«Білім беруді дамыту федералдық институты»

Федералдық мемлекеттік мекемесі орта кәсіптік білім беру бағдарламасын жүзеге асырушы мекемелердің

оқу үрдісінде оқулық ретінде пайдалануға ұсынған

Рецензияның тіркеу нөмірі 131, 28 сәуір 2009 ж. ФММ «БДФИ»

7-басылым, стереотипті

ӘОЖ 351.81(075.32) КБЖ 30.10ші723 М546

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

МҒО ҰӨБ «МТОҰҒЗИ» ААҚ сапа, метрология және стандарттау зертханасының меңгерушісі, техн.ғыл. канд.

, стандарттау және сертификаттау: М546 орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / [И. А. Иванов, С.В.Урушев, А. А. Воробьев, Д.П. Кононов]. — 7-басылым., стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2016. — 336 б.

Көліктегі метрология, стандарттау, техникалық реттеу, сәйкестілікті растау және сертификаттаудың құқықтық және техникалық негіздері мазмұндалды. Өлшеудің негізгі элементтерінің байланыстары мен сипаттамалары, метрологиялық бақылау мен қадағалаудың түрлері қарастырылды. Міндетті және ерікті түрде өнімнің сәйкестілігін растау мәселелеріне назар аударылды. Сертификаттаудың  жүйелері мен сызбалары баяндалды. ФМБбС ОКБ сәйкес оқулықты «Жермен жүру көліктерінің техникасы және технологиясы» іріленген топтың мамандықтары үшін «Метрология,  стандарттау және сертификаттау» жалпы кәсіптік пәнін оқытуда қолдануға болады.

Аталған оқулыққа электронды қосымша шығарылды.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналды. Жоғары оқу орындарының студенттеріне, техникалық реттеу, метрология, стандарттау және сертификаттау саласының мамандарына пайдалы болуы мүмкін.

КБЖ 30.10ші723

4468-3303-0

© Рәсімдеу.  «Академия» баспа орталығы, 2014

Құрметті оқырман!

Аталған оқулық «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және жөндеу» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік  кешеннің бөлігі болып табылады. Оқулық «Метрология, стандарттау және сертификаттау» жалпы кәсіптік пәнін оқытуға арналды. Оқу-әдістемелік жаңа буын кешендері жалпы білім беретін және жалпы кәсіптік білім беретін пәндерді және кәсіптік модульдерді оқытуды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарынан тұрады. Әр кешен жалпы және кәсіптік құзіреттіліктерді, оның ішінде жұмыс берушінің талаптарын ескерумен, игеруге қажетті оқулықтардан және оқу құралдарынан, оқыту және бақылау тәсілдерінен тұрады. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстар интерактивті жаттығулары және тренажерлері бар ілімдік және тәжірибелік модульдерден, мультимедиялық нысандардан, Ғаламтордағы қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелерден тұрады. Оларға оқу үрдісінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және тәжірибелік жұмыстарды орындау нәтижелері бекітілетін терминологиялық сөздік және электрондық журнал енгізілді. Электрондық ресурстар оқу үрдісіне оңай үйлесіп, түрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады.

Алғысөз

Бәсекелестікке бағытталған нарықтық экономика өнім мен көрсетілетін қызметтердің кез келген түрінің сапасына салмақты талаптар қояды. Темір жол көлігінің, олардың инфрақұрылымы мен қозғалысты құрамын қоса алғанда, қызмет істеуіне қойылатын талаптар бұдан да қатты, себебі көліктегі қауіпсіздік – бұл, бірінші кезекте, жолаушылар мен жүктердің қауіпсіздігі. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету өнім мен көрсетілетін қызмет сапасын басқарумен байланысты мәселелердің кең көлемін алады. Сапа көрсеткіштерін талдау және сандық бағалау білімнің үш өзара байланысты саласын қолдануға негізделген: метрология, стандарттау және сертификаттау.

Метрология деп өлшеулер туралы ғылымды атайды. Өлшеулер табиғатты танудың аса маңызды жолдарының бірі болып табылады және қазіргі қоғамда зор рөл атқарады. Әлемде минут сайын түрлі салаларда миллиардталған өлшеу операциялары жүзеге асырылады: көлікте оның қауіпсіз жұмысын қамтамасыз ету үшін, медицинада диагноздарды негіздеу үшін, өнеркәсіпте шығарылатын өнімнің сапасын қамтамасыз ету үшін, т.с.с. өлшеу техникасын жетілдірмейінше, өлшеудің жаңа әдістері мен тәсілдерін жасамайынша, яғни метрологиясыз машина жасауды, денсаулық сақтауды, көлікті және жалпы адамның қызметін дамыту мүмкін емес. Отандық метрологияның негізін қалаушы «Өлшей бастағанда, ғылым да басталады, дәл ғылым өлшеусіз миға сыймайды» деген сөздерді айтушы Д.И. Менделеев (1834-1907). Әлемдік экономиканың қазіргі кезеңінде адамның қызметін тәртіпке келтіретін қалыптарды, ережелер мен талаптарды белгілеу қажеттіліктері біршама артты. Қоғамның дамуына қарай адамдар еңбек қызметінің аса сәтті нәтижелерін одан әрі пайдалана түсу үшін іріктеп алуға талпынды. Айталық, өте ерте заманда қыш қолөнершілері өнімдерінің аса сәтті шыққанын іріктеп алып, кейін оларды үлгі  ретінде пайдаланды (ағылш. standard — қалып, үлгі, эталон, стандарт).

Үздік үлгілерді бірнеше рет қолдану үшін пайдалану, үлгілік жағдайға келтіру (үлгілік болатын – стандартталған) кейінірек

стандарттау ұғымына – қандай да бір саладағы қызметті тәртіпке келтіру мақсатында қалыптар, талаптар, ережелер белгілеуге әкелді. Құрылыста және машина жасауда стандарттауды және метрологияны қолдану (кірпіштердің бірдей өлшемділерін, қарулардың бірдей калибрлерін және бөлшектерін,  үлгілік өлшемдерді және таразыларды, т.с.с. пайдалану)

өзара алмасушылық ұғымының пайда болуына – бөлшектерді алдын ала қиыстырып келтірусіз жинақтау қасиетінің және кез келген бір типті бөлшекті дәл сондай екіншісімен тең алмастырып, бөлшектерді топтамалық және жаппай өндіріс зауыттарының бір цехында даярлап, оларды басқа цехтарда жинақтау мүмкіндігіне әкелді. Кез келген өнімнің мақсаты – адамның қандай да бір қажеттілігін қанағаттандыру. Өнім сапасын арттыруға өндірушілер арасындағы бәсекелестік ықпал етеді. Өнімнің белгіленген талаптарға сәйкестілігін растауға бағытталған қызмет

сертификаттау деп аталады. 27.12.2002ж. қабылданған № 184-ФЗ «Техникалық реттеу туралы» Федералдық заң «сәйкестілікті растау» жалпылауыш халықаралық ұғымын – өнімнің, жобалау процестерінің (зерттеулерді қоса), өндірістің, құрылыстың, құрастырудың, жөндеудің, пайдалануға берудің, сақтаудың, тасымалдаудың, іске асырудың, кәдеге жаратудың, жұмыстарды орындау мен қызмет көрсетулердің техникалық регламенттердің немесе басқа нормативтік құжаттардың талаптарына сәйкестілігінің құжаттық куәлігі ретінде енгізді. Сәйкестілікті міндетті реттеу техникалық регламенттер талаптарына сәйкестілікке жүргізіледі. Кейінірек осы заңға қосымша, міндетті нұсқаулықтарды, ұлттық стандарттарды және техникалық регламенттерді біріктіретін көлікте қауіпсіздік жүйесін түзу мүмкіндігін қамтамасыз ететін, 01.05.2007ж № 65 «Техникалық  реттеу туралы» Федералдық заңға өзгертулер енгізу туралы» Федералдық заң қабылданды. Стандарттарда, нормативтік құжаттарда және басқа басылымдарда келтірілген деректемелер аталған оқулықта қорытылып, жүйеленді.

1 тарау

1.1.

Адамның өндірістік қызметі оның белгілі бір қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған материалдық құндылықтарды жасауға бағытталған. Бұл материалдық құндылықтарды

Азық-түлік

Пайдалану тәсілі бойынша өнім екі класқа бөлінуі мүмкін. Бірінші класқа тұтынылатын өнім, екіншісіне – пайдаланылатын өнім  жатқызылады.

Тұтынылатын өнім пайдалану процесінде шығындалады: отын жанып бітеді, материалдардан бұйым жасайды, тағам өнімдерін тамаққа пайдаланады.

Пайдаланылатын өнім класына машиналар, приборлар, құрал- жабдық жатқызылады.

Көрсетілген кластардың өнімдері бірнеше топқа бөлінеді:

Өнімнің әр түрі оны кез келген басқасынан ажырататын бірқатар өзіне тән қасиеттерге ие.

Өнімнің қасиеті

Өнімнің белгісі

Сапалық белгілері бұйымның түсін, пішінін, бөлшектерінің бекітілу тәсілін (дәнекерлеу, шегелеу, бұрап нығайту), күйге келтіру немесе реттеу тәсілін (қолдан, жартылай автоматты, автоматты) және т.б.

Сандық белгі, немесе өнімнің параметрі, жекелеген қасиеттерге сандық сипаттама береді (мысалы, жонғыштың қайрау бұрышы, автомобильдің жүк көтергіштігі, т.с.с.). Өнімнің барлық қасиеттері бірдей мәнділікте емес. Біреулері аса маңызды, екіншілері – болмашы, ал үшіншілерінің ешқандай мәні болмай, аталған өнімді пайдалану тиімділігінде ешқалай көрінбеуі мүмкін. Мысалы, жүк вагоны үшін оның жүк көтергіштігі, күрделі жөндеуге дейінгі жорығы сияқты қасиеттері аса маңызды, ал электр өткізгіштігі немесе азот қышқылында ерігіштігі сияқты қасиеттерінің мәні жоқ. Олар вагонның негізгі функцияларын орындау қабілетін көрсетпейді және сондықтан бұйымның сапалық белгілеріне кірмейді.

Сапа терминінің   соңғы   анықтамасы   ИСО   9000:2000   (ГОСТ Р ИСО 9000 — 2011) «Сапа менеджментінің жүйелері. Негізгі ережелер және сөздік» стандартына сәйкес — тән сипаттамалардың талаптарға сай болу дәрежесі.

Бұған мысал ретінде «өмір сапасы» атты кең көлемді ұғымды алуға болады. Бұл ұғым адамның қажеттіліктерін қанағаттандыру процесінің бірқатар аспектілерінен тұрады: тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің сапасы, қоршаған ортаны қорғау,  жан мен тәннің саулығын қамтамасыз ету, т.б. Нысандардың (бұйымдардың, көрсетілетін қызметтердің) сапасын өлшейтін мәселелерін зерттейтін метрологияның бөлімі

квалиметрия деп аталады. Сапаны өлшеу мен бағалаудың негізгі әдістері аспаптық және сараптық әдістер болып табылады.

Квалиметрияның міндеттері бұйым сапасының қажетті көрсеткіштерінің номенклатурасын анықтауда және олардың оңтайлы мәндерінде, сапаны сандық бағалау әдістерін әзірлеуде, сапаның уақыт өтуімен бірге өзгеруін есепке алу әдістемесін жасауда.

1.2.

Өнім сапасының көрсеткіші деп өнімді жасаудың және пайдаланудың немесе тұтынудың белгілі бір шарттарына қатысты қарастырылатын, өнімнің сапасына кіретін бір немесе бірнеше сандық сипаттамасын айтады. Сапаның бірлік және кешенді көрсеткіштері деп бөледі.

бір қасиетті көрсетеді (жүк көтергіштік, энергия сыйымдылық,  ресурс, т.б.).

оның бірнеше қасиеттерін сипаттайды. Мысалы, кешенді көрсеткіш бұйымның бір мезгілде мүлтіксіздігін және жөндеуге жарамдылығын төмендегі формуламен сипаттайтын, оның даярлығының көрсеткіші К

в ),

мұндағы

в

бір өлшемділіктегі бірлік көрсеткіштердің жиынтығы. Олар әр көрсеткіштің мәнділік коэффициентін есепке алумен салыстырмалы  өлшемсіз бірліктермен немесе балдармен берілуі мүмкін. |

Олар сондай-ақ өнім сапасының кешенді көрсеткішіне жатқызылады. Сапа көрсеткіштерінің төмендегі негізгі топтары бар. Сенімділік төрт құрамдас қасиеттермен анықталады: тоқтаусыздығы, ұзақ мерзімділігі, жөндеуге жарамдылығы және сақталғыштығы. Машина жұмысы қарқындылығының көбеюімен, олардың конструкциясының күрделенуімен, олардың  атқаратын функциясының маңыздылығының артуымен байланысты сапаның эргономикалық көрсеткіштерінің мәні де жоғарылауда.

1.1. кесте. Машиналардың және аппараттардың сапа көрсеткіштерінің типтік номенклатурасы

1.

/сағ.

; л

/ч; л/сек.

1.1 кестеде машинаның сапа көрсеткіштерінің типтік номенклатурасы келтірілді.

Құрам және құрылым көрсеткіштері

Өндіру технологиясын орындау сапасы 2.

Күрделі жөндеуге дейінгі жұмыс жасау мерзімі (белгіленген ресурс), сағат; ай; жыл

Техникалық қызмет көрсетудің (жөндеулердің) үлестік жиынтық ұзақтығы (еңбек сыйымдылығы) норма-сағ.

Тағы сондай

Сақталуының орташа мерзімі, сағ.; ай; жыл

Сақталу кезінде, сақталудан кейін және малдаудан кейінгі жұмыс қабілеттілігінің орташа ұзақтығы

1.1 кестенің жалғасы

3.

4.

Тағы сондай

Жоба аралық бірізділену коэффициенті , % »

Принциптік жаңа құрамдас бөліктермен қанықтылығы, алға басушылығы 5.

Патентпен қорғалмаған жаңа шешімдердің болуы

6.

Эргономикалық көрсеткіштер

Жұмыс позасына, қол жетерлік аумағына, ептілігіне қойылатын талаптар, бал

Адамның бұйымды пайдалану процесінде онымен өзара еттесу тиімділігі

1.1 кестенің жалғасы

1.1 кестенің жалғасы

Адамның жұмыс қимылдарының көлеміне, жылдамдығына, оның күшіне, ақпаратты қабылдау, қайта өңдеу және беру шарттарына

Адамның және бұйымның ақпараттық өзара әрекеттесу тәсілдеріне қойылатын талап, бал

» 7.

8.

Сақталулығы 9.

1.1 кесте соңы

Жоғары вольтты тізбектердің электрлік беріктігі

Пайдаланылудағы қауіпсіздігі Жиілік октаваларындағы дыбыстардың немесе жиілік октавларындағы дыбыс қысымының қуаттылық деңгейлері, дБ

Тағы сондай

Дыбыс қуаттылығын түзету деңгейі немесе дыбыстың эквивалентті деңгейі, дБ »

Жиілік октаваларындағы дірілтөзімділіктің логарифмдік деңгейлері, дБ »

Қауіпсіздік коэффициенттері » 10.

Зиянды әрекетінің деңгейі

Зиянды бөлшектердің, газдардың немесе сәулеленулердің бұйымды сақтауда, тасымалдауда, пайдалануда шығарылу ықтималдығы

Тағы сондай 11.

Сапаның экономикалық көрсеткіштері

1.3.

Сапа көрсеткіштерін объективті (аспаптық) және субъективті (сараптық) әдістермен анықтайды. |

Аспаптық әдіс өнім сапасының көрсеткіштерін өлшеуіш құралдардың көмегімен анықтаудан тұрады: таразы, спидометр, шығын өлшеуіштері, т.с.с.

Аспаптық әдістің бір түрі ретінде сапа көрсеткішін анықтаудың есептік әдісін айтуға болады. Ол сапа көрсеткіштері параметрлерінің басқа әдістермен табылған мәндерін (мысалы, отынның 1 км жорыққа шығыны, пайдалы әсер коэффициенті) қолданумен есептеп шығаруға негізделеді.

Сараптық әдісте өнім сапасының көрсеткіштері сарапшы мамандар тобы қабылдайтын шешімнің негізінде анықталады. Сараптық әдісті сапаның кешенді көрсеткіштерін анықтауда жиі қолданады. Мүмкіндігінше өнім сапасының көрсеткіштерін анықтауда объективті әдістер қолданып, субъективті әдістермен алынған көрсеткіштерге қарағанда, оларға басымдық берген жөн. Сараптық әдістің түрлері түйсіктік (органолептикалық) және әлеумет тану (социологиялық) әдістері. Т ү й с і к т і к ә д і с техникалық өлшеуіш немесе реттеуіш құралдарды қолданбай, өнімнің қасиеттерін адамның сезім мүшелерінің органымен (көру, есту, иіс сезу, түйсіну және дәмін көру) қабылдауын талдау негізінде оның сапа көрсеткіштерін анықтаудан (баллмен) тұрады. Осы әдіспен, мысалы, эстетикалық көрсеткіштерді, дәмдік сапаларды, т.с.с. анықтайды. Ә л е у м е т т а н у ә д і с і өнімді шынайы және ықтимал тұтынушылардың пікірлерін жинауға және есебін жүргізуге негізделді. Осы әдіспен негізінен кең қолданыстағы тауарлардың сапа көрсеткіштерін анықтайды. Өндіру процесінде өнім сапасы көрсеткішінің өзгеруін талдауда базалық көрсеткіштер ретінде сапа көрсеткіштерінің бұрын қол жеткізілген мәндерін қабылдайды. Сапа деңгейін жүйелі кезеңмен бағалау — өнім сапасын басқару жүйесінің негізгі элементтерінің бірі.

Өнім сапасының деңгейі

Базалық деп сапаны салыстырмалы бағалауда бастапқы ретінде қабылданған өнім сапасының көрсеткішін атайды. Базалық деп эталон ретінде таңдалған өнім көрсеткіштерін есептейді. Үздік отандық және шет елдік үлгілер (жобаланатын немесе өнідірске қабылданған) эталон бола алады. Біртекті өнімнің сапа деңгейі саралау (дифференциалдық), кешенді және аралас әдістермен анықталады.

