Жер мен көктің арасы

• * Туған елдің тұнық жанын жыр еттім, Ырғақ еттім дүрсіліне жүректің. Əдет-ғұрпын, Салт-дəстүрін ту қылып, Тірлігімді түлеттім. Туған жердің бір шыбығын үй еттім, Бір ызыңын күйі еттім тілектің. Осы елдің, Осы жердің бір гүлін Сыңарым деп, Ғұмырымды сүйеттім. Тағдыр маған талапты ұл да сыйлады, Қазақ қылып қыз да өсірдім ибалы. Жүдегем жоқ жеке бастың қамына, Туған жердің тақсіреті қинады. Қызыр келді… Қалам берді – жосылсам, Кешірмейді кием мені тосылсам… Уа, Халқым! Менде басқа арман жоқ, Əуеніңе бір үн болып қосылсам!

• * Арналған саған жырым, Алтын далам, Ойымда оттай болып жалқындаған. Өзіңнен сынық сүйем ұзар ма едім, Сеніммен жүк артпаса халқым маған?! Еңсемді көтерейін кеңдігіңмен – Рухыңнан айналайын сарқылмаған! Самал жел сыңғырлаған сырға ма екен, Келбетің сырға мекен, Жырға мекен. Үш жылда үш ғасырлық сағым кештім, Шаңыңа шыбын жаным құрбан екен! Жанарың жүрегімде сағыныш боп, Сығалап санамнан да тұрған екен…

• * Ұлан дала, Құлан дала – көсiлген, Көкiректе самал болып есiлген. Қу тiршiлiк қайғы уын тамызса – Қыран дала көңiлiмдi өсiрген. Сайын дала сағым – қанат сермеген, Биiк ұшсаң, аялайтын жер де кең. Мұңды күндер ұнжырғамды түсiрсе – Қайың-дала сезiмiмдi тербеген. Айдын дала, Айбындана көктi емген, Бозторғай боп шырылдайсың бөктерде. Жусан болып бусанасың көктемде, Қайғымды ала кетесiң бе тепсеңге? … Шетсiз дала, Шексiз дала самғайды, Үркектеген үмiт отын жалғайды. Дархандықтың өлшемiндей өңiрiм, Дұшпан ғана сенi сүйе алмайды!

• * Ен дала, Көсiле түскен кең дала, Дүрлiгiп дүние жатқанда, Дүркiреп тұрдың сен ғана. Күй-ағын, Төсiңдi тiлген тұяғы, Тұлпарды ойда тiрiлтiп – Мүсiнiн мыстан құяды. Бел – дөңде, Жел болып жылқы желгендей. Жалдары жалын атып бiр, Дəуiрден озып келгендей. Ақ маңдай, Шетiнен ұшқын шашқандай. Айтұяқ бейне аяқтар, Тарихты жазып жатқандай! Қара, əнi, Жалғап тұр екi араны. Менiң де көңiлiм көк дөнен, Төсiңде заулап барады… Арманым қанат қағады, Көзден жас парлап, Ағады. Кең далам, сенiң болмысың, Үмiттiң отын жағады.

• * Өтер өмір өртке тиген дауылдай, Саралаумен фəни менен бақиды. Өткен күндер Туып-өскен ауылдай, Өтер өмiр өртке тиген дауылдай, Таңғы саумал таңдайыма татиды. Шаң да шұбап Шудаланған түтiндей, Жалбыз исi танауыңды қабады. Тiршiлiгiң – қалған лашық күтiлмей, Уақыттың ұңғысында ағады. Ұмытты ұл-қыз, Жерiгендей қағынан, Атасының атамекен – кiндiгiн. Бозторғайдың боздақ үнiн сағынам, Түрiп қойып көкiректiң түндiгiн. Көкпар, Бəйге… Тақымға ендi түспейдi-ау, Сен осыны сезесiң бе, бауырым? Ендiгi ұрпақ кəусарыңнан iшпей ме-ау, Алқам-салқам, Ақжарылқап ауылым?!. Тiнiң түгiл Тамырыңды жаңқалап, Отқа жақтық, Орман болған дарағым. Замананың көзi тұрса қанталап – Қайта бүршiк жарасың ба, қарағым?!.

• * Туған жерiм, Алтын бесiк – шаңдағым, Қайда жүрсем сен есiмнен қалмадың. Жыр-əн самғап, Қиял жалғап жататын, Тамылжыған таңдағы үн. Болған шығар алаң күндер жасыған, Болған шығар жалаң күндер тасыған? Өмiр озып, Көңiл тозып жатса да, Саған ғана асығам! Əлем көгiн шарлатқызған түндiгiм, Жетем ұшып, үзiлмеген кiндiгiм! Назы бəсең, Сазы əсем келетiн, Əнiндейсiң үндiнiң. Өзiң едiң қанат берiп, Түлеткен, Сəби сезiм өңiрiне гүл еккен. Қиял құшып, Құс боп ұшып кетердей, Сағынышым сапырылған жүректе…

• * Сенен ескен қоңыр самал түлетiп, Жеткенiнше айлар өтiп, Жыл өтiп, Ақын ұлың Астанада жүр аңсап, Сарыөзегiн, Кербұлағын жыр етiп! Кербұлағым, Мен ұланың сағынған, Сағыныштан жанарға жас тағынған. Туған жердiң əр түп шөбiн, Əр тасын, Шығара алмай шамырқанған жадымнан. Өзендерiң, Кезеңдерiң көсiлген, Ойға оралып көңiлiмдi өсiрген. Дəуiр өтер, Ғасыр жетер жөңкiлiп, Ешқашан да əз атыңды өшiрмен!

Сенен ескен қоңыр самал түлетiп, Жеткенiнше айлар өтiп, Жыл өтiп, Қадыр ақын Астанада жүр аңсап, Сарыөзегiн, Кербұлағын жыр етiп!

• * Сайыңда сипап өтер самал тынған, Сары қыз, Сарыөзегiң аман тұр ма? Сендерге жеткiзбеген жолға налып, Сарытап сағыныштан сан алқынғам… Сары жон, Сары жылға, Сары сағым… Сан ойлап, Санамменен жарысамын. Сарсаңға түсiредi тапшы уақыт, Сазымен тербетедi таныс əнiң.

• * Сүйемiн мен күздiң түнгi аспанын, Сан жұлдызын шебер шашып тастаған. Қиял құсы сол бiр сəтте қас қағым, Шетсiз-шексiз армандарға бастаған. Қаз бауыр бұлт сұлбасынан сыз өткен, Көштi баяу сылқым ғана тербелiп. Тү-ү-у алыста Ай ғана тұр күзетте, Құс жолы да жөңкiлгендей желге ерiп. Дала тұман, бау да тұман, айнала, Тау мұнартар ертоқымын жастанып. Сүйем ерен күздiң түнiн жайнаған, Сүйем сенi, туған жердiң аспаны!

• * О, туған жер! Сенен əсте, iрi кiм? Сен аманда сiрiмiн де тiрiмiн! Дүние кең болғанымен, Сен – жалғыз, Мен – бiр ұшқын, Көп ұлыңның бiрiмiн! Саған деген сағынышым еселi, Сезiмiмдi сабақтайды неше бiр. Қарлығаштай қанатыммен су сеуiп, Тарихыңды қазып кетсем кешегi. Жыр арнасам қалдырмастан түгiңдi, Көшке қоссам аудармастан жүгiңдi. Пəк, Сəбилiк парызымды арқалап, Тiрлiгiңдi жазып кетсем бүгiнгi. Қашан-дағы елеңдермiн сен десе, Сенбесiншi, Сенбегендер – сенбесе! Алтын бесiк! Несiн жүрем жер басып, Ертеңiңе жырың болып енбесем?!

Екінші дəптер Өткелсіз өмір өзені (Көкек айы, Сиыр жылы немесе Тоқты шоқжұлдызы)

• * Несіне өмір сүресің жана алмасаң, Жану үшін жалындап жаралмасаң? Тірлік деген түрмеден телміріп тек, Əуезінен əр күннің нəр алмасаң, Нəр алмасаң, Сəуле боп таралмасаң?! Талпынбасаң, Алға озып алқынбасаң, Адырнадай созылып, Тартылмасаң. Жақынға да жағасыңжарқылдасаң, Айналаңа жағасың – сарқылмасаң. Мойындайды жатың да қарқындасаң, Алдыңда асу көрініп, Артыңда – шаң. Тағдырыңды тілдеме тəлтіректеп, Сыбағаңды алуға салқындасаң. «Көрермін, – деп, – жазғанды пешенеме», Қиналғанда мұңыңды еселеме. Қарекетсіз қасың да қимылдамас, Талпынбай алдыңнан жол төселе ме?! …Еселеме мұңымды, Еселеме!

• * Ей, Өмір, саған ғашықпын! Сезімнің мəні əріде: Құшуға əзір, Асықпын – Өзіңде бардың бəрін де. Көлеңке түспес көңілге, Қиналып жаным, Күйемін. Гүл өскен өртең өңірдей Мұңыңды қоса сүйемін! Құтылу қашып қиыннан, Ойыма менің келмейді. Сенікі: Жүрек, Миым да, Аңсарым-дағы өлмейді! Əй, қайдам, Тіпті, білмеймін, Сүйе алар сені мендей кім?! Ойласам көз де ілмеймін, Сағыныш болып селдеймін. Өзгертіп тағы жібермен, Жалпақ та жұртты таң қылып. Үзілмес əсте күдер де, Құштарым менің мəңгілік!

• * Өгей өмір, Сен мені кіналама, Күреспесе – бұл көңіл тына ала ма, Тіреспесе – бұл жігер сынала ма? Өгей өмір, сен мені кіналама! Кіналама, кезеңге жете алмасам, Сынама да бірді екі ете алмасам. Қатарымнан қара үзіп кете алмасам, Кіналама, кезеңнен өте алмасам! Өзіңсің ғой қадамды бастырмаған, Күнің бар ма көз шұқып, Басқа ұрмаған?! Ұлып қалған қандауыз қасқыр ма адам, Өзіңсің ғой бағымды аштырмаған! Ізгілікті іздегем іңір еміп, Əділдікті іздегем күңіреніп. Билікпенен байлықтың күшігі емен, Қашанғы оның соңынан жүгіремін?! Тек ешқашан соңынан түскен емен, Ілтипат жоқ болған соң күшке деген. Тектің аз да адамды төрге оздырар, Күшігім көп балақтан тістелеген. Түлкі болдың құйрығы бұлаңдаған, Күлкі болдың сайқалдай сылаңдаған. Таратамын жырымды жүрек жарған, Бар дəулетім сол менің … Құралмаған…

• * Атады таң да, Жатады таң да жылыстап, Өмірдің өзін қауындай тіліп, Қылыштап. Батады күн де, Жатады күн де жылыстап, Ал сүю деген – Қуысу емес, Суысу емес – сезімнің туын тік ұстап, Сүюдің заңы – ұғыспақ! Жетеді кеш те, Өтеді кеш те жылыстап, Сыйластық қана, Қимастық қана – тыныш бақ. Етегі күлдей, Кетеді түн де жылыстап, Тіршілік деген – Күндіз де түні, Қарақан бастың күнкөрісі үшін тырыспақ. Келеді ай-жыл, Желеді ай-жыл жылыстап, Жарық пен тамұқ арасында аз-кем тыныстап. Таяды əрі, Бітеді бəрі жылыстап, Ал өмір деген – Осының бəрін түсіну ғана… Дұрыстап!

• * Зейiн қойып, Мəн берiп жарасымға, Тұлдыр тағдыр пендеге қарасын ба?! Қос қапталдан қаусырған екi жаға – Үмiт пенен күдiктiң арасында, Өксiк-өмiр өтiп-ақ барасың ба?! Сарасың ба, қарамай, Дарасың ба, Күресiнде күл болып қаласың ба?! Мөлдiреген моншақтай беттi жуып – Жəудiреген жанардың шарасында, Өксiк-өмiр өтiп-ақ барасың ба?! Жеткiзбейтiн жалғанның даласында, Аласын да айырмай, Қарасын да; Жан даусындай жүректiң жаңғырыққан – Күңiренген көңiлдiң наласында, Өксiк-өмiр өтiп-ақ барасың ба?! Бiтiп болмас тiрлiктiң таласында, Өшесiң бе… Шоқтанып жанасың ба? Күйбеңдеген күндердiң парасында – Бiлгендердiң бұлжымас санасында, Сейiлмеген сағым боп қаласың ба?..

