, қазып отырады. Оның көретінінің көбі — ақылға, «адамшылыққа» жатпайтын жаман мінез, жат өнеге. Абай осыларды сынап, мінеп шығады. Абайдың қара сөзінде болсын, өлеңінде болсын оның сыны күшті. Абай сындары өз ортасына дәл сындар болады. Оның «бала асырау» деген қазақ ұғымына айтқан қара сөзіндегі сыны қара қазақтың ұғымын табандатып жеңіп шығады. Оған айтуға дау қалдырмайды. Абай осы міндерді түзеуге жалаң үгітті, сынды, ғана жұмсамайды, Абай ащы тілді, улы сөзді, сықақты, мысқылды, ілмені, мазақты да қолданып отырады. «Адасқанның алды жөн», «Болыс болдым мінеки» деген сияқты өлеңдері Абайдың біз тілді (сатирик) ақын екенін де көрсетеді. Абай, бұлардың үстіне, толғаушы (лирик) ақын, Абайдың ақындығын көрсететін тәтті өлеңдері осында. Бірақ Абай толғағанда сол өз басының күйінен, дүниеге көзқарасынан шығарып толғайды. Өлеңді жан сергітетін жалғыз достым деп біледі:

Міне, осы секілді «Көлеңке басын ұзартып», «Қарашада өмір тұр», «Адамның кейбір кездері», «Көңіл-күйі тағы да», «Келдік талай жерге енді», «Қуатты оттай бұрқырап», «Жүрегім менің қырық жамау» деген сияқты өлеңдері — Абайдың ішіндегі шынайы шерін толғайтын өлеңдері. Бұл өлеңдердің көбі-ақ Абайдың өмірінің соңғы жылдарында жазылған өлеңдері. Абай осы өлеңдерінің тұсында орыстың сүйікті ақыны Лермонтовтың бірсыпыра шерлі өлеңдерін қазақшаға аударады. Ол өлеңдердің де өзінің нысанасына келгендерін, жүрегіне жылы ұшырағандарын таңдап аударады. Кейбіріне өзінен сөз жалғап отырады. («Ой», «Жартас» деген өлеңдер). Абай — шебер суретші (художник). Өлеңімен Абай салған суреттер мінсіз, көрікті, тұрманы түгел келеді. Абайдың ондай бір суретшілікпен көрінетін өлеңдері — «Аттың сыны», «Қансонарда», «Аңшылық», «Жаз», «Күз», «Қыс» тектес өлеңдер!. Абай бұл өлеңдерінде ақындықты лақылдатып құя салған. Осы өлеңдерінің қай-қайсысын алсаңыз да, өлең жазылған тақырып алдыңыздан жанды тұлғасымен тұтас түрегеледі.

Абай қазақтың ұлт өнерін ғана өнер деп таныды. Оны арабшаның ала-шұбарынан, басқаның шәлдірігінен аршып алды. Өлең, ән-күй — өнер, оны бағалау керек деді. Өзі бағалап, өнер қылып, өзгеге бағалатты:

Абайдың осы секілді өлеңі туралы, өлеңнің өнер екені, ақыл екені жайында бірсыпыра пікірлері бар. «Білімдіден шыққан сөз», «Біреудің кісісі өлсе қаралы ол», «Құлақтан кіріп бойды алар» деген сияқты өлеңдерінің барлығы да — Абайдың өлең, ән-күйге, сөзге қандай баға бергендігін көрсететін өлеңдері. Өлеңді өнер деп бағалаған Абай — сол өлеңді кестелеп, қазаққа қызмет етті. Өлеңнің өнер екенін көрсетті. Қазақта да мынадай сөз өнерінің үлгілері болады деп өнер белгісін қалдырды. Абайды жазба әдебиеттің — сырлы әдебиеттің басы дейтініміздің бір жағы осында. Абайдың тілі бай, Абай — қазақ ұғымындағы сөздің сабазы. Тілге Абай құйған нәр көп. Абайдың өлеңдеріндегі араб, орыс сөздерінің кірген кейбіреулерін алмағанда — Абайдың жалпы өлеңінің дені cay, тілі таза. Оның өлеңі таудан тасыған бұлақтай сарқырап жатса, өлеңіндегі сөздері сол бұлақтың түрлі тасындай жарқырап жатады. Абай — өзінен тіл жасаған ақын емес, елдің тілін толық пайдаланған ақын. Абайдың ақындық қуаты, тілге шеберлігі — оның сөзінің арасына қыл сыймайтындығы. Абай ақындықтың өнері — сөздің іші, сырты екеуі де жақсы, екеуі де көркем болсын деген.

Сөзді осылай саптап өлеңге кіріскен Абайдың өлеңінің іші — өз мазмұнында алтын болып шығады. Оның аз сөзіне көп мағына сыйып кеткен, сөз шеңберінің іші қалың қазына, өлең қауызының іші толған дән болады. Абай аз сөзбен, аз мұқаммен көп мазмұнды, көп мағынаны беріп тастайды. Абайдың «Болыс болдым, мінеки» деген кішкентай өлеңі болыстың кейіптерін түгел береді. Сол сықылды аз сөзбен ірі мазмұнды айта қоятындығына тағы да бір мысал; «Желсіз түнде жарық ай», — дейтін өлеңінде ұзақ әңгіменің желісін аз сөзбен қайырып тастайды емес пе? Бұл — Абайдың ақындық қуатының күштілігіне дәлел. «Абайдың әдебиет түріндегі кестесі қалай?» — дегенге келсек, оның әдебиет түрі негізінде өлең. Абай — өлең түрін жасауға қызмет еткен жазушы. Абай бұрынғы қазақтағы ел өлең-жырларының өлшеуін, парсы, шағатай, орыс өлеңдерінің үлгісін кіргізіп, үлгілерін кеңітудің үстіне, араб, қазақ әдебиетін жаңалаған адам. Сол түрлерге қазақша тәтті тілмен қызықты мазмұн салып, тыңнан тартқан өз үлгісімен де қазақ өлеңін байытқан ақын. Абайда ескілі-жаңалы он бір түрлі өлең өлшеуі бар. Мұның ішінде Абайдың соңғы ақындар әлі қолданып, үлгі қып жаймаған: «Сен мені не етесің», «Ақылбайға», «Қатыны мен Масақбай» деген сияқты түрлері, өлшеулері бар. Жырдың бірінші, үшінші, екінші, төртінші жолы да ұйқасып отыратын көркемдікті қазақ әдебиетіне бастап кіргізген де Абай. Бұл — Еуропа, араб үлгісі. Сөйтіп, қазақтың әдебиетіне бірсыпыра жаңа өлең өлшемдері Абаймен келіп кіреді. Бізге өзге түрік елдерінің, Батыс елдерінің өлең үлгісін Абай тастап кетті. Абайдың қара сөздері ақыл, нақыл, үгіт сөздері, сындар. Абай сырлы әдебиеттің күйсіз түріне, драма түріне еңбек еткен болса, Абайдың қалам қызметі бұдан да мол болатын еді. Әйтсе де, Абайдың қара сөздерін, әлеумет пікірінің ортаға түсетін қара сөзінің де (публицистика) алғашқысы деп ұғынуымыз керек. Өйткені Абайдан бұрын қазақтың таза тілімен мақала, нақыл, үгіттер жазған адам, сірә, бола қойды ма екен? Тіпті таза қазақ тілімен хат жазуға да болды ма екен?