қарастырылатын бұйымның бірлік көрсеткіштерін баламалы базалық көрсеткіштерге бөлек салыстырудан тұрады. Бұл әдіс сапа көрсеткіші деңгейінің бір қатарлық сандық мәнін алуға жол бермейді, алайда қарапайымдылығы және қолжетімділігі есебінен айтарлықтай көп қолданылады. Саралау әдісімен сапа деңгейін бағалау үшін сапаның салыстырмалы көрсеткіштерін q і

төмендегі формуламен анықтайды:

і

т

Бағалау (1.1) формуласы бойынша санның артуы бұйым сапасының (өнімділігінің, қуаттылығының,  ресурсының)  жақсарғанын көрсететін көрсеткіштерге, ал (1.2) формуласы бойынша

1.2. кестеде сапа деңгейін бағалаудың жаңадан сатып алынған бұйым мен пайдаланылған бұйымды (базалық нұсқа ретінде қабылданған) салыстырудағы сапаның бірлік салыстырмалы көрсеткіштерінің мәндері келтірілген. Қарастырылатын бұйымның сапасы эталонның деңгейінен асқан немесе оған сәйкес келген жағдайда барлық салыстырмалы көрсеткіштер бірліктен артық немесе оған тең болады. Салыстырмалы көрсеткіштердің бөлігі бірліктен аз болған жағдайда өнімнің сапа деңгейі туралы саралау әдісі арқылы қорытынды жасау әрдайым мүмкін емес, бұл жағдайда басқа әдістерді қолданған жөн.

талдап жинақталған сапа көрсеткіштерін қолдануды көздейді. Ол өнімнің сапа көрсеткіші деңгейінің бір мәнді сандық бағасын алуға мүмкіндік береді.

Талданатын өнім сапасының бірлік көрсеткіштері баллмен

і

есептеліп, оларға салмақтылықтың кейбір коэффициенттері

і

берілген жағдайда, сапаның талдап жинақталған көрсеткіші

төмендегі формуламен анықталады:

1.2. кесте Жаңадан сатып алынған бұйымның және пайдаланылатын (базалық нұсқа

ретінде қабылданған) бұйымның сапа көрсеткіштерінің мәндері

Көрсеткіш

Белгіленуі

q-

Өнімділігі , т/сағ.

0,97

Бірінші күрделі жөндеуге дейінгі, ай

ср

о

Тв

Ки

Пайдаланудың бір сағатының орташа құны, ру б .

Жөндеуге байланысты бос тұруда 1 сағатының құны, руб.

ш

0,98

мұндағы, n — қарастырылатын бірлік көрсеткіштердің саны. Бұл жағдайда салмақтың барлық коэффициенттерінің жиыны. =

Q = fjtK ,

Кешенді әдісте қолданылатын сапаның талдап жинақталған көрсеткіші өнімнің барлық маңызды қасиеттерін, мысалы, эргономикалық, эстетикалық және патенттік-құқықтық қасиеттерін жеткіліксіз есептеген жағдайда, сапа деңгейін бағалаудың

Өнімнің сапа деңгейін аралас әдіспен төмендегі тәртіпте бағалайды:

бұйымның жұмыс тиімділігін барынша жалпылама түрде сипаттайтын интегралдық көрсеткіш анықталады. Бұл көрсеткішті бұйымды пайдаланудың өлшеудің натурал бірліктерімен берілген жиынтық пайдалы әсерінің, бұйымды жасап шығаруға және пайдаланудың барлық мерзіміне жұмсалған шығынына қатынасы немесе осы шығындардың пайдалы әсерге қатынасы ретінде есептейді. Мысалы, 1.2 кестедегі деректер бойынша, алғашқы сегіз бірлік көрсеткіш төмендегі формуламен интегралдыққа біріктіріле алады:Жаңа бұйым үшін

Базалық бұйым үшінСалыстырмалы  интегралдық көрсеткіш

яғни жаңа бұйымның техникалық деңгейі жоғарырақ.

Әртекті бұйымның сапасын бағалаған жағдайда сапа индексін пайдаланады, бұл түрлі кәсіпорындардың жұмысын салыстыруда қажет.

Сапа индексі

1.4.

Бүтіндей алғанда өнім сапасы сапа «ілмегін» түзетін өнімнің өмірлік циклының бірқатар құрамдастарымен анықталады (1.1-сурет). Сапа осы ілмектің қажеттіліктерді зерттеуден және нарық мүмкіндіктерінен, яғни маркетингтен бастап, тозған өнімді кәдеге жаратуға дейінгі барлық кезеңдерінде жасалады. Келесі цикл тағы да маркетингтен басталады. Кезеңдердің бірінде сапаға қажетті көңіл бөлінбей қалған жағдайда, кәсіпорында өндірілетін барлық тауардың сапасы зиян шегіп, өндірушінің беделі нашарлайды, тұтынушылардың оған деген сенімі жоғалады. Бұрыннан қалыптасқан дәстүр бойынша, сапа өнімді өндіру процесінде жасалады деп есептелінеді. Осындай көзқараспен өндіріс желісінде ақау жібермеуге, өндіріс кестесін бұзбауға талпыныс жасалды. Өндіріске ғана көңіл бөлумен өте жақсы тауар жасауға болады, алайда, оны өндірушілер ғана қолданатын болады. Жақсы жасалған тауар тұтынушыға жәй ғана қажет болмауы мүмкін  екендігін айтпағанда, қалған адамдар олар туралы білмейтін болады (сатуды сауатсыз ұйымдастыруда) немесе сатып алғылары келмейді (орамасы әдемі емес, сапасыз, қызмет көрсетудің және кепілдіктің болмауы).

11. Сатудан кейінгі қызмет

10. Қызмет көрсету, шығармашылық қолдау 9. Монтаж, пайдалану

8. Іске асыру

7. Сақтау, орама

Сапа үшін күрес қажеттіліктерді зерттеуден басталады. Бұл кез келген өнімнің өмірлік циклының ең маңызды кезеңі, себебі осы кезеңде тауардың жалпы ойы айқындалып, бейнесі қалыптасады, ортақ сипаттамалары белгіленеді. Аталған кезеңде қателіктерге бой алдыруға болмайды, себебі қажеттілік дұрыс анықталмаған жағдайда, өндіріс тізбегінің соңында ешкім сатып алмайтын өнімді алуға болады. Сапаны басқаруда он еселік шығын ережесі бар, осы ереже бойынша, сапасыз өнім өндіруде ақауды анықтау шығындарының артуы маркетинг, жобалау кезеңінен өндіру кезеңіне, сондай-ақ өндіру кезеңінен пайдалану кезеңіне өтуде он еселенеді. Басқаша айтқанда, жобалау барысында қандай да бір кемшілікті түзетуге (мысалы, сызбаны қайта жасау қажет болған жағдайда) 1 000 рубль жұмсалатын болса, бұл өндіріс процесінде 10 000 рубльді құрайтын болады (өндіріс желісін қайта жөнге келтіру қажет болады), ал сатылымнан кейін — 100 000 рубльге жетеді (сатып алушылардан тауар партиясын қайтарып алуда). Сапалы өнімді бұйымның ерекшеліктері есепке алынбаған, ықтимал ақаулар мен тауардан бас тартулар тауардың әр құрамдас бөлігі және оның тауардың жұмыс істеуіне әсері талданбаған, дайындау бағасы және алдағы уақыттағы қызмет етуі оңтайланбаған нашар жоба негізінде жасауға болмайды. Жақсы жобаны сызбадан және ойда ұстаудан затқа айналдыру қажет. Бұған өндірісті сәйкестендіріп ұйымдастыру, яғни дайындаудың барлық процестерін және бақылау тәсілдерін жоспарлау арқылы қол жеткізуге болады. Өндірісті нашар ұйымдастыру, құрал-жабдықтың келісілмей және сапасыз жұмыс жасауы, жобалаушылар мен маркетологтардың бар еңбегін «жоққа» шығара алады. Сондықтан да өндіріс және онымен ілесе жүретін сапаны бақылау – өнім жасаудағы маңызды кезең. Кейде сапалы жасалған өнімді қолайсыз және әрсіз орамаға орналастырады да, біраз уақыттан кейін тұтынушылар наразылық білдіріп, бәсекелестердің сапалы оралған тауарына ауысады. Оларға орама бастысы еместігін түсіндіру жеткіліксіз болады. Осы фактіні көрнекі бейнелеу үшін қазіргі заманғы ұялы телефонды алып, оны әдемі қорапқа емес, газетке оралғанын елестетсе жеткілікті. Тауарды жасап шығарып, әдемі, қауіпсіз орамамен қаптау жеткіліксіз, оны бүтін күйінде тұтынушыға жеткізіп  беру  қажет. Бұл қалай жасалады, сатылым қалай ұйымдастырылды, ол сатып алушы үшін қаншалықты ыңғайлы — осының бәрі тауар сапасынан қалыспайтын маңызды құрамдас бөліктер. | Тауарды сатуда сыпайы және ұқыпты қызмет көрсету — бұл да сапа компоненті және тауар бағасының құрамдас бөлігі. Фирмалық

дүкендерде тауар бағасының көтеріңкі болатындығы осымен де түсіндіріледі. Көптеген тауарлар, әсіресе күрделі тұрмыстық құралдар, өндірістік құрал-жабдық, есептеуіш техника және байланыс құралдары кәсіби монтаждауды, іске қосу-жөндеу жұмыстарын талап етеді. Бұларды дұрыс емес жасаған жағдайда құрал-жабдық қуаттылығының бір бөлігі іске қосылмай қалуы немесе тіпті істен шығуы мүмкін. Фирмалар тұтынушылардың күрделі бұйымдарды монтаждауына жол бермеуге тырысып, оны өздері орындайды. Құрал-жабдықты кәсіби емес маман жөндеп, оның кепілден алынып, жұмыс жасамай қалу жағдайлары көптеп кездеседі. Қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін өнімді кәдеге жарату (утилизация) – бұл да өндірушінің міндеті. Өндіруші өнімді өндіру барысында оны қауіпсіз және барынша қарапайым кәдеге жарататындай жобалауы керек. Өнімді әзірлеу барысында пайдаланылып болғаннан кейін, оны кәдеге жарату ережелерін жасау да өндірушінің міндеті. Бұл талап тұрақты дамудың  заманауи тұжырымдамасы аясында әсіресе өзекті, оның негізгі ережелерінің бірінде қоршаған ортаға зиян келтіретін өндіріс коммерциялық тұрғыда пайдалы бола алмайды делінген. Өндіруші өнімді кәдеге жарату мен қайта өңдеуді өзі ұйымдастыруы қажет еместігін айта кету керек; өндіруші оның технологиясын беріп, оның орындалуын қадағалауды қамтамасыз етуі қажет. Өнімнің өмірлік циклының барлық сатысындағы қажетті талаптар орындалғанда сапалы өнім алынады.

1.5.

Өнімді бақылау (оның параметрлері туралы алынған деректерді белгіленген        талаптармен        салыстыру)        кәсіпорынның        сәйкесті

Бақыланылатын өнімнің қамтылуына байланысты бақылау төмендегілерге бөлінеді: Іріктемелі бақылау нәтижелерін талдау үшін математикалық статистика әдістері қолданылады. Олар қорытынды тексерулердің шектелген санын негізге алып, бұйым партиясының сапасы немесе технологиялық процестің жай-күйі туралы талап етілетін дәлдікпен айтуға мүмкіндік береді. Бақылаудың осындай әдістері

9000 сериялы ИСО стандарттау бойынша халықаралық ұйым стандарттарының соңғы нұсқасында «сапа ілмегі» ұғымы (1.1-суретті қ.) өнімнің өмірлік цикл процесі ретінде қарастырылады. Бұл процесте уақыт және материалдық шығындар бойынша шығындардың үлкен үлесін өнімдерді технологиялыққа сынаумен, технологияны әзірлеумен, жабдықтарын дайындаумен, жаңа құрал-жабдықты қондырып, игерумен, бұйым дайындаумен байланысты кезеңдер, яғни өндірісті технологиялық дайындау (ӨТД) шығындары және сапаны технологиялық қамтамасыз етуі алады. Өнімнің өмірлік циклының осы кезеңдеріндегі жұмыстарды жолға қою үшін «Өндірісті технологиялық дайындау жүйесі» (ӨТДЖ)  мемлекет  аралық  стандарттар  кешені,  реттелінетін МСТ

Технологиялық

Бұйым конструкциясының технологиялығы бұйымның түрін (бөлшек, жинақ бірлігі, кешен) есепке алумен көрсеткіштер жүйесі арқылы сандық бағалайды, оған төмендегі көрсеткіштер кіреді: Сапаны табысты технологиялық қамтамасыз ету үшін ұйым қызметтің өзара байланысқан түрлерін анықтап, оларды басқаруы қажет. Кірулерді шығуларға түрлендіру мақсатында түрлі ресурстарды пайдалану және оларды басқару қызметі процесс ретінде қарастырылады. Көбіне бір процестің шығуы тікелей келесі процестің кіруін түзеді. Барлық процестерге Plan-Do-Check-Act (PDCA)  немесе  Деминг  циклы    ретінде  танымал  сапаны басқару

әдістемесін қолдануға болады, ол төмендегілерден тұрады: «Сапаны басқару» және «сапа жүйелерін сертификаттау» ұғымдарын айырып алған жөн. Сапаны басқару — кәсіпорынды басқару функцияларының бірі. 9000 сериялы ИСО стандарттары кәсіпорынның жеке ерекшеліктеріне және міндеттеріне сәйкес сапаны басқару жүйесін құру әдістемесін ұсынады. Мұндай жүйе ресми сертификаттала алады.

Сертификаттау

ИСО 9000 сертификатын иелену — нарықтағы табыстың маңызды факторы. Сонымен қатар, кәсіпорындарда қолданылатын сапа жүйелері жиынтықтаушы бұйымды жеткізушілерде сертификатталған сапа жүйесінің болуын талап етеді. Сапаны басқарудың отандық тәжірибесі туралы қаралып отырған мәселенің мәнмәтінінде (контекст) І Петрдың 11 қаңтар 1723 жылғы Сапа туралы жарлығы күмәнсіз қызығушылық тудырады. Аталған жарлықтың мәтінінде патшаның өнім сапасымен қатар, сапаны бақылау жүйесіне, оны мемлекеттік қадағалауға, сондай-ақ ақаулы өнім шығарғаны үшін жазалау шараларына қойған талаптары айқын көрінеді.

Тула фабрикасының қожайыны Корнил Белоглазовқа қамшымен дүре соғып, шіркеулерге жұмысқа жегуді бұйырамын, себебі ол, оңбаған, Патшаның әскеріне жарамсыз білтелі зеңбіректерді және білтелі мылтықтарды сатуға батылы барды. | Старшина Альдерман Фрол Фуксқа дүре соғылып, Азовқа айдауға жіберілсін — нашар мылтықтарға таңба басушы болмасын.

Петербургтегі мылтық кеңсесі Тулаға көшіріліп, мылтықтардың дұрыстығы күндіз-түні тексерілсін. Хатшы және хатшының орынбасарлары (дьяки и подьячие) Альдермандардың таңбаны қалай басатынын қадағаласын, күмән туған жағдайларда, мылтықтарды қарап, атып көрумен өздері тексерсін. Ал екі мылтықты бұзылып қалғанша ай сайын атып отырсын. Хатшылардың және хатшы орынбасарларының дұрыс қарамауынан майданда әскерлердің кібіртіктеуі орын алса, олардың жалаңаштанған денесіне қамшымен аяусыз дүре соғылсын.

Қожайынға — 25 қамшымен дүре және әр мылтық үшін он сом өсімпұл салынсын. Старшина Альдерманға — естен танғанша дүре соғылсын. Аға хатшы — унтер-офицерлікке жіберілсін.

Мылтық фабрикасының жаңа қожайыны Демидовке хатшыларға және хатшының орынбасарларына арнап үйлер салуды бұйырамын, ол үйлер қожайындікінен кем  болмасын, кем болған жағдайда Демидов ренжімесін, құрсағынан айыруды бұйыратын боламын.

І Петр

1.6.

Ұзақ уақыт бойы сапаны басқару (оның ішінде көліктегі) өнім сапасын бақылауға сайып, инженерлік-техникалық мәселелерге жатқызылып келді. Сонымен бірге менеджмент қызметінің негізгі бағыттары басқару функцияларын, оның қағидаттарының дамуын сипаттау, ұйымды басқаруды жүйелендіру болды. Кейін сапаны басқару мен жалпы менеджменттің жолдары ажырай бастады, себебі сапаны басқару тұжырымдамалары жалпы менеджменттің сапаны қамтамасыз етудің ұйымдастырушылық мәселелеріне қатысты элементтерін пайдалана бастады. Қазіргі таңда жалпы менеджмент өзінің негізгі мақсаты ретінде сапаны жетілдіруді анықтап алды.

Басшылық жасаудың және басқарудың сапаға қатысты үйлестірілген қызметін атайды. Қазіргі уақытта көліктегі сапа менеджменті ұлттық деңгейдегімен қатар, халықаралық деңгейде шешілетін міндетке айналуда. Бұл жағдайда негіз ретінде стандарттаудың 9000 сериялы ИСО халықаралық ұйым стандарттары алынады. Бұрын 24 стандарттан (олардың кейбірлері ендіру сатысында қалды) тұрған ИСО-ның сапаны бақылау бойынша құжаттар кешені соңғы нұсқада 5 негізге алынған стандарттардан тұрады: Негізге алынғандары құрылымы және мазмұны бойынша толығымен өзара байланысқан ИСО 9001 және ИСО 9004 стандарттар алынды. Оларды бірлестіріп және жеке де пайдалануға болады. Екі стандарт та сапа менеджментінің процесі үлгісіне негізделген тең құрылымдарға ие, алайда қолданылу саласы әр түрлі. Бұл стандарттар өнімнің барлық санаттарына қолданылып, нақты салаларда әзірленетін талаптардың негізін құрайды. Олар Ресей федерациясында ұлттық стандарттар ретінде қабылданды:        ГОСТ Р ИСО 9001 — 2001, ГОСТ Р ИСО 9004—2001, т.б.. ИСО 9001:2000 және ИСО 9004:2000 стандарттары басқа жүйелердің стандарттарымен біріктіруге болатындай етіп жоспарланды, атап айтқанда, қоршаған ортаны қорғауды басқару жүйелерін регламенттейтін ИСО 14001 және ИСО 14004. |

Сенімділікті растау (валидация)

1.2-сурет сапаны басқару жүйесіне қойылатын ортақ талаптар туралы түсінікті суреттейді. Ол ИСО 9001:2000 (ГОСТ Р ИСО 9001— 2001) стандартында келтірілген 5, 6, 7 және 8 бөлімдердің төрт негізгі атауларының кірігуін графикалық түрде көрсетеді. 1.2-суретте келтірілген үлгі процестерді бөлшектік деңгейде көрсетуге арналмаған. Алайда тұтынушыны қанағаттандыратын сапа менеджменті жүйелеріне қойылатын барлық талаптар осы үлгі аясында беріле алады.

