Алтын қазық

УДК 821.512.122-0 ББК 83.3 Ћаз К 93 Ћазаћстан Республикасыныѓ Мќдениет жќне аћпарат министрлiгi Аћпарат жќне мџраѕат комитетi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша шыѕарылды Кљмiсбаев . К 93 Алтын ћазыћ: Зерттеу маћалалар / теген Кљмiсбаев. – Алматы: «Ћайнар баспасы», 2012. – 512 бет. ISBN 978-601-212-042-4 Белгiлi ќдебиетшi, профессор теген Кљмiсбаевтыѓ «Алтын ћазыћ» деп аталатын кiтабына автордыѓ соѓѕы жылдары жазѕан ѕылыми-зерттеу еѓбектерi, маћалалары енгiзiлдi. Белгiлi шыѕыстанушы ќрi аћын, ѕалым .Кљмiсбаев ћазаћ ќдебиетiнiдегi аћтаѓдаћтарды зерттеу саласына салмаћты љлес ћосып келедi. Шќкќрiм Ћџдайбердиев, Маѕжан Жџмабаев секiлдi крнектi ќдебиет ћайраткерлерiнiѓ поэзиялыћ шыѕармаларын ежелгi шыѕыс ќдебиетiмен салыстыра зерттеп, ќдебиеттер байланысына жаѓа беттер ћосћан. Автор араб-парсы-ћазаћ-тљрiк ќдебиеттерiнiѓ кне жќне жаѓа замандаѕы байланыстарына зер салып, ћазаћ, орыс тiлдерiнде бiрнеше ѕылыми зерттеулер, монографиялар жазды. Бiрнеше тараудан тџратын осы кiтапћа да ќдеби сыннан, талћылаудан ткен, ћалыѓ оћырманныѓ кѓiлiнен шыћћан љздiк, љлгiлi деген еѓбектерi топтастырылѕан. Жинаћ ћазаћ, араб, парсы жќне тљрiк ќдебиетiнiѓ бљгiнгi зерттеушiлерiне, мамандарына, шыѕыстанушыларѕа, тiлшiлерге, ќдебиетшiлерге, аудармашыларѕа арналѕан десе болады. УДК 821.512.122-0 ББК 83.3 Ћаз ISBN 978-601-212-042-4 © Кљмiсбаев ., 2012 © «Ћайнар баспасы», 2012

МЏХАММЕД ПАЙЅАМБАР (С.Ѕ.С) ЖЌНЕ ЋАЗАЋ ПОЭЗИЯСЫ Џлы Абайдыѓ: «Алла мiнсiз, ќуелден пайѕамбар хаћ, Мумин болсаѓ љйренiп сен де џћсап баћ» деген сзiн аталарым аузынан тастамай айтып отырушы едi. Сонда осы сздерге балалыћпен онша мќн бермеппiз. Менiѓ аяулы анам ќкеме тџрмысћа шыћћанда аса ћадiрлi жасауы ретiнде Ћџран Кќрiм кiтабын ћоржынѕа сала келiптi. Оћта-текте бiзден жасырып оћып отырѕанын байћап ћалушы ем. Ћџран кiтабы кбiнесе ескi кебеженiѓ тљбiнде аћ матаѕа ораулы жатушы едi. Анда-санда љйге келiп, шежiре, жырларын аћтаратын Сыр жырауларыныѓ аузынан осынау бiр ћасиеттi, арайлы кљн шуаѕындай ћуатты хазiретi Мџхаммед (с.ѕ.с) есiмiн жиi естушi ем. «Лќ илќња илла Аллањ, Мухаммадур расулуллањ» деген тегеурiндi темiрдей тiркес есiмде ћалыпты. «Ол кiм едi ата?» деп, атаћты Љбiсџлтан жыраудан сџрап ћалѕанымда: «Ол бар ѕой балам, Алланыѓ Елшiсi» деп, домбыра пернелерiн бiр сипап тiп, ѕажайып жырын бастай ж- нелетiн. Маѕан ћажылыћћа екi мќрте барып ћайту баѕы бџйырды. Алла мен оныѓ Рахым пайѕамбары бiр сќтке де тiлiмнен тљскен жоћ. Ћаѕбаны жетiншi айналѕанда ќзер дегенде кпем ћысылып, Ћаѕбаныѓ ћабырѕасына ћолым тиiп, бiлген дџѕаларымды айтып, сипай бастаѕанымда аѕыл-тегiл жылап тџрѕанымды зiм де байћамаппын. Сондай Џлы тџлѕаны – хазiретi Мџхаммедтi (с.ѕ.с) ќлемге жолдаѕан Аллаѕа алпыс мыѓ рет алѕысымды айтсам да артыћ болмас едi. Мединедегi атаћты ќл-Харам мешiтiнде жатћан Рахым пайѕамбарыныѓ (с.ѕ.с) тџсынан тiп бара жатћанымда з- зiмнен балаша езiлгенiмдi жасыра алмаймын. К*з жасым тџлабойымды жуып кеткендей болды. Былай шыћћасын да

басым айналып меѓ-зеѓ болып отырып ћалыппын. Алла Таѕала маѕан тоћсан жас ѕџмыр берсе, соныѓ теѓ жартысын дљниенiѓ жарыћ жџлдызы боп, адамзаттыѓ баласын баћытћа бастаѕан Џлы мќртебелi Алла Елшiсiне берер едiм деп ћиялдадым. Сонда деймiн-ау дљние жљзiнiѓ ерекше кемеѓгерi, жарыћ жџлдызы Пайѕамбарымыз (с.ѕ.с) жљз сегiз жыл ѕџмыр сљрген болар едi деп армандаймын. Неге оѕан ћысћа мiр бергенсiѓ деп, Жаратћан Иеме мџѓымды шаѕамын. Мейiрiм пайѕамбарыныѓ (с.ѕ.с) басында ешћандай белгi жоћ, ескерткiш соѕылмаѕан. Бiрiншi рет таѕзым еткенiмде мен соѕан таѓѕажайып таѓырћаѕаным бар. Аћырѕы демi љзiлгенше љмбетiн iзгiлiкке љндеп, Айша анамыздыѓ тсiне басын сљйеп жатып, о дљниеге аттанып кеткен сљйiктi Пайѕамбарымыздыѓ (с.ѕ.с) мiр сљйген, лмеген Адам екендiгiн ѕасырлар дќлелдеп келедi. Ислам љшiн адам айтћысыз азаптарды басынан кешiп, аш жљрiп, жалаѓаш жљрiп, жаралы боп, сџлу денесiнен ћан мен тер ћоса аћћанда арымай, шаршамай, шалдыћпай, тас лаћтырѕанѕа ас лаћтырып, мейiрiм жасаѕан жарћын нџрдыѓ иесi Пайѕамбарымыз (с.ѕ.с) кљллi адамзат ќулетiне айнымас асыл љлгi болып ћалды. Џлаѕаты мол џлы Џстаздан ќлемнiѓ асћан ойшылдары мен данышпандары дархан љлгi алып келедi. Арафат тауыныѓ етегiнде тџрѕанымда, Алла Расулыныѓ (с.ѕ.с) соѓѕы ћоштасу сзi ойѕа оралды. Пайѕамбарымыздыѓ (с.ѕ.с) сол салауатты, кљн шуаѕындай керемет сздерi бiрнеше ѕасырларѕа арнап кеткен кемеѓгердiѓ керемет жоспарындай, жырдай оћылады, тоћылады. Айтћан ќрбiр сзi бiр-бiр дастан, бiрегей симфониядай естiледi. «Пайѕамбарымыздыѓ аћырѕы ћџтбасын» алѕаш рет ћазаћ тiлiне жария еткен Ћазаћстан Дiни басћармасыныѓ бас муфтиi Шейх Ќбсаттар ћажы Дербiсќлiге ризалыѕымды бiлдiре отырып, аудармасынан љзiндi келтiре кеткендi жн санаймын: «Ей адамдар! Айтћаныма зер салыѓдар. Бќлкiм, биылдан соѓ сендермен бџл жерде ћайта жљздеспейтiн шыѕармын. Халайыћ! Бљгiнгi кљн, осы ай, мына ћала (Мекке) ћаншалыћты ћасиеттi болса, мал-жандарыѓ, ар-намыстарыѓ да соншалыћты ћасиеттi, зорлыћ атаулыдан ћорѕалѕан. ...Уа, мџсылмандар! Сендерге киелi аманат ћалдырып ба-

рамын, соны толыћ џстансаѓдар, ешћашан адаспайсыѓдар. Ол Алланыѓ кiтабы – Ћџран» дептi. (Шейх Ќбсаттар ћажы Дербiсќлi. «Исламныѓ жауњарлары мен жќдiгерлiктерi» тарихи-философиялыћ жќне теологиялыћ зерттеулер, эссеочерктер, жолжазбалар, сџхбаттар. Алматы, Атамџра, 2008 ж. 35-б.) Егер осы релi аударманы ќр мешiттiѓ кiреберiсiне iлiп ћойса, нџр љстiне нџр болар едi. Америка ѕалымы Майкл Харт зiнiѓ «Адамзат тарихындаѕы џлы жљздiк» кiтабында дљниенiѓ бiрiншi џлы тџлѕасы етiп, ќлемге шпес нџр ќкелген Мџхаммед (c.ѕ.с.) пайѕамбарымызды ћойѕаны тектен-тек емес шыѕар. Наполеонды, Шоуды, Гетенi, Бисмарктi, Ламартиндi, Родвеллдi тiзе бљктiрiп, таѓ ћалдырѕан айрыћша тџлѕаны ѕасырлар ѕарышыныѓ трiнен кре беретiнiмiз хаћ екенi айдан аныћ. зiне ћастандыћ жасаѕан жауына, тiптi ћџс балапанына да мейiрiммен ћарап кешiрген iзгi сљйiспеншiлiктi, сабырлы, те кркем мiнез иесi Мџхаммедтiѓ (c.ѕ.с.) туѕан љйiн кргенiмде, тiл-аузым байланып тџрып ћалыппын. Ћџдайым-ау, неткен ћарапайымдылыћ, неткен жџпыны љй, кќдiмгi сљйек пен еттен жаралѕан, пейiлi теѓiздей шалћар парасат иесiнiѓ мынадай љйде шыр етiп дљниеге келгенiне аѓ-таѓсын. Љй орнына «Медине кiтапханасы» салыпты. Џзап кеткенше пайѕамбарымыз (с.ѕ.с.) туѕан љйден кзiмдi алмай, ћарай бердiм. Сонау ХV-ХVIII ѕасырларда ѕџмыр кешкен ћазаћ аћынжырауларынан бастап бљгiнгi ћазаћтыѓ жас шайырларына дейiн Парасат иесi Пайѕамбарымыздыѓ (с.ѕ.с.) киелi есiмiн iлтипатпен еске алып отырады. Алдымен ауыздарына алатыны Алла, екiншi Хаћ яѕни пайѕамбар дегенi. сиет, неге айтса да, елдi бiрлiкке, тiрлiкке, жаћсылыћ жасауѕа, iзгiлiкке шаћырса да бiр Аллаѕа, пќрмќн иесi пайѕамбарѕа жљгiнiп отырады. Ќсiресе, мџндай дќстљр Шыѕыс шайырларында мол кездеседi. Жалаледдин Румиде, Хафизде, Аттарда, Санаида, Саѕдида Ћџран Кќрiмнiѓ аяттары, ѕаламныѓ рахым нџры Мџхаммед Пайѕамбарда (с.ѕ.с.) љнемi џшырасады. Ќлем ќдебиетiнде айтулы iз ћалдырѕан жаппар иесi Елшiсiн Пайѕамбардыѓ (с.ѕ.с.) салауатты, сардар бейнесiн сан ѕасырлар,

сан џрпаћтыѓ, сан заманныѓ кiлдерi жазумен, жырлаумен, марапаттаумен келедi. Мџхаммед Пайѕамбардыѓ (с.ѕ.с.) сенiмдiлiгi, табандылыѕы, ћайырымдылыѕы, жомарттыѕы, биязылыѕы, кiшiпейiлдiлiгi, таћуалыѕы, отаѕасылыѕы, сабырлылыѕы, боямасыз болмысы, бауырмалдыѕы, тереѓдiгi, аманатћа адалдыѕы, хас мџсылмандыѕы, ќсемдiгi, ќйелдерге деген сљйiспеншiлiгi ќлi де талай заманалардыѓ заѓѕар кiтаптарыныѓ кркi боларында шќк жоћ. Ћазаћтыѓ ауызша жазбаша жќдiгерлерiнен, лиро-эпостардаѕы Абай, Ыбырай, Сџлтанмахмџт, Жамбыл, Тџрмаѕамбет, Сљйiнбай, Мќшhљр Жљсiп, Ќдiлћожа, Майлыћожа, Маѕжан, Iлияс, ћазаћтыѓ кiтаби аћындарыныѓ, ќншi-аћындарыныѓ шыѕармаларынан парасат иесi Пайѕамбарымыздыѓ (с.ѕ.с.) есiмi ерекше орынѕа ие екенi шындыћ. Аллаh Елшiсiнiѓ зi Сз шеберлiгiн ерекше баѕалаѕан. Орынды айтылѕан ойлы сздi екi мќрте ћайталатып, тыѓдаушыѕа тыѓдаттырып, ћџлаћтарына ќбден сiѓiрiп отырѕан. Ћадiрлi, ћанатты сз мќйегiн ћадiрлей бiлуге баулыѕан. Сайып келгенде Иран, Тџран ќдебиетi Хазiретi Мџхаммед мектебiнiѓ шамшыраћтары. Ардаћты, атаћты аћындар шындыћ сардары Пайѕамбардыѓ хадистерiн з шыѕармаларында пайдаланып отырѕан. Немiстiѓ џлы аћыны философы Гетенiѓ айтуынша: «Бџл елде ќр тљрлi замандарда џлы адамдар скен. Бiраћ, Ислам ќлемi олардыѓ бесеуiн ѕана мойындайды. Мќулќнќ Жалаледдин Руми, Хафиз, Фирдоуси, Ќнуќри, Низами. Бџлардан басћаларын тљгелдей жоћћа шыѕарѕан. Яѕни, аћын деп мойындамаѕан. Ќдебиетшi ретiнде танымаѕандардыѓ арасында небiр мыћтылары бар. Мен олардыѓ ћолдарына су ћџюѕа да жарамаймын» дейдi кемеѓгер Гете. (Фетхуллаh Гљлен. Ѕаламныѓ раћым нџры Мџхаммед Пайѕамбар Саллалаhу Алќйhи Уќссќллќм, Алматы, 2007, 518-б.) Оѓтљстiкте мiр сљрген ћазаћтыѓ крнектi аћындары леѓ, мысал, дастандарында Хаћ Таѕала Елшiсiн iлтипатпен айтып отырады: «Аћырын берсiн Ысламныѓ, Шапаѕат етсе пайѕамбар, ќзелгi сзiм Пайѕамбар» дейдi Майлыћожа шайыр (Майлыћожа, Алматы, 2009, 118-б.), «Ќуелi аћыр Мџхаммат Ћџдай досы, Ќзiрет, Ќбубќкiр, Омар, Оспан (138-б. сонда),

«Бергi атамды сџрасаѓ, Аћ пайѕамбар, Ќлi арыстан» (238-б.), «Пайѕамбардыѓ ћабiрiн љш мќртебе ћџшаћтап» (246-б.), «Пайѕамбар ѕайып iсiн болжаѕан жоћ. Басыѓнан ткен кљндi сана дедi» (246-б.), «Патша Омар ќдiлдiкпен тапты сауап, ћабiрiн пайѕамбардыѓ ћыпты тауап» (248-б.) дейдi Майлыћожа. Мейiрiм Пайѕамбарыныѓ (c.ѕ.с.) ћџдiрет кљшiн, кешкен ћиындыћтарын, крген кереметтерiн кп жырлаѕандардыѓ бiрi Мќшhљр Жљсiп атамыз болса керек. Аћын «Мџхаммед пен Ќбужаhил» деген леѓiнде: ...Ќшiм жасы кзiнен саулап аћты, Жалынып Мџхаммедке жылап баћты. – Мен емеспiн жел берiп желiктiрген, Сенiмен кљресуге ауыр ќлiмсаћты – дейдi. (Мќшhљр-Жљсiп Шыѕармалар, 13-том, Павлодар, 2008,42-б.). «Ѕаршы, кљрсiнiѓ баяны» леѓiнде аћын былай дейдi: ...Ктерiп ол ѕаршыны суѕа ћойды, Ол суды жел ктерiп буѕа ћойды. Саћтады ћџдiретiмен сонда желдi, Нџрына Мџхаммедтiѓ ѕалам тойды. (Мќшhљр Жљсiп, 13-том, 55-б.). «Жетi тозаћ баяны» деп аталатын блiм де зiнше ћызыћ ћџрылѕан. Бџл блiм Пайѕамбардыѓ (с.ѕ.с.) жетi ѕарышћа ктерiлетiнiн сатылап баяндайды. ...Ћџдай-бiр, Пайѕамбар-Хаћ, Ћџран бiл-шын, Бџйырѕан шариѕаттыѓ ћылса iсiн. Айтћанын ѕалымдардыѓ ћылсаѓ тљзу, Крмейсiѓ, иншалла, соныѓ тљсiн. (М. Жљсiп, 60-б.) Бiр Алла Мџхаммедтiѓ нџрын ћылды, Ѕаламнан он сегiз мыѓ бџрын ћылды. Артылатын ћџдiрет зi барша жаннан, Ѕаламѕа к*ѓiлiн оныѓ орын ћылды. (Сонда, 110-б.)

Cонымен, Пайѕамбарымыз жетi ѕарыштан небiр ѕаламаттарды, суреттердi, ќрекеттердi крiп, жетiншiсiнде барып Алламен жљздестiредi. Миѕражѕа сапарыныѓ сан ћилы сатысын, тзiмдiлiгiн, крегендiлiгiн, даналыѕын паш етедi, ћџлдыћ ћасиетiнiѓ тереѓдiгiн, ѕаламдыћ раћымдылыѕын жырѕа ћосады. Жаратты ћайѕыменен жанныѓ бќрiн, Барсыѓ ѕой сол жиында баршаларыѓ. Кандил нџрѕа Пайѕамбар рухы тџрып, Крсеттi тамам рухћа Хаћ дидарын. (М.Жљсiп, 54-б.) Мќшhљр Жљсiп барлыѕы жетпiс беттен асатын осы леѓ ћиссасында Мџхаммедтiѓ Миѕражѕа шыѕып, Алламен дидарласу жайын алѕаш жырѕа ћосћан аяулы аћындарымыздыѓ санатына жатады. Ћазаћ ќдебиетi тарихына аты ќлi кеѓiнен мќлiм бола алмай келе жатћан аћындар да ткен. Солардыѓ бiрi алмастай тiлiп тљсетiн ткiр аћынныѓ бiрi Мџћан Балтекеџлы (18731916) едi. Соныѓ бiр айтћаны былай екен: Пайѕамбар, мџрсал-нќбилер, Ќулие, ћанша уќлилер, Ћалѕан жоћ тпей бџлардан, Маѕына берген Ћџраннан. (Ћазаћ поэзиясыныѓ антологиясы, Алматы, «Ѕылым», 1993, 204-б.) Осы молда Мџћан наућасы меѓдеп, алыс сапарѕа аттанѕалы жатћанда елiмен ћоштасу леѓiн шыѕарады. Соѓѕы сзiнде Аллаѕа сыйынады, Хаћћа (Пайѕамбарѕа) жљгiнедi. Сырћат меѓдеп бџл кљнде, Денемдi тегiс тџр алып. Наућасћа бер деп шипаны, Аћырын Хаћтан сџралыћ – дейдi. Пайѕамбарды (с.ѕ.с.) «Хаћ» деп, к*п жырлаѕан аћындар-

дыѓ бiрi –Тџрмаѕамбет Iзтiлеуов екен. Бџл кiсiнiѓ де басынан кешпегенi жоћ. Фирдоусидiѓ «Шахнамасын» ћайтадан ћырыћ мыѓ жол етiп жырлап берсе де, сол уаћыттыѓ кiметi оны жарылћап, жарытћан жоћ. Алѕан аз ѕана тиынтебенi нан, шайына, кљнделiктi кљйбеѓ тџрмысына ѕана жеттi. Бiр леѓiнде бџл жаѕдайын да тiлге тиек еткен. Ал ендi ћай уаћытта болсын, бостандыћ жылдарында, тљрме ћапасында отырѕан кездерiнде де Тџрекеѓнiѓ аузынан Алласы, Хаћ пайѕамбары тљскен жоћ. Крмеймiн тозаѕыѓды осы халде, Мен зiм Мџхаммедпiн, ћолым Алла, – деп жырлайды Тџрекеѓ Исламѕа арћасын тiреп тџрып. ...Мџхаммед – тџла бойым, ћолым Алла, Ћџлшылыћ ћол ћусырып ћыл не шаћты. Беремiн бџл сзiмнiѓ шархын шешiп, Кiмде-кiм мџны айтћан десе лаћты. (Тџрмаѕамбет Iзтiлеуов Шыѕармалары, Алматы, 2007, 265-б). «Ћатын хикаясы» дейтiн жќне бiр леѓiнде аћын: Жарайсыѓ Рух Алла дедi жаса, Крерсiѓ соѓыраѕы кљн сансыз наша, Ер болсаѓ ел атына Пайѕамбар боп, Жљрер еѓ жол крсетiп, жарлыћ шаша. Кљнiнде ћияметтiѓ гљлдей жайнап, Тџрарсыѓ ћабiрiѓнен нџрыѓ таса – деп тебiренедi. (Т.Iзтiлеуов Шыѕармалары, 354-б.). Тџрмаѕамбет шайырдыѓ «Мџхаммед туралы» деген толѕауы жан тебiрентерлiк боп, шымырлап жљректен шыћћан толѕаулар тобына енедi. Кзi тiрiсiнде дљшпандарыныѓ Пайѕамбарымызѕа (с.ѕ.с.) крсетпегенi жоћ екен. Аћыр аяѕында оныѓ артынан ћуѕын салып, лтiрiп жiбермек болѕан. Осы «Мџхаммед туралы» толѕауында аћын оныѓ жетiм ћалѕанын, кќпiрлерден крген ћорлыѕын, ћашћанын, Ќбу-Бќкiр Сыдыћпен Хира деген љѓгiрге тыѕылѕанын айтады. Љѓгiр iшiндегi жылан iндерiн Сыдыћтыѓ љстiндегi жаѓа шапанмен

жыртып бiтеуi, бiр жыланныѓ iнiне тыѕуѕа шљберек жетпей Хазiрет Сыдыћтыѓ табанын тiреп жабуы, табанын жыланныѓ шаѕып алуы, оны мљбарак басын ктерген Мџхаммедтiѓ тiлiмен жалап жылан зќрiн кетiргенi шебер тiлмен баяндалады. Ќлгi шаћћан жылан жалѕыз едiм, кiнќмдi кешiр, љмбеттiкке ћабыл ћыл деп, басын тасћа сабалайды. Сонда Мџхаммед (с.ѕ.с.) айыбын кешiрiп, кќлиманы љйретiп, «Љмбет ћылдым махшарда.» дейдi. Кќпiрлер бiр опасыз iзшiнiѓ крсетуiмен Мџхаммедтi лтiрмекке iздеп барады. Хира тауыныѓ љѓгiрiне барып, ћылыштарын кезеп жалаѓдатады. Љѓгiрдi айнала ћамайды. Осы љѓгiрдiѓ аузына Бiр рмекшi тор тоћып, Шатастырып жамаѕан, Бiр кгершiн бџл жерге, Џя салып жќне де, Екi, љш кљн жџмыртћалаѕан. Мџхаммед кiрсе осыѕан, «Бџзылмас па едi бџлар деп?» Сенбедi бџлар анаѕан. Сол жерден кейiн тарћады, Ерiп келген iзшiнiѓ, Балшыѕа сзiн балаѕан – дейдi аћын. Крдiѓiз бе, сйтiп, Мџхаммед кќпiрлердiѓ ћылышынан аман-есен ћџтылып кетiп, Мединеге жетедi. 2001 жылы осынау таѓћаларлыћ уаћиѕаныѓ болѕан жерiне кппен бiрге барып, ќлгi Хира тауындаѕы љѓгiр басында толѕанып тџрѕаным есiмнен кетпейдi. Адамзатћа келешектiѓ кљн сќулесiн таратып кеткен, асыл тектi Пайѕамбарымыздыѓ (с.ѕ.с.) љѓгiрде жамбасына суыћ тас батып, ашыѕып жатћан ћџлшылыѕына бас иiп, садаѕа кетпеймiз деп ойладым. О бастан Мџхаммедтiѓ љмбетi едiм, мiрiн Пайѕамбардыѓ љлгi етемiн, – деп аћын Серiк Ћалиевтiѓ сзiмен маћаламды тамамдап, рахман нџрыныѓ иесi Мџстафа Мџхаммед Пайѕамбардыѓ (с.ѕ.с.) рухына мыѓ мќртебе тќубе еттiм!

ТЏРМАЅАМБЕТ ЖЌНЕ ФИРДОУСИ Тџрмаѕамбет тќжiрибесiн, шеберлiгiн ќлi бiз айтып та, жазып та тамамдай алмай келе жатырмыз. Тџрекеѓ де мџзды мџхиттыѓ белгiсiз бiр айсбергi секiлдi, бiр ћырын жарћыратып крсетсе, ћалѕан ћырларын кзден тасалай бередi. Тџрекеѓнiѓ поэзиялыћ мектебi тек ћана ћазаћ ћџшаѕына ѕана лайыћты мектеп пе зi. Џлы аћынныѓ ойшылдыћ шыѕармаларындаѕы бейнелер, сюжеттер, ќуендер бљкiл мџсылмандыћ шыѕыстыѓ шымыр бџлаћтарынан тарап, ћазаћ леѓiнiѓ рiсiн, кеѓiстiгiн кеѓейтiп, басћа џлт ќдебиеттерiмен иыћ сљйестiрiп, теѓестiрiп кеткен жоћ па. Тџрмаѕамбет Iзтiлеуовтiѓ шыѕармашылыћ ћазынасыныѓ ћордалы ћоржындарында арабты да, парсыны да, армянды, грузиндi, тќжiктi, збектi, ћараћалпаћты да таѓ ћалдыратын таѓшолпандай таза ќрi заѓѕар сз маржандарыныѓ тiзбектерi, кесектерi кздiѓ жауын алады. Бiз ќлi кљнге дейiн Тџрмаѕамбеттiѓ iшiне кiре алмай тамсанумен келемiз. Тамсанып маћалалар, диссертациялар жаздыћ, жиындар, конференциялар ткiздiк. Сйтсек, Тџрекеѓ тџрѕызѕан тау алыстаѕан сайын биiктей берiптi. Шыѕыс сюжеттерiн ћуып жазѕан ћазаћ аћындары кп болѕан жоћ, бiраћ бiразыныѓ аттары, шыѕармалары џмытылып, уаћыттыѓ зегiне тљсiп кетiп, кзден де, кѓiлден де ѕайып боп кеттi. Шыѕысты бiлiп те, бiлмей де ћуѕан ћалам иелерi бар едi, кпшiлiгi кзсiз елiктеуден асып кете алмады. Мќселен, Шыѕыста «Лќйлi-Мќжнљн» таћырыбына ѕана жљз жиырмадан астам дастан, поэмалар жазылды. Бќрi бiрдей шетiнен шедевр болѕан жоћ, айтулысы ѕана адамзаттыѓ есiнде ћалды. Фирдоусидiѓ «Шахнамасы» да тљркi тiлдес ќдебиеттерде жќне Еуропада кптеген елiктеу тќртiбiмен туѕан шыѕармаларды дљниеге ќкелдi. Десе де, соныѓ бќрi наѕыз «Шахнама» биiгiне жете алмай, орта жолда ћалып ћойды. Ќйтсе де, елiктеудiѓ де елiктеуi бар. Шыѕыс ќдебиеттерiнiѓ тарихында елiктеулердiѓ де жаћсысы, жаманы бола бередi. Талантты деген елiктеу ѕана бастапћы тљпнџсћаныѓ («Шахнама», «Мыѓ бiр тљн», «Тотынама») идеялыћ-кркемдiк дќстљрлерiн басћа ќлеуметтiк, мќдени ортада ќрi саћтап, ќрi

жалѕастыра отырып, тепе-теѓ келмесе де иыћтасуѕа жарайтын жарамды туындыны дљниеге ќкеледi. А.Пушкиннiѓ мынадай бiр сздерiн келтiре кетсек, артыћ болмас едi. Ол былай дейдi: «…подражение не есть постыдное похищение – признак умственной скудности, но благородная надежда на свои собственные силы, надежда открыть новые миры, стремясь по следам гения, – или чувство, в смирении своем еще более возвышенное желание изучить свой образец и дает ему вторичную жизнь» (Пушкин, 7-т. 420-б). Ќнеки, бар мќселе сол Пушкин айтћандай, шыѕарманыѓ екiншi мiрiнде жатыр. Ќрине, ол да аћынныѓ алтын ћадамына, алыптыѕына, асћар таудай таћырыпты з тбесiне алып шыѕуына байланысты. Сз жоћ, Фирдоусидiѓ «Шахнамасы» Шыѕыс пен Батыста ћыруар аћындардыѓ ћаламдарына дем берген дастандар жинаѕыныѓ ккесi дер едiм. Еуропалыћ ќдебиеттану тiлiмен айтсаћ, мџны (imitation – имитейшн) ал парсы, тљркi тiлдес орта ѕасырлар ќдебиетiнде «тазкире» дейдi. Солай болса да, бiр Гималайды ќр автор зiнше суреттейтiнi сияћты «Шахнамаѕа» да ќртљрлi зiндiк шыѕармашылыћ ћолтаѓбасына байланысты елiктеу-шыѕармалар: нќзира-жауаб, татаббуат, кейде таклид немесе истикбал болып блiнедi. Назира-жауаб, татаббуат терминдерiнiѓ арасында айырмашылыћтар да бар, дегенмен кейбiр тџстарда љшеуiнiѓ бiр маѕынаѕа ие боп кететiнi де жоћ емес. Парсы, тљркi ќдебиеттерi тарихшылары кейде осы љш сздi бiрбiрiне жаћындатып та, ћашыћтатып та алады. Ал, «татаббу» дќстљрi жанрлардыѓ кiшi формасы газелдер мен рубаиларды ћамтиды, кей тџста тџтас эпикалыћ поэзияныѓ ћџбылысына айналып кетедi. Газель-татаббуат љлгiсiнде туѕан шыѕарма деп, Науаи-Фани љндестiгiн айтуѕа болар едi. Бџл жерде Фани-Науаи асыл нџсћасыныѓ кркемдiк формаларыныѓ параметрiн саћтай отырып, сюжет жаѕынан кейiн шегiнiп, авторлыћ кркем нџсћа жасап шыѕарады. Парсы тiлiнде жазѕан љндiлiк аћын Фани зiнiѓ «Хафт ахтар» («Жетi жџлдыз») деп аталатын поэмасын Низамидiѓ «Хафт пейкер» («Жетi сџлу») поэмасыныѓ негiзiнде жазѕан едi. Ендiгi бiр-екi сз «Нќзира» хаћында болмаћ. Нќзира

дегенiмiз негiзгi асыл нџсћаны басшылыћћа ала отырып, оныѓ сюжетiн пайдаланып, поэзиялыћ ќдеби дќстљрдiѓ тiнiмен тыѓ туынды жасап шыѕарады. Олай болса, нќзира сзi жалаѓ елiктеуге жатпайды. Таяу жќне Орта Шыѕыс ќдебиеттерiнде зiндiк рiстi табуѕа жќрдем еткен џлы дiѓгектер – тљпнџсћалар болѕан, олардыѓ ћџдiретi сондай екiншi авторларѕа зор серпiн, кљш бере бiлген. Нќзира ќдiсiмен туѕан шыѕарманыѓ идеялыћ-кркемдiк ойы, образдарды сомдауы, наћыштауы, ћырнауы згешелеу болады. Сонымен, Нќзираныѓ елiктеуден асып-тљсiп жататын жерлерi кемшiндiк етпейдi. Бџѕан мысал ретiнде ХVI-ХVIII ѕасырларда Шыѕыс халыћтары ќдебиетiнде Низамидыѓ таћырыптары мен сюжеттерiне сљйенiп жазылѕан нќзира шыѕармалар жљзден асады. Тiптi кейбiреулерi Низамидыѓ поэзиялыћ мектебiнен шыћћанымен, Низами талантымен таласћа, тартысћа тљсiп жатады. Поэзиялыћ кркемдiк жаѕынан Низамиден ћалыспауѕа, кейде асып-тљсуге тырысады. Дќстљрдi шыѕармашылыћпен ћабылдап барып, ћалам сiлтеу тљпнџсћаны естен шыѕарып жiберуi мљмкiн. Мќселен, парсы тiлдi аћын Ќмiр Хџсрау Дехлеуи дастандарын атап туге боар едi. Парсы тiлiнде жазѕан љндiнiѓ џлы шайыры Ќмiр Хџсрау Дехлеуи Низами мектебiнен шыћса да нќзира жолын зiнше тауып, таѓдап тамаша поэмалар тудырды. Яѕни, Низамидi тiкелей тќржiма етпей, зiнше нџсћалар жазды, жасап, ћашап шыѕарды. Џлы Мџхтар Ќуезов те Тџрмаѕамбет Iзтiлеуовтыѓ «Шахнамасын» жоѕары баѕалай келiп, «Фирдоуси љлгiсiмен халыћ аћыны Тџрмаѕамбеттiѓ зi леѓ етiп жазѕан Рљстем жнiндегi дастанныѓ ћазаћша нџсћалары деймiз деген едi. Фирдоуси: Баси рандж будам дарин сало си Аджам зиндекардам бедин парси Ман намирам аз ин пас ке зиндееам Ки тухму суханро пирекандам – деген едi. Яѕни «Парсы тiлi тiрi тџрѕанда мен лмеймiн, йткенi лмейтiн сздердiѓ тџћымын шашып кеттiм» деген екен.

Ал, Тџрекеѓ не дейдi: Тоћтатты Тџрмаѕамбет келген ойды, Соѓына «Шахнаманыѓ» ћолын ћойды. Балаша баѕып-ћаѕып, бабын тауып, сiрдiм сљйрiктей ћып сџлу бойлы. Дљниеден мiр бiтiп, тсем де зiм, Аралап жердiѓ жљзiн жљрер сзiм. «Кре алмай кейiнгiнi кеттiм-ау» деп, Арманда болмай-аћ ћой екi кзiм. Нќзира терминiнiѓ ћазаћ мысалында молынан ашылуы осы леѓ жолдарында сiресiп тџр. Керек десеѓiз, осынау ршiл де рiстi ќдеби ќдiс арћылы Тџрмаѕамбет Фирдоусимен жарысады, бiрi иран жерiнде, екiншiсi ћазаћ топыраѕында табан тiреп тџрып белдеседi. Мќселе, жыѕуда, жыѕылуда емес, ћазаћ аћыны Иран елiнiѓ џлы бќйтерегiне сљйенiп тџрып, ћазаћ дастандарыныѓ жаѓа аспани ќлемiн тербетiп, толѕатып шыѕарады. Низами – Ќмiр Хџсрау Дехлеуи арасындаѕы нќзира ћандай дќрежеге жетсе, Фирдоуси Тџрмаѕамбет нќзирасы ћазаћ поэмасы тарихында бџрынсоѓды болмаѕан тыѓ хикаялы леѓдер циклдерiне апарды, ћазаћ топыраѕынан орын тепкен заѓѕар дараћтар орманын жасап бердi. Ендеше, ћазаћ леѓiнiѓ тарихында «хамсенi» («бестiктi») жасаѕан, яѕни бестiк поэмалар жазѕан Шќкќрiм Ћџдайбердиевтен кейiн Тџрмаѕамбет Iзтiлеуов болѕаны айѕаћ шындыћ. Егер крнектi кинорежиссерi табылса, кзiн тапса, Тџрмаѕамбет «Шахнамасынан» сериялы фильмдер жасауѕа болар едi. Шыѕыс ќдебиетiнде «Хамсенiѓ» («Бестiктiѓ») шекарасынан асып кеткен аћындар да бар едi, солардыѓ еѓ атаћтысы Ќбдiрахман Жќми едi, ол бес поэманы жетеуге жеткiзiп едi, екеуiн жќне ћосып едi. Ал, Тџрсекеѓнiѓ «Шахнамасы» жетеудiѓ зiн жетi орап ќкетедi. Шыѕыс сюжетiн жљйрiк жырлаѕан наѕыз џлы эпик аћын болѕаны айдан аныћ крiнiп тџр емес пе. Тек ћазаћ ќдебиетi тарихында осы жайлардыѓ басы ќлi ашылѕан емес. Шыѕыс ќдебиеттерiнiѓ тарихында «Хамса» («Бестiк») ткен бџралаѓ жолдардыѓ жай-кљйiн ашып, ћорытынды берген ќлi ешкiм

жоћ. Поэзияныѓ суi, рбуi бџрынѕы формалардыѓ дамуына, деѓгейiнiѓ џлѕаюына байланысты ѕой, сонымен ћатар, ежелгi ескi тљрлердiѓ жаѓа тљр толћындармен араласуы да, азаюы, кбеюi, ажарлануы идеялыћ-таћырыптыћ мазмџнныѓ тљрленуi де, тљрлi сапаларѕа тљсуi де уаћыттыѓ, ортаныѓ, заманныѓ ќсерiмен, аѕынымен жљрiп отырады. Сонымен, Шыѕыс «хамсасымен» ХIХ ѕасырдыѓ ар жаћ бер жаѕында туѕан ћазаћ «хамсасыныѓ» арасында зiндiк ерекшелiктерiн айћындайтын згешелiктер, џћсастыћтар, айырмашылыћтар, бiрлiктер бары аныћ жай. Ћазаћ поэзиясыныѓ тарихында осынау ойшыл iздердiѓ, нџсћалардыѓ, кесек туындылардыѓ кшбасында Абай жќне оныѓ аћындыћ мектебiнiѓ тџрѕанын џмытпауѕа тиiспiз. Немiс Гетесiмен, Шиллерiмен, аѕылшын Шекспир, Байронымен, француз Виктор Гюго, Бодлерiмен, итальян Дантесiмен, грек Гомерiмен маћтанса, мадаћ тџтса, бiз Абаймен, Шќкќрiммен, Тџрмаѕамбетпен маћтануѕа тиiспiз. Сљйiнер џлыѓ болса, неге сљйсiнбеске! Бiрер сз «Шахнама» аудармалары» жнiнде, парсытќжiк ќдебиетiнiѓ џлы эпосы – «Шахнамаѕа жќне оныѓ авторы Фирдоусиге деген ћызыѕушылыћ ерте заманнан басталѕаны белгiлi жай едi. Шыѕыста «Шахнама» таћырыбына арналѕан т*рт жљзден астам шыѕармалар туѕан едi. Ќрине, солардыѓ бќрi «Шахнама» шыѓына жеттi деп айтуѕа болмайды. Иран эпосыныѓ басты кейiпкерi Рљстем бейнесi Таяу жќне Орта Шыѕыс аћындарыныѓ ћаламдарын тербеттi. Фирдоуси эпопеясыныѓ ќуендерi, саздары Орта Азия халыћтарыныѓ фольклорына ендi. «Шахнама» тарауларын халыћ арасында таратып оћу кеѓiнен етек алды жќне ол мќдени дќстљрге айналды. Эпикалыћ аѓыздар ретiнде мџндай ауызша тарату тќсiлi ХIЉ ѕасырдан бастап ХIХ ѕасырѕа дейiн мќдени дќстљрге айналды. «Шахнаманы» оћитын, тарататын ќдеби мектептер ћалыптасты. Бџл игi нышан ХХ ѕасырдыѓ 30-жылдарына дейiн Иранда, Ауѕанстанда, Пќкстанда саћталды жќне осы заманѕа дейiн жеткен. «Шахнама» таћырыбы мен сюжеттерi бертiн келе, жеке ћисса, дастан, поэмаларѕа, аѓыздарѕа айналып кете барды. Мќселен, «Жамшиднаме», «Самнаме», «Фарамурзнаме», «Барзунаме», «Дарабнаме» сияћты поэзия-

лыћ шыѕармалар соѕан дќлел бола алады. Бџлар иран тiлдес жќне тљркi тiлдес халыћтар арасына таралып кеттi. Еуропалыћтардыѓ «Шахнамемен» танысуы аѕылшындардыѓ Љндiстанды билеуiнен басталады екен. Бiрiншi рет «Шахнамадан» љзiндi жариялаѕан белгiлi аѕылшын ориенталисi Sit WiLLiam lones едi. Бџдан кейiн капитан W.Kirkpatrick парсы поэзиясы жайында шаѕын очерк жазып, «Шахнамадан» љзiндiлер бердi, ол Дакики ћалдырып кеткен жолдарды аударды, одан соѓ геттинген ѕалымы С.Е. Надемапп Жќмшид тарихынан мќлiметтер жариялады, ол кезде ѕалым Персеполь ескерткiштерiн зерттеп жљр едi. ХIХ ѕ. бас кезiнде «Шахнаманыѓ» бiрiншi толыћ басылымы Љндiстанда пайда болды. Баспагер ѕалым Turner Macan 1829 жылы Калькуттада «Шахнаманыѓ» трт томын басып шыѕарды. Еуропада Фирдоуси поэмасы Бетховен симфониясына, Вагнер драмасына теѓелiп, есiмi Гомер, Вергилий, Данте, Гюгомен ћатар аталды. Генрих Гейне зiнiѓ атаћты туындысын – «Фирдоуси туралы» балладасын жазды. Шеберлiгi ћџрылымы, уаћиѕасыныѓ шиыршыћ атуымен кзге тљсiп тџратын «Шахнаманыѓ» iшiндегi бiр кереметтей «РљстемСухраб» дастанын немiстiѓ романтик аћыны, ориенталисi Ф.Рюккерт парсыдан тiкелей немiс тiлiне тќржiмалады. Аудармашы з тарапынан аздаѕан згерiстер енгiзумен негiзгi тљпнџсћасынан ауытћып кете алмады. Љндiеуропа халыћтарыныѓ эпостарындаѕы батырлыћ жырмен, сићырлы ќѓгiмелер, ертегiлермен џштасћан тџстарда туып жататын Зигфрид, Ахилл сынды тџлѕалы кейiпкерлер «Шахнамадаѕы» Ыспандиярмен љндесiп, џштасып жататын. Атаћты немiс аћыны Шиллер зiнiѓ «Турандот» деп аталатын туындысында «Шахнама» ќсерiн пайдаланѕаны аныћ. Ал, Шиллерге «Шахнама» жайын I.Champion жеткiзген едi, йткенi ол аудармамен айналысћан едi. Немiс графы Ludoif «Шахнаманы» ћарасзбен ћотарып, Жќмиид пен Зохакћа тиiстi тиiстi тарауларды ѕана жариялап љлгiрдi. «Шахнаманыѓ» мифологиялыћ, батырлыћ дќуiр тџстарын Рљстемнiѓ лiмiне дейiн апарѕан немiстiѓ ксемсз ѕалымы Ionanu – Ioseph Corresom (1771-1848) едi. Ол тљгел ћарасзбен келтiрдi.

Фирдоуси «Шахнамасыныѓ» Еуропада аѕылшын, француз, немiс, итальян тiлдерiне ткен ѕасырларда кейбiр љзiндiлерi аударыла бастаѕан. Мысалы, аѕылшын ориенталисi Вильем Джонс «Шахнаманыѓ» кейбiр блiктерiн аударып, аћынныѓ Махмуд Газнауиге жазѕан сатирасын аударып бастырѕан, жанына латынша нџсћасын берген. Вильем Кирпатрик «Шахнама» туралы очерктерiн жазып, «Шахнаманыѓ» Дакикиге байланысты тарауларын аударѕан. Одан кейiн Хадемон деген ѕалым «Шахнаманыѓ» тарихи ћайнар кздерiн зерттеп, Жќмшид тарихына байланысты тџстарын аудара бастаѕан. Француз ѕалымыныѓ Фирдоуси туралы ѕылыми жетiстiгi басћа ќрiптестерiне ћараѕанда биiктеу тџрады. Француз тiлшiсi Поль Гумберд Шак «Шахнама» мќтiнiндегi араб сздерiн арнайы блiп алып зерттеген. Бџдан кейiн француз шыѕыстанушысы Мунфаре парсы тiлiнiѓ кейбiр мќселелерiн патшалар кiтабы арћылы зерттеген. Парсы тiлiнiѓ фонетикасын пайдаланѕан осы ѕалым «Шахнама» текстерiн пайдаланѕан. Француз шыѕыстанушылары «Шахнама» беттерiнде болып жататын љлкен оћиѕаларды, кейiпкерлердiѓ ћаћтыѕысын, Фирдоусидiѓ суреткерлiк шеберлiгiн талдай келiп, иран эпигiнiѓ ћџдiретiн Бетховен симфониясына теѓейдi. Гомер, Данте ћатарына ћояды. Персияныѓ саяси, ќлеуметтiк ћоѕамдыћ тарихы осы «Шахнаманыѓ» iшiнде жаћсы бейнеленген деген ћорытындыѕа келедi. Францияныѓ крнектi ѕалымы Массе «Шахнама» туралы жазып, кркемдiк тџрѕыдан кеѓiрек талдайды. Бџл кiтап француз ќдеби сынында лайыћты баѕасын алады. Фирдоуси «Шахнамасы» – џлттыћ эпопея деген Массенiѓ кiтабы Еуропаныѓ шыѕыстану ќлемiнде сiлкiнiстер тудырып, сол кiтаптыѓ зi жайында зерттеулер жазыла бастайды. Массенiѓ айтуы бойынша, Фирдоуси патриот аћын, оныѓ поэмасы халыћтыѓ азабы мен ћуанышын, таѕдыры жнiнде дљниеге танымал џлы толѕау, дљние ќдебиетiнiѓ iнжу-маржанынан саналады. «Шахнама» екi идеологияныѓ шекарасында толыћ саѕасын тапћан шыѕарма едi. Маздахим мен мџсылмандыћ белгiлерi ћатар крiнетiн бљкiл Азия ркениетiнiѓ келешегiн крсететiн шыѕарма деп баѕалайды. Шыѕыс поэзиясында Фирдоуси бiрiншi рет адам

мiнезiн сомдаѕан, кейiпкерлер галереясын жасаѕан толыћћанды образдар берген аћын санатына ћосылады. Еуропа ќдебиетiнде Данте Ренессанстыѓ кш басында тџрса, Шыѕыс Ренессансын бастаушылардыѓ алдыѓѕы сапында Фирдоуси, Рудаки есiмдерi аталады. Фирдоуси «Шахнамасы» француздыѓ бiрћатар жазушыларына игi ыћпалын тигiзгенiн француздардыѓ здерi де айтады. Ќсiресе, Сенит Бева, француз романтигi Ф.Коппес, М.Бернес жќне басћа да француз жазушылары з шыѕармаларына Фирдоуси «Шахнамасыныѓ» ќсерi болѕандыѕын мойындайды. Тiптi Копес Фирдоуси хаћында жеке баллада жазѕан адам. Коппес ол балладасында Фирдоуси мiрiнiѓ шыѕармашылыѕыныѓ ћуатты нџры бар екендiгiн атап тедi. Дантенiѓ «Тозаћтыѓ тамџѕы» деген даѓћты дастаны Италияны ћалай ктерсе, Фирдоуси «Шахнамасы» мыѓдаѕан жылдар мљлгiген парсы тiлiн дљр сiлкiндiрдi. «Шахнама» кiтабы еѓ ћиын кезеѓдерден, соѕыс жорыћтарында француз аћыны Сент Бева «Рљстем-Сухраб» туралы арнайы зерттеу жазѕан. Иран мен Тџран ћаћтыѕыстарында халыћћа керемет рух берiп отырѕан ѕажайып шыѕарма екендiгiн француз зерттеушiлерi баса крсетiп айтады. Аударма арћылы осылай згеге ќсер еткен Фирдоуси поэмасы Еуропаныѓ басћа тiлдерiне барѕанда кљрделi пiкiрлер тудырып отырѕан. Сйтiп, «Шахнаманы» халыћ эпопеясы деп баѕалаѕан, реалистiк шыѕарма деген. Еуропа ќсiресе, авторѕа риза болады, оныѓ бiреуi Тернер Маћан жќне Моль деген шыѕыстанушылар «Шахнаманы» Еуропаѕа танытћан едi. Осы екеуiнiѓ аудармасы арћылы «Шахнама» басћа тiлдерге де жеткен едi. Сонымен бiрге Фирдоусиге сын кзiмен ћараѕан Ампер болѕан. Ампер Фирдоусиге елiктеп жазылѕан француз аћындарыныѓ кейбiр шыѕармаларын сынап отырды. Фирдоусидi џлттыћ аћын ретiнде Францияда Азиат ћоѕамында, шыѕыс тiлдерi мектебiнде Парижде «Шахнаманыѓ» дљниеге келген уаћытын мереке ретiнде атап отырды. Анри Массе (Франция) осындай жиында «Шахнама» туралы баяндама жасап, парсы-тќжiк ќдебиетiнiѓ крнектi жетiстiктерiн еуропалыћтарѕа таныстырып отырѕан. Францияда бiрнеше том энциклопедиялар жарыћ кргенде солар-

дыѓ бiрћатарында Фирдоуси жнiнде мќлiметтер жљрген. Парижде тџратын Джавад Хадиди дейтiн Иранныѓ ѕалым ќйелi «Большая энциклопедия Ларусса» дегеннiѓ 20-томында Фирдоуси «Шахнамасы» туралы зерттеу енгiзген. Басћа энциклопедияларда да аћынныѓ ћысћаша мiрбаяны, шыѕармашылыѕы, «Шахнаманыѓ» ћысћаша мазмџны берiлген. Сонымен, сздi ћорыта келгенде, Фирдоусидiѓ Францияда зерттеле бастаѕанына ћазiр екi ѕасырдан астам уаћыт ттi, зерттеулер ќлi кљнге дейiн жалѕасып келедi.Шыѕыс поэзиясыныѓ алыптары Низами, Ќмiр Хџсрау Дехлеуи, Жќми, Науаи, Махтумкули, Абай, Мунис, Хорезми, Молланепес џлы Фирдоусидiѓ толаѕай туындысын iлтипатпен атап, таѕзым етiп ткен едi. Бiздiѓ Жамбыл атамыз да бiр кезде Рљстем батыр жайындаѕы поэмасын ауызша жырлап кеткен едi. кiнiштiсi сол кезiнде хатћа тљспей ћалѕан екен. Ал осы Жамбыл нџсћасын ћасында отырып, тљгел тыѓдап алѕан «Шахнаманыѓ» атаћты аудармашысы баяѕы Ираннан советке ћашып келген ќйгiлi аћын Ќбiлћасым Лахутидыѓ зайыбы Ц.Бану – Лахути аузыныѓ суы ћџрып жазады (Фирдоуси Т.I.М. 1957, 593-б.). Халыћтар арасындаѕы мќдени, ќдеби байланыстардыѓ берiк орнап, ныѕаюына ќсер еткен дљниеде Фирдоусидiѓ «Шахнамасындай» шыѕарма болѕан жоћ. Академик В.В. Бартольдтiѓ айтуынша, ортаазиялыћ тљркi тiлдес халыћтардыѓ Иранныѓ џлы эпосымен алѕаш танысуы сонау «Ћараханидтар» заманынан басталады дейдi. Тiптi «Ћџтадѕу Бiлiктiѓ» (ХI ѕ.) Жљсiп Баласаѕџнныѓ туындысында Хаххак, Фердоуси, Энуширван аттары жљр. Сондыћтан да болса керек, бџл шыѕарманы тљркi тiлдестер елiнiѓ «Шахнамасы» деген ѕой. Егер «Ћџтаду Бiлiк» Мќснќуи тљрiмен жазылса, «Шахнама» да аурудыѓ бiр формасы мутакарибпен дљниеге келген. «Шахнаманы» ћарасзбен, леѓмен жырлаѕан аћындар негзгi асыл нџсћадан, оныѓ жазылу тљрiнен алысћа џзап кете алмаѕан Тљрiк, грузин шайырлары да «Шахнамаѕа» елiктеп шыѕармалар жазып, Фирдоуси есiмiн еѓбектерiне кiргiзiп отырѕан. Грузин шайырлары Кеделаури (ХV ѕ), С.Савашвили (ХV-ХVI ѕ.), Хосро Турманидзе «Шахнамадан» нџсћа тартћан. 1916 жылы Тифлисте Ю.Абуладзе нџсћасы жарыћ кредi. 1897-1904 жылдары Ташкентте шаѕатай тiлiнде, 1908

жылы «Рљстем-Сухраб» ќзiрбайжан-тљрiк тiлiнде жарияланады, авторы Аббас Гаибов едi, бџл да Тифлистен 1908 ж. шыѕады. Грузин аћындары М.Гавакалшвили мен Б.Вагнавзе «Ростомиани» деген атпен грузин тiлiнде жырлап шыѕады. Египет пен Сирия сџлтаны мќмлљктер династиясынан шыћћан Кансуху Гуриге (1501-1506 ж) «Шахнаманыѓ» толыћ аудармасы арналыпты. Бџны тљрiк тiлiнде леѓмен орындаѕан Татар Ќли Эфенди болса керек. Жќне бiр прозамен Османныѓ ћызметшiсi Мехаридыѓ ћолынан шыћћан деседi. Алайда, тљрiк тќржiмалары бџл екi аудармамен аяћталмайды. Алтынорда аћыны Ћџтб «Хосроу жќне Шырын» кiтабында зiнiѓ басты ћањарманын Рљстемге теѓейдi, збектiѓ џлы шайыры Ќлiшер Науаи зiнiѓ поэзиялыћ, прозалыћ шыѕармаларында «Шахнаманыѓ» атышулы кейiпкерлерiн мысалѕа келтiрiп, Фирдоусидi «нер шеберiне», «Мќснќуи џстазына» балайды (Навоий А. Мухакат уль-лисанайн. Ташкент, 1965). Иран эпосыныѓ кейiпкерлерiн Науаидыѓ замандас аћындары Атаи, М.Салих, Абды-Сетдар Казы жќдiгерлерiнен кездестiруге болады. Немiс ориенталисi Ruckerttiѓ тiрi кезiнде, «Rostem und Sohrab» поэмасы басылды. Ruckerttiѓ осы аудармасы аудармадан грi авторлыћ поэмаѕа жаћын келедi, йткенi з жанынан азын-аулаћ тараулар ћосып жiбередi. Немiс ориенталистерi, аудармашылары «Нибелунг туралы Ќнмен» парсы поэмаларыныѓ арасынан бiрћатар љндестiктер тапты. Немiс аћыны, тќржiмашы А.F.Grafv. Schack те (1815-1894) «Шахнаманы» немiс тiлiне аударуѕа лайыћты љлесiн ћосты. Немiс Ruckerf жасаѕан «Rostem unt Sohraбты» Жуковский «Рустеми Зораб» деген атпен, орыс леѓiнiѓ лшемiне салып ћотарды. Осы В.Жуковский аудармасын мен Алматыныѓ Гоголь кшесiндегi «Букинист» кiтап дљкенiнен тауып алып едiм, амал не, кейiн ћолды болып кеттi. Ал, бiздiѓ Мџхамеджан Сералин зi шыѕарѕан «Айћап» журналына «Рустем-Соњраб» деген атпен бiрнеше санына љзiндiлерiн бастырды, бiраћ журналдыѓ жабылуына байланысты аяѕына дейiн апара алмады. Бџл «Шахнамадан» ћазаћ тiлiне Ораз Молладан кейiн жасаѕан тќуiр тќржiмалардыѓ бiр едi. Ћазаћ нџсћасыныѓ мазмџны Фирдоуси «Шахнамасын-

даѕы» осы аттас тарауымен жќне В.Жуковскийдiѓ «Рустем и Сохрабымен» тџстас келедi. Ал, ендi «Шахнаманы» еѓ бiрiншi рет тљпнџсћасынан украин тiлiне тартћан белгiлi орыс ориенталисi профессор А.Е.Крымский едi. Бџл марћџмныѓ ћазаћ жерiнде жатћан мљрдесi ќлi табылѕан жоћ. Соѕыстыѓ сџрапыл жылдарында ћазаћ даласына ауѕан эшелондардыѓ бiрiнен профессор А.Е.Крымскийдi лаћтырып кеткен деседi. Сонда марћџмныѓ ћолтыѕында ћысулы кљйiнде ћџран кiтабы жатыпты. Бiр љлкен жиында Украинаныѓ шыѕыстанушы ѕалымына, џмытпасам аты-жнi Кочубей ѕой деймiн, ћџлаѕдар етiп едiм осы жайды, аса ынтызарлыћ, ћызыѕушылыћ бiлдiрмедi. «Шахнаманыѓ» бас жаѕын алѕаш орыс тiлiне Н.С.Соколов аударып едi. Шыѕыстанушы В.Р.Розен университеттi бiтiрерде «Шахнама» жайында ѕылыми еѓбек жазып, алтын медальды иелендi. Фирдоуси поэмасы хаћында профессор В.А.Жуковский љш маћала жазды. Егер Алигери Дентенiѓ «Тќѓiрдiѓ тозаѕы» итальян тiлi љшiн ћандай ћызмет атћарса, Фирдоуси ћаламынан туѕан «Патшалар кiтабы» да парсы тiлiн ѕасырлардыѓ асуларынан асырып жiбередi. Иран халћыныѓ џлттыћ сезiмiн оятып, биiктерге жол сiлтедi. Эврипид леѓдерi афин тџтћындарын Сицилияѕа жасалѕан жорыћтан кейiн ћалай жџбатса, «Патшалар кiтабы» тарихтыѓ небiр ћырлы тљндерiнде парсыларды кљреске жiгерлендiрiп от ктерген туындай едi. «Шахнама» бљкiл тљркi тiлдес аћындардыѓ шыѕармаларына шапаѕатын тигiздi, бџл киелi таћырып ћазаћ, ћараћалпаћ, збек, ќзiрбайжан, грузин, џйѕыр топыраѕында ћайтадан жырланды. Низамиге, Абайѕа, Руставелиге, Науаиѕа, Тџрмаѕамбетке игi ыћпалын жасады. Кљйеуге џзатылѕан ћазаћ ћызыныѓ жасауына «Шахнама» ћолжазбасыныѓ ћоса кеткенiн кзiмен крген академик атамыз Ќлкей Марѕџлан маѕан бiр ќѓгiмесiнде айтып берген едi. Ћазаћша бiрiншi жырлаѕан Аћмешiттен шыћћан Ораз Молла едi. Ол Кеюмарс пен Кеићысрау аралыѕын жырлады, басты кейiпкер етiп Рљстемдi алды. Ораз молладан кейiн Сердалы деген аћын 1888 жылы Ћазанда «Кисса-и Рустам» атты шыѕармасын бастырды. Одан кейiн В.Жуковскийден алып, «Рљстем Сохраб» деп жырлаѕан ћазаћ аћыны,

публицисi Мџхамеджан Сералин екенiн айттыћ, жаздыћ. Тiптi бергi дќуiрде Ћалмаћан Ќбдiћадыров, Мќжит Дќулетбаев «Шахнама» жайына ћалам тартты. Атаћты аћынымыз марћџм Ќбдiлдќ Тќжiбаевтыѓ анасы Айманкљл Тќжiбаева «Шахнаманыѓ» 1908 жылы Ташкенде шыћћан нџсћасын ћарасзбен аударѕанын айта кету лќзiм. Маржандай ќрiптермен кшiрiлген дќптерлерiн кзiм крдi. Кезiнде бџл ћолжазба М.О.Ќуезов атындаѕы Ќдебиет жќне нер институтыныѓ ћолжазбалар ћорында саћтаулы едi. Ћазаћ авторлары дќлме-дќлдiк детальдар жаѕынан ћашыћтай отырып, иран эпосыныѓ демократиялыћ принциптерiн џстанды. Рљстем жнiндегi ћазаћ поэмаларында «Шахнама» кейiпкерлерiнiѓ белсендiлiгi саћталды, жаѓа эпизодтар, тыѓ тартыстар енгiзу арћылы ћазаћ жырлаушылары Рљстем бейнесiн ћазаћтыѓ батырлыћ эпостарымен љндестiре, сќйкестендiре жазды жќне ћазаћ ќдебиетiнiѓ ерекшелiктерiне сљйенiп отырды. Џлттыћ ќдебиет зiне тќн џлттыћ бояуларды ќрi ћарай дамытып, зге елден келген таћырыптардыѓ ћырларын аша бiлдi. Тљркi тiлдес ќдебиеттердiѓ крнектi кiлдерi араб, иран сюжеттерiн, саздарын жай кшiре салмай, ќрбiреуi з ортасыныѓ сџранысына, талабына орай аударды, елiктедi, жаѓа болжам тiздi. Сйтiп, ќрћайсысы џлттыћ ќдебиеттiѓ ћорына жаѓа рнектер ћосты. Ћазаћ аћындарын иран патшаларыныѓ тарихы ћызыћтырѕан жоћ едi, керiсiнше Фирдоусидiѓ гуманистiк џстанымдары, баѕыт-баѕдары, адами iзгiлiктердi жырлауы шабыттандырѕан едi. Кейiнгi жылдары сынмен, ксемсзбен айналысып кеткен, ќуелде ћазаћ поэзиясына з ќуенiмен, рнегiмен кiрген талантты аћын, ќдебиет сыншысы Бегдiлда Алдамжаровтыѓ Фирдоуси «Шахнамасынан» алѕан аудармалары з алдына бiр тбе, ќуелi «Мќнушќњiр» (1973), одан соѓ «Кей Хосроу» (1976) жеке кiтап болып, «Жазушы» баспасынан шыћты. Бегдiлданыѓ бџл екi айтулы дастанды таѓдап алуында бiр мќн бар сияћты. Кезiнде ќйгiлi аудармашы баяѕы Ираннан советке ћашып келген шайыр Ќбiлћасым Лахутидыѓ зайыбы Ц.Б.Бану – Лахути «Шахнаманы» орыс тiлiне 6 том етiп аударып, бастырып шыѕарып едi, алѕы с*зiн А.Стариков жазып едi. Салыстырып ћараѕанымызда Б.Алдамжаров

«Мќнушќњiр» мен «Кей Хосроуды» Бану – Лахути тќржiмасынан алѕанын байћаймыз. Ћазаћ «Шахнамасынан» Бегдiлда ћосћан зектi, рiстi олжа алдаѕы уаћытта жас шыѕыстанушылардыѓ, ќсiресе, ирантанушылардыѓ назарынан тыс ћалмас деп љмiттенемiз. Орайы келгенде айта кетейiк, «Шахнаманыѓ» кiтабына еѓбегi сiѓген жас аудармашыларѕа лайыћты кѓiл блiнбей жљр. Солардыѓ бiрi ћазаћтыѓ крнектi аћыны Есенбай Дљйсенбайџлы «Диуани Хикметтiѓ» кркем аудармасын келiстiрiп жасады, кiтап Алматыда, Тљркияда жарияланды. Оћырман ћауым жылы ћарсы алды. Соны ќрi-берi тартып, баѕаламай жљрмiз. Ќдiлет емес-ау. Фирдоуси кiм едi, ћайдан шыѕып едi, «Шахнама» шыѓына ћай кезден бастап шыѕа бастап едi. Осылар жайында ћысћаша болса да оћырманѕа бiрер сз айта кетсек, жарасымды болар едi деймiз. «Шахнама» айдалада, топыраћта туа салѕан жќдiгер емес. Парсы поэзиясыныѓ атасы– атаћты Рудакидiѓ замандасы Ќбiл-Муайад Балхи деген кiсi «Патшалар кiтабын» («Шахнаманы») ћарасз тљрiнде ћарастырады. Жќне бiр проза кейпiндегi жинаѕан Хорасан ќмiрi Ќбу Мансур Мухаммад ибн Абд ар-Раззактыѓ бџйрыѕы бойынша тљзейдi, сйтiп ол зiнiѓ уќзiрi Ќбу Мансур Мимариге «Хвадайнамактiѓ» пехлеви тiлiндегi сыныћтарын жинап, дари тiлiнде баяндап беруiне тапсырма бередi. «Абумансур академиясы» немесе «Комиссиясы» деп аталатын бџл топћа ескi аѓыздарды ежiктеп бiлетiн трт бiлгiр ѕџлама енген. Сонымен, парсы прозасыныѓ тлбасы осыдан келiп шыћћан. Соншалыћты ћомаћты мол жиналѕан Иранныѓ тарихи ќфсаналарын Даћићи деген шайыр леѓмен рнектеуге кiрiседi. Бiраћ, амал не, отызѕа жеткенде з ћџлыныѓ ћолынан ћаза табады. Сондай ћордаланѕан ѕажайып ћордыѓ ћасына Фирдоуси келедi. Жаћсылыћ пен жамандыћтыѓ, жарыћ пен ћараѓѕыныѓ бiтiспес кљресi жайында монументтi эпикалыћ поэмалар циклiн жазуѕа бет бџрады. Бiздiѓ заманымызѕа дейiн Фирдоусидыѓ мiрбаяны туралы толыћ деректер жеткен жоћ. Ќдебиет тарихына ол «жџмаћтiкi» дейтiн тахаллуспен (ћосалћы есiм) кiрген, 932 не 941 жылы дљниеге келген дейдi. Тџстыѓ маѓындаѕы Баж

ћыстаѕында кiндiгi љзiлiптi, диханшыныѓ отбасынан шыћћан, отыздан асћанда аћынѕа ой тљсiп, Даћићи еѓбегiн одан ќрi жалѕастыруды ойлайды, Иран мемлекетiнiѓ тарихын жасамаћ болады. Џлы шыѕармасына Фирдоуси отыз бес жыл ѕџмырын арнайды. Ќр тљрлi аѓыздар бойынша Фирдоуси бџл еренѕайып еѓбегiн сџлтан Махмуд Газнауиге баѕыштаѕан екен дейдi. Бџл уаћытта Иранды џстап тџрѕан Саманидтер ќулетiнiѓ љзеѓгiлерi босап, оныѓ орнына Сџлтан Махмуд Газневи келедi. Сџлтан аћынныѓ ќрбiр бќйiтiне бiр алтын динардан ћаламаћы бермек болѕан. кiнiшке ћарай, монарх з уќдесiнде тџрмаѕан, себебi «Шахнаманыѓ» кљретамыр кейiпкерi иран батыры Рљстем едi, тљрiк сџлтанына бџл жаѕдай аса џнамайды, менiѓ ќскерiмде Рљстемнiѓ ќкесiндей ондаѕан батырым бар деп, маћтанады, «Шахнаманы» ќрi ћарай тыѓдаѕысы келмейдi, аћынды аћырып, сарайынан ћуып шыѕады. Ашуы терiсiне сыймаѕан Фирдоуси «Сџлтан Махмудћа сатира» деген атышулы ткiр леѓiн жазып, ћуѕыннан ћашып, туѕан жерiн тастап кетедi: Ел кезiп жљрiп, Баѕдадћа дейiн барѕан. Сџлтан Махмуд Газневи егер Фирдоуси ћолѕа тљссе, тљйенiѓ табанына салып лтiрiѓдер дейдi. йткенi, жаѓаѕы ащы сатира Сџлтанды масћаралап, бљкiл елге жайылып кеткен едi. Кљндердiѓ кљнiнде Сџлтан Махмуд аѓнан ћайтып келе жатћанда баћ iшiнен бiр жыршыныѓ бџлбџл љнiне ћџлаћ тљрiп ћалады. Сџрап бiлсе, бџл баяѕы сiз жазаламаћ болѕан Фирдоусидыѓ «Шахнамасынан» алынѕан љзiндiлер деп жауап бередi оѕан. Сџлтан ћањарынан ћайтып, Тусћа сыйлыћ керуенiн жiбертедi. Тустiѓ дарбазасынан керуен кiрiп келе жатћанда екiншi ћаћпасынан бiр керуен шыѕып келе жатады. Ол Фирдоуси мљрдесi едi дейдi аѓыз. Немiстiѓ романтик аћыны Генрих Гейненiѓ «Аћын Фирдоуси» балладасы солай туѕан. «Шахнаманыѓ» клемi 60 мыѓ бќйiттен тџрады, оны екiге кбейтсек, 120 мыѓ жол леѓ шыѕады, Иранныѓ елу љш патшалыѕын ћамтиды. Парсы ќдебиетi мамандарыныѓ блуi бойынша «Шахнама» клемi жаѕынан љш љлкен блiмдi ћџрайды: мифологиялыћ, аѓыздыћ-батырлыћ жырлар жќне тарихи тараулардан тiзiледi. Фирдоуси Иранныѓ

леѓмен жазылѕан тарихын толѕаѕанда династикалыћ хронологияѕа сљйенген, Иранды трт династия билеген. Бџл мќлiметтердi аћын сасанидтердiѓ тарихи шыѕармаларынан алѕан. Пишдадидтер 2441 жыл, Кейанидтер 732 жыл, Ашканидтер 200 жыл, Сасанидтер 501 жыл, барлыћ патшалыћтарды жинаћтап келгенде 3874 жылѕа толады. «Шахнама» Тќѓiрiнi мадаћтаудан басталып, «Аћылдыѓ рухын» жырлауѕа ауысады. Ќлем мен Адамныѓ жаралуын айтып алѕан соѓ, Фирдоуси Каюмарс (Тџрмаѕамбетте «Ћиамырстыѓ патша болѕаны») блiмi басталады. Каюмарстiѓ тљптегi «Авеста» кiтабындаѕы Гайомарттан алынѕан. Каюмарс адамдарды жолбарыс терiсiнен киiм тiгудi, тамаћ iшудi, таѕы аѓдарды ћолѕа љйрете бастаѕан екен. Каюмарстан кейiн оныѓ немересi Хуманг (Тџрмаѕамбетте «Хушнактыѓ патша болѕаны») жайы баяндалады. Хушангтен кейiн Иран таѕына Тахмурас (Тџрмаѕамбетте «Тањмџрыстыѓ патша болѕаны») отырады. Тахмурас «Авестадаѕы» Тахма-Уруни едi. Алѕаш жазудыѓ ћџпиясын тапћан диюмен алысћан. Тањмџрыс атасыныѓ жолын џстап, Отырды неге айтып елдi нџсћап. Баласы ћыран ћџстыѓ ћалайда да Аѓына џядаѕы крген џшпаћ – деп, Тџрмаѕамбет Тањмџрыс жайына келгенде таћпаћтатып, мќтелдетiп, ћџтыртып жiбередi. зiндiк ойдыѓ рнегiн ћосып жiбередi. Одан ќрi Жќмшид патшалыѕы орнайды. Фирдоуси Жќмшидтiѓ келуiн жаѓа кљннiѓ тууымен байланыстырады. Иран авторы «Авеста» кiтабындаѕы негiздi саћтайды. Жќмшид патша тџсында лiм шегiнiп, зџлымдыћтар жоѕалады: Тџрмаѕамбетте бџл тарау «Жќмшидтiѓ патша болѕаны», «Жќмшидтiѓ ћџдаймын деп жљзiнiѓ ћарайѕаны» делiнген екi клемдi блiмнен ћџралады. Ћазаћ аћыны иран эпосындаѕы осы тџстаѕы уаћиѕалардыѓ тiнiн саћтай отырып, зiнiѓ бай тiлiмен байыпты тљрде баяндап бередi. Ќр с*зiнде, ќрбiр шумаѕында, ќр тарауында салмаћты ой, тамаша тљйiн жатады. Тџрмаѕамбет «Шахнама» сюжетiн жырлаѕанда џлттыћ наћышћа, болмысћа лайыћты, рухани-адамгершiлiк жайла-

рына кбiрек назар аударады, кп мќселеге кбiнесе ћазаћи тџрѕыдан келедi. Фирдоуси сюжетiн, уаћиѕа желiсiн саћтай келе, ћазаћ аћыны оны кз жџмып аудара салмайды, елiктемейдi, з соћпаѕын табады. Жќмшид сахнадан кетедi, ол з жазасын зi табады. Басына ћџдай ћондырѕан баћ шамы џшып кетедi, зџлым келiмсек Заххактiѓ ћолынан ледi. Иранды бџл басћан кезде џста Каве Заххакћа ћарсы ктерiлiстi бастап бередi. Балаларын Заххак лтiрiп едi. Ендi кек алу керек. Соѓында ќскерiмен аћ туын ктерiп келген Придон Заххактiѓ басын кесiп, елге тыныштыћ ќпередi, зi таћћа отырады. Тџрмаѕамбеттегi «Кауа џстаныѓ уаћиѕасы» деп аталатын блiм бiр бас-аяѕы жџмыр да шымыр балладаѕа бергiсiз, ћазаћтыѓ ћасиеттi ћара леѓiнiѓ кљшiн аћын жќне бiр жаћсы дќлелдеп, жљйрiктiѓ тiзгiнiн босатћандай, алтын сздiѓ тiзбектерiн аѓыратып ћоя бередi. Мќнушќњрдыѓ дљниеге келген сќтiнде атасы Придон шалдыѓ ћуанѕанын крсеѓiз Жамалы ћараѓѕы љйдi еттi жарыћ, Шамдай-аћ шџѕылалы тџрѕан жанып. «Ћуанѕан ћорыћћанмен бiрдей» деген, Придон ћалды естiп естен танып – дейдi аћын (Тџрмаѕамбет Iзтiлеуов Рљстем-Дастан Фирдоуси «Шахнамасыныѓ» желiсiмен жазылѕан ћањармандыћ жыр. Бiрiншi кiтап. «Жазушы» баспасы, 2004. 165-б.») Манушахр дастанынан бастап Фирдоуси «Шахнамасында» батырлыћ эпопеялар циклiне жол ашылады. Кейанидтер династиясы љшiн кљрескен иран сардарлары сахнаѕа шыѕады. Ирадж лгеннен кейiн Иран мен Туран арасында кп ѕасырѕа созылѕан айћас туады. Батырлар жорыѕын бастайтын Рљстем батыр осы тџстан келiп шыѕады. Фирдоуси бџл арада «Авестада» баяндалатын иран патшалары жайындаѕы аѓыз ќѓгiмелерi мен систандыћ эпикалыћ циклдi (Шыѕыста пайда болѕан) ћосып, екi арнадан бiр тџтас арна жасап алады. Бџл айдында, арнаныѓ басында Зал батыр, Рљстем батыр, Сљњрап, Бижан батырлар тџрады. Залдыѓ дљниеге келгенi ћызыћ. Фирдоуси «Шахнамасында» айдалаѕа тастал-

ѕан Залды Самџрыћ ћџс џясына апарып тќрбиелейдi, бiрнеше жыл ћџс џясында мiр сљредi. Ал, Тџрмаѕамбет нџсћасындаѕы Зал батыры (Рљстем батырдыѓ ќкесi) Фирдоуси «Шахнамасындаѕы» сюжеттен алыстап кетпейдi. Мџныѓ зi жеке-дара жинаћы бiр дастан болып шыћћан. Тџрекеѓ уаћиѕаныѓ iшiне оћушысын енгiзiп жiберiп, тiл шеберлiгiмен тебiрентiп, бар назарыѓды баурап алады. Ќр шумаѕы суретке, ойѕа, динамикалыћ ћимылдарѕа толы. Ана мен бала, ата мен немере табиѕат пен адам арасындаѕы ћатынас иiрiмдерi шынайылыѕымен кѓiлге ћуаныш жљгiртедi. Зал дљниеге шыр етiп тљскенде суретке ћараѓызшы: Ћара емес, ћардай аппаћ шыћћан шашы Сап-сары, салпы ерiн, жiк-жiк басы Ќрмќн кз, бермен маѓдай, бiраћ оныѓ Кзiнiѓ жанѕан шамдай шџѕыласы. Немесе: Баланыѓ тљсi сары, ћара кзi Рас болса бџрынѕыныѓ айтћан сзi. Ћайтпайтын ћара тастан ћасћыр жљрек Болады Бањадљрдiѓ наѕыз зi! – дейдi. («Шахнама». Рљстем-Дастан. 2004. 212 б.) Фирдоуси «Шахнамасындаѕы» Рљстемнiѓ дљниеге келуi ћиял-ѕажайып ертегiге џћсайды. Рудаба босана алмай iсiп кетедi. Аћырында ѕайыптан Самџрыћ ћџс џшып келiп, з ћанын аѕызып, iшiнен уызын алып, Рудабаныѓ аузына тамызады. Баланы ќйелдерге iшiнен жарѕызып алып, жiбек жiппен тiктiредi. Ћараса жамбасында жатыр бала, Айбаты арыстандай кзi ала. – Кзiѓнен айналайын ћараѕым, – деп, Ћуанды ћолына алып кре сала. («Шахнама». 268 б.) Бџл Рљстемдi есен-аман Самџрыћтыѓ арћасында дљниеге ќкелген Рудабаныѓ аналыћ мейiрiмге толы ћуанышы. Тџрмаѕамбет «Шахнаманыѓ» ћай тарауын тiлге тиек етсе де џлттыћ болмыс, таным аясымен, ћазаћтыѓ батырлыћ жыр-

ларыныѓ ћабырѕаларымен ћабыстырып, жымдастырып бередi. Ћазаћ «Шахнамасында» џлттыћ сипат, џлттыћ наћыш, ћазаћтыѓ маћал-мќтелдерiн, уытты да, тќттi де, ащы да сздерiн орнымен пайдаланып, оћушысын ордалы ойѕа жетелеп отырады. Ћысћасы бар ѕой, ћазаћтыѓ «Шахнамасынан» ћазаћтыѓ иiсi аѓћып тџрады. Осындайда «мен бiр маћсатћа жетсем џлылардыѓ иыѕына сљйендiм» дейтiн Исаак Ньютон сзi еске оралады. Тџрмаѕамбет шын мќнiнде Фирдоусимен желдей жарысып жырлап отырѕанын аѓѕармай да ћалады. Ќлгi немiстiѓ асћан ойшыл аћыны Гете Хафиз жайында айта келiп: «бџл дљниеде екеумiз ѕана жарыса алармыз» дептi. Осы сздi Тџрекеѓ Фирдоусиге де арнап айтса артыћ болмас едi. Дљние жљзi ќдебиетiнiѓ тарихында Фирдоусимен осылай тепе-теѓ иыћтасып жарысћан Сыр бойынан шыћћан ћазаћтыѓ џлы аћыны Тџрмаѕамбет Iзтiлеуов ћана! Феридунда Сќлќм, Тџр жќне Ирадж деген љш џл болѕан. Бџл Тџрмаѕамбет нџсћасында «Шањ Придонныѓ љш баласыныѓ оћиѕасы» деп аталады. Феридун билiгiн љшке блiп љш баласына љлестiредi. Кiшiсi Ираджѕа Иран, ћалѕан екеуiне Ћытай, Тџран жќне Рум тиедi. Екi аѕасы Иран жерiн Ирадждан ћызѕанып, оны лтiредi. Осы сюжет iнжiлде бар (Каин мен Авель, Жљсiп жќне оныѓ аѕалары). «Феридун дастанында» Ирадждыѓ лiм алдында аѕаларына айтћаны бар едi. лтiрмеуiн, мiр сыйлауын тiнедi, зџлымдыћтан зќредей iз ћалмайтынын ескертедi. Макун хиштан ра з мардом кешан Каз ин па ниа панез ман ход нешан Миазар мури ке дане кошт Ке у нио джан дарад ва жан хошт Жендеттерге џћсамаѓдар Менiѓ iзiм жоѕалады Дќн тасиды ћџмырсћалар мiр тќттi оѕан ќлi Ћџмырсћаныѓ жолын кеспе Тоћтамасын толѕау ќнi – дейдi. Ирадж ћылыш ктерiп, шапћалы тџрѕан екi аѕасына, йтпесеѓ кiнiшiѓ ойдан кетпес. Еѓ ар жаѕы ћџмырсћаѕа да мiр керек, сол љшiн тљйiр дќн арћалайды дейдi. Бџл деталь

Тџрмаѕамбетте тљгелiмен жоћ. «Шањ Придонныѓ љш баласыныѓ оћиѕасы» (Фирдоусиде «Феридун дастаны») лиризмге, тартысћа, трагедияѕа толы ересен кљштi дастан. Кзiѓнен жас алмай оћи алмайсыѓ, бiр минут босатпайды. Уаћиѕаныѓ немен аяћталатынын бiлсеѓ де, Ирадж тiрi ћалар ма екен деп, љмiттенiп отырасыѓ. Амал не, алдап соѕып, аѕалары аттан ћџлап жатћан есiл ердi ћылышпен шабады. Ирадж екi аѕасыныѓ ћолынан ћаза табатынын тљс крiп сезедi. Баласы Кейћабатћа бџлардан ерте ћџтылып кетудiѓ жолын сiлтейдi. Сќскеде менi лтiрер аѕаларым Ћандырар ћаным тгiп табаларын. Жабыћпа, жаным, жетiм ћалѕаныѓмен Жар болар бџрынѕы ткен бабаларыѓ Тљсiмде жедi етiмдi екi ит талап Тамсанып ћан-жынымды тџрды жалап, Ол екi ит осы жаћтан Сќлiм мен Тур, здерiн лмейтiнге жљрген балап. (Шахнама. Рљстем-Дастан. 2004. 159 б.) Бiз ћаншама уаћыт Дантеге, Байронѕа, Шекспирге, Торквата Тассоѕа т.б. бас иiп тќнтi боп келдiк. «Шахнаманы» ћазаћша сйлеткен шайыр Тџрмаѕамбеттiѓ Шекспирден несi кем?! Шекспирдiѓ бiздiѓ шалдан несi артыћ?! Тiл десеѓ тгiлiп тџр, тартыс дейсiѓ бе шиыршыћ атып тџр, кркемдiк шеберлiк дейсiѓ бе шыѓѕа шыѕып тџр. Махаббат пен зџлымдыћ арасындаѕы кљрес ћатал ћыстыѓ боранындай џлып тџр, бiрде махаббат мерейi љстем, бiрде зџлымдыћ зќрiн тгiп тџр. Жеѓiлiс пен жеѓу, жыѕылу мен тџру, кљн мен сљю... бќрi бар. Тџрмаѕамбеттiѓ «Рљстем-Дастанын» жас шаѕымда «Мыѓ бiр тљнмен» ћосып, жастыѕымныѓ астына салып оћушы ем. Сонда ќжем марћџм: «ћара тентегiм кзiѓ ауырады, џйћыѓ ћанбай ћалады» деп, майшамды сндiрiп кететiн. Ќжем џйћыѕа кеткенде майшамды крпемен бљркеп оћитынмын. Бiр кљнi љйдi ртеп ала жаздап, к*кемнен ћамшы жеген кезiм де болды. Бiз онда Фирдоуси дегендi бiлмеушi ек, бiздiѓ пiрiмiз Тџрмаѕамбет едi.

ФИРДОУСИ ЖЌНЕ «ШАХНАМА» Кѓiл аудар даналардыѓ сзiне, Адал жанды неге тџт зiѓе демекшi, Фирдоуси дљниенiѓ ќйгiлi кiтабы «Шахнамаѕа» кiрiскенде сол Дакикиден ћалѕан 1000 жолдан бастап кетедi. Мџнысы ересен адамгершiлiк едi. Дакикиден бiр уыс дќн ћалып едi, содан Фирдоуси бидайдыѓ ћасиетiн тапты, iнжудiѓ ћџнын баѕалай бiлдi. Сандыћта жатћан жџпардыѓ иiсiн сыртћа шыѕарды. Фирдоуси – жџмаћ деген маѕынаны бередi. Бџл аћынныѓ тахаллусi (ћосымша аты), Шыѕыс аћындарында екi есiм болѕан. Фирдоуси кедейленген аћсљйек – дићанныѓ отбасында дљниеге келген. Кейiн келе ол дана, ѕалым атанѕан, кп тiлдердi меѓгерген. Фирдоусидыѓ жастыћ шаѕы Саманидтер мемлекетiнiѓ дќуiр сљрген кезеѓiмен тџспа-тџс келедi. Жас кезiнен бiлiм ћуады. Иран патшаларыныѓ тарихын жазуды армандайды. VII ѕасырда Иран жерiн арабтар басып алѕан едi, бiраћ тiлiн, дiлiн шiре алмады. IХ ѕасырѕа таман парсылар бас ктере бастады, жергiлiктi династиялар халыћ наразылыѕында сљйенедi. Орта Азия, Иран, Ауѕанстанды билеген Саманидтер ќулиетi 874 жылы таћћа отырып, жљз жыл билiк ћџрады. Олар туѕан тiлдi – парсы тiлiн, мќдениетiн, дќстљрiн ћорѕады. Аћынныѓ балалыћ, жастыћ шаѕы ткен Хорасан лкесi кљшейген едi. Фирдоусидыѓ «Шахнаманы» жазѕандаѕы маћсаты кiтабы љшiн сџлтаннан алѕан сыйлыћћа шаруаларѕа арнап бгет салдырып беру едi. Аѓыз солай дейдi, аѓыз да шындыћтыѓ шыраѕынан туады. «Шахнаманы» жазар алдында Фирдоуси ћыруар материалдар жинайды, небiр шежiре, хикая, дастандардыѓ кгiнен тартып, кѓiлiнiѓ ккжиегiне ту тiгедi. Сол ћасиеттi тудан берiк џстау керектiгiн сезiнедi. Фирдоуси џлы Сздiѓ кљшiмен сарай мен халыћты, аћсљйектер мен дићаншыларды бiрiктiргiсi келедi. Отанды саћтап ћалу керек деген ой кеудесiнде крiк боп жаѕылады. Фирдоуси асыћты, йткенi к*шпелi тљрiк тайпаларыныѓ дљмпуi Саманидтер сарайына жаћындап ћалып едi. Соншама неге асыѕысыѓ дегендерге ол: «бола алмаймын сабырлы, сабырлы емес уаћыт» деп жауап бердi. Аћын 994 жылы эпопеясыныѓ бiрiншi нџсћасын жазып бiтiрдi. Ал, 999 жылы

Саманидтер сарайы ћџлап, астанасы Бџхараны тљркi ћараханидтер басып алып, тiзе бљктiрдi. Таћ басына Саманидтердiѓ жалдамалы гвардиясынан шыћћан Сџлтан Махмуд Газнауи келдi. Бџл уаћытта Фирдоуси де жас емес едi, ќкесi болса баяѕыда о дљниеге кшiп кеткен. Дќн терген дићаншыныѓ жаѕдайы мљшкiл едi. Кљнi-тљнi жазумен отырды. Ауыр тџрмыстыѓ таућымет азабын кешкен ќйелi де ћайтыс болѕан. Ћолда ћалѕан жалѕыз азаматы Аржасып ол да ауру. Кейде љйiнде бiр љзiм нан болмай ћалатын. Десе де «Шахнама» жазыла бердi, кеѓ-байтаћ теѓiздiѓ айдынына тљсiп кеткендей ќсерде едi. Фирдоуси сол алып айдынмен жалѕыз жљздi, не жаѕадан шыѕармын, не батып кетермiн, нар тќуекел дедi ол. Сйттi де џлы шайыр 1010 жылы «Шахнаманыѓ» соѓѕы екiншi нџсћасын бiтiрдi. Азамат болып ћалѕан баласы дљниеден озды. Фирдоуси мљлдем жалѕыз ћалды. Ќлсiреп жанѕан балауыз шамныѓ тљбiнде тљндер бойы отырып «Шахнаманы» тамамдады. Таћћа, тљркi сџлтаны Махмудћа поэмасын апаруѕа мќжбљр едi, басћа жол крiнбедi. Фирдоуси шаршап шалдыѕып, талай жол азабын кешiп, сџлтан Махмудтыѓ резиденциясына Газнаѕа келедi. Махмудћа арнап жазѕан маћтау одасы да бар едi, онсыз болмайды. Сарай аћындары Унсури, Асжади жќне Фаррухи оны миыћтарынан кљлiп ћарсы алды. Шаѓѕа бккен, тџлабойы алба-жџлба есуас шалѕа не керек екен дейдi. Ћаћпаныѓ есiгiн аштыртпайды. Шарт мынау: љш аћын љш жолын, ћалѕан тртiншi жолын суырып айтады. Сќттi шыћса сарайѕа кiредi. Унсури бастайды: «Ай да сенiѓ ажарыѓнан кмескiлеу крiнер». Асжади екiншi жолын айтады: «Аћ жљзiѓдi кргенде гљлбаѕында гљл не дер». Фаррухи жалѕастырады: «Кiрпiктерiѓ тесiп тер ћалћанды». Ендi љшеуi Фирдоусиге ћарайды, тртiншi жолмен тљйiндеу кезегi сенiкi. «Жiбергендей Пашанѕа жебелерiн Гив егер» деп Фирдоуси тљйiп тастайды. Ендi сџлтан «Шахнама» љшiн сый берем деген уќдесiн орындайтын шыѕар деп ойлайды. Сарай ћаћпасы айћара ашылады. Фирдоуси таћта бiздей ћадалып отырѕан сџлтан Махмудтыѓ алдына барып, тiзесiн бљгедi. Аяулы аћын айбарлы љнiмен «Шахнамасын» оћи бас-

тайды. Бiр кезде сџлтан Махмуд ћолын ктердi, бiраћ ћызу, шабытты оћуѕа кiрiскен аћын оны байћамады. Иранныѓ атаћтысы Рљстем батырдыѓ ерлiктерi айтылѕанда сџлтаннан сабыр кетiп ћалды. «Шахнаманыѓ» ќр жолына бiр динар алтын берем деген сзiнен бас тартады. – Тоћтат, Фирдоуси, жетер, сенiѓ Рљстемiѓдi алып џратын менiѓ ќскерiмде ондаѕан Рљстемдер бар, ендi тоћтат, арѕы жаѕын тыѓдаѕым келмейдi – дейдi сџлтан аћырып. Аћын алам деген сыйдыѓ орнына сын садаѕына iлiктi. Ћолжазбасын асыћпай жинап алды да сыртћа шыѕып кеттi. – Ашуы кернеген аћын сџлтан Махмудћа арнаѕан сатирасын жазды, ол тiрiк те мысћыл сатира халыћ арасына тез жайылып кеттi. Жаћсылыћ ћолыѓнан келмедi ме, жамандыћ жасама. Ћџлап бара жатћанныѓ ћолынан џстап, тайып кетсе сљйеп ћал-ау. Ќнiки «Авеста» ќѓгiмелерiн тыѓдаѕан сайын Фирдоусиге осындай ой ћорытындылары ћалып отырады. Пiскен егiннiѓ бiр уыс дќнiн уыстап тџрып, бљкiл дала, тауларыныѓ дќмiн татћандай болады. Бертiн келе араб, ескi парсы, грек, тљрiк тiлдерiн меѓгерген Фирдоуси иран халыћ дастандарыныѓ мiршеѓдiгiне, к*ркемдiгiне таѓ ћалды.

