Home

Өлеңдер жинағы

Name: Өлеңдер жинағы
Author: Жұмекен Нәжімеденов

Жұмекен Нәжімеденов

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Өлеңдер жинағы

Қазақстан Әнұранының авторы, көрнекті ойшыл ақын Жұмекен Нәжімеденовтің философиялық терең, өрнегі дара жырлар жинағы.

МЕНІҢ ҚАЗАҚСТАНЫМ

(Әні бар)
Алтын күн аспаны,

Алтын дән даласы.

Думанды бастады,

Далама қарашы.

Кең екен Жер деген,
Жерге дән шықты ғой,
Дән егіп терлеген,

Қазағым мықты ғой.

Қайырмасы:
Менің елім, менің елім,

Гүлің болып егілемін.

Жырың болып төгілемін, елім,

Туған жерім менің — Қазақстаным.

Айнала қарасам,

Асықты жүрегім.

Заманға жарасам,

Жарасып тұр елім.

Біздің ел Орденді
Көтерді туларын,
Елмен ол тербелді,

Тербеле жырладым.

Қайырмасы.

Сағымды далам бар,

Сабырлы көлім бар.

Қараңдар, жараңдар,

Осындай елім бар.

Қарсы алған уақытты,
Ежелгі досыңдай,
Біздің ел бақытты,

Біздің ел осындай.

Қайырмасы.

1961

БАЛАУСА

АЛМАТЫ

Жатыр жақпар... Қарағайды аралайды жел ескен,

Жапырақтар, жапырақтар сыбыр-сыбыр кеңескен.

Тау сулары таусылмады, сыңсып тұрып ағады,
Қыз толқындар бірін-бірі шымшып күліп барады,
Айдалада ақбоз мінген Алатау бір ақ батыр,

Айналада тал-қайыңдар, тал-қайыңдар сапта тұр.

Қызыл гүлдер "үзілдік дер" баяула жел, баяула,
Қызыл гүлдер, қызыл гүлдер ұйқыда ма, ояу ма?
Бар табиғат — бір тіршілік, бір тіршілік баяғы,

Тартады ұрлап тамырдан нәр шіркін шыбық баяғы.

Тастың өзі нұр шашады, бүгін дағы, кеше де,

Біздің мынау Алматыда, күн жайлаған көшеде.

Тас балқытқан талма түсте — балқимыз біз күнге ұсап,

Қызуынан алма пісті — айқасқанда мың құшақ.

Трамваймен жүре алмаймын, жаяулаймын — көп қызық,
Көп қызықты қапылыста алмайыншы өткізіп!
Жұлдыз көрмей күндіз көрдім, күндіз көрем, әрине,

Түнде көрсем үндемес ем түсім ғой деп бәрі де.

...Жүз толқындар бірін-бірі тұншықтырып ағады,

Қыз толқындар бірін-бірі шымшып күліп барады.

Міне, біздің Алматы осы, Алма төсі бұлтиып,

Алма төске жас бұтаның саусақтары түр тиіп.

Жүрші, жаным, қыдырайық, неғыласың жалғыз қап,
Алатаудың ақ қарынан әперейін балмұздақ!
* * *
Жалындап барды да батты күн,

Оның да уақыты болып қап.

Жүйрік жел баса алмай аптығын,

Бұтаға сүйенді солықтап.

Жапырақ дір етіп басылды,

Қалың қау қалды ұйып — жабағы.

Бояулар қызылды-жасылды

Аспанда дыбыссыз ағады.

Жабырқап ой ерте, дөң ерте,

Ұзын бел баурынан жарады.

Сайлардан қаптаған көлеңке

Тауларды қусырып барады.

Бір ымырт пердесін түсіріп,

Мүлгіді, мызғыды кәрі ағаш.

Ақ бұлақ көрпесін ысырып,

Көк тасқа ұйықтады жалаңаш...

* * *
Сәуір туды, бұлттар аппақ, су аппақ,

Шұлғиды алқап әлдекімді қуаттап.

Жайрап жатты осынау ұлы дүние

Кіп-кішкентай күн көзіне шуақтап.

Жолдың түгел ашылуын күтпелік:
Секір, толқын, шың басынан тік келіп!
Дәл қасымда еміс-еміс сыбдыр бар,

Жамбасымда шалғын жатыр бүктеліп.

Мен де титтей бір шыбық боп көктедім.

Көктем, көктем, өлеңімді төк менің!
Мойындамай Алатау тұр жалғыз-ақ

Баурыңдағы Алматының көктемін.

* * *
Шығыс жақтан келсе дағы таң күліп,
Шығыс жақта сұрапыл бір шайқас бар:
Ұрды шапақ қара бұлтты қан қылып,

Қызыл гауһар сықылданды жай тастар.

Аспан, суға алтын теңге сал бүркіп —
Неткен дәулет!
Текшелеп тек жия алсақ!
Жетті, міне, жігіт-самал албыртып,

Бойжеткен-гүл бола қалды ұялшақ.

Мезгіл-әже көтерді күн табағын,

Кесті сәуле жапырақты пышақтап.

Құр құмартып тұрды балқып ала гүл

ала қанат көбелекті құшақтап.

Сал сайранды, жел, табиғат еркесі,

Гүл, өтірік албыртпа бетіңді...

Шөп қалтырап, дір-дір етті жер төсі

Бұдан бұрын жел көрмеген секілді...

* * *
Баурай бұлты жаңа көшті баяулап,

Медеу-сайдан самал есті жаяулап.

Көкжиекке барып қапты Ай аунап,

Осы бір кез, осы бір шақ аяулы-ақ.

Бал-балауса, байтақ өлке, кең мекен,
Бала гүлді кім оятты, жел ме екен?
Сен кетпеші шыңды тастап, ақша бұлт,
Кету керек болса түбі — мен кетем!

Жатыр ашық дария-дала далиып,
Далиғанды — дарқандық деп таниық!
Бұлттар жүзді қаршыға боп қызыл төс,

Бұлттар жүзді қыран болып ақ иық.

Неғып тұрсың, сыбдырамай қара ағаш,
Жүгір, самал, жапырағын ала қаш!
Неғып тұрсың, махаббатшыл дүние,

Келе жатыр сәуле-сұлу жалаңаш.

Сәнге тастап қос бұрымын шолпы өріп,
Су-бұлақты шым жібекпен көмкеріп;
Алып келіп уылжыған аспанын

Төбемізге қоя салды төңкеріп...

Осы бір сәт қызарды да жанды жүз,

Осы бір сәт түсті жерге жалғыз із.

Күн көзімен жалт етті де, құшты кеп,

Алатаудай кәрі шалды әлгі қыз.

* * *
Көк балауса егілер,

Көгерер-ау тал, шынар.

Тал, шынардан төгілер

Моншақ-моншақ тамшылар.

Сол моншақтай мөлдіреп,

Сол тамшыдай дір қағып.

Мен қараймын елжіреп,

Сен қарайсың ұрланып.

Бұлттар, бұлттар, ақ бұлттар

Жайлайды ғой тау басын.

Дауыл да бар, дақпырт бар —
Бұлттар қайтып жаумасын!

АЯЗ-ЖЕҢГЕМ

Аяз, аяз!
Бозарды бет шымырлап,

Үлпек қарда ізім қалды қыбырлап.

Қыс келгенін, мұз басқанын даланы,

суық жел тұр құлағыма сыбырлап.

"Бұрынғыдай иығыңды керме!"— деп,
өң бойыма ызғар шықты өрмелеп:
кешке жақын жанай өтіп көрме деп,

боз қырау тұр қыз әйнегін перделеп.

Аяз-жеңгем қориды сол қызды анық,
Өзім түгіл
Көзімнен құр қызғанып;
Күйеуі бар — ұмытқан ғой құдайды —

Құлағымды жазықсыз

Қызартқанша бұрайды...

* * *
Дөң де жаңа, бел де жаңа, сай жаңа,

Желкеміз — шаң, маңдайымыз — жел ескен.

Жасылдана жатыр дала айнала,
Кеше, дала, құла дала емес пе ең?!
Елең қағып айналаны тыңдаймын,
ойға құлап, қыраттарға асылып:

Мотор, мотор гуілдейді, тынбайды үн,

Төрт дөңгелек — төртеуі де асығып.

Омырауымның бар түймесін ағыттым,
ой-хой шіркін, алдан ескен самал-ай!
Екіндіге барып қапты ағып күн

қызыл сәуле жамылды алап жағалай.

Күн де батты ақырғы рет төгіп нұр,

Мен аңсадым дамыл алар төрімді.

Ошақ басын түтін жайлап көгілдір,

"түгеншекең" ауылы да көрінді...

* * *
Бала біткен шаттанды,
Төменде — олар, төрде — біз,
Кебежені ақтарды

Табақ алып жеңгеміз.

Есік алдында жазық бар,

жазықта екен киіз үй.

Жағал теке қазыққа,

Қасып тұрды мүйізін.

Табалдырық тақтайлы,
Көздер соны күзетші:
әрлі-берлі аттайды

ақ балтырлар, біз өкше.

Аяққапқа ұмсынып,
үлдірікке бір барып,
қыз қарайды қымсынып,

біз қараймыз ұрланып.

Көрісу ғой әуелгі,

сөз таппадық "емге" біз.

Дей бергенде "ал, енді..."

сезіп қойды жеңгеміз.

Айықты ойлар біртіндеп...

Ымырт жапты алқапты.

Үй сыртына дүбірлеп,

келіп қалды салт атты.

Иттер тосты жолынан,

ит үре ме "үр" десе.

Ал, үйде қыз қолынан,

түсіп кетті бір кесе...

* * *
Бауырына aп тау мен қырды түн қызғанды,

тыныштық талды айнала қамады кеп.

Теңізде ашық жатқан жұлдыздарды

Толқындар ұмтылады жабамын деп.

Талықсып ескен самал баяулайды,

сайларға бозғыл сағым қалады ұйып.

Кәрі аспан төсегінде ай аунайды,

жабысып жамбасына жабағы бұлт.

* * *
Ұшқыр болсаң, қара бұлт,
шың қабағын баспас ең!
Көк төсінде жаралып

қалай қондың тасқа сен?
Қайсар десе сенем бе,

ұялмайсың жылаудан.

Ірмелесің төбемде

керуендей жүгі ауған.

Жүргізіп жел әміріне

қойныңа енді кеуледі.

Берді-ау саған әуелден
жүрегі жоқ кеудені!
Аттай алмай тау-қырдан,

шүйіліп кеп төнесің.

Өзің қашып дауылдан
кімді қуып келесің?!
* * *
Осы ма қарашаның айы деген,

Не болды, күлмегендей жадырап күн?!
Су кетіп мойынынан қайың, емен,

үстінде тамшы аунайды жапырақтың.

Тау мен бұлт көк жүзінде дидарласып,

сусылдап тастан сырғып ағады сел.

Қыс пен күз бір-бірімен тұрды арбасып,

арада ұйтқып жүрді әзәзіл жел.

ТАУ БАУРАЙЫНДА

Жасыл-жасыл жағалай жал,
Жағалай жал, саған айтам!
Жылан қабық шұбар шыңдар,
Сендер де тас шығарсыңдар?

Содан да даңқ-атақ үшін
құр шіреніп жатамысың?
Шұбар шыңдар!
Жағалай тал, жағалай тал, саған айтам!

Шұбар шыңның балағына
шұбар тасты ала құлап,
бұрқыраған бала-бұлақ,
Саған айтам, Саған айтам:

Мұнша екпінді қайдан алдың,

қайдан алдың — ойға қалдым.

Көк толқынның төсін көрдім:
түтінденген, секілді ол бір
жұлынған шаш кәрі бастан —

әрі өкініш, әрі дастан...

Тауды бір күш жатты тіреп,

сай күңіренді, тас тітіреп.

Тас табаны терең өткел,
бір сиқырлық — кереметпен,
буырқана тепті бұлақ

қара еменді қалтыратып...

Қара тасты қар тұратын
толқын ұрып барады айдап,

Ақ қайың тұр қара байлап.

Жағалай тал, жағалай жар,
қалды бұғып қарағайлар,
Қайтара алмай бетін бәрі —

ала бұлақ секірді әрі.

Аспан ғана жатқан үнсіз

бұл дүниенің мақтанысыз.

Ауық-ауық бұлтын іркіп,

қояды тек бүркіп-бүркіп.

Тамшыны, аспан, қайдан алдың,

қайдан алдың — ойға қалдым.

Әлде удай мас сайтан жылап —
Көз жасын сен пайдаландың?!
Жағалай жал, жағалай тал,

Жасыл әлем, саған айтам.

Қайсар бұлттар, қар жалаған,
бір жауыныңды арна маған!
Бала гүлдей құлшынайын,

Құлшынайын, бір шығайын.

Деп ем — дүние тыңдамайды,

Жылап аққан жылғадай.

бір ылай-сазды былғалаймын,
Шың басына бір қараймын,
бұлт астынан сығалаймын
күмбезіме салынбаған,

қамалыма алынбаған.

Табаным — сыз, төбемде күн,
алып қашып көбең-көңіл
біресе сәл жоғарылап,

біресе сәл төмендедім.

Ойға қарап өлең құрып,

Өрге қарап келем жүріп...

МЕНІҢ EЛІM

Көкірегімнің үміті мен тілегі

Күй боп түлеп, күн боп шығып күледі.

Күн астында көк төбелер түледі —
Менің елім, менің елім — гүл елі!
Айтпағым бір ағыл-тегіл сыр еді —

Шежіреңе ол өлең болып кіреді.

Мендегі өнер сен деп өмір сүреді
Менің елім, менің елім — жыр елі!
Қанат қомдап таң атқанда шығыстан

Торғайым бар қыраныңмен бір ұшқан.

Жүрегім бар жүрегіңмен ұғысқан,
Менің елім, менің елім — гүлстан!
* * *
Салқындап саясында самал-көлдің,

бұла өскен баяғыдан балаң менмін.

Сіміре саумалыңды, бұл жолы да,

Сабылып, сағымды өлке, саған келдім.

Тағы да топырағыңда жаңарды ізім,

Сен десем бал-бұл жайнап жанар жүзім.

Бір пейіл,
бір ықылас — қолда бары,

әкелген базарлығым — сол болады.

...Тікенге балтырымды талатып ем,

ал қазір дала барқыт, дала — кілем.

Кетіп ем сол даладан шыбық мініп,

Оралдым бір талаптың қанатымен.

Сырым бар тереңімде көрінбеген,

жырым бар шебер қолмен өрілмеген.

Әйтеуір біреуімін көп балаңның
өзінді елім деген, жерім деген!

ДАЛА

Дала, дала, сайран дала, сал-дала,

Кейде саған қараймын мен таңдана.

Көз тігейін көкжиектен әрірек —

Дала, дала, сағымыңмен алдама.

Сағымыңды, мұнарыңды желге айдат,

Шықтым, шықтым неге болсын, бел байлап.

Көрем, көрем қанша жасырғаныңмен

бәрін, бәрін, бәрін мен...

Жүріп келем қара жолда асығып,
(Осы жолдың аяғы — арман, басы — үміт)
Мен дайынмын
Тауық болып теруге

өз тағдырым тары болса шашылып.

Алдым — алаң, қалжыраған жоқ денем,

Жұмсақ ауа леп еседі өкпеден.

Тұрды жолда от боп жанып бір тал гүл,

Менің бір тал үмітімдей көктеген.

Қиял — қанат, көтерілем, қонамын,
Жарып шыққан осы өлкенің өзегін,
Кейде өзімді бір шыбық деп сеземін,
Қонған шақта

Мен де топырақ боламын...

Дала, дала, тағдырыңа ортақпын,

Күй-жырыңды, сыйлығыңды мол таттым.

... Ай адасып салды бұлтта "жортақты",
Мен де адасып,

енді ғана жол таптым.

* * *
Түйсігі бар тастың да,

тас та кейде жұлқынар...

Мына қабақ астында

көшкен елдің жұрты бар.

Анау емен түбінде қурап,ұшып,
үгілген жапырақ бар бүгінде —
Жүгірме, жел, жүгірме!
Түнгі аспанның өрінде

жұлдыз дейміз жанғандар —
ақыл, ойдың төрінде

ардақталған арман бар.

Сонау күннің көзінде

төгілмеген жалын бар.

Мына жердің өзінде
бәрі де бар — алыңдар!
Қайрат, шыдам, ұстам бар,
салмақталған сабыр бар —

тандап бірін ұстаңдар,

іздеңдер де табындар.

Анау таудың басына

Қарашы, бұлт тиюін.

Бұлттар, бұлттар, жасырма

Табиғаттың биігін...

ҚОШАЛАҚ

Жатырмысың, самалды сай, сырлы алап,

жусаныңнан сынап-шықтар сырғанап.

Құм-шағылдан өсіп шыққан шоқыңа,

жолаушыдай өте алмадым бір қарап.

Жыңғылыңды көлеңкелеп көз ілдім,

көз ілдім мен төсегінде сезімнің.

Саған тартқан өз ұлыңмын, өзіңмін:
тұла бойым тұтас құйған төзіммін!
Сен секілді мен де күнге күйіппін,

сен секілді жұпар жұттым, сүйіп гүл.

Сен секілді аласамын тап-тайпақ,
Сен секілді, таласамын — биікпін!
Уа, туған жер, сенде шың да, көл де жоқ,

ойым да жоқ сені өлеңмен "өңдемек".

Дәл өзіндей қарапайым болам мен,
дәл өзіндей!
Маған, сірә, сол керек!

ТУҒАН ЖЕР

Сенде өткен әрбір күнім сайран маған,

Сайран керек асауға байланбаған.

Суырсаң қынабыңнан қылышыңмын,

балтаңмын тот баспаған, қайралмаған.

Өзіңнен өзге асылдар — маған тегін,

Өзіңмен келем толып — сәл орта едім.

Қиналсам көтере алмай ауырыңды,

Қойныңа тамар менің адал терім.

ҰСТАЗ

Мұз жамылып жатпасын деп қыста мен —

жылы жел боп маңдайымнан сүйіп ең.

Бір ғажайып құзар-шыңды нұсқап ең,

Өзіміздің Алатаудай биік ол...

Сен бір үлкен өзен едің мол сулы,
толқыныңның жалы жатыр Ай қағып,
Мен — жас бұлақ, үйретіп ең толқуды,

келем әлі белгісіздеу сайда ағып.

* * *
Шомылып мөлдір өзенге,
сергіп те қап ем оянып,
жауапты бір кезеңге,

Келіп те қаппын таянып.

Ғажайып қырлар гүлденген,

қызылды-жасыл боялып.

Бояуы кеппеген күндерден,

Қуанып қалдым ой алып.

Болмайтын сынды тоқталсам,
жетпейді ақыл-қиялым:
Күйдірем нені — от болсам,
су болсам — қайда құямын?

Уақыт қуып барады —

асығып келем, асығып.

Сырыңдай мына даланың

ашылып келем, ашылып.

СОЛ ҮЙДЕ

Сенде менің үмітім бар бір мысқал,

талабым бар өрден-өрге тырмысқан.

Ес білмеген, естілмеген күй де көп,

нота-сызықтарға қонған үймелеп.

Танымалдар, тарлан бар —
бірте-бірте биіктеген армандар,
Менің жарым сықылданған бір ару
Кесте тігіп жатқан шығар — бармаңдар!

Емеурінмен еркін шықпай есіл үн,
аулай алмай бір әнінің шешімін,
Рояльда композитор отыр ма?

Бармаңдаршы, қақпаңдаршы есігін..

Бөлмеші ойын, сезімдердің гүлі үшін,

Күй жазады ол, жасырады мұнысын.

Сол бір үйден тынымсыздық сезем мен,
тынымсыздық, тынымсыздық— тынысым!
...Күн — әлемге, жер де күнге бір мықты,

Мықтылықтар алды суды, құрлықты.

жыр қылам мен сол бір үйді тынымсыз,
Тынымсыздық жасайды ғой тірлікті!
Тірлік, тірлік, бейнетіңнің бәрі игі,

Қайратымды қара тасқа жанимын.

Мұржасынан түтін шықса, сол үйдің,

Бір отымның жанғаны деп танимын.

* * *
Ақ саусақ билейді,

билейді кәдімгі ақ мата үстінде.

Көк жіпті сүр ине сүйрейді,
көк ала кестелер түсті де —
Кестелер кенеттен тіріліп,

ну орман өсті де жетілді.

Көк жиек сол нуға сүрініп,
асып кеп құлаған секілді —
Көл ұйықтап көгалдың шетінде,

Мандайын жартасқа тірепті.

Осынау айдынның бетінде

Тастар да толқыды, дір етті.

Кестелер көк ала, ақ ала... тағы бір қарашы, байыптым.

Төбемде ұшқандай шағала,

жағасын еске алдым Жайықтың...

Кестелер, кестелер тірілген!
Жарымның қолына қарадым:
кестені жап-жаңа тігілген

кер-дала жамылып барады.

Кестелер көгеріп түсті де,

сүр ине көк жіпті сүйрейді.

...Осылай туған жер үстінде

Саусақтар билейді, билейді.

ЖАРТАС

Баяғы мүсін бір қалып,

тапжылмайсың орныңнан.

Кектендің кімге сұрланып,

кім екен сені қор қылған.

Түнердің мұнша сен неге?

Аспан тұр ғой мөлдіреп.

Әлде өкіндің:

"Кеудеме жапалақ көп қонды",— деп.

...Ызғар кетпес жүзіңнен,

ізі қалмас жыл айдың.

Көлді көріп күліп ем,

сені көріп мұңайдым.

* * *
Аспанда күн барда, әлемде сыр барда
адамдар маңдайын жуған тер құрғар ма!
Беремін барымды, аламын жоғымды

екі қол, бір кеуде өзімде тұрғанда.

Дайын сөз, теңеумен, бояумен бір түне!

Ойға орта кеуделер жарайды күлкіге.

Арманда, жұрт, ойлан, орманда нұр тайған
Аю ма, қасқыр ма, білмеймін түлкі ме?
Торғай да, торғай да көнбейді ырқыңа
Көк бұлақ, өлме сен көнбесең — бұрқыра!

Өлім деп нені айтқан—ұқпаймын, жоқ қайғым.

Әлде ол өмірдің тоздырған жұрты ма?
Аспанда күн барда, жерде ауа барында

ақ бұлақ, ақ құлап, арында, арында.

Аласа шыңында шыңың да, жарың да —
Аламын бәрін де, жұртым, тек тарылма!
* * *
Анау келген кім болды екен,

біліп келші кім екен?
Батырлық па? —

Өз төрімде күтіп алам, түнетем.

Байлық болса қулау болар,тура қара көзіне,

Кім де болса алдамасын, алданбасын өзі де.

Қайғы болса, артында оның қуанышы бар шығар,

бірі кірлеп, бірі жуып кеудем менің аршылар.

Бақыт болса, денем әлсіз көтере алман

(өз ойым) арман болса, өмір-бақи арқалайын, төзейін...

Адалым боп арнап келсе — барым әзір, көңіл хош,

түсір жылдам, атын байла, қырауын қақ, тонын шеш.

Шындық болса, кілем төсе, дастарқаным жаямын,
жалғандық па — тулақ таста, сүртіп шықсын аяғын!
* * *
Болашаққа деген ізгі бір тілек,

арман, үміт күн кешіп ед бос қаңғып.

Сөз алғанда сен аңсаған бостандық,

Өз арнаңда өлең ақты күркіреп.

Өмір — мәңгі, мәңгілік қой, жыр, бәйгің!

Мәңгілікке айналғанның бәрі лұғат.

Өр рухтың, қиял, мұңның, табиғат

бәрін қосып жасапты ғой бір Байрон.

* * *
Шіркін сөз-ай, құдіретті ең сен неткен!
Мықтысың сен болаттан,

Осалсың сен шөлмектен.

Сөздің қасиетін сол сөз еткен тек мен деп пе ең!
...Албырт жандар күйіп-жанып, алаулап,
сол алаудан күй дәме етіп, ән аулап,
естілгенде бір ғажайып жыр үні

Тынып қапты бұлақтардың гүрілі.

Бұлт қарапты қаһарланып, тұлданып,
Жерге жарық түсірді екен күн нағып?
Сол бір күннен қызулырақ жүректі

Ақын депті, ақын депті бұл халық.

Асқар шыңдар жасырыпты бойларын,

асығыпты ақылға арман, ойға мұң.

Ақын — мұңды, толды жаны ызаға,
Ол ызаны, мен мынаны ойладым:
"...Сол адамды жасағанда ақын ғып
Құдайға да біткен шығар батылдық!"

ТЕҢІЗ

Теңіз, міне. Теңіз менің не теңім,
Теңім менің — табынумен өтемін!
Толқын тулап жағаны асты, жарды асты,

Мөлт-мөлт етіп көбік-көздер арбасты.

Неткен ғажап, неткен ғажап бұл теңіз!

Бұл теңіз бен аспан егіз, бұлт егіз.

Жатыр шексіз қасіретсіз шалқып ол

Ұлылықтың, сұлулықтың даңқымен.

Бас ием мен сол даңққа амалсыз.

Амалсызбын — ол күшті де, мен әлсіз.

Уа, ұлылық! Атың кімді бұзбаған,
Дәл өзіңді теңізден де қызғанам!
Теңіз, теңіз, даңқ-атақтың құлы көп,
шынында да сен не тындырдың ұлы боп?!

Толқын, тулап жарға қарғып, ал, шық, ал,

жаралғаныңды ұмытпа тек тамшыдан.

Тебірен теңіз, Тебіренгенің — далбаса,
басың сүйеп құлайтын

Қара жерің болмаса.

БАЙРОНҒА

Уа, керемет!
Буырқана туды өлең

Сол ғасырда өсек-ғайбат гулеген.

"Азаматтар" азап атты, тас атты,

атқан тастан Байрон букет жасапты.

Осы екен ғой, осы екен ғой ой деген,
Осы екен ғой ақын болып сөйлеген!

Көз алдымда от күреген алақан...

Ойхой менің британдық дана атам!
Кіп-кішкентай Британия аралын

тарсындың сен, жер шарына қарадың.

Арыстандай ағылшындық жүрекпен

асындың сен грек қару-жарағын...

Толқын болып құладың сен бір керім,

Шалшық болды теңізім деп жүргенің.

Алыс жаға көрінбек ед, көрінбек...

Бітті ақыры даңқты бір өлім боп.

Чайльд Гарольд көз салмайды кемеден,

Чайльд Гарольд, Чайльд Гарольд — көп өлең.

Қайда, қайда, махаббатың, ұлы жан,

"Жүрегімді мұнда көмдім",— деген ең.

* * *
Байып қалдым, қиялға да жарыдым,

бәрібір сол тарқамады бір құмар.

Біреу менің,
мен біреудің жарымын —
Не жөнім бар мұны сізге сыр қылар?
Қай жүйрікті жаяу қуып жетемін,

Маған өмір босағасы тиіпті.

Сүйем деймін, сүю менің не теңім,
Өзім бола алмаған соң сүйікті!
* * *
Бұл не саған! Түк емес,

Шындық емес, сыр емес.

Көргендерің өңінде,

түсте көрсе — бір елес.

Бердім саған келісім,

Сен де келіс мен үшін.

Шалшықта, әне, жүзіп жүр

Қалпағым мен кебісім.

Бөлісемін қайғымды
Күйбеңіммен жай күнгі:
Күйіп өлген кісі жоқ, —

Күлмей-ақ қой кісінеп.

Соған бола мен егер,

азап шексем — сене бер.

Кебіс жүзген шалшықта

Жүзе алмады кемелер.

Сенің жалғыз жүрегің,
Менің жалғыз білерім:
екеумізде екі жол,

бірақ бәрі — бір өмір.

Кеттім дедің — кете бер,

өттім дедің — өте бер.

Өкінішім болса егер
өзім бармын көтерер!
* * *
Айықпаған кезім еді ол — көңіл мас,

амандасуға созған қолыңды ұстап "қош" дедім.

Сөндіргенше үмітіңді сенің жас,

өзім неге сол арада өшпедім!..

Кешір, қалқам! Кешірерсің — білемін,

табарсың сен үкімін де шешімін.

Бірақ сендік менің мына жүрегім,
Жүрегімнен ала алмаспын кешірім!
* * *
...Бір көктем пайда болды маңайымда,

Су іштім көлді шайқап, балдырын ап.

Күз өткен, қыс та кетті... Самайында

Ақ шашы кәрілердің қалды бірақ.

Айнала сағымданды, сиқырланды,

Тау жатты қара бұлтты қақтап еміп.

Түн кетті — төсегімнен ұйқы ұрланды,

самал жел қыдырып жүр баққа келіп.

Келеді желмен бірге ән дүрмегі,

Мен ғана үйде отырмын күйбең-күйбең.

Жалғыздық көрмесін деп тағдыр мені

өлең деген бір қызға "үйлендірген".

Ол менің көп мінімді сездіреді,

Отырмын тар бөлмені ыза кернеп.

Үрлейді лебімен мезгіл өзі:

"Дәл қазір жанбасаң да қыза бер!" деп.

Табиғат теңізіне сыр батырып,

ой алсам оңай сөзбен — бәрі ұнатты.

Басыма өссе де орман бір қапырық

көкейім сыр мен шуға жарымапты.

Жүрегім тап-таза бұлақ тұнып,

Күй ақты сай-жырамды толтырғалы.

Жартысын сенімімнің лақтырып,

қайтадан қағып алды толқындары.

Еліктеу табиғатқа жаңалық па,

Көлбеңдеп көл еркесі көгімде жүр.

Мен саған ұқсамаймын, маған ұқса —

Ұқсастық керек болса тегінде бір!..

МЕНІҢ КӨРШІМ

Мен ғашықпын, маған ғашық емес ол,
Білмейді әлде жек көріп те, сүйіп те?
Мен сияқты бойы аласа демесең,

ойы, сірә, менен гөрі биікте.

Мәз болсам да қиялдағы елеске,

Жас баладай көкке қарап қуанып.

Көңіл шіркін, төзбес мұндай егеске,

Үй алдынан өтсе ол күнде су алып.

Жастық шақтың бақшасына түсті алдап,

Жылы сезім баурай берді мені ептеп.

Шыдамымды ұрлайды да ол мысқалдап,

Әкетеді күнде үйіне шелектеп...

* * *
Сенің шашың түн десем,

адасумен өтем ғой.

Күліп тұрған күн десем —

сенің күлкің екен ғой.

Сыңсып кетсе ну орман

сенің лебің екен ғой.

Шөлдеп едім, суарған

сенің көлің екен ғой.

Жапырағы гүлдердің

алақаның екен ғой.

Маңдайында жүзген нұр

дала таңы екен ғой.

Бұлт түйілсе кәрленіп...

Білмей жүрген екем ғой.

Біздің жерде бар көрік

сенде де бар екен ғой.

* * *
...Сол бір кеш тілге келгенде

сертіңді сезгем мен сенің.

Кемесі — сенім кеудемде,
көтерші, бақыт желкенін!
Ондағы шөптер қурады

сан жылдың аштық есігін.

Өнер мен өзің туралы

тербеймін ойдың бесігін.

Жас өмір гүлдей көктеді,

бұлбұлдай сайрап үш, өлең.

...Болсам да жұлдыз көктегі
сен үшін жерге түсер ем!
* * *
Қарайды қара көз ғана

айнасына да наздана.

Әлдене тұсқа, әлдене

жетпейтін сынды азғана.

Көлбетіп қоңыр бұрымды
Өреді қайта тарқатып,
Айнаға қайта бұрылды:

көкірек — биік, арқа — тік.

Алдында жатыр шар-айна,

желкесінде тағы айна.

Үйіріліп шашы самайға

бұйра боп тұр қалай да.

"Не болды маған соншама"

өз ойын өзі құптады...

Айна қанша болса да,

Бір қыздың жанын ұқпады.

* * *
Жарастық-ау анық біз

бір буылған гүлге ұсап.

Ұйқас бола қалыппыз

егіз ұйқас жырға ұсап.

Мен қараймын елжіреп,

сенің көзің керемет.

Екеумізде бір жүрек,
екі кеуде не керек!
Керегі не енді үркіп,
қоңыр бұлтпын, ақ айым:

Сен бір көзсің, мен — кірпік,

Қалғи қойшы — жабайын.

* * *
Ой салған із де не түрлі
өрістің шары секілді,
Сондай бір жолға түсіп ем —

жан-жаққа қашып құтылды.

Телміріп алыс қараймын,
шегіне көзім жетпеді —
алдымда жатыр ақ айдын,
қайда екен мұның өткелі?

Аз білем әсте мен жерді,
тапсыншы анам мықты ғып,
Әкетпе, теңіз, кеудемді

Салынды шөптей ықтырып.

Ал, жүздім батсам суға мен

Дөңбекші, толқын, ылайлан.

Сұрауға көмек тумап ем,
Адамнан яки құдайдан!
* * *
Қандай міндет артар едің, жада күн,

Көктемеде бүр жарсам мен ашылып.

Бір ғажайып бәйтерек боп талабым,

бұтағыңа ұя салар жас үміт.

Жолаушы едім, үмітімді қуған ем,
мені сенім, сенімді мен әлдилеп,
Шаршармын мен, сонда дағы, туған ел,

бір бұтаңа сүйенермін қалғи кеп...

Жортармын мен күн-түн қатып сабылып,

қалар алыс бұйра тозаң бұлдырап.

Тыныстармын аспан бұлтын жамылып,

Ай астында ақ бұлақ боп сылдырап.

* * *
Самал, самал, сері самал, сал самал,

самал жұтып, сана жұтып тамсанам.

Бұл өмірде қайғылы екен қанша адам,
бұл өмірде бақытты екен қанша адам!
Соның бірі — мен емес пе, мен екем,

Еңбек, бейнет болды менің мерекем.

Құдайға да, адамға да — бір тірлік,

Бір тірлікті бәріңмен де тең етем.

Мен біреуді, мені біреу тербетті,

Жер-анаға өзге өнерді бермепті.

Адамзаттың рахатын, бақытын

бағзы біреу қинап аққан тер депті.

Самал, самал, құлақ салшы сөзіме,

кептірмеші, тер құйылсын көзіме.

Өзгелерге кешіретін кінәні
кешірмеймін (қайғым осы) өзіме!
* * *
Кісі бола қалғаным жоқ мен демде,

өз ойымнан өзім талай айныдым.

Шын айтсаң да сын айтуға келгенде

керек екен парасаттың байлығы.

Кей сәттері қамалып кеп шіркін ой

жаңсақ алған адымыңды айыптар.

Су бетінде жүзіп көрші... күлкі ғой,

ескегің жоқ, таяғың жоқ, қайық бар.

Сол қайықтай шыр көбелек айналып,
иге көніп, иірімге бір шығып,
Бұралқы жел кетеді деп қайда алып,

жағалауға қарап қоям күрсініп.

Кейде аяқты нықтап келіп тіреймін,

кейде алысқа үрейімді ап жан ұшып.

Судың бетін алақанмен күреймін,

толқындардың сақалына жабысып...

* * *
Тағы да, тағы да бір жыр бастайын,
тыңдашы, құрдас терек, сырлас қайың:
өлең бар әр бұтақта жүз жапырақ,

өмір бар жүз драма бір бас сайын.

Пердесін ашады оның тіл мен көңіл,
осы ма, тіл мен көңіл, білгендігің?!
Ролін артист-сөздер ойнай алмай,

ақылдың жылап берді күлген жерін.

Қай жаққа, енді қайда бұрыла алам,

жаным бар шындық дарып, жыр ұнаған.

Осы бір кеудемдегі кішкене бас

Үп-үлкен дүниенің сырына алаң...

* * *
Жалқы досым, келсе мені шын ұққың:

менің дағы көп мінім бар, жаным бар.

Көкірегімнен көре қалсаң бір ұшқын

үрлеңдер де маздатыңдар, жағыңдар.

Бұл күйбеңмен өтер екен жыл қанша,

ұшамын деп ойламаймын желіңе.

Ал, егерде кеудем толы күл болса

сол күлдей ғып өшіріңдер мені де.

Мен өзімді байлай алам қатерге,

сол қатерді жеңемін де ендеше.

Бар айтарым: арзан атақ әперме,

өзің де арзан, досым, болғың келмесе.

1962

СЫБЫЗҒЫ СЫРЫ

ҚАРТ ЖАУЫНГЕР СӨЗІ

...Қара дауыл, құлағымда тұр үнің,

Қара түтін, көз алдымда бұрымың.

Найзағайлар сермегенде сырығын,
Тірі қалдым, тірі қалдым — тірімін!
Жат өлкенің найзасынан андаған

қалды өмірім, қалды Отаным —қалды аман.

Алды бірақ көп досымды көр жұтып,

Сол өлімдер шашыратты қан маған.

Сөнді талай адам деген шын шырақ,

Мезгіл тұрды сол адамға құн сұрап.

Өшкен көздер жанарының түбінде

Ақырғы үміт қатып қалды жылтырап.

Қаһарлы күн, қаһарлы күн... өткенді

Еске аламын, көрген сайын көктемді.

Соғыс, соғыс! Керек емес мылтығың,
Мылтық ұстар қолым да жоқ... жетті енді!
Мезгіл — жақсы... шын айтуға келгенде

Жаман ойға орын қалмас кеудеңде.

Құс атуға рұқсат етпен бұл күнде,

Ол күндері адам атқан мергенге!..

* * *
Бұл жердің ойға бөккен әр бұтасы,

Бұл жердің гүлі ұялшақ, арлы тасы...

Ар көрмей жыра түгіл, жарды тағы

Кейбіреу мәстек мініп қарғытады.

Сен бірақ қарғымай өт, секірме де,

Зынданда жүрген жоқсың не түрмеде.

Асықпа бұл өлкеден аттануға,

Өлмейсің — мен берейін кепілдеме.

Асықпа барыңды айдап жаратуға

Көзің бар — туған жерге қара тура.

Қалғыма, қара деймін, қарап үйрен
Шаттыққа, қайғыға да қара киген.)
Болсын деп аспан асты ала-құла
Туған жер көл құйыпты табағына —

Қос қолдап бір көтерші, дана-жердің
Әжімі түссін сенің қабағыңа!
Сен ексең жер бетіне бір шыбықты,

Ол өсіп бір бұлбұлды жыршы ғыпты.

Әр бұта тамырлары жер астынан

Сүйрелеп шығып жатыр тіршілікті.

Ей, досым, ойлан, ойлан! Ерлегенің

Уақытты құр мақтанға бермегенің.

Ұяң бол — гүлін көріп бұл өлкенің,

Қайсар бол — дауыл күнгі көр де еменін.

Сүгіреттер тұрсын солай көңіліңде!

Кеппесін табаныңның көні мүлде.

Теріңмен жібіт жерді, сонда ғана

Хақың бар туған жерге көмілуге.

* * *
Төбемде бұлттар жарысты,

Төменде оттар жанады.

Онан ұшқан әр ұшқын

Көкірегіме қонады.

Бұлақ-мезгіл сырғыса,

Мен тамырға тараймын.

Сынып түссе бір бұта,

Қабырғама қараймын.

Уа, туған жер, шүкірсің!
Топырағыңа киелі
бір есуас түкірсе,

Ол — бетіме тиеді...

ЕГІН

Жер бетінде бүкіл адам еккенін
"Егін!" дейді — бұл ғажайып неткен үн!
Сары бауырдай топырағына өлкемнің

Батырыпты әр заман өз кетпенін.

Кетпен, Кетпен, тозды марқаң, тай алыс

Кетпен ісі өнімсіз іс — баяғы іс.

Трактордың табанына тапталды

Кетпен, Кетпен, саған деген аяныш!..

Осы жермен бабам көшкен, құм көшкен

Көшкен құмға үміт, арман міңгескен.

Құм шөккенде бірге шөккен көп кеуде,

Көп тіршілік үмітімен бірге өшкен.

Өшкен жерден өсіп өмір қайтадан,

Жер — бір ұя балапанын шайқаған.

Әр төбеге ұялаған тарихты

Бабам еккен егіні деп айта алам!..

Егін дейді қымбаттатып алтынды,

Егін атты аспаныма даңқ ілді.

Бір жылылық баурап алып салқынды,

Күнге қарай, күнге қарай талпынды.

Ей көк аспан, жердің даңқын паналат!
Сөйлемейді жүрек жаңсақ, жан ағат:
Тойымсыздық жасап жатса бақытты,
Неге керек, неге керек қанағат!

Аттандырып жай қалмадық күн легін,
Жалқау аяқ аса ала ма жыл белін —
Аяқты адам қанат бітіп ұша алса,

Ақыл-ойдан пісіп шыққан бұл да егін.

О не деген жер бетінде көп еді із!

Анау таулар, мынау біздің төбеміз.

Теріп алсын келер күндер — келеміз,
Туған жерге біз де бір дән себеміз!
Егін, егін, маңдайыңа сыйғыздың

Құдіретін жыршы жігіт, күй-қыздың.

Жер қатпары ми қатпарына ұқсайды,
О, не деген құнарлы едің ми біздің!
* * *
Осы жерде, осы жерде, өткен жыл

Көріп едім тұңғыш күнін көктемнің,

— Осы жерде үйі бар-ды досымның,

Мезгіл, мезгіл, оны қайда көшірдің?
Кім қуды екен бөлме толы күлкіні,

Сол күлкінің тиген маған бір түні.

Сол орында — көк шөптер тұр, оянған
мына жерде — көктеменің шуағы,

Қара жерде толқынды жел қуады.

Шөптен ұшып үлгермепті бу әлі,

Сол будай боп ой да бұлдыр туады.

ойлар, ойлар,
бұлдырама — күн ашық,

Дала жатыр көк жиекпен ұласып.

Одан әрі...

жақын дейді келешек,
(Келешекке беріп жатыр ел есеп),
Келешекке қараймын мен бас изеп!

Шөп сылдырап—қайтты толқын таси кеп.

Кенет...

Міне, қарсы алдымда тұр досым,

Сонау сайға аударыпты ол іргесін.

Өз қолымен бұзыпты да ескі үйін,
Салыпты әкеп миллиардтың эскизін:
Басым тұрса жаңалықтың салмағы
"Бір ләззат табады екен жан дағы!

"— Дос пікірін қостай бердім бас изеп,

Жасыл толқын қайтып жатты таси кеп.

Сол толқынға бір батамын, бір шығып,
Нағыз егін — екен ғой деп тіршілік!
* * *
Өткеріп сезімді күн, төзімді айды,

Іздесем табар едім сөз ыңғайлы;
Сөзді емес, отырып-ақ өз төсінде,

Туған жер, ойланамын өзің жәйлі.

Баяғы жұбатам деп бір үмітті

Жүректің жиып-терген жыры бітті.

Біткен жоқ ойлар бірақ, Сірі-дала
Көтеріп жатқаннан соң тірі жүкті:
Ол жүгің... күліңіз Жер, жылаңыз, Жер,
Ол жүгің — мына біздер, мына біздер;

Үнімді, үкімімді тыңдатам деп,

Басынан Алатаудың құлақ іздер.

Бірақ та тыңда демен саған мені,
Тек қана мені ұлым деп санар ма еді;
Сонау бір Қошалақтың құм шағылы —

Уа, менің көз жасымның тамар жері.

Бұлтты жәй айдағанда самал легі,
Күн күлсе — ол мейрімің маған ба еді?
Төбеңде тудым сонда нүктедей боп,
Уа, менің бақытымның жанар жері!

Бұл жерге көп қарайлап көз ұлғайды,

Көңілге тезірек қуат, төзім — қайғы.

Албыртам, асығамын аз өмірде

Туған жер, ойлайын деп өзің жәйлі.

Кетсе де қайғы жығып, қырсық ұрып,

Жырлаймын — жараттың ғой жыршы қылып.

Жырларым сен туралы, о туған жер,

Далаңның қыртысына жүр сүрініп...

* * *
Ей, туған жер!
Біткен екен бас маған,

Сол басыммен өз кеудеңді жастанам.

Cap құмыңның бір мысқалын қос маған,

Уақыттың дауылы айдап тастаған.

Сол дауылың мені де алып өтсін де,

Орта жатқан сай-жырыңа төксін де...

* * *
Тербетіліп жатыр дала алдымда,

Толқын болып аунайды жел шалғынға.

Жасыл жалын ұйтқып жанып өрмелеп,

Бұтақтарын орап апты талдың да.

Жасыл майса — жасыл жалын алаулaп,

Тұр тұтанып анау бұта, анау бақ.

Тас төбеде қызыл сары күн жатты

Өз отына өзі қызып манаурап.

Пай, пай, анау шыңдар қандай, жар қандай,

Бұл ілбиді бірін-бірі тарта алмай.

Ал, төменде шұбатылып жол жатты

балаусаға батып қалған арқандай.

Алатаудан бұлақ болып сүт ақты,

Сүт аққанда "Боз інгенге" ұсапты.

Көк жалынмен жанып жатыр туған жер,

Көктем махаббатымен от тұтапты...

Көкжиектен көтерді күн кірпігін.

Ерке сұлу күле оянды құрбысы-ау.

Шәлі-бұлттың мойнына іліп жыртығын

Күн сәулесін қабыл алып тұрды тау.

Күн келеді, күн келеді, тысқа шық,

Мезгіл келді сүйреп алтын шылбырын.

Сағым жатты көк орманмен ұстасып,

Арбасты олар әкетем деп бір-бірін.

Күн солдаты, нұр солдаты — сәулелер
Күзетіп тұр менің байтақ жерімді!
Көтеріп тұр күмісімді-көгімді,

Сәуле бұлтқа біздің туды байлады.

Сәуле, сәуле, сәуле көктен төгілді,

Сәуле мына жер-әлемді жайлады.

Сол сәулені қызға теңеу — жарлы ұғым,

Көтер, жүрек, дүниені шабыт қып.

Құйып ап тұр сұлулықтың барлығын

Көл шарасы жер төсінде ауытқып...

* * *
Кәрі шың риза боп өзіне-өзі,

Құшақтап қиял, мұңды көз іледі.

Төсіне көтерілсе көлеңке-бұлт

Тау оны түс көрдім деп сезінеді.

Көңіл-ай, алданумен күн өткізген,

Кезінде көп сезімді дір еткізген.

(Қара тас үйретеді қайсарлыққа,

Қайсарлық қашып кетер жүрексізден).

Топырлап төмен қарай бұлақ-киік,
Табаны тасқа әр жерден бір-ақ тиіп,
Асығыс шыға келді ай далаға,

Аяғын әр бұтаның құлап сүйіп.

Дәм татып көп үміттен, аз арманнан,

Туған жер, ол да керім базарланған.

Мінгізді мың алғысын бір толқынға,

Шаңдағы кеудесінің тазарған жан.

Сұлу ед Алатаудың бұлты неткен!

Болса да менен жақын түн-түнекпен.

Қараймын қарбаласта қабағына

Өзім мен оған аян бір тілекпен.

Бұлттай боп, қалың ағаш тұр кеңесіп,

Ғажайып сыршылдықпен іргелесіп.

Төсінен көп шоқының қоналқы іздер

Көк бұлты жер бұлтымен бірге көшіп...

Қызығам:
тау үстінен алтын арай

Түскенде көлге сырғып қалтырады-ай.

Көтеріп көк етегін күн келеді,
Тау қары қалай жатсын жалтырамай!
Қызығам:
төзбесе тас балқымасқа,

Менімен жұрты бірге, салты басқа.

Алдынан ақыл-ойдың шыға келді

Алатау ақ қасқа емес, алтын қасқа.

Не шара сұлулыққа талпынбасқа,

Кеудеде сұлулықсыз жан тұрмас та.

Қара көз дөңбекшиді малтып жасқа,

Көңілде — ой, алда — сурет, ән тұр баста.

Қиялды қызықтырып құлақтағы үн,

Өргіздім Алатаудың бұлақтарын.

Дүниеде қанша сурет болса дағы

Келеді дәл осыған тұрақтағым.

Қызығам:
табиғаттың көркеміне,

Осынау тірі тұрған ертегіге.

Төсіне бала таудың бұлттан сырып,

Өз қолым жапқандайын көрпені де.

Қызығам:
тұнық сурет бұзылар ма,

Әлемде суретшінің ізі барда.

...Әр затқа көңіл шіркін қызығарда

Көк бүршік боп көрінер қызыл алма.

ЖАЙЫҚ ЖАҒАСЫНДА

Ақ Жайық жарға бас ұрып,

Асығып кейін қайтады.

Толқынды толқын асырып,

Жасырып сырлар айтады.

Мұнарлы арна ыңқылдап,
Жабағы жалдар ұйысып;
Күледі тағы сыңқылдап,

Толқын мен толқын сүйісіп.

Жүзінде көшіп жыл легі,

Қарайып барып тұтылды.

Жылағаны, күлгені —

Бәрі жалған сықылды.

"Мен — Жайықпын, тумаңмын,

Жоқ шығар-ау, таласың.

Тазартып қаннан жуғанмын

Махамбет ердің жарасын.

Немене? Таң қаласың!
Деміңді ауыр аласың —
Жалғыз сен бе жан ашыр?
Баласың-ау, баласың!"

Бір салмақ түсті сезімге,
Аумады көзім елестен:
"Жарасын жуып, өзің де
Жұтқан өзің емес пе ең!"—

Дегім келді мен кенет,

Жайыққа жардан үңіле.

Тарих тұнды дөңгелеп

Жанарымның түбіне.

Ағады Жайық қарайлап.

Көрінді қатпар бір маңдай,—
Батырды еске ап бар аймақ

Бөріксіз, үнсіз тұрғандай.

МАХАМБЕТКЕ

Дамылда, жыр, дамылда!
Сондағы мұңды аймақта,
Қараған бұлттар дауылға

Қуасың деп қай жаққа.

Қанды көз тағдыр — бір құнсыз

Хандардың махаббаты ғой.

Замана-түнек тұрды үнсіз,

Жер жастанды ақыл-ой.

Боталар боздап түзде өліп,

Тапталды жауға жаралы ер.

Қаһарлар қатты мұз болып,

Қарманып жатты қара жер.

Мақтанып айтпас жыр несін? —
Жаңаның толқынды айбары,
Ескінің мұзды іргесін

Сең қылып бұзды, айдады.

Соқты ғой сонда бір дауыл,

Салмақтар кетті азайып.

Қақты ғой сонда жыр дабыл,

О, ғажайып, ғажайып!..