1.2-сурет. Сапаға жалпы басшылық жасау үлгісі

Үлгі сапа жүйесінің аяқталған процестерін де, процестер арасындағы өзара әрекеттесуді де көрсетеді. Мысалы, «Басшылықтың жауапкершілігі» бөліміне сәйкес басшылық қойылатын талаптарды анықтайды; қажетті ресурстар белгіленіп, «Ресурстарды жалпы басқару» жалпы нұсқаулығына сәйкес қолданылады; процестер белгіленіп, «Өнімнің өмірлік циклының процестеріне» сәйкес қолданылады; нәтижелер «Өлшеу, талдау және жақсарту» арқылы өлшенеді, талданады және жетілдіріледі. Басшылық тарапынан талдау өзгертулерді санкциялайтын      және      жақсартуларға      бастамашы      болатын «Басшылық жауапкершілігінің» кері байланысын қамтамасыз етеді. Үлгі    тұтынушылардың   және    басқа    да мүдделі    тараптардың «кіріске» қойылатын талаптарды анықтау процесі  барысында маңызды рөл атқаратын фактісіне негізделеді. Осыдан кейін жалпы басқару процесі өнімді және (немесе) көрсетілетін қызметті жасап шығаруға қажетті барлық процестерге қатысты жүзеге асырылады, ал процестің «шығыс» деректері тексерілетін болады. Тұтынушылардың, басқа да тиесілі мүдделі тараптардың қанағаттанғандығын өлшеулер тұтынушылардың талаптары орындалғанын бағалайтын кері байланыс ретінде қолданылады. |

Автомобиль көлігі жұмысының нәтижелігі өндірушілік деңгеймен және пайдаланатын жылжымалы құрамның эксплуатациялану жай-күйімен анықталады. Бұл мәселені шешу сапа менеджменті жүйелерінің (СМЖ) негізінде автомобиль техникасын ұйымдастыру дейгейін және өндіріс технологиясын, техникалық қызмет көрсетуді (ТҚк), ағымдық (АЖ) және күрделі (КЖ) жөндеулерді арттырумен байланысты. Автомобильдердің техникалық қызмет көрсету және ағымдық жөндеу сапасын басқарудың кешенді жүйелерін (ТҚк және АЖ СБКЖ) және  күрделі жөндеудің сапасын басқару кешенді жүйелерін  (КЖСБ КЖ) әзірлеу, тәжірибелік тексеру және ендіру РФСРО-да көпшілік қолданатын автомобиль көлігі жүйесінде 1976 жылдан бері КСРО Мемлекеттік стандартына және Өнім сапасын мемлекеттік басқарудың бірыңғай жүйесіне (ӨСМБ БЖ) сәйкес жүзеге асырылуда. Орындалатын жұмыстардың мерзімділігі, тізбесі және еңбек сыйымдылығы бойынша жылжымалы  құрамға

техникалық қызмет көрсетудің төмендегі түрлері бар: күнделікті қызмет көрсету (КҚк), бірінші және екінші техникалық қызмет көрсетулер (ТҚк-1 және ТҚк-2) және маусымдық қызмет көрсету (МҚк).

Ағымдық жөндеу жылжымалы құрамның жұмыс қабілеттілігін қалпына келтіретін және шектік күйіне жеткен жекелеген құрамдас бөлшектерін ауыстыратын техникалық жарамды күйін қамтамасыз етуге арналады.

Күрделі жөндеу автомобильдердің және оның құрамдас бөліктерінің жарамдылығын қалпына келтіруге және оның ресурсы мен тоқтаусыз  жұмыс  жасауын  толық  немесе  толыққа  жақын  (80 %-дан кем емес) қалпына келтіруге арналады. Автомобильдерге техникалық қызмет көрсетуді және автомобиль техникасын ағымдық жөндеуді әдетте автокөлік кәсіпорындары, техникалық қызмет көрсету станциялары және автомобильдерге орталықтандырылған техникалық қызмет көрсету базалары жүргізеді; күрделі жөндеуді — мамандандырылған автожөндеу кәсіпорындары: зауыттар және шеберханалар. 1990 жылдардың екінші жартысында бірінші  кезекте автомобиль және аэроғарыш салаларын қамтитын аса ірі кәсіпорындар, өз ерекшеліктеріне сүйеніп, СМЖ-ға қосымша талаптар  белгілей  бастады.  Осылайша   XX  және   XXІ  ғасырлар

тоғысындағы 9000 сериялы ИСО халықаралық стандарттардың басты артықшылығы — әмбебаптығы — олардың кемшілігіне айналды. Бұл жеке салалық стандарттар әзірлеп, дамытуға әкелді, мамандар оны сапа менеджменті стандарттарының «тереңдігіне» даму деп сипаттады. Қазіргі таңда бірқатар  салалар  үшін  ИСО 9001 стандартының талаптары қажетті, алайда жеткізушілерді ұйымдастыруға жеткіліксіз шарт ретінде қабылдай бастады. Қазіргі уақытта көптеген салаларда жеке стандарттар қолданылуда, атап айтқанда автомобиль өнеркәсібінде — ИСО/ТУ 16949:2002 «Сапа менеджментінің жүйелері. Тиесілі запас бөлшектерді өндіруші автомобиль өнеркәсібінде және ұйымдарында ИСО 9001:2000 қолдану бойынша ерекше талаптар»; мұнай газ саласында және мұнай химиясында — ИСО/ТУ 29001:2003 «Мұнай, мұнай  химиясы және газ өнеркәсібі. Сапа менеджментінің салалық жүйелері. Өнімді және көрсетілетін қызметтерді жеткізуші ұйымдарға қойылатын талаптар»; медициналық бұйымдарды өндірушілерге — ИСО 13485:2003 стандарты «Медициналық бұйымдар. Сапа менеджменті жүйелері. Реттеуге қойылатын талаптар»; телекоммуникация және аэроғарыш салаларында — сәйкесінше TL 9000 және AS 9100 стандарттары. Шет елдерде ИСО 9001 негізіндегі салалық стандарттардың алғашқы әзірлемелері автомобиль өнеркәсібінде жүзеге асырылды. Сондай-ақ   Ресей   Федерациясында   да   ГОСТ   Р   51814.1   —  2004 «Автомобиль жасаудағы сапа менеджменті жүйелері. Тиесілі запас бөлшектерін өндіруші автомобиль өнеркәсібінде және ұйымдарында ГОСТ Р ИСО 9001 — 2001 қолдану бойынша ерекше талаптар» қолданысқа енгізілді. Ол ИСО/ТУ 16949:2002 халықаралық техникалық шарттардың түпнұсқасына барабар мәтін. ГОСТ Р 51814.1 |

белгілеу; оларға қол жеткізудің мақсаттары және шаралары

бизнес-жоспарға енгізілуі қажет (5.4.1.1-т.); МСТ Р 51814.1 — 2004 стандарты міндетті бағаланатын параметрлерді айқындайды: нашар сапамен байланысты шығындар, (5.6.1.1-т.), тұтынушының қанағаттануымен байланысты шаралар (8.2.1.1-т.), және осыдан шығатын жеткізушілердің мониторингі бойынша шаралар (7.4.3.2-т.). Өнімнің өмірлік циклының процестері стандарттың 7 бөлімінде анықталды. Қосалқы процестер (оқыту, құжаттаманы басқару және т.б..) өз кезегінде өнімнің өмірлік циклының процестерін іске асыру мүмкіндігімен қамтамасыз етеді. Қосалқы процестерге қатысты нәтижелік алға қойылған міндетті орындаудағы шығындалған ресурстардың мүмкін болатын ең аз мөлшері ретінде анықталады. Стандартта сондай-ақ басқа да қосымша талаптар келтірілген (деректемелерді талдау, түзеу әрекеттерін әзірлеу және сапаны  үздіксіз жақсарту шаралары), олар түзеу әрекеттерінде деректерді пайдалануда (кері бетбұрыстар туралы ақпарат пайда болған жағдайларда), сондай-ақ сапаны үздіксіз жақсарту жоспарларын дайындауда (деректеме ағындары талаптардың орындалғаны туралы ақпараттандырғанда) негіз болады.

МСТ Р 40.003 — 2005 «Сапа менеджменті жүйелерінің МСТ Р ИСО 9001 — 2001 (ИСО 9001:2000)-ға сәйкестігін сертификаттау тәртібіне» сәйкес «Ресейлік Өзен Регистрі» сапа жүйелерін сертификаттау органы (СЖСО)  СМЖ-ны сертификаттауды жүргізеді.

СМЖ-ны сертификаттау төмендегі кезеңдерден тұрады:

Жұмыстарды ұйымдастыру.

Тапсырыс беруші СМЖ-ны сертификаттауды жүргізуге «Ресейлік Өзен Регистрі» СЖСО-ға белгіленген нысандағы өтінім немесе еркін нысандағы жолданым-хат жібереді. СМЖ-ны сертификаттау өтінімі туралы оң шешім қабылданған жағдайда «Ресейлік Өзен Регистрі» СЖСО және тапсырыс беруші арасында келісім-шарт жасалады. Келісім-шартта жұмыс басталмай тұрып барлық соманың алдын ала түсуі көзделеді. Жұмыстардың құны ұйымның масштабын, ұйымда, аудит саласында жұмыс жасайтындардың санын, сондай-ақ өндірістік процестің күрделілігін және еңбек қызметінің алуан түрлілігін есепке алумен анықталады. Жұмыс ақысы төленгеннен кейін өтінім беруші «Ресейлік Өзен Регистрі» СЖСО-ға келісім-шарт бойынша СМЖ құжаттамасын талдауға арналған төмендегі құжаттар кешенін жолдайды:

бір жылдық қабылдаушылық бақылау нәтижелері бойынша дайындалған өнімнің сапасы туралы қорытылған мәліметтер (ұйымда қабылданған көрсеткіштер бойынша); тұтынушыларда анықталған өнімнің ақаулары туралы қорытылған мәліметтер (бақылау-қадағалау органдарының деректері, наразылықтары (рекламация) және тұтынушылардың шағымы бойынша); тұтынушылардың қанағаттануына қатысты мәліметтер (оның ішінде тұтынушылардың шағымдары туралы); өнімді мемлекеттік бақылау-қадағалау органдарының тексеруі туралы мәліметтер (бір—үш жылғы). Сұранысталған СМЖ мәліметтерін және құжаттарын бір экземплярда қағаз тасымалдауышта, СМЖ жүргізуге өтінімнің толтырылған бланкін (бұрын жолданым-хат жіберілген жағдайда) тапсырыс беруші «Ресейлік Өзен Регистрі» СЖСО-ға тапсырады. Мәліметтер мен құжаттардың бір бөлігін электрондық нұсқада беруге болады.

Тексерілетін ұйымның СМЖ құжаттарын талдау.

Құжаттарды талдау СМЖ құжаттарының МСТ Р ИСО 9001 талаптарына сәйкестілігін анықтау мақсатында жүргізіледі. Қажет болған жағдайда «Ресейлік Өзен Регистрі» СЖСО тексерілетін ұйыммен келісіліп, тексерілетін ұйымның СМЖ- сымен жұмыс орнында алдын ала танысу үшін немесе түсініксіз мәселелерді шешу үшін өзінің өкілін іссапарға жібере алады. СМЖ құжаттарын талдау СМЖ құжаттарын алдын ала тексеру туралы жазбаша есебін рәсімдеумен аяқталады, есепте анықталған ескертпелер көрсетіліп, ұйымда СМЖ бойынша аудит жүргізу мүмкіндігі немесе мүмкін еместігі туралы қорытынды жасалады.

Есепте көрсетілген сәйкессіздіктерді жойғаннан кейін  тапсырыс

беруші СМЖ-ны бағалау жұмыстарын қайта жандандыру үшін жетілдірілген құжаттарды қайта жолдай алады. Құжаттарды қайта талдау бойынша жұмыстарды орындау келісім-шартқа қосымша келісім жасаумен рәсімделеді.

Ұйымдағы аудитке даярлық.

Аудит жүргізуге даярлық барысында ұйымда СМЖ аудитінің жоспары әзірленіп, тексеруші ұйыммен келісіледі, комиссия мүшелерінің міндеттері айқындалып, жұмыс құжаттары даярланады.

Ұйымда СМЖ-ға аудит жүргізу және оның нәтижелері бойынша акт даярлау. Бұл кезең тексерілетін ұйымды жан-жақты зерттеуден, СМЖ құжаттарының МСТ Р ИСО 9001 (ИСО 9001) талаптарына сәйкестігін тексеруден тұрады. Аудит нәтижелері акт түрінде рәсімделеді, актіде комиссияның қорытындылары және ұсынымдары көрсетіледі.

Сертификаттауды аяқтау, сертификатты тіркеу және табыстау.

Барлық жоспарланған түзеу әрекеттері  жүргізіліп, оларды орындаудың нәтижелігі тексерілгенде, СМЖ-ны сертификаттау аяқталды деп есептелінеді. СМЖ-ның сәйкестілік сертификатын беру немесе оны беруден бас тарту туралы шешімді аудит нәтижесінің және түзеу әрекеттерінің жоспарын орындау нәтижелерінің актісін қарау негізінде «Ресейлік Өзен Регистрі» СЖСО  басшылығы қабылдайды. Сертификат беру туралы шешім барлық тіркелген  сәйкессіздіктер және оны тудырған себептер жойылғаннан кейін, яғни СЖСО тексеретін ұйымның жүргізілген түзеу әрекеттері туралы жазбаша есебі қаралғаннан кейін және (немесе) ұйымда түзеу әрекеттерін орындау нәтижелері қаралғаннан кейін қабылданады. Оң шешім қабылданғанда «Ресейлік Өзен Регистрі» СЖСО белгіленген үлгідегі СМЖ сәйкестілік сертификатын рәсімдейді. Сертификаттың әрекет ету мерзімі үш жылды құрайды. Ұйым ұсынатын құжаттар мен мәліметтердің тізбесі әр нақты жағдайда айқындалып, «Ресейлік Өзен Регистрі» СЖСО-мен белгіленеді.

| Сапаны басқарудың кешенді жүйелерін 1960 жылдардан бері қолданып келе жатқан әуе құрылысшылары және әуе өнеркәсібінің жеткізушілері       AS       9100       стандарттарында     мазмұндалған

халықаралық  тәжірибені игере бастады.        Бұл әлемдік нарықтағы бәсекеге қабілеттілікті арттыруға мүмкіндік береді. Авиациялық және ғарыштық өнеркәсіп СМЖ-ға қойылатын салалық талаптардың дамуын көрсететін ерекше салалар болып табылады. Олар салалық стандарттардың пайда болуына әкелетін ерекшеліктерге ие. СМЖ-ның жеке стандарттары әзірленген өнеркәсіптің барлық салаларына технологиялық процестердің күрделілігі және технологиялық ақырғы өнімнің жоғары деңгейі, қауіпсіздікке қойылатын жоғары талаптар және бәсекелестіктің жаһандық сипаты, ұлттық және халықаралық заңнамалық және нормативтік құжаттар тән. 1996 жылдың қазанында Автомобиль өнеркәсібі инженерлерінің қоғамы (Socіety of Automotіve Engіneers — SAE), сапа жүйелеріне салалық стандарттар жасаудың «ізашарлары» беделіне иемдене отырып, АҚШ-тың аэроғарыш өнеркәсібінің тапсырысымен  және осы өнеркәсіптің атынан SAE ARD 9000 «Аэроғарыш өнеркәсібінің негізгі жеткізушілеріне сапамен қамтамасыз ету талаптары» стандартының бірінші редакциясын жариялады. Стандартты әзірлеудегі пайдаланылған амал автомобиль өнеркәсібінде қолданылған амалға үйлеседі, яғни барлық салалық талаптар негзгі құжат – ИСО 9001-ге қосымша түрінде, оның құрылымын толық сақтай отырып рәсімделді. AS 9000-ның 1996 жылы бірінші жарияланған сәтінен бастап,  2001 жылдың тамыз айына дейін, яғни ИСО 9001:2000 стандартының өзекті редакциясына негізделген және соңғысына қосымша тағы 80-ге жуық талаптардан тұратын AS 9100 стандартын SAE шығарғанға дейін, стандарт бірнеше рет қайта қаралды. Аталған нұсқаның әзірлемесіне және бекітуіне (ратификациясында), сондай-ақ бүгінгі күні өзекті болып отырған AS 9100:2003 стандартының редакциясына Сапаның халықаралық аэроғарыш тобы (Іnternatіonal Aero - spase Qualіty Group) белсенді араласты, топтың құрамына аэроғарыш өнеркәсібінің барлық аса ірі өндірушілері кіреді. Аталған факт салалық стандарттарға тән: ИСО/ТУ 16949 стандартының негізгі әзірлеушісі – ІATF – алдыңғы қатарлы автомобиль өндірушілер, сондай-ақ автомобиль өнеркәсібінде жұмыс жасайтын сауда ұйымдары құрған жұмыс тобы. Салалық стандарттардың маңызды айырмашылығы – өнеркәсіптің оларды әзірлеуде белсене  араласуынан туындаған тәжірибелік бағыттылық. AS 9100 стандарты бекітілген сәтінен бастап осы уақытқа дейін халықаралық ретінде саналмай, американдық салалық стандарт аталып қалып отыр. Алайда Аэроғарыш өнеркәсібі еуропалық ассоциациясының (AECMA)  ықпал  етуімен, Стандарттау бойынша

еуропалық комитет (CEN) аталған стандартты ратификациялады және ол 2003 жылы Еуропалық Одақта EN 9100 – еуропалық стандарт ретінде енгізілді. Жапонияда осыған ұқсас жағдай орын алды, Жапония аэроғарыш қоғамының ықпалымен аталған стандарттың мәтіні  JІSQ 9100 ұлттық салалық стандарт ретінде қабылданды. Осылайша халықаралық мәртебеге ие емес бір стандарттың мәтінін біздер үш негізде қарастыра аламыз: AS/EN/JІSQ 9100. Сонымен қатар, барлық аталған өңірлер стандарт  талаптарын  АҚШ-тағы Федералды авиациялық әкімшіліктің (Federal Avіatіon Admі- nіstratіon — FAA) және Еуроодақтағы Авиациялық қауіпсіздік бойынша еуропалық агенттіктің (European Avіatіon Securіty  Agency Ресейде экономиканың «шикізаттық» үлгісін жылдамдатудың тікелей салдары аталған бетбұрыстардың бірі  –  сертификаттауға аса мүдделі металлургтер болды: Верхне-Салдинск және Белокалитвинск металлургиялық өндірістік бірлестіктер, сондай-ақ Самара металлургия зауыты және машина жасау кешенінің екі компаниясы: «Сатурн» ҰӨБ және «Гидромаш» ААҚ AS 9100 стандартына сертификатталды.

Мұндай жағдай бүтіндей алғанда аэроғарыш саласына тән емес, Сондай-ақ оның автомобиль өнеркәсібіндегі баламасымен салыстырғанда, Ресей Федерациясында AS 9100 стандартына қатысты белгілі бір ақпараттық «аштықты» айта кету керек.