ЋОЛЖАЗБА ЖЌНЕ ШЫЅЫС КIТАПТАРЫ Ћолжазбалар, ћайран ћолжазбалар-ай, ћазаћ ћолжазбаларыныѓ маѓдайы ћашан жарћырап ашылар екен. Жаппаћ ќлемнiѓ ќр тљкпiрiнде шашырап жатыр, ћаћырап жатыр, тозып жатыр. Басћа елдер болса, бџл саладан анаѕџрлым озып кеттi. Мынау тџрѕан збектi ћарашы, бiр тал ћолжазбасына бтеннiѓ ћолын тигiзбейдi, кзiнiѓ ћарашыѕындай саћтайды. Анау бiр жылдары Ќлiшер Науаидыѓ туѕанына 550 жыл толуы мерекесiне барып: «Ќ.Науаи жќне ћазаћ дастандары» деген таћырыпта баяндама жасап ћайтћаным бар. Сонда бiзге арнаулы ћолжазба институтын аралатып крсеттi. Кенеттен бiр ћолжазба мќтiнi кзiме оттай басылып кетер ме? Ћазаћ тiлiнде жазылѕан «Шахнама» дастаныныѓ параћтары шыны астында шырћап жатыр. Жылдар бойы миымды, шашымды тауысып, сарсылып iздеп жљрген ћолжазбаныѓ бiрi «ой, бауырымдап» алдымнан шыћса болар ма? Екi елi шыныдан жасалѕан берiк таћтайдыѓ астында тапталып жатыр. Жоѕалтћан баламды кп жылдан соѓ тапћандай, кзiм жасаурап тџсына аялдап тџрып ћалѕаным бар. з аѕам зек жарѕан ойымды сезiп ћалды ма, «бу иерѕа жудќ кп тоћташћа болмайды» дедi де ќѓгiмеге айналдырып, менi ќрi ћарай жетектеп кете барды. Ботасын iздеген бозiнгендей бљйiрiм босап, жаѓаѕы жерден џзай алар емеспiн. Ќлгi збек ѕалымнан ћолжазбаныѓ мџнда келуiнiѓ мќнжайын сџрастырдым. Сйтсе, сонау бiр алыста ћалѕан аѕайындас жылдары збек зерттеушiлерi кеѓ дорбаларын мойындарына асып, жартысын аћшаѕа толтырып, Ћазаћстанныѓ байтаћ аймаћтарын шарлап ћолжазба жинап, уыс-уыс аћша берiп, кемпiр-шалдардыѓ кебеже тљбiнде жатћан, сан жылдар бойы сары майдай саћтаѕан ћолжазба ћазынасына, шайћантћа айырбастап алып, Ташкентке таси бередi екен. Жаѓаѕы мен крген «Шахнаманыѓ» сиямен жазѕан ћолжазбасы да сондай жолмен жетiптi. Ендi збек лдiм десеѓ де з ћолжазбаѓды *з ћолыѓа џстатпайды. Бiр жылћы берейiн десем де бiр параѕын бермейдi. Артыѓа ћарай-ћарай кете барасыѓ. Ал, бiз осылай пысыћтап, мџћият мќтiн жинай бiлемiз

бе? Жоћ, ќлi кљнге дейiн етек-жеѓiмiздi жинай алмай, жалпаћ елге жатып тсек болѕан елмiз. Тозбайтын темiр кпiр секiлдiмiз, љстiмiзден бќрi тедi, тќуiрiмiздi тартып не жыртып ќкетедi, не алдап, не жалдап ќкетедi. Ћолда бар алтынныѓ ћадiрi жоћ-ау деймiз де маужырап отыра беремiз. Ћолжазба тљгiлi халћымыздыѓ ћџнды ћазыналарын, хандарымыздыѓ бастарын, заттарын тљгендей алмай жљрмiз. Баспасз беттерiнен, теледидарлардан ћазаћтыѓ брендi деп айћайлаймыз. Кейiнгi кезде ћымыз, ћарта, ћазыдан айырылып бара жатырмыз. Ал, ћолжазбаѓды ешкiм аузына алмайды. Бџл салада мынау iргедегi збектен, анау тќжiктен де кейiн ћалдыћ. Душанбеде Фирдоуси «Шахнамасыныѓ» 1000 жылдыѕына арналѕан дљниежљзiлiк ѕылми-теориялыћ конференцияѕа ћатысып, «Фирдоуси «Шахнамасы» ћазаћ ќдебиетiнде» деп аталѕан баяндама жасаѕаным бар. Сол жолы тќжiктер бiзге ћолжазба институтын аралатты. Шырайын бџзбай саћталѕан Шыѕыс ћолжазбаларын, Шыѕыстыѓ ежелгi кiтаптарын крiп, таѓдай ћаћћанымыз бар. Таѓдай ћаѕып, ћасымда аѕылшын, итальян, поляк ориенталистерi де тџрды. Џмытпасам 1960 жылдары ѕой деймiн, ћазаћ жазушыларыныѓ, ѕалымдарыныѓ М.И.Есенќлиев, О. Сљлейменов, Ќ. Ќлiмжанов бастаѕан делегациясы Ленинградћа барып, ћазаћ ќдебиетiнiѓ кљндерiн ткiздiк. Естен кетпес ѕажайып кљндер едi. Ћазаћтарды Ленинград ћџшаѕын жайып ћарсы алды. Ленинград балалары Жамбылдыѓ балаларымен табысћан шаћтар едi. Айтайын дегенiм – сонда бiздi А.С.Пушкин мџражайына апарды. Крiп таѓћалѕан ѕаламат нќрселерiмiздiѓ бќрi – Пушкинныѓ з ћолымен жазылѕан ћолжазбалары едi. Ќйнектiѓ сыртынан сипап ћарай бердiм. Атаћты орыс мiрiнiѓ энциклопедиясындай болѕан «Евгений Онегин» романыныѓ дќптерге жазылѕан беттерi Пушкин шумаћтары бiрiн бiрi ћуып келе жатћан керемет толћындардыѓ тiзбегiндей елестейдi, немесе ауыздыћтарымен ћарш-ћарш шайнасып, адуын айћаспен шауып келе жатћан жалынды арѕымаћтардай к*рiнедi. Пушкин ћолтаѓбасына ћараѕанда асыѕып аптыѕып жазѕандай, алтын уаћыты алды-артына ћаратпаѕандай, шыѓ басына шырћап џшћан ћырандай ћанатыныѓ ћайратты сусылын тыѓдатады. Ќрбiр жыр жолдары-

нан, шумаћтардан Пушкин саусаћтарынан ескен самалѕа маѓдайымды тосћандай боламын. Пушкин шын мќнiнде мiрден ертерек тiп кететiнiн сезгендей асыћћан екен. Сонда: «Пушкин ћолжазбаларын тек ћана ћазаћтарѕа ѕана крсеттiк, себебi бiз оларды жаћсы кремiз» деген ленинградтыћтардыѓ айтћан сзi жадымда ћалыпты. Иќ десеѓшi, орыстар Пушкинiн осылай ћасиет тџтып ћадiрлей бiлгенде бiз ћайда ћалдыћ. Абай атамыздыѓ, Абылай ханныѓ, басћа да белгiлi хандарымыздыѓ, Алаш алыптарыныѓ, ћазаѕымныѓ дљниеге аты шулы болѕан ѕалым ќкелерiмiздiѓ, аѕаларымыздыѓ, мемлекет ћайраткерлерiнiѓ алтыннан ардаћты, кљмiстен салмаћты ћолжазбалары аспанныѓ астын керiп тџратын љлкен бiр сќулеттi сарайдыѓ жарћыраѕан залдарын толтырып тџрмас па, жанарыѓа жылу берiп жатпас па деймiн. Мќдениет ескерткiштерiн жинауѕа ћџмармыз, ол ќр жерде бар, шетелдiктерге маћтанып крсетiп те жљрмiз. Президентiмiз Нџрсултан Назарбаев ашып, бастап, жолын салып берген «Мќдени мџра» баѕдарламасына мыѓ тќубе! Десек те, ћазаћ ћолжазбалары ќлi есiктен сыѕалаѕан жетiм баладай босаѕада ћалды, iшке ене алмай жљр. Республиканыѓ басты кiтапханаларындаѕы баѕалы ћолжазбалар ћайырымды ћуатты ћолдарѕа, компьютер жљйелерiне жинаћталѕанша, тљптелгенше, реттелгенше, «жаралары» жазылып, емдеулерден ткенше iрiп-шiрiп бiтетiн халге жеттi. Кейбiр ћџнды, ћымбат ћолжазбалар кiм крiнгеннiѓ ћолтыѕында кетiп, иесiне ћайтарылмай келедi. Ћордаѕы саћталып жатћан шыѕыс тiлдерiндегi ћолжазбалардыѓ жаѕдайы нашар: беттерi тљгел емес, жыртылѕан, сызылѕан жазылѕан, џрланѕан, соѕыста ћол-аяћтарынан ажыраѕан мљгедектер сияћты мџѓѕа батулы кљйде жатыр. Бiз Есiктен табылѕан Алтын Адамды ћаншама жылдан ћадiрлеп, кљтiп, марапаттап келемiз, ћаншама елдердi аралаттыћ, кшiрмелерiн сыйѕа тартып келемiз жќне Ћазаћ даласыныѓ ќр тљкпiрiнен табылып жатћан алтын адамдарымызды да солай ћасиет тџтсаћ, нџр љстiне нџр ћџйылсын. Ћазаћ, парсы, араб, тљркi тiлдерiндегi жаѓадан табылѕан бiр ћолжазбаныѓ ћџны бiр алтын адамѕа пара-пар болмаса, кемшiн тљспейдi. Ћолжазбаны жинай бiлейiк, талдап, жљйелей бiлейiк. Ћолжазбаларѕа ћамћорлыћ кзiмен

ћарай бiлейiк. Ћараѓызшы, алаћанѕа сиып кететiн Армения Матендаран атты ћолжазба кiтапханасымен жер жљзiне танылып отыр, ондаѕы ћыпшаћ ћолжазбаларыныѓ зi ћаншама ѕылыми материалдарѕа, кiтаптарѕа тиек болды. Мќскеуде аспирантурада оћыѕан жылдарымда ћолым бос кезде мџражайларѕа барып тџратынмын. Еѓ алѕаш барѕан мџражайым Л.Н.Толстойдiкi едi. Жазушыныѓ жазбалары, жариялаѕан кiтаптары ерекше ыждањатпен саћталыпты. Ќсiресе, бiр ћалыѓ кендiр жiптi крiп, жаѕамды џстаѕаным бар. Сексенге толѕан жылы бiр дџшпаны Лев Толстойѕа: «ендi асарыѓызды асап, жасарыѓызды жасадыѓыз, ендi мынау дџзаћ кендiр жiпке асылып, ле ћалсаѓыз да жетедi» деп жазып, салып жiберiптi. Мџражай џлы жазушыныѓ дџшпаныныѓ да кѓiл-кљйiн бџзбай саћтап, белгiсiн шыны астына салып тастаѕан. Пушкин мџражайында аћынныѓ соѓѕы демi љзiлер саѕатында басынан алынѕан бiр уыс шаштары жатыр. Менiѓ «Москва менiѓ кзiммен» дейтiн леѓдер кiтабымда «Пушкин шаштары» жолдары – содан туѕан едi.

«ДИУАНИ ХИКМЕТ» ТЉРКI ТIЛДЕС ХАЛЫЋТАРЅА ОРТАЋ ЋАЗЫНА ЖЌНЕ ОЛ ТЉРКI ЌДЕБИ БАЙЛАНЫСТАР ЌЛЕМIНДЕ Ћожа Ахмет Иассауи бiр кезде дљниенi дљр сiлкiндiрген Ќмiр Темiрдi тiзе бљктiрiп, даналыѕымен, iлiмiмен иландырып, кесенесiн ктертсе, бџл тектен-тек ћџбылыс болмаса керек. Бџл турасында бiз XV ѕасырда жазылѕан Шерефеддин Иездидiѓ Зефернамасына жљгiнемiз. Ендеше, сол замандаѕы нер, ѕылым ћылыштыѓ астында ћалмай жер бетiнде, халыћ ккiрегiнде саћталып ћалѕан, одан берi ћаншама ѕасырлар аѕып ттi. Ћожа Ахмет Иассауи кљмбезi, «Диуани Хикметi» мќѓгiлiкке саћталып ћалды. Бџныѓ ћџпия сыры неде екенiн ќлi тексерiп, зерттеп ашып болѕанымыз жоћ. Уаћыт, замана, ѕасырлар озѕан сайын биiктей бередi, айтыла бередi, жазыла бередi. Тљркi софылыѕыныѓ кш басында тџрѕан Ћожа Ахмет Иассауи кљллi дљниеге тек атаћты Ќмiр Темiр ѕана кљмбезiн ктергесiн белгiлi болды ма? Жањанды жаулаѕан Темiрдiѓ тiзесiн бљктiргенi сздiѓ, iлiмнiѓ ћџдiретi едi, тљркi ќлемiне кеѓ таралып, жатталып кеткен даналыћ хикметтерi едi. Тљркi ќдеби жќдiгерлерiнiѓ тлбасыларыныѓ бiрi саналатын «Диуани Хикмет» бiзге ќлi мџзтау секiлдi, тљгел танылып крiнген жоћ, бiз бiр љлкен мџхиттыѓ жаѕалауында жљргендей ќсердемiз. Ол бастаѕан сопылыћ ќлемнiѓ ќлi ашылмаѕан есiктерi кп деп бiлемiз. Мџндай жџмбаћ баспалдаћтар мен есiктер «Диуани Хикметтiѓ» арѕы бергi тџсында дљниеге келген Жљсiп Баласаѕљнныѓ «Ћџтадѕу бiлiгiнде», Ахмет Югнакидiѓ «Аћићат сырында», Кейхауыстыѓ «Кабуснамасында», Сейф Сарайдыѓ «Гљлстаны», Кџтбтыѓ «ХџсрауШырында», Хорезмидiѓ «Мџхаббатнамасында» бар болса керек. Тљркi тiлдес халыћтардыѓ рухани мќдени тiрлiгiнен тереѓ оры ойып алѕан «Хикметтердiѓ» кереметтерi неде екенiн ќлi толыћ џѕынып болѕанымыз жоћ. Џлы бабамыздыѓ ћай заманда туып, ћай жылы ѕџмыр кешкенi, џстаздары, шќкiрттерi, ортасы, iлiмi, хикметтерi, тљркi мќдениетiнiѓ тарихынан алатын орны белгiленiп айтылды, жазылды. «Диуани Хикметтi» ћыпшаћ-оѕыз тiлiнде

жазды деген пiкiр де ћалыптасып ћалды. Бџл турасында орыс, еуропа, шыѕыс ѕалымдарыныѓ пiкiрлерi, тљйiндерi бiр-бiрiнен алыс кетпейдi. Тљркологтар А.К. Боровков, Ќмiр Нќжiп, тљрiк Фуад Кпрџлу, немiс Т. Мендель тџжырымдары соѕан саяды. Шыѕыс мџсылмандарыныѓ iшiнде кзiнiѓ тiрiсiнде-аћ зiнiѓ ѕажайып кереметтерiмен аѓызѕа айналып кеткен тљркiстандыћ ќулиенiѓ ќфсаналары ќлi талай замандарды, ѕасырларды, мемлекеттердi аралап кететiнiне кќмiл сенiм бар. Ахметтiѓ џстазы отыз љш дiннiѓ негiзiн бiлген Арыстан Баб болса, бала шќкiрттiѓ болашаѕын байћау ћиын емес. Алысћа баратын шќкiрт екенiн аѓѕарасыз. Ортаѕасырлыћ тљркi халыћтарыныѓ жазба ескерткiштерiнiѓ негiзiн ћалаѕан Махмуд Ћашћаридiѓ «Диуан лџѕат ат-тљркiмен», «Диуани Хикмет» жќдiгерлерi еѓ алѕашћы шќкiрттiк ћадамнан басталѕан едi. Ћадап айтћанда, «Диуани Хикмет» синкреттiк шыѕарма санатына кiредi. йткенi, мџнда сол кезеѓдегi ќр ѕылымныѓ мќн-маѕынасы ћамтыла кеткен. Медицина, философия, нер, психология, этика, фантастика бар. Бџл ќдiс Батыс, Шыѕыста бџрыннан бар болатын, мысалы ќл-Фараби, ибн Сина, Омар Хайям, Горации, Буало Шекспир леѓмен жазылѕан шыѕармаларѕа кп нќрсе сыйдырып отырѕан. Сопылыћтыѓ санаткер жолын џстанѕан, сз ћџдiретiне айрыћша мќн берген, ортаазиялыћ Иассауи мектебiн ашћан данышпан бабамыздыѓ крегендiгiне бiздiѓ заманымыздыѓ да кзi жетiп отыр. Хикметтердiѓ ћат-ћабат сырлары ќлi тљгел тљгенделiп ашылып болѕан жоћ. Себебi, ќр ѕасыр, ќр заман ќрћалай оћып, баѕасын бередi. Мќселе «Диуани Хикметтiѓ» кп ћырлы соћпаѕында, кп ћабатты ћыртыстырында жатса керек. Ортаѕасырлыћ тљркi iлiмiнiѓ, сопылыћ сарындарыныѓ жолдары «Диуани Хикметке» келiп тiрелуi, тектен-тек емес. Иассауи таѕылымынан ћалѕан ћанатты iздер кљнi бљгiнге дейiн тљркi тiлдес аѕайындарды рухтандырып келедi. Отырыћшы кшпендi халыћтардыѓ арасына тараѕан сопылыћ дљниетаным Сыр бойын мекендеген халыћтарѕа хикметтерi арћылы ћорытып берген Иассауи данышпан едi. «Диуани Хикметтегi» философиялыћ жќне этикалыћ

проблемалар ќлi барынша мазмџнды, жан-жаћты зерттелместен келедi. Автордыѓ ѕџмырбаяны бiрћатар еѓбектерде тќптiштеп жазылып, аяћталып ћалды десе де болады, кейiнгiлерi бiрiн-бiрi ћайталап та барады. Керiсiнше, Хикмет авторыныѓ дiни философиялык, ќлеуметтiк, этикалыћ кзћарастары, негiзгi аспектiлерi, поэтикасы аћићаттыѓ бейнесiн бедерлi сз жљйесiмен сомдады. «Хаћићат –жљректе, рухта, саодатта» дейдi. «Диуани Хикметтi» тљсiнiп оћып, маржандарын тере бiлетiн оћушыѕа Науаиды тљсiнуге таза жол ашылады. Жалаладдин Руми, Ахмед Югнаки, Махмуд Ћашћари, Жљсiп Баласаѕљн жќдiгерлерi ћайткен кљнде пенде баласыныѓ ккiрегiн жолдан, дљниеден тазартып, жанын, жљрегiн жетiлдiрiп, махаббатћа, шафаѕат иiрiмдерiне шомылдырѕан. Дќреже, дќулеттiѓ алдамшы сќулесiнен саћтандырып, залымдардан алыс жљр, ѕалымдарѕа жаћын жљр дейдi. Патшалардан, уќзiрлерден ќдiлет ћашћанда, дќруiштердiѓ дџѕасынан инабат кеткенде ажал сџмдыћ замандар болатынын ескертедi. Кiсiге ћиянат жасамау, ќлсiзге зорлыћ крсетпеу, кедейлерге ћол џшын беру, мiскiндерге мейiрiм шуаѕын шашу, бiлiктiлiкке џмтылу Иассауи Хикметтерiнiѓ кредосы, темiрћазыѕы десе де болар едi. Ћарапайым сзге кп маѕына сыйдырып, сазды сарынымен тыѓдаушыны бiрден баурап алѕан хикметтердiѓ ќр жолы бiр-бiр хикаяларѕа айналып кете барѕан. зi шешен, зi алѕыр, зi ойшыл кемеѓгер з тџсындаѕы араб, парсы, тљркi iлкиiн, ќдебiн ќдемi меѓгерiп, шыѕармасына сыналатын енгiзiп отырѕан. Бер жаѕы ћџдай ћолына ћџлап берiлгенiмен, ар жаѕында адамзатћа арналѕан аћылнама сарайы сайрап жатћан. Иассауи з саласында теоретик ћана емес, кљштi практик адам болѕан. Сзi мен iсi бiр арнада тоѕысып, таѓѕажайып кереметтер крсеткен. Ћџл Ћожа Ахметтiѓ ќрбiр сзi дертке дќрмен болса, ќр сзi ћартаюды бiлмейдi, жер астына тљссе шiрiмейдi дейдi. Данышпанныѓ шын мќнiнде айтћаны келдi, оныѓ отты, ойлы с*здерден жасаѕан «Гљлстаны» дљниеге аян кiтап болып ћалды. Аузынан шыћћаны ћолжазбаѕа айналып, халыћћа тез тарап кеттi. Ћанымен, жанымен жазѕан жљрек жырларын жаћсылыћ, хаћ жолына

арнады. Ћџдай жолына љйып отырып, пенде парасатын ойлады. Хикметтерде жасырыну, жалтару жоћ, ан-алхаћтыѓ тџрѕысынан баяндалады. Сљрiну, жыѕылу, тџру, шыѓѕа рмелеу бар, жоћты бар ћыламын, нер бiлiм ќдiлеттi зор етемiн дейдi. Кѓiлi сыныћ жандарѕа жаћын жљрiп, менменшiл халайыћтан ћаштым дейдi. Дiннiѓ ѕазиздiгi рахымшылыћта, ћызмет еткен мџратына жетедi дейдi. Ћарасздiѓ ћџдiреттi џсталарыныѓ бiрi Тљркiстан маѓындаѕы Жљйнек ћыстаѕынан шыћћан Ахмед Югнаки поэзиясы Иассауи шыѕармашылыѕымен ажарлы љндеседi. Араб, парсыны жас шаѕынан меѓгерген Югнакидiѓ «Хибатул-Хаћайћ» кiтабы аса бiр айтулы ћџнды ћазына екенi шындыћ, зиялы, зерделi еѓбек. Адамшылыћ, аћыл парасат, бiлiм, ѕылым, игi ќрекеттер дќрiптеледi. Аћыл кiтабыныѓ ќсерi байћалып тџрады, «Акићат сыйы» соныѓ сырлы жалѕасы сияћты крiнедi. Дидактикалыћ маћамда жазылѕанымен, бљгiн айтылѕандай, естiлгендей есте шегеленiп ћалады. Бес жљз жолдан аспайтын хадистерде беделдi бес кiтаптыѓ салмаѕы жљр. Дљниећџмарлыћ, саћтыћ, ќдептiлiк, бiлiм, тiл туралы Ахмед Югнаки зiнше рнектер тастайды. «Ескерткiш орнаттым бiр ћолдан келмес» деген Горации, Пушкин сзiн Шыѕыста бџрыныраћ айтып кетсе керек. X ѕасырда Фирдоуси ћалай деп едi: Мен лмейтiн мќѓгi мiр сљремiн, лмейтљѕын сздiѓ салдым тљренiн – дедi. Иассауи хикметтерi секiлдi, Ахмед Югнаки де сздерiнiѓ сан ѕасырды аралап кетерiн бiледi, бiлген айтады: Атым Ахмед, ѕылым сзiм, кетсем де зiм, ћалады сзiм... Соныѓ љшiн шыѕардым тљрiкше кiтап. Автор барлыћ маћсат-мџратын осы кiтабында баян еткен. Югнаки дастаныныѓ тљпнџсћасы бiзге жетпей ћалса да, кшiрме нџсћасы келген. Салмаћты, салалы ќдеби мџраѕа Е. Бертельс, С. Малов назар аударыпты. Санаткер мџраныѓ адам жаныныѓ жетi тљрiн ћамтымаћћа џмтылуыныѓ *зi «Хикметтермен» ћайшы келмей, ћатарласып, ћанаттасып кетедi.

Ахир заман ѕалымлары залым болды, Хош умид еткушилар ѕалым болды. Хаћни айтћан дариушларѕа ѕаным болды, Ѕажеб шумлић заманалар болды, достлар дейдi Иассауи. /28-1207/ Бiлiм жайлы Югнаки мыћты айтћан: Бiлiктi ердiѓ зi лсе де аты лмейдi, Бiлiксiз екенсiѓ атыѓ да ледi. Бiлiктi бiреуге – бiлiксiздiѓ мыѓы, Теѓ келе алады бiлiктiге бiлiмi теѓ Бiлiкпен ќлем жоѕары ктерiледi, Бiлiксiз ер тмен шгедi, Бiлiктi кiсi бiлер ол iстiѓ кзiн, Бiлiп iстер жџмысты, кiнбес кейiн. Аћыл мен наћылѕа толы Югнаки жазбасы Иассауи заманыныѓ рухани деѓгейiн, тљрiк ркениетiнiѓ тынысын крсетедi. Дќл бљгiнгi XXI ѕасырдыѓ табалдырыѕынан аттаѕалы тџрѕанда Иассауи Югнаки наћылиятын алтын таћтаѕа жазып ћойса, алѕа басуымызѕа себепкер кљш болар едi. Иассауи бљкiл адам баласына ортаћ баѕдарлама џсынѕан ѕой: Шыћсам таудыѓ басына шiлтен болсам болѕай ма ?! Наушаруан ѕадiлдей сџлтан болсам болмай ма?! Аћ бџлттар аударып, сансыз жаѓбыр жаудырып, Жасыл аѕаш ндiрiп, бостан ћылсам болѕай ма. Бџлттарѕа џштасып, сџѓћар лашын ћџс болып, Сансыз жануар џћсанып, саят ћылсам болѕай ма. Сонда осылай шалћып сйлеп отырѕан Иассауи атамыздыѓ еуропа фантастарынан ћай ћиялы, ћай арманы кем тљседi дерсiз. Томас Мор, Компанелла, Жюль Верн, Артур Кларктер де Ћожа Ахмед Иассауи сынды ћарапайым пенделер емес пе? Сопылыћ оћуды уаѕыз-насихатты леѓмен тљсiндiрушiнiѓ бiрi Иассауи ойшыл едi. Суфизмнiѓ тљркiлiк ќдебиеттегi шежiресiн жасап берген едi. Суфизмнiѓ *зi синкреттiк ћџбылыс едi, исламныѓ iшiнен шыћћан фќлсафалыћ дљниетаным едi. Шыѕыс Ренессансы дќуiрiнде суфизмнiѓ ћозѕалысы ислам шеѓберiн кеѓейтiп, кемел жанныѓ келбетiн ћалыптастырды, яѕни адамныѓ рухани

кемелденуiне кз жеткiзу Иассауи, Югнаш прозасыныѓ мiндетiнде жатыр едi. XI ѕасырда Каспий теѓiз маѓында Гилан ру тайпасынан тегi аћсљйек Кейхауыс деген кiсi 63 жасында баласы Гиланшахћа кiтап арнайды. з ќкесi ткпе аћын, араб пен парсыѕа жетiк бойы, айналасына ќдебиетшiлердi, ѕалымдарды топтастырѕан. Пайѕамбар, Иассауи жасына келгенде џлына мынадай сздер арнайды: Ей, перзентiм, мен ћартайдым, тќнiмдi кљн сайын ћуатсыздыћ жайлап келедi, лiм уаћыты да жаћындап ћалды. Тiрлiкте мќѓгi лмейтiндердiѓ бiрi кiтап, оны ћџртып жiберетiн ћџдiрет жоћ. Мен зiмнiѓ трiмнен крiм жаћын екенiн сезiп, лiм жарлыѕы ћолыма тимей тџрѕанда бiлген аћыл-кеѓесiмдi кiтапћа жазѕым келдi... Ћырыћ трт тарауѕа топтадым да, з ой пiкiрiмдi баяндадым. Менiѓ анамныѓ анасы, сенiѓ наѕашы ќжеѓ «Марзбаннама» дейтiн кiтапты жазѕан патшазада Алмарзбаннан туѕан Рљстем џлы Шарбанны ћызы едi. Ойлан перзентiм, сен асыл тегiѓнiѓ ћадiрiн бiл. Ей, перзентiм! Менiѓ аћiретке кету сапарым жаћын екенiнен хабардар бол! Сен де менiѓ соѓымнан тез жететiнiѓдi тљсiн. Бџл дљние, мысалы, бiр зияратхана, не ексеѓ соны орасыѓ жќне ћандай сз сйлесеѓ, сзiѓе лайыћты жауапты да естисiѓ, – дейдi де, ќкесi ќрi ћарай ќѓгiме мысалдарын баяндауѕа кшiп кетедi. Ќрбiр аћыл-сиетiн мысал хикаямен бекiтiп отырады. Бџл кiтапта дене тќрбиесi, нербiлiм, ќдiлеттi ел басћару, шешендiк сайыс, ћастыћ, достыћ, нќпсiнi тыюдыѓ шарапаты, махаббат, жыныс ћатынасы, џйћы, монша, саятшылыћ жайлары ћамтылады. Сйтiп, ќкесi џлын жамандыћтан жирендiрiп, жаћсылыћћа жетелейдi. Иассауи баба 15-хикметiнде: «Жер астына ћашып кiрдiм надандардан, ћолым жайып дџѕа тiлейiн жомарттардан. Ѕарiп жаным жљз тасаттыћ даналардан, Дана таппай жер астына кiрдiм мiне: ткен iстер жанымды ездi ћаным ћайнап, Ћасиеттi жерде ћасиеттi жљр кѓiлi жайнап Аят, хадис ћанша айтсам ћџлаћћа Ккiрегiм ћам-ћайѕыѕа толды мiне. /Аћыл кiтабы. Алматы – 1993, 46-47-б. 15-хикмет 795, 811/

Ендi Кейхауыстыѓ џлына айтћанына ћџлаћ салып крiѓiзшi: «Ей, перзентiм! Бидайды крсетiп, арпа сатпаѕын. Ќр iсте ќдiлеттi бол. Ћайѕылы адамѕа ћуанышыѓды айтпа. Љмiтсiздiктен саћтан, жаћсылыћтан љмiтiѓдi љзбе, љмiт есiгiн аша бiл. Бiреудiѓ iстеген iсiн зая кетiрме, еѓбегiне ћарай аћысын тле. Љмiтсiздiк пен кљмќншылыћ кеселiне џшырап, у iшу асћан надандыћ. Бiрi – нерiѓе сай iс iстеумен, екiншiсi – бiлмеген нердi љйренумен» Бiрi поэзиялыћ, екiншiсi прозалыћ жќдiгер, екеуi екi ѕасырдыѓ жемiсi, Иассауи олай дейдi, Кейћауыс былай дейдi. Екеуiнiѓ де нысанасы адам, бiрi зiнiѓ басынан ткен азабын, кiнiшiн айтады, екiншiсi – џлын кп нќрселерден саћтандыра отырып, пайдалы кеѓесiн айтады. бейнелерi мен сарындарын шебер пайдалана бiлдi, оныѓ шыѕармашылыѕы бiр жаѕынан халыћтыѓ ауыз дебиетiмен тыѕыз байланысты едi. Мистик сопы болѕанымен, халыћ даналыѕынан љлгi алѕан едi. Иассауи сияћты бџл да кезбе дќруiш едi. мiрi аѓызѕа айналѕан адам едi, леѓдерi де ќфсанаѕа айналып кеткен едi. Ол ћџдайды, табиѕатты, адамды жырлады. Шын ћџдайды танытатын ћџр махаббат, ѕашыћтыћ, ћџдаймен ћџйылысу, бiрiгiп кету, сйтiп, хаћићатћа жету дейдi Ќмiре. Шариат, тарикат iзденушiнi аћићатћа апаратын жол болса, ћаћићат, марифат – сол жолдыѓ тереѓдеген тљрi дейдi аћын. Иассауи да осы жолды iздеп, шарћ џрды ѕой. «Шын ѕашыћ дљние азабын мойнына алмас, Менiѓ де бџл дљниеден безгiм келер» демеп пе едi. 64-хикметiнде Иассауи айтып едi ѕой: Махаббатни бостаноѕа бџлбџл киби, Сахарларда нале айлат ћонѕум келур. Ощул уаћтида илањимни жамалини Мавна кузи бирла виян кургум келур. Махаббат баћшасыныѓ бџлбџлы боп, Таѓ сќрiде зар илеумен ћонѕым келер Сол уаћытта жаратћанныѓ дидарын кеп Кѓiл кзiмен аныћтап к*ргiм келер. (Диуани Хикмет – Аћыл кiтабы. Алматы – 1993. 112 б, 226 б. Жинаћты баспаѕа ќзiрлеп, ћазаћшаѕа аударѕандар: М. Жармџхамедџлы, С. Дќуiтџлы, М. Шафиѕи)

Еѓ негiзгi, жаћсы, ћайырымды ћасиеттер адамныѓ жљрегiнде саћталады. Жљрек Каѕбадан жоѕары, Ћџдай, хаћ адамныѓ зiнде дейдi аћын. Тыѓдаѓызшы: Хаћићатты iздедiм, жер, кктi араладым Еш мекенде таппадым, бiлдiм адам iшiнде Жљнiс зiѓ Хаћсыѓ, ол сенiѓ жљзiѓнен крдi Айырылатын кљш жоћ, йткенi хаћ зiнде. Сол заманныѓ сопылары, ойшылдары адамды, дiндi ћараѕа, аћћа блмеген, бiрдей ћараѕан. Иассауи мен Жљнiс Ќмiре пiкiрi бџл турасында да бiр жерден тоѕысады. Ешкiмнiѓ дiнiн бiз жалѕан демеймiз. /В.Б. Куделин. Поэзия Юнуса Эмре.М.1980. 45-46 б, 36-б/ Мџндай мерейлi сздi наѕыз адам сљйгiш, гуманист жљрек ћана тербетiп шыѕарар едi. Аллаѕа, Адамѕа деген сљйiспеншiлiк ажарландырып тџрѕан аћићат сздер осылай тiзiлсе керек. Алла мен Адамныѓ арасындаѕы кеѓiстiктi толтырып, жалѕастыруды, кемел кљйге блеудi сопылар мiндетiне алѕандай шарћ џрады. Хаћ жолына тљсiп, iз кешкен жанныѓ жарасы, машаћаты мол екенiн Иассауи былай деп бередi. Субхан изим бандашѕа латиф айласа, Иги наруб, таши Куюб, бир иан болур Пир ечагин тутиб ѕашыћ иолиѕа кирса, Хаћни излат еки кузи кириан болур Субхан ием пендесiне шапаѕат берсе, Iшi жанып, сырты кљйген бiр жан болар Пiр етегiнен џстап, ѕашыћ жолына кiрсе, Хаћты iздеумен екi кзi трт болар. /Диуани Хикмет. Алматы, 1993, 99-6. 214-6/ Табиѕатћа сiѓiп кеткен ћџдайды жырлай отырып, Жљнiс

табиѕатты жырлайды, жер љстiндегi ткiншi тiрлiктi айтамын деп, жќне оныѓ байлыћтарын паш етедi. Бiр адамныѓ кеудесiнде барша жљректер жќне ћџдай орналасћан дейдi. Факир мен факихты ћарама-ћарсы ћояды, яѕни махаббат елшiсi мен кљнќѕа батћан кљнќњарды беттестiредi. Егер бiлiм адам жанына сiѓiп, одан ћџдайѕа барса ѕана маћсатына жетпек. Сздiѓ жанѕа баратын жолын тазартады. Кп азап шегiп, з кемелiне келiп толысћан жан ѕана ћџдаймен беттеседi: Наѕыз ашыћ љш жљз теѓiзден, жетi азаптан, жетi есiктен туге тиiс екенiн философ аћын ћадаѕалап айтады. Жан деген дененiѓ ћџсы, ол да бiр кљнi џмыт кетедi дейдi Ќмiре: Бiз дљниеден кетемiз, ћалатындарѕа сќлем, Бiз љшiн ћайыр десiн, келетiндерге сќлем! Мiнеки Иассауи мен Жљнiс Ќмiре кредосы осы, олар уаћытты, џрпаћ арасын осылай берiк фќлсафамен жалѕап тастайды, љзiлмесiн, љмiт снбесiн дейдi. Аћыл, ќдiлет, рахым бiр жерде тоѕысса, сол адамды кќмiл инсанѕа теѓеген Абай едi. «Махаббатпен жаратћан адамзатты, сен де сљй сол Алланы жаннан тќттi» деуiнде сыр жатыр. Абай софылыћ деген сздi Бiрiншi сзiнде-аћ айтып тедi. Иассауи Софы Аллаяр, Сљлеймен Баћырѕаниды Абай Семейде Ахмет Риза медресесiнде жљргенде бiлген, оћыѕан. Шаѕатай тiлiндегi ќдебиетте Абай ћамтитын бiраз нќрсе бар-тџѕын. «Софылыћ ћылып, дiн баѕу? Жоћ, ол да болмайды, оѕан да тыныштыћ керек. Не кѓiлде, не крген кљнiѓде бiр тыныштыћ жоћ, осы елде, осы жерде, не ћылѕан софылыћ» дейдi Абай «Бiрiншi сзде». Абай XIX ѕасырдыѓ перзентi. Яѕни Иассауидан тоѕыз ѕасыр берiде тџр. Иассауи мистик, таѓда, ойшыл, оныѓ заманы басћа едi. Тљрiк дљниясы жџлдыздарыныѓ iшiнде Абайдыѓ орны, ћызметi, шыѕармашылыѕы басћашалау едi. Исламѕа мљлдем мойын џсынып, таћуалыћ жолды ћуып кетпеген едi, бiраћ Алланыѓ бiр, пайѕамбардыѓ хаћтыѕына кљмќн келтiрмедi. Жер асты ћылуетiне тљсiп кетпесе де, жер љстiнен тартћан азабы аз болѕан жоћ. Негiзгi т*рт ћаѕида, ереже Ќдiл, Дќулет, Аћыл, Ћанаѕат «Ћџтадѕу бiлiкке», «Диуани Хикметке»,

«Аћићат сыйына», «Кабуснамаѕа», Абай ћарасздерiне, леѓдерiне тќн ћаѕидалар екенi хаћ. Кшпендi халыћтар алѕашында Аллаѕа бiрден ѕашыћ болѕан жоћ, бiраћ сенiм артты, сене бiлдi. XIX ѕасырдыѓ екiншi жартысында ѕџмыр кешкен ћазаћтыѓ љздiк ойшыл аћыны Абайдыѓ аћындыћ негiзiн ћалыптастырѕан кне тљркi ауыз њќм жазба мќдениетi едi, орыс, еуропа ќдебиетi кейiн келiп ћосылды. Абай Шыѕыс классиктерiнiѓ алдында суфизмнiѓ белдi кiлдерiмен Аттар, Румилер арћылы Фирдоусиге, Саѕдиге, Хафизге, Физули, Науаиге келдi. Дегенмен, Абайды суфизмнiѓ соѓына салып ћоюѕа болмайды. Абай суфизмнiѓ заѓдарын оћып таныѕанымен, бiлгенiмен, жалаѓ ћаѕида куып кетпейдi, ол суфизмнiѓ философы бола алѕан жоћ, бџндай сатыѕа жеткен Иассауи едi. Абайдыѓ сопылыѕында бiзге, Еуропаѕа жаћын гуманизм басым. Дененiѓ барша куаты нерге салар бар кљшiн Жљректiѓ аћыл ћуаты, Махаббат ћылар тќѓiрi љшiн. «Алла мiнсiз ќуелден, пайѕамбар хаћ» деп Абай Алла жаратћан пенденiѓ мiнсiз емес екенiн мойындайды. Ендеше, Иассауи де, Абай да мiнсiз мџсылманды армандайды. Ал, Аристотель заманынан берi, тiптi одан да ќрi адам баласы мiнмен, кљнќмен алысып келедi. Адасады, тљзеледi, азаптанады, ћайшылыћтар кешедi. Иассауи айтады: Уа, дариѕа, армаи бирла ѕумрим кечпги, Нафсам мени тыѕиян ћылды, хаддин Жаным кушы паруаз ћылса рухым качти, Ѕафил иурган думрин иелча сатар, достлар «Диуани Хикмет «А. 1993. 76 б, 1571-хикмет Уа, дариѕа, арманменен мiрiм ттi, Нќпсiм менi алжастырды, шектен асты Жан ћџсы шарыћтады, рухым ћашты. Надандардыѓ мiрi желге џшар, достар. /Диуани Хикмет А., 1993. 192 б. 1571-хикмет/.

кiнiштi кп мiр кеткен тiп, ткiздiк бiр нќрсеге болмай жетiк. Ойшылдыѓ менде санды бiрiмiн деп, Талап, ойсыз макщанды ћалдым кљтiп. ...Ћџдай берген бџл достыћ кљннiѓ бiрi, Мџѓдасћанда ћалмайды кѓiл кiрi. Ћолдан достыћ жасап болар-болмас, Итмџрындай наданныѓ жыртты бiрi – деп, Абай кљрсiнедi, кљѓiренедi, џлы гуманист ойшылдардыѓ љндесуi, џйысуы, сыр шертiсуi осы емес пе, Алланы, Адамзатты, хаћ жолын сљй, сонда толыћ пенделiкке жетесiѓ, Алла аћылмен танылып, жљрекпен ћабылданатын шындыћ, шљбќсiз есiм дейдi Абай. «Сен асыћћан екен деп, Алла ќмiрiн згертпес» деуiнде дариядай мќн бар. Хаћћа баратын жол адамныѓ жљрегi арћылы тедi, мќселе жљректе, рухта, бiрлiкте дейдi даналар. Алла таѕаланы айтып отырып, адам ћџдiретiн жырлайды. «Диуани Хикмет» ќсерi Абайдыѓ алдында жќне кейiн мiр сљрген жыраулардыѓ, аћындардыѓ шыѕармаларында болѕаны зая пiкiр емес. Ћисса жазѕан ћазаћтыѓ кiтабы аћындарында Иассауи есiмiнiѓ жљруiнде заѓдылыћ бар. Шортанбай, Дулат, Ќбубќкiр леѓдерiне ћайта оралып ћараѕан кiсi бiраз жайды аѓѕарѕан болар едi. «Шортанбай Дулат пенен Бџхар жырау» деп басталатын Абай сзiн ћайта ћарайтын мезгiл жеттi. леѓ сздiѓ кемеѓгерi болѕан Абайдыѓ бџлай айтпауы да мљмкiн-ау. Иассауиге Абайдан бџрын Шортанбай жаћын келген ѕой. Он бiрiмде раћмет ћџсы ћолѕа тљстi, «Алла «дедiм, шайтан маѓнан жыраћ ћаштыћ. Ћабыћауыс тџрмай кштi, Он екiмде бџл сырларды крдiм аныћ. Он љшiмде нќпсiнiѓ ћџлы болдым, Нќпсi бойѕа жљз мыѓ бас ћармаћ салды Тќкаппарды жерге џрып басып ттiм, Он тртiмде сипат болдым аныћ, Он бесiмде ћолыма фарсы келдi. Бас џрып, ћол ћусырып таѕзым ћылдым,

Фирдивс Сулиг Жањайлайдин махшар ћылды Дибар љшiн баршасын ћойдым аныћ... (X. Сљйiншќлиев. ХIII-ХVIII ѕасырлардаѕы ћазаћ ќдебиетi. А., «Мектеп», 1989, 114-6.) Халыћтар арсындаѕы тарихи, мќдени байланыстардыѓ бџлаћ бастауы тым ќрiден басталады, уаћытћа, ѕасырларѕа орай байланыстардыѓ тљрлерi мен дќстљрлерi згерiске тљсiп отырады. Ќсiресе, тљркi тiлдес халыћтардыѓ араб-парсы тiлдi ќлеммен ќдеби ћарым-ћатынасы ешћашан тоћтаѕан жоћ. Ортаазиялыћ тљркi халыктарына ортаћ ескерткiш жќдiгерлер ќр халыћтыѓ бойына, ойына сiѓiп жаѓарып, жаѓѕырып жалѕасып келедi. «Ћорћыт Ата кiтабы», «Оѕызнама», «Мџхаббатнама», «Кабуснама», «Диуани Лџѕат аттљрiк», «Кџтадѕу бiлiк», «Диуани Хикмет» жќне басћа да кне тљркi жазба ескерткiштерi ћазаћ ќдебиетiнiѓ ежелгi дќуiрiне де ћатысы бар екендiгiне ешкiм талас тудырмайды. Тљркi топыраѕынан шыћћан Ќл-Бируни, Хорезми, Ћ. Жалаири, Абу Али ибн Сина, Низами, Фараби бабаларымыз здерiнiѓ лмес, шпес шыѕармаларын араб-парсы тiлдерiнде жазып, дљниеге аттарын ћалдырды. Орта Азия мен Ћазаћстан жерiнде тџратын тљркi елдерi де бџл алыптардыѓ шыѕармаларын тл туындыларымыз деп санайды. Х-ХI ѕасырлардан бастап тљркi тiлiнiѓ, тљркi жазбаларыныѓ маѓызы арта бастайды. Тљркiнiѓ мќдени рiсi араб-парсы ќлемiмен жалѕасып, сол дќуiрдiѓ кркем шыѕармаларын тудырады. Жалпы, жазба мќдениетiмiздiѓ iлгерi дамуына ежелгi тљркi ескерткiштерiнiѓ ыћпалы, ќсерi болѕандыѕын жоћћа шыѕармаѕан абзал. Солардыѓ iшiнен Ахмет Иассауидiѓ «Диуани Хикметiн» ерекше атаѕан жн. Орта Азия мен Ћазаћстан жерiне исламмен бiрге сопылыћ iлiм жайылды, дќруiштер дiни мистикалыћ насихат жљргiздi. Суфизм исламныѓ iшiндегi мистикалыћ-аскеттiк аѕым. Арѕы тркiнi таза, пќк болу дегеннен шыѕады. Суфизм VII-IX ѕасырлар аралыѕында ћалыптаса бастаѕан. Хадис айтушылар, жињанкез ертегiшiлер, Ћџранды оћып таратушылар сопылар ћатарын ћалыѓдатып, кбейте тљскен. Жер љстiндегi азапћа кнiп, барлыѕын сабыр тџтћан сопылар пенденiѓ бар ниет, ыћыласы ћџдай жаѕында болу ке-

рек дестi: IX ѕасырдан бастап суфизмнiѓ теориясы мен практикасы жасала бастады. Сопылыћтыѓ зi екiге блiндi, ћанаѕат пен тџтырынан џстанатын сопылыћ жќне тым шектен асып кеткенi де болуы. Еѓ асћарына шыћћандарын ќулие, ћџтб деп атай бастады. Суфизм iлiмi (илм ат-тасаввуф) келдi, бастаушылары негiзгi трактаттарын жазды. Сопылыћты дљниеге таратушы жињанкез дќруiштер ћызмет жасады, исламды халыћћа жаћындатты. Халыћтыћ ислам ћалыптасты. Жеке ѓiрлер сопылыћ жолды, iлiмдi з дќстљрiне, ыѓѕайына ћарай ћабылдады. Кей жерлерде жергiлiктi дiндерден араласты. Атаћты сопы ѕџламалары аль-Газали, ас-Сухраварди ал-Мактул, Ибн Араби жќне т.б. доктриналарын дљниеге ќкелдi, олар сопылыћ идеологияны жоѕары таным дќрежесiне ктердi, сопылыћ фќлсафаныѓ рiс ћуаты ХII-ХIV ѕасырларѕа келiп жеттi. Бџлар басты концепцияны ал-инсан ал-камилдi (толыћћанды адам) жасады. Сопылыћ сарындар: символика, бейнелер, ќуендер бертiн келе парсы тiлдi поэзияѕа ауысты. Руми, Санаи, Саѕди, Ќмiр Хџсрау Дехлеви, Хафиз, Жќми, Ансари, Низами, *леѓ, ѕазал, дастандарында сопылыћ саздар бар едi. Кейiн ортаазиялыћ тљркi тiлдес халыћтардыѓ фольклоры мен ќдебиетiнен ћоныс тептi. Мiне Ћожа Ахмет Иассауи осы тџста шыћћан џлы тџлѕалардыѓ бiрi едi.

МАЅЖАН ЖЏМАБАЕВ ЖЌНЕ АРАБ ПОЭЗИЯСЫ Ћай жыл екенi есiмде ћалмапты. Бiр кљнi М.О.Ќуезов атындаѕы Ќдебиет жќне нер институтына бара ћалѕанымда марћџм ќдебиетшi Батырхан Дќрiмбетов ћолыма шаѕын љш дана ћаѕазды џстатты. «Мынау Маѕжан Жџмабаевтыѓ араб поэзиясынан алѕан аудармалары екен, сен шыѕыстанушы едiѓ ѕой назарыѓды салшы» – дедi. Арада жылдар ттi. Сол бiр љш тљйiр ћаѕаз бiресе кiтаптарымныѓ, бiресе ћолжазбаларымныѓ арасында ћыстырылып жљре бердi. Бiр жылы жоѕалтып та алдым. Ендi табылмайды-ау деп жљргенiмде, Маѕжанныѓ аруаѕынан џят болды ѕой деп жљргенiмде конвертке салынѕан кљйi бiр кнетоз кiтабымныѓ арасынан табылды. Содан тс ћалтама салып жљретiн болдым. Жџмысћа барамын, жџмысћа ќкелемiн бiраз уаћыт ћалтамнан тастамадым. Киiм ауыстырып жљргенiмде жќне жоѕалтып алдым. Кеше бiр љлкен конверттiѓ арасынан шыѕа келдi. Ендi айырылмаспын деп жазу љстелiнiѓ љстiне ћойдым. Ќй, кк жалћау деп з-зiме џрыстым. Маѕжаннан џят болды ѕой. Бiрiншi алаћандай ћаѕаздыѓ басында «Ќбу Фирастан» деген жазу тџр. Баяѕы империяныѓ дљрiлдеген кезiнде Мќскеуде СССР Ѕылым академиясыныѓ Шыѕыстану институтында аспирантурада оћыѕан жылдарымда ќйгiлi арабтанушы ѕалым Исаак Моисеевич Фильштинскийдiѓ араб ќдебиетiнiѓ тарихы жайында тамаша дќрiстерiн тыѓдаѕаным бар едi. Ќл-Мутанабидiѓ, Ќл-Мааридiѓ, Имрул Ћайстiѓ, Ќбу Фирас секiлдi арабтыѓ аты шулы классик аћындарыныѓ есiмдерiн сол бiлiмпаз џстаздыѓ айтуынан бiлушi ем. Сонда Ќбу Фирас жайында толѕаѕанда менiѓ есiме зiмiздiѓ Махамбет темiсџлы тљсетiн. Екеуi де жауынгер батыр аћындар едi. Отты сз, ткiр ћылыштыѓ иелерi едi. Ќбу Фирас ќйгiлi Сайф ад-Даулидiѓ сарайында ћызмет еткен, бiраћ ол бiрыѓѕай панегирист аћын емес едi. Византиямен соѕыста ћолѕа тљскен грек ћызынан туѕан едi. 3 жасынан ќкесiнен жетiм ћалады. Ал, Сайф ад-Даули оѕан аѕайын болып келетiн. Ќбу Фирастiѓ тљрмеде жазѕан жырлары, лирикасы маѕан Маѕжанды елестетушi едi. 947 жылы тќуелсiз Хамданид Эмираты ћџрылѕаннан соѓ Ќбу Фирас Сайф ад-Даулимен бiрге болып, iрi ћызмет орынын иемденедi. С*йтiп жљрiп сарай маѓындаѕы ќдеби љйiрмеге белсене ћатысады. Џстазы

Ибн Халавайха оны леѓ нерiне баулыды. Сйтiп, шќкiртiнiѓ талантын ашады. Сайф ад-Даулимен Византияѕа ћарсы жорыћтарда кзге тљсiп, ерекше батырлыѕымен танылады. Содан соѓ-аћ Сайф ад-Даули Ќбу Фирасћа љлкен сенiм артып, оны Солтљстiк Сирия мен Византия арасында орналасћан Манбиджа ћорѕанына билеушi етiп жiбередi, Византиялыћтармен соѕыста Ќбу Фирас екi рет ћолѕа тљсiп ћалады. Бiрiншi ретiнде ћорѕаннан Евфрат зенiне секiрiп ћашып ћџтылады. Екiншi мќрте византиялыћтар Манбиджа ћорѕанына шабуыл жасаѕанда аћын жаудыѓ ћолына тљсiп ћалады. 962 жылы оны Константинопольге ауыстырады. Тџткынды темiн берiп, сатып алуды Сайф адДаули кешiктiредi. Араѕа ќлде ћандай сек араласты ма, ќлде туыс iнiсiнiѓ ћайсар мiнезi ќмiрдiѓ ћытыѕына тидi ме, ќлде тќуелсiз тќртiбi мазалады ма ќйтеуiр, Сайф ад-Даулидiѓ тiнiшiне ћџлаћ аспады. Тек трт жыл ткеннен кейiн 966 жылы тџтћындарды айырбастау кезiнде Ќбу Фирас бостандыћћа шыѕады. Сайф ад-Даули ћайтыс болѕанда батыр аћын Эмираттаѕы љкiмет љшiн кљресiп жљрiп. соѕыста ћаза табады. Ќбу Фирас сол кезде 36 жасћа толѕан едi. Белгiлi ќдебиетшi ас-Сахиб ибн Аббадтыѓ мынадай ћанатты сзi артта ћалыпты: «Поэзия Патша Имрул Ћайспен басталып едi, Патша Ќбу Фираспен аяћталды» дептi. Манбиджа ћорѕанында билiк ћџрѕан жылдары Ќбу Фирас зiн барынша еркiн џстады. Шабуылдарѕа шыћты, аѓ аулады. поэзиямен айналысты. Сарай маѓындаѕы шайырлардай, жалтаћтап бџѕып ћалмай, уаћытын думанмен ткiздi. Кљштiлердi маћтап, мадаћтаудан аулаћ болды. Махаббатты, з тегiн, руын, ерлiктi жырлады. Жорыћтарѕа арналѕан екi жљз жиырма бес бќйiттен тџратын поэмасы бар. Ќсiресе аћынныѓ византиялыћ тљрмеде жазѕан «Румиаттары» оныѓ даѓћын асырып жiбердi, зiнiѓ тегiн, руын хамданидтердi асћаћ жырларына ћосты. Осы тџста бiздiѓ Маѕжанмен љндесетiн шыѕар. «Егер басћа адамдар кубок, шарап, сыбызѕы, барабан љшiн жаратылса, Хамданидтер даѓћ, ћџдiрет, iзгiлiк љшiн жаратылѕан. Бiз жарты жолды не орта тџсты бiлмеймiз. Бiзге дљниеде бiрiншi орын немесе мола керек. Бiз џлы ерлiктерден мiрiмiздi аямаймыз, *йткенi сџлуѕа ћџда тљсушi саудаласпайды... Мен таѓертеѓ еркектердiѓ бос ћалѕан тџраѕына тиiспеймiн, ќскерiне шабуыл жасайтын болсам алдын ала ес-

керту жiберемiн. Ћаншама рет талай кыстаћтарды тџлпарлар тџяћтарыныѓ астында ћалдырдым, жауларымды тiзе бљктiрдiм. Алайда, жљздерiн жасырѕан пќрќнжќлi ќйелдердiѓ алдында екпiндей алмадым. Ћаншама рет жау ћыстаћтарында етектерi жер сызѕан сџлуларды крiп, сызылып мейiрiммен сйледiм. Сџлулардыѓ сезiмiне сыз тљсiрiп крмедiм. Соѕыста ќскерiмнiѓ ћолына тљскен бар олжаны ќйелдерге блiп бердiм. Перделерiнiѓ тыныштыѕын бџзып кргенiм жоћ» дейдi араб аћыны. Бџл жаѕы да Маѕжанныѓ махаббат, сџлулык, ќйелдер жнiнде нќзiк лиризмiн еске салады. Ќбу Фирастыѓ аћын ретiнде атаѕын жайып жiберген, тџтћында жазѕан «Румиаттары» едi. «Азаптарым адам айтћысыз, сабырымда шек жоћ. Жаѕдайымды жеѓiлдетер бiр Алла ѕана. Жараларым ћауiптi, тќуiптер де жаза алмас. Ћайѕым екеу: бiреуi сыртымда, бiреуi iшiмде. Тџтћын тљндерiн жџлдыздарѕа телмiрумен ткiземiн». «Ќбу Фирастан» деп таћырыбын ћойѕан Маѕжан аудармасы мљмкiн осы леѓнен алынѕан шыѕар. Жау жеѓдi, берiк ћамады Кiсендемiн, тџтћынмын. Тамшылап ћаным аѕады Сарѕайтасыѓ тпей кљн. Еш дыбыс жоћ, ћара тљн, Жљлдыздар ќлсiз сќулесiн Шошып тџр есiтiп талѕан љн Таныдым шешем дауысын. Ќбу Фирас тљрмеде отырѕан жылдары аяулы анасы џлын кљтiп ћатты кљйзеледi. Аћынныѓ анасы Аленноѕа ќмiр Сайф ад-Даулаѕа барып, џлын тлемiн берiп босатып алуын тiнедi. Бiраћ, айтћан сздерi жерде ћалып, ана налып ћайтады. Сонда Ќбу Фирас анасына леѓмен хат жазады. те кљштi жазылѕан леѓ. Маѕжан Жџмабаевты ћатты тебiренткенi крiнiп тљр. Араб шайыры ћазаћ тiлiнде жатыћ, жылы сйлейдi. К*птен ендi ћан жџтып, Шаћырасыѓ ћарт анам. Тџтћын боп, ћолдан ерiк кетiп, Бара алмай тџр жан балаѓ.

Сабыр ћыл, анам, сарѕайма, Дамылсыз зарлап кљнi-тљн. Ћуан, ћыл шљкiр Ћџдайѕа, Иманым љшiн тџтћынмын – дейдi. М.Жџмабаевтыѓ «Анама» деп аталатын аяулы леѓiн еске алыѓызшы. Маѕан Маѕжан Ќбу Фирасты тљпнџсћасынан оћыѕандай ќсер етедi. Маѕжан Уфада «Ѕалия медресесiнде» оћыѕан, араб, парсы, тљрiк тiлдерiн тќуiр меѓгерген. Бќлки, аћынныѓ ћолына Ќбу Фирастыѓ араб нџсћасындаѕы леѓдерi тљсуi кќдiк. Олай дейтiнiм. аударманыѓ сюжетi, композициясы араб нџсћасына жаћын. Ќбу Фирастыѓ орыс тiлiндегi тќржiмасы Бљкiл дљние жљзi ќдебиетiнiѓ кiтапханасына «Арабская поэзия средних веков» атты томѕа енген. Аударѕан А.Ибрагимов («Художественная литература» баспасы. Москва, 1975 ж.). Бџл томдаѕы орта ѕасырлардаѕы араб поэзиясы кiлдерiнiѓ леѓдерiнiѓ жолма-жол аудармасын атаћты арабистер И.Фильштинский. Б.Шидфар. А.Куделин, М.Киктев жасаѕан. Ал А.Ибрагимов аћын емес, ѕалым адам. Ал, Ќбу Фирас секiлдi аса талантты аћынѕа мыћты тќржiмашы тиесiлi едi, бiраћ, кiнiшке ћарай олай болмаѕан, олаћтау колѕа тљскен де ортанћолды баламалары жасалѕан. Ќбу Фирастыѓ жолма-жолын менiѓ мќскеулiк џстазым Исаак Фильштинский те сапалы етiп ќзiрлегенiмен, поэзиялыћ крiнiсi ойдаѕыдай шыћпаѕан. Аудармада сондай жаѕдайлар болып жатады. Жоѕарыда бiз атаѕан араб поэзиясыныѓ антологиясына Ќбу Фирастыѓ оншаћты леѓi кiрген, яѕни тљгел ћамтылмаса керек. Маѕжан аудармалары тљпнџсћасынан алынѕан деген сзiмiздi Ќбу Фирастыѓ ћазаћша шумаћтары одан ќрi дќлелдей тљседi. Басћа келген ћорлыћћа, Жалѕанда жан шыдамас. Шыдап тџру зорлыкка, Арлы жанѕа џнамас – деген жет жолдар Ќбу Фирастыѓ ћолтаѓбасын танытады.

Аз жасап, кп ерлiк жасап кеткен арабтыѓ арыстан жљректi аћыныныѓ жљрек дљрсiлiн Маѕжан айнытпай, айбынды ажарын бередi. Ќрмен карѕып, шапшып аћырып џмтылѕан, Арыстанѕа ћарсы шапћан ерлерiѓ. Барћылдаѕан бiр тбеттен ћаймыѕып, Ћалайша iздер таса, сая жерлерiн ?! немесе: Ћу ћазыћты жаны жоћ, Алмасаћ егер есепке. Ћорлыћћа намыс, ары жоћ, Шыдайды жалѕыз есек те – десе, Ќбу Фирастыѓ парасатты, патриот љнi естiледi. Маѕжандiкi орысша аудармасынан ќлдећайда ћуатты, кљштi шыћћан. Демек, ћазаћ аћыны арабтыѓ Ќбу Фирасын жанымен, жљрегiмен тљсiнiп берiп отыр. Бџл арада таѕдыр, тљрме жайы, махаббат лирикасы екi аћынныѓ поэзиясын жаћындастыра, љйлестiре тљскенi крiнiп тљр. Сз жоћ, талантты аћынды таѕдыры туады, сомдайды, аяћтайды. Сендей сџлу тiрi жан, Кргенiм жоћ жалѕанда. Сендей бала таба алмай, Талай ана арманда. Кемшiлiксiз сен сымбат, Кп артыћсыѓ хордан да. Жаратылдыѓ еркiѓмен, Еркiѓе Ћџдай салѕанда – дейдi. Ќбу Фирас – Маѕжан мџѓдасћандай, ойласћандай болады. Сљй, жан сќулем, таѕы да сљй таѕы да! Жылы, тќттi у тарады ћаныма. Бџл лќззаттыѓ бiр минутын бермеймiн, Патша таѕы, бљкiл дљние малына – деп, Маѕжанныѓ *зi тебiренiп жырлаѕан едi-ау. Ќбу Фирастыѓ тџтћын боп, талыћсып жатћанда жазѕан тљн, табиѕат, ѕашыћтыћ жайлы жалын шашћан жырлары

Маѕжан мџѓдарымен тентек теѓiздiѓ толћындарындай араласып, бiр-бiрiн ћуып кете барады. «Жан жарымды бiр сљйейiн тљсiмде» деген леѓiнде Маѕжан: Тџтћын болып, тысћа шыѕып жљре алмай, Зарыћтым ѕой, жан жарымды кре алмай. Осы кљнде алтын сќулем наѕып жљр. Ћандай кљйде, ћайда екенiн бiле алмай. Ойлай ма екен тџтћын жарын, тљн кљндiз? Жљрек – жара, жасты ма екен ћара кз ? Шашын жайып, тљн џйкысын трт блiп, Тiлей ме екен жолыћтыр деп Тќѓiрi тез? деп, еѓ болмаса кзiм iлiнiп, сљйген жарды тљсiмде крсем деп армандайды. Ќбу Фирас айтады: Кѓiлде ћайѕы ћалдырмас, Ћандай да болса љш нќрсе: Ккорай шалѕын, аѕын су Ќдемi жарыѓ ќсiресе. М.Жџмабаев шыѕармаларыныѓ iшiнде (Алматы ћ. «Бiлiм» баспасы, 1995 ж. 99-бет) «Маѕарри сздер» деген бiр топ леѓ бар. Бџл Маѕарри дегенi Абул Ала Аль-Марри атты араб аћыны болса керек. Ќбу Фирас X ѕасырдыѓ, ал Маѕжан Жџмабаев XX ѕасыр перзентi, бiреуi араб, бiреуi ћазаћ. екеуiн тербеткен таѕдыр толћындары џћсас, ащысы, тќттiсi џћсас мiрi, к*ѓiлi џксас. аћылы, наћылы џћсас, тљрмелерi, тљндiктерi џћсас, аналары, даналары џћсас, зары да, жары да џћсас ћос мџѓлы, ћос лирик, ћос эпиктiѓ дљние поэзиясыныѓ тарихында тiккен тулары биiкте тџруѕа тиiс.

ИВАН БУНИН ЖЌНЕ ШЫЅЫС А.Пушкиннен кейiн Шыѕыс поэзиясына, Ћџранѕа ден ћойѕан орыс аћын-жазушыларыныѓ iшiнен Иван Бунин ерекше орын алады. Орыс оћыѕандары, ѕалымдары, ћаламгерлерi Шыѕысћа бет бџрады. Мџнда бiр мќнiс бар-ау. Батыстыѓ философиясынан жалыћћан орыстыѓ ћаламгерлерi жанды, тќндi жаѓѕыртатын жаѓа нќрсенi Шыѕыстыѓ шырайлы да шџрайлы баѕынан iздей бастаѕан. Сондай сќулелi баћта бiрдеѓенiѓ барын бiлiп, Ћџраннан, Шыѕыстыѓ айтулы поэзиясынан ћорѕан iздеген Пушкин, Лермонтов, Толстой, Фет, Полонский бекерге бармаѕан. 1824 жылы патша айдауында Михайловскiде болѕанда Александр Пушкиннiѓ Ћџранѕа ћџштарлыћпен табынуы, табанда тоѕыз леѓ жазып тастауы тегiн емес. Иван Бунин: «Шыѕыстыѓ шбi де, суы да, кљнi де, ћары да ерекше бояулар тонымен тебiрентiп тџрады. Талтљсте кљнi оттай жанып, айнадай саѕымы бљкiл дљниенi џлы џйћымен орап, шетсiз, шексiз мџѓлы жердiѓ жиегiне апарып, жќннаттыѓ жасыл баћтарына жаныѓды алып кетедi», – дейдi. – «зендердiѓ зенi кгiлдiр Кќусќр барша жерлерге, џлыстарѕа, елдерге тыныштыћ дарытып, шыда, дџѕаѓды оћы, сен», – дейдi. XX ѕасырдыѓ бiрiншi ширегiндегi Буниннiѓ ориенталдыћ поэзиясы орыс сз нерiндегi згеше бiр ћџбылыс едi. Шыѕыс мќдениетiн, ќдебиетiн сыйлаѕан, табынѕан орыс кркемсз шеберi кеѓ ћазынаѕа жолыѕады. Бiр кезде Киплинг айтћан: «Восток есть Восток, Запад есть Запад и они с места никогда не сдвинется» деген ћаѕидасын «Батыс-Шыѕыс» синтезiне барѕан орыс ойшылдары терiске шыѕарады. Сйтсек, Батыстыѓ Шыѕыстыѓ алдына ћарызы кп болып шыћты. Иван Бунин поэзиясындаѕы Шыѕыс сюжеттерi оныѓ шыѕармашылыћ шекарасыныѓ арнасын кеѓейтiп, љлкен бiр жаѓа, бедерлi баѕытћа апарып ћосты. Бунин дiн атаулыны ћџрмет тџта отырып, ислам трактовкаларына, негiздерiне тќнтi едi, осы дiндi оћы деп, оны ешкiм зорлаѕан жоћ едi. «Егер адамдарды бауырмалдыћћа, тепе-теѓдiкке шаћырып тџрса, бабизмдi де бар жаныммен жаћын крер едiм» деген Толстой емес пе едi?! Мiнеки, Бунин мырза да дiндер арасынан осындай релi кпiрдi, н*пiр ниеттi iздедi,

гуманизмдi, туыстыћты iздедi. Буниннiѓ оѓ ћолында Библия, ал сол ћолында Ћџран хадистерiнiѓ џћсас тџстарын бiрiктiрiп ћарауѕа тырысты. Сол байћаѕан белгiлерiн шыѕыс елдерi, адамдары жайлы ћолжазбаларында бедерлеп бердi. Орыс аћыны христиан бола отырып, мџсылман дiнiнiѓ дiѓгектерiне кз тiктi, ћызыћты. Мџсылманшылыћтан мiн iздемедi, мџѓ iздедi, iзгiлiк ойларыныѓ гљлдестесiн iздедi, табысты да, тапты да, зiн ћайран ћалдырѕан Ћџранды зерттедi. Мџсылман боп намаз оћымадыѓ деп ешкiм Бунинге кiнќ ћоймайды, бiраћ ћасиеттi Ћџранныѓ iшiне кiрiп, кзiмен де, ккiрегiмен де тебiренткен кiсiнi ћалайша мџсылманшылыћтан ћашыћ тџр дей аласыѓ. Шыѕыс шайырларыныѓ шалћар шабытыныѓ алдында еѓ алдымен Ћџран тџрады. Ќрбiр аћынныѓ мейлi ол Батыстiкi, мейлi ол Шыѕыстiкi болсын, з Шыѕысы, з Ћџраны болды. Пушкнн, Лермонтов Шыѕысына ћараѕанда, Бунин Шыѕысы блектеу, оћшаулау, ћабылдауы ћайталанбайды. Александр Блоктыѓ сзiмен айтћанда, «Шыѕыстыѓ аптап ћџпиясына енiп кеткен» Буниннiѓ осынау алѕан баѕытынан бетi ћайтћан жоћ. Шыѕыс адамыныѓ џлттыћ мiнезiне бойлап барды. Шыѕыс елiн, уаћытын, ткенiн, табиѕатын тамырынан таныды. Бунин «з Шыѕысын» алдыѓѕы сапћа блiп алып шыѕарды. Ќйтеуiр бiр жырлай салайын, айта салайын деген ой Бунинде болѕан жоћ. Аћын џлттардыѓ, дiндердiѓ љндестiгiне, љйлесiмдiлiгiне, Батысты Шыѕыс шедеврлерiн тљсiнуге, тануѕа, табысуѕа шаћырады. Бунин Батыс адамы бола тџрса да Шыѕыс шыраѕымен жарыћтанды, жљрегiнiѓ тамырларына Шыѕыс ћанын ћџя бiлдi. Бертiн келе Брюсов те, Хлебников те «з Шыѕысын» тауып, орыс поэзиясына тыѓ сала косты. Мџнан орыс поэзиясы џтпаса, џтылѕан емес едi. Шыѕысћа шынайы, шын пейiлмен бџрылды. И.Бунин зiнiѓ эстетикалык принциптерiне, џстанымдарына берiк суреткер едi. Бунин поэзиясы Батыс, Шыѕысћа блiнген жоћ едi, тџтастык, гармониясымен тартымды едi, оныѓ таѓѕажайып аћындыћ куатында згенiѓ ћазынасын, ћасиетiн гейсу, зiмсiну, тќлiмсiну болѕан емес, ћайта зiне ћорыту Бунин поэзиясыныѓ парасатты маћсаты едi.

Бiрћатар орыс аћындары Шыѕысты сырттай ћызыѕып экзотика ретiнде шолып, жалпылама жырлады, Шыѕыстыѓ iшiне кiре алѕан жоћ, сыртћы кљмбездерiне, сќн-салтанат сарайларына, кызылды-жасылды базарларына, ћџлпырѕан тоты ћџстарына, кздiѓ жауын алатын алтын тастарына, ћљйћылжыѕан сќндi кiлемдерiне ћарап, ћџштарлыћпен ћалам тартты. Десек те кптеген ориенталдыћ леѓдердiѓ клеѓкесiнде кмiлiп ћалды. Жай бiр жаттыѕу ретiнде жарћ еттi де те шыћты. Ал, Бунин – ориенталистiѓ бiрiншi Шыѕыс адамыныѓ џлттыћ мiнез, сыпайы назарында едi. Шыѕыс таћырыбын толѕаѕан Бунин ћџбылыстыѓ, суреттiѓ iшiне кiре жырлады жќне онысына те-мте жауапты сезiммен ћарады. Содан шыѕар Шыѕыс циклдерiнде шалаѕай, жљрдiм-бардым, крдiм сияћты жолдар џшыраспайды. Орыс аћыны Ћадiр тљнiне не бары љш шумаћ леѓ арнайды. Ќрбiр жолы сзбен салынѕан сурет, артыћ деталь, крiнiс жоћ. Ћадiр тљнiнiѓ ћџдiретiн керемет толѕаныспен бере бiлген. Бунин бояуды артыћ жаћпайды, баттастырмайды. Ћаламы ћылћалам шеберiндей шебер рнек салып тедi. Тљпнџсћаѕа бiр сќт љѓiлейiк: Ночь Аль-Кадра В эту ночь ангелы сходят С неба. Коран – дейдi де аћын ќрi ћарай ксiле жнелдi: Ночь Аль-Кадра. Сошлись, слились вершины, И выше к небесам воздвиглись их чалмы. Пел муэззин. Еще алеют льдины, Но из теснин, с долин уж дышит холод тьмы. Ночъ Аль-Кадра. По темным горным склонам Еще спускаются, слоятся облака. Пел муэззин. Перед великим Троном

Уже мечет, дымясь, Алмазная Река. И Гавриил – неслышно и незримо Обходит спящий мир. Господ благослови Незримый путь святого пилигрима И дай земле твоей ночь мира и любви! Ћадiр тљнiнiѓ ћасиетiн Бунин бiр мџсылмандай бiлген ѕой, ќйтпесе бџлай тереѓ тљсiнiп айта алмас едi. Кп тљсiндiрiп, оћушыны мезi етпейдi, сздi созбайды, кiрпiш тiзгендей ћалап те шыѕады. Бiр кiрпiшiн ћозѕай алмайсыѓ. Алѕашында Бунин «Ћџранмен» танысады, таѓырћайды, тебiренiске тљседi, сосын барып тереѓiне бойлайды. Аћырында жолсерiк кiтаптарыныѓ бiрiне айналады. Наполеонды, Гетенi, Пушкиндi табындырѕан ћасиеттi «Ћџран» Бунин тiлiмен ћайта жырланып, орыстыѓ ойлы ортасына жол тартады. «Магомет в изгнании», «Бедуин», «Каир», «Могила в скале» жќне т.б. леѓдерiнде мџсылмандыћ ћоѕамдаѕы мџѓды, тепе-теѓсiздiктi, араби мiнездiѓ наћыштарын, муэдзиннiѓ жанарындаѕы жасты, Сахараныѓ ћџм ћуырѕан ыстыѕын, кшпендi арабтардыѓ кѓiл-кљйлерiн, таѓ сќрiде соѕатын аптап желдiѓ арынын кре бiлген, сезе бiлген, тыѓдай бiлген. Осындай суреткерлiгi, шыншылдыѕы, табандылыѕы тапћырлыѕы жаѕынан Бунин VII-Х ѕасырларда ѕџмыр кешкен Имрул Каис аль-Маари, аль-Мутанабби сынды араб шайырларын еске тљсiредi. Бейнеттiѓ зейнетi бар демекшi, Бунин барынша бейнеткер аћын, бiр сзiн босћа жiбермейдi, нысанаѕа дќл тигiзiп отыратын наѕыз мерген. Шыѕыс сюжеттерiн ћуѕан Д. Бальмонт, Г. Шенгели, И. Северянин, В.Брюсов шынын айтсам Бунин жеткен биiктерге бара алмады. Иван Буниннiѓ суреткерлiгiнiѓ сићыры сонда, ол Шыѕыс циклдерiнде ешкiмге џћсамайды, ешкiмдi ћайталамайды, *зiндiк соћпаѕымен шыѕады. Бунин Шыѕыстыѓ ќлеуметтiк ћайшылыћтарына бара бермейдi, ћазбалай

бермейдi, џлттыћ психологиялык ерекшелiктерiн тап басуѕа тырысады, џлттыѓ намысына тимейдi жќне оѕан ћамшы салмайды. Бальмонт жазѕан бќдќуилерден грi Бунин бќдќуилерi орныћты, з орнында, кпiрмесi жоћ, ныћ шегедей, йткенi, Бунин естiп, оћып емес, кргенiн, кѓiлге тљйгенiн келiстiрiп, кесек етiп суреттейдi. Бейнелеп, суретпен жазып отырѕан елiн, адамын сыртћы жарћылмен емес, iшкi жарасымды, жанасымды нџрымен, санћырлы сќулесiмен сыналатып, сыѓѕырлатып бередi. Бунин бейнелеген араб шаруасы, баћташысы, муэдзинi, бќдќуиi басћанiкiнен блек боп туады, себебi Бунин еѓ алдымен з ккiрегiнiѓ кзiнен ткiзiп алып жырлайды. Бџл кез келген суреткердiѓ басына ћона салатын баћ емес. Бџл Буниннiѓ Шыѕысћа салѕан соны соћпаѕы, жџпары ћаламына сiѓген жарћын жаѕасы. Буниниiѓ араб циклдерi ќлемiш, алыпћашпа жолдардан аулаћ, керiсiнше романтикалыћ реализмге толы лирика, сџѓѕаћ, сљйрiктей ойлар моншаѕы, млдiр моншаћтар. Шыѕыс ќлемiн рнектеуде зiнше згенi ћайталамас арна салады. Иван Буниннiѓ араб миниатюраларын оћып отырѕанымда менiѓ ойыма зiмiздiѓ ткiр Олжас Сљлейменовтiѓ Шыѕыс таћырыбына жазѕан леѓдерi ойыма оралады. Буниннен бiраз нќрсе љйренбедi ме екен? Олжастыѓ тљскен жерiн ойып тљсетiн, тџтћиылдан атойлап шыѕа келетiн, тџлпардыѓ тљяѕындай тасћындай жнелетiн, кейде кеѓ тыныс алып, тоћтап ататын, iздерiне iрi крiнiстер ћалдыратын арѕымаћ жолдары Буниннен бќсеѓ бе? Бтен де емес, бќсеѓде емес. Ќйтеуiр екi аћынныѓ арасында џћсас ритмдер, ырѕаћтар бар да елiктеу жоћ. Орыс поэзиясыныѓ, кќрi тарландарыныѓ бiрi марћџм Николай Тихоновтыѓ Олжас поэзиясын жоѕары баѕалай келе: «Азия згеше бiр жаѓа љнмен сйлеп кеттi» дегенi бар. Сондай-аћ Буниннiѓ Шыѕыс циклдерi де ХХ ѕасыр басындаѕы орыс поээиясына сергек, серпiндi сз болып ћосылды. Сол тџстаѕы орыс ориенталист аћындарыныѓ iшiнде Буниннiѓ алдына ешкiм тљсе алмас едi, оныѓ мџсылман аћыны атануы да тектен-тек емес-тiн. «Ћџранныѓ ќмiрiне ермегендi ћарѕыс атар» деген сздi айтћан Бунин едi ѕой. Бџл проваславтыѓ аузынан шыѕып отырѕан сз. Бунин

«бедуиндердi» жырласа бќдќуилерге, «Долина Иосифатаны» айтса сахара жињанкездерiне, «Потомки пророканы» тербесе пайѕамбар љмметiнiѓ ћатарына ћосылып кетедi. Мен ирантанушы ѕалыммын, бiраћ араб поэзиясын да ћадiр тџтамын. Иван Буниинен парсы ќуендерiн iздеп едiм, кармаѕыма бiр леѓ iлiктi, ол «Розы Шираза» деп аталады. Соѕан ћараѕанда, Бунин Шираздан шыћћан атышулы ѕазалшы Хафизды жаћсы бiлген болуы керек. леѓде Хафиз ѕазалдарыныѓ ќуендерi бар, не бары трт шумаћтан ћџралѕан. Шираз гљлдерiнiѓ иiсi аѓћып тџр. Бунин бџлбџл мен гљлдi, ай мен баћты керемет ойната бiлген. Пой, соловей! Томят желанья, Цветы молчат – нет слов у них: Их сладкий зов – благоуханья, Алмазы слез – покорность их – деп аяћтайды аћын. Шираз розаларын мџѓмен, сырмен тербетiп, тыныштыћты, сџлулыћты, гљлдер мен бџлбџлдардыѓ мќѓгi љйлесiм, љндестiгiн паш етедi. Шыѕыс поэзиясыѓ жанына жаћын тџтћан орыс аћыны кейбiр тџстарда араб аћындарымен жарыса жырлап кетедi. Египет пирамидалары мен фараондары, Сахараныѓ сапырылып кљнге кљйген ћџмдары, ежелгi заманныѓ ескерткiштерiндей ћара шашты, ћара кздi, ћабасаћал арабтар, таѓертеѓнен кешке дейiн созылатын сазды дџѕалары Бунин поэзиясына еркiн енiп кеткен едi. Ѕасырлар шаѓыныѓ арасынан ежелгi Шыѕысты тауып, барлыћ шырѕалаѓ жолдарымен, табиѕатымен, тауларымен, адамдармен, бџлбџлдарымен, кешегi, бљгiнгi кљндерiнiѓ кљйлерiмен ћосып леѓге айналдырып жiбередi. Отаннан алыс жат жерде отыз трт жыл мiр сљрiп, сексен љшiнде дљниеден *ткен Иван Буииннiѓ бойын кесел мен кедейшiлiк билеп ћинаса да соѓѕы саѕатћа дейiн ћаламын тастамапты. Отанын, Русiн, ћыстаѕын, табиѕатын, аѓдарын, адамдарын, ћуанышын, ћайѕысын саѕынышпен тербетiптi.

Буниннiѓ таѓѕажайып прозасы шет елде туды. «Захар Воровьев», «Митина любовь», «Жизнь Арсеньева» Россиядан тыс елде дљниеге келдi. «Айхай, мен мiрдiѓ кеѓдiгiн сљйем, мiрдi сљйем, махаббатты сљйем жќне ћалай сљйемiн десеѓiзшi» деп жазды ол. Бунин махаббат жыршысы едi, оныѓ табиѕаты толыћсып сйлеп кетедi, ол жапыраћтардыѓ сыбдырын, найзаѕайдыѓ гљрiлiн, тљнгi судыѓ сылдырын, таѓѕы ћџстардыѓ ќнiн, кљзгi аспанныѓ ћоѓыр бояуларын крдi, тыѓдады, жљрегiмен. жырларына тiзе бiлдi. Бунин Батысты, Шыѕысты жырлады. ћай халыћтыѓ болмасын жљрегiне љѓiле бiлдi «Мен еѓ алдымен аћынмын, сосын барып прозаикпiн» деген едi ол. Бiздiѓ џлы Абай атамыз Бунин поэзиясына бiрiншi назар аударѕан ћазаћ екен. «Ћорћытпа менi дауылдан» деп аталатын тќржiмасы бљгiнде классика боп ћалды. Ћорћытпайды ћар мен мџз, зге нќрсе ћорћытты. Ойсыз, доссыз, баћытсыз Жыбырлаћпен мiр ттi. Сондыћтан ћайѕы ћат-ћабат, Ћарап тџрмын сендерге. Атасы басћа, зi жат, Жалѕыз жанша жат жерде – деген жолдар Абай ойларымен, армандарымен астарласып жатады. Эмиграцияда ностальгиямен ауырѕан Бунин жљрегiнiѓ тамырларын кернеген мџѓ соншалыћты тереѓ берiлген. Ендеше, Буниннiѓ кк торѕындай аспан к*гi Фирдоуси, Хайям, Хафиз, Абай, аль-Мутанабби, Имрул-Кайс тауларымен мќѓгi сырласа бередi.