• * Келсе-дағы Гүл-көктем бiзге тегi, Бiлген едiм ызғарлы күз жетерiн. Балдəуреннiң байлығын шашып жүрiп, Сезбеппiн ғой сол күндер iздетерiн… Iздетерiн сезбеппiн… Қайран-ақпын, Өтедi деп өр жылдар ойламаппын, – Қатарында базардан қайтқандардың, Еске алам деп елжiреп, Аймалап мұң… Өте шықтың… Өрекпiп, қайран назым, Бiрге кеттi өзiңмен сайран – жазым. Тарыдайын шашылған шаттығым-ай, Аққу болып Айдынды айналмадың… Айып етпе, серi кез, Семсердейiн, Құшағыңа тағы бiр енсем деймiн. Кездеспесем қайтер ем жалыныңа, Алғыс саған! Несiне кемсеңдейiн?..

• * Жаса өмiр! Жаса күн! Жаса мекен! Тiршiлiктiң тiзгiнi тасада екен. Пенделiкпен кейде мен санай қалсам, Қажет нəрсем шашымнан асады екен. Табиғат сол толысқан, Əлi гүлдей, Тұра бермек тiрлiктi шаңына iлмей. Қажет нəрсем көп екен, Қайдан бiрақ, Орындала қояды бəрi бiрдей?! Амал қанша, Пендемiз өрекпiген, Шақша басты қажытып керекпенен. Бай өттi деп дəулетiн тiзбелеймiз, Егiлмеймiз, неге, осы Ер өттi деп?! Тiршiлiкте қажетiң бiтпейдi екен, Бiтiрсiн деп ғұмыр да күтпейдi екен. Ақ ниеттi, Денi сау, Басы аманды, Өмiр өзi қажетпен үптейдi екен…

• * Пəк пейіл періште ме, Перісің бе, Сұраншақ сүмелек пе, Серісің бе, Бəрібір: Жақсымысың, Бақсымысың – Бұл өмір өкініштің өрісіндей. Арманың қанатыңды талдырады, Бəз біреу көңіліңді қалдырады. Жақының жан жарасын көрмеген соң, Сенімнің сола берер бал құрағы. Орманын ойың кезіп, Қаңғырады, Ізгілік тек санаңда жаңғырады. Сыңарын сыңсый іздеп жалғыз қаздай, Сезімің ұзақ таңды таңға ұрады. Шоқ-тағы үрлемесе – Өшеді екен, Жана алмай… Келсең-дағы нешеге сен. Алтыны атар таңның адастырып, Күмісі самайыңа көшеді екен. Əріптес əлденеге күлімдейді, Сөзі-жөн, Тек ақ ниет білінбейді… Жүректің жəудіреген жанарына, Сауаптың сорабы да ілінбейді. Танысың тіршілігін тізбелейді, Қонысын көңіліңнің іздемейді.

Ендеше, Өзiңнiң қолыңда, Тағдырдың талыстай тiзгiнi. Өзiңе бастайды жолың да, Бiлуге тиiспiз – Бiз бұны!!!

• * Тағдырды тiлдеп қайтесiң, Тарта бер алға, Тіресіп! Емес-ау ол да жай шешiм, Кетесiң… Ашық тұр есiк. Күткендей тосын сырқатты, Əуре де болма, Сабылып. Жүректiң əнiн шырқап бiр, Жүргенiң артық сағынып! Өмiрдiң өрен күшiндей, Көңiлдiң туын жықпа сен. Көлеңке барын түсiнбей, Шуақты күндi ұқпас ең. Ғұмырда – Қамшы сабындай, Сыйласып өту – борышың. Ендеше, босқа сабылмай, Сүюiң керек оны шын. Тек сонда ғана жалғанға, Сенуiң мүмкiн тiк тұрып. Онсыз да сырқат арманға, Қайтесiң кесел жұқтырып?!

• * Тағдыр-ай! Сен əділ екен деп, Иыққа не арттың – көтердім. Бəлкім мен, Бұл жалған мекеннен, Өзіңмен тіресіп өтермін?! Тіресу, Күресу – салтың ғой, Оныңның несіне таңданам? Адасып қалмағай алтын ой, Санамда жұлдыз боп жанбаған! Бойды қой, Ойымды илеме, Мен-дағы көндіге алмаспын! Əрине, сені де билемен, Тек жырдың жорығы жалғассын! Кəдік-ақ… Табысып кету де, Əйтеуір əділді бүркеме! Құлшынам арманға жетуге, Күрескер тірестен үрке ме?! Əрəдік балаша алдайсың, Əйтсе де, ауыр-ақ талабың. Ешқашан қанаты талмайтын, Өзіндік пікірде қаламын!

• * Аялай алмасаң да ақыныңды Батыра берме, Тағдыр, Тақымыңды! Қинама, Қан жұтқызып жүрегіме, Азапқа айналдырма ақылымды! Ойымды отқа орап, Жалындат та, Қайғының қара бұлтын қалыңдатпа! Келемін өр кеудемді төрге сүйреп, Əлі де арам терім алынбап па?! Өзі бір өміріме діттедің бе, Бəсіре беріп пе едің күткенімде? Соқпақты сүрлеуіңде сан адасқам, Жоқ, əлде, Мені сынап бітпедің бе?! Ауырға, Қиынға да пейіл ем мен, Не пайда, енді саған кейігенмен?! Бағыңда менің де еншім бар еді ғой, Мұңымның мұнары бір сейілер ме?! Түсін тек, талабым бұл, Шағым емес, Кімменен кеңесесің – тағы кеңес. Саған да сипатқызбай сауырымды, Өртеніп кетуім де кəдік емес!..

• * Жексенбі еді, Отыр едім оңаша, Есік қақты қайыр сұрап бір жігіт. Қымтырылып, Қысылған жоқ ол аса, Алланы атап, Қол жаяды үздігіп. Құндақтаулы сəбиі бар қолында, Дорба арқалап далада жүр анасы. «Тəжік… Босқын… Құдай…» сөзі оның да, Тəжік емес, Сығаны-ау, шамасы?.. Бəрі бір де, Маған оның ұлты да, Нəрестені саудалауы күйдірді. Берген дəмді қақшып алды, Ұмтыла, Жаратқанға мені тағы сүйдіріп. Бетін сипап, Өтті сосын көршіге, Сəби-байқұс су сұрайды шөлдеген. Құдайдан да, Елге тілеп «тершімей», Өз бақытын сұрамайды ол неге?

• * Уа, тағдыр, саған не дейін? Неге енді сені теңейін? Қорқаудасың-ау, Əй, тіпті, Қайтіп те сені жеңейін?! Таудайын сыйлап талаптың Қақтырдың қанша қанатты? Ерітіп тілде мұзды да, Тұзды да талай жалаттың. Сұлуды небір сүйгіздің, Сүйгізе беріп, Күйгіздің. Қолымды гүлге созылған, Тікенегіне тілгіздің. Біршама жайды білгіздің, Ойланттың, Кейде күлгіздің. Бастың да сосын сабамды, Табанды тасқа тигіздің. Алай да дүлей айдыны, Теңізін кештім қайғының. Баз кешіп кетер сəтте де Əтеген… Жүрек айныды. Сарқылмас аптық сыйладың, Тартылмас шаттық жинадым. Алдауға алғыр қармақтай Бармақтай бақты қимадың. …………………………. Не дейін саған, Не дейін?!

• * Ей, тағдыр-ай, тағы да езгіледің, Жан жалдайтын жуастың кезі ме еді?! Жылай-жылай сарқылған сорлы жүрек, Тағы шаншып кетті ғой… Сезді нені?! Адасқанның айыбы алқымдап бір, Сүреңсіздеу күзгі күн салқындап тұр. Ақтарайын шерімнің шемен сырын Қызармасаң қайтейін, Ал тыңдап тұр! Жалын атқан жанартау сөнгені ме, Тұтқиылдан бір тықыр төнгені ме? Қызу қанды қууға құлшынбайды, Сенің сайқал ісіңе көнгені ме?! Көнгені ме, Жоқ, əлде, шалдықты ма, Шалдықты ма, Шарасыз халді ұқты ма? Ұқтыра да алмайсың Ықтыра да – Қасарыссаң қақпанды сал мықтылап! Маған емес, Тебінгің тексізге сын, Қиын қылсаң – арманға жеткізбессің! Илесең де қаншама – иілмеспін, Тозаң болып кетсем де – тепкізбеспін!

• * Заман қандай болса да, Адам қандай, Демеу керек пендеге тапшылық барда. Қуанышқа кірпіш боп қаланғандай, Жүру үшін жолығып жақсылықтарда. Азаттықты алдық деп айқайладық, Əдібінде əр істің сыйындық па Арға? Жұдырық боп жұмылу байқалмайды, Қайтіп қарсы тұрамыз… Қиындықтарға?! Тірлігіміз де, іншалла, Түзелді аздап, Ынтымақ болмай ырыстың өтелуі – Сын. Ширыға беру міндет пе, Үзіле жаздап, Егемен ел боп еңсені көтеру үшін?! Ес жиылмай елдікке тимес дəнеңе, Асу көп алда алатын, Жеңіс те мұнда, Талпыну керек алыстарға Жəне де, Өркениеттің өр өлкесіне қоныстануға.

Шикотаннан қайтқан қыз Бір ару мінді кемеге, Үркектей қарып шоқ көзі. Қараймын тінти… Немене, Менің де жанған от кезім. Сүйкендім… Сөзді сапырып, От-жалын кезім менің де. Күрсініп қойды ақырын, Əбестік еттім дедім бе?! – Бухгалтер едім, Сотталдым, – Есептен қате жіберіп. – Бес жылға, – деді тоқталып: Үш жылда шештім шідерді. – Қуансаң етті, Құрбым-ау, Еркіндік тосып тұрмай ма? – Қалды ғой, иə, қылбұрау… Қуану қиын мұндайда! – Жүре алам ба екем… Тақпай мұң, Есейіп кеттім енді мен. Арымды қалай ақтаймын, Ақпын деп қайтіп сендірем? ______________ Шикотан (Шикашотан) – Куриль архипелагындағы арал. Онда Кеңес үкіметі кезінде КСРО-дағы бес жылдан астам мерзімге сотталған елу мың қыз-келіншекке арналып тұрғызылған түрме болды. Түрмеде мақта-мата комбинаты жұмыс істеген.

Акула Акула – теңіз қасқыры, Айлалы, Күшті, Қандыауыз. Біреуге – өрлік тасқыны, Біреуге, бəлкім – Жалмауыз. Сұлу-ақ сабаз, Мүсінді, Бұлшық ет түгел бұлқынған. Сездіріп жойқын күшін бір, Кімге де қарсы ұмтылған. Табиғат заңы – Тіршілік, Біреудің біреу – жемтігі. Атылып шығар, Бұлқынып, Жетіп те келер, Ентігіп! Сезеді дейді акула, Өліктің исін, Қан исін. Ет жеуде ғана «бəтуа», Қасқырды қайдан танысын?! ______________ Ертеректе екі-үш ай жүзетін кемеде қайтыс болған адамның мəйітін сақтау мүмкіндігі болмағандықтан өлі денені теңізге тастайды екен. Сол мəйіттерді жеп дағдыланған ба, бүгін де бортында өлік бар кеменің соңынан акулалар үйірімен қалмай жүзіп отырады.

• * Қанша ауыр болса да, Кейде жауын жасқата. Қалқан-жүгiн қолқалап, Тастамайды тасбақа. Отан – сондай қабығың, Оны таңдай алмайсың. Ауыр кезде жабығып, Жазғырма оны, Жанбайсың! Бала бол, мейлi, Бес жасар, Отансыз қалсаң – Сол қайғы. Қажет тастың ешқашан, Ауырлығы болмайды.