«РЖД» ААҚ компаниясының   15.01.2007 ж. №46р өкіміне  сәйкес |

«РТЖ» ААҚ-да сапаны басқарудың функциялық  стратегиясы» құжаты бекітілді. Стратегияны әзірлеудің мақсаты 2010 жылға қарай стратегиялық бағдарламада көзделген көрсетілетін қызметтер  мен ішкі процестер саласында «РТЖ» ААҚ-ның күйінің дамуына қол жеткізуге мүмкіндік беретін қағидаттар мен бағыттарды қалыптастыру болып табылады. Аталған құжаттың қосымшасында саланың сапасын басқару жүйесін құру сапаны басқару саласына үздік әлемдік тәжірибенің кірігуі және «РТЖ» ААҚ-ның спецификасы мен технологиялық ерекшеліктерін міндетті есепке алумен сапаны басқарудың мойындалған және кеңінен таралған тұжырымдамалары мен әдістемелерін пайдалану негізінде жүзеге асырылатындығы айтылған. Атап айтқанда, оларға сапаны басқару саласындағы 9000 сериялы ИСО халықаралық стандарттар жатқызылады. Бұл стандарттарды ұйымның тұтынушылардың талаптарын, регламенттерді және өздерінің талаптарын орындау қабілетін бағалауда қолданады. Олар сондай-ақ өнімнің және көрсетілетін қызметтердің талап етілетін, болжанатын және тұрақты деңгейін қамтамасыз етуге үндейді. Сапаны басқарудың корпоративтік кіріккен жүйесін ендіру «РТЖ» ААҚ-да ИСО 9000 халықаралық стандарттармен анықталған төмендегі сапаны басқарудың негізге алынған қағидаттарын іске асыру негізінде атқарылады: Бұл сапаны басқару стратегиясының ИСО 9000 стандарттарының мәндік негізімен тікелей өзара байланысын қамтамасыз етеді.

Басшының көшбасшылығы.

Сапаны басқару жүйесін енгізудің табыстылығы «РТЖ» ААҚ-да басқарудың барлық деңгейіндегі басшылардың сапаның аса жоғары деңгейіндегі жұмысқа бағытталған өзгерістерге қабілеттілігімен, қатысу дәрежесімен және мүдделігімен жүзеге асырылады. Олардың міндеті сәйкессіздіктің пайда болу себептерін анықтау, өздеріне сеніп тапсырылған жұмыс  учаскелерінде сапаның жүйелі өсуіне жағдай жасау және тұрақты бақылауды         және     сапаны     өсіру    жұмысын   оңтайландыруды

«РТЖ» ААҚ компаниясы нарық қажеттіліктерін барынша қанағаттандыра отырып және шығындарды барынша азайта отырып, бизнес сапасын өсіруге талпынады. Нарықтың әрбір сегменті үшін ол нақты тұтынушының талаптарына сәйкес келетін қызмет түрін ұсынады. Ішкі өндірістік процестерді жүзеге асыруда олардың ішкі тұтынушылардың талаптарына сәйкес келетін қажетті сипаттамалары қамтамасыз етіледі.

Стратегияға бағытталған қызмет. «РТЖ» ААҚ-ның әрбір жұмыскері өз міндеттерін атқаруда ағымдағы көрсеткіштерді орындаумен қатар, компанияның стратегиялық мақсаттарына жетуге талпынады. Аталған қағидатты жүзеге асырудың аспабы жоғарғы деңгейдегі мақсаттарды «РТЖ» ААҚ-ның әрбір құрылымдық бөлімшесіне дейін бөлшектеп байланыстыруды (декомпозицияны) қамтамасыз ететін көрсеткіштердің теңдестірілген жүйесі болып табылады.

Процестік амал.

Процестік амал «РТЖ» ААҚ-да сапаны  басқару жүйесінің негізге алынатын қағидаты болып табылады. Компанияда сапасыз өнімнің жеткізушіден тұтынушыға, оның ішінде «РТЖ» ААҚ-ның өз ішінде жіберілуіне жол бермейтін, өндірістік қатынастарды басқару жүйесі құрылуда. Басқару саласында процестік амалды жүзеге асыру қабылданатын шешімдердің негізділігін және толықтылығын қамтамасыз етеді. Сапа деңгейлерін бағалау жүйесіне орындалған процестің сапалық және уақыттық жайын сипаттайтын көрсеткіштер енгізіледі. Бұл жағдайда жүйеде жоғары сапа деңгейінен ықтимал ауытқулар саны қалпына келіп, әрбір процесті орындаудың сапалы еңбегін уәждеу жүйесіндегі объективті көрсеткіш болып табылатын сапаның тиесілі үдемелері (градациялары) белгіленеді. Алғашқы технологиялық операциялардан бастап бөлімшелер аясында (бригада, цех, ауысым, участок, дистанция, т.б.) технологиялық процестердің сапасын ішкі растау жүзеге асырылады (ішкі белгі, сапа белгісі, т.б. аспаптар қолданылады). Бұл жұмыстың ақырғы мақсаты кешендегі технологиялық процестердің сапасын ішкі растау болып табылады.

Компания қызметін үздіксіз жетілдіру.

Бір рет қол жеткізілген сапа деңгейі бизнес-процестерді оңтайландырудың ақырғы мақсатты бағдары болмайды. «РТЖ» ААҚ бизнесінің мақсаттық жай-күйіне бизнес-процестердегі сәйкессіздіктерді ретімен жою есебінен ішкі процестерді тұрақты жақсарту арқылы қол жеткізіледі. Ұсынылатын шаралардың экономикалық тиімділігін бағалауға негізделген процестерді жетілдірудің ретімен орындалатын амал қолданылады. Бірінші сатыда жүзеге асырылушы өндірістік процесті қайта құруды және көп капитал салуды талап етпейтін тұрақты жақсартулар жүргізіледі. Инновациялық технологияның пайда болуында немесе өндірістік процесті қайта құруда процестің тиімділігін күрт арттыруға және шығындарды төмендетуге мүмкіндік беретін реинженеринг пайдаланылады.

Басқарудың жүйелік амалы. «РТЖ» АҚҚ-ның барлық жұмысы өзара байланысқан процестердің жиынтығы ретінде қаралады. Сапаны басқару жүйесі компанияны басқарудың жалпы жүйесіне кірігеді, бұл қызметтің кез келген функциялық бағыты бойынша шешімдер қабылдауда сапа мәселелерін есепке алуды түсіндіреді. Шешімдер қабылдау өз кезегінде ақпаратты мұқият талдауға және осы шешімнің компания жұмысының түрлі аспектілеріне әсерін жан-жақты бағалауға негізделеді.

Жұмыскерлерді тарту. «РТЖ» ААҚ-ның  барлық жұмыскерлері стратегиялық мақсатқа жетуге жұмыс жасайтын бір команданы құрайды. Сапаның өсуінің аса маңызды көздері жұмыскерлердің жаңа шығармашылық идеялары, олардың орындалған жұмыс сапасын бағалауының әділдігі, мәселелерді анықтауы және өнертапқыштық ұсыныстар жасауы болып табылады. Жұмыскерлерді сапаны жақсарту процесіне тартуға үлкен жауапкершілікпен және өзіндік бақылаумен оларға барынша көп еркіндікті табыстаудың негізінде қол жеткізіледі.

Расталған ақпарат негізінде шешімдер қабылдау.

Сапаны қамтамасыз ету және бақылау жүйесі технологиялық процестер мен операцияларды басқарушылық есепке алу мен есептілік жүйесінде дәл нысандандыруға дейін ірілендіру ықтималдығын көздейді. Нәтижелі шешімдер деректемелер мен ақпаратты талдауға негізделеді. «РТЖ» АҚҚ қызметіндегі кемшіліктер туралы ақпаратты жасыру компанияда жұмыс жасаумен үйлеспейді.

Жеткізушілермен өзара пайдалы ынтымақтастық. «РТЖ» ААҚ компаниясы ақпараттық ашықтық, өнімнің немесе көрсетілетін қызметтердің эксплуатациялық және экономикалық сипаттамаларымен байланысты мәселелерді бірлесе шешу процедурасын жетілдіру негізінде стратегиялық серіктестерімен

«РТЖ» ААҚ-да басқарушылық шешімдер қабылдау барлық мүдделі тараптардың мүдделерін есепке алу және олардың балансы  негізінде жүзеге асырылады: мемлекет және қоғам, тұтынушы және жеткізуші, компанияның барлық жұмыскерлері.

Темір жол өнеркәсібінің халықаралық стандарты.

Темір жол өнеркәсібінің халықаралық стандарты (Іnternatіonal Raіlway Іndustry Standard — ІRІS) темір жол өнеркісібінің жеткізушілерін бағалаудың жалпыға ортақ жүйесін енгізу мақсатында әзірленді. 9000 сериялы ИСО стандартымен бірлесіп, ІRІS стандарты жобалау және әзірлеу, өндіріс және, қажет болған жағдайда темір жол өнеркәсібінің өнімін жеткізу және қызмет көрсету бизнесі менеджментінің жүйесіне қойылатын талаптарды анықтайды. «РТЖ» ААҚ-ның жеткізушілермен өзара қатынас жасау және жеткізу сапасын қамтамасыз ету саласындағы саясаты ІRІS стандартын пайдалану негізінде құрылады. Компания көрсетілген стандарттың талаптарын «РТЖ» ААҚ жеткізушілерінің сәйкестілік дәрежесін және олардың жеткізетін өнімі сапасының темір жол көлігі өнімінің сапасы саласындағы белгіленген халықаралық талаптарға сәйкестілігін бағалауда ретімен қолданатын болады.

Сапаның жалпыға міндетті менеджменті.

Сапаның жалпыға міндетті менеджменті тұжырымдамасы 9000 сериялы ИСО халықаралық стандарттарының әдістемелік негізінде құрылады. Тұжырымдаманың басты сипаттамасы — сапаға кешенді көзқарас және сапаны басқару аспаптарын қызметінің барлық функциялық бағыттарында пайдалану. Сапаны жалпыға ортақ басқару тұжырымдамасы сапа жауапкершілігін және ұйымның барлық құрылымдық бөлімшелерінің әрбір деңгейге қатысуын және сапаның өнімге «кірістіруге» бағытталған өндіру және басқару әдістерін енгізуді көздейді (1.7-б. қ,).

Үнемді өндіріс (Lean Productіon).

Тұжырымдама өндіріс процесінде ресурстарды, бірінші кезекте уақыт ресурстарын барынша көп үнемдеуге бағытталған. Аталған тұжырымдаманың негізге алынған қағидаты қосымша құндылық әкелмейтін немесе оны азайтатын процестерді анықтау және жою болып табылады (мысалы, запастардың артуына әкелетін процестер; күту, артық тасымалдау, артық өңдеу процестері; ақау тудыратын процестер, т.с.с).

Үнемді өндіріс тұжырымдамасының аспаптарын «РТЖ» ААҚ-ның ішкі процестерін оңтайландыруда ресурстардың өндірушілік емес шығындарын анықтап, оларды болдырмауда пайдаланған жөн.

Тапсырыс (Kanban).

Аталаған жүйенің негізге алынған қағидаты өндірістік цикл кезеңінің әрбір нақты сәтінде өнімге  деген сұранысты есепке алумен, жеткізушіге (ішкіге және сыртқыға) өнімді уақытылы жеткізуді қамтамасыз ету болып табылады. Осы амалға сәйкес өнімнің кезекті партиясын  өндіру ішкі немесе сыртқы тұтынушыдан сұраныс түскен жағдайда жүзеге асырылуы тиіс. Kanban аспаптарын (инструментарий) қолдану «РТЖ»  ААҚ-ның жөндеу және өнеркәсіптік құрылымдық бөлімшелерінде өндірісті ұйымдастыруда, запастарды басқаруда және материалдық-техникалық жабдықтауды ұйымдастыруда мақсатты болып есептелінеді.

Жетілдіру (Kaіzen).

Аталған тұжырымдама ресурстарды аз шығындаумен және жақсартуларды ендіруге барлық  жұмыскерлерді тартумен ұйымның ішкі процестерін тұрақты жетілдіру қағидатына негізжеледі. Басқарудың барлық деңгейіндегі жұмыскерлерді сапаны  басқару жүйесін жасау процесіне барынша көптеп тартуды қамтамасыз ету үшін «РТЖ» ААҚ-да сапа менеджерлерінің иерархиялық құрылымы қалыптастырылады. Сонымен қатар, аталған тұжырымдаманы пайдалану аясында еңбек шарттарын жақсарту, ресурстарды үнемдеу, құрал-жабдықтар мен процестерді жетілдіру, жұмыстардың және көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыру салаларында есеп жүргізу мен бағалау жүйелерін құру, жұмыскерлердің ұсыныстарын ендіру қажет. Бұл жүйені компанияда пайдаланудың келешегі зор элементі, енгізілген жаңалықтан алынған нәтижені «РТЖ» ААҚ мен жаңалық енгізген жұмыскер арасында бөлуді көздейтін амал бола алады.

«Алты сигма» (Sіx sіgma). «Алты сигма» тұжырымдамасының негізі — 1 млн. ықтималдыққа сәйкессіздіктер (ақаулар) санын азайту (минимизация). Сапаның жоғары деңгейіне 1 млн. ықтималдыққа 3...4 ақауды құрайтын «алты сигма» деңгейінде қол жеткізіледі.   «РТЖ»   ААҚ-да   сапаны   басқару   жүйесін ендіруде «алты сигма» тұжырымдамасын өлшеулердің нәтижелерін талдау және осының негізінде компанияның ішкі процестерін оңтайландыру арқылы ақауларды жоюға басты назар аударылатын басқару философиясы ретінде қарастыру қажет. «РТЖ» ААҚ-да сапаны басқару жүйесін ендіруде «алты сигма» тұжырымдамасына сәйкес тұрақты негізде технологиялық процесті

орындаудың әрбір кезеңінде сапаның қорытынды көрсеткіштерін сандық өлшеу және олардың мониторингін жасау жүзеге асырылады, бұл сәйкессіздіктердің (ақаулардың) санын уақытылы анықтап, оларды барынша азайтуға мүмкіндік береді. Көрсетілген амалды қолдану қызмет түрлерін көрсетудің барлық тізбегі бойынша сапаны аралық бақылауды қамтамасыз етеді.

Көшбасшылық жүйесінің тұжырымдамасы.

Көшбасшылық жүйесінің тұжырымдамасы жаңа жобаларды барынша тиімді және жауапкершілікпен жүзеге асырып, ұйымда серпілісті өзгерістер жасай        алатын        менеджерлердің        көшбасшылық       өзегін

қалыптастырып, ұзақ мерзімді дамытуды көздейді.

1.7.

Жалпыға міндетті сапа менеджменті (Total qualіty management — TQM) жоспарлау процестерін ұйымдастырудың,  оларды қамтамасыз етудің және компания өнімінің сапасын бақылаудың жай амалы емес; бұл басқарудың жалпы жаңа үлгісін жасаудың амалы.       Бұл       жаңа     үлгінің      дәстүрліден        приципшіл айырмашылықтары  1.3-кестеде келтірілді. TQM жүйесін әзірлеудің және ендірудің бірыңғай реттілігі белгіленуде, оған кәсіпорынмен контракт бойынша жұмыс жасайтын мамандандырылған фирмалар қатысуы тиіс. Жүйе жасау бойынша жұмыстар төмендегі реттілікпен жүргізіледі. | Консалтингтік фирма өкілдерінің қатысуымен арнайы жиналыста сапа бағдарламасын орындаудың мән-жайлары, мерзімі, ұйымдастырылуы және оған басшылық жасау талқыланады,

1.3-кесте. Басқарудың дәстүрлі үлгісін TQM амалымен дамытылатын үлгімен салыстыру

қажетті түзетулер енгізіліп, шешімдер қабылданады (оның ішінде оқыту және қызметкерлерді аттестаттау мәселелері бойынша).

Сапа менеджменті сапаны жетілдіру негізінде нәтижелікті арттыру және пайданы көбейту мақсатындағы басқарудың заманауи қағидаттарының, әдістерінің, тәсілдері мен нысандарының жиынтығы болып табылады. Осы ереже сапа менеджментінің заманауи жүйелерінің негізге алынған қағидаттары негізіне алынған: | сапа — кез келген өндірістік немесе басқа да процестің ажырамас   бөлігі        (қандай        да    бір    басқарудың  өзіндік

функциясы емес); Бұл қағидаттар сапаны басқарудың аса танымал және әдістемелік күшті бағыты – жалпыға міндетті сапа менеджментінің негізіне алынды.

«Сапа» ұғымының анықтамасын беріңіз.

2 тарау

2.1.

Метрология (

грек. цетрои — өлшеу, ^oyos — ілім) —  өлшеулердің, әдістердің және тәсілдердің бірлігін қамтамасыз  ету және қажетті дәлдікке жету тәсілдері туралы ғылым.

Метрология үш бөлімнен тұрады: | Өлшеулердің қажеттілігі ерте замандарда пайда болды. Бұл үшін бірінші кезекте қоласты құралдары қажет болды. Мысалы, асыл тастардың салмақ бірлігі —

карат (0,2 г) — оңтүстік пен шығысты мекендеген халықтар тілінен аударғанда «бұршақтың дәні» дегенді білдіреді; аптекалық салмақ бірлігі —

гран (0,062 г) —  латын, француз, ағылшын және испан тілдерінен аударғанда «дән» мағынасын береді. Көптеген өлшеулердің шығу тегі антропометриялық немесе адамның нақты еңбек қызметімен байланысты болды. Мысалы, Киевтік Русьте тұрмыста

тұтам (вершок)

сүйем (пядь)

шынтақ (локоть)

сажын (сажень) (2,1336 м) — «жету», «қол жеткізу» мағынасында; (орыс тіліндегі «сягать», «достигать», «косая сажень в плечах» сөздерінен алынған) сол аяқтың табанынан жоғары созылған оң қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі ара қашықтық;

«поворачивать»   плуг        обратно        тіркесінен        алынған        —        атыздың ұзындығы.

Кейін Жердің өз осьінен айналуының орташа кезеңінің (тәуліктің) 1/86 400 бөлігі

өлшенді .

Мина Вавилонда қабылданған су сағаттарынан 500 грамға жуық су ағатын уақыт аралығына (шамамен екі астрономиялық сағатқа тең) теңестірілді. Кейін мина қысқартылып, біз үшін дағдылы

минутқа айналды. Уақыт өте келе су сағаттарының орнын құм сағаттар, кейін аса күрделі маятникті тетіктер басты. Ресейдегі аса маңызды метрологиялық құжат Иван Грозныйдың Двин грамотасы (1550 ж.) болды. Онда сусымалы заттарды сақтау ережелері және жаңа өлшемінің көлемі –

әшмүшке (осьмина) регламенттелген. Олардың жез көшірмелері (экземплярлары) сайланған адамдардың – старшындардың, соцкилердің, целовальниктердің сақтауы үшін қалаларға жолданды. Осы мөлшерлерден қала помещиктері үшін таңбаланған  ағаш көшірмелер жасап, сол ағаш көшірмелерден тұрмыста пайдаланатындарын жасау қажет болды.