Абайдың бұл өлеңіндегі ақынның бір өзгешелігі — ол өлең ұйқасындағы етістіктердің сайдың тасындай, ірі қимылды, қозғалысты көрсетуде жандылығы. Тегінде әдебиеті әрлеген өзге жұртта (әсіресе Еуропа үлгілерінде) өлең ұйқасын етістіктен тізу ақынның нашарлығына жатады. Ал Абайдың «Жаз» деген өлеңіндегі етістіктен тізген өлеңдері қайта жырын жандандырып шығарған. Бұл — Абайдың тілінің тазалығы, ақындығының күштілігі деп білу керек. Абай өлеңінің іші алтын болса, сыртының күміс болуына қатты күзет істейді. Оның өлеңдеріне қыл сыймайды.

сияқты сөздің қиюына қыл сыймайтын сұлу өлеңдер осындайлар.

Абай өлеңдерінің көркем болуына, дыбыс сәйкестігі, дыбыс ұйқастығы өлеңнің көркемдігінің бір тұлғасы екендігіне көңілді ерекше бөлгендігін, әсіресе мына өлең айқындайды. Абай бұл өлеңді Оспан деген інісі өлгенде жазыпты:

Міне, осы жырдың бас дыбысы, бас буынының бәрі «ж» әрпімен келеді. Өлең жолының мұндай бірыңғай дыбыстан құрылуын аллитерация дейді. Бұл қазақтың ел әдебиетінде де көп кезігеді. Абайдың бұл өңжең «ж» дыбысынан бастап жасаған жырының бір көркемдігі — оның осы өлеңінің дыбыс құрғандағы білінбей еркін шыққандығы. Абай өлеңі мұнда тым еркін, «ж» дыбысы өзінен-өзі құралғандай, сөздің тігісін жатқызып, жымпитып кеткен. Жыр жыртылмай, жосылып жатыр. Бұл — Абайдың шеберлігі. Осы сықылды үлгі Абайдың әр сөзінде келіп отырады:

дегендері сияқты. Мұнда жырдың іргесі «с» дыбысынан қаланып, сылдырлап келеді. Абайдың осы тектес ұйқастары дыбыс жағынан, ұйқас жағынан ерекше көркемдікпен тізіледі:

сияқты жырларында ұйқасқам ерекше шеберлікпен, тілге байлықпен, ақындық еркіндігімен жазылғандығын көру қиын емес. Абайдың қара сөздерінде де түрлер бар. Оның қара сөзінің бірсыпырасында бұрынғы ескі мақалдың өзегі жатады: «Күншілдің күні қараң, еңбексіздің дәмі арам», «Жаман дос көлеңке, басыңды күн шалса, қашып құтыла алмайсың, басыңды бұлт алса, іздеп таба алмайсың» дегендері сияқты мақал сөздері — Абайдың ақындығының қарасөз түрін жасауға қызмет еткендігі. Тегінде мақалды да Абай сияқты кісілер шығарған емес пе? Абайдың шығарған мақалдары, әрине, көпке таралып, сіңісіп кеткен мақалдар. Сонымен, Абайдың сөз үлгісі туралы айтқан аз пікірімізді қорытып келгенде, айтарымыз: Абай — біздің көркем әдебиетімізге үлкен енбек сіңірген, көп жаңалық кіргізген ақын. Ол бұрынғы қазақ өлеңінің арнасына тыңнан табыстар тауып, үлгілер қосты. Терең ойдың толғауы, мұңның, махаббаттың лирикасы, кестелі көркем суреттер, алдыңғы елдің ақындарының үлгілері, мысал, сықақ түрлері бізге Абаймен келіп кірді. Сонымен бірге Абай бұрынғы ескі сөз үлгісін де өлшеп, екшеп, өз дүкенінен жаңалап шығарды. Абайдың өзінен кейін көп ақынға үлгінің ұстасы болғаны содан.

1934 жыл.

Асанның өзінің кім екенін былай қоя тұрып, сөзін алғанда, Асан төңкерістің алдындағы заманға кезіккен рубектік қалыптағы ескі ауылдың тілі болған, өзінің айтуынша, «ақырзаман» ақыны. Мұның жазған өлеңінің басынан аяғына шейін түңілу, тоқырау, сары уайым! Асан сөзінше, баяғы елдің «өзбек заманы», — «кең заман», «еркін заман». Өзбектен кейін тар заман туып, зар заман басталады. Сондықтан Асан өлеңінің басы да аяғы да сыдырғы бір ізде отыратын уайымшыл жыраудың күні өткен, үміті біткен ақынның сарыны болып шығады. Бұл — екінші Асанқайғы. Мұның неге бұлай екендігіне тоқтауды кейін де тіңкіреп, алдымен Асан сөзінің негізгі күйін (мотивін) байқасақ. Асан сөзінің бізге бағалы болып, тарихы құнды болатындығы — оның инесінен жібіне шейін әлеумет басындағы күйден, жұртшылық мұңынан шыққандығы. Асанның, өзінің әлеумет басындағы жалпы ауырмалықты, жұрттың қайғысын жырлауға тиісті ақынмын деп түсінгендігі. Осы ұғыныспен Асан өлең жазады. Жазған өлеңдерін шұбатып, керуендетіп жосыта бергенде Асан өлең жазған кездегі жүрген ортаның, өскен елдің жай-күйі, жанына батқан ауру, басына түскен ауырмалық тегіс ақ қылға тізіледі. Осы жиналған Асанның аз сөзінен де сол кездегі қазақ, қырғыз халқының басындағы тарихи уақиғаны, күн көрісті, тап тартысын, әлеумет қатынасын зерттеуге, сынауға өте бай материал алуға болады. Асан сөзінің әдебиет үлгісі, мұрасы есебінде көркемдік не түр жағынан мақтарлық үлгі болмаса да Асан сөзінің маңызынан, ішіндегі келтірген толып жатқан сол заман бойындағы қайшылық фактілерден Асан заманы туралы үлкен керекті қорытынды шығады. Асан сөзін ұғынуға көмекші болу үшін алдымен Асанның жүрген жерін, өскен ортасын, өткізген заманын қысқаша шолып өтуіміз керек. Асан өлеңінде көбінесе «албан», «бұғы» деп келеді. Бұлар — қазақ, қырғыздың қоныстас рулары. Албан қазақ та, бұғы — қырғыз. Бұл екі елдің төсекте басы, төскейде малы қосылған — жапсар ел. Жайылса ерісі бір, жырласа мұны бір, бергі ала таудың күңгей, теріскейін мекендеп жүрген елдер. Рулардың қоныстары осы күнге мекендеп жүрген Ыстықкөл айналасы, Сырт, Қарқара, Текес, Асы деген жерлер болды. Бұл елдердің орысқа қарауы 1850-1860-жылдардың шамасында. Одан бұрын ұлы жүз түгелімен Қоқан хандығының қоластына қарап келген. Асан сөзінің екісінің бірінде «өзбек қайран заманым» деп отырады. Асанның ұғымынша «өзбек заман» Қоқан хандығы қырғыз, қазақты билеп тұрған заман. Асанша ол бейбіт заман. Бірақ расында олай болмаған, орыстан сырылып, Қоқан қолтығына келген елді қоқан ханы, оның алымшылары жегідей жеген. Бұл найман Жанкісі айтты деген мынадай сөзден көрінеді:

деген сықылды тарихи сөздерін Қоқан ханының, оның зекетшілерінің ел басына қандай күн туғызғаны, қара бұқараны қанай сорғаны анық көрінеді. Бірақ оның бәрі де Асан жырауға «кеншілік» болып көксетеді, тарих «өзбек заманнан» кейінде туған болып табылады. Асанның бұлай болуы оның өзінің таптық салт-санасы өзбек заманына жатқандығынан «өзбек заманды» дәл мәнісінде атасақ ол — рулық, бектік құрылыстағы еңбек жеуші бек билеген заман. Әрине, Ресейдің сауда, кәсіп капиталы кернеп келген соң өзбек заман атанған бектердің билеп келген шаруашылық түрі, әлеумет қатынасы ыдырай бастады. Оған капитал тізе қылды. Өзіне жол ашты. Өз тәртібін орнатты. Елдің қатынастың ордасы орда болмай, базар болды. Аяқ, басқа теңеліп, бас аяқ болды. Бұл жаңа заманның нысанасы ескі заманның адамына, Асан сықылды ақынына «ақыр заман», «сұм заман» болып көрінді. Асанның уайымдап, болашақты құбыжықтап, өткенді қызықтап Асанқайғы болатындығының түп тамыры — жаңа заманнан жеркену, ескі заманды алатына жал болып көрінуі. Асан — заман түрінен әбден шошынған, іші суынған торыққан ақын. Сондықтан оның өлеңінің басынан аяғына шейін үмітсіз, зар заман ақынға айналаның бәрі құбыжық. Асанды тыншытпай жанын жеген айналасындағы «азғындық» Асанды өлеңге қозғап қалам алдырады. Ақындыққа итереді.