Жаңылмаймын халқымды ұлықтаудан

• * Түпсiз түндi ұйқысыз өткiземiн, Шегiнбейтiн шындықтан шеп түземiн. Қайран, Далам! Мұңыңды қансыраған, Қандай тiлмен жұртыңа жеткiземiн?! Сарсаң қылмай, маза бер, о, нала-мұң, Жүрегiмнiң түкпiрi – шер алаңы. Қайран, Ауыл! Зарыңды тамшылаған, Қандай тiлде ұқтырып бере аламын?! Емiп өстiк иiген сүтiн жердiң, Сол табиғат бiзден не күтiм көрдi? Қайран, Бiрлiк! Тоныңды тоз-тоз болған, Қалай ғана, япыр-ай, бүтiндермiн?!

• * Хақ тағалаға мың алғыс айтам, Жаратқаны үшiн қазақ қып! Тағдырыма да тəубе деп қайтам, Айналдым сенен, Азаттық! Əр таңнан қазір арайлап атқан, Ғұмырыңды сенің тілеймін. Өзің деп қана жыр қанат қаққан, Сен барда ғана сүлеймін! Əр күннің нұрын тілеймін тағы, Өзіңсіз шаттық шалқыр ма? Жұлдыз боп сенсіз түсермін ағып, Жебедей көкке тартылған… Тəуелсіз елмін, Бостандық берік, Керуенім-дағы келісті-ақ. Ілесе берем, Көшіңе еріп, Бар менен зарды тең ұстап!…

• * Аңсатқан асыл арманым, Өңірің ашылар ма бір, Көңілім басылар ма бір, Шаттығым шашылар ма бір, Аңсатқан асыл арманым?! Бойымды билеп, Арбадың, Ойымды илеп, Алдадың; Қаншама ауа қармадым, Жүгініске де бармадым, Соңыңнан бірақ қалмадым, Алдадың-дағы, Арбадың. Үміттің жібін жалғадым, Іздеуден сені талмадым. Ұқсам да бəрі жалғанын, Аяқ та тарта алмадым, Көтердім басқа салғанын, Үміттің жібін жалғадым. …Сен болсаң, Сен де ықпадың, Келді ме екен құптағың? Алдымнан-дағы шықпадың, Сенімді əсте жықпадың, Сезімді пəстеу… Ұқпадың.

• * Армандарым, Алысқа жетелеңдер, Арманына байланып өтеді ерлер! Қанатынан қайырылса ақ құс арман, Адалдықтың парызы өтелер ме?! Түңілтпеңдер, Үзбеңдер үмітімді, Онсыз да сан жүрегім үгітілді. Мүсіркеме сен мені, Арт жүгіңді, Қарсы аламын қасқайып ұлы сынды! Сүйреме тек, Тоса бер иығыңды, Аласартпан ешқашан биігімді! Кері тартпа, əйтеуір кежегемнен, Еселеме, əйтеуір күйігімді! Бастаса да бұралаң жолдар қайда, Ақын-жүрек алқынып, Толғанбай ма?! Тартып алам еншімді, Ерегессем, Тек тимеңдер… Шертпеңдер сормаңдайға!.. Болмысымда көсілген көңілдеймін, Арманымды алдама, Өмір деймін! Күрсеңінде қалмаймын, Түлеп ұшам, Пенделіктің шаңына көмілмеймін!

• * Шайқаған сезімімнің дауылын шын, Жасын жыр, Білесің бе – бауырымсың! Сен менің бірге өсіп, Бірге көшкен Туған жер, Алтын бесік – ауылымсың! Аптыққа, Шаттықа да малтықтырған, Дертімсің, Дəуренімсің, Дəуірімсің! Сездірген ғашықтықтың күйік күшін, Сен маған арлы арудай сүйіктісің! Өзіңсің өмірімді өртке ораған, Сондықтан түсінуге тиістісің! Желкенін сенімімнің үрлесеңші, Жоқ əлде, Жеткізбейтін биікпісің?! Бауырсың мейірімі тарқамаған, Демеуден, Дем беруден шаршамаған. Қайтеміз, бауыр болмай қасиеттім, Арман ортақ екеуміз арқалаған?! Бір төстің нəрін емген сəбиміз біз, Қандас болмай тегіне тарта ма адам?! Өкінбен, Зор мəнсапқа жетпедім деп, Өкінбен, Бірді екі етпедім деп. Шыдаймын қандай болсын азабыңа, Қалдырып жол ортада Кетпе күндеп! Жағамын жарқыратып жұлдызыңды, Жүрсің деп ұқсата алмай сөкпегін тек!

• * Сирексіп кетсе өлеңнің өрті тақпа наз Жақсы жыр үшін сағат та, Күн де, Апта да аз. Мұхиттан сөздің маржанын теріп жүрмін ғой, Ақынның ары – Алдында жатқан ақ қағаз! Ақты ақ деудің өзі де кейде қиындау, Сезімің тайса, Жүрекке жайсаң – миың жау. Ақынның ісі, Ақынның серті қашанда, Əділдік үшін ұлықтарға да сыйынбау! Ұмытқан тұста: Ұятты, Обал, Сауапты, Құныққан тұста даңғаза дертке дау атты, Ұлыққа сөзін ұқтыра алмай жүрсе де, Шылыққа əрбір… Ақын да бірдей жауапты! Қараның құны шарықтап кетсе базарда, Молайып мұңы, Халықтың жаны азар да?! Көлеңке көпке шашпауы үшін топырақ, Бəрін де ақын ұстауы керек назарда! Қуаныш көрсе – Шырқауы керек құс болып, Қайғыны бөлсе – Бұрқауы керек күш болып.

• * Жалған сөйлеп азабың да артады, Абыройдан айырылады Ар тағы. Күмілжисің… Көңілдерді жыға алмай, Тек жыр ғана төтесінен тартады. Кейде, тіпті, Көп сөйлейсің көпіріп, Сапырасың жылтыр сөздің нөпірін. Жанға жара түспесін деп… Жортасың, Тек жыр ғана айта алмайды өтірік. Өтірігің… Жаңғырығып қайтады, Жүректегі жанартауың шайқалып. Мəнсап, Дəулет, Бет-жүзіңе қарамай, Тек жыр ғана ақиқатты айтады. Өмір – мұхит, Жыр – шындықтың аралы, Əлем – мұңды, Демек жыр да қаралы. Тура жолдан таймау үшін таласқан, Жыр жүрегі қашан-дағы жаралы… Тəубесіне келтіріп бір пендесін, Дабыл даусың саналарға дендесін. Адалдықпен арқалайын жүгімді, Уа, дəрі жыр, Жүрегімді емдеші!

• * Жүрегіне ақынның, Жүрміз кілең обал қып: Жеңісіне жақынның, Қуанбайтын боп алдық. Жүрегіне ақынның Жүрміз кілең обал қып: Кемісіне жақынның, Қайғырмайтын боп алдық. Жүрегіне ақынның, Жүрміз кілең обал қып: Қуанбаймыз, Қайғырып, Өзіміз де жоғалдық!..

• * Бокалды көтер, бауырым, Шарапты сімір, Таң қалма. Көтердің жүктің ауырын, Бағалап жатқан жан бар ма? Күтейік күннің тəуірін, Үмітті жалғап таңдарға… Ысырып тағдыр табасын, Тыным бер шыбын жаныңа. Бойыңа дамыл тарасын, Қосылсын барып қаныңа. Қашанғы жұртта қаласың, Көміліп көштің шаңына?! Тыншысын ой да қинаған, Күйзелген көңіл көншісін. Кеудеңе сенің симаған, Мұңың да алсын еншісін. Дертіңе айыл жимаған, Тек өзің ғана емшісің! Басыңды көтер, Жүнжіме, Атады таңы шаттықтың. Байыппен байлап түнді де, Басайық біраз аптықты. Күнəһар бола қоймаспыз, Бір тербесек… Мастықты.

• * Жеткізбейді өмір, Шілтерлеп шымқай етегін, Өткізбейді өмір, Жолыңа тосып жетегін. Шақшадай басты шарадай қылам Шырылдап, Бір ойдан кейін… Бір ойға шаршап жетемін. Түсіне де алмай, Шын мəні оның не екенін, Арманнан ығып, Қиялдап кейде кетемін. Қуаныш іздеп, Жұбаныш іздеп жүргенде – Бір мұңнан кейін… Бір мұңға шаршап жетемін. Озады кейде… Сенімнен селдір секемім, Жерсінбей жігер кіндігін кескен мекенін. Ізгілік іздеп ішім бір иттей ұлыса – Сабылам сонда… Санамды сарсаң етемін. Қызара қояр, Ұяттың мен бір беті едім, Майыса алмай, Морт сынды шындық-шетенім. Құдайдың берген қауашақ миы менде де, Əлемнің мұңын түгендеп шығу… Не теңім?!.

• * Жүрегiмнiң жылуын, Сезiмiмнiң сұлуын; Жанымдағы шуақты, Бойымдағы қуатты – Жақұт-жыр ғып самғаттым. Жүректерге жетсiн деп, Көңiлге гүл ексiн деп; Арман болып ұшсын деп, Үмiт болып құшсын деп – Түндi түрiп, Таң қаттым. Қиялыммен қауыштым, Жүйкемдi де тауыстым; Ми қыртысы тартылды, Көздiң майы сарқылды – Ұғынықты етсем деп. Санам байыз таппады, Арымды бек сатпадым; Аянып та қалмадым, Ай-жұлдызды жалғадым – Бəрiн айтып кетсем деп…

• * Періште көңіл, Ниетім – мөлдір, Ол да анық, Аяулым, сені, ойлаймын кейде, Толғанып, Аңсатқан арман… Ол да бір жалған сияқты, Бақыт па, Сор ма: Ақынға ғашық болғаның?!

• * Бəлкім мен білмейтін шығармын: Күннің шар екенін, Шыңның қар екенін, Тұман боп торлаған Мұңның жар екенін – Басқаша ұғармын?! Бəлкім мен білмейтін шығармын: Көңіл нұр екенін, өмір гүл екенін, сыр тұнған көктемнің көгілдір екенін – басқаша ұғармын?! Бəлкім мен білмейтін шығармын: Сезім сел екенін, Төзім шер екенін, Алқына ұмтылған Сөзім тер екенін – Басқаша ұғармын?! Бəлкім мен білмейтін шығармын: Елің – бақ екенін, Жерің – тақ екенін, əділге жүгінсе сенім – ақ екенін – басқаша ұғармын?! Сондықтан күлмейтін шығармын, Ығында жүрмейтін шығармын, Көзімді ілмейтін шығармын? …түбі бір ұғармын?..

• * Жүйкесін жеген: У мен бал татыр, Жас болсын, мейлі, Кəрі ме; Байлық, Мəнсапты қайтеді ақын, Азат қой оның бəрінен?! Сарай да қажет емес-ау оған, Онсыз да шексіз наласы. Қайғысы оның – Адам һəм қоғам, Жер менен Көктің арасы. Өмірдің өксіп сүртеді жасын, Жарасын жазбақ болады сосын. Тауға да, Тасқа да соғады басын, Жаудан да іздеп жанашыр досын. Сіңіре беріп жанына шерді, Тамшысын нəрдің сыйлайды жатқа. Өзіне өзі қазады көрді, Таңданыстарын түсіріп хатқа. Көншімес көңлі жаһанды кезбей, Жамылып жыртық шекпенін. Əттең-ай, Əттең, қалады сезбей, Жүрегі жанып кеткенін…

• * Өзгеше көрген: Қайыңды, Гүлді, Аспанды, Қуаныш-қайғы, Күлкі мен мұңды – Басқаңды; Былайғы жұрттың байқамағанын байқаған, Күлкіге ойсыз күйініп басын шайқаған, Əр жырмен бірге туатын күнде қайтадан – Өлең ғой ақын, Оның да мəңгі жас жаны! Жүдейді ақын жүрекке қалай жетем деп, Үдейді шері тірлікке ерсі тепеңдеп. Өмірге ғашық, Көңілге асық болмысы, Ақынды сөкпе, Əйелге ғашық екен деп. Əйелге ғашық, Əлемге ғашық көңілмен, Гүл-сезімдерге сəуле боп ақын төгілген. Сүйініш болып, Күйініш болып алқынып, Сырлы саз болып, Нұрлы жаз болып талпынып, Махаббатының мұхит-мұңына малтығып, Өтері анық… Өкініш атты өмірден. Мəніне ғашық, Сəніне ғашық ғаламның, Əріне ғашық, Бəріне ғашық адамның.