І Петрдың метрлік реформасымен Ресейде фут

ағылшындық өлшемдер, әсіресе флотта және кеме жасауда кеңінен қолданыла бастады. 1736 жылы Сенаттың шешімімен Ақша сарайының бас директоры М.Г. Головкинның төрағалығымен Салмақ және өлшем комиссиясы құрылды. Комиссияның құрамына Леонард Эйлер кірді. Бастапқы өлшем ретінде комиссия жез аршын және ағаш сажын жасап, сусымалы заттардың өлшемі ретінде мәскеулік Камменномост ішімдік сарайының

Он еселенген негіздегі өлшеулер жүйесін құру XVІІ ғасырда  өмір сүрген француз астрономы Г.Мутонның идеясы болды. Кейінірек ұзындық бірлігі ретінде жер меридианының қырық миллиондық бір бөлігін алу ұсынылды. Жалғыз бірлік –

«Ресейлік өлшеулер мен салмақтар жүйесі туралы» жарлықпен (1835 ж.) Ресейде ұзындық және масса эталондары —

бекітілді. 1875 ж. қол қойылған Халықаралық  метрлік  конвенцияға  сәйкес  Ресей  масса  бірлігінің | №12 және 26 және ұзындық бірлігінің №11 және 28 платинді- иридилі эталондарын алып, олар жаңа Үлгілік өлшеулер мен салмақтар депосына жеткізілді. 1892 ж. депо  меңгерушісі  қызметіне   Д.И.   Менделеев   тағайындалып,   ол   1893   ж. депоны

Өлшеулер мен салмақтардың Бас палатасы — әлемдегі метрологиялық бейінді алғашқы ғылыми-зерттеу мекемелерінің біріне айналдырды. Метр жүйесі Ресейде 1918 ж. «Халықаралық өлшеулер мен салмақтардың метрлік жүйесін енгізу туралы» Халық Комиссарлары Кеңесінің декретімен енгізілді. Жаратылыстану  ғылымдарының дамуы өлшеулердің жаңа тәсілдерінің пайда болуына әкелді, ал олар өз кезегінде зерттеудің қуатты тәсіліне айналып, ғылымның дамуын ынталандырды. Жаратылыстану және техникалық ғылымдардың алға басуында метрологияның мәні зор, себебі өлшеулер дәлдігінің артуы – адамның табиғатты тану жолдарын жетілдіру, жаңалықтардың және нақты білімдерді тәжірибеде қолдану тәсілдерінің бірі. Ғылыми-техникалық прогресті қамтамасыз ету үшін метрология өзінің дамуында ғылым мен техниканың басқа салаларынан озуы қажет, себебі олардың әрбірі үшін дәл өлшеулер оларды жетілдірудің негізгі жолдарының бірі болып табылады.

қоршаған ортаның нысандары және процестері, шама бірліктері, өлшеу тәсілдері, эталондар, өлшеулерді орындау әдістемелері.

негізгі мақсаты

Өлшеу

Бақылау

бақылауда бұйымның бірнеше параметрі бір мезетте бағаланады немесе бір мезетте бірнеше параметрлер қателіктерін шектейтін кешенді рұқсат шегі тағайындалған параметр бағаланады.

(ФШ) — көптеген физикалық нысандар үшін сапалық тұрғыда ортақ болатын, ал сандық мәнде ерекшеленетін физикалық қасиет. Мысалы, кез келген дененің массасы килограммен белгіленуі мүмкін, бірақ әрбір жеке дененің массасы — белгілі бір мәнмен (5; 15; 20,5 кг) белгіленеді. Машина жасау нысандарының ұзындығы әдетте милиметрмен, бірақ әрбір жеке нысандікі — нақты мәндермен (5; 25; 48 мм) белгіленеді.

Өлшемділіктің физикалық шамасы оның негізгі физикалық шамамен байланысын бейнелеп, сапалық сипаттамасы болып табылады және dіm таңбасымен белгіленеді (

ағылш.. dіmensіon — өлшем). Негізгі физикалық шамалардың өлшемділігі сәйкесті бас әріптермен белгіленеді. Мысалы, ұзындық, масса және уақыт үшін  dіm

l = L, dіm

m = M, dіm

t = T. |

Физикалық шама бірлігі деп біртекті басқа бір физикалық шаманы көрсетуде қолданылатын сандық мәні бірге тең физикалық шаманы атайды.

2.1-сурет. Өлшеудің негізгі элемментерінің байланыстары

түрлері

Түрлі елдерде ғылым мен техниканың дамуы көптеген пайдаланылып жүрген шамалардың шығуына әкеліп, бұл қарым- қатынаста біршама қиындықтар тудырды.

Өлшем (мера)

Өлшеулердің бірлігін бірізділендіру және одан әрі қамтамасыз ету негізінде физикалық шамалардың халықаралық бірлік жүйесін әзірлеу қажеттілігі туындады. |

Физикалық бірліктер жүйесі деп қабылданған қағидаттарға сәйкес түзілген негізгі және туынды бірліктердің жиынтығын атайды.1954        жылы        X        Өлшемдер        мен        салмақтар        бойынша        бас

Атауы

Өлшем- ділігі

Анықтамасы

халықара- лық

орыс- ша

Ұзындық

Метр

м

Метр дегеніміз 1/299 792 458 сек. уақыт интервалында жарықтың вакуумде өту жолының ұзындығы

Масса

Килограмм k g кг

Килограмм дегеніміз килограммның халықаралық прототипінің массасына тең масса бірлігі

Уақыт

Секунд

Сек.

Секунд дегеніміз цезий-133 атомының аса жұқа екі деңгейінің арасынан өткен сәуле шығаруының 9 192 631 770 периодына тең уақыт

Электр тогының күші

Ампер

Ампер – вакуумда бір-бірінен 1 м қашықтықта орналасқан, шексіз ұзын әрі өте жіңішке дөңгелек қималы, түзу екі өткізгіш бойымен өткенде, осы өткізгіш ұзындығы 1м болатын бөлігінде 2 ■ 10 -7

Термодина- микалық температура

Кельвин

Кельвин – судың үштік нүктесі термодинамикалық температурасының 1/273,16 бөлігіне тең өлшем бірлігі

Атауы

Өлшем- ділігі

Анықтамасы

халықара- лық

орыс- ша

Заттың саны

Моль mol

Моль

Моль дегеніміз 12 г көміртекте болатын атомдар санына тең құрылымдық бөлшектер. Мольді қолдануда құрылымдық элементтер айрықшаландырылған және атомдар, молекулалар, иондар, электрондар және басқа да бөлшектер немесе бөлшектердің айрықшаландырылған

Кандела Cd Кд

Кандела белгілі бір бағытта көрінетін 540 ■ 10

Гц, жиіліктегі монохроматикалық сәуле көзінің жарқырауын сипаттайтын жарық шамаларының бірі, жарықтың бұл бағыттағы энергетикалық күші

1/683 Вт/ср құрайды.

Е с к е р т у : 1. Термодинамикалық температурамен қатар (белгіленуі

o ,

мәнімен анықталады, мұндағы Т о = 273,15 К. Термодинамикалық температура кельвинмен, Цельсий температурасы — Цельсий градусымен беріледі. Өлшемі бойынша Цельсий   градусы   кельвинге   тең.   «Цельсий   градусы»   —   аталған   жағдайда

«кельвин» атауының орнына қолданылған арнайы атау.

2.2 кесте. Атаулары және белгіленулері SІ негізгі бірліктердің атауларын және белгіленулерін пайдаланумен түзілген SІ туынды бірліктердің мысалдары

Атауы

Өлшемділігі

Көлем, сыйымдылық

Куб метр о

Жылдамдық

Метрдің секундқа қатынасы m/s

Метрдің секундтың квадратына қатынасы m/s

м/сек

Толқындық сан

-1

Бірінші дәрежелі минустағы метр пг

-1

Тығыздық

кг/м

Үлестік көлем

Метр кубының килограмға қатынасы m

/kg м

/кг

Электр тогының тығыздығы

Ампердің метрдің квадратына қатынасы A/m

А/м

Магнит өрісінің кернеулігі

Ампердің метрге қатынасы A/m А/м

Компоненттің молярлық концентрациясы

моль/м

Жарықтығы

кд/м

Атауы

Өлшемділігі

Негізгі және туынды бірліктер арқылы берілуі SІ

халықаралық

орысша

Жазық бұрыш

Радиан rad рад

Стерадиан sr ср т

• пг

= 1

Жиілік

Герц Hz гц s-

Күш

Ньютон

m • kg • s~

Қысым

Паскаль Ра Па пг

' kg • s~

Энергия, жұмыс, жылу мөлшері

Джоуль

Дж m

• kg • s~

Қуат

Ватт

Вт

• kg • s~

Электр заряды, электр мөлшері

Кулон

Кл

s • A

Электр кернеуі, электрлік потенциал, электрлік потенциал айырымы, электрлік қозғауыш күш

r‘

Вольт

m

' kg • s~

-1

2.3 кестенің соңы

Атауы

Өлшемділік

SІ негізгі және туынды бірліктер арқылы берілуі

халықаралық

орысша

Электр сыйымдылығы

Фарада

пг

• kg -1 • s

Электрлік кедергі

Ом

Ом

пг • kg • s~

-2

Электр өткізгіштігі

Сименс

См пг

• kg -1 • s

Магнит индукциясының ағыны, магнит ағыны

r‘

Вебер Wb Вб

' kg • s-

-1

Магнит ағынының тығыздығы, магнит индукциясы

Тесла

Тл

kg • s~

-1

Индукциялық, өзара индукциялық

r

Генри

Гн

• kg • s~

-2

Цельсий температурасы

Цельсий градусы °с

Жарық ағыны

Люмен 1т лм

Lc

Люкс 1х лк пг

• cd • sr

Радиоактивті көздердегі нуклидтің белсенділігі (радионуклид белсенділігі)

Беккерель

Bq

Бк

Иондаушы сәулеленудің сіңірілген мөлшері, керма

Грей Gy Гр

• s~

Иондаушы сәулеленудің эквивалентті мөлшері, иондаушы сәулеленудің тиімді мөлшері

Зиверт Sv Зв

Катал kat кат

mol • s _1

Е с к е р т у л е р : 1. І960 ж. XІ ӨСБК (Резолюция 12) Бірліктердің халықаралық жүйесін қабылдағанда бірліктердің үш класы кірді: негізгі, туынды және қосымша (радиан және стерадиан). ӨСБК радиан және стеридиан бірліктерін қосымша бірліктер ретінде жіктеп, олар негізгі ме, әлде туынды ма деген сұрақты ашық қалдырды. Осы бірліктердің екі мағыналы жайын жою мақсатында Өлшемдер мен салмақтардың халықаралық комитеті 1980 ж. (1 ұсыным) SІ қосымша бірліктер класын өлшемсіз туынды бірліктер ретінде түсіндіруді ұйғарды, ӨСБК оларды SІ туынды бірліктерді беруде  қолданылу-қолданылмау мәселесін  ашық  қалдырды.  1995 ж. XX ӨСБК (8 резолюция) қосымша бірліктер класын SІ-ден алып тастап, радианды және стерадианды SІ өлшемсіз туынды бірліктері (арнайы атаулар мен белгілеулерге ие) ретінде есептеуге қаулы қабылдады, оларды SІ басқа туынды бірліктерін беруде пайдалануға немесе пайдаланбауға (қажетінше) болады. 2. Катал бірлігі 12 XXІ ӨСБК.резолюциясына сәйкес енгізілді.

2.4 кесте. Атаулары және белгіленулері 2.3-кестеде көрсетілген арнайы атаулармен және белгіленулермен түзілген SІ туынды бірліктерінің мысалдары

Атауы

Өлшемділігі

SІ негізгі және туынды бірліктері арқылы берілуі

халықаралық

орысша

Күш моменті

Беткі керіліс

Ньютонның метрге қатынасы N/m H/m

kg • s~

Динамикалық тұтқырлық

пг

•  k g  •  s _ 1

Электр зарядының кеңістіктік тығыздығы

Кулонның метрдің кубына қатынасы C/m

Кл/м

nr

Кулонның метрдің квадратына қатынасы C/m

Кл/м

nr

• s • A

Электр өрісінің кернеуі

Вольттың метрге қатынасы V/m В/м

m • kg • s~

-1

Диэлектрлік өткізгіштік

Фараданың метрге қатынасы F/m Ф/м nr

• kg -1 • s

Магниттік өткізгіштік

r

Генридің метрге қатынасы H/m

Үлестік жнергия

m

• s~

Жүйенің жылу сыйымдылығы, жүйе энтропиясы

0“‘

Кельвиндегі Джоуль

Үлестік жылу сыйымдылығы, үлестік энтропия

0-‘

Энергия ағынының беттік тығыздығы мт

Квадрат метрдегі Ватт W/m

Вт/м

kg • s~

Су өткізгіштігі

• Кг

Молярлық ішкі энергия

m

• kg • s~

• mok

Молярлық энтропия, молярлық жылу сыйымдылығы Гмт

m

• kg • s~

• Kr

• mok

Фотондық сәулеленудің экспозициялық мөлшері (гамма- және рентген сәулеленулердің экспозициялық

мөлшері)

kg -1

m

• s~

Бұрыштық жылдамдық

м

s-

Бұрыштық ускорение т

рад/сек.

s -2

Сәулелену күші

m

• kg • s~

• sk

Е с к е р т у . SІ кейбір туынды бірліктеріне ғалымдардың құрметіне арнайы атаулар берілді (2.3-кестені қ.), олардың белгіленуі бас әріппен жазылады.

Бірліктердің мұндай жазылуы

SІ басқа туынды бірліктерін (осы бірліктерді пайдаланып жасалған) белгілеуде және басқа жағдайларда сақталады.

1954 жылы бекітілген алты негізгі бірліктерге негізделген жүйе Халықаралық бірлік жүйесі деп аталды, қысқаша SІ (SІ — французша атаудың бас әріптері Systeme Іnternatіonal).  Алты негізгі, екі қосымша және 27 туынды бірліктің бірінші тізімі, сондай-ақ еселік және үлестік бірліктердің жалғаулары бекітілді. Осы жүйенің физикалық шамаларының негізгі бірліктері 2.1-кестеде келтірілді (МСТ 8.417 — 2002 «МӨБ.  Шама бірліктері»). SІ негізгі бірліктерін пайдаланумен жасалған SІ туынды бірліктерінің мысалдары 2.2-кестеде келтірілді.. Берілген физикалық шаманың басқа негізгі шамалармен байланысын көрсететін өрнек

Арнайы атаулары және белгіленулері бар SІ туынды бірліктері 2.3-кестеде келтірілді. Бұл бірліктер де SІ басқа туынды бірліктерін жасауда қолданыла алады. (2.4-кесте). Сондай-ақ SІ бірліктерімен тең, мерзімі  шектеусіз қолданылатын жүйеден тыс бірліктер белгіленді: масса (тонна, массаның атомдық бірлігі), уақыт (минут, сағат, тәулік), ұзындық (астрономиялық бірлік, жарық жылы, парсек), т.б. Жүйеден тыс бірліктердің тағы бірқатары (миля, карат, т.б.) қолдануға уақытша жіберілді. Тәжірибе жүзінде бірліктің біреуі аталған шаманың үлкен және кіші өлшемдерін өлшеу қолайсыз. Сондықтан өзара еселік және үлестік қатынаста болатын бірнеше бірлік қолданылады (10

-24

Еселік бірлік

Үлестік бірлік

Физикалық шаманың еселік және үлестік бірліктері негізгі бірліктердің сәйкесті жалғаулары арқылы жасалады. Бұл жалғаулар 2.5-кестеде келтірілді. Мысалы: ұзындықтың негізгі бірлігі — метр (м); ұзындықтың үлестік бірліктері — дециметр (дм), сантиметр (см), миллиметр (мм), микрометр (мкм), т.с.с.; ұзындықтың еселік бірліктері — декаметр (дам), гектометр (гм), километр (км), т.с.с.

Иотта

Зетта

Экса

Пета

Тера

Гига

Мега

Кило

Гекто

Дека Da Да

-1

Деци

д

-2

Санти

-3

Милли

-6

Микро

Мк

-9

Нано

-12

Пико

р

-15

Фемто

ф

-18

Атто

-21

Зепто

-24

Иокто

и

Өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету үшін өлшеудің барлық құралдары градустандырылған бірліктердің т

бірліктерін дәл беру және сақтау, қолданылатын өлшеу құралдарына (ӨҚ) беру арқылы қамтамасыз етіледі. Физикалық шама бірліктерін беру, сақтау және өлшеу құралдарына беру жүйесі өлшеулердің бірлігін қамтамасыз етудің техникалық негізі болып табылады. Физикалық шама бірліктерін беру тізбегіндегі жоғары звено эталондары болып табылады.

Физикалық шаманың эталондық бірлігі

Бастапқы эталон

SІ физикалық шамаларының негізгі бірліктері Ресей Федерациясының аумағында өкілетті мемлекеттік органның шешімімен бастапқы деп танылған

Мемлекеттік эталондар Техникалық реттеу және метрология бойынша федералдық агенттіктің Метрология институттарында (Рестехреттеуде) сақталады. Оның рұқсат етуімен ведомстволық метрологиялық қызмет органдарында оларды сақтайды және қолданады. Физикалық шама эталондық бірлігінің өлшемдерін екінші эталонға (көшірме эталонға) және жұмыстық өлшеу құралдарына беру жұмыстық эталондардың көмегімен жүзеге асырылады. Мақсаты бойынша екінші эталондар куә-эталондарға, көшірме- эталондарға және теңеу-эталондарға бөлінеді.

Жұмыстық эталон

«Жұмыстық эталон» термині «өлшеудің үлгілік құралы» (ӨҮҚ), терминін алмастырды, бұл терминологияны тәртіпке келтіріп, оны халықаралыққа жақындату мақсатында жасалды. Қажет болған жағдайларда жұмыстық эталондарды, өлшеудің үлгілік құралындағыдай (ӨҮҚ), разрядтарға бөледі (1, 2, 3, ..., n). Бірліктің өлшемін беру разряд бойынша қатар  бағынатын жұмыстық эталондар тізбегі арқылы жүзеге асырылады. Бірлік өлшемі бұл тізбектегі соңғы жұмыстық эталоннан өлшеудің жұмыстық құралдарына беріледі.

-сурет. Эталон өлшемдерін өлшеудің жұмыстық құралдарына беру сызбасыЭталон өлшемдерін жұмыстық өлшеу құралдарына беру сызбасы (тексеру сызбасы) 2.2-суретте келтірілді (алғашқы эталон ^ екіншілік эталон ^ жұмыстық эталон ^ разрядты эталондар ^ өлшеудің жұмыстық құралдары). Физикалық шама өлшемдерін метрологиялық тізбектің барлық звеноларына берудің дұрыстығын қамтамасыз ету үшін белгілі бір тәртіп орнатылуы керек. Бұл тәртіп тексеру сызбаларында келтірілді.

Тексеру сызбасы

ұсақ топтамалы өндіріс жағдайларында пайдаланылады. Олар өлшеу аспаптарынан (штангенциркульден, микрометрден, т.б.), өлшеу бастиектерінен        (иіндік        қапсырмадан,        нутрометрден, индикаторлардан, микаторлардан, т.б.), оптикалық-механикалық өлшеу приборларынан (оптиметрден, ұзындық өлшеуіштерден, микроскоптан т.б.), пневматикалық өлшеу приборларынан тұрады.