деп, заманды тарта, жерді құрта, «жақсыларға» арыз қыла, ішіндегі дертін азайтуға Асан жырын жазып кетеді. Mінe, осылай сөз саптаған Асан қалам алып, өлеңге отырған соң, өз тұсындағы заманның, өз айналасындағы қылықтардың барлығын жырға тізіп «Заман түрін» жазып тастайды. Асан өлеңінің әлеуметтік маңызы мол деп жоғарыда айттық. Расында, Асан құр жырау, құрғақ жылау емес, Асанның жырының басынан аяғына шейін қадап-қадап айтқан өзі жек көрген кемшіліктер. Асан сөзінің әлеуметтік тарихи бағасы — өз тұсындағы тарихи дәуірдің екінші сөзбен айтсақ, Асанға құбыжық болған сұм заманның біздің артымызда қалған патша отары, капитал билеген заманның барлық ірік-шірігін Асан ашып отырады. Асан өлеңінде болыс сайлау штат — әрекенің бір үлкені, іштен туған ел биінің орнына — ұлыққа пара берген қу билер, атасы төрге шықпаған құл билер отырған. Асан осыған қарсы болғанда сайлауда шығарған сұм законге қарсы:

дегені сықылды Асан ашықтан-ашық қара бұқараның арманын тілейді. Сайлаудың, штаттың негізіне, жүйесіне қарсы дыбыс шығарады. Асан өзінің таптық тамырын тереңдетіп, капитал жүйесінің қырдағы ойнағына қарсы болғандығын, екі сөзінің бірінде ашық айтылып отырған «тиын сату», «Қарқара жәрмеңкесіне» «сәудегерлік» сияқты жүйеге ереуіл жасап отыратындығынан көрінеді. Асанша өзбек заманды, кешегі кең заманды, бейбіт заманды бүлдіріп тұрған базар, сату-алу болады.

Асанның өлеңіндегі, әсіресе қымбатты жері — оның өзі жүрген елдің жер қысымшылығын жырлап кеткендігі. Жетісуда жер мәселесі — отарлау заманда айырықша ауыр мәселе болғаны әйгілі. Бұл облыстағы алғаш жаулап алғандағы Сібірден көшіріліп орналастырылған қазақ-орыс қалалары, Алатаудың алдындағы сулы жерден бауыр басқан. Оның үстіне, кейін Албан, Бұғы қоныстары, Қарқара жайлаулары сияқты жерлер жайылыстан алынып қазналыққа, пәленге, түгенге кесілген. Ел қоныссыз, мал өріссіз қалдырылған. Міне, Асан сөзінде елдің осы жер қысымшылығын көп жырлайды. Асанның бұл айтып отырғандары Албан, Бұғы атанған қазақ, қырғыздың Қарқара, Тегіскөл (Ыстықкөл) деген қоныстарындағы отаршылдықтың, патша үкіметінің зорлығының ащы қақиғаттары. Осы жер мұңы Асан өлеңінде көп келеді. Асан сөзінен Жетісу өлкесінде жер мәселесінің төңкеріске шейінгі қалай шиеленісіп келгендігіне дәлел көп. Асан — әлеумет мұңын көп жырлаған ақын. Жер мұңы, ел билеу, қарым-қатысы, капитал жүйесінің ірік-шірігінің барлығы да Асан қаламына ілінген. Бірақ сонымен бірге Асан ескіні көксеп, ақсақалдық қылады, дінді жоқтап, сопылықта қылады. Билердің бәрін жоқтап күні кеткендігін, заман ақыр жеткендігін жырлап өлеңнің түпкі пікірін өзінің таптық арманынан шығарады. Асан ақындығын әлеумет басындағы күйді қанша айқындаса да, қанша бұқара тілегіне жанастырам деп жырласа да айналып келіп өзінің арғы заманының ескі көзі Асан Қайғыға әкеп тірей береді. Бұлай болуға орынды екенін жоғарыда түсіндірдік. Қайта айтсақ бұған себеп, бірінші — Асан өзі арғы дәуірдің бек билеген заманындағы феодалдық ақын болса, екіншіден — Асан жүрген өлкеде патша отарының қысымшылығы шексіз болғандығы. Осыдан келіп, Асан өлеңінен үміт кесіледі. Асан — Асанқайғы болады. Асан — зар заман ақыны. Оның өлеңін жалпы қазақ әдебиетінің өткен күніне, өркендеу жолына таяп тексерсек — әдебиетте Асан тапқан жаналық жоқ. Бірақ мына Асанның тарихи бір қымбаттығы бар. Ол: біздің өлкені патша үкіметі алғаш отарлағанда қазақ даласында қым- қиғаш көпшілік көтеріліс (Исатай, Бекет, Сырым, басқалар) көп болған, ілгерілі-кейінді ел ауған қозғалыс, дүрбелең дәуір. Осы дәуірді көрсететін біздің әдебиетте аз ғана жырлар қалған. Со жырлардың ішіндегі ел әуезесінде өзі әулиеге, сөзі керемет данышпандыққа, мағына жөнінен ащы қақиқатқа айналған ертегі тұлғалы тарихи, жырлау — Асанқайғы. Ол Асан Қайғының тарихи тұсын тепшілеп болған, болмаған адам екендігін аяқтаған кісі жоқ. Асан қайғы әулие меңзеу, аты да, заты да берне, ел қиялындағы көлеңке сықылды. Егер Асан болған жырау болса оған «желмаяны», «сәугейлікті, тіпті түрлі отаршылыққа қарсы, жылау жырларды ел қиялы «Асан» атын «қайғы» қосып жасаған сияқты. Сондықтан кім болса ол болсын, бұрынғы әдебиетте Асанқайғы бастаған жылауық, зар заман әдебиеті тұтасынан бір дәуірдің әдебиеті болып жатады. Бұл әдебиет отаршылық басталғаннан жарыққа шығып, Асанқайғы, Досқожа, Мұрат, Махамбет, Бекет, Шортанбай, Мәшһүр, басқаларды ішіне алады. Бұл қазақ даласының отаршылық дәуірі тарихи жағынан Қазан төңкерісімен келіп біткен болса — Қазан төңкерісінің алдындағы албан Асанмен келіп аяқтайды. Зар заманның әдебиетінің басы да Асан болса аяғы да Асан болып біткендей. Сондықтан бұл албан Асанды біз арғы Асаннан бағыт алған, Шортанбайдан үлгі көрген, зар заман ақынының соңғысы екінші Асанқайғы дейміз. Асанның мазмұны да, түрі де Шортанбай үлгісі. Бұл да Шортанбай сияқты шолақ молда, жырында әлеумет мұңы мол, бұқарамен ақсақалдың тілегін қосып жырлаған феодалдың жырауы, бірақ Асандағы әлеумет мұңы, Шортанбайдан әлдеқайда кең, әлдеқайда желілі жатыр. Асанда көбінесе Шортанбайда жоқ жер мұңы, базар қарсылығы, патша үкіметінің соңғы тәртібі, бұқараның басына туған соңғы «ақырзаман» қосылып жазылған. Асан өлеңдерінен Жетісудағы отар қысымшылығының, ол заманның жатқан іш мерездерін көруге болады. Ақын Асан Алматы облысы, Кеген ауданындағы (Жаркент үйезі) албан руынан, 1916 жылы 50 жасында дүниеден қайтқан. Асанның қай жерде туып, қайда өлгендігі, өзінің қара басының кім екендігі туралы қолымызға толық материал түсіре алмадық. Әйтсе де, Асаннан албан руының алжан деген руының ішіндегі молда сүрей адам болғандығы өлеңінен көрінеді. Және Асан туралы сол елдің адамдарының айтуынша — Асан бір ат, бір бұзаулы сиырдан дәулеті артылмаған жұқана, молда кісі, молдалығын бұлдап оны іске асыра да қоймаған адам. Тек бес намазды оқығанда оқып, оразаны қаза қылмай дінге ықыласты болып, ығы келсе ор бір ауылға қоңсы қонып төртті-бестілеген балаларға қой-серкеш хат оқытарлық молда болған. Асан туралы әзірше долбарлап бар білгеніміз де осы-ақ. Асан сөзінен мына жинаққа кірген өлеңдерінің қалай, қайда жазылғандығы туралы қолымызда дерек болмады. Тек өлеңінің ішіндегі Асанның өз айтуына қарап, бір бөлегін доңыз жылы (1911 жыл), бір бөлегін қоян жылы (1915 жыл) жазғандығын анықтаймыз. Бұл өлеңді жаздым деген екі жылда көпке белгілі жылдар. Бірінші доңыз жылы — құрғақшылық болған, құйрықты жұлдыз көрінген жыл. Бұл жылы Арқада атақты жұт болған.