Шамданған жерден шаң шығып,

Шашты бұлттар пұшпағын.

Найзағайды қамшы ғып

Айдады ақын дұшпанын.

"Ереуіл атқа" белдеме

Батырдың махаббаты ғой.

Нарында — үлкен кеудеде

Көтерді басын ақыл-ой...

* * *
Жыр келеді жылды аттап,

жырларға жыл жол ашқан.

Ақылды арман құндақтап,
Тербетіп тұр көк аспан!
Тербеліп тұр шуақ жақ,

Тербеледі көлеңке.

Қызық қой өмір сыңар жақ —

Жыры тірі, Ол өлсе...

Көрдің бе анау көдені,
Жапырылған қоғаны;
Махамбеттің өлеңі

Зілзала боп соғады.

Жата алмайды жыр текке,

жыр да жазда көктейді.

Бұл аспаннан бұлт өтсе

Бір жыламай өтпейді.

Аңызы да көп жұрттың —

Ескен желдің ермегі.

Көз жасымен сол бұлттың

Гүл жылайды жердегі.

* * *
Бұйығып өтпек күндерге,
Түйіліп өтпек түндерге,
Күрмеліп шықпақ тілдерге,

Шешеннің көңлі бітпеді.

Мұң болды сонда мұнартқан,
Жылдардың мұңын күн артқан,
Мұңсыз бір күнге құмартқан

Көсемнің көңілі бітпеді.

Өкініш етіп ай-күнін,
Көтеріп жүгін қайғының,
Көрсетпей мидың байлығын

Дананың көңлі бітпеді.

Келгенде мезгіл тағы алдай,
Сараңдық берген тағамдай,
Сұрағанын ала алмай

Баланың көнді бітпеді.

Бір тауын бермей көне жыр,
Сылтауын берді сол өмір,
Желкенсіз, желсіз кеме жүр —

Ақынның көңлі бітпеді.

Иіріліп алдап жіп ұшы,
Кеудеге сыймай тынысы,
Қолына тимей қылышы

Батырдың көңлі бітпеді.

Ол бір заман — заман-ды,
заманға бәрі қамалды,
Қамалмаған адамды

Табанға салып бүктеді.

Қызғыш боп қорып көліңді,
Қызық боп кезіп еліңді,
Қаптатып қара селіңді

Сенің де көңлің бітпеді...

* * *
Ағарған Жайыққа

Қонды аспан ақ-ала.

Анау не, қайық па,
Қарайған жағада —
Сұр бұлттан бөлінген
Көлеңке сықылды:

Жібек-су төгілген

Бір сүйіп құтылды.

Дір етіп ол тынды

Тынып-ақ тосады.

Толқын мен толқынды
Кім айдап қосады?—
Әне, олар келеді

Тыныштықты үркітіп.

Махаббат дегенді

Қос ескек түр күтіп.

Қос ескек, өзі ем бе —

Жастықтың ауды есі.

Жылжыған өзенде

Кетті гүл сәулесі.

Ақты су, тасты қан
Өз сайын қуалап;
Жапырақ астынан
Шық-көздер сығалап,

Сыбдырын сырға ғып

Жел есті бір өкпек.

Қайықта — бір қалып,

Ойнайды жүрек тек.

Аз үміт —далбаса,
Менде де сенде ме?
Арманға толмаса
Кеуде де — кеуде ме!

Сол үміт қолдаса
Былай дер олар кеп:
"Екі ескек болмаса
Біз екеу болар ма ек!"

* * *
Түн. Тымырсық, тымық түн,

Сыбдырға — сырына құнықтым.

Шайқаған талдың жас бұтағын,

Самалын, самалын жұтамын.

О, менің көкірек-көздерім,

Қанша ауа жұттым мен — сезбедім.

Дірілдеп алады түн демін,

Түн демі — өз демім.

Тымық түн, қалқыса ай көктен,

Қарауды ұнатам әйнектен.

Түн. Айлы түн, тымық түн,
Өзіңе аз ұқсап туыппын!
Ұнайды-ау, ұнайды түнгі ызғар,

Түнгі ызғар туады жұлдыздар.

Жұлдыздар аспанда жайылар,

Ортада ақ марал айы бар.

Түнгі аспан түр берер өлеңге,

Тұр, солай тамылжып төбемде.

Аспанға қызыққыш көңілдер

Түспесін төменге.

Түн! Менде де жұлдыз бар, ол — үміт,

Сәулелер қалады жолығып.

Менде де арман бар, айым бар—
Қараңғы атаулы, тайыңдар!
Тайыңдар, тайыңдар, тайыңдар,—
Менің де жұлдызым, айым бар!

Ал, бірақ шынына келгенде,
Жұлдызым көкте емес, кеудемде —
(Ой-толқын, малтиды айым да,)

Міне, осы біздегі айырма.

Түн. Ашық түн, тымық түн,

Өзіңе көп ұқсап туыппын.

Туыппын сол түнде, ұқсаң, ал

Мен саған бүтіндей ұқсағам.

Түн! Сен менің тынысым —
Туған жер түнісің!
* * *
Тау түнерді — мен де міне түнердім,

Су күледі — мен де қазір күлемін.

Бұлт жылайды — мен де жылай білемін,

Бұл мінезді өзгеге де тіледім.

Тау қарайды — мен қараймын түк ойсыз,

Сіз де қазір әлденені тілейсіз.

Тілейсіз де күрсінесіз, жүдейсіз,

Жүдемейді бірақ анау дүлей құз.

Қандай кеуде жұтып тауса алады!
Тау — көңілді, самал желпіп қалады,
Қараңдайды түннің мақпал балағы,

Балағында "құс жолының" жолағы.

Тау сезбейді, қаламайды сезімді,

Сезбеу үшін ол мәңгілік көз ілді.

Тау төзеді — мен де ұнатам төзімді,

Әйтпегенде жек көрер ем өзімді.

* * *
Жылжиды түнім, жылжиды,

Бу-айдында гүл жүзді.

Көкжиек-обыр қылғиды
Төбемнен өткен жұлдызды;
Батады жұлдыз, кәрі аспан

Батысқа аунап түсті бір.

Қараңғы, жарық таласқан —

Төменде оттар, үсте іңір...

Кетеді ой кейде түңілтіп,

Алдайды кейде арманмен.

Бітірмесем бүгін түк,

Ұяламын-ау таңнан мен...

* * *
Келеді атып тағы да,

Ғажап қой дала таңдары.

Ұялап жатыр жаныма

Үміттің балапандары.

Күтіп ап дала таңдарын,

Жолды андап байқайын деп ем.

Сол үміт балапандарын
Арман ғып шайқайын деп ем!
Сарғайма, шығыс, сарғайма,

Күтем деп сен де күн өңін.

Бұтадан ұшқан торғайға

Сапардың сәті — тілегім.

Бір сапар бар ғой менде де,

Жанымда ойлар жүр ізгі.

Туған жер, сенің кеудеңе

Салайын деп ем бір ізді...

* * *
Болса да алап — ойлы алап,

Ағады өзен аңқылдап.

Қыздардың жолы қайдалап,

Жәудіреп қарайд салқын бақ.

Даланың жанын жылтқан күн

Аспанда емес, мұнда тұр.

Сабылып өткен бұлттардың

Сарқыты құсап шық жатыр.

Шығыңды, көктем, бұлдама,
Шыныңды ұғар жан қайда:
Боразда салса, бұл дала

Ұқсайды қатпар маңдайға.

Әр бұта тынып жасырды үн,
Жасыруы мүмкін қиянат?
Осынау жерде ғасырдың

Ақылы жатыр ұялап.

Не керек ақыл, ой маған,

Өз басыма қонбаса ол.

Табан ба кейде таймаған,

Үзіліп қалса —жол ма сол!..

Қасиетіңді сезем, жер,

Әр бұтаң болды баспана.

Ылайсыз ақса өзендер

Сәулесі түсер тасқа да.

Айналды тасқа кейбіреу,

Мезгілін сезіп жығылар.

Қолынан келсе елжіреу
Тас болып не жыны бар?!
...Қоңырқай дала, баспалап

Өседі гүлдер — салқын бақ.

Құм жұтынып, тас жалап

Ағады өзен аңқылдап.

Көлбейді аспан көзінде —

Ойлану солай басталар.

О, дала сенің өзіңде

Тастар да бар, бас та бар...

ДОМБЫРА

Майысып қос шегіңнен күй өткенде,

Ой туар жүрек түгіл, сүйектен де.

Домбырам қайран менің, қайран менің,

Ризамын сені маған сый еткенге.

Қолтықтап көктем келсе жыр-сұлуды,

Ізіне жыр сұлудың гүл шығулы...

Мені де қойдың ақыр жұмбақ қылып,

Күлу мен үйреттің де күрсінуді.

Сырласам көкірегіме сүйеп тұрып,

Жанымның жазығына күй ектіріп.

Ой, арман — екі шегің болсын сенің

Берейін жүрегімді тиек қылып.

... Күй екен мынау аққан бұлақ десек,
Бұлақтар таудан ғана туад десек,
Ал, кәне, бір тыңдайық домбыраны,

Төсіне туған жердің құлақ төсеп...

* * *
Ақша бұлт аспан қаймағы,

Тыныштық балқып тұрды ойда.

Ойларды жиды қайдағы

Көкірек деген бір қойма.

Ақша бұлт аспан тасқыны,

Өтеді ай, күн оны аттап.

Өмірдің мынау жас күні

Көкіректерге қонақтап.

Ақша бұлт аспан түбіті

Ұшады желмен бұрқырап.

Осынау ғасыр жігіті,

Құрығанда, болар бір шырақ.

Ақша бұлт аспан қонағы,

Нөсер боп өлең төгеді.

Осынау жерге қонады

Оның да көлеңкелері.

Ақша бұлт аспан сендері,

Көшеді күліп, күркіреп.

Менікі деді... мен деді

Адамға біткен бір тілек.

Ақша бұлт... атса таң егер

Қып-қызыл болып боялар.

Тағы да қара... және көр,

Көз көрсе — басың ой алар.

Боялса ақ бұл —әдемі,

Үлгерді бар күн сүйіп те.

Қарайды адам әлемі

Біздің де туға — биікке.

Ақша бұлт — аспан қабағы,
(Қабағыңды бер маған.)
Бір жадырап қалады
Жақсылық қылса

Жерде адам...

* * *
Өз мүлкімнің бір салмағын ұқса жан,

Одан сайын ауырлата жүк салам.

Ойхой, менің қанағатым тойымсыз

Қайыршының дорбасына ұқсаған.

Алу керек, алу керек, көп керек,
Ақысына көкірегімнен от төлеп,
Алдағымды арман қылам алғанша,

Ал, алған соң, тағы қалам өкпелеп.

Тағы жүрек... ақыл — қызу, ой — аптық,

Талай ойды есік қағып ояттық.

Тағы жүрем... сүйенермін шаршасам,

Туған жердің әр бұтасын таяқ қып...

МЕНІҢ ӘЖЕМ

Міне, міне, менің әжем қазан асып от қойды.

Онда тағам аз ба, көп пе — ешкім оны сөкпейді.

Жалғыз-ақ тек: "асқа қара" деген сөзге жұрт ұйып,

Жата кетер құсжастықты шынтағымен бір түйіп.

Сол қуаныш жетер еді бар ғаламға бөлсе де!
Сонда әжем жүзі жайнап қалмас шаттық түрге енбей,

Бұл даланың барлық отын өзі жағып жүргендей.

Сонда қайран көкіректе бір күн туар күлімдей,

Басар жеңіл, тізесінің сарсуы да білінбей.

"Үйде — қонақ..!"— деген сезім, көп қуаныш — өлшеме,
Дастарқан да жайылар тез, шегіндіріп қонақты,

Жомарт қолдың елпілдеген алақаны сияқты...

Қоңыр табақ босанады көп қолдардан кешікпей,

Алғыс айтқан жұрттың сөзін тұрар әжем есітпей.

"Рахмет!" керек емес, керек емес сірә оған,
Онсыз да әжем бақытты ғой қонақ болса бір адам
"Қарақтарым келе берсін, келсін дейді ол, бәрі де",

Шыға беріп күлеміз-ау осынау бір кәріге!..

ЕСКЕРТКІШКЕ

Сен ғана үнсіз бұл аспанның астында,

Үнсізсің сен, үнсізсің ғой, тас тұлға.

Көп қараумен, жыл легіне — тасқынға
Қартайдың ба, әлде әлі, жассың ба?
Не қарайсың, нені ұғады өз басың,

Өз өмірің, өз дәуренің озғасын.

Сұп-суық тас жанарыңның ұшында

Қайнап-қайнап қатып қапты-ау көз жасың...

Екі-үш ғасыр беріледі пендеге
Бұл заманда,
тез өлмекші ер неге?!
Бұзылар ед тас көңілің талқан боп,

Бұл жүректі салып көрсең кеудеңе...

Ажал сені әрі тартты — бермедік,

Табаныңды жапсырдық та жерге нық.

Осыған-ақ риза бол, тұлғаңды
Туған жердің алақанымен тербедік!
Кезектесіп бір қуаныш, бір қайғы,

Бірі сипап, бірі жанды тырнайды.

Бірі жыртып, бірі жамап кеудемді,

Осы жасқа аман-есен келгем-ді...

СУЫРТПАҚ

...Маңдайы оның өткен өмір қолжазбасы — бәрі мұң,

Сол жазуға жетілік шам түсіретін жарығын.

Сөнер сәуле қалтылдайтын, қалтылдайтын әжем де,

Қалтылдаумен өткізіпті ол өмірінің жарымын.

Қатқан шерін жібітуге қоятын ол су ұрттап,

Су ұрттап ап әлсін-әлсін суыратын суыртпақ.

Ала шыттың жыртындысы ала жіптер туатын,

Бүкірейген саусақтардың сарқып барып қуатын.

Кәрі қабақ бір жадырап, бір жадырап, бір сынып,

Кәрі кеуде тыныстайтын бір басылып, бір шығып.

Ала жіптер көбейетін, сол ала шыт шетінде

Отырғандай сезілетін тістескен бір тіршілік.

О, тіршілік... сол адамдар жүріп өткен жолдармен

Жүрем мен де бетімде әзір әжімім аз болғанмен.

Көңілімнен сол бір шыттай суыртпақтап тартам жыр,

Қарттық емес, сараңдықтан қалтыраған қолдармен!..

* * *
Менікі ғой, менікі ғой бұл аспан,

Көкжиегі келешекпен ұласқан.

Мына жаздың қызғалдағы — үмітім,

Ұлы жердің кеудесінде гүл ашқан.

Шың басына тұрсын мейлі қар құйып,

Дүниеде нелер биік — Ар биік.

Көк жалғызы — ай да менің арманым,

Арманым ғой әлемдегі бар биік.

Арман, арман! Ол да мендік, өзімдік,

Көтерейін, көтерейін төзім ғып.

Күн шыққанда — Күншығыс боп оянып,

Күн батқанда — Күнбатыс боп көз ілдік.

Көк жүзіне адам ізін салды, әне,

Менікі ғой жақсы күндер алдағы.

Жақсылықтың бәрі... бәрі — меншігім,
Менікі емес, менікі емес қалғаны!
* * *
Алыста мұнарланған тау шындары,

Ойларым сен туралы таусылмады...

(Таусылмас арманыма, тауларыма
Келемін естірте алмай даусымды әлі.)
Сол тауға өрмелеген жол шұбалып,

Өрмелеп сапар шекті ойшы халық.

Бір ойдан бір ой биік, ей, қырандар,

Мен үшін ең биікке қоншы барып.

Арман-ай! Сол екен ғой биік деген,

Биіктер еншісіне тиіпті өлең.

Биіктеп шығып алған асқар шыңдар

Қарайды қарлы басын иіп төмен.

Не жетсін иықтасып теңескенге,

Ырзамын: топырағыма сен өскенге.

Төбемнен қарағанды сүймеймін мен,

Еңкейме, мойның талар кеңескенде.

Әкетші екпінді жел, даусымды әрі!
Ойларым тағы, тағы... таусылмады,
Жолым да таусылмасын... тұршы солай,
Алыстан мұнарытып тау шыңдары!

ЕЙ, ЖАС ӨМІР

Сенің үнің, сенің үнің бұл өктем,
Сенің қолың тереземе гүл еккен;
Сенің ойың жарып шыққан жүректен,

Ей, жас өмір.

Сенің күлкің — күлкісі де бұлақтың,

Сенің күлкің, сенің күлкіңді ұнаттым.

Тамшы болып сол бұлақпен бір ақтым,

Ей, жас өмір.

Сенікі ғой бас біткеннің қиялы,
Сенікі ғой тұлпарлардың тұяғы,

Сенің ғана маңдайыңа сыяды.

Ей, жас өмір.

Сенікі ғой аспандағы ай, күн де,
Ай тұрғанда түндерді ойлап қайғым не?!
Ай астында озып алған бәйгің не,
Ей, жас өмір?

Сенікі ғой менің ырыс-бағым да,
Бағым болған мына жастық шағым да;
Саған, саған бәрін берем — қабылда,

Ей, жас өмір.

Ал, сен маған тірлік берші көзге ілер!
(Көрінбесе көңілдегі сөз ділгер)
Маған, маған ойланатын мезгіл бер,

Ей, жас өмір.

Тағы, тағы (менің таңым тағы атты),
Бер демеймін, құсқа біткен қанатты;
Берме бірақ тоқтап қалар сағатты,

Ей, жас өмір...

ТЕР

...Мөлтілдеп төгілер терім кіл,
Шіркін-ай мөлдірлікті ұқса жан!
Осынау сүйікті жерімнің

Шығына ұқсаған.

Желігі шықпаған, көңілге

Тер ғажап, тер ыстық.

Туысқан, тамшы тер қосайық өмірге —
Келістік?
Өмір бір — мұхиттар толғағы,

Ұлы ғой ұлы өмір қашаннан.

Тамшы тер қосайық, ол дағы

Тамшыдан жасалған.

Жеңіммен ғана оны сүртемін,

Көзімнен моншақтар секірді.

Маңдайда әжімдер, бір тердің

Арнасы секілді.

Тер — менің қуатым, бар тұлғам,

Тер — менің бақытым, қолдағы.

Терім тек қысылу, қорқудан
Шықпаса болғаны!

ЖҮРЕК

Білемін: шаттық не, қайғы не,
Шындықты жасаған елестен;
Алқына сыр ашқан Ләйліге
Мәжнүн, сен жүрек емес пе ең!

Көңілдің күмбезін көтерген

Өмір ғой, берді о да үзім нан.

Найзағай секілді от өрген

Денемді шарлайды қызыл қан.

Айтайын өмірде бармын деп,

Бұ мезгіл жұқтырсын самайға ақ.

Тірлік-ай! Әр сағат, әр минут

Келеді жаңа бір қан айдап.

Тұрса егер шын бақыт жүзімде

Өмірдің тойына тоям ба.

Тірлігім жүрсе тек тізімде
Ей, жүрек, соқпай-ақ қой онда!

АҚЫН

Қарайды ол алыс түйіліп —

Барады-ау, сірә, шалғайға.

Арманшыл ойлар жиылып,

Әжім боп қатты маңдайға.

Махаббат, жастық, мас ақыл,
Дүниені алға жайып сап;
Айдынға желсіз тасатын
Қарайды ол кейде айыптап:

"Сапырып суды құлатты
Жыра мен жартас қолтығы;
Көбігі болса бұлақтың,
Толқыны қайда, толқыны?!

Еркің бар қайда бұрсаң да

Толқынды тапсаң тауды ырғап.

Ақса ғой деймін жыр сонда

Ойларға бөгіп, ауырлап".

Естиді құлақ бір үнді,

Үлгермес ақыл оны екшеп.

Қасықтап жиған жырыңды,
Төгер ме ең, ақын, шелектеп!
Келеді оймен күн кешіп,

Жырына аздап жан кірді.

Үміт пен сезім мінгесіп,

Қиялдың белін талдырды...

Ақыным қарап қалыпты,
Қызықты ойлар жыр сала;
Аңсар ма ол биік даңқты,

Өзі одан биік тұрса да...

* * *
Тоя ма екен бұл дүниеде сырға адам,

Адам сырды адамдардан ұрлаған.

Шіркін тұрмыс үйретпекші барлығын,

Үйретпекші баяғы сол бір надан.

Тағдыр — қыңыр, арты өкініш, алды үміт,

Кетер ақыр баланы үміт шал қылып.

Тірлік өзі заңын жасар, сол үшін
Үйрету де, үйрену де — мәңгілік!
Адам, адам, неткен ұлы жүрегің! —

Осы ғана бұл өмірде білерім.

Жаным менің жамап алды жүз "ауру",
Табамын деп білместіктің бір емін —
Міне, барым. Өз қырсығым, өз бағым:

Өмір болып, өлең болып қоздадым.

Жалғыз-ақ тек осынау бір "білемге"

"Мен де"... деген қоса алмадым сөзді әзір.

Білем, білем, білем деген маған жат,

Барлық "білем" "білмеймінге" қамалмақ.

Жұмыр жерді шырқ үйірер бәрібір

Жұдырықтай басымен-ақ адамзат.

Жаратты ғой бұл табиғат жан қылып,

Өткеніме өкінбеймін санды ұрып.

Күннен-күнге жаңарды өмір, сол үшін
Үйрету де, үйрену де — мәңгілік!
* * *
Сезімдер ғажабы

Қиялда құбылып;
Ашудың азабы

Алқымға тығылып.

Сүрініп, жығылып,

Қайтасың таси кеп.

Ақыры ұғынып

Көнесің бас изеп.

Жаның — мас, ой-жалын

Әлі де түңілме.

Үндемей қойғаның

Жөн болар түбінде.

Тіл жомарт, өлең бай
Жоқ-барды амалдай;
Алам деп бере алмай,
Берем деп ала алмай;

Қызық қой бұл адам —

Көрінбей құтылды.

Күн бата құлаған

Көлеңке сықылды.

Жо, жо, жоқ, достарым,

Бұл емес айтарым.

Келмейді қостағың?—

Мұны да байқадым.

Тұрғам жоқ шағынып,

Шағыну — бойға мін.

Келеді ағылып

Өзімнің ойларым.

Ол ойым бүйдейді:
"Барлық гәп намыста!"
Шындықты сүйрейді

Қиялдан да алысқа.

Ол ойым былай дер:
"Өрмеле! Өрмелеп
Құласаң — құлай бер,
Құлауға да ер керек!"

Мезгіл де бір керім,

Сусиды сынаптай.

Түк қылмай жүргенім

Барады шыдатпай.

КҮНДЕР

...Осынау бір жер бетіне

Қараймын ғой тербетіле.

Қабатына ғасырлардың

Жасырған ой, жасырған мұң.

Барады өтіп күндер, күндер,

Сендер маған үн бердіңдер.

Дауыл күнгі ақ айдынға
Бұрқанамын қараймын да;
Құйындай бір тозаң қуған
Толқып, ойнап көз алдымнан

Өтті күндер... өткен күндер,

Сендер маған көп бердіңдер.

Қайда, бірақ қайда алғаның?

Кеудем — бүлік, ойран — жаным.

Күйкі ғой деп дарымаған

Күрсінді елдің бәрі маған.

Көбейді тек бойда арманым,
Кімге қажет ойланғаным!
От шығарып толқынды ұрып,

Жанарына толтырды жұрт.

Шық боп қонды тамшылар да,
Тер болса бұл — жан шыдар ма!
О, туған жер, тер дегенің—

Саған әлі бермегенім...

Бала дәурен қайда, қайда,
Кетті ме еріп найзағайға?
Жел боп жерді аймалай ма,
Жапырақтан тайғанай ма —

Күндер, маған не бердіңдер?

Бар дейсің тек келер күндер.

Күндер, күндер, жаралмаған,
Саған, саған барам, барам!
Тынбай соғар бұл жүрекпен,
Қылт етіп бір көкжиектен

Пайда болып қалармын мен,

Сонда ғана алармын дем.

МҰХТАР ҚАЙТҚАНДА

Кетті ұлы адам. Қайда кетті? Кім білген,

Кетті әйтеуір қош айтысып бұл күнмен.

Жас ұялап қимас көздер қалды артта,

Аспанының ақ иығын ілдірген.

Енді... енді туа ма оған жан ұқсап,
Қараңызшы көкжиекке анықтап:
Күншығыс жақ арайланды, батысқа

Бара жатыр қара табыт қалықтап...

Құлады ма күзге ұрынып гүл-үміт,
Туған жерден тамырымен жұлынып?
Кімнен ғана айырылдық, жұртым-ау,
Қара жалау қалыпты ғой ілініп!

Топ ішінен ымырт шалған жүздері

Көңіл байғұс сол ақынды іздеді.

Көрінбеді ол, танылмады тынысы,

Жиі соққан көп жүректен біздегі.

Қайда кетті ол бізді тастап — төзбеймін!

Жүректерге тепті батпай сөз кейін.

Ақын кетті, топас ажал қолында

Асыл кетті бір жапырақ бөздейін.

Қайда ғана, қайда ғана жол алдың?

Көру үшін туып па едік молаңды.

Ақыл-қиял сөресінен әлемдік

Бір қалың том құлады да жоғалды.

Жөнелді ақыл, бұл өмірде жұрты қап

Жыр туады, жыр туады бұрқырап.

Бір бәйтерек өсіріп ең, туған жер,

Жел өшірді — жағып едің бір шырақ.

Шер-мұң қалды у жұтынып безерген,

Ернім қалды сусын аңсап кезерген.

Бұл өлімге, бұл өлімге төзер де ем —

Мұхтардан да жүк қалғанын сезем мен...

* * *
Дүние неткен кең еді,

Мұнда— көктем, анда — қыс.

Дүние, дүние дегені —

Махаббат, үміт — алданыш.

Махаббат, үміт! Қыс, жазы
Қонысын тапты кеудемнен —
Өмірдің екі ұстазы,

Шәкірт боп соған келем мен.

Дүние неткен кең еді!

Қарада — көктем, қарда — қыс.

Айдайды өмір-кемені

Адамға біткен ар-намыс.

Ар, намыс аты — бір майдан,
Бір майдан менің мекенім;
Тынбайды жел, тынбайды ән,

Сол әнмен еріп кетемін.

Дүние неткен кең еді!
Жаңа егілген жас шыбық
Бәйтерек болып келеді,

Бәйтерек — Бақыт, жақсылық.

Жақсы ойға шомып жатыппын,

Туған жер-ата мықты ғой.

Көлеңке жағы бақыттың

Қырсық деп аталыпты ғой.

Дүние неткен кең еді,

Көрдім ғой кең екенін.

Дүние неткен кең еді,

Дүние — менің мекенім...

* * *
Жапырақтар, жапырақтар саялы,

Жапырақтың төсінде шық таяды.

Бүкіл осы Алматыны — табиғат

Жапырақтың бояуымен бояды.

Жапырақтар, жапырақтар саялы,
Таптамашы, адамдардың аяғы!
Жастық шағым жапырағын жаяды

Жастық шақтың бұтақтары баяғы.

Қартайғанда болды ақынның таяғы.

Ал, біреулер тым ертерек ақсады,

Тағдыр онан таяғын да аяды...

Жапырақтар, жапырақтар саялы!
* * *
Сыңсиды орман сағада,

Сағада құстар мекені.

Шүйіліп көлге шағала
Көтеріліп кетеді —
Алғаны қайда, алғаны?
Қылтитып қайық тұмсығын

Қоғадан шығып асығыс;
Кезейді мерген мылтығын,
Жоламайды жақсы құс —
Қарғаны қайтсын, қарғаны!

* * *
Бас қайда болса — онда аяқ бар,

Сүрінген жығылып тояттар.

Бұл жерден басталса тіршілік,

Ол жерден сапарын аяқтар.

Күн қайда болса — онда көлеңке,
Сен сылбыр болсаң, ал мен ерке;
Ей, өмір, бұл дағы өз заңың

Кейде үкі қыранға теңелсе.

"Екі көз — соқырдың тілегі"—

Ол жылап, бұл оған күледі.

Күлкі ғой!.. күлкінің қадірін

Тек қана қайғылы біледі.

Жел қайда — сонда шөп ырғалар,
Көл қайда — құс айтар бір хабар —
Ей, өмір, бәрі де өз заңың,

Бәрі де сен өткен жылғалар.

Жол қайда болса — онда жүргеннің

Іздері қаларын білгенмін...

Өмір-ау, осынша көп заңға
Қай кезде қол қойып үлгердің?!
* * *
Боз торғай бұтаға паналап —

Майысып көтерді бір шыбық.

Ішімнен етемін қанағат,
Осынау көркіңе, тіршілік!
* * *
Қызыл сөз, неліктен сұйықсың,

Көзінен өткендей селдірдің.

Қара көз, неліктен тұйықсың,
Өзіңе кімдерді сендірдің?
Сен дағы от беріп, сыз алдың
Жүректі мұздаққа шөгіріп;

Ақ жүздер, неліктен қызардың,
Кетті ме ұяттың тогі ұрып?
Көк аспан, неліктен бозардың,
Анау не, жұлдыз ба, көзің бе?

Күп-күрең гүлді де соғар күн,

Солар гүл, мұң салып сезімге.

Қара шаш, бурыл боп... оның не,
Мезгілдің топаны шайды ма?
Әлде бір қарайған көңілден
Ағарып кеп қонған қайғы ма?

Жо, жо, жоқ бұл емес, әрине,

Көп көңіл шаттыққа бұрады...

Ақ, қызыл, қара да... бәрі де

Өзінше салтанат құрады.

БІР ӘНШІ

Бұл не өзі ән бе, әлде айқай ма?—

Мен білмеймін, білсең туыс... айт онда.

Сахнада тұр ғой өзі, уақытын
Босқа өткізіп сынамақ па бақытын?
Деген ойдан: ойнап тұрған жоқ па бұл,
Жұтқыншағын, жүзін көріп тоқтадым:

Алқымы іскен, қысып көрсе-ау аздап бір,

Көз дегенің шығып кете жаздап тұр.

Өзін-өзі қылғындырып, бір тілсіз

Тұр алдымда.

Тыңдап қапты жұрт үнсіз,
Тыңдаса егер қол соқпай ма енді олар,
Әлде олардың құлақтары кем болар?
Қызық, қызық: жастары да, кәрі де

Құлақтарын басып апты бәрі де.

Қол соқпаудың барлық сыры сондағы:

Құлақтардан босамапты қолдары...

Оу, әнші дос, табиғатты зорлама,

Кеудеңді жап, ол шабытқа толмаса.

Біз риза болар едік қарғаға,

Бұлбұл деген бір мықтымыз болмаса.

ЖАР МАХАББАТЫ

(Цикл)
Сәулешім, сонау кеште нұрлы аспанда
Қос жұлдыз ұғысқанда, ымдасқанда,
Жерде — біз, егіз жүрек жүздеп соқты,

Еріншек аяғымыз бір басқанда.

Ыстық қол, ыстық сезім оятқанда,

Аттаудан жаңылмайтын аяқ бар ма.

Махаббат бойды баурып... тамырларда

Құтырып асау-топыр ой ақты онда.

Алдымда тұрды сонда бір сын менің,

Сондағы қуанғаным — күрсінгенім.

Түк сезбей жатты жазық, туған дала

Көтеріп қос жүректің дүрсілдерін.

Сол дүрсіл армандарды іздеткізді,

Сол дүрсіл жазды өткізді, күзді өткізді.

Бозамық шық жамылған ай астында

Сол дүрсіл туған жерге із боп түсті...

Қосты ғой "сүю" деген күшті бізді,
Бастық біз енді жерге үш түрлі ізді —
Үш өмір көтерілді көк жиектен
Сәулешім, көрдің бе анау үш жұлдызды?

Рахмет, жазымды өмір күз қылмады,

Сәби ғой бұл тіршілік — біз құндағы...

Көбейсін жер бетіне түскен іздер,
Көбейсін мына аспанның жұлдыздары!
* * *
Жан жарым, түбінде сол көк теректің

Өзіңді сүйдім алғаш, өкпелеттім.

Сәл жүдеп үміт қайта бір тірілген

Кезінде жас үзілді кірпігіңнен.

Сол бір жас домалап кеп жерге түсті,

Жер дағы сезімдерді тербетісті.

Сол кеште гүл ұсынды дала-мықты,

Біз бердік айырбасқа балалықты.

Балалық қалды солай жас боп тамып,

Келеді кеудемізде басқа от жанып.

Мен қазір жалғызыңмын — ая, жұбай,

Жазғы кеш, болса да гүл баяғыдай.

Бір тамған көз жастарың бетімді енді

Дәл ондай күйдірмейтін секілденді.

Сонда да ыстықсың сен — бір аптабы,

Өз бейнең өміріме тұрақтады.

Өзіңді аялатқан, өкпелеткен,

Алыстап кеттік қой біз көк теректен.

Терек тұр бояуымен баяғы көк

Жастықтың адастырмас маягі боп.

Барып жүр оған енді басқа жігіт,

Басқа қыз тамшы жасын тастады үзіп...

* * *
Мінезім жеңілдеу ғой кейде менің
Күлгенім, күрсінгенім, сөйлегенім —
Бәрі де көрінген-ді саған жұмбақ,

Екеуміз таныс болған сонау жылда-ақ.

Ұқсаңшы, серік ең ғой бала күннен,
Білсеңші әзіл кімнен, жала кімнен,
Бала боп ренжітсем сені кейде,

Үлкен боп жұбатып та аламын мен.

Дейсің сен: "құлқың құрсын бала сынды"
Деймін мен: "қалай табам жарасуды?"
Әйтеуір әйел болып жоқ демейсің,

Сүйесің, үйткені сен өкпелейсің.

Кеш, сәулем, балалыққа мәңгі ұқсадым,

Кеш, сәулем, аңқау болдым, аңдыспадым.

Кеш, сәулем, дей беремін, дей беремін...

Мінезім осындай ғой кейде менің.

* * *
Жанарың, қалқа, жасырды

Оянған ойды тезінен.

Үзіліп түскен жасыңды

Үмітім деп сезінем.

Жанарың, қалқа, жанарың

Тұп-тұнық боп жатады.

Сол тұнықтан қанамын,

Сол тұныққа батамын.

Кірпікке көз бақтырып

Қойған әлде жан ба едің.

Көлеңкесін лақтырып
Қарап тұр ма әлде кім?
Көлеңкем түсті бетіңе,

Айдын болдың — айыбың.

Сол айдынның шетіне

Тоқтады менің қайығым.

* * *
Ұғыстық... тентек жүрек көнді саған,
Көндім мен, болмасам да көнбіс адам,
Жарасып қалды екі жан, екі көңіл,

Бірі — көк, бірі мынау көлге ұсаған.

Ұғыстық... жаным несін қалсын аяп?

Ұғыстық ұзақ жүрер жолшыдай-ақ.

Ұғыстық... тау бөктерлеп бір елікті

Бірігіп қуатұғын аңшыдай-ақ.

Тартады күннен-күнге жүзің ыстық,

Екеуміз бір бұлақтан жүзіп іштік.

Бір бұтақ жемісіне қызығыстық...

Әйтеуір біз ұғыстық, біз ұғыстық.

ОҢАШАДА

Жалғызбын, кетті үй ысып,

Кеудемді ойлар кернейді.

Ақыл мен сезім сүйісіп

Жүрекке маза бермейді.

Өршиді көңіл, жан қызып,

Артықтау кетсем — ұялма.

Қанатын отқа малғызып,

Өртеніп ұшты қиял да.

Отырмын жанып өзім де,

Жалыннан ұшқын тарады.

Сол қиялдың көзінде

Үмітім кетіп барады.

Бержағы жарық әйнектің,

Аржағында түн жүзді.

Шалқая тартып ай кетті,

Шаңына тастап жұлдызды.

Жалғызбын, тыныш маңайым —

Әр бұрыш мүлгіп тұр үнсіз.

Серікті іздеп табайын

Тыныштығыма тынымсыз.

Жалғыздық деген — сын нағыз

Жалғыз да болған жан емен.

Тұрамыз үшеу мұнда біз:

Тыныштық, арман және мен.

ҚҰРДАСЫМА

Жыр жазарсың — мықтасаң,
Бауырында туған төбенің,
Өзіңді-өзің ұқпасаң
Сені кім ұғар деп едің!

Өзіңе-өзің таң қалдың,

Өзгені сөктің "жасық" деп.

Ақыры, міне, алдандың

Қолдағы барға ғашық боп.

Ғашықтық жақсы, о, бауыр,

Ғашықтық жаман кей жерде.

Ғашығың — алыс, жолы ауыр,

Жеп-жеңіл өтем дей көрме.

Сенбесең, досым, жолға шық,
Ғашықтық жатар көзде де;
Алысқа қара, бол ғашық

Өзіңе емес, өзгеге.

Көтеріп соқпа көңілді

Көпірте берсең — оңдалар.

Сен жеңсең, ол жеңілді,

Сенде жоқ желік — онда бар...

Талабың ақ бас тау еді!
Ағарған жоқ қой шаш әлі,
Үйреніп бітсең әуелі,
Үйрету қайда қашады?!

Ерте ғой әлі, төзіммен

Ауруыңды емде, демші адам.

Отырмын оқып өзіңнен,
Не айтар деп ең мен саған!
Ұшқынды алсаң беріп от,

Сөнер ол самал ескенше.

Алдыңа қарап кері кет,

Артыңа қарап өскенше.

1964

ӨЗ КӨЗІММЕН

Ән
Әдемі үннің әр тамшысын аулап ап,

әлдеқайдан тартады әнші саумалап.

Бір жақ ұшы сайда жатыр бұл әннің,
бір жақ ұшы сонау асқар тауда қап;
Үзілмейді, ән шұбалып тұр қалғып,

әр көңілде аунап түскен сырды аңдып.

Әр көңілдің өз алаңы өзінде,

әнге балқып босаңсыған кезінде.

Әр кеуденің өзіне аян өз жаны,

жарысты ойлар бір-бірінен озғалы.

Алқалы ана бір күрсінді... Мынау ән
Қайдағыны қайдан ғана қозғады?!
Ән желеңін жел иығы бос ілді,

сөйтіп бұл ән желге мініп жосылды.

Ән біреуді жеңілдетіп жіберді,

ән біреуге салмақ болып қосылды.

Ер тыңдаса — екілене тасыған,

ез тыңдаса — ежегейдей жасыған.

Атыраудан көтеріліп асыл ән,

Бір қайрылды Алатаудың басынан...

Бұл жүрекке жолай алмас тозаң-мұң

ән жанымен тосамын мен дос алдын.

Сөзбен айтып жеткізе алман, мен Сізге
өзін салып берсем қайтед осы әннің?
Дымқыл жапырақ майыстырып талды иіп,
Жасыл бұта бір-бірінен сәл биік

Бөбектері секілді осы көктемнің,

Көктем, көктем... тал басына қалды ұйып.

Көктем әкеп гүл букетін салды үйіп,

Қаңсып қалған тамырларға қан құйып.

Байғұс ара шырын іздеп шарқ ұрды,

Тіршіліктің таңдайы үшін бал жиып.

Ду-ду етіп гүлден-гүлге көшеді,
Тәттілерге ауыз неткен өш еді —
Өздері жеп бітірер ед жиғанын

бал екенін білмей жүр ғой деседі.

Оу, аралар, неткен ғана өжетсің!!!
Өз нәпсіңді жүрсің бе әлде тежеп шын?
Өмір бойы араға ұқсап бал жинап,
Өзің оны сезбегенге не жетсін!

AHA

Бесікте — Ана,
бесікте — бөбек:

Бірі тербеледі, бірі тербетеді.

Бал-бөбек былдыр, өсіп те келед,

Анаға жалғыз, сол жетеді.

Ана, Ана, қайран ана!
Тербейді Ана әлемдегі күлкіні,
Нұр себеді аналардың кірпігі
өліге де ояуға,

Ана дайын біреу үшін жылауға,

біреу үшін аяуға.

Тербейді Ана қуанышты, бақытты,

тербейді Ана — тебіренеді жаны шын.

Тербейді Ана уақытты;

Барлық әлем — бір-ақ бесік Ана үшін.

Тербейді Ана бөбегін,
Сол арқылы тербетеді өз елін,

Құмын, тауын, өзенін.

Тербейді Ала көлеңкені, шуақты —

Планетаның алақаны сияқты...

* * *
Өткен күндер көп шытынып қабағын,

Маңдайыма түсті содан көп әжім...

Күнмен бірге көзімді ашам
көру үшін аспанның да қабағын

Түн түнегін көрмеу үшін кірпігімді жабамын.

Шадыман күн керек бізге мәңгілік!
Көк бұтақта ақ көгершін бола ғап

Отыр біздің үміттер мен қанағат.

Әрбір сәби жанарында күлкісі тұр заманның,
Замана тұр сол сәбидің жанарына паналап,
Бейбітшілік керек бізге мәңгілік!
Ой күлінен тазарып ед көп кеуде,

біз дайынбыз әр ұшқынды ертең жанар от

деуге.

Ерікті ғой жас тіршілік бұдан әрі өсуге,
ерікті ғой жасыл бұта бұдан әрі көктеуге:
Бейбітшілік керек бізге мәңгілік!

ЕГІЗ ШУМАҚТАР

Аяқ екеу, Ақыл жалғыз, қатем мың —

барлығын да өмірге өзім әкелдім.

Жігіт болдым. Анам байғұс соған мәз,

шақ болғанға киімдері әкемнің.

Қайдан білсін, қайдан білсін ол менің

бар мәнімді мазасыздық жеңгенін.

Қайдан білсін бар екенін талай жыл

шыбыртқысын ұстау үшін Абайдың...

Екі бүйірім — егіз қынап секілді,
төрт жүзі бар екі қанжар мендегі
қырланады қырсыққан бір шағымда

сегіз бөліп кетемін деп кеудені.

Сол бір қырдан ұшқын алам жарқылдап:

Бір қанжарды жауыңа арна деседі.

Тайсам егер елге берген антымнан

Бірі менің өз басымды кеседі.

* * *
Мен үш-ақ күн өмір сүрдім туғалы:
дүниеге келген күнім — бір күнім,
Ең үлкен қол — заман қолы — алды жерден

көтеріп,

планетаның ең кішкене тұрғынын.

Екінші күн — ең жаныма жақыны —

мас қылған күн махаббаттың шарабы.

Үшінші күн — сол бір махаббаттың да

суитынын ұққан күнім болады.

* * *
Сағат байғұс тұра алмайды бір үнсіз,

тық-тық етіп минуттерін санайды.

Әркім өзі болса қанша тынымсыз,

өзгенің де тыншымауын қалайды.

Ал, мен кейде үн шығармай қаламын,

жалығады жамбасым да төсектен.

Сонда ғана... сағатымды аяймын

санатуға уақытымды бос өткен.

* * *
Қос қанатын қиып алып байғыздың
қырандарға берсек егер ұялмай,
қыран болып сілтер қыран бәрібір

байғыздың да қанатын.

Топшы керек қанатты да қағатын,

жаман аты — сол баяғы бір жаман.

Қыран қанатын беріп еді байғызға —

қонды ол барып бәрібір сол мұржаға.

Үміт, күдік — екі төбет екеуі,

менің кеудем екеуінің мекені.

Бірін қусам қайратыммен қорқытып,

Бірі менен өз еркімен кетеді.

Бірі баян таппайды екен бірінсіз,

бір орынға тағы екеуі сыймайды.

Екі төбет ортасында бір кесек ет — жүрегім,

Күні-түні жұлқылайды, қинайды.

* * *
Мен егерде бақыт болсам,

ең әуелі қадірлер ем өзімді.

Бір күн ұшып, бір күн қонып жүрмес ем,

Содан кейін... сыйлар едім сезімді.

Іздер едім дүниедегі ең "сорлыны",

жұрттың бәрін таң қылып.

Таңдап-таңдап бір-ақ рет қонар ем,

және сонда қалар едім мәңгілік.

* * *
Мен көлденең тұрар едім тас болсам,

ауыздарға өсек-ғайбат түтеген.

Мен бір тамшы жас болсам,

сұлулардың кірпігіне бітер ем.

Сыя болсам сөйлемдердің соңына

Тамар едім нүкте боп...

Ал, егерде бас болсам

Ақымаққа қояр едім бітпей-ақ.

* * *
Алтын деген шыдамды ғой шындықтың дәл

біреу іздеп тапқаныңша — жатады.

Дүниені кезіп бірақ жүреді

Алтын деген атағы.

Алтын деген атағы да іренді.

Кім иелік жасай алар даңққа!
Сол секілді дананың да аты кезіп жүр елді,

өзі бірақ жатады ылғи табытта.

* * *
Теңіз болса сұлулық
кемесіз-ақ жүзер едік біз
онда:

қорқақтық та құбылар ед бояу боп,

поэзияға айналар ед азаң да.

Теңіз болса сұлулық,
Болса-дағы қаншама мол, қанша көп,
сұлулыққа құмартқан көз-оймақпен

әлдеқашан құйып алып таусар ек.

Ешбір көзді, қарын, қанағатты да
тойдыра алмас менің кисель-сөздерім,
Қанатымның қауырсыны қатты ма —

ұшқанымның өзін кейде сезбедім.

Қазіргі адам қанағаты — көзінде,

тою деген қасірет емес, қой әрі.

Тоймаса да жіті болсын көз бізде,

ал, қарындар — кисельге де тояды.

* * *
Қызғануды ұқпаушы едім бұрын мен,

көрші қызды қызғанбаса болмады.

Екі ішектей қатар түскен бұрыммен

менің сезім-саусақтарым ойнады.

Мен қызғансам көршіні,мені қызғанды әйелім —

қос күйікті көтеріп жүр бой әрең.

Егер менің қызғанышым — ит болса,

Екі есікті күзеттіріп қояр ем.

* * *
Көкірегімде бір сыбыр бар, дүбір бар,
Сайысады сабырлы ақыл ашумен;
Сезім мен сыр, кәне, сыртқа шығындар,—

Сендерге ие бола алмаспын асыл мен.

Ақыл, ашу айтысы —
Біреуін де қолдамаймын тегі мен:
Екеуінің жеңсе дағы қайсысы

Бәрібір — мен жеңілем.

* * *
Наполеон етігінің сыңары

"Ұмыт қалған" орыстың орманында.

Келмеген соң өзі іздеп

Гитлерге табыс еттік оны да.

Сол күн жәйлі естеліктің өзі де

Сары тарих, сарғайған құр сүгірет. "Ұмыт қалған" түгі жоқ.

Жақсы ағалар бата берген ақ жанмен
жарқ етпей бір қалам ба?
Жақсылықты көру үшін жердегі,

Жақсы болу керек екен маған да.

Жақсылықты тауса алмайды өлім де,

Жан емеспін мен өлі.

Жамандықты көзім көрген сайын мен

жақсылықтан үш айналғым келеді.

* * *
Сұлулықтың құлпырады бояуы,

Қандай бояу? — сезеді оны жүрегім.

Қызыл, көк деп түстей алман өзім де,

Тек әйтеуір сұлу екенін білемін.

Сұлулықтан қанша рахат табасың,

күйші соны қанша шебер жырлайды.

Соның бәрі... әппақ жұмыр білекті

бір-ақ рет ұстағанға тұрмайды.

ӨЗ КӨЗІММЕН

Жер,
Көк аспан,
Күн жанып тұр сұрапыл —

тіршіліктің үш негізі бұл берік.

Зырылдайды кинолента-уақыт —

Көре алсам-ау соның бәрін үлгеріп...

Мен анамды таныған ем ең алғаш
Осы көзбен — енді неге жаңылам!

Содан кейін... туған жердің үстінде аспанымды танығам.

Келе-келе кетті "ұсақтап" бұл көзім—

Көрер болдым көрші қыздың бұрымын.

Елеусіздеу алып өтті күн де өзін,

Екі бөліп көк аспанның күмбезін.

Соны көріп үйренген көз, міне, енді

Көріп отыр кабинетті, кілемді.

Бұл жанарда қанша ай мен жыл өлді? —

Жоқ, өлген жоқ, бәрі маған тиелді.

Мен тірімін, жылдар тірі мен көрген!

Менің санам — естеліктер жинағы.

Бәрін де мен ұмытар ем,
Осы кезде тұрмаса

ана байғұс, аспанымның дидары...

ТЕҢІЗ ТУРАЛЫ

Теңіз, теңіз!.. жел тұрмай-ақ тулады ой,

теңіз болса табар ма еді жан шыдам.

Теңіз бірден — теңіз болып туған ғой,
мен теңізді құям деймін тамшыдан?!
Теңіздердің құдіретіне елігіп,

толқып, толқып аламын.

Көп толқынды жел көтерсе демігіп,

мен — теңізді көтергендей боламын.

Толқындарды сындырады жел бүктеп,

теңіз жатыр басын сүйеп даңқына.

Кім теңізге туған болса еліктеп,

сол жарайды, тым құрыса, тамшыға.

Тебірене, тебірене бұл теңіз
толқындардың шашы ағарып кеткен бе?
Адам жанына үңілуді білсеңіз

таңданбайсыз теңіздер мен көктемге.

Мен жырыма: "Теңіз, теңіз",— дегіздім,

теңіз жәйлі шертіп жүрміз шын аңыз.

Табынбаймыз атағына теңіздің,

оның даңқын шығарған да мына біз.

Толқындардың тізбектерін жел үзді,

теңізде де тұтастық жоқ — дәл шыным.

Табыну — жоқ, тану үшін теңізді

Білсем деймін қасиетін тамшының!..

МЕНІҢ ҮЙІМ

Төрт қабырға, қос терезе, сырлы еден...

қос көлеңке түсіреді бір денем:
күннің нұры,
шамның нұры бар тағы —
бірі жанса,

бірі солғын тартады.

Төрт қабырға...қос терезе, сырлы еден.

Екі төсек бір бұрышта,
ал анау

керек екен шкафты да бағалау.

Тау-тау болып кітап жатыр үйілген,

бұдан өзге түк көрмедің бе үйімнен?..

Жо-жоқ! Жалған!
Өсек айтпа, ей, досым,

Сен қоя тұр, менің тілім сөйлесін.

Өзің айтшы, осы үйдің әр бұрышынан
көрмедің бе қанағаттың бейнесін?!
Айтып ең ғой кейде мақтау,

кейде сын сәбиімнің көріп тұрып жейдесін.