ӨҚ-ны (калибрлерді, автоматтарды, жартылай автоматтарды) ірі топтамалық және жаппай өндірісте қолданады. Нысанмен байланысы бойынша өлшеу құралдары контактілі, контактісіз, сыртқы және қондырылған; жұмыс режимі бойынша — статикалық және динамикалық деп бөлінеді. 29 — 99 «Метрология. Негізгі терминдер және анықтамалар» МАҰ-ға сәйкес ӨҚ төмендегі түрлерге бөлінеді: |

Өлшеу шарттары МСТ 8.050 — 73 «МӨҚ. Сызықтық және бұрыштық өлшеулерді орындаудың қалыпты шарттарына» сәйкес сызықтық, бұрыштық және басқа да өлшеулерді жүзеге асыруда температураның, қысымның, ылғалдылықтың, ауа тығыздығының, магнит өрісінің және басқа да көрсеткіштердің мәндеріне сәйкес бол

у

ы тиіс (2.6-кесте).

2.6-кесте. Сызықтық және бұрыштық өлшеулерді орындау шарттары

Әсер етуші шама

Әсер етуші шаманың номиналды мәні

Өлшеулердің барлық түрінің температурасы

Иондаушы сәулеленулерді, жылулық техникалық, температуралық, магниттік, электрлік өлшеулерді, қысымды және қозғалыс параметрлерін өлшейтін қоршаған ортаның қысымы

100 кПа (750 мм рт. ст.)

Сызықтық, бұрыштық өлшеулер, массаны, жарық күшін, спектроскопиядағы және 2-т. көрсетілгендерден басқа салалардағы өлшеулер үшін ауа қысымы

101,3 кПа (760 мм рт. ст.)

Сызықтық, бұрыштық өлшеулер, массаны өлшеулер, спектроскопиядағы өлшеулер үшін ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 58%

Температураны, күшті, қаттылықты, айнымалы электр тогын, иондаушы сәулеленулерді, қозғалыс параметрлерін өлшеу үшін ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 65%

4, 5, 6-т. көрсетілгендерден басқа, өлшеулердің барлық түрлері үшін ауаның салыстырмалы ылғалдылығы

60 %

Қозғалыс параметрлерін, магниттік және электрлік шамаларды өлшеу үшін магниттік индукция (магнит өрісінің кернеуі) және электр өрісінің кернеуі

10-т. көрсетілгендерден басқа барлық өлшемдер үшін магниттік индукция (магнит өрісінің кернеуі) және электр өрісінің кернеуі

Аталған географиялық аудандағы Жер өрісінің сипаттамаларына сәйкес келеді

Өлшеулердің әдістемесі деп өлшеу барысында осы әдіске сәйкес нәтижелермен қамтамасыз етуде орындалатын операциялардың және ережелердің белгіленген жиынтығын атайды. Өлшеу барысында дәлдікті жоғалтудың басты себебі қолданылатын өлшеу құралдарының метрологиялық мүмкіндіктері есебінен емес, бірінші кезекте өлшеулерді орындау әдістерінің және әдістемелерінің жетілмегендігінен болады.

Өлшеулерді орындау әдістемелерін әзірлеу төмендегі кезеңдерден тұруы тиіс: Өлшеулерді                                орындаудың                нормативтік-техникалық құжаттамасында                өлшеулердің        дәлдік                нормалары,        өлшенетін шаманың ерекшелігі (диапазоны, өнімнің атауы, т.с.с), өлшеулерді және декректемелерді өңдеуді максимал автоматтандыру көзделеді. Өлшеулерді орындау әдістемелері оларды қолдану алдында аттестатталып,                        стандартталуы        тиіс.

Аттестаттау төмендегілерден тұрады: аттестаттау бағдарламасын әзірлеу және бекіту; бағдарламаға сәйкес зерттеулерді орындау; аттестаттау есебін        жасап,        рәсімдеу;        өлшеулерді                        орындау                әдістемесінің

аттестатын рәсімдеу. | Аттестаттауда        өлшеулердің        дәлдігіне        әсер        ететін        барлық факторлардың   есебін   жүргізудің   дұрыстығы   тексеріліп,  олардың

нәтижелерінің растығы анықталуы тиіс. Өлшеулерді орындау әдістемесін аттестаттауды мемлекеттік және ведомстволық метрологиялық қызмет жүргізеді. Бұл жағдайда мемлекеттік метрологиялық қызмет ерекше дәл, жауапты өлшеулерді, сондай-ақ Рестехреттеу ұйымдарында жүргізілетін өлшеулерді аттестаттауды жүргізеді.

Өлшеулерді орындау әдістемелерін жетілдіру мақсатында мерзімді түрде олар қайта қаралып отырады. Әдістемелерді әзірлеуге және орындауға қойылатын ортақ талаптар МСТ Р 8.563 — 96 «МӨЖ. Өлшеулердді орындау әдістемелері» және ӨӘ 2377 — 98 «МӨЖ. Өлшеулерді орындау әдістемелерін әзірлеу және аттестаттау» құжаттарында белгіленеді.

Өлшеу

Нәтиже алу тәсілі, яғни өлшенетін шаманың сандық мәні  бойынша өлшеулердің түрлері:

Тікелей өлшеулерде өлшенетін шаманың сандық мәні өлшеу құралдары көрсеткіштерінің есептеу деректері бойынша анықталады.

Жанама өлшеулердің нәтижесі, өлшенетін шамамен белгілі бір тәуелділікпен байланысатын, шаманың тікелей өлшеулері негізінде анықталады (мысалы, көлем және масса нәтижелері бойынша тығыздықты бағалау).

Бірлескен өлшеулер екі немесе бірнеше біртекті емес шамалардың арасындағы функциялық тәуелділікті табу мақсатында жүргізіледі.

Жиынтықты деп бір уақытта жүргізілетін ізделінді өлшем шамасы теңдеулер жүйесін шешу арқылы анықталатын бірнеше өлшеу шамаларын өлшеуді айтады.

аса күрделі өлшеулердің негізі болып табылады. МАҰ 29 — 99 «ӨМҚ Мемлекетаралық стандарттау бойынша  ұсыным. Метрология. Негізгі терминдер және анықтамалар» (МСТ 16263 — 70 «Өлшеулердің бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі. Метрология. Терминдер және анықтамалыр» орнына) сәйкес тікелей өлшеулердің төмендегі әдістері деп бөлінеді:

Нәтиже

(сандық көрсеткіш), деп өлшеу нәтижесінің өлшенетін физикалық шаманың нақты мәнінен (тәжірибеде — шынайы мәнінен) ауытқуын айтады.

Дәлдік (сапа көрсеткіші) — нәтиженің өлшенетін физикалық  шаманың нақты мәніне жуықтау дәрежесі.

Нақты мән

Шынайы мән

пайдаланыла алатын мән.

Шаманы беруді қамтамасыз ететін эталондар болмаған жағдайда, өлшеу нәтижелерінің қателіктерін (дәлдігін) анықтауға қажетті шамалардың мәндерін сақтауда және беруде отандық және халықаралық тәжірибеде шынайы мән ретінде көбіне өлшеу нәтижелерінің берілген жиынтығының жалпы орташа мәнін (математикалық нәтиже) қабылдайды. Берілу формасына қарай өлшеу қателіктері абсолютті, салыстырмалы және келтірілген деп бөлінеді.

ө л ш .

ш

5 = ±

Хш

Өлшеу құралының қателігі

Тек қана абсолютті қателікті пайдалану өлшеу жүйесін өлшеулердің түрлі шектерімен өзара салыстыруға мүмкіндік  бермейді, ал салыстырмалы қателікті көрсету де оның тұрақсыздығы себебінен шектеулі (көп жағдайларда). Сондықтан өлшеу жүйесінің абсолютті қателігінің, өлшеулердің барлық диапазонында немесе диапазонның бөлігінде тұрақты болатын, шаманың шартты қабылданған мәніне қатынасымен берілген, келтірілген қателікті қалыптау кеңінен таралды.

мұндағы

шаманың абсолютті қателік бірліктерімен берілген шартты қалыптауыш мәні.

Мысалы, X

max

, мұндағы X max

н. параметрдің көп реттік (n) өлшеулерінде оның орташа арифметикалық мәні алынады

Өлшеулердің бір топтамасында алынған шама

өлш , оның нақты мәніне кездейсоқ жақындау болып табылады. Оның ықтимал ауытқуларын бағалау үшін нақты мәннен тәжірибелік орташа квадраттық ауытқуды анықтайды (ОКА):

Жекелеген   нәтижелердің   шашырауын        бағалау    үшін  X,   – орташаға қатысты өлшеулерді

ОКА мына формуламен анықтайды:

n

немесе мына формуламен:

n < 20 болғанда

x =

S j j n , ОКА анықтайтын келтірілген мәндер ықтималдық теориясының орталық шектік теоремасына сәйкес келеді, ол бойынша: яғни өлшеулер қатарындағы орташа арифметикалық әрбір анықталған өлшеудің қателігімен салыстырғанда, әрдайым аз қателікке ие. Осыдан тағы да шығатыны, нәтиженің дәлдігін 2 есе арттыру қажеттілігінде, өлшеулердің санын 4 есе арттыру керек, т.с.с. Сонымен қатар,

, ал

Пайда болу сипаты, пайда болу себебі және жою мүмкіндігіне қарай өлшеулер қателіктерінің жүйелі және кездейсоқ құраушысы, сондай-ақ өрескел қателіктер (ағаттықтар) деп бөледі.

Өлшеудің кездейсоқ қателіктері

Өлшеудің жүйелік қателіктері

Өлшеу нәтижелерінің кездейсоқ қателіктері кездейсоқ шама болғандықтан, оларды өңдеу негізінде ықтималдық теориясы мен математикалық статистика әдістері жатады. Кездейсоқ қателік өлшеу нәтижелерінің жинақтылығын, ал жүйелі қателікпен бірлесіп – өлшеулердің дәлдігін сипаттайды.

Ағаттық

Өлшеулердің белгісіздігі

Қателік сипаттамаларын және белгісіздікті есептеуді бағалаудағы әрекеттердің реттілігі бірдей.

2.3.

Эксперименттік деректемелерді өңдеудің негізгі мақсаты — өлшеу нәтижесін алу және оның қателіктерін бағалау. Бір реттік өлшеулердің бірнешеуінен алынған нәтижелі өлшеу

Бір реттік өлшеудің қателігін бағалау үшін арнайы қойылған ұқсас эксперимент нәтижелерін немесе өлшеу шарттарын, қолданылған құралдардың қателіктерін, сондай-ақ оператордың қателіктерін алдын ала зерттеудің деректерін пайдаланады. Көп реттік өлшеулердің нәтижелерін анықтауда және олардың қателіктерін бағалауда ықтималдық-статистикалық әдістер кең қолданылды. Көп реттік өлшеулер тең нүктелі және тең нүктелі емес деп бөлінеді.

Тең нүктелі өлшеулер — қандай да бір шаманы бірдей дәлдіктегі құралдармен бірдей жағдайда бірдей мұқияттылықпен жүргізілген өлшеулер қатары. Көп жағдайларда тікелей тең нүктелі өлшеулерді өңдеуде өлшеу нәтижелері мен қателіктерін бөліп таратудың қалыпты заңын пайдалану нұсқасына сүйенеді.

Тең нүктелі емес өлшеулер — дәлдігінде айырмашылығы бар құралдармен және (немесе) түрлі жағдайда орындалған қандай да бір шаманың өлшеулері. Мұндай өлшеулерді өңдеуді тең нүктелі емес өлшеулер қатарына кіретін қандай да бір жекелеген өлшеу нәтижесіне сенімнің бағалауын есепке алумен жүргізеді. Көп реттік өлшеулер нәтижелерін өңдеудің негізгі міндеті өлшенетін шаманың бағалануын және оның нақты мәні жатқан сенімділік интервалды табуда. Тікелей көп реттік тең нүктелі өлшеулерді өңдеу тәртібі МСТ 8.207 — 76 «Өлшеулердің бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі. Көп реттік бақылаулармен тікелей өлшеу. Бақылау нәтижелерін өңдеу әдістері. Негізгі ережелерде» мазмұндалды.

2.4.

Қазіргі таңда күнделікті тәжірибеде өлшеу құралдарын пайдалануда өлшеу құралдарының дәлдік кластары негізінде метрологиялық сипаттамаларды мөлшерлеу қажет болды.

етуші негізгі және қосымша қателіктер шегімен, басқа да сипаттамалармен берілетін, өлшеу құралдарының дәлдігін бейнелейтін жалпылама сипаттаманы айтады.

Дәлдік класы өлшеу құралдармен орындалған өлшеу дәлдігінің тікелей көрсеткіші болып табылмайтын, аталған құрал қателігінің шектерін сипаттайды. ӨЖ-нің нақты типтегі дәлдік кластары нормативтік құжаттамада белгіленеді. Өлшеу құралдары олардың дәлдік класына белгіленген метрологиялық сипаттамаларына қойылатын талаптарға сай болуы тиіс. Дәлдік класымен анықталатын метрологиялық сипаттамалар төмендегідей қалыптандырылады. Негізгі және қосымша қателіктердің шектері келтірілген, салыстырмалы немесе абсолютті қателіктер түрінде береді (өлшеу диапазонының шектеріндегі қателіктерді өлшеу сипатына, сондай-ақ өлшеу құралдарының нақты бір түрін пайдалану шарттарына және мақсатына байланысты). Барлық негізгі және қосымша кателік шектері екіден артық емес сандармен беріледі, бұл жағдайда шектерді есептеудегі дөңгелету қателігі 5 %-дан аспауы тиіс.

Қателіктің берілу формасына байланысты дәлдік кластары латын әліпбиінің бас әріптерімен белгілене алады (мысалы, М, С) немесе рим цифрларына (І, ІІ, ІІІ, т.с.с.) мағынасы нормативтік-техникалық құжаттамада түсіндірілетін шартты белгілер қосумен. Бұл жағдайда қателіктің аз шектері әліпбидің басына жақын әріптерге немесе аз сандарға сәйкес болуы керек.

2.7-кесте. Дәлдік кластарын белгілеу мысалдары

Қателіктің берілу түрі

1,5

0,5

0,5 0,5

Абсолютті қателік Д

Дәлдік класы М

Дәлдік класы С

Дәлдік класы араб сандарына қандай да бір шартты белгі жалғанумен белгіленген жағдайда, бұл сандар бағалауды өлшеу құралдарының көрсеткіштері дәлдігінің төменінен белгілейді. Дәлдік кластарын құжаттамада және өлшеу құралдарында белгілеу мысалдары 2.7-кестеде келтірілді.

Өлшеу құралдарының және бақылаудың аса маңызды қасиеттері осы құралдардың көмегімен алынатын ақпараттың сапасы тәуелді болатындары.

Өлшеу құралдарының метрологиялық сипаттамалары

Өлшеу құралдарының нормаланатын метрологиялық сипаттамаларының кешенін МСТ 8.009  —  84  «Өлшеулердің  бірлігін қамтамасыз  ету  жүйесі.  Өлшеу  құралдарының нормаланатын  метрологиялық сипаттамалары» белгілейді. Аталған

өтпелі, амплитудалық- фазалық және импульстік, сондай-ақ берілісті функция жатқызылады.

Жекеше динамикалық сипаттамаларға реакция уақыты, демпфирлену коэффициенті, уақыт тұрақтысы, т.б. жатқызылады.

Өлшеу құралының шығыс сигналының ақпарат бермейтін параметрлері

Өлшеу қателігінің аспаптық құраушысына әсер ету сипаттамалары (импедансты сипаттамалар) ӨҚ-ның кірісіне немесе шығысына қосулы кез келген компонентпен өзара әрекеттесуі салдарынан ӨҚ сипаттамаларының аспаптық құраушыларға әсерін бейнелейді. Өлшеу құралдарының қандай да бір конструкциялық шешімдерімен және оның жекелеген тораптарымен қамтамасыз етілетін төмендегі метрологиялық сипаттамалар жиі кездеседі.

Шкаланы бөлу бағасы

Шкаланы бөлу ұзындығы (

интервал ) — шкаланың іргелес екі белгілеуінің осьтерінің (немесе центрлерінің) ара қашықтығы.

Өлшеу    құралы    көрсеткіштерінің    диапазоны

деп атайды. Сағат түріндегі индикаторлар үшін диапазон  2; 5 немесе  10 мм-ді; тегіс микрометрлер үшін — 25 мм; оптиметр үшін — ±  0,1 мм-ді құрай алады.

деп атайды. Сезімталдық осы құралдың шығыс сигналының өзгеруінің оны тудырушы өлшенетін шаманың өзгеруіне қатынасымен анықталады.

Өлшеу құралының сезімталдық шегі (порог)

өқ

n

мен өлшенетін физикалық шаманың нақты (шынайы) мәні Х ш

арасындағы айырым:

өқ =

n

ш.

Дәлдігі төмен жұмыстық өлшеу құралы үшін шынайы мән ретінде 4-разрядты жұмыстық эталон көрсеткіштері қабылданады. Өз кезегінде, 4-разрядты жұмыстық эталон үшін 3-разрядты жұмыстық эталон көмегімен алынған шаманың мәнін қабылдайды, т.с.с.

2.6.