дейді Асан.

Асанның екінші бөлек өлеңі қоян жылы (1915 жыл) жазылған. Бұл атақты 1916 жылдың алды. Жұрт күйзеушілігі шегінен шығып, патша отаршылығының қысымшылдығын әбден асқындағандығы Асан өлеңінен айқын көрінеді. 1916 жылдың көтерілісінің күшті болған жері — Жетісу. Жетісудың қырғыз, қазағындағы әсіресе осы албан, бұғы көтерілісі. Көтерілістің бұл елдерде күшті болу себебі — жалғыз шекараға жатқандығы емес, көтеріліс алдындағы күйі. Көтеріліс алдында ел басында қандай күй еді, қандай ауырмалық, азғындық бар еді, Асан сөзінде жақсы айтылған. 1916 жылдың көтерілісін, әсіресе оның Жетісудағы болған түрін, себебін зерттеймін деген адам, албан Асан сөзін тепшілемей лажы жоқ. Үйткені Асан ақын көтерілістің алдындағы күйден ашық сурет көрсетеді.

Міне, Асан ақын өлеңдерінің тарихи қымбаттылығы осы жағында жатыр. Сүйтіп, қорытып айтқанда, албан Асан сөзінің тарихи бағасы бар. Ол бағасы — өз дәуірінің кезін кескіндеп, көзін ашатын әлеумет басындағы күйді суреттеген өлең. Ескі рубекшіл құрылыс пен капитал құрылысының тартысы, осы тартыстағы салт-сана, патша отаршылығының қысымшылығы, қара бұқараның басына түскен күйзершілік, 1916 жылдың көтерілісінің себебін тексеруге кілт болатын керекті материалдар осы Асаннан табылады.

1934 жыл.

1936 жыл Қазақстанның тарихында қандай елеулі, қандай маңызды болса, бұл жыл қазақ әдебиетінің тарихында да аса өнімді, аса әйгілі жыл. Өткен жыл Мәскеуде болған қазақ әртістері, жазушы, ақындарының әні, жыры пьесалары қандай баға алғандығы бұл жылымыздың жемісті өткендігінің айғағы. Қазақ халқының ішіндегі асыл қазына өмірінде бұл жылғыдай жарыққа шығып, мұндай бағаланған емес. Партия, үкімет басшыларымен бірге «Жалбырымызға» қол соғып, Күләшіміздің «Гәккуін» естіп, Жамбылымыздың жырын тыңдағаны, Сәкен, Күләш, Жамбыл, басқаларға одақтық үкіметтің ақсақалы Калининнің өз қолымен омырауына орден қадағаны — бұл қазақ халқындағы қашаннан сақталып жатқан асыл қазынаның арманына жетіп, анық бағасын алғандығы. Әсіресе жасы жүзді алқымдаған, арғы, бергі заманның неше оқиғасын көзінен кешірген Жамбыл жырау қазақ халқының шежіресі сияқты, қазақ халқы тарихи тұлғасының көлеңкесі сияқты. Қазақ ақындарының бұл әкесі — қазақ халқының бұрынғы қайғысының, бүгінгі қуанышының кәрі куәсі. Халық қиялындағы Асанқайғы, Қорқыттан бастап еліміздің ер көңілді, өткір тілді ұлдары — ескі заманда алыс арман, ащы зармен өткен. Оларды керге тыққан, жерге байырқаптаған сұм заманнан қазақ халқын тек Қазан төңкерісі ғана азат етті. Міне, сол бұрын тарихы өлімге байланған елдің көп ақындарының бірі Жамбылды жаңадан жасартқан, қайта туғызған Октябрь дәуірі. Елдің ескі ақындарының еңіреп өткен дәуірінен құтылып, олардың тарихының аяғын топқа ұластырып, бүгін жүз жастың табалдырығына таянғанда тілегіне жетіп отырған тек Жамбыл ғана. Жамбылдың ескі күнде есікте қалған басының бүгін тарихтың төріне шыққандығы — бұл қазақ елінің бақыт туына шығуының образы. Сондықтан қазақ халқының көңілі биыл орасан көтерілген жыл. Бұл жыл қазақтың жазушылары түгіл жалпақ елді ән, өлеңге қозғаған жыл. Қазақстан туралы бұл күнде мыңдаған жыр, өлеңдер шығып жатыр. Қазақстанда шығатын өлкелік, облыстық, аудандық, өндірістік газеттерінің барлығы да шат, қуанышты жыр, өлеңмен толы. Бұл халықтың қисапсыз көңіл шаттығын көрсетеді. Тек бұларды тексеретін, сөз қылатын сыншы, басатын баспа ғана керек. Міне, бұлар қазақ халқының көңіл шаттығы осы жылы орасан көтерілгендігін көрсетеді. Қазақ әдебиетінің осы жылғы үлкен табысының бірі — Пушкин аудармалары. Пушкин кітаптарын ұлт әдебиетіне кіргізуде биылғы істеген жұмысымыз өте маңызды, көлемді жұмыс. Пушкин шығармасын аудару 1936 жылды Кеңес Одағы елдерінің жазушыларына, әдебиетіне жарыс сияқты болды. Осы табыстың ішінде менің де біраз еңбегім бар. Мен Пушкиннің «Евгений Онегин» атты атақты романын жуырда аударып бітірдім. Бұл романның қазақ тілінде шығуы қазақ әдебиетінің өсуінің үлкен айғағы. Бұл жылда Пушкиннен басқа «Құлагер» атты поэма, «Отан» атты әңгіме жаздым. «Құлагер» «Социалды Қазақстанда» басылып тарады. Бұл поэма көпшіліктің көптен бір сүйіп оқыған шығармасы болды. «Отан» атты әңгімем бүгінгі колхоз өмірінен жазылған, колхоздың большевиктік, колхозшының ауқатты болуын суреттеу арқылы бақытты адамды көрсету, адамның бақыты бізде, колхоз өмірінде деген тақырыпта жазылған шығарма. Бұл әңгімем Қазан төңкерісінін жиырма жылдығына арналып шығатын «Екі бесжылдықтың» «Отан» атты томында басылады. 1936 жылы істеген еңбегім осылар. Өзім өзге жылдарда мұндай жемісті жұмыс істей алған емеспін. 1936 жылғы қазақ әдебиетінің тәжірибесіне, осы күнгі бет алысқа қарағанда алдымыздағы жыл мұнан да табысты, мұнан да маңызды болады деп білемін.