ШАЛ АЋЫННЫЃ ШЕБЕРЛIГI Шал аћын – XVIII ѕасыр ќдебиетiндегi крнектi тџлѕалардыѓ бiрi. Бiздiѓ ћолымызѕа жеткен ћазынасына ћараѕанда, Шал Ћџлекеџлы ћазаћ ќдебиетiнде Бџћардан кейiнгi жарыћ жџлдыздардыѓ бiрi екендiгiнде шќк жоћ. Мџндай халыћ тџрмысына, тiршiлiгiне жаћын тџрѕан табиѕи ткпе аћындар табиѕатта сирек џшырайтын ћџбылыс санатына жатады. леѓдерi ауыздан-ауызѕа, ѕасырдан-ѕасырѕа тарап кеткен Шалдыѓ шеберлiгi хаћында ћалай айтсаћ та, жазсаћ та iрi маћтанѕа сиятын секiлдi. Шалдыѓ бiрћатар бiрћаћпай ќзiл, айтыстары оныѓ шыѕармашылыѕына ерекше ажар берiп тџрады. Дегенмен, олары кп те емес, оныѓ уаћыты жеке аћындар айтысыныѓ ќлi љрдiс алмаѕан кезеѓмен тџстас келедi. Шаћпаћтан здiгiнше от шыћпайды, оны екiншi шаћпаћпен беттестiрiп, љйкегенде ѕана нќтиже бередi. Сондай-аћ Шал ћаѕытпаларыныѓ шыѕуына да белгiлi бiр жаѕдай ќсер етедi. Ќйтпесе ол айтысты арнайы кќсiп етiп ћумаѕан. Себеп, салдардан барып, шыѕарып отырѕан дала жыршысына, ќдетте, бџл табиѕи нќрсе. Кез келген жерде суырып салып кете бередi. Хатћа тљсiретiн – халћы. Шал бiр жерде осылай айтћан екен деп здерi жатћа айтып, ќрi ћарай тарћатып ќкетедi. Айтысты ћазаћтыѓ ауыз ќдебиетiнде ерте заманнан келе жатћан жанр1 деп баѕаласаћ, Шалдын арѕы жаѕында айтыстыѓ кейбiр белгiлерiн ауыз ќдебиетiнен џшыратамыз. Жазушы Сбит Мџћановтыѓ айтуынша, «»ескi заманда шыћћан айтыстардыѓ туѕан мезгiлiн, шыѕарушысын шамалау ћиын, бџлардан ауыздан-ауызѕа кшiп, халыћ ћазынасына айналып кеткен»2. Сйтiп, ћазаћ ќдебиетiнiѓ еѓ бiр байырѕы жанры ескi замандар куќлерiне џћсайды. Ќйтсе де, Шал шумаћтары ќлi де болса халыћ ауыз ќдебиетiнен ћол љзiп кете ћоймаѕан балаѓдау айтыстыѓ аяћ алысын байћатады. Демек, айтыс – дара блiне бастаѕан аћын-жыраулардыѓ љлесiне ќлi толыћ айналмаѕан ќдiс. Бџл уаћыт ќлi импровизацияныѓ кљштi кезi едi. Жыр объектiсiнiѓ де кездейсоћ тџсы. Тџрмыстаѕы жаћсы, жаманѕа, кедейлiкке, жастыћ, кќрiлiкке айтылар наздыѓ, кпенiѓ џлѕая бастаѕан бетi. Шалдыѓ айтыстарында шымшу, ащы ќзiл, сатиралыћ

мотив бар. Бiраћ олары ќлi де болса ћоѕамдыћ сарынѕа ктерiле ћоймаѕан. Кемпiр, келiншек, ћыз, жiгiттердiѓ айналасындаѕы бiрћаћпайлары ѕана. Солардыѓ зi юморымен, шыншылдыѕымен шырайѕа кљлкi жљгiртедi жќне алдын ала дайындыћсыз, табан астында айтып салѕандары. Мџнда жеѓу, жеѓiлу маћсат емес, ондыћћа тиетiн оћтай сзбен жыѕып кету ѕана. Егер бџлары болмаса да, Шалдыѓ поэзиядаѕы биiгi тмендемес едi. Ћоѕамдыћ сыр-сипатты аныћтау оныѓ басты леѓдерiнiѓ љлесiне тиедi. Жалпы, айтыс жанрыныѓ басћа елдер ќдебиетiнде де болѕаны бiзге белгiлi. Орыстыѓ скоморохы, француздыѓ трубадуры, Орта Азия халыћтарыныѓ баћсы, шайырлары бџѕан дќлел бола алады. Бџл – ћазаћта мыћтап саћталѕан жанр. Осы кљнге жетуi, жалѕасуы кп жайды аѓѕартады. Айтыс ћазiргi кљнде де з маѓызын жойѕан жоћ. Сонау ерте замандардан бастау алѕан беделдi нер з рiсiн уаћытћа сай кеѓiте тљстi. Айтыс туралы М.Ќуезов, С.Мџћанов, Ѕ.Мљсiрепов, М.Жармџхамедов жќне басћа да ќдебиетшiлер бiраз айтып кеттi. Сондыћтан бџл жанрдыѓ тарихына, бљге-шiгесiне љѓiлiп жатпай-аћ, негiзгi нысанамызѕа кшкен абзал. Сонымен, Шалда ћќдiмгi бiз тљсiнетiн маѕынадаѕы айтыс болѕан ба, жоћ па деген мќселелерге жоѕарыда бiрћыдыру кiдiрiп ттiк. Шал пќленмен, тљгенмен айтысыпты деген деректер табылуы мљмкiн. Егер наѕыз айтысћа тљсетiн болса, Шал талантыныѓ жќне бiр ткiр ћыры айћын ашыла тљсер едi. Шалдыѓ ћолда бар сзћаѕыстарыныѓ зi тегеуiрiндi, тотыћпас сздерден ћџралды. Кемпiрiмен бiр-екi сз алмастыруыныѓ зiнде философия бар, мiр ћызыѕын, артта ћалѕан жастыћ шаћты аѓсау бар. Ептеп салдау, серiлеу боп ћалѕан Шал ендiгi жерде кемпiрге арћасын сипатћанѕа да мќз. Кемпiрi де шалдыѓ еркелiгiне орай iштегi назын сыртћа шыѕарады. Екеуi де кљрсiнедi: Шiркiн-ай, дљнияныѓ жалѕанын-ай, мiрдiѓ ћызыѕыныѓ ћалѕанын-ай, Арћама ћолым шiркiн, жетпей отыр, Арћамды сипап жiбершi, алѕаным-ай, – деп, Шалдыѓ кќрi ћосаѕына тиiсуi де тегiн емес. Сздi с*з,

ойды ой тљртiп оятады. Кемпiрiнiѓ жауабы ќзiр екен. Ћолмен џстатћандай жауабын саћ еткiзедi. Шал екi ауызбен ћорытып, мазасыз кќрiлiкке мџѓ шаѕып барып бiтiредi. Шалдыѓ ћалжыѓы да ћатты. Бетiѓ бар, жљзiѓ бар демейдi. Ойлаѕанын ойып айтады. Бџл жаѕынан ол Шотландияныѓ џлы аћыны Роберт Бернстi еске тљсiредi. Ќсiресе, Бернстiѓ «Песня о злой жене», «Любовь и бедность», «Финдлей»3 т.б. леѓдерi Шал ќзiлдерiмен ќдемi љндеседi. Демек, љлкен сз суреткерiнiѓ ћаћпаћылдарына дейiн бљкiл адамзат баласына жаћын, ортаћ деген џѕым туады. Шал аћынныѓ бќйбiшесiнiѓ артынан алѕан тоћалы тойѕа барайын деп желiккенде, шал ќреѓ тоћтатады. Желiккен тоћал ћарттыѓ жастыѕын есiне тљсiредi. О да бiр тiп кеткен дќурен екен-ау дегiзедi. Љш-трт ауыз леѓмен тойдыѓ тоћалѕа не беретiнiн буып тљйiп сездiредi. Кшпелi кедей мiрдiѓ ќзiл-ћалжыѓы ћалмаѕанын байћатады. Кљтiп тџрѕан ќрекеттерден саћтандыра сйлейдi. Есiл рлеп, жаѕалай тал шыѕатын. Тiлiмдi менiѓ айтћан алшы, ћатын. Ћырыћ темiрдiѓ ћылауы жиналѕан жер, зiѓе-зiѓ сенсеѓ, баршы ћатын4. Тоћалдыѓ iшi алай-тљлей кљйiп барады. Ћызыћтан ћалѕанда санын соѕады. Тоћтау сзбен тоћалдыѓ бетiн ћайтарады. Тоћалда бiрдеме болса, жауабын кешiктiрiмес едi. Мыћтаѕаныѓды крермiн деп, терiс ћарап жатып алады. Шалдыѓ айтысы да леѓдерiндей ќрi ћысћа, ќрi нџсћа, алатын да, ћосатын жерi де жоћ. Бас-аяѕын лшеп тiккендей, артыћ шп-шаламы кездеспейдi. Шал насыбай атса керек. Насыбай хаћында бiр таћпаћшы жiгiт былай дептi: Насыбай ат жанында ћасыѓ болса, Ћайырѕа бiрер аяћ асыѓ болса. Таразыѕа салѕанда тмен тартар, Тќубќѓнан да кљнќ iсiѓ басым болса. Сонда Шал: Насыбай атпаѕаныѓ жарамайды. Оны атпасаѓ ћаныѓ бойѕа тарамайды.

Парыз, уќжiп, сљннќттi тамам ћылсаѓ, Ћџдайым насыбайѕа ћарамайды5, – дейдi. Шал адам жiгiтке алла алдында адал бол, борышыѓды тесеѓ, ћџдай насыбай атпаѕанынды кешiредi деген ойды тосады. Сџраћ-жауап сынды бiр бабтан тџратын диалогте де аћын з кредосынан жаѓылмай, жарћын тљйiнге тiреледi. Бџл тапћырлыћ та Шал љшiн аспаннан тљсе ћалѕан жоћ. Ой жемiсiнiѓ нќтижесi «Шал мен ћыздыѓ ћаѕысы» айтыстарыныѓ iшiндегi еѓ бiр молыраѕы, сљбелiсi десе болар. Барлыѕы «арыћ тоћтыдан» шыѕады. Шал терiс батасын бередi. Байдыѓ бойжеткенi iле жауап бередi. Дегенмен ертесiне семiз тоћты сойдырып, дџрыс бата алады. Шал ћызды маћтайды. Талабын мойындайды. Сзбен ћыздыѓ сџлу портретiн жасайды. Саѕан теѓ нерлi жiгiт жоћ па дейдi. Ћызѕа аћыл, тiлек айтады: Аћын бол, бгелмейтiн тiл мен жаѕыѓ, Жазудан тоћтамасын он саусаѕыѓ. Артылып алапатыѓ абыройлы, Кљн сайын арта берсiн, нер баѕыѓ6, – дейдi iлтипат бiлдiрiп. Осы шумаћтыѓ екiншi жолы Шалдыѓ мџсылманша болса да сауаты болѕан кiсi-ау деген о бастаѕы ойымызды бекiте тљседi. Ќлiм жоћ сiздей ермен алысуѕа, Сiзбенен шамам келмес жарысуѕа. Жаѓбырдыѓ iрiткiсiндей бiз бiр шалшыћ, Шалшыћ ћашан теѓелген аћћан суѕа7, – деп, ћыз да бейнелi тiлмен сйлеп, Шал шабытын шырайландырады. Сзге iлгек салатын адам болса ќрi ћарай ашып, тарћатып ќкетер шамасы бар. Жндi пiкiрге Шал да тоћтайды. ктемсiп, дiлмќрсiп кетпейдi. Ккiрегiнiѓ кзi бар ксем кiсi ѕана тоћтайтын жерiн шамалайды. Сз майданын ашпайды. Шалды кiдiрттiм деп, ћыз да масаттанбайды. Басћаларына ћараѕанда мџнда тиянаћты сюжет, мќнерлi мазмџн бар. Кркемдiк ћасиетi де ћџндылау. Кейiнгi ћазаћ ќдебиетiндегi iрi айтыстарѕа алып келетiн соћпаћтыѓ тл басы осы сияћты крiнедi. Шал ќсте ќйел баласыныѓ бойынан iзеттiлiк, инабатты-

лыћ, сабырлы, сќндi мiнез iздеп отырѕан кiсi. Ол образды от басы ошаћ касына байлап ћоймай, кп алдына ќкелiп сынатады. Шал аћынныѓ бастапћы бќйбiшесi лген соѓ, бiр замандасы ћонаћћа шаћырѕанда, Шал: «тоћал, тоћал, белбеу ќпер» дейдi, сонда тоћалдыѓ ќперген белбеуi жiп екен. Барѕан љй иесi: «Иќ, Шалеке, бота белбеуiѓ ћџтты болсын», – дейдi. Мiне, аћын сол заматта кiшкентай детальдан леѓ жасай ћояды. Љй иесiнiѓ аѓдаусыз айтыла салѕан сзi тоћалдыѓ бейнесiн келiстiруге ќсерiн тигiзедi. Белiме жiп буындым белбеусiзден, Жiгiттер, ћатын алма, кргенсiзден. Жiгiттер, ћатын алсаѓ кргенсiзден, Ѕазиз басыѓ ћор болар тергеусiзден – деп, ќрi ћарай бќйбiшесiне кшiп кетедi. Бозiнгенге теѓейдi. Сйтiп, екi ќйел, екi тљрлi мiнез бередi. Жаћсы ќйел жаман еркектi ер ћылады, жаман ќйел жаћсы еркектi жер ћылады деген ой тљйiп тастайды. Бiр сусын љстiнде екi келiндi салыстырып жiберiп, бiреуiн «Аћырѕан аждањадай аю келiн» десе, екiншiсiн «Анамыздай болмай ма, мына келiн» деп, ћызыћты крiнiстi кз алдыѓызѕа елестетедi. Шал айтса, сз ћаѕысында бiреудi жеѓемiн деп маћсат тџтпаѕан. Шындыћ мiнбесiнен ѕана крiнген. Тоћетерiн, ќдiлiн айтћан, жасћанбаѕан. Сљйiнбай Аронџлыныѓ Жамбылѕа берген батасында: «Аћынныѓ ќрбiр сзi ћайраѕан ћанжардай ћиып тљсетiн ткiр болу керек. Еш уаћытта бiреуге сатылма, тура бол. «Ћџдыћтан тартћан су сияћты сздi з жљрегiѓнен ала бiл»9, – дейтiн сздер бар. Сол айтћандай, бiз кейiнгi џрпаѕы Шалды шыншылдыѕы, туралыѕы љшiн баѕалаймыз. Ћазаћтыѓ ќдеби айтысыныѓ кшбасында тџрѕан Шал Ћџлекељлыныѓ поэзиясына ерекше ден ћоюымыз да сол себептен болса керек. Шал поэзиясыныѓ сићыры неде? Ћанша кп уаћыт тiп кетсе де нелiктен тот баспай жарћырап жете берген. Ћазаћстанныѓ кеѓ тљпкiрлерiнен оныѓ *леѓдерiн жатћа бiлiп, айтып отырушылар ќлi де бар. Олай дейтiнiмiз жаћында бiздiѓ институтћа келген Ћазан ћолжазбасынан табылѕан Шалдыѓ

жаѓа леѓдерi де Арћада туѕан аћынныѓ сонау батыс аймаћтарѕа да мќлiм болѕандыѕын мќлiмдейдi. зiнiѓ тџрѕыластарына ћараѕанда, Шалдыѓ баћыты бар дер едiм. Себебi, мыѓ ћаралы жол леѓнiѓ, каѕаз, сызудыѓ жоћ кезiѓде саћталып жетуi џрпаѕы љшiн куаныш. Жаѓа леѓдер демекшi, бiз Шалдыѓ Ћазаннан келген шумаћтарын бџрынѕыларымен салыстырып ћараѕанымызда, екi арадаѕы стильдiк бiрлiктi байћадыћ. Ћазан ћолжазбасындаѕы леѓдерiнде Шал ћџдайды аузына жиiрек алады. Бiраћ, ол шартты тљрде ѕана ћолданады, дiнге мљлдем бас џрып тџрѕаны шамалы. Бетiнде иманыѓ, яѕни ар-џятыѓ болса «Ћџдайыѓ» сол дегендi меѓзейдi. Мазмџнына аћынныѓ, аяћ алысына ћараѕанда, бџл Шалдыѓ алпыстан асћанда айтћандары болса керек. «Ћарынбайды жер жџтты дљния жиѕан», «Дљниенiѓ кз жете ме лшеуiне» деген iрi ѕџлама ойѕа тоћтайды. Тентектi тентек десеѓ бџтын созар, Тентекке тентек десеѓ жџртыѓ тозар. Маћџлменен тентектi салыстырсаѓ, Тљбiнде тентектен де маћџл озар, – деген ћорытындысында аћын бiраз нќрсенi байћап, басынан ткiзгенiн басћаѕа сездiрiп отыр. Ѕџмырыѓды жаћсылыћ iстерiѓнен тiле, џрлыћпен бойыѓа мал сiѓiрме, зiѓдi-зiѓ зорѕа санама, аѕайыннан айрылып, шетке кетпе деп, аћын аталыћ аћылын ќулеттi сздермен жеткiзедi. Мџнда да «жџмаћ», «ћџран», «намаз» деген сздер бар, Шалдыѓ поэзиялыћ стилiнде бџлар тура маѕынасында алынбай, астарлы ћызмет атћарады. Аћынды онша дiндар адам емес дейтiнiмiз де сондыћтан. Ескi кiтаптарды естiсе де, оћыса да, з елегiнен ткiзген. зiндiк тџраћты кзћарасы бар. леѓдерi соны куаттайды. Шалдыѓ мiрбаянынан наћтылы фактiлер бiзде зiрше жоћтыѓ ћасы. Аћынныѓ мiрбаяны леѓдерiне *згермей тљскен. Бiз ћарттыѓ ћандай адам болѕанын, ненi ойлап, ненi аѓсаѕанын, кiмдерге разы, кiмдерге наразы болѕанын жазѕандарынан жаѓылмай бiлемiз. Шын шеберлiкпен, жљйрiк ойдан туѕан топтамалары топжарѕан таланттыѓ

тегеурiнiн танытады. Халыћ есiнде ћалѕан шыѕарма ешћашан лмейдi. Шал поэзиясына ћол жете бермес ћарапайымдылыћ, жарыѕы алыстан крiнiп тџратын ћасиет тќн. Одан ћалѕан кейбiр фрагмент-љзiктердiѓ зi тынымсыз соћћан жљректiѓ дљрсiлiн жаћындатады. Мќселе џйћасында, таћырыбында емес, керiсiнше, адуынды шабыттыѓ шырћау биiкке айналуында болып отыр. Осы заманныѓ зiнде кптеген кiтаптары жарыћ крген кейбiр аћындарды ел џмыта салады. Џмыттыратын аћынныѓ зi, жалыны, жылуы жоћ кљлдi кмеш поэзиясы. Ал, Шалдай шабандозды жљз аћынныѓ жырлары ћатар оћылса, арасынан айнытпай танып, тауып аламыз. йткенi, ол ћайталанбайды. Ол – бiреу-аћ. Шал екеу болса, ћазыѕы болмас та едi. нерге дублерлiк жљрмейдi. Сол жаѕынан алѕанда, ќлгi «гениальная простота» деген сз Шал мџрасына келетiн секiлдi. Осындай ћарапайымдылыћ келесi бiр шалдыѓ шыѕармаларында ћайталанса, одан кркем ќдебиет џтыс таппайды. «»Жiбек бейiт жасаймын граниттен» деп Рудаки айтпаћшы, Шал шаруа тiршiлiгiнде кљнде кездесетiн ћарадљрсiн сздерден алтынныѓ сыныћтарын ћџрастырады. Егер Бетховен љшiн ќрбiр шу, ќрбiр ћозѕалыс музыка мен ритмге айналып отырса, Ћџлекељлы љшiн арѕымаћтан бастап, байлауы жоћ шешенге, нершеѓ жiгiттiкке, шолаћ дљниенiѓ кем-кетiгiне дейiнгi аралыћтыѓ бќрi сайрап тџрѕан леѓ. Аћын солардыѓ бќрiне лайыћты сз тауып, озыћ оймен кмкередi. Кедейлiк мiрдiѓ клеѓкелi, мџѓлы жаћтарын келтiргенде бояуды баттастырмай ашыћтау, ћаныћтау етiп шыѕарады. Дала перзентiнiѓ ћоспасыз таза поэзиясы ћандай болсын еуропалыћ оћырманды таѓ ћалдырарына шек келтiруге болмайды. Баѕасын ажыратып бiле бiлмес адамѕа Шал шумаћтары прозаизм боп крiнуi мљмкiн. Љѓiле ћараѕанда, сздi асыћша шиырып, ќр ћырына ауната бiлген, дќл маѕынасын тапћан талантћа тќнтi болмасћа болмайды. Лексикасыныѓ, синтаксистiк сз тiркестерiнiѓ табиѕилыѕы аћынѕа мол олжа ћосћан. Теѓеу, метафоралары, ќуездi џйћасы, аз нќрсемен кп жайды аѓѕаратындыѕы, оны Тќттiћара, Ктештерден оћшауландырады, *зiндiк љн, ажарымен даралайды.

Сол уаћыттаѕы тiршiлiк диалектикасы, ћарама-ћайшы контрасты картиналар, хан мен ћараныѓ, малды мен малсыздыѓ айырмашылыѕы, жаћсы мен жаманныѓ арасындаѕы ћарама-ћайшылыћтар Шал поэзиясына ќсер етћенi сзсiз. Аћын сарайѕа тќуелдi болѕан жоћ, ненi айтћысы келсе де ешкiмнен тартынуды бiлмейдi. Одашыл емес, ћара халыћтыѓ жыршысы, аћын тенденциялары мiрдiѓ зiнен рнек алып рбiдi. Таразыдай ќдiл, жердей салмаћты жырларында асып-таспай, тыѓдаѕанныѓ ћџлаћ ћџрышын ћандырды. Шал бос сздi айта салуды мансџћ етпеген. Халыћ поэзиясыныѓ жемiсiн з шыѕармаларыныѓ кеѓ тынысты болуына пайдаланѕан. Шал – философ, дидактик, эстет. Ал философия мен поэзияныѓ байланысы ћашаннан берiк. Пушкиндi, Баратынскийдi, Тютчевтi оћушы лмейтiн ойлары љшiн ћастерлейдi. Ћазаћ поэзиясына философияныѓ сыналап енуi осы Шал леѓдерiнен басталады десек, асыра айтћанѕа жатпайды. Ойсыз поэзияныѓ мiрi ќманда ћысћа. Ћазаћтыѓ философиялыћ лирикасы Абайѕа келiп, шырћау шыѓын тапты. Онда да Шалдыѓ љлесi бар дей аламыз. Шал зiн ћоршаѕан дљниеге ќрi философтыѓ, ќрi аћынныѓ кзiмен ћарады. «Шындыћтыѓ ауылын» iздеуге тырысты. Романтикасыныѓ реалистiгi басым-тын. Сезiмi, ойы, сенiмi леѓiнде тџтастыћ тапты. Ќдемi, нќрлi леѓдерiнен айнаѕа тљсiргендей заманныѓ аћ, ћара бояуларын айнытпай танимыз. Ал ћазаћ тiлiндегi бџрыннан бар сз тiркестерiн, теѓеулердi аћындыћ елегiнен ткiзiп алып, зiне пайдаланды. Бейнелi, берекелi сзбен кп жайды аѓѕарта бiлдi. Шалда XVIII ѕасырда ѕџмыр кешкен аяулы аћынныѓ поэзиялыћ портретi бар, биографиясы бар. Шал тiлi шџбалаѓћы, айћыш-џйћыш емес, халыћ тiлiне жаћын. Халыћтыѓ маћал-мќтелдерiне iргелес тџрѕан сздер. Љндiлiгi, џйћасы зара келiсiм тауып, тыѓдаѕан ћџлаћты да, оћыѕан кздi де ћаныћтырып тџрады. Теѓеулерi тџтас леѓiнiѓ ажарын ашып, мќн маѕынасын онан сайын айћындай тљседi. Сзiнiѓ кпшiлiгi тыѓдаушыѕа арналѕан, соныѓ зiнде жазба ќдебиеттiѓ белгiлерi баршылыћ. Жiгiттер, саћтаныѓыз жаман достан, Досыѓныѓ жаманынан артыћ дџспан.

Белгiлi жаудан адам саћтанады, Тиедi достыѓ оѕы ћапылыстан10, – деген шумаћтаѕы ойды алѕаш рет айтћан Шал екенi хаћ. Кейiнгi замандарда осы сирек олжа ћанша леѓдерде ћайталанып кеттi десеѓiзшi. Сљйреткен терiдей етiп, ћадiрћасиетiн кетiредi. Ал Шалда мџндай олжалар кптеп табылады, сз кестесiндегi келiстi суреттер кз ћуантады. Шал поэзиялыћ сздiѓ дќмiн, тамырын дќл, аныћ тауып айтады, шабыт диапазоныныѓ кеѓдiгi аћынды айшыћты, ажарлы табысћа жетелейдi. Ћазаћтыѓ он бiр буынды ћара леѓiнiѓ ћџдiретiн Абайдан бџрын танытћан ћарт шеберлердiѓ бiрi – осы, Шал. Шыѕармаларыныѓ денi он бiр буынмен жазылѕан, жетi-сегiз буын аракiдiк џшырайды. Ќлгi балталаса берiлмес берiк џйћас осы Ћџлекеџлында. «Љйткенi, он бiр буынды леѓ лшемiнде бџрыннан белгiлi лшемге ћосымша кiргiзу, згерiс енгiзу арћылы пайда болѕан кейбiр рнектегiдей жасандылыћ жоћ. Ол – блекше, дербес сипаты бар, зiнiѓ бiрнеше тљрлерi, нџсћалары бар, ырѕаћтыћ ћџрылыс-рнегi мейлiнше шираћ жќне жатыћ, соныѓ нќтижесiнде аса кеѓ тараѕан лшем»11. Шалдыѓ поэзиясы он бiр буындыћ лшемнiѓ мљмкiндiгiн мол пайдаланѕан. Жќне бџл ћазаћтыѓ эпикалыћ поэзиясыныѓ бiрден-бiр џстаѕан тќсiлi ѕой. Шал болса, сол халыћтыћ поэзияныѓ ћолтыѕынан шыћћан адам. Теѓеу, тџспалдауы, метафора, символ секiлдi т.б. бейнелеу ћџралдары да соны паш етедi. Шал туындыларында ааба формасыныѓ жиi келетiнiн ескерттiк. Редифтiк рифмалардыѓ џшырасатындыѕын да айта кеткен жн. Кейде тармаћтыѓ аяѕы зара џйћасады. Бiр мысал келтiре кетелiк: Басекем, мал жануар басћа бiтер, Ћына шп секiлдi ол тасћа бiтер. Љйiѓнен ит жаланып шыћпайтљѕын, зiѓдей жатып iшер насћа бiтер,12 – дегендi «басћа», «тасћа», «насћа» сздерi «бiтер» етiстiгiмен бiте ћайнасып, ќуездi џйћас жасаѕан. Кейде «шлдi бiледi», «елдi бiледi», «жеѓудi бiледi» деген зат есiм мен етiстiктiѓ тiркестерi зара џйћасады да, келiстi рнек ћџрайды. Ћай тiлге тќржiмаласа да, ѓiн жоѕалтпас бiр ауыз, екi

ауыз фќлсафалыћ тџжырымдарда Шал шешендiгi ткiрлене бередi. Џтымды џйћасын былай ћойѕанда, тапћыр теѓеулерiне тќнтi боласыз. Ай нџрланар аспанда толѕан сайын, Пенделер љмiт етер болѕан сайын. Ашу-пышаћ болѕанда, аћыл-таяћ, Сол таяћ кемiмей ме жонѕан сайын13. Мќнерлi, ќсерлi шумаћтан ѕибадаты кеѓ ой тљйесiз. Кќрiнiѓ лiмiн соћћан дауылдыѓ тынѕанына теѓесе, жастыѓ лiмi сынѕан бќйтерекпен парапар дейдi. Таудыѓ кркi тас, ердiѓ кркi жас деген баламаларды Шалдан естiдiк. Кiсi мiнезiндегi олћы жайларды жiтi байћап ћалып, з байламын џсынады. мiр тќжiрибесiн оймаћтай сзбен тiзедi. Сабырсыздыћтан саћтандырады. «Жiгiттiѓ мџрты кебер маћтанарда» десе, оныѓ немен аяћталатынын жазбай танисыз. Бiр жолдыѓ зiнде мiнез, психологиялыћ тартыстар бар. Аћын аћындыћ кзiмен кп нќрсенi ашып крсетедi. Жiгiттiѓ зiм бiлем дегенi Басына салѕан ойраны. Iсiн кпке бергенi – Тастан соћћан ћорѕаны. сек басты болады, Ћыздыѓ жасћа толѕаны. Жан шошырлыћ жаман iс – Аѕайын ала болѕаны14. Неден саћтанып, неден аянбау керектiгiн айнаѕа тљсiргендей айнытпай бередi. Казiргi ркениетке де бџл керектi ой. Рухани тќжiрибе-кпке ортаћ. Ертедегi жыршы, жыраулар алаусыз, алакз болѕан ћатерлi хандарды осындай сздермен ауыздыћтап, тiзгiн тарттырѕаны белгiлi. Ендi бiз аѕайынныѓ ала болѕаны демей, мемлекеттер ала кз болмаса деп тiлеймiз. Сйтiп, Шал кемеѓгерлiгiнiѓ шекарасын џлѕайта тљсемiз. Аћ пен ћараныѓ бiтiспес кљресiнiѓ арасында Шал зiнiѓ шыѕармашылыћ кредо-темiрћазыѕынан табан тайдырѕан жоћ. зi сезiп бiлгенiн, к*ргенiн, тљйгенiн айтћаны басћалар љшiн рухани азыћ едi. Ћысћалы-џзынды наћылдарына

бiрћатар жљк артты. Кейбiр шумаћтары шешендiк сздердiѓ жљйесiне жаћындайды, ендi бiрћатары кќдiмгi аћ леѓмен айтылѕандай ќсер етедi. Кейiнгi айтушылары, кшiрушiлерi џйћасћа икемдеуi мљмкiн. Сосын, кейбiр шумаћтар Шалдiкi болмауы мљмкiн. «Кгала кл нар ћамыс», «Бџл лiм ћайда жоћ», «Кљнi суыћ болѕасын тљнi ћайтсiн» дегендер халыћтiкi не кейiнгi ћоспалар сияћты. Аћынныѓ асыл нџсћасын жамап-жасћаушылар, «жндеушiлер» табылып ћалады. Шал белгiлi бiр зат, ћџбылыс туралы дќл, аныћ айта бiлген. Ћаћћан ћазыћтай сздерiн орнынан жылжыту ћиын. Жердiѓ салмаћты тџсынан ойып алѕан кен iспеттес. Ешкiмге елiктедiм де демеген, џстаздарын да крсетпейдi. Жастыѕы мен кќрiлiгiнiѓ арасындаѕы кргендерiн бљгiнгi аћбас аталарымыз бен ќжелерiмiзге оћып берсек, бастарын шайћап: «Сабаз-ай, ћалай тауьш айтћан!» – деп кљрсiнедi. Шалдыѓ ћџдiретi сонда ѕой. Ол кз алдына аудиториясын, оћушысын елестеткен жоћ, халыћћа ѕана арнады, бiреуге џнап, ќлдекiмге џнамайтынын да елемедi. Ккiрек кзiне ѕана сенедi. Шалдыѓ юморын ешкiм ћайталай алмайды. Ол ћатты шымши бiлдi. «Бџтын отћа каћтаѕан кедейдiѓ» кѓiлiнен шыћты. «Сонакз боп жљредi жарлы кiсi» деп, малсыздыѓ мџѓын жаћтады. Кркемдiк iзденiстерде, шеберлiкте шек болмаса керек. Кейде бiр сз. егер ол орынды ћолданылса, контексте бiрнеше ћызмет атћара алады. Айналып келгенде, Шалдыѓ табынатыны – шџрайлы тiлi, ћисынды рнектерi. Ћай леѓiн алсаѓыз да, ќйтеуiр, оћушысын бейтарап ћалдырмайды. Не кљледi, не кљлдiредi, не кљрсiнтедi, не сан соћћызады, не ойлантады, з ортасынан ойып алып, згеге џсынады, леѓдерiне кiтабилыћтыѓ салћыны тимеген таза аћын. Ќдеби штамптардан бџрын туѕаны аян. Рас, кейде зiн-зi ћайталайды, йткенi мотив, ситуация ћайталанады. Сезiм аз ћатысуы мљмкiн, ойдан кенде болѕан жоћ. Теѓеу, метафораларыныѓ арасында занды байланыс бар, фрагменттiк мiнез кездеспейдi. Аћићат пен адам арасындаѕы кзге крiне бермес араћатынастарды аћын поэзиялыћ картинаѕа тљсiре бiлдi. Ќйел неше тљрге блiнедi, пенде нелiктен ћартаяды, бiреудiѓ

ћаћын бiреу неге жейдi, жiгiттiѓ мiндет, мџраты немен басталып, немен аяћталмаћ, адам дљниеден не тiлейдi – мiне, осы сауалдардыѓ баршасына Шал шындыћ мiнбесiнде тџрып жауап жолдады. йткенi, оныѓ табиѕаты, жаратылысы суреткер-тџѕын. Шал поэзиясында философ боп крiнгiсi келмегенi белгiлi, ол Шал боп ћана крiнедi. Егер бџл оныѓ кемшiлiгi болса, ол сол уаћытћа, XVIII ѕасыр поэзиясына тќн кемшiлiк деп ћарау керек. Егер Жуковский, Державиндер болмаса, Пушкин туар ма едi, сондай-аћ, Шалкиiз, Бџћар, Ктеш, Шалдар болмаса, Абайдыѓ да Абай болмаѕы екiталай нќрсе едi. Поэзияѕа ќрћайсысыныѓ алып келген з жолдары бар. Сондай жолдыѓ бiрi Шалдан бастап, Абайѕа келiп тiрелген едi. 1 Мџћанов С. Халыћ мџрасы. Алматы, 1974. 145-6. 2 Сонда 3 Бернс Роберт. Стихи. М., 1976.– С. 56, 119, 146. 4 ЌИ Ћолжазба ћоры. 137-пап. 2-д. 6-б. 5 ЋР Ћолжазба ћоры. 814-пап. 2-дќп. 29-6. 6 ЋР ЅА ОЅК Ћолжазба кор. 814-пап. 19-дќп. 16-17-6. 7 Сонда 8 ЋР ЅА ОЅК Ћолжазба ћоры. 814-пап. 4-дќп. 24-6. 9 Аћмџћанова Б. Сљйiнбай аћын // ЋР ЅА Хабары. Философия, искусство сер. – 1965. – № 3.– 84 б 10 ЋР ЅА ОЅК Ћолжазба ћоры. 814-пап. 19-дќп. 27-б. 11 Ахметов 3. . . . . леѓ с*здiѓ теориясы. Алматы, 1 деп, 973. 148-6. 12 Ћазаћ. ќдебиетi. 1958. 28 февр. 13 ЋР ЅА ОЅК Ћолжазба ћоры. 814-пап. 19-дќп. 26-6. 14 ЋР ЅА ОЅК Ћолжазба ћоры. 137-пап. 5-дќп. 11-б.

МЕН НЕГЕ БУНИНГЕ ЅАШЫЋПЫН Мен Иван Бунинге неге ѕашыћпын осы, соны зiм де бiлмеймiн. Бодлердi бiр оћып, былай ћоя салуым мљмкiн. Шекспир метафораларына ћызыѕамын, бiраћ оны да екi рет оћи алмаймын. Виктор Гюго да менi бiр мќрте табындырады. Асћаћ романтикаѕа берiлгенiм, Байронды жќне бiр шолып темiн. Хулио Кортасарыѓ менi тартпайды, Гюнтер Грассћа жыным келедi. Габриель Маркесiѓдi де екi рет оћымаймын. Иосиф Бродскийдiѓ бiр леѓiне бойлап бара алѕам, екiншiсiне тљсiнбеймiн. Аполлинер айдынын аѓѕаруым љшiн алты саѕат уаћытым кеттi. Дантенiѓ Тамџћтыѓ азабынан Шыѕыс ѕылымыныѓ ќсерiн iздеймiн. Ендеше Бунин десе неге булыѕып ћалатын жыным бар. Кез келген елден, кiтапханалардан, кiтап дљкендерiнен, жайма кiтап базарларынан Буниндi крсем – ќкем тiрiлiп келгендей бас саламын. Ћалтамдаѕы бар тиынымды тгiп сатып аламын. Бiр замандас ћазаћ ћаламгерлерiнiѓ «мен Анна Каренинаны» сегiз рет оћып шыћтым дегенi бар, оћыса оћыѕан шыѕар, ал мен Буниндi бљкiл мiрiммен оћып келемiн. Ол менiѓ бљкiл ой-ћиялымды жадылап тастаѕан, Бунин десе iшкен асымды жерге ћоямын. Ћџдайым-ау, сонда Бунин кiм мен кiм? Париж кофеханаларында Россиясын ойлап жылап отыратын Буниндi дљние жљзi ћастерлейдi, оћиды, мен байѕџс болсам, Бунин тџтатћан темекiнiѓ бiр шырпысымын, иќ, бiр тал шырпы жарћ етедi де снедi, сосын темекiнiѓ тџћылымен беймќлќiм жаћћа зымзия кшiп кетедi. Бунин ѕана мќѓгi ћалып ћояды. Шырпы кљлге, Бунин гљлге айналып кетедi. Константин Паустовкийдiѓ орыстыѓ ескi ћаласы Елецтi есiнен тана аралаѕаны есiме оралады. йткенi, осы ћалада гимназияда Бунин оћыѕан. Бунин iздерiн iшегi љзiлгенше аралап шыѕады. «Арсеньевтiѓ *мiрiн» Нестеровтiѓ «Киелi Русь» картинасымен салыстырады. Орыс орманын, ойпатын, жаѓбырын, жџлдыздарын, аћша бџлттарын Бунин ќѓгiмелерiнiѓ, хикаяларыныѓ iшiмен алып жљредi. Бiр кездегi бейшара Россияны бар болмысымен, аспанымен, мџжыѕымен, аћбалтырлы

ћайыѓдарымен, аппаћ тс ќйелдерiмен, айбынды аћсљйектерiмен, ћоѓыраулы зендерiмен, кљмбiр ћаћћан кљйлерiмен ктерiп жырлаѕанда Бунинге жазушы жетпейдiау. Буниндi оћып, оѓаша ксiп, ћџпия кљрсiнген, орыстыѓ боћтампаз сздерiнен лќззат алѕан орыс эмигранттарыныѓ кз жасын кiм крiптi?! Бунин аѓсаудыѓ ккесiн шаћырып отырѕан, зiне ћџсаѕа шыдамай ћол салѕандар да болѕан. Сз ћџдiретi сонысында жатыр емес пе? Баѕзы заманда бiр ћырѕын соѕыста азѕана тыныс алѕан сќтте Рудакидiѓ Бџћараѕа арнаѕан саѕыныш сазды жырын тыѓдаѕанда ћањарлы сџлтан ћалай арѕымаћћа ћонып, жалаѓаяћ су кешiп, зеннен те шыћћанын байћамай ћалѕан ѕой. Аћсаћ Темiрдi жеѓiп, тќубеге келтiрген айбарлы Ананыѓ сзi едi ѕой. Бiр кљнi Баязид сџлтаннан бiреу сџрапты: «Ћайда болдыѓ? деп, «Досыммен дидарласуѕа бардым» дейдi: «Мен де достыѓ жанында болдым, бiраћ сенi кре алмадым ѕой» десе керек. Сонда Баязид: «Мен перденiѓ iшiнде едiм, ал сен сыртында едiѓ. Тыстаѕылар перденiѓ iшiндегiлердi кре алмайды» дептi. Ендеше, Буниндi берiлiп тљсiну љшiн перденiѓ iшiнде болу керек екен. Алла Таѕалам кешiрсiн, кейде Бунин намазыма кiрiп кетедi. Моцарт пен Рахманиновтыѓ алгебралыћ љндестiгiн сзбен ћалай айта алмасаѓ, Бунин хикаяттарын да ћара сзбен ћайталап беру мљлде мљмкiн емес. йтпесе, бџл Бунин бола ма тќйiрi. мiр мен лiм, бар мен жоћтыѓ арасындаѕы сићырлы симфония секiлдi. Бiр жерiне тисеѓ, бљлдiрiп аласыѓ, љзiп аласыѓ. Бояу мен жарыћтыѓ ћџдiретi жљрегiѓдi жаулап алады. Алыс ќуедегi бџлттарѕа жердегi шптердi емiзген, тамшыны теѓiзден крген, шалѕыншылардыѓ саусаћтарынан кешкi шапаћтыѓ шырайын крген, ћамыћћан ћысћы ћыстаћтарды басып ћалѕан ћарлардан ћарѕалардыѓ ћарћылын тыѓдаѕан, шаналардыѓ зуылынан зейiндi рнек крген, ћышлаћ ћызыныѓ ккiрегiндегi жџмбаћ сырды тербеткен Бунин музасыай, бџѕан ћалай риза тќнтi болмайсыѓ. Буниннiѓ ћаламынан махаббат жаѓбыры жауып тџрады. Сол жаѓбырдыѓ љнi, ырѕаѕы жерге деген ћџштарлыѕы мљлдем блек. Буниннiѓ буалдыр тљтiнi де зiнше ќн салып жатады. Буниннiѓ бiр ќѓгiмесiнiѓ *зi бiр повеске бергiсiз, айтылмаѕан ќн сияћты («Последнее свидание», «Легкое дыхание»,

«Чаша жизни» т.б.). Жљрекке егiлген гљлдей жабысып, жатып ћалады. Левитанныѓ суретiнен, Чайковскийдiѓ «Аћћу клiнен» бiр детальды, нотаны алып тастай алмайтыныѓдай, Буниннiѓ бiр сзiн орнынан ћозѕауѕа ћџдiретiѓ жетпейдi. Жауып тџрѕан ћар мен жаѓбырѕа тоћта дегенмен бiрдей немесе раушан гљлге иiсiѓдi жинап ал деумен шектес. Бунин магниттi сздiѓ еѓ ћажеттi, керектiсiн, крiктiсiн, рiсiн, ркенiн таратады, табады. Сздiѓ асыл добын ћаћпадан дќл ткiзедi. Ѕџмырыныѓ аяћталар соѓѕы саѕатында Бунин: «Мен жаман жазушы болмаѕан сияћтымын» деген сздi айтып кеткен деседi. «Легкое дыхание» не бары трт беттен тџрады, ќѓгiме дейсiз бе, зiѓiз бiлiѓiз. Менiѓше, бџл орыс жазушысы жазып болѕаннан кейiн жанрын аныћтайтын сияћты. Ќйтпесе, базбiреулер шекесiне повесть, роман не ќѓгiме деп ћойып, ќрi ћарап сол арнамен кететiндей крiнедi. «Легкое дыханиенiѓ» ќр сйлемi сурет, штрих, образ. Ќѓгiме Ольганыѓ лiмiнен басталады. Еее... лген ћызды соншама неге марапаттайды, ћатардаѕы гимназисткалардыѓ бiрi емес пе дейсiз. Сйтсек, олай емес екен. Ольга ћаламгердiѓ ћаламынан ћайта тiрiлiп шыѕа келедi. Басћа гимназисткалардан жарћылдаѕан кзiмен, жљгiргенде ќнтек ашылѕан аппаћ тiзесiмен, тiп-тiк балтыры, томпиѕан тсiмен, адам тiлi жеткiзiп айта бiлмес сљйкiмдiлiгiмен, ауыздыѓ суын ћџртатын ћџйындай биiмен, конькиге керемет кљй бiтiруiмен ерекше блiнiп тџратын. Тiптi Шеншин атты бiр кластасы Ольгаѕа ессiз ѕашыћ боп, аћырында зiне-зi ћол салады. мiрiнiѓ соѓѕы ћысында Ольга есiнен адаса жаздады: Ћысћы ћалалыћ баћтаѕы мџзайдыны, алћызыл кеш, ќсем ќуендер Ольганыѓ зiне сездiрмей, баћыт биiгiне ктерiп жiберген едi. Кенеттен, иќ кенеттен љлкен бiр љзiлiсте алаѓсыз кластастарымен жљгiрiп сайран салып жљрген Ольганы кабинетiне бастыѕы шаћыртады. Ойында ешнќрсе жоћ Ольга, ойыннан демiн бiр алып, шаштарын тљзеп, жанары жарћылдап жоѕары ћабатћа ктерiледi. Шашы аѕарѕан бастыћ ќйел жазу столында патша суретiнiѓ астында сабырлы кљйде бiрдеме тоћып отырады. – Здравствуйте, mademoiselle Мещерская, – сказала она

по французский, не поднимая глаз от вязания. – Я, к сожалению, уже не первый раз принуждена призвать вас сюда, чтобы говорить с вами относительно вашего поведения. Бiреу тџла бойыѓа суыћ су ћџйып жiбергендей дiр етесiѓ. Бџл ќѓгiменiѓ арты не болѕанына кзiѓ жетпейдi. Я слушаю, madаmе, – ответила Мещерская, подходя к столу, глядя на нее ясно и живо, но без всякого выражения на лице, и пришла так легко и грациозно, как только она одна умела. Бџл салћын диологтiѓ достыћћа не жаћсылыћћа апарып соћпайтынын iшiѓ сезгендей ћылп етедi. Япырм-ай, немен бiтер екен. Трт беттiк ќѓгiмеге трт таѕдыр, тiптi бар ѕой, сегiзiншi бiр романныѓ жљгi сыйып кеткен. Неткен шебер, неткен мерген едi мына Буниннiѓ ћаламы, мишеньге лаћтырѕан жебесi кздеген жерiн ойып тљсiредi. Соѓында сљйiлмеген, сљймеген Ольга Мещерская сiлекейi аћћан, сљмiрейген плебей офицер Молютиннiѓ ћолынан ћаза табады. Сйтiп, дљниеден бiр «жеѓiл тыныс» фќниден баћиѕа аттанып снедi. Ќгќрде дљние жазушыларыныѓ еѓ љздiк ќѓгiмелерiнен Антология ћџрастырылатын болса «Легкое дыханиенiѓ» алдыѓѕы саптан орын аларына кќмiл сенемiн. Шедевр! Бџдан артыћ айта алмаспын. И.Буниннiѓ «Грамматика любвиiн» оћып шыћћан соѓ, мен бiраз уаћыт есiмдi жинай алмай жљрдiм. Кз алдымнан Лушка кетпей ћойды, оны мен баяѕыдан бiлетiн тќрiздi болып кеттiм. Ћарауылбек Ћазиев дейтiн университетте бiрге оћыѕан жолдасым болып едi, жаћсы жазатын жазушы едi марћџм, «Аћ бантик» деп аталатын атаћты ќѓгiмесiмен келiп едi ќдебиетке. Сол Буниннiѓ бiр кiтабын ћџшаћтап жљрiп алатын да «керемет» дей берушi едi, бтен еш нќрсе айта алмаушы едi. Сол студенттiк шаћта алѕан ќсерден ќлi кљнге дейiн арылѕаным жоћ. Бунин менiѓ де мiрiме кiрiп алып шыћпай ћойды. Тiптi шет елге барѕанымда кiтап дљкенiнен Буниндi крсем сатып аламын. Бунин маѕан оћыѕан сайын згерiп отыратындай крiнедi, нендей сићырымен тартатынын зiм де бiлiп болмадым. Тљсiндiрiп, тереѓiне бара алмаспын, мен љшiн бџл Бунин шетi де шегi де жоћ мџхитпен бiрдей, кейбiр толћындарын ѕана танитын тќрiздiмiн. Арѕы жиегi мљлдем крiнбейдi, к*рсетпейдi. Ќлгi айта беретiн айсбергi осы шыѕар-ау. Буниндi ћайталап оћыѕан сайын

ћайдаѕы-жайдаѕы ћиялѕа шомыламын, мљлден блектенiп кетем бе, кемпiрiм: «сенiѓ басыѓды бiреу дџѕалап тастаѕан ба, айћайласам естiмейсiѓ» дейдi. Иќ, ћалай естимiн менiѓ бљкiл ой ћиялымды, жљрегiмдi Бунин жаулап алѕан, босана алмаймын, босатпайды. Мќскеуде Арбат кшесiнiѓ басында «Прага» кафесi бар, таѕамдары дќмдi, тiл љйiретiн ћашан да, аспирантурада оћып жљргенiмде соѕан жиi барушы едiм, себебi солтљстiк жаѕында жатаћханам болса, батысында Ленин атындаѕы ќйгiлi кiтапхана бар. Кiтапханадан шыѕарымда «Прагаѕа» кiремiн, сосын аспиранттыћ жатаѕыма тартамын. Мџны айтып отырѕаным студент кезiнде Бунин де осы «Прага» кафесiне бас сџѕып тџрѕан екен. «Далекое» деген ќѓгiмесiнде бар, жарты ѕасыр ткен соѓ мен сол кафеге Буниннiѓ iздерiн басып кiрiппiн. Бунин бiр кезде табынѕан Пушкиннiѓ iздерiмен жљргенiм бар. Ол ћалай болды дейсiз ѕой. 1969 жылы Мќскеуге Одаћ жас жазушыларыныѓ бiрiншi ћџрылтайына ћатыстым. Форум бiткеннен кейiн Ћазаћ ССР Ѕылым академиясыныѓ Ќдебиет жќне нер институтыныѓ жолдамасымен СССР Ѕылым академиясыныѓ Шыѕыстану институтына оћуѕа келдiм. Биссимилла деп бастаѕаннан аттап, тарлау дќлiзiмен бойлап бара бергенiмде алдымнан бойы биiк еѓселi кавказ тљстес бiр кiсi шыћты. Жылы амандасып тоћтады. Ћайдан келгенiмдi, ћандай таћырыпты ћалайтындыѕымды сџрады. Сз аяѕында егер ћарсылыѕыѓыз жоћ болса мен сiзге жетекшi болайын дедi. Ћатты ћуанып, ризашылыѕымды бiлдiрдiм. Ћазаћстанды, ћазаћ халћын, Ћонаевты жаћсы кремiн дедi. Аты – жнi Газанфар Юсуф Оглы Ќлиев, џлты ќзiрбайжандыћ екен. Сонда сол кiсiнiѓ айтћаны мынау едi: «Бџл институттыѓ босаѕасынан бiр заманда Пушкин аттаѕан, осында келiп, шыѕыстанушылар мен ќѓгiме-дљкен ћџрысћан. Џлы аћынныѓ iздерi сайрап жатыр, ендi сiз сол iздердi басып жљресiз» деген-дi. Мен ћырда скен ћазаћ баласымын. Пушкин мен Буниннiѓ iздерiмен жљрiп, Мќскеуден бiлiм алып ћайтћаным љшiн таѕдырыма, Ќдебиет жќне *нер институтыныѓ сол кездегi директоры марћџм Мљслiм Базарбаев аѕама дќн ризамын. Иќ, бќрi де Буниннiѓ «Прага» кафесiнен шыѕып жа-

тыр ѕой. Ћайран Бунин сол шаћта ћадiрiѓдi бiлдiм бе? Ќрине, мен эпосымды, аћын-жыраулар жырын, Абайымды, Ќуезовiмдi, Махамбеттi, Шќкќрiмдi ешкiмге айырбастамаймын. Мќскеудiѓ мќдени ортасында ткен негелi жылдарымда халћымныѓ сз байлыѕын маћтанышпен насихаттап жљрдiм. Бiраћ, орыс классиктерiн Буниндi бљйiрiмнен тастаѕаным жоћ. «Жизнь Арсеньеваны», «Господин из СанФранцисконы», «Иданы» ћайталап оћыѕан сайын Буниннiѓ жќне бiр бџрын байћамаѕан бiр ћырын ашћандай ажарлы ќсерленемiн. Бунин туралы ћаншама тiлдерде соншама зерттеулер, еѓбектер жазылды, бiраћ солардыѓ бќрiн былай жинап ћойып, бiр ќѓгiмесiн сљзiп шыћсам, ћырандай ћомданып шыѕа келемiн. Мен неге Бунинге ѕашыћпын, соны ќлi де зiм де бiлмеймiн. Ќйтеуiр Бунин бiр жџмбаћ дљние.

ЛИ БО ЋАЗАЋ ПА, ЋЫРЅЫЗ БА? Мен бiрауыћ Фирдоуси «Шахнамасындаѕы» шахбейiттер жайлы жазамын деп толѕанып жљргенiмде ћолыма «Егемен Ћазаћстан» газетiнiѓ бiрнеше санында жарияланѕан аударматану саласыныѓ ѕалымы, эссеист Сауытбек Ќбдрахмановтыѓ «Жыр жџлдызы» деп аталатын материалы ойымды блiп, жарты жолдан ертiп ќкеттi. 1969–1974 жылдары Мќскеуде СССР Ѕылым Академиясыныѓ Шыѕыстану институтында аспирантурада оћыѕан жылдарымда ћытайтанушы ќрiптестерiмнен Ли Бо атын ћџлаѕым жиi шалушы едi. мiр, тiршiлiк, iзгiлiк былай тџрсын, ќсiресе шарап туралы леѓдерi кѓiлдi есiртiп жiберетiн. Ол кезде жас кезiмiз едi. Бќрiн бiр ћџшаћћа сыйдыруѕа тырысушы едiк. Аћынныѓ џлтына, туѕан жерiне, нќсiлiне ћарамайтынбыз. Бiз љшiн Данте де, Шекспир де, Авиценна да, Артур Рембо да, Редъард Киплинг те, Конфуци де, Абай да бiрдей едi, бiртџтас биiктерде тџратын жџлдыздар iспеттес едi. Заманѕа, руѕа, тiлге, дќуiрге блмеушi ек. Бќрiн бiрдей сљйiп оћып, сљйiп стiк. йткенi, бџлар бљткiл адамзаттыѓ ортаћ, блiнбес перзенттерi едi. Оћырман мен љшiн ќлi де солай дер едiм. Дљниенiѓ, уаћыттыѓ џлы тамырларын тебiрентiп солћылдатып аѕатын алып аћындар арнасы аспан таулармен таласып, телегей кнѕарыштыѓ кiлемдерiн кмкерiп жатады. Сондай џлылардыѓ сзiмен жанымызды тебiрентiп бiр жасап ћалушы едiк, з крпемiздiѓ астына ћарай тартпаушы едiк. Бертiнде келiп бле бастадыћ. Аристотельден кейiнгi екiншi џстазымыз ќл-Фарабидi збек аѕайындар зiмiздiкi деп, ћџшаћтарынан босатпай келдi. Бабыр да бiздiкi дедi, екiтiлдi жазушы С.Айниге тќжiк пен збек ќлi таласумен келедi. Ендi Ли Бо бљгiнгi Ћырѕызстан жерiнде дљниеге келген деген сз ћырѕыздар љшiн жетiп жатыр, ћазаћтардыѓ не шаруасы бар деп, жамырай жазып жатыр. Тљркi ћаѕанатында туѕан деген с*з де ћазаћ пен ћырѕызѕа ортаћ ћуаныш, жџбаныш ќперерi хаћ. Рас, «Егеменде» жарияланѕан «Ћытайды ћайран ћалдырѕан ћандасымыз Елдiбай аћын туралы не бiлемiз?» деген маћала бќрiмiзге ой салды. Маћала авторы Мџхтархан

Оразбай осы жайѕа асыћпай жќне бiр оралар ма екен деген љмiтте едiк. Ћанша десек те тљпнџсћаны жетiк бiлетiн маманныѓ дерек сздерi ћай заманда да баѕалы боп келедi. Мџхтарханныѓ жолмажол тќржiмаларына тереѓiрек барѕан абзал дер едiм. Орысша нџсћасы ћанша шебер келтiрдi десек те – асылнџсћадан алыстау жатады. Сауытбек мысалдарыныѓ денi орысша нџсћаларынан алынѕан. Орыс аћындарыныѓ кпшiлiгi Ли Боны орыс жолма-жолынан поэзиялыћ пiшiнге ќкелдi. Осындайда атаћты бiр аћынныѓ «Поэзия вообще не переводима родному языку верна» дегенi есiме тљседi. Бљкiл Ћытай Ли Боны жатћа айтады, ал бiз жалѕыз Абайымызды жатћа айтып жљрмiз бе? Алпыс миллионнан асатын Иран халћы омар Хайям мен Хафиздi, Рудакидi, Фирдоусидi ойланбастан, тгiлтiп салады. Иран елiне бiрнеше рет барѕанымда бџѕан менiѓ кзiм ќбден жеттi. Мектеп оћушысы, автобус жљргiзушi, дљкендегi сатушы, Парламент мљшесi Румидi, Низамидi, Насир Хосроуды жљректерiнен аћтарып салады. Мќскеуде оћып жљргенiмде ћытай аспирантымен жарысып жыр оћыѕаным бар. Ол Ли Боны, мен Абай атамды иыћтастырдыћ, ол ћытайша, мен ћазаћша сайрадым. Ћызыћ жарыс болды. Жеѓiс те, жеѓiлiс те болѕан жоћ, екi елдiѓ екi алыбына таѕзым етiстiк. Ќйгiлi ћытай ќдебиетiнiѓ шеберлерi В.Алексеев пен Е.Эйдлин дќрiстерiне де барып жљрушi ем, сонда Ли Бо есiмiн жиi есiтушi ем. Ендi оныѓ Тљркi ћаѕанаты аумаѕында туылѕаны тiптi сљйкiмдi естiлiп, елiмде туѕан Елдiбайдан айналдым дегiѓ келедi. Ќйтсе де Мџхтархан Оразбайдыѓ «ћытайша жыр жазѕан ћазаћ аћыны» деуi менiѓше сќл асыѕыстау шыѕар. Ќлемнiѓ ќдеби, тарихи энциклопедияларында Ли Боныѓ ћытай аћыны екенi, ћытай тiлiнде жазѕаны айтылады. Сќл сабыр етейiк аѕайын, ќл-Фараби ћазаћ топыраѕында туѕасын ћазаћ болѕан дегенге келмей ме, ал ќл-Фараби атамыз барлыћ шыѕармаларын араб тiлiнде жазды ѕой. Сондыћтан «ћазаћ аћыны» дегенiмiз ћызбаћандылыѕымыздан туып отырѕан болар. Сауытбек Ќбдiрахманов бiр сзiнде «Бiз ћайта Ли Бо ћырѕыздан грi ћазаћћа жаћыныраћ деймiз» дейдi («Жыр жџлдызы», «Егемен Ћазаћстан» 7 сќуiр 2009 жыл). Ал сонда

бiз не џтамыз, екi халыћтыѓ арасына сына ћаћћанымыз ба, автордыѓ зi айтћандай: «Бџл арада «ћырѕыз», «ћазаћ» џѕымдарыныѓ шартты тљрде алынатынын басын аша крсету шарт» (сонда «Егемен» 7 сќуiр 2009 жыл). Ендеше Ли Боны «ћазаћсыѓ», «ћырѕызсыѓ» деп, етегiнен тартпай, сондай џлы данышпан аћынды дљниеге ќкелген Тљркi ћаѕанаты топыраѕынан айналып кетсек ћайтедi, соѕан тќубе, шљкiр делiк. Ендiгi жерде Ли Бо туѕан жерiне ћазаћша сйлеп оралса, соѕан бркiмiздi аспанѕа лаћтырайыћ. Ћытай тiлiн тќуiр бiлетiн мамандарымызды бiр ортаѕа топтастырып, орталарына Елдiбайдыѓ еѓiреп, тебiренiп жазѕан жырларын ћойсаћ, олар ќр сзiн жерден инедей алтын ћазып алѕандай етiп, мќпелеп, тќрбиелеп, сзбе-сз тќржiма жасап берсе, оны еѓ жљйрiк деген аћындарымыз жарысып аударса, тiптi Елдiбай леѓдерiне конкурс жарияланса ћџба-ћџп, нџр љстiне нџр болар едi. «Жаћсы iстiѓ басына, жаћсы келер ћасына» демекшi, Мџхтархан Оразбай, Дљкен Мќсiмхан осындай игi iстiѓ бас баћылаушы, басшысы болса кќнеки. Ли Бо сонда болмысы бiр бљтiн боп, наѕыз Елдiбай боп, елiмен сырласып кетер едi, бџѕан ћытайлар да таласпас едi. Сонда татарлар Белла Ахмадуллинамен, поляктар Конрадпен, Аполлинермен маћтанса, бiз Ли Бомен маћтанайыћ. Осы аталѕан љш есiм де ана тiлдерiн жаћсы бiлген. Мќскеуде Белла Ахмадуллинамен поэзия кештерiнде бiрге болѕанымда шылымын раћаттана сорып тџрып, татарша сйлескенiн естiгенмiн. Демек, мќселе џлтында емес, затында. Ћайсыбiрi болсын, з Отанын, тiлiн, тегiн џмытпайды. Џлы атамыз ќл-Фарабидiѓ туѕан жерiн саѕынып жазѕан шумаћтары парсы поэзиясынан лайыћты орнын алды. Ол леѓдерiн парсы тiлiнде жазѕан ѕой. Мџхтархан Оразбай Елiбай ћытай жерiне он екi жасында ќке-шешесiмен бiрге кшiп барѕан десе, Сауытбек келтiрiп отырѕан сан жљгiнемелерде «Ли Бо было пять лет, его отец всей семьей поселился в северной части нынешней провинции Сыгуань» дейдi («Жыр жџлдызы» «Егемен Ћазаћстан» 8 сќуiр 2009 жылы) жќне бџл мќлiмет бiрнеше рет ћайталанады. Сонда ћай сзге, кiмге иланамыз? Сауытбек сзiнде салмаћ, шындыћ басымдау секiлдi. Осы тџста Мџхтархан Оразбайдыѓ Ли Бодан алѕан бiр шумаѕын келтiрiптi:

Бес жаста жатћа айттым дастандарды, Он жасымда дос еттiм асћандарды. Ћатталып хатта жатћан сырды аћтардым Таныдым тарих нќрiн татћандарды. Осы шумаћты маман Мџхтархан аударды ма, жоћ ќлде ћарабайыр бiр аћынѕа аударта салды ма деген кљмќнiм бар. Себебi, Ли Бо стилiне мљлдем келмейдi, ол былай жаяу-жалпы айта салмас едi. Мџнда «дастандарды», «асћандарды», «татћандарды» деген сылдырмаћ џйћастан бтен сыр крiп отырѕаным жоћ. зiн барынша еркiн сезiнген, сал-серiлiгi тасыѕан, такаппар тiптi Ћытай императорыныѓ алдында басын имеген Ли Боныѓ ћайбiр жыр жолы болсын, сом алтынныѓ сыныѕындай боп жарћырап жататын. Мџндай мiнезiн «Жыр жџлдызыныѓ» авторы жаћџттай аѓыздармен ксiлiп, кмкерiп берген. Аћынныѓ рлiгi, серiлiгi, ерлiгi, ћызућандылыѕы, ккпарѕа ћызуы – Тљрiк ћаѕанаты топыраѕынан сiѓген ћасиеттерi деп дќлелдейдi. Елдiбайдыѓ бџл тџстары Шоћанды, Маѕжанды, Олжасты ойѕа оралтады. Џлылардыѓ арасында џћсастыћ бар. Ол мiнез, бояу, ырѕаћ, юмор, љндстiк, мџѓ, шабыт шабысы болуы мљмкiн. Бiрегей тыныс бастауы Ян мен Иньннен басталады. Ли Бо даналыѕы џлы Даомен дарћандасады. Жаздыкљнгi аспан ћандай шайдай ашыћ болса, Ли Бо жљрегi де сондай кктеѓбiл трiнде тербетiлiп тџрѕан аћћу кљйiндей аппаћ арманѕа џћсайды. Кейде аћынды з ортасынан, табиѕатынан ажырата алмай ћаласын. Тџтас бiр бљтiн бiтiм болып жасалѕан. мiрде жет, ћатал, ћылышкер, анау-мынауѕа басын ие ћоймайтын ћањарман Елдiбайдыѓ туѕан жерiм, ерiм деп егiлгенде етегiѓе жас толтырады. Ли Бо леѓ жазсын деп, императордыѓ сџлуы, наћсљйерi бояуын араластырып берiп отырса одан артыћ ћандай ћџрмет керек. Тегiнде Аллатаѕала зi Елдiбайды ккѕарыштан тљсiрiп, жерге ћарап жырлап кетсiн деп тљсiрген шыѕар. Орыстыѓ атжалман ѕалымдарыныѓ зi Ли Бо шыѕармашылыѕын шырћау биiкке шыѕарып отырып, оѕан «Бог поэзии» деген атаћ берген. Олар Пушкинге де бџлай айтпаѕан. Олай болса, ћытай аћыныныѓ с*здерi тљгiл, тыныс

белгiлерiне де тиiспеу керек. Бiр аудармасында Ћадыр Мырза Ќлiнiѓ «бестi ћымыз» деген тiркестi ћосып жiбергенiн байћадым, бџл Ли Бода атымен жоћ. ...Бестi ћымыздай сапырып Мастыћтан малтып тiппiз. Таусылѕан кезде таћырып Жан-жаћћа лќйлiп кетiппiз. Орысша мќтiнде «бестi ћымыз» да, таћырып та жоћ, бќлки бџл тќржiмаѕа ћайта оралѕан жн секiлдi. Ћытайлардыѓ здерi Ли Бќй деп атайтын атышулы аћынныѓ бiр-екi леѓiн тљпнџсћасымен келтiрiп жќне оныѓ ћазаћша тќржiмасын оћырманныѓ алдына тартћымыз келiп отыр. Оларды ћатар тiзiп бергенде былай болып келедi. Джиѓ уе сы Чуаѓ чиен миѓ љие гуаѓ И шi ди шаѓ шуаѓ Джљй тоу ваѓ миѓ љие Ди тоу сы гу сиаѓ Желсiз тљнде иялдап... Жым-жырт тљнде ћиялмен болдым ќуре, Т*гiлiп тџр аспаннан кљмiс сќуле. Тљрегелiп телмiрдiм айѕа џзаћ, Не ойламас мџндайда байѕџс пенде. Ваѓ тиен мыѓ шан тиан мын Джоѓцы Хуй Лиаѓ ан чиѓ шан сиаѓ дуйчу Гуфќн и пиен рi биен лай. КLз салѕанда Тянь-Мынге Тянь-Мын тауын ортасынан ћаћ тiлiп, Янцзы Ян барады аѕып аптыѕып.

Бурыл толћын солтљстiктi бетке алып, Екi бетте биiк шыѓдар сап ћџрып. Жаѕадаѕы жасыл талды жамылып, Аппаћ айдын бiр тарылып, бiр кеѓiп. Жалѕыз ћайыћ баяу ѕана сырѕиды, Жаѓа шыћћан кљн нџрына малынып. Ли Ли Ли Ли Ли БЌЙ БЌЙ БЌЙ БЌЙ БЌЙ Шудыѓ жолы – ћиын жол Кк тiрiген шыѓынан Айдањар да сескенген Ћџлама ћџздыѓ тљбiнде ркештеп дария сестенген. Асћарынан ћарћара туге џшып батпаѕан, Тиынша тастан секiрген Маймыл да шара таппаѕан. Сел љзiлмес Чиѓнидiѓ Ойбатпаћ џзар шыѓынан Ћарѕа адым жол он ћайта Жалама тастан бџрылѕан. Келедi жџлдыз тбеѓе, Џсынсаѓ ћолыѓ жетердей. Шкелейсiѓ ањ џрып, заѓѕардан џшып кетердей. Батысћа кеткен мырзамыз, Кiм бiлер ћашан оралар?! Ћџлан тпес, ћџс џшпас, кешуi тайѕаћ жолы тар. Шыѕады ћџстыѓ зарлы љнi, Кљѓiрентiп бойын тоѕайдыѓ. Жџбымен џшып кезедi, Айналып орман маѓайын. Шырћайды сары таѓѕа, Жаѕы сембей байѕџздыѓ Ћџлазиды иен тау

Мџѓѕа батып айлы тљн. Кеѓ еѓ неткен Шу жолы, Шыћћаннан ккке кереѕар. Жљрмек тџр ѕой естiген, Аза бойы ћаза болар. Аударѕан Ќзiмхан Тышан Осындаѕы «Желiз тљнде ћиялдап...» шумаѕы менiѓ есiме Гете – Лермонтов – Абайдыѓ «Ћараѓѕы тљнде тау ћалѕып» леѓiн есiме оралтады. Џлылардыѓ љндесуi осылай шалћитын шыѕар. Кезiнде бџл леѓнiѓ аудармасы хаћында Герекеѓ (Герольд Бельгер) тљбiне жеткiзiп талдап берген. Не пылит дорога Не дрожат листы. Подожди немного Отдохнешь и ты – деп Лермонтов лирикалыћ леппен бiтiрсе, Абай аѕам: Шаѓ шыѕармас жол-даѕы, Сiлкiне алмас жапыраћ Тынышыѕарсыѓ сен-даѕы Сабыр ћылсаѓ азыраћ – деп орыс аћынымен иыћ теѓестiрiп, таудай биiкте тџрып ћалады. Ћытай поэзиясы сазды, ырѕаћты, џйћасты келедi. Ќр дќуiр поэзиясыныѓ зiндiк згешелiктерi бар, сырттан тамашалаѕан кiсiге сырын ашпайды. Ћытай леѓдерiн тљсiнудiѓ ерекше љлгiлерi бар. Таѓ династиясы тџсындаѕы поэзияда жаѓа тљрлер, пiшiндер кездеседi. Ћытайдыѓ тџѓѕыш леѓ кiтабы «Жырнамада» жолыѕатын жолдарына Елдiбай елеулi згерiстер енгiздi. Ескi ережелердi ысырып тастап, жаѓа формалар тудырды. Ќрiптесiмiз Ќзiмхан Тышан аударѕан «Шудыѓ жолы – ћиын жол» деп аталатын, не бары жиырма трт жолды ћџрайтын леѓде табиѕаттыѓ тылсым жым-жырт суретi, айдањар сескенген шыѓдары, асћарынан асып џшуѕа ћарћара да ћорыћћан, «ћџлан *тпес,

ћџс џшпас кешуi тайѕаћ жолы тар» «мџѓѕа батћан айлы тљн» бар. Иероглифке салѕанда бџл бiрнеше шумаћтардан тџрады. Мейрамханаларда мол уаћытын жiберген Ли Бэй шарапты шалћытып жырлаѕанда зiнен љш ѕасыр кейiн ѕџмыр кешкен парсыныѓ Омар Хайямын елестетедi. Аћын Ай мен шарапты аћ ћырауды бiр-бiрiнен ажыратпай жырлайды. Ж.Самитџлы аударѕан бiр леѓiне назар салыѓызшы: ...Жатса да Алтын ордада Ћайѕысыз пенде болмайды. Ћап-ћара шаштыѓ орнына Аћ ћырау келiп орнайды. Адам деген мiрде Ћызыћћа, сiрќ, тоймайды. Алтын кесе тљбiнде Ай сќулесi ойнайды – дейдi айрыћша шабыт ћџшаѕында тербетiлiп. Асылы, Елдiбай импровизацияѕа жиi берiлген болса керек. Ћайратты ћолындаѕы алмас ћылышты ћажет кезде ћалай ойната бiлсе, жыр жолдарын да жџмбаћ сазѕа орап, айѕа ћарай аттандырып отырѕан сияћты. Сићырлы саздыѓ мџѓды љнi Жадылап арбап, бiр тынбай Мызѕып бiр кетiп сол бойы Оянбай ћалсам, шiркiн-ай! – деп, толѕатћан арѕымаћ аћын алпыстыѓ екеуiне ћараѕан шаѕында дљниеден озѕан екен. Бџл трт жол да «Шарап жырынан» алынѕан, аћынныѓ тiршiлiкпен, табиѕатпен ћоштасуындай естiледi. Байћап ћарасаѓыз, белгiлi жазушы, џстаз Жаћсылыћ Самитџлыныѓ аудармалары Елдiбай рухына екi елi жаћын. Ћанша дегенмен, тљпнџсћадан тiкелей ћазаћ тiлiне бояуын солѕын тартћызбай ќкелген. Ћазаћтыѓ ќл-Фараби атындаѕы Џлттыћ университетiнiѓ Шыѕыстану факультетiнде ћытай кафедрасында бiрнеше жылдар ћытай

тiлiнен, ћытай ќдебиетiнен дќрiс берiп жљрiп, тамаша романдарын дљниеге ќкелдi. Ћатар ћызмет iстеп жљргенде ћадiрiн бiлмеппiз марћџмныѓ. Жуырда мен Жаћсылыћтыѓ «Аударма теориясы жќне практикасы» деген оћу ћџралыныѓ (Алматы «Ћазаћ университетi», 2005 ж.) соѓѕы беттерiнен Ли Бќйден алѕан тќржiмаларын крiп таѓ ћалдым. Жаћсыныѓ жаћсылыѕын айт нџры тасысын демекшi, марћџм артына асыл мџра ћалдырып кетiптi. Сауытбек Ќбдiрахманов iнiмнiѓ «Жыр жџлдызын» бас ктермей оћыѕанда алѕан алуан ќсерлерiм ќзiрше осы жым-жырт желсiз тљнде далаѕа шыѕып, аспан т*сiндегi алтын алћадай Айѕа ћарасам Ли Бо есiме тљседi.

МАЅЖАН ЖЌНЕ ДЉНИЕ ЌДЕБИЕТI Аћ тљйенiѓ ћарны жарылып, жоѕалтћанымыз ћайта табылды. Ендiгi мiндет – бџл крнектi мќдениет ћайраткерiмiздiѓ мiрi мен шыѕармашылыћ ћызмет, ћазыналары жнiнде iргелi, жан-жаћты зерттеулер жљргiзiлуге тиiс. Ћазаћ халћыныѓ рухани мќдениетiнiѓ дамуына елеулi љлес косћан ер азамат ћаламгерлер туралы байсалды кiтаптар жазылуы керек. Кейiнгi џрпаћћа бќрiн айтып, жазып тљсiндiру ћажет. Бџл жеѓiс бiзге оѓайлыћпен келген жоћ едi. Туѕан ќдебиетiмiздiѓ сом тџлѕаларыныѓ шыѕармалары ћазаћ ќдебиетi тарихына жаѓа беттер боп ћосылатынына шек жоћ. Ендi ардаћты љш азаматтыѓ – Маѕжан, Ахмет, Жљсiпбектiѓ еуропа, орыс ќдебиетiне ћатысты тџстарын ћарастырып отыруды жн санаймыз. Бiрiншi сздi Маѕжан Жџмабаевтан бастасаћ деймiз. Айта кететiн бiр жай: бџл љшеуiнiѓ де мiрбаяны, шыѕармалары халћына ћайта оралды, есiмдерi ќр жерде жазылып жљр, бiраћ ќлi бойлап, ћалам ћарымына iш жаѕына бара алмай жљрген жайымыз бар. Бџл бiр есте болатын мќселе. Маѕжан Жџмабаев жайында айтылатын iрi сздер ќлi алда деп бiлемiз. Жан-жаћты, сан ћырлы сазы бар романтик аћынныѓ поэзиясына бiз ќлi тереѓдеп бара алѕан жоћпыз. Аћын да уаћыттыѓ, дќуiрдiѓ перзентi, оны ћоѕамдыћ, ќлеуметтiк кљрестен, мiрден блiп алып ћарауѕа болмайды. Россиядаѕы революциялыћ оћиѕалар ћай халыћтыѓ болсын жаѓа ћалыптасып келе жатћан џлттыћ интеллигенциясына љлкен ќсер еттi. Ойлы интеллигенция кiлдерiнiѓ кш алдында ћателiктерге џрынып, кейiн дџрыс жолѕа тљскеѓдерi де болды. Наѕыз пролетариат жазушысы, бiр кезде Ленин баѕалаѕан Максим Горькийдiѓ таптыћ ћайшылыћтарды жџмсарту жайындаѕы толћуларын ћайда ћояр едiѓiз. Л. Андреев, И.Буниндер ше? Сол кездiѓ ќдебиет пен нер ћайраткерлерiн тереѓ тљсiнетiн адам аса ћажет едi, к*пшiлiгi тљсiнбегендiктен кеттi. Ћанша жыддар Маѕжан ћазынасы жабулы кљйiнде жатты, ендi андап ћарасаћ, адал жљректi азамат аћынныѓ

алашордашылыѕы жаѕынан елiм, жерiм, халћым, келешегiм деп жырлаѕаны басым жатыр. М. Горькийдi, Д.Мамин-Сибиряктi, В.И.Ивановты алѕаш рет халћына таныстырѕан Маѕжан Жџмабаев екенiн џмытпауѕа тиiспiз. Тек осы еѓбектер љшiн ѕана Маѕжанныѓ кейбiр толћуларын, ћателiктерiн кешiрiм етуге болар едi. Маѕжан замана сарћырамасынан сытылып ћала алмады, оныѓ ћателiгi, заманныѓ, уаћыттыѓ ћателiгi едi. «Мейiрiмнiѓ есiгiн ашайыћ» деп жырлаѕан Маѕжан 1921 жылы «Бостандыћ туы» газетiнде Бiрiншi май мейрамы туралы маћала жариялап: «Пролетариаттыѓ ћаны босћа тгiлген жоћ. Ћазаћ баѕы бљкiл дљние пролетариаттарыныѓ баѕына байланысты. ркендесiн 1 май мейрамы» деп жазды. М.Горькийдiѓ «Сџѓћар туралы жырын» тќржiмќ еткен аћынды пролетариат ћамын ойламады деп айта алмаймыз. Ол халыћ поэзиясынан керемет сусын таба бiлiп, еуропа, орыс, шыѕыс ќдебиетiне бiртабан жаћын жљрiп стi. «зiнiѓ ћайталанбайтын ерекшелiгiмен М.Жџмабаев поэзиясы А.Ахматова, Б.Пастернак, А.Блок шыѕармашылыѕын еске салады, ол А.Блоктi оћып љйренген, оѕан кейде елiктеген де» (Сќйфи Ћџдаш, Ћазаћ аћыны Маѕжан Жџмабаев. «Ћазаћ ќдебиетi» газетi, №.52, 23 декабрь 1988 ж). Мџндай биiк баѕаны бiрiншi рет башћџрт ќдебиетiнiѓ классигi халыћ жазушысы Сќйфи аѕа берiп отыр. Бiз ќлi Маѕжан есiмiн Блок, Пастернак ћасына апарып ћоюѕа љлгiрген жоћ едiк, башћџрт аћыны Маѕжан жайлы аћићаттыѓ алѕашћы соћпаѕын салып бердi, соны сiѓiрiп таратып айту бiздiѓ мiндетiмiз. Кезiнде Маѕжан аѕамыздыѓ «Ћазаћ Пушкинi» атанѕанын да Ромен Ролланныѓ назарына тљскенiнде Сќйфи аѕадан естiдiк ћой. Еѓдеше, бiз осы уаћытћа дейiн з Пушкинiмiздiѓ отын шiрiп, ойын да, бойын да жасырып келiппiз. Кешегi кљнде шет елге кетiп ћалѕан Куприѓдердi, Бродский, Набоковтарды бљгiнгi орыс оћырмандары iздеп жљрiп оћыды. Орыс ойын оятып, дљниеге танытћаны љшiн ћатесiн кешiрiп оћыды. Бiз де Маѕжанды солай ћадiрлеп, солай оћуымыз ћажет, ћадiрлеп ћастерлеуте тиiспiз. Кезiнде Маѕжанды басћа жџрттардыѓ мќдениетiне,

ќдебиетiне ћарсы ћоюшылар болыпты. Ќйтеуiр бiр шалып ћџлату, мџћату маћсат болса керек. Бтен сздiѓ бекерлiгiн, жалѕандыѕын уаћыт дќлелдейдi. «Абайды сљюiм љнемi аћылдан туѕан, сыннан туѕан сљйiс емес, кейде туѕан орта, кiр жуып кiндiк кескен жердi сљюмен барабар болатыны бардей келiп Мџхтар Ќуезов:– Бџдан соѓ Маѕжанды сљйемiн. Еуропалыѕын, жарћыраѕын, ќшекейiн сљйемiн. Ћазаћ аћындарыныѓ ћара ћордалы ауылында туып, Еуропадаѕы мќдениетпен сџлулыћ сарайына барып, жайлауы жарасћан арћа ћызын крiп сезгеѓдей боламын.. Маѕжан культурасы зор аћын. Сыртћы кестенiѓ келiсiмi мен кљйшiлдiгiне ћараѕанда бџл бiр заманныѓ шегiнен асћандай. Сезiмi жетiлмеген ћазаћ ћауымынан ертерек шыћћандай, бiраћ, тљбiнде ќдебиет таратушылары газетпен ћосаћталып кљндегi мiрiнiѓ тереѓiн терген аћын болмайды, заманынан басы озып, iлгерiлеп кеткен аћын болады. Ќдебиет ќдебиет љшiн деген таѓба айћын болмай, нќрлi ќдебиет болуѕа жол жоћ. Сондыћтан бљгiнгi кљннiѓ бар жазушысыныѓ iшiнен келешекке бой џрып, артћы кљнге аныћ ћалуѕа жарайтын сз Маѕжанныѓ сзi. Одан басћамыздыѓ бќрiмiздiкi кљмќндi, те сенiмсiз деп бiлемiн»– дейдi. (з жайымнан маѕџлмат. 1929 жыл, ѕинуар. Ленинград, ЌЌММ, п. №38 9 б.) Маѕжан Жџмабаев жайлы жiгерлi де, батыл сздi Мџхтар Ќуезов сол аћын џсталатын жылы айтыпты. Бас кессе де, тiл кеспек жоћ демекшi, џлы тџлѕаныѓ бойына сиятын баѕаны Мџхаѓ ћорыћпай айтћан. Маѕжан дџшпандары оѕан орыс халћына ћарсысыѓ деп жала жапса, аяулы аћын Пушкин, Лермонтов лирикасын онан сайын сљйiп оћыды. Оћу iздеп Омбыѕа, Мќскеуге барды, Валерий Брюсовтен дќрiс адды. Гете, Гейне, Шиллер, Байрон, Мережковский, Бальмонт поэзиясын сол жолы бойлай оћып ћайтады. Дљние ќдебиетiнен дарћан сусын тауып, з арнасын кеѓiтiп алады. Жљсiпбек Аймауытов «Маѕжанныѓ аћындыѕы» туралы маћаласында: «Маѕжан– елiктегiш аћын. Елiктеу аћынѕа мiн емес, ћандай кљштi аћындар алдыѓѕы аћындарѕа елiктемей жаза алмаѕан» дейдi Расында солай ѕой, Гете Шыѕыс поэзиясыныѓ жџлдыздарына елiктеп, «Батыс-Шыѕыс диванын» дљниеге ќкелдi. Шекспир зiнiѓ атышулы пьеса-

ларына негiзгi таћырып етiп итальян мiрiнiѓ сан алуан ћырын алды. В.Жуковский балладаларын еуропа, шыѕыс ќдебиетiнен алып жазды. Абай алѕашћы леѓдерiн Шыѕыс аћындарыныѓ маћалымен келтiрдi. Ќдебиетте келтiре берсе, мџндай мысалдар кптеп табылады. Мќскеуде, Омбыда ткен оћу жылдары Маѕжан шыѕармашылыѕына елеулi ќсер еткенге џћсайды. Романтик Маѕжан кейде символистерге, кейде сентименталист орыс аћындарына елiктеп жазса, бџл алданѕандыћ не адасћандыћ емес, iздену соћпаѕына зiн-зi салып, сан тљрлi сырлы саздарды ћазаћ поэзиясына ќкелу ќрекеттерiнiѓ басы едi. Бџл жаѕынан Маѕжан ћатарлас, тiзерлес ћазаћ аћындарынан алѕа шыѕыѓћырап кеткен едi, сезiмдi, сздi, ойды рнекгеу талабында «тебiнгiсiн терге малып», оћ бойы озып кетуi достарын сљйсiндiрсе, дџшпанын кљйiндiредi. Олардыѓ «Маѕжан мљлдем бiзге жат, буржуазияшыл– џлтшыл аћын» деп, сыртынан байбалам салып, соѓына шыраћ алып тљсуi аћынныѓ сыршылдыѕын, жаѓашылдыѕын тљсiнбегендiктен туѕан ћисыћ пiкiрлер едi. Орыс поэзиясындаѕы сол кездегi ќртљрлi аѕымдар баѕытын Маѕжан жаћсы баѕдарлаѕан едi. Ќсiресе, ол символизмнiѓ сыршыл сарындарынан шошыѕан жоћ.. «Ћазаћ ќдебиетiнде романтизм дќуiрi аяћтануѕа Маѕжан кмек крсеттi деуге болады» деп Ж.Аймауытов айтћандай, («Маѕжаннѓ аћындыѕы туралы».– «Ћазаћ ќдебиетi «газетi 27 январь 1989 жылы) Маѕжан романтизмiнiѓ тљп-тркiнi Батысћа ћарасаћ Байрон, Гейнеден, Мицкевичтен, зiмiзге келсек Пушкин, Лермонтов, Бартынскийден, Блоктен, Горькийден келiп шыѕады. Шыѕыс поэзиясын алсаћ, Омар Хайямѕа, Хафизге барѕаны байћалады. Тљбiнде ћазаћ поэзиясындаѕы романтизм сарынына зер салатын болсаћ, Бернияз Кулеев пен Шќѓгерей Бекеевтi де џмытпауѕа тиiспiз. Бџл екi аћын шыѕармашылыѕына да орыс ќдебиетiнiѓ, романтизмнiѓ тигiзген игi ыћпалын алып тастауѕа болмайды. Екеуi де орыс, еуропа поэзиясын тќуiр меѓгерген. Маѕжанныѓ М.Горькийдiѓ «Сџѓћар жырын» аударуында мќнiс бар. Романтикалыћ сезiмнiѓ џшталуына, ћиялыныѓ ћанат жолына ќсер етiп, ршiл де жет кљреске шаћыратын сџѓћар жырын ћазаћ аћыны ыстыћ шабытпен жырлайды. Бџрын ћазаћ поэзиясына љрдiс боп, табан тебе ћоймаѕан

леѓ љлгiсiн ќкеледi. Маѕжанныѓ аудармашылыћ табиѕаты жайында марћџм Бейсенбай Кенжебаевтыѓ «Џстаз» ќѓгiмесi («Лениншiл жас» 4 январь 1989 ж.) оћырманѕа ой салады. Сол кiсiнiѓ ќѓгiмесi Маѕжанныѓ тќржiмелiк нердi зiнше топшылаѕанын крсетедi. 1922 жылы Б.Кенжебаев Мќскеуде кљншыѕыс еѓбекшiлерiнiѓ коммунистiк университетiнде оћиды. Ол кезде Маѕжан В.Брюсов ашћан кркемнер институтында оћып жљредi де, бiр жаѕынан жаѓаѕы университет оћушыларына ћазаћ тiлi мен ќдебиетiнен сабаћ бередi. Содан џстаз бен шќкiрт арасында достыћ ћатынас орнайды. Бейсекеѓ Маѕжанныѓ љйiне бiр барѕанында Маѕжан «Старуха Изергильдi» аударып жљр екен, ќѓгiменiѓ атын «Жџртын сљйген жљрек» деп алыпты. «– Аѕа, аударып отырѕан ќѓгiмеѓiздiѓ аты жаѓа, ауызша айтћаныѓызда бiр басћа ѕой?» – деп сџрадым: «Џстаздыћ ћылѕан жалыћпас, љйретуден балаѕа» деген емес пе, Маѕжан столдан шегiнiп отырып, маѕан бџл жайдыѓ мќнiн баяндады. Абайдыѓ, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, И.А.Крылов леѓдерiн ћалай аударѕанын тљсiндiрдi. Абай орыс леѓiн ћазаћ леѓi етiп жiберген ѕой дегендi айтты. Сзiне мысал келтiрдi. – Лермонтов «Дџѕа» атты леѓiнде з жљрегiне: кем-кетiгiѓ есiѓе тљсiп, кейде сен зарланасыѓ, бiр тамаша дџѕа оћимын дейдi. Лермонтов леѓiнiѓ осы шумаѕын Абай: «мiрде ойѕа тљсiп кем-кетiгiѓ, Тулаѕыш мiнезiѓ бар, жљрек, сенiѓ. Сонда сенiѓ отыѓды басатџѕын Осы леѓ – оћитџѕын дџѕам менiѓ?!.» – деп жарасты, кљштi етiп аударады. леѓнiѓ дџѕалыћ кљш-куаты бар деп бiлiп, ол «бiр тамаша дџѕа оћимын» деген тармаћты, «осы леѓ оћитын дџѕам менiѓ» – деп ћиыстырды дедi. Аћырында: – Басћа тiлден шыѕарама аудару ол шыѕарманы зiнiкi етiп алу деген сз, зiнiкi болѕан соѓ, ол гей бала емес, туѕан бала болуѕа тиiс. Яѕни гей бала екенi мљлде бiлiнбеске керек. Ол љшiн шыѕарманыѓ тџрћы, тџлѕасы аударылмай, маѕынасы, рухы аударылуы ћажет. Мына ќѓгiме

осылай аударылуѕа ќбден келiп, соны зi тiлеп тџр: ќѓгiменiѓ рухы, жаны атында емес, асыл затында, маѕынасында, ал маѕынасы – халћын сљйген ер азамат жайлы, жџртын сљйген жљрек туралы. Таѕы бџл ќѓгiменiѓ осылай «Жџртын сљйген жљрек» болып аударылуы оны жазѕан кiсiнiѓ, Максим Горькийдiѓ з стилiне дќл, оныѓ осы ќѓгiменi жазѕан кезде џстаѕан ќдебиеттiк баѕытына сай деген-дi» Мiне бџл шаѕын љзiндi Маѕжанныѓ аударма мќселесiне мейлiнше адал, жауапты, ой кзiмен ћараѕанын ќсерлi жеткiзедi. Аударма жасау тџсында, елiктеу сќттерiнде Маѕжан орыс символистерiнен зiне жаѓа рнек, љлгi iздегенi аѓѕарылады. Жаѓашылдыћћа, ќсемдiкке ћџмар аћын ћазаћ ћџлаѕына тосаѓ естiлетiн жаѓа таћырыптарды, сз тiркестерiн, iшкi маѕынаны iздеп табады. Маѕжан орыс символистерiне сырттай елiктегенмен iшкi мазмџны жаѕынан олардан блектеу естiледi.Орыс символизмiнiѓ зiне тќн џлттыћ, ќлеуметтiк згешелiгi бар. Революция алдындаѕы ћоѕамдыћ толћулар, идеялыћ iзденiстер, ћайшылыћтар символизмдi тудырды. Д.С.Мережковский, З.Н.Гиппиус жќне басћалары либералдыћ, халыћшыл идеялардыѓ даѕдарысын крсетсе, В.Брюсов, Бальмонт, Ф.Сологуб, А.Блок, А.Белый символизмдi ќдеби философиялыћ аѕымѕа келтiрiп, орыс мќдени рухани мiрiнiѓ факторына айналдырды. Маѕжан орыс поэзиясыныѓ осындай кезеѓiне кездестi, олардан љлгi алды, iзденiп оћыды. Љлкен ћџбылыс ыћпал етпей ћоймайды, ћайнап жатћан уаћыт ћазаныныѓ ћасына Маѕжан да жаћын келiп, бiрауыћ назар салады. «Орыс бейнешiлдерiнiѓ» поэзиясына оймен барады, десе де ыћылас берiп ћџлап кетпейдi, сондай рухта леѓ жазу зiнiѓ де ћолынан келетiнiн сезедi, зiн танытатын таћырыпты џлттыћ топыраѕынан табады. Жљсiпбек Аймауытов айтћаѓдай: «Ћазаћ ќдебиетiне Маѕжанныѓ кiргiзген жаѓалыѕы аз емес, орыстыѓ символизмiн (бейнешiлдiгiн) ћазаћћћа аударады, леѓдi кљйге (музыкаѕа) айналдырды, дыбыстан сурет туѕызды, сзге жан бiтiрдi, жаѓа *лшеулер шыѕарады. Романтизмдi кљшейттi, џстартты («Ћазаћ ќдебиетi» газетi 27 январь 1989 ж.)»

