Сіз іздеп жүрген бақытқа лайықсыз. Қарым-қатынаста қалған дұрыс па, әлде кеткен дұрыс па — соны біржола айқын көруге көмектесетін қарапайым әрі жан-жақты сұрақтар мен бағдарлар жүйесін жасауға мен бірнеше жылымды арнадым. Бұл кітапта кездесетін әйелдер мен ерлер сізді толғандырған мәселелермен бетпе-бет келген. Серігіңізбен қанша уақыт бірге болғаныңызға немесе екіұдай күйде қанша бөгелгеніңізге қарамастан, олардың тәжірибесі өз қарым-қатынасыңыздағы шындықты тануға көмектеседі.

Бұл кітаптағы хабардың бәрі — жақсы хабар. Егер сіз үшін қалған дұрыс болса, барлық мәселенің жүзіне тура қарап, қарым-қатынасыңыздың шынымен де кетуге қимайтындай қымбат екенін түсінесіз. Сіз амалсыз көнбейтініңізді, жүрегіңіздің өз үйін тапқанын білесіз.

Ал кету сізді бақыттырақ ететін болса, неге бұл қарым-қатынаста қалу азапқа айналғанын ақыры түсініп, шешіміңіздің дұрыстығына көз жеткізесіз. Аяқталуға тиіс қарым-қатынасты аяқтау арқылы екі адамға да жақсырақ өмірге бет алуға еркіндік бересіз.

Қай жолды таңдасаңыз да, өзіңіз үшін ненің дұрыс екенін анық көргенде бұрынғыдан әлдеқайда бақытты боласыз. Өміріңіздің әр қыры жақсарады. Осыған жетуіңізге көмектесу үшін бұл кітапты жаздым.

Махаббаттың өзі жеткілікті болар деп үміттендіңіз. Қарым-қатынасыңыздағы мәселелерді шешуге тырыстыңыз. Бар жағдайды сол күйінде қабылдап көруге де күш салдыңыз.

Кетіп қалу мүмкіндігін ойлап, жаныңыз қиналды.

Бірақ не істеу керегін әлі де білмедіңіз. Енді жүрегіңізге салмақ түсірген таңдаумен бетпе-бет келуге дайынсыз. Бұл кітаптың мақсаты да сол — мына екі жолдың қайсысы сіз үшін дұрыс екенін анықтауға көмектесу:

Осы уақытқа дейін жүрегіңізге жетіп, өзіңіз үшін ненің дұрыс екенін айқын көрсететін дәлел таба алмадыңыз. Мынадай бұлтартпас белгінің бірі алдыңыздан шықпады.

Сол сәтте Хизер бәрін күндей анық түсінді: Биллдің өзімшілдігі даусыз әрі шексіз еді; бұл қарым-қатынас ол үшін аяқталған; мұнда оған берер ештеңе қалмаған; кетсе ғана жақсы болмақ. Ол кетіп қалды және бұл шешіміне бір сәт те өкінген емес.

Стив сол кеш пен бүкіл демалыс күндерін Линнге сүйіспеншілігін көрсетуге арнады. Оның ықыласы Линнге жексенбі күні ғана жетті. Сонда Линннің жүрегі жібіп, бұрынғы жылылығы қайта оралды. Стивті кету туралы ойға итермелеген мәселелерді екеуінің қаншалық оңай еңсере алатыны кенеттен айқын болды. Содан кейін ол кету туралы ойдың бәрінен бас тартты.

Осындай белгілерді дәрменсіз күтіп отыру адамды қатты қажытады. Бақытымызға қарай, енді сіздің нақты үміттенуіңізге негіз бар. Бұл кітапты сол үшін жаздым. Сіз өзіңіз үшін ең маңызды сұрақтарға жауап таба аласыз:

Шешім қабылдау осы уақытқа дейін қаншалық қиын болса да, енді қарым-қатынасыңыз туралы шындықты толық тани аласыз: қай жол дұрыс екенін көрсететін тұтас шындықты, өз шындығыңызды, бәрінің өзегінде жатқан ең түпкі шындықты. Енді өміріңіздегі ең маңызды таңдаулардың бірін сеніммен жасауға мүмкіндік беретін айқындыққа жете аласыз.

Алайда айқындыққа жету үшін ең алдымен оны шынымен қалауыңыз керек. Бәлкім, сізге осы күнге дейінгідей шешімсіз, екі ортада ілініп тұрған күй ыңғайлырақ шығар. Қарым-қатынасыңыз не кетуге қимайтындай жақсы, не қалуға азапты. Екеуі бірдей бола алмайды. Демек, бұл кітапта сізге арналған нақты жауаптар бар. Ал шын мәнінде шешімге келгіңіз келмесе, оны да осы жерден түсінесіз.

Бұл кітапта махаббат туралы көп айтамыз. Қол жеткізген айқындығыңыз сезіміңіздің қаншалық шынайы әрі күшті екенін де көруге көмектеседі. Басында бәрін анық еткен махаббат енді жағдайды күрделендіріп тұр. Кейде өмір төзгісіз болса да, махаббат әлі күшті көрінеді. Сонда сол махаббатты қайтпексіз? Ал кейде жағдай соншалық жаман емес, бірақ екеуіңізді біріктіріп ұстайтын махаббат тым аз қалады. Ондайда махаббаттың сіз үшін мәні қандай?

Өзіңіз үшін не істеу дұрыс екенін түсінген сайын, махаббатты қадірлейтін өзге құндылықтарыңыздың арасынан лайықты орнына қоя алатыныңызға сендіргім келеді.

Менің алдымда екі міндет бар.

Біріншісі — дәл сіз секілді мәселелермен арпалысып, одан өтіп шыққан адамдардың тәжірибесін бөлісу және олардың не түйгенін жеткізу. Мысалы, серігіңіздің бойындағы кетуге итермелейтін бір қасиетті ойлап көріңіз. Сол нәрседен жапа шеккен өзге адамдар кеткеннен кейін өзін қалай сезінгенін білгіңіз келмей ме? Бұл кітаптан соны білесіз. Ал басқа бір жағдай қарым-қатынастың мықты іргетасын көрсетіп, соның арқасында адамдар қалғанына қуанса, оны да білгіңіз келеді. Оны да білесіз. Тағы бір мәселе көптен бері мазаңызды алып жүрсе, бірақ шын мәнінде қалу не кету таңдауыңызға айтарлықтай әсер етпейтіні анықталса, оны да біліп, бекер уайымдауды тоқтатқыңыз келеді. Мұны да табасыз.

Екінші міндетім — өз тәжірибеңіздің құнын қайта ашуға көмектесу. Мен сіздің серігіңіз бен қарым-қатынасыңыз туралы көрген-сезгеніңізге қатысы жоқ тосын «ғажайып жауап» ұсынбаймын. Керісінше, қайта-қайта өз тәжірибеңіздің негізіне ораламыз. Мәселе не болып жатқанын білмеуіңізде емес; мәселе — соның бәрін реттеп, мағынасын ажыратудың қиын болғанында.

Сіз тапқан таңдау оны жасаған сәтте көңіліңізден шығады, ал уақыт өте дұрыстығына сеніміңіз нығая береді. Бұл — өкініштен азат ететін таңдау. Әуелден іздегеніңіз де дәл осы емес пе еді?

Белгісіз күйде ілініп тұру өзіңізге пайдалы емес деп сезсеңіз, қателеспейсіз. Екіұдайлықта қалу орасан зиян келтіруі мүмкін. Кету керек кезде қалып қойсаңыз, мұндай тоқырау жан дүниеңізді біртіндеп өшіреді. Ал жөндеуге болатын қарым-қатынасқа күш салудың орнына үнемі кетуді ойласаңыз, сол қарым-қатынастың өзін құртып жіберуіңіз мүмкін. Қуаныш пен еркіндіктен, жақындық пен үміттен айырылып қалуыңыз ықтимал. Оның үстіне жай күте беру сіз үшін ненің дұрыс екенін ашып бермейді. Екіұдайлық нақты жауап тудырмайды. Ол — қауіпті тұзақ.

Былтыр ажырасқаннан кейін Ди өзін бақыттырақ сезінді. Бірақ жалғыздық қинады. Енді екеуі қайта кездесіп жүр: бір жағынан Дидің тәндік қажеттілігі бар, екінші жағынан одан жақсы адам кездеспеді, үшіншіден Кит есейіп, жауапты болуға уәде берді. Сөйтіп, олардың қарым-қатынасы бұрынғы таныс азап пен үйреншікті жақындықтың қоспасына толы күйінде, жақсармастан ілгері жылжып келеді.