1937 жыл.

Қазақ халқының мәдениеті көтеріліп, өлкеміздегі ел өнерлі, оқулы болған сайын әдебиетімізде өрлеп, өсіп келеді. Қазақстандағы әдебиеттің қай саласын алсақ та қазір Одақтық республиканың үлкен әдебиеті болуға талаптана жасалып жатыр. Бүгінгі қазақ әдебиеті деген әдебиет — бұл жалғыз қазақтың өз өнері ғана тудырған қазынадан ғана құралып отырған жоқ. Біздің бүгінгі әдебиетіміз өзіміздің төл әдебиетіміздің үстіне бүтін Кеңестер Одағындағы әдебиеттің ең жақсыларынан, дүние әдебиетінің ең жақсы үлгілерінен қоса жасалып отыр. Расында қазір қазақ оқушылары өз жазушыларымызбен бірге кімдерді оқиды? Горькийді, Серафимовичті, Фурмановты, Шолоховты, Шуховты, Крыловты, Гогольді, Лермонтовты, Пушкинді, Толстойды, Чехов, Гейне, Мопассан, Роллан, Анри Барбюсті, Шевченко, тағы басқаларды оқиды. Осылардың ең таңдама кітаптарын оқиды. Олай болса, қазіргі қазақ әдебиетіндегі аудармаға берілген мән өте орынды. Біз дүние жүзіндегі атақты жазушылардың кітаптарымен елімізді мәдениеттендіріп, әдебиетімізді байытамыз. Бұрыннан ел әдебиетінде ескі қазына мол, жаңа әдебиеттің халықпен қатты байланысы бар, қазақ әдебиетінің қазіргі түскен жолы тіпті кең, келешегі аса күшті. Бізбен туысқан өзге елдің тарихында сирек кездескен Онегин мен Татьянаның Абай жазып берген хаттарын қыз баланың бір-біріне айтатын айтыстағы ғашықтық өлеңіне айналдырып әкету — бұл халқымыздың Пушкинді көптен өзінікі етіп алғандығынан. Қазақ халқының бел баласы ақын Абайдың сол өз тұсында істеген мәдени қызметін бүгінгі Пушкин жүз жылдығында ерекше еске алмауымызға жөн жоқ. Біз бұл жағынан Пушкинді қазақ халқына ерте таныстырып, оны халықтық түрге айналдырған Абай қызметімен көршіміздегі туысқан елдердің көбінен бұрын мақтанамыз. Сол заманда Абай шет-пұшпақтап аударған Пушкинді біз бүгін түгел аудармасақ та, оның ең тәтті, ең таңдамалы шығармаларын қазақ тіліне аударып отырмыз. Бұл біздің жоғары айтқандай, бүгінгі кеңестік қазақ әдебиетінің өркендеу өрісінен туып отыр. Қазақ әдебиетіндегі аударманың осы күнгі бет алысы аса маңызды, өте көлемді. Соңғы екі-үш жылдың ішінде біз көркем әдебиет аудармасы жөнінен аса маңызды жұмыс істедік. Атақты жазушыларды аудару жөнінен біз көрші елдердің көбінен ілгері екендігіміз көрінеді. Әдебиеттің аз жыл ішінде бұлай көтерілуі — Қазақстанның соңғы жылдардағы жалпы өсуімен байланысты. Қазақстан қазір Одақтың алдыңғы республикаларына үзеңгі қағысуға талпынып отырса — Қазақстанды бұл дәрежеге жеткізген Ленин партиясы, әсіресе Өлкелік комитетінің жана басшылығы жолдас Мирзоянның әдебиетімізге істеген басшылығы, қолма-қол көмегі қазақ әдебиетін орасан көтерді. Міне, осы өскендіктен туған аударманың жоғары бет алысы қаншама мағналы, ауданды жұмыс десек те әлі де көпті қанағаттандырмайды. Қазақ әдебиетінің өткен жылғы көрнекті жұмысы — Пушкин кітаптарының аудармасы. Пушкиннің тарихи юбилейіне дайындалу қазақ әдебиетіне үлкен серпін берді. Қазақ көркем әдебиет баспасы, қазақ жазушылары Пушкин юбилейіне жақсы дайындалды. Ақынның негізгі шығармаларын жүз жылдыққа арнап қазақ тілінде шығардық. Пушкин юбилейіне ұлы ақынның жиынына үлкен шашу — үш том Пушкинмен барғалы отырмыз. Мұның ішінде ақынның атақты романы «Евгений Онегиннен» бастап поэмаларынан «Руслан — Людмила», «Жебірайылнама», «Полтава», «Кавказ тұтқыны», «Цыгандар», «Ағайынды қарақшылар», «Мыс салт атты», «Граф Нулин» тағы басқалар әңгімелері «Дубровский», «Капитан қызы», «Белкин әңгімелері», «Боран» тағы басқалар; пьесаларынан: «Сараң сері», «Тас қонақ»; ертегілерінің бәрі; өлеңдерінен ең маңызды, көркем, тәтті, жұртқа әйгілі: «Сібірге хат», «Чадаевқа», «Анчар», «Арион», «Сезік», «Пайғамбар», «Дауыл», «Әзәзіл», «Элегия», «Ақын», «Ақынға», «Өшеді үнім», «Ескерткіш қойдым өзіме», «Өмір арбасы», «Кешкі», «Кавказ», «Жаңғырық» тағы сол сықылды лирика, сатираларынан елу шамалы ұсақ өлеңдері бар. Міне, осы айтылған аудармалардың жалпы сомасын алғанда ақынның ар жағынан танысуға, тексеруге қазақ оқушысына Пушкинді түгелге жақын көрсетеді. Пушкин шығармаларын аударғандағы қазақ әдебиетінің олжасын айтатын болсақ, алдымен біз әдебиетімізді Пушкинмен байыттық. Әлемге әйгілі, асқан шебер, данышпан ақынның ең таңдамалы шығармаларын қазақ оқушысына бердік. Бұрын бізде үзіп-жұлқып қана аударылған Пушкинді енді том-томдап кіргіздік. Пушкиннің басылып шыққан үш томы тек жай ғана кітап емес, бұлар бүтін дүние әдебиетінің алтын қазынасына жататын шығармалар. Бұл қазақ әдебиетіне Александр Пушкин еңбегінің әр саласымен, түгел тұлғасымен кіріп, Пушкин қазақ ақыны болды деген сөз. Екінші, бұл аударма тәжірибесінде (әсіресе «Евгений Онегинде» Пушкиннің өз үлгісі кірді. Ақынның атақты романындағы өлең түрі, сөз үлгісі, шумақ айшығы, образ, теңеу, ұйқастары сияқты түрі де сақталды. Бұл — бұрын қазақ әдебиетіндегі аударма тәжірибесінде болмаған жана үлгі. Пушкинге артық сөз қоспай, кем қалдырмай, мүмкін қадары өз нұсқасын беруге тырысқанымыз — тарихи, әдіс жағынан дұрыс болумен бірге Пушкин үлгісінің біздің әдебиетке үлкен әсері тиетіндігі көзге көрінді. Аз сөзбен көп мағына беретін ұмытылмас образ, өткір өлеңдерімен бар халықтың жазушыларынан жоғары жатқан асқар шебердің үлгісі — бізге үлкен ұстаз Пушкиннің мастерлігінде қазақ жазушыларына сабақ көп. Тегінде, Пушкин сияқты «қазақ емес жазушылар өз үлгісімен алғанда қазаққа жат болады» деген пікір біздің өскелең әдебиетімізге пайдалы пікір емес. Бұл пікірді біреу жетпей айтса, біреу бізге жаулықпен айтады. Абай өзінің ар жағындағы, өз тұсындағы, қазақ әдебиетінен жаңа, соны болып, Пушкиндердің үлгісіне ұштасып жатқандығы даусыз. Сондықтан бүгінгі қазақ әдебиетіне тек мазмұнымен ғана емес, ақындық шеберлігімен кірген Пушкин өз тұсында орыс әдебиетінде қандай дәуір туғызса, біздің әдебиетімізге де аз әсері тимейді. Пушкин кітабы таралып, оқылып, ел аузына түгел тимей жатқанының өзінде жас әдебиетіміз Пушкин үлгісіне ынталана бастады. Мысал үшін жастардың жазып жүрген өлеңінің бірін келтірелік: Алматының Киров атындағы 12-мектебінде оқитын бір бала әдебиет газетіне былай жазып отыр:

Үмітті қаламды Алмабек Пушкинге арнаған бұл өлеңінде «Евгений Онегиннің» аудармасына жақсы еліктеп отыр. Мұнда ол тек қана өлең өлшеуін, ұйқастарын ғана алып қоймаған, лириканың төсегін, образ, теңеулерін де Пушкин мәнеріне салған: «ойдың өрті», «жыр бұлағы», «...жетелеу», «мәңгі мұра» дегендер Пушкинге өте ұқсас. Сонымен бірге Алмабектің еліктеген өлеңі қосақ арасындағы бос жүретін болжыр сөздерден таза, көркем, түсінікті. Міне, бұл — әдебиетімізде қуанарлық нысана. Бұл бізде данышпан ақынның әдебиетімізге қалай ұстаз болатындығын көрсете бастағаны. Міне, осы жоғары айтылғандар — қазақ әдебиетіне Пушкиннің аудармасының берген нәтижелері. Қазақ халқының Пушкин шығармаларына мұндай ынталануына себеп болған бір жағы біздің аудармамыз болса, екінші оларды басып жұртқа таратып отырған біздің баспа сөзіміз. Қалайда Пушкин юбилейімен байланыстыра біз Қазақстан жазушылары, көркем әдебиет баспасы, баспасөз үлкен, тарихи, мәдени жұмыс істедік. Бұл жұмыс үстінде орыс халқының ұлы ақыны Пушкинді қазақ халқы қандай сүйетіндігі, оның ұлы мұрасын қалай бағалайтындығы көзге көрінді. Әрине, мұндай жемісті жұмысты біз Кеңес дәуіріндегі өсіп отырған ұлт мәдениетіміздің сергек, өскелең жолында істедік. Пушкинді қазақшаға аударумен біз қазақ әдебиетін өсу жолының бір биік басқышына көтердік. Бірақ осы жұмыстың артынан талай міндеттер туады. Пушкин аудармасының тәжірибесінен бір белгілі қорытынды жасауымыз керек. Аударылған нәрселерді жақсы талдап, жұртшылыққа жайып, Пушкинді біздің ел ішіне әбден сіңіру керек. Аудармалардың кемшілігін көрсетіп, қатасын ашып, зерттеп, алдағы ісімізге сабақ етуіміз керек. Әсіресе қазақ жазушылары Пушкинді оқуды, оның шеберлік, ақындық үлгісінен үйренуді, өз жазуына ұстаз қылуды тездету керек. Енді аз жылдың ішінде біздің әдебиетте Толстой, Шекспир, Фирдоуси, Гете, Гейнелермен қатар адамзаттың әдебиет қазынасындағы атақты «Илиада», «Одиссея», «Энеида», «Нибелунгі», «Конан жыры», «Манас», «Калевала» сияқтылар, қазақ халқының қолына тиетін болсын. Мұны істеуге күшіміздің жететіндігін Пушкин тәжірибесі көрсетті. Бірақ Мирзоян жолдастың ұдайы бізге ескертетін екі сөзі бар: бірі — бізде мастану болмасын. Іс, оқу, үйрену, ілгеріге талаптану, мәдениетті болу — жазушының есінен шықпасын. Екінші — біздің табысымыздың өлшеуі артымызда емес, алдымызда. Біз қай жұмысымызды болса да алдыңғы республикалардың үлгісін өлшеу етуіміз керек. Қазақ әдебиетінің өлшеуі — алдыңғы елдің әдебиеті. Міне, Мирзоян жолдастың осы айтқанын біздің есімізден ешқашан шығармағанда, жақсы жұмыс істейміз.

1937 жыл.

Патима!

Менің сені сүюім хақ. Қай хатымда болса да жазғанымның бәрі шын. Бірін бірі бекітеді, бәрі біреу-ақ. Алдыңғы хатымды соңғы хатым растайды. Алдыңғы сөзімнен соңғы ашығырақ. Сүюімнің шындығына күдіктенуге орын бар, бірақ екі мағынада деп ұғынудың орны жоқ. Сүюім шын, сүюім бүтін. Жаным да, тәнім де сол жүрегімнің жетегінде. Сырласайын, сөйлесейін, сүйейін — бәрі бір сүю (любовь). Бөлек-салақ балу, жалғыз өзім — сөзге, сырға, сүюге бөліп-жарылуға қолымнан келмейді. Сенен дос іздегенде, махаббат іздегенде жүрегім іздейді, жаным тілейді. Ақылым, айлам, жігітшілігім іздемейді, іздеп, тауып біткем. Екінші, менің сені сүюуім — өз жұмысым. Сүюім — сені бір нәрсеге де міндеттендірмейді. Сүю, сүймеу — сенің жұмысың. Менің хаттарым — жүрегім жұмысы. Менің махаббатым — сенсің. Меніңше, адамның адамшылығына сенетін кісіге мәселе ашық. Хаттарым да осыны айтады. Әсіресе соңғы хатым — сені сүйгендігімнің шегінен асып жазылған хат. Сүю — көңіл жұмысы. Адамның ажалы, не ауруы сияқты белгісіз бір нәрсе. Өмірде ұзаққа созылып, сүйегімен бірге кететін болады. Жауынды күнгі жасындай жарық беріп өте шығатыны болады. Меніңше, ол адамына, адамдардың көңіліне байланысты. Сүюге срок кесу— бенкенің бекісі, мекеменің қызметі емес шығар. Ал өзімді алғанда — болашақты болжап айту ақылдың ісі емес. Мен өткенімді, үстімдегі өмірімді, бүгінгі көңілімді ғана айта алам. Өткенімді айтсам — мен сүйген кісімін. 2,5 жылдан бері жылдан бері сенің отыңа күйген кісімін. Бұрынырақ махаббат бар ма дегенге күдікті қараған, бағаламаған, жабайы қазақпын. Соңғы жылдарда барлығы түгіл, соның жан қорлығын тартып жүрген сорлымын. Бірақ сол өмірдің ішінде сені сүйетінімді жарыққа шығарып, саған арсыздық (нахальство) істегенім жоқ. Сырттан сағынумен келем. Мүмкін қадары сені көрмеске, «жалдастық» әдетін сындырмасқа өткен жыл жарымдарда тырысқамын. Керек десе, жанымның жауабын, жүрегім сырын саған ашқаным да жоқ. Аяғы болмады, еріксіз айналдым. Жаным жай таппай, сені сүюім жылдан-жылға есейді. Күнен-күнге күшейді. Аяғында шыдамадым. Шектен шықты. Ескі тәртіпті, әдетті бұздым. Саған ашық сөйледім. Хаттарымда осы сарын жазыла бастады. Соңғы хатымда анығын айттым. Осыған қарағанда, менің сүюім жігітшілік те емес. Ақындардың әйелге әуестігі де емес. Менің, сені сүюім — өзіме таңдаулы, тауанды махаббат. Ұзақ өмірдің сүю сарыны сияқты. 18. ІV. 1932 жыл

Жаным Пәтішім!