Өлшеу әдістерінің және нәтижелерінің терминологиясы және қойылатын талаптары МСТ Р ИСО 5725 «Өлшеу әдістерінің және нәтижелерінің дәлдігі (дұрыстығы және жоғары дәлдігі, прецизиондығы)» Ресей Федерациясының алты ұлттық стандарттар кешенімен белгіленді. Аталған стандарттар ИСО 5725 халықаралық стандарттарының алты бөлігінің толық түпнұсқалық мәтіні болып табылады, оның ішінде:

МСТ  Р ИСО 5725:  1994— 1998 и ИСО/МЭК 17025:2005  «Сынау және калибрлеу зертханаларының құзіреттілігіне қойылатын ортақ талаптар» құжатында «өлшеулер әдісі» түсінігі (measurement method) белгілі дәлдікпен нәтижелер алуды қамтамасыз ететін операциялар мен ережелердің жиынтығын береді. Осылайша,

«өлшеулерді орындау әдістемесі (ӨОӘ)» түсінігіне сәйкес  келеді және сәйкесінше, МАҰ 29-99 Мемлекет аралық  стандарттау бойынша ұсыныстағы «өлшеулер әдісі» терминінің анықтамасына қарағанда мағынасы жағынан кең. Сонымен қатар, МСТ Р ИСО 5725 түпнұсқасында «өлшеулердің әдістері»   түсінігі    ретінде    орыс    тілінде    «метод    испытаний» «сынақтар әдісі» деп аударылатын және мағынасы бойынша ИСО 5725-1 құжатындағы standard measurement method (өлшеулердің стандартталған әдісі) терминімен сәйкес келетін test method ағылшын термині өте жиі қолданылады. Сәйкесінше «өлшеулердің нәтижесі» термині ретінде стандарт түпнұсқасында көбіне test method терминімен де, measurement method терминімен де мәтінде test result ағылшын термині жиі қолданылады. Сондықтан МСТ Р ИСО 5725 құжатын пайдалану аумағы — өлшеулердің стандартталған әдістерінің дәлдігі, оның ішінде сынақтар нысанының (өнімнің) қасиеттері (сапа және қауіпсіздік көрсеткіштері) сипаттамасын сандық бағалауға мүмкіндік беретін өнімді сынау мақсаттарына арналғандары екенін назарда ұстау керек. Сол себепті стандарттың барлық бөліктерінде бұйым париясынан іріктеу (немесе партия материалынан іріктелген сынама) ретінде алынған сипаттамаларды өлшеу нәтижелері барлық  партияны  (сынақ нысанын) сынау нәтижелерін алудың негізі болып табылады. Сынақ нысаны нақты бір үлгі (test specіment, sample) болған жағдайда, өлшеулер мен сынақтардың нәтижелері сәйкес келуі мүмкін. Мұндай амал МСТ Р ИСО 5725 құжатында берілген өлшеулердің стандарт (стандартталған) әдісінің  дәлдік көрсеткіштерін анықтау мысалдарында орын алады. Отандық метрологияда өлшеу нәтижелерінің дәлдігі (accuracy) және қателігі (error) әдетте, өлшеу нәтижелерін өлшенетін физикалық шаманың нақты және шынайы (шартты-нақты) мәндерімен (заңдастырылған  бірліктерде  берілген  өлшенетін шаманың шынайы

| 76

эталондық        мәндері        болып        табылатын)        салыстыру        арқылы анықталатынын айта кету керек. Шама бірліктерін беруді, сақтауды және өлшеу нәтижелерінің қателігін (дәлдігін) бағалауға қажетті сәйкесті мәндерін беруді қамтамасыз ететін қажетті эталондар болмаған жағдайда отандық және халықаралық тәжірибеде шынайы мән ретінде көбіне өлшеу нәтижелерінің белгіленген (берілген) жиынтығының жалпы орташа мәнін (математикалық нәтиже) қабылдайды. МСТ Р ИСО 5725 құжатында бұл жағдай «қабылданған тіректі мән» терминімен көрсетіліп, МСТ Р ИСО 5725-1 құжатымен осы жағдайларда отандық тәжірибеде де қолдануға ұсынылады. «Дұрыстық» (fіneness) және «жоғары дәлділік» (precіsіon) терминдері метрология бойынша отандық нормативтік құжаттарда осы уақытқа дейін қолданылған жоқ. Бұл жағдайда

дұрыстық өлшеулер нәтижесінің өлшенетін шаманың нақты немесе шартты- нақты (шынайы) мәніне жақындық дәрежесі, немесе (өлшенетін шаманың эталоны болмаған жағдайда) — өлшеу нәтижелерінің (немесе сынақ нәтижелерінің) үлкен топтамасы негізінде алынған орташа мәннің қабылданған тіректі мәнге жақындық дәрежесі  ретінде қабылданады. Дұрыстықтың көрсеткіші әдетте жүйелі қателіктің мәні болады.

нақты белгіленген жағдайларда алынған өлшеулердің тәуелсіз нәтижелерінің бір-біріне жақындық дәрежесі ретінде қабылданады. Бұл сипаттама кездейсоқ факторларға ғана тәуелді және өлшенетін шаманың нақты және шартты-нақты мәнімен байланысты емес. Жоғары дәлдік өлшемі (мера) әдетте белгілі бір жағдайларда орындалған өлшеу нәтижелерінің стандартты (орташа квадраттық) ауытқуы ретінде есептеледі. Жоғары дәлдік өлшемдерінің сандық мәндері берілген (заданный) шарттарға байланысты. Жоғары дәлдіктің экстремалдық көрсеткіштері —

(reproducіbіlіty) — отандық нормативтік құжаттарда да, оның ішінде бақылау әдістері (сынақтары, өлшеулері, талдаулары) мемлекеттік стандарттарының көпшілігінде регламенттелді.

Қайталанғыштық

жаңғыртушылық)        шаралары        ретінде        стандартты        ауытқулар қолданылады.

Бұл параметр қайталанғыштық жағдайындағы өлшеу нәтижелерінің шашырау өлшемі болып табылады. МСТ Р ИСО 5725 құжатында өлшеулердің төтенше жағдайлары үшін шектердің қайталанғыштық және жаңғыртушылық қасиеттерінің көрсеткіштері енгізілді.

қайталанғыштық (жинақтылық) жағдайында алынған екі өлшеудің нәтижелері арасындағы айырымның абсолютті шамасы 95 % сенімділік ықтималдықтан аспайтын мән.

Жаңғыртушылық

Жаңғыртушылық шарттары

Жаңғыртушылықтың стандартты (орташа квадратты) ауытқулары

Жаңғыртушылық шегі

МСТ Р ИСО 5725 құжатында қайталанғыштықтың және жаңғыртушылықтың стандартты ауытқуларын сынау әдістерінің стандарттарында қайталанғыштық және аңғыртушылық шектерін, әдістің жүйелі қателігін беру ережелері белгіленді. Жүйелі қателіктің мәні әрдайым осыған қатысты анықталып, қабылданған тіректік  мәнді баяндаумен беріледі. Қайталанғыштықтың және жаңғыртушылықтың стандартты ауытқу мәндері осы нәтиже алынған эксперимент       жағдайларын       көрсетумен       беріледі    (қатысқан

| 78

зертханалардың саны, өлшеу әдісі диапазонындағы өлшенетін шам аның бақыланатын мәндері, жекелеген зертханалардың деректемелерінде шығарылулардың бар болуы). Баяндалған МСТ Р ИСО 5725 құжатын пайдалануға енгізудің бекітілген тәртібіне сәйкес оның ережелері өлшеулерді орындаудың жаңа әдістемелерін әзірлеумен және (немесе) қолданыстағы әдістемелерді қайта қараумен пайдалануға енгізіледі. МСТ Р ИСО 5725 құжатына және халықаралық стандарттарға сәйкес өлшеу нәтижелерінің дәлдігін бақылау жүйесін жасау  еліміздің сыртқы саудада шығынға ұшырамауына көмектеседі. Мысалы, Ресей газдың сапасы мен мөлшерін өлшеу жүйелерінде жыл сайын 1 млрд. доллардан астам сома жоғалтады, себебі бүкіл әлем табиғи газдың сапасы мен мөлшерін ИСО стандарттарымен өлшесе, ал Ресей— өз стандарттарымен өлшейді.

(МҚе) дегеніміз өлшеулердің бірлігіне және талап етілетін дәлдігіне жетуге қажетті ғылыми және ұйымдастырушылық негізді, техникалық құралдарды, ережелер мен нормаларды белгілеу және қолдану. МҚе нысаны бұйымның, өнімнің немесе көрсетілетін қызметтің өмірлік циклының барлық сатылары болып табылады.

Өмірлік цикл дегеніміз бастапқы талаптарды тұжырымдаудан бастап, пайдаланылудың аяғына дейінгі, немесе өнімді тұтынуға және кәдеге жаратуға дейінгі өзара байланысқан процестердің жиынтығы. Метрологиялық қамтамасыз ету төрт негізге ие: ғылыми, ұйымдастырушылық, нормативтік және техникалық. Олардың мазмұны 2.3-суретте көрсетілді. МҚе жекелеген аспектілері шағын кәсіпорындардың МҚе бойынша МИ 2500 — 98 ұсынымда қаралды. МҚе бойынша іс- шараларды әзірлеу және өткізу өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету және метрологиялық бақылау мен қадағалауды жүзеге асыру жұмыстарын орындау заңнамасына сәйкес құрылған метрологиялық қызметке (МҚ) жүктеледі. Көліктердің түрлерін метрологиялық қамтамасыз ету ұқсас болғандықтан, метрологиялық қамтамасыз ету негіздерін су көлігінің мысалында қарастырамыз. Кеме жағдайында метрологиялық қамтамасыз ету негізі ұйымдастырушылық-техникалық шараларды жүргізу болып табылады, себебі кемедегі жеке құрам кемедегі электрлік қондырғыларды (КЭҚ), тетіктерді және құралдарды пайдалану процесінде жұмыстық параметрлерін техникалық өлшеуде қолданылатын приборлармен жұмыс жасайды.

Кемедегі метрологиялық қамтамасыз етуге төмендегі шаралар кешені кіреді:

| 80

Деформациялық манометрлер, вакуумметрлер және мановакуумметрлер

Кедергілі жылу сезгіш элементтің барлық түріне өлшеуіш құрылғылар

2 жылда 1 рет Әйнек термометрлер, 0,1 °С және одан артық бөлу бағасы бар зертханалық термометрлер

2.8 кестенің соңы

Массаны, күштеуді, материалдардың механикалық қасиеттерін өлшейтін өлшемдер және приборлар

Көлемді, шығынды және концентрацияны өлшейтін өлшемдер және приборлар

Сұйық, бу және газ шығынын өлшеуіштер (оның ішінде су буын)

метрологиялық        қамтамасыз        ету        мәселелері        бойынша белгіленген есептілікті жасау.

| 82

Кемедегі БӨП-ті тексеру бойынша негізгі ережелер оларды метрологиялық қамтамасыз етудің басты шараларының бірі ретінде төменде таныстырылады.

Тексеру деп өлшеу құралдарының қателіктерін бағалау және олардың қолдануға жарамдылығын, анықтау мақсатында жүргізілетін әрекеттердің жиынтығы.

Кемедегі БӨП-тер төмендегі жағдайларда тексеруге жатқызылады: Пайдаланылып жүрген приборлардың жұмыс қабілеттілігіне және көрсетулерінің дәлдігіне міндетті тексеру мерзімдері  арасында да тексерулер жүргізілетінін есте ұстау керек (пайдаланылу шарттарына байланысты). Мұндай тексеру, мысалы кеме алыс сапарға шығарда қажет. Бұл жағдайда тексерудің мазмұны, орындаушылары және приборлардың көрсетулері мен жұмыс қабілеттілігін тексеруді жүргізу мерзімі алдыңғы тексерудің мерзіміне байланысты анықталады. Ұзақ мерзімге сақтаудағы бақылау-өлшеу приборлары әдетте әрбір сақтауға қоюдың алдында және пайдалануға берер алдында, бірақ бес жылда бір реттен сирек емес тексеріледі. Қоймаларда сақталып тұрған, ағымдағы жылы кемеге пайдалануға берілетін бақылау-өлшеу приборларын тексеру пайдаланылып жүрген приборларды тексеруге белгіленген  мерзімде жүргізіледі. Приборларды сақтаудың маңызды талабы – техникалық құжаттаманы дұрыс жүргізу және осы құжаттамада баяндалған пайдалану ережелерін сақтау. Әдетте приборлардың техникалық құжаттамасының күйі қызметкерлердің пайдалану ережелерін білуін, сол арқылы қызмет көрсетуші персоналдың оларды орындауын сипаттайды.

Ресейдегі метрологиялық қызмет федералдық иеліктегі стандарттар, эталондар, метрлік жүйе және уақытты есептеу белгіленген конституция нормаларына негізделеді (71-бет). Заңнамалық метрологияның негізгі мәселелеріне (ФШ бірліктеріне, эталондарға, т.б.) басшылық жасау орталықтандырылып жүзеге асырылады. Осы конституциялық норманы дамытып, метрологиялық қызметтің  негіздерін  толық  талдайтын 11.06.2008ж. № 102-ФЗ «Өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету туралы» РФ Заңы қабылданды. Аталған заңның негізгі мақсаттары: Аталған заң метрологияның негізгі ұғымдарын бекітеді (өлшеулердің бірлігі, өлшеу құралдары, метрологиялық қызмет  және т.б.), рұқсаттар, өкілеттіктер, жауапкершілік аймақтарын және мемлекеттік метрологиялық бақылауды және қадағалауды жүзеге асыру тәртібін белгілейді, метрология саласындағы халықаралық ынтымақтастықтың құқықтық негізін нығайтады. Осы заңға сәйкес төмендегі ұғымдар анықталады:

| 84

«Өлшеулердің бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі. Сынақтар жүргізу тәртібі және өлшеу құралдарының түрін (тип) бекіту») болып табылады.

Өлшеу құралдарының түрі (тип)

85 |

Аталған заңда топтамалық және бірлік өлшеу құралдары оларды сынау бөлімінде ажыратылмайды. Олар мемлекеттік бақылаудың және қадағалаудың таралу салаларында пайдаланылған жағдайда, міндетті сынақтан өткізіліп, өлшеу құралының түрі (тип) бекітіледі.

«Заңды  тұлғалар» және   «жеке  тұлғалар» терминдері пайда болды. «Заңды тұлғаларға» жарғыларында немесе ережелерінде заңды тұлғаның құқықтары берілгені туралы бекітілген кәсіпорындар, бірлестіктер, ұйымдар және мекемелер, басқа да ұйымдар жатқызылады. «Жеке тұлғаларға» Ресей Федерациясының заңнамасымен белгіленген шектерде әрекет етуші Ресей Федерациясының азаматтары, сондай-ақ шет елдіктер  жатқызылады. Сондай-ақ Ресей Федерациясының «Өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету туралы» заңымен өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету мәселелері бойынша Ресейдің халықаралық ұйымдардың қызметіне қатысуы көзделеді. Айталық, ТМД елдерін стандарттау, метрология және сертификаттау саласында үйлестірілген саясат жүргізу туралы Үкіметаралық келісім аясында бірнеше  келісімге қол қойылып, арнайы Метрология бойынша комитет белсенді жұмыс жасауда. Ресей метрологтары КООМЕТ-те (Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің метрология ұйымы), ЗМХҰ-да (Заңнамалық метрология бойынша халықаралық ұйым) және ӨСХҰ-да (Өлшемдер және салмақтардың халықаралық ұйымы) белсенді позиция ұстануда. Аталған ұйымдар қызметінің негізгі міндеттері және мақсаттары халықаралық бірліктер жүйесін қолдану, тарату және жетілдіру негізінде өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету; саудада,  медицинада, қоршаған ортаны қорғау саласында азаматтарды күмәнді өлшеулерден қорғау, өлшеу приборларының ұлттық нормативтік құжаттарын бірізділендіру, т.с.с. болып табылады. Олар сондай-ақ төмендегі функцияларды орындайды: эталондардың көмегімен халықаралық бірліктер жүйесінің кейбір негізгі (туынды) шама бірліктерінің (ұзындық, температура, электрлік және фотометриялық шамалар, сондай-ақ иондаушы сәулелену шамалары) берілу дәлдігін арттыру бойынша, қажетті эталондар жасау бойынша метрологиялық зерттеулерді және осы эталондарды ұлттық эталондармен салыстыруды жүргізеді; ғылыми және өлшеу техникасы саласындағы әзірлеумен, жобалаумен, өлшеу приборлары мен құрылғыларын өндірумен және оларды өндірісте, ғылыми зерттеулердің түрлі салаларында қолданумен байланысты техникалық ақпаратпен халықаралық тәжірибе алмасуға, сондай-ақ аталған салада жұмыс жасайтын ғалымдар мен мамандардың халықаралық ынтымақтастығына ықпал етеді. Метрология        саласындағы        жан-жақты        ынтымақтастық        тауар

| 86

алмасуды жылдамдатуға, энергия ресурстарын үнемдеуге, осы ұйымдарға мүше елдерде еңбекті қорғау мен экологиялық ахуалды жақсартуға ықпалын тигізеді. Осы заңның ережелері елдегі өлшеулердің бірлігіне қол жеткізуге және оны қолдауға бағытталған ережелерді, нормаларды, талаптарды белгілейтін, аймақаралық және салааралық деңгейлердің нормативтік құжаттар кешені болып табылатын Мемлекеттік өлшеулер бірлігін қамтамасыз ету жүйесімен кеңейтілді. МӨҚ негізгі міндеттері төмендегілерді белгілеуге және әзірлеуге бағытталады: Аталған міндеттерді шешудің жалпы ережелері МӨҚ негізін қалаушы болып табылатын стандарттармен регламенттелді. Өлшеулердің мемлекеттік жүйесінің нормативтік және әдістемелік құжаттар кешені көптеген жылдар бойы жинақталды. Тексеру бойынша алғашқы нұсқаулықтар 1940 жылы пайда болды. Кейінірек әдістемелік нұсқаулықтар және мемлекеттік стандарттар жасалынды. Қазіргі таңда МӨҚ нормативтік және әдістемелік құжаттарының саны 3 мыңға жуық. Метрологиядағы регламенттеудің негізгі нысандары: Метрологиялық құжаттарды құрылымы мен құрамы бөлігінде жетілдірудің негізгі бағыттары: метрологиялық құжаттамаға жоспарлау    экономикасынан    нарықтыққа    өтуді    есепке алатын

87 |

ережелерді, қағидаларды енгізу; метрологиялық қызметті жүргізу қағидаттарын шет елдік мемлекеттердің баламалы қағидаттарына жақындату; құзіретті мамандар тобының (стандарттау бойынша техникалық комитеттердің) құжаттарды әзірлеу тәртібін енгізуі; МӨҚ құжаттары түрлерінің оңтайлы номенклатурасын анықтау; бір метрологиялық нысанның барлық аспектілерін регламенттейтін бірыңғай, ірілендірілген құжаттар жасау.

2.9.

ӨЛШЕУЛЕРДІҢ БІРЛІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ БОЙЫНША РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ МЕТРОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТТЕРІ ЖӘНЕ

Техникалық реттеу, метрология, стандарттау, сәйкестілікті және сертификатты растау салаларында жұмыс жасайтын Ресей Федерациясының        ұйымдарына        және        қызметтеріне жатқызылатындар:

Халықаралық метрологиялық ұйымдар да өздерінің нормативтік құжаттары арқылы Ресей Федерациясындағы метрологиялық ұйымдардың және қызметтердің жұмысына әсер етеді. Техникалық реттеу және метрология Федералдық агенттігі (Рестехреттеу)  Ресей  Федерациясы  Үкіметі  бекіткен   17.06.2004   ж.

№ 294 қаулының негізінде жұмыс жасайды.