Неғып қана көрмедің, дос, осы үйден

Намысшыл бір тіршіліктің бейнесін!..

Саусағымнан дағы өшпесе сияның

күн нұрындай қуат табар қиялым.

Қанағатты жіберем де қарынға,

күннің нұрын жүрегіме құямын.

Күннің нұры, себебі, тым жас, әлді,

ал, шам нұры жасанды ғой, жасанды.

Шамның жарығынан туған өнерді
жасандылық жайлар екен қашанғы!
* * *
Жүрегінде бір тамшы қан болса егер,

бар денеңді айналып ол жол шегер.

Мен де осынау тамшы қанға барабар,

туған жердің тұла бойын аралар.

Менің демім баяу ғана бір алған —

күрсіну мен сүйсінуден құралған.

Арман, арман алға бұрды бетімді,

нені қусам — сүйем соған жетуді.

Мен кідірсем терім сүртіп бір сәтке
бүкіл дүние жүрек құсап тоқтап қалар секілді!
* * *
Несібесін шоқып терді ел тары ғып,

тары десе — қарайды елдің бәрі ұғып.

Ұғу түбі — әрі қайғы, әрі үміт
...Соның, бәрін жеңіп келсең, кәрілік,

керегі не тарылып.

Aл, әзірге, жастық шақ,
күйіңді әкел, үйіп-төк,

ән мен күйді тұр ғой анау сүйіп көк.

Алатауға тағы...

тағы қарайық,

еңсе қалсын тағы да бір биіктеп!..

ОРМАН

Желсіз де тербелед ну орман,
ну орман — баяғы ну орман:

Кей бұта көгеріп, кей бұта қуарған.

Ну орман ыңырсып күні-түн

тербейді қайғысын, үмітін.

Кей сәтте түйіліп қара орман,

қарайды қабақпен қабарған.

Жапырақ — көк ала, сары ала,
қалтылдап аулаққа бара ма!
Ну орман — көп тілді бір орман,

мыңдаған бұтақтан құралған.

Мың бұтақ тілінде сөйлейді бір орман.

Кейде орман сылайды бойын жәй,
ойлары тұрғанда қойылмай:

шөбіңді ор, қойың жай.

Сол орман рухын етеді құс мазақ,

Сабырлы адамның ұшқалақ ойындай.

Басында бар қиял, бар талап
орман тұр алды —қол, арты — алап;
Мәз боп тұр көктемді көтеріп,

көкжиекті арқалап.

Ну орман тұр сыңсып.

Күн айық,

жел есті желпініп, тыңайып.

Әр бұтақ — орман боп жырлайды,

орман боп мұңайып.

Әр бұтақ өзінше — бір кеуде,

кеуде боп күрсініп жүр кейде.

Орманға шынымен еліктеп көрер ем,
Біреулер күлмей ме?!
* * *
Сенің, туған жер, деміңді бір алған

сеземін мен таңғы самал, мұнардан.

Бір басылып, бір шыққандай,
көкірегің

шоқалдар мен төбелерден құралған.

Алатаудан аңқып аққан өзеннен

дарының мен арыныңды сезем мен.

Көкжиекке аунап кеткен түндерден

аунап кеткен қасіретіңді білем мен.

О, туған жер.

Аппақ қарда қара қиқым жатыр шаң —

қиқым ой мен қырсық пиғыл тозаңы.

Бір жүйріктен бір жүйрігің озады,

соны көріп менің де арқам қозады.

О, туған жер.

...Әлі жүрмін. Түк бітірген жоқпын мен,

іш қазанын жалайды ыза от-тілмен.

Алып, алып кеп қарызды көп күннен,
біреуін де өтей алмай өттім мен?
Жоқ, өткем жоқ, өтпегенде қалды нем!

жиырма бестен өттім елдің алдымен.

Туған едім ең соңынан бұл жұрттың,
ең алдымен соғар ма екем санды мен?
Осы ойлармен атты әнеки, таң дағы,

Тағы бір күн келе жатыр жанғалы...

Мен өткем жоқ, өтеді екен жылдар тек,

бірақ менде қалады екен салмағы.

* * *
Күркіреген толқындар,
осынша үнді барады өзен қайда алып?
Мұнда қандай құдірет бар мен тыңдар,

көрсем бе екен ойланып?
Жақпар — жадау, түк сезбейді дөң үсті,

ал, баурайда көп толқындар төбелесті, өлісті..

Ақырында бәрі бірге aғyғa

Келісті.

Өйткені олар барады екен бәрі алға —

Алға жүру керек еді маған да.

Мен ойланып тұрғанымда шет қалып

көп толқындар кетті ағып...

БУЫН

Әй, осы бір... буын деген бір "бәле"

әкелді екен жырға не.

Он бір, сегіз... шыдай алман, әй тегі,
ал егерде он бес болса қайтеді?
Жоқ!.. Болмайды — болмайдыға көнбес те ем

Абай аға жазған болса он беспен.

Тоғыз болса үшеуі асып кетеді,

алтау болса — жетеді.

Буын, буын емес сенің мазағың,

(мазақтауға болады ғой бірақ та).

Қандай ғажап құйылады құлаққа

"Мен сәлем жазамын".

Олай болса мен сәлем айтамын,
сол бір сыншы жолдасқа:
мазмұнда екен бар керемет — байқадым,
сыншыда да мазмұн деген болмас па!

Буын санап саусақ бүккен бір қырсық

шыға келді тағы алдымнан білгірсіп.

Бір буының асып кетсе — бір апта

дау соғады: жақпайды деп құлаққа.

Бақсам оның құлағында екен таланты,

мен батыппын босқа ойға.

Құлақ деген — мықты талант, тегінде,
Бірақ Бас қайда!
* * *
Тұрмыз, міне, вокзалда... ал,

вокзалда тұру деген жоқ заңда:
әлдебіреу жалтаң-жұлтаң қағады,
сықыр еткен кей ботинка табаны

жұртты өзіне бір қаратып алады.

Ел тып-тыныш.

Сабыр тауып үлгерген
өсекші тұр білгірмен,

көңілдері тұрады тек өрепкіп.

Талай көзден әрі де өттік, бері өттік.

Біреу тауып бірге оқыған құрбысын,

қара шылым сыйлап тұрды бір қысым.

Айрылысқандар бұдан талай жыл бұрын,
қайта тауып табысатын күн бүгін!
Ал, мыналар бір қалада жүрсе де

өте сирек көреді екен бір-бірін.

Басқа жерде кездессе олар сол үшін

білер еді-ау бокалдардың толысын.

Бірін-бірі шығарғандар сапарға
ғашықтарша қымсынысып тұр жайсыз,

бір-біріне жымияды ыңғайсыз...

Қош! деуге де ыңғайсыз,
тос! деуге де ыңғайсыз,
неткен тірлік тұрлаусыз!

Әлі тұрмыз вокзалда.

Шығарған жұрт,
қарсы алған жұрт — сол қалпы —
біреу тауып,

біреу жатыр жоғалтып.

Қуаныш боп атар таң жоқ сары алтын,
батар мұң жоқ не малтып,
бір бұрышта жаудай қарап жолдасқа
бөтелкенің аузын сүйгеннен басқа

тимеді-ау, дос, саған түк.

* * *
Жұмыр жерді түгел көріп өтем деп,

Мен отырмын бір төбені мекендеп.

Анда барсам мына жақты көрмеймін,

Мында келсем ана жақты көрмеймін.

Айтыңдаршы, айтыңдаршы өр Адам
Бір мезгілде бәрін қалай көре алам?!
Түн болсам да көрер ем тек бір бетін

Күн болсам да көрер ем тек бір бетін.

Ал, егерде аспан болсам мына мен —

бар жағынан бірдей көріп тұрар ем!..

* * *
Тамшы терді сығып алып денеден,

жұлдыз қылып жағайыншы деген ем...

Оу, көк аспан, тесіліпті-ау тегенең,

Тегенеңде құюлы екен көп өлең.

Алыс жақтан албырт сәуле себелеп
құйылып тұр, құйылып тұр не керек!
Жер ырысын беркіттік біз шамдармен
көшелерді қатар-қатар шегелеп!

Маужырап тұр, бүгін тыныш түн біздің,

тыныш түнде тұйық қызды күлгіздім.

Тыныштыққа денең балқып кетердей

сәулесімен араласып жұлдыздың.

Әр тірліктің түні мынау, күндізі —

Әр тірліктің жұлдыз болып күлді ізі.

Жұлдыз көп қой, жұлдыз көп қой аспанда,
Одан да көп біздің жердің жұлдызы!
Көкте жұлдыз, жерде жұлдыз — бәрі ұшқын,

жұлдыздардың сәулесімен жарыстым.

Жері қайсы, көгі қайсы — кім білсін,

жер мен көктің арасында бір гүлсің.

Нәзіктікке табынғандар, сәуленің
жалғыз ғана дір еткенін жыр қылсын!
Көз алдымның бәрі жұлдыз — бір керім,
көк болды ма жер деп менің жүргенім!

Шойын-бұлттар Күн нұрынан балқыды:

соның бәрі өтеді адамдардың жүректері арқылы.

Арқасынан асыл болаттардың біз
Таспа тіліп жүрміз көп —

сом балғадан ұшқын ұшты жұлдыз боп.

Жұлдыз болып жарқырамас қандай жан!

Жұлдыз болып терім тамды маңдайдан.

КӨКТЕМ ӘСЕРІНЕН

Жасыл түсті секілді нұр, арай да,

жасып қалған секілді алап, маңай бар.

Тастардан да сабыр қашқан тәрізді,

Кәрінің де ақылы жоқ абайлар.

Көк теректер көтеріліп еңсемен,
желпінетіндей биікпін деп, мен сенен,
мен де терек жапырағы боп сылдырап,

мен де еменнің бұтағы боп теңселем.

Көңіл шіркін әр қилы ғой,
әр қилы,
әсері де ән күйдің:
ақ гүлдердің арманы боп ашылып,

қызыл гүлдің қиялы боп қалғимын.

Баяу жылжып капрон-бұлт, ақ мұнар

мына қырдан ана қырға қақтығар.

Жел үп етсе көңіл құсап өрепкір —

өрепкуге дайын тал мен терек тұр.

Бір ғажайып нұрлы шақ:

фонтандар тұр көкке күміс бұрғы сап.

Сәске түсті бүкіл осы Жетісу

газ-орамал жамылғанға тұрды ұсап.

* * *
Шығыста шабысады арайға арай,

арай да шабысардай абайламай.

Мойыны ұзарып тұр қарт шыңдардың,

ентелеп күншығысқа қарай-қарай.

Керуен-тау іркілумен, тоқталумен,

секілді сенім тауып топқа кірген.

Шу-шулап мезгіл өзі тебінеді,

Алатау секілді бір ноқталы інген.

Батқанда санға Қамшы, белге — бұрау,

көк терін кептіреді желге омырау.

Өркеші иір-иір, иір-иір

құлады көлеңке боп көлге мынау.

Шұға-нұр ши қызыл ғып аспанды көк,

қомдығын Алатаудың жастанды кеп.

Жар салды жас орманға бала-бұлбұл,

Тағы да бір тамаша басталды деп.

* * *
Бірге алып мұнарды да, тұманды да
ірмеліп дөң-белімен бұраң-бұраң
Күн бата — күнбатысқа көшті Алатау,

Таң ата шығу үшін күн алдынан...

ТАУ ТОЛҚЫНДАРЫ

Өргізіп өзен-суын алса ғана

қарайды тау қарауытып сан салаға.

Қайтеді ей, мына толқын ән сала ма,
жартастың төсін сорып тамсана ма?
Шұбырып шұбар ала су төменге,

топшысы тасқа тиді сілтегенде.

Сұсты, пәк, жартас жүзін жел жасырып

ұқсайды жібек шәлі бүркегенге.

Қайқаңнан алабұртып асқан бұлақ,
домалап кетті, әнеки, тастан құлап:
Толқынның біреуі озып, бірі ере алмай

келеді қалыңқырап, ақсаңқырап.

Аптығып, алақайлап шапқан ағын

Тосады қара тасқа ақ тамағын.

Қақтығып қаңылтырдай таулы алапқа

Көксайдан кернейлетіп аттанады үн...

Төменде теңіз беті жымың-жымың,

ләззат ыстығына жылынды мұң.

Кеңкілдеп киіп-жарып келген бұлақ
бәрінің сонда білді шығындығын:
басылды баяғыдай зіркілдемей,
тек қана бүлк-бүлк етті шіркін көмей

домығар долы келін секілденіп

енесін қалғанына бір тілдемей.

Көк теңіз бүгін көзін жұмар нағып,

ол жатыр жұмарланып, құмар қанып...

содан соң қарайды тым алыс тартып,

көзімен ұмытудың мұнарлатып...

* * *
Көкпеңбек,
жер де көк, көк те көк,

көкпеңбек төбет те қарғылы.

Табиғат анаға өкпе жоқ:

бір түске бояпты барлығын.

Айнала көк-жасыл — жас бәрі,

бояудың бірлігі — ұтады.

Кәрі емен қалтылдап бастары

қостайды бозбала-бұтаны.

Өзге түс күтпей-ақ қой алдан,

көк бояу күледі қулана.

Бар дүние көк түске боялған,
мөлдірлікті ұстапты су ғана,

өзге бір сиқырмен, қуатпен...

су аты — су, әттең!
* * *
Қайдасың, қайғы, үміт,
сенсіз де күн бар,

жел — еседі.

Тек қарттар кешегі
жаңбырсыз бұлт жоқ деседі,

қайғысыз үміт жоқ деседі.

Қайдасың, қайғы, үміт,
сендерсіз көкірек тым-тырыс,

бұлақта жоқ ескі бұлқыныс.

Шөп тыныш, гүл тыныш—

Менде жоқ ұмтылыс.

Жоламай қайғы, үміт

жүрегім қалғандай шайлығып...

Батар күн нұрындай
соңғы рет түсетін шыңға өлі
сен де бір қарашы қайрылып?!
* * *

Тау төсі ақ, ақ айран —

қара бұлт жалайды жата қап.

Аспанда жүзді бұлт дақ болып қарайған,

сол үшін бұлт деген атақ ап.

Кәрлі бұлт түнеріп қараса жан-жаққа,
жасыл көл кеш дейді сүтіңді ақ,
Қарт шыңдар шыдамай қорғасын салмаққа

майысар секілді сықырлап.

Тамшылар шөпке ұйып — мөлдірлік,
мөлдірлік дегеннің шарты бар:
Жасапты табиғат тауды да көлгір ғып,

бұлтқа шытынып, күнге жарқырар...

КҮН БАТҚАН СОҢ

... Көгіс тартып тұр безеріп қыр үсті,

қоя аурудан айықпаған баладай.

Кәрі шыңдар бір-біріне суысты,

бір суық леп кезіп жүрді жағалай.

Тау әжімі терең тартып барады,

бір қаталдық тұрды жұртқа білінбей.

Сайдың бетін жеңіл мұнар жабады,

жеңіл мұнар жасыл көлдің түбіндей.

Мұнартты тау
қалжырады-ау ол анық,
тастады ма таскөмір-бұлт жаныштап?
Аспан, міне, келді жерге таянып,

шың барады бірте-бірте алыстап.

Алыстағы трактордың гүрілі тауға соғып,

жаңғырыға құлады.

Түсті иыққа Алатаудың бұрымы,

сыңғыр етті ақ бұлақтың құлағы...

Күн шыжып тұр.

Талғар жақтан бұлт келеді жөңкіліп,

бір салқындық болғай деймін мен тұрып.

Бүкіл алап шыр еткендей болады

тиіп кетсе ботинканың табаны.

Күн күйіп тұр... тіл жабысып таңдайға,

шаш көлеңке бола алмады маңдайға.

Ауыр екен шілде айының бұ шағы,

секілді алап ақ жалынның құшағы.

Дыр-дыр еткен қызыл шоқ боп ұшады
Дыр-дыр еткен қызыл қанат шегіртке

бір-бір түйір қызыл шоқ боп ұшады.

Дәл осы сәт шыңға қонды сүр бұлт кеп,

ақ шың оны шынтаққа алды бір бүктеп.

Бұлқынды бұлт, кете алмады жұлынып,

көлеңкесі қалды маған ілініп.

АЙЫРЛАР

Батылдау сал айырыңды, сал былай:

қопаң етіп көтерілсін шөмеле.

Көлеңкеңнен қимылыңды аңдымай
бер еркіңді мынау шымыр денеге!!
Пай-пай-пай-пай!
Білек қандай!

білекті

таудың күні бір-ақ сүйіп түлетті.

Мұрын анау... мұрын "құртты" бетіңді —

аршылмаған картопия секілді...

Тер шыққанда сайтан дарып бойға нақ

шөмелені жөнелесің ойнап ап.

Тек қиқым-шөп құйылғанда мойынға

айыр беру — ұқсамайды ойынға.

Шөп сылдыры, айырлардың сумаңы... бұдан өзге көріністі көкжиек те тумады. Айыр,айыр...

жылт-жылт етіп көтерілді төрт жұлдыз,
бір айырдың төрт жұлдыз — төрт бұтағы,
Ол көтерсе бір айыр шөп жоғары,

күллі аспанды көтергендей болады...

* * *
Қане, достар, қимылдалық күн қызбай —

жіпсідік пе — жел соғады бір мұздай.

Мынау алқап өзінше бір аспан ғой,

шөмелелер — жұлдыздай.

Әр табанда бір-бір ғалам аунайды, —

ойлама енді дала жайлы, тау жайлы.

Шөмеле артқан балакөштің іздері

"Құс жолынан" аумайды.

Космоста жүргендейміз біз дағы
Айыр-саптың уысыңда қызғаны —

Қуаттырақ әсер етер атомнан.

Космонавпыз біз дағы.

Терлесе адам көңілденед, о несі?
терге ғана балқи ма екен денесі?
Термен тыныстамаса, қуанбаса күрсініп —
дәл осындай тамаша болар ма еді тіршілік?!

* * *
Қайда ғана, қайда ғана, қарама,

ұшып жатыр жапырақтар сарала.

Қыз мойнына — сары моншақ тізілген —
Ей, табиғат, күзің бе бұл, күзің бе?

Бұлт төмендеп...

Жер биіктеп бара ма,

ылай толқын үймеледі жағаға.

Қырау үстінде қарауытты ізім де —
Ей, табиғат, күзің бе бұл, күзің бе?
Көрші ауылдың иті тыныш жатпады,

Сақ қой тіпті...

О, "құдайдың" атқаны.

Кемпір сыртқа жүгіреді, қызы үйде —
Ей, табиғат, күзің бе бұл, күзің бе?!
* * *
Тауға қарай келемін, тауға қарай,

желдің дағы маңдайдан аумағаны-ай.

Күндерім де алдағы тау сияқты, —

Тауға қарай беремін, тауға қарай.

Алқынады қос өкпем, ысып демім,

Ұят болды, қол-аяқ, ісінгенің.

Бұл сырыңды, табиғат, түсінбедім,
Мен сенің түсінбейтін кісің бе едім!
Мен келем бе, жаным-ау, тау келе ме,—

көңілім бір сәт қобалжиды әлденеге.

Бұлт боп бұғып, сағым боп бұраңдайсың,

жеткізбесең, ей шындар, әурелеме.

Келем, келем өзімнің ішімде мен,

мен оттымын деп келем бұ шілдеден...

...Биікті аңсар ылғи да адам жанын
Биіктіктер, сен қашан түсінген ең?!

ПОЕЗДА

Келеді ағып... жылдамдық еді қандай,

көкжиекке біз қазір соғылардай.

Терезеден айнала қарай-қарай,

талай қырды қалыппыз абайламай.

Арал-теңіз дей ме анау ағарғанды,

көкжиекке сүйелген шар айнадай.

Құбылады маң дала не түрге еніп,

қарсақ қашты құлақты, кекілді елік.

Ақ құлақшаға оралған сым шарпысып,

бағандар мен бағандар тұр тартысып.

Қылт-қылт желіп олар да шығады алдан

шұбарытып барады мына жалған.

Тез жүреді бұл поез, тез жүреді,

жүрек неткен тездікті сезгір еді.

Кейде дала кендігі қызықтырса,

жолдың ұзақ-ты-ғы тым бездіреді.

Жылдамдықпен түйгенбіз жанды бірге —
доңғалақтар дүбірле, ал, дүбірле!
Тым асығыс келеміз, тым асығыс,
өйткені біз барамыз алғы күнге!

ТАМШЫ

Құм — жалаңаш жатыр еді, обал-ақ:

қарауытып дір-дір етті дөң, алап.

Тамшы, тамшы келеді, әне, домалап,

Көк бұлтының бар сезімін тонап ап.

Мөлдір тамшы қонды құмға секпіл боп,

жұрт шу етті: секпіл, секпіл деп тілдеп.

Мөлдір еді, мөлдір еді тамшы бұл —

кеудесінен шыққан үндей әншінің.

Енді қалай болды қоңыр, қарала —

қарамашы, қарама!..

Көмейіне түйдек бұлттар лек келіп,

көкжиек тұр үндей алмай кептеліп.

Ал, сол тамшы сәуле болып туды да... ақырында құмға сіңді — кетті өліп.

... Тамшы тапты Жерді — мәңгі мекенін,

мезгіл-ана тербетеді мекені мен екеуін.

Өкінбес ед, білмейді ғой сол тамшы
Жердің дағы тамшыға ұқсас екенін?!

1966

ЖАРЫҚ ПЕН ЖЫЛУ

Ей, достарым, тірлікте көлеңке жоқ дедің бе,

Күнге он рет сен оған кездесесің кемінде.

Десең егер жер үсті тек күншуақ мекені,
Күншуақтар жайлы жыр жазу сенің не теңің!
Бүкіл дүние тек қана қуаныштан тұрса егер,

Қайғы-мұң бар дегенге күлден өзге кім сенер.

Бүкіл дүние тек қана қасіреттен тұрса егер,

Қуаныш бар дегенге Күннен өзге кім сенер.

Сенім керек дүниеге, сену керек, ағайын,

Өмір үшін бәріне көну керек, ағайын.

Бір тиынның қос беті секілді өмір!

Төледі Құнын оның шаттық пен қасіреттің өлеңі.

Бір беті оның — қосылу, айрылысу — бір беті,
Қай бетінен көрсең де танисың ғой сен оны?!
Тану керек дүниені, тану керек, ағайын,

Сөну үшін дұрыстап — жану керек, ағайын.

Көреміз де бұтаны — көкпеңбек жыр бер дейміз,

Сол бұтадан құлаған көлеңкені көрмейміз.

Көргім келед мен бәрін — көру қолдан келе ме?
Күдіктене қараймын көлеңкесіз денеге;
Көлеңкені қолдан мен жасай алман — сенсең ғой,

Биік болса көлеңкең — ол да өзіңнің еңсең ғой...

* * *
Аппақ болып барлық маңай тұр жанып,
Жоқ қой ешкім ақ жарықты кірлеткен!
Тасқа түссе бұл жарық,

тасқа дағы қараймын мен құрметпен.

Құйылып тұр, құйылып тұр нұр-жарық —
емен, шырша шыға келді бүр жарып!
Жарық түссе қасіреттің өзі де
кетер еді нұрланып!

Жарық, жарық! Мынау жердің бетінде
көлеңкелер ұқсайды екен жетімге,

Нұр-әкенің жанарынан тыс қалған.

Жарық болып көкірекке түсті арман.

Жарық деген — ең әйгілі есім бұл,

бөбегімді сәуле болып өсірдім.

Бұл өмірдің көктемі мен шуағы —

Махаббат пен мейірімнен шығады.

Жарық деген әлемдегі ең әдемі, демен,
бірақ тек жарықпен жанасың,
Жану үшін — қызу керек әуелі,

Ол қызуды — өзің іздеп табасың.

* * *
Айқай салдым. Шыңның шұбар тастары

дүркіреп кеп түсіп жатты табанға.

Жиырма жылдық желікті оймен бастағы
айналаны бір сілкінтсең — жаман ба!
Жо, жоқ, бауырым, қызғын тілдің сөзі бұл,

Мен — шың үшін үн қатамын шалғайдан.

Жаңғырықсыз ұлылығын өзінің
білер еді шың қайдан?!
* * *
Алатаудың шарқатынан

тарқатылған ақ бұлақ
ат сүйреткен кендір арқан боп ағып,
Шаңытады әр бұтаға қақтығып,

Әр бұтаның аяғына оралып.

Ақ қайыңдар дір-дір қағып, дір қағып,
Жіліншігін тұсау қаққан асаудай,
Өзі-өзінен ауырсынып тұрғаны,

Жалғыз аттап баса алмай.

Тастар жатыр шекелері жылтырап, —

жүргендеймін тайғанақтап, тайып мен.

Дөң үстінде бұрғы-құйын бұрқырап

Жатыр сұлап көкшіл, жалпақ қайыс-бел...

Арқан-бұлақ жер өңдесе екен деп,
бұрғы-құйын тереңдесе екен деп;
тас пен жылу жақындаса екен деп,

Мен отырмын осы жерді мекендеп.

КІШКЕНЕ БАЛЛАДА

Ақын жатыр табытында қаралы

Жар егіліп, жұбатады ел оны.

Қазір, қазір... суық топырақ жабады,

Мынау сұлық денені.

Шықты біреу ауыр басып мінбеге,
(Сықырлады тақтай біткен сол күні)
Ол тамағын алды әуелі бір кенеп,
Көзін сүртті... алғашқы үн толқыны

Шөп басындай қозғады

Тұнып тұрған көп ойды...

Ытқыды сөз бір-бірінен озғалы

Керней ағып көмейді.

Сөздер — ыстық; өлік жатыр — салқын қан,

Цитат болып жарқылдады көп өлең.

О, адамдық, айналайын салтыңнан,

Өлгенді де демеген.

О, ғажайып!
Кенет ақын табыттан
атып тұрып сөз тастады шаңытқан:
"Ей, халайық, тыңда мені, тыңда әлі,

Көп болған жоқ мен көзімді жұмғалы;
Рас болса айтып тұрған сөздерің —

Мен енді осы... өлік емен, өзгемін.

Неге айтпадың, ағайын-ау, сөзді бұл,

Кетпей тұрған кездерімде көз нұрым.

Тірлігімде сөйлегенде осылай

Мұнша асығыс өлмес ем ғой, досым-ай.

Өздеріңе қиғаныммен өлеңді,
табытыңа қия алмаймын денемді —
Қалғым келед енді мәңгі тік тұрып,
ақындардың өлмейтінін ұқтырып",—

Деді де, ол тас мүсінге айналды,
жанарында жібімеген ой қалды;
Ортасында қасірет пен бақыттың

Ол — өзіне ескерткіш боп қатып тұр.

Ал біреулер тас мүсінді сол тұрған
бүріп алып жағасынан, алқымнан,
Әр күн сайын қараң-құраң — дүрбелең
Сол өлікті, қайтадан

табытына түсіре алмай жүр білем...

* * *
Ауа жасыл, су да жасыл, қыр жасыл,
Жасыл бояу құрғамасын, құрғасын!
Қызыл бояу — қызартады... ал енді

Жасыл бояу жасартады әлемді.

Жер — жап-жасыл, көңіл дағы жап-жасыл,
Күн қалайша қып-қызыл боп жанбасын!
Қызыл күн мен жасыл жердің ортасын

Өзге бір түс бұза ма деп қорқасың...

* * *
Төбе керек — шығу үшін тауды асып,

көне керек —жығу үшін дауласып.

Жол да керек — жүру үшін адаспай,

молдық керек — алу үшін таласпай.

Дана керек — өкіндіріп өлуге,

бала керек — қарттығыңды көруге.

Ерлік керек — жауың үшін емес ол,

бірлік керек — ауыл үшін емес ол.

Қол да керек — алу үшін емес ол,

аяқ керек — із қалмасын демесең.

Қасиетіңді танымаса жар да елеп,

қасіретіңді көтеретін нар керек.

Мықтылық та керек екен шын осы —

тым құрыса, мықтымын деп жүресің.

Осалдық та керек, бізге бір керім

мықтылықты күндеу үшін жердегі.

Құдай керек — сиынбауға сайтанға!
(құдай жоқ қой, жай, әншейін айтам да)

Бәрінен де жүрек керек...

Көп керек, аз ғұмырға кету үшін де өкпелеп.

ЕРЕЙМЕН ТАУЛАРЫНДА

Жатыр дала аяқталмай, басталмай,

Ұлылығы — Данте жазған дастандай.

Жылылығы — кәрі ананы аяудай,

Сұлулығы — Репин жаққан бояудай.

Аспан биік — Әсет айтқан ән-сынды. тастар — киік, үрке-үрке таусылды.

Бір шоқыға шығып алып шырқасаң,

бүкіл дүние еститіндей даусыңды.

Жасыл таулар, ойдым-ойдым қайындар

бір суреттен бір суретті дайындар.

Бала-бұта, иықты қыр, киік-тас,

мен сендерді қия алмайтын жайым бар.

Жүрген жақсы машинамен желдіріп,
жақсы одан да тұрып қарау телміріп —
түседі еске өткен ойшы, жыршылар:

"Ерейменге бүркіт ұстап бір шығар"...

Ерейментау!
Неғып тұрсың мақтанбай!

Кейде аспаның оңып кеткен мақпалдай.

Дөндер желіп, жапырақтар жаутаңдап,
бәрі маған еріп келе жатқандай —

көңілде бір дала құсап басталды ой.

Сұлулығы — Репин жаққан бояу ғой,

жылылығы — сүю және аяу ғой...

БОЯУЛАР ТУРАЛЫ

Бояуы бір ақша бұлт пен ақ қардың,

Көк аспан мен шалқар көлдің түсі бір.

Сен де өзіңше талай ойды ақтардың —

Мықты болсаң дәл осыны түсіндір.

Ақ көбелек айналады ақ гүлден,

Көк көбелек қызыл гүлге қонар ма.

Гүл шырынын "татырмайды жат тілге"—

Өзге түстен сақтанады олар да.

Туыстық бар көлеңке мен қойнауда,

Асқақ шың мен алтын шапақ сықылды.

Қоңыр бояу — жаралғандай ойлауға,

күннің күлуге жаралғаны сықылды.

Ақ, қара, көк қызыл, қоңыр — әр алуан,

Әрқайсысы өз мінезін баяндар.

Осыншама көп бояуды көре алған

Екі көзде бәрінен көп бояу бар.

КҮЗГІ КӨҢІЛ

Терек, қайың; гүл мен тікен; жас, кәрі —

қалтылдайды сап-сары шөп бастары.

Көңіл желін бұлтпен басып тастады;

күзгі өңірдің шаттығы да сап-сары.

Сары бәрі, тек асау шың тұр аппақ,
Теңселеді алтын емен күңіреніп,

әр бұтағы бір-бір батпан мұң болып.

Сап-сары жел бәрін-бәрін қуғындар,

боз аспан тұр қылау бүркіп, суытып.

Жас жігіттен сырт айналар сұлулар

көктемдегі ғашықтығын ұмытып.

Қызыл перде қыз әйнегін жаңағы,

жігіт емес, сары жапырақ қағады.

Күн сараңсып сарғыш сәуле құяды,
сарғыш тартқан секілді ғой сия да?
Қыз алдында көктемде айтқан сөздерін

Жігіт те енді есіне алар ұяла...

АЛМА

... Жағып тұр бұталар қып-қызыл шырағын,
Жымыңдап ағады бір ағын —
Көрсем де көп қызыл алманы

алмадым — шыдадым.

Өзімді жеңдім мен — алмауға келгенде,

Бірақ бұл жеңісім — баянды болмады.

Қып-қызыл бір сәуле күн бата бергенде,

Боп-бозғылт ернімде құтырып ойнады.

Бір жанға болып па аз айып —

Бұтақтан үзілді бір алма.

Осындай сәттерде ғажайып,

Бақыт боп сезілер кінәң да...

Көңілім тек күн шыға айықты —
Бір ана таяғын тасқа ұрды;
Бір жігіт алмасыз қалыпты,

Бір қыздың көзінде жас тұрды...

* * *
Қызыл гүлдер, сары гүлдер, ақ гүлдер,

Әр гүліңді — бір шам қылып жақтың жер.

Мені дағы гүлге жаны жақын дер —

Бөбегіме бір гүліңнің атын бер.

Мен — тасты да жылытуды аңсап ем,
Шіркін, от боп мендегі әрбір жанса дем!
Болса егер әр сөзімде бір-бір көл,

Оны да мен гүлге құйып тауысар ем.

Гүлдер, гүлдер! Көз жасымды төгер ем,

Тек сонымен десең егер көгерем.

Сені... сені көрсетпес ем бұл түнге,

Сәуле болса егер менің күлкімде.

ҚЫМЫЗ САТУШЫ

Ата-еке-ау, болдыңыз сіз неден кедей,
Өзекті қойыңызшы тегі өртемей;
ақ саттың қалт-құлт етіп, адам емес

адамнан құлап түскен көлеңкедей.

Мұрынды барады әбден жарып қымыз,

қымыз ғажап, рас, танып тұрмыз.

Күн ыстық.

Қаңсисыз кеп.

Қалқып ішпей —
сатасыз, неден ғана тарықтыңыз?!
Дейді ол: "Келін — ғалым, балам — әкім",

болса олай, кім әкеткен қанағатын.

Қымызын біреу ішті;
қалтасына

тиындар сыңсып түсіп бара жатыр.

Айтайын айтарымды (ақыр кетем),
мен сізді деп тұрғам жоқ: ақылды етем,
дәл қазір тиын түгіл,
мың сомың да

қымызды бір жұтқанға татыр ма екен!
Түсінем, сізді базар ақтайды ғой,

сондықтан кінәлауға батпайды да ой.

Аппақ қой сақалыңыз, атажан-ау,

ешкімге ағын адам сатпайды ғой?..

ЕКІ САТУШЫ

Әйел ұстап тұрады көне кепка кейде бір,

жігіт сатып тұрады әйелінің көйлегін.

Кепка ұстаған —
Күйеуін еске ала ма күйіне,
көйлек сатқан жас жігіт неге қайтпайд үйіне!
Түрлеріне қарасаң — жұпыны емес секілді,

осы екі жан бірақ та бүтін емес секілді.

Күйеуі өлсе — кепкада исі қалай қалмады,
әйелі өлсе жігіттің — күні бар ғой алдағы?
Жас келіншек, кепканы сатпа,
апарып іліп қой,

кепка деген тұсыңда тұрса ілулі — үміт қой.

Күйеуіңмен кеште бір қайғырысқан шығарсың. ішіп келіп "тентегің" — айрылысқан шығарсың.

Қайта ал, жігіт, көйлекті, сен де апарып бөлек қой,
қосылсаңдар қайтадан — сатып алу керек қой?

ТОҒАЙ АРАСЫНДАҒЫ ЖОЛДА

Ат — шабан, аяғы оның ептеп басқан

Көзіңді, көңіліңді шектеп тастар.

Қызыл гүл қалтырайды, дәл жанында

жатады шімірікпей көк бет тастар.

Кетеді жас бұтадан ыршып кептер;
Итініп шабан атпен бір шық деп пе ең —
ну ағаш жібермейді желді де алдан,

шығады самайыңнан бүршіктеп тер.

Тізеңді көмсе кейде жасыл шалғын,

пысқырып бөрте дөнен басын шалды.

Сығалап қарт қайыңның қолтығынан

қояды жалт-жұлт қарап ашушаң күн.

Жолдың бар қиындығын үмітке артып,

емес қой ойлану да жігітке артық.

Шапақтап екі жақтан ерке-бұта

қалады қалпағыңды іліп-тартып.

Алады аш маса мен ара беттен,

ізіңді шөп бүркейді жаңағы өткен.

Тым сирек тиед жерге ат тұяғы,

бейне бір жалқау шапқан қара кетпен.

Ақ жіп-жол — барар жері қиыр шеттей,

жіп қайтсін ұзындықтың күйін шертпей.

Сол жіптің ең ұшында бір жолаушы

секілді титтей қара түйіншектей...

* * *
Ашыла түс — гүлің болса жаныңда

Тікен болса — гүлдеме.

Тыңдар құлақ болмаса,
Байланбайды тіл неге!
Бір басында арпалысты жүз ұғым,
өлер болсаң, ауруыңа

Төзбедің не, төздің не...

Ей, дүние, жоқ болса егер қызығың,
Керек бопты көз кімге!
* * *
Құрметтеймін ерте ашылған гүлдерді,

Ерте атқанын ұнатам мен таңның да.

Қандай жақсы үйден шыға келгенде

Аппақ болып таң жатқаны алдында.

Қандай жақсы қалса ашылып қабағың,

Әр шыққанда жаңа Күн.

Қандай жақсы аттағанда әр адым,
Таңға салса алғаш ізін табаның!

Келер сонда тек шығысқа қарағың.

Шық-моншақты жіп керек-ау тізуге,

Әр тамшы шық — бір-бір көз боп жанады.

Шық үстіне басылды алғаш ізім де,

Таңғы ауаға жүзіп кетіп барамын.

Алдым — жарық!..

Бір жанатын кезім бұл,

Жанбасам да қызғанымды сезіндім.

Тек жарыққа қарсы жүрем мен кейде,
Көлеңкемнен қашқан кезде өзімнің,
Ғажап! Ғажап танды көзімше атырдым,—

Келді бәрін дауыстап кеп шақырғым.

Дөңгеленіп ып-ыстық шар-Күн тұрды

иығында Алатау мен ақынның...

* * *
Бір мейірім төгіп тұрды күн дағы,
Бүкіл дүние шуақ әнін тыңдады —
Бір тал қу шөп басын жерден көтерді,

Бір түйір дән аунап түсті құмдағы.

Алатаудың бұлт-шарқатын жел түрді,

Ол — көңілді бір үмітпен толтырды.

Күн мейірлі, мейірленді жер-әже,

Қос мейірім арасында мен тұрдым...

ТҮН ЖЫРЫ

Бұталардың арасында қап-қалың
Ұйыған түн жатты іркілдеп, бөкпе боп,
Бір абайсыз ашпақ еді қақпаны —
Күдірейіп түрегелді көк төбет,

Содан кейін... тістеп көріп шынжырын

Өз-өзінен өзі айналды тіміскіп.

Қара судай тұнық екен түн бүгін,
бірақ суда қайдан болсын тыныштық —
Толқиды түн... үнсіз тілмен түнгі ызғар

Сора-сора бозартуға аз қап тұр.

Сабырлы аспан сәл қозғалса, жұлдыздар

Тамып кете жаздап тұр...

* * *
Қарағайлар сенделеді ыңылдап,

Іші пысқан бойдақтардай кешқұрым.

Тас төбеде үңірейіп аспан тұр,

ақ тісі жоқ ауызындай кемпірдің.

Жымың етіп жабысса егер ақ жарық
кеберсіген ерініне сұр тастың,
Сол тастың да көкірегін қақ жарып,

ағатындай от аралас бір тасқын.

Асфальт көше қайқаң-қайқаң етеді,

көтере алмай көлеңкені түскен кей.

Зәулім үйдің төрт бұрышты көздері

Сұйық-түнді сылқылдатып ішкендей...

Жапырақтар би билейді шарқ ұрып,

әндетеді бұтағынан айналып.

Кәрі емен тұр өз-өзінен сарқылып:
"Бұ тіршілік бара жатыр қайда алып!"
Сездірмейді тістеніп ап маңай түк,

Жел еркелеп тал мойнына оралды.

Бар дүние теңселеді ән айтып,

Мен ғана үнсіз. — Тыңдау үшін сол әнді.

ҚОЖА АХМЕТ ЯССАУИ МЕШІТІ

Сырлы сурет, сиқыр сезім, ой анық
айта алады бұл өнерге қой деп кім —
Көне тілмен күмбір-күмбір сөйлеп тұр

Тасқа жаққан әрбір бояу оянып.

Тас байлауы — байлауындай жұмбақтың,
шеше алмайтын секілді ме оны ешкім?
Үнсіз жырды қалдым мен де тыңдап бір,

Бірақ... түк те түсіне алар емеспін.

Ұлылық деп осыны айтса — көнем де,

Сұлулық деп осыны айтса — сыятын.

Қарап тұрып жеті ғасыр төменге.

Сүйсінуге ғана жетті қуатым.

Осы болар биіктік деп жүргені,

Бұдан артық биіктікке шыдар кім.

Таңдантып ед Байрон жазған жыр мені,

Содан соңғы таңдануым шығар бұл.

Мұндай өнер күтіп пе екем мен тегі,

Шын құдірет жығылмайтын секілді.

Әрбір тасы ғажайып бір ертегі,

бірақ саған да ұғылмайтын секілді.

Сол шеберің... барлық адам көрсін деп
Құдіретін құпиямен бекітті?
Жұмбақ болса — түгел жұмбақ болсын деп

Өз атын да жұмбақ қылып кетіпті.

ӨЗІҢЕ

Білсең егер қастерлей,

Қастерлей гөр даланы.

Жауға шапсаң әр бұтағы — әскердей,

Жаурап қалсаң — пана бола да алады.

Төбе болса шығар едім, әттең бір,

Дейсің ғой сен алыс кетсең құмартып.

Тауларынан жат жердің

Өз жерінде таңдап шығар қыр артық.

Шық та қара, бабаңша емес, бірақ та,

Төбелердің момындығы қойдай ғой.

Келсе сонда бота даусы құлаққа,

Өз жерімде отырмын деп ойлай ғой.

Мұхит асып бара қалсаң сен анда
Ала кетші жалғыз уыс құм-жұпар,—
Кілемі де кір боп жұғар табанға,

Балағыңды тікен емес, гүл жыртар...

Қастерлей гөр қарт далаңды төзімді;

Саулығы үшін қалада өсер балаңның.

Қаппас үшін балтырыңды өзіңнің

Әрбір итін адам қыл.

* * *
Бүкіл әлем махаббаттан тұрады —

Таңғы шапақ — от боп жанған еріңдер.

Бүкіл әлем мейірімнен тұрады —

Әжелердің әжім жүзін көріңдер.

Жаса десе дүниенің картасын

Көл орнына көз салар ем тұп-тұнық.

Алатау мен Балқан таудың ортасын

Бір тал шашпен жалғар едім мықты ғып.

Білеу-білеу қырларының орнына

Білегімнің сүгіретін салар ем.

Өрбіп жатқан өзендердің орнына

Қан-тамырдың сүгіретін салар ем.

Бүкіл әлем — мейірімнен тұрады,
Бүкіл дүние — махаббаттан тұрады!
Жуады ғой қатып қалған қайғыны

Жаңа туған бала күннің шуағы.

Көрсет десе ғұмырыңның бар сырын

Күн көзіне тосар едім күректі.

Жаса десе, жаса десе жер шарын
Сүгіретін салар едім жүректің!

ӘКЕ ТУРАЛЫ

Үзіліпті сол өмір...

Жо, жоқ, өлген жоқ бірақ.

Тек ерлік пен еркіндіктің өлеңін

Айтар болдық бұрынғыдан қаттырақ.

Тек оны ешкім шақырмайды дауыстап,

Алматыда көре алмайды әке ұлын.

Бірте-бірте құлақтардан алыстап

Бара жатыр аты оның.

Бұдан өзге тіршілігі сол күйі —
Әйнек салған рамада бейнесі,
Оған арнап, "ас береді" енді үйі,

Жумайд бірақ ешкім оның жейдесін.

Соғыс бітті, біткенде ме бар айып,—

Соғыс, соғыс... ұмыттырмас ол атын.

От өшкен соң осылайша қарайып

Орны қалар болатын.

Ұмытар ем соғыс атын, ел оны

Бес құрлыққа таратыпты бес бөліп.

Және соғысты ұмыттырмай келеді

Әкелер жайлы естелік.

СУРЕТ

Қып-қызыл кеш. Аппақ айдын. Қоңыр үн.

Жанып тұрған бір шүйке бұлт жаңағы
Басам дей ме лапылдаған көңілін —

Тұнық суға төсін малып алады.

Теуіп шығып ақ бетіне қызыл қан

Айдын жатыр... Құтырынды сәуле ойнап.

Жағадағы көне тамдар бұзылған

Әлденені ымырт құсап қалды ойлап.

Шалқайса да менмен аспан көкірек,
Жұлдыз жылып көл төсіне жабысты,
Төбелері қылт-қылт етіп шоқы көп

Суға түсіп тұра-тұра қалысты.

АЛА БҰЛТ

Мына алапты сең тоғытып бара ма,
Теңбіл, теңбіл, қара теңбіл, ақ теңбіл —
Көлеңкелер келед жөңкіп,

қара ала алашасы секілденіп әпкемнің.

Будақ-будақ қара шуда-көлеңке
Тамағыңды қытықтайды — сілкін қыр;
Бірі мынау дең үстінен жөнелсе,

Бірі сонау сай табанын сүртіп жүр.

Бұлттар бірақ сонау биік тұр кекте,

Көлеңкесі жерді кезед дірдектеп.

Қаптайды кеп көлеңкелер топаны,—

Қырлар жатты қара маңдай, ақ маңдай.

Қара ала шыт келеді ағып, о тәңрі,
Бұталарға мизамдардан жіп керіп,

Бір станок мата тоқып жатқандай.

Ей, достарым, сезіне бер, сезіне,

Ештеңені бере алмаймын түйіп мен.

Сұрапыл ғой көлеңкенің өзі де

Түссе егер биіктен...

ҚҰМ ТЕҢЕУЛЕРІ

Жайдақ құмдар суырылып

Жалын сияқты ағатын.

Жалпылдаған туырлық —

Жапалақтың қанаты.

Шегірткелер тобы ұдай
Қып-қызыл боп қанаты,
Ақтікеннің шоғындай

Пышыр-пышыр жанады.

Шұбырады құлан-қыр,

Дөңнің беті тары нандай.

Түскен жері қыранның

Мамық жастық жарғандай.

Атшалман бар — қуа алсаң,

Күнге күйсең — өстіп күй.

Тоғай ғой деп қуанып

Жетіп келсең — бес түп ши.

Сұрғылт жылан, ол дағы
Бұл жер үшін — жау жаман;
Түсіп қалған жолда бір
Дойыр қамшы аумаған,

Таңдай-таңдай құм ұйып,

Ат ізі — тамшы сияқты.

Күн тұрады жымиып

қабығында қияқтың.

Ал, аспанның өзін мен
Жырлап мінсіз бола алман,
Ол бір мөлдір сезім мен

Түпсіз жатқан мол арман.

БЕТПАҚ ДАЛАДАҒЫ ШОҚ ГҮЛ

Бетпақ дала...

Жалғыз шоқ гүл тұр дөнде,
Неткен ерлік жалғыз гүлдің өмірі!
Әлде тағдыр оны әдейі берген бе

Қарт даланың қалмасын деп көңілі.

Құм, құм бәрі; сезімің — құм, жігер — құм

Тек жалғыз гүл.

Аңызақ жел бетке ұрды.

Сол бір гүлді аяп... жылап жібердім

Көз жасты да күн ыстығы кептірді.

Құм ағысын қақ айырып екіге
Қызыл шоқ гүл тағдырымен тұр ойнап,
Бетпақ дала бедірейген бетіне

Ойнап шыққан қызыл қандай бір оймақ...

* * *
"Құдай" оны адам етіп жаратты,

Адам болып жүруді ол да жөн көрді.

Ауыз берді сімірсін деп арақты,

Рюмкасын ұстасын деп қол берді.

Ішіп алып әлдекімге тістенсе,

Tіc те берді керек болады ғой деп.

Бас та берді — ауырсын деп ішкен соң,

Аяқ берді — анда-мұнда жүрер деп.

Бірақ "құдай" білмепті ғой, ақымақ,

Бұл "пәндесі" ішетінін жатып ап.

ЖАЛПАҚШАҒЫЛ ШӨЛІ

Мезі болып тынбай соққан cap желден

Дала жатыр — қоңыр айдын көлбеп бір.

Сулы сорлар көрінеді әр жерден

Құмға батқан сынығындай шөлмектің.

Желдің демі, құстың даусы, шөп үні —
Сол құлақты қанша жатты кеміріп?
Сор-тақырдың жалақ болған еріні

Қатып қапты қимылдауға ерініп.

Айғыз-айғыз әжім жыртқан шықшыттай
Дала жатыр, жалғызсырап жатыр мұң;
Шимайлана, шимайлана түк шықпай

Ұмыт қалған парағындай ақынның.

СӘБИ КЕЛДІ...

Ол — келді, сәби келді, келді міне,

Келді ие бүгінгіге, ендігіге.

Келді ол, табылды бір азамат-қол

Әкенің қамшысы мен белдігіне.

Келді ол... қызыл-шақа бетте мүлде

Жоқ, тіпті үміттену, кектену де.

Титімдей жүрек қана талпынардай

Сүюге және мықтап жек көруге.

Без тірлік безек қағып іңгәлаған,
Тым жәйлі емес дей ме мұнда маған?—
Сәбидің алғаш шыққан ащы даусын
Ең соңғы тәтті үмітпен тыңдады

Адам... Келді ол байтақ баба даласына —

Бір бұлақ ақты шапшып, аласұра.

Асфальтты шықты жарып бір тал шыбық,

Бір тамшы қосылды көл шарасына.

Ай аппақ, әлем ұйып болды жым-жырт,

Бір жұлдыз тағдырына көнді мүлгіп.

Бір арман көкіректен көтеріліп,

Шыңына Алатаудың қонды бір бұлт.

Шайқалып шарап кесе — шабыт жанды,

Көңілдер көгенінен ағытты әнді.

Манадан түссіз тұрған әке байғұс

Бір бокал ақ арақты қағып салды...

МАХАМБЕТ ТУҒАН ЖЕРДЕ

...Бұл бұтаны шалды талай ат арық,

Талай-талай тамырларда тасты қан.

Бір ғасырды қазып алсаң қопарып,

Махамбеттің ізі шығар астынан.

Үзілген жол — түсіп қалған тұсаудай,

Қара қаудан — жалындай торы айғырдың.

Тас шоқылар — ер қасына ұсардай,
Батыр баба, қамшыңды сен қайда ілдің?!
Шектеп қойған кәрі құлақтай дала бұл,
Ерттеп қойған арғымақтай дала бұл,

Бір баспаса сағынады табаным,

Жылда жаңа бір ізімді саламын.