Маѕжанныѓ «Бiраз Фетше», «Менi де, лiм, ќлдиле» леѓдерiн сол символизммен ќуестенiп жљрген кезiнде жазса керек. Сз жоћ, нќзiк жанды сыршыл аћын Феттi сљйiп оћыѕан. Ал, Фет – XIX ѕасыр маѓдайына бiткен орыс лириктерiнiѓ озыћтарыныѓ бiрi едi. Ол табиѕат, адам мiрiн, сџлулыћ пен махаббатты жырлаѕан аћын. Фет лирикасын Лев Толстой жоѕары баѕалаѕан. Фет Шопенгауэр системасын жаћтаѕан адам. Грек аћындарын аударѕан, зi жайында екi том мемуар жазѕан. Фет поэзиясына кейiнгi орыс символистерi ћатты ћызыѕа ћараѕан. Маѕжан џнатћан Бальмонт леѓдерiнен Фет ќсерiн табуѕа болар едi. Кейде Фет сыршылдыѕына бойлай алмай, сырттай дыбыс ћуалап кеткенi де бар. Александр Блоктiѓ ертеректе жазѕан жырларында Фет ћолтаѓбасын байћайсыз, бiраћ Блок бертiн келе зiнше берiк бой тљзеп, поэзиядаѕы позициясын аныћтап, дќлелдеп алды, оћырманын тарихи белсендiлiкке шаћырды. Ал, Маѕжан Блоктан да бiраз нќрсе љйренген. «Бiраз Фетше» деген леѓ екi-љш буынды егiз џйћастан ћџрылѕан, жеѓiл, тез оћылады. Жљсiпбектiѓ «леѓнiѓ сыртћы сџлулыѕына, дыбысына ќуестенiп кететiндiктен, кейде Маѕжан леѓдерiнiѓ iшкi маѓызы кем болып шыѕады. Шу дегенде ермек љшiн ћатарлап жиып ћойѕан баланыѓ ћуыршаѕы тќрiздi крiнедi. Бiраћ жџмбаћ та болса, тiптi маѕына шыћпайтын леѓi жоћ. Бќрiнде де маѕына бар». Тљр, мазмџн, дыбыс ћуалап кету Маѕжаннан басћа да кейбiр ћазаћ аћындарынан кездеседi. «Бiраз Фетше» деп аћын бекер айтып отырѕан жоћ. Бџнысы дќл аударма деуге де келмейдi. Феттiѓ бiр топ леѓдерiн ћарап шыћћанымызда бџѕан айна-ћатесiз келетiн леѓ табылмады. Дегенмен, «Тихая звездная ночь», «Я жду... Соловьиное эхо», «Сосна так темна, хоть и месяц», «Ночь светла, мороз сияет», «Шепот, робкое дыханье» атты лирикалары (Фет. Стихотворение. Москва-Ленинград, 1960. С. 111, 122, 128, 164, 199) Маѕжанѕа кљштi ќсер еткен секiлдi. Ќсiресе, соѓѕы аталѕан: «Шепот, робкое дыханье» ћазаћ аћыныныѓ есiне туѕан табиѕатын, жастыћ шаѕын тљсiрген сияћты. Бiр тыныспен тоћтамай жазып шыћћан. Фет леѓдi ћысћа жазѕан. Орыс нџсћасын тљгел келтiрiп к*рейiк:

Крдiѓiз бе, Фетке џћсайды деуге де, џћсамайды деуге де болады. Екеуi де сыртћы сџлу ырѕаћћа, сыртћы тiзiлiмге ћџрылып, жљрекке жылы жаѕып тџр. Фет – Маѕжан болып, Маѕжан – Фет болып тџр. Абай мен Шќкќрiмнiѓ де ќсерi жоћ емес. Аударма хаћында Маѕжанныѓ «Басћа тiлден шыѕарма аудару ол шыѕарманы зiнiкi етiп алу деген сз, езiнiкi болѕан соѓ, ол гей бала емес, туѕан бала болуѕа тиiс» деген сздерi ойѕа оралады. Маѕжанныѓ басћа да Фетше жырлаѕан жолдары болуы мљмкiн. «Бiраз Фетше» – Маѕжан поэзиясыныѓ есiмдiгi, содан нќр алып отыр. Фетте бџл таптаза лирика –жљрек лљпiлi, жан ћозѕалысы болса, Маѕжанда жiбек тљннiѓ дiрiлi, нќзiк белдер, мас жљрек, ессiз жан бар, ћазаћ љѕымыныѓ ћабылдауы, бiрiн-бiрi кљнќсiз сљйген екi жастыѓ драмасы бар. Фет секiлдi орыс саѓлаѕымен жарысу Маѕжанныѓ ѕана љлесiне тиiптi. Алексаѓдр Блоктi ћалай жан тќнiмен тљсiнiп жырлаѕан десеѓiзшi. Бџл Блокпен баћ сынау емес, сырласу, иыћтасу, табиѕаттыѓ таза перзенттерiнiѓ тљсiнуi. Блок та бiр жџмбаћ жан едi ѕой. Бiр таћырыпты жалыћпай жырлаѕан Блоктай аћындар дљниеде кем болар. Алты жљз сексен жетi леѓi тек ќйелдi ѕана жырлайды. Оћушы Блок символист пе, акмеист пе, романтик пе оны тексерiп жатћан. Оћушы љшiн Блок ћайталанбас џлы аћын. Бiз де Маѕжан лирикасына сондай кзбен ћарауымыз керек. Ћазаћ поэзиясыныѓ теноры болѕанын џмытпайыћ. Ал, сол тенорымыз Блокке, Есенинге, олар арћылы Фетке ѕашыћ болса ше? Суретшiл, сыршыл, мџѓшыл ћазаћ лирасы болѕан едi демеске шараѓ жоћ. «Александр Блок» деген леѓiне ћараѕанда Маѕжан орыстыѓ осы ѕажайып саналатын аћынын тљгел сљзiп оћып шыћћан. Кзбен емес, кѓiлмен, жљрекпен оћыѕан. Валерий Брюсов ашћан, басћарѕан Жоѕары кркемнер институтында ћазаћ аћыны Маѕжан Жџмабаевтыѓ оћуы ћазаћ леѓiнiѓ рiс тапћан баспалдаѕы едi. Биiк жерде жљрiп, биiк аћындарды тапты. Ар мен шындыћты поэзиясына азыћ еткен, революцияныѓ музыкасын жазѕан Блоктi тапты. Бџл аз ба?! Прекрасная Дамасын – «Ќдемi ќйел» – идеалын тљсiндi.

Александр Блок – Мќѓгi жас жљрек Љмiтiн бiр љзбеген... Батып алтын ойѕа, Талмай ћарап айѕа, «Ќдемi ќйел» iздеген. Крiнер деп кљнде, Табылар деп тљнде. Шарћ џрудан талмаѕан. Александр Блок – Мќѓгi жас жљрек Ћай жерге ол бармаѕан. Маѕжанныѓ тљсiнiгiнше, Блок символизм деген аѕымныѓ шапанына сыймай, сыртћы кеѓiстiкке кетiп ћалѕан аћын. Екi заманныѓ арасынан келiп шыћћан Блок мiрi Маѕжанша айтћандай: «кейде љмiт, кейде зар....» «Блоктiѓ басын байлаѕан» ћайшылыѕы кп уаћыт мiр сљрген орыс аћыныныѓ лирикасынан Маѕжан з жанына тќн љндестiк табады. Ћайшылыћтар кљштiлердi сiрсе, ќлсiздердi шiредi. Блок бойындаѕы шпейтiн оттан Маѕжан з мџѓына, музасына жылу iздейдi. Маѕжанныѓ «Ќйел», «Жќмила», «Зарлы сџлу», «Домбыра», «Тiлегiм» лирикасы Блокты оћыѕаннан кейiн жазылмасына кiм кепiлдiк бередi. Абай, Ѕабдолла Тоћай ќсерi де жоћ емес шыѕар. Ќйтсе де орыс символистерiн оћыѕаннан кейiн Маѕжан зiндiк соћпаћ iздеуге кшкен жќне оны жаћсы тапћан. Жалпы Маѕжан поэзиясын баѕдарлай ћараѕанда, Блок сабаѕы бекерге кетпегенiн байћаймыз. «Ќдемi ќйел» – идеал Кемпiр – ажал Тџр Блокћа љѓiлiп.... Сндi ендi *мiр, Бiттi ендi жыр, Ќйел ћалды жыр болып.... дейдi Маѕжан.

«Александр Блок» атты леѓiн аяћтай келiп, «Открой мои книги: там сказано все, что свершится...» деп Блоктiѓ зi айтып кеткендей, бљкiл мiрбаянын, арманын, маћсатмџратын поэзиясына берiп кеткен орыстыѓ озыћ лиригi Маѕжанныѓ мџѓды жљрегiн ћатты толћытса керек. Символистер «орыс мiрiнiѓ дауылынан» ћашты, ошаћ басын маѓайлап жљрiп алысты. Мысалы, З.Гиппиус з «ћџжырасыныѓ» айналасынан џзай алмай, «бџрыштаѕы рмекшiнiѓ џясынан» арыны кре алмады. Блок мџндай тар табалдырыћтан тоћтамай аттап, кеѓiстiкке шыѕып кеттi. И полны заветной дрожью Долгожданных лет, Мы помчимся к бездорожью В несказанный свет, – деп, «дљниелiк мiрдiѓ тактiсiн» тыѓдады. XX ѕасырдыѓ бас кезiндегi орыс мiрiнiѓ кљштi тынысы Блоктi де жетелеп жнелген едi. Революция Блокћа жаѓа таћырыптарды ашып бердi. Дљниеге «Двенадцать» келдi. Маѕжан мџныѓ бќрiн ой елегiнен ткiзiп, орыстыѓ џлттыћ мќдениетiнiѓ асћар белестерiнiѓ бiрiне таѕзым етiп, оѕан леѓ арнаѕан. Осы леѓiнiѓ фортасын да Маѕжан символистерден алѕан, алса да ћаны мен жаны ћазаћтiкi боп ћалѕан. леѓ лшеулерiн тљрлентiп, ћџбылтып ћодануда аћындардыѓ бiрi Велимир Хлебников алдына жан салмайды, Федор Сологуб та одан ћалыспайды. Декадент болсын, символист болсын, акмеист болсын, XX ѕасыр басындаѕы орыс аћындары поэзияѕа жаѓа леп, ћозѕалыс, ырѕаћты кљй ќкелген едi. «Надо уметь восхищаться тем, чего не любишь» деген Флобер сзiн Маѕжан Жџмабаев та сол тџста ћайталап айтћан болар едi. Бџларды бекерге баѕаламаѕан символистерде бiрдеѓе барын бiлген. Оларѕа џрса бермей зерттеу керектiгiн айтћан. Кезiнде Маѕжанды дќл осындай баѕалаѕан, назар аударѕан кiсi болды ма з iшiмiзде? Болса да бiреу, екеу едi. Олар: Мџхтар Ќуезов пен Маѕжанныѓ аћындыѕын к*лемдi маћаламен танытћан Жљсiпбек Аймауытов едi. Басћалары аћынныѓ таудай талантынан ћорыћты, тљрiкшiлсiѓ, џлтшылсыѓ

деп кiнќ таћты. Шын мќнiѓде џлтжанды халћын сљйген аћынды тљсiнбедi. Маѕжан Мќскеудегi оћу жылдарында Блоктiѓ, Бальмонттыѓ маѓайында ѕана ћалып ћоймай, басћа да аћындар шыѕармашылыѕын оћып љйренген. Декадент аћын Д.Мережковскийдiѓ 1895 жылы жазѕан «Дети ночи» деген леѓiне ћарама-ћарсы Маѕжан «Пайѕамбар» атты леѓiн жазѕан. «Дети ночидiѓ» басты шумаѕын эпиграф етiп алѕан. «Тљнерiп тљннен туѕан перiлер Тќѓiрiнi табанына таптаѕан» деп, аћын з ойларын еуропоцентризмге ћарсы ћояды. Маѕжан Кљншыѕыстан љлкен љмiт кљткен. Маѕжан шыѕысшыл, Маѕжан тљрiкшiл, панисламист едi деу бекер сз едi. 1920 жылдарда ћазаћ аћындарыныѓ iшiнде Еуропа мен Азияны ћарсы ћою тенденциясы бар-тын. Сќкен Сейфуллин сол кезде «АзиЯны» жазды. Еуропаныѓ зџлымдыѕына Азияныѓ мљсќпiрлiгiн ћарсы ћойды, Еуропаѕа отаршылдыѕанды ћой дедi. Iлияс Жансљгiровтiѓ «Гималайы» да сол тџста жазылды. Маѕжан Шыѓѕысханды, Аћсаћ Темiрдi, Абылайды айтып Еуропаны ћорћытады. М.Жџмабаев ћайшылыѕы бар кљрделi аћын. Совет кiметiн тљсiнбегенiн ол жасырѕан жоћ, XX ѕасыр басында отаршылдыћћа ћарсы болды. Патша таћтан ћџласа, ћазаћ тџтас блек ел болады дедi, байы, кедейi болмайды дедi, ол революцияныѓ маћсаты басћа едi. Маѕжан революцияны тљсiнбей, даѕдарып ћалды, кљйректiкке салынып, леѓ жазды. Революция кезiндегi асыра сiлтеулер Маѕжан жљрегiн жаралады. Жараланѕан жљректi ешкiм тыѓдаѕысы келмедi. Жаралы жљректiѓ жалпаћ ќлемге айтары кп едi. Ћазаћтыѓ ћай аћыны кѓiлiн ћырыћ блiп, Блокпен, Брюсовпен, Мережковскийлермен жарысып жыр жазды?! Маѕжан орыс декаденттерiн, символистерiн, романтиктерiн тексерiп оћыѕаны былай тџрсын, иыћ теѓестерiп тџрып, тыѓ ырѕаћтар тудырѕан жќне ћандай мќндi, мќнерлi ырѕаћтар, орысћа ћарсы болѕан аћын осындай леѓдер жаза алар ма едi? Оларѕа елiктей келiп, зiнiѓ *ткiр соћпаѕын саћтап ћалѕан. Дљние ќдебиетiнен Гейне, Гете, Пушкин, Лермонтов,

Фет, Кольцов, бергi кљмiс ѕасыр ќдебиетiнiѓ символистерiнен таѕлым алѕан ћазаћ аћыны кзсiз, ессiз елiктемесе, кбелектей отћа тљсiп, жоћ болар ма едi ћайтер едi, бiраћ Маѕжанныѓ сырлы сазды сзге деген махаббаты оѕан жiбермеген ѕой. Д.С.Мережковскийдiѓ «Дети ночи «(1895 ж), В.Брюсовтыѓ «Грядущие гунны», Бальмонттыѓ «Убаюкай меня смерть!» леѓдерiнiѓ iзiмен жырлаѕан Маѕжан жолма-жол жыр ћуып кетпей, мџѓ мен сырдан мп-млдiр мќрмќр жасап шыѕарды. Салћын емес, шџѕыла жинап, ыстыћ тартып тџратын сом алтынныѓ сыныѕындай мќрмќр. Мынау символистер мыћты екен деп оларѕа тамсанып, таѕзым етпей, з шыѓын сiрiп шыѕарады. «Менi де, лiм, ќлдиле» деп Бальмонтша жазѕан леѓi сол уаћыттаѕы ћазаћ поэзиясы љшiн тыѓ нќрсе едi, тљсiнгеннен тљѓiлiп ћашћандар кп болды. Маѕжанныѓ мџѓды ќуезiн ќрiден байћамадыћтан ћашты. Маѕжан ћысћа ѕџмырында оћырманын шошытатын бiрде-бiр жол жазѕан жоћ едi. Орысшыл, џлтшыл, Еуропаѕа ћарсы, хандарѕа бљйiрi бџрып тџрады деп, орынсыз кiнќ таћты, саяси астар iздедi. Ћырыћ љш жасында кеткен XX ѕасыр басындаѕы орыстыѓ талантты аћындарыныѓ бiрi Николай Клюев те Батысћа бетiн бермедi, Россияны одан жоѕары ћойды. Сгинь, Запад – Змея и Блудница, – Наш суженный – отрок Восток! – деп жырлады. Шыѕыс дќстљрiн, ќдетке, аѓызѕа беретiндiгiн, рухани бастауларыныѓ тазалыѕын насихаттады. 1911 жылы Клюевтiѓ «Сосен перезвон» кiтабы В.Броюсовтыѓ алѕы сзiмен шыѕады. А.Блок бiрнеше леѓдерiн журналдарда жариялатады. Крдiѓiз бе, бiз ћолтыѕынан демеген кiмдi айта алар едiѓiз, ћайта ћџрдымѕа итерiп жiберген жоћ па? Олай болса, Маѕжан туралы сздiѓ заманы, мезгiлi ендi туып отырѕанда бiз де жоѕарыдаѕы жайларды айтып ћалуды орынды санадыћ. Маѕжан леѓдерiнiѓ iшiнен ерекше оћшау крiнiп тџратындарыныѓ бiрi – «Менi де, лiм, ќлдиле». Бџл блек шабыттан туѕан дљние десек керек, леѓнiѓ бiтiм-пошымы ћџрылысы ћызыћ ћџрылѕан. Џзын ырѕасы – 95 жол.

Бас жаѕыныѓ бiр шумаѕы Бальмонттiкi ѕана, ћалѕаны тљгел Маѕжанныѓ зiнен. Ал, Бальмонт кiм? Бальмонт – таѕдыры талайлы шыѕармашылыѕы тоћсан соћпаћ кешкен, декадент аћынныѓ наѕыз зi. Поэзиясы бiресе ћџйындай соѕып ћаѕып тедi, бiресе желдей жалтарып те шыѕады, бiресе мџѓды ќуендей созыла ћалады, бiресе баћсы боп кетедi, аласапыран ћџбылысћа айналып жљре бередi, ћай жаѕынан соѕып терiн бiлмейсiѓ. «Сџлулыћ пен ессiздiк – апалы-сiѓiлiлер сияћты» деп, Бальмонттыѓ зi айтпаћшы, џдайы сол екi сезiм арасында толћып тасып, тгiлiп жататын Бальмонт жолдары ћай ел аћыны болсын, ћызыћтырмай ћоймас едi. Бальмонттыѓ з мiрiн айналасы ќлденеше романѕа айналдырып, аѓыздай таратып жiберген ѕой. Соныѓ кбi рас келедi. Џстаздары кiмдер едi деѓiз: Эдгар По, Бодлер, Верлен – француз ќдебиетiнiѓ ыѕайлары мен сыѕайлары. Ал, Бальмонттыѓ жеке басын жырлаѕан кiмдер деѓiз: Олар: В.Брюсов, А.Белый, С.Городецкий, М.Цветаева. Бальмонттыѓ оћымаѕан кiтабы, љйренбеген тiлi, бармаѕан елi болмаѕан, санскриттi, ћытай тiлiн айналдырѕан, не бары он жетi тiл меѓгерiптi. Орыстыѓ батырлар жырын, испан поэзиясын, љндi мифологиясын талдаѕанда шемiшкедей шаћћан, елiктеушiлерi де кп болѕан, 1895-1904 жылдары Бальмонт поэзиясы «Бальмонт мектебi» орыс леѓiне ќкеледi. М.Горькийдiѓ зi Бальмонт лирикасымен ќсерленген. Кейiн Брюсов, Блок шыћћаннан кейiн Бальмонт ыћпалы сол– пќл шегiнсе керек. Бiр ћызыѕы 1918 – жылы Мќскеуде «аћындар королiн» сайлаѕанда Бальмонт Игорь Северянин, Маяковскийден кейiнгi љшiншi орыѓды алѕан. Россияны керемет сљйген, бiраћ Мќскеуде Бальмонттыѓ беделi дљрiлдеп тџрѕан кез едi. Маѕжан бџл жылдары Кљншыѕыс еѓбекшiлерiнiѓ коммунистiк университетiнде дќрiс берiп жљр едi. Бальмонт, Блоктi, Есениндi ћанып, танып оћитын тџсы да осы. «Менi де, лiм, ќлдиле» осы кездiѓ леѓi болса керек. Ќрi шќкiрт, ќрi џстаздыћ ете жљрiп, Маѕжан орыс символистерiнен з жанына жаћын бiр љѓдестiк перне табады. Ол пернесi ћазаћ аћынын тмендетпейдi, кiшiрейтпейдi, ћайта сiредi. Бальмонт лiмнен грi кљндi к*п жырлап кеткен. Оѕан мына бiр жолдар куќ:

Я в этот мир пришел, чтобы увидеть солнце, А если день погас Я буду петь.... Я буду петь, о солнце В предсмертный час! Џлы аћындар мiрiнiѓ аяћталып ћалѕанын алдын ала сезедi деседi. Бальмонттыѓ да «Убаюкай меня смерть!» леѓiн жазарда ћандай кљйде болѕанын кiм бiлсiн. Ал, бiздiѓ Маѕжан нендей кљйде болды екен? Сз жоћ, «Толћыннан толћын туады, толћынды толћын ћуады» демекшi, Бальмонт леѓi Маѕжаннныѓ кѓiл-кљйiн ћозѕап кеткен, «Ћажымџратты» жазарда жолда келе жатћан Лев Толстойдыѓ кiшкентай детальдан ћуат алѕаны секiлдi, Маѕжан да толћынмен толћын болып жарысып, жырлай жнеледi, елiмдi айтып отырып, мiрдiѓ ћымбаттыѕын, ћысћалыѕын, маћсџтћа жеткiзе бермейтiндiгiн iшћџса етiп тгедi. Себепкерi Бальмонт ћана, ал самѕауы, сенiмi, ћаны зiнiкi, ћазаћта бџрын-соѓды болмаѕан ырѕаћпен тербетедi. Асылы, алдаѕы уаћытта ћазаћи леѓ теориясын ќрi ћарай дамытсаћ, зерттеймiз десек, Велимир Хлебников орыс леѓiне ћаншалыћты еѓбек етсе, Маѕжан Жџмабаевтыѓ ћазаћ леѓiне ќкелген лшемдерiн, формаларын атап ткен жн. Егер Маѕжан Н.Минский, Д.С.Мережковский, З.Н.Гиппиус, Ф.Сологуб сынды декаденттердiѓ поэзиясымен таныс болды десек, олардыѓ ар жаѕында тџрѕан М.Метерлинк, Р.М.Рильке шыѕармашылыѕымен таныспаѕан деп айта алмаймыз. Ќрбiр кркем ћџбылыстыѓ бастауы, ортасы, аяћталар тџсы болады. Батыс, орыс ќдебиетiндегi декаденттiктiѓ де, символизмнiѓ де ќлсiз жаћ, тайѕаћ мiнездерiмен ћабат, тиiмдi тџстары да бар едi. Олар маѕыналыћ полифониясын (кп дауыстылыћтыѓ љндесуi), ќуездi леѓ реформасын, лирика жанрын жаѓѕыртты, сйтiп XX ѕасыр поэзиясын жаѓалады. Ал, «дыбыстан сурет жасауды» Маѕжан символистерден љйрендi, љйренгенi зiне де, згеге де ќсер еттi. Алайда, албырт аћын дыбыс ћуып кеткен жоћ, дыбыстыѓ iшiнен мќн iздедi, мќнiсiн табады. Ћандай бiр талантты аћын болсын, iздену жолында керектi нќрсенi жол-жнекей тастап *те шыћпайды. Талѕап, таѓдап, тќуiрiн iске жаратады. Маѕжан

Бальмонттан бастапћы бес– алты жолды олжалайды да ар жаѕын зiнше алып кетедi. Аћын желге жан бiтiре сейлейдi: Жел, кљѓiренбе, жасыѓ тый, лiм кљйi – тќттi кљй, Балћиды жаным бџл кљйге. Менi де, лiм, ќлдиле Ќддиле, лiм, ќлдиле !.... Бiрiншi шумаѕы алты жолдан ћайырылып едi, екiншiсi бес жолмен бiтедi, бастапћы шумаћ, а-а-б-в-в-б формасымен, алдыѓѕы љш жолы сегiзбуынды, одан кейiнгi ћос жол – жетiбуынды, еѓ соѓѕы алтыншы жол – сегiзбуынмен аяћталады. Екiншi шумаћ бестармаћты болып келедi. Џйћасы: а-а-б-б-б. Бiрiншi жќне екiншi шумаћтыѓ формасы сол ћалпында сегiзiншi шумаћћа дейiн саћталады да ќрi ћарай шумаћтыѓ жолдары ћордаланып, кбейе тљседi. Мысалы, тоѕызыншы шумаћ 2 жолдан тџрады. Бџл млшер 10, 11, 12, 13-шумаћтарѕа да тќн, тек соѓѕы екi шумаћ алты жќне бес жолмен тамамдалады. леѓ бiр тыныстан тџтас шыћћан, сезiмге ћатты ќсер етедi. Символистер де мiрдi аз айтћан жоћ едi, сонда да олар жазѕан лiм жайлы жырлар сiп келе жатћан жас аћындарѕа ыћпал еттi. Тiптi олардыѓ уаћытында лiмдi мадаћтау модаѕа айналады. Бџларѕа еуропа символистерiнiѓ де ќсерi жоћ емес шыѕар. Алайда лiм таћырыбына Батыс, Шыѕыстыѓ љлкен аћындары да ћалам тербеген, азды-кптi ќрћайсысында бар. Гейнеде, Афанасий Фетте «О смерти» леѓi бар, Александр Блоктiѓ: «Мне снилась смерть...», «У забытых могил пробивались травы», «О смерти», «Пляска смерти» леѓдерi, Сергей Есениннiѓ «Черный человек» толѕауы лiм таћырыбын ћозѕайды. Послушайте! – Еще меня любите За то, что я умру – деген Марина Цветаева едi ѕой, оѕан да елiм мотивi символистерден келген едi, бiраћ ќйел поэзиясыныѓ ержљрек

рухы лiмдi ктермелеуге жiбермеген едi. Тљбiнде Цветаева мiр жырын жазып ттi. Ал, жас Маѕжан неге «Менi де, лiм, ќлдиле» дейдi? Мљнда бiр мќн бар-ау. Бџл леѓ неге соншалыћты аћын жанын тебiрентiп кљѓiрентедi, ойлантады. Мќселе Балъмонтћа ћџрѕаћ елiктеуде ѕана ма екен. Одан ќрiректе бiрдеѓе жатћан жоћ па екен? Торыѕу, ќлдененi ћатты саѕынып аѓсау, армандау жоћ па? 1924 жылы Мќскеуде ћазаћ оћушы жастарыныѓ ќдебиет љйiрмесiнде Маѕжан Жџмабаев леѓдерi талћыланады. Оныѓ алдында сол љйiрмеде Абай леѓдерi тексерiледi. Бџл талћыѕа ћазаћ студенттерi мен сол кезде Мќскеуде ћызмет атћарѕан ћазаћ оћыѕандары ћатысады. Ќжептќуiр айтыстартыс боп кетедi, екi тљрлi кзћарас бiлiнедi. Соѓында сол бiр солаћай бџрылѕан жиналыс Маѕжанныѓ аћындыѕын мойындай келiп, оны буржуазияшыл-џлтшыл, ћоѕамѕа жат аћын деп ћаулы алады. Ол ћаулы «Еѓбекшi ћазаћ» газетiнде жарияланады. Бџл талтљсте айћайлап, аяулы аћынды ћоѕамнан ћуѕанмен бiрдей емес пе? Бџл елiм, жерiм, тiлегiм деп толѕана бiлген талантћа оћ атумен бiрдей едi, бџл керемет талантты ћџмѕа кмген кзсiздiк едi. Бальмонт, Цветаевалар баяѕыда мџндай сынѕа шыдамай, шет елге тайып кеткен. Ал, з жерiнен, елiнен безiп, Маѕжан ћайда барады, ћай тауѕа, ћай ћџшаћћа сияр едi. «Жџртым-ай, ыржаѓдамай сзге тљсiн, Айтылѕан сз емес ћой ермек љшiн» деп, Абай да iштей егiлiп ћалды ѕой. Ћудалаудыѓ ћорлыѕына шыдамай, есiл Есенин Ленинградта з мойнына зi арћан салып, тартылып жiберген жоћ па? Мќскеудiѓ Малая Бронная кшесiнде Маяковский де морт сынып, зiн-зi атып лтiрдi ѕой. Ал, соѓда мџѓѕа батћан Маѕжан ћайтедi, мынадай есеѓгiреткен соћћыдан кейiн. з ћолын зi кесе ме? Сондай бiр сындарлы сынып кеткелi тџрѕан сќтте оныѓ ћолына Бальмонттыѓ кiтабы тљседi, «Убаюкай меня, смерть!» леѓi назарын бледi. «Менi де, елiм, ќлдиле» атты ћазаћ леѓi дљниеге келедi. Маѕжан леѓiнде кљѓiренген жел, суыћ жел тiнен ћџлаѕан жас ћайыѓ, майданда ћайтћан жас џлан, Бетпаћ шлде табанын тас тiлiп лген жалѕыз жан, кз жасына тџншыѕып лген сџлу, кз тиiп лген нќзiк ћџраћтай жаѓа нќресте, алтын уыћ, жiбек бау аћ отау бар, *лiм тiзесiне

ћџштар болѕан лирикалыћ «мен» бар. Осыныѓ бќрi жиналып, жиынтыѕы Маѕжан болмай ма?! Аћын жаны да жас ћайыѓ, жаѓа нќресте, жаѓа бiткен балдырѕан, емес пе?! Бальмонт мотивiн Маѕжан мљлдем ћазаћыландырып, жаѓа, ћуатты да џлттыћ вариант жасап шыћћан ѕой. Мынаусы пессимизм деушiлер ќлi де табылар-ау, дей тџрсаћ та, онысы оптимизмге бергiсiз ѕой. Бальмонт лiмге тiнiш жасап, «Менi тербетiп џйыћтат» дейдi. Маѕжан «Ќлдиле, лiм, ќлдиле!..» дейдi. Бiрiншiнiѓ айтпаћ џѕымы батыс, орыс табиѕатына етене де, екiншiсiнiѓ «ќлдилесi» наѕыз ћазаћи жанды сз. Бальмонт тербетiп џйыћтатып кет десе, Маѕжан ќлдилеп отырып аяла, аяшы, мќѓгi џйћыѕа жiбермешi дегендей наз бiлдiредi. Талпынѕан жаѓа нќресте – Аћ ћанатты перiште, Былдырлаѕан бџлаћтай. Крiнген жанды кљлдiрген, Жаѓа пiскен бљлдiрген, Балауса нќзiк ћџраћтай. лiптi ћозы кз тиiп, Бетiнен кейде жел сљйiп, Балћиды жаным бџл кљйге. Менi де, лiм, ќлдиле!.... Маѕжандаѕы жас ћайыѓ, жас џлан, жалѕыз жан, жаѓа нќресте, аћ отау, жалѕыз жолаушы Бальмонтта жоћ, бџл детальдер ћазаћ аћыныныѓ лiм таћырыбына ќкеп ћосћан зiндiк олжасы. Фольклордiѓ иыѕында сiп, жазбаша ќдебиетке жаѓадан љйренiп келе жатћан ћазаћ оћырмандарына бџл мљлдем тосын леѓ. Мџндай эмоциялы шиыршыћ атћан жолдарды сана-сезiмге орналастыру љшiн дайындыћ ћажет. Маѕжан символистер мен Максим Горькийдiѓ арасында жљрiп, бiраз жайды баѕдарлап, шартарапты шарлаѕан аћын. Маѕжанда «тайѕаћ мiнез, екi тiл» жоћ, наѕыз «ћиянатсыз аћ пейiл аћын», сљйсе шын сљйедi, кљйсе шын кљйiп кетедi. Кейбiр ћазаћ ћаламдастарына оныѓ осы жаѕы одаѕайлау, тосын крiндi. Ѕайыптан келгендей перiште жанды лираны олар отћа лаћтырып, темiр кiсенге тастады. те сыршыл, *те

нќзiк иманы бетiне шыѕып тџратын Маѕжан мiрден тез кетуге асыћћан сыѓай бiлдiредi. Бетiмнен тќттi бiр сљйiп, Алдыѓа алшы ќлдилеп; Келшi лiм тезiрек! Жан џшудан тоћтамады, Жынданып ендi соћпады, Кешегi асау жас жљрек – деуi жай емес, «улы сия, ащы тiл» жатыр. Тiптi сонау алыс ѕасырлардыѓ тљбiнде жатћан араб шайыры Ќбу Фирастан да Маѕжан жанына жаћын љндестiк, сырластыћ табады, оныѓ сзiн з сзiне айландырады. Ќбу Фирастан алѕаны мына шумаћтар екен: Жау жендi, берiк ћамады, Кiсендемiн, тџтћынмын. Тамшылап ћаным аѕады, Сарѕайтасыѓ тпей кљн. Еш дыбыс жоћ, ћара тљн, Жџлдыздар ќлсiз сќулесiн. Шашып тџр есiтiп талѕан љн Таныдым шешем дауысын. Кптен ендi ћан жџтып Шаћырылсын ћарт анам. Тџтћын боп, ћолдан ерiк кетiп, Бара алмай тџр жан балаѓ. Сабыр ћыл, анам, сарѕайма, Дамылсыз зарлап кљнi-тљн. Ћуат ћыл шљкiр ћџдайѕа Иманым љшiн тџтћынмын. Крдiѓiз бе, Маѕжан иманым таза деп отыр ѕой. Тџтћынныѓ тљрмеден анасына арнаѕан хаты арћылы автор зiнiѓ де шер-шеменiн сыртћа шыѕарады. Араб аћыныныѓ армандарын зiндiк етiп жiбередi. Маѕжан анау-мынау леѓнiѓ астына ћол ћоймайды, мџѓын тербеткен мерейлi сзге иланады. Аналар жайын аћын айрыћша ажармен жыр-

лайды, Блоктiѓ, Есениннiѓ ана туралы жазѕандарынан кем тљспейдi. Ќгќр аналарѕа арналѕан антология ћџрастырылса, Сергей Есенинiѓ «Анама хатымен» ашуѕа болар едi, сол антологияда Маѕжан есiмi де жљрер едi. «Шешем», «Ана мен бала», «Ќйел», «Ќжесi» жыр сарайында кз тартып жарћырап тџрар едi. 1891 жылѕы Россияны ћамтыѕан ашаршылыћта Бальмонт «Ћаралы жыл» деген леѓ жазып, азаматтыћ лирикаѕа бiр соѕып ткен. Аћынныѓ зi де аштан лiп ћала жаздайды. Сонда ол: Мой край родной, мой край многострадальный! Ужели ты изведал много бед? В слезах, в крови всегда твой лик печальный, В твоей душе веселью места нет – деген едi. Маѕжан Жџмабаев бџдан жиырма жыл ткен соѓ «Сорлы ћазаћ» леѓiнде: Сорлы ћазаћ, жан алћымѕа тыѕылып, Ћара киiп, тiккен туыѓ жыѕылып. Алѕа баспай, еткен iсiѓ керi кетiп, Нќр тата алмай кљшсiз ќлсiз бљгiлiп, – деп налып жазады. Аћын халћына оян, сiлкiн, iзден, мќдениеттi жџрттардыѓ жаѓалыѕына џмтыл, жасыма, жiгерлен, ћайратынды шаћыр дейдi. Романтик Маѕжан Гейне, Гете, Пушкин, Лермонтов, Фет, Кольцов шыѕармаларын оћып ћанаттанса, символист Маѕжан Мережковский, Бальмонт, Брюсов, Блок, Есениннiѓ есiлген жырларын жадына саћтап, зiнше самѕайтыны бар. Мережковскиймен, Брюсовпен айтысып, олардыѓ леѓдерiне ћарама-ћарсы жазу тек Маѕжан секiлдi бiрћатар жылдар Бас ћазанныѓ ћайнауын шолып, ќдеби аѕымдардыѓ тартысын кзбен крiп, ћџлаѕымен естiген адам ѕана символистерге сын кзбен ћарап, оларѕа жауап жаза алар едi. Ал, Маѕжан Жџмабаев Еуропаныѓ крнектi романтик лиригi Генрих Гейнеге баруы тегiн бе?! Ол немiс реалист аћынымен орыс ќдебиетi арћылы танысып едi. Россияда кп аударылѕандардыѓ бiрi Гейне едi, оны орыстыѓ iрi аћыѓдары тќржiмалады. Тютчев, Лермонтов, Фет, А.К.Толстой, Майков, Аполлон Григорьев Гейненiѓ махаббат лирикасын Пушкин тiлiнде с*йлеттi. Бџлардан бџрын Гейне талантын Некрасов, Добролюбов, Герцен, Пи-

сарев жоѕары баѕалаѕан едi. Гейне совет халыћтарыныѓ бiрнеше тiлдерiне аударылды. Ћазаћ аћындарыныѓ iшiнен Гейненi тџѓѕыш ана тiлiне ќкелген Маѕжан болуы тиiс. «Кљннiѓ батуы» деген Гейне леѓiнiѓ ћазаћша нџсћасы сол зiмiзге дќлел. «Закат солнца» – орысшасында – 64 жол, ћазаћшасында – 56 жол. Немiсшеден Чернышевскийдiѓ жаћын достарыныѓ бiрi аћын М.И.Михайлов аударѕан. леѓ кљн мен айдыѓ махаббатыѓ, кейiн џлы тiл араѕа тљсiп екеуiн ажыратканын айтады. Маѕжан Михайловтан алѕан. Аударма еркiн жасалѕан. Михайлов аћ леѓмен, ал Маѕжан еркiн џйћаспен келтiрген, негiзгi маѕынасын саћтаѕан дќлме-дќл жолма-жол тќржiмаѕа жатпайды. Бiрер мысал келтiрейiк. Гейне: Огненно-красное солнце уходит В далеко волнами шумящее, Серебром окаймленное море: Воздушные тучки, прозрачны и алы, Несутся за ним: а напротив, Из хмурых осенних облачных груд, Смотрит луна, а за нею, Словно мелкие искры, В дали туманной Мерцают звезды. Некогда в небе сияли, В брачном союзе, Луна – богиня и Солнце – бог: А вокруг их роились звезды, Невинные дети – малютки. Маѕжан: Толћындаѕан дарияѕа Ћызарып оттай кљн батад Жџћа, аћшыл бџлттар Ћџрмет ћып оны џзатад. Ћарсыда ћара бџлттан Ћайѕылы аппаћ туар Ай. Тџманды ккте жыбырлар Жџлдыздар џсаћ џшћындай.

Баяѕы ерте заманда Бџларда артыћ баћ болѕан. Ай – ќйел боп, Кљн – ерi, Толыћсып тџрѕан шоћ болѕан. Маѕжан Гейненi жолма-жол ћуаламай, барынша орысша нџсћасыныѓ рухын саћтап аударады. «Кљннiѓ батуы» баћталастыћты, кљншiлдiктi, жауыздыћты сынайды. Ќѓгiме Ай мен Кљннiѓ ћосылуы, сосын сек-аяѓныѓ кесiрiнен ажырасып кетуi жнiнде сияћты болѕанмен, адамдар арасындаѕы ћарама-ћатынастарды, ћайшылыћтарды мегзейдi. Гейненiѓ шыѕармасын негiзгi ћазыћ етiп алады да, аћын ккiрегiнде шемен боп ћатып жљрген ойларын, кпе назын аћтарып тастайды. Сонымен, бiз Маѕжан Жџмабаевтыѓ орыс, еуропа поэзиясына байланысты жерлерiн тiлге тиек еттiк. Бќрiн тауысып, тљгесiп айттыћ деп, љзiлдi-кесiлдi айта алмаймын. Маѕжан шыѕармашылыѕын ћалай ќѓгiмелесек те, орыс аћындарыныѓ, символистердiѓ, декаденттердiѓ, романтиктердiѓ ќсерiн алып тастауѕа болмайды. Оѓда толыћ сз тумайды. Маѕжан Жџмабаевтыѓ орыс, татар ќдебиеттерiмен ћарым-ћатысын айтсаћ, одан Маѕжан биiгi биiктемесе тмендемейдi.

ЉНДIНIЃ ЏЛЫ АЋЫНЫ Љндi ќдебиетiнiѓ шекарасынан асып, бљкiл ќлем ќдебиетiнiѓ озыћ кiлдерiнiѓ бiрiне айналѕан, Азия ћаламгерлерiнiѓ iшiнде тџѓѕыш Нобель сыйлыѕыныѓ иегерi атанѕан Рабиндранат Тагордыѓ есiмi ћазаћ оћырмандарына да ежелден танымал десе болады. Ћазаћтыѓ белгiлi жазушысы Сафуан Шаймерденовтыѓ аударуымен ана бiр жылдары жарыћ крген «Кљйреу» романы бљгiндерi сирек кездесетiн кiтаптардыѓ ћорына ћосылып кеттi. Р.Тагор, сз жоћ, еѓ алдымен iрi аћын, прозаик, драматург. Сонымен бiрге, кќдiмгi ћылћалам шеберi, оныѓ таѓѕажайып суреттерi дљниенiѓ кптеген елдерiн аралап кеткен. Оныѓ ќндерi Љндiстанда бљгiнге дейiн шырћалады. Ол философ, музыкант, публицист, ол аѕартушы. Табиѕат оныѓ такаппар бойына бiрнеше талантты тоѕыстырып бере салѕан. Р.Тагор шыѕармашылыѕын, азаматтыѕын Джавахарлал Неру те жоѕары баѕалаѕан екен. Р.Тагордыѓ љлкенi жљрегi Отанымен бiрге соћћан едi, ол џлы елдiѓ џлы азаматы бола бiлдi. Жер шарыныѓ ћай тљкпiрiнде жљрсе де Љндiстанѕа деген љлкен љмiтiн жоѕалтћан жоћ, ћашан да жалынды жырларымен бiрге жырлап жљрдi. Р.Тагордыѓ шыѕармашылыћ жолы ХIХ ѕасырдыѓ жетпiсiншi-сексенiншi жылдарында Љндiстан љшiн ћиын кезеѓде басталѕан едi. Ол кезде ел аѕылшын отарлау кiметiнiѓ ћыспаѕында едi. Тагор Бенгалияда туып скен едi, Калькутта ћаласында Љндiстанды алѕа бастаѕан сiлкiнiс болѕан едi. Аћынныѓ атасы – Дварканат атаћты аћсљйек болѕан. Бенгалия бiлiмдiлерiнiѓ кшбасында тџрды. Ол «Брахмосамадж» деп аталатын ћоѕамды басћарды, бџл ћоѕам бџрынѕы дiни кзћарастарды шектеп, џлттыћ сана-сезiмнiѓ оянуына ќсер еттi. Кейiн бџл ћоѕамды аћынныѓ ќкесi Дебендранат Тагор басћарды. Жас Тагор сйтiп жоѕары мќдени ортада сiп жетiлген едi. Жастайынан, сегiз жасынан бастап леѓ жаза бастады, кбiнесе бенгаль тiлiнде оћыды, он трт жасынан бастап ќдеби маћалаларымен кзге тљстi, он жетiге толѕанда леѓдер жинаѕыныѓ екi кiтабы жарыћ к*рдi. Ќкесi оны ћџћыћ-

тану жолына салмаћ болып, 1877 жылы Англияѕа жiбердi, бiраћ жас жiгiт онда музыкамен жќне ќдебиетпен айналысады, оћуын аяћтамай, Отанына ћайтып оралады. Ћайтып келгеннен кейiн Тагордыѓ аћын ретiнде атаѕы шыѕа бастайды. Ќсiресе, Бенгалияныѓ тамаша тропиктiк табиѕаты, кгiлдiр аспаны, кк пен жердi жалѕастырып тџратын маржандай жылы жаѓбыры жас аћынныѓ шабытын шаћырып, жаѓа туындылар жазуѕа џмтылдырады. Ол бiртебiрте бенгал халћыныѓ жыршысына айналады. Бiр ћызыѕы, Тагор сол уаћыттыѓ зiнде шаруалардыѓ ауыр еѓбегн жеѓiлдету маћсатында џжымдыћ шаруашылыћ бiрлестiгiн ћџрмаћ болады. Сйтiп, бай мен кедейдi таѓестiрмек нисетiне кiрiседi. Бiраћ бџл ойыныѓ жљзеге аспайтынын кейiн бiледi. 1901 жылы Тагор з ћаражатына колледж ашады, кейiн ол мектеп, 1921 жылы университетке айналады. Бџл аћынныѓ сол кездегi аѕылшын љстемдiгiне жасаѕан алѕашћы ћадамдарыныѓ бiрi едi. 1905 жылы Калькутта кшесiне шыћћан демонстранттар џлттыћ џран ретiнде Тагордыѓ леѓiн айтып шыѕады. Сол уаћытта бiрћатар басшылармен кзћарасы тљйiспеген Тагор тљбiнде ел таѕдырын, жерiн, халћыныѓ болашыѕын ойлап, ћара кљштерге ћарсы тџрады. Тагор 1930 жылы Совет Одаѕына келiп, зiнiѓ «Россия туралы хаттарын» жазады. Љндiстанныѓ, љндi халћыныѓ азаттыѕын аѓсайды, сол љшiн кљреседi. Ол мiрдi бар бояуымен, клеѓкесiмен, кљнiмен, жапыраѕымен, жерiмен, жанымен берiле сљйген дауылпаз шайыр едi. Аћын ажарлы, сќулеттi леѓдерiнде сџлулыћты, iзгiлiктi, адамгершiлiктi, достыћты, нердi жырлады, зор сенiммен, махаббатпен шабытпен жырлады. Тагордыѓ ортасы ћандай ћарама-ћайшылыћтарѕа толы болса, леѓ рнектерiне де сол жарыћ пен ћараѓѕы, љмiт пен торыѕу, биiк пен аласа тљсiп отырды. Ол кне дќстљр мен жаѓаныѓ жалѕастырушысы ретiнде кзге тљстi. Ол мiр-зеннiѓ ћырсырына зор мќн бере бiлдi, таѕдырды ћџдайдыѓ сыйы деп џћты. Рас, кейде аћын леѓдерiн тџман басып кететiндей крiнетiн де соѓынан жарћырап кљн шуаѕы тгiлiп сала беретiн. Р.Тагордыѓ «Тырналар» (1916) деп аталатын ќйгiлi *леѓдер кiтабында аћынныѓ адуынды мазасыз ойлары

тоѕысћан едi. «Џлы зен сеѓ шусыз, љнсiз аѕасыѓ, аяћталмас, теп-тегiс табиѕаттыѓ ортасында ѕасырлар бойы љнсiз самѕап жатасыѓ, аѕысыѓ кейде кзге крiнбес айдыныѓды аћырын тербейсiѓ» деп, Тагор мќѓгiлiк дљниенiѓ ћозѕалысын, згерiсiн кз алдыѓа ќкеледi. Лирик, философ аћын: «Аѕайын, сен жџмаћтыѓ ћайда екенiн бiлемiсiѓ. Ол менiѓ жљрегiмде, жанымда, нќзiктiгiмде, ћуанышымда, мџѓ мен махаббатымда» дейдi. Ендеше, мiр адамныѓ асћаћ арманы болса, адам соныѓ тљйiнi, шыѓы, адамныѓ iшкi жан байлыѕы бќрiнен ћымбат, адам тљйiршiк ћџм емес, ол ќлем, мџхит дейдi аћын. Аћын шынайы мiрге, табиѕатћа талант кзiмен, махаббат кзiмен ћарайды. Бiз пенделер ћайдан келдiк, ћайда кетiп бара жатырмыз, маћсат-мџраттарымыз не, не бiтiрдiк, артымызѕа не ћалдырмаћпыз деген пќлсафалыћ ойлар тiзгiнi Тагорды ћатты толѕандырады. «Шаршап шалдыћћан жолаушылар, менiѓ гљлзарыма келе кетiѓдер, гљлдердi љзiѓдер, таѕзым етiѓдер» дейдi аћын. Тагор лирикасы махаббат маржандарына толы, тербетiлiп, шайћатылып кетедi. Ол махаббатты аласџрѕан ћџйынѕа теѓейдi. «Жаным оянды, бiз бљгiн екеумiз, ессiз ћџшаћта екеумiз, тербетшi бiздi» деген жолдарда ашыћ-жарћын ашылу, берiлу сезiмi, жаѓѕыруѕа џмытылу бар. «Сол бiр ќйел мен љшiн сљйiктi» деп аталатын леѓiнде аћын: «онсыз мен клдi де, ћоѕаны да, ћыстаћты, сонау жылдардыѓ ыстыћ екенiн бiлмес ем» деп тебiренедi. Аћын ќйелдi ћџраћћа, клге, зенге, теѓiзге теѓейдi. зендер мџхиттарѕа апарады. Махаббат адамды жаѓартады, жаѓѕыртады, жаѓа шыѓдарѕа, ерлiктерге апарады, мќѓгiлiк мiрдiѓ жырына айналады дейдi ол. Кшедегi кќдiмгi соѕылѕан ћоѓыраудан, кктемгi жапыраћтыѓ тербелiсiнен аћын жљрек љнiн iздейдi. Тагор туындыларыныѓ бiр ћанаты реалистiк аѕын болса, екiншiсi – гуманистiк сарын едi. Џлы Ганганыѓ аѕысын халыћ дќстљрiнiѓ арнасы, жалѕасы екенiн аћжарма сыр ретiнде жеткiзедi, жырларыныѓ Ганга, Копаи зендерiнiѓ ырѕаѕымен љндесiп жатћанын маћтаныш етедi. Р.Тагордыѓ драматургиясы оныѓ отты, рiстi поэзиясыныѓ жалѕасындай едi, азаматтыћ таћырыптарды тiлге тиек еттi. Прозалыћ пьесаларыныѓ зiнде леѓ мен ќн ара-

ласып жљрдi, тџспалдау мен символизм де жоћ емес едi, зiнiѓ драмалыћ шыѕармаларына автор ќнiн, биiн, музыкасын зi жазды. Драмасы философиялыћ, поэзиялыћ сз тiркестерiне толы едi. Пьесаны сахнаѕа шыѕарѕан зi негiзiн ћалаѕан мектептiѓ шќкiрттерi болатын, режиссерi де, актерi де автордыѓ зi едi. Азаматтыћ, ќлеуметтiк мќнi бар сахналыћ шыѕармаларын крермендердiѓ алдына шыѕарды. «Пошта», «Кктем мерекесi», «Уаћыт дѓгелегi» секiлдi драмалыћ ћазыналары аћынды алѕыр, тапћыр драматург ретiнде ќдiлет алаѓына алып шыћты. Драмасын аћ леѓмен рнектедi. Љндiстанныѓ жџлдызы, џлы гуманист шайыры, драматургi, публицисi к*птеген дљние тiлдерiне тќржiмаланды. Заманымыздыѓ џлы жазушысы Мџхтар Ќуезов кезiнде «Р.Тагордыѓ кемеѓгерлiгi» деген маћала жазып, оны тљркi тiлдес халыћтарѕа ортаћ ћаламгер, мемлекет ћайраткерi, бiздiѓ досымыз деп танытты».

НАУАИ ДАСТАНДАРЫ ЖЌНЕ ЋАЗАЋ ЌДЕБИЕТI Ќмiр Хџсрау Дехлеви, Низами парсы тiлiнде бес дастан жазса, тљркi тiлдес халыћтардыѓ џлы шайыры Ќлiшер Науаи зiнiѓ таѓѕажайып бес дастанын тым ћысћа мерзiмде жазып шыѕыпты. 1483–1485 жж. не бары екi жыл iшiнде сљйегi iрi бес шыѕарманы тѓкерiп тастау Науаидей нардыѓ жљгiн ктерген алып аћын азаматтыѓ ѕана ћолынан келген. Сиясын кептiрер-кептiрместен, бес «перзентiн» жргекке орап, џстазы Ќбдiрахман Жќмиге жеткiзiптi. 1476 ж. парсы тiлiнде жазѕан «Ойлар сыйлыѕы» ћаѕидасы џлы џстазына арналѕан едi. «Сџлтан Ћџсайын мырзаныѓ аћындардан кш бастары да, табынары да, пiр тљтары да – Маулана Ќбдiрахман Жќми едi... деп жазады Захир аддин Мџхаммед Бабыр зiнiѓ атаћты «Бабырнама» атты жќдiгерiнде (Бабырнама. Алматы, «Жалын». 1990. 195-6. Орыс тiлiнен аударѕан Байџзаћ Ћожабеков.). Науаи «Бестiгi» («Хамсасы») шын мќнiнде збек ќдебиетi љшiн ѕана емес, тљркi тiлдес халыћтар тарихындаѕы зор оћиѕаныѓ бiрi едi. Науаи бџл дастандарын оѓайшылыћпен толѕатћан жоћ едi, зара алысћан, ќртљрлi таћћа таласћан топтардыѓ арасыѓда от пен жалынныѓ iшiнде жљрiп жазды, оны Сџлтан Ћџсайын мырза Ѕираттан Астрабадћа аударды, ћайтадан ћасына шаћырып алып, уќзiр етiп таѕайындады. Аћын алпыс жыл мiрiнiѓ iшiнде жљз мындай леѓ жќне прозалыћ туындылардыѓ iргесiн ћалап кеттi. «Алаѓсыз сќби кезiмнен бастап, ћаућарсыз кќрiлiкке дейiнгi бљкiл мiрiм те ауыр болды, алланыѓ мiрiмен емес, адамныѓ екiжљздiлiгiнен болѕан алапаттар мен заман ѕаламаттары менi кп уаћыт бойы ћинады»,– дейдi аћын. «Ей, жараѓдар, здерiѓ адам болѕыларыѓ келсе, адамды сыйлаѓдар, ћастерлеѓдер, баѕалаѓдар, адамды сљйiѓдер!» – дейдi Ќлiшер Науаи. Науаи поэмалары здiгiнен туа ћалѕан жоћ едi. Исламныѓ Герат сияћты к*рнектi ћаласында Низами мен Ќмiр Хџсрау шыѕармаларын аћындар жатћа айтатын, ќсiресе, осы екi iрi ћаламгердiѓ бес саусаћтай бiрегей бестiктерiн («Хамсаларын») жатћа оћысћанда, ауыздарынан су аѕатын. Бiр

кљнi Науаи џстазы Ќбдiрахман Жќмидiѓ љйiне бара ћалады. Сонда Жќми Низами мен Ќмiр Хџсрау ћолынан шыћћан бес-бес жќдiгерлер жайында сыр толѕапты. Сйтсе, Жќмидiѓ зi сол екi џлы аћынѕа жауап ретiнде зiнiѓ «Тухфат ал-ахрарын» («Iзгiлерге сыйлыћ») деген бестiк-поэманыѓ алѕашћысын бастап та жiберген екен. Науаиѕа ой тљсiп, ол да осы таћырыппен жљрiп ткен алдыѓѕы љш аћынѕа жауап жазбаћћа бел шешiп кiрiседi. «Ќгќр ол дастан парсыша жазылса, мен тљркi тiлiнде бастаймын, егер парсы халћы лќззат алса, тљркiлерде з љлестерiн табады деп ойлаймын»,– деп жазды Ќлiшер Науаи. Науаи ћадамын Жќми жоѕары баѕалайды, зiнiѓ поэмаларыныѓ бiрiнде бџл баѕасын леѓмен айтып кеттi. Сонымен, Науаидiѓ бiрiншi дастаны – «Iзгiлердiѓ ћањарлануы» («Хаират ул-аб-рар») деп аталады. «Ћазаћ ќдебиетi» газетi 8 аћпан 1991 ж. санында «Кемеѓгердiѓ ћайраттануы» деп тќржiмалапты. Жќне осы нмiрде бiздiѓ науаитанушы аћынымыз Несiпбек Айтовтыѓ аударуымен бiр топ ѕазалдары берiлген. Атамыздыѓ басында збек таћиясы болѕанымен, ћадiрлейтiн ћазаћ аѕайыны Ќлiшер Науаи басына ћашаннан ћазаћ таћиясын кигiзiп, з Абайынан, Махамбетiнен кем крмей, ћастерлеп келгенi, ћастерлей беретiнi белгiлi. Науаи да з заманыныѓ перзентi, сондыћтан да оныѓ парасатты поэмаларынан сол аћын ѕџмыр кешкен фќни жалѕанныѓ жаћсылыѕы, жамандыѕы, ѕалымдыѕы, залымдыѕы, шыншылдыѕы, екiжљздiлiгi, ћанаѕаты, тойымсыздыѕы, сараѓдыѕы, жомарттыѕы, жауыздыѕы, iзгiлiгi, фќлсафасы, уаѕызы ћатар рiлiп жатады. Бџл поэма философиялыћ трактат iспеттес, лирикалыћ элементтерi сатирамен џштасып кетедi. Сол кездiѓ талабы бойынша, алѕашћы он бiр тарауы ћџдайды, пайѕамбарды марапаттауѕа, дљѕаѕа баѕышталады. 12-тарауы Низами мен Ќмiр Хџсрау, ал 13-тарауы Жќмиге арналады. Адамзат ћоѕамындаѕы Сз ћызметiне екi тарау блiнген, одан кейiнгi тарау Сџлтан Ћџсайынѕа мадаћтау болса, трт тарау суфизм философиясыныѓ мќн-жайына љѓiлтедi. Шыѕарманыѓ негiзгi тарауы жиырма ќѓгiмеге, маћалаѕа блiнiп кетедi. Поэма аруз лшемiнiѓ сари формасымен жазылѕан. Бiрiншi маћала дiнге, пайѕамбардыѓ орнына, екiншiсi

Аллаѕа шын берiлгендiкке, љшiншiсi – ќдiлетсiз ќмiршiлерге арналѕан. Тртiншiсi бас пайдасын кздеген шайхыларды, бесiншi жомарттыћты, алтыншысы кiшiпейiлдiлiктi, жетiншiсi ћанаѕатты, сегiзiншiсi адал достыћты, тоѕызыншысы махаббат отын жырлайды, оныншысы адалдыћты, он бiрiншiсi бiлiмнiѓ ћадiр-ћасиетiн, он екiншiсi ћалам иелерiн он љшiншi ћолы ћайырымды кiсiлердi, он тртiншi фќнидiн ткiншiлiгiн, он бесте адамныѓ кейбiр осал кездерiн бейнелейдi, он алтыда, он жетiде, он сегiзде алдыѓѕы айтылѕандарды аћын iлгерiлете, кеѓiте тљседi. Он тоѕызыншы, жиырмасыншы «макалэ» Гератћа, Хусейн Байћара баласы Баднљззаманѕа баѕышталѕан. Ќмiршiлер туралы тарауында Науаи: Сверкает пиршественный твой чертог, Здесь утвердиться рай и тот бы мог. Здесь ткань ковров из душ людских свита, В рубин и в пурпур кровь перепита За счет народа позолота здесь, Живет в камнях его забота здесь, – дейдi. («Смятение праведных». Перевод А. Тарловского. С. 182. Алишер Навои. Избранное: Ташкент. 1968.) Абайдан арѕы аћындарда, Абайда, Махамбетте, Шќкќрiмде, Сџлтанмахмџтта кiтаби аћындарда кездесетiн ќдiлетсiздiк иесiн тљйрейтiн, ќшкерелейтiн ќжуа, ќлеуеттi сздер неткен биiк едi. Махамбет айтпай ма: Хан емессiѓ ћасћырсыѓ, Хас албасты басћырсыѓ. Достарыѓ келiп табалап, Дџшпаныѓ келiп басћа џрсын. Шоћтiлдi Шернияз аћынныѓ сџлтанѕа ћынабынан суырылѕан алдаспандай жарћ еткiзiп айтып салатын сзi ше. Батырлыћ, достыћ, адалдыћ сенiм туралы ћаншама с*здердi Науаи артына тастап кеткен десеѓшi! «О верности» деген бабында Науаи:

Такого человека, чтоб с другом Как истинный сдружился побратим; Чтоб, если рок шипом беды кольнул, Постич тот час, о чем другой вздохнул. Чтоб, если время ранило клином, Нашел один сочувствие в другом. Тогда бы, злейшей мукою томим, Мог скорбь излить один перед другим, – дептi. (А. Навои. Ташкент, 1968, с. 190-191) Науаидiѓ адалдыћ, сенiм жайлы жан сзi жаман дос, жаћсы дос хаћында ћазаћ аћындары аѕартушылары Ыбырай, Абай айтћан айтулы ардаћты ойлармен ќдемi љндесiп жатыр. Достыћта, жљректе шекара болмайтынын бџрынѕы ѕџламалар ќсем де тереѓ тљсiндiрiп айтып кеткен ѕой. йткенi, џлы, татулы достыћтыѓ дќмiн татып, ћастерлеп ткен Науаидiѓ зi едi, џлы збек шайырыныѓ Ќбдiрахман Жќмимен дос болып, аѕа, џстаз тџтынуы, талантына табынып, киелi кеѓестерiн тыѓдауы шќкiрт тарапынан жасалѕан љлкен ѕанибет, кiсiлiк едi. Науаи мен Жќми достыѕы се келе, љлѕая келе збек пен тќжiк халћыныѓ берiк те дарћан достыѕына айналды. Бџл екеуiнiѓ достыѕы Абайѕа игi љлгi болып, ол љлкен љлгi ретiнде татар Тоћайѕа, ќзiрбайжан Мирза Фатали Ахундовћа, башћџрт Салават Юлаевћа, ћырѕыз Тоћтаѕљлѕа таралды. «Лќйлi – Мќжнљн» Ќлiшер Науаидiѓ еѓ бiр сљйiктi де сљйектi дастандарыныѓ бiрi. Кзiнен жас, жљрегiнен ћан сорѕалап аѕып отырѕанда аћ ћаѕаздыѓ бетiне тгiп салѕан секiлдi. Мљлдем анау арѕы араб аѓызы емес, збек шайырыныѓ з жљрегiн жарып шыћћан перзент љнiндей естiледi. Сљйiскен екi жастыѓ ћайѕылы таѕыдыры кљнi кеше болѕандай, сенi де ћозѕап кетедi. Алып ћаламнан туѕан асыл ћазына, ћанша ѕасыр тсе де ћадiрi бiр мысћалѕа кемiмептi. Лќйлi мен Мќжнљннiѓ мектептен џшћындап, кейiн шпес жалынѕа айналѕан махаббаты екi ѕашыћтыѓ лiмiмен аяћталады. Бiраћ махаббат лмей, ѕасырларѕа тiрi ћалады. Науаиге де, бiзге де керегi осы едi.

Осынау релi дастанныѓ оты ћазаћ поэзиясын да шарпып ткен. Абай оћыѕан, ћадiрлеген Науаидi Шќкќрiм оћымады деп ћалай айта аласыз, Аћансерiнiѓ аѓћыѕан лирикасында Науаидiѓ ѕажап ѕазалдарыныѓ, дастандарыныѓ ќсерi жоћ деп айта алар ма едiѓiз. Жоћ, айта алмас едiк. Науаи мектебi ћазаћ аћындары љшiн љлгiлi, тжiрибелi, негесi рiстi, рнектi мектеп едi. «Лќйлi – Мќжнљннiѓ» ќрбiр бќйiтiн, ѕазалын Ќлiшер Науаи жљрек ћанымен жазып ћалдырѕандай крiнедi. «Шл даладаѕы Мќжнљн» деген тарауда ќкесi мен баласыныѓ кездесiп, крiсiп жылаѕаны, ќке зары ћандай керемет суреттер едi, жаныѓды суырып алатындай зарлатады аћын. Бейне бiр уаћиѕаныѓ бќрiн з басынан ткiзгендей, азап кешкендей жырлайды. Баяѕы заман бйiтшiлерiн љѓгiлей оћып, данышпаѓдыћ биiктер рнегiн даналыћ зердесiне тоћыѕан Шќкќрiм Ћџдайбердiџлы не деп едi? Айтып едi ѕой, алыптардыѓ ћадiрiн ћасиеттi сздермен кестелеп. зi џлы аћын бола тџрып, басћаларды мойындау мќрттiѓ ћолынан келетiн iс ћой. Асылы, Шќкќрiм ћажыныѓ Сзстанѕа салып кеткен сќулеттi шањарларын тамашалап, тамсанып аралаѕанымыз болмаса, ќр терезе, есiгiн, кшелерiнiѓ кереметтерiн аршып алѕан жоћпыз. Шќкќрiмге шартарапћа салынѕан таланттыѓ ћырымен бару керек болар. ...Бџрынѕы бќйiтшiнi бiлемiсiѓ, Мен айтсам, оныѓ кiм деп жљремiсiѓ. Сабырбай, Жанаћ, Шже, Кеншiмбай деп, Тљк бiлмей, онан зге жљремiсiѓ. Науаи, Саѕди, Шќмси, Физули бар, Сайћали, Ћожа Хафиз, Фирдоусилар. Бќйiтшi елден асћан шешен болып, Ќлемге с*здiѓ нџрын жайѕан солар. Науаи ѕазалдарын, дастандарын Абай мектебiнiѓ аћындары, оныѓ аса дарынды шќкiрттерiнiѓ шыѓы саналатын Шќкќрiм Ћџдайбердiџлы ћандай ћадiрлеп, ћастерлеп оћыѕан десеѓiзшi! Уќли ахун ћазiреттiѓ медресесiнде љш жыл оћыѕан Шыѕыс аћындары Фирдоуси, Хафиз, Низами,

Науаи шыѕармаларымен сусындаѕан араб, парсы, ескi збек тiлдерiндегi ќдеби жќдiгерлермен тереѓнен оћып табысћан ћазаћтыѓ жќне бiр жљйрiк аћындарыныѓ бiрi Аћансерi Ћорамсаџлыныѓ (1841–1913) шыѕармашылыѕына Науаи ќсерi тигендiгiн Мџхтар Ќуезов iлгерiде айтып кеткен ѕой. Бiз тыѓдаѕан Ќуезов дќрiстерiнде Науаи поэзиясы ерекше орынды иеленiп тџрушы едi. Науаидiѓ сљбелi шыѕармасы «Чор Девоннан» бiр мысал алайыћ: Ул шайхки, минбар уза афсунѕа берур тул, Шайтондар узи, мажлисининг ахли сурук ѕљл. Ѕафлатдин агр ваъз ил уйѕотсалар элни, Ул айлќр уютмоћ учун афсонаѕа машѕул. Бошдин-аёѕи минбарининг пояю дастон, Хќм узию хм маърифќти жохилу мжхљл. Кљрмай хирќд асхобидќ бир фрдни оћил, Толмай киши афсунид бир нуктни мъћџл. Хрнеки, хадис оти ћуюб барчси мавзуъ, Наћлики, мшойихдин этиб бориси мажъљл. Юз порќ ћилиб минбрин љт ёћѕали авло, Бљ шрт илаким, бљлс љзи ћотилу маћтљл. Иблис сифат эл сри мйл этм, Навоий, То булмаѕесен заркљ риё ћайдида маѕлљл. (Ташкент, 1977, б-49) Осындаѕы релi, зектi ойларды ћазаћ аћындары зiнше рнекке салып, сара жолмен жаћсы жалѕастырып ќкетедi. Майлыћожа Сџлтанћожаџлы (1835 – 1898) «Сопылар» деген леѓiнде: Дљниеден аѓћау да ттi, пысыћ та ттi, Аѓдысып тышћанменен мысыћ та ттi. Мал дегенде жљгiрген сопылардыѓ Басынан сќлделерi џшып кеттi. Ћазаћстанныѓ Оѓтљстiк *лкесiн мекендеген Майлыћожа, Мќделiћожа, Шќдi Жињангерџлы т. б. шайырларѕа Науаи поэзиясы айтулы, ажарлы ыћпал еткен.

Науаи дастандарын оћымаса Аћансерi мынадай леѓ жолдарын жазар ма едi: ...Ѕашыћтыћ майданында шањит болып, Боз жiгiт Ануз љшiн ћандай болѕан. Бџлардын, зор тартћаны Лќйлi – Мќжнљн Табысып аћырында отћа жанѕан. Зияда – Ћорлыѕайын, Фархат – Шырын, Бџл кљнде хабардармын осылардан. Аћыры «Ћозы Крпеш – Баяндай» боп, Жљзiмнiѓ ћызыл нџры бџѕып солѕан. Ер жiгiт маћтанады асы болса, Биiк тау шаттанады тасы болса. Жiгiтке кедейшiлiк намыс емес... Жiгiтке еѓ керектi iс – бiлiм деген, Бiлiмсiз iлтипатћа iлiнбеген. Адамныѓ, бiлiмiне аћыл серiк, Аћыл кеѓ таусылмайтын жанѕа крiк. Мидан шыћћан сзiѓе тiл себепкер, Ћалай айтып сйлесеѓ зiѓе ерiк, – дейдi Аћансерi Ћорамсаџлы. Науаидiѓ адамгершiлiк, аћыл, бiлiм, iзгiлiк жайлары бљгiнгi XX ѕасырмен ћандай љндес болса, ћазаћ аћындарыныѓ осы таћырыпћа жазѕан толѕаулары да жаѓа заманныѓ ырѕаћтарымен ћанаттасып кеткенi хаћ. Iлiмнiѓ, ѕылымныѓ аспаны жап-жарыћ болуы тиiс, азат болуы керек. «Самѕар маћсатыѓныѓ кздеген ћџсы кз џшында болсын, зџлымныѓ ћолына тљскен ккек мылжыѓдай кљнiѓдi ћџлдыћта ткiзбе» – дейдi данышпан Науаи. Жќне бiр мысал: «О ярости неба знаний» У деспотов – хвали их иль ругай – Ты в рабстве, как болтливый попугай. Те хищники, что мирных птиц когтят, У шаха гордо на руке сидят, А сладостный для сердца соловей Униженно таится меж ветвей.

Обиженный судьбой, идет голыш Искать наук под сенью чуждых крыш. Он путь невзгод проходит босиком, Халата нет на страннике нагом; Подошву жжет ему ничтожный шип, И что ни шаг, то придорожный шип. Взамен отрепьев – нечего надеть, Его одежда в дырьях вся как сеть. Он в эту сеть, как зерна, слезы влил, На птицу цели взор он устремил. Не выпускает книги он из рук Спешит он стать властителем наук. (Из поэмы «Смятение праведных». Перевод М. Тарловского. С. 191. Ташкент., 1968.) Науаидiѓ бџл айтып отырѕаны тап бљгiнгi заман басындаѕы хал-жаѕдай ѕой. Жыртћыштанѕан, жылымсыѕан бџлбџл, ћарѕалардан запы болѕан бљркiттiѓ кљйi ѕой. Абай: «Бiр бiлiмнен басћаныѓ бќрi кесел асћанѕа, Ондай адам жолыѕар кешiкпей-аћ тосћанѕа»; «Жасымда ѕылым бар деп ескермедiм...» – дейдi. Шораяћтыѓ Омары оћудаѕы баласы Шайхыѕа хатында љлгiлi сздер айтып, iзгiлiктiѓ, бiлiмнiѓ жолынан тайып кетпе дейдi. Сџлтанмахмџт: «Ћараѓѕы ћазаћ кгiне рмелеп шыѕып кљн болам, Ћараѓѕылыћтыѓ кгiне Кљн болмаѕанда, кiм болам», – деп, сенiмге иек арта айтып едi, елiнiѓ келешегiне сенiп айтып едi. Абайдыѓ алдында ткен Дулат Бабатайџлы (1802–1874) бiрћыруар ћазына асыл сздердi тгiп *те шыћћан жоћ па едi.

нер, бiлiм оћып бiл, нер алды ћызыл тiл. Оћып алса керек сз Алтынѕа ћџйѕан балмен теѓ. Бiр пара жан ѕалым боп, Бiр пара жан залым боп, Ќуелде адам тарапты, – дейдi ѕой. Тарихтыѓ бiр кшiн екiншi кш ауыстырып, ѕасырлар ѕасырлармен тiлдесiп, заманалар мџхиты аударылып, тѓкерiлiп ауысып жатады, бiрi келiп, бiрi кетiп жатады. Таулар тозады, теѓiздер азаяды, џрпаћтар ауысады. лмейтiн, шпейтiн бiр-аћ нќрсе бар. Ол џлы мќртебелi Сз ѕана! Сондай Сзстанды жасаушылар ѕана! Сонау Фирдоусиден Науаиге, одан Абай, Шќкќрiм, Маѕжанѕа дейiн џлы Сздiѓ Жiбек жолы жарћырап, жалѕасып жатыр.

ШЌКЌРIМНIЃ ХАФИЗДЕН АЛЅАН АУДАРМАЛАРЫ Шќкќрiм ћажыныѓ Мекке-Медине сапарынан кейiнгi жасаѕан зiндiк бiр шыѕармашылыћ белесi бар. Аћынныѓ бџл белдi белесi ќлi толыћ ашылып, байыппен зерттелмей келедi. Абай аѕасы Шќкќрiмдi бiр љлкен жолѕа салып жiберген едi. Сол ћажылыћ сапарында ћажы Семей даласына Шыѕыс пен Батыстан ѕажайып бiр рухани кпiр тартты. Гомердi, Физулидi, Пушкиндi, Толстойды ћазаћ сахарасыныѓ ћонаѕы етiп ћана ћоймай, ћазаћша сайратты. Мекке-Мединеден кейiн ћажыныѓ ой ќлемi жаѓа ћырынан крiнiп, ћџлпырып шыѕа келдi. Бџл ендi бџрынѕы Шќкќрiм емес едi, ќлем алыптарымен сырласып, басћаша биiктерiн тапћан, Абай армандаѕан Шќкќрiм едi, ол Шыѕыс ойшылдарымен тiлдесiп, иыћтасып, леѓдерiне, ћара сздерiне, эпикалыћ дастандарына кеѓ ћџлашты арна ашып алады. Шыѕыс поэзиясында бiр таћырыпты бiрнеше аћындардыѓ жарысып жырлауы ќбден ћалыптасып ћалѕан ќдеби дќстљр. «Нќзира», «Татаббу» (Жауап) тќсiлi бiзде ќлi зерделi зерттеу нысанасына айналѕан жоћ. Ќлi М.Ќуезов айтћан цитатаныѓ айналасында жљрмiз. Шќкќрiм Иранныѓ Шираз ћаласынан шыћћан трткљл дљниеге машњљр шайыры Хафизге барды, аударам деп, елiктеймiн деп бармады, згенiѓ зектi шыѓынан з леѓiне рiстi рнек алып ћосу љшiн барды. Ћазаћи леѓге сыймаѕан сопылыћ сырлардыѓ ћаймаѕын сыпырып алуды дiттедi. Дала сонеттерiн еуропалыћ леѓ дќрежесiне жеткiзiп жырлауды мансџћ еттi. Мейiрбандылыћты, парасатты, нерпаздыћты, имандылыћћа берiлудi, Хаћћа жол iздеудi, гуманистiк адами ћасиеттердi Хафиздiѓ ккiрек кзiмен бiр тексерiп алды. Сйтiп, таза жљректi, тереѓ ѕылымды, ќдiлеттi, махаббатты барынша ћџштарлыћпен шыѓѕа шыѕарып шырћады. Алып аћындыћ ћуаттан туѕан шыѕармаларды дљниеге ќкелдi, ойшыл з поэзиясына, бiлiмiне, ѕылымына тиянаћ iздедi, тапты да. Бiлiмдiлерден бес тљрлi сздiѓ шешуiн сџраймын деген Шќкќрiм сол бес тљрлi сздiѓ жџмбаѕын Хафиз ѕазалдарынан да ћарастырды. Тумаћ пен лмектiѓ арасындаѕы «Ой

жемiсiн теремiн лгенiмше», «Ћазаћта ћайдан болсын тереѓ ѕылым, Тљбi арам, айла ћуѕан ѓкей залым. Iзденген бес iсiмнiѓ бiрiн таппай, Не болды, ћайѕы болмай крген кљнiм» деп кљрсiнедi џлы аћын. «Аћыл деген лшеусiз бiр жарыћ нџрды» Хафиз ѕазалдарынан тауып, мейiрленедi, ћуанады. «Бџзылмайтын шын керек» деп тљйiндейдi. Ћатып ћалѕан желiннен, Ћаймаѕы бар бал шыћты. Ћайѕылы бiздiѓ кѓiлден, Ћайѕырѕан сайын ћан шыћты – деп ћазаћ аћыны жљрекке тереѓ џялаѕан Хафиз ѕазалдарынан ћазаћ кѓiлiне тќн љндестiк табады, кркем рнектер табады. Домбыраныѓ љстiѓгi iшегiн Хафизге шерткiзсе, тменгiсiн – зi шертiп, шерiн тарћатады, имандылыћ пен тазалыћты ккiрек нџрымен тазартады. Шќкќрiмнiѓ «Жазбаймын дќл зiнше Пушкин сзiн» деуi тектен-тек емес. Осы џстанымѕа берiк болѕан ол Пушкинге, Физулиге, Хафизге барса да, тљрi блек сипаттаѕы шыѕарма алып ћайтады. Шќкќрiм џлылармен жарысуѕа бейiм тџрады, тегеурiндi таланты сондай биiктерге жетелейдi. Хафиз тџсында да ол жаѓашыл iрi тџлѕа екенiн паш еттi. «Оятћан менi ерте Шыѕыс жыры» кемелдiк, iшкi сырдыѓ толыћћандылыѕын крсетедi. Сондыћтан да ол тќржiма еткен парсы шайырыныѓ ѕазалдары ћазаћ леѓiндей оћылады, асыл нџсћадан алѕан ћазыналарын алтын бесiкке айналдырды. «Аныћ ерге жолдас бол» аудармасын алсаћ та ћазаћтыѓ џѕымына, жџртына жаћын ойды, тљйiндi табамыз, оћи келе тл туындыдай боп естiледi. Сонау ХХ ѕасыр басында тџрып, тќржiма тарихына тереѓ соћпаћ салып ткен Шќкќрiм тќжiрибесi ќлi толыћ таратылып, зерттелген жоћ. Аудармашы мџнда да Хафиздi жолма-жол ћумайды, кейде асырып, кейде жеткiзбей жатады. Ћазаћта Хафиздiѓ сопылыѕын тљсiнiп таратып талдаѕан, содан берi ћарай соћпаћ тартћан Шќкќрiм ѕана болса керек. Екеуi де џлы фќлсафашы, толѕанысшыл, ойшыл, сабаћтас, сосынѕы iшкi љндестiктерi ортаћ кркем рнектерге апарды.

Ћуаныш ћыл раћатта, Ћайѕысыз бол, iш шарап. Ћџранды оћып, ел аулап, Тџзаћ ћџрма сен бiраћ – деп деп тамамдайды. Адалдыћ, тазалыћ, адалсљйгiштiк, аћжљректiлiк паш етiледi. Имандылыћты, тазалыћты, шындыћты ту етiп ктередi. Сайып келгенде нќзирашылдыћ сыры, ћыры Шќкќрiмде згешелеу. Абай бекетiн аттап тпей, соны жаѓа нџрлы жолдармен жалѕастырады. «Егер сљйiктi сол бала» деп басталатын Шќкќрiмнiѓ Хафизден алѕан аудармасы ћџрылысы, сыртћы, iшкi пiшiнi жаѕынан шалыс џйћаспен жазылѕан ћазаћ леѓiнiѓ санатына жатады. Не бары отыз екi жолдан тџрады. Хафизде бџл леѓ он сегiз жолдан ћџралѕан, џйћасы ѕазал тљрiмен келген а б а в а г а. д а. к а – боп келедi. Хафизде арнайы таћырып болмайды, таћырыбы ѕазалдыѓ бiрiншi жолы боп саналады. Шќкќрiм Хафиздi ћазаћ џѕымына жаћын етiп, ыѓѕайлап алѕан, џлттыћ бiтiмге сќйкес етiп алады. Ћазаћ аћыны тљпнџсћаныѓ шеѓберiнен шыѕып, џлттыћ бояу, реѓдi танытады, десек те, тљпнџсћаныѓ сюжетiн, мазмџнын, негiзгi идеясын саћтайды. Ќлбетте, кейде Хафиз аудармашыныѓ iзденiс шеѓберiн з аућымында џстап, шылбырды босата бермейдi. Шќкќрiм атамыз атаћты мќтiндi кркем меѓгерiп, тџлабойына сыналап енiп отырады. Ћазаћ тiлiнiѓ табиѕи кљйiн, нормасын танытады. Ќрине, Шќкќрiмнiѓ кркем аудармасыныѓ тiлi асыл нџсћа тiлiнен алшаћтау отырса да, негiзгi желiден ћашыћтап кетпей ћосарланып тiлдеседi. Ћазаћ ойшыл аћыныныѓ ћаламгерлiк даралыѕы екi жаћтыѓ да бояу, ырѕаѕын жоѕалтпай тiзгiндi теѓ џстайды. Автор тљпнџсћадаѕы образдарды ћазаћи ћалыпћа тљсiрiп, Хафиз ѕазалыныѓ эстетикалыћкркемдiк сапасын саћтап, ћазаћша жатыћ баламалар жасайды. Сйтiп, ол з ѕасырындаѕы ћазаћ тыѓдарманы, оћырманы љшiн тљпнџсћаныѓ рнектi ерекшелiгiн ћазаћ џѕымымен љйлестiрiп барып, таѓдай тџшытатын тќржiма жасайды. Ћазаћ ћауымыныѓ ортасына лириканыѓ жаѓа тљрiн ќкелдi. Шыѕыстыѓ, Еуропаныѓ, орыстыѓ поэзиясын жетiк

меѓгерген Шќкќрiм Хафиз ѕазалыныѓ ћазаћ тiлiндегi тыѓ љлгiсiн сомдап кеткен. «Кел, аяћшы ћымыз ћџй» деп басталатын Шќкќрiм тќржiмасы Хафизде «Саћи, нџр шашћан шараптан ћџй» делiнген. Парсы шайырыныѓ трт жолы ћазаћ аћынында сегiз жолѕа айналып келедi. Аудармашы жолма-жол ћайтаруды маћсат етпеген, тљпнџсћаны тереѓ тљсiне отырып, онымен тепе-теѓ жарыса бiлiп, зiндiк рнек жасаѕан. Егер атаћты атамыз Хафиздiѓ клеѓкесiнде ћалып ћойса, мџншалыћты дербес, жатыћ жыр шыћпаѕан болар едi. Хафиздегi: «Матраб бегу каф жахан шод бекам ма» деген екiншi жолды Шќкќрiм: «Домбырашы, тартшы кљй» деп алѕан. Ќрине, «музыкант сйле» десе ћарасзге џћсап, ќлсiреп кетер едi, сосын барып музыканттыѓ орнына «домбырашыны» енгiзедi, бџл тапћырлыћ едi, ћазаћ табиѕатына жаћындыѕы едi, тауып алѕан олжасы едi. Жазбаша аударма ћалыптаспаѕан кезде Шќкќрiм Хафиз ѕазалдарына батыл барып, тыѓнан тљрен салды. Тќржiмашы ћазаћ тiлiнiѓ iшкi мљмкiндiктерiн мол пайдаланады. «Кел, аяћшы, ћымыз ћџйда» сом алтынныѓ сыныѕындай аћын аузынан тљсiп ћалѕан мынадай жолдар бар: «Асыћћа ажал келмейдi. Ћандай ћаза крсе де, Кѓiлi жанды лмейдi, Тќнi жанды лсе де». Аудармашы тљпнџсћаѕа сљйене отырып, тыѓнан жол салып, оћырманына сыйтабаћ тартћандай ќсер етедi. Бџл љлкен iзденiстен, дара даналыћтан туѕан леѓ жолдарында Шќкќрiм шебердiѓ зiне ѕана тќн ћолтаѓбасымен мџндалап тџрады. Хафиздiѓ «ѕайыптан келген тiлiнiѓ» ћџпия пернелерiн дп баса бiлген Ш.Ћџдайбердиев џлт мќдениетi мен џлт тiлiнiѓ тџтастыѕын ыдыратып алмай, тџтас берген. Сонымен, Хафиздiѓ он леѓiн тiкелей тљпнџсћасынан тџрѕызып алып, ћазаћ поэзиясыныѓ ћџрамдас бiр блiгiне айналдырѕан. Шќкќрiм бiр ћолын парсы ѕазалыныѓ биiк шыѓына артса, екiншi ћолын ћазаћ леѓiнiѓ киiзљйiнен алмайды, џлттыћ колориттi, бiтiмдi саћтайды. Шќкќрiмнiѓ Хафизден алѕан ќрбiр аудармасы иiрiмi, нышаны ћилы кљрделi ћџбылыс.