Ди екі шешімнің біріне таяп тұрған жоқ. Керісінше, қарым-қатынасы туралы не істерін білмей, ұзақ уақытқа, бәлкім бірнеше жылға, тұрып қалудың алдында тұр.

Қырық жылға сену қиын ба? Кейт (Kate) есімді тағы бір әйел некеде шын өмір сүрмей де, одан кетпей де, қырық жыл өткізді. Ол не істеу керегін көрсететін белгі күтіп, некесінің шетінде азаппен күн кешті.

Кейт қысқа ғана алғашқы некесі ажырасумен аяқталғаннан кейін, бұрынғы сезімінің орнын толтырмақ болып екінші рет тұрмысқа шықты. Қазір өмірде жоқ екінші күйеуі кәсіпкер еді: қызба мінезді, оғаш, кейде жағымсыз, бірақ кей қырынан жаман адам емес-тін. Екеуі сырт көзге бәрі жақсы секілді әсер қалдыра білді. Таныстары олардың некесін өз ортасындағы тәуір отбасылардың бірі деп қызыға қарайтын. Алайда Кейт екеуінің ортақ дүниесі көп болған кезді әрең еске түсіретін. Әңгімелессе, көбіне ұрысқа ұласатын; ұрыспаса, айтар сөз табылмайтын.

Бұл дүниедегі ең сұмдық неке емес еді. Тек арадағы алшақтық пен үйлеспеушіліктен туған бақытсыздық көп болды. Некесін бірден онға дейінгі өлшеммен бағаласа — он ең жақсы көрсеткіш — Кейт үш қояр еді. Соған қарамастан, ол мұны міндетім деп санап, қала берді.

Сіздіңше, ол не істеуі керек еді? Кейттің екі жақсы мүмкіндігі болды. Әйелге міндетті түрде неке керек деген аңызға қарамастан, Кейт секілді әйелдің жалғыз өмір сүріп те бақытты бола алатынын дәлелдер анық көрсетеді. Сондай-ақ ол кетуді ойлай беріп күшін сарқудың орнына қарым-қатынасына көбірек еңбек салып, бәлкім жұптар терапиясына барып, қалуды таңдаса да бақытқа жетуге мүмкіндігі бар еді деп ойлаймын.

Осынша жыл бойы кетуді ойлаудың қандай болғанын елестетіп көріңіз. Бұл — күйеуінің бойындағы барлық жамандықты және сонымен бірге қалып қойғаны үшін өзінің бойындағы барлық «кемшілікті» жылдар бойы ой елегінен өткізіп, іштей қайнай беру деген сөз. Мұндай жағымсыз ойдан нәр алудың өтеуі бар. Кейт үшін кеткен дұрыс болды делік. Онда осынша жағымсыздықпен өмір сүріп, соған қарамастан кетпеу оның өзін құнды әрі әрекетке қабілетті адам ретінде сезінуін ғана жояр еді. Ал қалғаны дұрыс болды делік. Онда сол жағымсыздық өміршең некені улап, ақырында құртып тынар еді.

Өмір бойы шешім қабылдамаудың тағы бір құнын Кейт балаларына қатысты төледі. Екіұдайлықтың тұзағында өмір сүруден туған күйзеліс пен қасірет оның балаларымен қарым-қатынасына салмақ түсірді; оны қалпына келтіруге бірнеше жыл кетті.

Мен «Кейт» деп атаған әйел — жеке өмірін қорғау үшін кейбір деректері өзгертілген менің анам. Бұл кітапта кездесетін өзге адамдарға қатысты да солай істедім. Ал оның күйеуі менің өгей әкем еді. Холокосттан (Holocaust) аман қалып, өз күшімен кәсіпкер атанған Кейт көп жағынан нағыз қаһарман болатын. Бірақ өмірінің осы маңызды тұсында бақытты таңдай білмеді. Екіұдай күйі жағынан ол ата-аналарымыздың тым көбіне, орта жастағы адамдардың тым көбіне және өмір жолын енді бастаған жастардың тым көбіне ұқсайды. Өзгелерді, соның ішінде сізді де, анам бастан өткерген азаптан арашалау үшін осы кітапты жаздым.

Осындай тығырықта қалғаныңыз үшін «менде бір кінәрат бар ма?» деп ойлауыңыз мүмкін. Шындығында, қазіргі кезде әртүрлі мәселеге қатысты екіұдайлық жаппай тараған. Біз өзін-өзі тануға үндейтін, бірақ сол танымды дұрыс шешім қабылдауға қалай пайдалануды үйретпейтін дәуірде өмір сүріп отырмыз. Өзіміз туралы барған сайын көбірек білеміз, алайда сол білімді де, одан туған сезімдерді де реттеудің жолын үйренбейміз.

Бұл әсіресе қарым-қатынасқа келгенде анық байқалады. Бір актриса теледидардағы сұхбатында өз некесі туралы: «Қарым-қатынасыңды күн сайын қайта бағалап отыруың керек емес пе?» — деген еді. Егер өзіңізді әбден шатастырып, титықтатқыңыз келсе ғана солай істеңіз. Бізге бір-біріне қайшы қаншама талап айтылады: өзімізге де, серігімізге де жауапты болу; жеке бақытымызды табу, сонымен бірге міндеттерімізге ересек адамша қарау; ең алдымен өз өмірімізді түзеу және қандай жағдай болса да қарым-қатынасты сақтап қалу.

Өзге адамға деген махаббатымыз шынайы сезіледі, бірақ өзімізді сүюге де міндетті екенімізді білеміз. Теледидардағы терапевттер кез келген қарым-қатынасты қайта жандандыра алатынын айтады, ал біз өз қатынасымыздағы ең кішкентай нәрсені өзгертудің өзі қаншалық қиын екенін білеміз.

Сондықтан көпшілігіміздің өзіміз үшін ненің дұрыс екенін ажырата алмай қиналуымыз таңғаларлық емес. Бірақ қаласаңыз, іздеген айқындығыңызды таба аласыз. Мен сіздің оны шынымен қалайтыныңызға және өзіңізге тиімді жолды көруге қажет қабілеттің бәрі бойыңызда барына сенемін.

Осындай кітап жазуға мүмкіндік беретін бір шындық бар: әр адам қайталанбас тұлға болғанымен, өзгелердің тәжірибесінен үйренуге жеткілікті дәрежеде оларға ұқсайды. Ортақ ұқсастықтарымыз болмаса, медицина да, психология да мүмкін болмас еді. Диагностикалық тексерудің немесе ғажайып дәрінің миллиондаған адамға көмектесетіні — біздің ұқсастығымыздың арқасы.

Ал әрқайсымыздың бірегейлігіміз медицина мен психологияны ғылым ғана емес, өнер де етіп қалдырады. Терапевт ретінде сіздің жеке тұлға екеніңізді бір сәтке ұмытсам, алдыңыздағы жауапкершілігімді атқара алмайтынымды білемін. Кей қырыңыздан өзге адамдарға ұқсауыңыз араларыңызда терең айырмашылық жоқ дегенді білдірмейді. Сол айырмашылықтарды үнемі ескеруім керек.

Бірақ адамдарды өзара жалғайтын тәжірибелерді іздемесем де, сізге деген міндетімді орындай алмаймын. Зерттеу мен клиникалық тәжірибе беретін күш осында. Бұл — тек менің емес, сансыз маманның, әсіресе осы кітаптың негізін қалаған доктор Чарльз Фостердің (Dr. Charles Foster) еңбегі.

Бұл кітап адамдар көптен бері қойып келе жатқан сұрақтарға жауап іздеуге негізделген:

Зерттеу барысында дәл сіз секілді жағдайда жүрген адамдармен сөйлестік. Олардан екіұдай сезімдері, серіктерінің жақсы және жаман қырлары туралы сұрадық. Кейін олардың өмірін белгілі бір уақыт бойы бақыладық: көпшілігі мәселелерін шешуге тырысты, біразы нәтижеге жетті, ал басқалары қарым-қатынасын аяқтады.

Содан кейін неліктен кей адамдар «кеткеніме осы себептен қатты қуандым», ал өзгелері «қалғаныма осы себептен қатты қуандым» дегенін анықтауға тырыстық. Сол жауаптар біртіндеп осы кітаптың өзегін құрайтын сұрақтар мен бағдарларға айналды.

Мұның бәрінің түпкі сынағы — сіз секілді адаммен жеке жұмыс істеу. Осы берік шындықтар сан алуан адамның тәжірибесіне сай келгенде ғана шынайы көмектің бар екеніне сенімді бола аламыз.