Мынау құмдар кімнен ғана қалмады,
Торы айғырға кімдер тақым салмады;
Күйшілік пен жыршылықтың қонғаны —

Махамбет пен Құрекеңнің әруағы.

Көк сүңгінің шаншылған бір жері бұл;
Көрінбейді бірақ одан тамған қан;
Кеудесіне біткен жырдың желігін

Айырбастап қалдырыпты арманға...

Қазір мұнда той боп жатыр деседі,
Басыңызды көтерерсіз бүгін сіз?
Өзіңізді туған төбе кешегі
Жата ала ма дүбірсіз!

"ҚЫРАН ҚОНҒАН"

Қар да жұқпас... түк жұқпас,

Дала — әппақ, ол — қара.

Қайсар шоқы, ынжық тас,

Қайғырмайды сонда да.

"Қыран қонған" деседі,

Қыран — тегін қонбайды.

Қыран қонған жерлерді

Сыйламаса болмайды.

Қыран қонса — несі мін,

Ұшты ғой ол қайтадан.

Сонда шоқыны осы бір
Секілді ме шайқаған?
Қайсар қара тұр тұнып;

Қомданады ұшардай.

Әлде ұшам деп ұмтылып

Қалғандайын ұша алмай.

Ұмтылады ол алға —
"Қыран қонған" атануы содан ба?
Әлде қыран қонғанында ақырғы
Дәмелентіп кетті ме екен "пақырды"

Туған жердің ойпаңы не, өрі не,

Қос қарашық қараған соң құмартып.

Жалған айтып күлдіргеннен гөрі де,

Шынымды айтып жылатқаным — мың артық.

Жез жалтылдап еліктейді алтынға,

Саф алтынның салмағы бар дегенге.

Мынау жүрек ұрынса сол салқынға,

Жез секілді жеңілдейді денең де.

Саф алтынға еліктемек жоқ ойым,

Қолда барды жез болып-ақ төгейін.

Солқ еткізіп соғар күшің болмаса
Кімге керек сұңқылдаған көмейің?
Кімге керек ауырлығы алтынның,

Білмесең сен қандай қолмен өлшеуін.

Кімге керек аспандағы алтын күн
Жарығы мен жылуы жоқ болса оның!
* * *
Момын дала!

Әр көңілдің түбінен
Тебіреніп туатұғын ел әні;
Сол тереңге әлі де мен үңілем,

Сол көмейден ән күтемін мен әлі.

Құмы, суы, жыңғылдары... кешкі жел —

Бәрі, бәрі жаралды ма ән үшін.

Кездерімде қарға даусын естіген,

Келер менің бұлбұл күнгі намысым.

Бір кезде есті әрі көңіл, әрі бой,

Сендегі бар — бар бола ма басқаға.

Тары деген — тауық үшін тары ғой,

Бұлбұл үшін — бір қиыршық тас қана...

ҚАЙЫҚШЫНЫҢ АҚЫЛЫ

Ес, ес балам, қайығыңды есе біл,—

Жерің алыс, желің қарсы, толқын сұр.

Қайық —қыңыр,
есе білсең — есегің,

ес, ес балам, қайығыңды есе біл.

Ықтай көрме — сол тілек,

Тағы ойлама өз күшіңді олқы деп.

Балам менің құдіретін көрсетсін, —

Соқ, соқ дауыл, толқы дария, толқы көк.

Тағдыр деген бүйіріне өш қайықтың,

Соғар жерін білер болар жел дағы.

Саған артқан үмітке атаң байып тұр,

Өзге дүние қонбай жатыр қолға әлі.

Қайықшыға мін тағушы көп болар,

Мінің болса, өзің түзе жоқта олар.

Қош, қош балам, қалам енді мен алыс,

Сенің үшін — мен бір қара нүктемін.

Бір-ақ бағыт ұстау керек — тек желге,

Сәл бұрылсаң — біткенің.

Қарсы жүрсең — қайсарлыққа үйренер

Қамсыз ойың, қасиетті маңдайың.

Өлгеніңше өзіңді-өзің сүйреп өл,
ал, әйтпесе мен ақылшы болмаймын!

МЕКЕНІМЕ

Ей, мекенім, көркейе бер, өсе бер —
Көгер жапырақ, теңсел теңіз, көкте гүл;
Қайтесің сен қартайғанын шешелер,
аталардың дүниеден өткенін?!

Неғыласың: құлай берсін кәрі емен,

саған одан шыбық артық ендігі.

Ол да қурар, тағы да өсер және өлер,

тағы да ұшар сары жапырақ жел күні.

Мен әлі де тірі келем — болғаны,

Жата бер сен, сол тірлікке жылын да.

Мен не ойладым — шаруаң қанша ондағы,

саған оның бәрібір ғой шынында.

ҮЙ ІШІ

Семьямыз бүгінгі,

Әке болдық анық біз.

Үбірлі де шүбірлі,

Кәдімгідей халықпыз.

Мұның өзі тым жайлы
болмаса да,
Күнұзын
Концерт емес, тыңдаймыз

балалардың шуылын.

Бірі қағып кесені, бірі құлап... қолы әне.

"Папа ұрыспайд" десе егер —

Ұрыспауға болады.

Қуыршағын әлдилеп

бірі алданып қалды анда.

Үйретеді сәбилер алдануға, алдауға.

Кейде шаршап бітем мен...

Жо, жоқ, өлең қалады.

Тамақ тасып дүкеннен,

Жұбатамын баланы.

Жаялыққа жүгіріп,
ойыншықты көтеріп;
Папиросты суырып,

отырамын жөтеліп.

* * *
Ақ нәрсені білейікші қастерлей, —
Сенем аққа, қалай сенсе арға адам;
Әйел жаны жазылмаған дәптердей

Жазу үшін дайын тұрар әр қалам.

Абайла, тіл, алма сөзді бүлдіріп,
Ақ нәрселер тез кірлесе — несі айып?
Біз әйелді білмесек те күлдіріп,

ептеп-ептеп ұнайтын жыр жасайық.

Мықты болсаң ақ нәрсені қорғап көр!

Оған үйір кір мен бояу не түрлі.

Біреу үшін— шимайланған сол дәптер,

Біреу үшін — басталмаған секілді.

Ақ параққа талай сөздер жазылар —

"Махаббат" деп, "қасірет" деп, "күлкі" деп.

Ал, кейде бір жазылатын шағы бар:

"Бәрінің де көшіп кеткен жұрты" деп.

Әйел!
Әйел!— қай тілде де әдемі,

әйел деген сөздің өзі — сүйікті ән.

Құмарлық пен махаббаттың әлемі
жаралған ба ақ тамақ пен иықтан?
Қаймақ-ерін сәл ашылса күлгелі,

күлмес бұрын көңіліңе келеді үн.

Сонда оның жеңіл алған бір демі
сатып алар жүз ақынның өлеңін!
* * *
Әйел деген — бір драма күрделі,

Дүние емес драма деп жүргені!—
Салыстырсаң мінезімен әйелдің

Жай нәрсе боп көрінеді әлем бұл.

Бірде күлкі, бірде қайғы, бірде наз,—
Дәл осыны шын бағалап жүрген аз,
Сан сахна, сан шымылдық... сан қилы
Кейіпкер бар, әне, бірі жан қиды,

Сол әйелдің күлкісі үшін тірі өлді —
Тым беріліп ойнап еді рольді!
Бір жымиып, күрсінсеңіз бір тұрып —
Драмаңыз сала берер құлпырып!

Ұлы тартыс, шым-шытырық сезімдер,
маған, маған тағы біраз төзім бер;
Айып етпе! Әйелдердің көзінде

Бір рольді ойнап келем өзім де.

AFA ЖЫРЫ

Қартаяр ем мен осы,

ойланбаған аз айым.

Кітабымды келесі

Қарттық жәйлі жазайын.

Кәрілік бар, ызғар бар,

Жоқ уақыт "алжуға".

Бір қарасақ қыздарға

Жасарамыз он жылға.

Жасырғанмен құлаққа

Шашқа қырау қонады.

Аяғымыз бірақ та

Үшеу болған жоқ әлі.

Қайда қарттық! Өзі біз

Жаспыз десек болады.

Біздің екі көзіміз

Төртеу болған жоқ әлі.

Қарындастар кемеңгер,

Өздеріңсің өрен жыр.

Бізді кәрі демеңдер —

Жеңгелерің ренжір.

Біздің әр із — есепте,
Тұлпар ма бұл, есек пе?
Қартаяйық десек те

Құтылмадық өсектен...

Қарындас-ай, қыздар-ай,
Көңілімізді бұзған-ай,
Сізден көңіл мұздамай
Қартаярмыз біз қалай!

ЕСКЕ АЛУ

Сол бір жанның асылын

Сезгем бала шағымда.

Жұмсақтығы шашының

Әлі алақанымда.

Әлі жасап келеді
Көзі менің көзімде,
Жылылығы — денеде,

Сұлулығы— сезімде.

Жан қадірін білгелі
Кім артты одан тегінде,
оның қоңыр үндері —

домбырамның шегінде.

Домбыра ғой — досым ғой,
онсыз менде күй жоқ қой;
билейтін ол осылай,—

он саусағым, билеп қой.

Әрбір жақсы түн маған

Сол бір жаздың түніндей.

Әр әдемі үн маған

Сол бір жанның үніндей.

Үнді, күйді бүгін мен
Ұғынбас ем жөнді-аса,
Көңілімнің түбінен

Көтерерім болмаса...

* * *
Жұмыр мойын, тар маңдай,

Шаш иықта бос қалар.

Қос алмасы — армандай,

Күдікшілдеу қос жанар.

Етегі тар, тізе аппақ,
Жүрмес белін буынбай,
Сөзі шығар сызаттап

Шыңыраудың суындай.

Байқамайды әр адам

Шүлжіңдігін тілдегі.

Сөйлегеннен гөрі оған

Жарасады күлгені.

"Күлкі қымбат"— түсінсең,

аз күледі ол — сөкпе көп.

Бір күлкісі үшін сол

көп керек-ау, көп керек.

Алыс қой деп той әлі,
бұрылып-ақ кетер ең,
үмітті ғып қояды

Кеберсіген қос ерін...

* * *
Ай қарайды сығалап ала бұлттан,

қос қарайған келеді иықтасып.

Қызған ерін қыз демін алады ұрттап,

ай қарайды сығалап ала бұлттан.

Бала бұлақ мәз болып күліп жатыр,—

қос қарайған кетеді біреу болып.

Тиіп кетсе қапыда жұмыр балтыр

шөп бастары тұрады үрейленіп.

Ай қарайды сығалап — амалы не.

Ауыл жым-жырт, тек қана екі шетте

екі-ақ үйдің сөнбепті шамы әлі де...

* * *
Туған жердің ауасындай жұпарын,

Құнығып кеп, суырып кеп жұтамын.

Саусақтары — қызыл гүлдің сабағы,—
байқап ұста, үгітіліп қалады!
Жанары оның— шілдедегі түн асыл,

жасырады бақыты мен кінәсін.

Сол бір жанар жасын төксе егіліп,

көздің өзі кететіндей төгіліп.

Үні — әндей, әні бірақ — ынжық ән,
керуендей әрең-әрең жылжыған
Аяқ басса билегендей болады,

бірақ оның биін көргем жоқ әлі.

Отырғаны, не тұрғаны сезілмей,
қарайды ол бәріне де төзімдей!
Кеудесі тоқ — талапсыздың көңіліндей,

шашы қара — касіреттің өзіндей...

* * *
Саған ыстық естіледі әуелгі үн,
сезім — тұман, басар ол да мұнартып;
Пәтерінен кейде сұлу әйелдің

көкше мұздың көшкен орны мың артық.

Саған әйел тілер едім жалғаннан,

Кейде одан бақыт тапқан жан емен.

Кей әйелге ғашық болып жанғаннан,
сөнген артық — жазып шығып жаңа өлең!

ҚЫЗ ҚҰЙҒАН ШАЙ

Бұдан тәтті не бар дейсіз әлемде,
Бұдан ащы не бар дейсіз әлемде,
Тәттілігі: сол қызға бір тік қарауға бата алмау,

ащылығы: шешесінің болатыны қаталдау.

Әкесін де тағдыр тағы жасапты ғой қатты ғып —

Қой, қой достым, біле білсең мұның өзі тәттілік.

Сәл өкініп ұсынасыз тасаяқты жазып сіз,
Жай отырып қысыласыз,

жазықсыздан-жазықсыз.

Жұтқан шайың тамағында тарсылдайтын секілді,

бұққан сайын — күнәң ауыр, аршылмайтын секілді.

Әжесін де маңдайыңа жылжымас қып жазыпты-ай,

ақ тартқаны болмаса бұл, әйел емес қазық қой.

Көк дастархан мына жатқан — бейне түпсіз көк теңіз,
Көк теңізде маяк құсап төрт көз жанды — сөкпеңіз;
екеуі оның— жерде отырған момын қыздың өзі де,
екеуі оның — төрде отырған қонағының көзі де!

Қызға қарау қызық-ақ қой,
ал аңдысу — ауыр жәй,

аман кетсек жарар еді біреуіміз ауырмай.

Қыз құйған шай — одан ащы не болады, білмедім,

Қыз құйған шай — одан тәтті не болады, білмедім.

Ащылығы — тым ертерек әке болып қалғаным,

тәттілігі — айлар бойы аялайтын арманым.

* * *
Кезім еді көзден тамшы жас шыққан,
екі бетті теуіп еді шапшып қан;
Сонда менің көңіліме аптыққан

көрінген ол көйлек киіп ақ бұлттан.

Сол ақ бұлтқа талмай қарап келем мен,

Безгем және бұлттан өзге теңеуден.

Бір ақ бұлтты отыр едім өңгеріп,
Бір ақ бұлтты көрдім тағы төбемнен —
Сол қос бұлттан бір найзағай ырғып кеп,

Салды мені қабырғамнан бір бүктеп.

Қос ақ бұлттың іле алмаған біреуін

Кәрі шыңдай теңселеді жүрегім...

* * *
Дос жыласа — мен қалайша күле алам,
жылар едім — жылата ма Дос мені,
Жуа алмасам Дос жанын мұң-кінәдан

бұл тілімді жауым неге кеспеді!
Дос қолтығын сүйемесе, қол мына
Неге керек — Күншуақпен қосыла,
сол баяғы қызыл тіл мен домбыра

бір ләззат бере алмаса досыма?!
Адалдықпен өлшенсе егер ар құны,

Мен — үйренгем бәрін... бәрін зор тұтып.

Жақсы досқа жанды қию арқылы
өмір сүрем жаман жауды қорқытып!
* * *
Мысқал асыл таба алмасаң кезінде

кеудеңдегі кеніңді айтып бұлдама.

От болса егер өсекшінің сөзінде

бар дүниеден қалар еді күл ғана.

* * *
Екі көз тұр — екі жұлдыз жанады,

бірін-бірі көріп тұрған жоқ, бірақ.

Ақ қағазға екі нүкте тамады,

бірін-бірі көріп жатқан жоқ бірақ.

Екі нүкте көрер болса бір-бірін

қос нүкте емес, сызық болар еді ғой.

Екі көзің көрер болса бір-бірін

бір басыңды бұзып болар еді ғой.

Жеңіл мінез тасқа бітсе, тас тағы

Безер еді атағынан бұрынғы.

Қайтер еді Алатаудың аспаны
Менің мынау шөп-басылау жырымды!
Бәрі, бәрі ұрар еді маңдайдан,

Бәрі, бәрі тұрар еді мелшиіп.

Жапырақта болар еді қандай жан,

Сыбдырлатып тұрмаса оны жел сүйіп.

Бірақ, бірақ... жеңіл күйлер сөнбейді,

Жеңіл ойлар туғаны үшін әлемде.

Жеңілдікке алғыс айтам мен кейде

Біткені үшін кей әдемі әйелге.

* * *
Екі айна тұр: бірі қоңыр, бірі аппақ,

Бір тар жолмен келемін мен өткелі.

Екеуі де бір нүктеге тұрақтап,
Екеуі де көретіндей тек мені —
Бірі менің жеңісімді көреді,

Сондықтан да ылғи күліп тұрады ол.

Бірі менің кемісімді көреді,

Сондықтан да қоңырайып тұрады ол.

Ал, мен келем екі айнаға жалтаң боп,
Бейне екі қыз бірдей сүйген жас жігіт:
Бірі қирап қалатындай талқан боп,

Біреуіне қарамасам қас қылып.

* * *
Күлімдеудің жоқ секілді керегі,

Күлмесе де жып-жылы оның жанары.

Жұмыр иық, жуас біткен денені
Қақ айырып қара бұрым ағады;
қара бұйра толқындары бұралып,
бүлк-бүлк етіп ағып жатыр қос бұрым

Алматының аспанындай қуанып

сылқылдаған судың үнін естідім.

Ақша бұлттай үлпілдейді тамағы,

аузын ашса — отырасың ән күтіп.

Кеудедегі егіз шынды, табиғат
бір-біріне қойды ма екен аңдытып?
О, дариға, жан тыныштық іздеп ем,

болмады ақыр... бір керемет жыр құшты ой.

Бәрінен де... аты әдемі-ау қыз деген,
Қыз болған соң — сұлу болмау қылмыс қой!

ӘЖЕЛЕР

Қызық қой қызы бар әже,
Қызықпыз ғой біз де тым,
Сәл сынасам әжені — оған деген ізетім:
Толтырсаң да қыз жәйлі дәптеріңнің жүз бетін,

Жүрген жоқсың қыз аулап,

Қыдырғаны — қызметің.

Сен жымисаң — қорқады ол,
Қорқа ма адам күлкіден,

Бірақ мықты құмға өскен ши секілді бір түп ол.

Әр қимылың әйтеуір береді оған бір күдік,—

Жалт қарасаң кау құсап жанатындай дүрлігіп.

Әбігер боп ине іздеп — шай алады дорбадан,

Іздейді есік кілтін — өмірінде болмаған.

Жаулығының ұшымен сүртіп бір сәт кебісін,
деп қояды күбірлеп: "бала-шаға не білсін!"
Кім біледі онымен не қоярын, не бітіп —

Қызы жәйлі сөйлейді төрт-бес жасты кемітіп.

Бойжеткенді сәби деу, ойлап көрші, обал, ә?

Онсыз-дағы... ұғады, ұғады ғой о бала.

Бұдан кейін... ішінде "бұзық" бұғып тұрады,

Аузын жапқан ақ сандық — қызықтырып тұрады.

Тегін емес мінезі аза шыбын-жан дейді,

Ерін емес бұл өзі — таза шырын-бал дейді...

Қамшыңды алсаң сол әже бәрін бір-ақ ұмытып:

"Түгеншежан, ағаңды аттандырып сал",— дейді.

Қызық-ау бұл әжелер,
Қызықпыз ғой біз де осы;
Бізден қызық пендені бұл дүниеден іздеші!
Қанша іздесең алдыңнан әже шығар жаңадан,

Кеткен қыздың соңынан көзін сүртіп қараған.

Сонау... сонау жоталарда қалды ізім.

Жолым менің... арты — қысқа, алды — ұзын,
Көзім менің түрлі бояу көрсе де,

Көңілім менің, ести алар жалғыз үн.

Көп жүрген жер — көк езу жол, ақтабан,

Бір мақсатқа екі жетіп таптаман.

Ойламаймын басамын деп өзге ізді,

Тек қана осы... өз ізімнен сақтанам.

Қазығымды қағар ма екем олқы ғып,
Ойда шыдам, бойда қуат мол тұрып;
Көңілім менің толқи-толқи ортайса,
Қос жанарым берер ме екен толтырып?!

Көктем елі, шаңқай аппақ түс елі,

Қызығыңды — екі көзім ішеді.

Алатаудың қабағына бұлт қонса,

Көлеңкесі өлеңіме түседі.

Айып етпе, айып етпе мені елім,

Кей көңілден алыс қонса өлеңім.

Көрмеген соң көп көңілдің көлемін,

Қайта-қайта сарқыламын, өнемін.

Неге керек бір шындықты екі ұғып,

Екі айта алман — бір жүрекпен отырып.

Өмір — біреу, өлім — біреу, мен — біреу,
Екеу болса — біреуі оның өтірік!
* * *
Мен — өзімнен өзгелердің барлығын

Құдай тұтам — құлшылығым жоқ бірақ.

Мен сыйлаймын жаманның да барлығын,

Жақсыларсыз — тіршілігім жоқ бірақ.

Мен — сыйлайтын ағаның

Кебісін де аяғыма ілмес ем.

Бірақ ондай аға қайдан табамын,

Өзім өмір іні бола білмесем.

Мен сыйлаймын иттің иттік кезін де,

бірақ одан қорықпаймын — қимаймын.

Мен сыйлаймын жағымпаздың өзін де,

бірақ оны... қорыққаннан сыйлаймын.

Кітап сынды, қалың-қалың түбімен
төңкеріліп, күндер жатыр алда көп:
екі көзді жағып алып үңілем

оқитыны бар ма деп.

Ашып қалып абайсызда,

кейбірін жапқанымша асығамын тағы да.

Жақсы кітап — көктем болып,

мейрімін төгер менің енді көктер бағыма.

Көп кітапты оқығаным жоқ әлі,

көп күндерді көре алмаспын деп кестім.

Жаман кітапты — оқымауға болады,
жаман күнді қалай ғана кешпессің!
* * *
Күн күледі, күлмегенде немене

жайлап алса бүкіл дүние төбесін.

Күлдің дағы бір күлгісі келеді

жылыта алса суып қалған денесін.

Ей, тіршілік! Суық күлдің сұр түсі
болар мүмкін өлілердің күлкісі?!
Ғашық болып ошақ пенен өмірге
от өшіпті, тірі адамдар көмілген —

Күлкі керек! Күле білмес пендеге
құпиямды көрсетемін мен неге!
Көл күледі, күлмегенде қайтеді —

жасырған соң ылайы мен қоқтығын.

Мен де күлем, күлмегенде қайтемін

жасыратын жоқ түгім.

* * *
Қасқа жолдың үстінде екен бұл жүрек

Ылғи ғана отырамын күтініп.

Біреу өтті риза боп, елжіреп,

Біреу өтті түкіріп.

* * *
Күлкі деген көп тегі,
Күліп қана жеткізе ме жұрт үнін?
Күн күлмесе көктегі

Ұқпас едік жылылығын күлкінің!
Кей күлкімді жүрегіне жауымның

Оқ қып атам — өлтірем деп сенбеймін.

Бір күлкіммен оңашада ауырдым —

Бір күлкіммен емдеймін.

Күлкі шіркін күліп шықса кеудеден

Әйел құсап рақатқа батамын.

Бірақ барлық күлкілерді кейде мен

Жалғыз тамшы көз жасына сатамын.

* * *
Данышпандар сөйлейді:

"Бүкіл әлем — тозаңдардан тұрады".

Сонда осы адамдар да тозаң ба?
Көне алмаспыз о заңға!
Тозаң, тозаң... тірілерден шығады,

Ал, өлінің кетеді өзі тозаң боп.

Кім ойлаған: тұрғанда күн шуағы

тозаңдарды жазам деп.

Тозаңдар да үйір екен шуаққа,

шуақ әні—өз әнім.

Қағып-сілкіп жанымды ұшырамын тозаңын.

Аяғыңа қуып жүріп жұғады,

Тозаңның да болады екен өз әлі...

* * *
Муза мен мұң ауырлатты бір-бірін,
Қатпар-қатпар бұлт үстіне бұлт қонып
Елден ерек өсіп еді бір гүлім,

Ол да міне... жатыр екі бүктеліп.

Көңіл деген — бір үлпілдек мақта ғой,

Кірлі қолдар ұстауға оны қымсынбақ.

Таң алдында қармағымды қапқан ой

Қалтқымды батырады шым-шымдап.

Мен де ұнатпай отыра алман "Мен" деуді,

Менің қолым — көп жағада кеткен қол...

Қоңыр далам, көрсетер ем бейнеңді,

Ми жетпейді, момындығым жеткенмен.

Жүз күдікке қарсы жалғыз келді үміт,

Майдан ізі көп өлікті санатты.

Оған да мен кете бердім көндігіп

Қайқаң етіп бір шытқан соң қабақты...

* * *
Кіммін осы? Не бердім мен? Не берем?-

Алушы еді пенде не.

Лақылдатып жалынды жыр төгер ем —

Тарлау екен кеуде де.

Қырсыз ойдан күйініш пен ыза алдым,

Жан екенмін тас маңдай...

Ақырында өз-өзімнен қызардым,

Таң алдындағы аспандай.

* * *
Мен де ол құсап соғар едім өтірік,

Күзгі көлдің толқынындай көпіріп.

Сөз көбігін тілмен шайқап шашар ем,

Жағалауда жартас болып отырып.

Сапырар ем толқынымды — барда өлең,

Ұйқасты да қалар едім әр неден.

Желік барда мынау жалпақ әлемде,
Сөз болып па жаға деген, жар деген!
Бірақ, шындық ұрып тұрсың көзге сен,—
Қалай ғана, қалай ғана кездесем!

Соғар ем мен, өтіріктің бәрінен

Өзім кейін өлерімді сезбесем...

* * *
Даңқ! —
Мынау тас бетінде жүр жүзіп,
бәз біреудің жанын тірі тас қылып;

бәз біреуді демеп тасқа мінгізіп,

бәз біреуді кетті таспен бастырып.

* * *
Жалақтап кеп жанады от,

Қызыл ұшқын ұшады кеп шырқырап.

Көріне ме көз байғұсқа жаңа боп
ескі ошақтан шыққан әрбір жылтырақ?
Есер көңіл еспе сөзге жүзіп тұр,

Мендегі ұшқын бір жылт етіп көз жұмды.

...Тұтандырар түк таппаса қызыл тіл

айналып кеп өртейді екен өзіңді...

Жерге еліктеп әжім түсті бетке де,

Бұлтқа еліктеп ұйысады жабағы.

Ошақтағы от күнге еліктеп көктегі,

Ол да өзінше қып-қызыл боп жанады.

Кейбір жігіт шабытына құрайлап,

Бәріне де бар шығар деп бір өлім.

Сахнада өліп-өшіп жүр ойнап,

Ақындардың ролін.

* * *
От атаулы жанар еді білінбей —

Көріп қойса айқай салар ел оны.

Ол да кейде, өсекшінің тіліндей,

әділетсіз келеді.

Сол секілді, ой да жалын, тіл жалын,

тіл шіркінмен талай қағаз былғадым.

Аппақ туды отпен жудық, от-жалын

Айтты әлемге көк дауылдың соққанын.

Ақ ту жанып: қып-қызыл ту болды ақыр,

Сол қызыл ту алдына кеп тоқтадым...

Махаббат бар — қызыл деймін мұны да,

Қызыл ұшқын шығады ұшып ызадан.

Қоңыр бояу көп жағылса жырыма,

Қызыл бояу алдында мен қызарам.

Қызыл бояу — жану үшін. Жалғыз үн:

Мен жарықты қараңғыға сынатам.

Жүрек — қызыл, ерін — қызыл, қан — қызыл,

Сол үшін де қызыл бояуды ұнатам.

* * *
Жан бір — бөлме, көңіл есік — қағып кір,

Сыр баспалдақ — көтерілсең жоғары.

Ақыл байғұс босағасын бағып тұр,

екі көзім — қос терезе болады.

Тағдыр маған өмір берді аямай,

сенім-шамын қоям ылғи бұқтырып.

Қорықпаңдар, бір бөлмеде аядай

мен бәріңді күте аламын тік тұрып.

Бұған шейін келмесең сен — келме енді,

Кеш қалдық қой, үлгірмеспіз сырды ашып.

Онсыз-дағы бір бөлмелі кеудемді

көп ойлардың ақ түтіні тұр басып.

Тек есіктен енгендерді сүйемін,

тәтті сезім шарабынан ұрттатам.

Ал, әйнектен түсе қалсаң біреуің,

Сол әйнектен тас кесекше сыртқа атам.

Жо, жоқ, кешір! Кешірмесең — сол керек,
кім келмесе — күтем соны құнығып,
Қараймын кеп, дүниеге дөңгелек

төрт бұрышты терезедей үңіліп.

Жалғыз бөлме болса да,

сол бөлме егер көзіңді алса — көре бер.

Тізеңді бүк, неғып тұрсың соншама,

босаға бар, қашық болса төр егер...

* * *
Дариға!
Басқан сайын әр адым
бір нүктеге жақындап-ақ барамын,

Жеткенім жоқ бірақ әлі, ол — алыс
Кетті тағы... қайдан болсын демалыс!
Сәл кідірсем... кідіре алам мен қайтып —

алардаймын сол нүктені жоғалтып.

Тағы аттаймын, аттадым ба мен осы?
Не күтіп тұр қырқалардан келесі?
Әр жанарда қараңдайды бір нүкте,

дәл осынау алқынысқан тірлікте.

Өмір— кітап сөзден шебер қалаған,

оқып бітуге асығады әр адам...

Кейбір жанның жолы тіпті қойды өнбей,

Көке-мылжың құрып қойған сөйлемдей.

өз нүктемді мен де қуам, қуам мен
бойымдағы бар желікпен, шыдаммен —
Жетер ме екем? Жетпеспін-ау, әй тегі!
Ал, кенеттен...жетіп қалсам қайтемін?

* * *
Асықпаймын жеңісімді тойлауға,

Қартаюға асықпа да жап-жас жан.

Дүниеде ақыл барда, ой барда

Үлес алып қалсам деп ем ақ шаштан.

Қайран! Талай ақ шаштылар қалды өліп,

Өз кеудемді өртер ме екен өз демім.

Алсам деп ем мен де сондай шал болып,

Шалдары бар кезде бұл...

Алыстатып барады өмір мақсатты,
Мен кейін қап барам ба әлде күнбе-күн?
Достарыма тілеймін де ақ шашты,

Қиындатам жауларымның міндетін.

Ақ шаш сыйын аямаймын ешкімнен,

Ақ шаш — менің ізгі ағам.

Қиям оны мақтаншақ пен кещеге,

Тек... жендеттен қызғанам.

* * *
Бұл дүниеде бар екенімді өзімнің
сені көріп, саған қарап түсінем —
Мен айтпаймын өзге жанға сөзді бұл,

сен тыңдама менен өзге кісіден.

Әлемдегі жарық құнын, от құнын
ұғу үшін тоңып қанша керегі!
Онсыз-дағы жанған оттың көптігін

сөнген күлдер соқыр боп-ақ көреді.

Семсер ұстап көрген емен бас кесіп,
бас қадірін білмегеннен емес ол,
Мен де қалам кейде жұртпен бәстесіп,

сол бәсіңді ала алмадың демесең.

Тұрар едім жауым бар деп аттан сап,

достарым мен ұятымнан именем.

Жауды көріп өз күшіме мақтансам,

досты көріп сол күшімнен жиренем...

* * *
Ғұмыр деген бір ұзақ күй болады,
бар ғой менің сатып алған домбырам,
Перне сайын өрмелесем жоғары,

егіз ішек бола алады жол бұған.

Жылдар — перне; саусақтарым сабылып...

Әр пернеден бір-бір арман жанады.

Бір пернені бассам кейде жаңылып,

одан әрі тартқым келмей қалады.

* * *
Май шам сын-ды кейде адам өмірі,
адам да әлсіз жаралған ба әуелде?
Қараңғыны аңсар кейде көңілі,

өз жарығын бұлдау үшін әлемге.

Май шам дағы жанғасын өз отымен

тағдыр отқа қыңыр қарар өшігіп.

Кетер кейде сол май шамды, атымен,

уақыттың желі соғып өшіріп.

О, дариға! Өшу деген — бір ұғым,

өшпесең де тағылмайды аз айып.

Әрбір май шам сөнген сайын, жарығым

бара жатқан секілденер азайып...

* * *
Шықтым, шықтым өз сөзімнен — шеңберден,
Қайла, күрек, қайдасыңдар — кел бермен!
Қағаз, қалам, сия сауыт — кет аулақ,

Шабыт тауып жарымадым сендерден.

Енді алдымда: қызыл ұшқын тұр борап,

Қара тасқа қадалады сұр болат.

Менің орным — жалын атқан лава іші,

Менің сөзім — темір шеге бір қорап.

Қағылады ол таба алса егер өз орнын,

Таба алмаса? — Қобдишада жатады.

Басып озса — қалай ғана төзермін,
Ақын даңқын бұрғышының атағы!
Жо, жоқ, достым, атақ емес мұрадым,
Жақындаған сайын оған бір адым,

Адал аққан әр тамшы тер алдында

бөркімді алып тұрамын!..

Дүние — менің тұрағым.

Дүние жалқы ұғымға орын жоқ:

Күн тұрса егер — көлеңке де тұрады.

Жақсы рольді жаман бұрсаң — сынады.

Жаман кезден жақсы досың шығады.

Жамандыққа үлгергенше қайғырып,

Жақсылығы жадыратты кеудені...

Жатқан кілең егіз ұғым, егіз ой,

Әрі-сәрі ғып бітірді ғой пендені.

Көлеңкеде қалса егер бір бетің,

Шуақ жақта — бір бетің.

Найза салсаң біреуге,

Біреулерге жасаған ол құрметің.

Қабат көрем жексұрын мен сұлуды —

Көңілім бейне — айна болып барады.

Біреулерге сыйға тартқан семсерім,

Біреулерді қан жоса ғып салады...

Жақсылыққа жұмсамақ ем бар күшті!
Алғыс етіп жібермек ем қарғысты!
Амал қанша, ұясынан кей қаздың

Жаман шірік сауысқан мен қарға ұшты.

Көңілім бар ақша бұлтқа ораған
Қарамасаң қоңырқайлау өңіме,
Тағы біраз уақыт бер, о, маған!
Жамандығын көріп безген жеріме,

Жақсылығын көріп қайта оралам —

...Дүние — менің тұрағым.

1967

КҮЙ КІТАБЫ

ҚҰРМАНҒАЗЫ

"ҚАЙРАН ШЕШЕМ"

Не көрсеттім мен саған,
Азапты ойдан өзге не?

Көріп едің, анажан, мен секілді "кезбеден".

Әр күн сайын басыңа бір уайым тосылды,

Әр түн сайын шашыңа бір уыс ақ қосылды.

Ұл тіледің құдайдан — алдың оны зорға, ана,
ар тіледің құдайдан — жоқпын арды қорлаған;
ақ тілеуің құдайдан — жалғыз мен ғой, балаң ғой,
бақ тіледің құдайдан — құдай оған сараң ғой;

көрмейтінін құдайдың — көріп қайтып шыдадың,

бермейтінін құдайдың — неге ғана сұрадың.

Қайран шешем, аяулы анам,

тісті едім мен — тұмша жапты.

Салмаса егер бұғау маған,
бұлқынбас ем мұнша қатты!
Қайғырма, ана, серттемін — бал берсе де айныман,

Күйім болар шерткенім — жан берсе де айныман.

Суық едім, жан ана,— тыншытпады күй деген,
туып едім далада — өсіп келем түрмеде;
Бұлқынбасам қаттырақ — мүшем де ұйып барады,
ханға бермес қолымды — кісен қиып барады,

Жылау салса жаныма — торыққаны деп түсін,
бұғау салса қолыма — қорыққаны деп түсін!
"Ертең кетем"
Күзетшіге

Жаппай-ақ қой қораны да,

бақпай-ақ қой түрме есігін.

Түн — тым суық, оранып ап,

ұйықташы, дос, бір көсіліп.

Әр дыбысқа қарай қалып,

әуре болма, не түңілме.

Шылымды әзір сор ойланып,

кейін ойсыз өкінуге.

Көп қадалма қыр ұлына —

Көзіңді құр талдырады.

Өзім кетсем, орыныма кісенімді қалдырамын.

Мынау жермен кім жүрді, кім?

Бұғауға көп сүйенбелік.

Менен қалса, шынжырды бұл

басқа біреу киер келіп.

Саған айтар бір кеңесім:
Қорықпашы,
заман үдеп,
бос қалар деп түрмені осы,

шынжыр иесіз қалады деп.

Күзетесің... түсінбейсің... бітпеді ме ой таяқ құрлым.

Сен ғой мені мүсіркейсің,

ал, мен сені аяп тұрмын.

Білем сенің түсің жылы!
Қарап қалдың нағып үркіп?
Қануы үшін ұйқың бүгін,

Тұтқын болам тағы бір түн.

Содан кейін: бүгінгідей

ақыл келмес басқа да ұдай.

Бұза берер түріңді үрей,

Мылтығыңды таста былай.

Көп қадалма қыр ұлына —

Көзіңді құр талдырады.

Өзім кетсем, орыныма

бұғауымды қалдырамын.

Кісенді үзем, батпады адам,

қабырғаны қажап тестім.

Айтпақшы, әлгі ат қорадан
алған жоқ па боз атты ешкім?
Жаппай-ақ қой, қораны да

бақпай-ақ қой түрме есігін.

Қара тонға оранып ап

Ұйықташы, дос, бір көсіліп.

Ертең кетем, енді асылы
үлгірмеспін — кетем, кетем,
кең далаға — жолға шығып,
ақ боз атпен тепеңдетем!

Кетем, кетем, ар-үнім шын

Солай дейді — көну керек.

Мынау торда қалу үшін

тым есуас болу керек.

"Түрмеден қашқан"
Күйші қашты түрмеден,

Қорыққаннан емес қой.

Айдын-құмға сіңіп кетті бір дене —

торыққаннан емес қой.

Күйші қашты түрмеден,
сыңғырынан бұғаудың;

жыңғылына даланың.

Ыстық ұрды маңдайға —

Көкірегінде бірте-бірте еріді үн.

Күйші қашты мазағынан түрменің

азабына бүкіл байтақ елінің.

Күйші қашты — күй мәңгі азат деп еді,
Оны бірақ кез келген тор қамады,
Не кеңшілік беріп еді сол өмір
кендігінен басқа туған даланың!

Дала жатыр, Жиылмапты-ау етегі,
кендік жатыр өзіне-өзі күш бермей,
Қыр бастары қараң-қараң етеді —

ақиықтың көлеңкесі түскендей.

...Күйшіге тек кендік болса — болады,
топырақты танымасын, танысын;
Желк-желк етіп ақ селеуі даланың

үдетеді ақ боз аттың шабысын.

Бүкіл маңай тарғылдана береді,
күй оянып келе ме әлде зердеде?
Шөп ызыңы — бостандықтың өлеңі
мынау жер ме, әлде сансыз перне ме?

"Адай"
Екі ішек: бірі бостау, қатты бірі,

бес саусақ беретіндей ат дүбірін.

Күйшінің қатты ішекте қайраты өсіп,

екінші бостау ішекте ақты мұңы.

Секілді қорғасын-сел балқып ағып,

асығып, арна салып аңқыды анық...

Түтіліп түбірінен кеткен бұта,

толқынға батып-шығып малтығады.

Көк ала дүрмек болып ағады ағыс,

шаңқылдап шықты биік шағала-құс.

Ең соңғы жармасқаның жұлынғандай

қарайсың жанталаса жағаға алыс.

Бұралып бар толқынды қолтыққа атып;
мың сұлу бір қызықтан елтіп татып,
бәрі де суға кетіп баратқандай

мың жібек орамалды желпіп батып...

Бейне бір төңкерілген өлі қайық

жағада жартас қана қоңырайып.

Әйтеуір ала-тарғыл бұл көріністі

ұқпайсың не шаттанып, не мұңайып.

Азулы үн аңдағанның қаусатты ішін,
шаншып кеп сезді жүрек саусақ күшін;
кірсе егер құлағыңа, күй әлемін

не жек көр, не бір затты аңсап түсін...

"Алатау"

Алатау, деймін, Алатау деймін...

Не түсіндің бұ дүниеде — ұлы болып,

Алатау, Не тындырдың мына әлемде — шыңы болып, Алатау.

Шыңы болсаң, — жанды да ұқпай шығандаған

шығарсың.

ұлы болсаң — жаңғырықпай тұра алмаған
шығарсың,
Мұнар басқан қар шыңдарың — тыйылғаның
болды ма,

сол мұнардан аршылғаның — жымиғаның болды ма,
Тыйыла алсаң, неге адымдап жүре алмайсың, Алатау,

жымия алсаң, неге ағындап күле алмайсың, Алатау.

Аталы ер, сен! Тұйық қарап сонша күні төменге,

Жата берсең ұйып қалар қаншама ұлы денең де.

Сүгіреттей сұлулықтың киіп алып атағын,
Қыбыр етпей қыңыр шыңдар әлі қанша жатады?!
Сені демеп "бата беріп" қанша түн мен күн кетті,
Неге керек жата беріп ұлылықты міндет қып!

Салып қалсаң — өз бетің жоқ — тасқа тидім

нән шыңдар.

Жаңғырықтан өзге түк жоқ, босқа тұрған

жансыңдар.

Тербетейік көгіс тасты —
Тартыс керек, жел керек,
кел, кетейік, қол ұстасып,

кетейікші кезбе боп!..

Алатау, деймін, Алатау, деймін...

"Сарыарқа"

1

Дауыл, дауыл! Күркіреп тұр;

Қырдан қырға шаң шұбады.

Бурыл бұлтты жыртып өтті

Найзағайдың қамшылары.

Атылады ақтаңдақ ат,

Ер жорытса — қияда жол.

Жүрген жоқ ер мақтан қалап,

мақтанбауға ұялады ол.

Мынау жалпақ Нарын құмы

артты ақынға нардай арман.

Көп шақырды сағым мұңы,
Жоқ қой бірақ алдай алған?!
Ер басына төнді бір бұлт

Дауыл, ішін тартса да ұлып.

Жұтам дейді елді қылғып
"Екі басты қарт самұрық..."
Батыр өзін кінәлаған,

сол кінәсін көтерді кек.

"Бұл табиғат мына маған
Берген екен бекер жүрек!
Қыран, деді ел, қарға алдында

жасыта алман жан қуатын.

...Жәңгір сын-ды хандардың да
Келді-ау кезі қаңғыратын!"

2

Көтерілді қанды желік,

Биле, саусақ, бас пернені.

Дүбір-дүбір... қалды келіп

Қарауылдың әскерлері.

Аттан батыр, жаның қайда,
Жатыр жауың қырқа астында,
Ұсап кетті қалың қайза

Көкбуырыл бір тасқынға.

Жұдырықтай түйілді ауыл,

Түйілді кек шемен болып.

Көтерілді құйын-дауыл,

Көтерілді ел өлең болып.

Аттанды өзі кек пен ыза,
Неге керек "аттандамақ",
Шыға берді көптен ұзап

Манағы бір ақтаңдақ ат.

Жар мен ордан жасқанбады ол,
Әпере ме ерге кегін?
Жерді де емес, басқандай ол

Домбыраның пернелерін...

Сарнады-ай кеп дала сонда,
Құм да оянып аунады ақыр,

қызды найза алақанда.

Ер тіл қатты жауға батыл:
"Қайт, қайт, қайт, қайт!"

Дауыл, дауыл!... Ағала шаң...

Жалба-жұлба көрінді иық.

Қолдар жүрді жағада сан.

Ел тіл қатты кегін жиып:
"Қайт, қайт, қайт, қайт!"
"Қызылқайың"

1

Жұлдыздар тұр суық күліп,

Суық, жылтыр жанарымен.

Дүние тұр бұйықтырып

Қарауытқан қабағымен.

Жас жапырақ қалады үркіп... бірі үзіліп түсті шеткі.

Түнгі дала алабұртып

Өз-өзінен ыс-пыс етті.

Қимыл кірді бар алапқа,

көз үйренді әрең бұған.

Көлеңкелер — қара қатпа

жүгіреді қараң-құраң.

Содан кейін... тынды тағы —

Көлеңкелер қалды қатып.

Қозғалды тек бір бұта, әне,

Жапырағын сылдыратып.

Тек сол қайың изеп басын,
түсінгендей түн сырына —
Түрмелердің бір қақпасын

ашып кетті күйші мына.

Тағы тыныш, тағы айнала

Үнсіз күйін тартады үдеп.

Шығыстағы арай ғана

Бір үмітке артады иек.

Дәл осы сәт жырланады,

Жырлаған жан ұтады да...

Қызылқайың бір қарады

Ауырлаған бұтағына...

2

Кім жеңеді түнді мына,
Күйге еркіндік кім береді?
Тынды бұта сыбдыры да,

Қызылқайың үндемеді.

Түн не деген сиқыр еді!
Кетті кенет жел де ыңырсып

Оқ ысқырып, ит үреді...

Бала жылап, кемпір ұрсып...

Азан-қазан болды маңай,

керіскендер... сұрағандар...

Екі ішекті домбырадай
арба жолда жүр адамдар;
Іздейді олар "қылмыстыны",

Күйші отырды күй ығында.

Жеңген жанның бір мысқылы

қалып қойды миығында.

Таппады олар, "қара басты"
Тінтсе де түнді кілең,
Кісен даусы араласты

жапырақтың сыбдырымен.

Тағдыр өзі шабыттанып

Күй бұғауын ағытты, әне.

Күйді қорғап қалды атырап,

Күй қорғады халық бағын.

Өз өлкесі — өлең төсі

Көңілге күй құйып қойды...

Құрекеңнің көлеңкесі

бірте-бірте биіктейді...

"Балқаймақ"
Өкпеле, не тілде,

болады жан қилы.

Күрең шай бетінде

балқаймақ қалқиды.

Жас болса қонағың,
болса өзі өнерлі,
ұмытпа, қарағым,

қыз болу дегенді.

Әуелі шай ұсын,
құя алсаң — жетеді,
Сөз таппай майысып,

ұялсаң — жетеді.

Кірпікті төмендет,
Сәл қызар — жетеді;
дәл осың өлең боп

күйдіріп кетеді.

Сал шайды күп-күрең,

Жантайса қонағың.

Ал, ондай "мықтымен"

Сағырақ бол әрі.

Қолың аз именіп,

құй әлгі... кесені.

Бәрі де күй болып

туады деседі.

Ойдың да тосыны-ай,

содан соң... білсін кім.

Осылай, осылай
Өзін бір күрсіндір —
Жаман ба, сыр бүгіп

кетсе ішке от жанар.

Тым құрса бір жігіт

мұңайып аттанар.

Өкпеле, не тілде,

бар дейді жан қилы.

Күрең шай бетінде

балқаймақ қалқиды.

Жас екен қонағың,

ал, өзі өнерлі.

Ұмытпа, қарағым,

қыз болу дегенді...

"Ақсақ киік"
Орғиды кеп, мимырт құмға қып-қызыл,

үш аяғын шашасынан жұтқызып.

Құмның бетін шымшып, шымшып өтеді
үш аяқты айыр тұяқ екі елі,
келед шауып кең даланы бауырға ап,
сұп-сұйық құм, қата қойшы бауыр боп!-

Жүйріктер де құмға батар сияқты

тірейтұғын түк болмаса тұяқты.

Өңменді жыртады үн,
Көнгенді бірақ та,
Ап-ащы бір сарын
жетеді құлаққа:

"Не керек өкініп,
не керек жақсы атып,
өзіңдей жүйрікті
алған соң ақсатып?

Неге алдың мылтықты,

нені аттың— қарашы.

Өзіңнің жараң ғой

жүйріктің жарасы.

Бір титтей тірлікті ап

қашады байғұсың.

Өзіңнің қайғың ғой
жүйріктің қайғысы!"
Шығады дуалы
Киігі секіріп,

Қуады, қуады

күйшісі өкініп.

Киік қашты титтей жаны талып та,

күйші қуды өз кінәсін танып қап.

Киік қашты ажалына өзінің,

күйші қуды жанып қашқан сезімін.

Киік қашты — құтылмасын білсе де,
Күйші қуды — жете алмасын білсе де
Дала момын,— әр басқаның — тепкідей;

қашуға да, қууға да жетті ғой.

Шегіністер
* * *
Құдіретті болмайтын-ақ кісі еді,

Қысып тұрып тағдыр бұғау салмаса.

Салмас еді тағдыр да оған кісенін,

Оның ерек құдіреті болмаса.

* * *
Домбыра тандап қыза сөйлер дүрілдеп,
құрысын деп ек күйшілердің мінезі,
ал, құрыды. Табылмайды бүгінде

шын домбыра — жоқтық емес бұл өзі.

Күйшілер тек— сахнада болды ма,
қол соққанмен концерттерге барып ел:
көп үйлерден таптырмайды домбыра,

Рояльдар табылғанмен бәрінен.

"көп нәрсені қымбаттатты уақыт,
көп нәрсені арзандатты уақыт
Үлкеніміз күй тыңдаймыз кемсеңдеп,

баламызды рояльмен жұбатып.

* * *
Қыңыр болды не керек — болайын деп болды ма,
бір үн болды керемет — болайын деп болды ма:
ол асау да болмас ед — болмасына қойды ма түрме,

бұғау, қудалау, Дала және домбыра.

Қыңыр болмас еді ол — түзу болса тағдыры,

жұмыр болмас еді ол — ғұмыр бойы қаңғыды.

Үміт ішті кеседен — бар керегі түзде еді,

Түңілейін десе де — әлденені іздеді.

Ұқты ма оны көп адам — тапты бәрін жаңадан.

Түрме, бұғау, қудалау, домбыра мен даладан.

Іздеді ол түздегі бал-арадай азайып,
гүлден бірақ бал емес, тұз жинады ғажайып;
әйтеуір бір асқарда — бұлақ барын түсінді,

Әйтеуір бір бастарда — құлақ барын түсінді.

Төзім етсе — бұлақтан бір қануға болар деп,

Өзі кетсе — құлақта үн қалуға болар деп.

Ел тірлігін ойласа — ер тірлігін ойлады,

ер тірлігін ойласа — еркіндігін ойлады.

Сондықтан да үзілмей шертілді күй ұдай бір,

дүбірі мен жүйріктің, сыңғырындай бұғаудың.

* * *
Тастар еді көгендеп

Құрекеңдей ерлерді.

Қор етпейін деген жоқ,

қорқыта алмай қор болды.

Белең-бидің, бай таптың
иттері де "саңлақ" боп,
шапқанымен айтаққа,

батып тістей алмапты.

Қызарыпты қорлықтан,
елім, сенің кегіңнен;
от болыпты ол, сондықтан

ұстапты тек темірмен.

* * *
Тағдыр оған берді-дағы домбыра

қалды кенет өзі керең болды да.