ПУШКИН ШЫЅЫС ЕЛДЕРI ЌДЕБИЕТIНДЕ ткен ѕасырда Пушкин шыѕармалары елуден астам тiлдерде жарияланыпты. Бџл санды ендi екiге кбейтсеѓiз, орыстыѓ алтын аћыны жљзден астам тiлде сйлеп кеттi деѓiз. йткенi, Пушкин шыѕармашылыѕы Батыс пен Шыѕыс елдерiне етене жаћын естiледi. Пушкин жас кезiнде декабрист Кюхельбекермен екеуi лицейде оћыѕанда араб, парсы, тљркi ќдебиеттерi жайында дќрiстер тыѓдаѕан. Орыстыѓ џлттыћ аћыны бола тџрып, кеѓ ккiрегiне љндi, парсы, тљрiк, араб ќлемiн ќдемi сыйдыра бiлдi. Мќскеуде СССР Ѕылым академиясыныѓ Шыѕыстану институтында оћып жљргенiмде белгiлi љндi ќдебиетшiсi Зое Ансаридiѓ «Евгений Онегиндi» урду тiлiне шабытпен аударып жљргенiне куќ болдым. Пушкин леѓдерiнiѓ бiр ћасиетi сол мiрi ћартаймайды дейтiн профессор. Пушкин «барлыћ уаћыттардыѓ, барлыћ халыћтардыѓ аћыны» деп Белинский бекерге атамаса керек. Араб ќдебиетiне Пушкин ћалай барѕан екен, ќѓгiменi содан бастасаћ деймiн. Орыс ойшылдарыныѓ, жазушыларыныѓ туындылары арабтарѕа Еуропа ќдебиетi арћылы тараѕан. Кейiн барып орыс тiлiнен тiкелей тќржiмалана бастады. Алдымен прозасы, сосын бiрте-бiрте поэзиясы жеттi. Орыс поэзиясы кбiне ћара сзбен ћотарылды. Пушкиннiѓ бiрiншi аудармашысы палестиналыћ араб журналист, жазушы Халил Бейдас (1875-1949) едi. Бейруттыѓ «аль-Манар» журналында ол 1898 жылы «Капитан ћызын» аударып бастырды. Сол тџста Ресей Пушкиннiѓ туѕанына жљз жыл толуына ќзiрленiп жатћан едi. Х.Бейдас араб оћырмандарына «Капитан ћызыныѓ» ћыр-сырын, лирикасын, философиясын, ырѕаѕын, кейiпкерлерiнiѓ тереѓ толѕаныс иiрiм сезiмдерiн жеткiзуге тырысты. Х.Бейдас з ортасыныѓ заманыныѓ талаптарына сќйкес ћысћартты, ћосты, араб леѓдерiн енгiзiп жiбердi, бџл XIX-XX ѕасырдаѕы араб ќдебиетiне тќн ћџбылыс едi. Сонымен Х.Бейдас зi шыѕарѕан журналѕа Пушкин жайлы бiрнеше маћалалар бастырды. Ќрине, Сирия, Ливан, Палестинадаѕы орыс мектептерiнiѓ де ќсерi болмай ћойѕан жоћ. Содан соѓ Пушкиннiѓ «Џлы Петрдiѓ аралы», «Ћарѕа-

ныѓ мќткесi», «Атысы», «Киружалиi» арабшаѕа аударылды. Бiраћ бџлардыѓ сапасы да бiркелкi еместiн, ала-ћџлалыћ бар едi, араб оћырманыныѓ эстетикалыћ талѕамын ескеру басым едi. Египет жазушысы Мџхаммед ас-Сибаи, палестиналыћ Сќлiм Кубайн Пушкин повестерiне ден ћойды, «Табытшыны»,«Џлы Петрдiѓ аралын» аударып шыћты. Ќсiресе араб ќлемi Пушкиннiѓ жљз жылдыѕына ерекше назар аударды. Араб журналдарында аћын туралы материалдар басылды. «Пушкин Россия аћындарыныѓ ќмiрi» деп баѕаланды. Ирактыѓ «аль-Маджалла» деп аталатын журналында «Сыѕандар» поэмасы басылды. «Пушкин – Россия аћындарыныѓ ќмiрi» деген кiтап шыћты, авторы Мќскеу университетiнде оћыѕан Наджати Сидки едi, кбiнесе ол совет материалдарына сљйенген едi. «Орыс аћыны Пушкин» атты жинаћ аћынныѓ туѕанына 150 жыл толуына арналып шыћты. Арабтар Пушкиндi бостандыћ сљйгiш, халћын сљйгiш, махаббатшыл њќм эпик ретiнде крсеттi. Арабтар Пушкиндi азамат, гуманист, интернационалист, лирик аћын ретiнде ћабылдады. XIX ѕасырдыѓ елуiншi жылдарында «Капитан ћызыныѓ» Дамаскiде, Бейрутте, Каирде љш аудармасы жарыћ крдi, љшеуi де француз тiлiнен тќржiма жасалѕан едi. Бџрынѕыларѕа ћараѕанда бџл аудармаларда сапа мќселесi крiнiс бердi. Пушкин тљпнџсћасынан ауытћымауѕа тырысты, мџныѓ зi бџрынѕыѕа ћараѕанда iлгерiлеу едi. Лицейст Александр Пушкин Љндi мќдениетiмен, ќдебиетiмен жаћсы таныс едi. Ол «Рамаяна», «Махабхарата», «Шакунтола» секiлдi эпостарын орыс, еуропа тiлдерiнде жас кезiнде оћыѕан едi, Парнидiѓ «Ћџдайлар соѕысын» бiлетiн, «Гаврилиадасын» жазѕанда љндi эпосыныѓ ќсерi тимей ћалѕан жоћ. Пушкиннiѓ зi негiзiн ћалаѕан «Литературная газетада» љндiнiѓ ауыз ќдебиетiнен љзiндiлер басылып тџрды. «Современник» деп аталатын Пушкин журналы љндiнiѓ классикалыћ ќдебиетiнен, жаѓа ќдебиетiнен материалдар жариялап отырды. Љндi ќдебиетшiлерi Пушкин шыѕармашылыѕына ден ћойды. Пушкин *леѓдерi љндi тiлдерiне аударылды. 1957 жылы Калькуттада «А.С. Пушкиннiѓ повестерi»

деген кiтап бенгал тiлiнде жарыћ крдi, бџл кiтапћа Пушкиннiѓ трт повесi ендi. Дегенмен XX ѕасырдыѓ басында Бенгалияѕа Пушкин шыѕармалары аѕылшын аудармалары арћылы келдi. Проспер Мериме, Пушкин ћазыналарыныѓ Бенгал ќдебиетiне тигiзген ќсерi айтылып жљрдi. Пушкиннiѓ туѕанына 175 жыл толуына орай «Белкин повестерi» бирман тiлiне тќржiмаланды, оны 1965 жылы бирма ќдебиетшiсi Маун Тхин аударѕан едi. 1829 жылы Пушкин Ћытайѕа барѕысы келген, бiраћ оны жiбермеген. «Евгений Онегиннiѓ» бiрiншi тарауыныѓ ескi нљсћаларында Пушкиннiѓ Ћытай жнiндегi љзiк ойлары бар. Конфуций жайлы кѓiлдi ћонымды шумаћтар жљр. «Ћытай данышпаны» деген тараушасы да бар, бiраћ аяћталмай ћалѕан, ќйтсе де Пушкин Конфуцийге таѕзым етiп бас џрѕаны белгiлi. Пушкиннiѓ Ћытаймен тереѓiрек танысуына атаћты Н.Я. Бичурин (Иакинф) ќсер еттi. Олар 1828 жылы танысса керек. Иакинф Пушкинге кiтаптарын, ћолжазбаларын сыйлаѕан деседi. Н.Я. Бичуриннiѓ ћолтаѓбасы саћталѕан. 1830 жылы 7 ћаѓтарда Пушкин Бенкендорфћа жазѕан хатында: «Ќлi љйлене ћоймаѕан кезiмде ќрi ћызметке кiрмей тџрѕанымда Францияѕа не Италияѕа сапар жасап ћайтћым келедi. Егер оѕан маѕан џлыћсат берiлмеген жаѕдайда Ћытайѕа бара жатћан елшiлiкке ћосып жiберуiѓiздi тiнер едiм» дейдi. Ананы-мынаны сылтау етiп, патша оны жiбермейдi. Себебi декабристердiѓ досы Пушкиндей аћынды сыртћа жiберу ћауiптi едi. Ћайтсе де Пушкин Ћытай жайындаѕы арманын џмытпаѕан. Аћын Дюгальдтыѓ «Описание Китайской империи» дейтiн атышулы трт томдыћ кiтабын шџћшиып ћараѕан, орыс тiлiне аударылѕан екi томын кiтапханасында саћтаѕан. 1920 жылы «Синь-Чжуню» («Жаѓа Ћытай») журналында Пушкиннен басталатын орыс жазушыларыныѓ жинаѕы жарыћ кргенiн хабарлаѕан, солардыѓ iшiнде «Станционный смотритель» мен «Метель» бар. 1974 жылѕы есеп бойынша Пушкин шыѕармалары шетелдерде 1614 рет 45 тiлдерде басылыпты. Бiр «Евгений Онегиннiѓ» зi 24 елде 215 рет басылыпты. «Капитан ћызы» 27 елде 258 рет, «Дубровскийi» 26 елде 96 рет жарияланыпты. Ал, Пушкиннiѓ Жапония елiне жол салуына жљз жыл

толѕан. Аудармалар екiншi тiл немесе орыс тiлi арћылы жљргiзiлген. XIX жќне XX ѕасырдаѕы жапон тiлiне орыс классиктерi Тургенев, Гончаров, Толстой, Достоевский, Чехов, Горький аударылѕан. Орыс классикасы жапон ќдебиетiнiѓ рiсiн џлѕайтып, кеѓейтсе керек. Жапонныѓ пушкинтану iлiмi Ясучи Садатосидiѓ «Џлы аћын Пушкин» атты еѓбегiнен басталады. Катагами Нобурудыѓ «Мыс салт аттыны» талдайтын еѓбегi, аћын Огума Хидэоныѓ Пушкин жнiндегi маћалалары пушкинтануѕа апаратын алѕашћы соћпаћтар едi. 1947 жылы «Синсэйся» баспасынан «Пушкин» деген кiтап шыѕады. Содан соѓ Пушкиннiѓ лирикасы, прозасы жайлы материалдар жария етiлдi. «Пушкиннiѓ биографиясы» деп аталатын Канэко Юкихико кiтабы да осы уаћытћа дейiн зiнiѓ маѓызын жойѕан жоћ. 70-жылдары аћынныѓ алтытомдыѕы жќне пушкинтанушы Икэда Кэнтороныѓ «Пушкиннiѓ мiрi» деген зерттеуi жарияланды. Ал, «Капитан ћызыныѓ» жапон тiлiне алѕашћы боп аударылѕанын ескерткен лќзiм. Жалпы орыс классиктерi Пушкиннен бастап Горькийге дейiн ыждаѕатты, ћаныћ зерттелiп келедi. Уолий Уитменнiѓ зi Жапонияѕа Пушкиннен кейiн келген едi. Проспер Мерименiѓ «Александр Пушкин» дейтiн атаћты маћаласы бiрден жапон тiлiне тќржiмаланѕан едi. Маћалада Пушкин мен Байрон ћатарласа айтылады. Пушкиннiѓ «Ћџранѕа» елiктеп жазѕан тоѕыз леѓi туралы бiрер сз айта кетейiн. Орыс зерттеушiлерi бџл мќселеге кп назар аударды. Н.В. Фридман, Б.В. Томашевский, П.В. Анненкова т.б. ѕалымдар з тџжырым, пiкiрлерiн айтты. «Ћџранѕа елiктеу» 1824 жылы аћын Михаиловскiде айдауда жљргенде жазылды. Пушкин дќлме-дќл емес, еркiн аудармаѕа барды, «Ћџранныѓ» формулаларын ћайталамай, з сзiмен бередi. Пушкиннiѓ «Ћџранѕа» еркiн, Пушкин боп баруы – Алланыѓ кiтабынан алыс кетпей, соныѓ негiзiнде ћадаулы ойларын тiзбектегенiн крсетедi. Пушкиннiѓ акцент берген тџстары ѕана леѓ рнегiне айналады. Аћын Ћџранныѓ мазмџны мен стилiне нџћсан келтiрмей, кейде мќтiнге сљйенiп, кей тџстарда *зiнше ќуен берiп, тамаша поэзиялыћ дљние жасап шыћћан.

Ћџран образдары, сарындары арћылы аћын з тебiренiсiн ойларын згеше етiп бере бiлген. Кейде Мџхаммед-Пушкин бейнелерi бiр тџстан бiрегей тџтас бейнеленгендей боп тџрады. йткенi, Мџхаммед пайѕамбар да (с.ѕ.с.) ћуѕынды, ћиыншылыћты басынан кп кешкен адам, Пушкин пайѕамбарды кейде пенде ретiнде тљсiнедi, оныѓ да сезiм-кљйiн зiнiѓ iшкi кљйзелiстерiмен астарластырѕандай болады. Айдауда жљрген аћынныѓ ащы да запыран ойлары Ћџран саздарымен дп тљсiп жатады. «Ћџранѕа елiктеуде» Пушкин зiнiѓ маћсатын жаћсы тљсiнген жќне Ћџранныѓ мќн-маѓызын, iшкi астарын, идеясын жаћсы меѓгергендiгiн байћатады. Ћџран сљрелерiне сљлесоћ бармай небiр маѓыздыларын бiрiктiрiп, з ойына баѕындырады. Автор романтизмнен реализмге ауысћандыѕын байћатады. Бiраћ, Пушкин замандастары «Ћџранѕа елiктеудi» романтизм белгiсi ретiнде ћабылдады. «Ћџранѕа елiктеу» – Пушкиннiѓ айтулы биiктерiнiѓ бiрi боп ћалды. Пушкиннiѓ шыћћан тегiнiѓ зi Шыѕыспен байланысты ѕой. мiр бойы аћын Шыѕыс ќлемiне назар аударып ттi. «Руслан жќне Людмила», «Бахшасарай фонтаны», «Кавказ тџтћынында», «Евгений Онегинде» шыѕыс образдары, детальдары жиi кездеседi. Пушкин Ћџран мен Библияны ћатты ћадiрлеген, Шыѕыс мќдениетiне, ќдебиетiне лицейде оћып жљрген кездiѓ зiнде ден ћойѕан. Еуропа мќдениетiн те жоѕары дќрежеде меѓгерген аћын Шыѕысћа да шын бетiн бџрып, шыѕармаларына шынайы, жаѓа рiс тапћан. Ориенталдыћ таћырыпћа жазѕан туындыларымен Пушкин орыс мќдениетiн, ќдебиетiн байытып отырѕан.

КУМАНДАР ЖЫРЫ Ежелден ћыпшаћтар кiтабы деп аталатын «Кодекс Куманикус» ортаѕасырлыћ ќдеби жќдiгерлер санатына жатады. «Кумандар жинаѕы» кп заманнан берi зерттеушiлер назарына iлiгiп келедi. ХIII-ХIV ѕасырлар иелiгiне жатады. Ћолжазбаныѓ тљпнџсћасы Венециядаѕы Марк ќулие кiтапханасында саћтаулы. Оны кiтапханаѕа Италияныѓ атаћты аћыны Ф. Петрарка 1362 жылы сыйѕа тартыпты. Ол атышулы аћын, ќйгiлi сонеттердiѓ авторы ѕана емес, бiлiмпаз адам едi, жан-жаѕына кз салып жљретiн едi. Аѓѕарымпаз аћын «Кодекс Куманикустiѓ» жерде ћалмасын бiлдi. Кiтапхана ћорына тапсыруында љлкен мќн бар-тын, «Кодекстiѓ» келешек ѕасырларѕа жетерiне кќмiл сенiп едi. Батыс Еуропаныѓ Лейбниц, Датил Кориндес, Генрих Клапорт сынды ѕалымдары «Ћыпшаћтар кiтабына» зор баѕа бердi, болашаћта iрi зерттеулердiѓ тџтћасы болатындыѕын ескерттi. 1880 жылы венгр оћымыстысы Геза осы ќдеби жќдiгердi тџѓѕыш рет латын тiлiне тќржiмалап, Будапешт ћаласында кiтап етiп жарыћћа шыѕарды. «Кодекс Куманикус» академик В.Радловтыѓ да назарына iлiгедi. «Ћыпшаћтар кiтабын» алѕашћы рет талдаудан ткiзген венгр ѕалымы Геза Гун едi. Ѕалым ћолжазба тарихын айта келiп, ћџмандар жќне тљрiк тайпаларына шолу жасады, тiлдiк џћсастыћтарына тоћталды. Карл Греѓбек «Кодекстi...» Копенгагенде бастырып шыѕарды, сйтiп 1942 жылы осы ћолжазба негiзiнде ћџманша – немiсше сздiк жасап шыѕарды. Владимир Дримба 1937 жылы «Ћџман тiлiнiѓ синтаксисi» деп аталатын зерттеуiн дљниеге ќкелдi. Бџл зерттеу «Кодекстегi» сздердiѓ ћазаћ тiлiне жаћын екендiгiн айћындай бастады. Осы орайда Н.Сауранбаевтыѓ, А. Ћџрышжановтыѓ еѓбектерiн атап ту орынды. Алѕаш рет пiкiр айтћан осы ѕалымдар болатын. 1978 жылы «Кодекстiѓ» бiрiншi ћазаћша басылымыныѓ орны ерекше екенiн атап ткен жн. Љш автордыѓ А.Ћ.Жџбанов, А. Ћџрышжанов, А.Б. Белботаевтыѓ «Куманшаћазаћша жиiлiк сздiгi» ћазаћ тiлiнiѓ тарихын зерттеуге ћомаћты љлес ћосатыны с*зсiз.

Бљгiнгi тљркология ѕылымы бџл тiлдiк жќдiгерге ерекше мќн берiп, тљркi халыћтары тiлдерiнiѓ су жолын, араћатынасын айћындауда айтарлыћтай ћызмет атћарып келе жатћандыѕын атап тедi. «Кодекс-Куманикус» ћазаћ, ћараћалпаћ, ћырѕыз, татар, башћџрт, ноѕай, ћџмыћ тiлдерiнiѓ тљптамырларын, шыѕу тектерiн ћарастырѕанда маѓызды мќнiске ие болатындыѕын дќлелдейдi. Кне тљрiк тљркi ескерткiштерi «Кљлтегiн», «Тоныкк» тiлдерiн зерттегенде, зара байланысу, тiларалыћ асу сатысыныѓ аралыћ жiктерiн ћарастыру кезiнде «Кодекске» сљйенсе терiс болмайды. Тiптi оѕыз тљркiлерi тайпаларыныѓ тiлдерiн зерттегенде де осы ескерткiш назардан тыс ћалмауы тиiс деп ойлаймыз. Егер ѕалымдардыѓ айтуынша, орта ѕасыр ћыпшаћтары бiр тiлде сйлесе, олардыѓ ана тiлi бiреу болса, оѕан «Кодекстегi» сздердiѓ ћатысы болмады деп айтуѕа болмайды. Ортаѕасырлыћ ќдеби ескерткiштердi љш топћа блiп ћарастырѕанда да «Кодекс Куманикус» естен шыћпауы тиiс. Ќсiресе, жазба ескерткiштiѓ ќдеби тiлi, љлгiсi болѕан. Сондыћтан да «Кодекс-Куманикустiѓ» тљркi тiлдер тарихындаѕы орнын белгiлеп алѕан абзал. «Кодекстiѓ» бiздiѓ ќдеби мџрамыздыѓ iшiнен алатын орны ћомаћты екенi айћын. «Куманша-ћазаћша жиiлiк сздiктi» ћарап шыћћанымызда оныѓ бiздiѓ жазба ќдебиетiмiздiѓ тарихына ћатысы бар деп айта аламыз. Бџл ќдеби жќдiгердi лингвистер кбiрек зерттегенiмен, ќдебиетшi ѕалымдардыѓ тiкелей зерттеу нысанына айналѕан жоћ. Мџныѓ да зiнше себебi болса керек. Еѓ алдымен «Кодекс» жеке кiтап ретiнде жиi басылып шыћса, оћытылып, таралуына жаѕдай жасалѕан болар едi. Сйтiп, кне ћыпшаћ ауыз ќдебиетi љлгiлерiн ќѓгiмелегенде «Кодекс-Куманикустiѓ» салмаѕы аныћтала тљсер едi. «Кодекс-Куманикусте» ауызша, жазбаша ќдебиет љлгiлерiн круге болады. Онда таѕылым уаѕыздар, мадаћтар, аруаћћа сиыну, мќтел-маћалдар, наћыл-аћылдар жќне т.б. мысалдар бар. «Кљннiѓ шыѕуы жайындаѕы» куманша жыр к*птеген тљркi тiлдес халыћтарѕа ортаћ деп ћарау керек. йткенi, Кљнге табыну, Кљн шуаѕын ћадiрлеу Шыѕыс халыћтарына ортаћ ћџбылыс. Бџл заратуштрадан, зорастризмнен ћалѕан ќдет секiлдi. Ќлi кљнге дейiн отћа табыну, отты

ћадiрлеу, оѕан тазартатын ћасиет ретiнде ћарау тљркi тiлдес халыћтарда баршылыћ. Сонау Х ѕасырда жасаѕан парсыныѓ атаћты аћыны Ќбiлћасым Фердоусидыѓ «Шахнамада» Сияуш деген белдi кейiпкер бар. Иран патшасы Сияушты опасыздыћ жасадыѓ деп, орынсыз кiнќлайды. Аћ болсаѓ лапылдап жанѕан оттыѓ ортасынан тесiѓ дейдi. Сонда Сияуш аман-есен шыѕып, шын опасыздар жазасын алады. Ежелгi ћыпшаћтардыѓ, ата-бабаларымыздыѓ ауыз ќдебиетiне ортаћ крiнiстер «Кодекстен» лайыћты орын алады. Тiлi жаѕынан ћазiргi ћазаћ тiлiне жаћын болып келуiнiѓ зi «Кодекстiѓ» тiлiмiздiѓ, ќдебиетiмiздiѓ тарихынан алатын орнын белгiлейдi. Ескерткiште латын, иран сздерiнен ћыпшаћ сздерi кбiрек џшырасады. «Кодекстiѓ» екiншi блiмiнде жеке леѓдер, елуге тарта жџмбаћтар, дiни аѓыз, ќѓгiмелер бар. 1887 жылы академик В.В. Радлов Петербургте «Кодекстi» орыс харпiмен љшiншi мќрте бастырып шыѕарады. Немiс ѕалымы бџл белгiлi жќдiгердiѓ ћазаћ тiлiне жаћын екендiгiн ашып крсетедi. Мысалы, «а»-дан басталатын бiрћатар зат есiмге жататын сздер ћазiргi ћазаћ тiлiнде сол ћалпында џшырасады. Бiз мџны салыстырып ћарастырдыћ, мынадай жџмбаћтардыѓ екi жаћта да дп келуi таѓћалдырады. Айталыћ ћџс сљтiне байланысты ћазаћ: «Сенде, менде жоћ, сеѓгiр тауда жоћ, отта, таста жоћ, ћыпшаћта жоћ» дейдi. Пышаћ туралы: «Iшедi, жейдi, iнiне кiредi» дейдi. Немесе «Аћ љй, аузымџрны жоћ љй», «Ерте тџрдым, алып џрдым», «Жазда жабулы тоћпаћ жатыр», «Белдеуде бес ат, бесеуi де ћасћа ат» деп келетiндерi ежелгi ћыпшаћ жџмбаѕы мен ћазаћ жџмбаѕыныѓ бiр-бiрiнен алыс емес екендiгiн дќлелдейдi. Ќдеби ћыры жаѕынан «Кодекс» бiзге жаћын. Сонда деймiн-ау, «Кодекс-Куманикусте» ћыпшаћ, болгар, татар, тљрiк, ноѕай, збек, шаѕатай тiлдерiнiѓ белгiлерi бас ћосћанда, ћарап отырсаѓыз ћазаћ тiлiнiѓ љлесi кбiрек боп шыѕады. Ескерте кететiн жайт осы ескерткiштен з басым араб, парсы тiлдерiнен жеке сздер, сз тiркестер болмаса, тџтас топтамаларды џшырата алмадым. Батыстыѓ да, Шыѕыстыѓ да тiлшiлерiн, ќдебиетшiлерiн, ѕалымдарын ћызыћтырып келе жатћан «Кодекспен» атаћты итальян аћыны Ф. Петрарканыѓ айналысуы ћарапайым

кiсiнi ћызыћтырады, осынау кненiѓ кзiндей ескерткiштiѓ беттерiне ынтыћтырып ћояды. «Кодекстiѓ» кiтапханалар тљкпiрiне тыѕылып жатып ћалмасына аћынныѓ џшћыр кзi кемел жетсе керек. Егер Петрарка тапсырмаса, «Кодекстiѓ» таѕдыры екiталай болѕан болар едi. ХIII-ХIVѕасырдаѕы кне ћыпшаћ тiлiнiѓ белгiлi ескерткiшi ћазаћ тiлшiлерi тарапынан бiрiншi рет ћазаћ тiлiне аударылды. Сйтiп, зерттеу объектiлерiнiѓ ћџндылыѕына айналды. Соныѓ негiзiнде љш тљрлi алфавиттi жиiлiк жќне керi алфавиттi жиiлiк сздiктер жасалды. Бџл жџмыс клемi 82 параћ (164 бет) негiзiнде ћаѕазѕа тљскен. Сонымен, «Кодекс-Куманикус» ескерткiшiнiѓ лексикалыћ байлыѕы аныћталды, сонда 2940 сз ескерткiште 8296 рет ћайталанып келедi екен. Мџныѓ теориялыћ, практикалыћ маѓызы бар. Десек те, ендi «Кодекстi» латын тiлiнен тура ћазаћ тiлiне тќржiмалау мiндетi тџр. Сонда ћайсiбiр зерттеу болсын толыћћанды боп шыѕады. Латыншадан ћазаћшаѕа тќржiмалаѕанда «Кодекс-Куманикус» «Кумандардыѓ кiтабы» болып шыѕады екен, ћолжазбаныѓ зi готикалыћ кне жазумен (ХIII ѕ.) жазылѕан. Адамныѓ жаћсы, жаман ћасиеттерiне байланысты сздер, итальян поэзиясыныѓ љзiндiлерi, Куман жџмбаћтары, Христостыѓ ќулие аты жнiнде, Иисус Христос айтћан аћыл-кеѓес, ќулиелердiѓ шыѕармаларынан алынѕан љзiндiлер, он тљрлi сиет, кљннiѓ шыѕуы жайындаѕы гимн, Иисус Христостыѓ тартћан азаптары жайындаѕы гимн «Кодекс – Куманикустiѓ» кейбiр блiмдерiн кркем шыѕармаѕа жаћындатады. «Кодекс Куманикусты» Венециядаѕы Ќулие Марк ѕибадатханасына 1362 жылы атышулы итальян аћыны Ф. Петрарка кптеген кiтап, ћолжазбалармен бiрге тапсырѕанда, «Кодекстегi» итальян поэзиясыныѓ љзiндiлерi сол Ф.Петрарканыѓ ћолымен жазылѕан дейдi. Сйтiп, Лаураны сырлы сонеттерiмен ќлемге паш еткен аћын мќѓгi шпес ћолтаѓбасын ћалдырѕан. Замандастарыныѓ айтуына ћараѕанда, бiрћатар шыѕыс елдерiнде елшi болѕан Ф. Петрарканыѓ бiрнеше ћалаларда кiтапханалары болѕан. Ќрине, солардыѓ iшiнде «КодексКуманикустiѓ» саћталуы тегiн болмаса керек. Ол жайында ќйгiлi немiс философы Лейбниц (1646-1716) екi мќрте атап

кетiптi. Тљркi тiлдес халыћтардыѓ тарихын, тiлiн, мќдениетiн, этнографиясыныѓ, дiни наным-сенiмiн зерттеп бiлуде «Кодекс-Куманикус» ерекше ћызмет атћарады. Басћаларда ћалай бiлмеймiн, ал бiзде «Кодекстi» тљбегейлi зерттеу кештеу келедi. Кодекстiѓ ХХХVII бетiнен «жырлар», «ифраг», «ширла», «жир», «иир», «жил», «иил» деген бљгiнгi ћазаћ тiлiне жаћын сздердi таптым да, мына бiр шумаћты кшiрiп алдым. Тљпнџсћасы: Аудармасы: Жапыраћтар тљсе жырлайды, Кљзгi ћатты желдерде. Саѕынамын сонда, сарѕаямын Жабыѕамын жазыћ жерлерде. Ѕалым Вамбери зiнiѓ Кодекс жайындаѕы диссертациялыћ еѓбегiнде мына бiр сегiз жол леѓдi мысалѕа ала кетiптi: Bizim atamiz kim sen kokte Sentlessen adiu Dosunsen konlun nicekim serde cile kokte Bizim gunemizhi nizen bizde zermiz bizge otru gelgende, Iltme bizni al zamandan Sen bar sen ize tengri Аудармасыныѓ жолма-жолы былай боп келедi: Бiздiѓ атамыз кiм, сен ккте Сен тiлесеѓ аларсыѓ. Тљсiнсеѓ кѓiлiн неше кiм жерде не к*кте. Бiздiѓ еккенiмiздi бер бiзге... кљн Ал бiздiѓ кљнiмiздi изен бiзде Себiѓiз бiзге отру келгенде, Ертпе бiздi ол заманѕа Ћџтћар бiздi ол заманнан Сен бар сен сiлте тќѓiрi – дейдi.

Мџнда кљнге, тќѓiрге табыну бар. Отћа бастама, Одаћћа баста дейдi. Бiздi ћатiгез, жаман заманнан ћџтћара гр дейдi. Автор бiрлiкке, тiрлiкке шаћырады. Балалыћтан даналыћћа, iнiлiктен аѕалыћћа шаћырады. Таѕы бiр тџста осы жылдар сќл згерiспен ћайталанып келедi, яѕни Венециян нџсћасыныѓ 126-бетiнде мынадай жолдарѕа жолыћтыћ. Atamis kim kocta sen. Algisle bulsun senig atig. Kelsin senig hanlechin. Bulsu senig tilemegin nezikkim Kocta alley ierda Kundegi otmackimisini bizga bugun bergi! Dage iecnik sinamakina bisni kuurmagil Bassa bares iamandan bisni kuthargil. Ame. Тќржiмасы былай болып шыћты: Атамыз кiм ћошта сен Алћызыл болсын сенiѓ атыѓ Келесiн сенiѓ hanlechin Болсын сенiѓ тiлегенiѓ Нќзiктеу ћошта сондай жерде Кљндегi от басшылыѕымызды бiзге бљгiн бергiл. Таѕы жасытып сынамаѕын бiздi ћџтћар Басћа барлыћ жаманнан бiздi ћџтћар. Ame. Kym maga bersa mendagar beraym Kym maga berssa mendagar berman. (36-бет) Кiм маѕан берсе мен оѕан беремiн Кiм маѕан бермесе мен оѕан бермеймiн – дейдi. Егер «Кодекс-Куманикустiѓ» ћазаћша толыћ нџсћасы алдымызда жатса, бiраз жайларды байћаѕан болар едiк. Ќзiрше А.Ћ. Ћџрышжанов басћарѕан топтыѓ «Куманшаћазаћша жиiлiк сздiгi» (Алматы-1978) Кодекстiѓ тiл жаѕынан кiлтипандарын ћарастырѕанмен, ќдеби кркемдiк жаѕын аша алмай тџр жќне оны мiндет етiп алмаса керек. Бiз

шама-шарћымыз жеткенше, «Кодекстегi» кейбiр кркемдiк мќтiндердiѓ жай-жапсарына назар аудардыћ. Алдаѕы уаћытта «Кумандар жырын» кптеген тљркi халыћтарына ортаћ болып келетiн «Кљлтегiн», «Оѕызнама», «Ћорћыт ата кiтабы», «Ћутадѕу бiлiк», «Диуани лџѕат аттљрiкпен» ћатар салыстырып, зерттеу жџмыстарын жљргiзу лќзiм. Жоѕарыда тiзiлген ескерткiштердiѓ ћайсiбiрiнде болсын ертегi, аѓыздар, леѓ, жырлар, жџмбаћ, маћал-мќтелдер џшырасып отырады. Бџлардаѕы тљрлi мысалдар, ќдеби љлгiлер ћазаћ ќдебиетiнiѓ тарихымен тыѕыз байланысты боп келедi. Демек, туѕан ќдебиетiмiздiѓ тркiнi тым ќрiректе жатћанына мегзейдi. Мысалы, «Кодексте» кездесетiн кейбiр маћал-мќтелдер сонау III ѕасырда дљниеге келген Иранныѓ атышулы эпосы Зороастризмнiѓ киелi кiтабы «Авестамен» љндесiп жатады. «Авестада» мынадай скиф маћалдары кездеседi: «Достыћты сатћаннан артыћ масћаралыћ жоћ», «Ћорћаћ ит кп љредi», «Шусыз аћћан зендер тереѓ болады», «Кiм дќн сепсе игiлiк егедi». Мџндай ћанатты сздердiѓ лебi, ќсерi «Кумандар жырында» да бар. Ендеше бар ѕой, «Кодекс» жайында айтылатын аныћ, асыл сздер ќлi алда деймiз. 1 А.Ћ. Жџбанов, А.Ћџрышжанов, А.Б. Белботаев. «Куманшаћазаћша жиiлiк с*здiгi» Алматы – 1978. 2 Ханѕали Сљйiншќлиев. «Ћазаћ ќдебиетiнiѓ тарихы», Алматы «Санат» 1997. .

ЋАЗАЋ ЌДЕБИЕТI ТАРИХЫНЫЃ К НЕ ДЌУIРI Ћазаћ ќдебиетi тарихыныѓ кне дќуiрiн ќѓгiмелегенде оны Орта Азия мен Ћазаћстан аумаѕында пайда болѕан ќдеби жќдiгерлерден блiп алып ћарамау керек. йткенi, кптеген ќдеби ескерткiштер ћыпшаћ-оѕыз, ћарлџћ-џйѕыр аралас тiлдерiнде жазылѕандыћтан, тљркi тiлдес халыћтарѕа ортаћ мџра болып есептеледi. Осы халыћтардыѓ арасынан ќлемге ќйгiлi ѕџлама ѕалымдар шыѕа бастады. Ќл-Фараби, ибн Сина, Бируни, Жљсiп Баласаѕџни, Ахмед Иљгiнеки, Махмуд Ћашћари, Хорезми секiлдi энциклопедист ѕалымдар, атышулы сз шеберлерi шыћты. Олардыѓ ѕылымныѓ ќр саласы бойынша жазѕан еѓбектерi, ќдеби шыѕармалары болашаћта ежелгi ћазаћ ќдебиетi тарихынан лайыћты орын алуѕа тиiс. Сол алыптардыѓ бiрi – Жљсiп Баласаѕџни ХI ѕасыр перзентi, ойшыл ѕалым ѕылымныѓ бiрћатар салдарын ойдаѕыдай меѓгерген. Жљсiп ћаламынан туѕан ћџдiреттi шыѕармалардыѓ бiрi – «Ћџтадѕџ бiлiк» дастаны. Бџл ћазiргi тљркi тiлдес халыћтарѕа ортаћ мџра, мџнда кп мќлiмет жинаћталѕан. Тљркi тiлдес поэзияныѓ еѓ бiр iнжу маржандарыныѓ бiрiнен саналады. Жљсiптiѓ «Ћџтадѕџ бiлiгi» Баласаѕџнда басталып, Ћашћарияда аяћталѕан. Дастан бiр жыл алты айда жазылып бiткен. Аћынныѓ дќл туѕан жылы белгiсiз, ал зерттеушiлер шамамен 1015-1016 жылдарды мегзейдi. Сонда аћын бџл iлгерi еѓбегiн елу мен алпыстыѓ арасында жазѕан. Тљркi тiлiнде жазылѕан тџѓѕыш даналыћ жинаѕы болып саналады. Дастанда мемлекеттi басћару ќдiстерi, адамгершiлiк жолдары, ћоѕамѕа ћажеттi тљрлi ережелер, ќдет-ѕџрыптардыѓ жай-кљйi ћамтылады, ќлеуметтiк-экономикалыћ, нер мќселесi желi боп таратылады. Бџл дастанды Г.Вамбери, В.В.Радлов, С.Е.Малов, Е.Э.Бертельс, А.Валитова, К.Каримов жќне т.б. ѕалымдар зерттелген. «Ћџтадѕџ бiлiк» дастаны негiзiнен алѕанда егiз жолмен мќснќуи формасымен жазылѕан. Барлыћ ќѓгiме трт кейiпкердiѓ айналасында рбидi, ќрбiр тараудыѓ зiндiк ћџлыћтыћ, тазалыћ, фќлсафалыћ жљгi бар. Дастан бабтары зара шебер ћиылысћан. Орыс тiлiндегi толыћ нџсћасы 1983

жылы Мќскеудiѓ «Наука» баспасынан «Благодатное знание» «ћџтты бiлiм» деген атпен жарыћ кредi. Дастан Ћарахан ќулетi билiк жљргiзген тџста дљниеге келдi. Дастан сондыћтан да ћоѕамдыћ-саяси мќселелерден босай алмаѕан. Патшадан бастап ћарапайым халыћ кiлдерiне дейiн тiлге тиек етiлдi. Аћын жаман ќдеттен саћтандырады, жаћсыѕа џмтылдырады, адамныѓ аћыл парасатын паш етедi, бiлiмге, нерге шаћырады. Араб-парсы тiлiнiѓ дќуiрлеп тџрѕан шаѕында Жљсiптiѓ бџл дастанды тљркi тiлiнде жазуы љлкен ерлiк едi. «Ћџтадѕџ бiлiкке» Фирдоуси «Шахнаманыѓ» ќсерi болѕандыѕын байћау ћиын емес едi. Дастан 13 290 леѓ жолынан тџрады, араб-парсы поэзиялыћ дќстљрiне сљйенiп жазылѕан. Автор «Ћџтадѕџ бiлiкте» тљркi халыћтарыныѓ ауыз ќдебиетiнен љлгi алѕандыѕын, маћал-мќтелдердi пайдаланѕанын айта отырады. Шыѕарма ћањармандарыныѓ аттары: Кюнтогды, Айтолды, Огдюльмиш. Бџл да поэманыѓ тљркi дќстљрiмен тыѕыз байланыста болѕандыѕын дќлелдейдi. Кне тљркi халыћтарыныѓ ХII-ХIII ѕасырлардыѕы крнектi шайырларыныѓ бiрi Ахмед Иљгiнекидiѓ келелi кемел ойѕа ћџрылѕан «Аћићат сыйы» атты дастаны да Орта Азия жќне Ћазаћстан халыћтарына бiрегей тиiстi ћазына. Халћымыздыѓ ќдеби-мќдени мџрасына, тiлiмiздiѓ арѕы тарихына барлау жасаѕанда Ахмед дастанына соћпай те алмаймыз. «Ћџтадѕџ бiлiк», «Махаббатнаме», «Оѕызнаме», «Китабе-Дќдем Ћорћыт», «Шахнаме», «Диван-лџѕатит тљрк», «Хџсрау-Шырын» шыѕармаларымен ћатар аталатын «Аћићат» сыйы» аныѕында зiнiѓ рухы, табиѕаты, тiлi жаѕынан ћазаћ ќдебиетiне жаћын тџр. Кне тљркi жазба ескерткiштерiнiѓ бiрен-сараны ѕана ћазаћ тiлiне тќржiмалана бастады. Келешекте ћазаћ ќдебиетiнiѓ, ќдеби тiлiнiѓ ћалыптасу тарихы мен даму жолдарын тереѓiрек зерттеймiз десек, осынау кнекз мџраларды ана тiлiмiзге тегiс ћотарып алуѕа тиiспiз. Ерте ме, кеш пе бiз осы мќселеге мќмлелi ден ћоюымыз керек. Ежелгi ќдебиет кiлдерiнiѓ ћосымша лаћап аттары болѕан. Замандастары «Аћићат сыйыныѓ» авторы «Адиб Ахмет» яѕни, ѕалым, ћалам иесi, ќдебиетшi деп атаѕан. мiр сљрген дќуiрi ХII мен ХIII ѕасыр арасы, шыѕармасын да осы

аралыћта жазѕан. Туѕан жерi Тљркiстан ћаласыныѓ маѓайындаѕы Югнек немесе Жљйнек деген жер деседi. Ћараханидтер тџсында ћалалар салынады, сауда жанданады, ќдебиет дамиды, тљркi тайпаларына ортаћ жазба, ќдеби тiлдер орын тептi. Ахмед ибн Махмуд Иљгiнеки жайлы дќлмќ-дќл айћын мќлiметтер жоћ. Зерттеушiлер ХIII ѕасыр басында ѕџмыр кешкен дейдi. Ол жазѕан «Аћићат сыйыныѓ» бiздiѓ ѕасырымызѕа љш тљрлi кшiрмесi ѕана жеттi. Бiр нџсћасы 508 жол, Стамбулдыѓ Ая-София кiтапханасында тџр. Екiншi нџсћа да сонда, араб жазуымен жазылѕан. Љшiншi нџсћа ХЉ ѕасырда кшiрiлген, Стамбулда саћтаулы. «Аћићат сыйын» Н.Ассм, Р.Арат, В.Радлов, Т.Ковальский, Ж.Дени, Е.Э.Бертельс, С.Е. Малов, Э.Н.Наджип секiлдi ѕалымдар ќр ћырынан зерттеген. збек, ћазаћ ѕалымдарыныѓ да бџл ќдебиет ескерткiшiн зерттеуде зiндiк љлесi бар. «Аћићат сыйы» адам мiрiнiѓ сан ћырын ћамтитын дидактикалыћ шыѕарма, аруз деп аталатын леѓ лшемiнiѓ мутакариб деген тљрiмен жазылѕан. Ќлiшер Науаи Ахмед кiтабын жоѕары баѕалаѕан, оныѓ ћанатты сздерiнен мысалдар келтiрiп отырѕан. Сол уаћыттаѕы тљркi тайпалары халыћтарыныѓ тiлi Ахмедтiѓ зi айтћандай, «туркче» жазылѕан бџл кесек туындысы осы заманѕы тљркi тiлдес халыћтардыѓ «Аћићат сыйы» дастаны араб-парсы кейiн тљркi тiлдес поэзияѕа тараѕан бќйiт формасымен жасалѕан. Бќйiт екi жолды ћостармаћты леѓ. Дегенмен, мџндай бќйiттер онда жиi џшыраспайды, денi трт жолдыћ леѓмен келедi. «Аћићат сыйы» ћазаћ тiлiнде 1985 жылы Ћазаћ ССР Ѕылым академисыныѓ «Ѕылым» баспасынан жарыћ крдi. Тџпѓџсћасыныѓ фотокшiрмесi, транскрипциясы, прозалыћ жќне поэзиялыћ тќжiрiмесi жарияланды. Баспаѕа тiлшi ѕалымдар Ќ.Ћџрышжанов пен Б.Саѕындыћов ќзiрлеп бердi. Кiтаптыѓ алѕы сзi, кiрiспесi бар. Сйтiп, ћазаћ оћырмандарына алыс ѕасырларда мiр кешкен Ахмед еѓбегi ћадiрлi сый боп тартылды. «Аћићат сыйы» алдаѕы кезде арнайы зерттеулердiѓ нысаны боларына шек болмаса керек. Ћазаћ ќдебиетiнiѓ тарихына ћатысы бар жќне бiр ежелгi

ескерткiш – Хорезмидiѓ «Махаббатнаме» шыѕармасы. Ол ХI-ХIV ѕасырлар арасында жазылѕан. Жазылѕан жерi Сырдыѓ бойы. Бџл да тљркi тiлдес тайпалар мен халыћтарѕа ортаћ жќдiгер. Ал, бџѕан дейiн Хорезмидiѓ нендей еѓбек жазѕаны белгiсiз, десе де араб-парсы, тљркi тiлдес поэзиядан хабары мол кiсi болѕан. «Махаббатнаменiѓ» араб жќне џйѕыр жазулы нџсћаулары Лондонда Британ музейiнде тџр. Таѕы бiр нџсћасы 1971 жылы Стамбулдыѓ џлттыћ кiтапханасынан шыћты. «Махаббатнаменi» академиктер В.В.Бартольд, А.Н.Самойлович зерттедi. Еуропа, Тљркия ѕалымдары да љлес ћосты. «Махаббатнаменiѓ» џйѕыр нџсћасын А.М.Щербак 1959 жылы, араб нџсћасын Ќмiр Нќджип орыс тiлiне аударып, кiтап етiп шыѕарды. Хорезми дастаны збек, татар тiлiнде тќржiмаланып басылды. 1985 жылы ќдебиетшi Алма Ћыраубаеваныѓ аударуымен ћазаћ тiлiнде жарияланды, зерттеулер жасалды. 1986 жылы Ћазаћ ССР «Ѕылым» баспасыныѓ «Оѕызнаме», «Махаббатнаме» кiтабы жарыћ крдi. Ќдебиетшi ѕалымдар Ќ.Дербiсќлi, М.Жармџхамедов, .Кљмiсбаев осы кiтаптыѓ мќтiнiн баспаѕа ќзiрлеп, ћазаћ тiлiне тќржiмалап жќне ћазаћ ќдебиетiне байланысты зерттеулер жазды. Осы кiтапты чех ѕалымдары сџратып алды, аудармаћ ойлары бар. «Махаббатнаме» Аћ Орда билеушiлерiнiѓ бiрi Мџхаммед Ћожабекке баѕышталып жазылѕан, ћыпшаћ-оѕыз тiлдерiнiѓ ескерткiшiне жатады, тек бес жљз жол клемiнiѓ iшiнде 156 бќйiтi парсы тiлiнде хатћа тљскен. Соѕан ћараѕанда, Хорезми шыѕыс поэзиясыныѓ дќстљрiн жаћсы меѓгерген автор санатына жатады. Шыѕыс аћындарыныѓ кпшiлiгi касак туындыларын арнайы ћолћа салѕан ќмiршiге, сџлтанѕа, Ханѕа арнап жазды. Мќселен, Низамидiѓ «Лќйлi»-Мќжнљн» дастаны солай жазылѕан. Хорезми билеушiсi Мџхаммед Ћожабековтiѓ ћолында тџрады, «Мџхаббатнаменi» соѕан арнауѕа мќжбљр болады, йткенi, сол кездегi аћындар тiршiлiгiнiѓ ћамы солай-тын. «Махаббатнаме» ХЉ ѕасырдаѕы жазбаша ќдебиеттiѓ жемiсi, онда араб-парсы поэзиясыныѓ ќсерi мол, ћџрамында ѕазал, мќснќуи, ћыта секiлдi леѓ формалары жљр. «Махаб-

батнаме» «Лќйлi-Мќжнљн», «Хусрау-Шырын», Рљстем, Жљсiп, Сљлеймен есiмдерiнiѓ жљруiнiѓ зi Шыѕыс дќстљрiнiѓ нышандарын байћатады. «Махаббатнаме» махаббат туралы дастан, кбiнесе хат формасымен келедi. Бiлiмдiлiк, iзгiлiк, ерлiк, адамгершiлiк мќселелерi де ћамтылып отырады. Бџл ќдеби ескерткiштегi айтылатын жайлар ћазаћтыѓ арѕы, бергi ѕашыћтыћ жыр, дастандарымен љндесiп, сабаћтасып жатады, екi арада кптеген џћсас жайларды табуѕа болады. Бџл шыѕарманыѓ тiлi ћазiргi ћазаћ тiлiне жат емес, ћайта жаћын, кптеген бќйiттер аудармай-аћ тљсiнiктi болып тџр. Демек, ћазаћ ќдебиетi тарихыныѓ сонау бџлаћ бастауында Хорезми ћаламынына туѕан еѓселi еѓбектiѓ тџруын заѓды ћџбылыс деп бiлемiз. йткенi, ћазаћ жерiн мекендеген ћазаћ жќне басћа тљркi тiлдес халыћтар мќдениетiн, ќдебиетiн жасауда «Махаббатнаме» сияћты кркем дљниелердiѓ љлесi ерекше. Алтын Орданыѓ Сарай, Сыѕанаћ ћалаларында тџрѕан Ћџтб аћын да Хорезмимен бiр тџста дќуiр кешкен адамдар едi. Ћџтыб шайырдыѓ аты «Хџсрау-Шырын» дастанмен шыћћан. Ќзiрбайжан классигi Низамидiѓ осы аттас шыѕармасын тџѓѕыш рет тљпнџсћасынан яѕни парсы тiлiнен оѕыз-ћыпшаћћа ќкелген Ћџтб едi, аударылѕан уаћыты шамамен алѕанда 1341-1342 жылдар арасы. Клемi – 4740 бќйiт, Низами дастанныѓ теѓ жартысынан сќл ѕана асады, кейiнгi кшiрушiлер з тараптарынан леѓдер ћосып отырѕан. Бiр кшiрмесi Париждiѓ џлттыћ кiтапханасында саћтаулы тљр. Ћџтб поэмасын совет жќне шетел ѕалымдары зерттеу нысанына айналдырады. Ћазаћша ѕылыми сздiгiн тiлшi ѕалым А.Ибатов жасады. Бџл сздiкке ћараѕанда, «ХџсрауШырын» дастанныѓ тiлi ћазiргi ћазаћ тiлiне жаћын екендiгiн байћау ћиынѕа тљспедi. Ћџтбтыѓ «Хџсрау-Шырыны» аудармаѕа жата ма, жатпай ма деген мќселеге келгенде ѕалымдар екi жаћћа б*лiнедi. Айталыћ, Е.Э.Бертельс толыћ аударма десе, Ќ.Наджип Ћџтб нџсћасын жеке роман деп баѕалайды, бiраћ тљпнџсћадан алыс кетпегенiн ескертедi. Дастанныѓ негiзгi мазмџны Низамимен дќлме-дќл

тљседi, кейiпкерлерi де бiрдей, iс-ќрекеттерi де џћсас, бастауы да аяћталуы да бiр-бiрiнен алшаћ кетпейдi. Дегенмен, Ћџтб поляк ориенталисi А.Зайоняковский айтћандай, Низами поэмасыныѓ ћыпшаћ диалектiсiнде ћайта туѕан жаѓа нџсћасы деп ћабылдау керек, егжей-тегжейлi зерттеген Э.Н.Наджип едi. Ѕалым аудармашыныѓ шеберлiгiн аныћтап бердi, ћыпшаћ тiлiнде жазылѕанын айћындады. Ћазаћ тiлiне жаћын тџрѕан жќдiгер екенiн айтты. Сейф Сараи Саѕди љлгiсiн негiзiнен саћтап аударды. Аракiдiк леѓi бар џйћасты ћара сзбен келтiрдi, реѓ келгенде автор з леѓ жолдарын кiрiктiрiп жiбердi, мџнысы жалпы аудармаѕа нџћсан келтiрмейдi, Сейф Сараи ћыпшаћ тiлдi ортаѕа жаћын, тљсiнiктi тџстарын ћалдырмай, ал кейбiр алыстау тџрѕан жерлерiн ћалдырып отырды. Не себептi Саѕдидыѓ «Гљлстанын» тљркi тiлiне тќржiмалаѕанын аћын оћырманына тљсiндiре кетедi жќне ол ойын леѓмен де жеткiзедi. зiне сенiм артћандыћан, осы iске белiн бекем байлап кiрiскенiн жасырмайды. Дљние жљзiндегi таѓѕажайып кiтаптардыѓ бiрiн жазѕан Саѕди ел кезген, халыћпен кп кездескен данышпан кiсi едi. Кргендерi мен тљйгендерiн тiзе бермей, тамаша тљйiндер жасап отырды. Мiне, осындай ересек љлгiге тљркi шайыры бас ие отырып, таѓдай тџшырарлыћ ћотарма жасайды. Аћын адам бойындаѕы iзгi ћасиеттердi уаѕыздайды, жаманнан жирендiредi, дићанды, ћолнер иелерiн ќкiмдерден, хандардан биiк ћояды. Аудармашы тљпнџсћаныѓ идеясын, сюжеттiк рiмiн, композициясын, рухын саћтай бiлген. Бџл да шеберлiктен шыѕатын жол екенi аныћ. Ћыпшаћ тiлiнде туѕан «Тљрки Гљлстанын» ћазаћ тiлiне толыћ ќкелiп, тарихын, тiлiн, айналасын, айырма, џћсастыћтарын зерттеу ћазаћ ќдебиетiнiѓ ежелгi тарихына тќуiр беттер болып ћосылатындыѕы сзсiз. Ћазаћ ќдебиетi тарихыныѓ бiрнеше томдарын ћайта ћарап шыћћанда осынау ћазаћ халћына да ортаћ ќдеби мџралар жайлы жеке томда тоѕысћаны абзал. Атышулы ћолбасшы, тарихшы ѕалым, Шайр Захиридќн Мџхаммед Бабыр (1483-1530) есiмi де ќлгi бiз айтћан келешек томнан лайыћты орын алуѕа тиiс. Жасынан батыл,

бiлiмге ћџштар болѕан. Араб-парсы поэзиясыныѓ дќстљрiнде тќрбиеленген, он екiсiнде таћћа отырды. Аћсаћ Темiрден кейiнгi билiктi ћолына алды. Ауѕанстанѕа, одан ќрi Љндiстанѕа жорыћ жасап, сонда барѕан сон Џлы Моѕол империясыныѓ негiзiн ћалайды. Бабыр жаугершiлiкпен ѕана айналыспай сауданыѓ, экономиканыѓ, ћала мќдениетiнiѓ дамуына ќсер етедi. Архитектура, ќдебиет ркендейдi. Бабыр 47 жасында Љндiстанныѓ Агра ћаласында дљние салады. зiнiѓ сиетiмен денесi Ћабул ћаласында ћазiрде «Бабыр баѕы» деп аталатын паркке ћойылды. Бiраћ Бабыр мљрдесiнiѓ ћазiргi халi мљшкiл екен. Бiз соны кзiмiзбен крдiк. Жас шаѕынан леѓ-жырѕа ќуес болѕан Бабыр џлы џстазы Ќлiшер Науаи назарына iлiгедi, леѓмен хат жазысады. Шетелдерде жљрген жауынгер аћын мiрбойы Отанын саѕынып, аѓсап ткен, ны ткiр, мџѓѕа толы ѕазалдары, рубаилары, ћыта, мќснќуилерi дќлелдейдi. Бабыр жинаѕын 1917 жылы Петроградта академик А.Самойлович бастырып шыѕарады. леѓ нерiнiѓ теориясына Бабыр жазѕан «Аруз туралы трактат» љлкен љлес болып саналады, бџл еѓбегi ћазiр де зiнiѓ маѓызын жойѕан жоћ. Бабыр тљркi поэзиясы теориясын алѕаш жасаушылардыѓ бiрi. Бабырдыѓ атын дљниеге жайѕан еѓ сљбелi еѓбегi «Бабырнаме». Осы кiтабында автор зiн ѕылымныѓ ќр ћырынан танытады, мџнда этнографиялыћ, географиялыћ жќне тарихћа байланысты материалдар мол кездеседi, автор кргенiн, бiлгенiн, тљйгенiн жасырмай, бар шындыћты баяндап шыѕады. «Бабырнаменi» кркем тiлмен рнектелген *зектi, автобиографиялыћ тарихи роман десе болар едi, себебi мџнда бќрi бар. Саясат, соѕыс суреттерi, ћала, дала халћыныѓ жайы, тарихи мќлiметтер, экология, адамдар арасындаѕы ћарым-ћатынастар кеѓiнен ќѓгiмеленедi. Тљркi тiлдес ру-тайпаларѕа ортаћ шаѕатай тiлiнде жазылѕан «Бабырнаме» кiтабыныѓ ћазаћтыѓ тарихына, ќдеби тiлiне ћатысы ћай жаѕынан да жоћ емес, оѕан арнайы ѕылыми зерттеу еѓбегi ћажет. Бабыр бџл еѓбегiнде бiрћатар ћазаћ тарихшыларын, шайырларын атап, мiнездеме берiп кетедi. «Бабырнаменi» Абай, Шоћан Уќлиханов, Мџхтар

Ќуезов жоѕары баѕалаѕан. «Бабырнаменiѓ» бљгiнгi ѕылым салалары љшiн де маѓызы зор. Бџдан бес ѕасыр бџрын ѕџмыр кешкен тљркi тiлдес тайпалардыѓ, халыћтардыѓ тарихын, зендерiн автор ерекше бiлгiрлiкпен шебер баяндайды. Бабыр соѕыс нерiнде жетiк ћолбасшы бола отырып, соѕысты жаћтамайды, халыћтыѓ ћанын тгуге ћарсы шыѕды. Ал, Бабырдыѓ ќскери дарындылыѕына К.Маркстiѓ баѕа беруi тектен-тек болмаса керек. Сйте тџрса да, Бабыр бейбiт мiрге ѕашыћ адам болѕан. Ол аћындардыѓ, ѕалымдардыѓ, сќулетшi, суретшiлердiѓ, ћарапайым еѓбек адамдарыныѓ жаћсы ћасиеттерiн танытады. Ќрине, Бабырдыѓ феодалдыћ таптыѓ кiлi екенiн, сџлтандардыѓ, бектердiѓ мљддесiн ћорѕай жљргенiн де џмытпаѕан жн. Десе де, «Бабырнаме» Орта Азия мен Ћазаћстан халыћтары тарихынан ерекше орын алады. «Бабырнаме» 1826 жылы Лондонда аѕылшын тiлiнде басылып шыћты. 1857 жылы Н.Ильминский Ћазан ћаласынан бастырып шыѕарды. «Бабырнаменi» кптеген совет жќне шетел шыѕыстанушы ѕалымдары зерттедi, ѕылыми мќтiндерi орыс, збек тiлдерiнде жарияланады. Биыл «Бабырнаме» ћазаћ тiлiнде жарыћ крдi. Орыс тiлiнен аударѕан Б.Ћожабеков екен. Негiзiнен тљпнџсћа-тќжiрма жасалѕанда кп џтћан болар едiк. Бџл алдаѕы уаћытта ойланатын мќселе. Сонымен, кне дќуiрде Орта Азияны, Ћазаћстан жерiн мекендеген тљркi тiлдес халыћтардыѓ ќдеби мџралары осы халыћтарѕа ортаћ ћазына екендiгi ешћандай дау тудырмаса керек. Тљрк тiлiнде жазылѕан ќдеби ескерткiштердi ќрi-берi тартпай, бiр арнаѕа салып ћарастырѕан дџрыс. Ежелгi тљркi ќдебиетiнiѓ таѓдаулы љлгiлерiн жасауда ћазаћ халћыныѓ да *зiндiк љлесi бар екенiн есте тџтћан игi.

АЛМАТЫДАН ДУШАНБЕГЕ ДЕЙIН Ходжентке автобуспен, ќрi ћарай Душанбеге џшаћпен жеттiм. Кiсi кп, кљн ыстыћ, збек-тќжiк шекарасына барѕанда бќрiн тексередi. Ћаруыѓ, нашаѓ жоћ па дейдi, бейне бiр бтен мемлекетке тiп бара жатћандай сезiнесiѓ. Автомат асынѕан ѓшеѓ ќскери жастар екен, тљстерi суыћ, кздерiмен аћтарып ћарайды. Жџртты ерден жџлып алѕандай, автобустан сыпырып тастап, ћарап шыѕады. Ћол жљктерiн кредi. Терлеп-тепшiп ћысылып шекарадан тесiѓ. Ќрi ткесiн жљргiзушi љстi-љстiне адам алып, шытырлатып аћша санап, мазаѓды май iшкендей ћылады. Ќйтеуiр аман-есен жетсем дейсiѓ. Баяѕы бiр алманыѓ екi бетiндей араласып-ћџраласып жатћан збек-тќжiк аѕайынѕа не боп ћалѕан деймiн. «Аѕайынныѓ ћызыѕы алыс-берiс, ћџдалыћтыѓ ћызыѕы барыскелiс» деп шешен айтћандай, ћандары-жандары ќлденеше ѕасыр араласып келе жатћан екi дос халыћтыѓ арасына уаћыт шiркiннiѓ уаћытша салѕан бекетi шыѕар. Тiптi тљркi тiлдес, иран тiлдес туыстар бџрынѕы заманда шекараны бiлiп пе едi? Саћтыћта ћорлыћ жоћ дегенi ме, тым тарыла берсек, ауыз-бiрлiк, береке кетпей ме? Науаи Фирдоусидi пiр тџтып едi ѕой?.. Автобус ќрi Аспара асып кетедi, мен Ходженттен тљсiп ћалдым. Басатын жер, барар тауым жоћ, тџрып ћалдым теѓселiп, тiрi жан сен келiп тџрсыѓ-ау демейдi. «Тљйенiѓ таныѕаны жапыраћ» демекшi, автовокзалѕа бардым, таѕы да шырпыныѓ ћорабындай шаѕын автобусћа ќреѓ iлiктiм. Жас жiгiт Ресей аћшасын жинап тџр. Мќссаѕан безгелдек, менде бiр сомы да жоћ, ендi ћайтемiн. Бiр тќжiк келiншегi маѕан бiр теѓге џсынды. Мќскеуге барѕанда бiр ћазаћ берiптi. Сiзге керек боп ћалар дейдi. Ќл-Фараби атамды жерге тастаймын ба, алдым. збек сомынан аздап ћалып едi, ол аћша бџл жерде жљрмейдi екен. Япыр-ай, мына заманда жолѕа шыћћан жљрегiмнiѓ тљгi бар екен деймiн. Шешiнген судан тайынбас деп тартып келемiн. Аэропортына жеттiм. Бiр *збекке жалынып, екi жљз теѓге бердiм. Жаны ашыды ма, ћалтасына салды да ќкеп та-

стады. Алматыдан Душанбеге – Симпозиум штабына телефон шалѕанымда Ходжент аэропортында ћарсы алатын кiсi болады деген-дi. Ходжентте Жазушылар одаѕыныѓ бiр блiмшесi бар екен. Облыстыћ атћару ќкiмшiлiгiнiѓ орынбасары Негметов деген жiгiт филология ѕылымыныѓ докторы екен. Мџнда Парвана деген талантты аћын келiншек тџрады дестi, айтуларына ћараѕанда, ќлгi Гљлрухсор мџныѓ ћасында жiп есе алмайды. Иќ, Гљлрухсор Софиеваны сџрастырсам, Мќскеуге тартып кетiптi, сонда тџрады. Аћын ћыз тќжiк оппозициясын ћолдаѕан кљрес жаѕында бопты. Душанбенiѓ Шохидон алаѓында тiзерлеп кп кљндер отырып, ћазiргi љкiметтiѓ кетуiн талап етiптi. Аћырында Мќскеудi паналап кетiп ћалыпты. Ќлгi кп жасаѕыр Лида облыстыћ атћару комитетiнiѓ кiлiмен келiсiп, маѕан Душанбеге билет жасап бердi, ертеѓ ерте џшасыз дедi. Бар алѕысымды жаудырып жатырмын. Адамныѓ кљнi адаммен деген сол ѕой, айналайын ќйелдер-ай! «Адамдар – биiк жџлдыздар, сендерге џшып бара алсам» деп Расул Гамзатов айтћандай, жер бетiнде адамнан биiк не бар. кiнiшi – сол биiкке бљгiнде жете алдыћ па?! Душанбеде бџрын болѕанмын. Атаћты тќжiк аћыны, Ираннан ћашып келген Ќбiлћасым Лахутиге арналѕан «конференцияѕа келiп, «Лахути ћазаћ ќдебиет тiлiнде» деген таћырыпта баяндама жасап ћайтћанмын. Душанбе жасыл, жаћсы ћала. Мџнда менiѓ шайыр достарым – Момын Ћанаѕат, Лоик IIерали, Асћар Хаким, ќдебиетшi ќрiптестерiм – Абдулћадыр Маниязов, Абдурахман Абдулманнонов, Ќбусаттар Нџралиев тџрады. Ќбекеѓ Нџралиев бiздiѓ ЋазМУдыѓ тљлегi. «Жљрегiм – тќжiк, тiлiм – ћазаћ» деп ќзiлдейтiнi бар. Екi тiлде бiрдей сайрайды. Бiздiѓ осындаѕы елшiмiз секiлдi, екi жаћтыѓ амандыѕын, саулыѕын бiр-бiрiмiзге жеткiзiп тџрады. Зейнолла Ћабдоловтыѓ, Ханѕали Сљйiншќлиевтiѓ, Рахманћџл Бердiбаевтыѓ шќкiртi, џстаздарын џмытпайды, хат алысып жатады. «Шахнаманыѓ» 1000 жылдыћ мерейтойына Рахаѓ екеуiмiз ћатар шаћырылѕан едiк, бiраћ ол кiсi Иранѕа жљретiн боп ћалды. Сонда екеуiмiздiѓ де мекен-тџраѕымызды Тќжiк љкiметiне тауып

берген Ќбусаттар Нџралиев екен. Ал, Абдурахман Абдуманнонов екеумiз Мќскеудiѓ Шыѕыстану институтында аспирантурада ћатар оћыдыћ. Бљгiнде белгiлi тќжiк ѕалымы, Тќжiкстан Жазушылар одаѕыныѓ хатшысы. Тќжiк туыстар «Шахнаманыѓ» 1000 жылдыѕын жандары ћалмай, жљгiрiп жљрiп џйымдастырып, џлы жиынныѓ мќртебесiн ктеруге кп ат салысыпты. Олар Лахутиге арналѕан конференцияны да дќрежелi, кеѓ етiп ткiзген. Сонда бiр байћаѕаным, тќжiк достар Президиум столында омалып отыра бермей, залда ћызмет жасап жљредi екен Бiзде здерiне здерi ескерткiш орнатћандай, ћазыћтай ћадалып ћалады емес пе? Душанбе десе алып-џшып тџратыным сол, достарды крiп, ћолдарын ћысћым келедi, онсыз да байланысымыз љзiлiп, азайып барамыз, мыћты едiк-ау бџрын бiз, дљние шiркiн не боп барады?.. Таулардан асам дегенше, Душанбенiѓ де тбесi крiнедi. АН-24-тiѓ ћарнынан аћтарылып тљсе ћалдыћ. Сйтiп, тќжiктiѓ С.Айни атындаѕы опера жќне балет театрынан бiр-аћ шыћтым. Зал толы халыћћа Тќжiкстан Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ Траѕасы Эмомали Рахмонов кiрiспе сзiн арнады. Бiр риза болѕаным – бќрi тќжiкше-парсыша сйлейдi, тќршiмешi жоћ, «Шахнама» жазылѕан тiлде толѕайды. Мќскеулiк профессор, белдi шыѕыстанушы, менiѓ џстазым Нури Османович Османов парсыша сйлеп бергенде зал сiлтiдей тынды. «Шахнаманыѓ» сегiз томын Мќскеуден шыѕарѕан кiсi, Фирдоусидiѓ мiрi, шыѕармашылыѕы туралы кiтап жазѕан, 70 жылдыѕын Иран тойлаѕан танымал ѕалым. Шавхат екеуiмен ћџшаћтасып сќлемдестiк. Шавхат – тќжiк сыншысы, Мќскеудегi – Шыѕыстану институтында аспирантурада жљргенiмде ћџс џясындай аспиранттар жатаѕында жанџяммен тџрып едiм. Стипендия жетпейдi, Жазушылар одаѕына барып тџратынмын. Ол кезде ћазаћ ќдебиетi бойынша марћџм Тќкен Ќлiмћџлов консультант болып iстеушi едi. Ћамћорына алып маѓдайдан сипап жљретiн, кп сйлемейтiн кемеѓгер жазушы едi ѕой. Бiр жымиып ћойып, шахматын ойнап отыра беретiн. Басћалардыѓ алдында жасћануды бiлмейтiн бiлiмдi

ћаламгер едi, екi тiлi бiрдей едi, Мќскеудiѓ мынау деген жазушылары оны ћатты сыйлайтын. К.Федин, С.Луконин, С.Кирсанов, Р. Гамзатов, А. Вознесенский, Ћ. Кулиев сынды ќдебиет алыптарымен иыћ сљйесiп, тепе-теѓ сџхбат ћџрѕанын кзiм крдi. Иќ, ол бљкiл болмыс-табиѕатымен наѕыз ћазаћ жазушысы едi, оны Мџхтар Ќуезов ћадiрлейтiн, еркелететiн. Ал, Мџхаѓ махаббатыныѓ сќулесi крiнгенге тљсе бермеушi едi ѕой. Жалпы Мџхаѓ талантты iнiлерiн бауырына тартып, ћамћор ћџшаѕын ашып жљретiн. Университетте бiзге Абайтанудан дќрiс берiп жљргенде бiзге сз арасында сол iзеттi iнiлерiн iлтипатпен атайтын. Тахауи, Тќкеѓ, Зейнолла, Сафуан, Ќбдiжќмiл тобына енiп жљретiн. Ќсiресе, Шќмшi Ћалдаяћовћа ыћыласы ерекше едi, ќндерiн жаћсы кретiн. «Бiр кљнi тљнде ояна кетсем, Абайдан берi ћарай бiр ќн аћтарылып келедi, ћандай ќн деп ћџлаћ тљрсем Шќмшi екен» дейтiн џстаз. Тќкен мен Садыћбектiѓ ол кiсiге еркелеп, ћџшаѕына енетiнiн кзiм крдi. Сол Тќкеѓ бiр кљндерi Мќскеудi тастап, Алматыѕа кеттi де ћалды. Бiр жџмбаћ жан едi ѕой жарыћтыћ. зi Абайды жџмбаћ жан деп, тамаша зерттеу жазды. Тќкен Ќлiмћџлов жайында соѓѕы сз ќлi айтылѕан жоћ. Душанбенiѓ еѓ биiк, ќсем кеѓ кшелерiне, ѕимараттарына «Шахнаманыѓ» адамгершiлiктi, даналыћты, достыћты, махаббатты, ерлiктi, халыћ ћџдiретiн жырлайтын жолдарын наћыштап, рнектеп жазып тастапты. Баласынан бастап бабасына дейiн Фирдоусидi жатћа айтады. Ќбiлћасым Фирдоуси дљние тiлдерiнде – аѕылшынша, немiсше, французша, итальянша, испанша, арабша, ћытайша, орысша сйлеп, ќлемдi жаулап алѕан. «Егер жер жљзi бойынша еѓ атышулы деген бес аћынды блiп атаса, солардыѓ алдында Фирдоуси есiмi аталады» – дестi зерттеушiлер, таѕы да осынау алћалы жиында. Трт кљн бойы Душанбе шањарыныѓ трiнде «Шахнама» шыраѕы жаѕылып, тоћсан тоѕыз тарауы толѕанды, туы жарћырап, дљниенiѓ т*рт ћџбыласына сќулесiн шашты. Аузымызда «Шахнама» кейiпкерлерi: Рустем, Ескендiр, Афрасиаб, Сиявуис, Тахмина, Кова, Маздак,

тсiмiзде Фирдоуси кескiнi, ћолымызда Ираннан келген «Шахнама» кiтабы, жолымызда жарћылдап жатћан Фирдоуси дастаныныѓ љзiндiлерi, академиктен бастап машина жљргiзушiсiне дейiн Фирдоуси, Рудаки, Омар Хайям, Хафиз бќйiттерiн жатћа айтатыны бiздi ћатты таѓћалдарды. Тiптi атысып-шабысып жатћан оппозиция да автомат шљрiппесiне баспай, оћ шыѕармай «Шахнама» шуаѕына клеѓке тљсiрген жоћ. Шынын айту керек, ћонаћтардыѓ бiразы «Тќжiкстан» мейманханасына орналасћан едiк. Кљнде кретiнiмiз автомат асынѕан Ресей солдаттары, аракiдiк тќжiк те бар, кiрсеѓ де шыћсаѓ да солар. Кешкi сегiзден соѓ сыртћа шыѕа алмайсыѓ, ћауiптi, оћта-текте тљн ортасында ћала iшiнде мылтыћ атылып жатады. Пќкстан елшiлiгi «Тќжiкстан» ћонаћљйiнiѓ љшiншi ћабатына орналасыпты, есiгiнiѓ алды ћаптаѕан солдат, жанарында жылылыћ жоћ. Содан бiрер кљн аялдаѕаннан кейiн ћонаћљйдiѓ жаѕдайынан ћорћайын дедiм. Алтыншы ћабатынан жеке жай берген, жаѕдай жаћсы, амал не, кiрпiк iлмейсiѓ. Екi кљннен кейiн менi Жоѕарѕы Кеѓестiѓ саяжай љйлерiне ауыстырды. Бiздiѓ М. Горький паркi сияћты кеѓ баћтыѓ iшi, ѕимараттарды салып тастаѕан. АЋШ, Мќскеу, Санкт-Петербург, ТМД-ныѓ бiрћатар ќдебиетшiлерi, ѕалымдары осында тоћтаѕан екен. Солармен бiрге љйiрiне ћосылѕан жылћыдай шџрћырасып ћалдыћ. Иран, Ауѕанстан шахнамашылары да осында тоћтапты. Жан-жаћтан ћоршаѕан кљзетi кљштi, љкiмет саяжайында бќрi бар, кљтiмi «Тќжiкстан» ћонаћљйiмен салыстырѕанды анаѕџрлым ажарлы, мџнда да автомат асынѕан ћос-ћостан солдат отыр есiк алдында. Жаман айтпай жаћсы жоћ дегендей, «саћтансаѓ, саћтаймын» дептi ћџдайым. Кре берсеѓ ћаруѕа да кзiѓ љйренiп кетедi. Естуiмiзше, Душанбенiѓ iшiнде, сыртында саяси жаѕдай аумалы-ткпелi, тыныштыѕы аз. Тќжiк оппозициясы азамат ћаћтыѕысын бастаѕалы бiр миллионѕа жуыћ адам шейiт болыпты, ќлi бiтiсетiн жерi бiлiнбейдi, крiнбейдi, сз орнына оћ сйлейдi. «Шахнама» таћырыбын з топыраѕында ћайта жаѓѕыртып шыћћан ћазаћ, збек, ћараћалпаћ, кавказ аћындары да Фирдоуси гуманизмiнiѓ негiзгi ћадау ћазыћ ойларын кп

елдерге солай мол жайып жiберiптi, Фирдоуси рухын таратып жырлапты. Халыћаралыћ ѕылыми жиынныѓ релi мiнбесiнен мен «Шахнаманы» паш еткен ћазаћ аћындары: Ораз Молланы, Мџхамеджан Сералиндi, Шќдiнi, Тџрмаѕамбет Iзтiлеуовтi, Ћџлбай Рахымбаевты, Айманкљл Тќжiбаева есiмдерiн атап, солардыѓ тегеурiндi талантына таѕзым еттiм. Есiмде ћалѕан бiр жаѕдай мынау едi. Конференция ћонаћтарыныѓ бiр тобын Пянджрудке – тќжiк парсы поэзиясыныѓ атасы Рудаки туѕан ћышлаћћа тiкџшаћпен апарды. Аппаћ мќрмќрѕа оранып, кљмбез жамылып жатћан Рудаки мљрдесiне бес рет басымды иiп, бес мќрте тасын сљйдi. Рудакидiѓ жатћан топыраѕына тќубе ету арманым едi. Сол орындалды. Халћыныѓ љлкен-кiшiсi сќлем берiп, жаны ћалмай иiлiп жастыћ, жайылып тсек болады. Шетел ѕалымдары фотоаппараттарымен ћайта-ћайта шыртылдатып, естен кетпес кездесулердi тарих таспасына тiзiп жатыр. Бiр ќлем аспалы баћтыѓ iшiне апарады, даладай дастарћан жасап тастапты. Сонау жап-жасыл ккорай самал баћтыѓ арасын аралап, данышпан Рудаки ѕазалдарын ћу бiрлеп айтып жљрдi ме екен, кiм бiлсiн... Алаћандай ћышлаћта, заѓѕар таулардыѓ арасында дљниеге келiп, айдай ќлемге аты жайылѕан Рудаки даѓћыныѓ бiр шкiм шоѓы басыма џяласа екен деп ћиял етемiн. Неткен зор ћиял едi!.. Бќрiмiзге де Рудаки кiтаптарын, аћын бейнесi салынѕан кiлемшенi сыйѕа тарту еттi. Рудаки мљрдесi бџрын ойпаѓдау, тмендеу тџста болѕан дестi. Сол орнынан М. Герасимов экспедициясы кшiрiп, биiктеу, крнекiлеу жерге апарып ћойыпты. Атаћты антрополог соѕыс жылдарында осы арада з iсмер тобымен ћыруар жџмыс iстеп, Рудакидiѓ бас сљйегiнiѓ, бетiнiѓ келбетiн жасап, жер љстiне *шпес бейнесiн шыѕарып кеттi. Анау бiр жылдары ћазаћ антропологы осы М. Герасимовтiѓ шќкiртi болса керек, Махамбеттiѓ бас сљйегiн айнытпай жасаѕан едi. Амал не, сондай бiлiктi ѕалымныѓ бљгiнде Мќскеуде шетел тiлдерi университетiнде дќрiгер, экстрасенс боп, бала-шаѕа-

сын асырап жљргенiн кзiм крдi. Бџл баяѕы ћазаћтыѓ белгiлi мемлекет ћайраткерi Жџмабай Шаяхметовтыѓ баласы ѕой. Сол Ноэль еѓ болмаса Махамбет темiсовтiѓ тойына да шаћырылмай ескерусiз ћалды. Рудаки музейiн аралап, пiкiр кiтапшасына ана тiлiмде алѕысымды айтып, ыстыћ сздер жазып кеттiм. Фирдоуси, Рудаки, Омар Хайям, Хафиз, Жќми, Низами, Науаи, Абай Шыѕыс жџлдыздары, Шыѕыс шамшыраћтары мќдениет, ќдебиет ќлемiнiѓ аспанын жап-жарыћ етiп адамзат баласына iзгiлiктiѓ, жаћсылыћтыѓ, махаббат жолын меѓзеп тџр. Кш басында Фирдоуси, оныѓ џлы шыѕармасы – «Шахнама» тџр. «Шахнамаѕа» арналѕан дљниежљзiлiк ѕылыми Симпозиум тќжiк-парсы классигiнiѓ, поэзия патшалыѕыныѓ таѕында тќжi жарћылдап отыра беретiнi ћуантады.

ФИРДОУСИ «ШАХНАМАСЫ» ЋАЗАЋ ЌДЕБИЕТIНДЕ Тџрмаѕамбет Iзтiлеуовтiѓ поэзиялыћ мектебi ћазаћ ћџшаѕына ѕана лайыћты мектеп сияћты. Џлы аћынныѓ ойшылдыћ шыѕармаларындаѕы бейнелер, сюжеттер, ќуендер бљкiл мџсылмандыћ Шыѕыстыѓ шымыр бџлаћтарынан тарап, ћазаћ Lлеѓiнiѓ Lрiсiн, кеѓiстiгiн кеѓейттi. Тџрмаѕамет Iзтiлеуовтiѓ шыѕармашылыћ ћазынасыныѓ ћордалы ћоржындарында арабты да, парсыны да, армянды, грузиндi, тќжiктi, збектi, ћараћалпаћты да таѓ ћалдыратын таѓшолпандай таза ќрi заѓѕар сз маржандарыныѓ тiзбектерi, кесектерi кздiѓ жауын алады. Сйтсек, Тџрекеѓ тџрѕызѕан тау алыстаѕан сайын биiктей берiптi. Шыѕыс сюжеттерiн ћуып жазѕан ћазаћ аћындары кп болѕан жоћ, бiраћ бiразыныѓ аттары, шыѕармалары џмытылып, уаћыттыѓ зегiне тљсiп, кзден де, кѓiлден де ѕайып боп кеттi. Шыѕысты бiлiп те, бiлмей де ћуѕан ћалам иелерi бар едi, кпшiлiгi кзсiз елiктеуден асып кете алмады. Мќселен, Шыѕыста «Лќйлi-Мќжнљн» таћырыбына ѕана жљз жиырмадан астам дастан, поэмалар жазылды. Бќрi бiрдей шетiнен шедевр болѕан жоћ, айтулысы ѕана адамзаттыѓ есiнде ћалды. Фирдоуси «Шахнамасы» да тљркi тiлдес ќдебиеттерде жќне Еуропада кптеген елiктеу тќртiбiмен туѕан шыѕармаларды дљниеге ќкелдi. Десе де, соныѓ бќрi наѕыз «Шахнама» биiгiне жете алмай, орта жолда ћалып ћойды. Ќйтсе де елiктеудiѓ де елiктеуi бар. Шыѕыс ќдебиеттерiнiѓ тарихында елiктеулердiѓ де жаћсысы, жаманы бола бередi. Талантты деген елiктеу ѕана бастапћы тљпнџсћаныѓ («Шахнама», «Мыѓ бiр тљн», «Тотынама») идеялыћ-кркемдiк дќстљрлерiнен басћа ќлеуметтiк, мќдени ортада ќрi саћтап, ќрi жалѕастыра отырып, тепе-теѓ келмесе де иыћтасуѕа жарайтын жарамды туындыны дљниеге ќкеледi. А. Пушкиннiѓ мынадай бiр с*здерiн келтiрсек артыћ болмас едi. Ол былай дейдi: «...подражение не есть постыдное похищение – признак умственной скудности, но благородная надежда на свои собственные силы, надежда открыть новые миры, стремясь по следам гения, – или чув-

ство, в смирении своем еще более возвышенное желание изучить свой образец и дает ему вторичную жизнь» (Пушкин 7-т. 420-б). Мiне, бар мќселе, сол Пушкин айтћандай, шыѕарманыѓ екiншi мiрiнде жатыр. Ќрине, ол да аћынныѓ алтын ћадамына, алыптыѕына, асћар таудай таћырыпты з тбесiне алып шыѕуына байланысты. Сз жоћ, Фирдоуси «Шахнамасы» Шыѕыс пен Батыста ћыруар аћындардыѓ ћаламдарына дем берген дастандар жинаѕыныѓ ккесi дер едiм. Еуропалыћ ќдебиеттану тiлiмен айтсаћ – мџны (Imitation – имитейшн), ал парсы, тљркi тiлдес орта ѕасырлар ќдебиетiнде «тазкире» дейдi. Парсы тiлiнде жазѕан љндiнiѓ џлы шайыры ќмiр Хџсрау Дехлеуи Низами мектебiнен шыћса да нќзира жолын зiнше тауып, таѓдап, тамаша поэмалар тудырды. Яѕни, Низамидi тiкелей тќржiма етпей, зiнше нџсћалар жазды, жасап, ћашап шыѕарды. Џлы Мџхтар Ќуезов те Тџрмаѕамбет Iзтiлеуовтыѓ «Шахнамасын» жоѕары баѕалай келiп, «Фирдоуси љлгiсiмен халыћ аћыны Тџрмаѕамбеттiѓ зi леѓ етiп жазѕан Рљстем жнiндегi дастанныѓ ћазаћша нџсћалары» деймiз деген едi. Фирдоуси: «Баси рандж дарин сало си Аджам зиндекардам бедин парси. Ман намирам аз ин пас ке зиндееам Ки тухму суханро пирекандам,» – деген едi. Яѕни, «парсы тiлi тiрi тџрѕанда мен лмеймiн, йткенi лмейтiн сздердiѓ тџћымын шашып кеттiм» деген екен. Ал, Тџрекеѓ не дейдi: «Тоћтатты Тџрмаѕамбет келген ойды, Соѓына «Шахнаманыѓ» ћолын ћойды. Балаша баѕып-ћаѕып, бабын тауып, сiрдiм сљйрiктей ћып сџлу бойлы. Дљниеден мiр бiтiп, тсем де зiм, Аралап жердiѓ жљзiн жљрер сзiм.