Алтыншы дəптер Табиғат – тұнған келісім (Тамыз айы, Жылан жылы немесе Арыстан шоқжұлдызы)

Таңғажайып табиғаттың тынысы, Анаң, Панаң, Үйің, Күйің – дұрысы. Табиғаттың тамылжыған төсінде Тіршіліктің, Адамзаттың ырысы. Өрекпіген өркениет көшінде Алақанда аялай біл, Жыр ұсын, Сол табиғат аман тұрса – тірісің!

• * Əн салып қыр, Дүние тамсанып тұр. Келбетiнен көктемнiң көзiн алмай, Жұлқынады жүрегiм жар салып бiр.

Нұр тұнады, Тiршiлiк құлпырады, Қыс көрпесiн Жер-ару сырып тастап, Көк төсiне бал құрақ ұмтылады.

Тербеледi, Көк өскiн кермедегi, Ыстық демiн көктемнiң сезген тұста, Сала берер құлпырып жер бедерi.

• * Шегi жоқ шалғай, Белес пен қырат. Көз нұры талған, Өз жырын сұрап. Жұпарлы жусан, Бередi сəлем. Қиялды қусаң – Əлпештер əлем. Тартылған тақыр, Сағым ұшындай. Мұнартып жатыр, Сағынышымдай. Үлп еткен жел жоқ, Шегiртке-сайран. Алдайды бел боп, Арманың қайран. Бiтпейдi жол да, Бүлкiлi тербеп. Аңызын толғап, Алыстан сермеп…

• * Сылқылдай сүйiп жағаны, Тасбұлақ сыңғыр қағады. Тiзiп ап мөлдiр тамшыны, Бiр тыным таппай ағады. Түбiнде шағыл жылтырар, Жағада жалбыз құлпырар. Айнадай бетiн айғыздап, Шудасы бұлттың бұрқырар. Бойымда қаным бұлқынар, Ол да бiр бұлақ – Сыр тұнар. Қуаныш емiп, Қайғы езiп, Толассыз ол да жұлқынар. Жұлдыз боп кейде жылтырар, Құйқалы қырға ұмтылар. Өмiр де ағып барады… Көңiлде мұнар мұң тұрар. Сылқылдап сүйiп жағаны, Тасбұлақ сыңғыр қағады. Көмескi күздiң көзiнен, Жанымның жасы тамады…

• * Жағасы көлдiң, Сырт едi, Өңiрге iңiр қонақтап, Толқынды толқын түртедi, Айдынның төсiн жолақтап. Шағала керiп қанатын, Шалқардың көгiн шайқаған. Қарасаң көзiң талатын, Шетсiз де шексiз… Байтақ əн. Сұлу да сазды үйлесiм, Жетелер ойды желкендi. Мен тұрмын алуан күй кешiп, Ерiксiз еске ап еркемдi. Кеудесi көлдiң тұңғиық, Ол да бiр ойға батады. Желiктi жанға мұң құйып, Кiм оны ойлап жатады? Берiлер бағаң сыртыңнан, Əркiмге қайда тай мүсiн? Кiм көрер iштi нұр тұнған, Көлдiң де сол ма қайғысы?!

Еніп кеттім бақытымның бағына, О, Махаббат! Дегеніңе көндірдің! Үні-өзге, Түрі-бөтен басқадан, Көңілі де күлім қаққан көктемдей. Өзіме де мойындаудан жасқанам, Сүйген сəулем ғарыш-көктен жеткен бе?! Қалжырап ем, Қайтадан дүр түледім, Қанат бітті қаталаған арманға. Езілердей елжірейді жүрегім, Менен, сірə, Бақыттырақ жан бар ма?!

• * Айтылмаған сөзiмдi

ұқсаң еттi, алтыным, Əлдилеген сезiмдi

мен де өзiңдей жалқымын. Қамшыладым көңiлдi

арманыңа ерем деп, Жеңдiм-дағы жеңiлдiм, –

батып кеттiм тереңге. Бəрiн қиып сен үшiн

сезiмiңе өртендiм, Жасын бүркiп, сел iшiп

сансыраймын: көрсең бiр. Оңашада күрсiнем,

• * Сағынғанда табылмадым қасыңнан, Самал болып сипамадым шашыңнан. Құстай ұшып жете алмадым, Жалған-ай, Садағамын тамшылаған жасыңнан. Аңсағанда алауыңды жақпадым, Елеңдедің… Есігіңді қақпадым. Арманыңның арнасында ақпадым, Бұрымыңа бақыт гүлін тақпадым. Қиялыңда қол бұлғап құр елесім, Деп жүргенде: «Келесі күн, келесі…» – Қас-қағымдай қысқа ғұмыр қиқулап, Қайтқан құстай өте шығар?.. – демеші! Қамыққанда қаталап бір өппедім, Мұңайғанда шуағымды төкпедім. Тізе берсем – Кемшілігім көп менің, Бірақ, жаным, Өтінемін, сөкпегін! Сансырадың өз деміңе тұншығып, Сүйеуге де жарамадым құлшынып. Рас, Рас… Тек сен үшін өмірдің, Өзін-дағы қия аламын, Бұл – шыным!

• * Көрiнбейтiн жiбек жiптей тартылған, Нəр аламын жаныңдағы жарқылдан. Толқын болып тербетесiң жүректi, Шағаламсың – Көкiректе шарқ ұрған. Жүрек шiркiн жиiлете қағады, Жанардан жас жұлдыз болып ағады. Сезем, жаным, сезiмiңнiң ырғағын, Алқынасың… Сен де аңсап жағаны. Зағиптайын қараңғыда қарманған, Ұмтыламыз саңлау iздеп бар маңнан. Су себемiз… Өрши түскен жалынға, Бақыт өрiп арайланған арманнан. Бұлқынамыз… Ұмтыламыз құшаққа, Құлпырамыз… Сынық сəтті тұсап қап. Амал қанша, тежей-тежей тiлектi, Ынтығамыз… Iңкəрлiктi пышақтап!… Абыржыған ақылға да дес бермей, Екеумiздi iздейтiндей кештер де. Серт ете алам, Мерт ете алман бұл күйдi, Бақытымнан бас тартпаймын кеш келген!

• * Қайтейін, қойдың, жаным, сағындырып, Елітіп, Емірентіп, Сабылдырып. Еркіңе болмысымды бағындырып, Көркіңе көңілімді табындырып. Қиялды қияндатып, Қағындырып… Сыймайды тар кеудеме күрсінісім, Жүректің жиілеген дүрілісің. Күлесің, Қиыласың, Назданасың – Сезімнің жаңа ашылған бүршігісің. Барады бойым балқып, Ойым қалқып, Жоғалтпай жанарыңнан жүрші, құсым! Тербеші, Тебірентші сезімімді, Сен жоқта мына өмірдің өзі мұңды. Жалындат, Күйдір, Жандыр, Өртеп жібер, Қайтесің таразылап төзімімді?!

Дауылдат, Буырқандыр, Шарықтатып, Көгінде көңілімнің қалықтатып. Өзіңді көрмеген күн – Өмір емес, Сен болып тербеген сəт – Анық бақыт!

• * Ұмтылып ұлы таңыма, Үңiлем тылсым жаныңа. Көңiлiңнiң көркем төрiне Ымырт боп, Мұңға малына – Құйылғым келдi тағы да. Қоңырау болып қағылар, Арай боп, Нұр боп ағылар, Күрмеген күлiм көзiңе Жарқ еткен жанда шағыла – Сыйынғым келдi тағы да. Iңкəрлiк шамы жағылар, Ынтықтың ықылым шағы ма?! Үр бейнең еске түскенде – Делебем қозып, Қағына… Табынғым келдi тағы да! Қасқайып сезiм оғына, Қарсы ұшып сор мен бағыма, Шаттықтың шайқап тұнығын – Атойлай жетiп, Ағыла… Сағынғым келдi тағы да!

Бағына берiп, Бағына, Тағдырға несiн шағынам? Алқызыл, Алау ерiннiң, Мас болған талай балына – Шөлдегiм келдi тағы да.

• * Не iстедiм екен осы мен Өзiңдi алғаш көргенше, Ертеңнен ненi тосып ем? Əнiме кiмдi қосып ем Өзiңдi алғаш көргенше, Аймалап көңiл хошымен? Көктемiм қалай шаттанып, Жадырады екен жаз қалай?! Бақыттың таңы атты анық! Сезiмiм қалай тапқан ық? Жатқан ба жырым тұтанбай, Өз жүрегiмде қатталып?! Құлпырмай тұрған гүл неге? Шарлап-ақ жүрiп əлемдi, Сенi мен неге бiлмегем?! Ақпан ба, Əлде, шiлде ме?.. Келдiм ғой қайта өмiрге – Кiнəлама да, Күлме де…

• * Күнiм де сен, Күлiмдесең – Балқытасың шоқ болып. Гүлiм де сен, Дiрiлдесең – Өртенемiн от болып. Нұрлы көзiң, Сырлы сөзiң, Шашу болып шашылған. Сазды сезiм, Назды көзiң – Шымылдықтай ашылған. Жақұтым да, Бақытым да – Өзiң салған өрнекте. Өңiмде де, Түсiмде де – Iздеп жүрем жер-көктен… Қабағыңнан, Тамағыңнан… Айналады басым да. Естен танып, Еркiмдi алып – Кетпе, жаным, қасымнан.

• * Көйлегің-ай, көк көбелек пішінді, Айқындаған денеңдегі əр мүсінді. Балқып бара жатқанымды түсіндім… Көйлегің-ай, көк көбелек пішінді. Шарап-қылық ішкен сайын шөлдеткен, Сезімімді қытықтайды селдеткен. Иығыңнан сусып түскен көйлектей… Шарап-қылық ішкен сайын шөлдеткен. Шыт көйлегің сусып түсті… Күй ақты, Үздіккен үн алып ұшқан сияқты. Бірге шешіп тастағандай ұятты, Шыт көйлегің сусып түсті… Күй ақты. Содан, содан… Көйлек қалып жайына, Мендегі Күн көгенделіп Айына, Көкпеңбек кеш көрпе болып жайыла, Содан, содан… Көйлек қалып жайына… Көйлегің-ай, көк көбелек пішінді, Айқындаған денеңдегі əр мүсінді. Балқып бара жатқанымды түсіндім… Көйлегің-ай, көк көбелек пішінді. ……………………………………. Сығып беріп жата берсем күшімді, Көйлегің-ай, көк көбелек пішінді!..

• * Екеу едік жамылған мамық түнді, Бақ іші бұлыңғыр-тын. Аймаластық. Назыңа қанықтырдың, Тояттап… Түнің тұрды… Ауыздықсыз құмартам қылығыңа, Сыйқырлы сəтті үзбеген. Құшарлана қол созам тұнығыңа, Баладай тəтті іздеген. Сусып түсті түн-көрпе… Қымтамадық, Жоқпыз-ау байқаған да?! Жана бердік алаулап, Ынталанып, Құштарлық шайқағанда. Ұрлана, Нұрланып ең, Шуағыңа, Сүңгігем шешіп белді. Озды аңсар… Ұшқын ұшқан тұяғынан, Ұяңдық кешіккен-ді… Аймалаймын алқына анарыңнан, Мамырдың түні ұзақ-ты. Тамып түскен тамшыдай жанарыңнан, Жырақта жұлдыз ақты…

• * Арада асу бар… Бəрі шын, Тек, құлай сүйгенім неге мін? Сезімім жаныңа дарысын – Үш тілек айтайын деп едім: Бірінші: Нəресте сезім де, Өтірік өрекпи алмайды. Кездесе алмадық кезінде, Ертеңді нық сенім жалғайды. «Сүйемін!» дедім бе мен егер, Сезіксіз сене гөр, Сене гөр! Екінші: Əр таңды қарсы алып, Кірпігін қақпаған көзіммен; Ойлаумен өзіңді, Тамсанып, Сөйлесіп жүремін өзіңмен. «Ұмыта алмаймын!» Дедім бе мен егер, Сене гөр, Сене гөр! Үшінші: Түсінші, Түсінші… Түсінші!!!