Тағдыр оған жолын берді, өрлеген

сол жолға өзі жатып алды көлденең.

Тағдыр оған намыс берді масқара,
масқара ғып билік берді басқаға,—
намысты ұлдың тауыссын деп зердесін,

қамыс құрлы жанышсын деп ерді есіл.

"Құдай" оған тұлпар берді, мақтанып

арқан керді тұрған кезде шапқалы.

Дос та берді — көріссін деп ай аспай,
жау да берді — алыссын деп аяспай,
келіпті оның жүз досына мың жаудан,

бірақ бәрі бір бопты күй тыңдауда.

Пәнде ғұрлы көрмеген соң басқаны,

"Құдай" да ақыр ептеп күндей бастады.

Жаратушы жаңылып-ақ бітті ғой,
жасағанның қатесі де — мықты ғой:
жолына оның жатпаса ешкім көлденең,

болмас еді мұнша биікке өрлеген.

Домбырадан қорыққаннан бұраулы,

аяққа емес, қолға салды бұғауды.

Сол бұғауды күшті қолға салмаса,

тәңір күші көрінбес ед елге аса.

Құрекеңе бұғау "сиқыр жүзіктей"...

Ұлылардың бақыты да қызық қой.

ТОПЫРАҚ

Ыстық тілген еріні... тікен тескен тізені
бүкті қашқын,

жығылды топырақты сүзе кеп.

Қайдан шыққан бұл адам — айта алмаймын,
әйтеуір,

көкжиектің қалыпты ар жағында ізі оның.

Неге ғана құлады — айта алмаймын оны да,
сүрінсін деп мен оның жіп кергем жоқ жолына,
Құлады ол жалп етіп — шаршаған-ау, ай тегі,
(Мен де сөйтіп құлар ем — шаршамасам қайтемін)

Содан кейін... ыңырсып құлаш жерді қысты кеп,

қышқаш дерсің қолдарын — жоқ, одан да күштірек.

Бүріп алып иіскеді бір көденің түбін ол,

иіскегендей жарының қос бұрымын түбінен.

Алақандай жерді сол сүйді бір сәт пысынап,

кеберсіген еріні тас қиқымын қысып ап.

Көзін тас қып жұмды ол — дұрыс болса шамалау —

адам, сірә, ләззатты көзін жұмып табады-ау.

Екі бетін шаң басқан — екі тамшы жас тіліп,
екі бетті төрт бөліп ағып түсті жақсы үміт —
Әлденені тапсырды; жаны кетті. Жатты енді

сол жаңағы көдені маңдайымен бастырып...

Дәл осы сәт қуғыншы...

төзе алмасаң — тілді кес,

әр екі қол — бір-бір ит, әр кеудеде бір крес.

Өліп кеткен өр жанды — өлтірмек боп тағы да,
өлікті емес, ол жатқан — жерді тепті жабыла —
жырынды ғой жау деген — сескенбес ед жау да аса,

жетіп өлер жігіттің топырағы болмаса...

ПАГАНИНИ

Моцарт пен Сальерилер
Қали Жантілеуовке
Жақсы ұлына ананың

жаман білмес табына.

Сондықтан әр дананың

соры да бар, бағы бар.

Соры оның — жандырып

күндес тапты жақыннан.

(Басы бардың барлығы

дәмелі ғой ақылдан).

Бағы оның... бағы не,
бағы — ұл боп тууда;
бұрын өліп бәрінен

Кейін ұмытылуда...

Тірі қалу сол түнгі
Сальериге қорлық, ә?
Өлтірді ол, өлтірді,

Өзі өлудің орнына.

Жылады ғой жан сап ол,

Көз жас қызық — түсі жоқ.

Өзгенікі болса жан

Өлуге де кісі көп.

Өсті Моцарт, менсінбей

кетті алыс елес боп.

Не үшін өсті дейсің бе?

Өлу үшін емес тек.

Оқыды өмір жат үкім,
Тастады ақыр бір сызып,
достарының бақытын

жауларының қырсығы.

Кім ойлаған өсед деп,

бала — Моцарт — сөз бе еді.

Күндеп яки өсектеп

Өсіретін өздері...

Зал
Күлдіре ме зал іші — үн жамырап, өріп ән,

үлбіреме, танысым, жылдамырақ орын ал.

Қолдан келсе артқа отыр — ағалығым,
ақылым жамандасаң күйшіні — жамандай гөр ақырын:
тым естігіш келеді құлағы оның ақылгөй,

ал, тынышы бәрінен — үндемеген мақұл ғой.

Бұған шамаң жетпесе, осы залдың ішінен

сен де таныс іздейсің — түсінем ғой, түсінем.

Келеді екен кейбіреу жүріс болсын деп бүгін

және мақтан етуге танысының көптігін.

Енді бірі келді дейд концертке емес — өсекке,
көркем үнмен көңілді асыраймыз десек те,
Көрінгенмен мына апай жүзі сынық, ойлы өңі,
келді дейді жаңа алған көрсеткелі көйлегін,

түгел қаттап етегін, қадап басып өкшесін,

тізеңді аттап өтеді әрі аунатып бөксесін.

Кешірім де бәріне.

Бірақ мына бір шірік үкім айтты күйшіге —

Кетті жаным түршігіп....

Кейбір жеңгей қызынып қол соғып ап тепеңдеп,

Күй шерткенге (сұрайды ол) қанша алады екен деп.

Жо-жоқ, досым, ешкімге кінә тақпақ жоқ ойым,

тым құрыса, ақ деген бір атақты ап өлейін.

Әйтсе де осы залға әркім әр түрлі боп келеді,

біреу алып қайтады, біреу барын береді.

Осы екеуден өзгесі — қауіпті жан ұдайы,
содан сақта — сақтасаң, ауытқыған "құдайым!"
Концерт
Тентек үн кетіп еді дауылдап бір,—

аңқиып әр жерде бір ауыз қапты.

Түтінсіз жанды көздер,
ал, қылшыбық
сағадан скрипканы бауыздап тұр:
қан емес бірақ одан, дыбыс шапшып,

әркімге өз шекесін уыстатты.

Біреудің шайқады күй толы жанын,

біреудің көңілінен қуыс тапты.

Біреулер отырды ескі тастай жүдеп,

жамалып көне арманға жас қайғы кеп.

Біреулер елегізді: мына шіркін

қаққылап қайда апарып тастайды деп.

Ұққандар күйшіні аяп, күйді еске алды,

жүздерде рахат пен бейнет талды...

Үшінші біреуге күй аю басын иді де,

жүрегіне жайылды асыл.

Сездірді содан кейін, бас пен Бастың,

өнер мен өлерменнің айырмасын...

Зал тымық... күй кетті тек дауылдап бір,

аңқиып әр жерде бір ауыз қапты.

Күшті қол скрипканы қылқындырып,

алқымнан ақтарылтып бауыздап тұр.

Қайтеді өзін таспен атқанды аяп,

кек алды өз күшіне мақтанбай-ақ.

Шыңғырта тартады ол, қырғышпенен

Жауының басын кесіп жатқандай-ақ.

Паганинидің монологтары
Бірінші монолог
Көрген жоқ ем бұл күні
соқырға ұқсас ешкімді,

таяғының тықылы
қай жағымнан естілді?
Көргенім жоқ тал нулы,

үздім бірақ бір түбін.

Көргенім жоқ ауруды

естідім тек ыңқылын.

Ұғыншы, аға, әл келсе,
есерде де кес билік,
сіз көресіз, ал, мен ше?

Мен тек қана естимін.

Айдың жүзін көргем жоқ,-

Нұр сіңгенін естідім.

Қайғылыны көргем жоқ —

күрсінгенін естідім.

Махаббат па жердегі?

Көрмегенім бұл менің.

Жастық шақты көрмедім,

естідім тек күлгенін.

Аққан шуақ: тау, қыры,
көл, тас, орман күңіреніп,
менің үшін барлығы
кеткені ғой үн болып?

Табиғат па, көңіл ме,
келтіретін не түрлі үн?
Қосылмасам сол үнге

өлтіретін секілді.

Ұғыншы, аға, әл келсе,

есерде де кес билік.

Сіз көресіз,
ал, мен ше?

Мен тек қана естимін.

Екінші монолог
Ей, ағайын, дүниеде бар екенін анық күн

кіршігі жоқ сендердің күлкілерің танытты.

Көк теңізге көз тігіп қарағанда кешқұрым

рахат бар дегенді— өздеріңнен естідім.

Көркемдік бар дегенді — ғашықтардың тілінен,

еркіндік бар дегенді — ескен желден біліп ем.

Ләззат бар дегенді естіп едім, сезіп ем
диқаншының күрегі, шабыттының сөзінен,
Шын азап бар дегенді тұңғыш рет, түнімен

кірпік қақпай таң күткен төсегімнен біліп ем.

Қасиет бар дегенді — топырақтан естігем,

қасірет бар дегенді — жесірлерден естігем.

Құлшылық бар дегенді — өз басыңнан түсінгем,
шыншылдық бар дегенді — көз жасынан түсінгем —
солай, солай ағайын. Италия мен әкемнен

мен де өзіндей бос келгем — түгім жоқ-ты әкелген.

Қас батырдың қаны мен жағымпаздың көзінен...

Бәрін, бәрін үйренгем бұл дүниенің өзінен.

Күн болды анық аспанда — бүгін де бар, болады.

Жақсылық бар дүниеде — ертең-дағы болады...

Сезу үшін салмағын— шыдау керек болады,
көру үшін, ал, бәрін — шығу қалды жоғары!
Үшінші монолог
Шындық іздеп келіп ем,

Сөйлеп едім жетіліп,
таппаған соң, тегі мен

алдым жиып өтірік.

Бешпетімде — бар терім,

өтірік күліп келем ғой.

Шыққаннан соң әйтеуір

құр қайтпайын деген ғой.

Анда бардым — сорым да,

мында келдім — кешіктім.

Шындық гүлдер орынға

өтіріктер өсіпті.

Қол соғылды — өтірік,
көздер күлді — өтірік,
мақтап жатса лепіріп

сенген болдым өтірік.

Желпінемін несіне,

жеңіліспен отырып.

Жеңіп кетсем — өшігер,

Жеңілемін өтірік.

Жо, жоқ!
Бақыт — ұтқанда,
алқындырып өжет дем
арыстанға шыққанда,

таяқ жедім көжектен.

Мұның бәрін қажетсіз
еріккеннің ісі деп,
кеттім мен де көжекті

менсінбеген кісі боп.

...Шындық деген асыл, ә?
Асыл ма екен ал осы?
Таптым ақыр басыма
жоқты іздеудің бәлесін!

...Шындық — құдай-қыз дейді,
құдай бар деп жұрт әлі,
таппаған соң іздейді,

тауып алса — құртады.

Төртінші монолог
Айтпай-ақ қой биік деп,

биіктеген кезде мен.

Дәл өзіңнен биік боп

Көрінбеуге сөз берем.

Қате — менде, жен — сенде,

келмейді ойды мол деуге.

Сөз беремін, өлсем де

сенен артық өлмеуге.

Ызаң жүр ғой іш тіреп,

жалықпайық төзуден.

Серт етемін күшті боп

көрінбеуге өзіңнен.

Көнбесе өмір мұндайға,

көнбегені мақұл-ды.

Серт етемін, болмауға

сенен гөрі ақылды.

Сөз беремін, кемсеңдеп
сөйлейікші сенісіп:
ақымақтыққа келсең де

біріншілік — сенікі.

Жан азабын — жан шегер,

жан жоқ болса — сөз басқа.

Ант етемін, дәл сенен

ғұмыр бойы озбасқа.

Бесінші монолог
Ғұмыр деген оспадар,
өткізер ек аңдыспай,
бір тұяқта тас жанар,

бір тұяқтан шаң да ұшпай.

Бұрынғылар есептеп,
кетіп қапты күбірлеп:
арғымақ пен есектің

жарысқанын ғұмыр деп.

Бұрынғылар есептеп
айтып сапты тағы да:
туған ғой деп есекті

арғымақтың бағына.

Сөйтсек ғұмыр — ерке үміт,

бәріне де жетіпті.

Арғымағың мертігіп,

есек озып кетіпті.

Жүйрікпін — деу — болмайды,

(Шабан десең — өзің де).

Айтасың тек ондайды

шаба алмаған кезінде.

Ал, ұмтылдық! Қалыспан,
жолды тәңір оңдаса,
Жарысу үшін — жарыспан,

озу үшін болмаса.

Қашықтықтар
Қанша жылдар!
Кетті ол алыс, бірақ та

күйі бүгін... бүгін жетті құлаққа.

Алыс еді
Жетті бірақ үн бізге,
Сәулесіндей сөніп қалған жұлдыздың,

Бүгін ғана жақын келді үні оның.

Италия жастығы мен тілегі

әр нотада жарқырайды, күледі.

Теңіз жақтан келген самал лебі

біздің жасыл ауламызға түнеді.

Күйі — лайлы, естілсе де өр үндей,

тазалығы — Атыраудың кегіндей.

Тұлғасы Оның соншама ерсі еместей,

қолдары да соншама ұзын көрінбей.

Шайтан емес, жын емес Ол,
кәдімгі
адам екен—
Ол да аттады адымды,

естілмейд тек тақасының тықылы,

және үлкен жүрегінің лүпілі.

Паганини?..

Сахнаға қарашы —
Ондағыдан жақындау ғой, шамасы,

адамдар мен адамдардың арасы.

Ондағыдан биіктедік әлде біз?
Биіктіктер аласарды сәл деңіз? —
Мұның өзі сыйса жарар ұғымға,

біз олардан көп тыңдадық, аз айтып.

Өмір жасап келеміз ғой шынында

арадағы қашықтықтарды азайтып...

* * *
Тапқаны сол болды ма?
Табанына даңқтың
барқыт төсеу орнына

Әйнек үгіп салыпты1.

Тапқаны сол болды ма,
"Қонақ үйлер" бастапқы,
мамық төсеу орнына

тікен шашып тастапты.

Білгені сол деп пе едің,
білегіне сауықтың
темір кісен теп-тегін

Лайық деп тауыпты.

Кедейліктен деп пе едің,
Наданы бар, басқасы
Скрипачка кектеніп,
жақсы көрсе ақшасын?

Жо-жоқ, достар, артықтау
бағалай гөр пысықты:
оларға сол барқыттан,

әйнек қымбат түсіпті...

Ұсақ дұшпан — кәнігі,
Сондықтан тек біл де қой:
тікен оның мамығы,

Қонақ үйі — түрме ғой.

Барқыт түгіл, бағыңа,

батпайды ғой кенеп те.

Ал дұшпанға, Жаныңа
бататыны керек те!
Шегіністер

Әркімнің өз жұпары бар.

Әр қилы
болады екен таланттар да бұл елде:
бәз біреуден гүлдің исі аңқиды,

бояу исі бұрқыраса біреуден.

* * *
Жыр бояуын теңеу ғана жеткізер
теңеу іздеу — ғашықтықтың бір түрі:
ұзақ түнді кірпік ілмей өткізем,

жазу үшін бір сұлудың кірпігін.

* * *
Көрген көздер көбіне жақтайды ғой,
көрмеген бар деуге енді батпайды да ой:
көрінбесе күй түбі — терең шығар,

ал, терең — көріну үшін жатпайды ғой.

Салыстыру
Нені айта алсам — сенің кінәң емес қой,
нені айтпасам — менің кінәм емес қой —
сен түсіріп жатқан кезде скрипкаға күйді бір,

батыр Сейтек отыр еді қамауда.

Қонақ үйден орын таңдап сен жүргенде, үйді бұл
Жау түткілеп,— түсіп еді талауға,
Сенің жарың алтын алқа таққанынша күлдіріп,

Әуес-шешей тезек терді бір қауым.

Сен әлемді таңдантқанда — Құрманғазы "бүлдіріп",

киіп еді Спартактың бұғауын.

Сен тұрғанда кештіғұрым ақ балконға сүйеніп,
түсіне еніп сары без бен кенеп көп
бабам менің бүтін үйге кіре алмады,
түйе жүн

Шекпенінен ұялғаннан емес тек.

Сен отырдың Амадидың2 скрипкасын жаратпай,
Махамбет те тумайтұғын ер тіпті,—
домбыра жоқ — қой шетінде отырғанда таң атпай,

көршілердің көсеуін ап шертіпті.

Мұның бәрі сенің бағың емес қой?

Сонда осы... Менің сорым да еместей.

Сені бүкіл Европаның "Әулиесі" мақтаса,

Ұлы Абайды өсектеді тобықты.

Жақсымызды бетімізге күйе қылып жақпасақ,

бізде-дағы талай мықты болыпты.

ДӘУЛЕТКЕРЕЙ

"Топан"3
Көзіме жас кетті іркіп,

Сүйсіну ме, күйік пе.

Қара мойын көк бүркіт,

Қалқуын-ай, биікте.

Түндік ашық, жел тымық,

Күй келеді тыңайып...

Алып едім желпініп,

Қалдым содан мұңайып.

Биіктік қой — сүйікті ой,

Ой сүйем деп мақтанба.

Шаңырақ та биік қой,

Шалқасынан жатқанға.

Екі көзім — сегіз боп,
аласа едім жетпеген —
биіктедім, сені іздеп

қарай-қарай көкке мен.

Сені күтіп қарайлап,

Жас ұлғайса — шер дедік.

Өрлік жәйлі көп ойлап,

кеттім бе екем өр болып.

Кеттің, мені тастадың,
Тұтқын ғып ем — кекті ме ең,
қатал екен аспаның,

қатал болып кетті иең.

Жә, қойшы оны, сөкпеймін,
Сен қырансың, мен бе
Мен?
Ашу, өкпем жоқ деймін,

Сыймаған соң кеудеме.

Ал, енді айтшы, ұққандар
елді ұмытып кетпей ме;
тым аспандап шыққандар
Жерді ұмытып кетпей ме?

"Тартыс-күй"
Бәз біреудің ауыр болса артқаны,—

амалсыз жан, қимылдай гөр молырақ.

Бәз біреудің жеңіл болса тартқаны

Сол әлсіз жан — соны бақ.

Қашан мықтап болғаныңша олжалы,
қашан қолыңа ілінгенше мол жағы,
тарт, тарт, бала, ілінгенше мол жағы,

ал, ілінсе — жібермессің сен-дағы.

Өкпе айтқанша аз алдым деп жұлып көп,

Көп алуға болады де — бәрібір.

Нені тартып ала алсаң сен жігіт боп,
айрылғаны сол болады көрінің,
Күші де көп, тартысы да көбейді,

Күш сыналса — тік тұрады алуан көп.

Күрескені үшін палуан демейді,

жыққаны үшін атайды ғой палуан дел.

"Салық өлген"4
Реквием
Мынау қаза тұр шығып,
Түсінерміз кеш қалып:

Ұмытармыз күрсініп,

Күрсінерміз еске алып.

Туған ғой ол бүгінгі Ой,
мұңыңмен іш тіреп,
Және осалдығыңды

қорғау үшін күшті боп.

Туған ғой ол, беліңді

бір көтеріп берем деп.

Сенің тайыз жерінді

толтыруға терең боп.

Туды ғой ол — жығылды,

көп жығылу бірі деп.

Сенің ұсақтығыңды

көрді-дағы ірі боп.

Өлді ғой ол, ұғымды
ауыр баспен тас тіреп:
Сенің жамандығыңды

Жасырды да жақсы боп.

Неткен қаза; тіршілік

көгере ме еш халық.

Ұмытса тек күрсініп,

күрсінсе тек еске алып.

Тағы да ойлап жақсылық,
Жамандыққа таң қалып,
Жылқы иіріп, ат мініп

Қартаямыз аң қағып.

Керек еді бір ұту

есемізді тағдырдан.

Жоқтау, тағы ұмыту,

бізді ұятқа қалдырған.

Өлді ғой ол! Адамдар
Маңдайыңды соқ қанша,
Салық өлді!
Не болды ал

бір жыладық көп болса?!
"Жеңгем сүйер"
Шашбауы бар теңгелі,

Сұлулығы емес ол.

Жасық дейді, жеңгенің

құртын ұрлап жемесең.

Үлгі болса-ау өңге бір,
тағы мені жүр сынап:
жұрт көзінше жеңгені

ұялтпап ем шымшылап.

Тыңдамадым мен оны,
Сыйламадым сөзін шын:
Ұялғаны әдемі,

Ұялтпаймын сол үшін.

Жылылықтың адамға

Жарасарын ұққалы.

Әдемірек одан да

бие сауа шыққаны.

Жасырақ бол, кәрі бол,

Қымсынады ол — болғаны.

Әдемі ғой бәрінен
қызарғаны сондағы:
Жұрт дегенің бір керім,
Келін деп ап "бұзықтар",

ерсі көріп күлгенін,

ұялғанын қызықтар...

Мұндай жеңге аз өте,

Жоқ дер едім — анық дау.

Қой өсірген Қазекең

қыз өсіре де алыпты-ау.

Жеңгем — біреу, айнымас,

қалса да күй теңелмей.

Теңелмейтін қайны да

біреу болса деген ғой...

"Жігер"
Күңіренеді қос ішек — әлсіздіктен деме оны,
қаққан сайын саусақтың қуаты өсіп келеді:
Серпіп қалса бағынды өтетіндей быт-шыт қып,

шертіп қалса жағынды кететіндей шықшыт қып.

Өре тұрып ешкімді шертпейді де, соқпайды,

Сол өкініш — баяғы күрсінумен тоқтайды.

Құдірет бар қорлыққа тұнып жатқан дейді аса —
Неге кеңге шықпайды — таршылыққа сыймаса,
Бір жаныңа батса күш — күш емес қой онда әлі,
Көрінбесе қуатың — әлсіздігің болғаны!

Күй ағады қос ішекте — жүйрік дейді керемет,

Естілмесе дүбірі — жүйріктігі не керек.

Тұлпар жеткен жеріңе — есектер де жетеді

Неге керек жеткен соң кімнің тұлпар екені.

Күшті болса күй мына — дүбір неге шықпайды,

ертең шығар шыңына — бүгін неге шықпайды.

Жылағанша кіл бұғып — неге майдан салмайды,
Сұрағанша қылғынып — неге тартып алмайды?!
Үн дегенің немене — шыбын да ызыңдап ұшады,
Қын дегенің не берер — жасық болса пышағың;

той дегенің немене — қалыңдықтан бақ тайса,
ой дегенің немене — өкіну ме бас шайқап?!
Күй рухы мол дейді (тағы айтамын) күш-қайрат

Тынады бар болғаны әлдекімге тіс қайрап.

Tіc қайрау да күш қой бір — тісін қайрап алысса,

бірақ мұнда күңіренді ол өзін-өзі жаныштап.

Кіжінгенше — жалындыр!
Зорлап сыйып қалыпқа,

Мүжігенше жанын құр - тыншымай ма салып қап!..

Күйші
Сұлтан болып,
Мықты боп
атанса да би өскен,

өз жүрегін түткілеп,

Жібектей бір күй ескен.

Мырзалығы, барлығы
Шығып кетіп жиі естен,
ауған жүгін жарлының

Жотасымен сүйескен.

Аласарған көп ойды,
Көтеріпті күй беріп:
қайта тігіп кедейдің

құйын жыққан үйлерін.

Таңдайы сәл жібіпті
бар малына өзінде —
ол да сырқат жігітке

сусын берген кезінде.

Жас төгіпті ол,
тек жасып
көрінбепті кісіге —
Сақалға емес,

Көз жасы
Құйылыпты өз ішіне:
Сері боп та желкілдеп

Шығармаған атағын.

Әр күйінде мөлтілдеп

Көз жас содан жатады.

Көкірексіз адамға
Көрініпті ол дүриіп,
Керек болғасын заманға

көтеретін бір иық.

Өліпті ол да тұншығып,
ел — омырау бояпты:
Біреу өлген күйшіні,

біреу халқын аяпты.

Қосыламын өз басым
Сөнгендерге асығып,
Өлгендерге,
Көз жасын

өзінен де жасырып.

Шегіністер
* * *
Ей, күйші дос!
Сенің еркің — шертем десең өзің біл,

Менің еркім қалай ұғам: қайғырам, не серпілем.

Сенің еркің болған сайын қалай шерту күйді бұл

айрылады екенмін мен қалай ұғу еркінен.

Кейде
Ұғыспайтын бар тұстар

ұрыспаймыз дегенмен.

Шықса кейде тартыстар

Шықты бәрі өнерден.

Адам — түрлі,
Көп адам
кіргізді өзін санатқа:
қолмен жұлып жағадан,

тіспен тартып балақтан.

Бітіре алмадық күліп түк,

бәрібір ақыл қонбайды.

Жағадан алу — жігіттік,

балақтан тістеу — болмайды.

Көрген кезде мен анау
тістеп тартар "ерінді"
сүйіп алғым келеді-ау

Жағадан алған қолыңды.

Қол сипай да, соға да алар.

Тоқта әлі,
көнер ме екен айтарымыз ұйқасқа;
сипағандай — кейбір қолдың соққаны,

ал, кейбірі — жаралайды сипап та.

ДИНА

Дина алғаш сахнаға шыққанда

76 жаста еді.

"Ғасырлар пернесі"
Алғашқы бақыт
Үн төгілді түрленіп — көк гауһардан кетті аумай,
Жарқындығы — күлкідей, мұңдылығы —

жоқтаудай,
ащылығы — шындықтай, тәттілігі — шабыттай,

Жеңілдігі — көбіктей, ауырлығы —табыттай.

Үн өрепкіп өрттей боп жанды жағып жатты-ау
бір,
бетке шарпып қан ойнап — әсеріндей мақтаудың, —
Жатып алды бес саусақ пернелерді жастанып,

Жаңа талап күйші отыр жетпіс алты жастағы.

Жетпіс алты дәурен-ай, жетпіс алты жыл өткен,
Жетпіс алты қасірет — жетпіс алты жүрекпен,
бастан өтіп бар қызық еңкеюге қалғанда,
Өр тынысын өнердің "құдай" күндеп тұрғанда

енді аттаса аяғым — құлаймын деп тұрғанда,
Келгені ғой шын уақыт тым кештетіп болса да,
кеуделіге бұл бақыт керек бопты-ау соншама,
бапты алмаса пернеңді — жаңылардай екен ғой —

ақтармаса шерді енді — жарылардай екен ғой —
таң боп күйші қарады мына залға — тың жұртқа,

көрген түсі ертеде айналғандай шындыққа.

Шымшып іліп сезімді, жүргеніңді түртіп жеп,

әр саусақтың астынан үн оянды бүлкілдеп.

Бейлі толған өмірді бір түлетті-ау, жарықтық!
Түрленгені көп үннің — көк гауһардан кетті аумай,
төгілді-ау бір төгілді — беделдіні мақтаудай,
жарқындығы — күлкідей,

момындығы — тереңдей;
ауырлығы — жаладай,

сұлулығы — өлеңдей...

"Кербез"5
Бірінші өлең
Бес жасында ата-анадан айрылды,

Жеңге бар-ды, айырылды одан да.

Арқалатады ғой тағдыр қайғыңды,

қырсықты да көтеретін адамға.

Қайғы — іші тарға біткен іш білем,
күштілерге өшігеді ол несімен!
Жазатайым жаза тартса күштіден,

одан сайын түседі екен өшіге.

Жетімдік пе — көне ме оған адам жай —

Әләуләлә, әләуләлә, әләуләй.

Жиырма бесте жан-жарынан айрылды. бала бар-ды, айырылды одан да.

Арқалатады ғой тағдыр қайғыңды,

қырсықты да көтеретін адамға.

қасіретті білді сонда сезіне,
Ол сезіну аспады тек бір түннен,
қайғы оның қонбақшы еді көзіне,
көзі бірақ босамады күлкіден —

Жесірлік не қайраты бар адамға,

Әләуләлә, әләуләлә, әләуләй.

Отыз жаста шалға шықты қайрымды,

қайны бар-ды, айырылды одан да.

Арқалатады екен тағдыр қайғыңды,

қырсықты да көтере алар адамға.

Сұр жігіттен шалдар артық қызыл бет,
келіншегін күтеді олар бұзаудай,
еркелете атаса да қызым деп,

Қасірет жоқ дейді шалда қыз алмай.

Қасірет пе?
Бай болса оған — адам бай,

Әләуләлә, әләуләлә, әләуләй.

Екінші өлең
Тұрған соң сыр бүгіп

Кербез ғой күй мен жыр.

Бар болса бір жігіт

Кербезге үйлендір.

Бар болса әрине,

бар болса ниет шын.

Жақсының бәрін де

Кербезге сый етсін.

Бар екен ерде үміт —

Кербезге жолықтыр.

Ізіне телміріп,

Өлетін болып тұр.

Табылса жаман жар,
шығар ол қасың тек?
Әйгіле ғаламға,

Кербезден жасыр тек.

Дүние-ау, сөз бердің,
Өсірдің ерке етіп,
Қор етпе көзді енді
Жамандық көрсетіп!

Сұлу сөз — жанар тез
Сұлу боп отырып,
айтпашы жаман сөз,

айтсаң да өтірік.

Бар болса жамандар
шығар ол жау ғана?
Тым әлсіз жарам да

жауымнан аумаған.

Кел мұнда жәрдемге,

Сұлуға — бөлек той.

Жақсылық бар жерге

Кербездік керек қой.

Арлыны піp біліп,

ақиқат сүйгенді тауып ал...

Тұр жігіт!

Кербезге үйлендір.

"Бесік жыры"
Әлди, дала, баладай

әлди, әлди, әлди ғой.

Құшақтайын, далам-ау,

құшағымда қалғи ғой.

Аймалауы ананың —
Жайлы, жылы самалың;
Неғып жатсың қалғымай,

Әлди, әлди, әлди-ай.

Болса біреу кінәлі —

Жуады да шуағың.

Беткейлерден мына бір

бесік исі шығады.

Ақ тікенің — тіс кілең,
тісің шықты, сүйінші!
Ақ селеудің үстінен

бұрқырайды күн исі.

Әлди, әлди, еркемді,

тапсын ақыл, тапсын ой.

Бүгінгі ұйықтау,

ертеңгі оянуға жақсы ғой.

Алтын қамбам — көңілім,
Әлі қандай батыр шын, —
талпынғанмен момыным,

тани алмай жатырсың.

Әлди, әлди қоңыр ән,

Менің әнім — керегі.

Жұбатпау үшін соңынан

Жылатпайын деп едім.

Әлди, әлди Еркемді

есейтсін де тапсын ой.

Бүгінгі ұйқы, ертеңгі

Оянуға жақсы ғой...

"1916 жыл"
Бірінші өлең
Құрық, сойыл белдеулерде тұр аңдап:

Азамат жоқ елде емге.

Кештіғұрым қыр басына ербеңдеп
Шал-кемпірлер шығып-түсіп келер тек
Азамат жоқ елде емге,—

Сойыл, құрық қаңсып қапты белдеуде.

Сәйгүліктер арқандалар жазыққа

Ешкі-лақты жатқызыпты көгендеп.

Сәйгүліктер байланатын қазықта

Жатыр жалғыз қызыл бұзау елеңдеп.

Азаматтар атпен жортар жол-дағы

Тарылыпты, шөп шығып.

Тозған тұмақ — төзімді бас, болғаны

Сол баяғы аңқаулық пен жоқшылық.

Бүкіл елден бар жақсылықты алған да

Түк қалмаған, бір күнді бір күн ұтып.

Ауыл дел-сал, қалғандай

Қайғыруды да ұмытып.

Бір қарт қана төңбекшиді төсекте:
Ғұмыр бойы шеккен жәбір-жапасын

бүгін ғана есептеп.

Ал, далада бұралқы көк күшікті

бір топ бала қуалайды кесектеп.

Азамат жоқ елде емге.

Әр үй сайын құрық, сойыл белдеуде —
Қаңтарулы қалған күйі;

Бір түрлі...

Елестейді маған бұл:
Сол бір керең заманның

Құра салған антеннасы сықылды.

Екінші өлең
Дастарқан "бар мәзірін" құртпен демеп,

Ортаға ап кемпірді отыр жұрт дөңгелеп.

Күй тынды.

Көз жасыңды, қыз-келіншек,

Жыламау үшін тағы — сүртпеу керек.

Жақсы ғой қуатты күй — сырласарға,

Қатайтты бос мойынын бір бас анда.

Әсерлі-ау үн дегенің— үн қашан да,

Есектің құлағымен тыңдасаң да.

...Мүйіздеп жағал ешкі жатты іргені,

— Жыртады-ау ірге-аяқты қатқыр неме!

— Келінжан, кетті білем күн сіркіре тезекке жаба салшы қап бірдеңе.

Жігітке әскер болу — ерлік, демек,

киізді патша басса — ел бүктемек...

— Қой оны,

Одан да әлгі Батырбайлар

кеп қалса атқа тоқым, терлік керек.

Көрген жоқ сонда да көп ел еңіреп,

Отырды, әттең, көптен төменірек.

Мәз бопты ақ көңіл шал,
Қасіретің де

ұмытпай мына бізді еледі деп.

Күйігі — шырқап салар өледі боп,
Иығы — кең даланың көлемі боп,
Салып ап сапты аяқты,
Шаруасына

Жөнепті, аман болса келеді деп.

Ал, күйші шығарып сап жұртын демеп

ойлапты домбырамен бір түн бөлек.

Күй солай...

Күлу үшін, қыз-келіншек:,
көз жасты жылдамырақ сүрту керек!
"Бұлбұл"
Маған десең бір күнде — сан масайра, қайрат тап,

қалам десең бұлбұл боп — сайра, сайра, сайрап бақ.

Ұғынбасаң, титтей құс, бар бақытың — көмейде,

Тілімді алсаң сөйт, байғұс, Көмей сені демейді.

Торықпа сен жалғыз қап ойынды үрей мекендеп,
қорықпа сен байғұздан — бойым бірдей екен деп:
Үрей деген немене — бір шырқа да соқ бүктеп,
Сен — бұлбұлсың сондықтан

байғыз ба?

Ол... (көп нүкте.).

Жетер еді ғаламға сенің үнің — ептесе,

Жомарт жандар бірақ та татырмайды — төкпесе.

Қайда, қашан тесілсең тығырықтай — жассың ғой,
Сайрамасаң несің сен?

Жұдырықтай тассың ғой.

Әсте керек ішінде үрей болса — қайрат та,
Әшкерелеу үшін де байғыздарды — сайрап бақ,
О, керемет тағдыры берекесіз бір істің,
О, керемет ән-жыры,

Мерекесі дыбыстың!
"Әсем қоңыр"
Менің де кетті бүгін күйім жылып,
Күлші әсем, көк күмісті құйылдырып!

Шашың да әсем екен үйірілген,

Өткендей тас төбеңнен құйын жүріп.

Тамшыдай тұнып жанса көз дегендер,

Қайтесің мөлдірлікті сезбегенде.

Шаттық жоқ бұ көшені кезбегенге,

Қайғы жоқ кәріліктен өзге менде.

Айнала күбір-күбір, мың-мың ғашық

бал әуен құйылады ындынды ашып.

Егіз үн жараспай ма, кеткен кезде
екі ішек бір-бірімен қылмыңдасып,
Ғұмыр-ай, қарттар сүйген, жас ұнатып,

Көңілді күлкі, назға асыратып.

Жұмақты ешкім керек етпеген соң

Жүр дейді құдайдың да басы қатып...

Қоңырым, әсемсің ғой әсерден де,
Тек күйдің күші келер әсемдеуге,
Күлмесек,
Жылымасақ бұл шуаққа

Ұқсармыз емшек емес, тас еменге.

Тамшыдай тұнып жанса көз дегендер,

қайтесің мөлдірлікті сезбегенде.

Шаттық жоқ — бұ көшені кезбегенге,

қайғы жоқ— кәріліктен өзге менде.

Шегіністер
* * *
Әйел еді деп емес,
күйін бәрі сүйіпті

Дина апай
Ерге емес,

Сол өнерге тиіпті.

Өйткені ол би-елді,
айналдырыпты ерке елге,
бар екенін күйеудің

ұмытып күй шертерде.

Өйткені ол айнысты
Босағамен,
"Күнә" ғып —
келін деген байғұсты

Шаршы төрге шығарып.

Матапты ол ұрыны

Міне қуып қасқа атқа.

Әйел деген ұғымды

Сонда-ақ сызып тастапты.

Болыпты ерлер, бай елде

көп десең, де иланам.

Еркектігі әйелдің

басталыпты-ау Динадан.

* * *
Бүгін қыздар, тез өскен

Сұлулықтар дер ем мен.

Ол сұлулық емес тек

қосу үшін өлеңге.

Жаның болса — сүйінгіз,

бозбалада көңіл мәз.

Деуші едік қой,
Сұлу қыз
Өнерде — көп,

Өмірде — аз.

Үйіріліп бір батады

беттің ұя-шұңқыры.

Өтіп бара жатады

Өріп тастап күлкіні.

Кірпікті көп көтермей

Көрінеді-ау бұ шақта.

Жоқ боп еріп кетердей

Ыстықтау бір құшақта.

Ауызбен тек өндіріп,
Қыздар аға десе де,
қарамаған боп жүріп,

қалғың келед көшеде.

Сен — көзіңді сүйінгіз,

бозбалада көңіл мәз.

Дей алмайсың:
Сұлу қыз
Өлеңде — көп,

Өмірде — аз.

Сұлулар көп.

(бұрынғы
ұғымдар жоқ әмәнда)
бұзып шығып жырыңды

тарағандай алаңға...

Өзіміз жәйлі
Жатса да сын айтылып, "шатақ" болып,

Жыр бастырдық шыққанын атақ көріп.

Бақсақ біз: жүріппіз ғой, Сыншыларға

Аяқтан өзімізді матап беріп.

Ғашық қып ду-ду еткен жыр кештері,

Асықтық: құрбы алдында бір бөскелі.

Бетіңе күлсе біреу — күндес дедік

Сыртыңнан тілсе біреу — тілдеспедік.

Әйтеуір айттық қой деп шыншылдықты;
Қалай айттық?

Жұмыс жоқ.

Тылсым жұттық.

Неғұрлым осал жазсаң,
Соғұрлым да

Көрініп қалады екен сыншың мықты.

* * *
Алдыра бермеді ғой биік маған,

Сондықтан да кезім аз ұйықтаған.

Әр жинағым арқылы — оқушы емес,

дос пен қасты өз басым үйіп табам.

Алдыра бермейді екен биік маған,

Қас мерейі — түндерім ұйықтаған.

Күшті жауым кезде бір иықтаған,
Әлсіз достың болғаны күйік маған,

Күшті жазсам — кей қасым тұйықталар.

Әлсіз жазсам кей досым сүйіп қалар.

Жақсы жазып ұнаймын біреуіне,
Жаман жазып ұнаймын біреуіне,
Осы екеудің біріне жол табамын,

адасқанда оқушы жүрегінен.

Көзге оғаш, әйтеуір жүрем бітпей,

ақ матаны қайыған күрең жіптей.

Оқушы жоқ өзімде,
Дос пен қас бар,

Сол екеуін келемін "іренжітпей".

" САРЫЖАЙЛАУ" САЗДАРЫ

Жазғы жайлау
Ағаштардың бойын жұлқып тебіскен
Білеу-білеу тамырлармен қан тарап;
Жабайы өскен көкшілдеу бір жемістен,

Әже барып алып келді нән табақ.

Бәрі де ұқсас "Сары жайлаудың" сазына,

Аппақ-аппақ гүлге толы түкпір-түп.

Қайыс белді жібісін деп азырақ

Шаруақор жан кеткендейін сүт бүркіп.

Қысырақтар сүйіседі шыңғырып,

Қазығынан айналады қай құлын.

Жігіт үшін — қыз жанары тұр күліп,

Кемпір үшін — құтылмайтын қайғы бұл.

Келін — шалт, сондықтан да көбейді

шашылған зат.

Жылағанға сый — таяқ.

Айран ұйытар табақшасы кедейдің

Мұндай күні таптырмайтын итаяқ.

Адамдардың көңілімен астасып,

Көркем бұлақ күлімсірей береді.

Жалаң аяқ тітіркене тас басып,

бала-қыздар батырады шелегін.

Ағаштардың бойын жұлқып тебіскен
білеу-білеу тамырлармен қан тарап:
жаңа піскен қып-қызыл бір жемістен,

тағы біреу алып келді нән табақ.

Қышқыл жусан;
бауырсақтың дәмді исі —

балалардың жадыраған қабағы.

Жарлы байғұс,
Мұрыныңмен қаңғисың,

ауызыңа түсетіні — шамалы.

Кешір, достар!
Ескі сурет осылай,
(ал, күй деген жаңарған да жоқ әлі.)
Көркем десең, көне орныңды шошымай

"Сары жайлауды" бір тыңдасаң болады.

Күзгі жайлау
Қайыңның шашы сиреп... күз боп қапты,

тырна келіп аспанға тізбек тақты.

Жалғыз уыс көк шөпті кәрі саулық

қалың ағаш түбінен іздеп тапты.

Жүдеулікті уақыттың белгісі ғып

Жарлы бала суыққа тонды үсігіп.

Мұңаяды қайындар, қайтеді енді

төбе-шашын берген соң желге ұшырып.

Ірі жапырақ әр жерді сипай аттап,

Үйріледі қоқтыққа қиқалақтап.

Кедейдің айран ұйытар табақшасы
кеуіп қапты,

бола алмай итаяқ та.

Десең әжем тым жиі ауырады,

тұсау есті ол құрықтың бауын алып.

Шешесінің шекпенін киген жас қыз

етегіне сүрініп ауық-ауық.

Көне сурет— күй сазы!
Таста!
Болар!

Жо-жоқ, бәрі бір кезгі бастамалар.

Сен де самай сиресе — өкпелеме,

Әдеті ғой мезгілдің шаштан алар.

* * *
Күй десе ірке алмайсың бұ қазақты:

оқылмай намаз қапты, дұға қапты.

Кәрілер күй естіген үйге толып,

Жабықтан келін-кепшік сығалапты.

Жылытып суық көңіл, шашы аппақты,

Көсіліп күйші де бір жасап қапты.

Түндегі күйші түскен ат кекілін

таңертең бір қыз тұрып шашақтапты.

Сондықтан күйлер шыққан асып биік,
Жан шіркін ышқынғанда ашып-күйіп,
Қайғыдан аман қапты әдемі қыз

Күйшіге он бес жаста қашып тиіп.

Ол да бір тағдыр екен тасып өтпек,

жаныпты өзге оттан ғашық от көп.

Күйшіні күтіп алу — мереке боп,

ал, оны аттандыру — қасірет боп....

Бос уақыт
Уақыттың бестен кейін бос болғаны
емес пе жамандығы дастандардың?
Уақыттың бестен кейін бос болмағы

демек пе ең күйшінің де қасқайғаны?
Жо-жо-жоқ,
Жұртпыз ғой біз,
өрепкіп бір

көкірек нәр іздейді ерек тіпті.

Сондықтан концерт залдар толмай жатыр,
Стадион кеңейтуді керек қып тұр —

Футболға көп барамыз.

Достар, бәрің

Жүріңдер, қызу айқас басталды, әне.

Қалидың күй шерткені — тамаша ғой,

Тимурдың қызық одан доп салғаны...

Уақыт бос бестен кейін десе біреу,
Футболдан дауламасам да есені мен,
уақыт босады ма деп қорқамын

Концерт пен кітап оқу есебінен.

Ауылды сағыну
Алматыдан қараса

аулым қандай аласа.

Сағынбас ем мен аса,

Алматы одан тамаша.

Сағынбас ем — аңсаймын,
(қойды-ау тұрмыс та оңбай бір)
барар едім ай сайын,

жағдайым болмай жүр.

Онда әже көп, сәлемі
түзулерден дәмелі,
сәлем берер әуелі

үлкен кісі бар еді.

Мұнда да жұрт түсінед

сәлемнің не көкесін.

Ал көбіне кісі боп,

басыңды изеп өтесің.

Онда достар күмбірлеп
бір күліп ап, сіреспе
белбеу буып, бір-бірлеп

шығатұғын күреске.

Күрес те бар, бірақ та
формасы оның өзгерген:
күресесің бұ жақта

қызыл-қызыл сөздермен.

Әнші қыздар кешқұрым

Жібермейтін сөзге есе.

Мұнда да өлең естідім,

бірақ ол жыр өзгеше.

Бәрі — менің аулымда,

дайын шай мен сыра тұр.

Қарындас та бар мұнда

қалжыңдасып тұратын.

Мұнда бәрі әдемі

тек бір нәрсе жетпейді.

Боталардың әуені
құлағымнан кетпейді;
Енді барсам мен оны
Құшақтар ем түсіне,

сонсоң сәлем берер ем

әкемді көрген кісіге.

Ауыл топырағы
Әр қурайы бас иіп
шығады алдан

о, тоба-ай.

Әр сүйемі — қасиет,

әр басқан із — нотадай.

Әр тамыры аршаның

ішек болып кетулі.

Әр бұтаның саусағы

күй шертетін секілді.

Түнде қандай Айлы өңір

түскен кезде аңсап кеп.

Башайлардың бейне бір

кететіндей саусақ боп.

Қошалақ-құм аталған

үлпіп жатыр жер осы.

Темір қаққан тақаңды

тым дөрекі көресің.

Жан-жағың күй — саз түрлі,

сен сәбисің, ана — қыр.

Қалғандайсың қаз тұрып

столына дананың.

Киелі әр тас мұнда,

енді аттау ұят-ты.

Табаныңның астында
бір құпия

жазу жатқан сияқты.

* * *
Сәби туды — әдемі арба табылды,

тербетті күй жүректерді орныққан.

Күй дегенің — даңқ дейді кәдімгі,

көбімізге түсініксіз сондықтан.

Өлді біреу — табыт беті жабылды,

сондағы күй қуатына болдық таң.

Күй дегенің — қайғы екен ғой кәдімгі,

біразымыз түсінеміз сондықтан.

Келін түсті — бір домбыра табылды

ойнатты күй көңілдерді орныққан.

Күй дегенің қуаныш қой кәдімгі,

бәрімізге түсінікті сондықтан.

* * *
Күй атқарар жұмыс бүгін көбейді,

түк қалмады молла аталған сорлыға.

Өлгендерді — өлген екен демейді,

күй тартады, иман айту орнына.

Күй атаулы алға қашар ұдайы,
ұста жылдам—

пернелерді қуып бер.

Болмаған соң басқа жастар құраның,

бір домбыра ұстау керек, жігіттер.

* * *
Абайсыз кеткен талайды,
Талайсыз өткен сөзіңді
Аяймын;

Заманға қарап — Абайды,
Абайға қарап — өзімді

Аяймын.

Қарттар
Алматыда кәрі көп, сәлемдессең бәріне

тілің талып қалмайды, қол тозбайды әрине.

Талпынғанмен көңілің уақыт жоқ, туысқан —

не жұмысқа барасың, не қайтасың жұмыстан.

Ғанибет қой қарттарға сәлем беру, жолығу,

ол жолығу болады — не жетпесе соны ұғу.

Сөйлемейтін жан олар не күлмей, не күрсінбей,

әнеугі айтқан әзілі бойыма әлі жүр сіңбей.

Кейбіреуі сыздықтап сауал тастар қыңырлау;
"Балам, мына шашыңды өрейін деп жүрсің бе, ей?"
Жанарымен содан соң әрі сыншыл, әрі ойлы,

бақайыңнан басыңа сыпыра бір қарайды.

Сен кетесің онсыз да әлсіз мойының бір түсіп,

Қарт қалады жүзінде— ой, миығында — күлкісі.

Ақтарасың ішіңді, ақталасың жасымай:

"біздің мода осылай, біздің мода осы ғой.

Қарттарыңның модасы — таусылмайтын қонағы

және осы дода-бас бізді сынау болады".

Әр кездің өз модасы.

шалдардың да шалы бар,

сол модаға — шалдарға еліктеуші тағы бар.

Ақылдының атағы — ақылсызға күш емес,

үлкен үнді қайталар — жаңғырық қой, кісі емес.

Көргім келер ылғи да: ақылды сол сыншы қарт

орағытып алысты отырғанын шымшылап.

* * *
Кей пернеге қадалады саусақтар,

сол пернеде жатқандай бір сыр-тетік.

Жаныңды, рас мазалаған, аңсатқан
нағыз дыбыс содан шығар бұрқ етіп —
күйші сондай күлген кезде емес пе ер,

қайғырса да қадірлі екен нағыз жан.

Саусақ енді бұрғы болып елестер

белгісіз бір кенді тауып ағызған.

Тәттілігі жақсы қыздың назы да,
бірақ саған айтылды ма наз ондай?
Мағынасы терең-терең қазына,

қиын сенің отырғаның қаза алмай.

Осы күйдің құбылуын еске алсаң,
сүйіктіңді көрген түстей бітіп қап
қор етеді;
енді бірде бес саусақ

екі шекті еңіретеді қытықтап.

Әрі әдемі, ақ арақтай тұп-тұнық,

әр пернеде мас боп жатыр бір-бір үн.

Түсіне алсаң "Сарыжайлау" мықтылық,

түсінбесең— домбыраның күмбірі.

* * *
Кесірлі ойын кей жанның тез ұқпаған

Кездерімде керемет төзіп бағам.

Ондай шақта жүдеген жүзімді мен

Қабағынан жарымның сезіп қалам.

Асау күшін өлшейді қазығымен,

Осал табар сөз астын қазып үнем.

Астын қазсаң — су шығар бір жол жазсам,

Ұғам оны достардың әзілінен.

Нүкте
Көз алысқа қадалады не біліп,

күйші қапты не берілмей, не көнбей.

Көкжиектен бір қарайған көрініп,

содан енді адаспайын дегендей.

Телміріпті тесіп жіберердей боп,

Кірпіктері жебе болар садаққа.

Мынау дүние — толып жатқан жерден көп

жалғыз нүкте қадалуға жарап па.

Сызық еттім нүкте түссе қолыма,

аялдатып көрген емес түк мені.

Нүкте қоям кез-келген жол соңына,

таппаған соң ең негізгі нүктені.

* * *
Ауызына ол сенбес еді,
бірақ та

Дәм салғанда сеніп қала береді.

Сенер ме әсте күй естіген құлаққа,

ешкім тартып ауыртпаған соң оны.