«Кре алмай кейiнгiнi кеттiм-ау» деп, Арманда бомай-аћ ћой екi кзiм». Нќзира терминiнiѓ ћазаћ мысалында молынан ашылуы осы леѓ жолдарында сiресiп тџр. Керек десеѓiз, осынау ршiл де рiстi ќдеби ќдiс арћылы Тџрмаѕамбет Фирдоусимен жарысады, бiрi иран жерiнде екiншiсi ћазаћ топыраѕынан табанына тiреп тџрып белдеседi. Мќселе жыѕуда, жыѕылуда емес, ћазаћ аћыны Иран елiнiѓ џлы бќйтерегiне сљйенiп тџрып, ћазаћ дастандарыныѓ жаѓа аспани ќлемiн тербетiп, толѕатып шыѕарады. Низами – Ќмiр Хџсрау Дехлеуи арасындаѕы нќзира ћандай дќрежеге жетсе, Фирдоуси Тџрмаѕамбет нќзирасы ћазаћ поэмасы тарихында бџрын-соѓды болмаѕан тыѓ хикаялы леѓдер циклдерiне апарды, ћазаћ топыраѕынан орын тепкен заѓѕар дараћтар орманын жасап бердi. Ендеше, ћазаћ леѓiнiѓ тарихында «Хамсенi» («Бестiктi») жасаѕан, яѕни бестiк поэмалар жазѕан Шќкќрiм Ћџдайбердиевтен кейiн Тџрмаѕамбет Iзтiлеуов болѕаны айѕаћ шындыћ. Егер крнектi кинорежиссерi табылса, кзiн тапса, Тџрмаѕамбет «Шахнамасыныѓ» сериялы фильмдер жасауѕа болар едi. Шыѕыс ќдебиетiнде «Хамсенiѓ» («Бестiктiѓ») шекарасынан асып кеткен аћындар да бар едi. Солардыѓ еѓ атаћтысы Ќбдiрахман Жќми едi, ол бес поэманы жетеуге жеткiзiп едi, екеуiн жќне ћосып едi. Ал, Тџрекеѓнiѓ «Шахнамасы» жетеудiѓ зiн жетi орап ќкетедi. Шыѕыс сюжетiн жљйрiк жырлаѕан наѕыз џлы эпик аћын болѕаны айдан аныћ крiнiп тџр емес пе? Тек ћазаћ ќдебиетi тарихында осы жайлардыѓ басы ќлi ашылѕан емес. Шыѕыс ќдебиеттерiнiѓ тарихында «Хамса» («Бестiк») ткен бџралаѓ жолдардыѓ жай-кљйiн ашып, ћорытынды берген ќлi ешкiм жоћ. Поэзияныѓ суi, рбуi бџрынѕы формалардыѓ дамуына, деѓгейiнiѓ џлѕаюына байланысты ѕой, сонымен ћатар ежелгi ескi тљрлердiѓ жаѓа тљр толћындармен араласуы да, тљрлi сапарларѕа тљсуi де уаћыттыѓ, ортаныѓ, заманныѓ ќсерiмен, аѕынымен жљрiп отырады. Сонымен, Шыѕыс «Хамсасымен» 19 ѕасырдыѓ ар жаћ бер жаѕында туѕан ћазаћ «Хамсасыныѓ» арасында зiндiк ерекшелiктерiн айћындайтын згешелiктер, џћсастыћтар, айырмашылыћтар, бiрлiктер бары аныћ жай. Ћазаћ поэзия-

сыныѓ тарихында осынау ойшыл iздердiѓ, нџсћалардыѓ, кесек туындылардыѓ кшбасында Абай жќне оныѓ аћындыћ мектебiнiѓ тџрѕанын џмытпауѕа тиiспiз. Немiс Гетесiмен, Шиллерiмен, аѕылшын Шекспир, Байронымен, француз Виктор Гюго, Бодлерiмен, итальян Дантесiмен, грек Гомерiмен маћтанса, мадаћ тџтса, бiз Айбаймен, Шќкќрiммен, Тџрмаѕамбетпен маћтануѕа тиiспiз. Сљйенер џлыѓ болса неге сљйенбеске! Бiрер сз «Шахнама» аудармалары» жнiнде парсытќжiк ќдебиетiнiѓ џлы эпосы – «Шахнамаѕа» жќне оныѓ авторы Фирдоусиге деген ћызыѕушылыћ ерте заманнан басталѕаны белгiлi жай едi. Шыѕыста «Шахнама» таћырыбына арналѕан трт жљзден астам шыѕармалар туѕан едi. Ќрине, солардыѓ бќрi «Шахнама» шыѓына жеттi деп айтуѕа болмайды. Иран эпосыныѓ басты кейiпкерi Рљстем бейнесi Таяу жќне Орта Шыѕыс аћындарыныѓ ћаламдарын тербеттi. Фирдоуси эпопеясыныѓ ќуендерi, саздары Орта Азия халыћтарыныѓ фольклорiне ендi. «Шахнама» тарауларын халыћ арасында таратып оћу кеѓiнен етек алды жќне сол мќдени дќстљрге айналды. Эпикалыћ аѓыздар ретiнде мџндай ауызша тарату тќсiлi ХIV ѕасырдан бастап ХIХ ѕасырѕа дейiн мќдени дќстљрге айналды. «Шахнаманы» оћитын, тарататын ќдеби мектептер ћалыптасты. Бџл игi нышан ХХ ѕасырдыѓ 30 жылдарына дейiн Иранда, Ауѕанстанда, Пќкстанда саћталды жќне осы заманѕа дейiн жеткен. «Шахнама» таћырыбы мен сюжеттерi бертiн келе жеке ћисса, дастан, поэмаларѕа, аѓыздарѕа айналып кете барды. Мќселен, «Жамшиднаме», «Самнаме», «Фарамурнаме», «Барзунаме», «Дарабнаме» сияћты поэзиялыћ шыѕармалар соѕан дќлел бола алады. Бџлар ирантiлдес жќне тљркiтiлдес халыћтар арасында таралып кеттi. Еуропада Фирдоуси поэмасы Бетховен симфониясына, Вагнер драмасына теѓелiп, есiмi Гомер, Вергилий, Данте, Гюгомен ћатар аталды. Генрих Гейне зiнiѓ атаћты туындысын – «Фирдоуси туралы» балладасын жазды. Шеберлiгi, ћџрылымы, уаћиѕасыныѓ шиыршыћ атуымен кзге тљсiп тџратын «Шахнаманыѓ» iшiндегi бiр кереметтей «РљстемСухраб» дастанын немiстiѓ романтик аћыны, ориенталисi Ф.Рюккерт парсыдан тiкелей немiс тiлiне тќржiмалады.

Аудармашы з тарапынан аздаѕан згерiстер енгiзумен негiзгi тљпнџсћасынан ауытћып кете алмады. Љндi-еуропа халыћтарыныѓ эпостарындаѕы батырлыћ жыр мен сићырлы ќѓгiмелер,ертегiлермен џштасћан тџстарда туып жататын Зигфирд, Ахилл сынды тџлѕалы кейiпкерлер «Шахнамадаѕы» Испандиярмен љндесiп, џштасып жататын. Фирдоуси «Шахнамасы» Еуропада аѕылшын, француз, немiс, итальян тiлдерiне ткен ѕасырларда кейбiр љзiндiлерi аударыла бастаѕан. Мысалы, аѕылшын ориенталисi Вильем Джонс «Шахнаманыѓ» кейбiр блiктерiн аударып, аћынныѓ Махмуд Газнауиге жазѕан сатирасын аударып бастырѕан, жанына латынша нџсћасын берген. Вильем Кир Патрик «Шахнама» туралы очерктерiн жазып, «Шахнаманыѓ» Дакикиге байланысты тарауларын аударѕан. Одан кейiн Хадемон деген ѕалым «Шахнаманыѓ» тарихи ћайнар кздерiн зерттеп, Жќмшид тарихына байланысты тџстарын аудара бастаѕан француз ѕалымыныѓ Фирдоуси туралы ѕылыми жетiстiгi басћа ќрiптестерiне ћараѕанда биiктеу тџрады. Француз тiлшiсi Поль Гумберд Шак «Шахнама» мќтiнiндегi араб сздерiн арнайы блiп алып зерттеген. Бџдан кейiн француз шыѕыстанушысы Муфаре парсы тiлiнiѓ кейбiр мќселелерiн патшалар кiтабы арћылы зерттеген. Парсы тiлiнiѓ фонетикасын пайдаланѕан осы ѕалым «Шахнама» мќтiндерiн пайдаланѕан. Француз шыѕыстанушылары «Шахнама» беттерiнде болып жататын љлкен оћиѕаларды, кейiпкерлердiѓ ћаћтыѕысын, Фирдоусидiѓ суреткерлiк шеберлiгiн талдай келiп, иран эпигiнiѓ ћџдiретiн Бетховен симфониясына теѓейдi. Гомер, Данте ћатарына ћояды. Парсыныѓ саяси, ќлеуметтiк ћоѕамдыћ тарихы осы «Шахнаманыѓ» iшiнде жаћсы бейнеленген деген ћорытындыѕа келедi. Францияныѓ крнектi ѕалымы Массе «Шахнама» туралы жазып, кркемдiк тџрѕыдан кеѓiрек талдайды. Бџл кiтап француз ќдеби сынында лайыћты баѕасын алды. Фирдоуси «Шахнамасы» – џлттыћ эпопея деген Массенiѓ кiтабы Еуропаныѓ шыѕыстану ќлемiнде сiлкiнiстер тудырып, сол кiтаптiѓ зi жайында зерттеулер жазыла бастайды. Массенiѓ айтуы бойынша, Фирдоуси патриот аћын, оныѓ поэмасы халыћтыѓ азабы мен ћуанышын, таѕдыры ж*нiнде дљниеге танымал џлы толѕау, дљние ќдебиетiнiѓ iнжу-маржа-

нынан саналады. «Шахнама» екi идеологиялыћ шекарада толыћ саѕасын тапћан шыѕарма едi. Маздахизм мен мџсылмандыћ белгiлерi ћатар крiнетiн бљкiл Азия ркениетiнiѓ келешiгiн крсететiн шыѕарма деп баѕалайды. Шыѕыс поэзиясында Фирдоуси бiрiншi рет адам мiнезiн сомдаѕан, кейiпкерлер галереясын жасаѕан, толыћћанды образдар берген аћын санатына ћосылады. Еуропа ќдебиетiнде Данте Ренессанстыѓ кш басында тџрса, Шыѕыс Ренессанстыѓ бастаушылардыѓ алдыѓѕы сапында Фирдоуси, Рудаки есiмдерi аталады. Фирдоуси «Шахнамасы» француздыѓ бiрћатар жазушыларына игi ыћпалын тигiзгенiн француздардыѓ здерi де айтады. Ќсiресе, Сенит Бева, француз романтигi Ф.Коппес, М.Бернес жќне басћа да француз жазушылары з шыѕармаларына Фирдоуси «Шахнамасыныѓ» ќсерi болѕандыѕын мойындайды. Тiптi, Коппес Фирдоуси хаћында жеке баллада жазѕан адам. Коппес ол балладасында Фирдоуси мiрiнiѓ шыѕармашылыѕыныѓ ћуатты нџры бар екендiгiн атап тедi. Дантенiѓ «Тозаћтыѓ тамџѕы» деген даѓћты дастаны Италияны ћалай ктерсе, Фирдоуси «Шахнамасы» мыѓдаѕан жылдар мљлгiген парсы тiлiн дљр сiлкiндiрдi. «Шахнама» бљкiл тљркiтiлдес аћындардыѓ шыѕармаларына шапаѕатын тигiздi, бџл киелi таћырып ћазаћ, ћараћалпаћ, збек, ќзiрбайжан, грузин, џйѕыр топыраѕында ћайтадан жырланды. Низамиге, Абайѕа, Руставелиге, Науаиѕа, Тџрмаѕамбетке игi ыћпалын жасады. Кљйеуге џзатылѕан ћазаћ ћызыныѓ жасауына «Шахнама» ћолжазбасыныѓ ћоса кеткенiн кзiмен крген атамыз Ќлкей Марѕџлан маѕан бiр ќѓгiмесiнде айтып берген едi. Ћазаћша бiрiншi жырлаѕан Аћмешiттен шыћћан Ораз Молла едi. Ол Кеюмарс пен Кеићысрау аралыѕын жырлады, басты кейiпкер етiп Рљстемдi алды. Ораз молладан кейiн Сердалы деген аћын 1888 жылы Ћазанда «Кисса-и Рустам» атты шыѕармасын бастырды. Одан кейiн В.Жуковскийден алып, «Рустем Сухраб» деп жырлаѕан ћазаћ аћыны, публицисi Мџхамеджан Сералин екенiн айттыћ, жаздыћ. Тiптi бергi дќуiрде Ћалмаћан Ќбдiћадыров, Мќжит Дќулетбаев «Шахнама» жайында ћалам тартты. Атаћты аћынымыз марћџм Ќбдiлда Тќжiбаевтыѓ анасы Айманкљл Тќжiбаева

«Шахнаманыѓ» 1908 жылы Ташкенде шыћћан нџсћасын ћарасзбен аударѕанын айта кету лќзiм. Маржандай ќрiптерiмен кшiрiлген дќптерлерiн кзiм крдi. Кезiнде бџл ћолжазба М.О.Ќуезов атындаѕы Ќдебиет жќне нер институтыныѓ ћолжазбалары ћорында саћтаулы едi. Ћазаћ авторлары дќлме-дќлдiк детальдар жаѕынан ћашыћтай отырып, иран эпосыныѓ демократиялыћ принциптерiн џстанды. Рљстем жнiндегi ћазаћ поэмаларында «Шахнама» кейiпкерлерiнiѓ белсендiлiгi саћталды, жаѓа эпизодтар, тыѓ тартыстар енгiзу арћылы ћазаћ жырлаушылары Рљстем бейнесiн ћазаћтыѓ батырлыћ эпостарымен љндестiре, сќйкестендiре жазды жќне ћазаћ ќдебиетiнiѓ ерекшелiктерiне сљйенiп отырды. Џлттыћ ќдебиет зiне тќн џлттыћ бояуларды ќрi ћарай дамытып, зге елден келген таћырыптардыѓ ћырларын аша бiлдi. Тљркiтiлдес ќдебиеттердiѓ крнектi кiлдерi араб, иран сюжеттерiн, саздарын жай кшiре салмай, ќрбiреуi з ортасыныѓ сџрасына, талабына орай аударды, елiктедi, жаѓа версиялар тiздi. Сйтiп, ќрћайсысы џлттыћ ќдебиеттiѓ ћорына жаѓа рнектер ћосты. Ћазаћ аћындарын иран патшаларыныѓ тарихы ћызыћтырѕан жоћ едi, керiсiнше Фирдоусидiѓ гуманистiк џстанымдары, баѕыт-баѕдары, адами iзгiлiктердi жырлауы шабыттандырѕан едi. Кейiнгi жылдары сынмен, ксемсзбен айналысып кеткен, ќуелде ћазаћ поэзиясында з ќуенiмен, рнегiмен кiрген талантты аћын, ќдебиет сыншысы Бегдiлда Алдамжаровтыѓ Фирдоуси «Шахнамасынан» алѕан аудармалары з алдына бiр тбе, ќуелi «Мќнушќњiр» (1973), одан соѓ «Кей Хосроу» (1976) жеке кiтап болып, «Жазушы» баспасынан шыћты. Бегдiлданыѓ бџл екi дастанды таѓдап алуына бiр мќн бар сияћты. Кезiнде ќйгiлi аудармашы баяѕы Ираннан советке ћашып кедген шайыр Ќбiлћасым Лахутидыѓ зайыбы Ц.Б.Бану – Лахути «Шахнаманы» орыс тiлiне 6 том етiп аударып, бастырып шыѕарып едi. Салыстырып ћараѕанымызда Б.Алдамжаров «Мќнљшќњiр» мен «Кей Хосроуды» Бану – Лахути тќржiмасынан алѕанын байћаймыз. Ћазаћ «Шахнамасынан» Бегдiлда ћосћан зектi, рiстi олжа алдаѕы уаћытта жас шыѕыстанушылардыѓ, ќсiресе, ирантанушылардыѓ назарынан тыс ћалмас деп љмiттенемiз. Орайы кел-

генде айта кетейiк, «Шахнаманыѓ» кiтабына еѓбегi сiѓген, ал жалпы соѓѕы кезде жас аудармашыларѕа лайыћты кѓiл блiнбей жљр. Солардыѓ бiрi ћазаћтыѓ крнектi аћынын Есенбай Дљйсенбай џлы «Диуани Хикiметтiѓ» кркем аурдармасын келiстiрiп жасады, кiтап Алматыда, Тљркияда жарияланды.Оћырман ћауым жылы ћарсы алды. Соны ќрi-берi тартып, баѕаламай жљрмiз. Ќдiлет емес-ау. «Шахнаманыѓ» клемi 60 мыѓ бќйiттен тџрады, оны екiге кбейтсек, 120 мыѓ жол леѓ шыѕады, Иранныѓ елу љш патшалыѕын ћамтиды. Парсы ќдебиетi мамандарыныѓ блуi бойынша «Шахнама» клемi жаѕынан љш љлкен блiмдi ћџрайды: морфологиялыћ, аѓыздыћ-батырлыћ жырлар жќне тарихи тараулардан тiзiледi. Фирдоуси Иранныѓ леѓмен жазылѕан тарихын толѕаѕанда династикалыћ хронологияѕа сљйенген, Иранды трт династия билеген. Бџл мќлiметтердi аћын сасанидтердiѓ тарихи шыѕармаларынан алѕан. Пишдадидтер 2441 жыл, Кейанидтер 732 жыл, Ашканидтер 200 жылб Сасанидтер 501 жыл, барлыћ патшалыћтардыѓ жинаћтап келгенде 3874 жылѕа толды. «Шахнама» Тќѓiрiнi мадаћтаудан басталып, «Аћылдыѓ рухын» жырлауѕа ауысады. Ќлем мен Адамныѓ жаралуын айтып алѕан соѓ, Фирдоуси Каюмарс (Тџрмаѕамбетте «Ћиармырстыѓ патша болѕаны») блiмi басталды. Каюмарстыѓ тљптегi «Авеста» кiтабындаѕы Гайомарттан алынѕан. Каюмарс адамдарды жолбарыс терiсiнен киiм тiгудi, тамаћ iшудi, таѕы аѓдарды ћолѕа љйрете бастаѕан екен. Каюмарстан кейiн оныѓ немересi Хуманг (Тџрмаѕамбетте «Хушнактыѓ патша болѕаны») жайы баяндалды. Хушангтен кейiн Иран таѕына Тахмурас (Тџрмаѕамбетте «Тањмџрыстыѓ патша болѕаны») отырады. Тахмурас «Авестадаѕы» Тахма-Уруни едi. Алѕаш жазудыѓ ћџпиясын тапћан диюмен алысћан. Тањмџрыс атасыныѓ жолын џстап, Отырды неге айтып елдi нџсћап. Баласы џядаѕы крген џшпаћ» – деп, Тџрмаѕамбет Тањмџрыс жайына келгенде таћпаћтатып, мќтелдетiп, ћџтыртып жiбердi. зiндiк ойдыѓ рнегiне ћосып жiбередi. Одан ќрi Жќмшид патшалыѕы орнайды.

Фирдоуси Жќмшидтiѓ келуiн жаѓа кљннiѓ тууымен байланыстырады. Иран авторы «Авеста» кiтабындаѕы негiздi саћтайды. Жќмшид патша тџсында лiм шегiнiп, зџлымдыћтар жоѕалады: Тџрмаѕамбетте бџл тарау «Жќмшидтiѓ ћџдайымын деп жљзiнiѓ ћарайѕаны» делiнген екi клемдi блiмнен ћџралды. Ћазаћ аћыны иран эпосында осы тџстаѕы уаћиѕалардыѓ тiлiн саћтай отырып, зiнiѓ бай тiлiмен байыпты тљрде баяндап бередi. Ќр сзiнде, ќрбiр шумаѕында, ќр тарауында салмаћты ой, тамаша тљйiн жатады. Тџрмаѕамбет «Шахнама» сюжетiн жырлаѕанда џлттыћ наћышћа, болмысћа лайыћты, рухани-адамгершiлiк жайларында кбiрек назар аударады, кп мќселеге кбiнесе ћазаћи тџрѕыдан келедi. Фирдоуси сюжетiн, уаћиѕа желiсiмен саћтай келе, ћазаћ аћыны оны кз жџмып аудара салмайды, елiктемейдi, з соћпаѕын табады. Жќмшид сахнадан кетедi, ол з жазасын зi табады. Басына ћџдай ћондырѕан баћ шамы џшып кетедi, зџлым келiмсек Заххактiѓ ћолынан ледi. Иранды бџл басћан кезде џста Каве Заххакћа ћарсы ктерiлiстi бастап бередi. Балаларын Заххак лтiрiп бередi. Ендi кек алу керек. Соѓында ќскерiмен аћ туын ктерiп келген Придон Заххактiѓ басын кесiп, елге тыныштыћ ќпередi, зi таћћа отырады. Тџрмаѕамбеттегi «Кауа џстаныѓ уаћиѕасы» деп аталатын блiм бiр бас-аяѕы жџмыр да шымыр балладаѕа бергiсiз, ћазаћтыѓ ћасиетiн ћара леѓнiѓ кљшiн аћын жќне бiр жаћсы дќлелдеп, жљйрiктiѓ тiзгiнiн босатћандай алтын сздiѓ тiзбектерiн аѓыратып ћоя бередi. Мќнушќњырдыѓ дљниеге келген сќтiнде атасы Придон шалдыѓ ћуанѕанын к*рсеѓiз. «Жамалы ћараѓѕы љйдi еттi жарыћ, Шамдай-аћ, шџѕылалы тџрѕан жанып. «Ћуанѕан ћорыћћанмен бiрдей» деген, Придон ћалды естiп естен танып» – дейдi аћын (Тџрмаѕамбет Iзтiлеуов Рљстем – Дастан Фирдоуси «Шахнамасыныѓ желiсiмен ћањармандыћ жыр бiрiншi кiтап. «Жазушы» баспасы, 2004.165-б.») Манушќњыр дастанынан бастап Фирдоуси «Шахнама-

сында» батырлыћ эпопеялар циклiне жол ашылады. Кейанидтер династиясы љшiн кљрескен иран сардарлары сахнаѕа шыѕады. Ирадж лгеннен кейiн Иран мен Тџран арасында кп ѕасырѕа созылѕан айћас туады. Батырлар жорыѕын бастайтын Рљстем батыр осы тџстан келiп шыѕады. Фирдоуси бџл арада «Авестада» баяндалатын иран патшалары жайлы аѓыз ќѓгiмелерi мен систандыћ эпикалыћ циклдi (Шыѕыста пайда болѕан) ћосып, екi арнадан бiр тџтас арна жасап алады. Бџл айдында, арнаныѓ басында Зал батыр, Рљстем батыр, Сљњрап, Бижан батырлар тџрады. Залдыѓ дљниеге келгенi ћызыћ. Фирдоуси «Шахнамасында» айдалаѕа тасталѕан Залды Самџрыћ ћџс џясына апарып тќрбиелейдi, бiрнеше жыл ћџс џясында мiр сљредi. Ал, Тџрмаѕамбет нџсћасындаѕы Зал батыр (Рљстем батырдыѓ ќкесi) Фирдоуси «Шахнамасындаѕы» сюжеттен алыстап кетпейдi. Мџныѓ зi жеке дара бiр дастан болып шыћћан. Тџрекеѓ уаћиѕаларыныѓ iшiнде оћырманын енгiзiп жiберiп, тiл шеберлiгiмен тебiретiп, бар назарыѓды баурап алады. Ќр шумаѕы суретке, ойѕа, динамикалыћ ћимылдарѕа толы. Ана мен бала, ата мен немере табиѕат пен адам арасындаѕы ћатынас иiрiмдерi шынайылыѕымен кѓiлге ћуаныш жљгiртедi. Зал дљниеге шыр етiп тљскендегi суреткен ћараѓызшы: «Ћара емес, ћардай аппаћ шыћћан шашы, Сап-сары, салпы ерiн, жiк-жiк басы. Ќрмќн кз, бермен маѓдай, бiраћ оныѓ, Кзiнiѓ жанѕан шамдай шџѕыласы». Немесе: «Баланыѓ тљсi сары, ћара кзi – Рас болса бџрынѕыныѓ айтћан сзi. Ћайтпайтын ћара тастан ћасћыр жљрек Болады Бањадљрдiѓ наѕыз зi!» – дейдi. («Шахнама» Рљстем-Дастан. 2004. 212-б.)

Фирдоуси «Шахнамасындаѕы» Рљстемнiѓ дљниеге келуi ћиял-ѕайыптан ертегiге џћсайды. Рудаба босана алмай iсiп кетедi. Аћырында ѕайыптан Самџрыћ ћџс џшып келiп, з ћанын аѕызып, iшiнен уызын алып, Рудабаныѓ аузына тамызады. Баланы ќйелдерге iшiнен жарѕызып алып, жiбек жiппен тiктiредi. «Ћараса жамбасында жатыр бала, Айбаты арыстандай кзi ала. Кзiѓнен айналайын ћараѕым, – деп, Ћуанды ћолын алып кре сала». («Шахнама». 268-б.) Бџл Рљстемдi есен-аман Самџрыћтыѓ арћасында дљниеге ќкелген Рудабаныѓ аналыћ мейрiмге толы ћуанышы. Тџрмаѕамбет «Шахнаманыѓ» ћай тарауын тiлге тиек етсе де џлттыћ болмыс, таным аясымен, ћазаћтыѓ батырлыћ жырларыныѓ ћабырѕаларымен ћабыстырып, жымдастырып бередi. Ћазаћ «Шахнамасында» џлттыћ сипат, наћыш, ћазаћтыѓ маћалмќтелдерiн, уытты да, тќттi де, ащы да сздерiн орнымен пайдаланып, оћырманын ордалы ойѕа жетелеп отырады. Ћысћасы бар ѕой, ћазаћтыѓ «Шахнамасынан» ћазаћтыѓ иiсi аѓћып тџрады. Осындайда «мен бiр маћсатћа жетсем џлылардыѓ иѕына сљйендiм» дейтiн Исаак Ньютон сзi еске оралады. Тџрмаѕамбет шын мќнiнде Фирдоусимен желдей жарысып жырлап отырѕанын аѓѕармай да ћалады. Ќлгi немiстiѓ асћан ойшыл аћыны Гете Хафиз жайында айта келiп: «бџл дљниеде екеумiз ѕана жарыса алармыз», – дептi. Осы сздi Тџрекеѓ Фирдоусиге де арнап айтса артыћ болмас едi. Дљние жљзi ќдебиетiнiѓ тарихында Фирдоусимен осылай тепе-теѓ иыћтасып жарысћан Сыр бойынан шыћћан ћазаћтыѓ џлы аћыны Тџрмаѕамбет Iзтiлеуов ћана! Феридунда Сќлќм, Тљњџр жќне Ирадж деген љш џл болѕан. Бџл Тџрмаѕамбет нџсћасында «Шањ Придонныѓ љш баласыныѓ оћиѕасы» деп аталады. Феридун билiгiн љшке блiп, љш баласына љлестiредi. Кiшiсi Ираджѕа Иран, ћалѕан екеуiне Ћытай, Тџран жќне Рум тиедi. Екi аѕасы Иран жерiн Ирадждан ћызѕанып, оны *лтiредi. Осы сюжет Iнжiлде бар (Каин мен Авель, Жљсiп жќне оныѓ аѕалары) «Феридун

дастанында» Ирадждыѓ лiм алдында аѕаларына айтћаны бар едi. лтiрмеуiн, мiр сыйлауын тiнедi, зџлымдыћтан зќредей iз ћалмайтынын ескертедi. «Макун хиштан раз мардом кешан Каз ин па панез ман ход нешан Миазар мури ке дане кошт Ке у нио дарад ва жан хошт» Аудармасы: «Жендеттерге џћсамаѓдар Менiѓ iзiм жоѕалады. Дќн тасиды ћџмырсћалар мiр тќттi оѕан ќлi. Ћџмырсћаныѓ жолын кеспе Тоћтамасын толѕау ќнi», – дейдi. Ирадж ћылыш ктерiп, шапћалы тџрѕан екi аѕасына, йтпесеѓ кiнiшiѓ ойдан кетпес. Еѓ ар жаѕы ћџмырсћаѕа да мiр керек, сол љшiн тљйiр дќн арћалайды дейдi. бџл деталь Тџрмаѕамбетте тљгелiмен жоћ. «Шањ Придонныѓ љш баласыныѓ оћиѕасы» (Фирдоусиде «Феридун дастаны») лиризмге, тартысћа, трагедияѕа толы ересен кљштi дастан. Кзiѓе жас алмай оћи алмайсыѓ, бiр минут босатпайды. Уаћиѕаныѓ немен аяћталатыныѓ бiлсеѓ де Ирадж тiрi ћалар ма екен деп, љмiттенiп ортырасыѓ. Амал не, алдап соѕып аѕалары аттан ћџлап жатћан есiл ердi ћылышпен шабады. Ирадж екi аѕасыныѓ ћолынан ћаза табатынын тљс крiп сезедi. Баласы Кейћабатћа бџлардан ерте ћџтылып кетудiѓ жолын сiлтейдi. «Сќскеде менi лтiрер аѕаларым Ћандырар ћаным тгiп табаларын. Жабыћпа, жаным, жетiм ћалѕаныѓмен Жар болар бџрынѕы ткен бабаларыѓ». «Тљсiмде жедi етiмдi екi ит талап, Тамсанып ћан-жынымды тџрды жалап.

Ол екi ит осы жатћан Сќлiм мен Тур, здерiн лмейтiнге жљрген балап». («Шахнама». Рљстем-Дастан. 2004. 159-б.) Бiз ћаншама уаћыт Дантеге, Байронѕа, Шекспирге, Торквата Тассоѕа т.б. бас иiп, тќнтi боп келдiк. «Шахнаманы» ћазаћша сйлеткен шайыр Тџрмаѕамбеттiѓ Шекспирден несi кем?! Шекспирдiѓ бiздiѓ шалдан несi артыћ?! «Тiл» десеѓ тгiлiп тџр, «тартыс» дейсiѓ бе, шиыршыћ атып тџр, «кркемдiк шеберлiк» дейсiѓ бе, шыѓѕа шыѕып тџр. Махаббат пен зџлымдыћ арасында кљрес ћыстыѓ боранындай џлып тџр, бiрде махаббат мерейi љстем, бiрде зџлымдыћ зќрiн тгiп тџр. Жеѓiс пен жеѓу, жыѕылу мен тџру, кљю мен сљю... бќрi бар. Тџрмаѕамбеттiѓ «Рљстем-Дастаныныѓ» жас шаѕымда «мыѓ бiр тљнмен» ћосып жастыѕымныѓ астына салып оћушы ем. Сонда ќжем марћџм: «ћара тентегiм, кзiѓ ауырады, џйћыѓ ћанбай ћалады» деп, майшамды сндiрiп кететiн. Ќжем џйћыѕа кеткенде майшамды крпемен бљркеп оћитынмын. Бiр кљнi љйдi ртеп ала жаздап, ккемнен ћамшы жеген кезiм де болды. Бiз онда Фирдоуси дегендi бiлмеушi едiк, бiздiѓ пiрiмiз Тџрмаѕамбет едi. Сонау 70-жылдары Мќскеудегi СССР Ѕылым академиясыныѓ Шыѕыстану институтына стажер-зерттеушi боп оћуѕа барѕанымда ћапшыѕымда «Рљстем-Дастан» кiтабы жатты. Бiр заманда Пушкин аттаѕан Шыѕыстану институтыныѓ босаѕасын мен Тџрекеѓнiѓ «Рљстем-Дастанымен» аттадым. Жолым болды, орыс ѕалымдарын таѓћалдырып, Тџрмаѕамбет Iзтiлеуов туралы кандидаттыћ диссертациямды ћорѕадым. «Шахнаманы» ћазаћша бџлбџлдай сайратћан ардаћты алып аћын Тџрмаѕамбеттiѓ ауруаѕы ћолдаѕан шыѕар. Ћаншама жылдар *ттi содан берi, ћырыћ жылдан асып барады мен осынау ыстыћ таћырыптан ћол љзгенiм жоћ. Шамам жеткенше «Шахнаманы» айта беремiн, жаза беремiн, шырћай беремiн. йткенi, ћазаћтыѓ ѕана емес, дљние жљзiнiѓ џлы аћындарыныѓ бiрi – Тџрмаѕамбет Iзтiлеуовтыѓ шырћау биiктегi жџлдызы маѕан ќманда ћайрат, ћуат берiп тџрады.

ЋАРА МЕН АЋ АРАСЫНДА ЋАЙРАН ТIЛIМ ЋЫСЫЛДЫЃ Смаѕџл iнiм, «Тiл саулыѕы – ел саулыѕы» («Егемен Ћазаћстан», 2 сќуiр 2005 ж.) деген атпен љлкен жараны тљбiрлеп ктерген екенсiѓ. Бџл мќселеге «Айта, айта Алтайды, Жамал апай ћартайды» деп ћол сiлтеп ћоя салатын едiк. Жоћ, сенiѓ мына тiл деп шырылдаѕан шыбын жаныѓ арћамызѕа ћамшы салды. Баяѕыда бала кљнiмде Кљмiсбай ккем орынсыз тентектiк жасап, не бiр тбелестен жеѓiлiп келсем, алты рiм ћамшысымен арћамнан бiр жљрiп ткенде Сырдыѓ арѕы бетiне бiр-аћ ытћып кеткенмiн. Басћамызѕа ћараѕанда, сен тыѓ кзсiѓ, шетелде бiраз жылдар ћызмет атћарып, кп нќрсенi крiп келдiѓ, ћопарып келдiѓ дегендей. Сосын туѕан елге табаныѓ тиген бойда, Елбасымен дидрласуѕа сенiѓ даусыѓ Ћџлжаныѓ даусындай ащылау, ћатћылдау шыћты. зiѓ айтћандай, ЮНЕСКО келешегi ћауiптi тiлдердiѓ ћатарына беларусь, башћџрт, ћырым татарлары тiлдерiн ћосћанда, ћазаћ тiлiнiѓ таѕдыры ћалай болар екен деп тiзем дiр ете ћалады. Бiз бiр аса алаћџйын, ћилы да ћиын ткелдiѓ аузында тџрмыз. Жањандану дегендi ќлемнiѓ жартысын жџтћан алып арыстанныѓ аузына теѓесек, сол аспандай азулы аран тiстi ауызѕа бiз де таяу тџрмыз. Жџтылып кететiн сияћтымыз ба ћалай?! Сенiѓ ћара сценарийiѓнiѓ бояуы аћ сценарийден басым тљсiп жатыр. Неге дейсiѓ ѕой, тамырлар ћырћылды, ћырћып жiбердi. ќсiресе, ћала ћазаѕы ћазаћ тiлiнен алыстап кеттi, љзiлетiн нќрселердiѓ бќрi љзiлiп ћалды, жалѕасаѓ таѕы да љзiлiп жатыр. «Кѓiлiм менiѓ ћырыћ жамау, ћиянатшыл дљниеден ћайтып аман ћалдыѓ сау, ћалѕаннан соѓ ќрнеден» деп Абай атаѓ айтпаћшы, ћазаћ тiлiнiѓ ћаймаѕы ћџраћ-ћџраћ боп кете барды. Тiл таѕдырын талћылай бастасаѓ з кемпiрiм: «паћыр-ау, еѓ алдымен зiѓе, артыѓа ћарап алсаѓшы» дейдi. Љндемей ћаламын, себебi бiздiѓ заманымыздаѕы ќке-шешелер балаларымен орыс мектептерiне жабысты. Кштен ћалып, крмедiк боп ћалатындай балаларымызды орысша оћыттыћ. Ендi немерелерiмiздiѓ ќкелерiн џлт тiлiне бџра бастаѕанымызда немерелерiмiз орысша сйлеп, зќренi џшырады. Ћџдай берген трт немеремнiѓ екеуi ћазаћша, бiреуi

орысша оћиды, кiшiсi балабаћшада. Ал, осылар бар ѕой «аташка», «ќжешкелерiне» келгенде, зара бастары ћосылып кеткенде, орысша сайрап ћоя бередi, тоћтата алмайсыѓ. Себебi, кше, теледидар, аула, мектеп, отбасы кљнi-тљнi орысша сйлейдi. Сауатты жазылѕан бiр жарнаманы кзге iлiндiре алмайсыѓ. Кейде Алматы емес, аѕылшынныѓ бiр ћаласына кiрiп кеткендейсiѓ. Былай ћарасаѓ, казино, дќрiхана, дљкен, базар, парктерден саѓћылдап жатћан ћазаћ тiлiнiѓ љнiн естiмейсiѓ. Балабаћшалар кзден бџлбџл џшып кеткен, олардыѓ орнын казинолар басћан, он миллионнан астам халћы бiр Мќскеуде казино саны отыздыѓ о жаћ бер жаѕы болса, бiзде Алматыда неге елуден асып кеткен? Бiрнеше облыс ћазаћ тiлiне кштi. Солардыѓ зiнде ќлiге дейiн орыс тiлiнiѓ ыћпалы басым. Мџны айтћанда мен орыс тiлiн алаѓнан итерiп, кљстана еткелi отырѕаным жоћ. «нердi љйрен де жирен» дейдi ѕой халћымыз. Тiл де – нер, рiсiѓдi ашады, з тiлiѓдi ћџрметте, зге тiлдi сыйлай бiл деген осыдан шыѕады. Ал, з анаѓныѓ тiлi табаныѓда жатса бiреу ћаћ маѓдайдан салып ћалѕандай болмай ма?» Жазушы, аћын ќкелерiнiѓ, аналарыныѓ кiтаптарын оћып таѓданѕан, талдаѕан таза џрпаћ ќлi алдымнан шыћћан жоћ. Џл ќкесiнiѓ, ћыз анасыныѓ шыѕармасын оћымайды. Оныѓ орнына Мадонна, Бритни Спирстерге елiктеуге тез барады. Майкл Джексонныѓ ћандай жерiнде ћандай таѓба, даћ бар соны тќуiр бiледi. Ћысћасы, ћазiргi жстардан ћазаћ тiлiне деген махаббатты крмейсiѓ. Бџдан бiрнеше жыл бџрын ћаладаѕы љйдi љйленген кiшi балама босатып бердiк, кемпiр екеумiз тау жаѕалап кеттiк. Џлдарымыз бiрiгiп, Жоѕарѕы Каменка деп аталатын тџстан жай љй сатып алып берген-дi. Раћат болды. Трт жылдай екiншi балам Баѕланныѓ жанџясымен бiрге тџрѕан едiк. Бiрге тџру ќрi ћызыћ, ќрi ћиын екен, басынан ткендер ѕана бiледi. Айтайын дегенiм – ћызмет iстейтiн орныма дейiн «Газельмен» келемiн. Iшi толы кiсi, сыѕылысып тџрамыз. Рульде ћазаћ, аћша жинайтын да ћазаћ, газелдiѓ iшiнде бiр орыс жоћ, бќрi бiр-бiрiмен орысша сйлесiп, орысша боћтасады. Бiрнеше мќрте ескерту де жасадым, ештеѓе шыћпады. Зыѕырданым ћайнап кетiп, айћайѕа басамын: «Айналайындар-ау, араларыѓда бџйырмасынѕа бiр б*тен џлт жоћ, не бол-

ды, соншама тiлiѓдi табаныѓа салып, таптай бересiѓ, ћазаћша сйлеѓдер, ана сљтiмен сiѓген ана тiлiѓде сйле» деймiн. Бќрi маѕан адырайып бiр ћарайды, ћайтадан баяѕы ќуендерiне басады. Мойныѓ салбырап, љнжырѕаѓ тљсiп кетедi екен. Ћарапайым ћазаћ интеллигенциясыныѓ зi сзiн тќптќуiр ћазаћша бастап тџрып, ќрi ћарай љйреншiктi ќуенге тљсiп кетедi, бџл жаѕынан оћымысты деген ќйел ћарындастарымыз алдарына жан салмайды. Жоѕары жаћ та осылай бiрер сзiн ћысћаша айтып алады да ћалѕанын басћаша сайрайды. Ќрине, бќрi бiрдей олай емес-ау, дегенмен «Балыћ басынан шiрiмесе екен» дейсiѓ. Ћазаћ тiлiне деген кзћарас бiрте-бiрте баяу згерiп келедi. Президент Жолдауында ана тiлiмiз туралы айтылды, берiк баѕыт берiлдi. «Ћазаћпен ћазаћ ћазаћша сйлессiн» деп, Президентiмiз баяѕыда џран салды ѕой, неге орындамаймыз, неге жљзеге асырмаймыз, џлтжандылар неге љн ктермейдi, келiмсек тiлдерге трiмiздi џсына беремiз бе, ћай уаћытта баѕыѓ жанар екен ћайран ћазаѕымныѓ тiлi-ай! Басћа тiлдердiѓ кеудесiнен итер деп отырѕаным жоћ, з џрпаѕымныѓ ана тiлiн бiлмейтiндiгi ћабырѕаны ћайыстырады. Ана тiлiмнiѓ аясы тар деп айта алмаймын. Тарылтатын зiмiз. Иранда Тегеран университетiнде оћып жљргенiмде парсы тiлiнен басћа бiр тiл естiгенiм жоћ. Он бiр пќннен емтихан тапсырдым. Бќрi парсы тiлiнде. Тiл ћџдiретi табындырады, сыйлатады. Иоанн Павел II Астанаѕа келiп айтћан сзiнде: «Ћџдайдыѓ саѕан рахымы тљссiн, Ћазаћстан сiздердiѓ џлттыћ туларыѓыздыѓ тљсiне ћарай отырып, сiздер љшiн ћымбатты ћазаћтар, мен Ћџдiретi кљштi Ћџдайдан кк тљс символы болып табылатын берiктiк пен ашыћтыћы, ондаѕы алтын тљс бейнелейтiн береке мен бейбiтшiлiктi тiлеймiн» дей келе, џлы Абай Ћџнанбаевтыѓ: «Адамшылыћтыѓ алды – махаббат, ѕаделет сезiм. Ол жаратћан тќѓiрiнiѓ iсi деген сздерi сен љшiн дќру ќрi ынталандырѕыш болсын» деген жоћ па, осы сздердi Иоанн Павел II Абай атаныѓ тiлiнде айтты ѕой. Ендеше, береке де бейбiтшiлiк иiс, адамшылыћ та ана тiлiмiзден бастау алмай ма? Таѕдырымыз – тiлiмiз емес пе? Бiр-екi ќкiм ћазаћша с*йлей бастады деп, ћашанѕа санымызды шапалаћтай беремiз. Жоѕарѕы эшелон ћашан ћазаћша

таза сйлейдi, халыћ соны кљтiп отыр. «Жалпыхалыћтыћ мемлекет» деген сзден «Ћазаћ Республикасы» деген атауѕа ћашан кшемiз? Ата Заѓѕа ана тiлiмiз туралы тљбегейлi згерiс ћай уаћытта енедi? Л.Н.Гумилев атындаѕы Еуразия џлттыћ университетiндегi «Кљлтегiн» клубында дѓгелек љстелде Парламент мќжiлiсiнiѓ депутаты, философия ѕылымдарыныѓ докторы Амангелдi Айталы: «… осы тџрѕыдан келгенде, џлттыћ идеяны ћолдайтын депуттаттар басым деп айта алмаймын. Жќне бiзде заѓ жобасы орыс тiлiнде жазылады, ћазаћ тiлiне сораћы кемшiлiктермен аударылады, Парламентке содан кейiн келедi. Депутаттыѓ басым кпшiлiгi мемлекеттiк тiлдi бiлмейдi. Мџныѓ бiр џшы кандидаттарѕа талап ћоя бiлмеген халыћтыѓ зiнде жатыр. Соныѓ iшiнде тiл бiлмейтiн адамдарды сайлаѕан ћазаћ ћауымына да сын айтуѕа болар» деуiнде ащы шындыћ бар. («Егемен Ћазаћстан», 6 сќуiр 2005 ж.). Ендiгi жерде ћазаћ тiлiне семинарлар, конференциялар, ћџрылтайлар кмектесе алмайды, айтылѕан сз сол жерде ћалып ћояды. Тiл комитетi, «Мемлекеттiк тiл» ћоѕамдыћ ћозѕалысы iрi харекеттерге кшуi тиiс. Бiздiѓ бџл iске Смаѕџлдар, Бельгерлер, Татьяналар, Бейбарыстар, Махамбеттер керек. Президент Жолдауында айтылѕан: «Бiз барша ћазаћстандыћтарды бiрiктiрудiѓ басты факторларыныѓ бiрi – елiмiздiѓ мемлекеттiк тiлiн, барлыћ ћазаћтардыѓ ана тiлiн одан ќрi дамытуѕа бар кљш-жiгерiмiздi жџмсауымыз керек» деген џлы мќртебелi сз ана тiлiмiздiѓ аћ туына жазылуы керек». «Ћазаћ тiлi таѕдырыныѓ аћ сценарийiн» оћыѕанда иыѕыѓ ктерiлiп ћалады. Шiркiн-ай, Смаѕџл iнiмнiѓ осы айтћандарыныѓ бќрi жљзеге асып жатса, ћазаћ б*ркiн аспанѕа лаћтырар едiм-ау, Лайым, ћазаћ тiлi таѕдырыныѓ ћара бояуынан аћ бояуы басым болѕай!

СОТ РИТОРИКАСЫ ЖЌНЕ ШЕШЕНДIК НЕР Бiздiѓ тiлiмiздiѓ тазалыѕы, байлыѕы жнiнде белгiлi ѕылым академик В.В. Радлов не айтты деѓiз: «...Ћазаћ тiлiнiѓ тазалыѕы мен табиѕилыѕы, сондай-аћ кп таралѕандыѕы бџл тiлдегi мџраларды менiѓ кбiрек жинап, оѕан ќдебиет нџсћаларын ћџрастырѕан жинаћтардыѓ толыћ бiр томын арнауыма себеп болды. Оныѓ љстiне, ћазаћтыѓ басћа бауырластарына ћараѕанда сзге тапћырлыѕы мен шешендiгi де маѕан ќсер еттi» дептi. Аћындыћ нер мен шешендiк нердi ћазаћ ћалай керемет баѕалай бiген десеѓiзшi. Ќрбiр сз тiзбегi мiрдiѓ зiнен туындап жатады. Халыћ айтса, ћалп айтпайды деген сол-ау. «Атпас жерде ћолыѓ тарт, айтпас жерде тiлiѓ тарт», «Жiгiт сегiз ћырлы бiр сырлы», «Бiлiмдiге дљние жарыћ, бiлiмсiздiѓ кљнi кќрiп», «Кре-кре ксем болады, сйлей-сйлей шешен болады», «Жаћсы сйлесе аузынан гљл тгiледi, жаман сйлесе аузынан жын тгiледi», ««Жаћсыны сыйласаѓ есiнен кетпейдi, жаманды сыйласаѓ есiгiѓнен кетпейдi» сан ћабат сырларды аћтарып, алуан тљрлi мiнездердiѓ ћџбылысын крсетедi. Халыћтан асћан данышпан болмайды, дана халыћтан туады, халыћ перзентшi. Ћазаћ маћал-мќтелдерi тiршiлiкпен, ћоѕаммен, ќлеуметпен, тџрмыс жќне салтпен, сана-сезiммен тыѕыз байланысты болып келедi. Уаћытћа, заманѕа, ортаѕа орай згерiп, сџрыпталып ыћшамдалады, зара љндеседi, џйћасады, маѕыналары ашылып, жарамды бола тљседi. Маћал-мќтелдегi ой айћын, дќл ыћшам, жџмыр бола тљседi, бас-аяѕы жинаћы келедi. Сз мќндi, дќл, айћын боп келсе кркемдiгi де жоѕарылай бередi. Кейде iштей зара џйћасып, љндесiп жатады. Маћал-мќтелдердiѓ ћарапайым сздермен берiлетiнi де, леѓдетiп кџрылатыны да баршылыћ. Ћара сздi, леѓ сздi жќне маћал боп блiнiп, айтуѕа ыѓѕайлы жаттанды ћалыпћа тљсiрiлiп, тиянаћталады. Бейнелi, астарлы сйлемдермен кмкерiлiп берiледi. Ћазаћтыѓ шешендiк *нерi сонау Ћорћыт Ата заманынан берi ћарай басталады. Ѕалымдардыѓ болжауы бойынша, ол VIII-IX ѕѕ. тiрлiк кешкен деседi. Ойшыл, жырау, аћын, ћобызшы, кљйшi Ћорћыт бабамыздыѓ бойына сол кездегi

барлыћ нер жинаћталѕан сияћты. Жыраулыѕы болжаѕыш аћылгйлiгiне, ќншiлiгiне, батырлыѕына жалѕасып отырѕан. Желмаясымен жерџйыћты iздеп жер кезген Ћорћыт Атаныѓ туѕан жылы да аѓызѕа айналып кеткен. В.М.Жирмунскийдiѓ, Ќ.Х.Марѕџланныѓ айтуынша, Ћорћыттыѓ дљниеге келуiнiѓ зi сџрапыл тљнге айналѕан. Ћазаћтыѓ аѓыз-ќфсаналарында Ћорћыттыѓ ерекше орын алатыны белгiлi жай. «Ћайда барсаѓ, Ћорћыттыѓ крi» деген сз содан ћалѕан. Кќдiмгi ћылћобыздыѓ атасы да Ћорћыт делiнедi, оныѓ негiзгi арманы лмес мiр кiлтiн тауып, ажалды жеѓiп шыѕу едi, аћырында дљниеде ешнќрсенiѓ мќѓгi еместiгiне кзi жетедi. Тамаша кљй аѓыздар ћалдырады. Ћорћыт баба шыѕармашылыѕын тљркi тiлдес ѕалымдар, аћын, жазушылар, тарихшылар, философтар кп зерттеген. Ќлемге ќйгiлi ««Ћорћыт кiтабы» ћазаћ шешендiк нерiнiѓ бџлаћ бастауында тџрады. Ћара сзiнiѓ зi жырдай аѕытылып отырады. Аћ леѓ, зиялы, ктерме сздер жиi џшырасып отырады. Ћорћыт айтыпты деген маћал-мќтелдер тљрiк, ќзiрбайжан, ћазаћ халыћтарыныѓ ауыз ќдебиетiнде жиi кездеседi. Ежелгi Римде естi сздi жоѕары баѕалай бiлген екен. Ќсiресе соѕыс нерi мен шешендiктi аспандатып баѕаласа керек. Республикалыћ Рим зiнiѓ кптеген мемлекеттiк мќселелерiн халыћ мќжiлiстерiнде, сенатта, сотта шеше берiптi. Сз нерi ќсiресе ер азаматтар љшiн баѕасы биiк ћазына болыпты. Содан бастап римдiктердiѓ џлттыћ мiнездерi ћалыптаса бастаѕан. Саясат пен ћџћыћ рим азаматтарына ќдебиет пен нерден грi жаћыныраћ болѕан. Ежелгi Рим Республикасыныѓ ћоѕамдыћ мiрiнiѓ зi шешендiк нерге рiс алып беруге игi ыћпал еткен, йткенi, «сз нерi – дертпен теѓ» деп Абай айтћандай, Римде сздi ћадiрлей, ћастерлей бiлудiѓ љздiк љлгiсi бар едi. Шешендiк нерге ешћандай тыйым салынбаѕан, ол бiрте-бiрте халыћ. мiнезiмен бiрге рбiген. Ћарапайым халыћ шешендердiѓ соттаѕы сапасы жоѕары сздерiне лайыћты баѕаларын берiп, еѓ сќттiлерiн аѓыздай таратып отырса керек. Ќсерсiз, ћатынас болмай, ешнќрсе здiгiнен дамып кетпейдi. Ќр нќрсенiѓ зiнiѓ шарыћтау шегi, тоћтайтын тегi

боп жатады. Рим сз нерiне осы орайда эллиндiк грек мќдениетiнiѓ игi ыћпалын айта кеткен орынды. Гректiѓ риторикалыћ нерi Римнiѓ реуiштi сзiнiѓ сапалы бола тљсуiне ќдемi ќсерiн тигiзедi. Бџл уаћытта грек жќне латын мектебiнiѓ арасында толассыз кљрес жљрiп жатћан кез едi. Екi риторикалыћ мектеп-љлгiсiнiѓ арасындаѕы тартыс Рим ћоѕамына да ћозѕалыс тудыруѕа себепкер болады, яѕни аћсљйектер мен демократтыћ топтар арасынлаѕы кереѕарлыћты кљшейте тљседi. Ќрине, Цицерон ѕџмыр кешкен заманда рим шешендiк нерiнiѓ те асћаћ дќрежеге жеткенiн атап ту лќзiм. Неге десеѓiз Цицерон шешендiктiѓ шыѓы да, соѓы да едi. Цицерон тџсында ѕана Рим ћызыл сзi классикалыћ ћалыпћа ктерiлiп, Рим ћоѕамымен тыѕыз ћарым-ћатынаста дамыды. Рим сзi Рим Республикасымен бiрге сахнадан кшедi. Императорлыћ кезеѓде сз оты мљлдем снiп ћалмаѕанымен, бџрынѕыдай жалын мiнезiнен, ћалпынан ажырайды, саяси лепiрме сз азая бастайды. Азаматтыћ жќне ћылмыстыћ iстердi ћарайтын сот сздерi саяси мќнiнен алыстайды. Сол уаћыттыѓ дќуiрi салтанатты, салићалы сздi тудыра бастайды. Сйтiп, ћызыл сз кркем ќдебиеттiѓ белгiлi бiр жанрына айналады. Бџл латынныѓ ќдеби тiлiнiѓ дамуына ќкелiп соѕады. Жарћылдаћ ћызыл сз ќдебиеттiѓ барлыћ жанрларына жаћындайды да, шешендер мен аћындар бiрдей, бiрегей риторикалыћ мектептен тедi. Вергилий мен Овидий секiлдi iрi аћындарѕа шешендiк мектептiѓ бергенi кп едi. Ќсiресе, Овидий ќсiре ћызыл сздерге ќуес боламын деп оћырмандар мен зерттеушiлердiѓ сынына џшырайды. Сз нерi Таций мен Ливий сынды майталман тарихшыларѕа да сабаћ болды. Олар тарихи фактiлердiѓ iшiнен тандаулыларын тандап алып, тыѓдаушыларын тебiренте бiлдi. Шындыћты шынайы шешендiкпен бере бiлген соѓ да, кейде тарихи шындыћтан ауытћып кеткен жерлерi де жоћ емес. Сонымен, ћызыл сз бертiн келе антикалыћ романныѓ дљниеге келуiне себепшi болады. Романныѓ композициясы, стилистикасы, оныѓ iшiнде болып жататын тартыстардыѓ тљп тамырында риторикалыћ диалогтар жататын едi.

Мџндай риториканыѓ кейде ќдебиетке де зияны тимей ћалѕан жоћ. Айталыћ, поэзияѕа ќсерi зор едi. Алайда, поэзия тек ћана жљректi тебiрентетiн шындыћтан туатын ћџбылыс ћой. Ендеше, оѕан оћта-текте айтылатын ктерме, лептi сздер келмей ћалады, яѕни, леѓдi мiрден аулаћтатып ќкетедi. Дей тџрсаћ та, риториканыѓ кркем ќдебиетке бергенiн алып тастауѕа болмайды. Ендi Рим шешендiк нерiнiѓ еѓ алѕашћы ћадамдарына оралатын болсаћ, таѕы да Цицерон шыѕармаларын шеткерi ћалдыра алмаймыз. Атап айтћанда, оныѓ «Шешен», «Шешендiк нерi», «»Шешеннiѓ ћалыптасуы» атты еѓбектерi Рим Республикасы дќуiрлеген жаѕдайында ерекше ћызмет атћарѕан едi. кiнiшке орай, кптеген Рим шешендерiнiѓ туындылары бiздiѓ заманымызѕа толыћ, таза ћалпында жете бермегенiн ескерген жн. Бџл орайда бiздiѓ ћазаћ шешендiгi ћазынасыныѓ халыћ ккiрегiнде жатталып, бiзге жеткенiне шљкiршiлiк етемiз. Цицерон зiнiѓ «Брут» деген еѓбегiнде Римнiѓ саяси мiрiнде орны блек шешендердi атап тедi. Рим ћызыл сзiнiѓ басталуы III ѕасыр деседi, йткенi алѕашћы жазбалар осы ѕасырдан бастау алады. Бiздiѓ заманымызѕа дейiнгi III ѕасырда сотта айтылатын сздер белгiлi бола бастаѕан едi. Адвокаттыћ институт алѕа шыћћан едi. Цицерон тџсында жќне бiр сз тљрi – ћабыр басында айтылатын кѓiл бiлдiру, кѓiл айту сзi туѕан едi. Сздiѓ мџндай тљрiн Цицерон жаћсы баѕалай ћойѕан жоћ едi, йткенi, мџндай шындыћ шынтаћтай ѕана болып, маћтау кл-ксiр боп кететiн. Кейiн ћаѕазѕа тљскенде де кп аныћ жайларды клегейлеп, крсетпей тџрушы едi. Ескi Рим шешендерiнiѓ iшiнен Катонды (234-149 ж. б.з.д) ерекше блiп атайды. Рим мемлекетiнiѓ жќне Рим ќдебиетiнiѓ тарихында орны згеше екенi белгiлi жай. Катон сонымен бiрге, iрi ќскери ћолбасшы да болѕан. те аћылды, ћатал, айтћанынан ћайтпайтын, ескi дќстљрдi бџлжытпай џстанѕан, батыл кiсi екен. Бџл жаѕынан Катон бiздiѓ ХVХVIII ѕасырлардаѕы аћын жырауларымызды, ќсiресе, Аћтамбердiнi еске оралтады. Аузында алѕыр сзi, ћолында оттай жарћылдаѕан найзасы, астында асау арѕымаѕы ырѕып тџрѕан Аћтамбердi, Ћазтуѕан, Ктеш сияћты аћын, жырау-

лар наѕыз ел азаматы, шешенi, батыры боп ткен едi. Катон сексен бес жыл ѕџмыр кешiптi. «»Бiреулермен мiрiѓдi ткiзiп, екiншi бiреулердiѓ алдында аћталу ћандай ћиын» деген сздi Катон айтыпты деседi. Катонѕа Рим Демосфенi деген атаћ бекерге берiлмесе керек. Катон елу рет сотћа ћатысып, бќрiнде де жеѓiп шыћћан, жљз елу сзiн ћалдырѕан. Катонда табиѕи талант, шешендiк ћасиет, мыћты мiнез, ћоѕамдыћ бедел болѕан. йтпесе, Катон бола алмас едi. Ћазаћтыѓ айтулы шешендерiнде де осындай љздiк нышандар, нысандар бар едi. Катонныѓ жас шешендерге берген мынадай кеѓесi бар. «Iстi бiл, ал сз зiнен-зi келедi» дейдi. Шын мќнiнде iстiѓ мќн-жайын жаћсы меѓгерген адам сотта шешен сйлеп кетедi. Катон айтады: Адал асћан бiр куанышты кезiнде де сабырлы ћалпын саћтау керек дейдi. Катон логикасы ойлау жљйесi те кљштi аудиторияныѓ психологиясын дќл џстаѕан шешен едi. Катон ћатып-семiп ћалмаѕан, iстiѓ жай-кљйiнен љлкен ой сабаћтап, таратып ќкететiн жан-жакты шебер шешен, ћолбасшы, мемлекет азаматы бола бiлген. Халыћ жиындарында, сенатта љнемi з биiгiнде крiнiп отыруѕа џмтылѕан. Ќлбетте, ондай кiсiнiѓ дџшпандары да кп болады. Бiраћ Катон ћызѕаныш найзасы сiлтенген сайын шамшыраћ атып, ширатылып, шеберлiгiн шыѓѕа шыѕара берген. Катонныѓ айыптау сздерi аћырын басталып, арыстандай айбарлы аћырып, аѓки жнелетiн теѓiздiѓ тентек толћындарын кзге елестетiп тџрады. Бџл белгi табиѕат берген таланттыѓ ћџдiреттi кескiн-келбетi десе болар едi. Ћазаћ халћынын џлы шешендерi: Ћаз дауысты Ћазыбек, Ќйтеке, Тле билердi Рим сенатына апарып сйлетсе, Катонмен иыћтасып, талай жеѓiстi алып оралар едi. Цицерон айтады: «Шешендiк нер оттыѓ басынан, бала кездегi тќрбиеден, ќкесiнен, џстазынан, анасынан басталады». Ќрине, ана сљтiмен бiрге баратын алѕырлыћ, тапћырлыћ, аћтыћ, шыншылдык кейiнгi су баспалдаћтарында зор рл атћарады. Болар ала боѕынан деп, ћазаћ бекер айтпайды. Сзi асћаћ, ойы тереѓ, табаны мыћты, терегi таудай салауатты, салићалы шешендердiѓ тљп тамырларында, шыѕу тегiнде нќрлi жемiстiѓ тџћымы *скен.

Егер Рим шешендерiнде белгiлi бiр ереженi, ћаѕиданы, канонды есте џстау ћабiлетi болса, ћазаћ шешендерiнде тiл мен ойдыѓ тоѕысћан жљйрiктiгi, табиѕи тапћырлыћ фќлсафасы, табан астынан суырыпсалу, ћысћалыѕы, нџсћалыѕы басым келетiндей едi. Дала Демосфендерiнде арнайы аудитория, сенат алаѓы болѕан жоћ-ты. Кктбенiѓ басында кљнде жиын демекшi, ћазаћтыѓ кеѓ даласыныѓ зi џлан-ѕайыр џлы аудиторияныѓ зi едi. Рим шешендерi риторикалыћ материалдарды ретiмен, орныћты, мыћты пайдалана бiлген. Ќсiресе, ћоѕамдаѕы ќлiмжеттiк ќдiлетсiздерге, зорлыћ-зомбылыћћа, шындыћтыѓ жљзiн бљркелеуге ћарсы џранды, џлаѕатты сздерiн ктерiп отырѕан. Сыналатын субьектiнiѓ не ообъектiнiѓ љлкен-кiшiсiне, дќрежесiне, ћызметiне байлыѕына ћарамай, тура бетке айтћан. Соныѓ iшнде аѕайынды жiгiттердi – Гракхаларды ерекше атайды, џшћыр да џтымды ойлы да отты сздерiмен аѕайындылар ћарсыластарыныѓ беттерiн шиедей еткен. Тиберий мен Гай кей тџстарында сенатпен айтысып, бас кессе де тiл кеспек жоћ дегендей ащы шындыћты аћтарып салып берген. Тиберий опат болѕаннан кейiн Гай Гракха оныѓ iстерiн iлгерi апарып, жљзеге асыра бередi. Бiтiспес саяси кљрескерлер бљкiл ћауымѕа танылады. Цицеронныѓ «Брут» атты еѓбегiнде жазѕанындай, Гайдыѓ сзi – жоѕары, ойы – дана, љнi – сенiмге толы едi дейдi де, Гай сздерiн жастарѕа оћып љйренуге џсынады. Гай кей тџста шешеннiѓ мiнезiне, ћимылына кљрт згерiс енгiзiп жiберген.Бiр сенат жиынында сот туралы з заѓын џсынып тџрып, сенатћа арћасын берiп, тыѓдаушы халыћћа денесiн бетiн бџрып сйлеген. Бџныѓ зi асћан батылдыћ едi. Сыншыл, мазмџны тереѓ Гай сздерi сыртћы жќне iшкi iстерде сатћындыћ жасаѕан аћсљйектердi сын садаѕымен тљйреп тастаѕан. Гайдыѓ халыћты жаћтап сйлеген сздерiнде ќсiрећызыл сздерден грi ћарапайым сздер жиi џшырайды. йткенi айта бiлген адамѕа шындыћтан артыћ сџлулыћ, дќлдiк болмаса керек. Шын мќнiнде Цицерон жоѕары баѕалаѕандай, Гай Гракха риториканыѓ ћырлары мен сырларын шебер меѓгерiп, оны жаћсы жљзеге асыра бiлген едi. Белгiлi бiр материалды меѓгеру, тыѓдаушы топтыѓ тамырын дп басып тџру жќне *з

ойларын ортаѕа ойып беру љлкен еѓбектi талап етедi. Шешенде кейде нќзiк љн, кейде патетика, кейде орта тџстан шыѕатын љн, кейде ым, мимика, ћимыл-ћозѕалыс зор ћызметке ћосылып кетедi. Шешен бiр уаћытта зiмен-зi, немесе бiр адаммен сйлесiп тџрѕандай сыр аѓѕартады. Бџл ќдiс ќр шешеннiѓ з тќсiлiне, оралымына байлынысты жай. Сз кезiнде салмаћтап, кезiнде жеѓiлденiп ойната бiлу, ойлата бiлу ћас iсмердiѓ ћолынан келмек. Егер Рим шешендерiнiѓ шешендiктiѓ арнайы мектебi, оћулыѕы, џстаздары болѕан болса, ћазаћ шешендерi мен билерiiнiѓ сздерi наѕыз табиѕи таланттан туѕан туынды ћџбылыс едi. Рим сздерi ауызша, жазбаша тљрде айтылып, жазылып отырса, ћазаћтар ккiрегiнде саћтап, келер џрпаћћа бере, тарата бiлдi. Ћазаћтыѓ эпостыћ жырларыныѓ, шешен, билердiѓ сздерiнiѓ есте толыћ, тџтас саћталѕандыѕын академик В.Бартольд кезiнде атап ткен едi. Тiл тазалыѕы, тереѓдiгi, крегендiлiк, ксем кестелер ћазаћ шешендерiнде жиi кездеседi. Цицеронныѓ айтуынша: шешенде еѓ алдымен екi ћасиет тоѕысуы тиiс, бiрiншi, тџжырымды дќлелдермен кз жеткiзу, екiншiсi – тыѓдаушылардыѓ жанын сенiмдi, ћуатты сзбен тербету жќне сотћа дќлелдегеннен грi оны жiгерлендiрген жн дейдi. Сервий Гальва атты бiр мыћты шешеннiѓ болѕанын Цицеронныѓ «Брут» деген еѓбегiнде атап теледi. Силь дейтiн орманда лiм болады. Бџл љшiн арендаторды кiнќлайды. Сот консулдарѕа тапсырма бередi. Арендаторларды Лелий деген шешен сотта екi мќрте сйлеп, ћорѕап шыѕа алмайды. Содан соѓ Гальваѕа тiнiш салу керек дейдi. Гальва сотта сйлеуге ќзiрленедi, хатшылармен жџмыс iстеп, сзiн дайындайды. Сот залына кiрiп келгенде Гальваныѓ жљзi жалын атып, жанары жарћырап тџрады деседi, Лелий де ћатысып отырыпты. Гальва ќр сйлеген сайын, зал ћолшапалаћпен ћуаттай берiптi. Сйтiп, аћырында арендаторларды ажалдан аман ћџтћарып жiберген. Сз сайысында сахнада жеѓiс жолына жету шешендер љшiн жеѓiл шаруа емес, бџл љшiн кљнi-тљнi тынбайтын жанћиярлыћ еѓбек ћажет. Сз нысанаѕа дќл тиiп жатуы љшiн не ћажет десеѓiз: ой мен аћылдыѓ алѕырлыѕы, сљйектен

тетiндей сздiѓ ткiрлiгi, логикалыћ жљйенiѓ мыћтылыѕы, стильдiѓ џшћырлыѕы, жљректiѓ жалын атып тџруы лќзiм. Онсыз шешен мiрге келмейдi. Шешендердiѓ шешендiгi шешен болып ћалуында емес пе? Римнiѓ риторикалыћ мектебi грек риторларын басшылыћћа ала отырса керек. Риторикалыћ мектеп практикаѕа ћажет ктерме ћызыл сздiѓ љш басты белгiсiн аныћтайды: соттаѕы кеѓесудегi жќне крсетiлетiн сз деп бледi. Бџл ќдiс бес блiкке апарады. Атап айтћанда, кiрiспе, iстiѓ жайкљйiн баяндау, ћарсыласыныѓ пiкiрлерiн жоћћа шыѕару жќне ћорытынды. Жас шешендердi оћыту, љйрету кезiнде сз типтерiн меѓгеруге баулиды. Еѓ басты басћалары сљйенетiн дќлелдi табуѕа талпынтады. Жалпы клишелердi, мысалдарды ћолданып, оларды жаттап алуѕа, сзбен ойдыѓ фигураларын жiтiк џтымды пайдалануѕа баѕыттайды. Бџл ережелер Грек, Рим ораторларыныѓ латынша басталѕан соттаѕы, кеѓестегi сздерiмен танысу арћылы бекiп, дами тљсетiн едi. Мџндай теориялыћ курстан кейiн сздiѓ жас перiлерi форумѕа ћатысатын немесе ќйгiлi шешендермен кездесулер ткiзетiн. Риторикалыћ бiлiм ћоры ћџћыћпен, фќлсафамен, тарихпен, ќдебиетпен толыћтырылатын. Ќрине оћу, iзденiс з алдына ол табиѕи таланты болмаса тереѓге бара алмайтын ћалатын. Дегенмен Рим ћызыл сзiнiѓ негiзгi баћанын ктерiп тџратын бiлiм едi. Оѕан љлгi ретiнде Рим лепiрме сзiнiѓ шыѓы ретiнде Цицерон жеткен шыѓды мысалѕа келтiру орынды дер едiк. Цицеронда табиѕи талант жќне асћаралы бiлiм бар-тын. Рим жалынды сзiнiѓ тарихында сондай биiк талаптардан шыћћан екi шебердi Антонни мен Крассты Цицерон блек, ерекше атаѕан екен. Шешендер олимпiне жеткен осы екеуi дейдi. Рим шешендерiнiѓ ћазаћ шешендерiнен бiр айырмашылыѕы сол, олар сйленетiн сздерiн алдын ала ћаѕазѕа тљсiрiп, ќлденеше жаттап, зерттеп барып аудиторияѕа келген. Сздерiнде саясат салмаѕы басым болѕан, кейiн риторикалыћ трактаттарын бастырып отырѕан. Шешен – кљрескер, трибун келе-келе кќсiпћойѕа айналѕан. Цицерон Антоний мен Крастыѓ есiмдерiн б*лiп айтады. Олай iстейтiн себебi, бџл екеуi басћаларынан оћшау

шеберлiкпен крiнген-дi. Екеуi де аѕайынды Гракхалардан кейiн шыћты. Кейiн шыћћанымен, аћылды, алѕыр, тќжiрибелi, тегеурiндi боп келген. те жљйрiк, ќскери ћолбасшы џрыс даласына зiнiѓ атты, жаяу ќскерiн ћалай џтымды орналастырды. Антони де сзiнiѓ дќлелдемелерiн орныћты, мыћты деген тџстарѕа ћоя бiлетiн деседi. Ќсiресе, жады яѕни есте саћтап айту ћабiлетi кљштi болса керек. Ќсiресе сот процесiнде ћџћыћ жайлы шешен тќуiр бiлiп тџрса, онысына ксiлген ћызыл тiлi ћосылса, жеѓiске жете алады. Рим шешенiнiѓ лексикалыћ сздiк ћорында ќзiл-ћалжынѕа да, ткiр, ойлы тiркеске де, садаћтыѓ жебесiндей тартып ћалѕанда дп тљсетiн татымды ћорытындыѕа да орын болуы тиiс. Рим риторикасында шешеннiѓ ћимыл-ћозѕалысына, бет ћџбылысына, дене бџрылысына, љнiнiѓ аћырын, ћатты шыћћанына да ерекше мќн бередi. Цицеронныѓ айтуынша, Гортензий сынды ктерме сз шеберiнiѓ бiрiншi ћасиетi ћыруар нќрсенi жадында саћтай бiлгенi, оны орынды жерiнде пайдалана бiлгендiгi болѕан. Гортензий сотта, љйде сйлеп жаттыћћан. Сзiнiѓ басталуы мен аяћталуы аныћ, мыћты келген. Сздi салмаћтап саралай бiлген, дауысы сљйкiмдi сазды болѕан, ћимылдарыныѓ зiнде згеше ќсемдiк жатћан. Ал, ћазаћтыѓ би-шешендерi даулы мќселенi џзаћка џзартпай трт ауыз сзбен тљйiндеп, ћарарсыз, хатсыз бiтiрiп отырѕан ѕой. Ћазаћ айтћыштарында белгiлi бiр риторикалыћ мектеп болѕан жоћ едi, олар мiрдiѓ зiнен љйрендi. Керек болса, бiр бидiѓ зi соттыѓ да, прокурордыѓ да, басшыныѓ кызметiн атћара бiлдi. Ћазаћ билерiнiѓ аудиториясы ашыћ аспанныѓ асты едi, табан астында билiк айтылып, асћынѕан жайлар сабасына тљсiп отырѕан. Кбiнссе билiк тљйiнiн кпшiлiкке салып шеше алды. Сондыћтан да халыћ шешендердi хандардан жоѕары ћойып баѕалаѕан ѕой. Бiтiмдi, кесiмдi де бiртуар сздермен халыћ кѓiлiнен шыћћан. Кпшiлiк ћолдап. ћуаттаса шешеннiѓ де даѓћы алыстарѕа тарай берген. Ћазаћ билерiнде табиѕи талант, табиѕи бiлiм, крегендiк басым туѕан. Ал ќлгiнде ѕана бiз ауызѕа алып кеткен Гортензий де жан-жаћты бiлiмi мол едi, ол тарихты, грек тiлi мен ќдебиетiн тќуiр меѓгердi, леѓ жазумен де айналысты. Тiптi,

грек тiлiнде жыртћыш аѓдарды тќрбиелеу жнiнде поэма да жазѕан. Сонымен Римнiѓ классикалыћ ћызыл сзiнiѓ дќуiрi Гортензиймен аяћталады. Рим риторикасыныѓ тарихында «Гортензий љшiн жазылѕан риторика» деген еѓбек бар екен. Бџл еѓбек кезiнде кп дау туѕызыпты. Авторы белгiсiз болѕанда, солай болмаћ. Цицерон ћалдырѕан деген сз де бар, алайда бџл ќлi аныћталѕан жоћ. Жаѓаѕы аталып ткен еѓбек те риторикалыћ iлiмдi халыћћа бiртабан жаћындатуды маћсат етедi. Тiлi де ћысћа, тљсiнiктi едi. Алайда, мџны Цицерон туындысымен салыстыруѕа келмеушi едi, екеуiнiѓ стилi екi блек едi. Белгiсiз автор практик. Ритор-демократ ретiнде сйлесе, Цицеронда теориялыћ база барынша крiнiс табушы едi. Солай болѕандыћтан, алѕашћы еѓбектi Цицерон жазбаларымен шатастыруѕа келмейдi. Сонымен, «Гортензий љшiн жазылѕан риторикада» грек риторикасына байыпты мќн берiледi, белгiсiз автор грек терминдерiн, сздерiн ћолданады. Сз арасында Демосфен, Гомер, Пифагор, Сократ секiлдi алыптардан мысалдар алады. Дегенмен, «Риториканы» латын риторикалыћ мектебiнiѓ жемiсi ретiнде ћарайды. Осы трактат трт кiтаптан ћџралѕан едi, ќрбiр кiтап бiр-бiрiмен байланысты едi, бiрiнен-бiрi рбитiн, iшiндегi тџжырымды ойлары белгiлi бiр џстаздан џзаћ кљндер тыѓдаѕан дќрiстей ќсер ететiн. «Гортензий љшiн жазылѕан риторикада» сот сзiне айрыћша мќн берiлген. Еѓ мыћты дќлелдер барысында жќне аяѕында келуi тиiс, ќлсiздеуi ортасында бола берсiн. Шешенге бес нќрсе керек дейдi Гортензий риторикасы айта бiлетiн нќрсенi табу болып, табылѕан нќрсенi ретiмен орналастыра бiлу, соныѓ сзге айналатын формасын табу, бќрiн есте саћтау, айту. Оныѓ бер жаѕында тыѓдаушыларын зiне ћарата бiлу ћажет, iстiѓ мќнiн баяндау, iшiнен iлгешек мќселе табу, з тџѕырын бекiтiп алу, ћарсыласыныѓ пiкiрiн жоћћа шыѕару, сйтiп беделiн тмендеттi. Оѕан ћоса, мазмџнѕа сай мќнерлi, ќдемi сйлеу бар екен. Бџл ћаситтердiѓ бiрћатары оћумен, iзденумен келсе, екiншi тобы табиѕи таланттан туындап жатады. Бџѕан ќсерлi љннiѓ сыртћы пошымыныѓ жарастыѕын ћосып жiберсе, наѕыз шешен кз алдыѓызѕа келедi. Шешеннiѓ с*зiнде тљр

мен мазмџнныѓ љндесiп келуiнде мќнiс бар. Айшыћты бейнелеулер, теѓеулер, тџжырымды тiркестер бiр тџста топырласып ћалмай, ќр жерден крiнiс берiп тџрѕаны абзал. Сйлеп кеткенде сз тыѓдап айту да оѓай шаруа емес, бќрi де бiлiмге, жаттыѕуѕа, тума талантћа келiп жыѕылады. Цицерон «Шешендер жайында» деп аталатын трактатында бiлiмдi, саясаткер шешен адам философ та бола бiлуi лќзiм дейдi. Кейде бџл екi ћасиеттi бiр жерде тоѕыстыру ћолдан келе бермейдi. Неге десеѓiз, жаћсы философтыѓ шешен болмауы мљмкiн, кейде керiсiнше боп шыѕады. Бiраћ философияѕа тљбiне дейiн Цицерон мќн бере-бермейтiн секiлдi, философияны шешендiктiѓ бiр блшегi деп ћарайды. Цицерон юморѕа зор назар аударады, бџл те-мте зќру деталь дейдi, осы жаѕынан гректерге сљйенетiнiн де жасырмайды. Негiзiнен риториканыѓ жќне оныѓ теориялыћ жќне практикалыћ жаѕдаяттарыныѓ жалауларын жасап кеткен Цицерон екенi аныћ аћићат. Ол шешенге жалпы мќселелердi трактовка жасай бiлу, аудиторияныѓ сезiмiне ќсер ету шеберлiгiн шегелей бiлу керектiгiн ескертедi. Кей бекеттерде сезiмнiѓ ћџћыћ пен заѓныѓ алдына тљсiп кететiндiгiн ескертедi. Цицерон шешендiк теорияны бiрте-бiрте гуманистiк ѕылым сатысына апарады. зi де ѕажайып шешен бола тџрып, «Шешендер жайында» трактатында бiрталай теориялыћ ойлар ћорытып бередi. Ќдетте Цицеронѕа да ћарсы баѕыт бiлдiрушiлер болмай ћалѕан жоћ. Айталыћ, Лициний Кальв, Марк Брут, Гай, Юлий Цезарь т.б. Цицеронѕа тым нќзiк сезiмшiл деген кiнќ артты. Цицерон сздерiне кљш жетпейдi деу, керiсiнше ой мен сздiѓ сараѓдыѕы жетпейдi дедi. Осы кзћарас џзаћћа барѕан жоћ, Цицерон зiнiкiѓ дќлелдеп шыћты. Шынайы, шешен кiм болмаћ деген сауалѕа Цицерон: тыѓдаушыларын љйрететiн, жетелейтiн, оларѕа лќззат беретiн, олардыѓ еркiн, билеп алатын шешен наѕыздыѓ зi болмаћ едi. Цицерон «Шешен» атты трактатында зiнен бџрынѕа ткен шешендердiѓ, замандастарыныѓ жќне зiнiѓ практикасына сљйендi. Цицерон џлы стилист адам едi, оны оппоненттерi де мойындаушы едi. Ол жалынды сздiѓ философиядан, софистикадан, тарихтан, поэзиядан згешелiгiн айта келiп,

стиль мен ырѕаћћа, сз стилiне згеше кѓiл блуi. Жалынды шешен тменшiктеу мќселе жайлы ћарапайым мќртебелi кљйi болса жоѕары, орташаны ћанаѕат пен жеткiзуiне жарасымды дестi. Сздiѓ патша ћџдiретi сонда ол тыѓдаушы жанын тебрентiп, ашындырып отырѕаны абзал дейдi. Дќл осы мезеттi ћазаћ шешендерiнiѓ де ћаты џсынѕанын атап ткен жн. Реуштi рухы кљштi сздермен ћарсыласын iреп тљскенде, Рим ораторларынан бiр мысћал да кем тљспей жатады. Егер ежелгi римдiктер сзге сз сайысына алдын ала ќзiрленiп оћып, жазып, зерттей барып кiрiссе, ћазаћтарда импровизациялыћ ћасиет керемет едi, табан астынан суырып салудыѓ шеберi едi, импровизациялыћ ћасиет ћазаћ халћында кљштi дамыѕан «Шешеннiѓ судай тгiлген, тыѓдаушыѓ бордай егiлген» деп, ћазаѕыѓ бекерге айтпаѕан. «Аяћћа кiсен салуѕа болар, ћолѕа салуѕа болар, ал тiлге кiсен салуѕа болмас» дептi Бќйдiбек би. Атаћты Тле бидiѓ табанда айтып салѕаны бiр џрпаћћа азыћ болар едi. Бiр љйдiѓ баласы болма, Кп љйдiѓ санасы бол. Бiр елдiѓ атасы болма, Бар елдiѓ данасы бол. Бiр тонныѓ жаѕасы болма, Кп ћолдыѓ аѕасы бол. Аћты аћ деп баѕала, Ћараны ћара деп баѕала, зегiѓ талса, зен бойын жаѕала Басыѓа iс тљссе, кпшiлiктi саѕала. зiѓе-зiѓ кќмiл бол, Халћыѓа ќдiл бол, Жауыѓа ћатал бол. Досыѓа адал бол. – дептi ѕой Тле би атамыз. Бџл берекелi баталы сзде найза бойламас тереѓдiк, тегеурiндi пафос бар. Ал, Цицерон пафосты парасаттаѕан екен. К*терiѓкi лепке бќрi де кiредi деген сияћты лебiмен жеѓiп шыѕып отырѕан.