Сіздің бірегейлігіңізге толық жауапкершілікпен қарау үшін не істеу керегін айтқанда өте сақ болуым қажет. Бірақ көптеген адамға ортақ, қайта-қайта расталған терең әрі қуатты шындықтарды тапсам, оларды сізге айтуға да міндетті емеспін бе? Не істеуіңіз керегін бұйыра алмаймын, бірақ білетінімді айтуға міндеттімін. Болашақты болжап бере алмаймын, алайда ықтимал нәтижені көрсете аламын.

Өміріміздегі сенімді мамандар үнемі осылай істейді. Мысалы, шамамен он жыл бұрын анда-санда сырқырайтын тісіммен дәрігерге бардым. Ол тісті сақтап, ауырсынудың себебін жою үшін түбір өзегін емдетуім керегін айтты. Емдетпесем, ауырсыну бірнеше күнге, бірнеше айға, тіпті бір-екі жылға басылуы мүмкін, бірақ міндетті түрде қайта оралып, бұрынғыдан күшейетінін түсіндірді. Дұрыс шешім — түбір өзегін емдеу еді.

Мен дәлелді өз көзіммен көрмей сенбейтін адаммын. Сондықтан тіс дәрігерімнің кеңесіне құлақ аспай, күте бердім. Өзімнің әлдебір ерекше қасиетім мені дәрігер жақсы білетін заңдылықтан тыс қалдырады деп үміттендім.

Әрине, ол дұрыс айтты. Ақыры түбір өзегін ертерек емдетпегенімнің кесірінен өмірімдегі ең қатты ауырсынуды бастан кешірдім.

Ендеше, сіз бен менің арамыздағы келісім мынадай. Сіздің өмір шындығыңызға, менің зерттеуіме және жиырма жылдық клиникалық тәжірибеме сүйене отырып, қалғаныңыз не кеткеніңіз дұрыс екені жөнінде нақты кеңес беруден жалтармаймын. Ал сіз қарым-қатынасы сіздікіне ұқсайтын адамдарға арналған ұсыныстарымды көзсіз орындамайсыз. Ең алдымен өз үніңізге құлақ асып, ашқан шындығыңыздың өзіңізге де шынайы сезілетініне көз жеткізесіз.

Егер терапевтіңіз немесе өзіңіз сенетін басқа кеңесшіңіз болса, осы кітаптан түйгеніңізді міндетті түрде солармен талқылаңыз. Бұл кітаптағы ештеңе ұзақ уақыт бірге жұмыс істеген білікті терапевтіңіздің кеңесінен жоғары тұрмайды.

Сонымен бірге екіұдай күйде тұрып қалудың сіз үшін қаншалық оңай болғанын өзіңіз де білесіз. Ал бұл кітаптың мақсаты — жағдайыңызды айқындап, сол айқындыққа сай әрекет етуге өзіңізге рұқсат беру. Демек, ортақ жауапкершілігіміз маған шындықты өзім таныған қалпында, мүмкіндігінше анық айту міндетін жүктейді. Ал сізден өз шындығыңызбен бетпе-бет келіп, содан кейін әрекет етуді талап етеді.

Егер қарым-қатынасыңыз кетуге қимайтындай жақсы да, қалуға азапты да көрінсе, қалу не кету керегін анық көрсететін бір жағдай болған сайын: «Жоқ, бәрі мұншалық қарапайым бола алмайды. Әлі талай нәрсені ойлауым керек», — дейтін шығарсыз. Артынша санаңызға ондаған естелік пен сезім оралып: «Барлығы үшін ненің дұрыс екенін түсінбейінше шешім қабылдамағаным жөн», — дейсіз. Бірақ барлығы үшін ненің дұрыс екенін сол күйі анықтай алмайсыз.

Бәріміз де кейде серігімізге күмәнданамыз, жалғыз немесе басқа адаммен бірге тұрсақ өміріміз қандай боларын ойлаймыз. Бірақ бұл қарым-қатынастағы екіұдайлық емес.

Мұндағы әңгіме — назарыңыздың басым бөлігі қарым-қатынастың ішінде өмір сүруден оның ішінде қалу не одан кетуді анықтауға ауысатын кезең туралы. Мұндай бетбұрыс танысқаннан кейін көп ұзамай да, некенің жиырма бес жылдығынан кейін де, тіпті одан кеш те болуы мүмкін.

Оған дейін ара-тұра ренжісеңіз де, қарым-қатынасты өміріңіздің өзгермейтін бөлігі деп қабылдайсыз.

Содан кейін жағымсыз оқиғалар шамадан тыс көбейеді. Жаңа мәселелер шығады. Серігіңіздің немесе арақатынастың жаман қырлары асқынып, жақсы жақтары азаяды не жоғалады. Сонда мынадай шағымдар айта бастайсыз:

Кеткіңіз келетін осындай мәселелер қалуға итермелейтін себептермен қабаттасқанда, қарым-қатынастағы екіұдайлық басталады. Бірақ бұл күй тек жақсы-жаман жақтарды таразылаудан әлдеқайда күрделі.

Бірге жүрген адамыңыздың да осал, сүйкімсіз қырлары барын алғаш аңғарғаныңызға біраз болған шығар. Бірақ бірден бас тартпай, қарым-қатынасты жақсарту үшін ойыңызға келгеннің бәрін істедіңіз: ашық сөйлестіңіз, романтикалық сапарларға шықтыңыз, жақсы қарым-қатынас құру жөніндегі кітаптарды оқыдыңыз, бәлкім терапияға да бардыңыз. Жаныңызға батқан не жүйкеңізге тиген нәрселерді елемеуге де, оларды шешуге де тырыстыңыз. Серігіңізді бақытты етуге, оның сізді бақытты етуіне қол жеткізуге әрекеттендіңіз. Не істеп көргеніңіздің бәрін еске түсіру де қиын шығар.

Жиырма жылдан астам терапевт болып жұмыс істеп, адамдардың қарым-қатынасты түзетуге бар күшін салмай бұл межеге сирек жететінін білдім. Махаббатты күреспей тастап кету үшін оны тым жоғары бағалаймыз. Сонымен бірге махаббат алғаш рет жеткіліксіз болып қалған күннен-ақ жараланып, шегініп, жағдайды серігіміз түзетер деп күтеміз.

Кету туралы ойлау да көмектеспеді. Жалпы алғанда қалай кетуді білмегендіктен емес, кеткенде жағдайыңыздың жақсаратынына сенбегендіктен. Серігіңізден әбден шаршасаңыз да, кету онымен бірге құрған қазіргі тұтас өміріңізден жақсы болатыны анық емес.

Кетуге ойыса бастаған сайын қайда тұратыныңыз, оны қалай төлейтініңіз, қайта махаббат таба аласыз ба, бала күтімі не алимент қанша тұрады деген сансыз мәселе санаға келеді. Мұндай уайым кетуді қиындатады. Олар көбейген сайын, әйтпесе қалуға азапты болар қарым-қатынасқа төзуге бейімделесіз.

Сөйтіп, кеткеннен кейінгі өмірді елестету де жауап бермейді.

Кейде адамның барлық досы: «Кет, кет, кет!» — дейді, бірақ бұл ештеңені айқындамайды. Достарыңыз серігіңізді де, арақатынасыңызды да шын білмейді, олар жылап отырып айтқан шағымдарыңызды ғана естіді деп ойлауыңыз мүмкін.

Ал кейде достардың бәрі «қал» дейді. Сонда олар қандай да бір себеппен екеуіңіздің бірге болғаныңызды өздері үшін қажет санайтындай, ажырассаңыз сізден де қатты күйзелетіндей көрінеді.

Мәселелерді қанша талдап, өз орнына қоюға тырыссаңыз да, айқындық аз. Мұндай абыржу азаптайды. Тіпті кей адамдар серігім өте жаман бір іс жасаса екен, сонда шешімім анық болар еді деп тілегенін айтқан. Бірақ күткен айқындық келмейді.

Міне, сіз әлі осындасыз. Қалу мен кетудің арасында қайта-қайта ауытқып, қараңғыда билегендей ұзақ уақыт өткіздіңіз.

Адамдардың басынан өтетін ортақ жағдайларды айттым, бірақ екіұдайлық әркімде әртүрлі көрінеді:

Екіұдайлық әркімде әрқалай көрінгенімен, ортақ бір нәрсе бар: жүректегі екіұдайлық қарым-қатынастағы алшақтықпен қатар жүреді. Серігіңізге күмәнданғанда одан қашықтайсыз. Бірге аз уақыт өткізесіз. Аз сөйлесесіз, маңызды тақырыптарды қозғамайсыз. Ортақ істер тоқтайды. Қарым-қатынас салқын, ресми, жаттанды рәсімге ұқсап кетеді. Өйткені бүкіл эмоциялық күшіңізді серігіңізге емес, өз екіұдайлығыңызға жұмсап жүрсіз.