Мен кетіп барам. Біз шыққалы 27-інші сағат. Оның көпшілігі сені ойлаумен өтіп келеді. Аққан өзен, иір-иір жаға, кейде қошқыл таулар, қожыр-қожыр тастар. Көз алдымда сен... Менің қазіргі ойым, қиялым — осындай әдемі. Келешек жарық, нұрлы сияқты. Сенімен өмір өзгеше қызық сияқты! Өзіміз әрге жүзіп келеміз! Көңіл де өрге жүзіп келеді! Сенімен соңғы түні толғасып, сөйлесе алмай кеттім. Сен маған тұтқиылдан (неожиданно) ауыр ұсыныс жасадың. Сен бұған өзіңді күні бұрын дайындаған шығарсың. Мен дайын емес едім. Өйткені мен сені бұл ойда деп, бұған келеді деп қиялыма келтірген жоқ едім. Ол сені қимағандығымнан, сенің қабағыңа қарағандығымның салдары еді! Менен сен батыл шықтың, мен қуандым! Әңгімені сен аштың. Мен қанша дайындығым болмаса да, сенімен қол алыстым, шының ба? деп, екі қайырдым. «Шыным» дедің. Сонда менің көзімнен жылы жас тамып кетті. Әрине отырған жерім қараңғы еді ғой. Сонан кейін не болғанымды көпке шейін білгенім жоқ. Сенімен қалай қоштасқанымды да білмеймін... Сөйтіп, біз мәселенің негізін шештік. Біз жалғыз көңілдің ғана емес, өмір мәселесін шештік! Енді әңгіме, бітті ғой... Мен қандай «жақсым» болса да, сен үшін құрбан етем дегемін... Ендігі істі, жұмысты, бар тіршілікті осыған дайындыққа қарай ыңғайлай беру керек... Пәтішім! Өмірдің келешегі нұрлы елестейді. Менен жаңа қайрат, жаңа қуат туатын сияқты. Өткен өмірдің ескі қоршылығы, арманы бәрі бітіп, бәрі толып, көңіл де, өмір де жаңадан қайта өсетін сияқты! Бақытты болатын сияқтымыз! Сен маған әлі сөзге сараңсың. Өз көңілің, өз ойың қалай, әлі ақтарған жоқсың. Біз айтпаған сөз қалған жоқ, енді шындап сөйлесудің, сүйісудің, былайша айтқанда өмірді қызықтаудың екеуміздің арамыздағы пердесі ашылып бітті. Шын сезімді айтысып, жазысып, сөйлесудің, сүйісудің өзі — олжа өмір, қызық емес пе? Мен сенен хат күтем! Өзім тағы да хат жазармын. Мен, әр уақыт сені ойлаймын. Ойым, сезімім — бәрі де сенімен әуре! Міне, бір өлеңді дәптерімнен көшіріп жібердім. Бұл өзің сүйгізетін түні ұйықтай алмай жатқандағы жазылған.

Хатыңда алып, хат жазуға асығып отырмын. Сенен хат алсам, жауап жазуға асығам. Өйткені сені сағынам. Сені ойлаймын... Мен жәрдемді сенен күтем. Сен – маған үлкен қуатсың. Сенімен сөйлескім келеді, сенімен хабарласқым, хаттасқым келеді. Менің саған жазған хаттарымды осы сарынның барлығын жасыруға болмайды. Сен менің бұл сөзімнен әлде нәрсе ойлауың мүмкін, бірақ оның бәрі қате. Мен сенен еш нәрсе де күтпеймін. Мені қалай бағаласаң, не десең – сенің өз еркің. Мен сені қатты жақсы көрем, қатты сүйем, бірақ менің бұл сүюім сені еш нәрсеге міндеттендірмейді... Мен сықылды мені де сағынуды, сүюді, сыйлауды — мен сенен күтпеймін. Сен оны істеме... Менен грязный нәрсе және күтпе... Онда қаталасқаның... Мені босқа күйдіруші балма... Маған керегің — жәрдемің, достығың. Мен тек, саған жанымды жеңілтіп, сырымды сөйлейтін болайын. Сен менің сөзімді көтереді, түсінеді деп ойлаймын. Егер сен менің саған айтқан бұл сырларымды бағаласаң — менің өмірімде бір терең із қалдыратын бір жақынымсың. Осы туралы толық жауап жаз. Өз пікіріңді айт, шешіле айт. Бір-бірімізді үгітпен ұғындырып жататын кісі емеспіз ғой. Ашық жауап күтем...

Ілияс. 22/ ІІІ

Аяулы Ілияс!

Ақтөбе осы күні тіпті суық. Күнде боран, көз ашып жүріп болмайды. Әлеумет жұмысы деген бастан асты. Бір сағат я бір минут қолым бос болмайды. Ілияс! Сенің «шамам келсе тілегіңді атқарам... Мынау қызмет арасында ондай толғану қиын да болса істеуге тырысам» деген сөздеріңді оқығанда, төбем көкке жеткендей болды. Жас балаша қуандым. Рас, қазіргі күні қызмет өте ауыр. Оны білмей отырғаным жоқ, бәрін де білем. Осы күнгі бар сенгенім сенсің. «Ілияс қайтсе де бірдеңе жазар, соны оқысам көңілім тынышталар» деген үмітім зор. Алматыға июньнің бас кезінде бармақшымын. Барарда Термезден не Ташкеннен телеграмм берермін.

Мына бүгін Ташкенге келгеніме екінші күн. (17 апрель, түнгі сағат 3-те келгем). Жол бойы ауырып келдім. Мұндағылар сау, ақырындап сөйлесіп жатырмын. Екеуміздің қосылуымыз туралы хабарлары жоқ көрінеді. Қайтып бастап, не деп аяқтарымды білмей отырмын. Қарсы алулары жақсы, өздері әбден сағынып қалыпты. Ал саған және бір жұмыс: сен маған өзіңнің атыңнан Ташкендегі әдебиет жинағыңды тауып алға бірер қағаз жібер. Нешінші жылы, қайда берілгені туралы барлығын анықтап жаз. Мен кетерде сенің Асқар туралы жазған сыныңды оқығам. Сын дұрыс сияқты. Тегі келешегі бар, неде болса бірдеңе шығады-ау дегендер туралы сын жазған дұрыс-ау деймін. Ештеңе шықпайтындар туралы әзірге қоя тұрған мақұл сияқты. Өйткені оларды мақтап болмайды, боқтауға тағы тұрмайды.