Сегізінші дəптер Көңіл-күйдің керуені (Қазан айы, Қой жылы немесе Таразы шоқжұлдызы)

Сезім гүлдің Бүр жарады бүршігі, Көкжиекті көлегейлеп кірпігі. Ал көңілің… Ол бір көзсіз көбелек, Жалған жарық… Мына алдамшы тіршілік. Түйсік терең, Айтып айтпай не керек, Малтығасың: Бірде батып, Бір шығып…

• * Ей, Көңiл! Адым жазып сен де шаппай, Шырағын шабыт-шамның мен де жақпай, Ерiксiз сенделемiн ертелi-кеш, Мұңымды мұңдасатын пенде таппай. Ей, Өмiр! Қиын едiң өзiң неткен, Тарихтан оған талай көзiм жеткен. Тəлiм-дi сенiң салған сара жолың, Бұл айтқан менiң ғана сөзiм деп пе ең?!. Сананы сансыратқан iштей сұрау, Арбаған алауыздық күштей мынау. Лоқсытып ет-жүрегiн ел-жұртымның, Заманның запыраны түспей тұр-ау.

Əр ойым iсiмменен жарасатын, Үлгiсi алты қырдан əрi асатын. Түтiнiн тiрлiгiмнiң түзетердей, Пайымға пəтуа бер, Парасатым!

• * Күзгі күн шерді тербетіп, Бұйыға түскен жер беті, Малынып мұңға келбеті. Керімсал күндер шегінген, Шанаға аттай жегілген, Желтоқсан тыста тебінген. Жапырақ-жүрек тапталған, Жалаңаш қалған бақтар да, Жəудірей қарар қапталдан. Көбесі көктің сөгілмей, Бұлт өтіп жатыр төгілмей, Қоңырқай тартқан көңілдей…

• * Уа, сезім! Түсінбедім мен сені, Түсінгенше езіп біттің еңсені. Тіліп түсті көңілімнің кеудесін, Сағымданған сағыныштың семсері. Түсінбедім: Көзді қапқан шаң ба едің, Арманымда арайланған таң ба едің?! Əлде, Əлде… Құрбаныңды аңдитын, Тырнағыңды тығып жүрген аң ба едің?! Түсінбедім: Санадан да кең бе едің, Қиялдағы сəулелермен тең бе едің?! Əлде, Əлде… Бөгетке де бой бермес, Дүниені дүрліктірген сең бе едің?! Мүмкін, Бəлкім… Қорқытатын қаттымен, Таңдайымда мəңгі татыр тəтті ме ең? Мейлі, Мейлі… Тынысыңнан жұтқызшы, Күтудемін кереметтей сəтті мен! Бар білерім: Əлденеге ынтықпын, Тар кеудеде жүрек болып тұншықтым.

• * Мазасыз жағдай, Сыңарсыз қаздай сыңсыған, Тарылып тыныс, Өзімнен өзім тұншығам. Ойымды тербеп, Бойымды кернеп барады, Сағым боп күлген, Қона алмай жүрген ынтық əн. Жігерім қайрап, Қуатым қайнап құлшынам, Қашанға дейін қинайды екен бұл шыдам?! Толар ма екен, Қонар ма екен асыл сөз, Тыншығып бір сəт Жалынды жыр да, Жыршы да?!.

• * Шырылдайды бозторғай, Жырлай ма екен, Өзеуреген өңешi сырнай ма екен?! Шерiн төгiп шырқаса, тыным таппай, Жəудiреген жанары құрғай ма екен?! Шырылдайды бозторғай… Жылады ма, Үкiлi үнi өзiне ұнады ма?! «Ей, адамдар! Сазымнан не ұқтың?» – деп, Ойланбайтын пенденi сынады ма?! Бəлкiм, Бəлкiм… бозторғай күлген шығар, Шарқ ұрумен өтерiн бiлген шығар?! Үлгiсiндей үзiлмес үмiт-жiптiң, Байланып қап биiкке… Жүрген шығар?! Талмаса екен: Үнiң де, Қанатың да, Талай жаңа сыр ашып сан ақынға. Жазға қонып, Саз болып сайрай бершi, Шырылдаған шындықтың санатында!

• * Түн – тылсым, Түн – тымырсық, Тым мазасыз, Сондайда жұрттың түнін қызғанасыз. Өзгелер өзеуреген қараңғыда, Түртініп, Жол іздеген сіз ғанасыз… Нəр татпай талықсыған аш адамдай, Қарайды құмар-құзғын тасадан да… Мұзбенен Тұзды қосып жаласам да, Мен мауқын масаң түннің баса алам ба?! Қоршаған қараңғылық қаңыраған, Құтымды қашырады жамырап-ақ. Көңілдің арсыздығы алжастырар – Ақылдың алдаспаны əдіра қап. Шалдығып шыдамың да, Төзімің де, Титықтар ұзақ таңға көзін ілмей. Қайтейін, қаталатқан қақтай түннің, Ұқпаймын – Түсініксіз сөзі мүлде…

• * Бiр əн салғым келедi: Сырлы ғана сазы бар, Қарапайым өлеңi. Мұңымды да басатын, Тыңдағанға назы ұнар, Сарайымды ашатын. Естiсең – шөл қанатын, Ендiгi бар қазынам – Өткендi еске салатын…

• * Шарапты жұттым тамсана, – Жанасың, – дедi – тозақта. Сұлуды құштым қаншама, – Түсесiң, – дедi – азапқа… Тарқаттым құмар сейiлдеп, – Қаласың, – дедi – обалға. Күнаға ғана бейiмдеп, Жараттың неге, о, Алла?! Амал не, əттең… Өкiнем, Түсiнем намаз қазасын. Жусам да бəрiн шетiнен, Қалмаспын сiрə, жазасыз?! Ұнатып, Сүйiп, Құныға, Iстеген iстiң бəрi – кiр. Көне ме пенде бұныңа, Ұмтылар соған бəрiбiр?! Өмiрдi олай екшесең, Таныстың бəрi «күнаһар». Тəңiрiм, өзiң шешпесең – Не iстесiн жалғыз пiрəдар? Жарайды, Тiптi, алдансам, Жосығын кiмнен сұрайын? Жұмақта жалғыз қалғанша, Тозаққа-ақ беттi бұрайын!..

• * Есiмнен шықпай қойды ғой, Аялы көзден күлгенiң. Қиянда қалғып қалды ма ой, Бiлмедiм, жаным, Бiлмедiм. Жасырын сырлы жаралы Ай, Таңдана қарар мұныма. Күндiз бе, Түн бе – қарамай, Орана түсем мұңыма. Жиiлеп жүрек бүлкiлi, Өзiңдi ойлап көз iлгем. Қайда да сол бiр күлкiнi, Жүрдiм мен ертiп өзiммен. Сыңғырлы сазы шақырып, Бiр қырдан Бiр қыр асады. Оңтүстiк желi қапырық, Күлкiңдi ала қашады. Арыстың балғын құрағы, Бұлағы кəусар Шаянның, Күлкiңе салып тұрады, Содан да сергiп ояндым. Тербешi жанды, Тербешi, Сезiмдi сыңғыр қақтырып. Iңкəрлiк қанат сермесiн, Жетейiн ұшып, Аптығып! Ойласам жаным сөгiлген, Жанарың менен таймағай. Күлкiңмен көзден төгiлген, Аймалай бершi, Аймалай!

• * Суреттен ұзақ қарады, Сыланған сұлу сол… үнсiз. Күлкiсi саған ұқсаған, Жансыз да, Жат та, Сезiмсiз. … Бiр апта өттi өзiңсiз… Күндердi күндер жалғайды, Бiркелкi тiрлiк бұйығы. Əрненi еске салады, Сұлудың жұмыр иығы, Көзiнiң назды қиығы… Жатырмыз сол қыз екеумiз, Бөлмеде шағын… Бiр апта. Сөз сөйлеп, Тiл де қатпайды, Жауап та бермес сұраққа, Ал өзiң болсаң – Жырақта… Садағаң сенiң – ол сурет, Оятты отты сезiмдi. Талабы қатал тағдыр да, Шыңдай ма солай Төзiмдi?! … Сағынып кеттiм өзiңдi!..

• * Ақ көбiк айдын. Тағы да тұрмын жағада, Аунаған жалға қараймын ұзақ қадала. Көл төсiн сүйiп, Өкпесiн түйiп самғайды, Кеудемнен ұшқан шағала. Айдынға қарап, Ойымды тарап тұрдым мен, Түсiнiк тауып, тұңғиық тартқан құрдыммен. Кетедi самғап, Жетедi жалғап жадымды, Арайлы арман астаса берiп бiр мұңмен. Тербейдi толқын, Сермейдi ол тың қиялды, Қиялдың өзi тербеле берiп жияр мұң. Сан жетпес сырды сыйғыза бiлген, шалқар-ау, Өзiмнiң мына кеудеме қалай сыярмын?! Тыншымайды бiр, Шарқ ұрады дүр шағала – ой, Жалғайды үмiт, Шалғайды үзiп ағады ой. … Алайда айдын баса алмас мына мауқымды, Арамыздағы… Жарлауыт – мұңды жаға ғой?!

Жел сөздер тіркесі… Жоқ ортақ бір шешім. Оңға да, Солға да сене алмай, Алауыз болған соң… Үркесің. Ойың да, Арман да, Ниет те – Əдіра қалады. Адасып, Сананың тұтанбай білтесі!

• * Түнектi түн. Ой қамайды. Алаңмын, Сыймас сыр көп санасына адамның. Қара аспанның тесiгi – Телмiредi Ай, Терезесi сияқты өзге ғаламның… …Тас мүжiлiп… Соққан сансыз самалдар, Бiзден кейiн өтер талай адамдар. Əрбiр адам мүлде бөлек бiрақ та, Мынау жұмбақ тiрлiктi ойлап, Алаңдар.

• * Жылжығанмен жұртымның көші ілгері, Бодандықтың бұғауы кесілмеді. Бас айналып бақыттан, Мастандандым-ау, Тəуелсіздік – текті Ием, Кешір мені! Кешір мені, Киелім, Сасқан шақта, Шылқымай тұр шекеміз шаттансақ та. Жетім бала сияқты жəудір күндер, Сығалайды жанары жасқаншақтап… Міндет мүлгіп, Құқықтар өріп жатыр, Рухсыздық араны бөліп жатыр. Бостандықтың сен берген қазақ… Емес, …стандықтар қызығын көріп жатыр. Құтылмаған құлдықтан қабақ қату, «Жаңашылдың» ұққаны баю, Сату. Сайқалдардай сыланған кемісім көп, Жетістігім жар салар: Ел-жұрт тату. Емексітіп келеміз ертекпенен, Үрлей беріп үмітті көрсек деген. Тегін келген сен-дағы тауар ма едің, Қан түгілі (беті аулақ!), Тер төкпеген?! Мың толғатқан халқымды… Зар туынды-ай, Ардақтасақ болмас па Ар туындай?!

Жүр ме екенбіз түсінбей қадіріңді Тегін келген тағдырдың тартуындай?! Емес едік тегінен тасырлардың, Састық та-ау көшкенде жасырған мұң? Сіңіре алмай жүрміз де сыбағаңды, Бəсіресі едің ғой ғасырлардың?! Бұғанасы қатпаған балаң елге, Өткен ізі ақтабан жалаң елге, Аузы күйіп, Суды да үрлеп ішер – Алаң елге, Тұғырым, нала көрме! Етек жауып, Ес жиып, Күйік кетіп… Сарайыңды саламыз сүйікті етіп. Аманаттап ұрпақтың ұрпағына, Өзің тіккен туыңды биіктетіп!

• * Сайқалдық дерті сананы тіліп, «Батысты» бізге лақтырды. Сүйкімді сезім сағымға сіңіп, Сүреңсіздері сап құрды.

• * Шайқағанмен шерімді шағала-мұң, Тағдыр, саған не кінə таға аламын?! Бастықты емес, Байды емес – өмір бойы, Жаны жайсаң жақсыны жағаладым. Жағаладым – Жүрегім нұрлансын деп, Шарапаттан шуақты үлгі алсын деп. Сыр құйылған санама сəбиімнен: «Еркек тоқты ел үшін құрбансың» деп. Ізгілінің індетіп ізін кестім, Ширығармын – ширықсам, Үзілмеспін! Үйлесімді, Келісті балғын кезде – Сұлулыққа сұқтанып сүзілмес кім?! Тұрғанымен қабағың жиі үскіріп, Тірлігімді еңбекпен түйістіріп, Сезімімді санаммен сүйістіріп, Сарай салдым санама сəулетімен – Жақұт жырдан жасауын жиыстырып! Еншілеген тегіммен тəубе етуді, Дəме қыла қойғам жоқ дəулетіңді. Мені қойшы… Көнбістен көн кигенмін, Тізгіндеме тəуелсіз əулетімді!