мiрде орнымен айтылѕан сзге, таћырыпћа ћатысты сзге Цицерон зор мќн берiптi. Сздi ретiмен жќне тиiстi жерiнде айту аћылдыѓ ккесi екенiн данышпан шешеннiѓ зi даѕдысына айналдырѕан. «Екi нќрсе ћџлаћты тербетедi, љн жќне ырѕаћ. Ћарадљрсiн баяндаудан сазды естiлетiн сздер таѓдап алынсын, аћындарша жоѕары мќнермен кетпесiн» деп, ескертедi Цицерон. Еѓ бастысы – жџртћа тљсiнiктi болуыѓ ћажет, сз саптауыѓ, ырѕаѕыѓ келiстi болсын, сз бен ырѕаћтыѓ шырайы шыѕып, бiрауыздан берекелi шыѕып жатса, аудиторияѓ сiлтiдей тынып ћалады дейдi Цицерон. Шешен – тiлдiѓ ћожасы, тiлден тгiлген сзден ой ћџралады, мазмџн туады. Мазмџн аныћ болмаса тiл мен ой кмескiленiп кетедi. Шын шешен сйлеп тџрѕанда аудиторияны зiнiѓ соѓынан ертiп алады, онда белгiлi бiр тартылыс кљшi болады. Тiл байлыѕын тљгел пайдаланѕан шешен џтады. Рим сотыныѓ шешендiгi жайлы олар жазѕан оћулыћтарда бiраз ћамтылѕан екен. Шешендiктiѓ ћыр-сырларын ћамтыѕан секiлдi, ќсiресе кљлкi мен пафосћа кп мќн бередi. Ћорѕап тџрып, ћџлатып алмауыѓ тиiс. Саяси ћызыл сзге келгенде, ретiн тауып, ћарсы жаћћа кiнќ артып жiберсе де жарайды. Ћџлаћ естiп, кз крмесе де тарап кеткен сек сздердiѓ де мџндайда пайдасы тиiп кететiн крiнедi. Ќйтеуiр дџшпанѕа ћара бояуды жаѕа салудан аянбаѕан, сйтiп, ћорѕалушыны ћанатыныѓ астына алып, ћорѕай берген. Ќрине, мџндайда объективтiк шындыћћа ћол жеткiзу ћиыныраћ соѕады. Цицерон рим аудиториясыныѓ тамырын дќл баса бiлген кiсi, ол шешен ќртiс бола бiлуi де тиiс дейдi жќне зi де сол рлде жаћсы ойнай бiлген. Ол не айтатынын, ћалай сйлейтiнiн жџртћа ћалай ќсер ететiнiн кљнi бџрын сезген болса керек. Ќуелгi кездегi сз басында соттардыѓ назарын аударып ќкеткен дџрыс деп таниды. Ќйтсе де сз сыпайы, тљрi жаѕынан ћарапайым болуѕа тиiс екенiн ескертедi. «Сйленер сздiѓ салмаѕын соѓѕы тљйiнге тастау керек» – дейдi Цицерон. Бџл ћаѕида ћазаћ шешендерiне де келедi. Толѕантып, ойлантып басталатын билер с*зiнiѓ аяѕы тыѓдаушысын тебiрентiп, бiр шешiмге байлап тастай-

ды ѕой, бџлтарып шыѕып кететiн тесiк, таса ћалдырмайды емес пе?! Аћтайлаћ би Ћарауыл Ћанай шешеннен: Ер азаматтыѓ басында баћыт ћанша, кемдiк ћанша, ћџлазу ћанша десе керек. Сонда шешен тџрып: Азамат ердiѓ басында баћыт бесеу болады, кемдiк – љшеу, ћџлазу – тртеу болады дептi. Ендi олары ћайсы: Астыѓдаѕы атыѓ жљрдек болса – жалѕанныѓ шыраѕы, Алѕаныѓ жаћсы болса – љйiѓ мен ћонаѕыѓныѓ тџраѕы. Балаѓ жаћсы болса – екi кздiѓ шамшыраѕы. Ќкеѓ – асћар тау, шешеѓ – аћћан бџлаћ. Ќнеки, бес баћыты осы екен. Атыѓ шабан болса – дљниенiѓ азабы, Алѕаныѓ жаман болса – мiрдiѓ тозаѕы, Балаѓ жаман болса – крiнгеннiѓ мазаѕы. Мiнеки, љш кемдiк дегенiмiз осы. Жайлаѕан ел кетсе – кл ћџлазиды, Жайылѕан мал кетсе – ел ћџлазиды, Нарћын танымаѕан сз ћџлазиды. Ћатарынан айрылѕан шал ћџлазиды. Ќлгi трт ћџлазу дегенiмiз сол-ау. Егер Цицерон сздерi алдын ала немесес процестен кейiн ћаѕаз бетiне тљсiп отырса, ћазаћ би шешендерiнiѓ тапћыр да џтымды жолдары халыћ ккiрегiнде саћталып ћала берген. Кейiнгi уаћыттарѕа, замандарѕа, ћиссаларѕа, дастандарѕа, хикая, романдарѕа бастау болѕан ћазаћ билерiнiѓ толѕаулары да бiр мысћал тмен тљспей, ћайта биiк шыѓдарѕа рмелеп бара берген. Грек, рим шешендерi сйлер сздiѓ нысанын, мќн-маѕынасын, себеп-салдарын кљнi бџрын зерттеп барып сйлеген. Бџлар бiресе ћауымныѓ, бiресе мемлекеттiѓ кѓiлiнен шыѕуѕа тырысћан. Бiреудi ћорѕаса да, ћараласа да алды-артын белгiлеп, баѕдар тљзеп барып, сот алдына шыћћан. Ал, мџншалыћты теориялыћ жќне практикалыћ ћазаћ шешендерiнде болмаѕан ѕой. Ћазаћ «кре-кре ксем бола-

сыѓ, тыѓдай-тыѓдай шешен боласыѓ» демей ме. «Сз – мiрдiѓ салићалы тљйiнi, ќрбiр сзде жатыр маржан бџйыѕы» деп Ќбдiрахман Жќми айтса, Асан Ћайѕы: «Таза мiнсiз асыл тас, су тљбiнде жатады, таза мiнсiз асыл сз ой тљбiнде жатады, су тљбiнде жатћан тас, жел толћытса шыѕады, ой тљбiнде жатћан сз, шер толћытса шыѕады» дейдi. Кейде бiр дауды ћазаћ айтћыштары мљлдем ќзiрлiксiз, кљтпеген жерден шешiп бередi. Бџл да таланттыѓ туындылыѕына, тапћарлыѕына сай болса ћажет. Осынау ћадiрлi ћасиет грек, рим шешендерiнде, адвокаттарында кездеспейдi. Шљйгiн шабындыћћа таласћан екi байды тыстарынан тiп бара жатћан ћара дљрсiн ћазаћ жiгiтi ћалай тоћтатћан десеѓiзшi: зiмнiѓ атым Кљдерi, Ер Кшектiѓ баласы. Талассаѓ баѕаѓ кетедi, Бiрлiк ћылсаѓ, аѕалар, Анау тџрѕан шабындыћ Баршаѓызѕа жетедi. Дљние шiркiн жалѕан ѕой, Бастарыѓнан ќлi-аћ тедi. Тапћыр жiгiттiѓ аузымен халыћ сйлеп тџрѕандай ќдемi ќсер етедi. Мџншалыћты табан астынан суырып салып тоћтам айтушылар ескi, ежелгi грек, рим шешендерiнде сирек кездесетiн ћџбылыс болса керек. Џлы Рим шешенi Цицерон жљрiп ткен жол жќне оныѓ тџжырымды тегеурiндi сздерiне, еѓбектерiне ћысћаша шолу жасай отырып, ћазаћ би шешендерiнен де мысалдар алып салыстырып отырдыћ. Сот процесiне аныћ сз ћардар. Тыѓдаушылар iстiѓ барысына жете ерiп отыруы ћажет. Сот сзiнде сарабдал сыншыныѓ, сазды шешенiѓ, љмiт пен љмiтсiздiк араласћан љкiмнiѓ љнi болса игi. Сот сйлеп тџрѕан заты жайында жан-жаћты, аныћ-ћаныћ бiлмесе болмайды. Сол мќселенiѓ жаѕымды, жаѕымсыз тџстарын да жаћсы бiлуге мљдделi. Бџныѓ бќрiнен тiл байлыѕы ѕана алып шыѕады. Туѕан тiлiн тереѓ меѓгермеген сотты жџртшылыћ тыѓдамайды, сыйла-

майды. «Ћазаћтар шешен келедi, олар маћалдап сйлейдi, жай сзiнiѓ зi леѓ боп ћџйылып жатады» деп, немiстiѓ бiлгiр академигi В.В.Радлов айтса, оныѓ зiн ћазаћ арасында кп болѕан поляк азаматы Адольф Янушкевич: «...дала Демосфендерiнiѓ кейбiреулерi менi сздерiнiѓ мазмџндылыѕымен баурап алды» дейдi. Зиялы адамѕа зердесiз сйлеу џят деп тiлейiк сот саналы интеллигент тобына енедi. Ендеше оныѓ сљреѓсiз, сыйыћсыз сйлей салуына жол жоћ. йткенi сот сзi адам таѕдырын шешедi, соѕан байланысты айтылады. Сот сзi адам жќне оныѓ таѕдырыныѓ арасындаѕы кпiр сияћты. Кпiр мыћты болса кпiр суымайды. Аћтаушыны да, ћаралаушыны да халыћ таѓдап отырады. Халыћтыѓ кѓiлi ћалса, сот сенiм дейтџѕын сатыдан ћџлайды. Ал, ћџлап-тџру оѓай шаруа емес. «Љздiк, љлгiлi сздер ћарапайым, аныћ тљсiнiктi жќне ойѕа тџнып тџруы тиiс» дептi атаћты А.Ф.Кони. Егер шешендiк сз «жанды тербететiн дарын» болса, ондай ћасиет барлыѕына бiрдей тќн болуы ћажет. Ќртљрлi процестiѓ тiлi тљрлi-тљрлi болып келуi мљмкiн. Аудиторияны билеудiѓ жолы ќртљрлi, ќрћалай толып келедi. Прокурор тiлi ћалай болмаћћа керек, сот – медицина сарабыныѓ тiлiне шешендiк ћажетiне деген ой туды. Сотта жаћсы сйлеу дегенiмiз – iстiѓ тљбегейлi тљбiрiн тереѓдеу танып бiлу, кздi кѓiлдi жеткiзiп сйлеу ћџћыћ нормаларына сљйену, ќдеби тiлмен сйлеу деген сз соттаѕы шешеннiѓ сзi ћазыны да, ћараушыны да, халыћты да зiне ћаратып сендiре алса, ћџба-ћџп, нџр љстiне нџр демекпiз. Ал, аудиторияны меѓгеру сздiѓ жетуiне, жетелеуiне байланысты екенi хаћ. Ћылмыстыѓ ашылуы егжей-тегжейлi талћыѕа тљсуi, ћылмыскер ќрекетiне баѕа берiлуi, ћылмыстыѓ туу себебi жќне оныѓ салдары ортаѕа тљскенде сот мќжiлiсiне айтылатын сздер ондыћћа дќл тиiп жатуы тиiс, йтпейiнше процестiѓ бљге-шегесi ашылмай, аныћталмай ћалуы ѕажап емес. Ендеше, сотта сйлеу де нердiѓ бiр тљрi деп бiлуiмiз заѓды. Шешендiктiѓ барлыћ тљрi сотћа келе бермейдi, соттаѕы шешендiктiѓ *зiндiк ерекшелiктерi бары даусыз

нќрсе. Айталыћ, мџѕалiмдер алдында сйлеу мен сотта сйлеу бiрдей крiнiс емес. Ћай жерде, ћай кезде де бiлiп, тiлiп сйлеген абзал. Дќл, шын, тура айтып жеткiзу, бiлiктi маманныѓ, жљйрiк заѓгердiѓ тџрѕысынан сйлеу наѕыз шебердiѓ љлесi екенi айѕаћ. Бџѕан бiлiктi бiлiмдiлiк ћосылады. Соттаѕы сздiѓ бiрi солѕындау, бiрi сџйыћтау, бiрi ткiрлеу, бiреуi бiлiмсiздеу, бiрi бiлiктiлеу боп келуi кќдiк. Ќрбiр процестiѓ лайыћты тiлiн тауып сйлеу, соттаѕы жљргiзiлiп отырѕан iстiѓ пернелерiн дџрыс аѓѕаруѕа жатады. Интеллигентте интеллект кемшiн соѕып жатса, биiкке ктерiлуi ћиынѕа тљседi. Ќсiресе, кќнiгi заѓгерлерге тiл байлыѕы аса зќру екенi айћын. Тек кќсiби мамандыѕын ѕана тќуiр меѓгерiп ћоймай, жалпы бiлiмi алдында жљрiп отыруы керек. Заѓгер заѓ жљйелерiн, ћџћыћ млшерiн, азаматтыћ iстердi айыптаушылар ћџћыѕын ћорѕауды сот шешiмдерiнiѓ заѓдылыѕын зерделi бiлiп ћоймай, сот залынан сыртта тiп жатћан мiрдiѓ ћџбылыстарын жаћсы бiлмесе болмайды, бќрiн бiр-бiрiмен белсендi џштастыра бiлуi оны кќсiби табысћа жетелейдi. Заѓгер з мамандыѕыныѓ жолында сан алуан кќсiп иелерiмен жљздеседi. Сол мезеттерде де ол баѕаны жоѕары џстап, мќдениеттiлiгiн мќнерлеп, зi ойлаѕан ойдыѓ мљддесiнен шыѕа бiлгенi алѕа апаратыны сзсiз. Заѓгер тiлге аса болмаса да мамандыѕы тџрѕысынан тыѓѕылыћты, тындырымды, сенiммен ныћ сйлесе аудиторияны сендiре алады, соѓынан ерте алады. йтпесе, тыѓдаушылардыѓ тџшынбай ћалуы мљмкiн. Бiлiмi болса, алып шыѕады. «Белгiлi болса – жолдан жаѓылмас. Бiлiмi болса – сзден жаѓылмас» деген екен Махмуд Ћашѕари. «Бiздiѓ бiлуiмiзде ешћандай шет те шек те болмаћ емес. йткенi бiлудiѓ зi шексiз», – дейдi Паскаль. Академик Салыћ Зиманов сйлесе, аудиторияныѓ тынып, тыѓдап ћалуы не себептi дерсiз. Бiрiншiден сздi алдымен еркiн кеѓ тыныспен толыћћанды етiп бастайды, екiншiден, тiлi кркем нќрлi келедi, љшiншiден, бiлiмдiлiгi крiнiп тџрады, тртiншiден, айтарын шашпай, шашыратпай жинаћы, жџмыр етiп бере бiледi. Бесiншiден, џзаћ сзге бар-

майды, ћысћалыћ, нџсћалыћ маћсатынан шыѕады. Заѓѕар заѓгердiѓ жќне бiр џтымдылыѕы екi тiлде еркiн сйлейдi. Шешен сйлеу мен шебер жазуды бiрiктiре бiлген С.Зиманов кейiнгi келе жатћан кптеген жас заѓгерге жаѓа љлгi деп танимыз. Демек заѓгердiѓ жазу мќдениетiне, оныѓ соттаѕы сйлеу мќдениетi сайма-сай келсе, толыћћандылыћты дќлелдейдi. Ќдетте айыпкердi ћаралаушы, яѕни прокурор жылатса, ћорѕаушы адвокат жџбатады. Сот процесi де кейде сырттай ћараѕанда спектакльге, белгiлi бiр сценарийi бар ћойылымѕа џћсап тџрады. Бiраћ сот – сахна емес, прокурор, адвокат ќртiс емес. Сйтсе де, ќркiм з рлiн мыћты орындап шыѕуѕа ћџћылы. Заѓгер адамѕа тiл мќдениетiн џстанбаса, џтылады. Тiл бiлiмге, бiлiм бiлiктiлiкке апарады. Жџрт алдында сйлеудiѓ мќдениетi жайында аз айтылып келе жатћан жоћ. Ќсiресе, соттаѕы сз оймен, млшермен, наћты айтылуы лќзiм. Сз кбейiп кетсе, оныѓ арты суѕа џласып кетедi. Прокурордыѓ немесе адвокаттыѓ сзi дќлелсiз, дќмсiз, ћџрѕаћ боп келсе, сот процесiнiѓ џтары шамалы болмаћ. Айыпталушыныѓ, аћтаушыныѓ да, соттыѓ да тiлi таза, тљсiнiктi ќрi заѓѕа сљйенiп тџрса ќдiлет салтанат ћџрады. Сз ойѕа баѕынсын, оныѓ алдында ћызмет жасап, жљгiрiп жљрсiн. Соттаѕы диалог, жарыссздердiѓ жанын кiргiзiп тџратын ћџдiреттi нќрсе ол – ой. Ойсыз айтылѕан сздiѓ, оймаћтай да салмаѕы жоћ екенi хаћ. Соттаѕы сз ай ћандай жарыћ сљттей жарыћ боп тџрса, сондай ап-аныћ болуы тиiмдi-аћ. «Стильдiѓ мќртебелiлiгi аныћтыѕында, егер сз аныћ шыћпаса, маћсатына жете алмайды» деп Аристотель орынды атап кеткен. Ал аныћтыћћа жетудiѓ жолы – материалды мџћият меѓгере бiлуде, сздiѓ бас-аяѕыныѓ жџп-жџмыр боп шыѕыуында, логикасыныѓ мыћтылыѕында, дќлелдерiнiѓ талас тудырмайтындыѕында екенi аян. Соттардыѓ сзi тым жоѕары шалћып ктерiлiп кетпей, ћарапайым да болса ныћ, алайда, ћарапайымдылыћты ћарадљрсiндiлiкке апаруѕа болмайды. Риторикалыћ ќдiстер, синтаксистiк конструкциялар, теѓеулер, метафоралар орындарында болуы лайыћты. Бџѕан жетудiѓ зi оѓай емес, егер соттаѕы с*зге заѓ терминдерi

жиi араласып, тiл шџбарланып кетсе, ешкiмнiѓ де зердесiне жетпей ћалады. Заѓды тљбегейлi бiлмей тџрып сйлеу кљѓгiртiкке, тљсiнiксiздiкке апарады. Заѓгер заѓ терминдерiн орынды, онымен ћолданбай, љстемелетiп ћойыртпаћ жасап жiберсе, таѓдай тџшытатын, кѓiлге ћонатын сз шыћпайды. Шешендiк дау ћазаћтарда бiрнеше тљрге блiнген. Атап айтћанда, жер дауы, жесiр дауы, ћџн дауы, мал дауы жќне ар дауы дейдi. Соты жоћ, прокуроры жоћ ћазаћ даласында ћазылыћ институты мiрдiѓ зi осылай ћалыптастырѕан. Билiк, трелiк мќселесiн аћсаћалдар, даналар алћасы жнiмен, жн-жосыѕымен шешiп берген. Бертiн келе, ћазаћ хандары ћазылыћты билiк жљргiзген, алым-салыћ салу, ћаражат жинау жаѕына жаћындастырып, iс пайдасына шешкен, жер, су, рiс, шабындыћ дауы арасында жиi кездескен крiнiстер тобына кiредi. Хандар мен билердiѓ заманында Ћасћакл деген бiр кл љлкен даудыѓ кзiне айналса керек. Содан Џлы жљзден – Тле би, Кiшi жљзден – Ќйтеке би, Орта жљзден – Орманбет би Ћасћакл мќселесiн бiрiѓѕай етпек боп жиналысты. Сонда Тле би тџрып: «– Ей, Орманбет мен ќлi тiрiмiн, лген жоћпын. Бџдан бџрын ќлденеше рет сќлем айтсам да сен келген жоћсыѓ. Ер кетер, жер кетер ешкiмге, опа ћылмас дљние – бекер. Сен бiзден жасы кiшi баласыѓ, бiз барып айттыћ, сен iлгерi кѓiлдегiѓдi аларсыѓ» – дейдi Тле. «Бай болсаѓ, халыћћа пайдаѓ тисiн, батыр болсаѓ, дџшпанѕа найзаѓ тисiн, бай болып пайдаѓ тимесе, батыр болып найзаѓ тимесе, жџрттан ала бтен љйiѓ кљйсiн» дейдi Ќйтеке. Сонда Орманбеттiѓ айтћаны мынау екен: Екi би айтћан сзiѓ жарасады, Еншiге ќркiмдер-аћ таласады. Ћасћак*л орта жљздiѓ љлесi едi, Дауларыѓ ћиянатћа жанасады. Ћанаѕатсыз билердi ћабан деген, Ћамшылатћан жљйрiктi шабан деген.

Бiреудiѓ аћысына зорлыћ ћылѕан, Ћиянат ћияметте жаман деген. Тле би сонда былай десе керек: Ей Орманбет, Сiз бiзге Ћасћаклдi берiѓiз Ћасћакл Сiзге, рас жаћыныраћ жерiѓiз. «Бардан пайда жоћтан залал» деген, Не берсе артыныѓ ћайырын тiлеп крiѓiз. Љш жљздiѓ ортасында Ћасћакл бар, Ќр жерде ауыз суыћ басћа кл бар. Љш блiп еншi ћылып алысайыћ, Жер жетер, кѓiлiѓдi џстана тар. Сонда да Орманбет кнбей ћояды. Анасы аћылымен кндiрiптi деседi. Тле би сонда разылыѕын былай бiлдiрiптi: Ќйел жаћсы болса, елдiѓ басшысы емес пе, Бџрынѕы ткен жаћсылар солай деген емес пе. Ћасћаклден еншi аламын деп келiп едiм, Орманбет бермесе, осы жерде лiм едiм Жетпiс жасћа келгенде с*зiм жерде ћалып, Мќѓгiге тiрiлместей болып едiм Жеѓгей менi ћайта тiрiлттiѓiз. Ендi балаѓызѕа бата берелiк – дептi.

АВЕСТА Ес бiлiп етек жинаѕалы, бiлiмге бас ћойѕаннан берi Фирдоусидiѓ алѕашћы естiген сзi– «АВЕСТА» едi. Авеста– ирандыћтардыѓ ћасиеттi кiтабы, зороастризм дiнiнiѓ дiѓгегi, џстанымы, ескi авеста тiлiмен жазылѕан. Дићаншылар жанѕан отты ортаѕа ала бергенде, ќлдећандай бiр ћарияныѓ кљбiрлеп, бiрдеѓенi шабытпен оћи жнелетiнiн Фирдоуси байћап ћалушы едi. Отты ерекше ћџдай тџтћан ортада, «Махаббат дегенiмiз– ћџдай» деген ортада скен болашаћ шайыр Фирдоуси «Авестаныѓ» шыѕармашылыћ шырћау биiктерiнде алдынан шыѕатынын сезгендей едi. Иранныѓ ескi аѓыздарында, эпикалыћ жыр, дастандарында «Авестаныѓ» iздерi, сiлемдерi сайрап жатушы едi. «Авестада» Ахура Мазда iзгiлiк, жаћсылыћ љшiн кљрессе, Ангра Манью – зџлымдыћты ћарама ћарсы-ћоюшы едi, адамзат баласын аяћтан шалуѕа ќзiр тџрушы едi.Жаћсылыћ пен жамандыћ бiр жљредi деген сол-ау. Ћџрма аѕашын жаратћан ћџдай тiкендi де ћоса жаратыпты-ау. Жамандыћ етсеѓ жауабы кiнiш болар-ау. Кiсiге арнап еккен жаћсылыѕыѓ егiн, жаманѕа жасаѕаныѓ тегiн-ау. «Авеста» гимндерi дiн бе, поэзия ма? Бџл жай ќлi тљгел айтылып болѕан жоћ. Ѕасырлар керуенi кшiп-ћонып, ѕасырлар ауысћан сайын «Авеста» ашыла тљскендей боладыау, бiраћ ќлемдiк теѓiздегi алып мџзтау секiлдi кп ћырлы, кп сырлы, тљгел крiнiп, тљгесiлiп болмады. «Махаббат дегенiмiз– ћџдай» деп бастаѕан љндiирандыћтар едi. Олар отты ерекше ћџдай тџтћан ѕой. Жалпы, «Авестада» айтылѕан ойлар, џсыныстар, болжамдар, толѕаулар, трактаттар шыѕыс халыћтарыныѓ рухани мќдениетiмен, ћазынасымен љндесiп жатады. Ахаманид, Парфиян, Сасанид секiлдi бiр кездегi ћџдiреттi Иран империяларыныѓ мемлекттiк дiнi зороастризм болды. Бџл дiннiѓ негiзгi дiѓгегi: ќр адам з жанына, таѕдырына жауап бередi, сол адамныѓ ойлары мен iстерi ќлем таѕдырына тыѕыз байланысты болу керек. Зороастризм манихей, христиан, иудаизм, гностицизм сияћты кптеген дiндерге айтулы ыћпал етедi.

«Авеста» «абастаг» деген пехлеви сзiнен шыћћан, «орнату», «бекiту» деген маѕынаны бередi. «Авеста» – ћасиеттi жазу, зороастризмнiѓ киелi кiтаптарыныѓ жиынтыѕы, ал «Авестаныѓ» пехлевиге тљсiнiктемемен аударылѕан тљрiн «Зенд» немесе «Авестазенд» деп атайды. «Авеста» мќтiндерi сасанидтер кезiнде (б.з.д III ѕ.) ауызша тљрде бiр канонѕа бiрiккен едi, ал арнайы жазу формасына пехлеви ќлiппесiнiѓ негiзiнде ХI ѕасырда тљстi. Сасанид «Авестасы» 21 кiтаптан ћџралѕан. Бiзге жеткенi – «Вендидат», «Ясна» толыћ жетпедi. «Висперед» жќне «Яшты» бар, ћалѕандары жеке љзiндiлер тљрiнде ѕана саћталѕан. «Авеста» тiлi шыѕыс иран халыћтарыныѓ, дќлiрек айтћанда, Орта Азия халыћтарыныѓ ежелгi ауызша њќм жазбаша жќдiргерлерiнiѓ негiзiнде ћалыптасћан деседi.Бџл халыћтар арасында зороастризм кеѓiнен тарап тџрѕан кез едi. И.М. Дьяконовтыѓ, В.А. Лифшицтiѓ пiкiрлерi бойынша, жазбаша «Авеста» сасанидтер дќуiрiнiѓ (III ѕ.) бас кезiнде болѕан. Оѕан дќлел ескi Нисадан табылѕан жаѓа ћџжаттар болып отыр. Ќрине, «Авестаныѓ» жазбаша ћалыпћа тљспестен, бџрын ауызша нџсћаларымен мќлiм болѕандыѕына шек жоћ. Егер зороастризмнiѓ отаны Бактрия десек, осы дiннiѓ ћасиеттi кiтабы «Авеста» екендiгi сзсiз. Фирдоуси «Шахнамасында» бџл жай айтылады. Ќрине, «Авестаѕа» енген мќтiндер бiрнеше ѕасырлар бойы ћалыптасћаннан кейiн жќдiгердiѓ жасын аныћ айћындау мљмкiн шаруа емес. Атаћты ирантанушы Е.Э. Бертельс «Авестаны» «Зороастризмнiѓ Библиясы» деп атаѕан екен. Ал осы к*не ескерткiштiѓ ћай жерде, ћай елде туѕаны туралы талас Батыс жќне Шыѕыс ѕылымдарыныѓ арасында ќлi кљнге дейiн екi жаћты пiкiр тудырумен келедi. Тек соѓѕы жылдары ашылѕан археологиялыћ жќдiгерлер «Авестаныѓ» отаны Шыѕыс Иран рулары – скиф, сак тобына енетiн, Орта Азияны мекендеген халыћтар арасы екенiн аныћтап отыр. Батыс шыѕыстанушылары да зороастризм шыѕыс – ирандыћ негiзiнде туѕан жќне «Авеста» да сол ортада дљниеге келген дейдi. Белгiлi ирантанушы Ф. Альтхайм бџрынѕы

Оксус (Ќмудария) зороастризмнiѓ бесiгi едi дейдi. Е.Э. Бертельстiѓ айтуынша, Авестаныѓ ћилы-ћилы мќтiндерiн оћуѕа баѕытталѕан ќлiппе Иранныѓ шыѕыс лкелерiнде парфяндар кезiнде ћалыпћа тљскен екен. Бактриядан, Согдиядан келген ћасиеттi мќтiндердiѓ дайын ћалыптары болыпты. Бiздiѓ заманымызѕа жеткен «Авеста» фрагменттерiн бiлуге тиiспiз. Ћасиеттi мќтiндер Иранда, Љндiстанда, Ќзiрбайжанда, ћысћасы, зороастризм тараѕан жерлердiѓ баршасына жеткен. Сйтiп, ол кптеген халыћтардыѓ ежелгi ќдеби ћорына енген. Бiзге «Авестадан» алпыс љш мыѓ сз жетiптi. Бџл алыптыѓ жџћаналары болса керек. Ескерткiш «Ясна», «Яшты», «Висперед», «Вендидат», «Хурда», «Авеста» дейтiн блiмдерден тџрады. Солардыѓ iшiнде дџѕалыћ сздерден ћџралѕан «Ясна» жетпiс екi тараудан ћџралыпты. «Яснаныѓ» iшiнде «Гатырлар» кiредi. «Яшты» ескi мифтердi жинаћтайды. Ескi иран эпосын шолѕанда, Фирдоуси «Шахнамасында» «Яшты» мазмџнын пайдаланса керек. «Яштыдан» љзiндi аѓыздар ѕана саћталып ћалѕан. Мамандардыѓ айтуынша, «Яшты» жќне «Гаты» «Авестаныѓ» Заратуштра негiзiн ћалаѕан ежелгi блiмi болса керек. Ендеше, жалѕыз Фирдоусидiѓ «Шахнамасын» ѕана емес-ау, бiрћатар «Шахнамаѕа» дейiнгi ирандыћ эпосты коректендiрген, кркейткен «Авеста» аѓыздары екендiгiне кќмiл сенемiз. Айталыћ, «Рљстемнаме», «Ескендiрнаме», «Даребнаме», «Бахманнаме», «Жанаме», «Гуштаме» дастандарында «Авестаныѓ» iздерi бар. Аждањаныѓ, перiнiѓ, диюдыѓ мифологиялыћ бейнелерi «Авестада» кездеседi. Самџрыћ ћџс, Жамшид, Хушанг, Тахмурх секiлдi кейiпкерлер де бар. Жаћсылыћ пен зџлымдыћтыѓ бiтпейтiн кљресi ирандыћтар мен тљркi тiлдес халыћтардыѓ эпикалыћ шыѕармаларында кљретамырлыћ орын алады. Мќселен, дию иранныѓ мифтiк ћањарманы љндiеуропалыћ негiзден шыћћан. «Авестаныѓ» «Вендидат» деп аталатын тарауында диюларѕа ћарсы негiзделген кодекс бар. «Авестадаѕы» дию-перiлердiѓ, жын-шайтандардыѓ ћатарында кљреседi. Санскрит тiлiнде дию «жарыћ» деген маѕынаѕы бередi

екен, љндiстерде ћџдайшылыћ мќнiне жаћын. Арийлердiѓ ескi џѕымында дию ћџдай сапында болса керек. Иран мифологиясында Акумандию деген бар. Ол– жаћсылыћћа ћарсы кљресетiн жетi диюдыѓ бiрi, оны «Авестада» «акаманањ» немесе «зџлым пiкiр» дейдi. «Яснада» одан мейiрiмсiз жандар бiлiм алады. 1771 жылы Еуропада Анкетиль дю Перонныѓ француз тiлiндегi тџѓѕыш тќржiмасы басылып шыћћанда, жџртшылыћ жылы ћабылдай ћойѕан жоћ едi. Себебi, бџл аударма «Авестаныѓ» тљпнџсћасынан алынбай, жол-жнекей ћолѕа тљскен ћолжазбалардан ћарастырылѕан деседi. Тiптi, белгiлi аѕылшын шыѕыстанушысы В. Джонстыѓ осы аударманы ћабылдай алмауы таѓћаларлыћ жаѕдай емес. Ќрине, аѕылшында жаѓа нќрсенiѓ ћџлаћты елеѓ еткiзгенiмен, бiрден ћабылдана бермеуi мљмкiн. «Авестаны» о баста «Зенд-Авеста» деп атаѕан едi. Бџл дiнге тќн нќрсе зџлымдыћтыѓ тљп тамырына балта шауып, жаћсылыћты, игiлiктi марапаттау едi. «Авестаныѓ» негiзгi кредосы кшпелi халыћтардыѓ жерге, елге, табиѕатћа, ћоѕамѕа ћатынасын талдап бекiту едi. «Авестаныѓ» алѕашћы жиынтыѕы кп таћырыпты, кп тараулы болып келедi. Тек ћана дiндi уаѕыздамай, дќрiгерлiктi, космографияны, заѓды ћамтиды. Ислам келiп, дљниеге з љстемдiгiн орната бастаѕан кезде зороастризм кейiн шегiндi. Соныѓ нќтижесiнде «Авестаныѓ» толыћ тараулары таратылып, кейбiр љзiндiлерi ѕана ћалды. Анкетиль тќржiмасын тртпаћћа салудыѓ таѕы бiр себебi, ол кiтаптан дiндi емес, даналыћты iздедi. Дегенмен, Анкетиль дю Перон еѓбегi жљре келе танылды, сйтiп «Авестаны» оћып љйренетiн, зерттейтiн мектептер ћалыптаса бастаѕан едi. ХIХ ѕасырдыѓ II жартвсында осыѕан орай екi аѕым пайда болѕан едi. Бiреуi «Авестаны» зороастризм дќстљрiмен тыѕыз байланыста алып зерттеу ћажет десе, екiншiсi – ескi грек, латын, славян тiлдерiмен салыстырып ћарау керек дедi. Бiраћ бџл екi аѕым з дегенiне жете алмады. Ежелгi иран тiлдерiнiѓ маманы Х. Бартолое жаѓаѕы екi аѕымды бiр-бiрiне ћосу ћажет екенiн ескерттi. Онымен ол *з

ќдiсiн жљзеге асырып, ескi иран тiлдерiнiѓ сздiгiн жасап шыѕарды. Сздiк шыћћаннан кейiн «Авестаныѓ» айналасында ћозѕалыс туды. Заратуштраѕа, ескерткiштiѓ тiлiне назар аударылды. Плутархтыѓ айтуынша, Заратуштра Троя соѕысынан бес мыѓ жыл бџрын мiр сљрген деседi. «Авестаныѓ» аѕылшынша аудармасыныѓ авторы Д.Дормстетер (1780-1883) Заратуштра мљлдем болмаѕан кiсi дедi. Ал «Авестаныѓ» отаны жнiнде де талас пiкiрлер бар едi, дќстљр бойынша, ол ћазiргi Тегеран маѓайында дљниеге келген, яѕни Мидияда болѕан деген пiкiрге саяды. Ѕалымдардыѓ басћа бiр тобы «Авеста» Ќмудария мен Сырдарияныѓ тменгi тџсында, Арал теѓiзiнiѓ жаѕалауында ћалыптасћан дейдi. Бџл талас пiкiр ќлi кљнге дейiн айтылып келедi. Ежелгi Шыѕысты зертеудiѓ iрi маманы, атаћты археолог Э. Герцфельд «Зороастр жќне оныѓ тiлi» деп аталатын екi томнан тџратын кiтап шыѕарды (Принстаун, 1947.) Ол Заратуштра ѕџмырын, дќуiрiн «Авестадан» iздедi. «Авеста» Александр Македонскийден бџрын пайда болды ма, жоћ ќлде кейiн бе деген мќселеге тiрелдi. Сйтiп, Заратуштра ахеменидтердiѓ замандасы дегенге тоћталды. Ендеше, Е. Герцфельд Заратуштра ќрекетiн жер шаруашылыѕымен орайластырады, яѕни ахеминидтер дќуiрiмен жалѕастырады. Бџл ойѕа Ф. Альтхейм ћарсы шыћћан едi. Ол «Авестаныѓ» туѕан жерi Оксос дейдi, Маркварт пен Бенвенист те соны ћоштайды. «Авестаныѓ» алфавитi турасында белгiлi шыѕыстанушы ѕалым Е.Э. Бертельс бџдан жарты ѕасырдай бџрын жазѕан бiр еѓбегiнде «Авеста» тiлi Балхыныѓ солтљстiк-шыѕыс жаѕында, Мервтiѓ солтљстiк-батысында, демек ежелгi тќжiк ата-бабаларыныѓ жерiнде дљниеге келген дейдi. Дегенмен де, «Авестаныѓ» ќлi ауыздан, ћаламнан тљспей айтылып, жазылып келе жатћандыѕында бiр гќп болса керек. «Авеста» зороастризм дiнiмен ћатар шыћты. Ѕалым Е. Э. Бертельс ахеминидтерден грi Орта Азия халыћтарыныѓ «Авестаны» ћалыптастыруда рлi зор болѕандыѕын баса к*рсетедi. Бџл мќселе жайында ол академик Б.Г.Гафуровтыѓ «Тќжiк халћыныѓ тарихы» деген еѓбегiне сљйенетiн сы-

ѓайлы. Б.Г. Гафуров Орта Азия халыћтарыныѓ тарихына «Авестаныѓ» ћатысы бар деген ойды шегелеп айтады, ќсiресе, ќзiрбайжан, тќжiк халыћтарыныѓ тарихымен байланыстырады. Бџл мќселенiѓ ќлi талай таластардыѓ, жиындардыѓ, зерттеулердiѓ кљретамыры болатындыѕына кќмiл сенiмiм бар. «Авеста» ћџрамында ќр тљрлi тектi мќтiндер кездеседi, солардыѓ еѓ ежелгi тљрiне «Гатырлар» жатады. «Авестаны» ћалыптастыруда ћџстардыѓ рлi ерекше аталады. Мысалы, каршиит, ашозушт атты ћџстардыѓ ћызметi ерекше. Папака Стахра ћаласында иленген гiз терiсiне жазылѕан «Авестазенд» «алтын сумен» жазылѕан дейдi. Сол кiтапты Александр Македонский ртеп жiберген. Бiр ћызыѕы, соѓѕы сапарѕа аттанѕалы жатћан Александр Македонский тсегiнiѓ басында «Авестадан» љзiндiлер оћылѕан. Ќрине, бџл тегiн нќрсе емес. «Авестаныѓ» ќрћашан жанып тџрѕан оттыѓ алдында оћылуы да тегiннен-тегiн болмаѕан жќне тиiстi љзiндiлерiн жатћа оћыѕан. Сасанидтер тџсында «Авестадан» 348 тарау ѕана ћалѕан, бџдан 21 кiтап шыћћан. Араб шапћыншылыѕы кезiнде бiраз ћолжазбаларды ртеп жiберген. «Авестада» бљгiнгi кљнмен љндесiп тџратын идеялар,ойлар бар. Мысалы, «Авестаныѓ» он жетi дџѕадан ћџралѕан iрi блiмi «Гатыды» жер љстiндегi тiршiлiктiѓ жаћсы жаћтары жырланады. Жер, мал шаруашылыѕы дќрiптеледi. Табиѕатты ћызѕыштай ћорѕап, зџлым кљштерге ћарсы кљресетiн батырлар ќрекетi сипатталады. Сонымен ћатар шаманизм белгiлерi, шешендiк нер сахнаѕа шыѕа бастаѕан. Бќлкiм, сол уаћытта Заратуштра есiмi елге танылып, «Гаты» тараулары гимн ретiнде айтыла бастаѕан. Тындаушылардыѓ ћџлаћ ћџрышын ћандырып, џрпаћтан-џрпаћћа жеткiзiп отырѕан. Иран халыћтары љшiн «Гаты» тiрлiктерi алѕашћы оћу кiтабы сияћты болѕан, йткенi «Гаты» тiлi ћарадљрсiн халыћћа тљсiнiктi, жатыћ тiл едi. Сондыћтан да жер тiрлiгiн жырлау басым тљстi. «Гаты» адамды да, малды да ћырып-жоюѕа ћарсы, ќдiл кiметке, ќдiл блiске, ќдiл басћаруѕа љндейдi, шапћыншы кшпендiлерге кек кзiмен ћарайды. Адам мен мал санын к*бейте беру керек дейдi:

Жаћсы ќкiмдер билесiн, Билемесiн жамандар. Жљзеге ассын iзгi iлiм, Риза боп џрпаћ, адамдар. Береке кiрсiн малшыѕа, сiмдiкке де ћарандар. Сйтiп, «Гаты» жердiѓ, малшыныѓ тiрлiгiн алдыѓѕы ћатарѕа ћояды. Адам мен малѕа зорлыћ-зомбылыћ жљрмесiн дейдi. Малшы еѓбегiне мейiрiм кзiмен ћараса, жауларына ћатал. Кљн, мал, жайылымѕа жылы кзбен ћарауѕа шаћырады, барымташыларѕа ћарѕыс жолдайды. Жаћсылыћ пен жамандыћ бiр-бiрiмен аяусыз кљреске тљседi. «Бљкiл дљниенi сќулемен ажарландырып, арайландырып, жалѕан тiрiктiѓ тљбiне жетiп, оларѕа мќѓгi азап ќзiрлеп, ќдiлеттi жаћтаѕандарѕа мќѓгi баћытты љлес тисе екен деймiз».Сйтiп, «Гаты» жер љстiндегi ѕажайып тќртiпке, љйлесiмдiлiкке љндейдi. Ойды, сздi, iстi бiрiктiретiн љштiк одаћћа – Воху Манна – ойдыѓ, Арта Вахишта – iстiѓ, Ахура Мазда сздiѓ одаѕына жљгiндiредi, малдыѓ, судыѓ сiмдiктердiѓ рухы тџтастыћћа, тџтас бiтiмге апару керектiгiн ескертедi. Симметриялы љш одаћћа зџлымдыћтыѓ љш одаѕы ћарсы ќрекеттер жасайды. Зџлым ой, зџлым сз, iс оѓайлыћпен берiлмейдi, шегiнбейдi. «Гаты» адамдарды љнемi кљреске шаћырып, тiрiкшiлердiѓ ордасына су ћџйындар, ршiтпендер, олар љйдi, ћоѕамды, елдi бљлдiредi дейдi. Сайып келгенде, «Гаты» мџншалыћты рiстi, озыћ ойларымен бљгiнгi заман адамыныѓ, ћоѕам, ел пернесiн басып отыр. «Гаты» отћа ерекше мќн бередi. О дљние барѕанда ћиямет-ћайым кпiрiнен терде шыншылдар мен тiрiкшiлер блiнедi. От жалыны ортаны блiп тџрады, жалѕан мен шындыћтыѓ љстемдiгiн от аныћтап бередi. Жалѕан сз бен рас сз бетпе-бет келедi. Заратуштраныѓ ћызметi осы тџстан келiп шыѕады. Заратуштра залым диюларды жеѓiп шыѕу љшiн Сз кљшiне ие болу керек. «Гаты» Заратуштра сзiнiѓ арналы, лшемдi, ырѕаћты болып келетiнiн атап *тедi. «Ћолымнан келiп тџрѕанда, кљш ћайратым

барда, адамдарѕа iзгiлiк тќртiбiне љйретуге тырысамын» – дейдi Заратуштра. Сол љшiн де оныѓ ќрбiр сзi гимн секiлдi естiледi. «Менi ћолдаушыларѕа сый-сыяпат тартылып, ћолдамаушылар жазаланады», – дейдi Заратуштра. «Гатыда» Заратуштра – ќрi пайѕамбар, ќрi крiпкел, ќрi шешен. Ол биiк сатылы жылы сзi љшiн марапат дќметедi, зiн сыйлап тыѓдаѕандарѕа таѓдаулы сыйлыћ таратуѕа ќзiр тџрады. «Гатыда» тыѓдаушыларѕа ћатты ќсер ететiн ткiр орамды сз тiзбектерi молынан џшырасады. Заратуштра кейде лирик, кейде шешен, кейде дидактик боп крiнедi. «Гатыныѓ» кейбiр топтары II буынды болып келедi. «Гатыда» тоникалыћ ырѕаћ бар, бiраћ џйћас жоћ болѕанымен, аракiдiк аллитерацияныѓ элементтерi кездесiп ћалады, кейбiр шумаћтарда 14, 16, кейде 19 буын кездесiп ћалады. «Авестаны» ескi иран тiлдерiне немесе авеста тiлiнде жазылѕан шыѕарма деп таниды.Осы кљнге дейiн бџл кiтаптан љзiндiлер оћылады. «Авестаныѓ» екiншi басылымы «ЗендАвеста» деп аталады. Авестаныѓ бiрiншi кiтабы «Вендидат» 22 тараудан ћџралѕан. Заратуштра мен Ахура Мазданыѓ арасындаѕы диалогтан тџрады. «Висперед» – 24 тараудан, ал «Ясна» –17, «Яшты» – 22 гимннен тџрады. Антик авторлардыѓ айтуына ћараѕанда, «Авестаныѓ» клемi љш миллиондай леѓ екен. Сасанидтер тџсында ѕана «Авеста» мќтiнi бiр ћалыпћа тљссе керек. Хџсроу Парвиз тџсында да осы мќтiн таѕы бiр аныћталып, наћтыланѕан. «Авестаны» жљйелеу жаѕы Аршакидтер ќулетi кезiнде басталыпты. Сонымен, сасанидтер билiк ћџрѕан шаћта «Авестадан» љш жљз ћырыћ сегiз тарау немесе жиырма бiр кiтап ћалыпты. Араб шапћыншылыѕы кезiнде «Авестаныѓ» ћолжазбалары ртелiп, «Ведидат» ћана саћталып ћалыпты. Еѓ ескi ћолжазба 1278 жылмен белгiленедi. Содан берi «Авеста» мќтiнi ќр тљрлi пiкiрлер, болжамдар, сайыстар тудырумен келедi. Бџл турасында Иран жќне Батыс ѕалымдарыныѓ арасындаѕы пiкiрталас бiр жерден шыћпайды. Уаћыты ж*нiндегi пiкiр де ќрћалай, бiреулер бiздiѓ заманымызѕа дейiн Х ѕасырда пайда болды десе, ендi

бiћатары бiздiѓ заманымыздыѓ бiрiншi ѕасырында туѕан дейдi. «Авеста» сзiнiѓ мќтiнiн љндiлiктер «бiлiм» десе, К.Гельднер мен Ф.К. Андреас «заѓ» деп тљсiндiредi. «Авестаныѓ» пайда болѕан орны жайлы пiкiр де бiркелкi емес. Мысалы, Дж. Дармстетер, А.В. Джексон Антропатен десе, И.Маркварт, К. Ньюерг, Э.Бенвенист, С.П. Толстов Хорезм дейдi, ал В. Гайгер, В. Бартольд, Ф. Шпигель Бактрияны атайды, ѕалымдардыѓ тртiншi, бесiншi топтары – Мерв оазисiн мегзейдi. «Авеста» мќтiнiнiѓ генезисi хаћындаѕы ойлар да ќр тарапћа кетiп жатады. Бiр ѕалым «Авестаныѓ» бiзге жеткен мќтiнi ауызша таралып, згерiске џшыраѕан десе, екiншi ѕалым бiзге згерiп жеткен дейдi. Ћайдан, ћалай, ћашан жазылып алынѕандыѕы туралы шешiмдер де бiр бастаудан шыћпайды. Ф. Альттейм «Авеста» Иранныѓ шыѕысынан, Орта Азиядан арамей ќлiппесiмен алынѕан десе, Батыстыѓ кейбiр ѕалымдары Иранныѓ батыс жаѕынан алынѕан дейдi. Бiраћ тарихи,ќдеби лингвистикалыћ крсеткiштер «Авестаныѓ» Орта Азиядан шыћћанын дќлелдейдi. Сонымен, бiрнеше ѕасыр бойы ауызша тарап, ћалыптасып, ћолжазба бетiне тљскен «Авестада» екi љлкен ћабат бары аныћ. Бiрiншi ћабаты – ежелгi халыћтыћ поэзиялыћ ћазына болса, екiншi ћабаты – тџтас дiншiлдiктен, дiншiл уаѕыздан, о дљние мен бџ дљниенiѓ ћат-ћабат сырларынан, ћџдайлар мен ќкiмдер жайынан, жауыздыћ пен жаћсылыћты баяндаудан бiрлiк табады. «Авестада» дiни уаѕыздармен бiрге халыћтыћ, эпикалыћ элементтер де бар. Ежелгiсi, жаѓасы араласып жатыр. Бертiн келе, таптыћ ћоѕамѕа ткен кезде бџларѕа батырлыћ эпос келiп ћосылады. Ќсiресе, табиѕаттыѓ адам ћауымына ћызметiн жырлау кеѓ орын алады. Суды жќне молшылыћ ћџдайы Ардвисураны мадаћтаѕан тџсын оћыѕында, аћ леѓ оћыѕындай ќсерде отырасыз. Жџтым судан шалћып аћћан шалћар суѕа дейiн, ккiректi кернеп тџратын ана сљтiне дейiн, еркектердiѓ ћауымына дейiн айтћанда, «Авестадан» сз ћалмайтын секiлдi. «Авестада» ћџдайлар ћџлпырып, згерiп тџрады. Мќселен, ћањармандыћ ћџдайы Вертратна бiресе ћыранѕа айна-

лып сала бередi. Ќсiресе, тљйе бейнесi тоѕыз ћабат теѓiз толћынындай љрейлi, ћањарлы. Ћџдiреттi тљйенiѓ басын, кзiн, аяћтарын, аузынан атћылаѕан аћ кбiгiн, адуынды ашуын, тiзесiнiѓ мыћтылыѕын, џрѕашысына џмтылѕандаѕы шабытын керемет суреттейдi. Бќлкiм, тљйе образы еѓ алѕаш рет «Авестада» сомдалып, содан шыѕыс халыћтарыныѓ ауызша жќне жазбаша ќдебиеттерiне тарап кетсе керек. «Авеста» малшылардыѓ, аѓшылардыѓ, жер ѓдеушiлердiѓ еѓбегiне ерекше iлтипатпен ћарайды, алѕашћы ћоѕамныѓ бiрлiгi, баћыты осында дейдi. «Авеста» алѕашћы ћоѕамдыћ ћџрылыс тџсындаѕы Орта Азия мен Иран халыћтарыныѓ мiрге, табиѕатћа, тiрiге, лiге ћзћарастарын бейнелейдi. Жерге, суѕа, егiнге, аѓѕа, малѕа деген ыћылас ерекше байћалады. Су мол болсын, жер жасарып, гљлдене берсiн дейдi. «Шахнаманы» жазѕан Фирдоусидiѓ «Авестадан» алѕан ќсерi џлан-ѕайыр екенiн жасырмайды.

«ШАХНАМА» ТЕЃIЗIНДЕ Дљниежљзiлiк ќдебиеттiѓ алтын ћорына ћосылып, аты айдай ќлемге жайылѕан парсы-тќжiк ќдебиетiнiѓ џлы классик аћыны Фирдоусидiѓ атаћты «Шахнамасын» бiлмейтiн халыћтар бљгiнде кемде-кем. Бџл ересен эпос жалѕыз иран тiлдi халыћтар емес, ћазiрде ТМД халыћтарыныѓ да асыл ћазыналарыныѓ бiрiне айналды. Сонау X ѕасырда љлкен ћаћтыѕыстардан, хандар мен сџлтандардыѓ ћанды ћылыштарыныѓ арасынан дљниенi дљбiрлете туѕан бџл џлы кiтап талай замандарды басынан кешiп, бiздiѓ XXI ѕасырѕа ажарлы кљшiн саћтап жеттi. «Шахнама» X ѕасырда иран халыћтарыныѓ сана-сезiмiнiѓ ктерiлiп, араб халифатына ћарсы бас ктере бастаѕан кезiнде туѕан едi. «Шахнамада» ќѓгiме болатын жайлар одан бџрынѕы сасанидтер дќуiрiнде ћалыптаса бастаѕан Рљстем, Ысфандияр, Сиявуш, Кей Косровтардан берi тартылады. Академик В.В.Бартольд «эпикалыћ мотивтердi ќдеби ѓдеу, белгiлi бiр тарихи кiсiлерге баѕыштау Иранныѓ шыѕыс жаѕында маусымдыћ дќуiрден бџрын да, соѓ да болѕан» дейдi. Сонымен, сасанидтер тџсындаѕы цикл болып ћалыптасћан Иранныѓ эпикалыћ њќм мифологиялыћ аѓыздары тарихи оћиѕалар жинаѕы болып бiр жљйеге тљсiп ћалѕан едi. Фирдоуси «Шахнаманы» жазѕанда осы сынды тарихи жљйелерге Иранныѓ поэзиялыћ тарихына сљйене отырып жазды. «Шахнама» таћырда туа салѕан шыѕарма емес, ол Иранныѓ эпикалыћ дќстљрлi халыћ ауыз ќдебиетiнiѓ аѓыз-дастандарыныѓ негiзiнде туѕан туынды. Дакики мен Фирдоусиден бџрын да «Шахнаманыѓ» кптеген прозалыћ, поэзиялыћ нџсћалары болѕан. Ал, клемi жаѕынан алѕанда 5500 бќйiттен, яѕни 110 мыѓ жол леѓнен тџратын «Шахнама», «Иллиададан» сегiз есе љлкен екен. Клемi осынша молдыѕына ћарамастан, мазмџны мен тљрi жаѕынан асћан шеберлiкпен ћиыстырылѕан бџл шыѕарма оћушыны ќсте жалыћтырмай, ћызыћтыра жетелейдi. Бiр «Шахнаманыѓ» iшiнен эпико-героикалыћ романтикалыћ мазмџндаѕы бiрнеше дастандарды хикаялар мен аѓыздарды блiп алуѕа болады. Рљстем мен Сохраб, Рљстем мен Ыс-

фандияр, Бижан мен Манижа, Хџсрау Шырын уаћиѕалары з алдына сомдалып ћџйылѕан жеке-жеке поэмалар саналады. Риан мен Тџран батырларыныѓ айћасы «Шахнаманыѓ» еѓ сљбелi аса кркем блiмдерiнiѓ бiрi. Фирдоуси сол батырлар жнiнде халыћ арасына жайылып кеткен аѓыз, ертегi, дастандардыѓ желiсiн шебер ћиыстырып, зiнiѓ џлы поэмасына зек ете бiлгенi крiнедi. Рљстем образы «Шахнамадаѕы» белдi, бiлiктi образдардыѓ бiрi. Оныѓ ерлiгi «Шахнаманыѓ» љштен бiр блiмiн алады. Рљстем лiмiмен поэманыѓ батырлар блiмi тамамдалады да, ќрi ћарай тарихи блiмi жалѕасып кетедi. Ќйтсе де, оћушы есiнде Зал, Рљстем, Ысфандияр ерлiктерiмен «Рљстем мен Сохраб», «Зал мен Рудаба», «Бижан мен Манижа» эптизодтары џзаћ саћталып ћалады. Фирдоуси зiнiѓ айтпаћ жарћын идеялары мен кзћарастарыныѓ кбiн осы батырлардыѓ iс-ќрекеттерiне жљктейдi. Батырлардыѓ ерлiгi кейде фантастикалыћ дќрежеге ктерiлсе де, автор халыћ шыѕармашылыѕына тќн реалистiк ћасиеттен бiр елi ажырамайды, оны рiстете тљседi. «Шахнамадаѕы» батырлар кљресi Отан мен халыћтыѓ таѕдырын шешiп жатады. Автордыѓ кздеген маћсаты да сонда жатыр ѕой. Жаћсылыћ пен жамандыћ, озбырлыћ пен махаббаттыѓ, жауыздыћ пен адамгершiлiктiѓ кљресi батырлар блiмiнен ерекшеленiп, Фирдоусидiѓ тереѓ ойларын толыћтыра тљседi. Сондыћтан да болса керек, «Шахнаманыѓ» батырлыћты жырлайтын тџсы ќсiресе Таяу жќне Орта Шыѕыс, Орта Азия халыћтарыныѓ арасына аѓыз боп, мол жайылѕан. Рудаба, Манижа, Гурдафарид, Тањина, Шырын секiлдi ќйелдер бейнелерiн сомдауда Фирдоусидiѓ асћан психолог, эстет, ѕџлама ойшыл, ћас шебер екендiгiн байћайсыз. Поэмадаѕы бџл ќйел, ћыздардыѓ махаббат жолындаѕы орасан ерлiктерi, адамдыћ ћасиеттерi, тџраћтылыћ табандылыћтары адам баласын таѓ ћалдырады. Олардыѓ нќзiк сезiмдерiн, ойлы ќрекеттерiн, аналыћ мейiрiм шуаћтарын, сљйгендерiне деген махаббатын суреттеуде Фирдоуси iрi шеберлiгiмен Шекспирден асып тљспесе, кем тљспейдi деп толыћ сенiммен айта алар едiм. Кз алдыѓыздан ћаншама соѕыс крiнiстерi, батырлар сайыстары, кант*гiстер, аѕыл-тегiл салтанаттар кешi, патша-

лар бейнелерi тедi. Бiраћ, оћырманныѓ кзi де, кѓiлi де жалыћпай, ћалыѓ оћиѕаларѕа кiрiп, кейде кљрсiнiп, кейде кљлiп отырады. «Шахнаманы» бастасаѓыз, ол сiздiѓ назарыѓызды босатпай, ќрi байсалды ойларѕа жетелеп кететiнi сзсiз. Бџл эпопеяныѓ кейiпкерлерi кейде тыѓнан туып жатады, кљресiп жатады, лiп жатады, кейбiреулерi мќѓгi шiп, кейбiреулерi артында ѕџмырлы iз ћалдырып жатады. «Дљниеде тџраћты еш нќрсе жоћ, бiраћ адам баласы кейiнгiге жаћсы iз ћалдыру керек», – дейдi автор. Поэмадаѕы лирикалыћ, дидактикалыћ њќм философиялыћ тџжырымдар осы ойды џштай, љстемелей бередi. Дќнге бола ћалдырма ћџмырсћаныѓ кѓiлiн, Ол да зiнiѓ кiшкентай баѕалайды мiрiн, – деп, Иредж сзi арћылы Фирдоуси осы секiлдi мќндi тљйiндердi жиi тартады. Фирдоуси кейiнгiге зiнiѓ зор ескерткiшiн ћалдырды. Оны селдер мен жаѓбырлар бџза алмайтындыѕына, аћылы бар кiсi бџл кiтаптыѓ тџсынан те шыћпасына сенедi. Ол Гораций, Пушкин сияћты «Ескерткiш орнатам бiр ћолдан келмес» деген сздердi тереѓ сенiммен суарып айтады. Кейiнгi Низами, Амир Хџсрау Дехлеви, Джами, Науаи шыѕармашылыѕына кп ыћпалын тигiзген Фирдоусидiѓ «Шахнамасы» еѓ басты идеяны – жаћсылыћ пен жамандыћтыѓ бiтпес кљресiн н бойына зек етедi. Автор бџл ойды поэманыѓ мифологиялыћ тарауынан бастап, батырлар тарауына келгенде ќсiресе кљшейтедi жќне осы идея «Шахнамадаѕы» басћа идеялардан басым келедi, автор аристократтыћ тенденциядан халыћтыћ тенденцияѕа биiк ктерiледi. Патшаныѓ аћыл-ойынан ћарапайым халыћтыѓ, сол халыћтын, кiлi, ержљрек џстасы Каваныѓ крегендiгi асады. «Шахнаманыѓ» халыћћа етене тџрѕан жерi шыѕарма тiлiнiѓ халыћтыѕы. Бџл данышпан кiтапта архаизмдер, жаргондар аз џшырасады, керiсiнше казiргi заманѕы тќжiкке де, парсыѕа да ортаћ кмейден тгiлiп отыратын тартымды, љндi, тљсiнiктi сџлу тiл. X ѕасырдан соѓ «Шахнаманыѓ» шыѕыс халыћтарына жаћсы таралып кетуiнiѓ жќне бiр себебi де осы болатын. Фирдоуси з тобыныѓ дићаншыларыныѓ ѕана

жаршысы дќрежесiнде ћалып ћоймай, ћалыѓ халыћћа хас идеялар мен сезiмдердi жырлайды, халыћћа ћантгiстер емес, керiсiнше бейбiт мiрдiѓ ћажеттiгiн жырлайды. «Адамдыћтыѓ жолынан адам деме ќзќзiл де» деп автор поэманыѓ ћай жерiнде болмасын, наѕыз гуманистiк адамгершiлiк ой тљйедi. Сондыћтан да, Фирдоуси есiмi Рудаки, Низами, Саѕди, Шота Руставели, Хафиз, Омар Хайям, Науаилармен бiрге аталады. «Шыѕыс Илиадасы» атанѕан халыћтыћ шыѕарма «Шахнама» талай ѕасырлар тiп, тереѓдiгiн тмендетпей, кптеген елдердiѓ ауыз ќрi жазба ќдебиетiне ќсерлi iздер ћалдырып, XXI ѕасырѕа жеттi. леѓнен лмес, шпес зќулiм сарай ћалдырѕан Фирдоуси дљние жљзi ќдебиетiнiѓ iрi классиктерiнiѓ ћатарына ћосылды. «лдi деуге сыя ма, ойландаршы, лмейтљѕын артына сз ћалдырѕан» деп айтћан Абай атамыздыѓ асыл сздерi осы Фирдоусидiѓ шыѕармасымен де астасып жатћандай. «Мен лмеймiн, шпейтiн сз тџћымын ћалдырдым» деп Фирдоуси «Шахнаманы» сиетпен тамамдайды. «Шахнаманы» танып, зерттеуде Еуропа ориенталистерiнiѓ еѓбектерi ерекше. Бџл зерттеулер Еуропада 1777 жылдан басталады. «Шахнама» тараулары, блiмдерi еѓ алѕаш аѕылшын, француз, немiс, итальян жќне басћа тiлдерге аударылып, жайылады. Ал араб тiлiне бiздiѓ заманымызѕа дейiнгi 1218 жылы, тљрiк тiлiне 1030 хижра жылы, яѕни 1621 жылы, љндi тiлiне 1846 жылы аударылады. Дљние жљзi ќдебиетiнде Фирдоуси есiмi ћџрметпен тiлге оралады. Сонау XII ѕасырда ѕџмыр кешкен белгiлi жазушы Мџхаммед Ауфи «Лубоб ул албоб» «Жљректердiѓ зегi» жинаѕында «Кiмде кiм «Шахнаманы» таныса, Фирдоуси ћџдiретiнiѓ ћай дќрежеге барып жеткенiн бiле алады» деп жазады. Шыѕыстыѓ барша шайырлары, ќдебиетшiлерi Фирдоуси есiмiн ћџрметпен ћадiрлейдi, оныѓ даѓћы алдында бас иедi. Фирдоуси бiрiншi болып ћаламѕа алѕан Хџсрау Шырын, Ескеѓдiр, Бахраи Гур, Рљстем хаћындаѕы таћырыптарѕа оралѕан љлкен аћындар ќрдайым нќзира тџсында Фирдоуси есiмiн жиi еске алады. Низами, Хџсрау Дехлеви, Жами, Науаи, одан бермен Абай, Махтумкули, Молланенес, Мунис, Хоразмилер «Шахнамадан» љлгi алѕан аћындар. Ќлiшер Науаи Фирдоусидi «Маснави пќнiнiѓ џстзы» деп атайды, «Жыр майданыныѓ батыры» деп сипаттайды.

Еуропа, орыс ѕалымдары, аћын, ќдебиет ћауымы Фирдоуси шыѕармасына ћызыѕа ћарап, оны жоѕары баѕалады. Орыс ќдебиетшiсi В.Григорьев Фирдоуси эпопеясы жнiнде «Кркемдiлiгiнiѓ кљштiлiгi, маѕынасыныѓ кеѓдiгi, толыћћандылыѕы жаѕынан «Шахнамамен» Орта Азия жќне Еуропа ќдебиетiнде теѓ тљсер туынды жоћ» деп жазады. Гете, Гейне, Жуковский, Чернышевскийлер Фирдоуси жасаѕан кесек образдарѕа, бай мазмџнѕа, адамгершiлiк мќселелерiне ден койѕан. Н.Г.Чернышевский «Повестегi повестер» 1863-1864 кiтабында Шыѕыс ертегiлерiнiѓ кеѓ жайылѕандыѕын атап тедi. Фирдоуси жќне оныѓ кањармандарын iлтипатпен еске алады. Оны Батыстыѓ Гомер, Данте, Бокаччо, Шекспирiмен ћатар ћояды. «Шахнамадаѕы» ѕажайып суреттер, бейнелер «Илиада» мен «Одиссеяда» џшыраспайды, Гур-дофария зiнiѓ iшкi, сырткы сџлулыѕы мен батырлыѕы, ќрi отансљйгiштiгiмен Шекспирдiѓ Дездемонасы мен Джульеттасын жарты жолда ћалдырып кетедi» деп жазады џлы демократ орыс сыншысы. Немiстiѓ џлы аћыны Гете «Шахнама» кейiпкерлерiн биiкке кояды. Фирдоуси, Низами, Хафиз, Саѕди сапында болуды арман етедi. «Шахнамадан» рухтанѕан Гейне Фирдоуси образын жасауѕа џмтылып, «Фирдоуси шайыр» деген балладасын жазады. Жырда Фирдоусидiѓ џлылыѕы, з халћы мен отанын сљюi, оныѓ алып поэмасыныѓ мќѓгi мiр сљретiндiгi айтылады. Гейне Фирдоусидiѓ мiрiне байланысты белгiлi аѓызды аћынныѓ «Шахнаманы» Сџлтан Махмџдћа апарѕандыѕы, сџлтанныѓ «Шахнаманыѓ» басты кейiпкерi Рљстем батырѕа тiл тигiзiп, Фирдоусидi ренжiткенi, аћынныѓ сџлтанѕа ћарсы батыл берген жауабы, Фирдоусидi тљйе табанына салып лтiрем деп аласџрѕан Сџлтан Махмџдтыѓ мейiрiмсiз ћаталдыѕы.Фирдоусидiѓ ћашып ћџтылѕандыѕы жайында атышулы аѓыз Гейне жырына *зек болѕан едi Фирдоуси «Шахнамасы» жќне оныѓ ћањармандары Шыѕыстыѓ барша халыћтарына жеткен. Ауыз ќдебиетiнде де, кейiн жазба ќдебиетте де «Шахнама» салѕан iздер сайрап жатыр. Сан, Зал, Рљстем, Сохраб туралы аѓыздар Кавказ жќне Орта Азия, араб мемлекеттерiнiѓ арасында бар. «Шахнаманыѓ» бiрћатар дастандары сол халыћтар тiлдерiне

бiрнеше рет аударылѕан. «Шахнама» кейбiр мемлекеттерге ћараѕанда ХV–ХVII ѕасырларда леѓмен, прозамен грузин тiлiне аударылѕан. Грузиндер арасында мол мќлiм «Ростомиани» дейтiн тару, версилары кейде ћара сз, кейде леѓ тљрiѓде тараѕан. 1916 жылы Тифлисте соѓдай нџсћаныѓ бiрiн Ю.Абдуладзе бастырып шыѕарады. «Шахнаманыѓ» айырым дастандары ќзiрбайжан тiлiне де бiрнеше рет аударылѕан. Мљѕалiм, жазушы Рашид Афандизада «Шахнаманыѓ» еѓ бiр аяулы, ћызыћ, трагедиялы кесегiн – «Рљстем мен Сохрабты» ќзiрбайжан халыћ дастандарыныѓ iзiмен жазып шыѕарады. 1908 жылы бџл дастанды Аббас аѕа Ѕайыбов тљпнџсћадан леѓмен тљгел жеткiзедi жќне ол аударма баспадан жарыћћа шыѕады. 1906 жылы ќзiрбайжан драматургi Кава дастан негiзiнде драма жазып, сахнаѕа шыѕарады. Белгiлi композитор Узеир Гаджибеков 1908 жылы трт крiнiстi «Рустам ва Сохраб» операсын жазады. 1910 жылы опера бiрiншi рет ћойылады. Операѕа Фирдоуси дастаныныѓ мазмџны желi етiледi. Тљркiменнiѓ халыћ ауыз ќдебиетiнде, жазба ќдебиетiнде «Шахнама» жќне оныѓ мотивтерi байћалады. Махтумкули жќне басћа белгiлi Тљркiмен аћындарында Фирдоуси ќсерi бар. Бџл крiнiс ќсiресе тљркiмен ќдебиетiнiѓ классигi Махтумкули творчествосынан крiнедi. Ол Фирдоуси, Рудаки, Низами, Саѕдиларды ћџрметпен атап, џстаздарым деп жырларына ћосады. Тљркiмен фольклорiнен де «IIIахнамадан» ауысћан сюжет, аѓыздарды аѓѕару ћиын емес. Айталыћ, Ескендiр жайындаѕы Тљркiмен ертегiсi «Шахнаманыѓ» Ескендiрге байланысты тарауын еске тљсiредi. Тљркiмен халћы ткен ѕасырларда хандар мен сџлтандардыѓ, феодалдардыѓ екiжаћты ћысым, тепкiсiн кп басынан кешiрген халыћ XIX ѕасырда мiр сљрген тљркiмен шайыры Ќбсаттар Казыныѓ «Жангнома», «Соѕыснама» дастаны «Шахнама» ќсерiнен туѕан шыѕарма. Автор з кейiпкерлерiн љнемi Рљстем Сохрабћа, Фирдоусиге, Бахрам Гурге теѓейдi. Ќдiлеттiлiк жайын айтћанда, Ануширванды тiлге тиек етедi. Фирдоусидiѓ «Шахнамасы» ѕасырлар бойы збек халћына да таныс. «Шахнама» збек халћыныѓ мќдениет, ќдебиет тарихында елеулi орынѕа иелiк етедi. збек ќдебиетiнiѓ

тќжiк, парсы, араб классиалыћ ќдебиетiмен байланысы ќрiден ХV ѕасырда бастау алады. збек халкы арасына «Шахнама» тљпнџсћадан аударылып, бiрнеше нџсћалары ћолжазба кљйiнде тарап кеткен. Сйтiп, ћадiм заманнан сол нџсћалар збектiѓ ауыз жќне жазба ќдебиетiне ауысып, сiѓiсiп кеткен. «Шахнама» збек халћынын. еѓ жаћсы мќдени дќстљрiнiѓ бiрi едi. Шайхана, мейманхана, керуен сарайларда «Шахнаманы» дауыстап оћып отыру ќдетке айналѕан едi» деп жазады белгiлi шыѕыстанушы Е.Э.Бертельс. «Рустами Достон», «Шох Жамшид», «китоби Афраси-яб», «Подшох Тахмурос» сынды збек халыћ кiтаптарында Рљстем, Фирдоуси, Жамшид ќдiлет сљйгiш, халыћ сљйгiш кейiпкерлер ретiнде сипатталса, Апрашеп, Заххок, Хоконилар зџлымдыћ, дџшпандыћ кейпiнде бенеленедi. збек ќдебиетiнiѓ классиктерiнде Науаида, Бабурда, Атаида, Лутфиде жќне басћа шайырлар шыѕармашылыѕында «Шахнама» кейiпкерлерi жиi кезiгедi», збек тiлiне аудару iсi ХVIII ѕасырдан берi келедi. ХVIII ѕасырда «Шахнама» збекшеге љш рет аударылады. Соныѓ бiрi збек авторы Хамушидiѓ аудармасы 1906–1908 жылдары Ташкентте басылып шыѕады. Тљркi халыћтарыныѓ еѓ ескi жазба ескерткiштерiнен саналатын Махмуд Ћашћаридыѓ «Девону луѕотит турк», Юсуп Баласаѕљнныѓ «Ћутаѕду билигi» шыѕармаларында «Шахнама» ќсерi бар. Шыѕыстанушы ѕалым А.Н.Самойловичтiѓ аныћтауынша, «Девону луѕотит туркдегi» Алып Тынга «Шахнамадаѕы» Афрасиябтыѓ зi. Сондай-аћ Хорезмидiѓ «Мухабботномасында», Кутбыныѓ «Хџсрау жќне Шырынында» да «Шахнама» стилi байћалып тџрады. Шыѕыс классиктерiнен келген ыкпал ћараћалпаћтыѓ ауыз жќне жазба ќдебиетiнде де бар. Таяу жќне Орта Шыѕыс ќдебиетi шедеврлерiнен кп љлгi алѕан ћараћалпаћ шайыр, аћын, жыраулары сол сюжет таћырыптарды ћараћалпаћ топыраѕында зiндiк *рнектерiмен жаѓѕыртады. Ћараћалпаћ аћындары Шыѕыс ќдебиетiмен Бџхардыѓ, Самарћан, Хиуаныѓ медреселерiнде танысады, таѕылым алады. Ћараћалпаћ ортасында дiндi уаѕыздайтын дљниелермен бiрге Фирдоусидiѓ «Шахнамасы», Омар Хайямныѓ рубайлары, Саѕдидыѓ «Боста-ны», «Гљлстаны», Жамидыѓ «Бахарис-

таны», Хафиздiѓ ѕазелдерi, Науаи дастандары, Физули жырлары жќне бiр топ тљркмен аћындарыныѓ, оныѓ iшiнде Махтумкули леѓдерi, Андалибтiѓ «Лќйлi-Мќжнљн», «Зейнеп Арабылары» кезiгедi. Ћараћалпаћ шайырлары, жыраулары бџларды ауыздан-ауызѕа, елден-елге хисса, аѓыз етiп таратып халыћћа таныстырумен шџѕылданѕан. Фирдоуси «Шахнамасыныѓ» ћолтаѓбасын џйѕыр жазба ќдебиетiнен де байћаймыз. XIX ѕасырдаѕы љйѕыр жазба ќдебиетiнiѓ классигi Абдурањим Назарийдыѓ жќне Наурузахун Зияныѓ, Турди Ѕерибийлердiѓ циклдi дастаѓдарынан «Шахнама» эпопеясыныѓ ћџдiреттi лебi еседi. Џйѕырдыѓ бџл аталѕан шайырлары еѓ алдымен Фирдоуси, Жами, Омар Хайям, Низами, Науаи шыѕармаларымен рухтанып барып, ћолдарына ћалам алѕан. Абдурањим Назарийдыѓ «Махаббат дастандарынан» шыѕыстыѓ айтулы классиктерiнiѓ екпiнi сезiлiп тџрады. XIX ѕасырдаѕы џйѕыр ќдебиетiнiѓ крнектi ћайраткерi Бiлќл Назымныѓ 1880 жылы Ћазаннан Н.Н.Пантусов бастырып шыѕарѕан «Ћытай мемлекетiндегi ћасиеттi соѕыс» атты тарихи дастаны да «Шахнама» лшемiмен жазылѕан едi. Азаттыћ идеясын суреттеген џйѕыр авторыныѓ бџл дастаны џйћас,суреттеу,тiл табиѕатын крсету жаѕынан Фирдоуси поэмасынан кп љлгiлер алѕан. Аћын халыћ батыры Садыр Палуан образын жасауда «Шахнамадан» шабыттанады. Рљстем, Ыспандияр, Жамшид, Ануширванды ерлiктiѓ, жомарттыћтыѓ теѓеуi ретiнде атап кетедi. Џйѕыр халыћ дастандарын, џйѕыр классиктерiнiѓ шыѕармаларын Шыѕыс ќдебиетiмен байланыста алып зерттеу-ќдеби ќсерлердiѓ кптеген ћызыћ ћырларын ашћан болар едi. Сондай зерттеулер ћорытындысында ќлемге ќйгiлi Фирдоуси «Шахнамасыныѓ» мќѓгiлiк тозбас, шпес џлы туынды екендiгiн, кптеген дљние халыћтарыныѓ мќдениетiне, ќдебиетiне жарћын iз ћалдырѕанын, бџл монументальдыћ туындыныѓ ѕасырлармен бiрге жасалып келе жатћанын ћуана аѓѕарар едiѓiз. «Шахнаманыѓ» Орта Азия халыћтарына да ортаћ алтын ћазына екенiне к*зiмiз жете тљседi.

ШЌКЌРIМ ЋЏДАЙБЕРДИЕВ ЖЌНЕ ОРЫС ЌДЕБИЕТI Шќкќрiм шыѕармалары туѕан халћына ћайтып оралды, аћынныѓ мiрбойы армандаѕаны да осы едi. зi айтћандай: «Жаз шыѕып, жаманшылыћ жоѕалѕанда» леѓ, дастандары, ћара сздерi баспа жљзiне тљгел шыѕып, жылдар бойы аѓсап кљткен оћырманыныѓ ћолына тидi. XIX ѕасырдыѓ аяѕы мен XX ѕасыр басындаѕы ћазаћ ќдебиетi тарихында бiр орын љѓiрейiп бос тџрушы едi. Абай есiмiнен кейiн Сџлтанмахмџт Торайѕыров жиi аталушы едi. Ендi сол орын толды. Шќкќрiм Ћџдайбердиев ћайтып оралды. Ћазаћстан Коммунистiк партиясы Орталыћ Комитетiнiѓ Бюросы «Аћын Шќкќрiмнiѓ шыѕармашылыћ мџрасы жнiнде» мќссле ћарап, оны тљбегейлi шешiп, жџртшылыћтыѓ алѕысына блеѓдi. Бџл наѕыз жариялылыћ заманыныѓ ќдiлеттi шешiмдерiнiѓ бiрiнен саналады. Тќржiмашы, тарихшы, жљйрiк аћын, алѕыр прозашы Шќкќрiм шыѕармашылыѕы ќлi талай ѕылыми конференция, диссертациялардыѓ темiрказыћтай таћырыбы боларына кљмќн болмаса керек. зiнiѓ алдындаѕы љш алыптан – Шоћан, Абай, Ыбырайдан соѓ туѕан мќдениетiн, ќдебиетiн жаѓа арналармен байытћан Шќкќрiм шыѕармалары ћазаћ ћоѕамымен, оныѓ ќлеуметтiк, рухани тынысымен тыѕыз байланысты туѕан едi. Ш.Ћџдайбердиев бiр сќтке ћуанса да, ћайѕырса да халћынан ћол љзбеген ћалам иесi екенi аныћ, ол ћасиетiн љлкен-кiшiлi шыѕармаларынан байћауѕа болады. Гуманист, аѕартушы, демократ аћын ћазаћтыѓ келешегiне зор љмiт артып кеттi, толыћћанды туындыларын уаћыт, заман жаѓалыѕына љндестiрiп отырды, «Айћап» журналы. «Ћазаћ» газетi арћылы кпшiлiк ћауымды аћын адамгершiлiк iстерiн молайтуѕа, басћа халыћтан ћалып ћоймай талаптануѕа, бiлiм шыраѕын жаѕуѕа шаћырады. Демек, Шќкќрiм Абай аѕасыныѓ џстаѕан туын жыћпай iлгерi ктерiп кеткен. Бџл наѕыз ержљрек таланттардыѓ ћолынан келетiн iс. Абай мектебiнен љлгi алѕан жемiстi аћын iнiсi аћылмен, еѓбекпен, оймен толыћтыра тљскен. Бiр сзiнде Шќкќрiм: «Ќкемiздiѓ бiр шешесiнен туѕан Ибрањим мырзаны – ћазаћ iшiнде Абай деп атайды, сол кiсi мџсылманша њќм орысша

ѕылымѕа жљйрiк њќм Алланыѓ берген аћылы да бџл ћазаћтан блек дана кiсi едi, ер жеткен соѓ сол кiсiден таѕылым алып, ќр тљрлi кiтаптарын оћып, насихатын тыѓдап, аз ѕана ѕылымныѓ сќулесiн сездiм» дейдi. Абайдай ќдiл, сыншыл трешiнiѓ дќрiсiн тыѓдап скен бала шќкiрт мiрiне ортаймайтын азыћ жинап алады. «Мџсылманша њќм орысша» деуiнде кiлтипан бар. Шќкќрiм бiрыѓѕай мџсылмандыћ жаѕында Ћожа Ахмет Иассауи, Аллаяр сопы немесе Сљлеймен Баћырѕани маѓынан џзай алмаѕан болар едi. Тоѕыз тiл бiлген Шќкќрiмге Шыѕысыѓ да, Батысыѓ да жат емес едi. Ол кеѓ далада жалѕыз скен бќйтерек емес, оныѓ мќуесiнде бiраз елден келген рухани ризыћтыћ реѓi бар-тын. Бiр зi бiр университет бiтiргендей кiсi едi. Шыѕыс, Батыс, орыс ќдебиетiнiѓ абат баѕын оћырманына аралата бiлдi. Ежелгi ескi заманныѓ ѕашыћтыћ хикаясы Лќйлi – Мќжнљн жайын з жанынан шыѕарѕандай етiп жырласа, Ћожа Хафизбен иыћ теѓестiре отырып сырласты, Пушкин, Толстойды ћырѕа алып келiп ћазаћша сйлеттi. Ш.Ћџдайбердиевтiѓ Императорлыћ Географиялыћ орыс ћоѕамыныѓ Батыс Сiбiр блiмiнiѓ Семей блiмшесiне мљше болуы кп жайды аѓѕартады. Аћынныѓ орыс зиялыларымен араласуы оныѓ ой-рiсiнiѓ дамуына айтулы ќсерiн тигiзгенi кљмќнсiз. Алаяћ сџмдарѕа ерсеѓ, болмас жолыѓ Ћазаѕым-ау, ћаѓѕырып ћайнар сорыѓ. нер-ѕылым љйренсеѓ, еѓбек етiп. Мазаћ болмай елдiкке жетер колыѓ, – деуiнде кптi крген кереген кздiѓ байћампаздыѕы жатыр. Кптеген леѓ, ћара сздерiнде аћын осы ойды шегелеп, ћайталап жаѓѕырта бередi. Баспадан шыћпай жатып, еѓбектерi ел арасына ауызша таралып кеткен леѓ сздiѓ иелерi ћазаћта кп болмаѕан. Болѕаныныѓ бiрi – Шќкќрiм едi, оныѓ революциядан бџрын, кейiн жазылѕан шыѕармалары халыћ ккiрегiнде ћатталып, жатталып ћалды, бџл шынайы тума таланттыѓ маѓдайына бiтетiн баћ едi. Шќкќрiм *мiрбаяны, ненi ойлап, немен тыныстаѕаны,

армандары леѓдерiнде аћтарылып жатыр. Шын аћын сыр жасырмайды, аѕынан жарылып айтады. Жастыћ шаѕынан бастап, кќрiлiкке дейiн крген, бiлген, тљйгендерiн топтап берiп отырѕан. Шќкќрiмнiѓ «Жасымнан жетiк бiлдiм...» – деген леѓiнде мынадай жолдар бар екен: Жасымнан жетiк бiлдiм тљрiк тiлiн, Сол тiлге аударылѕан барлыћ бiлiм. Ерiнбей еѓбек еттiм, еѓбек жанды, Жарћырап ћараѓѕыдан туып кљнiм. Оятћан менi ерте Шыѕыс жыры Айнадай айћын болды ќлем сыры Талпынып орыс тiлiн љйренумен Надандыћтыѓ тазарып, кеттi кiрi. Одан ќрi Шќкќрiм сопылыћка, Толстойѕа з кзћарасын бiлдiредi. Жалпы, ћазаћ аћыныныѓ леѓ мэдениетiне жетiк болуы Шыѕыс жэне орыстыѓ классикалык поэзиясымен жете таныстыѕын аѓѕартса керек. Абай негесi аркылы жас кезiнде-аћ Пушкин, Лермонтов лирикасын кџлаѕына сiѓiрiп скен жас талап бертiн келе, сол алыптар ауылына зi де барып, нiмдi олжа тауып ћайтады. Шќкќрiм поэзиясы сйтiп бiрнеше арналы бџлаћтардан: халыћ ауыз ќдебиетiнен, Абай шыѕармашылыѕынан; орыс, шыѕыс, батыс Еуропа ќдебиетiнен толымды нќр алып, бџѕанасы берiк бекiген поэзия деу керек. Ќсiресе, орыс леѓдерiн, поэмаларын ыждањаттылыћпен зер сала оћып, зiне тiмдi рнек ќкелгенi кп кѓiлiнен шыћћан. Сол уаћыттыѓ зiнде Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Толстой туындыларын тереѓiнен танып, туѕан халћына керектi-ау дегендерiн мќнерлеп зiнше жеткiзуi џлттыћ ќдебиетке ќкеп ћосћан зiндiк олжасы едi. Бџл болашаћта кеѓiрек сз болуѕа тиiстi жай екенi аныћ: Бiлсе егер Салтыков пен Толстойыѓ, Сезсе олардыѓ айтылѕан тереѓ ойын. Гоголь мен Пушкиндерден ѕибрат алса. Ћазаћтыѓ блер едi-ау нџрѕа бойын. Лермонтов, Некрасовтай аћындарын

неге етсе солардыѓ маћџлдарын. зiмшiл, надандыћтан кзi ашылып, Аѓѕарар адал жолѕа жаћындарын, – деген ойды Шќкќрiм бекерге айтпаса керек, мџнда ересек мќнiс жатыр. Пушкиндi ћырда ћазаћша сйлеткен Абай џстазынан кейiн Шќкќрiм Ћџдайбердиев Пушкин прозасына ћайтып оралады, «Дубровский» мен «Боран» хићаясын леѓмен рнектеп, ћазаћ тыѓдаушысына танымал, жаћын уаћиѕа етiп бередi, ћазаћ ортасында болѕандай етiп сенiмдi суреттейдi. Бџл да хас шеберлiктен, iзденiмпаздыћтан туындап жататын кемел ћџбылыс екендiгiнде шек жоћ. Шќкќрiмнiѓ бiр леѓiнде орыс классикасыныѓ алты арысы аталады, мџны жай тiзiм деуге болмайды. Солардыѓ ќрбiреуiнiѓ асыл баѕасын бiлiп, салмаћтап айтып отыр. Абайѕа ћџрѕаћ елiктеуден шыѕып отырмаса керек. Ћазаћ аћыны орыс аћын-жазушыларына зiнiѓ iзгi iлтипатын бiлдiрiп ћана ћоймай, ћымбатты ћонаѕындай ћадiрлеп. ћырѕа жетелеп ќкеледi. Пушкин мен Толстой сзiн аћын зiнше айтып бергенде оныѓ сзiн ћазаћ жатсынбай жаћын ћабыл алды. йткенi, ол жазушылардыѓ рухани мџрасына Шќкќрiм сырттай ћызыѕып, ћџмартып емес, iшкi жан пiкiрiмен жљрек ќмiрiмен барды. Ќсiресе, Толстойѕа ерекше ден койѕан секiлдi, ћартая бастаѕан шаѕында да одан ћайраткљшiн табады. Кейбiреу бездi дейдi ћатынынан, Туысћан, бауыр, бала, жаћынынан Ћаѓѕырып Толстойша лер дейдi, Шатасып ћартайѕан соѓ аћылынан. Мен болсам, Толстойдан арманым жоћ. Шатасып аћылымнан ћалѕаным жоћ. Сырымды бiлетџѕын сендер емес лейiн деп елсiзге барѕаным жоћ. Таза ой ойлай алмас љйде басым, Ойсыз сiѓбес бойыма iшкен асым. Ой жемiсiн теремiн *лгенiмше сектесiн, кљндесiн мейлi ћасым. –

белдi бекем байлаѕандыћ, алдына жоспар бекiткен шешiм бар. «Аћылы дария Абайѕа» азап шеккiзген жџртынан аћын жыраћ кетiп, «Iздегенiм мал, мансап, маћтан» емес, Ой кзiмен тексерсеѓ мќлiм жайым» деп алдаѕы атар таѓѕа серт бередi, лгенiмше еѓбек етiп кетем дейдi. Шынында да, Шќкќрiм келешегiне сенген аћын, сзiн бљгiн кабыл алмаса, ертеѓ елдi елеѓ еткiзiп, кеѓ таралып кетерiне шљбќ келтiрмейдi. Аћын аћићат тiлiмен сйлейдi, болжап, бiлiп сйлейдi. Мына бiр сздерi расталып отыр ѕой: Крмесе де кзiмдi, Бiлмесе де зiмдi, Кейiнгi жандар ћабылдар Айтылѕан тљзу сзiмдi. Ойсызѕа сзiм жаћпайды Арсыздар оны таптайды. Мџраны асыл жоѕалтпай. Сан ѕасыр тарих саћтайды, – дейдi ол замана мiнберiне бљгiн шыћћандай ќсер етiп. Аћын екi ѕасыр аралыѕында яѕни, XIX ѕасырдыѓ екiншi жартысы мен XX ѕасырдыѓ басында ѕџмыр кештi. Ескi коѕамды жќне жаѓа коѕам дќуiрiн аз да болса басынан ткiздi. Шќкќрiмнiѓ шыѕармашылыћ баћыты сол, – ол Абай мектебiнiѓ алдынан ттi. Абай аћындыѕыныѓ айналасыныѓ зi бiр университетпен тепе-теѓ едi. Одан соѓѕы љш орыс революциясыныѓ дљмпулерi ћай халыћтыѓ болмасын талай оћыѕан зиялыларыныѓ кзiн ашты. Шќкќрiм де осы тџста сан алуан жайларды, оћиѕаларды басынан кешiрдi. Патшалы Ресейдiѓ езгiсiнде болып келгеп халыћтар оянды, белсенiп кљреске шыћты. Ќрбiр џлттыћ озыћ ойлы кiлдерi революцияѕа келiп ћосылу жолдары ќртљрлi едi, кейбiреулерiнiѓ бџлтарыс, бџралаѓ соћпаћтар кешкендерi де бар, бiраћ олар з мiрiн туѕан халћыныѓ таѕдырынан айырѕан жоћ, бџрылып келiп тте жолѕа шындыћћа, бостандыћћа апаратын жолѕа тљстi. Ш.Ћџдайбердиев те халћыныѓ џлы кштен ћалмай, азаттыћћа жетiп, ѕылымды, *нердi иеленуiн армандады.

Айла орнына аћылды жџмысталыћ, тiрiктiѓ орнына шын џсталыћ. Жалѕан айтып, жан сатып, жалынбай-аћ, Тура жолда тџрып-аћ тынысталыћ, – дейдi ол «Жастарѕа» арналѕан арнасы кеѓ программалы леѓiнде (Шќкќрiм Ћџдайбердиев шыѕармалары /леѓдер, дастандар, ћара сздер. Алматы, «Жазушы». 1988. 37-6.) Туѕан халћына шын берiлген, оныѓ. адамгершiлiк биiктерiн, крiктi келешегiн ойлаѕан, лшеусiз еѓбегiн арнаѕан азамат аћын ѕана солай бар иман-жанымен айта алады. Шќкќрiм шын мќнiнде мiрiн леѓмен жазып кеткен адам. Ол жетi жасында аћындыћтан белгi танытса, «Он жасыма келген соѓ, домбыра, гармонь бiлген соѓ... Шеберлiкке де бет ћойдым, Сурет салып, тљр ойдым», «Жиырмадан ткенде, Азѕана ѕылым оћыдым. Алѕызып кiтап шеттен де, Кѓiлге бiраз тоћыдым» деп ќрi ћарай кете бередi. Мiне, бџл ћасиеттiѓ, баршасы Абайдай џлы џстазыныѓ нерпаз айналасынан дарыѕан едi. Ћой, ойлалыћ, шатылып шатаспастан, Оѓамыз ба Абайдан бата алмастан Асыл алсаћ, асылын аямайды, Келдi ѕой з елiне сата алмастан, деуiнде тереѓ маѕына бар. йткенi, тџстастарыныѓ iшiнен «Мынау Абай – бiр ѕалым жол шыѕарлыћ» дегендер кп емес едi, сол сздi елiнiѓ ћџлаѕына ћџйып айтћанныѓ бiрi Шќкќрiм едi. Ал, Абайдыѓ аржаѕында Пушкин, Лермонтов, Некрасов, одан ќрi Батыс Еуропа ќдебиетi тџр. Аћын Шыѕыс, Батыс елдерiнiѓ мќдениетiмен, ќдебиетiмен, нерiмен бџрын сырттай таныса келе, кейiн Шыѕыс Еуропа елдерiн аралап, кiтапханаларында болып, кп нќрсенi кзi крiп. к*ѓiлiне тљйiп ћайтады. Абай нќр алѕан асыл арналардан «љш бџлаћтан» Шќкќрiм де мол сусындайды. Шыѕыс, орыс, батыс ќдебиетi аћын поэзиясын љлкен арнаѕа бџрып жiбередi. Ќсiресе. Абай аѕасы ден ћойѕан орыс классиктерiне Пушкин, Толстойѕа, Крыловћа iзденiп, љѓiлiп барады. Бљкiл адамзат баласына ортаћ рухани iзгi мџра тапты, таныды.