Жолдан жазған екі открыткеңді алдым. Бүгін Мәскеуден жіберген телеграммаңды алып, мына хатты жазып отырмын. Балалар әдебиетіне бәйге жарияладық. Мезгілі бірінші февраль. Тақырыбы: қызыл әскер тұрмысынан, бұрынғы ескі тұрмыстан, осы күнгі тұрмыстан. Журналға тапсыр деген материалдарды тапсырдым. Екі бөлік баспақ балды. «Үрит соқ-соқты» бір, «Масқара» мен «Түн қараңғы, түндік жабулыны» бір нөмірге жібермек болды. Бейімбет жақсы. Күні-түні жазуда. Кеңсеге көп келмейді. Үй-ішін тауға шығарған. Әбділда да «Медеуде» жатыр. Бірдеңе жазам дейді. Әлі ұмытып бара жатыр екемін: мен жақында «Зеленое яблоко» деген роман оқыдым. Америкада 2 жылдың ішінде 625 рет басылып шыққан екен. Өте жақсы роман, тауып алып оқы! «Золотой теленок» деген романды тауып алып қой. Оны да жақсы деп мақтап жүр.

Сағынған Патимаң. 25. VІІ — 1934 Алматы

Мен жолдамын. С. қаласынан мінген пойыз сызғытып оңтүстікке келеді. Терезеден қызарып шығып келе жатқан күн. Күн қандай қызыл! Қандай сұлу! Бірақ, пойыздың іші түгел ұйқыда. Мен ортаңғы полкіде жатырмын. Жалғыз-ақ менде ұйқы жоқ. Мен кітап оқып жатырмын. Күнмен де, ұйықтаған елмен де ісім жоқ, ұйқы және жоқ. Өз қызығым өзімде. Өйткені, оқып жатқан кітабым қызық... Кітап қандай көңілді! Мазмұны қандай күшті! Тілі қандай тәтті! Қанымды, жанымды — бәрін осы кітабым билеп алған. Қолымдағы кітаптың құшағына толық кіргемін. Бұл кітап оқысам — демалыс, ойласам — ақыл. Ой көзімді ашады, қайратымды оздырып, жігерімді көтергендей. Бұл кітап — менің өмірдегі серігім. Бұл кітапты тауып алғалы, менің өмірге сенімім молая бастады, жаңа бір дүниеге кіргендей бола бастадым. Бұл кітап күні-түні көкейімде, көз алдымда. Мұны көзімді жұмып оқимын. Кітабым аты — Патима еді. Пойыздың полкісінде жатып, көзімді жұмып, соны ойланып келем. Сөздерін санаймын, көздерін елестетем... Сол.

17-мамыр, 1933 жыл. Вагон

Өмірді көріп жүріп, өмірді суреттеген жазушыларды оқып жүріп, мен еркек атаулыны бес топқа бөлем: Бірінші — әйелді ауламайды. Салқын қанды, көтерем жанды. Өмірдегі әйелге біткен көріктің, жалын құшақтың, нәзік сезім, қызбалықты қылықтың біреуі де қызықтырмайды. Өздігінен бас көтермейді. Ол өзімен өзі болса болды. Бірін сүйді, болмаса қойды. Бой ұрмайды, жоқтамайды. Ондайларға әйел — әйел емес, айналадағы ағаш, шөп, су, мал сияқты заттың бірі. Мен білетін адамда бұл — Байназар. Екінші — отты, жалынды, әйелге құмар еркек. Әйелді аулампаз, әйелді алғыр, сыпыра соғар. Әйел артына армансыз түсіп, есалаң сабылып, есі шыға ізденеді. Бірақ, бірден бірге көшкен, көп әйелді, жақсы көргіш, бәрін де соңына түсіп қызықтап, қыдырып тастап отырады. Ылғи соңырқап, жанын жаналап, жаңадан жаңаны сүйіп ләззат алады. Ақылынан айуандық сезімі күшті. Ұдайы... билеген құмарлықтың боранында... Бұл Стефан Цвейг жазған кісілердің көбі — осы. Әсіресе, Казанова. Үшінші — әйелді жақсы көрмейді, жек көреді. Жаны сүймейді... сүймей тұрып сүйкенеді. Алған үлгісі айналадағы айуан қылығынан — құстың, қораздың, жылқының айғырының екі аяқты пендедегі үлгісі осылар. Бұл, әйелді көп аулайды, көрінгенін атады, абиырын алуды мақсат қылады... Бұл, Еуропа әдебиетіне түскен Дон-Жуан. Бұл — өмірде тіпті көп... Төртінші — әйелді — әйел деп емес, адам деп ардақтап, асыра сілтеп, жабайы адамнан жанын жоғарылатам деп, екінші қарсыға шығып кетіп, еркектіктен алыстаған, сопылыққа тереңдеп, әйелге еркектік махаббатын мұқалтып, сүюін сөндіріп алған абыздар өмірде болмайды емес, көп заманнан болып та келеді. Ғылыми адамның көбіне осы мінез ортақтасады. Толстойды осының қатарынан қарастыру керек шығар. Бесінші — бар әйелді емес, бір әйелді сүйетін, ісін де, ішін де, қанын да, жанын да сол сүйгені үшін бағыштаған, көрмесе, сағынатын, көрсе от боп қабынатын біреулер болады. Ол сүйгені жалпының ішіндегі жабағының бірі болса да, жаман жағының бірін көрместен, жақсылығына қол қойған, жаны құмар, тәні құрбан ол еркектің ерекше бір бітімі болады. Шынайы махаббат иесі. Мен — осы!

Көрдім, көрсем тағы көргім келеді, Көріп отырып сүйгім келеді. Сүйсем, лапылдап жанған жүрегім, жеңілденіп, тасыған қаным басылып, тынышталармын деуші едім. Ол бекер болды. Сүйдім, сүйсем тағы сүйгім келеді, сүйіп отырып сөйлескім келеді. Құшақтап қысып, аймаласам, құмарым тарқайтын сияқты. Лаулап жанған өрт, асау жүрек, тамыр-тамырдағы,тасып кеткен жүректің қаны,өн бойыма сыймайды. Ішкі жалын, сыртқа шықса, тасып төгілсе, жеңілденіп, сергір ме екенім деп, ойлаймын. Ол бекер болды. Қолдан келер нәрсе — жанды тыншыта алмады. Ыстық қанды аз ғана болса да, салқындата алмады. Құмарлықты кішкентай болса да, орталай алмады. Қайта жыртығын жамап, ортасын толтыра берді. Күннен-күнге күшейткеннен басқа, биттей басуға себеп болған жоқ. Мен жеңілген, мен әлсіз адам, менен махаббат күшті. Махаббаттың күшті екеніне менің көзім жетті. Бұл, әрине, ақылыма сыймайтын қылық. Ақыл мұны теріс деп билік айтады. Бірақ ақылдың насихатын мен орындау үшін ақылда қайрат, менде ерік болу керек қой. Ол ерік, ол қайрат қайда? Неге маған болыспайды? Не ақылдың қаруы болып, не бір қайрат қылмайды. Неге махаббатты жеңбейді? Неге мені арашалап алмайды? Білмеймін, ерік жоқ, олар құйрығын артына қысып алып, әлдеқашан жоғалған. Ақыл, қайраттың қайда екенін білмей, өзінің қайраты жоқ, кәрі шалдай, күшсіз, күңкілдеумен жүр. Сондықтан оның айтқаны да бекер. Енді не қалды? Енді мен махаббат қолыңдамын. Маған оның ғана өмірінде болу қалды. Өйткені мен махаббатқа қарсы қайрат қылуым, мүмкін емес... мүмкін емес... Өйткені мен оны қатты сүйемін ғой!

11.ІV. 1929 жыл