Асау
Ақ пейілді ауыл халқын білсем де,
Жылқышылар сұрамады кімсің деп;
Жалғыз-ақ тек қымыз ішкеніме қарап,

Асау берді,

Жігіт екен, мінсін деп.

Тым адуын жануардан сақтандым,
Алдап тұрып артпақ едім тақымды —
Білмек болып жүрегімнің "орынын"
Шабынан кеп түртті біреу атымның —

Батып кетті-ау!
Атып кетті секіріп,

Әйтеуір басын ұстап қалдым бекініп.

Әзілін сол жаңағы қу жігіттің

Елемеген боп жатырмын өтірік.

Қулар: енді бата алмас деп жүрегі,
Ауыздықтан алды келіп біреуі,
Қолтығымнан сүйемек боп біреуі —
Үш-төртеуі қатар келіп тұр еді;

Мұны көріп тұрған бір шал күдік қып,
бала күнгі намысымды тірілтті
Зекіп қалды ол: "Мінеді ғой өзі де,
Тәйт, әрі тұр, қорламаңдар жігітті!"

Қайрат болып бітті білем шал сөзі,

Қайтыңқырап қалсам-дағы қанша өзім.

Қарғып міндім...

Күлімсіреп қарт қалды,

Қалды әзілқой жігіттердің тәлкегі.

Кеттім ағып,
Мен деген — мен еместей,
Шұбарытып жатты дала елестей,
Жігіт атану:— неткен абырой,

Дегенмен,

Асау міну,— қымыз ішу емес қой.

Мен осылай мінгем атқа;
Тартыпты-ау

Сол асауға кездерім де малтыққан...

Кейін ұқтым... қарттың құны не екенін,

Сүйетпеудің не екенін қолтықтан.

* * *
Жақсылық көп мына өмірде, жас жігіт,
Күдік айтып қанша саған керегі,
Кім — қолынан келмесе егер жақсылық,

Ол — өзгенің жақсылығын көреді.

Жақсылықты танымасаң — қорлық та,
Жақсылықтар сатылмайды сірә да;
Ең "қайыршы" деген жан да сондықтан

Бір жақсылық еткісі кеп тұрады.

Ал, ізгілер жасамаса жақсылық,

Ауырады, батқандай сын, ағайын.

Жауыздар да жасай алар жақсылық,
Бірақ одан сақ болғайсың, ағайын!
* * *
Маңдайда әжім терең-терең қазылып,

Бір терең жыр кетсе дейсің жазылып,
Көп сыншының өзіңе айтқан кінәсын,

Опынасың, аз ұғып.

Қайбір әділ достарыңды қазы ғып,
Соларға ойша қарайсың да шағынып,
Сонау күні кетіскен бір құрбыңды

Отырасың сағынып.

* * *
Түкті де айтып бітіргем жоқ, халайық,

әлі отырмын бір мықты өлең таба алмай.

Ақ беттерім барады тек азайып

қомағайдың алдындағы тағамдай.

"Сарыжайлау"

1

Басталды күй бір ырғалып,

Күйші отырды "кел де келге".

Күлсе қыздар жымың қағып,
күй қайтеді жеңбегенде!
Күй сөйледі — тынды бәрі,

соқты теңіз көлкіп жарға.

Жапырақтың сыбдырлары

араласты толқындарға.

Күрсінді күй — не тіледі,

Келді бір сәт "бер де берге".

Жеп-жеңіл үн секіреді

пернелерден-пернелерге.

Күйші бір сәт күлді міне,

ой күдіктен болды ма ада.

Жата кетті бір дүние

Иегін сүйеп домбыраға.

2

Жайлау — сары, жалқын гүлі
Сардаламен сыңсып ақты,
көлеңкенің салқындығы
жылылығы күн шуақтың;

жапырақтың сарғайғаны,
күзгі құстың сайрағаны;
Жылқышы әні шалғайдағы,
Үйде қазан қайнағаны —

қосылды да бәрі, бәрі...

Исі, түсі күйге сіңген.

Жыр жолы да ағылады

Күй секілді үйлесіммен.

Келді кенет тұман жым-жырт

тұман жапты кепелерді.

Бар үмітті күмән қылғып,

Жұтып алып кете берді.

Күлді Тотаң тарқап мұңы,

Жеңілдетті іш құсаны.

Тәттімбеттің бар шаттығы

Бірақ бұлдыр түске ұсады.

Ұшты жапырақ қалқыды да,
сыбдырын сай тыйды кенет:
домбыраның алқымына

кек тірелді бір керемет.

Күй сағадан бұрылып ап
кетті, тағы... неге егесті?
Бірі тұрып, бірі құлап

көп толқындар төбелесті.

Қайда, қайда... бар жаңағы
бір-бір адам жүз көрінген?—
Күйші көңлі қарманады

Әлдекімді іздеп үйден.

Толқыды күй, жыра сайды

Толтырды да алға аттады.

Әр қырқаны бір асады,

Әрбір тауды салмақтады.

Күй — кек еді, жетім кегі,
Әр жетімді құшақтады;
өрт теңіздің бетіндегі
көлеңкеге ұсап бәрі,

өрт үстінде тұрды қалқып

бірі шошынып, бірі құмартып...

Сұлулықты сырлы етуге
Келді екі ішек бір "жетімге"—
Көрді Тотаң күй бетінде,

Көрді өз бейне-суретін де.

Беті сұлу, ар жағы дерт,
шикі дүние — жаман еді:
арман өсіп, арман үдеп,

кішірейді адам өзі.

Күйдің жағы талды жырлап

"Сарыжайлауды..." заманын да.

Іркілді күй, қалды құрғап

Домбыраның тамағында.

Күйші жанға батқан кекті

жіберді әрі сәл жұтынып.

Күй кетерді аспан-көкті,

Күй аспанда алды тұрып...

Бір боранда, бір жаңбырда
қазақ көшті қырдан-қырға,
Күй де көшті қырдан-қырға,

іздеп бізді — келешекті.

Барлық дала — бір домбыра,

мезгіл қолы шебер шертті.

Түскенде арай кешкі көлге,

Жаңарды ылғи көне күйші.

"Сарыжайлауды" естігенде

боз жусанның келеді исі...

Әкел, өмір, күйіңді әкел,

күлмек едім күйіңменен.

Күй көндімен сыйынбақ ем,
Күй басымен иілмек ем!
Шертем Тотаң күйін бүгін,

көрген жоқ қой құмар тарап.

Туған жердің сұлулығын

"Сарыжайлау" жүр арқалап.

Әр нотасы желпінтеді,

Әр нотасы мұңайтады.

"Сарыжайлаудың" жел тілдері,
Жел тілімен Күй айтады:
"Тыңдаңыздар — тамаша бұл,
отырыңдар мұнда, бері,

Көркемдікті қаласа кім,
болса содан кім дәмелі;
кім зар-мұңның татса дәмін,
сол қарасын аяп маған!

Солар үшін басталамын,

солар үшін аяқталам".

АҢЫЗДАР

"Ақсақ құлан"

І

Хан түгіл,
баласы да — қызба халық,

бірінің құмары бар жүз балалық.

Беред деп бал-сөзді де тұзға малып,

Қой, достым, күні бұрын сыздамалық.

Ерттеп ап атын осы бала бір күн,

жөнелді айдалаға алабұртып.

Кемпірлер кемсең қақты, тұғырында

дүр етіп бір сілкінді қара бүркіт.

ІІ

Жар салды қаһарлы хан,
жинатты елді;

адамның беріктігін —қинап көрді...

Ақыры кім естіртсе бала өлімін

қорғасын сол көмейге құймақ болды.

Қаралы ел қарамайдай тұнып іштен,

шыдады зор қайғыға ұлы күшпен.

Күш түсті отыз тіс пен тілге мүлде,

болғанда кеткен ұлға жыл кемінде.

Үркуге ел дайын тұрды — қора қойдай, немесе,

қара ормандай күңіренуге.

Осындай бір күндері, көлді жасыл

көрді де қарт жолаушы көмді басын.

Содан соң "ханға!" деді, үрпиісті ел,

мылтық деп арқалаған домбырасын...

Жолшы бір көк бет екен, тәмәм бұ да
көп кіріп жалыққан ба хан алдында —
ешкімнен емеурінсіз домбыра алып,

хан мінген тақ жанына қонды барып.

Күй кетті,
Қатал еді хан құлағы,

бес саусақ перне теріп қаңғырады.

Дүбірлеп жөнелді бір жортуыл-үн,

Дала ғып көкірегін домбыраның.

Ол әуел сәл жылынып, тыңдады ұйып,
артынша-ақ бұл үмітті құмға құйып,
аз жібу хан жүрегін
ішек бойлаған

бес саусақ бүрді келіп?—

бүрді ақиық.

Күй айтты:
көз жас,— деді,— су асылы,

болса асыл тозбас деді сірә асығып.

Әйтеуір,
кеңге шыққан толқын құсап,

долы хан жайылды да жуасыды.

Төмендеп кетті кесір кірпігі де,
асаудың ақылы — сап, ырқы міне

байланды бір пернеге...

Түк болмайды-ау,

аударсақ күйдің тілін жыр тіліне.

ІІІ

Ағызып бір қыратты бір қыратқа
шаң жуды,

келеді улеп үн құлаққа.

ханзада шапты келіп, бөрте-төбе

бөріктей дөңгеленіп сырғыды артқа.

Жел байғұс бас-көзге ұрып бір ызғыды-ай,
жырлады қамыс-қоға сыбызғыдай;
жер — дүние шулап,
сарнап жатса-дағы

жалғыз-ақ тіл қатпады нығыз құдай.

Кенеттен... тұяқ үні...

Мына қара
Шұбырған бұл немене шұбар-ала!
"Әйтеуір аң шығар" деп,
Садақты сақ қолға алды,

ұшты жебе тарақ құсап.

Ұқсаған ұзын сирақ шынарға тік,
әр жерге екі-үшеуден тыраңдатып,

жас аңшы жыға берді құланды атып.

Қайда ол — бірі түгіл, жүзін де аяу,

жүзінен жалғыз тамшы үзілді ояу.

Содан соң түкті түстеп көре алмады —

бәрі де болып кетті қызыл бояу.

Құм — қызыл, ағаш — қызыл — қызыл бәрі,

қосылып қызыл бояу ызыңдады.

Шоқтай боп жанып тұрды қызыл дүние,
көк, қара,
ақ пен сұрдың бұзылды әні —
сұр тастар қызыл гауһарға ұсап қалып,

қызыл су ақты бәрін құшаққа алып.

Көк орман қып-қызыл боп алды тұнып...

ал, енді мына апаттан
ал құтылып!
Құлан да құтылмады!
Бірақ анау

жебеге жалғыз құлан құламады-ау.

Өзі ақсақ,
шапты тағы өрге малтып,

бар түгі шықты кенет терге қалқып.

Намыспен жаралы аяқ тепті жерді —
Құланға ақсағаннан

өлген артық.

Ханзада бұл майданды тегін ұтып

кетпек ед... қалды бірақ оғы бітіп.

Осы сәт...

Құландықпен ащы да аршыл, аңшыға

Ақсақ құлан шапты қарсы.

Тарқады қызыл бояу — қып-қызыл нұр

тартылды қызыл өзен... бітті, үзілді.

Дүние тапты өз түсін сонда ғана,
бәрібір қасіреттен болмады ада —
қуатты ажал сепкен жан да жаңа

айналды омырылған дарбазаға.

Қабырға қауырсындай шырт-шырт сынып,

орнатты омыртқаны шықшыт қылып.

Жылт етті алтын телпек тұяқ астында,

қызыл су зер-шапаннан шыпшып шығып.

Үн кетті,
үш аяқтап ақсап кетті,
көңілге қарауытқан дақ сап кетті,
тұяқтан ұшқан тастар жасқап бетті,

бір тастың тасасында бас қап кетті...

ІV

Бұрқырап беті бейне қара түбіт,
Орнынан тұрды сол сәт хан атылып:
"күйіне қу ағаштың жуасысам
хан болып керегі не жаратылып!

Ал жұлып домбыраны қолдан ана,
дұғаңды оқы жылдам, молда бала,
балқытып қорғасынды әкел бері —
бұл кегім: балам кегі, Әкем кегі —

тос жылдам көкірегін домбыраның,

ол айтқан сұмдық хабар болды мәлім.

Екінші еш өлімді есіттірмесін —
тіліне қорғасын-мөр қондырамын!"
Қос ішек содан бері... пернелері
осынау аңызды айтып тербеледі;

қорғасын құйса да, сол қара шанақ

қалыпты бір ғұмырды арашалап.

Кеппеді екі ішектен күй ылғалы,
әкімнің өнерге өтпей бұйырғаны
қайғыны — хабар етіп жеткізгенге

қорғасын одан былай құйылмады...

"Нар идірген"
Ыңырсып,
әлсін-әлсін боздаған үн

төбесін шымырлатты боз даланың.

Не қарғап,
не бір дұға оқығандай

еріні қара нардың қозғалады.

Жоқ шығар бұл жалғанда жетім өзге?

Бір азап бар секілді етін езген.

Дүние буалдыр боп...

аунап кетті

қос тамшы баданадай екі көзден.

Келеді бір қыз бұған күнде ырғалып,
бө-бө-леп, жасыл шашақ жыңғылды алып,
Майда қол нар мамасын сипай тартса,

шелегі тұратұғын сыңғыр қағып.

Тырсиып жатты алдында қара тұлып

алдау мен мазақтаудан жаратылып.

Иісі бар сол тұлыпта ботақанның,

әйтпесе тебер еді нар атылып...

Кенеттен үн жетті бір құлаққа ағып;

сылқ етіп құлап түсті бұлақ талып.

Күй жетті әлдеқайдан еміс-еміс,
бір тұрып,
бір жығылып,

құлап қалып.

Қара нар жаутаңдады,
түк көрмеді,
сол ма еді, кең дүние, біткен жерің!
Естілді әлдененің боздағаны,

көрінді әлдененің бүктелгені.

Күй кетті термелеп бір, төкпелеп бір,

Мұңға-мұң жамала кеп дертке жетті.

Бота боп боздаса да бүкіл алап,

қара нар берілмей тұр — өкпелеп тұр.

Күй жатты еміреніп, керім көлбеп;

нар тұрды бедірейіп, берілмен деп.

Дүние кетті қалқып, қылт-қылт етіп

әр жерден бір-бір шоқы көрінген боп.

Жоқ шығар бұ жалғанда жетім өзге?

Дүние су боп тұнды екі көзге.

Қара нар қасарысып тұрып алды,

айналып бауры мұзға, еті — безге.

Қара нар қазығынан шыр айналып,
ұға алмай не болғанын тұр ойланып,
күңіреніп,
көкірекпен боздаған үн

ағызып барады алыс боз даланы.

Қара нар аласұрды,— жаны ышқынып,

күрсінте қозғады күй алыс мұңын.

Табар ең бір ұқсастық, білсең егер

күй менен жетімдікті салыстырып.

Аруана без-без етті, дірдек қақты,

алғандай аяулысын кірлеп қатты.

Бауыры сыздап кетті...

Қасарды әлі

жеңем деп тағдыр атты бір бетпақты.

Күй кірді бота болып түртініп бір

бауырына ана атанған тіршіліктің.

Ағылған аласапыран —
сиқыр сурет

көзінде бота болып іркіліп тұр.

Кенеттен...

Салды ауызды әлденеге,
бұ шіркін азу салса — әлдене ме!
Найзағай басқандай-ақ, табанынан

бір діріл тарап жатты бар денеге.

Қара нар басты азуды, салды тағы,

тағы да... тағы тістеп қарбытады.

Құныға жас ботаның жұтты иісін —

(Шытырлап сынды кепкен тал бұтағы.

Сүйді иіскеп, қасаң-тулақ манағы өлік

баурына енді сол сәт қара болып.

Қасірет қатырған сол бір қайсар бауыр

қайтадан шыға келді ана болып...

Иіпті нар осылай.

Сүт құйылды

қатты өмір күй алдында бітті, иілді.

Бұлттың да бауры босап, тіні жібіп —

боз жусан тамшы тағып, шық киінді.

Бұлақ та жалт-жұлт етіп күлім қақты,

ебелек екі көзде діріл қақты.

Ұқпады не болғанын
Қара нар тек:

алдында пәре-пәре тұлып жатты.

Аузында аруананың бір шөкім жүн
үлбіреп,

тұрды өртенген гүл секілді.

Жаңағы сиқырлы үннің орынында

құнысып бір шөкім боп күйші отырды.

АХМЕТ ЖҰБАНОВ

Дирижер
Пультте тұр, ойы жалын, даңқы лаулап

Жайы жоқ күйдің кәзір аңқымауға.

Шаш жатыр шалқасынан, батып-шығып

Басына кеткен білем толқын аунап.

Саусағы шыққан кезде биік қалқып,

Кей үнді бір пернеге түйіп, сарқып.

Дүниенің тарқатылған барлық жібін,

Тұрғандай екі қолға жиып тартып.

Жөнелер әдемі үндер күліп тұрып,
Таяқша жібергенде тіліп-тіліп,
Дирижер үбектейді пәре-пәре
Әлденені тігердей біріктіріп,

Әлденені түтердей түбіт қылып.

Сотқар күй кеткен кезде шекені ұрып,
Жатқан шаш бірте-бірте көтеріліп:
Пультте тұрады Ахаң дәл осылай

барлығын құдай құсап жеке біліп.

"Би күйі"
Бұрқырап жөнелгенде осы бір күй,

Ойлайсың жалғыз тал гүл өсіруді.

Ту сыртында тұрады орман қалғып,

аунайды өзен алдында есігіңнің.

Кетесің өз-өзіңнен екпінденіп,

Басқан аяқ тиердей тепкің болып.

Тегеуірінің темір боп, құлшынасың

біреуге бір жақсылық еткің келіп.

Әлсіздіктің өзінен күш ап тағы,

Ештеңені келеді ұсатпағың.

Кей досыңнан безгің кеп ілік тауып,
Кей жауыңды келеді құшақтағың,
Бал ұйыған секілді таңдайыңа,

Ойлайсың ел жайында, ән жайында.

Көк желкеңнен ұрардай бар жұдырық,

Бар алақан сипардай маңдайыңнан.

Тұрмайсың тірі жанға кезек беріп,

Жырлайсың өткірленіп, өжеттеніп.

Әйтеуір әр-сәрі емес, барлығына

Қарайсың ғашық болып, не жек көріп.

Төгіліп жөнелгенде осы бір күй,

Аңсайсың ән мен күйді өсіруді.

Ту сыртыңда қалады орман ұйықтап,

Өзен аунап алдында есігіңнің.

"Әңгіме"
Күй бірде скрипкада күйіп, түлеп,

Айналып ақ көңілді сүйіпті үдеп.

Үзіліп кетіп ішек — Аңыз айтады:

Ақаңның бір көзіне тиіпті деп.

"Бір басқа бір көз соған жарап қапты"

Тағдырды әрі айыптап, әрі ақтапты.

Бас жалғыз,
Жүрек жалғыз,
Көз де жалғыз —

Күйдегі Құнанбайға ел қарап қапты.

Жүріп ап отыз жасар адамдай тік,

Қосыпты күй сандыққа бабамды айтып.

Көп құлақ көп ауызға сене қалсаң —

Алмапты ол скрипканы содан қайтып.

Солай ма,
басқа ма әлде — біліпті кім,

Кім өлшепті аңыздың биіктігін.

Шығарады әйтеуір әр түрлі аңыз

мақтарда жұрт, өзінің сүйікті ұлын..

Ақаң
...Сөйлетуші ек жиылып со шалды бір,

Кездерінде күлкіге қосар мұңын.

Сезілетін осалдық кей сөзінен,

Ол да бірақ мықтының осалдығы.

Жылтырата ойлар ек біз жаңаша,
жаңамызды кей ескі "тұздамаса"
Өнердің жастығы ғой деп қоямыз,

Алпыстағы атаға қыз қараса.

Жүрген адам емес қой құмарды ойлап

Тас лақтырсаң— терең де шығар қайнап.

Үлкендердің күй күнгі ұсақтығын

Жүрміз, әйтеуір, тым жиі ұға алмай қап.

Күшті жандар жасырғыш күшін
дейді,—

(Болады таласпауға, ісінбеуге).

Ақаң сондай.

Тереңдік — содан шығар,

Содан шығар Ақанды түсінбеу де.

Өзің бірақ қоймады мақұлдатпай,
Жырға қостық сол үшін атын баптай,
Бәрімізді іздеді ол күні-түні,

Бірімізді маңына жақындатпай.

Қазақ жомарт деседі "қиын" ұлға,

"Қиын" бүгін — мықты боп құйылуда.

Мықты адамнан өз басым алыс жүрем,

алыс жүрген жақсы ғой сиынуға.

1968

МЕЗГІЛ ӘУЕНДЕРІ

* * *
Қандай істі бастасаң да қуанып
тез бітуін күт дейді,
басталған том,

тұр, әне,

келген жерім бүктеулі.

Босқа төгіп терімді,
ашқаныммен сүріне,
ашқан есіктерімнің

жабылған жоқ бірі де.

Маған қымбат құс бар бір —
жоғары ұш, жоғары:
сені атар дұшпанның

оғы біткен жоқ әлі.

Үміт бар ғой әркімде,
кеуде соған тоқ кейде:
маған ұсынар гүлдер

әлі ашылған жоқ дейді.

Ашылғам жоқ тіптен де,
көңіл бар тек күткен көп:
қайғырып та біткем жоқ,

қуанып та біткем жоқ.

Бастап қойған кітабым
біткенінше
еңсеріп,
ауа сені жұтамын

нық басамын, жер, сені!
Бір есігім жабылса,
жабылғанша түп-түгел,
шыңдар, сені бағынтам,

бұлттар, сені түттірем.

Сені атқан оқ қаңғырып
құлағанша,
төзім ғып
қуам сені, жаңғырық,

қуам сені, әділдік!
Мен құшар гүл бұтағы
қурағанша,
еңсеріп

ауа, сені жұтамын,

нық басамын, жер, сені.

Болса деп ем болары,
жансам деп ем тағы бір:
сонсоң маған бәрі анық,

сонсоң маған бәрібір.

ТОБЫЛ

Қару ғып қайсарлық пен қоңырлықты,

қара су қазып апты-ау жолын мықты.

Әдейі көзін алдау үшін көптің

табиғат қайратты ұлын момын қыпты.

Шалдардың әзіліндей епті, астарлы,

толқындар қажайды еппен көк тастарды.

Жағаны жаймен сипап аймалайды,

орнына жалғыз қарпып жеп тастаудың.

Сыр, мұңын көрсете алмай жайып бекер,

бәрін жайып көрсетсе — байып кетер...

Тайыз боп танылғысы келеді оның,
сонда осы... терең болу айып па екен?!

Аяйсың.

Сүйінесің, жүгінесің,

құмартып тереңдіктің түбіне осы.

Неғұрлым терең болса өзен деген,
соғұрлым үңілесің!
Құбылып, қыртыстанып, не түрге еніп
жатпайды ол;

болмаса аздап көпіргені.

Сабырлы, салмақты оймен ағад Тобыл

қазақтың қара өлеңі секілденіп.

КИІМ ДҮКЕНІНДЕГІ ОЙ

...Тоқтады ақыр "костюмдер" деген жерге,
жүрген жандай кеудесін өлең кернеп:
бірін өлшеп кең деді, бірін тар деп,

үшіншісін шығарды төмендеу деп.

Таппады ма шынымен мықты киім,
бірі — жылтыр, біреуі — түкті бұйым,
нашар екен матасы деді, бірақ

"кең" менен "тар" аузынан шықты жиі.

Әрнені бір көсеу-қол көседі көп,

пұлың болса талғамың да өседі үдеп.

Бірақ маған өзге сыр тіл қатады,
екі түрлі бетіндей бір матаның:
кең деп кейіп іздегенше аласұра,
кең костюмды алмай ма ағасына,—

үлкен бешпет қымбаттау шығар бәлкім?
Жо-жоқ, ол қарамады бағасына,
Тарды көрсе тарта ма салқын іші,
тар деп неге айтады болса інісі,

"кеңді" ағаға апарса, "тарды"— ініге,
базаршының емес пе алтын ісі?
Түк болмаса дүкеннің толғаны да,
сай келмесе киюге, қолға алуға,

"кеңді" киер ағасы, сыймай жатса

шешіп берер іні жоқ болғаны да.

Онда мұндай ой жоқ деп өршеленбе;

"тарды" алар ем бір іні берсе мен де...

Кіндіктен жалғыз жандар кінәшіл ғой,

бәр-бәрі тек өзімен өлшегеннен.

* * *
Сөз іздесең мағыналы, бағалы,
босқа өзіңді қамшылама, сабама,
Ауылды ойла, тасып кеткен кезінде —

түсесің өз сабаңа.

Ауыл бүгін оқымайды демеші,

оқиды — тек кітаптардың төресін.

Кездеріңде өзіңе-өзің сенбеген,

ауылды ойла — сенесің.

Ауылды, дос, артта қалды демеші,

сонда жатыр адамдардың төресі.

Ауылды ойла, кездерінде тарылған —

кеңіп сала бересің.

* * *
Именшек сәуле жүзіп жүр,

жәй қысылатын сықылды.

Жайнайды келіп қызыл гүл

қайғысыз ақын сықылды.

Қайыңдар сұлу,
сұрама,
толысқан белің емес пе?
Қарайып қапты жыралар —

қамыққан көңіл емес пе?
Жылжиды Тобыл жарқырап,
арманды да болар-ау:
ұлылардың артында

қалған мұра болар-ау.

Бұталар ойдан сызбай түк,
бықсып-ақ тұрған шығар-ау,
мені ұнатқан қызды айтып

сыпсыңдап тұрған шығар-ау.

ЖУРНАЛИСТ

Біреуді ізгі дегеннің өзі де ізгі ой...

Ол жәй адам кәдімгі өзіміздей.

Жазғаны да сонша бір елеулі емес,

газеттерден қалсаңыз сөзін іздей.

Тұнса-дағы тың тіркес, ой салалы,

әр жазғаны жатпайды той саналып.

Оның үшін бар құрмет жетіп жатыр

летучкада арқаға қойса қағып.

Таңертеңгі жазғанын кеш күдікпен
оқиды өзі —
Не бопты, ескіріп пе?
"Есерден де жақсылық шығад — дейді ол,

бірақ оған қарау жөн естілікпен".

Сүрінгенді дем беріп, демей келіп,

бүлінгенді теңгеріп, теңейді өліп.

Жақсы сөзін себуге көмейдегі,

жақсы адамның қалайды көбейгенін.

Адал жандар таныстар қимас қылық —

пішенші мен қойшының сыйластығы...

Әккі жемқор әкімін алдына ұстап,
сылт-есепші сылтауын жинастырып
қарбаласар;
тың тіркес, ой салалы, туып қалар,

ойлауды қойса-дағы.

Оның үшін бар құрмет бітіп жатыр

летучкада арқаға қойса қағып.

Жазып кетті...

Ілікті....

Шатады деп,

кейде арыз артында жатады үдеп.

О, бейнетқор, бақытты бауырым менің,
еңбегі бар, лауазым, атағы жоқ!
* * *
Япыр-ау мен неғып алғам самайды,

кәріліктің келгені ме, қалай бұл?—
өз көзіне өзі сенбей;
шынымен

қартайғысы келмей отыр ағайдың.

Ақ мұрттарды жұлады да тал-талдап,

сақалыма өтпейд дейді балтаң да.

Айна алдында үбектеп кеп жөндейді

әжімдердің кеткен жерін талқандап.

Сұлулығы — жастығы ма жеңгейдің, —

Соңғы кезде жеңгейге де сенбей жүр.

Мезгіл жағады ақ қырауын өндіріп,

ал, ағаның талдап жұлғаны — өнбейді...

Уақыт сондай,
Қырсығады, көнбейді,

сақал, шашты, тек өзінше жөндейді.

Одан сайын қартайтады ағайды,

одан сайын жас көрсетіп жеңгейді.

* * *
Кештіғұрым екі жан жүзіп баққа

кіріп келді гүлді ұстап, қызықпаққа.

Қызық тапқан жан үшін гүл-бақ егіп,
бұлар тапты рақат үзіп, таптап;
Жас жігіт жанын салды—қызулы еді,

гүлдер тұрды алдында үзілгелі.

Лақтырды біреуін ақ деп алмай,

енді бірін тым ерсі — қызыл деді.

Отырды олар майсаны жаншып, басып,

бір-біріне еріндер талшық тасып.

Жұлды тағы бір шоғын мөлдіретіп,
(кеткендей боп көрінді жер дір етіп)
қолын созды бойжеткен үлгірмеді —
қарт бағбан ақырып келді жетіп:

— Неғылғаның жатқаның бүйір малып,

асырайтын шөп беріп сиыр ма қыз...—

түтін болып шал тұрды...

(қарындасым,

артық айтса айыпқа бұйырмаңыз).

Намысты еді жас жігіт — ашу бар-ды,

таспен ұрып бағбанның басын жарды.

Қан боп қалды кәрия, әлсіз қолмен

жинап жатты гүлдердің шашылғанын...

Кетті екеуі тағы да жүзіп баққа,

Нені ұқпаса — дәл соған қызықпаққа.

Гүл өсіріп бағыбан таяқ жесе,

бұлар тапты рақат үзіп, таптап.

Жалба-жұлба болды ала — қираған ба,

әрең тұрды кей гүлдер қиралаңдап.

Жігіт жүрді серігі асыққанша,

гүлдер қалды үгіліп, жасып қанша...

Бүлінумен ақыры бітеді екен

сұлулыққа топастық ғашық болса.

ГҮЛ МҰҢЫ

(Монолог)
Тегі менің шын екен жаралғаным өзге боп,

көрінеді екенсің сорың үшін көзге көп.

Бәрі сені қызықтап жатқанымен, шын ұнап

кетсең егер көңліне — қояды екен жұлып ап.

Қызығушы көп екен болғандарға әдемі,

қысқалығы ғұмырдың — сұлулығының әлегі.

Танисың-ау жақсыны, ей, саусақтар, әмірлі,
сипай ма екен маңдайдан жұлу үшін тамырды!

Ғашық болса біреулер — оған да мен кінәлі.

Айрылысса қос ғашық — мен тапталам табанға,

қалса екі қас достасып — сақтанамын одан да.

Сүйіп тепсе, немене — гүлім дей ме сол үшін,

тиіп кетсе денеме дірілдеймін сол үшін.

Толған сайын қорқамын — сенен келер немене,
қонған сайын қорқамын көлеңкелер төбеме:
нелер жеңіл бүгінде — азаң батқан секілді,
төбемде — өмір,

түбімде — ажал жатқан секілді...

ҚАМШЫ

Бала десе — нан көрген кездерінде

шешен еді шешеміз сөзге мүлде.

Алла атынан алдымен алғыс айтып,

ұстатты әкеп қамшыны жездемізге.

Босап кетіп буынсыз кәрі көңіл,
ойлап көріп жездеміз әрі-бері,
қамшы үшін әкемізден қалған со бір,

Қуантты жарты қаптай тары беріп...

Қамшы түгіл әке де сол дүбірде

жоқ боп тынды.

Қорлық қой көндігу де.

Содан соң тек нан кірсе түсімізге,

жездеміз де енетін болды бірге.

Бертін келе шешеміз сөзден гөрі.

түйер болды түсінде сезгендерін:
"Қамшы осады түн сайын, дейді, арқамды,

Сол қамшыдан айрылған кезден бері".

"СОҚЫР ТЕКЕ

Көзді таңып, сүрініп,
әкетті деп "жеті ұры"
іздеуші едік жүгіріп,

соқыр болып өтірік.

Ұстата ма шын ұры
соқыр түгіл, айыққа:
кететін-ді бұрылып,

таппадың деп айыптап.

Ұстап алсаң, сор бұ да
өшіңді бір аласың:
көзін таңып, орныңа

"соқыр" ете саласың.

Ұстағанша, мазақ қып
досың күліп, әрине,
көретінсің азапты

көзі бардың бәрінен.

Теке емеспіз, елікпіз,
ей, балалық, желіккіз!
Теке қоймай

құтылмайтын едік біз.

Кінәлайтын жұрт өңге

айдаладан сөйлеп құр.

Ұрсатұғын үлкендер

жаман ырым ғой деп бұл.

Жаман ырым?
Жәйдан-жай сөз де

айтылмас боп алды.

бір ағамыз майданнан

шын соқыр боп оралды.

Көздің жоғы жаман-ақ
ербең қағып қолдары,
әлдекімді шамалап

ұстамақ-ты ол дағы.

Тайқып жүрдік жолынан,

үрейлендік, отырдық.

Кім түссе де қолына

жіберердей соқыр ғып.

Іздейтін ол тарығып,
кеудесін бір кек кернеп,—
бар қаскүнем, бар ұры

соны тонап кеткендей.

Ұстата ма шын ұры,

соқыр түгіл айыққа.

Қалды ағамыз бұрлығып,

әлдекімді айыптап.

Біз қойдық қой, әрине,

ойын қалды, жетілдік.

Бірақ ағай әлі де

ойнап жүрген секілді...

ЕСТЕЛІК

Қарыса әлі сол соғыс ызғарлары,

ол да сенен шығар-ау із қалғаны.

Кеселер түгел сынып үлгірген жоқ,

көнергенмен дастарқан сіз бардағы.

Қыз-ойнаққа айналып сұқпат кешкі,

қара етіктің табанын мықтап тестім.

Төр төсектер бүтін тұр әлі бірақ,

үйткені оған сенен соң шықпапты ешкім.

Сіз бардағы біткенмен қазы, қымыз,

көп аузында әлі жүр әзіліңіз.

Кім біледі жығылмай тұрған шығар,

бір жұртта ат байлаған қазығыңыз.

Домбыраң да сондағы бұрауында,

ішекке қонған тозаңын тұр ауырлап.

Сен мінген ат сүйегі қурағанмен,

сені көрген кісілер жүр ауылда.

Бәрі ескерткіш өзіңе тұнып тұрған,

бәрі сені келеді ұмыттырмай.

Жанды, жансыз — бәрі де сені айтады,

әжем қайтсін келер деп үміт қылмай.

* * *
"Беломорды" шиырып,
тіп-тік ұстап иығын,
оқуға емес, фотоға түсетіндей киініп,

күліп қана қабағы — сөздің іздеп иінін,

жігіт бола қалады — ел баласы бұйығы.

Қойнындағы дәптерін жаза-жаза өлең ғып,

үйренеді содан соң сыраға ақша төлеуді.

Жо-жоқ, сынап жатқам жоқ,— өзіміз де сол едік,

стипендия алғанда қалушы едік кенеліп.

Айырма тек: алғашқы жылдардағы ақын ұл,

келе-келе сыншы боп "заказ" алар ақырын.

Ақындық пен сыншылық — ақыл беріп қатырып,

мұғалім боп ауылға аттанады ақыры.

САБАҚ

Кешірімшіл ұстазың қаққанымен арқаға,
жағрафия сабағы, әсіресе, картаға
қиналатын едік-ау көп-көп іздеп, көп іздеп,

тауларды іздеп баттық біз талай-талай теңізге.

Мемлекеттер арасы — ирек сызық қинайтын,

бірін-бірі сызықтар сүйреп шығып қинайтын.

Қай жағыңа қарасаң — бас қатырар шимай тұр.

Шимайлаймыз бүгін де өнер жәйлі, үй жәйлі,

кей шимайың ми түгіл, қағазыңа сыймайды.

Мемлекеттер арасы —
шекарадан гөрі, тек,

адам менен адамның аралығы қинайды.

ҚЫЗДАР

Сүйіп қалса — аһ ұрып,
алданады гүл иіскеп;
билер сонсоң қатырып

"чарльстон" мен "твиске".

Жаңа жылап, енді, міне, күліп тұр —
о, түсінем, түсінем:
"Ұятсыз" деп тілдеп алып жігітті

аяйды ептеп ішінен.

Ұнатады қазіргі қарындастар сезгенді,

өткірлеуін әзілдің, астарлысын сөздердің.

Ұнатпаса — күліп құр,

қоштасумен шектелер.

Бәрінен де жігіттің

жасықтарын жек көрер.

* * *
Мықтылық бар, осалдық бар ғажайып
сұлуларда,
соның бірін жазайық:

Мықтылығы — ғашықтары көп оның,

осалдығы — соның көбін елеуі.

Мықтылық бар сұлуларда не түрлі,

ең бастысы — осалдығы секілді.

ОТ БАСЫ

Жарақат бар жанымда — ашып қалма,
атом жәйлі,

жер жәйлі ой осып салған.

Аштық пенен жетімдік туралы ойлар,

ұйықтап жатқан ұлымды шошытпаңдар.

Түнгі ойларың түк те емес — жаза ғана,

әр минуты келеді азап ала.

Жесірліктер туралы қасіретті ой,

ауру, кәрі шешемді мазалама.

Ұл қайғысыз еркі бар есеюге,

қайғы адамды өсірер десе — күлме.

Тек айрылу туралы ашқылтым ой,

дөңбекшітпе жарымды төсегінде.

Ұйықта тыныш үй-іші,
санаңды ап шын

алаңдатса тек жақсы ой алаңдатсын.

Жұмсақ төсек, дүние — сендердікі,
бататыны болса, тек маған батсын!
* * *
Әже,

Әлде "жүрегің толып" кетті,
әлде бір көңілсіз ой қонып кетті —
Мені көрсең бүгінде, бар білерің

жылау да емес, кемсеңдеу болып кетті.

Әлде шаншу алды ма бүріп іштен,

іше алмайсың шайды да бұрын ішкен.

Тұра келсең— қаласың кездік құсап,

ал, жантайсаң жатасың бір уыс боп.

Алақаның сай-сай боп таңдай құсап,

қарың — қармақ болыпты, болмай құшақ.

Неге қорқа қарайсың айналаға

шірік бұтаққа ұялаған торғай құсап.

Бір ауырлық әйтеуір санада тұр,

қорқыныш пен уәйімді паналатып.

Күннен-күнге еңкейтіп мына мезгіл
қайда ғана әкетіп бара жатыр?
* * *
Жүре тұршы,

пұл болғанша бір малың,
өлімді ойлау — не берер,
жүре тұршы,
үйленгенше ұлдарың,

есейгенше немерең.

Қопарылсаң тым ерте
дауыл күнгі емендей,
ұл-немерең күні ертең,
"әжем қайда" демей ме?

Не айта алам,
ұл — ынжық,
не бере алам енші етіп;
Отырам ба күмілжіп,

суретіңді көрсетіп?
Қарау керек "обалға",

немереңнің бата — емі.

Керек шығар оған да,

бір "шүйке бас" әперу?..

* * *
Көңілімнің лекітпесі секілді,

шідерімнің бекітпесі секілді.

Отау үй боп құралғанда ең алғаш
көрші берген кетік кесе секілді;
қолға сеніп: "шап" дегенім секілді,
жанға сеніп: "шат" дегенім секілді,

тұңғыш ұлым,
ең қымбатым,
сенімім,

тұңғыш жазған сәтті өлеңім секілді.

* * *
Тағдырдың
тек сен үшін шығарған сол "қаулысы":
балаң — ерке,

күйеуің — жалқау кісі.

Бірін сыйлап,
біріне төзуменен

біраз жерге кеп қапсың, байқаймысың.

Менің қамым — әйтеуір балаң қамы;
мен де қамыңды іздеп ем — таба алмадым:
Қара қасың мақтадым — сыланғаның,
қара шашың мақтадым — таранғаның

таздың таранғанындай — неге күлдің?

Бар құрметім: өзіңе сене білдім.

Экраның — бір менің қас-қабағым,

театрың— күлкісі бөбегіңнің.

Басқа қыздар бұрымын түтеді кеп,

модалардың кезегін күтеді кеп.

Ал, сен жүрсің ас үй боп — "шаштаразың"

ательең — азық-түлік дүкені боп.

Кимедің сен дүкеннің тар етегін,

білмедің сен, білмеген— кәрі етеді.

Соның үшін ырзамын: білмедің сен

менен басқа мықты ақын бар екенін.

ШЫНДЫҚ

Неге мұнша кешікті деп таңдана,
ас пісіріп күтпе көп;
жерім де көп бармаған,

ісім де көп бітпеген.

Кешікті деп қарама,

ерте келсем — ол да сын.

Жүрдім, рас, далада,

үйде өзің болғасын.

Кінә тақпа, құрсыншы,

күттің, рас, күнімен.

Ауырып қап бір сыншым,

көңілін сұрай кіріп ем.

Күткеніңді — ар көрме,

мән берме ондай-ондайға.

Жалақысы бар жердің,

Жиналысы болмай ма.

Өкпелейсің несіне,
ал, айтайын дұрысын:
кетіскен бір досыммен

табысып ем сыра ішіп...

* * *
Бір тағдырмыз,
қайғы арман
ортақ бізге соққы да;

бір қазыққа байланған
екі жетім тоқтыдай,
екеуміз де ынжықпыз,
екеуміз де сенеміз,

екі ұшындай бір жіптің

бір-бірімізге ереміз.

Бір тағдырмыз, дегенмен

дауымыз бар не түрлі.

Ұнатқан бір өлеңді

екі оқушы секілді.

* * *
Болмаған соң махаббатсыз,
сүюсіз,
өмір өссе — атамақсыз:

тыюсыз.

Қалай ғана тыйылады,
ырғалған
қыз бен жігіт күйіп-жанып

тұрғанда.

Жазғырасыз жанды-гүлді,
түк ойсыз:
махаббаттың мәңгілігін

тілейсіз.

Қалай мәңгі демек едің,
бір жанға:
айрылысу менен өлім

тұрғанда.

* * *
Тым ащы айтсам, кейіме,

ісінбей кет.

Тым тәтті айтсам мән берме,

түсінбей кет.

Тәтті сөзден — ақыл, ой ауырады,

тәтті жеген сәбидің тісіндей боп.

Тек тәтті сөз емес қой сүйікті етер,

бәрін тәтті айта алман иіп бекер.

Тәттіге ылғи үйренсе таңдай байғұс,

ащы татып бір күні күйіп кетер.

Пәк көңілге, бет-жүзге қарамай түк,

ащы сөзді кейде мен қалам айтып.

Кезің болсын ол сенің ащы аңсаған,

кезің болсын тәттіні қаламайтын.

Өкпелеме,
мен емен "таза" жендет,

тұзды сөзбен ойым жоқ жаза бермек.

Асыл жанның өзі — бір жарақат,

жарақатты ащымен жазады емдеп.

* * *
Қарай-қарай қасыңа,

қарлығашты ұнатқам.

Қарай-қарай шашыңа

қара орманды ұнатқам.

Көп үңіліп көзіңе

тереңдікті таптым ба.

Ери-ери сөзіңе,

ерімес боп қаттым ба.

Қуа-қуа сезімді

сездірмеуді үйрендім.

Көре-көре өзіңді,

көрші қызға үйлендім.

* * *
Бала боппын: бақ, талап,
ойламаппын ғұмырда;
жалғыз ұлды қақпалап,

өзіңді шын ұғуда.

Бала боппын: көрдің бе,
бата алмаппын дірілдеп,
сенен өзгелердің де

жақсы екенін білуге.

Есейіппін: қызумен
жүріп қалып кешқұрым,
кешіккенде
жүзіңнен

бір суық сөз естідім.

Есейіппін: бүгінгі
қабағыңнан түсінген,
және де... өз мінімді

ойлай-ойлай ішімнен.

* * *
Өтті, өтті, бір түн өтті, өтті күн,

сүйенгенім — келер күннің көптігі.

Кеше тартқан күйді бүгін ұмыттым,

кеше тапқан дос жанымда жоқ бүгін.

Өтті,
өтті... домбырамның сазды үні,
жүрегімнің қайғысын қаз, қаз мұңын,

қазып, қазып шығар асыл мазмұнын.

Қастарымның, қинайтыны, көптігі,

достарымның, сыйлайтыным, аздығы.

Бірақ, бірақ шатағы сол, шатағы:
кеше батқан ай бүгін де батады,
кеше еріткен — ерітеді бүгін де,

алғы күннен түңілме, дос, түңілме.

* * *
Шарасынан жүректің арман асып

кеткен кезде жас төгіп алған асыл.

Көз жас үшін біреуден ұяласың,

біреуге көрсетуге арланасың.

Тар көрініп кең пейіл үй-іші бір,
аз көрініп жарыңның күміс үні,
жаныңменен алғашқы жылағаның,

секілді екен алғашқы сүйісуің.

Тиген шақта тұрмыстың балғасы дөп,

жаншады екен бір сәтте бар қасірет.

Алғаш рет кісіден көңілің қалып,

танисың-ау өзіңді алғаш рет.

Одан әрі?
О, досым, сұрама әрі —
домбыраңның құлағы бұралады:
қайғыра алсаң, ол — сенің жұбанғаның

жұбанғаның — сезгенің күнәң барын.

* * *
Жаға алмадым көбіне,
жайында адам

басқа келсе жақпас ой — уәйім маған.

Тек жарыма жақтым мен,
жақтырды ол:

мақтап едім тамағын дайындаған.

Маған көп жан жақпады,
жақпады әлі,
осы күннің есігін аттағалы
жарым ғана жақты тек,

жақтырдым мен

соңғы жазған жырымды мақтағалы.

Мақсатымыз "кең ойлап", "қиыр кешіп"

түсініссең түйеді бүйір несін.

Біздің үйде "жұмысын" жүргізеді,

"Кулинария-әдеби" үйірмесі.

* * *
Көңілімнен кетпедің,

сенің көңілің мендей ме.

Өкпелегіш деп мені,

өкпеледің сен кейде.

Солай... білсең түсіне,

пәлен екен деме енді.

Ренжітпейтін кісілер

ренжігіш келеді.

* * *
Сен аңқау ең ақ ұлпа бұлт сықылды,

мен қатал ем қатпарлы шың сықылды.

Сен жақсы едің —
бірден сенен бастадым,

мені мақтап жазылған сөз сықылды.

Мазасыз ең мықты сұрақ сықылды,

жазасыз ем — керең құлақ сықылды.

Сен қызық ең —
бірден сенен бастадым,

газеттің ең соңғы беті сықылды.

* * *
Неге есіме түсті екен ескі жырым,

неге аңсадым ескі-ескі досты бүгін.

Кідірте тұр асыңның түсіруін,

достар келіп қалатын кешқұрым.

Суытты ма лақабы көптің бөтен,

лақапшы еді бірінің келіншегі.

Жақсы жырымды оқыса — келуші еді,
келмегені — жаза алмай кеттім бе екен?
Кешікті ғой, дос қайда, таныс қайда

жақын едім — сол үшін алыстай ма.

Кешегідей тағы да жалғызбын мен,
"Кетік" қайда, япыр-ау,
Әбіш қайда?
Кідірте тұр асыңды, өліп-талып

түңілейік, түңілсек сеніп барып.

Асықтың деп жатуға дау сап жүрер

әлде болса біреуі келіп қалып...

* * *
Бір сүйініш сезінгенше,
сол әлі

жүрек байғұс арып-ашып болады.

Анда-санда бір соғатын қуаныш,
анда-санда бір келетін қонағым,
келер болсаң — сүйінте кір, кір демеп,
мен де сені мақтап талай кірген ем;

келерде тек достарыммен бірге кел,

кетерде тек қастарыммем бірге кет.

* * *
Тыңдап едің күйімді сүйіп, түлеп,
бірте-бірте мен содан биіктедім;
Түрім гипс секілді ед, сенің үшін

алтын болып шықты ғой менің ішім.

Сұлу емес едім мен — болып кеттім,

батыр емес едім мен — жеңіп кеттім.

Тыңдай-тыңдай күйімді жаныма ендің,

көре-көре жүзімді көніп кеттің.

ӘЙЕЛ

Үбектейді,
үй-іші —

көлденең шөп жатпайды.

Столыңды жиысып,

кітабыңды қаттайды.

Келгенінде даладан
бәйек болып, біртүрлі
көрінесің сен оған

жүдеп қайтқан сықылды.

Бір жымиып ішіңнен,
құс жастықты бауырға ап,
қырып қайтқан кісідей

шіренесің ауырлап.

Ылғи солғын боп түрің
көрінеді,
күтіп кеп
бәтеңкеңді кептіріп,

балағыңды үтіктеп,
жүргені ылғи тегістеп,
бір кіріптар пендедей:
Сен ішкенді ол ішпей,

сен жегенді ол жемей.

Әйел сондай.

Кемдікүн
шашын сипап, асын жеп,
жүргендейсің сен бүкіл

жақсыларға "масыл" боп.

ПАРАДОКС

Күй мейлің:
жақсы әйелді — еркегі,
жүйрік атты — тізгіні,
жақсы авторды — жазғаны

билейді.

Күл мейлің:
жаман еркекті — әйелі,
жаман атты — тізгіні,
жаман жырды— авторы

сүйрейді.

* * *
Үміті көп күндер жақсы,
ұйқың қап,

жанып тұрып ән айтасың, күй тыңдап.

жан желігің елге сыймай, үй тұрмақ,

Жар белінен құшақтайсың "сиқырлап".

Өкінішті түндер жаман, ұйқыңды ап

бітер бәрі — жанды ерітер күй тұрмақ.

Ән орнында — жөтел қалып қиқылдап,

жар орнында — төсек қалып шиқылдақ.

* * *
Сүю үшін жүр ғой жұрт кеңес сұрап,

сүйетін жан былай сүй демес бірақ.

Саған ұқсас қыз көрсем— айрылғым жоқ,

бұл, әрине, мықтылық емес, шырақ.

Жанарыңды қоя тұр дөңгелетпей,
көздің жасы тұр қазір емге жетпей,
саған ұқсас қыздарға — осалдаумын,

(мықты болғым кеп жүрген мен де жоқ қой).

Бәрі — сүю,
құдайым оңдасын тек,

жанса — жансын жүректер, тоңбасын тек.

Саған ұқсас қыздардың сүйем бәрін,

маған ұқсас жігіттер болмасын тек.

* * *
...Жігіт кетті жаралы —
кінә арттыңдар несіне:
әр қызға бір қадалып

қарайтыны несі деп.

Семья тозды ішінен

жүр ол да өзін табалап...

көйлегі тозған кісілер

матадан көзін ала ма.