Екіұдай күйде істеген өзге әрекеттеріңіз секілді, арадағы қашықтық та жағдайды нашарлатады. Енді екіұдайлығыңыз өз бетінше өмір сүре бастайды.

Қарым-қатынастағы екіұдайлыққа неге байланып қалып, одан шыға алмаймыз? Жақсы сұрақ. Жылдар бойы жұмыс істеген адамдарым ақылды еді. Өмірлік те, академиялық та білімі мол әйелдер мен ерлердің неге мұндай тығырықтан жол таба алмайтыны маған ұзақ уақыт түсініксіз болды.

Зерттеуші ретінде олардың көптеген айырмашылығына қарамастан, серігіне анда-санда күмәндануын емес, сол күмәннің ішінде қамалып қалуын түсіндіретін терең ортақ белгі болуы тиіс деп ойладым.

Сөйтсем, екіұдайлықта тұрып қалған адамдардың бәрінің санасында олардың бүкіл шешім қабылдау тәжірибесін билейтін бір қуатты бейне бар екен: таразы. Жоғарғы сот алдында Әділет бейнесі ұстап тұратын, екі табағына қолдайтын және қарсы дәлелдер салынатын таразыны білесіз. Мектептегі химия сабағында сондай таразыны өзіңіз де қолданған шығарсыз.

Соттағы екі қарсылас адвокат секілді, екі жақтың дәлелін өзіңіз жинайсыз. Кейін алқаби рөліне ауысып, қай үйіндінің салмақты екенін анықтайсыз. Бұл — табиғи әрі бүкіл адамға ортақ әрекет. Және ол сізді міндетті түрде есіңізден тандырады.

Қалу мен кетудің артық-кемін өлшеу бір құты қызанақты бір қорап жүгері үлпегімен салыстыруға ұқсамайды. Бұл әткеншек тақтайдың екі басына күшіктерді отырғызғандай: бәрі қимылдап, орын ауыстырады, ештеңе тұрақтамайды.

Қарым-қатынаста таразы әдісі шешім емес, мәселенің өзі. Ол тығырықтан шығармайды, қайта соған кіргізеді. Қазіргі өміріңіз туралы білетініңізді үлкен әрі белгісіз болашақпен қалай өлшейсіз? Өзіңізге зиян мәселені «мұндай мәселе көп адамда бар, бірақ олар ажыраспайды ғой» деген оймен қалай салыстырасыз? Бүгін айқайлағыңыз келетіндей қинаған нәрсені ертең онша мазаламауы мүмкін деген ықтималдықпен қалай өлшейсіз?

Таразы әдісінде дәлелдер көрініске бір кіріп, бір шығып тұрады. Қосылмайтын нәрселерді қосып, салыстыруға келмейтін дүниелерді салыстырасыз. Орманда жолын алғаш іздеген тәжірибесіз жолаушы секілді, жол табуға тырысқан сайын адаса түсесіз.

Басқа да деректер бар, бірақ Кэрол қарым-қатынасының жақсы-жаман жақтарын жеткілікті суреттеді. Оның не істеуі керегі сізге анық па? Меніңше, ешкімге анық емес. Артықшылық пен кемшілікті өлшей берген сайын таразыға жаңа нәрсе қоса бересіз, ал әр қосылған нәрсе көріністі бұрынғыдан бетер шатастырады.

Терапевттер де солай істейді. Көмек сұрап келген адамдарға кінә артпауға соншалық тырысқандықтан, таразы әдісінің тұзағына өзіміз де түсеміз. Бір адамның «жаман» әрекетін көрсек, екіншісінің соған не себеп болғанын іздейміз. Мысалы, «серігімнің қазбалауы жүйкеме тиеді» десеңіз, «иә, ол қазбалайтын шығар, бірақ сіз оны тыңдамайтын боларсыз» дейміз.

Алайда бір адамға қалу не кетуді шешуге көмектескенде, бүкіл жақсы дүниені бүлдіріп тұрған нәрсені табу қажет; оны кім тудырғаны маңызды емес. Таразы әдісі ешкімге көмектеспейді. Егер ол сізге көмектескен болса, бұл жолдарды оқып отырмас едіңіз.

Біз де осы жерде дәл солай істейміз. Бір уақытта бір ғана сұрақты қарастырып, біртіндеп алға жылжимыз. Сіздің не істегеніңіз дұрыс екенін анық көрсететін бір деректі, қарым-қатынасыңызға қатысты бір айғақты жауапкершілікпен іздейміз. Мұның бәрі сіздікіне ұқсас жағдайға тап болған басқа адамдардың тәжірибесі туралы зерттеу нәтижелеріне негізделген.

Бұл асқазан ауырып, дәрігерге барғанға ұқсайды. Егер дәрігер бірнеше сұрақ қойып, бірнеше тексеру жүргізгеннен кейін аппендицит деген диагноз қойса, мәселе анықталды деген сөз. Енді барлық ықтимал тексеруден өтіп, әрбір айғақтың жағымды және жағымсыз жақтарын таразылаудың қажеті жоқ. Егер бір сұраққа берген жауабыңыз диагноз қоюға жеткіліксіз болса: «Жоқ, дәрігер, ол жерім ауырмайды», — онда нақты ауруды көрсететін шешуші айғақ табылғанша келесі сұраққа немесе тексеруге өтесіз.

Мұнда да дәл сондай тәсіл қолданылады. Біз жағымды және жағымсыз жақтарды таразылаудың орнына, қарым-қатынасыңызға диагноз қоюға тырысамыз. Әр қадамда өзіңіз бен серігіңіздің арасындағы бір мәселеге қатысты сұраққа жауап бересіз. Көп жағдайда бұл «иә» немесе «жоқ» деп оңай әрі нақты жауап беруге болатын сұрақ болады. Жауабыңызға қарай, сол сәттің өзінде қалу немесе кетудің қайсысы дұрыс екенін анық көрсететін белгіге қол жеткізуіңіз мүмкін. Осылайша әрі қарай жалғастырмай-ақ, қарым-қатынасыңыздың шынайы жағдайын түсінесіз.

Сұрақтардың реті мұқият құрастырылған. Кез келген диагностикалық үдерістегідей, мұндағы негізгі қағида — ең алдымен ең анық әрі көзге бірден түсетін мәселелерді қарастыру. Мысалы, теледидарыңыз істемей қалса, жөндеуші құрылғының ішіндегі күрделі электрондық ақауларды іздеуге кіріспес бұрын, оны тоққа қосуды ұмытып кетпегеніңізді және теледидар қабылдағышының дұрыс жалғанғанын тексереді.

Дәл сол сияқты, алғашқы диагностикалық сұрақтар анық әрі айқын мәселелерге қатысты болса, кейінгі сұрақтар барған сайын нәзік және күрделі мәселелерді қамтиды. Соңына дейін біз сізді мазалауы мүмкін барлық негізгі мәселені қарастырамыз: жақындық пен билік, көңілдес болу мен өтірік айту, жыныстық қатынас пен ақша, өткеннен қалған жан жарасы мен болашаққа деген үміт, бір-біріңізді шынымен жек көретіндеріңізді білдіретін белгілер мен бір-біріңізге шын мәнінде сай екендеріңізді көрсететін белгілер. Қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар немесе кетуге қимайтындай жақсы ететін нәрселер тұрғысынан оның ішінде болып жатқанның бәрін зерттейміз.

Соңында осының қайсысы сізге қатысты екенін білесіз.

Оқу барысында сізден талап етілетіні — өзіңізге сену, бір уақытта бір қадамнан жасау және әр сұрақты өз шындығыңызды анықтау мүмкіндігі деп қабылдау. Көбіне жауапты бірден білесіз. Бірақ кейде ойларыңызды, сезімдеріңіз бен естеліктеріңізді саралауға тура келеді.

Адамдардың көпшілігі жауапты оңай табады, өйткені бұл сұрақтар әдейі солай құрастырылған. Бұл оптометристің линзаларды ары-бері алмастырып: «Бірінші нұсқада жақсырақ көрдіңіз бе, әлде екіншісінде ме?» — деп сұрауынан қиын емес. Бірінші нұсқа жақсырақ болуы мүмкін, екіншісі жақсырақ болуы мүмкін немесе ешқандай айырмашылық байқамауыңыз мүмкін — мұның бәрі жарамды жауаптар. Біртіндеп орындалатын тәсілдің мәні — бір уақытта бір мәселе бойынша қойылған бір сұраққа бір ғана жауап беру.