• * Азаматтық – ұлы сын, Одан өтсең iрiсiң. Ағайынның естiген, Жүректерi жылысын. Бауыр болу – ұлы сын, Сол бауырдың бiрiсiң: Iнi тапса ағасын, Аға iздесе iнiсiн. Жолдас болу – ұлы сын, Болса-дағы кiм үшiн. Өнегесi өмiрдiң – Сыйлағанның құлысың. Сүйе бiлу – ұлы сын, Тiршiлiктiң тынысы. Жан жарыңның қабағы, Жадыратқан түн iшiн. Отаншылдық – ұлы сын, Ар-намысың – бұл iсiң. Опасыздың бақыты Бақыт емес, Құрысын!

• * Арғымақ – арынымен, Жастық шақ – жалынымен, Хас талант – дарынымен Дараланар; Еңселi ел – ұлығымен, Өсер мал – түлiгiмен, Естi қыз – қылығымен Сараланар. Бiткенi – əдiбiнен, Күткенi – кəдiгiнен, Тəрбие – тəлiмiнен Көрiнедi; Үлгiге – жас иектер: Кадiрiң – қасиет боп, Өнегең – өсиет боп Өрiледi…

• * Тоқпақ жалды торы айғыр тарпына ма, Ауыздықпен алысып, Алқына ма?! Делебесiн қоздырып тұр ма, əлде, Сайын дала, Көкте күн жарқыраған?! Ұнжырғасын ездi ме ұйқы, мына, Намысына тидi ме сиқы, мына? Тоса ма, əлде, тағатсыз… Шабандоздың, Ұран сөзiн қосылар қиқуына?! Əр аттаған адымын шалып, Сынап, Аздырды ма аруағын алып сынақ?! Жер апшысын қуырған – Жануар-ай, Желден озбай жүдеуден жалықты ма?! Арғымақтың арманды жалғауы шын, Мұраттың да аңсаған талғауы – сын. Жаратылған хас жүйрiк Арындап бiр, Сар далада сағым боп самғау үшiн! Жүгiргенде… Ешқашан қалмау үшiн!..

• * Алыс жолда тоқтамадым,

ыңғайлы деп бұл ара, Қиналсам да боқтамадым,

соттамадым,

сынама! Ел бiрлiгiн ойлап едiм,

жан ышқынып,

жасындап, Сол арманым қайда менiң

орындалмай, тына ма?! Заманалар жөңкiледi:

Кiмсiң,

Қанша – бəрiбiр. Ер батқанмен мөңкiмедiм,

көнбiстiгiм – дəрi-дүр. Жəй боқтау да, Ғайбаттау да

көсегенi көгертпес, Бастар алыс айлақтарға

желкендi жыр –

кəрi жыр …

• * Қайта оралмас, Өткен күндер жылыстап, Түсін түстеп үлгермессің дұрыстап. Жанға жайлы жайлау емес бұл өмір, Саумал кеште жататұғын тыныстап. Тост көтеріп, Тойлап қайттық кеше де, Осындайдан көгерсе егер көсеге. Арзан күлкі, Қысыр сөзді қолтықтап, Күндер қалып бара жатыр көшеде… Ұйқы көрмей, Күлкі көрмей өт, мейлі, Тындырмаған ісіңе шаш жетпейді. Серпілу де керек шығар, Бірақ та, Өткен күннің өкініші кетпейді. Амал қанша, Кеш ұғамыз нені де, Қапа болып жатпасақ та кеміне. Бойкүйездік бір жүгендеп алған соң, Енжарлық та шығармайды шегінен. Өмір шіркін, Осы, өгей шеше ме, Талпынбасаң тұсауыңды кесе ме? Арзан күлкі, Қысыр сөзге алданып, Өмір қалып қоймаса екен көшеде!

• * Əр қазақ – менің жалғызым!

Сабыр Адай Жұртым Жаным – Қазағым, Қақсаңшы дүр қанатты. Қалды артыңда азабың, Азаттықтың таңы атты! Есеңгіреп қалдың ба, Есіңді жи жалықпай! Ұлы мұрат алдыңда, Адымдай бер алыптай! Қолтықтасып, Жұптасып, Арман құсын аяла. Алға ұмтылмай нық басып, Елің өркен жая ма?! Бөрі бөлген отардай, Үркектеме, Шошынып, Болмайды енді от алмай, Рухтанбай – Осыны ұқ! Келешек кеп тұр ғажап, Ұрпақ соны құптасын. Барлық қазақ – бір қазақ, Сап түзе, Қол ұстасып! Əкім емес мақтарың, Батырың мен ақының.

• * Иек арттық күзге де, Іздеуменен бақ таңын. Арман екен іздеген – Жалған екен тапқаның. Ғашықтықтың өзі – мұң, Алдандырмас біткен іс. Аптық екен сезімің, Шаттық екен күткенің. Аз екен де аларың, Тым көп екен берешек. Құмай екен таланың, Тұман екен келешек. Ой қамайды күні-түн, Ұстатпастан үзігін. Сүйретеді үмітің, Күйретеді күдігің. Текетірес қайда да: Қайғырасың, Күлесің. Іңкəрлік боп аймалап, Ізгілік боп жүресің. Қалт жібермей бірін де, Кемісіне жүдедің. Табиғатың – түріңде, Шариғатың – жүрегің. Қиянатты көргенде Күйіп кеткің келеді.

Инабатты көргенде – Сүйіп өткің келеді. Əділдіктің заңдары, Кəміл болмақ, Білемін. Шапағатты жандарға Махаббатты тіледім!

Он бірінші дəптер Өзекті өртер өкініш (Қаңтар айы, Ит жылы немесе Тауешкі шоқжұлдызы)

Кемісі көп өмірге, Əркез көңіл толмайды: Гүл – солады, Бөз – тозады, Жастық өтеді, Кəрілік – жетеді, Жақсы – өледі, Пенде көнеді – Сол қайғы. Өрілген жерде: Жақсы мен жаман өмір боп, Өкінішсіз адам болмайды.

• * Жұлынғанда жапырағы жаныңның, Көктемнен де қайран жоқ. Кiмге керек қайнағаны қаныңның, Ұйыған соң айран боп?! Жiгерiңдi жанығанмен – Өтпесе, Күйбең тiрлiк кiмге ем?! Қашқаныңмен, Көкейiңнен кетпесе, Санаңдағы дүрбелең?!.

• * Күз. Іңір. Тұман тербелген, Мұңымдай менің мұнартып. Естелік өрер белдерден, Сырыма сартап құмартып. Ағаштар қалған тығылып, Перденің бозғылт торына. Тұрады ойым... Жығылып, Қарайды сосын қорына. Жол да жоқ, Ол да... Жоқ, мүлде, Кетеді көңлің бошалап. Сайрамас құс та көп тілде, Үй де жоқ, Күй де – хош алар. Ешкімді, əсте қумайсың, Қашпайсың-дағы ешкімнен. Тек жүрек болып тулайсың, Ғашықтың дертін… Кеш білген...

• * Патша, Уəзір, Бастық та, Жоқтықты ешкім жоймаған: Ашкөзденіп аштық та, Тоқтық та еш тоймаған. Жаралғалы Жер-ана, Жауыздық та жалғасқан. Жарағы да кереғар: Алақан мен алдаспан. Айтудайын айтылды, Бірақ одан қайран жоқ. Қиянаттар жай тілді, Ізгіліктер ойран боп. Нысапсыздық төлдеді, Қысыр қалып қанағат. Біздің қолдан келмеді, Келешекке аманат!

• * Беделді ме – Танысуға асығып, Шайқақтаймыз бірде олай, Бір былай. Жылы күле қараған қыз – ғашығың, Тиянақсыз тірлік-ай! Өзіңді өзің алдай салу оп-оңай, Сенудің де толып жатыр амалы. Жүргенің сол: Бұйдаланған ботадай, Түсінісіп жатқаның да шамалы. Бірін – байлық, Бірін – шайлық өсірген, Кеудесіне біреуінің нан пісіп. Аршысаң да ажырамас кесірден, Өмір емес, Өткен күнің аңдысып! Себеп таппас… Қуануға шынымен, Бақталастық шырмауынан шықпаған. …Жоқ, мен, əлде, Уақыттың мұңы ма ем, Заманының «заңдылығын» ұқпаған?!

• * Қанатынан қырау жауған қысқы күн, Қызыл кешті қаусыра кеп құшты мың. Бұйықтырып, Ұйытқыды ұлпа қар, Ұлпа қармен ішін тартып, Ұшты мұң. Жеткізбейтін алыс жолдар қалды ұзын, Адасады көкейдегі жалғызым. Жалғызымның жанары боп… Шөлмектен Мөлдірейді… Шарап-тағы қан қызыл. Сапырылып санадағы сан сұрақ, Салмағымен жатыр жанды жаншып-ақ. Көңіл шіркін… Өмір сұрқын қашырып, Жараланды, Жапанда қап, Қансырап… Тұнжырайды жапырақсыз бақтардай, Шын жылайды шер қамаған шақтарды-ай! Көңіліммен үндескісі келгендей Сүреңсіздеу… Себелеген ақ қардай. Өте шыққан əр күнімді парақтап, Санадағы əр сəулені сабақтап, Ашынамын… Басыламын… Содан соң, Өз-өзімді кетем іздеп… Шарапты ап…

• * Түнекке тереңдеп барады, Үмiтсiз екi өмiр... «Егескен». Өйткенi жүректер жаралы, Куəсi бiр өзiң емес пе ең?! «Күнəһар» сезiмдер сабылып, Табылып көңiлдiң көгiнен. Құмарлық өртi де қағынып, Жамырап жұлдыздай… Төгiлген. Ұшқынды үрлесе – қауышу, Қоштасу – сөндiрiп жалынды. Мүмкiн бе лəззатты тауысу, Кiрпiктер шықтарға малынды… Досым-ай, Осылай өтпек пе, Ғашықтық ғұмырдың ғасыры? Бұл шақты қалай деп сөксек те, Сəулелi сəттер ғой, Асылы?! Арасы алшақтап барады... Жақындау үшiн де, Өмiрге. Қан жұтып жүректер жаралы, Жас болып жырақта… Төгiлдi…

• * Өліараның кезінде Отырды қарт күйініп. Жанын жеген сезімге, Қас-қабағы түйіліп. Жалғыз қалып жапанда, Шіріп кеткен томардай. Өмір мұнша қатал да, Қисынсыз да болар ма?! Алжығанның кері ме, Ауырудың емі жоқ. Шыға алмайды шері де, Тілдесетін теңі жоқ. Қауқары жоқ пендесіп, Дархан көңіл – даладай. Қатары жоқ белдесіп, Қылжақтасар баладай. Шығармайтын қамалдай, Қиын екен жалғанда; Қажет екен замандас, Жетімсіреп қалғанда. Алдамшы ғой тірлік-ай, Оңнан, Солдан тіл қатқан; Бір олай да бір былай, Өте шығар бұлғақтап. Қатар жүрген құрбылас, Əтуерсіз көрінген; Көзден тайса… Жым-жылас, Бірінен бірі жерінген.