* * *
Уақыт — қашықтық деп қалам ұғып,
сол қашықтық — жаңа ой, жаңа білім,
Ал, бос уақыт дегенің менің үшін

столым мен төсегім аралығы.

* * *
Бұзылмасын ұя бір,
туған ауыл, от басы;
сол от басын қиял ғып

біттің әбден, тоқташы.

Ұя жақсы, тек онда

балапан боп сыясың.

Шықпас еді қырандар

қия алмаса ұясын.

* * *
Ізі — аппақ таспадай,
Ракеталар жүгіріп
Шыққан кезде, аспанға

ілініп қалар гүрілі.

Одан гөрі... бір түрлі
мына аспанға сиқырлы,
жарасатын сықылды

қарашаның қиқуы.

* * *
Шөптің даусын, су үнін,
күлген көлді қысылып,
бала-бақша шуылын,

аяқтардың тысырын,
тілеймін мен — бекер ме?!
Тілеймін мен: бір түні
бұзып кетпесе екен деп

Зеңбіректер зіркілі.

* * *
Жан кешпеген көл сұлу,
жан баспаған қыр сұлу,
қайыршыға — бәлсіну,

қайраттыға — күрсіну;
қатыбасқа — нәресте,
қайрымдыға — арамза;
алынған соң — бәрі ескі,

ашылған соң— бәрі арзан.

* * *
(Абай ескерткішіне)
Көтермейді көлкуді, көбеңсуді,
қайратты ойдан өрілген өлең сырлы;

қатал заманнан шыққан қайрымды жан,

қара тасқа көктеген емен сын-ды.

Дара туған тұлғалар, ең кемінде

қалады екен ешкімге теңгерілмей.

Осал ортадан шыққан мықты кісі,

мықынсыздың буынған белбеуіндей.

Қазыналы жан алтынын төккен күлге,

күл боп жанып кетіпті көппен бірге.

Қараңғы елде жарқырап туған өлең,

қара түнде маздаған отпен бірдей.

Емен-дағы құласа — бетеге екен,

дара туған тұлғаң да өтеді екен.

Тек қана қараңғыда жанған оттың,

жарығы тым алысқа жетеді екен.

* * *
Жақсы десе — жылынып жүрек жібіп,
жаман десе — жұлынып бірер жігіт,
мінімізді өзіміз мойындаған

өзге біреу көрсетсе — ренжідік.

Ақтарыла қап кейде қақырап кеп,

сындық кейде шөлмектей шатынап кеп.

Ақымақтық жасаппыз алпыс түрлі,

көрінбейік дегенде ақымақ боп.

Бәрі жора бұлданбақ, ісінбекке,

айқай салдық бізді жөн түсін деп те.

Адалдықтан тайқыппыз кейде өзіміз,

арам болып көрінбеу үшін көпке.

Жігіт атын тұтқанмен көрпе қылып,
асы біткен аяқтай төңкеріліп,
қызартыпты бет-жүзді бояудай ғып,

нені мықтап жасырсақ — сол көрініп.

Жақсылығың не керек бір жанбасаң,
жамандығың не керек бір жанбасаң,
жамандығың үшін бір жасымасаң,
жақсылығың үшін бір бұлданбасаң?!

* * *
Ақын деген көп бізде,
тіршілікте бірі ұтылса,
енді бірі ұтады:

өткіз мейлің, өткізбе

"темпланға" кітабын.

Көп ақынды шығарды
сыншылармен жекпе-жек:
біреу мықтап қуанды,

енді біреу өкпелеп.

Сенде қазір аз өкпе,
таниды жұрт біртіндеп,
тек жиі бар газетке,

бастыққа кір бүлкілдеп.

Солай, достым, барлығы,

тақырып тап, жаз, жүгір.

Жаман пейілтарлығы,—

жақсы жырдың аздығы.

Өстік содан жоғары,

"сәт сапар" бар батадай.

Бізді де енді соғады

атымызды атамай...

* * *
Салақтық бар сақтықтан да күштірек:
бір салақтың қалтасынан түсті ме,
тері-шилан жолда жатты, қыдырған

үш жас жігіт келе қалды үстіне.

Бірі көріп — өз көзіне тұр нанбай,

екіншісі — тас төбеден ұрғандай.

Үшіншісі шошып кейін шегінді,

шыңыраудың жиегінде тұрғандай.

Тапқан ақша шығар-ау бұл қасықтап,

әлде, мүмкін... қой, қой оған асықпа.

"Сен ал!" - деді. Мүмкін бұ да күш еді?
"Сен ал!— деді екіншісі — ішелік"—
"Сен ал!" деді үшіншісі қайқайып,
"Сен ал!", "Сен ал!",

"Сен ал!"—деді үшеуі.

Бірақ ешкім бас салмады демігіп,

кетті бәрі, кетті кейін шегініп.

Үрейленді алдарында ақша емес,

жатқан сын-ды әлдекімнің өлігі.

Бәлкім олар сескенді ме мынадан:

көрді ме деп төртінші боп бір адам.

* * *
Өсек десе— бөрі де беттемеді,

өсек десе — бәрі де жек көреді.

Түсіп қалса өсектен көреді әкім,

өсектен көрді есепші — жетпегенін.

Сыналса ақын — өсекті тергейді екен,

кір алса атын — өсек деп терлейді екен.

Сол өсекті айтпайтын кісі ғана

ештеңені өсектен көрмейді екен.

* * *
Дәлел керек ғылымға — кім жасырды,

қойны-қоншын архивтың сырлас үңгіп.

Тым болмаса алдайтын бір ғасырды,

шындық керек ғылымға — бұл да шындық.

Ал, ғылым шындық үшін керек екен;
дәл осыған оқушым не дер екен:
тірінің сену үшін тірлігіне,

тіріні кейде өлтіріп көреді екен.

* * *
Табиғаттан болады ол;
табиғат қой, тегінде,
болатұғын ала қол

ақыл-ойды бөлуде.

Мына адам ба? міні көп,

солай де де — жүре бер.

Күшің жоқ-ау құдірет,

жонып-жонып жіберер.

Болмайды оған, сен еппен —
нені болсын қолыңнан
өзің жасау керек қой,

жөндеу үшін соңынан.

Мына біреу бас мүлде
ағаш ожау есебі;
бұл басқа да жас күнде

ми тұрыпты деседі.

Ал, жас жігіт жүр бірде
шашып-төгіп, қарпынып:
кімге қосарын білмей

ақылының артығын.

Біреу, әне, тірі өлді,
көлеңке ойға ұялап:
қараулығы біреудің

қайрымдыға қиянат.

Неғыласың, көздеме
шағынуды еңіреп,
өнерде ел өзгеден

кем көреді мені деп.

Қолдан келмес құрысын
дау шығарма, барын ал,
шағын болса ыдысың —

аз құяды, налыма.

* * *
Сүт орнына суды ұйттық,
сөз орнына аңқылдақ,
жезімізді жылмиттық

бергісіз ғып алтынға.

Қайда айырма: бір болды

осалдық пен мықтылық.

Ақыл болса — үйрендік,

ауру болса — жұқтырып.

Жер мен көкке теңеп ек,

арзан, қымбат арасын.

Ол теңеу де, не керек,

ескіріпті-ау, шамасы.

Себебі: мен ұтылдым,
қабырғаммен сөйлестім —
аспан жақын сықылды

көңілінен кей достың.

Анау алыс дегенді
жақындатсақ анық біз,
мынау жақын дегенді

алыстатып алыппыз.

Жанын жақса от ұстап,
берер бетті "бүтіндеп",
Нокаут аз бокста,

ұпайменен ұту көп.

Дана емессің — даңқың құр,
сүйсіну де — ой деп пе ең,
Сары құмды алтын ғып,
алмас кесіп әйнекпен;

Жезді алтын деп мейлің
Мақта!

Сенген болам ғой.

Жездің түгі кетпейді,

тек алтынға обал ғой.

Бал орнына — су жұттық,
жыр орнына аңқылдақ,
жезімізді жылмиттық

бергісіз ғып алтынға.

Анау қымбат дегенді
арзандатсақ анық біз,
мынау арзан дегенді

қымбаттатып алыппыз.

* * *
Кісі болса көтерілер,
биік деген жетеді:
альпинисте екі өмір бар,

екеуі де өтеді.

Біріншісі: шыңды барып,

құшу үшін кетеді.

Екіншісі: мың бұралып,

түсу үшін кетеді.

Әзіл сөзді көтеріңдер,
айтсақ егер түйілмей:
кей әкімде екі өмір бар,

екеуі де қиын ғой.

Біріншісі: жаңа орынға

бару үшін кетеді.

Екіншісі: сол орында

қалу үшін кетеді.

* * *
Даңқта дәм бар дейді,

өзінше әркім гулейді.

Аз татқандар: бал дейді,

көп татқандар: у дейді.

* * *
Бітті, бітті біраз бедел түсіріп,
түйсіксіздік— жанның арам ісігі,
ол да кейде алаңқы боп, қинайды

біреу тым "кем", біреу "артық" түсініп.

Тауық сын-ды бір үйретсе қыт-қытқа
қалмайды екен, алдайды екен жұрт мықтап:
жыр жазып ем — бір танысым ұялтты

"Статьянды оқыдық"— деп, "құттықтап".

Өнерге үлкен талап бар ғой,
асылы
барлық талап — талап емес,

осыны ұқ.

Құрекеңнің "Кішкентайын" шертсең сен,

жігіттер бар: "Жібер,— дейтін,— қосылып".

Рас, жан көп алатұғын ұғына,

ой тоқтатар әр теңеудің ығына.

Ал, кейбіреу қарайды екен алдымен

мұқабаңның қатты-жұмсақтығына.

Бұлай айту ащылау ма?
Сен өйтіп

аз нәрсені жазба дейсің кеңейтіп.

Сені кей жан бұлдар, бірақ, біліп қой,

кітап құнын тиражына көбейтіп.

Қанша байтақ болғанымен, тапшы әлем...

Өлшегенге мұқабамен, ақшамен.

Салмағың, шын, қатырмамен өлшенді,

сатылмайтын өнер жасай бастап ең...

Жүрсің, әйтеуір, айналайын түсінік,

біреуді ит қып, біреулерді кісі ғып.

* * *
...Бұрау керек, қылбұрау, сынау керек шыңғырса,

ауырмайтын жандарға тұмау керек тым құрса.

Керек, керек ағайын, бәрі керек дер едім,

ауыртуға кей басты дәрі керек дер едім.

* * *
Бізде үш түрлі пікір бар,
үш түрі бар — шүкір де,
бірі: өзіңе айтылар — жырыңды тез бітір, бер;

екіншісі: сен жәйлі айтылады басқаға,

ал, үшінші: ешкімге айтылмайтын пікірлер.

ШЫНДЫҚ

Дым өтпес ұлтанындай етікшінің,
қояр ек сені, мықтап кесіп, тігіп,—
күштінің шынтағындай көне киген

сыймадың әр жерден бір тесіп шығып.

Анда бардың — мінезің іш пысатын,

мында келдің — күн, езіп, түсті шашың.

Қалтаға да сыймадың, қынсыз пышақ,

немесе, секілденіп, ішкіш ақын.

Сонда да саған түгел жаққымыз кеп,

көңілшектің көзі еріп — қатты мұз боп.

Ұнау үшін өзіңе жан ұшырдық,

атамызға жүргендей ақтық іздеп.

Есепке де,
өсекке ала қашпа от

сыймадың, дау мен жанжал аралас боп.

Иініңе түк ілмей осыншадан

әлі күнге келесің жалаңаш боп.

* * *
Әзіл сөзге бейлі ғып аударады бөскенде —

қазір төбе дейді жұрт, тау болады өскенде.

Табиғаттың осы бір мінезінен үмітті,

төбешік боп кішкене топ-топ етіп жігіт жүр.

Қазір жаңа — бір кезде көне болған шығар-ау,

қазіргі тау бір кезде төбе болған шығар-ау.

Бірақ қарлы шыңдарды қалтыратқан талай бір,
"төбе күні" Абайдың

"төбелігі" Пушкиннің.

* * *
Мұнарлансаң шың дейді — елеңдейді не біліп,

құмарлансаң білмейді — терең дейді сені жұрт.

Теңізде емес,—
кемерде ақтара алмай жатқан жыр,

содан шығар өнерде мақтана алмай жатқаның.

Сені ұнатқан түсінер—терең деген бүгінгі,

көріп жатқан кісі жоқ іздеп келіп түбіңді.

Тереңмін дер едің-ау— судан ұят-ау жалған,

биікпін дер едің-ау — ұят екен таулардан.

* * *
Бәрін айырсаң болады, тек қана

қайғы менен ақындарға тоқтама.

Ол екеуін ажырату,
есебі

су мен сүтті айырудай деседі.

Бірақ су да "күнелтеді" су болып,
бірақ сүт те "күнелтеді" сүт болып;
ал, қайғысыз ақын — белсенді емес пе,

ақыны жоқ қайғы да бір өлексе.

* * *
Емес-ау бұл жәй толғас, жәй ырғалыс:
сүю үшін туғандар тұйық халық,

күйгенде де — күйеді сүйіп барып.

Шыңға қонған бұлт сын-ды тиіп қалып,

зор жүрекке қайғы да қайырлағыш.

* * *
Бұлттар қамап, шыңдар әрең шыдап тұр,
неменеге мәз боп күлді бірақ бұл?
Жапырақтар жұлынып тұр, құлап тұр,

неменеге мәз боп күлді бірақ бұл?
Қарс айрылсын қара шыңдар қақырап бір,
жылағаны былай тұрсын жапырақтың —
мен түгілі, табиғаттың өзі де

ойланта алмайды екен-ау, шын ақымақты.

* * *
Жымысқы жау ой ойлап жатты жаман,

тізесі емес, ниеті батты маған.

Саған сеніп, көк мылтық, тыншымадым,

саған сеніп, күрегім, таптым амал.

Неден қорықса адамдар, менен де әрі,

соған жау боп шығыпты — сене алмадым.

Ерлігіммен талайды жауықтырып,

елдігіммен қорқытып келем бәрін.

Қаһарлы жау жеңілді — ісі қалды

қара бұлттар шегінді — сұсы қалды.

әлі бірақ біреулер жүрген сынды

шекарамның осалдау тұсын аңдып.

* * *
Күдік қасқа әманда
түртіп сорып жүректі,
өңменіңе қадалған

кірпік болып жүдетті.

Үміт байғұс әманда
масыл болып жүрекке,
алдыртпайтын адамға

асыл болып жүдетті.

* * *
Мынау ойдың тәттісі-ай, қанар ма адам,

тым тәттілік таңдайды ояр болар.

Үміт деген әдемі көбелек қой,

қай жеріңе гүл өссе — соған қонар.

Мынау ойдың ащысы-ай,
болар,
болар!

тым ащылық... қайтесің, обал болар.

Күдік деген Сауысқан, ал сауысқан

қай жеріңде жара бар — соған қонар.

Жан әсерін жүрдің-ау күтіп ықтап,
жараң ашып,
гүл тоңып жыпылықтап;
бір жағыңнан көзді арбап көбелегің,

сауысқаның бір жақтан шықылықтап.

* * *
Ойың үшін сот бар ма, жаза бар ма,
жаза болса— дәл мені жазалаңдар:
"өршіл үнін өмірдің" ұқпағандай,

өлең жаздым қайғыға, қазаға арнап.

Неге?
Неге дейсіз бе? Неге деген

сұрақ қойсам ернімде кебеді өлең.

Құй сен, сенбе өзің біл,
осы сұрақ

Мені мынау столға шегелеген.

Кез келгенге оп-оңай неге дейсіз,

неге десем мен егер — елемейсіз.

Көлеңкесіз бола ма, айтшы,Шуақ,

жан қайғысыз жана ма, өлең — ойсыз.

Неге? Неге? -
Апыр-ай қиын бұйым,

көп "негені" жинады миым биыл.

Сұрақ деген неғұрлым қойылса оңай,

жауабының солғұрлым қиындығы.

Қиындыққа сот бар ма, жаза бар ма,

жаза болса — дәл мені жазалаңдар...

* * *
Досқа деген сенімнен айрылмаған,
қасиетін жоймаған қайғыңда да,
сараң берген тиындай сирек-сирек,

сен ұқсайсың дәл маған, қайрымды адам.

Көкейінде көкшіл ой қатып мұздап,
берген сертін жар құшып жатып бұзған,
сеніспеген махаббат... сен де ұқсайсың

сүйген жаны сырт берген, бақытсыз жан.

Жүргендерге кінә көп қалам ұстап —

бұл жолдарды оқушым жарады ұқсап.

Ауру адам көрсем мен ауырамын,

үйткені ол тұрады маған ұқсап.

Өсірдік пе екеуміз мәпелесіп
ақымақтық атаулының ата-енесін?
Сен де маған ұқсайсың егізімдей,

ғұмыр бойы жүрген жан қателесіп.

Сен де маған ұқсайсың — мақтана алам,

сен де маған ұқсайсың — мақтана алам.

Салқындығың жағынан сен де ұқсайсың,

тыным алып... табытта жатқан адам.

Бәрің маған ұқсайсың. ұста, байла,

жақсы ойларды басымнан шықсам айдап...

Көңілдерің, қаупім тек, қалар деген

өзім түбі сендерге ұқсамай қап.

* * *
Бір сыр айтайын ба, ақын,
рас, саған ауыр бұл:
қол создырған қымбатың

қолында қас жауыңның.

Басың бақыр тиын бір,
рас, саған бұл да ауыр:

босқа...

босқа сиындың —

алдап кетті "құдайың".

Шын сыр айтайын ба, ақын,
жіберші енді бүріп бір:
ала алмаған қымбатың

алақанында жүріпті.

Басың алтын, ал, жаса,

"алтын" ойлар жанбақшы.

"Құдай" сені алдаса,

сен "құдайды" алдапсың.

* * *
Бар нәрсенің дәл бүгін — болғаны ғой кеше де,

Мезгіл кесе шайқалса — толғаны ғой деседі.

Бүгінгіні өшірмеу үшін жан сап — несі мін —

ертеңгіден сұрасақ жалбарына кешірім.

Қасы азайып өлгеннің, шығады екен досы үдеп,

бас изейміз көндігіп, өмір деген осы деп.

Кеткендердің өлік боп — бәрі дана десіп ек,

кектегенің желік пе — естелік жаз есінеп.

Шын таланттан Бақ пен Даңқ соң жүрсе егер

уақыт қой.

Бақ не керек талантқа — талант өзі бақыт қой?
Іренжісең, ағайын, бір жиында ұрсып кет —

жүр-ау біраз досыма сондай бақыт — қырсық боп.

Жанып ұшпай тістен сөз жүдеп өлер, ішімде ой,
осыған да кейбіреу жүре ме деп түсінбей;
Бір кісінің ғұмыры дегеніміз: шынында

Кеше менен Ертеңнің арасындағы ұғым да.

Бүгін жазған жырыңды өшірерде, бейлі ғып

кешегіңді мақтайды — "кешіреді" кей жігіт.

Көрер күнің көрші енді деседі де өшіріп,

өлетінің ертеңгі — кешегіңе кешірім.

Түбінде еркең ер жетер — береріңді шамалы

бүгін берсең нең кетер — ертең өзі де алады.

* * *
Шұбатылтып жаза беру өнер ме,

таусылмайды соған біткен күш нағып.

Жарасады жалыны бар өлеңге

жақсылардың ғұмырындай қысқалық.

* * *
Мықты ақынды тас бекем,
мақтап айттым;
сұмдық-ай:

дұрыс екен, жақсы екен

деп бір досым күлді жәй.

Шығар мүмкін бұ да аяу,
күтпеп едім,
кенеттен
күлген несі, құдай-ау,

тақ қалдырам демеп пе ем?!
Жәй ақынды және бір
оқып бердім;
жұтынып,

күлкі қалып жаңағы

шыға келді түтігіп.

"Жана ма екен қызығып,
жазамын деп отты ғып,
көрсеткенде қызуын,
сөйлей ме екен соқтығып!"

Дұрыс дедім — қайтейін:

баса алмады ентігін.

Дұрыс дедім, әйтеуір

кейіді ол — мен күліп.

Көріп тұрмын: құрбының

батты ойына тап басып.

Ақын-дағы жырды бұл
жазғаны ғой батқасын!
* * *
Кей сәттері семсерде де — құр атақ,

сыныңды ел семсер ғой деп жүр атап.

Семсер болса — жігіт ұстар семсерді,

сол семсерге шабуылда рақат.

Найза деп те атайды жұрт түрленіп,

сондықтан да біразымыз сүймедік.

Найза болса — жігіт ұстар найзаны,
көсеу ұстап күйбеңдеген қай залым?!
Табылғанда білектілер тағы бір

шоқпар дейді енді біреу қағынып.

Шоқпар болса — жігіт ұстар оны да,
таяқ ұстап жүр біреулер сорыма:
семсер бүгін май-тот болып налытты,

қию емес, қайзалау бар — анық бұл.

Барымтада жоғалыпты шоқпар да,

жігіт аты — Махамбетте қалыпты.

Дау бола ма ақынында жігітте,
жара салса қайзаламай, тіліп тек:
жылайсың ғой: өнеріңді үміт деп,
құлайсың ғой: өлеріңді біліп кеп!

Айтайықшы астарланбай, ұрланбай,
арамызда ақылдылар жүр қандай!
Кей сын сізді мең-зең етер, найза емес,

құм толтырған кенеп қаппен ұрғандай.

* * *
Өнерлі жан қайысса — тіршілік қой,
тағдыры оның — майысқақ бір шыбық қой:
қалай исең олай и — арқанды осар;

ондай кезде хақың бар, күрсініп қой.

Шыбықты жұрт, ойлама, сүйеді-ау деп,
ойла одан да соққан қол киелі-ау деп;
шыбық осқан жерлерде сүйек-ау деп,

оған тиген — маған да тиеді-ау деп.

Өнерлі жан қайысса — байқалмайды,

не көтеріп жүргенін айта алмайды.

Кімге тисе сол шыбық оған тисін,

тек өнердің арқасы қайқаңдайды.

Ән-жыр болсын ұғынып көздегенің,
тағдыр болсын ғұмыры төзбегенің;
өнер қанша әдемі болам десін,

өмір бірақ істейді өз дегенін.

* * *
Сенде туған, ей дала, жас балалар,

аман болсын қорлықтан, масқарадан.

Өңменімен өзіңді сүйген жігіт

пәтер алсын, тым құрса, астанадан.

Қумас үшін тағы да сағымыңды,

шертпес үшін бір күйді тағы мұңды.

дарынсыздар қайын ата тапсын мықты,

дарындылар үйренсін жағынуды.

Жазу кем бе, әйтеуір, күту кем бе,

кемшіліктен емеспіз, шүкір, кенде.

Бір жаманды бір әйел туа салса,

дала, саған ұқсайды ол түкіргенге.

Бұл сөздерді бәз біреу десе де ерсі:
өсірерсің жақсыңды, еселерсің;
жырлай берсін ақындар, жырлай берсін,

өсе берсін достарым, өсе берсін.

* * *
Талай майдан, қан төгіс тұсында да,

не көп болса — жер көп, ел қысылмаған.

Бәрін беріп, даланы сақтап қалған,

ерлігіне мақтану үшін бабам.

Кетіскен бір төр үшін ұсынбаған,

бір сөз үшін суытқан түсін жаман.

Атын түсіп,
шапанын шешіп берген,

мәрттігімен мақтану үшін бабам.

Сақтанған тек, қанымен қызу келген,

азаматпен аралық үзілгеннен.

Сенім үшін семсерін ауыстырып,

серті үшін бесіктегі қызын берген.

Найзағайдай рухпен шатырлаған,
жалғыз сөзін жауының батырмаған;
"Жан керек"— деп, мақалдап — батырға да,

қыр басында енді, әне, жатыр бабам...

КЕҢДІК

Кім келмеді бұл жерге, кім кетпеді.

Тозған арқан секілді ірмектеліп.

ұмыт қапты іздері,
Кейбірінің

өзі қапты тарихқа бір бет болып.

Дастарқаны көңіліндей толы ортаға

кінә тақты талайлар, тағар тағы.

Кір жаулығын әжемнің жамандапты,

қымызына қызып ап Сарыарқаның.

Талайлардың күн сорып бетін қызыл,

бесіктерден алыпты отын бұзып.

Пушкин ғана қия алмай аттаныпты,

Тарас қана терегін отырғызып.

Талай достар елпілдеп келді, білем,

талай қастар еркіндеп енді, білем.

Соның бәрі бабаның ерлігінен,

соның бәрі даланың кеңдігінен.

МЕЙІРІМ

Даланың өзі ескерткіш өткен күнге,
сондықтан көкірегі теп-теңбіл де:
Шаттықтар — қурапты да шөппен бірге,

қайғылар — шөгіп қапты төккен күлде.

Ерліктер — ерлік үшін есеп берме,
артсаң— о да жүк болар есектерге;
аңқаулық — жабылмайтын есіктерде,

жалқаулық — жиылмайтын төсектерде.

Достықтар — шық-тамшыда тұнып қалған,
қастықтар — қураған бас күліп қалған;
адалдық — армандарда, ал мейірім,

мейірім топыраққа сіңіп қалған.

* * *
Мойнына арқан түсіп, күш батпаған,
көнбеген жаз — кермеге, қыс — қақпаға,
бір асау әлі қашып жүрген сын-ды,

құрыққа сол күндері ұстатпаған.

Айдаудан, арыздардан, қамалғаннан,
қырсыққа қырсық үстеп жамалғаннан,
бір "бұзық" әлі бағып жүрген сынды

сол күндер абақтыдан аман қалған.

Қусаң да бұғалықпен, құрықпенен,
әккі ұры, әккі асаудай бұғып төмен,
бір өлең әлі ұстатпай жүрген сынды

Абайдың да қаламына ілікпеген.

* * *
Қалай өтсін әйтеуір бір өтер күн,
дала сені тіріде жыр етермін:
дәл бүгін сыңғыр қағып тұрған жоқ қой,

кескен кісен білегін Құрекеңнің.

Шындық қана кеудеме құйған дыбыс,
өтірікке ұста емен иландырғыш:
дәл бүгін жалаң қағып тұрған жоқ қой,

Махамбеттің желкесін қиған қылыш.

Әркім де әлденені етеді арман,
әркім ойшыл кезінде жеке қалған:
бірақ әлі Қособа көлдерінде

жатқан сынды жол тосып Бекежандар.

* * *
Байғұс дала, білмеппін ғой,
кетем бе
көп сырыңа көңіл бұрмай бекерге:

көңіл кірің — қоңырлығың екен ғой,
қоңырлығың момындығың екен ғой;
көлгір желің — өпкен ерін екен ғой;
көкжиегің — жетпегенің екен ғой;

қаңбақ көшсе — қартайғаның екен ғой;
қазан-сайлар ортайғаның екен ғой;
Қайран дала, білмеппін ғой,
Алматыға кетерде

қайырылып қараппын-ау бекерге:
қурайлардың әндеткені жоқтағаның екен-ау,
жал-жал болып шөккен құмдар тоқтағаның екен-ау;
Бүлдіргендер — бал ұсынып,

мені өзіңе балағаның екен-ау,

қарақаттар — мөлдіреп бір қарағаның екен-ау.

* * *
Шыққандайсың ат та емес, киік мініп,
шабасың кеп шаң түтіп,
құйықтырып:

Мақсат сынды алыстан көрінген тау,

жеткізбейді, қарашы, тиіп тұрып.

Ұмтылғаның барыңды салып бір шақ,

түк болмапты мезгілмен салыстырса.

Жетем дейсің жап-жақын көрінгесін,

бүйтпес едің әуелден алыс тұрса.

Аласа екен алыс тау; бала шабыт,

сөне көрме жалт етіп жана салып.

Алыс мақсат, жақын боп көрінбеші,
асқар таулар, алдама аласарып!
* * *
Қаншама ұзап алға түссең жұлынып,

мезгіл саған дәл сілтейді құрығын.

Жүрек жиі соққан сайын, жол ұзап,

одан сайын қысқарады ғұмырың.

Жолың ұзақ, жолаушы дос, айныма,

ұзақ жол мен қысқа ғұмыр — қайғы ма.

Ұзақ жүрсең: басың сенің, мықтаса,

ақылының қысқасынан айрылар.

* * *
Мақтанатын адам деп, атам деп бір,
салған ізі десек те жатар көп күн,
дала саған болады көңіл айтса,

қазасы үшін кешегі Махамбеттің.

Барлық жүйрік бір туды, бір-ақ өлді,
бір-бір аңыз әрқайсы "мұра" берді;
дала, саған болады көңіл айтса,

ажалы үшін кешегі "Құлагердің".

Сарқынды, сап ойларын ішіндегі

тұрған шақта ел де енді түсінгелі...

дала, саған болады көңіл айтса,

кешегі өткен Мұқаңдар үшін де бір.

Кеткен орнын бәрі де қоңырайтса...

тарих-ата толтырар оны қайтсе;
дала, саған болады көңіл айтса,
дала, саған болады көңіл айтса!
* * *

Басыңа оралғанда күй тұманды,
өзіңнің тап болғанда сиқыңа әлгі,
сезгенде көп биікті шөгіп кеткен,
немесе көргенде бір күйкі жанды,

жаныңда жадау ойлы әуен аунап,
кірпіктен көңіл жасы құрғамай қап,
көкірек ортайғанда, ей, Алатау,

жақсысың-ау шағына бір қарауға.

* * *
Ұйыс-ұйыс бұлт шашы —
Тарамаудан болды ма,
қуыс-қуыс тастары —

қарау ойлар болды ма,
қойнаулары түнек бір —
қиянаты секілді,
көрсетуге жүректі —

ұялатын секілді.

Еті өлген-ау биікке —
бауыры тас, басы өлік,
еңкеймеуі шыңдардың

өскендіктің әсері.

Қата-қата тас болып
көніп кеткен секілді,
өсе-өсе, ақыры,

өліп кеткен секілді...

* * *
Алатауың — Абай жазған өлеңдей,

жаратылған мықты болып "өлердей".

Қатып қапты тағдырына мас болып,

"құдайына" не жалынбай, не көнбей.

Ал, төбелер?

Төбелер ғой — дау қанша. көгерер ғой қазан қары жауғанша.

Төбе шығар асқар Алатауды сол

қазақшадан орысшаға аударса.

ТАБИҒАТ

Қасиет бір, қадір бір,—
баста қырау, сақалда ақ:
шыңдар отыр сабырлы,

жөнелердей мақалдап.

Қарттық пен тау ашына,
кінә да жоқ тағар түк;
не шықса да басына

жібереді ағартып.

Ал, шыршалар түу сайдан
тауға өрмелеп, асылып,
бара жатқанға ұсайды

қартаюға асығып.

* * *
Қыр маңдайын сүйіп тұр

мұнар деген бір елес.

Шыққаныңша биіктік,
шыққан соң не?

Түк емес.

Қартаясың,
көнбе сен
ал өс деген үгітке,
ақ шаштарға сенбесең

бір биікке шығып көр.

Сүйт.

Биікке барма аса,
ұмтылғанның тарт қолын,
шыңға қара нанбасаң,

биік болу— қарт болу.

Биік болу — жаза бір,
қар жамылып, мұз басып
жатысу ғой сазарып,

кетісу ғой сыздасып.

Бұлақ емес, су ақты

көгал тамаша бүгін.

Хан жайлау сияқты

қайран аласалығым.

* * *
Жинақ бітті; жуықта

"мезгіл-әуен" бітпейді.

Оқушы дос, ұмытпа,

келген жерді бүктеуді.

Тағы оқырсың; ақтарып

табарсың да нашарын.

Бір кітапты жапқаның

екіншісін ашады.

Соңғы беттің түйгені,
соңғы сөзі деп пе едің:
келетұғын күндерім —

оқылмаған беттерің...

1970

ҰЛЫМ, САҒАН АЙТАМ

* * *
Кен құсап алынған
тереңге бұрғы сап,
тебіреніп жазылған

бір шумақ жыр құсап.

Келдің сен,
жоқ менде
айтар сөз түрленіп,
таңдайым кепкенде

бір жұтым су болып.

Келдің сен... күткен көп
жыр томым боп келдің:
бүгінім біткенде,

ертеңім боп келдің.

* * *
Менде бар бір ауру,

қайтесің, сұрама.

Дәрісі тұмаудың

ем болмай тұр оған.

Бір жарам бар әлі,
жара ма?

Сұрама.

Дәрісі жараның

ем болмай жүр оған.

Жылы сөз асырап
жүр мені, сонан ба —
жасыра-жасыра

ұлғайды жарам да.

Ауырдым тегі мен,
бәр-бәрін сезем деп,
жазбаса сені мен

мезгілдің өзі емдеп.

* * *
Ой неткен көп еді,
ой мен ой белдесіп,
ой айтам дегелі

маза жоқ менде осы.

Босаға бөстегің,
меншік қып көп-көрім
бір күшік өскелі

балағым жоқ менің.

Тұрмысты, тірлікті,
аз өтіп, көп білген,
шыққалы бір мықты,

мықты боп кеттім мен.

Ешкімді жеңбедім,
жықпадым белдесіп:
ұлым, сен келгелі

бір ұл бар менде осы...

* * *
Қаңқу сөз ғой десең де,
қиын содан арылу:
жаман болсаң, шешеңді

тілдейді жұрт, жарығым.

Қылмыс көрер қатеңді,
қате етпесең — және ойла:
жаман болсаң, әкеңді

тілдейді жұрт, абайла.

Абайлай гөр, Тегінде

ұқсаған жөн мықты ұлға.

жақсы болсаң,
еліңді
мақтайды жұрт, ұқтың ба?
Жүрегімді жейді үрей

қанын ішіп оймақтап.

Әке-шешең — мейлі ғой... ел намысын ойлап бақ.

* * *
Бұтағын серпіп қайыңның
құлағанын көрмесең деймін,
Ұлын ана уәйім ғып

жылағанын көрмесең деймін.

Моласыз мүрде — ауыр бұл,—

жүзін көрмесең деймін.

Жеріңнен қас жауыңның

ізін көрмесең деймін.

* * *
Анау кезде түс болып,
маған енген нан саған
енбесе екен,

іштегі

бір тілегім аңсаған.

Найза, қылыш түске еніп,
кектен жүдеп, қаусаған,
Шаппаса екен тістеніп

бізге шапқан жау саған.

Күдік ойлап бостан-бос,
дұшпанына теліп бір,
менен безіп кеткен дос

сені тапса — болыпты.

Даңғаза боп басым құр,
ойдан өтіп ең қауіп,
мен іздеген асылды

алсаң екен сен тауып.

Жыр айтып бір сарынды,
арасында жөргектің
қартайса екен жарым да

сенің ұлыңды ермек қып.

* * *
Тыныштық деп құр жатпа,

әлі соғыс секілді.

Мылтық даусы бір жақта

алыс-алыс секілді.

Ішіне ыза от түсіп,
ұмтылып алған секілді,
бір жауыздық оққа ұшып,

мылтығы қалған секілді.

Бір жауыздың иті де

құтырып алған секілді.

Өшкенімен Гитлер,

түтіні қалған секілді.

Сен жыласаң нан ұстап,
асылық мүлдем секілді:
бір құрдасың алыста

ашығып жүрген секілді.

* * *
Ұйықтағанда сен тыныш
шыбын деген бәле бір:
алақаным желпуіш

болып алды әдемі.

Қауіптенем бір түрлі,
қауіптенем, әйтеуір:
Мен қорғаған ұйқыңды
бомба бұзса қайтемін!

Дірілдейді ет жүрек,
дірілдейді, әйтеуір:
шыбын қонбаған бетіңе

оқ қадалса қайтемін.

* * *
Аспан ашық,
шүкір ғой,

қайғыдан ел құтылды.

Қара тастың
түтіндей

салмағы жоқ сықылды.

Қара шың да түйіліп

қарамайтын сықылды.

сараңдар да
тиынын

санамайтын сықылды.

Әттең күннің, санаулы

қысы бардай әлі де.

Көк мылтықтың анау бір

сұсы бардай әлі де...

* * *
Домбыраның ішегі мен пернесі,

мақал менен өлеңді бабаң еккен жерге осы.

Суырып сап солардың айтқан сөзін табанда

Ұялып қап жүрмін мен он күн ойлап таба алмай.

Келген жауды алыстан өзін-өзі зор тұтып,

шұбыртып-ақ қайтарған шоқпарымен қорқытып.

Бабаң байтақ даланы сойылмен-ақ қорғаған,
қорғай алмай жүрме сен зеңбірекпен, бомбамен

Домбыраның ішегі мен пернесі.

* * *
Бөрте қайың, көрсем деймін мен сені,

бүршік жарған кездеріңде теңселіп.

Балғын сұлу керсем деймін мен сені,

ғашық болған кездеріңде теңселіп.

Аспан сені, көрсем деймін ылғи да

түс кезінде, күн төбеден нұр құйған.

Өз орныңнан көрсем сені, стөлім,

өз ұяңнан көрсем деймін, құс, сені!..

* * *
Жырым жоқ, сен айтқандай, ми қатырар,

табиғат жыр сый етсе — сыйға тұрам.

Кей мезгіл жүнжіп кетсем езді көріп,

бір қарап қайраттыға ширатылам.

Көндімде көрікті үннің "зираты" бар,

шерткізсең домбыра әкеп күй — қатырам.

Мен тұрсам шындық болып сөзге тұрам,

мен тұрсам пікір болып миға тұрам.

Ән-жырдың қоймасы едім игі аты бар,

ой-дәрі, ұшқын-ыза тиді — атылар.

Қамал ем, жеңер болсаң — қайратпен жең,
қамал ем, алар болсаң — қиратып ал!
* * *
Түнімен жыр жазғанда шаршап, талып,

ойларың жүгіреді әр саққа анық,
Бір ойың жетелейді Ғамзатовқа,

бір ойың жөнеледі Маршакқа алып.

Бір ойың Абай, Тоқай, Мақтымқұлы,

бір ойың Есенинге қапты ұмтылып.

Бәрінен бата тілеп отырғанда

лай ғып өз жырымды аппын тұнық.

Ойлардың бақыт деп ек тереңдігін,

саяздап кетті бірақ өлеңде ұғым.

Тұндырып лайларды мөлдіретіп,

тереңнің түбін іздеп келем бүгін.

* * *
Істей алмай қойдым-ау жұмыс мүлде,

әр сөзді аңдып отырмын қыл үстінде.

Ұшып-ұшып түседі парақтарым,

жымысқы жел жүгіріп тыныш түнде.

Түндер жүзіп барады түн үстінде,

өнбей қойды, өнбеді жұмыс мүлде.

Мен — зергермін асылды құмнан соғар,

керегі жоқ алтынның, күмістің де.

Күңкіл ақыл, кер сөзді аз ұқпаппын,
ақымақтан да ақыл ап — азып қаппын,
Енді ойландым: көп топтан көшіп шығып,

көз көрмеген бір сайға қазық қақтым.

Көшіп кеткен жазудай тақтайдағы,

көшіп кеткен жұртын жұрт мақтайма әлі?.

Бір сұлумен бейтаныс білісіп қап,

бейтаныс бір белдеуге ат байладым...

* * *
Адаса бер, шоқ жұлдыз, адаса бер,
адаса бер, ақ жұлдыз, адаса бер,
Қой санаған қойшыдай астроном

сені бір күн табады, адаса бер.

Жоқ асылдар, тып-тыныш жата берші,
қорғасындар, тып-тыныш жата берші,
Қара жердің қалтасын тінтіп бір күн

Кенші тауып алғанша, жата берші.

Белгісіз ой, жүректе жүре тұршы,
бедерлі өлең, қойнымда жүре тұршы,
Менің дағы шаңымды қағып мезгіл,

іздеп тауып алғанша бір оқушы.

* * *
Жәй ақын жақсы ақынмен араласып,

біреулер қатарыңнан барады асып.

Сыншылар сынағанмен, сен де кейде

жап-жақсы жазатынсың "қара басып".

Теңеулер, образдар араласып,

келіп ең сен де өнерге дара басып.

өлеңде шешіп едің бәтіңкеңді —

құтылып кетті біреу ала қашып.

Сыртыңнан, бүйір тұстан әлі аңдыған

біреулер жүр, әнеки, қараң-құраң.

Андатр бөркің бар-ды жырда сенің,—

қашып кетті біреу ап қараңғыда.

* * *
Бірі сөзін, бірі өзін беріле өңдеп,
беттен ажар, өлеңнен жол үнемдеп,
ақындар мен арулар жүріп жатыр,

бірі — шебер,

бірі — әсем көрінем деп.

Толып кетті дей көрме ақтабан-жыр,

солып кетті дей көрме мақтаған гүл.

Екеуі де қызыққыш,
қызылға үйір,

екеуі де сүйеді мақтағанды.

Беттен ажар, өлеңнен нәр таймасын
десең, егер үйретем жарты айласын:
екеуін де мақтай бер десең, егер

ақын өссін, арулар қартаймасын.

МЕНІҢ АРМАНЫМ

Күз күндері, не суық қыс күндері,
істеп жүргенде әйтеуір іс мүдделі,
ажал шіркін аяңдап жетсе-ау маған,

кетсем-ау мен жұмыстың үстінде өліп.

Сыншылардың ұрсуын, тамсануын,
алдан күтіп қалса-ау бір қанша жырым,
бір жинағым басылып үлгіре алмай,

машинкаға берілмей қалса бірі.

Не бір түнде құйылып, қара көріп,
көп ұйқас отырғанда қамап еріп,
кетсем өліп нүктеге жете беріп,

жан таппаған бір теңеу таба беріп.

Өліп кетсем қағаздан жалыққанша,
өлтірмеймін дегенмен шабыт қанша,
Сия қалса сауытта, толып қалса,

шамым қалса бас жақта, жанып қалса.

Не ащы айтып біреуді тызылдатып,
не біреулер өзімді қызулатып,
не ұзақ жол үстінде өліп кетсем,

не бір нашар жолымды сызып жатып.

Әдетте бір ызғарлы қыс күндері,
істеледі қызумен іс мүдделі,
сондай шақта ажалым жетсе-ау менің,

кетсем-ау мен жұмыстың үстінде өліп.

* * *
Саған айтпай кімге айтамын мұңымды,
мұң дегенің бұлт секілді бұлыңғыр:
ай сықылды бір ақиқат, бір шындық

батып кетіп, батып кетіп, шығып жүр.

Айтатыным ақыл боп жүр үйткені,
тыңдаған жан мақұл деп жүр үйткені:
өз есігім қысты талай қолымды,

өз ауламда қапты талай ит мені.

Қызық-қызық сөйлейді адам, күйінбе,

бұзып-бұзып сөйлейді адам, күйінбе.

Безе алмадым тілі тиді деп құрбымнан,

ит қапты деп безе алмадым үйімнен.

Өмірімді өтер күнмен күйттедім,

көңілімді көтерумен күйттедім.

Мен үшін сен кішкенесің, ел үшін

мен сенен кішкенемін өйткені...

* * *
Көп емес-ау саған артар міндетім,

ең оңайы: өзіңе-өзің жүр жетіп.

Бір өлеңін жатқа оқысаң Абайдың,

сол болады еліңе еткен құрметің.

Көп емес-ау саған артар міндетім,

ең қиыны: өз халқыңды біл жетік.

Жақсы білсең Құрекеңнің бір күйін

ол да сенің еліңе еткен құрметің.

Өз мініңді тексере алсаң қолға алып,

сол болады халқың жәйлі толғану.

Ақырында... Жазғандарын әкеңнің

өз тілінде оқи алсаң болғаны.

* * *
Сен туғанда көктем едім, көрікті ем,

енді мені ұрады жұрт бөрікпен.

Бір сүйініш келді-ау, деп ем — келді шын,
сонда мені сүйіндірген сенбісің?
Бір күйініш келді-ау деп ем — келді шын,
сонда мені күйдірген де сенбісің?!

Сенсің, ұлым! Айдарымнан жел ескен,
жел ескені: ұлым бар деп емес пе,
ал, қалғанын шарап жуды — жоқ есте,
Алайықшы, нені айтсақ та, сенісіп,—

бәрі, бәрі тек сен үшін, сен үшін.

"Тәңіріден тәуір жан боп келіп ем,
нашар болып аттанам ба тегі мен?!
Ертең өзің де ойлайсың ғой,
ал, әзірше ақыл тыңдап көкжиегің кеңісін:

әзірше мен ойланайын сен үшін...

* * *
Төсегімде түні бойы өртенсем,

қайғым жалғыз: кім боласың ертең сен.

Көп жасасам күйігіңді көрем бе,
арманда кетер ме екем ерте өлсем,
кім боласың,
кім боласың ертең сен?!

Тебірен тау, толған теңіз, жер, теңсел,—

суымадым түні бойы өртенсем.

Бүгін менің алақанымда отырсың,
қайда ғана отырасың ертең сен,
кім боласың,
кім боласың ертең сен?!

Ұл дегенде ұртым толды, жарығым,
кішірейме, зор үміт пен зор ұғым!
Кім боласың, кім боласың ертең сен,
Кабак па, әлде президиум ба орының,—

кішірейме, зор үміт пен зор ұғым!
Сенейінші,
желкесінен бір достың
қараңғыда пышақ ұрып жүрмессің?—

Сенің үшін түндер өттім, жыр кештім,
аталастым, ажырастым, бірлестім,
ағайыннан араша іздеп жүрмессің?!
Тебірен, тау, толған, теңіз, жел, теңсел!

Біле алмадым, сөне алмадым өртенсем.

Күйігіңді тартар ма екем көп жасап,
арманда боп өтер ме екем ерте өлсем,
кім боласың ертең сен?!
* * *

Құлақ салшы: етікші бол, бол басқа,

қолың созба болмасқа.

Ыңғайыңа көнетін іс — сенікі,

келетін сенікі оң жанбасқа.

Жиһангер бол, жауынгер бол,
бол басқа,

сенің жаның қымбат емес жолдастан.

Бір арамза сүйеп қалған басыңды,

бір адал жан қырқып алса болмас па.

Әкім болсаң— әділ жол бар,
ал баста,

әкім болсаң — желкенде тұр алдаспан..

Салу керек етікшіге ескерткіш,

жер үстінде жаман өкім болмасқа.

* * *
Сені босқа атаймын-ау ер деп мен,

жоқ нәрседен шатақ шықты шырағым.

Шешең қолын құтқарғанмен жөргектен,

азан-шудан құтқармадың құлағын.

Қулау бастық құтылатын өсіріп
адамынан ақыл-үгіт қонбайтын:
біз де сені жігіт қып тез өсіріп,

"құтылмасақ" болмай тұр.

* * *
Барлық жерді үлгерер ем жасыл ғып,

саған да бір жұмыс тұрсын демесем.

Табар едім жердегі бар асылды,

саған да бір жұмыс тұрсын демесем.

Арамдыққа қарар едім көндігіп,

ұлым менің адал болсын демесем.

Тауысар ем мына нанды мен бүгін,

қақ жартысы саған қалсын демесем.

* * *
Саған арнап өрілген сол қамшыны

бермей кетті ат мінген бір ер шіркін.

Саған деген Сақа бар-ды, дәл шыным:

баласы алып жойып кетті көршімнің.

Жоғалды көп ықыласы құрбының,

оны өзімнің аңқаулығым жоғалтты.

Жоғалды енді саған жазбақ бір жырым,

оны өзімнің жалқаулығым жоғалтты.

Саған... саған деген ыстық сезімді

Ақыл! Ақыл! деген бір шал тоқтатты.

Саған... саған айтам деген сөзімді

Сабыр! Сабыр! деген бір шал тоқтатты....

* * *
Бір өзіңе екі жақтан үздігіп,
екі жақтан сені ғана қыздырып,
жатушы едік арамызға сені алып,

бөлек төсек салдық саған біз бүгін.

Тіпті бөлек кететініңді ертеңгі

ойлағанда көкірегім өртенді.

Бүйіріме қадалып жүр бір шаншу,—

тұйығынан жел соғады көрпемнің.

Өстің енді, бөлек жаттың,
қарашы:
өсу, өсу, өсу деген шамасы,
осылайша алыстатады екен-ау

адамдар мен адамдардың арасын.

* * *
"Водолаз" болып жасырынып,
ой деген терең теңізден,
көп сүңгіп, маржан-асылды

мен таппадым, сен ізде.

Теңізде нем бар, теңізде!
Альпинист болып тегі ізгі,
шыңдарға шығар жол іздеп,

мен таппадым, сен ізде.

Дәрігер болып сезгір бір
Іздедім, әттең,
негізгі
күре тамырын мезгілдің

мен таппадым,

сен ізде...

* * *
Ұлым, менің тұйық боп,
тындырғаным шамалы,
жырым жетсе биікке,

өзім жетпей қаламын.

Көп жүйрікті тергер де ем,
"шабыс па осы" деп кейде,
ақылым жеткен жерлерге

қызыл тілім жетпей жүр.

Мені де демеп топ алды,
сөйлер ем-ау білгірсіп:
Жібермей қойды оған да

сыпайылық деген бір қырсық.

Жібермей жанға ақымды
тұрар ем тікенше қадалып бір;
болсам мен бұдан да ақылды,

бұдан да болсам талантты.

МЕЗГІЛ

Шайқап ішіп дүрілдеп,
жүрген әкім кешегі,
сол ауылда бүгінде

қарауылшық деседі.

Шындық іздеп, үздігіп,
әр кітапты бір үңгіп:
кешегі оттың біз бүгін

күлін көсеп жылындық..

Таласамыз өжетсіп:
жұрт көңілін қомсынтып,
кеше шыққан газеттің

жыртығына қол сүртіп.

Мезгіл қатал,
ендеше:
мынау төсек-көрпемде
жоқ едің-ау, сен кеше,

жоқ боламын ертең мен.

* * *
Бүлкілдеп көмейіме келіп-қайтып,

шындығым бір детальмен толықпай тұр.

Дүниеге сен келгелі көңілімде

бір қауып бар секілді сен ұқпайтын.

Сырыма лай қонып мөлдір деген,

күледі кей сөздерім көлгірлене.

Дүниеге сен келгелі
көңілімді

бір нәрсе қорқытады мен білмеген.

Шаттықтан
сен келгелі татып бір-ақ,

төсектен бал-қиялға батып тұрам.

Сескенем сен келгелі сәл нәрседен,

үйткені болып кеттім бақыттырақ.