Мұндағы диагностикалық сұрақтар қалу немесе кету туралы шешім қабылдағанда назар аударуды қажет ететін маңызды мәселелердің бәрін қамтиды. Егер әлдебір нәрсе бұл сұрақтардың ішінде жоқ болса, демек, сіз үшін ненің дұрыс екенін анықтауда оның маңызы соншалықты үлкен емес. Сондықтан ол туралы алаңдауды доғаруға болады. Ендеше, бастайық.

Сіз қазіргі екіұдай қарым-қатынасыңыздағы жаман кезеңдер туралы ойлауға көп күш жұмсаған боларсыз. Алайда осы алғашқы қадамда жақсы уақыттарды бір сәт еске түсіргеніңізді қалаймын. Тіпті ең жақсы кезеңді ойлаңыз. Қазіргі қарым-қатынасыңызда өзіңізді ең жайлы, ең риза әрі болашаққа ең сенімді сезінген кезіңізді еске түсіруге тырысыңыз. Бұл алғаш танысқан күндеріңіз, бірге шыққан алғашқы сапарыңыз, үйленгеннен кейінгі бірінші жылы жауын астында бірге өткізген ерекше демалыс күндері немесе ортақ бір мақсатқа жету үшін бірге әрекет еткен кезең болуы мүмкін. Егер көп жылдан бері бірге тұрсаңыздар, бәрін егжей-тегжейлі еске түсіруге тырыспаңыз. Ең керемет кезең болмаса да, санаңыздың тереңінде жатқан «ең жақсы» сәттердің біріне бейсанаңыздың өзі сәуле түсіретініне сеніңіз.

Бұл — қарапайым сұрақ. Араларыңыз ең жақсы болған кездің өзінде қарым-қатынастарыңыз шынымен жақсы болды ма?

«Өте жақсы» дегенде нені меңзеп отырмын? Қазіргі қарым-қатынасы өте нашар сезілетін кейбір адамдар өткен шақта бәрі керемет болған кезеңнің болғанын біледі. Олар бір-бірін сүйді, шынымен бақытты болды, серігінің жанында жүргенде өздерін жақсы сезінді. Араларында жылылық пен жақындықтан туындайтын бақытты бір сиқыр бар еді. Мұндай адамдар №1 сұраққа «иә» деп жауап береді.

Ал басқа адамдар қарым-қатынасының «ең жақсы» кезеңінің өзі ешқашан онша жақсы болмағанын түсінеді. Бірдеңе дұрыс емес еді. Олар, әдетте, сол кездің өзінде қарым-қатынастарының өзегінде болған бос қуыс, алшақтық, кірбің, жанға бататын ауырлық туралы айтады. Олардың №1 сұраққа жауабы — «жоқ».

Араларыңыз ең жақсы болған кезде қарым-қатынастың шынымен жақсы болған-болмағанын сіз анық сезетін шығарсыз. Қазір қарым-қатынасы екіұдай күйде тұрған адамдардың көпшілігінде бір кездері бәрі біршама жақсы болған. Алайда араларыңыздағы адамдардың шамамен он пайызында жағдай ешқашан шын мәнінде жақсы болмаған.

Дженнифер отыз алты жаста еді. Ол алдына қандай мәселе қойылса да, оны тез арада шешіп тастайтындай көрінетін тартымды әйел болатын. Маған келген кезінде тұрмыс құрғанына сегіз жыл толған еді. Соңғы алты жыл бойы күйеуімен қалу немесе одан біржола кету туралы толассыз ішкі арпалыспен өмір сүріп жүрген.

Ол не істеу керектігін ойлауға орасан көп уақыт пен ақыл-ой күшін жұмсады: әр сезімнің ең нәзік талшығын, мінез-құлықтың әрбір реңкін, болашақтың қандай боларына қатысты әрбір ишараны зерттеді. Бірақ соңғы алты жылда жағдайды түсіну орнына, бұрынғыдан да қатты шатаса түсті. Бұл оны іштей жегідей жеп бара жатты.

Дженнифердің білімі мен қабілетін ескерсеңіз, мұндай екіұдай жағдайға түспеуге ақылы мен білімі жететіндей көрінуі мүмкін. Ол медицина мектебін курсындағы үздік төрттен бір студенттің қатарында аяқтаған, онколог ретінде болашағы зор еңбек жолын бастаған еді. Бірақ адамдардың өлімін көруден шаршап, оларға өмір сүрудің жолын табуға көмектескісі келген соң психиатрия саласына ауысқан.

Психиатр болуы Дженниферге қарым-қатынас мәселесін шешуде артықшылық берген шығар деп ойлауыңыз мүмкін. Бірақ бұл оған көмектеспеді. Керісінше, алда көретініңіздей, шатасуын одан сайын күшейтті. Ол бойындағы екіұдайлықтың неден басталғанын есіне түсіре алмады. Бәлкім, оған себеп болған нақты бір оқиға да болмаған шығар. Бірақ алты жыл бойы жүрегіне шешілмеген әрі ешқандай қорытындыға жеткізбеген жаңа ойлар мен себептер үсті-үстіне жинала берді.

Дженнифер таразылауға мәжбүр болған толып жатқан нәрселерді жеңіл-желпі қарастырғым келмейді. Дегенмен олардың негізгілері мыналар еді:

Сіз осы екі топ айғаққа қарап, Дженнифердің қай жолды таңдауы керектігін бірден түсінетін шығарсыз. Бірақ оның өзі үшін бұл ешқашан анық болған емес. Кей кездері ол әр минут сайын шешімін өзгертіп отырды. Ал кейде түпкілікті шешім қабылдағандай болып, сол ойымен ұзақ жүретін. Алайда ол шешімі кейін түпкілікті болмай шығатын.

Мен Дженнифер кеңес алған ұзын-сонар терапевтер тізіміндегі кезекті маман едім. Ал менің мақсатым — сол тізімдегі ең соңғы терапевт болу еді.

Дженнифер не істеу керектігін достарымен талқылауға да сансыз сағат жұмсаған. Достарының көбі оның ең жақын құрбысы Сара (Sarah) сияқты әрекет ететін: оны шексіз тыңдайтын, үнемі көңілін жұбататын және қолдан келгенше шын ниетімен қолдау көрсетуге тырысатын. Сара өз ойын ашық айтудан ешқашан қорықпайтын. Дженнифер оның адалдығын бағалайтын.

Мәселе Сараның жағдай туралы сүйенетін дерегінің аз болғанында еді. Мұны Дженнифер де білетін. Сара ақылды әрі адал дос болатын, бірақ қарым-қатынастың ішкі жағдайын Дженниферден аз білетіні түсінікті. Оның үстіне, шын мәнінде, Дженнифер құрбысына не айтатынын өзі таңдайтын. Ол оқиғаны өз қалауынша реңктейтін. Жанашырлық қажет болған кезде жағдайды шындықтағыдан нашар етіп көрсететін. Ал бұл туралы сөйлескісі келмегенде, бәрін шындықтағыдан жақсы етіп жеткізетін.

Дженнифер достарымен және терапевтермен сөйлесумен ғана шектелмеген. Ол Дон екеуінің арасындағы қамқорлық пен адалдықтың шоғын қайта тұтату үшін талай рет бірге демалысқа шықты. Кейде жағдайдың қызуын басу үшін бір-бірінен алшақтап көрді. Ара-тұра ажырасу мүмкіндігі туралы заңгерлерден кеңес алды.

Дженнифер маған келе бастағаннан кейін көп ұзамай оған №1 сұрақты қойдым. Оның соншалықты тез жауап бергеніне таңғалдым.

Желкенді қайықпен серуендеуге шығып, уақытымызды тамаша өткізетінбіз. Бірақ кейде итім Чэмппен (Champ) серуендегенде, онымен арамыз Дон екеуіміздің арамызда бұрын-соңды болмағандай жақындай түскенін сеземін.

Алайда мен өзімді кінәладым. Жүрегім оған әуел бастан жабық болғандай сезілетін. Бір күні әлдебір жағдай болып, жүрегімді ашады да, оған деген махаббатым еркін ағылады деп ойладым. Бірақ соншама жыл өтті. Енді мен нені күтіп жүрмін деп ойлаймын».

Осы сөздерді өз аузынан естігенде, Дженниферді эмоциялық соққы есеңгіретіп жіберді. Кенет бәрі анық болды. Ол жағымды және жағымсыз жақтарға толы қарым-қатынасты не істеу керектігін шешуге қанша уақыт жұмсағанымен, шын мәнінде бастапқы кезден-ақ ешқандай қарым-қатынас болмаған еді. Неке болды, ортақ тарих болды, балалары, достары мен дүние-мүлкі болды. Бір күні жүрегі ашылады деген арманы да болды. Бірақ араларында ешқашан шынайы қарым-қатынас болған жоқ. Ол өмірінде болмаған нәрсе туралы шешім қабылдауға жұмсаған барлық жылын жоқтап, жылай бастады.