• * Самғатып қиял қанатын, Жұлдыздар жымың қағатын. Аспанға талай үңiлгем, Түңiлгем… Күтiп сағатын. Бұл қандай ғажап, Нұр қандай, Қол созым жерде тұрғандай! Ұстамақ болып ұмтылғам, Жұлқынғам жасын ұрғандай. Жетпедi қолым бiрақ та, Жеткенмен Пегас-пыраққа. Құдайдан қанат сұрағам, Жылағам жалғыз жырақта. …Қайтейiн, əттең, Балалық, Жол тартты сенен даналық. Тордағы құстай қиялы, Зиялы болдық қалалық. …………………………… Əлi де арман көп менде, Əлi де қанат жоқ менде…

• * Өмiр – өзен, өрекпiп, Толқындаған, Ешкiмге де, Ешқашан ол қыңбаған. Шарасыздан ширығып ақын отыр, Шым еттi ме жүрегi солқылдаған?!. Талпынады тербетiп асыл үмiт, Жыр жазуға жаңа бiр, Ғасырды ұғып. Жасыта ма жiгерiн жалын атқан, Əдiлетсiз кезеңнiң тасырлығы? Көңiл шiркiн – көк кептер, Көкке ұшады, Еске түсiп есiл шақ тектi сағым. Қанын қуып, Қиялын қайрай ма, əлде, Мəңгi сөнбес сезiмнiң от құшағы?!. Құмар қанбай, Құлықсыз қарап қана, Алдындағы бейкүнə параққа да. Шарасыздан ширығып ақын отыр, Шақыра ма шабыт боп шарапхана?!.

• * Сезім шіркін жүйріктей жосылғанда, «Болмайды» дегеніңе бас ұрған ба? Сүйдік десіп, Күйдік деп, Өліп-өшіп, Алды-артына қарамай қосылған-ды. Тауқыметі тірліктің – Шар тасы да, Батпаған жан білмейді арқасына. Махаббаттың қайығы быт-шыт болды, Тұрмыс-таудың… Соғылып жартасына!

Он екінші дəптер Үміттің үрлеп желкенін (Ақпан айы, Доңыз жылы немесе Суқұйғыш шоқжұлдызы)

Көрмесе жеңіс – Ерге сын, Бермесе жеміс – Жерге сын. Адам деп арман берген соң, Желкеніңді жел керген соң, Қиялың қанат сермесін! Басыңменен қайғы боп Демесең тағдыр тергесін – Алдыға бастар, Аңсардай асқар Үмітің үзіле көрмесін!

• * Қайтқан құстың қанатына қонақтап, Ағып өткен айдынында жолақ қап. Мұңын шертіп жүрегіме жаралы, Сағынышым тынышымды алады. Сайын дала жусаннан гүл тағынған, Қол созады бусанған құр сағымға. Мен сияқты күтеді ол да аңсарын, Тамшы бақыт тілейді ол да тамсанып.

• * Ақша қар, Аппақ, ақ қар-ау, Малынды саған бақ пен бау. Аппақ боп жата алмассың, Саған да жұғар дақ бар-ау?! Пəктiкке əлем зар ма екен, Ақтықтың шегi қар ма екен?! Жалғанда жалғыз кiршiксiз, Адастырмайтын Ар ма екен?! Түсiңе еш жоқ таласым, Санамда ақ боп қаласың. Адамның жанын ағартшы, Тазартып көңiл наласын!

• * Қуанғанды қалаймыз, Қуанышқа құштармыз, Орап өткiң келедi ренжитiн тұстарды. Бiрақ жалған тiрлiкте көктемi бар, Жазы бар, Қосарланып қалмайтын қақап тұрған қыс бар, Күз… От күрсiнсем кейiме, Көкiрегiм ұлып тұр, Уа, Тəңiрiм, бақытсыз сəттерiмдi ұмыттыр. Арманың да – Алатау, Асқақтаған мұзарт шың: Күнгейiн күн күйдiрсе, Терiскейi тұнып тұр. Алдыңда да екi жол: Бiрi – күдiк, Бiрi – үмiт. Күдiкке ерсең – күйрейсiң, Үмiтке ерсең – тiрiлiп. Адасқанның айыбын бетке басу үшiн де, Болмысыңда əрқашан Болу керек iрiлiк!

• * Келiмсектiң көсемiне шоқынып, Керi аққан күндерiме опынып, Отырғаным – Тосылып… Ол да тағдыр, Қажетi жоқ шошынып, Санадағы сiлкiнiске қосылып, Жолым жатыр жосылып. ……………………………… Алдым – жарқын, Осыны ұқ!

• * Тағы да əйел алдайды: Атақты бол деп, Беделді. Маған – жан, Оған – мал қайғы, Күндерің кілең кедергі. Сезімің сенің бес тиын, Құлтемір болсаң – қолайлы. Деп едім назын естиін, Көңілімді əр сөз… Тонайды. Жақынның мына күйінен, Жүйкемді жеймін жегідей. Күйінем іштей, Түйілем, Шегіне берем, Шегіне… Жеңілу емес ол бірақ, Алайда ұғар жан қайда?! Кететін безіп – Жол жырақ, Жырақ жол мұрат таңдай ма?! Сонымен… Соңын күтесің, Қажет пе сол бір құрмалдық?! Төзімнің түгін түтесің, Үміт пе, Үміт – жүр қаңғып…

• * Обал да бар, Сауап бар, Құдай да бар, Періштедей пенде бар жылай да алар. Сəби көңіл сергелдең болар ма екен, Тұнық бұлақ өзен боп ылайланар?!. Оразаның намазы тоқтықта ма, Жанар жанға пəк сезім оттық қана. Ізгі ниет сүргінге түсер ме екен, Жолға айналып сүрлеу де шоқпыттанар?!. Артыңда – күз, Алдың – түн, Сана – дауыл, Əділетке сəулелі дала да құл. Салт-дəстүрім аңыз боп қалар ма екен, Қала болған ауылда қарабауыр?!. Көрем, Білем, Түсінем… Үһілейін, Үзілмеген үмітті үкілейін…

• * – Біз де өмірден көп көрдік, Бұл не қисса? – демеңіз. Торқалы тойды өткердік, Сексенге толып енеміз. Ағайын-туған, Дос-жаран, Мақтауды бірден бастады. Теңеуі қалмай қоспаған, Көтеріп қартты тастады. Алғандай бəрі келісіп, «Тойлаңыз, – дейді – тоқсанды». Үзілмей сөздің желісі, Тоқсанға келіп тоқтады. Енеміз сонда кейіді: – Тоқсаннан басқа сан жоқ па?! Бұзылған жұрттың пейілі, «Жүз жаса!» дейтін жан жоқ па?! Тосылды жұрттың біразы: – Емеспіз қарсы аса біз. Болсын тек Алла разы, Екі жүз, тіпті жасаңыз! Жүйрік-ау көңіл – Көк дөнен, Тəтті ғой өмір шіркін де. Тоқсан жыл… Жанға өлмеген, Татымай тұр-ау бір күнге?! …Ғұмырды жылмен өлшеме: Ұмытып дүние-жалғанды. Жүз жасқа мейлі келсе де, Таусылмас пенде арманы…

• * Өмір саған келіп ем, Күнің болып күлмекке. Ережеңе еріп ем, Ілесіп ап дүрмекке. Дүрмек шаңға көмілді, Аяғы бар, Басы жоқ. Мансұқ етті өмірді, Досы жоқ та, Қасы көп. Сосын, Сосын… Жол іздеп, Жалыңа да жармасқам. Құрығымнан қол үзбей, Шықтым шыңға қар басқан. Шыңның да көп шатағы – Ызғары бар қаритын. Күн ұяға батады, Нұрын ертіп даритын. Қайттым содан қарманып, Қолдай көрші, Қуатым. Күнге аманат арманым, Ертең қайта туатын!

Екінші бөлім УАҚЫТ ҰҢҒЫСЫНДА

• * Тағдырымның тергейтінін білсем де, Сұрағанды бермейтінін білсем де; Жылағанды көрмейтінін білсем де, Жыр қанатын сермейтінін ұққанмын. Қоңыртөбел күнкөріспен жүрсем де, Тектілермен тым көріспей жүрсем де; Шың-құзымды шын бөліспей жүрсем де, Түбі елімнің тыңдайтынын ұққанмын. Шабытымның шыңдайтынын сезсем де, Талабымның тынбайтынын сезсем де; Таланымның жырлайтынын сезсем де, Сағымның да сынбайтынын ұққанмын. Күнделікті думандардан безсем де, Сол думанды қуғандардан безсем де; Кейде-кейде... Туғандардан безсем де, Уа, жақұтжыр, Сені іздеп шыққанмын!

• * Түніңіз не, Көз түрткісіз түнді емес, Қапаста да қараңғы деп күндемес, Бұл өмірде ақын деген халық бар, Жеке бастың тығырығы мұң демес. Жазғырмайтын ала құйын дауылды, Қасарысып көтеретін ауырды. Бұл өмірде ақын деген халық бар, Отыра алмас жаба тоқып жауырды. Тілдемейтін нөсеріңді селдеткен, Тұл демейтін аптапты да көн кепкен. Бұл өмірде ақын деген халық бар, Ұққан жанды сыйқыр сөзге шөлдеткен. Ұрыспайтын, ұрып кеткен үсікке, Құрыспайтын қара терге түсіп те. Бұл өмірде ақын деген халық бар, Жалғыз өзі жұртта қалған күшіктей... Кейімейді, Өзгермейді өлшемі, Сабасынан шығармайды төл сезім. Құбылмалы ақын деген халық сол – Өйткені, өзі – табиғаттың бөлшегі.

• * Сыр да, Жыр да, Тіпті, қыр да самғайды, Ағып түскен жұлдыздай! Күн бе, Түн бе, Мейір мүлде қанбайды, Тірлік мойын бұрғызбай... Өң бе, Түс пе, Бітер іс пе – білмеймін, Жанғым келер жасындай! Елес Емес, Нақты белес – тағдырыма күл мейлің, Күткен əр күн – ғасырдай... Бақ та, Тақ та, Бар атақ та алдамшы, Баста мəңгі тұрмаған. Келер, Кетер, Сөйтіп өтер жалған бұл – Шарасыздық шырмаған...

• * Түнерді тағы да аспан, Тек қана үміт-сəуле жылт-жылт еткен. Кім білген еңсе басқан, Күңгірттеу көңілім бе бұлт боп кеткен? Жөңкілдің қай жаққа енді, Кеттің-ау жай таба алмай сен де бір күн. Қозғадың қаймақ-шерді, Өтпек пе, əлде солай пенде шіркін?!

• * Кеңістікті көктеген, Уақытты шектеген, Келімсекке «Кет!» – деген, Келешекке: «Жет» – деген, Түп-тамырды – тек деген, Бекзадасын – бек деген, Бабаларым емес пе?! Жалын болып атылған, Жұлдыз болып шашылған, Бес қаруын асынған, Дұшпанның құтын қашырған, Жауы келіп бас ұрған, Даңқын жұрттан асырған, Бабаларым емес пе?! .................................................. Бабам емей, елес пе?..

• * Қараңғылық сөгілді, Таңның сезіп тынысын. Алтын арай төгілді, Оятуға ұлысын! Жарығымен, Жылумен Тірлік сеуіп ғаламға, Көтерілді сұлу мең – Жалқын Күнім, Аман ба?! Жасыл жердің жанары, Мөлдірейді шықтанып. Иіді ме анары, Қарамашы сұқтанып! Саф алтындай құлпырған, Жайып тастап тұлымын. Зор мұратқа ұмтылған, Туды тағы Ұлы Күн!

• * Үріккен Үркер-жұлдыздарым-ай, Құндыздарым-ай, Сиреген. Бəріне мойын бұрғызбадың-ай, Мұзды ызғарым-ай, Түйреген. Үміттің жібін үзбеспін-дағы, Сезімді қайтем күйреген?! Сарыла атқан ақ таңдарым-ай, Жапқандарың-ай, Түнекті. Көкірек көзін жаққандарың-ай, Аққандарың-ай, Түлеп бір. Арманым қолға қонбағанымен, Өлкеге өртең гүл ектім. Өмір-өзен-ай, Керме кезең-ай, Сезем-ай, заман, Зарыңды. Өзімнен қашып, қайда безем-ай, Жіберем қайда арымды?! Азуын Айға біледі болмыс, Естимін сазды сарынды...

• * Ей, сырласым! Қиялдап, Заңғар көкті кейде айналып қайтамын. Сырымды ашып, Арманымды тұмарлап, Шындықты да шымырқана айтамын. Мөлдіреген қалпыммен Іңгəлаған іңкəрлікке асығам. Бал шығармын, Бəлкім, мен – Таң арудың таңдайына татыған?! Сауап-ау деп, Обал деп, Бар өмірім буырқанған бір демдей. Жұлдыз ба екем, Жоқ, əлде – Армандарды аялаған түндерде?! Тоным келте, Амал не, Қымтағанмен жөнді жылу жимаған. Кім біледі, Самал ма ем – Тіршіліктің тың тынысын сыйлаған?! Білуге де құмармын, Адалдықтың ақысын да төлегем. Мүмкін... Бүршік шығармын – Жанарларды қуанышқа бөлеген?!