* * *
Көңілді ұшқын енсін деп ішке де ерек,

шарап құйдық бокалға үстемелеп.

Қызып тұрып қызулы қойдық бір ат,

қомсынбадық біз сені кішкене деп.

Көп есімнің ішінен ұстап алып,
бердік саған есімін күшті ағаның:
көк семсердің болатын қидық саған,

қидық саған ақ жүзін ұстараның.

Семсер-сынды ерке бол — болады рұқсат,

көнбіс болма кебісше, жаялықша.

Ердің есімін бердік, байқа, бала,

елдің ұлы болсын деп соған ұқсап...

СЫР

Сенің әкең ешқашан тарылмады,

тарылмады сен үшін барында әлі.

Кетсе егер кемшілік көп ісінен,

кетті бәрі ойлаудан қарын қамын.

Бәрін көрді,
бүгінде көбі ескірген,

бәрін көрді, тек көрген емес күндеп.

Өзіңді көтерді тек төбесіне,

қарыннан жоғарырақ боп өссін деп.

* * *
Жеткенінше бойдағы дарын, білім,
кетпесем деп әркімге жалындырып,
Қолдағыны мен сенен аямадым,

аямадым өзіңнен барымды, ұлым:
өсірсем деп арманшыл адам қылып,

білгенімді ағыттым саған бұрып.

Бола алмадым мүмкін мен сүйікті әке,

ұстаз болу үшін де табанды бір.

Сабыр ұстап, сана ойлап, алтындай тұл,
бәлкім болған шығармын салқындау тым?
Кекіліңнен тым сирек сипадым ба

"айналайынды" аз айттым бәлкім, бәлкім.

Менің ісімді ақыл де, қиқасын де,
біреу бірдеңе дер деп сескенбедім,
қатал болдым жүз рет,
өскенде елің

маңдайыңнан бір рет сипасын деп.

* * *
Асығам, асығамын,
барында үміт

дара барып тапсам деп дарындылық.

Асығам, ертеңіме асығамын,

алсам деп тез-тез жетіп бәрін біліп.

Асығам, асығамын, ұлым, тыңда.

кім білген, мен шығармын ірі тұлға?
Асығам елден ерек өлімге де,

тезірек білгенімді ұмытуға.

Жоқ-жоқ, мен жәйімді айтып кемсеңдемен,

сырымды саған айтам ел сенбеген.

Деп едім бұрын өлсем өз жырымнан,
ертерек өз тілімнен өлсем деп ем!
Әйтеуір бір ұлының елесі ұрып,

жүргем жоқ сол боламын деп есіріп.

Әйтеуір кетсем деймін молдау айтып,
әйтеуір өшсем деймін сені өсіріп!
* * *
Әкең қазір бір орға аты құлап,

тарығып тұр әркімнің ақылын ап;
содан шығар: жау жоқта батылырақ,

үндемеген кезінде — ақылдырақ.

Көкірегін кермек ой — күйік тіреп,
ащы сөзді алыпты сүйіп, тілеп:
теңесер жан жоқ жерде иықты боп,

сүйе алмаған кезінде — сүйікті боп. ..

Әкең талай ызадан дірдектеді,

талай үміттен қалды кірлеп көңіл.

Жетіскеннен деп пе едің осыны айту,
жетіскеннен жыр жазып жүр деп пе едің?!
* * *
Ала алмаған жау бізден мекендей бір,

мекендей берік болсаң екен деймін.

Жақсыңның бәрін өзім мақтан етіп,

жаманыңды көрмесем екен деймін.

Саған мұным қаталдау жетер, мейлі,
бұл тілегім кетпес-ау бекер деймін:
Ылғи сенің тойыңда күй тартқанмен

күйігіңді тартпасам екен деймін.

* * *
Жыр есті екпіні боп тау-самалдың,

ал, тыңда, жырға шын-ақ ауса жан бір.

Бітесің сен өкпелеп қай мініме,

мен жөндеп қай мінімді тауса алармын.

Көңілің болса сенің аңсаған жыр,

жыр жазып берейінші мен саған бір.

Сен оқып үлгіресің қай өлеңді,

мен жазып қай сырымды тауса алармын.

Сонда да оқисың сен қажып-талып,

сонда да жазамын мен шабыт жағып.

Жалғыз сен тауысардай бәрін оқып,

жалғыз мен үлгірердей жазып бәрін.

* * *
Жатпасам алтын ашып, күміс күреп,

Қайтейін, алған емен тынысты көп.

Мына ми жаңа ой тілеп тыншымайды,

тынбайды қолым жаңа жұмыс тілеп.

Тың әуен аулаймын деп құлақ алаң,

жаңа сөз жазамын деп мына қалам.

Жұлдыздай бұлтта адасқан жылт-жылт етіп

теңеулер өтіп жатыр ұнамаған.

Әурелеп кеттім білем бір істі көп,

жел құсап жыртық үйді тіміскілеп.

Тілейді тың көрініс екі көзім,

екі аяқ жаңаша бір жүріс тілеп.

Ескі ойдан шыға алама босап адам,

бір ерлік— бір ессіздік жасамаған.

Әйтеуір бір ессіздік етсем деймін,

бір жылжып кету үшін осы арадан.

* * *
Айналаны ызғарымен шарпыған,
суығымен ұрып кетер сұқтансаң —
бұлтқа еліктеп қалыңдар ем,

бұлт болсаң,

нөсерлету керек екен артынан.

Жаһаннамға жалғыз қада-тіреу боп,
айналаға салғырт қарап түнерген,
шыңға еліктеп асқақтар ем,
шың болсаң,

аттап кетпеу керек екен біреулер.

Көк аспанға күркіреп ауар жәй,

бұлт рухын жұтар едім ауамдай.

Қайбір бұлтша түнеріп кеп, түнеріп,

өтем бе деп, қорқамын мен, жауа алмай.

Пірім, достар, талас мейлің, көн мейлің:

шың секілді мен де ешкімге көнбеймін.

Шың секілді асқақтар ем, бір күні

біреу аттап кетпесіне сенбеймін.

ТОПЫРАҚ

Жазар едім гүл-өлең сызылдырып бұл несі:

Соғып өтсе боз қырау — үзілді гүл сүлдесі.

Емен-өлең жазар ем, ағаш-ау ол еменің,

ағаш болып кете ме деп қорқамын өлеңім.

Жазар едім шың-өлең асқақтатып, астырып,

шошытады шыңдардың шыны-суық тастығы.

Жазар едім көл-өлең, пәк болғанмен көл өңі,

көлің су ғой, су болып кетер деймін өлеңім.

Бәрі саған бітеді момын далам, бұл да заң,

ызың-ызың жел-құзың досым сын-ды бір мазаң.

Гүл мен емен, көл мен шың — бәрі сенде топырақ,

саған ұқсап, сондықтан, қоңыр-шұбар жыр жазам.

* * *
Ой түтіп, сөз есіп,

құясың сырға мұң.

Кезесің, кезесің

Абайдың жыр-бағын.

Шабасың, таласып
шықты анау алға кім?
Таласпа,
аласың

Абайдан қалғанын.

Абай-ай, әй, тіпті

берген-ау берерін.

Айтарын айтыпты,

алыпты керегін.

Көп нәрсе қалыпты
оған да көрінбей:
қыз қапты өрімдей,

шешілмей дау қапты.

Қанша Абай күрессін,
жығылмай анық бір,
бір жаңа, бір ескі

күншілдік қалыпты.

Жаңғырық қайталап

даңқты танытты.

Кеткенмен тау-талант,

бұлттары қалыпты.

Тек қана... аз ғана
таңданам, таңғалам:
Сол Абай жазбаған

жақсы өлең қалмаған.

* * *
Ерсі деме, туыстар
тоқсан қабат бұлт болып,

тоқсан түрлі ой миымда жатып алды бүктеліп.

Бұлтсыз ашық тұрады кейде Алатау шоқтығы,

бірақ менің басымның ойсыз тұрған жоқ күні.

Алатаудың басына қаншама ауыр қонса бұлт,

менің қара басыма ой қонады соншалық.

Түйіліп кеп жауа алмай кетті көп бұлт,
тегінде

тамшы жырсыз көп ойым тарап кетті менің де.

* * *
Жақ ашпаймын бір сөзді айту үшін ойланып,

бір тал гүлді сындырмау үшін өтем айналып.

Ал, кей жігіт менімен кетісіп жүр бәрібір,

ал, кей жігіт менімен шекісіп жүр бәрібір.

Жүрмей қоям: ешкімнің түспеу үшін алдына,

жүріп кетсем талайды мен де артыма қалдырам.

Ал, кей жігіт менімен кетісіп жүр бәрібір,

ал, кей жігіт менімен шекісіп жүр бәрібір.

Даулайтынын жұрт менен даулап алсын дегенмен,
жаулайтынын жұрт менен жаулап алсын дегенмен,
тапсырмасам Пегасты бір пысыққа өлермен,

менің жәйім болмай жүр, достым, мына өлеңде.

ТҮБІНДЕ

Жыл құсындай келген ой қайтпас үшін, асылы

бір қызуың жатқаны дұрыс екен жасырын.

Бір сұлудың аулында жүргені жөн дүрілдеп,

қазығыңнан ат кетіп қалмас үшін түбінде.

Гүрлеп аққан бұлағың кеппес үшін тандыр боп,

бір Алатау айбат қып тұрғаны жөн алдында.

бір досыңның сен үшін жүргені жөн дірілдеп,

қонақ кетіп төрің бос қалмас үшін түбінде.

Түнде үйінде көлеңке жортпас үшін қараңдап,

бір қабаған итіңнің болғаны жөн қораңда.

Шамы жанбай шабыттың алыс қонса жыр аулы,

домбыраңның құлағы болғаны жөн бұраулы.

ЖЕҢІС

Тұңғыш жырдың өзі де басылудан басталып,

ақын етіп әп-сәтте бір көтеріп тастады.

Кейін бастым көңілімді — ақын деген аты шын,

бір мықтыны сынаған жиналысқа қатысып.

Махаббатым бір қыздың ықыласынан басталып,

жігіт етіп жіберді уақытта қас-қағым.

"Қыздар мені сыйлайды" деген есер-желікті

бір сұлуға ақыры үйленумен жеңіппін.

Айтайыншы шынымды кездерімді сүрінген,

жеңіп жүрдім тіземді қағып-соғып тұрумен.

Жеңу деген бәле бір... жеңу болып біреуді

ойламайтын ойымды ойлайтын ғып жіберді.

"...Жеңді!
Жеңді мынау" деп жұрт айқайлап келеді,

ал, мен енді оларды үндемеумен жеңемін.

ДОП

Ақтарылып алайын, ақтарылып,

қиял деген бір жүйрік атқа мініп.

Оқып жатқан әзірге сен емессің,

сен емессің бәрібір жатқан ұғып.

Ақтарылып алайын, ақтарылып,

сен жоқсың ғой бәрібір жатқан ұғып.

Жырдың добын тебейін зырқыратып,

оқушының көңілін қақпа қылып.

Қатал уақыт-таразы, төтелетіп
сол добымды тебемін көтере тік:
бәлкім біреу байқамай ұғып қалар,
бәлкім бір доп аңдаусыз кетер өтіп?!

* * *
Жігіт болып бел буып, бекемсінсең,
қандай қызға үйленер екенсің, сен?
Мүмкін бір қыз ілесіп келер саған,

мүмкін еріп біріне кетерсің сен?
Өзіңе ерсі көрініп бұрыңғы ісің,

бірін сүйіп таңдарсың, бірін құшып.

Ауыл барсаң ала гөр ауыл жақтан,

не болмаса қаланың бұрымдысын.

Ұрыспайтын болса екен өре тұрып,
ал әйтеуір өзіңе сенетінін:
енесіне шанышқы ап шаппайтынын,

қонақ келсе шәй қойып беретінін.

Жиырма жаста тұрғанмен ол атылып,

сұлулығы: жақсы ана болатыны.

Маңдайынан қасықпен қонжитпасын,

етегіне кетсе ұлың оратылып.

Taп келеді қандай қыз?
Сыйы бөтен
қандай қыз бар өзіңді сүйіп өтер?
Көтергенмен өкшемді көре алмадым,

алғы күннің ауласы биік екен.

АМАНАТ

Командировка мені сүйреп кетті,

паровоз түтін биін түйдектетті.

Шешеңе жұма жуар кір дайындап,

қырғыш қылып қайтармын бүйрек-бетті.

Аяқ киім ауыз-үйде араласып,
шарап тасып жүрмеңдер, тамақ асып,
Кимесін кебісімді біреу келіп

біреу кеп қолжазбамды қарамасын.

Ертек айтып, журналдан сурет кесіп,

отырыңдар шешеңмен құрметтесіп.

Сүлгім қалды ілулі "ванныйда",

біреу келіп қол сүртіп кірлетпесін.

Енген кісі есікті сұрап ашып,
тым еркіндеп кетпесін сынағасын:
кілті жоқ деп шкафтан кітап ұрлап,

домбырамның құлағын бұрамасын.

Қашан келем, білмеймін, айлап кеттім,

мұз сықылды уәдем тайғақ боп тұр.

Бір серт пенен бар еді бір сенімім,

соны есікке күзет қып байлап кеттім...

* * *
Жұмыс бабы қуды мені сан қалаға, сан саққа,
жүрген адам секілдендім, сырт көздерге, жан сақтап,
Жұмыс күйін күйттедім мен,

ұқсап кезбе-бақсыға,

өз бабыңды табу үшін, бағу үшін жақсылап.

Талай болды жүрмін елде: күтім күйлі, сөз күйлі,
Ал, сен үйде дастарқаннан орын сақтап, еңіреп
үйрендім мен тағамынан ұялмауға өзге үйдің

қорып жүрсең болғаны папам отырады деп.

* * *
Кеттім іздеп бір үміт,

жүрегімді жыр езіп...

Құлап түссең сүрініп,

сүйеуші жоқ, тұр өзің.

Көрші бала кемітіп,
танауыңды "сынаса",
"папалама" сен үйтіп,

өзің жұбан — жыласаң.

"Папалама", шыным бұл,
мен алыста тұрамын:
өзің шаққан шыныны

өзің жина, шырағым.

Өзің үйрен, сескенсең,
бос қалудан қаңырап,
өзің үйрен өскенше,

ал өскен соң, тағы да.

Демесінші түрленіп
бір дұшпаның тар, сасық:
"адам болып жүргені

әкесінің арқасы".

* * *
Ұзақ жолдан жиреніп,
құлазыса көңіл-күй:
баласы бар үйге бір

таңдап түсем мен ылғи.

Сүйемін кеп асыға,
иіскеймін жәй таппай
бір баланың басынан,

шешесіне байқатпай.

Жұлқынады жүрегім,
мен көнбей өз ырқыма:
жылап жатса біреуі —

жұбатпақ боп ұмтылам.

Қонақпын деп жарбиып
төрді алғанмен, бүкіл бұл,
балалы үйдің барлығы

өзім үйім сықылды.

Дастарқанға мөлиген

көз жоқ бүгін, бай бүгін.

Тек баласы жоқ үйден

шығасың да қайғырып.

Қайтқан жөн-ау тыңайып
үйден кетіп тағы бір,
білу үшін, жылауық

өз ұлыңның қадырын.

* * *
Қинар әлі сені шын,
қиындық бар не түрлі,
қиын боп тұр мен үшін

өз үйіме жетуім.

Интервью болар ма
газетшіге,
біл тағы:
қиын боп тұр одан да

бір мықтымен тіл табу.

Өтсем деймін ток секілді тыз етіп
қиындықтан осы бір;
тұрмын міне күзетіп

бір бастықтың есігін.

Ауға түскен сазандай
бұлқынасың тар көздерден өте алмай:
бір есіктен безе алмай,

бір есікке жете алмай.

Асығамын мен саған,
саған балам, тасып қан,
жақсы өлеңдей,
оқушы

жүрегіне асыққан.

* * *
Үйден алыс шыққанда екі аманат қалдырам,
бірі, ұлым, өзіңсің,

екіншісі — домбырам.

Екі асылым — екеуің,
жүдеп жүрмін ішімнен,

мен ауылдан шыққалы сендер шықпай түсімнен.

Иіскеп жүрем түн бойы маңдайыңнан, жалғызым,

шертіп жүрем түн бойы домбырамды алғызып.

Әлдекімдер сені ұрып жүреді ылғи жылатып,

домбырамды жүр біреу дың еткізіп құлатып.

Сен, әрине,
оянсам жоқ боласың, шырағым,

үні бірақ қос ішектің құлағымда тұрады.

Асығамын содан соң үйге, бітіп шыдамым,
поезбен кеп,

қайтуым — самолет боп шығады.

Есік қағам мен ылғи асыққаннан кешігіп,

қағам сонда күй менен махаббаттың есігін.

Кекіліңнен сипамас бұрын сонда мен сенің
сипап көрем қос ішегін домбырамның,

кеш, ұлым.

ЖАЛҒЫЗ

Мықтылардың барлығы жалғыз екен дегенге,

жалғыз ұлым, мен сені қосып жүрмін өлеңге.

Сенің жалғыздығыңнан үміт етем кейде аса,

сәби жалғыз бола ма, құдай жалғыз болмаса.

Жақсылардың барлығы жалғыз екен дегенге,

жанып-күйіп, мен сені қосып жүрмін өлеңге.

Сенің жалғыздығыңнан шошынамын мен кейде,

құдаймен де сені онда салыстырғым келмейді.

* * *
Жалғыз қара шың жатыр көкжиекте тұрақтап,

жалғыз ауыз сөз құсап, не оқ құсап бір атқан.

Қайраттылық жөнінен, сен де осы шыңға ұқса,

қайырымсыздық жөнінен ұқсай көрме бірақ та.

Жалғыз емен жартасқа өсіп қалды тұрақтап,

жапырағын жел ұстап мінбек дейді құлақтап.

Жалғыз ұлым, еліңнен емен құсап тұрақ тап,

жалғыз қалма түбінде емен құсап бірақ та.

Жалғыз шыңды көрсем мен — сені ойлаймын әйтеуір,

жалғыз емен көрсем мен — сені ойлаймын әйтеуір.

Жалғыз ұлды көргенде жалғыз ой жеп кеудемді:

жалғыз емен, Жалқы шың, аяп кетем сендерді.

* * *
Әлде сенің тілің бе, жырым ба, әлде қыздар ма,

бір сұлулық түбінде ұрынады-ау ызғарға...

Үйретем деп саған тіл қара тер боп болмасқа,

сұлуларға жыр арнап "бүлінемін" мен қасқа.

Алатау ма, ән бе әлде, арманы ма ақынның,—

бір биіктік бәрінен биік өсер ақыр күн.

Әйтеуір бір сұлулық жанатұғын секілді,

әйтеуір бір биіктік қалатұғын секілді.

* * *
Сенің ғана көзіңмен айналаға қараса,

көк әйнектен көргендей жайнар еді бәрі аса.

Жаман кісі, жаман іс, жаман пиғыл болмас ед,-

сенің ғана көзіңмен бәр-бәріне қараса.

* * *
Бүлдірсең үй жетеді, бүлдір дедім,

сындырсаң, үйретемін, сындыр дедім.

Жасаған саған, балам, қиянатым:

тікенге табаныңды тілдірмедім.

Мына қол күрек ұстап, күй білгелі,

ешкімге шерткізбедім, тидірмедім.

Жасаған саған, балам, қиянатым:

өкшеңді ыстық құмға күйдірмедім.

Өркеші қара шыңдай қатты, айыр тік,

түйеден үйретпедім атты айыртып.

Мен саған үйретпедім, кешір, ұлым,

кешқұрым қозы алдырып, лақ қайыртып.

Іргені көрсетпедім түннен түрген —
күдіктен, кірлен, көңіл, кірлен, кірлен:
білмеймін қалай адам боларыңды

шыр етіп шыбық жемей бір кемпірден...

* * *
Күш берген өмір маған да,
ағайын, өзің білесің:
жартысын жойдым жыр есіп,

жартысын жойдым күресіп.

Толтырған сия қаламға
толтырғам құйып әр түсін:
жазуға кетті жартысы,

сызуға кетті жартысы.

Тынбадым мен ақ таңға,
бар жүйкемді оятып,
сөзді оңай тапқанмен,

орнын таппай қоятын.

Іздеймін тағы жақпаса,

азабына төзермін.

Сөздің орнын таппасам,

табылар емес өз орным.

* * *
Тез ашылған көктемгі
гүл-бақ ең сен, оңбай жүр:
гүл-бақ едің, көп болды,

бұлбұл құсың қонбай жүр.

Қары ашылған көктемгі
тау едің сен — таппай жүр:
тау шыңы едің, көп болды,

ақша бұлтың соқпай жүр.

Кеш бүр жарған көктемгі
шыбық ем мен бір жыңғыл,
жас бұтақ ем, көп болды,

маған қонып жүр бұлбұл.

Тау сықылды дақпырты
төбе едім жай далбаса,
менде жоқ тек ақ бұлтың,

көлеңкесі болмаса...

* * *
Жаманшылықтың бейнесі
күн көрістердің шатағы,
күн көрулерден кейде осы

күншілдік шығып жатады.

Күншілдерге, өмір, бір

ой қиыныңа қарай баста да.

күн көреміз деп біреулер

күн көрсетпейді басқаға.

* * *
Ес, ес, Самал, ес үдеп,
есіп, есіп тоқташы,
қиратайын ба осы деп

қимылдаттың шөп басын.

Күштісің-ау жеңілге,

ауыр болғың келеді.

Білем, Самал, сенің де

дауыл болғың келеді...

* * *
Еңбек қып күн-түнімен

елім, сені сүйгенмін.

Бір қызыңнан туып ем,

бір қызыңа үйлендім.

Жыңғылыңның түбірін
жағып, жасап бата-емін,
Ат қойыпты бір ұлың,

бір ұлыңа әкемін.

Әлсіз отпын әлі мен,
жайымды айтсам сенер кім?!
... Бір сайында жанып ем,

бір төбеңде сөнермін.

* * *
Дүние деген үлкен сөз:
күн ұрғанда шекені,
жапырағын бүркенсең,

бір ағашы-ақ жетеді.

Дүние деген сөз ұлы,
ұлы сөзден талай бір,
өлсең, көмуге өзіңді

қарыс жері жарайды.

Ал, осындай әлемге
бір кездері, сенер ме ең:
тарлық көріп біреулер
сыймай өтті дегенге!

* * *
Отан үшін соғыстық, қан төгістік жер үшін,

от басы үшін соғыстық — соғыстың ең берісі.

Күрес көп қой тірлікте, соғыстың да түрі көп,

от басы үшін соғысу тұр-ау соның бірі боп.

Отан үшін, сондықтан, мылтық ұста десем мен,

от басы үшін жөн шығар күресуің көсеумен.

Бізде кейде, не шара — таңданып көр, күліп көр, —

қырып кете жаздайды көсеуі бар жігіттер.

Ал, жігіттің қаншалық ер екенін шынайы,

көсеу емес, қолына найза беріп сынайды.

* * *
Дала, саған қараса

менің көзім қарасын.

Тұманында адасам,

керек болса адасу.

Орман, саған қараса,

менің көзім қарасын.

Соқпағыңмен адасам,

керек болса адасу.

Адасайын мен де енді,

ал, адасшы, жаным-ай.

Адаспасам, көп жерді

Өтетінмін танымай.

* * *
Қара шашың — қара орман,

қара көзің — қара су.

Су мен орман арасын

таныған жөн адасып.

Бір білегің — Ақ Жайық,

Ақ Еділ — бір білегің.

Екі ақ білек мойныма

оралғанын білемін.

Ернің — бұлақ көкпеңбек,
дірілдей ме, немене;
келмей кеттің көптен деп,

бұртияды төбелер.

Туған өлкем, жетесің,
теңе қандай теңеуге:
сен ару боп кетесің,

мен ақын боп келгенде.

* * *
Теңізден өте алмадым,

тереңдігі — сылтауым.

Шығамын деп ем, алда әне

мұнарытып тұр тауым.

Қыруар іс бар анда әлі,

іс бітірмедім бір тәуір.

Жақсы жыр жаза алмадым,

қиындығы — сылтауым.

Түңілтіп келем, түңілтіп,

үміт еткендер ұрсып жүр.

бітіре алмасам бүгін түк

сылтауларымның қырсығы...

* * *
Мен — жол болсам, асыққанға неғұрлым,

келер еді ұзақ болып көрінгім.

Бастар едім көбіңді үлкен мақсатқа,

адастырып кетер едім көбіңді.

* * *
Ауылға аяқ бассам жұмсап кетем,

шегіне домбырамның үн сап бөтен.

Бірдеңе айтсақ па екен анау шалға,

әлде айтуды ойлап қана тынсақ па екен.

Әйтеуір жұмсап кетем, жұмсап кетем,

көңілде ұят бөтен, ынсап бөтен.

Ауылдың кемшілігін көрмеу үшін,

тарс қылып екі көзді жұмсақ па екен.

Ит біткен қуып үріп тірсектете... осылай у-шу қылып жүрсек пе екен.

Боз үйді мына біреу орап өтіп,

күркеге әне біреу кірсек пе екен.

Осымен осы жырды түйсек пе екен,

өлең де көп көпіртсек күйсеп кетер.

Мына жадау күркеге кіре салып,

кір-қожалақ бір ұлын сүйсек пе екен...

* * *
Көрпе, жастық суырып безек қағып,

сен сөйлесең сенеді кезек талып.

Шайын құйып шамасын қылтылдатып,

қазанының астына тезек салып.

Кіршіксіз жан сенгіш қой өтірікке,

сенеді деп сөйлейсің көпіріп кеп.

Өтінеді аңқаулық, адалдықтар:
"айналайын, қонып кет, отырып кет!"
Ылғи сәби қайтеді қате көріп,

қатем жоқ деп қайтасың мәпеленіп.

Сәби-жанды аулыңды көрген шақта,

"Сақалыңды" сипайсың әке болып.

ШАЛ

Ұрсысып кемпірімен, салып әнін

шал отыр ұстап әзір шаңырағын.

Қыз өссе ойлайды кеп, ойлайды кеп,

бір ұлы кездессе деп шаруаның.

Ұрсысып кемпірімен тағы да бір,

ақ бұлттай сәскедегі аңырады.

Ұл өссе ойлайды кеп, ойлайды кеп,

бір қызын әперем деп шаруаның.

Ал өзге ой жатады өзі өсіп, үстеп,

өмірде: ширатылыс, есілісте.

Жүргені ұл тумастан қамшы саптап,

келіні түспес бұрын бесік істеп.

Біткесін мақалдардың бәрі айтылып,
аңырып ақ бұлт құсап қарайтыны:
Күткені келе ме деп, келе ме деп,

ұстауға шаңырақты жарайтын ұл.

Содан соң шаруасын күрт бітіріп,
бір сыбап алады да жұртты түріп,
ұрсысып кемпірімен тағы да бір,

шалыңыз кетеді өліп шырт түкіріп...

* * *
Жүре берсең, жүре берсең даламен,

алма бақ бар, шақырады ол ынтық қып.

Оһ, шіркін-ай, бір сайранды салар ең,

күзетшісі болмаса егер мылтықты.

Жүре берсең, жүре берсең даламен,

ару қыз бар, ынтықтырар ол да аса.

Oh, шіркін-ай, бір жасанып қалар ең,

жөтелі көп қарт шешесі болмаса.

* * *
Міне, бір үй түсе бер,

келген жоқсың молаға.

Жолда жүрген кісі егер

үй таңдаса оңа ма.

Сықырлауық қақпа бар,

кір тезірек, бәрі үйде.

Бала деген қаптаған

шығады өріп, әрине.

Қарап саған сүзе бір,
дауаламай жүрегі,
аздан кейін тізеңе

қонар келіп біреуі.

Ал, кәрілеу шешесі
бәрін қуып дүр сілкіп,
қымыз құяр, кесесін

бармағымен бір сүртіп.

Келгенінше шамаға,

Көрінбе ірі, байқа әлі.

Жүргеніңді қаладан

қалпағың-ақ айтады.

Дастарқан мол онсыз да,
қайсыбірін асарсың:
түнде жортқан жолсызда

жолаушыдай сасарсың.

Домбыра тұр тұсында,

бұрауын көр көтеріп.

Жөн сұраса қысылма,

қонақпын де — жетеді.

Ал, кетерде... сезімге
ауыр тиер — қиын бұл,
ұмытпассың өзің де

бір баласын сүюді.

* * *
Ақ жаулығы секілденіп қарлы шың,
жүн түтетін мұнар құсап қалғысып,
бармысың сен, айналайын ақ шеше,

опырық тіс тентек әже, бармысың.

Жасағанға арнап жарты қарғысын,
қайнайтұғын күйік қысып, зар қысып,
бармысың сен, шынашақтай кәрі әже,

қутыңдаған қызыл әже, бармысың.

Әскер-ұлға арнап бүкіл алғысын,
мұң шертетін ошақ қазып, қан құсып,
бармысың сен, арық шеше жылауық,

жіп иіргіш жадау әже, бармысың.

Жаңа қонған жапалақтай жарға ұшып,
жасыратын "жоқ" пен жауып "барды" шын,
бармысың сен, сараң шеше құдайдай,

май былғағыш момын әже, бармысың.

Бармысыңдар, айналайын шешелер,

өрмегіңді көп үзіп ем, кеше гөр...

Арашашы болыңдаршы өздерің,

аулын жігіт ұмытыпты десе егер.

ӘЖЕ

1

Қарынға сап сары май сақтайсың ғой маған деп,

отырсың ғой күнде сен балам келіп қалар деп.

Машинаға көрінген кеп қалды деп жүгіріп,

көрінгенге үзіліп: балам, балам, балам деп.

"Қырық бір тас" дорбада күнде шешіп, күнде ашып,
отырсың ба ойдағы "әулиеңмен" ымдасып?
Сүт бетінде қаймақты көрген сайын мені ойлап,

қырқып алып шетінен шәйға салып бір қасық.

Сол баяғы күтумен, сол баяғы жер үймен,

қажыды ма қолдарың ақ шашыңды өруден.

Қажыды ма көңілің түс көрумен түнімен,

ертесіне сол түсті жақсылыққа жорумен.

Ал, өзім ше?
Көрінген қарасынға тартамын,

сенімі бар көңілде күдік, үрей бар тағы.

бір жымиған жігітті жылынамын дос етіп,

бір шәй берген кемпірді алданамын шеше етіп.

Тірлік солай болып тұр,
жағдай солай, қайтейін,
күту, күту, ғұмыр бір, күту екен әйтеуір

Бір мұңайып алам да хат жазамын мен саған.

2

Қалың елді қақ жарып, "беделімді өсіріп",
бардым талай, қарт ана, қайтайын деп көшіріп,
ермей қалдың сен маған,
көнбей қалдың — қинадың,

жалғыз ұлды қидың да, жалғыз қырды қимадың.

Мен жіберген аз пұлды таңдайыңа түйір ғып,

көсеге ғып отырсың жалғыз қара сиырды.

Астананың самала-шамдарына, баяғы

шым-үйіңнің түтінін ауыстыруға аядың.

Жаулығыңның бір ұшын иығыңа асып ап,
үш шығасың күніне Қызылоба басына
асықпадың бірақ та біздің төрге, қарт ана,

бір-ақ рет шығуға шөбереңді арқалап.

Сен отырсың баяғы бөстегінде ешкінің,

мен отырам кафеде шампан ұрттап кешқұрым.

Сен саласың сақсиян-құраныңды оқып ән

ал, мен қайбір жиында президиумға отырам.

Шеген үйді сен тұрған ойлай-ойлай ми алаң,

сонда өзімнің паркетті пәтерімнен ұялам.

Төрді сайлап едім мен, неменесін іркемін,

отыратын өзің жоқ — үңірейіп тұр төрім.

Әй, қартым-ай, қартым-ай, туған жер деп...

кетпедің,

туған жерді сен титтей Қызылоба деп пе едің...

* * *
Бөз өтеді деседі маталардың атымен,

сөз өтеді деседі аталардың атымен.

Таудың атын қойып ап титтей төбе-үрпекке,

түйе қылып түймесін өткізіп жүр жұрт ептеп.

Өткізіп жүр көп істі жұмыс қып көп сатымен,
өткізіп жүр соғысты тыныштықтың атымен:
көгершіннің қанатын желпуші қып жау мына

жанап-жанап кетіп жүр сенің туған аулыңа.

Қой терісін жамылған жамандайды ел қасқырды,

қыз шәлісін жамылып талай дұшпан басқа ұрды.

Адастырып ақылды қинайды екен адамды,

жақсылықтың атымен өтіп барлық жамандық.

Бүйте берсе бүгінде матаға да сенбессің,

бүйте берсе түбінде атаға да сенбессің.

Не жақсылық дейсің бұл,
көңіліңе жара сап,

жақсылықтың өзіне күмәндана қарасақ.

* * *
Ақылдыны көрсең сен — бір сөзіне жарап қал,
енді қайтып сен оны көресің бе,

қарап қал.

Ақымақты көрсең сен — күліп опа таппайсың,

үйткені оны "құдай" да күліп тұрып жаратқан.

Қайғылыны көргенде көз жасыңды сүртіп өт,

күңгірт тартқан көңілі бір сүйеніш тұр тілеп.

Айналаға көрінбеу үшін ерсі-түрпі боп,
бақыттыны көргенде күліп бұрыл,
күркіреп

асып-тасқан көңілі бір қошамет тұр тілеп.

* * *
Қанша мақта теңізді — толқымаса амал не,
қанша қақта сөзіңді — балқымаса амал не,

ауға түскен ақ сазан — бұлқымаса амал не.

Думан, думан дегенің — ас боп шықса амал не,
досым, досым дегенің — қас боп шықса амал не,

асыл, асыл дегенің— тас боп шықса амал не.

Бәріне де көнесің, амалың не, жақсылар,
көнсең мұның бәріне — көнбейтінің жоқ шығар?!
* * *
Мына қонақ мені өлтірмей жерлеп тұр,

ептеп ішті: ағыл-тегіл тер кетті.

Мен отырмын — мылжыңымен қонақтың

домбыраның екі ішегін ермек қып.

Оңаша бір кешім еді жыр жазар,
қашан ғана бітер екен бұл "базар"!
Мен отырмын азар шыдап,
қарашы:

құлап түскен бокалымда сынды азар.

Қайдан келді, неткен бәле бұл өзі?

шылым түтіні сақина емес, білезік.

Бұрыш сеуіп кетті біреу миыма,

көмейіме құйды біреу күл езіп.

О, жалғыздық!
Жаман деген кім сені,
дәл сол адам біздің үйде тұрса еді;
Мына мылжың келер еді-ау оған да,

о, жалғыздық, жаман деген кім сені...

Тыңдаушы еді тойып алған ер нені,

мен болдым-ау езіп жейтін ермегі.

Шын бермесе дым бермейтін "құдайым"
жалғыздықтың өзін түгел бермеді,

...жартылықтың өзін бүтін бермеді.

* * *
Асылы бар менде ойдың,
не деп айтам, кім деймін:
ән етуге келмейді,

күй шығара білмеймін.

Қыңыры бар менде ойдың
қалай айтам?
Күл мейлің:
сыр етуге келмейді,

сурет сала білмеймін.

Қалай айтам, айтам ба,

ойым ауыр бейне өлім.

Кей жолдарым қайқаңдап,

мертігіп тұр кей жолым.

Айтсам ой көп масқара,
көбігі жоқ,
ақ қағаздан басқаға

көбі — шын... тіл қатпадым сол үшін.

* * *
Жасырмайтын сөзім бұл,
айтпасам да мақтана:
бір мінімді өзімнің

қазып аппын шахтадан.

Ырқына еріп сезімнің
арман ойлап, қауіп қып,
бір мінімді өзімнің

домбырадан тауыппын.

Адал шыным — анық бұл,
күңгірт шықты дегенмен,
қоймай жазып, алыппын

бір мінімді өлеңнен.

Ой — кенім боп, ой — ән боп,

ойдан бәрі бас апты.

бір мінімді жоям деп,

екіншісін жасаппын.

Мінім көп-ау,
байқайым,
сіңіп қапты бояуы,
қайсыбірін айтайын,

қайсыбірін жояйын...

* * *
Ісі өнбесе түртініп,
өндіртем деп жұрт әуре,—
дәукестерден бір күні

құтыларсың сылтаумен.

Төгіп сөздің түр-түрін
жөнелетін былғалай,
көк мылжыңнан бір күні

құтыларсың тыңдамай.

Көріп жүрміз қыз атын
жүрсе біреу бұлдамай,
ондай қызды ұзатып

құтылады, бұл да оңай.

Керегі не ренжіп,
тапты да заң үкімді,
жаман әйелінен жұрт

әлиментпен құтылды.

Жаман болсаң — аз өкпе,
өкпе артасың қас қылып
жаман жырдан газетке

құтыламыз бастырып.

Сыншы деген бауырға

ұнап жүрміз, шүкірлік.

Ал, оқушы дауынан

жақсы жазып құтылдық.

Бәрін қиын сезінбе,
түк емес бәрі, расында:
көлеңкеңнен-өзіңнен

құтылудың қасында.

* * *
Күдіктендім бұрлығып,
газеттерге
бекерге

шықпай қалса бір жырым,

жаман жаздым ба екен деп.

Мұны да енді жыр деші:
күдіктендім,
бекерге
суып кетсе бір досым,

ренжіттім бе екен деп...

* * *
Қайталап жаз, қайта ту,
туған болсаң асығып,
бір сөзім бар айтатын

сыншылардан жасырып.

Еккен болсаң тегінде
жыр егінді жаңадан,
сабақ керек егінге,

керегірек дән одан.

Шабыты бар дегенге
сөзден сөзді асырып,
төгілем деп өлеңде

қалып жүрсің шашылып.

Бақбақ сын-ды келеді
аз қуаныш, аз қайғы:
жел үп етсе өлеңің

ұшып кете жаздайды.

Ұқпайсың-ау, келесі
жолды жазсам жазғырып:
ақын еткен сені осы

ұятыңның аздығы.

Жалтыр сөзге талпынба,
ой мен шындық одағы,
Бір көргенге алтыннан

жез жалтырлау болады.

Сөздерімді семіз ғып

қойсам дейсің, сенер жұрт.

Толқытатын теңізді

дауыл да емес, тереңдік.

Буырқану — не теңің,
асып-тасып, иланшы:
тасып қайда кетеді
тас табаққа құйған су?!

* * *
Қара жіптер тұзақ болсам екен деп,
қара жолдар ұзақ болсам екен деп,

тыртыспаған сияқты.

Асқар таулар биік болсам екен деп,
айдын көлдер тұйық болсам екен деп,

қырқыспаған сияқты. ...Біз де, достым, білсек еді ұятты.

* * *
Мен үйрендім күйінуді күйреп бір,

тағдыр маған жастан дауды үйретті.

Тамсандым мен дәмін татып бейнеттің:

тағдыр маған мастанбауды үйретті.

Мен үйрендім өзімді-өзім сүйреп бір,

әр асулар — жалтаңдауды үйретті.

Менің ізім сызық болды ирек бір:

адасулар — жол таңдауды үйретті.

Қыз-бозбала қызығынан әлі де,

бос қалмауды үйретіп жүр өлеңім.

сене-сене, сене-сене бәріне

дос таңдауды үйренбей-ақ келемін.

* * *
Сұлу қызды сүйген кезде құшып қал,

сұлу гүлді тиген кезде құшып қал.

Қонақтарым күткен кезде келіп қал,

жомарттарым, сұрағанда беріп қал.

Сұлу қызың бір жылар да жат болар,

Сұлу гүлің бір қурар да шөп болар.

Тым кешігіп келген қонақ аш қалған... бар қасірет кешігуден басталған.

* * *
Ақындықты көріп жүрміз не түрлі,
батылдықты көріп жүрміз не түрлі;
қастықты да көріп жүрміз не түрлі,

достықты да көріп жүрміз не түрлі.

Бірақ ақын — ақын болып қалсын тек,
бірақ батыл — батыл болып қалсын тек;

бірақ досың — досың болып қалсын тек.

Ақындық пен әуреліктің арасы,
қастықтар мен достықтардың арасы —

қор қылатын осы-ay адам баласын.

* * *
Жасалатын жамандықтар көп бізде,

жамандықтан да әрегірек кісіге.

Жасалатын жақсылық та көп бізде

жақсылықтың керегі жоқ кісіге.

Сөкпе мені, артық айтсам, сөкпе, елім,

сүйеніш жоқ берері көп кісіге.

Айтатұғын ақылым да көп менің,

сол ақылдың керегі жоқ кісіге.

* * *
Қират, күйрет, бегі бердім, қас қақтым:

ал, көк өзен майданыңды бастат бір.

Ыза қылу үшін сені табиғат,

қойтастарды жолыңа үйіп тастапты.

Ал, өлеңім, өкіріп шық, күйрет бір

тосқауылды қоям саған сирек бір.

Оп-оңай-ақ озу үшін бәйгеде,

есектерді жарысуға үйреттім.

Тастарың не: кесек, кесек, кесек құр,

қастарың не: бақай қағыс, есеп құр.

Ал, көк өзен,
өкпелеме қойтасқа,

ал, жүйрігім, кінәлама есекті.

* * *
Не жетпейді, жетпейтін зат көп дейді,

біреуге атақ, біреуге орын жетпейді.

Не жетпесе — соны көбейт, уақыт,

көбейткеннен сенің түгің кетпейді.

Өссе біреу осы күні қарқындап,
қалатындар болмай ма оның артында?!
Биіктікке басталса бір талпыну,

басталып жүр етектерден тарту да.

Көп болсыншы креслолар-пенсионер,

содан құны түспейтұғын болса егер.

Жағымпазға он бес-жиырма бастық бер,
арызқойға отыз-қырық кеңсе бер!
* * *
Көлгірліктер туралы тек көл айтсын,

биіктіктер туралы, тау,

сен айтшы.

Суайттықтар туралы айтса — су айтсын,

қаталдықтар туралы айтса — шың айтсын.

Құлан айтсын, айтса қырдың қайғысын,

жылан айтсын жымысқылық жәйлі шын.

Қыран айтсын аспан жайын,
бозторғай,

өзің айтшы бұта жайын, байғұсым.

* * *
"Қастық" көп-ау жалғанда,
жатам күліп,

ерлер жәйлі ел айтқан мақалды ұғып.

Атын берді, берсе өмір, белеңі бар,

досын берді, берсе өмір, қатал қылып.

Жеңгесімен көп қыздың амандастым,

жаулықтыдан жау шықса — жеңе алмаспын.

Мен үйленіп қойғасын, қарашы енді,

қыздар жақсы боп кетті маған қас қып.

Жастық — асау тай сын-ды бастықпаған,

тайды да асау дегізген жастық қана...

Өнерімді сыйлайтын бір азамат

түсіп қалды орнынан қас қып маған.

Тағдыр талай көрсетті қатал қылық,—

"қылыштың құрығында батар қыры".

Өмір солай деп қойып жатам күліп,

қанжарымен қастықтың сақал қырып.

* * *
Мезгіл өзі алдаса,

алданайық, тайсалма.

Ұйқы қайда болмаса,

болады екен ой сонда.

Шылым тарттық сол үшін,

ойлау үшін ұдайы.

ойлау содан борышым,

ой дегенің — уәйім.

Заман жақсы, ел өсті,

тұрмыс кетті оңдалып.

Қайғысыздық емес тек

қарынның тоқ болғаны.

Сонда да бар жан нелер,
сонда да бар бір қайғы:
ойланбайтын пенделер

ойландырмай тұрмайды.

Уәйім бар, шыдайын,

уәйімнің көп түрі.

Ең мықты бір уәйім —

уәйімнің жоқтығы...

* * *
Қайда кеттің, қайдан іздеп табайын,
қайда кеттің, алыс қиял,

пәк үміт.

Жан түрлі ғой: кейде отырам, ағайын,

алданудың өзін дағы сағынып.

Алданыштар, қайда кеттің, қайда ығып,

ақша бұлттар көтерілші, көтеріл.

Көп досыма кездесуден қаймығып,

мен де сенше алыс тартып кетемін.

Ақ бұлттарды сағынбай ма оңды адам,

бас изейді анау аппақ сыңар шың.

...Өкпелейсің, өкпелейсің сен маған,
өкпелесең сенетұғын шығарсың?!
* * *
Әлі біраз жұмыс ет, әлі біраз қателес,

өз дұшпаның өзің бол,

өз ойыңмен жат, егес.

Алтын балық емес қой даңқ деген ау салар,

не ұстап ап өрістен жайдақ мінер ат емес.

Әйтеуір бір білерім: машақат тап, машық тап,—

бұдан әрі сұрама, желкемді көп қасытпа.

Кен болса ол — кен шығар алынатын мысқалдап,

көл болса ол — көл шығар жиналатын қасықтап.

Әлі біраз жұмыс ет,
көсіле біл, күйе біл,

тапсырамын өзіңе мына сені ие ғып.

Даңққа сен асықпа,
төбе ғой ол, қарттықта

қайғырып бір шығатын таяғыңа сүйеніп.

* * *
Атақ деген немене?
Ақ жорға ма деп қалам,

әр тақымда бір шауып, бір қазыққа тоқтаған.

Мен де мінем демеші, дұрыс болса топшылау:

кісі мінер онда енді бүтін арқа жоқ шығар.

Байлық деген немене? сараңдық па деп қалам,

жайған қолға тоқтамай, жұмған қолға тоқтаған.

Мен де болам демеші, екі көздің құны не:

екі көзің бітсе егер жан қалтаңның түбіне.

Бақыт деген немене?
сұлу қыз ба деп қалам,

әр жігітпен бір билеп, бір жігітке тоқтаған.

Менімен де бір билеп кетпеді деп күймеңіз:

шақырушы көбейсе шықпайды ғой биге қыз.

* * *
Ақындықты қайтсем екен мына саған бітпеген

батылдықты қайтсем екен мына маған бітпеген.

Майлап алып жағар ма еді қайғы-мұңды сендегі,

байлап алып сабар ма еді қаймығуды мендегі.

Сұлулығың, жесір ғой ол, ақылдыға бітпеген,
ұлылығың, кесір ғой ол,
адал жанға бітпеген,
Қыңырлықпен бөліп бәрін әділетсіз табиғат,

соған қарап таңдануды екеумізге жүктеген.

* * *
Ұстаз болсаң, мезгіл, мені мақтама,—
шақырылған шәкірттеймін тақтаға:
бір есепті шығара алмай қалармын,

айтқаныммен бір сұрақты жаттаған.

Географ-дос алдыңа кеп тұрмын мен,
оқығанмен тұрмыс деген білгірден,
бір төбеңді таба алмаспын картадан,

бір қалаңнан адасармын, кім білген.

Тәуекел деп келдім саған,
күнде ескі
көп қатеммен бірге тудым, бірге өстім:
бір тауыңның биіктігін білгенмен,

бір көліңнің тереңдігін білмеспін.

Тағы келдім, келдім саған, жыр кештің
биігінде аңқаулықпен бірге өстім:
есеріңнің естілігін білгенмен,

естілердің есерлігін білмеспін.

Уақыт, менің жәйім осы,
мерейім:

жазу еді саған басқа не дейін.

Менен түк те сұрамашы,
мен саған

бір әсерлі күйлер шертіп берейін...

ТАҒЫ, ТАҒЫ...

Ақ бұлақтың тағы тулап ағысы,

анау қыран кетті шыңнан тағы ұшып.

Сен отырсың тағы маған ұрысып,

мен отырмын бір досыммен тағы ішіп.

Бір сотқардың қас-қабағы тағы ісіп,

бір момынның кетті тағы намысы.

Екі лашын екі бөлек өтті ұшып,

екі қарға қалды тағы табысып.

Көп ғалымнан тағы шықты бір надан,—

тағы менің бір ойымды ұрлап ал.

Тағы тартып бітірдім мен бір күйді,

бір тыңдаушым тағы өкпелеп тұр маған.

Тағы да іздеп ойдың жаңа түр-түрін,

тағы ілінбей отыр менің кірпігім.

Отырғанда осыларды тағы ойлап

өтіп кетті-ау тағы менің бір күнім.

СӨЗ БЕН ІС

Қазанаттың тұлпарша сілкінісі жараспай,
біреулердің жүр бізде сыртына іші жараспай:
адалдықтар туралы, таңдайынан май тамып,

арамзалар айтады және ғажап айтады.

Қазанаттың тұлпарша сілкінісі жараспай,
біреулердің жүр әлі сыртына іші жараспай:
Жомарттықтар туралы таңдайынан май тамып

тас сараңдар айтады және әдемі айтады.

Жараспай-ақ келеді-ау, бізде көп іс, көп тірлік:

қанжардағы топастық, қырғыштағы өткірлік...

Қараңызшы өзіңіз: қонар ма еді ойға аса
бұлбұл құстың үнімен жапалақтар сайраса?!

ҚИЫНДЫҚ

Қинайды ғой, қинайды, өнер шіркін
қинайды-ақ,

өз пікірің сыймай қап өзің жазған шимайға.

Топтап берсең журналға бәрі сыйып,
қинайды
жаның күйіп жазылған жалғыз жырың

сыймай қап.

Қинайды ғой, қинайды, өнер шіркін
қинайды-ақ,

жыр келмесе қолыңнан етігің тік, үй майла.

Қайтер едің, ағайын, жұқпай жаққан бояуың,
жатса етігің ешкімнің аяғына сыймай қап?!
Қинайды ғой, қинайды, өнер шіркін
қинайды-ақ,

қиындықта қызу бір — кетеді екен ми қайнап.

Өмір қиын, ағатай,— кешір, мен де кешіктім,

Мезгіл айдап әкеткен автобусқа сыймай қап...

* * *
Мақтаймыз кеп өлгенді,
мақтаймыз-ау төкпелеп,

Мақтаймыз кеп жазғанын тірісінде өтпеген.

Жорғалаймыз алдында табытының,
сол өлік

тұрып кетер секілді некрологқа өкпелеп.

Мені бүгін бір досым мақтап жазды,
сскірді

жолдан-жолға сұлу сөз, бәле ғой бұл, не тірлік.

шошып кеттім:
"мен осы өлгенім жоқ па екен" деп,

өйткені кей мақтаулар некролог секілді.

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.