Дженниферге қатысты шындық сізге де қатысты болса ше? Бұл мәселеге байланысты зерттеу нәтижелері өте анық.

Егер қарым-қатынасыңыздың «ең жақсы» кезінде де араларыңыз дұрыс сезілмесе немесе дұрыс өрбімесе, болашаққа жасалатын болжам қолайсыз. Кетуді таңдасаңыз, өзіңіз үшін дұрыс шешімді тапқаныңызды сезінетініңізді сеніммен айта аламын.

Егер №1 бағдар қолданылатын, қарым-қатынастағы екіұдайлықты бастан кешіп жүрген адамдардың он пайызына кірсеңіз, №1 сұраққа «жоқ» деп жауап берген әр адамға айтатынымды сізге де айтуға тиіспін: шешімді өзіңіз қабылдайсыз, бірақ сіздің жағдайыңыздағы адамдардың көпшілігі кетіп қалғаннан кейін сол шешіміне қуанған.

Ойланып қарасаңыз, бұл бағдар қисынсыз әрі тым батыл қорытынды емес. №1 сұраққа «жоқ» деп жауап бергеніңізді есепке алмағанда, қалғанының бәрі мінсіз болып тұрған жоқ. Сіз дәл қазірдің өзінде қарым-қатынастағы екіұдайлықты бастан кешіп жүрсіз! Демек, онсыз да жағымсыз жайттар жеткілікті.

Сіздің жағдайыңызда кетуді таңдаған адамдардың көпшілігі кейін сол шешіміне риза болған. Бұған қоса, қарым-қатынастарыңыз ең жақсы кезеңінің өзінде жақсы болмаса, кез келген қарым-қатынастан күтуге толық хақыңыз бар игіліктер болашақта қайдан пайда болатынын ойлау керек. Күтуіңізге болады, бірақ оларды табуыңыз екіталай.

Кәсіби адалдық шындықты өзім көрген қалпында айтуымды талап етеді. Ал мұндағы шындық мынау: ешқашан жақсы болмаған қарым-қатынастың болашақта жақсы болуы екіталай. Адамдар кейде сізді таңғалдыруы мүмкін. Бірақ бұл жағдайда үміттеніп, деміңізді ішіңізге тартып күтпеңіз. Егер №1 сұраққа берген жауабыңыз анық «жоқ» болса, қалу немесе кетудің қайсысы дұрыс екені туралы шындықты әлдеқашан таптыңыз.

Енді мәселенің екінші жағын қарастырайық. Қарым-қатынастарыңыз ең жақсы кезінде жақсы болды екен деп, бірден оны сақтауға бел байлаңыз деп отырған жоқпын. Мұндай шешім қабылдамас бұрын әлі де көп нәрсені қарастыру қажет. Менің айтпағым: егер адамдар қарым-қатынасының «ең жақсы» кезінің өзі шын мәнінде жақсы болмағанын түсінсе, оны тоқтату туралы шешіміне көбіне риза болады.

Мұндағы барлық сұрақ қарым-қатынасыңыздың түпкі негізі тірі ме, әлде өлі ме — соны анықтауға арналған.

Ол дұрыс айтыпты. Үйді сәл тазалап, бояп шыққаннан кейін оның тамаша баспана екені белгілі болды.

Көптеген қарым-қатынастың жағдайы да осыған ұқсайды. Күнделікті өмірден құралған сыртқы қабаты адам төзгісіз болып көрінуі мүмкін. Бірақ сол қабаттың астында мен қанағат сыйлайтын өзек деп атайтын негіз жатады. Кір мен үйілген заттардың астында берік салынған мықты үй тұрғандай, бұл өзек те айқын әрі берік болады. Қарым-қатынасты шынымен кетуге қимайтындай жақсы ететін нәрсе — оның ішінде осындай қанағат сыйлайтын өзектің болуы.

Енді екінші мүмкіндікті қарастырайық. Бәріміз де сыртынан жақсы көрінетін, бірақ іргетасы дұрыс қаланбағандықтан, құрт-құмырсқа қатты зақымдағандықтан, су өткендіктен немесе басқа да көптеген мәселелер салдарынан негізгі құрылымы бүлінген үйлерді көрдік. Мұндай үйлерге көпшілігіміз жұмсауға дайын немесе шамамыз жететіннен әлдеқайда көп еңбек пен қаражат қажет. Сыртынан жақсы көрінгенімен, іс жүзінде әуреге түсуге тұрмайды. Басында басыңызды ауыртып, соңында жүрегіңізді жаралайды.

Мұның бәрінде махаббаттың орны қандай? Бұл кітапта махаббат туралы әлі талай айтамыз. Бірақ әзірге міндетімізді ұмытпайық: махаббатқа байыппен әрі дұрыс көзқараспен қарауымыз керек. Махаббат — құрметтеуге тиісті жұмбақ құбылыс. Бірақ мен бір нәрсені анық білемін және сіз де келіседі деп үміттенемін: махаббаттың қандай да бір қызметі болса, ол біздің қожайынымыз емес, қызметшіміз болуы керек. Махаббат — өміріміздің маңызды бөлігі. Бірақ біз махаббаттың құлы емеспіз. Ең бастысы — махаббат бізді ақымаққа айналдырмауға тиіс.

Махаббатқа байыппен қараудың қаншалықты маңызды екенін түсіну үшін бәріміз өз өмірімізден білетін, ал мен терапевт ретінде талай рет кездестірген жағдайларды ойлап көріңіз. Мен әлдебір еркек не әйел жан түршігерлік зорлық-зомбылыққа, немқұрайлылыққа немесе қатыгездікке тап болса да, қарым-қатынастан кетпей қалатын жағдайлар туралы айтып отырмын. Неліктен?

Бәріміз де жақсы адаммен мінсіз көрінетін қарым-қатынаста жүрген біреудің аяқ астынан кетіп қалғанын көрдік. Неліктен?

Махаббат қарым-қатынасымыздағы мәні кез келген уақытта, кез келген себеппен құбыла беретін белгісіз картаға тым оңай айналады. Егер оған байыппен қарап, өз орнына қоймасақ, ол бізді ақымақ етеді.

Бірақ махаббат туралы шындықты айтатын уақыт келді. Махаббат соқыр да, ақымақ та емес. Ол көре алады және үйрене алады. Егер махаббатыңызға қарым-қатынасыңыздың шындығын көруге мүмкіндік берсеңіз, оның сізге қамқор болуына жол ашсаңыз, ол жағдайға лайықты жауап береді.

Өміріңіздің шындығын өзіне көрсетуге рұқсат етпейтін махаббатқа жүрегіңізді шынымен ашқыңыз келе ме? Егер қарым-қатынасыңыздың шындығы — араларыңызда түбегейлі үйлесімсіздік бар, ол әлдеқашан өлі және ешқашан дұрыс болмайды дегенді білдірсе, мұны көруден бас тартатын махаббаттан не пайда?

Келесі сұрақ адамдардың соқыр махаббаттың құлына айналып, басқа жағдайлардың бәріне қарағанда көбірек опат болған мәселесін зерттейді. Егер келесі сұрақ махаббатқа неліктен байыппен қарау керектігін түсіндірмесе, мұны басқа ештеңе түсіндіре алмайды.

Сіз үшін ненің дұрыс екенін анықтауға көмектесетін тағы бір нақты қадамды дәл қазір жасауға болады. Мына сұраққа жауап беріңіз:

Байқасаңыз, мен мұндай жағдайдың бір-ақ рет болғанын сұрап отырған жоқпын. Бірден көп рет қайталанды ма деп сұрап отырмын. Әрине, егер дене күшін қолданудың бір ғана оқиғасы шынайы жарақатқа әкелсе немесе сізге жарақат алу не өлу қаупі шынымен төніп тұрғанын сездірсе, онда талқылайтын ештеңе жоқ. Денеңіздің қауіпсіздігі үшін дереу кетуіңіз керек.

Бұдан басқа жағдайларда, әр адамның бір рет қателесуге құқығы бар екеніне кәміл сенемін. Бір-ақ рет болған оқиғаның нені білдіретінін анықтау қиын. Қызу жанжал кезінде ер адамның — әдетте бұл ер адам болады — алғаш рет дене күшін қолданған көптеген жағдайды көрдім. Мұндай жағдай бұрын ешқашан болмаған. Болған оқиғадан ер адамның өзі шошиды немесе әйел мұндай әрекет тағы бір рет қайталанса, бәрі аяқталатынын анық айтады. Содан кейін ол шынымен ешқашан қайталанбайды. Дене күшін қолдану әрекеттері қайталанған кезде ғана оның тұрақты сипатқа айналғанын айтуға болады.