• * Ей, бауырым! Қайғы-зарым көп менің, Көздің жасын көл де қылып төккенмін! Жорта-жорта пақыр болған азапты, Қорқа-қорқа батыр болған қазақпын, Көкіректе өксік болып өткенім. Ей, бауырым, Көктен түстім деп пе едің, Бірлігімен айбарланған текті елім. Сұңқарлардың сияғымен сұстансам – Тұлпарлардың тұяғынан ұшқан шаң, Түгендейді тарихымның беттерін! Ей, бауырым, Жерден шықтым деп пе едің, Көкте жүзген көрім-дидар кептерің. Арам ойлы көне дұшпан бас салып, Ала қойды бөле қырқу басталып, Шаңға батқан бетегелі бөктерің... Не көрмеді мына ұлы байтағым, Талай сайқал шаңырақты шайқады. Қырылсам да құл болуға көнбедім, Ұрынсам да тұл дауылға сөнбедім, Жөргегімнен ақиқатын айтамын. Даланы көр бұл қазақты кім десең, Дəстүрін біл бар болмысын білмесең. Айып етпе тарихымды жимасам, Айып етпе зар ұйқымды қимасам, Келешекке төте жолмен жүрмесем. Көктің ұлы, Тəңір текті ерке едім, Əділдіктің семсерінің серті едім.

• * Кітаптан ғана... Сімірер шырынды, Сіңірер жырынды болмысқа; Ұмыттырды да қамшы-бұрымды, Əуезді бұрынғы – Жол нұсқар; Теледидарға – Экранға тоғыттық, Дірілсіз, Гүлдер мен құстарсыз; Қатыгез, Қанға қақалған соғысты. Түйсікке төккізіп құштарсыз; Төсектің тəтті, Жасырын сырынан, Көрпені лақтырып тастадық; Есігін теуіп... Ендік те ұрына, Кіршіксіз тұнықты ластадық; Жасанды бəрі, Жарнама ілгендей, Əсіре даңғаза шыңғырған; Фонограммалар санаңды тілгендей, Құлықсыз құлақты тұндырған; ...Аяғы ойлап, Басы билеген, Бейбастақ – осы ... Илеген!

• * Дерексіз күндер дөңгелеп, Сағымға сіңіп жатқандай. Туған Ай – тілім əңгелек, Беймезгіл кезде батқандай. Дүрліккен нөпір анталап, Асыға шеру тартады. Ұмтылса-дағы жан сала, Кешігіп қалу бар тағы. Таласа таңмен түртінген, Адамдар бейне құмырсқа. Құлтемір болып... Біртіндеп, Құнығып алған... Жұмысқа. Кеңсеге жету қиын-ақ, Басталар тірлік осылай. Күн кешкен соқыр тиынға, Не дейін саған, Досым-ау?! Ұқсатпай жүрсек ұят-ты, Қайтеміз жұртқа соқтығып? Көшенің бойы сияқты... «Тығынсыз» тағдыр жоқ бүгін.

• * Өмірің не – От-алау, Өлімің не – Түнек түн. Екеуі де қатал-ау, Сол екеуін күзеттім. Бірі – Үміт үзілмес, Бірі – Күдік күйретер. Бір-бірінсіз түзілмес, Бірін бірі үйретер. Жүрек қана қарысып, Тулайды да... Шаншиды. Кеуденің де тары шын, Тіршілік кеп жаншиды. Жағдай... Тіпті, тағдыр деп, Тірнектеумен өтесің. Қонбаса да бақ-дүрмек, Қаламайсың төтесін... Алла ғана ақиқат, Мойның мəңгі құрықта! Бар жол бастар бақиға, Аяқ – табалдырықта...

• * Қазақта ақын жетеді, Сөзімен сана сілкіген. Малынып мұңға етегі, Жеріген жалған күлкіден. Сұлулық қана сертіндей: Істегі, Ойда, Бойдағы. Азаттық жоқ па еркінде, Кеткені жақсы қой бағып! Тірісі-дағы... Озғаны, Қоғамның мінін түзейді. Заманның өзі ожданын, Ақынға қарап түзейді. Жақтыра қоймас билік те, Қамшылап күнде жатқасын. Илікпе, ақын, Илікпе, Құдайым өзі сақтасын! Еселей түсер шаттықты, Сейілтсе ақын күмəнді. Баянды емес... Бақ, тіпті, Ақынсыз өмір тұманды...

• * Аяқ асты келді де, Күз бақтарға шүйілді. Жетекке алған желді де, Қабағы да түюлі. Сан алуан түс астасып, Бəсекеге түскендей. Тұқырғандай басқасын, Сары бояу күш бермей. Қызыл түс те жамырап, Қырға өрлеп барады. Дірілдейді тағы да, Жапырақ-жүрек... Жаралы...

• * Қар да жауды толассыз, Ұйытқыды боран да. Ойым да үт-жолақсыз, Мұң-көрпеге оранған. Сенім қанат қақпайды, Үмітімді өшіріп. Арман-ағыс ақпайды, Арнасында көсіліп. Жандыратын лаулатып, Шаттық қайда кешегі? Жанымды да жауратып, Бір ызғырық еседі... Өз заңы бар бағынар, Табиғатта айып жоқ! Сері күндер – Сағынар, Кеткені ме ғайып боп?! Көңілдің жоқ күрмеуі, Оны да шер алды орап. Сезіміңнің сүрлеуін, Тастағандай қар борап...

• * Қазақ аз емес! Қанаттандырар құштар кем, Қаз болып самғап, Заңғардың жалын ұстар ма ем?!. Тəңірдің өзі, Рухымды сезіп сүйсінсін, Көкті бір тіліп түссем бе екем... Тұспалмен?! Қанағат таппай... Қайрала түскен құштармен?! Ешкім өтпеген, Ешкім жетпеген тұстармен... Тізіліп ұшқан, Көк төсін құшқан құстармен!

• * Жалғыз жұлдыз мұңаяды көкте де, Беу, дүние-ай, Кім қиды оны өкпеге?! Аз күншілік, Алдамшы бұл өмірдің, Аярлығы жоқ деме! Жалғыз шырақ... Жағады əрі үмітті, Сенгендейсің... Төзіміңді түбіт қып. Атар таңды күтесің-ау, Бірақ та – Келешегің күдікті...

• * Іздеп едім мен нені, Неге күдік дендеді?! Жоғалттым ба, Таптым ба, Жүріс мынау... Сенделіп?.. Ұғу қиын пендені, Төрт құбыла тең бе еді?! Адастым ба, Жеттім бе, Күтіп едім мен нені?! Кімді уақыт емдеді, Нені өзгеріс жөндеді?! Ешнəрсе де, Ешкім де, Жеңілген жоқ, Жеңбеді. Тосып жүрмін мен нені?!.

• * Жетелеп желкен-талғамым, Жүректі жасын жалдадым. Сезімдей сырлы жырыммен, Көңілді көктей самғадым. Жырымнан шырақ жағылды, Ысырып тастап сағымды. Үкілеп үміт-пырақты, Бəйгеге қостым бағымды. Мұңына батып ғашықтың, Созуға қолды асықтым. Пысықайларды жасытып, Парасаттыны тасыттым! Азаттық жетті – Ту алдым, Қауымым үшін қуандым. Күйзелген қартты көргенде, Жанары болып суалдым. Тек сенім сағын жықпадым, Қиындық көп-ақ... Ықпадым. Обалдың қолын көтеріп, Сауаптың жолын құптадым. Əдетке сіңіп ғажайып, Үзілмес үміт, Азайып? Көз жетсе – жіті қарайын, Сөз жетсе – əлі жазайын!..

• * Алты ай қысы Арқаның, Көрген бір түстей тарқады. Ақтүтек арман... Бар таңым, Мұңға да үміт артамын. Қиюы қашып, Құлазып, Көңілдің қошы жүр азып. Тозады бордай төзімім, Болайын қайтіп ыразы?! Қаңтар ма, Əлде, ақпан ба, Жаным бір тыным тапқан ба? Қандыауыз, Қатал қақпанда, Жүрегім жылап жатқандай... Күн өтсін, Өтсін түн, мейлі, Тағдырың көзге ілмейді. Тығырық кілті – тереңде, Мəнісін ешкім білмейді...

• * Арманымның арғымағы, Ауыздықпен алысқан; Қияметтен қарғыма да, Жаңылма да шабыстан. Қанатың да талған шығар, Тұяғың да тоза ма?! Бəлкім, Ой да жалған шығар, Сенен де сəт оза ма?! Келешектің көкжиегі, Шалына ма шалғайдан? Заңдылығы бек жүйелі, Сені-дағы алдай ма?! Арғымағым, Арындап қал, Жүрісіңнен танба сен! Самғап көкте сабылмасаң, Уақытқа сенбес ең... Түсінемін, Шалдықтың-ақ, Бірақ, Бірақ... Қалмау шарт. Алда ұзақ жол, Самға, пырақ, Үміттерді жалғау шарт!

• * Күз жаңбыры құйып тұр, Ызғарлы жел... Үдеген. Барша маңай бұйықты, Көңілдер де жүдеген. Қараңызшы анықтап, Жалғыз кемпір қаралы: Қол арбаға табыт сап, Молаға алып барады. Пешенеге не шара, Мезгіл ме бұл өлетін? Кім болды екен бейшара, Ешкімі жоқ көметін?! Жас па, Əлде, кəрі ме, Іңкəрлікті сезген бе? Тиын таппай дəріге, Өзі өмірден безген бе?! Кім болды екен, Қалай бұл? Тегі, өмір сүрді ме?! Зар жылатып талайды, Тірі өлік боп жүрді ме?! Ғұмыр бойы тер төккен, Əлде, адал пенде ме? Жалғыз ба екен жер-көкте, Жиналмаған ел неге?! Қалай болған күнде де, Ажалды кім ақтасын? Ермепті жан мүрдеге, Құдай содан сақтасын!

• * Ей, Өмір! Шырғалаң сырыңды бүктің бе, Қажеті жоқ маған түктің де! Ендігі еркіңе көнбеймін, Жырыммен жанымды емдеймін. Білемін, Көңіл де желмейді, Себебін ұққым да келмейді. Безіп те жаңалық ашпаспын, Үркіп те, Қорқып та қашпаспын! Қимайтын сəт те көп, Əрине, Жаңғыра берер-ау зар илеп! Сеніммен аттайтын күзге де, Ұрпақтың үмітін үзбегей! Өкпесін тірліктің тепкілеп, Ауыр да, Дауыл да өтті көп. Бəрібір, Сауға да сұраман, Əйтеуір, Сен өзің тұр аман!

• * Қаладан қорқам...

қорым елестеп, Баладан қорқам...

мейірі қатқан. Даладан қорқам...

сорым емес пе?! Санадан қорқам...

пейілін сатқан... Жүректен қорқам...

• * Əйелі бар көршімнің қыздай ғана, Өңі – сары, Көздері тұздай ғана. Бір міні жоқ бойында, Тек күлмейді, Не айтсаң да тіксініп, Сыздай қалар. Жүрісі де шіркіннің білінбеген, Ұры көзге зат қалмас ілінбеген. Танымасаң, Білмесең бір басқа ғой, Ал шын сыры құйқаңды тілімдеген. Жоқ, көкайыл емес ол, Сапылдаған, Өсегі жоқ езуден лапылдаған. Шағып қана алады, Зəрін төгіп, Беттен ала түседі, Жақындама! Сарын бар-ау, ибада, Қарым бар-ау, Мейірі жоқ əйел де жарымжан-ау?! Құлын мүсін, Қош көрік берген Құдай, Мінезіне келгенде – тарылған-ау?! «Мінез...» дерсің, Бірақ ең ерсі жері, Інішектің кінəсіз тершігені. Жөн сұрасу... қайдағы, Ұшырасса, Көрмегенсіп қашады көршілері.