Рестехреттеу мемлекеттік қызмет көрсету, техникалық реттеу және метрология саласындағы мемлекеттік мүлікті басқару функцияларын жүзеге   асыратын   атқарушы   биліктің   федералдық   органы   болып

| 88

табылады. Рестехреттеу Ресей Федерациясы Өнеркәсіп және сауда министрлігінің иелігінде және өз қызметінде Ресей Федерациясының Конституциясын, федералдық конституциялық заңдарды, федералдық заңдарды, Ресей Федерациясы Президентінің және  Ресей Федерациясы Үкіметінің актілерін, Ресей Федерациясының халықаралық келісім-шарттарын, Ресей Федерациясы Өнеркәсіп және сауда министрлігінің актілерін, сондай-ақ Техникалық реттеу және метрология бойынша Федералдық агенттік туралы ережені басшылыққа алады. Рестехреттеу өз қызметін аумақтық органдары және ведомстволық бағынышты ұйымдары арқылы, атқарушы биліктің басқа да федералдық органдарымен, Ресей Федерациясы субъектінің атқарушы билік органдарымен, жергілікті өзін өзі басқару органдарымен, қоғамдық бірлестіктермен және басқа да ұйымдармен өзара қатынас жасай отырып жүзеге асырады. Техникалық реттеу және метрология бойынша Федералдық агенттік өз өкілеттіктерін белгіленген қызметтер саласында жүзеге асырып,  төмендегі жұмыстарды ұйымдастырады :

89 |

Автомобиль көлігіндегі метрологияға атқарылатын жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыруға, қозғалыс қауіпсіздігімен қамтамасыз етуге бағытталған автомобиль техникасын пайдалануда және жөндеуде өлшеулердің бірлігін қамтамасыз етумен және бақылаумен айналысатын қолданбалы және заңнамалық метрология бөлімдері кіреді. Негізгі терминдер және анықтамалар МСТ 51814.1 — 2004 құжатында мазмұндалды.

Автомобиль көлігіндегі метрология төмендегі міндеттерді шешеді: Автомобиль көлігіндегі метрологиялық қызметтері төмендегі құрылымдық бірліктерге ие:

| 90

Су көлігіндегі кемелердің сандық өлшенетін физикалық шамаларының саны артуда. Қысым, температура, айналу жиілігі сияқты дәстүрлі шамалармен қатар, шығарылатын газдардың сандық құрамын, айналдыру моментін, бұранданың таянышын, кемедегі энергиялық қондырғылардың элементтері мен тораптарының дірілін, т.с.с. жиі өлшей бастады. Осылайша, су көлігіндегі метрология өлшеулердің бірлігін және талап етілетін дәлдіктерді сақтауға, сондай-ақ бақыланатын нысанның мақсаты бойынша жұмыс жасауға дайындығын қолдау мақсатында бақылаудың дұрыстығын арттыруға бағытталған ғылыми және ұйымдастырушылық-техникалық іс-шаралар кешенінен тұрады. Кемедегі метрологиялық қамтамасыз етуді ұйымдастыру мақсатында жауапты тұлғаны инженер-механиктер арасынан таңдайды. Су көлігіндегі метрологиялық қызметтің құрылымы автомобиль көлігіндегі құрылымға ұқсайды.

Әуе көліктерінің метрологиясына әуе көліктеріндегі өлшеулердің бірлігін қамтамасыз етумен және атқарылатын жұмыстар мен көрсетілетін қызмет түрлерінің сапасын арттыруға, ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған метрологиялық қадағалаумен айналысатын қолданбалы және заңнамалық метрологияның бөлімі жатқызылады.

Әуе көліктеріндегі метрология төмендегі міндеттерді шешеді:

91 |

| 92

құрылғылары, т.с.с.;

Бұрынғы КСРО-да азаматтық авиацияның (АА) метрологиялық қызметі бірыңғай құрылым ретінде 1978 жылы Азаматтық авиациядағы метрологиялық қызмет туралы ереже қабылдаумен құрылды, алайда АА кәсіпорындарында өлшеу техникаларының зертханалары одан бұрын да бар болды. 1978 жылдан бастап АА-ның барлық аумақтық басқармаларында (осы басқармалардың аса ірі кәсіпорындарында) базалық тексеру- жөндеу зертханалары ұйымдастырыла бастады. 1980 жылдардың ортасына қарай АА-ның барлық кәсіпорындарын және ұйымдарын метрологиялық қызмет көрсетумен толық көлемде қамтуға қол жеткізілді. Нарық реформаларының басталуымен және АА-ның бірыңғай жүйесінің ыдырауымен авиациялық метрологияның жағдайы нашарлай бастады. 1995 жылы Ресей Федерациясы Азаматтық авиациясындағы метрологиялық қызмет туралы ереже енгізілді, алайда қаржыландырудың жоқтығынан жақсару болмады. Қазіргі таңда елдің шеткері аймақтарындағы Ресаэронавигацияның кейбір шағын авиа кәсіпорындары және жекелеген нысандары метрологиялық қызмет көрсетумен толық немесе ішінара қамтылмаған.

АА-ның метрологиялық қызметінің құрылымына төмендегі бөлімшелер кіреді:

АА-ның бас ұйымдары Азаматтық авиацияның мемлекеттік ғылыми-зерттеу институты және «Аэронавигация» мемлекеттік ғылыми-зерттеу институты болып табылады.

93 |

Федералдық        темір        жол        көлігінде        27.04.93ж.        №        4871-1 «Өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету туралы» РФ заңына сәйкес МҚк кәсіпорнында тиесілі білімге және өкілеттікке ие әкімшілік өкілінің басқаруымен метрологиялық қызмет құрылды. Аталған заңның 13-б. көзделген салаларындағы (денсаулық сақтау, мал дәрігерлігі, қоршаған ортаны қорғау, еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету, мемлекетті қорғау, т.с.с.) жұмыстарды орындауда МҚ құру міндетті. Метрологиялық        қызмет        туралы        ереже        ПР        50-732        —        93 «Мемлекеттік өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету жүйесі. Ресей Федерациясы мемлекеттік басқару органдарының және заңды тұлғалардың метрологиялық қызметі туралы типтік ережеде» мазмұндалған ережелер бойынша әзірленеді. Аталған құжат МҚ құрылымын, звеноларын, олардың мақсат-міндеттерін, құқықтары мен міндеттерін анықтайды. Мемлекеттік        басқару        органының        метрологиялық        қызметі төмендегі бөлімшелерден тұрады:

| 94

Заңды тұлғалардың метрологиялық қызметтері — құрамында калибрлеу және тексеру зертханалары бар өз бетінше жұмыс жасайтын құрылымдық бөлімшелер, сондай-ақ өлшеу құралдарын жөндейтін бөлімшелер. Метрологиялық қызмет ПР 50.2.013 — 97 заңды тұлғалардың метрологиялық қызметін өлшеулерді орындау әдістемесін аттестаттау және құжаттарға метрологиялық сараптама жүргізу       құқығына       аккредиттеу       тәртібі     регламенттелген «Мемлекеттік өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету жүйесі. Заңды тұлғалардың метрологиялық қызметін өлшеулерді орындау әдістемесін аттестаттау және құжаттарға метрологиялық сараптама жүргізу құқығына аккредиттеу тәртібі» құжатына сәйкес Рестехреттеу агенттігінің органдарымен аккредиттелуі тиіс.

Аккредиттеу шарттары төмендегі компоненттердің болуын талап етеді: Өлшеулердің бірлігін және талап етілетін дәлдігін қамтамасыз ету бойынша жұмыстарды орындау және метрологиялық бақылау мен қадағалауды жүзеге асыру мақсатында федералдық темір жол көлігінде метрологиялық қызмет құрылды. Вагон, локомотив шаруашылықтары, электрмен жабдықтау, байланыс және басқа да шаруашылық кәсіпорындарындағы жұмысшылардың жұмыс уақытының 25%-ы бақылау-өлшеу операцияларына жұмсалуы темір жол көлігіндегі өлшеу ақпаратының маңыздылығына куә. Сондықтан өлшеулердің  сапасын басқару жүйесі ретінде метрологиялық қамтамасыз ету темір жол көлігі жұмысының тиімділігін арттыруды қамтамасыз етудің басты звеноларының бірі болып табылады. Темір жол тораптарында 5 мыңнан астам метролог-мамандар жұмыс жасайды; өлшеулер және сынақтар жүргізу паркінде 3,1 миллионнан астам приборлар, оның ішінде 41,4 мың эталондар,

9 400 сынау қондырғылары, 2 млн. 750 мың жұмыстық өлшеу құралдары бар. «РТЖ»        АҚ        метрологиялық        қызмет        бөлімшелері        өз

97 |

жұмыстарын «РТЖ» ААҚ-дағы метрологиялық қызмет туралы ереже талаптарына сәйкес құрады. Ережеде метрологиялық қызметтің құрылымы, оның міндеттері, жекелеген құрылымдық бөлімшелердің құқықтары және міндеттері және олардың өзара қатынастарының негізгі бағыттары көрсетілген.

2.4-сурет. «РТЖ» ААҚ метрология қызмет жүйесі

| 96

«РТЖ» ААҚ-ның метрологиялық қызмет жүйесі және темір жолдың метрологиялық қызметінің құрылымдық сызбасы 2.4, 2.5- суреттерде келтірілді. Темір жолдың метрологиялық қызметтерінің басты міндеттері темір  жолдағы  өлшеулер  техникасының  дәрежесін  және  дамуын

97 |

арттыру, қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жылжымалы составты және басқа да техникалық құралдарды жөндеу және қызмет көрсетудің жоғары сапасын, еңбектің қауіпсіз жағдайларын және қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ету, сондай-ақ материалдық құндылықтардың есебін дұрыс жүргізу мақсатында өлшеулердің бірлігін және талап етілетін дәлдігін қамтамасыз ету; қызметінің негізгі бағыттарын анықтау және жылжымалы составты жөндеу және қызмет көрсетуді метрологиялық қамтамасыз ету жұмыстарын орындау. Темір жолдағы метрологиялық қызмет өлшеу құралдарын калибрлеу (тексеру) арқылы метрологиялық бақылауды, сондай-ақ өлшеу, сынау және бақылау құралдарының жай-күйін және қолданылуын, өлшеулерді орындаудың аттестатталған әдістемелерін, шама бірліктерінің эталондарын, метрологиялық ережелер мен нормалардың орындалуын қадағалауды жүзеге асырады. Темір жолдағы метрологиялық қызмет жолдағы метрологиялық қамтамасыз етудің жай-күйіне, дамуына және МӨҚ стандарттары талаптарының, метрологиялық қамтамасыз ету мәселелері бойынша Техникалық реттеу федералдық агенттігінің метрологиялық ережелері мен нормаларының, басқа да құжаттары талаптарының орындалуына жауапты.

Темір   жолда   өлшеу   құралдарының   бір   бөлігі    27.04.93   ж. № 4871-1 «Өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету туралы» РФ Заңының 13-бабында көзделген мемлекеттік метрологиялық бақылаудың және қадағалаудың таралу салаларында қолданылатынына байланысты, темір жолдың стандарттау және метрология орталығы Р32.110 — 98 ұсынымына сәйкес мемлекеттік тексеруден өтетін өлшеу құралдарының тізбесін жасап, темір жол басқармасының орналасуы бойынша Рестехреттеу аумақтық органдарына тапсырады.

МЕМЛЕКЕТТІК МЕТРОЛОГИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ ҚАДАҒАЛАУ

Мемлекеттік метрологиялық бақылауды және қадағалауды (ММБжҚ) заңнамалық метрология ережелерінің – «Өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету туралы» РФ Заңы, мемлекеттік стандарттар,

| 98

метрология ережелері және басқа да нормативтік құжаттар – орындалуын тексеру мақсатында мемлекеттік МҚ жүзеге асырады.

97 |

ММБжҚ нысандары өлшеу құралдары (ӨҚ), эталондар, өлшеулерді орындау әдістемелері, тауарлардың саны, заңнамалық метрология ережелерінде көзделген басқа да нысандар (2.6-сурет). Аталған заңның 13-бабына сәйкес, ММБжҚ 10 бағытқа бірігіп,  қатаң шектелген салаларға таралады (небары 23):

денсаулық сақтау, мал дәрігерлігі, қоршаған ортаны қорғау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету;

100 |

соттың, прокурордың, арбитраждың, мемлекеттік басқарудың басқа органдарының тапсырмасымен жүргізілетін өлшеулер; Аталған тізбені өндірістік емес салалар басқарады; осы салалардағы өлшеулердің күмәндылығы өте салмақты салдарға әкелуі мүмкін: адамдардың қауіпсіздігіне қатер төндіру (денсаулық сақтау, қоршаған ортаны қорғау), сондай-ақ халық және бүтіндей ел үшін үлкен қаржылық шығындар (саудалық, банкілік операциялар).

ММБжҚ нысандары болып табылатын ӨҚ мысалдары:

Бір мақсаттағы өлшеу құралдары ММБжҚ нысаны болуы да болмауы да мүмкін екенін ескеру қажет. Мысалы, ұзындықты өлшеу құралдары ұлттық және халықаралық жарыстарда ММБжҚ нысаны болады, ал бақшадағы жұмыста қолданылғанда ММБжҚ нысаны болмайды. Өнеркәсіп қондырғыларындағы  қысым өлшейтін прибор (манометр) бу қазандығындағы қысымды бақылауда қолданылған жағдайда ММБжҚ нысаны болады, ал төменгі қысыммен жұмыс жасайтын резервуарларда ММБжҚ нысаны болмайды, себебі соңғы жағдайдағы дәл емес өлшеулер апатты жағдайға себепкер болмайды. 13-баппен қаралуға жатқызылатын өлшеу құралдарының тізбесі барлық өлшеулердің 70... 80%-ын құрайды. Тізбедегі артықтық заңды орындау міндетін расында қиындатады. Бір де бір өнеркәсіптік дамыған елде мемлекет өлшеулердің мұндай үлкен бөлігін бақылауына алмайды. Мысалы, ФРГ-де өлшеу құралдарының 20.25%-ынан көп емес  бөлігі ММБжҚ нысанына кіреді.

27.12.2002ж. №184-ФЗ «Техникалық реттеу туралы» Федералдық заңына және 03.04.96ж. №28-ФЗ «Энергияны үнемдеу туралы» Федералдық заңына сәйкес заңнамалық метрология саласына төмендегілер жатқызылады: техникалық регламенттерді әзірлеуде және жүзеге асыруда өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету; энергия ресурстарын алуда, өндіруде, қайта өңдеуде,  тасымалдауда, сақтауда және тұтынуда жүргізілетін өлшеулер. «Өлшеулердің бірлігін қамтамасыз ету туралы» РФ заңында бақылаудың үш түрі және қадағалаудың үш түрі көзделді.

Бақылаудың бұл түрі өндірісте жасап шығарылатын немесе импортқа шығарылатын ӨҚ жаңа маркалары (типтері) үшін қажет. Аталған процедура ӨҚ міндетті сынақтан өткізіп, оның түрін (тип) бекіту туралы шешім қабылдауды, оны мемлекеттік тіркеуді, бекітілгені туралы сертификат беруді көздейді. ӨҚ сынақтан өткізуді ӨҚ сынақтан өткізудің мемлекеттік орталықтары (ӨҚ МСО) ретінде аккредиттелген мемлекеттік ғылыми метрологиялық орталықтар жүргізеді. Рестехреттеудің шешімімен ӨҚ МСО ретінде Рестехреттеу жүйесінен тыс мамандандырылған ұйымдар аккредиттеле алады. Мысалы, медициналық мақсаттағы бірқатар ӨҚ Ресей Денсаулық сақтау министрлігі жүйесіндегі МСО-да сыналады. Сынақ ӨҚ-ның нақты үлгілерінің метрологиялық сипаттамаларын анықтауды және тексеру әдістемесін эксперименттік апробациялауды көздейтін, бекітілген бағдарлама бойынша жүргізіледі. Сынақтардың оң нәтижелері Рестехреттеу агенттігінің ӨҚ түрін (тип) бекіту туралы сертификатпен куәландырылатын шешім қабылдауына негіз болып табылады. ӨҚ бекітілген түрі (тип) Рестехреттеу жүргізетін Мемлекеттік реестрге енгізіледі.

ӨҚ тексеру.

ММБжҚ иелігіндегі өлшеу құралдары өндірістен жасап шығарылуда немесе жөндеуден шыққанда, импортқа шығарыларда және пайдалануға берілерде ММБ органдарының тексеруінен  өтеді.  Бекіту  процедурасында  ӨҚ  түрінің  (тип)  өкілі

103 |

қатысса, тексеруде ӨҚ-ның әрбірі жеке тексеріледі.

Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес, сатуға және прокатқа беруге тексеруден өткен ӨҚ рұқсат етіледі. Тексеруден өтуі тиіс ӨҚ тобының тізбесін Рестехреттеу бекітеді. Тексеруден өткізілетін ӨҚ- ның ауқымды тізбесін заңды және жеке тұлғалар – ӨҚ иелері жасайды. Көрсетілген тізбелердің дұрыстығын мемлекеттік МҚ органдары бақылайды. Өлшеу құралдары бастапқы, мерзімді, кезектен тыс және инспекциялық тексерулерден өтеді. Бастапқы тексеру өндірістен жасап шығарылған және жөндеуден өткен, импортқа шығарылатын, түрлері (тип) бекітілген ӨҚ-ға жүргізіледі. Импортқа шығарылатын ӨҚ-ны шет елдерде жүргізілген тексеру нәтижелерін тану туралы жасасқан халықаралық келісімнің негізінде бастапқы тексеруден өткізбеуге болады. Мерзімді тексеру пайдаланылуға берілген немесе сақтауда тұрған ӨҚ-ға жүргізіледі. Мерзімді тексеру нәтижелері тексеру аралық интервалда жарамды. Бірінші тексеру аралық интервал түрді (тип) бекітуде белгіленеді. Мерзімді тексеру тұтынушының, мемлекеттік МҚ органының немесе тексеру құқығына аккредиттелген заңды тұлғаның аумағында жүргізіледі. Тексеру орнын экономикалық факторларға және тексерілетін ӨҚ мен эталондарды тасымалдау мүмкіндігіне сүйеніп, ӨҚ тұтынушы таңдайды. Кезектен тыс тексеру ӨҚ пайдалануда (сақтауда) төмендегі жағдайларда жүргізіледі: тексеру таңбасы зақымданғанда, сондай-ақ тексеру куәлігі жоғалғанда; ӨҚ ұзақ сақталудан кейін (бір тексеру аралық интервалдан артық) пайдалануға беруде; прибор жұмысы қанағаттанарлықсыз болуында немесе ӨҚ соққы тигізіліп, жаңадан күйге келтірілгенде (настройка). Инспекциялық тексеру мемлекеттік метрологиялық қадағалауды жүзеге асыруда ӨҚ қолдануға жарамдылығын анықтау мақсатымен жүргізіледі.

ӨҚ жасап шығару және жөндеу бойынша қызметті лицензиялау Лицензиялау – заңды немесе жеке тұлғаның Ресей Федерациясының заңнамасымен тыйым салынбаған қызметті жүзеге асыруына міндетті түрде орындалатын лицензия беру процедурасы. Аталған қызметке лицензияны Ресей Федерациясы субъектінің аумағындағы мемлекеттік МҚ органдары береді. Заңды немесе жеке тұлғаға (лицензиатқа) лицензия берудің негіздемесі құзіретті органның қызметпен айналысу шарттарын тексеруінің оң нәтижелері болып табылады.

| 104