Бұл сұрақтың шынымен қажет екеніне күмәндануыңыз мүмкін. Бұқаралық ақпарат құралдарында ерлі-зайыптылар арасындағы зорлық-зомбылыққа соншалықты көп назар аударылып жатқанда, дене күшін қолдану басталса, барынша тез кету керектігін бәрі білмей ме?

Жалпы алғанда, адамдар мұны біледі. Бірақ мәселе өз өмірлеріне тірелген кезде олар екі түрлі кедергіге тап болады. Біріншісі — іс жүзінде кетудің, кем дегенде қысқа мерзім ішінде, өте қиын болуы. Мұндай кедергіге тап болғандар өз өмірі үшін қорқатын әрі кету керектігін білетін, бірақ балалары, ақшасы, баратын жерінің жоқтығы, күйеуін одан да ауыр зорлық-зомбылыққа итермелеп алудан қорқу және басқа себептер салдарынан қалып қоятын әйелдің жағдайына сәйкес келеді. Мұндай адамдар өздері үшін ненің дұрыс екенін біледі, бірақ оны қалай жүзеге асыру керектігін әлі анықтай алмағандар санатына жатады.

Алайда зорлық-зомбылық қаупіне қарамастан қалып қоятын әйелдердің көпшілігі мен аздаған ер адамдардың жағдайы бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетілетін бейнеден мүлде өзгеше. Оларға кедергі болып тұрған нәрсе — кете алмауы емес, не істеу керектігін шеше алмауы. Қаншалықты таңғаларлық естілсе де, олар қарым-қатынастарының қалуға болмайтындай нашар екенін біле тұра, оны кетуге қимайтындай жақсы деп те сезінеді.

Мұндай екіұдайлық қалай пайда болады? Сырттан қарағанда, дене зорлық-зомбылығына ұшыраған адамның не істеу керектігі анық көрінеді. Бірақ қарым-қатынастың ішіндегі адамдардың басым көпшілігі өз көзқарасы тұрғысынан не айтады? Олар жағымсыз және жағымды айғақтардың орасан зор жиынтығын таразылаумен арпалысады. Соның салдарынан қарым-қатынастағы жан төзгісіз екіұдайлық күйінде қалып қояды.

Зорлық-зомбылыққа негізделген қарым-қатынаста өмір сүріп жүрген осындай миллиондаған адамға өздері бар күштерімен іздеп жүрген нәрсе қажет: жағдайды саралап, шын мәнінде не істегендері дұрыс екенін анықтаудың жолы.

Бұл мәселеде тәжірибе мен зерттеу нәтижелері де бір ғана анық қорытындыны көрсетеді. Шапалақпен ұру, жұдырық жұмсау, итеру және дене күшін қолданудың басқа түрлері бір реттен артық қайталанса, өздігінен тоқтамайды. Керісінше, күшейе береді. Зерттеу нәтижелері бұл мәселеде өте анық.

Бір реттен артық жасалған зорлық-зомбылық қарым-қатынастан кетуіңіз керектігін білдіреді. Әйтпесе ол қайта-қайта қайталанып, барған сайын күшейеді. Өзіңізді бағалауыңыз төмендеп, тұзаққа қамалғандай сезіміңіз арта береді. Ол адамды қаншалықты қатты жақсы көрсеңіз де және қарым-қатынасыңыздың жағымды жақтары қанша көп болса да, кейін осы сәтте-ақ кетуге дайындықты бастамағаныңызға өкінесіз.

Мұның жалғыз ерекшелігі бар: зорлық көрсеткен серігіңіз дәл қазір зорлық көрсететін адамдарды емдеуге арналған бағдарламаға белсенді, тұрақты әрі шын ынтасымен қатысып, сол бағдарламада кемінде бір жыл қалуы керек.

Мұндай жағдайда қалып қойғандардың бәрі кейін өкінеді. Ал кеткендердің бәрі уақыт өткен сайын өз шешіміне риза бола түседі.

Бұл бағдарды іс жүзінде былай қолдануға болады. Егер сізге бір реттен артық зорлық көрсетілсе, серігіңізге ультиматум қоятын уақыт келді:

Ол алдағы төрт аптаның ішінде сол бағдарламаға қатысуды бастауы керек.

Кемінде аптасына бір кездесуге барып, бағдарламаға толық бір жыл бойы белсенді әрі тұрақты қатысуы қажет.

Егер ол бұл талаптармен келісуге немесе оларды орындауға дайын болмаса, оның сіздің дене қауіпсіздігіңізге төнетін барлық қатерді жоюға шын ниетті емес екенін түсінетініңізді айтыңыз. Ал бұл қарым-қатынастың аяқталғанын білдіреді.

Егер ол бір жыл толмай тұрып бағдарламадан шығып кетсе немесе сізді тағы бір рет жарақаттаса не жарақаттаймын деп қорқытса, қарым-қатынастың аяқталғанын айтыңыз.

Егер дене зорлық-зомбылығы бар жағдайда өмір сүріп жүрсеңіз, ішкі дүниеңіздің бір бөлігі мәселені мұндағыдан әлдеқайда күрделі деп қабылдайтын шығар. Сіз серігіңізді жақсы көресіз және осындай махаббаттан қалай бас тартуға болатынын түсінбейсіз. Серігіңіз зорлық көрсеткеннен кейін қатты өкініп жүрген кезеңде сізді қаншалықты жақсы көретінін айтқан болуы ықтимал. Тіпті ол зорлық көрсетіп жатқан кезде де, бойыңыздың бір бөлігі оның махаббатын шынайы деп қабылдауы мүмкін. Оның жақсы қасиеттерін де, өзіңіз жасайтын және оны ашуландырады деп ойлайтын әрекеттеріңізді де білесіз. Бәлкім, бүкіл әлем оны керемет адам деп санайтын шығар. Сондықтан оның бойында сұмдық бір ақау бар деп ойлағаныңыз үшін кейде өзіңізді есінен адасқандай сезінесіз.

Сіз өзіңіз сияқты жақсы адам жаман адамды сүйе алмайды деп ойлайсыз. Сондықтан кейде ол сырттай көрінетіндей құбыжық болуы мүмкін емес деген тұжырымға келесіз. Бұл оның кез келген күні есін жиып, сіздің қорқынышты түстей өміріңіздің аяқталуы мүмкін екенін білдіреді деп үміттенесіз. Махаббатыңыз оған есін жиюға көмектесетін жолды табуға мүмкіндік беретініне сенімдісіз.

Махаббатыңыздың сіз үшін нені білдіретінін түсінемін. Алдағы сұрақтардың кейбірі не істеу керектігін анықтауды соншалықты қиындататын махаббатпен қалай әрекет ету керектігін түсінуге көмектеседі. Өмірдегі нәрселердің көбі сырттай көрінгеннен шынымен күрделірек болатынын да түсінемін. Бірақ №2 сұраққа «иә» деп жауап берсеңіз, кетуді таңдаған жағдайда кейін оны дұрыс шешім деп қабылдайтыныңыз анық. Мәселе бұдан күрделірек болып сезілуі мүмкін. Бірақ дене зорлық-зомбылығы бірнеше рет қайталанған жағдайда олай емес.

Қарым-қатынастағы екіұдайлықтың тұзағында қалғанда не болатынын ойлап көріңіз. Сіз күн сайын өзіңізге ненің дұрыс екенін анықтай алмайтыныңыз туралы белгі бересіз. Өзіңізге деген сенімді жоятын да — осы. Ал содан кейін не болады? Өзі үшін ненің дұрыс екенін анықтай алатынына сенбейтін адам өзі үшін дұрыс шешімді қалай анықтамақ?

Дженнифердің оқиғасына қайта оралайық. Алты жылға созылған белгісіздік дәрігер бола тұра, өзінің қарым-қатынасы туралы не істеу керектігін анықтауға ақылы жетпейтін шығар деп қорқуына әкелді. Мұндай ой адамды күйретеді. Оған қарап, ақылды екені ресми түрде дәлелденген адамдардың өзі күмәнді қарым-қатынастың алдында өзін ақымақ сезінуі мүмкін екенін көріп, көңіліңіз орнына түсер. Бірақ Дженнифер қалу немесе кету туралы шешімге келгенде өзін ақымақпын деп сеніп қалды. Бұл оның дұрыс шешім қабылдай алатынына деген сенімін әлсіретті.