Љйренсе бiлiм менен сан нерiн, Бiлер едi-ау нердiѓ не берерiн. Таныса аћын, ойшыл адамдарын, Табар едi-ау адамдык, ар кмегiн. Бiлсе егер Салтыков пен Толстойыѓ, Сезсе олардыѓ айтылѕан тереѓ ойын. Гоголь мен Пушкиндерден ѕибрат алып, Ћазаћтыѓ блер едi-ау нџрѕа бойын. Шќкќрiм ћай халыћтыѓ болсын, жљйрiк нерпазына, ойшыл џлына, рухани ћазынасына жат кзбен ћарамаѕан. Батыс, Шыѕыс, орыс, ћазаћ деп блмеген, трткљл дљниеге тџтас ћарай бiлген кiсi: Батыстыѓ да, Шыѕыстыѓ да дiнiн, философиясын тќрк етпей, тиянаћты, сын кзбен ћарап, баѕдарлаѕаны шыѕармашылыѕынан байћалады. Басћа елдiѓ барша жаћсылыѕынан, жетiстiгiнен љлгi тартуѕа з халћын љнемi шаћырып отырады. Американыѓ ткен мiрiнен алып жазѕан Уолдер Белдет жайлы балладасы, «Серiгiм жалѕыз Ќупiш ћасымдары» деген леѓiнде Ќупiштi Томѕа теѓеуi, Пастер iлiмiн зерттеуi, мџсылман елдерiнiѓ тiлiн, дiнiн, музыкасын љйренуi, халћыныѓ тарихын жазуы мџныѓ бќрi Шќкќрiм Ћџдайбердиевтiѓ жанжаћты талант иесi энциклопедист ѕалым, эпик, лирик екенiн дќлелдейдi. Айтћан сз ауруѕа ем, жанѕа ћџмар Тауып айттым, тќттi тiл сайраушылар – Лермонтов, Некрасов, Байрон, Пушкин Ћожа Хафиз, Науаи, Физули бар. Бiр шумаћ леѓнiѓ н бойында Батысыѓ да, Шыѕысыѓ да танысып, табысып тџр. Шќкќрiм Ресейдiѓ Пушкиннен арѕы-бергi тарихына да шолу жасаѕан. Ломоносов, Жуковский, Карамзин есiмдерi, бертiннен Радлов, Даль, Бартольд есiмдерi ћазаћ аћыныныѓ назарын аударѕан. Аћын Ресейге, Ресей халћына зор сенiм артћан. Пушкиннiѓ, Толстойдыѓ Ресейiн жљрегiне жаћын тартып, сљйiп жырлаѕан. «Танбаймын шќкiртiмiн Толстойдыѓ» деп, Шќкќрiм *з поэзиясына Толстой тарапынан тљскен нџрлы жарыћты бiр сќтке

бќсеѓдетпейдi, бџл ћазаћ аћыныныѓ iрiлiгiн танытады. Кейбiр деректерге ћараѕанда, Шќкќрiм Толстойѕа Ясная Полянаѕа хат жазѕан, оны тауып, зерттеу – келер кљндер љлесiне тиедi. Лев Николаевич Толстой сынды дљние ќдебиетi алыптарыныѓ бiрiне сонау Шыѓѕыстаудыѓ Шаћпаѕынан Шќкќрiм хат жазса, Шындыћ атты ћџдайѕа табылѕан шымыр ћазаћтыѓ болганын бiлiп койыѓыз. Батыс, Шыѕыс елдерiн аралап, асыл ћазыналар – кiтаптар алып ћайтћан Шќкќрiмге мљмкiндiгi болѕанда ћайтар жолда Ясная Полянаѕа соѕып, Толстой тџраѕына тќубе етiп ћайтуына да болатын ба едi. Шќкќрiм озып келер тџстарын тауып алады. Бџл да аѓдысын аѓдыѕан аћылдыѓ iсi. Абайдыѓ зi жазба ќдебиетiмiзге тџѓѕыш ћазаћ поэмалары «Ќзiмдi». «Ескендiрдi», «Масѕџтты» ќкелдi де, ендiгi тiзгiндi iзбасарларыныѓ ћолына бередi, осы жаѓа туѕан жанрдыѓ салмаћты жљгiн солардыѓ iлгерi алып баратындыѕына сенiп бередi. Аћылбай мен Маѕауияны Еуропаныѓ романтик аћындарыныѓ салтына салады да Шќкќрiмнiѓ шабытын Шыѕыс пен орыс таћырыбына бџрып жiбередi. Бџл Абайдыѓ ксем крегендiгi едi. Ал, џстаздыѓ љмiтi аћталды ма?! Ќбден. Кзiнiѓ тiрiсiнде Абай Шќкќрiмге Еѓлiк – Кебек оћиѕасын тапсырыпты. «Еѓлiк – Кебек» дастаны соныѓ нќтижесiнде келiп туѕан. Бiр кезде Шыѓѕыс бктерiнде Матай мен Тобыћты арасында болѕан жолсыз жаза iсi жайлы мынау поэманы Еуропаныѓ ћай елi болса да жатсынбай ћызыѕа тыѓдар едi.Шекспирдiѓ атаћты пьесаларындаѕы трагедиядан несi кем?! Оныѓ артында «Ћалћаман – Мамыр», «Лќйлi – Мќжнљн» тџр, сосын «Дубровский ќѓгiмесi» басталады. Ќсiлi, XIX ѕасырдыѓ бастапћы он жылы, 1903-1910 жылдар Шќкќрiмнiѓ айтулы дастандар жазѕан жемiстi жылдары болѕан-ау. Ћатарынан љш-трт кесек шыѕарманы бiрiнен кейiн бiрiн шыѕарып тастау – iрi таланттыѓ ѕана ћолынан келетiн шаруа. Сол жылдары Шќкќрiм ћазыла iзденiп, Батыс, Шыѕыс, орыстыѓ енапат кiтаптарын ћотарып оћыѕан сияћты. Таћырыптарыныѓ аућымы да кеѓiп, дастаннан-дастанѕа, леѓнен-леѓге *сiп, ћадамы ширай берген, поэмаларына iле-шала прозасы араласћан. Ќсiресе, ћысћа наћышпен, тџжырыммен ћайтарылатын шаѕын ќѓгiмелерге келген-

де Ыбырай Алтынсарин љлгiсiн тџтынѕаны байћалады. «Евгений Онегиннiѓ» алтыншы тарауыныѓ соѓында «Лета к суровой прозе клонят» деген Пушкин жолдарына Шќкќрiм де назар тоћтатћан шыѕар. Бќлки, бiр клемдi прозаѕа мойын бџрмаћ ойы да болуы кќдiк. Шќкќрiм шыѕармашылыѕыныѓ џлттыћ ћана емес, интернационалдыћ ћасиетi, ћадiрi болды деп батыл айта аламыз. «Дубровский ќѓгiмесiнен» американдыћ жазушы Гарриет Бичер Стоудыѓ «Том аѕайдыѓ лашыѕына» дейiн, «Еѓлiк – Кебектен» «Лќйлi – Мќжнљнге» дейiн жырлаѕан аћын жљрегi: «Дљниенiѓ ћайѕысы жауындай љзiлмей жауса да, ћуаныш анда-санда найзаѕайдай жарћ етедi де шедi, бџл нелiктен? Бџл адам баласыныѓ ћиянатыныѓ кптiгi – мейiрiмнiѓ аздыѕынан» деген тереѓ трттаѕанды шыѕарады (Шќкќрiм Ћџдайбердиев. Шыѕармалары /леѓдер, дастандар, сздер. Алматы, «Жазушы», 1988, 146-б) Не себептi орыстыѓ Пушкинi ћыр ћазаѕына керек болды екен, Абай «Евгеннй Онегиндi» ћазаћша сйлеткендiктен бе, жоћ ќлде Белинский айтпаћшы, Пушкин «Барлыћ уаћыттарѕа тќн халыћтардыѓ аћыны» болѕандыћтан ба, ќйтеуiр жалпы Шыѕыс халыћтарыныѓ Пушкинге деген махаббаты ерекше. Орыс тiлдi аћын бљгiндерi дљниенiѓ ондаѕан, жљздеген тiлдерiнде сайрап бердi. Валерий Брюсов ескерткендей, «џлы аћынныѓ кркемдiк интернационализмi» бљкiл адамзат баласын зiне тартты. Оныѓ љстiне, пушкинтанушыларды Пушкиннiѓ Шыѕыс тарихына, мќдениетiне, ќдебиетiне карым-катынасы бљгiнге дейiн ћызыћтырумен келедi. Сонау 1813 жылы жазѕан Пушкиннiѓ «Натальяѕа» атты леѓiнен бастап кейiнгi леѓ, поэмаларыныѓ арасында шыѕыстыћ детальдар, ќуендер араласып жљредi. Аћынныѓ «Руслан мен Людмиласында» арабтыѓ «1001 тљнiнен» алынѕан образдар, мотивтер бар. «Жљзiм», «Бџлбџл жќне гљл», «Гафиздан», «Арабшаѕа елiктеу» леѓдерiнен араб, парсы саздары крiнедi. Пушкиннiѓ «Ћџран» таћырыбына жазылѕан бiр топ циклi бар. «Кавказ тџтћыны», «Баћшасарай фонтаны» поэмалары да Шыѕыстыћ љлгiден бос емес едi. Пушкиннiѓ романтикадан реализмге келу жолында Пушкин жќне Шыѕыс таћырыбын аша тљсудiѓ маѓызы зор болмаћ. Мiне, Абай халћына ћуана танытћан Пушкин парасатын

шќкiрттерi кеѓейтiп, таратып ќкетедi. Шќкќрiм Ћџдайбердиев љлгiсi соѕан куќ. Ћазаћ ћоѕамына, мiрiне жаћын, љндес деген шыѕармасына иек артып, оны ана тiлiне тќржiмалайды. Пушкин еѓбектерiнiѓ iшiнен «Дубровский» мен «Боранды» блiп алып, ћазаћи бесiкке сап тербетуiнде жай нќрсе жатпауѕа тиiс. Мџнда бiр мќнiс бар, Шќкќрiм айтћан жоћ па: Бiрдей адам ћайда бар iшi-тысы, Мiндiмiн деп келмейдi жыѕылѕысы. «Дерт жасырѕан ажалсыз лер» деген Ћазаћты оѓдырмайтын осынысы, – деп. Сол кезде ћазаћ ћоѕамыныѓ iшкi дертiн сыртћа шыѕарып, «Адалдыћ жолы болар заман бар ма, Жем болдыћ шын жексџрын надандарѕа» деп Шќкќрiм шаћырады емес пе, бiраћ, аћынныѓ адал љнiн кп тыѓдады ма. Айтты, ћойды дей салды. Аћырында аћымаћ топ аћынды ел шетiне шыѕарып, жалѕыз кљѓiрентуге мќжбљр еттi. Мына бiр сздер сонда шыћћан: Ћџры тiлмен зарланып сайраулымын, Ћол-аяѕы бос емес, байлаулымын. Џлы жљрек, долы тiл сйлеп отыр, Ыза ћысып тiсiѓдi ћайраулымын. Ќнеки, Пушкиннiѓ Дубровскийi де осы сздердiѓ астына ћол ћойѕан едi. Оны да ыстыћ ошаѕынан, ќке мейрiмiнен, жар кџшаѕынан айырѕан зорлыћ-зомбылыћ, ћанiпезер ћиянатшылдыѓ iсi едi ѕой. Ал. «Дубровский ќѓгiмесi» ћазаћ шайырыныѓ ћышыѕан жерiн ћасып отыр, оныѓ бер жаѕында Пушкиндi бала жасынан берi естiп келедi, ќрi Абайдыѓ Пушкинi мќѓгi жанында ћалып ћалган. Мќнiсi бар дегенiмiз сол, ой елегiнен ќлденеше ткiзiлiп, тексерiлiп алынѕан ќѓгiме. Орыс ќдебиетi таћырыбы осылай ћазаћтыѓ џлттыћ сз рнегiне жаѓа арна боп ћосылды. Пушкин прозасыныѓ жай кзге крiне бермес сићыры Шќкерiмге шалћар шабыт берiп, аћсљйек баласы ќскери Дубровскийден даланыѓ Дубровскийiн леѓ сзбен сомдап шыѕарады. Пушкин ќсерiнiѓ ћуаты мљлдем бiр б*лек ћазаћ

дастанын дљниеге ќкеледi. Бiрћатар зерттеушiлер «Дубровский ќѓгiмесiн» аударма деседi. Бџл дќл аныћталѕан аныћтамаѕа жата ма? Автордыѓ зi «аудардым» деген сздi ћолданбапты. Ал, Абай, Шќкќрiм тџсында ћазiргi маѕынасындаѕы аударма атты термин болды ма? Болмаса неге «аударманы» жиi айтып, жиi ћолданамыз. Ойланайыћшы. Шќкќрiмнiѓ шарћ џрѕан ойларыныѓ бiр толћыны кеп Пушкин прозасына мандайын тiрейдi. Мџндай таћырыптыѓ сол тџстаѕы ћазаћ ћоѕамы, даласы љшiн актуальдыѕы, ќлеуметтiк мќнi, џлттыћ эстетикалык дќстљрмен љндестiгi оћырманныѓ маћсатымен сайма-сай келiп, эпик аћынѕа жќне бiр жаћсы олжа ћосады. Ресейдегi крепостнойлыћ ћоѕам мiрiнiѓ крiнiстерi, типтiк бейнелер, жаѓадан оянып келе жатћан зор кљштiѓ џшкындары ћазаћ жазушысына ой салады. А.Пушкин љшiн «Дубровский» прозадаѕы алѕашћы эксперименттерiнiѓ бiрi едi ѕой. Орыс дворяндыѕы туралы, оныѓ бџрынѕы, кейiнгi таѕдыры, шаруалар толћуы жайында Пушкин клемдi полотно жазбаћшы едi, соныѓ алѕашкы бастамасы «Дубровский» едi. Бџндай ойѕа Пушкин Батыс прозасыныѓ озыћ љлгiлерiн, ќсiресе француз романшыларын оћыѕаннан кейiн тоћтаѕан-ды. Мќскеуде аћынныѓ ћолына тиген бiр сот документi «Дубровский» сюжетiн тудырады. Бџл шыѕармаѕа француз прозасыныѓ, оныѓ iшiнде Пушкиннiѓ зi сљйiп оћыѕан Вальтер Скотт романдары салбырап здерi тљсе ћалмайды, олардыѓ да алдында мектеп, университетi болады. Мќселен, Абай мектебi Шќкќрiм љшiн ћандай болса, франуз ќдебиетi Пушкин љшiн басынан кешкен љлкен бiр дќуiрi едi. Лафонтен, Мольер, Жорж Санд Пушкин кџрметтеген ћаламгерлер едi. Жорж Сандтыѓ «Валентинасымен» «Дубровскийдi» салыстырып ћараѓызшы, бiраз жайды байћар едiѓiз. Ћазаћтыѓ даушысы, оћырманы љшiн Шќкќрiмнiѓ Меккесi – Пушкин ѕой. Пушкиндi сйлетiп ћойып, зi тыѓдайды, баяндау мќнерiне, стилiне, терендiгiне, жинаћылыѕына ћызыѕады, ћол жетпес, ћарапайымдылыѕына тќнтi болады. Пушкин прозасыныѓ тигiзген ќсерi соншалыћты, аћын оны ћара сзбен айтып жеткiзе алмасына кзi жетiп, ћазаћтыѓ он бiр буынды ћара леѓiмен алып шыѕады. Ћазаћ

џѕымына ћонымды жаѓа шыѕарма тыѓдаушысын елеѓ еткiзедi, тќржiме кшiрме кљйiнде ел арасына ауызша таралып кетедi. «Дубровский ќѓгiмесi» жиырма жылѕа жуыћ халыћ жљрегiнде, есiнде мiр сљредi. Дастанныѓ баспа жљзiн крмей жатып, бџлай тарап кетуiнiѓ зi Шќкќрiм талантыныѓ тегеурiндiлiгiн, халыћтыѕын, адамсљйгiш мiнезiн танытады 1924 жылы аћынныѓ кзiнiѓ тiрiсiнде Семейде кiтап боп шыћса, 1935 жылы А.С.Пушкин таѓдамалысымен ћайтадан басылып шыѕады. Сйтiп, орыс повесi ћазаћтыѓ леѓмен жазылѕан хикаясына айналады. Ћазаћ, ћаламгерi ќдеби ерлiк жасайды. Ш. Ћџдайбердиев «Дубровский ќѓгiмесiн» бастамастан бџрын «Сз алдынан» деп 124 жол кiрiспе бередi. Бџл шыѕыс поэзиясында бџрыннан келе жатћан тќсiл Шыѕыс классиктерiнде мџншалыћты кiрiспе кейде тарау-тарауѕа тљсiп, џзаѓћырап кететiнi де бар. Шќкќрiм оѕан бармай тура жолды таѓдап алады, яѕни не себептi ћолѕа алѕанын, осы сздiѓ ћазаћћа керектiгiн, кiмнен, ћалай ћабылдарын ћысћаша баян етедi. Орыс сзiн айтты деп кейбiр ћауым Џрмай-соћпай болар-аћ менiѓ жауым. Ненi айтты деп сџрамас, кiм айтты дер, Бiлмей жљрiп, зiнiѓ ауру-сауын, – дейдi аћын кiрiспе сзiнiѓ аяћ жаѕында. Демек, ол «Дубровский ќѓгiмесiне» оћырманын алдын ала дайындап алады. Еѓ басында «дљние крiнiѓ» жаралѕан уаћытынан бергi адамзат ѕџмырына шолу жасап, бейбiтшiлiктi, адал еѓбектi, ѕылымды. сз кџдiретiн ардаћтап айтып кетедi. здерiѓiзге белгiлi тљпнџсћа былай басталмаушы ма едi: «Несколько лет тому назад в одном из своих поместий жил старинный рљсский барин Кирила Петрович Троекуров. Его богатство, знатный род и связи давали ему большой вес в губерниях где находилось его имение. Соседи рады были угождать малейшим его прихотям: губернские чиновники трепетали при его имени; Кирила Петрович принимал знаки подобострастия как надлежащую дань; дом его всегда был полон гостями, готовыми тешить его

барскую праздность, разделяя шумные, а иногда и буйные ею увеселения. Никто не дерзал отказываться от его приглашения или в известные дни не являться с должным почтением в село Покровское». Мiне осы бабты Шќкќрiм трт шумаћ леѓмен ћайырады. Дќлме-дќл немесе сзбе-сз емес, з сзiмен бередi. Тыѓдап крелiк: Жер айналмай тџрмайды дљние жай, Келер, кетер адамзат iз ћалдырмай. Сол ткен кп заманныѓ бiр кезiнде, Болыпты Троекуров деген бiр бай. Осы бай Русияныѓ шетiнде екен. Кљнбатыс заграница бетiнде екен. лшеусiз жер, санаусыз аћшасы кп Сљйтсе де таѕы жџтнаћ ниетiнде екен. Бџл кезде ол заманныѓ заѓы ћызыћ, Бар едi бiр ќдетi тiптi бџзыћ. Ћадiрлi ћолы жеткен мыћтылардыѓ Ћџлы боп жљрушi едi тамам мџжыћ. Пушкиннiѓ бес-алты бет бастауы осылай ћазаћи леѓге тљседi. Автор тљпнџсћаны тљгел терiп жатпайды. Айталыћ, Пушкин Кирила Петровичтiѓ ћорасындаѕы ћосалћы блмелерде ћонаћ кљтушi он алты ћыздыѓ тџратындыѕын,. олардыѓ з жынысына сќйкес ћолнерiмен айналысатындыѕын, терезелерiнiѓ аѕаштан екендiгiн, есiктерiнiѓ ћџлыптаулы, ал кiлттiѓ Кирила Петровичтiѓ ћолында болатындыѕын, ешкiммен араласпайтын байѕџстардыѓ баћћа ћыдыруѕа шыћћанда ћыздарды ћас ћаћпай ћос кемпiр кљзететiндiгiн, оћта-текте Кирила Петрович кейбiреуiн кљйеуге берiп тџратындыѕын бас жаѕында ескертедi. Бџл жердi Шќкќрiм алмай аттап *тiп, аћсаусаћ шонжардыѓ аѓшы иттерiнiѓ жайына ауысып кетедi. Аѓѕа ћџмар жан екен жасынан бай, Ћалыѓ орман, шыѓ-тау бар, аѓы да сай.

Бес жљз итi бар екен ќр тџћымнан Аѓћџмарлар ћоя ма ит асырамай. Сол кп ит бiр ћаладай сарайда екен Ит дќрiгерi – Темушка ћарайды екен. Ќр иттiѓ жататџѕын орны блек Тамаћ жеп, орны-орнына тарайды екен. Осыдан кейiн келетiн бiр шумаћ повестегi оћиѕаныѓ алдын орап кетедi. «Ќкелiп француздан бiр молда ћыз, Оћытты Мария деген жалѕыз ћызын» деген жолдар Пушкинде кейiнiрек айтылады. Повестiѓ басты ћањарманы Андрей Гавриловнч Дубровский отставкадаѕы гвардия поручигi; жаћын кршi, басћаѕа тым такаппар Троекуров зiнен кедейлеу болса да Дубровскийдi сыйлайды. Бiр кезде екеуi ћызметтес болѕан, оныѓ шыдамсыздау тiк мiнезiнен хабары бар. Дубровский ћыстаѕы шаѕын, жаны да, малы да аз. Екеуiнiѓ де ќйелдерi ћайтыс боп, бiр-бiр баладан ћалѕан. Троекуровтыѓ Мария деген ћызы бар, ал Дубровскийдiѓ Владимир атты баласы оћуда, екеуiнiѓ аракiдiк калжыѓы жоћ емес. Осы жайдыѓ бќрiн Шќкќрiм бiрер шумаћпен тљйiндейдi, тљпнџсћадагы негiзгi кейiпкер рухын дќл келтiредi. Дубровский мал сљймей, адам сљйгiш Ћиянат, залымдыћты крсе кљйгiш «Мал саћтама, ар саћта» деп ойлайды Адамдыћ ќдiлеттi ерте тљйгiш. Шќкќрiмнiѓ Дубровскийi осындай жан. Адамѕа, адамшылыћћа ћоятын осындай талап-тiлектерiн талай леѓдерiнде айтћан-ды. Тура мiнездi, бiр с*здi, намысћой Дубровскийге Шќкќрiм ћазаћы шапан «кигiзiп», ћазаћ џѕымына жаћын бейнелейдi. Аћынныѓ «Љш сауал» деп аталатын ћып-ћысћа фќлсафалы ќѓгiмесi: Адамшылыћ iздесеѓ бџл жолѕа тљс, Алдау ћылма бiреуге ћиянат-кљш, Жетiлсеѓ де жемтiк жеп, ел зарлатпа Ар, ынсаптыѓ сљйгенi – таза жџмыс,

деген жолдармен бiтушi едi. Дубровский таћырыбына баруыныѓ сыры осындай ойларында жатса керек. «Жазбаймын дќл зiнше Пушкин сзiн» деп автордыѓ зi айтћандай, ќрi ћарай орысша, ћазаћша мќтiндердi салыстыру кезiнде шетке де шыѕып кетпей, «шын жанасып» отырѕанын байћадыћ. Шќкќрiм Дубровскийге мiнездеме бергеннен кейiн оныѓ жалѕыз џлы Владимирдыѓ Петерборда оћуда екенiн ескерте кетедi, ал Пушкинде бџл деталь мљлдем кейiнiрек тџр. Повесте Кирила Петрович пен Дубровскийдiѓ араздасуы ит жатаћты аралаудан басталады. Байбатша тазы иттерiн маћтап, зiне-зi сыймай маћтанады, ћонаћтарыныѓ аузынан су аѕады, олар да маћтап, ктермелей жнеледi. Дубровский љндемейдi. Повесте: «Он был горячий охотник. Его состояние позволяло ему держать только двух гончих и одну свору борзых; он не мог удержаться от некоторой зависти при виде сего великолепного заведения. «Что же ты хмуришься, брат. – спросил его Кирила Петрович, – или псарня моя тебе не нравится?» – «Нет, – отвечал он сурово, – псарня чудная, вряд ли людям вашим житье такое же, как вашим собакам». Один из псарей обиделся. Мы на свое житье, – сказал он,– благодаря бога и барина не жалуемся, а что правда, то правда, иному и дворянину не худо бы променять усадьбу на любую здешнюю конурку. Ему было б и сытнее и теплее»1. Драмалыћ сќттiѓ ћаћпаѕы осы жерден тарс етiп атылып кетедi де, екi дворянин бiр-бiрiнен терiс айналады. Бiрi кндiремiн дейдi, екiншiсi ћиянат сзге кнбеймiн дейдi. Ќрине, ит кљтушiнiѓ сзi Дубровскийге оћтай ћадалады. Айтылѕан сз – атылѕан оћ. Пушкин заманында бџндай сз ћаћтыѕысы дуэльмен аяћталатын. Ћонаћ итiн маћтаса – кѓiл хошы, Троећуров байдыѓ да тiлегi осы. Сз сйлемей тџр едi Дубровский, «Сен неге сйлемейсiѓ» – дейдi досы. «Маѕан мiндет емес ћой ит маћтамаћ, Жаѓа крген ћонаћтар алсын сабаћ

Ит тљгiл ћызметшiѓе табылар ма, Мџндай орын, мџндай љй, мџндай тамаћ?!». Бџл сзге бiр ћызметкер ашуланды. Иттен кейiн крдiѓ бе сен адамды? Бiз тљгiл сiз сыћылды бiр алпауыт Мџнда тџрса ћуанар, деп-аћ, – алды2. Ќрi ћарай уаћиѕа ушыѕады. Шќкќрiм Пушкин iзiмен жљре бередi. Андрей зi бармай, Троекуровћа хат жiбередi. «Соны ќкелiп жыћпасан аяѕыма, мiрiмде крмеймiн ендi сенi» дейдi. Соны дегенi ћарсыласыныѓ ит кљтушiсi – Темушка. Троекуров бџѕан шалћасынан тљсiп ашуланады. «Малым барда бетiме кiм шыдайды, Борышћор ондай кедей маѕан теѓ бе?» деп кеудесiн џрады. Аѓнан ћайтћанда Андрейдiѓ егiнiн таптап те шыѕады. Троекуровтыѓ мџжыћтары Андрейдiѓ аѕашын џрлап кеседi. Екi мџжыћ, љш ат Дубровскийдiѓ ћолына тљседi. Шќкќрiмде ћолѕа тљскенi бiр ат, бiр мџжыћ. Атын алып, зiне дљре салады. Уаћиѕаѕа Шабашкин деген заседатель келiп араласады. Оны Троекуров Дубровскийге ћарсы жџмсайды. Кршiмнiѓ, жерiн маѕан алып бер дейдi. «Олай болса, жџмысы оѓай маѕан. Тљп-тљгел ќперейiн жерiн саѕан. Закон тљйе, бџйдалап жетелермiз. Несi адам осындайда жол таппаѕан», – деп, Шќкќрiмнiѓ Шабашкинi жылмаѓ ћаѕады. «Закон – тљйе, бџйдалап жетелермiз» деген тiркес Пушкинде жоћ, оны Шќкќрiм енгiзiп отыр, ћазаћи деталь, дастандар, ћазыћтай ћадалып, мќтiнге сiѓiсiп кетiп тџр. «Махкеме», «Задатка», «жандарал». «павеске», «конвой» сздерi тљпнџсћада жоћ, ћазаћшасында бар. Ќр уаћыт ќдеби жќдiгерге з нышанын, *рнегiн салады. Сонымен, Дубровский сотћа шаћырылады. Секретарь џзаћ сонар дќлелдермен жазылѕан сот љкiмiн оћиды. Повесте бџл тџс егжей-тегжейлi айтылып, тоћсан тоѕыз дќлел келтiрiлiп, жљздеген жала жабылып, аћыры Дубровскийдiѓ

атамекен жерi Троекуровтiкi боп шыѕа келедi. Пушкинде бџлары бiрћатар беттердi алады. Ал, Шќкќрiм оныѓ бќрiн тастап кетедi жќне дџрыс iстейдi, йткенi, ћазаћтар љшiн соттыѓ сораћы шешiмi шешуi табылмас жџмбаћтай, миды ашытћан жаѓылтпаштай саѕыздай созылып шыдамды жеп, дiѓкенi ћџртады жќне леѓге айналдыруѕа келмейдi. Оныѓ есесiне, љкiмнен кейiнгi Дубровскийдiѓ аянышты халi, Троекуровтыѓ жеѓдiм деп кеудесiн ктеруi, кенет Дубровскийдiѓ жаралы ћасћырдай жан-жаѕын жайпай, далаѕа атып шыѕуы тљпнџсћада ћара сзбен ћалай кљштi берiлсе, леѓ рнегiне тљскенде де сондай ћуат алады. Андрейге ћоя ѕой деп келгендерге, Жауап бермей, аз тџрды ћарап жерге Аћ iсiн ћара жеѓiп кеткендiгi, Оѓалтпас оћтай тидi ћайран ерге.. Ћайраттанды кзiнен оты шыѕып. Бiр ћаѕып секретарьды кеттi жыѕып. Оћ тиген арыстандай аласџрды. Ќр џлыћты ќр жерге ћуып тыѕып. Мџндаѕы: «Аћ iсiн ћара жеѓiп...», «Оѓалтпас оћтай тидi...», «Оћ тиген арыстандай...», «Ќр џлыћты ќр жерге...» секiлдi тiркестердi Шќкќрiм з жанынан ћосћан, Пушкинде жоћ. Ендi Шќкќрiм Владимир оћып жљрген Петерборды, оныѓ нерлi ћала екенiн, сабаћтас ћџрбыларын бiрер ауыз сзбен бейнелеп кетедi. Бiр кљнi бiреудiѓ оѕан хат џсынѕанын, Владимирдiѓ ѓi сан ћџбылып згерiске тљскенiн келтiредi. Ал, хатты Владимирдiѓ «сљт енесi» Егоровна дейтџѕын бiр кемпiр жазѕан едi. Шќкќрiм хатты кiм жазѕанын жќне не жазѕанын айтпайды. Пушкин де Владимирге Егоровнаныѓ аспазшы Харитонѕа, ауызша айтып отырып жаздырѕан хатыныѓ мазмџны мынау едi ѕой: «Государь ты наш, Владимир Андреевич, – я, твоя старая нянька, решилась тебе доложить о здоровье папенькином. Он очень плох, иногда заговаривается, и весь день сидит как дитя глупое, а в животе и смерти бог волен. Приез-

жай ты к нам, соколик мой ясный, мы тебе и лошадей вышлем на Песочное. Слышно, земский суд к нам едет отдать нас под начал Кирилу Петровичу Троекурову, – потому что мы дескать ихние, а мы искони ваши, и отроду того не слыхивали. Ты бы мог, живя в Петербурге, доложить о том царю-батюшке, а он бы не дал нас в обиду. Остаюсь твоя верная раба, нянька Орина Егоровна Бузырева». Мiне, бџл сздер Шќкќрiмде тљсiп ћалѕан. Ќдейi ћалдырып кеттi ме, жоћ ќлде зi џмытып кетiп, келесi ќрекеттерге кiрiсiп кеттi ме, зi бiлсiн. Хат жазу да басћа халыћтарѕа љрдiс болѕанмен, ћазаћ арасына кеѓ жайылып кетпеген нќрсе ѕой. Десе де, аракiдiк ћазаћ авторы Пушкин мќтiндерiн аттап, ќр жерден ћалдырып отырады. Тљгел ћалдырмай айтып берудi маћсат тџтпаѕан болуѕа керек. Тљгел айта берсе, тындаушыѕа да ћызыћ емес ћой. Владимирдiѓ ќкесiне келер жолдаѕы толѕаныс ойларын, ат айдаушы Антонмен екi арадаѕы сздi Шќкќрiм тќптiштеп жатпай, бiрер шумаћпен келтiредi. Ат пыр-пыр, арба кљр-кљр, ћоѓырау шылдыр. Тау, аѕаш кейiн ћалып, ѓаћты бџлдыр Бџлардан Владимир тљк сезбейдi, Ќкетпес ќлдећайда кѓiл ћџрѕыр. Тљпсiз ой, тљссiз ћиял неше мыѓдап, Бiрi бљйт, бiрi сљйт деп тџрады ымдап. Тџѓѕиыћ тџманданѕан алдыѓѕы мiр, Тџрѕанын бiлiп болмас не дайындап. Бџл жолдарды аударма деп ћалай айтасыз. Пушкин таћырыбын негiзге ала отырып, жазылып шыћћан, ћазаћ топыраѕында туѕан жаѓа дастан, Дубровский туралы дастан емес пе? Пушкиннiѓ прозасында, детальдарында артыћ сз, ћимыл кемде-кем џшырайды. Соныѓ зiнде ћазаћ аћыны iрiктеп толѕап, жаннан жаѓа џѕымдар, тiркестер, детальдар ћосып, барынша ћысћарту љстiне, ширатып шымыр дѓгелентедi. Ал, поэзиясында шалћып, шабытты шайдай ашып, аѓћылдап тгiлiп отыратын Пушкин ћарас*зге келгенде тым љнемшiл ќрi ћарапайым, ћысып берген фразалар-

дыѓ iшiнде иiрiм-иiрiм кљш жатады. Бояуды љстi-љстiне жаћпай жџћа тастап, сз астарына алпауыт сыр берiп, шымшымдап сыналата бередi. Шќкќрiм сол ќдiстi тљсiнiп барып, ћаражаяу ћотара салмай, немкеттi рнектей салайын демей, он бiр буынмен ойнатып, сздi тљйдектетпей сыпайы таратып, ашыћ-тесiк ћалдырмай, ћапыда жiбермей бљлкiлдетiп, биiктетiп бередi. Шќкќрiм Пушкиндi сзбе-сз ћуаламайды, дастанѕа керектi деген жерлерiн шашауын шыѕармай, терiп алып толѕатады. Дастан сюжетiнде шашырандылыћ жоћ, белгiлi бiр желiнiѓ бойымен жљрiп отырады. Автор орынды жерiнде орыс сздерiн де ћолданып, олардыѓ кейбiрiне тљсiнiк те бере кетедi. Пушкин стилiнiѓ ћарадљрсiндiлiгi ќдебиеттану ѕылымында ќлi зерттелiп келедi. Ол стилистiк ќшекейлерге, керек емес жайларды кпiртiп айтуѕа бармайды. Классикалыћ прозаѕа тќн ћасиеттер. Љйлесiмдi шиеленiс, уаћиѕаныѓ жылдам, мљдiрiссiз дамуы, ћысћа да млдiр тiл «Дубровский» повесiн жџп-жџмыр кесiп-пiшкен дљниеге айналдырады. Осындай стильдi ћазаћ аћыны леѓмен салмаћтап, сараптап берiп, ћазаћ оћушыларын жалыћтырмайтындай жаћын да жарћын етiп жырлай бiлген. Абай Евгений Онегиндi аудару љстiнде ћандай ќдiске сљйенсе, мына тџста Шќкќрiм де зiндiк соћпаѕын табады. Ћазаћ оћырмандарыныѓ эстетикалыћ талѕамын тќуiр бiлетiн автор Дубровский хикаясын ана тiлiнде еркiн жљргiзедi. Екi шыѕарманы ћатар ћойып салыстырушы ѕана тљпнџсћа мен ћазаћшасыныѓ арасындаѕы аракiдiк айырмашылыћтарды аѓѕарады. Керектi жерiнде мќтiнге ћосымша детальдар ћосып, тап сол тџстыѓ ќрекетiне тереѓдеу мќн берiп *тедi. Дубровскийдiѓ ќкесi ћайтыс болады. Пушкинде ол былай берiледi: «Сделалось смятение. Люди бросились в комнату старого барина. Он лежал в креслах, на которые перенес его Владимир; правая рука его висела до полу, голова опущена была на грудь, не было уж признака жизни в сем теле, еще не охладелом, но уже обезображенном кончиною...»

Шќкќрiм бџл љзiндiнi сзбе-сз ћайталамай, леѓ пернесiне тљсiргенiнде мынадай сурет шыѕарады: лмей, шпей тџра ма адам фќнi. Мџзѕа айналып ћалыпты ыстыћ тќнi. Басы иiлiп кетiптi кеудесiне Ашулы оѓ ћолыныѓ алаћаны. Басын имек таѕдырѕа кндiм демек. «Фќрмќнына мойныѓды бердiм» – демек Алаћаны ашылѕан ишараты – «Несiн алдым, мен аћтан лдiм» – демек. Кiшкентай лiм эпизодына аћын фќлсафалыћ ой енгiзген. Мазмџны да, кркемдiгi де ћатар рнек салысћан. лiмiнен кейiн ћандай бiр пенде болмасын мейлi ол малшы, не жер жљзiн кезген жињанкез, ћанiшер жауыз болсын ойланады. зi дљниеден кштi. Араздасыныѓ мiрмен кенет ћоштасуы Троекуровты да куантпады. Ендi кiммен алыспаћ, ендi кiммен жџлыспаћ?! Ал, «Алаћаны ашылѕан ишараты», «Несiн алдым, мен аћтан лдiм» – демек тљп-тљгел Шќкќрiм тарапынан ћосылѕан ћосымша деталь Пушкинде жоћ. Бџл детальдыѓ еѓ арѕы архитркiнi Низамиден, Абайдан, халыћ ауыз ќдебиетiнен табылды. Ежелгi бiр ел аѓызында дљниеден ћайтћан Ескендiрдi баласы жерге тапсырамын десе жайылѕан алаћаны жоѕары ктерiлiп, жерге тљспей ћояды. Бала табытты арбаѕа салып алып, ел аралайды. Сонда бiр ћария ћарсы алдынан џшырасып ћалып: «Шыраѕым, неѕып жљрген баласыѓ?» – дейдi. «Ќкем ћайтыс болып едi, жерлейiн десем ћолы илiкпейдi» дейдi бала. «Ауылыѓда жн бiлетiн картыѓ бар ма?» дептi шал. «Бар едi» дептi бала. «Ендеше, сол ћартыѓа барып, жнiн сџра» дептi де жљре берiптi. Бала елдi аралаѕан кљйi арбасын салдыратып, ауылына ћайтып оралады. Ќлгi ћарттыѓ љйiне барады. «Ћараѕым-ай, ћайда ћаѓѕып кеттiѓ ќкеѓнiѓ ћу сљйегiн арћалап, сенi кљткенiме кп кљн ттi» дейдi ол. «Ел шетiне алып шыћсам ћолы тмен тљсер ме деп едiм» дейдi бала. «Арбаѓды кргендер не айтты саѕан?» дейдi ћария. «Ештеѓе айтпады, тек бастарын шайћап, таѓдайларын каѕып *те шыћты» дейдi бала. Сонда шал жерден бiр уыс топыраћ алып, Ескендiрдiѓ ала-

ћанына салып жiбергенде ћолдары сылћ етiп орнына тљсiптi деседi. Аѓыз солай айтылады. Бџныѓ зi тќлiмгер, суреткер орыс џстазын Шќкќрiмнiѓ шын жан-тќнiмен бойлай тљсiнiп барып, ћолына ћалам алѕанын айѕаћтайды. «Дубровский» повесiндегi ќлеуметтiк наразылыћ, кейiпкерлер ћаћтыѕысы, сахнадан кеткелi жатћан деревня дворяндарыныѓ соѓѕы серпiлiстерi, кркемдiк кестелер ћазаћ топыраѕына кшкен сќтте бояуын солѕындатпай, ажарын кемiтпей, ћызыѕын азайтпай жетедi. Пушкин Шќкќрiмдi ойлантады, толѕантады, кейде екеуi келiспей де ћалады, бiрiн-бiрi жаћсы жарысћа шаћырады, бiраћ, ћазаћ аћынын сюжеттiк сызыћтыѓ бойынан жiбермей, ойын џштап, шабытына жiгер ћосады. Автордыѓ еркiн кетiп ћалатын жолдарыныѓ зiнде тљпнџсћаныѓ танымал табы тџрады. Жасынан тыѓдап жаттап скендiктен, шыѕар Пушкиннiѓ сырлы прозасы Шќкќрiмге Абай аѕасыныѓ асыл сздерiндей ќрi ыстыћ, ќрi жаћын. Ќкесiн жерлеп келгеннен кейiнгi Владимир Дубровскийдiѓ жеке басыныѓ ћайѕылы кѓiл кљйiн Шќкќрiм Пушкин суреттеуiнен кемшiн тљспейтiндей, шебер келтiредi. Кейiпкердiѓ iшкi кљйзелiс монологы сырттаѕы болѕалы жатћан уаћиѕадан џшћын крсетiп, шиыршыћ арттыра бередi. Кейiпкерлерiнiѓ, жердiѓ, ћыстаћтыѓ аты орысша демесеѓiз, уаћиѕа бейнебiр ћазаћ даласында болып жатћандай елестейдi. Ара-арасында ћайсыбiр крiнiстiѓ, пассаждыѓ ћалып ћалѕаны салыстырып ћараѕан кiсiге ѕана бiлiнбесе, жалпы оћушы ондай аттамалы аралыћтарды сезбей де ћалады. Уаћыт талабы солай едi. Дќлме-дќл, сзбе-сз етiп ежiктеп аударып отырса, сол кездiѓ оћырманына мџнша ћызыћ болмаѕан болар едi. Аудармашы тарау-тарау деп Пушкинше блмей, бар уаћиѕаны тџтас бiрiктiрiп баяндайды. Пушкинде Дубровский ќкесiн жерлеп келген соѓ бџрынѕы ќкесiнiѓ блмесiне кiрiп алып, ойѕа шоматын тџсы бар. Трдегi iлулi тџрѕан анасыныѓ суретiне кзi тљсiп кетiп, ертеѓгi кљнi осы суреттiѓ ћай ћоймада аяћасты жататынын ойлап езiледi. Киiм-кешек салатын тартпалы аласа шкафты аћтарып жљрiп, «Менiѓ ќйелiмнiѓ хаттары» деп, белiне бiр тартылѕан бума пакет хаттарды тауып алады. Сйтсе, баяѕы-

да ќкесi тљрiк жорыѕында жљргенде ќкесiне шешесiнiѓ жазѕан хаттары екен. Бќрi де осы Кистеневкадан жазылѕан, Владимир кз жасын iркiп отырып, сол хаттарды оћиды. Мiне, бџл блiктi Шќкќрiм тљгелiмен тастап кеткен. Хат жазу дќстљрi ћазаћ арасында кеѓ жайылмаѕандыћтан, назар аудармаѕан шыѕар, ќйтпесе, ала кетсе де артыћ емес едi. Сонымен, Троекуровтыѓ «трелерi», «џлыћтары», «приказнойлары» кеп Кистеневканы иемдене бастайды. Мџжыћтар: «лтiрсеѓ де ћожамыз – Владимир, Троекуров итiѓдi бiлмеймiн мен» дейдi. Аћыр соѓында, џлыћтар iшiп, џйћыѕа батћанда Владимир бас болып, ќлгi ардан безген параћорлар жатћан љйге рт салады. Есiк-тесiгiн бќрiн ћџлыптап, бекiтiп тастайды, Владимирге џста Архип пен Гриша кмектеседi. рт лап етедi. Шала мас џлыћтар џлып ћџтћарыѓдар деп бажылдайды. Оларѕа ешкiм ћарамай, «сазайларыѓды тартыѓдар» дейдi. Бiр мысыћ жанѕан љйдiѓ тбесiнен тљсе алмай мияулап жљредi. Архип саты ћойып, мысыћты ћџтћарып алады. Аћын «Ар-иманын параѕа сатћан адам. Астында ћала бердi љйткен ћойдай» деп жебiрлердi ћойѕа теѓейдi. Жаѓаѕы мысыћћа байланысты тљпнџсћада жоћ бiр деталь пайда болады: Аямай ртке тљскен адам ћанын, Мысыћ љшiн ћатерге салды жанын. Параћордыѓ хайуаннан тмендiгi Сол жерде, крдiѓiз бе, байћалѕанын. дейдi аћын кекшiлдердiѓ iсiн ћуаттай келiп, мџндай драмалыћ сќттерде аћын ћаламы ћџйѕыта самѕап, ксiле тљседi. Пушкин талантына тќнтi боп, ризашылыѕы сондай – «Дубровский ќѓгiмесiн» дала хикаясына айналдырып жiбередi. Тереѓнен толѕанып, татымды џйћаспен сипаттап, орыс ќѓгiмесiнiѓ сырлы кiлтiн ћазаћ тыѓдаушысына џстатады. «Дубровский» Пушкинде 19 тараудан тџрады. Шќкќрiм сол тараулардыѓ iзiмен жљрiп отырады, артыћ ауыс кетпейдi. Ќр тарау к*генге тiзген ћозылардай бiрiнен соѓ бiрi келесi оћиѕаларѕа саты болып, шыѕарманы салмаћтан-

дыра ћоюландыра тљседi. Орыс ћоѕамында ткен оћиѕа ћазаћи топыраћћа келгенде жаѓа бiр сазды лепке, џлттыћ нюанстерге, дала ырѕаѕына иелiк етiп, мљлдем бiр блек кљмбез ктередi. Ќсiлi, Ш.Ћџдайбердиев «Дубровскийге» бiрден келе ћоймаѕан тќрiздi. Орыс классиктерiнiѓ туындыларын сарапћа салып сљзiп, тексере оћып шыћћанда оныѓ ккейiндегi кп сауалдардыѓ пернесiн Пушкин, Толстой еѓбектерi ерекше тербеткен секiлдi. Шќкќрiм сынды сарабдал талант иесiнiѓ оћып iзденуi тегiнге кетпейдi, зiне, туѕан халћына рухани олжа боп оралады. Орыс ќдебиетiнен Шќкќрiм жасаѕан тќржiмалар XX ѕасырдыѓ басында џлт ќдебиеттерiнiѓ ћарым-ћатынасына, зара ќсер, байланысына келiп ћосылѕан жаѓа арна едi. Жќне бџндай арна ћалай жасалады деген мќселеге тоћтала кеткен артыћ болмайды. Ќртљрлi џлт ќдебиеттерiнiѓ байланыстары тљрлi жолмен дамиды. Мысалы аударма, џлттыћ адаптация (шыѕарманы белгiлi бiр ортаѕа бейiмдеу), немесе ћайтадан жазып шыѕу, жаѓадан зiнше ндеуден ткiзу т. с. с. Ќсiресе, ќдеби ѓдеу тќсiлi арћылы басћа ел ќдебиетiнiѓ ќйгiлi шыѕармасын з ортасына лайыћтау сонау Жуковский заманынан берi ћарай келедi. Шыѕыс аћындарынан алынѕан аудармаларѕа жоѕары талѕампаздыћпен ћараѕан А.С.Пушкиннiѓ Жуковский еѓбектерiне тќуiр баѕа бергенi хаћ. ХIХ ѕасырдыѓ аяѕы мен XX ѕасыр басында Пушкин, Толстой, Гоголь, Достоевский, Тургенев туындылары Батыс пен Шыѕыс елдерiне кп тараѕан едi. Солардыѓ кпшiлiгi тiкелей тќржiма арћылы емес, кейде екiншi, љшiншi тiлдер арћылы тарап жатты. Аѕылшын, француз, немiс тiлдерiне аударылѕан орыс классиктерiнiѓ кiтаптары сол тiлдерден Азия, Африка елдерiнiѓ тiлдерiне ћотарылды. Осылардыѓ iшiнде ќсiресе Пушкин поэзиясыныѓ, прозасыныѓ Шыѕыс халыћтарына таралуынын зiндiк тарихы бар. Пушкин ћай халыћтыѓ нерiн де, ќдебиетiн де жатсынбай, жанына жаћын ћабылдады. «Не пленяйся бранной славой» деп Хафизге елiктеп жыр жазса, «Он между нами жил» деп польша перзентi Адам Мицкевичтi асћаћтатып, аспанѕа ктердi. 1824 жылы зiнiн атаћты «Ћџранѕа елiктеу» деген циклiн жазса, «Евгений Онегин» урду, љндi тiлдерiнде

сйлеп кеттi. Бљгiнде Пушкин Батыс, Шыѕыстыѓ жљз елуден астам тiлдерiне аударылѕан. Ш.Ћџдайбердиевтiѓ замандасы палестиналыћ араб Халиль Бейдас (1875-1949) «Капитан ћызын» ана тiлiне апарѕанда араб оћырмандарыныѓ талѕамына сќйкес мќтiнге ћосу, ћысћарту енгiзген, тарау, оћиѕалардыѓ арасына леѓ цитаталар кiргiзген. Пушкиннiѓ «Я вас любил: любовь еще, быть может...» лирикасын, «Цыганы» поэмасын арабшаѕа ћара сзбен беру ќдiсi де болѕан. Пушкиндi кбiнесе француз тiлiнен алѕан. Мысалы, XVIII ѕасырда аударма ћандай дќрежеде болса, ХIХ-ХХ ѕасырлардаѕы араб тќжiрибесi де сондай деѓгейде келген. Пушкин шыѕармалары бенгал тiлiне XX ѕасыр басында аѕылшын тiлiнен аударылѕан едi. «Этой поэтической натуре ничего не стоило быть гражданином всего мира...» деп Белинский айтпаћшы, Пушкин музасы Ћытай, Жапония, Вьетнам, Иран, Тљркия елдерiне де таралып, ортаћ ойлармен љндесiп кетедi. Бьетнам жазушысы Као Суаи Хао «Дубровскии» повесiнiѓ ћысћа баяндауымен, мiр ћџбылысына тереѓ љѓiлуiмен, Ресей крепостнойлыћ ћоѕамдаѕы типтiк бейнелердi жинаћтауымен ћатты ќсер еткендiгiн жазады
. Бiр ћызыѕы, ћай тiлге аударылса да, Пушкиннiѓ прозасы поэзиясыиыѓ алдына тљсiп кетедi. Себебi џлы аћынныѓ, поэзиясын бар кркемдiк ћџдiретiн саћтап бтен тiлге жеткiзу еѓ ћиынныѓ-ћиыны. Бџндай ерлiкке бiздiѓ топыраћта алѕаш рет Абайдыѓ барѕаны баршаѕа аян. Ал, Шќкќрiм аћсаћалдыѓ «Белкин повестерiнiѓ» iшiнен «Дубровский» мен «Боранды» таѓдап алуы тектен-тек болмаса керек. Сюжеттерi серiппелi ћаћпандай атылып тџрѕан ћос шымыр шыѕарма ћазаћ дастаншысыныѓ жанын адай-дљлей кљйге салѕан. Пушкин повестерi оћырманын басталысыменаћ босатпай, басты байлап, ынтыћтырып тастайды. Ћашан аяћтап бiткенше не болады, ендi болар екен дегiзiп, таѕатты тауыса жаздайды. Екi повесте де адам таѕдыры, кљрес, ќлденеге ћарсылыћ, махаббат мџѓы бар. Талай зерттеушiлер Пушкин прозасыныѓ сићырын ашамыз деп ќрекеттенуде, сйтсе де џлы аћынныѓ ћарас*зi ћџпиясын теѓiз тљбiне тастай бередi.

Таѕы да Пушкинге, таѕы да Шќкќрiмге жљгiнемiз. Екеуiнiѓ ортасында бiр «Дубровский» тџр. Орыс аћыны ћыр ћазаѕына ћыр крсетпей, ћадiрлiсiндей ћџшаѕын ашады, нер ошаѕында екеуi тiл табысады, бiрiн-бiрi табады. Егер аћын «Дубровскийдi» ћарасзбен ћотарѕанда мџншалыћты ќсерлi, кљйлi шыћпаѕан болар едi. йткенi ауыз ќдебиетiмен, соныѓ озыћ љлгiлерiмен. эпикамен ауызданып тџшынып ћалѕан тыѓдаушыѕа ћайдаѕы-жайдаѕы бiр ћыстаћ ртеген жолкесер болѕан Дубровский жайы жай сзбен берiлсе ћызыћтырмас та едi. Сондыћтан да «Дубровскийдiѓ» ћазаћ дастанына кшуi леѓмен жазылѕан ќѓгiмеге айналуы аћылмен жасалѕан iс болса керек. Ћазаћћа керегi де осы ѕой. Ћалай айтсаѓ да, сiлтесеѓ де, не ауызшаѓа, не ћаламыѓа сендiр жџртты. «Дубровский ќѓгiмесiнiѓ» кп жылдар бойы ћайта басылмай, ћџлпы астында жатћаны ћынжылтады. Ендiгi зерттеулерде ћазаћ дастандарыныѓ тарихы, ерекшелiгi: кркемдiк ћасиеттерi ќѓгiмеленетiн жерде Шќкќрiм нџсћасы назардан тыс ћалмауѕа тиiс. Аударма саласында ћазаћ ќдебиетiнiѓ тлбасы туындыларыныѓ бiрi болѕандыћтан жќне ол тiкелей тљпнџсћадан алѕандыћтан, сол уаћыттыѓ зiнде халыћ арасында ауызша таралып кеткендiктен де «Дубровский ќѓгiмесi» зiнiѓ ћџндылыѕын ешћашан жоймайды. Ш.Ћџдайбердиев Пушкинше хикаяны тарау-тарауга блiп, кейде дќл, кейде жекелей, ал кейде асырыѓћырап жiбередi. Аћын «Дубровскийдегi» 8-тарауды екi блiп жырлайды, дегенмен содан уаћиѕаныѓ, ќрекеттiѓ рет тќртiбi бџзылмайды, зара жымдасып тџрады. Кiсi аттарына кп згерiс енгiзбейдi, тек Троекуровтыѓ бџрынѕы бiр баласын оћытћан кѓiлћос ќйелдiѓ атын Мишу деп алады, ол тљпнџсћада Мими делiнген. Дефоржды сол кљйiнше алады. Сосын автор «протокол», «дознание», «ќктi», «разбойник», «перевод», «приказщик», «староста», «справник», «закон», «уезной», «старшин», «заседатель», «член», «князь». «Альтар», «миллионщик» деген с*здердi сол кљйiнде пайдаланады, арасында кейбiреуiн «џлыћ», «жолкесер», «тiлмаш» т. б. аударып та жiбередi, Дефорждыѓ намысћор, ержљрек жiгiт екенiн дќлелдейтiн аюмен болѕан ерiксiз жекпе-жегi, аюды

атып тастауы – Мария алдында беделiн ктередi де, ал Троекуровты саћтандырады. Бай да маћтап, «батыр» деп ћџрмет етiп. Марияныѓ iшiн о да елжiретiп. Дефорж скрипка, гармонь тартып Жљрiптi ќн ћосуѕа ћызды љйретiп, деген шумаћтаѕы гармонь Пушкинде кездеспейдi, Шќкќрiмнiѓ зi ћосћан. Жќне уаћытына жарасып тџр, бџза жарып, бтен боп тџрѕаны бiлiнбейдi. Негiзгi ќѓгiменiѓ мазмџнына, проблемасына, тартысына мџндай жолдан ћосылѕан бiрдiекiлi детальдар орнымен ойнап, уаћиѕаны ћуаттандырып, ћоюландыра бередi. Пушкиннiѓ кей тџста толыѕыраћ айтып кететiн суретiне Шќкќрiм кп тоћтамай, бiрер шумаћпен бейнелейдi де iлгерi тедi. Айталыћ, «Дубровскийдiѓ» тоѕызыншы тарауында Троекуровтыѓ мекен-жайында болмаћ бiр мерекенi, олардыѓ шiркеуге шоћынуѕа жиналѕанын, жџрт шоѕырланѕасын ѕибадат етудiѓ басталѕанын, ќйелдер мен еркектердiѓ кзi Мария Кирилованыѓ сџлулыѕына ћадалѕанын, ѕибадаттан соѓ Кирила Петровичтiѓ ћонаћтарды тљскi аућатћа шаћырѕанын, ерлер жаѕы зара даурыѕыса сйлесiп икра мен араћтыѓ жанына топталѕанын, 80 кiсiге стол ќзiрленгенi айтылатын эпизодты Шќкќрiм екi ауыз сзбен бередi. Орыстыѓ бiр мейрамы болѕан екен. Кп ћонаћ байѕа келiп ћонѕан екен, Тре, ћара, бозбала, ћыз-келiншек, Кќрi, жасы сол љйге толѕан екен, – дейдi. Сонда «Тре, ћара, бозбала, ћыз-келiншегi» тљгелiмен ћазаћи топыраћтан шыѕып тџр. Еркiн тќржiмада мџндай тiркестердiѓ џшырасуы таѓћаларлыћ емес. Шќкќрiмнiѓ маћсаты ќѓгiменi сзбе-сз ћайталау емес, неѕџрлым ћазаћ ортасына, тыѓдаушысына џћсатып жеткiзу ѕой. Сондай џћсату, келiстiрiп шыѕару жолында ћазаћ аћыны бiраз еѓбек сiѓiрген жќне сол еѓбегi бекерге кетпеген.

XX ѕасыр басында ћазаћ поэзиясында осыншалыћты айтулы орыс таћырыбыныѓ ћайта жырлануы ерекше шыѕармашылыћ табыс санатына жатады. йткенi, «Дубровский ќѓгiмесi» тiкелей тiлден алынѕан, арада делдалдыћ жасайтын екiншi тiл жоћ, автор тљпнџсћаныѓ кркемдiк ерекшелiктерiн жоѕалтпауѕа, баламасын тауып беруге тырысады. Оныншы тарауда Троекуровтыѓ ћонаћтарыныѓ iшiнде аћсљйек бай Антон Пафнутьич деген бiреу бар аћшасын мойындорбасына салып жљредi. Троекуров меймандарын жiбермей ћондырады. Кеш болысымен-аћ Антон Пафнутьичтен маза кетедi. Баѕана отырыста разбойник Дубровский жайында сан-саћћа жљгiртiлген ќѓгiмелер ќбден оныѓ мазасын алады. Аћырында Дефоржѕа жалынып, соныѓ ћасына жатады. Французша бiрдеѓелер тљсiндiрмек боп, бай ќуресарсаѓѕа тљседi, бес-алты ауыз сз айтады, оныѓ жартысы орысша. Соѓында мастыѕы жеѓiп, ћор етiп џйћыѕа кетедi. Екеуiнiѓ арасындаѕы шала-пџла диалогке шек-сiлеѓiз ћатады. Пушкин шеберлiгiне таѓдай ћаѕасыз. Бiрде-бiр артыћ сз жоћ, орнын тауып ћаланѕан кiрпiштей саћадай-сай сайланып тџр. Ќрине, Шќкќрiм диалогћа кп мќн бермеген, ол арасын ћалдырып кетедi. Кркем шыѕарманыѓ iшiне шетел сздерiн, сйлемдерiн кiрiктiру ћазаћ ќдебиетi љшiн љрдiс болмаѕан ѕой ол кезде. Еѓ бастысы тыѓдаушыѕа, оћырманѕа жетсе иланымды, нанымды сурет ћџралады. Кзiн ашса шошынып бiр мезгiлде – Француз кеудесiне мiнген мљлде Бiр ћолында алтыатар,. аћшаны алѕан Ћорыћћаннан бай айтты – «таћсыр бџл не?» «Сендей ит бџл не екенiн не ћылады, Жалѕаншыныѓ жазасы табылады, Мен едiм Владимир Дубровский, Бiреуге айтсаѓ мойыныѓ шабылады. Сен иттi *лтiрмеймiн осы жолы, Адалдыѓ ќрћашан-аћ жетер ћолы

Бiреуге мен туралы сыр бiлдiрсеѓ, Жаныѓнан кљдерiѓдi љз, џмытпа оны?» «Дубровский» ћалай ћызыћтырып, оћырманыныѓ таѕатын тауысып жетелеп кетсе, «Дубровский ќѓгiмесi» де солай тыѓдаушысын елiктiрiп, ендi не болар екен дегiзiп, аяѕына дейiн адаћтап шыћћанша асыѕасыѓ. Ћаламы ћатты ћолѕа тиген туынды ѕана осылай релi ой айтып, нер ресiн џзартады. Ћазаћтыѓ алѕаш ћалыптаса бастаѕан жазба поэзиясыныѓ дљниетанымын, гуманистiк мќнiн, адам љшiн кљрестегi iзденiстерiн, азаматтыћ аућымын, арнасын табуда орыс жќне Шыѕыс классикалыћ ќдебиетiнiѓ айтулы ќсерi болѕандыѕын уаћыттыѓ зi дќлелдейдi. Ќсiресе, ћазаћ лирикасын, дастан-поэмаларын дамытуда «Евгений Онегин» мен «Дубровскийдiѓ» ыћпалы жемiстi нќтижелер бергенiн айта кеткен абзал. Пушкин поэзиясыныѓ, прозасыныѓ ћазаћ аћындарыныѓ ћайта жырлауы арћылы жаѓа ортаѕа, жаѓа сапаѕа ие болуы џлы таланттыѓ мiршеѓдiгiн крсетедi. Ћалѕан тарауларда ћазаћ аћыны толыѕыраћ ћамтып алуѕа тырысады. Уаћиѕа ширатылып, шиеленiсе бередi. Тљпкi тљйiнi бiрдеѓеге апаруѕа тиiс. Француз Дефорж Мќриям (Марья Кириловна) алдында сырын ашпады. «Учитель французбын деп жљретiн. Мен едiм Владимир Дубровский» дейдi ол. Троекуров Дефоржды iздетедi, таптыра алмайды. Повеске жќне бiр жаѓа кейiпкер Веребский (ћазаћ вариантында Веренский) кеп араласады. Марияныѓ ћолын сџрайды. Ћыз к*нбейдi, ќкесi зорлайды. Ћыз шыћты шџбатылып азар љйден, Сандалып сырты жалын, iшi кљйген. Ерiксiз сљймесе де малѕа сатып, Болар ма ћыздан сорлы шалѕа тиген, дегенде Мария малѕа сатылып бара жатћан ћазаћтыѓ ћызына џћсап кетедi. «Дубровский ќѓгiмесi» жалаѓ орыстыѓ ѕана ќѓгiмесi болмай, ћазаћ коѕамындаѕы, даласындаѕы ќдiлетсiздiк, раћымсыздыћ: «Досы – мал, дџшпаны – адам мейiрiмсiздiктi» ћоса ќшкерелейдi. Пушкиннiѓ «Дубровс-

кийi» отызыншы тараумен яѕни Дубровскийдiѓ шет елге тiп кетуiмен тамамдалады. Шќкќрiмнiѓ ћолынан шыћћан «Дубровскийдiѓ ќѓгiмесi»... «Кеттi деп заграница бтен елге», Жайылды џзын сек талай жерге Жан ашыр ма, аћылы жанасар ма. Бiздiѓ ћазаћ сорлыныѓ мџндай ерге? Залым кiм, параћор кiм, жазасыз кiм. Ћайсысы аћ жљректi, ћайсысы сџм? Кектi кiм, кектi жеѓiп кешiрген кiм? Бiлдiѓ бе кљштi екенiн махаббаттыѓ? – деген сздермен бiтедi. Сйтiп, XX ѕасыр басында ќлемдiк пушкининаны тыѓнан келiп ћосылѕан ћазаћ дастаны жаѓа ћырынан байытты. Пушкиннiѓ ќйгiлi повесiне автор тарапынан џлттыћ адаптация (сќйкестендiру, љйлестiру) жасалады. Бџл деген сз Н.И.Конрадтыѓ айтуы бойынша, бiр џлт ќдебиетiнiѓ екiншi бiр џлт ќдебиетiне енуi боп саналады. – «Воспроизведение в творчестве писателя одного народа содержания и мотивов произведения, созданного писателем другого народа»4. Ендеше: Ш.Ћџдайбердиев жазѕан «Дубровский ќѓгiмесi» Пушкин повесiнiѓ аудармасы емес, оныѓ ћайта ћазаћша леѓмен жырланѕан формасы, ћазаћ ортасына лайыћталѕан нџсћасы. Пушкии прозасыныѓ леѓмен берiлген тљрi, повестiѓ дастанѕа айналуы. Повестiѓ негiзгi кейiпкерлерiнiѓ аттары, iс-ќрекеттерi сол тљпнџсћа кљйiнде ћалѕанымен, ћазаћ даласында тiп жатћандай ќсермен Шќкќрiм бџл дастаны арћылы зорлыћ-зомбылыћ, жебiрлiк атаулыѕа ћарсы шыѕып, ќдiлетке, iзгiлiкке, љндейдi. Романтикадан бастаѕан аћын сыншыл реалист аћын дќрежесiне ктерiледi, гуманистiк, аѕартушылыћ ойларын орыс классикасынан љйрену нќтижесiнде iлгерi апарады. Пушкин, Толстой сабаѕы мiрлiк сабаћ едi. «Гоголь мен Пушкиндерден ѕибрат алса, Ћазаћтыѓ блер едi-ау нџрѕа бойын» деп крегендiкпен жырлайды. Ал, Шќкќрiмнiѓ Лев Толстойды айрыћша ћадiрлеп. оѕан табынѕаны, арнаѕан леѓдерiнен, аудармаларынан байћала-

ды. Толстойды тереѓ тљсiнiп оћу екiнiѓ бiрiнiѓ ћолынан келе бермейдi. Толстой, Тургенев, Достоевский, Чехов, Горький дљниежљзi мќдениетiне, ќдебиетiне ортаћ алыптардыѓ Шыѕыс халыћтарыныѓ жазбаша ќдебиетiне зор ыћпал жасаѕаны белгiлi. XX ѕасырдаѕы ќлемдiк ќдебиетке бџлардыц ќсерi айтарлыћтай кљштi едi. Сз жоћ, џлттар ќдебиетiндегi сыншыл реализмнiѓ туып ћалыптасуына орыс классикалыћ ќдебиетi ерекше еѓбек сiѓiрдi. Араб, жапон, ћытай, љндi, вьетнам ќдебиеттерi XX ѕасыр басында орыс классиктерiнен здерiне ћарай соћпаћ тартып, жаѓа дќуiр ќдебиетiн жасау жолында љлгi-неге алды, аударды, з орталарыныѓ талѕамына сќйкес тќржiмалады, жаѓа вариант, нџсћаларын жасады, љйрену, iздену мектебiнен ттi. XIX ѕасырдаѕы орыс реализмi бџлай мiр сљру керек емес деп, азаттыћ, бостандыћћа љндеп, жоѕары идеалдарды алѕа ћойып, болашаћћа ћаратты, рухани њќм эстетикалыћ кзћарастарды шыныћтырды. Шыѕыстаѕы жаѓа ѕасыр ќдебиетi љшiн, бџл те-мте керектi ћасиеттер едi. Пушкин, Толстой, Тургенев, Достоевский бљкiл ќлемге Ресейдi танытты, ашты, орыс адамыныѓ болашаћ љшiн, баћыт љшiн кљресiн крсеттi. Орыс ќдебиетiндегi сыншыл реализмнiѓ кемелiне толып жетiскендiгi жас џлт ќдебиеттерi љшiн жарыћ жол едi. Мiне, Шќкќрiм Ћџдайбердиев Толстой шыѕармашылыѕынан сондай жарыћ сќуле iздеп тапћанына ћуанышты едi. Толстойѕа соћпастан бџрын Пушкиннiѓ «Боран» ќѓгiмесiнiѓ ћазаћша леѓге айналу мќселесiне тоћтаѕан жн шыѕар. Негiзi «Дубровский ќѓгiмесi» мен «Боран» 1908-1909 жылдары ћатар аударылса керек. 1936 жылы «Ќдебиет майданы» журналында Пушкиннiѓ 100 жылдыћ тойына орай жарияланѕан. Мџхтар Ќуезов бастырѕан болса керек. «Боран» – бес-алты беттен асатын шаѕын ќѓгiме, оны Шќкќрiм 284 жол леѓге тљсiрiптi. Кейбiр кiсi аттарына жасаѕан сќлпќл згерiсi болмаса, мазмџны саћталѕан. Жуковскийлен алѕан эпиграф бар, ћазаћшасында жоћ, ћажетi де шамалы сияћты, мџндайѕа ќлi кз љйренбеген кез ѕой. Уаћиѕа сол тљпнџсћада калай болса, солай басталады ќрi ћарай љдей бередi. Пушкиндегi кейбiр егжей-тегжейлi сйлемдердi

Шќкќрiм ћуалап келтiрiп жатпай, еѓ керектiсiн алады. Авторды Пушкиннiѓ демократиялык тенденциясы, адам таѕдыры ћызыћтырса керек. Ћазаћ тыѓдаушысыныѓ ћџлаѕына тосан естiлетiн фразаларды, бiрћатар сз тiркестерiн жаѓа ортаѕа лайыћ етiп, «иiм формасын» ыѓѕайлап пiшiп, сџѓѕаћтап жiбередi. «Боранныѓ» сюжетiн кљшейтiп тџрѕан боранда Владимирдiѓ адасу шырѕалаѓы едi, ол адаспаса осындай хикая тумас едi. Шќкќрiмнiѓ «Марћџм Иван Петрович Белкин повестерiнiѓ» iшiнен «Дубровский» мен «Метельдi» таѓдауы тегiн бе, ал бiрiншiсi ауыл тџрмысына жаћын да, екiншi ќѓгiме ћашыћтау тџр ѕой. Жоћ, ќлде жай бiр ермек љшiн жаза салды ма. Пушкин прозасыныѓ сићыры да сонда-ау: сырт адам ћалай кiрiсiп кеткенiн зi де аѓѕармай ћалады. Бiрiнен соѓ бiрiн iле-шала екеуiн де еѓсерiп тастаѕан автор кѓiлiн жайлаѕанѕа џћсайды. «Боранныѓ» басталысы сол тљпнџсћадаѕыдай екен. «Мыѓ сегiз жљз он бiр жыл шамасында, он екiншi жылменен арасында» – деп басталады. Саврило Сагролович (Пушкинде Гаврила Гаврилович), Нинандырыш (Пушкинде Ненарадаев) деген имениесiнде шалћып жљрiп жатады. «Ћызы Мария бек сџлу, њќм ќдептi, сол жылы он жетiге жасы кептi» (Пушкинде ћыздыѓ жасы айтылмайды). Ћонаћтар карта ойнаймыз, ћарыз аламыз деп, ћызды крiп кетiп жљредi. Марияѕа Владимир дейтџѕын жас офицер (Пушкинде армия прапорщигi) ѕашыћ едi. Бiраћ былай едi: Бџл сырды бќйбiше мен бай да бiлдi Екеуiн жолыћтырмас айла ћылды. Владимир келгенде кекеп-мџћап, Мысћылдап айта бердi ћайдаѕыны. «Жарћыным, сирек келiп ќѓгiмелес. Бџл ћора солдаттардыѓ лагерi емес! Ертеѓдi-кеш есiктi босатпайсыѓ, Сандалѕанды еш адам маћџл демес. Бейуаћытта ћаћпаны тарсылдатып, Эполетiн, медалiн жылтылдатып.

Осындайлар тыныштыћ бермедi ѕой Етегiнен ћылышын ћылтылдатып. Ћалтасыныѓ бостыѕын џмытып кетiп Ќскерiмсiп тбесi ккке жетiп, Мџны неге соѕысћа жiбермеген, Ќр ћаћпада ћойѕанша тентiретiп»5. Тљпнџсћада осы трт шумаћ бiр-аћ фразаныѓ iшiнде жљр. Ћыздыѓ ќке-шешесi Владимирдi «кекеп-мџћамайды» ћызыныѓ кездесуiне тыйым салып, жiгiттi салћын ћабаћпен ћабылдайды. Пушкин: Само по себе разумеется, что молодой человек пылал равною страстию и что родители его любезной, заметя их взаимную склонность, запретили дочери о нем и думать, а его принимали хуже нежели отставного заседателя»6. Шќкќрiм осы сйлемдердi бiраз таратыѓћырап, жанынан косып айтћан. «Эполет», «Ћылыш», «Солдат», «Ћора». «Ћаћпа» деген детальдарды енгiзген, демек, солар арћылы «Боранды» з уаћытына жаћындатады. Пушкинде ћыз туѕан љйiн тастап, жiгiтке ћашар алдында шым-шытырыћ тљстер кредi. Тљсi жаћсы емес. Сыртта боран џли бастайды. Бџл араны Шќкќрiм тастап кетедi де, бiрден Марияныѓ љйiнен тљнде џрланып шыћћанын суреттейдi. Автор Марияны былай ћойып, ендi Владимир жайынан хабар бередi. Екеуiнiѓ, уаѕдаласћаны Шадрин (Пушкинде Жадрино селосы) едi, сондаѕы шiркеуде екеуiнiѓ некесi жасырын ћиылмаћ. Пушкиннiѓ есебi бойынша, Жадриноѕа Мария Гавриловна екi саѕаттан кейiн, ал Владимир жиырма минутта жетедi. Владимир де жолѕа шыѕады, ол шыѕа бере боран соѕады. Жол крiнбейдi. Жалѕыз ат, жалѕыз шанамен шыћћан Владимир шырѕалаѓѕа тљсiп, ќбден адасып, басы ћатып, тљн ауѕанша сандалады. Пушкинде мџныѓ бќрi толыћ айтылады. Аћырында, аттыѓ басы трт-бес љйлi ћыстаћтыѓ тљнгi отына кеп тiреледi. «Тџѓѕиыћ тљпсiз боран адастырды» деп Шќкќрiм айтћандай, «Шадринге таѓ бiлiне азар жеттi», «Шеткi љйдiѓ терезесiн тыћылдатып» баласын ћосшы ѕып ала кетедi. «Бо-

ран» поэмасында уаћиѕа тiзбектелiп, тљйдектелiп ћызѕылыћты киноныѓ лентасындай жылдам ауысады. Бџл тiкелей тљпнџсћаныѓ ќсерi едi. Тљнде екi ћызбен џрланып Шадринге кеткен Мария ћыз таѓертеѓ љйiнде боп шыѕады. «Таѓѕы шайѕа ћалтырап ћаны ћашып Мария кiрдi». Содан ћыз ћатты наућастанып ћалады Ауруы саѕат сайын болды жаман, Суыћ тiп дiрiлдеп ћалшылдаѕан. Шатасып жљрген-тџрѕан сырын айтып, Сандыраћтап сйлейдi кешке таман. Ћыз сыры ќке-шешесiне мќлiм боп ћалды. «Жазылса офицерге бермек болады», «Бай, бќйбiше хат жазды офицерге», «Кешу сџрап жаћындыћ iс ћыларѕа», «лсем кегiм кетедi iшiмде» деп, жiгiт соѕысћа кетедi, «Сол кезде француз бен орыс жау боп, Бородиннiѓ соѕысы болды ћатты» деп Шќкќрiм 1812 жылѕы жаѕдайдан хабар бере кетедi. Бџл соѕыс – тамам жанѕа мќлiм соѕыс, Кп адам ћырѕын тапћан еѓ зор соѕыс, Басында француздар Мќскеудi алып, Аяѕында ћашырып, жеѓген орыс. Бџл мысал бiздiѓ жаѓаѕы пiкiрiмiздi аныктай тљсетiн секiлдi. Кп кiтап аћтарып оћыѕан, iзденген Шќкќрiмнiѓ колында 1812 жылѕы орыс-француз соѕысы жайында деректi жинаћ не кркем дљние болуы мљмкiн. Ћазаћ аћыны бiлгесiн айтып отыр, йтпесе Пушкинге тљзету енгiзбек ойында жоћ. Сонымен, Владимир соѕыста ледi. «Жыѕылѕанѕа жџдырыћ» дегендейiн, ћыз ќкесi де ћайтыс болады. Мария шешесiмен екеуi ћалады. Басћа жерге кшiп кетедi. Соѕыс жеѓiспен аяћталады. Пушкин соѕыстан ћайтћан солдаттардыѓ кѓiл-кљйiн, офицерлердiѓ креске батып келгенiн, салтанатты жеѓiс музыкасын, солдаттардыѓ немiс, француз сздерiн араластыра с*йлегенiн, кездесудiѓ ћуанышты сќттерiн, орыс ќйел-

дерiнiѓ шыдамдылыѕын, ерлiгiн шабытпен суреттейдi. Мџндай клемдi бiр абзацты Шќкќрiм тастап кетiп, бiрден Бермин (Пушкинде Бурмин) атты жiгiттiѓ жаѕдайына кшедi. Жиырма бес жасар полковник Бермин Марияѕа «Ѕашыћ, сйтсе де сљйетiндiгiн айта алмай мљдiре бередi? «Бiраћ, бiраћ.... дейсiѓ де тоћталасыѓ, не ћылса бiр ћысталаѓ бар ѕой сенде» деп аћын айтћандай, Бермин ћызбен бiр сырласу сќтiнде: Бойымда ћатты ћайѕы. арманым бар, Адасып бiр ћышлаћћа барѕаным бар Танымайтын бiр ћызбен некеленiп, Байѕџстыѓ обалына ћалѕаным бар, – дейдi. Япыр-ай, бџл сзiнде бiр кiлтипан бар ѕой деп Мария «Мен мџѓыѓды џѕа алмадым, Сырыѓныѓ љдесiне шыѕа алмадым, Танымасаѓ ћалайша некелендiѓ, Сљймей тастап кеттiѓ бе, неге алдадыѓ?» деген соѓ Бермин сыр ашады. Сйтсе, баяѕы аласапыран боранда, апас-ћапаста шiркеуде бџнымен некелескен, сљйiсерге келгенде басћа бтен бiреу боп шыћкан, сосын шiркеуден шыѕып, ћаша жнелген осы Бермин боп шыћты. Сзiнен о да танып Марияны Елжiреп шыћпай ћалды ќзер жаны Кѓiлiмнiѓ кзiне елестейдi Берминнiѓ кешу сџрап жылаѕаны,– деп аћын «Боранды» тамамдайды. Пушкин жетектеп, Шќкќрiм ерiп отырѕан. Жќне беталды жљре бермей, ќѓгiменiѓ iзiн басып, «ћисынын тауып», кестесiн келтiрiп, зiнше ермек-сырмаѕын салып, дќмдi дастан етiп алып шыћћан. Автор «Дубравский ќѓгiмесiнде», «Боранда» кейбiр ћазаћ џѕымынан ћашыћтау орыс лексикасын, француз сздерiн, музыкалыћ шыѕармалардыѓ аттарын ќдейi алып тастаѕан болуы керек. Пушкин мќтiнiн тџп-тура ћайталамаѕанымен, жалпы сюжеттiк желiсiн саћтай жырлаѕан.

Рас, кейде ирониялы Пушкин фразасы ћазаћшасынан табылмай ћалады, кейде кекесiндi Пушкин кљлкiсiн саћтап ћалатыны да бар, дегенмен сирек. Бiрћатар Шыѕыс елдерiнiѓ арѕы-бергi замандаѕы аудармашылары Пушкиндi екiншi тiлден яѕни француз, аѕылшын не немiс тiлдерiнен алѕан. Мысалы, Ћытайда Пушкиннiѓ «Цыганы» шыѕармасын Проспер Меримеден алып тќржiмалаѕан. Шќкќрiмге екiаралыћ тiлдiѓ ћажетi шамалы едi, бiрiншiден зi ћазаћтыѓ жазбаша поэзиясыныѓ негiзiн салушылардыѓ бiрi, екiншiден, орыс тiлiн жаћсы бiледi. Ресей мiрiнен хабары мол жазушы Пушкин прозасына баруыныѓ зiнде заѓдылыћ, љйлесiмдiлiк бар. Сйтiп, Абай, Шќкќрiм одан берi ћазаћтыѓ халыћ аћындары Пушкин поэзиясыныѓ, прозасыныѓ сырлы есiгiн ашып, Пушкин таћырыбын ћырда ћайтадан жырлап, џлттыћ ќдебиетке жаѓадан бiр тыѓ рiс ашып берiп кеттi. Ш.Ћџдайбердиев мiрiнiѓ соѓѕы жылдарында Л.Н.Толстой туындыларымен жиi сырласћан, зiнiѓ жанынан рухани жаћындыћ тапћан. Толстойдыѓ Шыѕыс сюжеттерiнен алып жазѕан фќлсќфалы ќѓгiмелерiне назар салып, ћазаћ тiлiндегi рнегiн табу љшiн iзденген. Оћиѕа желiсi сол ћалпында ћалѕанымен, Шќкќрiм кейбiр жерлердi не џзартып, не ћысћартып ыћшамдап бере бiлдi. Толстойѕа келгенде, Шќкќрiм прозаны бџл жолы леѓмен емес, ћарасзбен аударады, џлы жазушыныѓ екi ќѓгiмесiн: «Ассирия патшасы Асарходон», «Љш сауалды» проза кљйiнде, ал «Крез патшаны» леѓмен рнектеген. Толстойдыѓ осы ќѓгiмелерiндегi адамгершiлiк, iзгiлiк, жаћсылыћты уаѕыздайтын саздар ћазаћ жазушысыныѓ ккiрек кзiн ашћан. Толстойѕа хат жазып, ккейiнде жљрген бiрнеше сауалдарды ћоюыныѓ зi Шќкќрiмнiѓ џлы халыћпен сырласћанындай ќсер етедi. Бџл жнiнде белгiлi ќдебиет зерттеушiсi Ћайым Мџхаметхановтыѓ «Шќкќрiм» атты клемдi маћаласынан («Ћазаћ ќдебиетi». 15 апрель, 1988 ж. №16) мынадай ћызыћты деректердi жолыћтырдыћ. Толстойѕа хат жазып, одан хатына жауап алѕаны туралы Шќкќрiм былай деген: – Толстойдан љш сџраћ сџрадым: Толстой сол сџраћтарыма *те ћымбатты жауап ћайырды. Ќсiресе, сол жауаптары

менi толѕандырып, ѕибрат алатын сабаћ болып, кѓiлiмде орнап ћалды. Бiрiншi сџраѕым: Адамныѓ арына тиетiн, зiм бiлетiн жаѕымсыз ћылыћтардыѓ бќрiн тiзiп жаздым да, осылардыѓ iшiнде жќне Сiз бiлетiн, арѕа ауыр тиетiн не? – дедiм. Толстой бџѕан: – Осы тiзiп жазѕаныѓыздыѓ бќрi де адамшылыћ арѕа тиетiн нќрселер. Менше, арѕа еѓ ауыр тиетiн бiр iс бар. Ол – егер адам, кпшiлiкке не жалпы коѕамѕа зиян келтiретiн iстi хаћићат бiлiп, соны љш нќрседен корѕанып, сол хаћићатты айтпай ћалса, сол арѕа те ауыр тиедi. Бiрiншi, сен те бай болып, сол хаћићатты айтсаѓ, малыѓа, байлыѕыѓа зиян тиетiн болса, екiншi, сен мансап иесi болып, сол хаћићатты айтсаѓ, мансабыѓнан айырылатын боласыѓ, љшiншi сол хаћићатты айтсаѓ, басыѓ жазаѕа тартылатын болса. Мiне, осы љш тљрлi зардаптан корѕанып, кпке зиян келетiн хаћићатты бiле тџра айтпай ћалса, арѕа еѓ ауыр тиетiнi осы, – деп жауап бердi. Екiншi сџраѕым: – Iрi шыѕармалар жазуѕа бет алдым. Бџѕан ћандай кеѓес бересiѓ? – деп клемдi шыѕарма жазу жайында аћыл сџрадым. Толстой бџѕан: – Кп адамдар ћатысћан шыѕарма болсын, не џсаћ ќѓгiме болсын, алдымен сол ќѓгiменiѓ уаћиѕасына, iс ќрекетiне жазушы, зi араласћандай жетiк болуѕа керек. Сол уаћиѕаныѓ жайы жазушыѕа айнадай айћындалып, сезiлiп тџрѕандай болуѕа керек. Олай болмаѕан кљнде, ќѓгiме дќл, ћызыћты болып шыћпайды «Клеѓкеге пiшкен тон тойѕа шаћ келмейдi» – деген маћалды жазушы ойдан шыѕармауѕа керек. Iшiне араласпай, сырттай ой жотамен жазѕан шыѕарма шындыћћа жанаспайды, ћызыћты болып шыћпайды, – деп жауап жазды. Љшiншi сџраѕым. Жазушы, оныѓ iшiнде мен, з жазѕанымныѓ дџрыс, терiсiн сынай алмайды. з шыѕармасыныѓ ћатесiн ћандай ќдiспен крiп, сынап, тљзетуге болады? Љшiншi сџраѕыма Толстой: – Жазушыныѓ артыћ ћасиетi – з ћатесiн крiп, соны тљзей алады. Бџл ќркiмнiѓ колынан келе бермейдi. «Бiреудiѓ катесiн бiреу кредi» деген бар. Бќрiнен де адам з ћатесiн зi тљзегенi артыћ. з ћатесiн зi тљзей алатын ћасиет адамныѓ з бойында бар. Ол – адамѕа бiткен аћ жљрек. Егер, адам зi iстеген iсiн, жазѕан с*зiн аћ жљрегiне сыната бiлсе,

аћ жљректiѓ нќзiк сезiмiѓ ашып бере алады. Аћыл толѕауынан ткен ћорытындыны жљрек елегiнен ткiзу керек. Жљрек ымбалына берiлiп даѕдыланѕан адам з мiнiн де кре алады. Сондыћтан, ќдiл сыншыѓ – аћ жљрегiѓ деп жауап бердi. Осындай аћыл, кеѓес берген Толстойды мен џстазым деп баѕалап, ардаћтаймын, – дейдi Шќкќрiм. Ќдебиетшi Ћайым Мџхаметханов екi кемеѓгердiѓ сџраћжауабын тљгел келтiредi де аћынныѓ ћай сзiнен, шыѕармасынан алѕандыѕын крсетпейдi. Тiптi Толстой жауабы бљгiнге дейiн бiреудiѓ ћолында саћталѕан болса, љлкен олжалы боп ћалар едiк. Толстойдыѓ кп томдыћ жќдiгерлерiн, кљнделiктерiн, хаттарын ћарап шыћћанымызда Шќкќрiмге жазѕан хатын таппадыћ. Аћынныѓ проза, ћара сздерiнен де кездеспедi. Сонда бџныѓ бќрi ойдан, аћынныѓ абзал ћиялынан туѕан ба, жоћ олай деуге де болмайды. «Iрi шыѕармалар жазуѕа бет алдым» деуiне ћараѕанда Толстойѕа арналѕан хаты 1904-1908 жылдар жазылса керек. Олай дейтiнiмiз, осы жылдар Шќкќрiм ћаламы љшiн жемiстi жылдар едi, бiрћатар махаббат дастандарын жазып тастаѕан уаћыты едi. Ќсiлi, хатты аћын ел шетiне шыѕып кеткен соѓ жазѕан. Ол Толстой шыѕармаларын талдап оћып ћана ћоймай, ќрбiр ћадамына кз салып отырѕан адам. мiрiнiѓ аћырѕы жылдарында аћын «Абай дария Абайды», Толстойды аузына жиi алады: Кейбiреу бездi дейдi ћатынынан, Туысћан, бауыр, бала, жаћынынан. Ћаѓѕырып Толстойша лер дейдi, Шатасып ћартайѕан соѓ аћылынан. Мен болсам, Толстойдай арманым жоћ, Шатасып аћылымнан ћалѕаным жоћ. Сырымды бiлетџѕын сендер емес, лейiн деп елсiзге барѕаным жоћ. Таза ой ойлай алмас љйде басым, Ойсыз сiѓбес бойыма iшкен асым Ой жемiсiн теремiн *лгенiмше сектесiн, кљѓдесiн мейлi ћасым.