Өзін соншалықты екіұдай сезінгендіктен, Дженнифер ауыр психологиялық зақымнан зардап шегіп жүрген шығармын деп те қорықты. Ол бір мезгілде екі түрлі қорқынышты бастан кешпесе, неліктен соншалықты екіұдай күйде жүрмін деп ойлайтын: қарым-қатынаста қалып, ешқашан бақытты болуға мүмкіндік бермейтін жақындықтан қорқу және кетуге ешқашан мүмкіндік бермейтін тастап кетуден қорқу. Психологиядан хабары мол көптеген адам сияқты, ол шешімнің неліктен қолынан сусып шыға беретінін түсіндіретін айғақ ретінде балалық шағындағы оқиғаларды саралап, маған айтып беретін. Не істеу керектігі туралы шындықты түсінуі ұзаған сайын, ол өзінің психологиялық тұрғыдан соншалықты қатты зақымданғанына көбірек сенді.

Бірақ ол қателескен еді.

Меніңше, Дженнифер басқалар оңай шешім қабылдайтын қарым-қатынас мәселесінде адамның таңдау жасау қабілетінен шынымен айыратын психологиялық зақымнан ада еді. Кейде сигара — жай ғана сигара. Негізінде, көп жағдайда солай. Ал кейде қарым-қатынастағы екіұдайлық та терең психологиялық зақымнан туындамайтын жай ғана қарым-қатынастағы екіұдайлық болады.

«Мен психологиялық тұрғыдан зақымданғанмын».

«Мені тастап кетеді деп қорқамын».

«Жақындықты қалай қалыптастыру керектігін білмеймін».

Қарым-қатынас туралы не істеу керектігін білмеу өзіңізге деген сенімді осылай әлсіретеді. Ал әлсіреген сенім сіздің тұзақта қала беруіңізге ықпал етеді.

Мәселе сізде емес. Мәселе — осы уақытқа дейін қолданып келген әдісіңізде. Өзіңізге деген сенімді бұзатын нәрсе — жағымды және жағымсыз жақтарды таразылауға тырысу. Шатастыруға арнайы жасалғандай әдісті қолдансаңыз, өзіңізге қалай сенесіз? Қазір қолданып отырған біртіндеп орындалатын диагностикалық тәсіл сіздің шындығыңызды ашып қана қоймай, оны игеруге болатын шағын бөліктер арқылы анықтауға арналған.

Өзіңізге деген сенімді жоғалтудың салдарын қарастырайық. Дженнифер Донмен алғаш танысқан кезде, әлдебір адамға адал болуға шешім қабылдар алдындағы кезеңде бәріміздің ішімізде болатындай, оның жан дүниесінде де махаббат пен күмән жарысты. Әдетте махаббат жеңеді. Әйтпесе сіз ол адаммен бірге болуға шешім қабылдамас едіңіз. Бірақ махаббаттың жеңісі күмәнді толық жоймайды. Күмән бұталардың арасына тығылып, бал айынан оралуыңызды күтеді.

Көпшілігіміздің басымыздан өтетіндей, Дон кемшіліктерін барған сайын көбірек көрсете бастағанда, Дженнифердің ішіне де күмән қайта кірді. Алғашында ол махаббаттың өзіне шындықты айтып тұрғанын тани алатынына сенген еді. Енді сол кезде де не істеу керектігін білгеніне және қазір де дұрыс шешім таба алатынына жанұшыра сенгісі келді.

Бірақ ол қазір не істеу керектігін білмеді. Сенімсіздігі артқан сайын өзіне деген сенімі азайды. Ал өзіне аз сенген сайын, қайтадан айқындыққа жету қиындай түсті.

Бұл — екіұдайлық тұзағы деп аталатын психологиялық үдеріс. Жинақталған деректер мен сезімдердің тау-төбесін таразылауға неғұрлым көп тырыссақ, соғұрлым қатты шатасамыз. Шатасқан сайын өзімізге деген сеніміміз азаяды. Өзімізге аз сенген сайын күтуге мәжбүрміз деп ойлап, одан сайын көп шатастыратын айғақтың жиналуына жол береміз. Осы кезде қарым-қатынастағы екіұдайлық өзін-өзі жалғастыра беретін тұзаққа айналады.

Қолыңызда кішкентай күрегі бар күйде терең құмды шұңқырға тасталғаныңызды елестетіңіз. Күрекпен істей алатыныңыз — одан әрі терең қазу ғана. Оның үстіне, сыртқа шығу үшін қажет шұңқыр қабырғаларын күрекпен мүжіп тастайсыз. Өз-өзіне күмәндану да дәл солай әрекет етеді: аяғыңыздың астындағы берік нәрсенің бәрін бұзады. Шұңқырдан шығу үшін мүлде басқа құрал — жоғарыдан түсірілген, басқыштарын біртіндеп басып көтерілуге болатын саты қажет.

Бұл кітап — сіздің сатыңыз. Оның екінші ұшында сізді айқындық күтіп тұр. Өзіңізге деген сенім талай соққы алған болуы мүмкін. Бірақ шын мәнінде ол толық зақымданған жоқ. Сіз жай ғана дұрыс емес құралды пайдаланып келдіңіз.

№1 сұраққа жауап беріп, қарым-қатынасының шындығын түсінгеннен кейін бір апта өткенде Дженниферді бұрын-соңды көрмегендей бақытты күйде көрдім. Ол Донмен қарым-қатынасын тоқтатқысы келетінін анық білді. Күн өткен сайын қабылдаған шешіміне көңілі тола түсті. Дженнифердің жалғыз өмір сүріп жатқанына қазір төрт жыл болды. Ол өз таңдауына бір сәт те өкінген емес. Сіз үшін қай нұсқа дұрыс болып шықса да, өзіңізді дәл солай сезінетініңізді білемін.

Егер №1 сұраққа «жоқ» немесе №2 сұраққа «иә» деп жауап берсеңіз, іздеген шындығыңызды әлдеқашан тапқан болуыңыз мүмкін. Бұл шындыққа сенімді бола аласыз. Оны ештеңе өзгертпейді. Мұндағы бағдарлар бір-біріне қайшы келмейді.

Бірақ сұрақ қоюды және жауаптарыңыздың мағынасын талқылауды жалғастырған сайын өз шындығыңызды табуыңыз ықтималырақ. Осыған дейін қарастырылған жауаптар секілді кейбір жауаптар сізге кетуге кеңес беруіме негіз болады. Бірақ басқа жауаптар қарым-қатынасыңыздағы өзіңіз байқамаған маңызды күшті жақтарды көрсетуіме мүмкіндік беретінін білгеніңізге қуанасыз. Мұндай күшті жақтар қарым-қатынасыңызда бірқатар қауіп факторын жеңуге қабілетті ресурстар бар екенін сеніммен айтуыма мүмкіндік береді.

Ал егер өз шындығыңызды қазірдің өзінде тапқан болсаңыз ше? Егер бұл мен өткізетін семинарлардың бірі болса, қатысушылар ешқашан қабылдамайтын бір ұсыныс жасар едім:

Олардың қалып қойғаны дұрыс. Кейде шындықты ақылыңызбен көрсеңіз де, оны жүрегіңізбен сезбейсіз. Кейде шындықты сезесіз, бірақ оны растайтын дәлел ғана қажет болады. Сұрақтар мен бағдарларды әрі қарай қарастырған сайын сол растауды табасыз. Сондықтан шындығыңызды дәл қазір білсеңіз де, барлық сұраққа жауап берудің пайдасы тиеді.

Бірақ қарама-қарсы шектегі адамдардың саны да артып келеді. Мен кетуді өздері үшін тым оңай емес, керісінше тым қиын етіп алғандар туралы айтып отырмын. Бірден іске қосылатын ажырасудың орнына, бұл адамдарда оқ баяғыда атылып кеткенімен, олар әлі де шүріппені басуға қорқады. Жүректерінің түбінде қарым-қатынастан кетуге әлдеқашан шешім қабылдаған, бірақ соған қарамастан әлі де қалып жүр. Егер шындықты мойындай алса, серігіне:

Қарым-қатынас аяқталған кезде оның аяқталғанын түсінбеудің көптеген себебі бар. Өзіңізді кінәлі сезінуіңіз мүмкін. Оны әлі де жақсы көремін деп ойлауыңыз мүмкін. Ажырасқаннан кейін алдыңыздан шығатын таңдаулармен бетпе-бет келуге дайын болмауыңыз мүмкін. Еркіндіктен немесе жоғалтудан қорқуыңыз мүмкін. Сондай-ақ — бұл әйелдерге де, ерлерге де бірдей қатысты — қарым-қатынас туралы шын мәнінде не сезінетініңізді білдіретін терең ішкі негізбен байланысу сізге қиын болуы ықтимал. Егер ішіңізден кетуге әлдеқашан шешім қабылдаған болсаңыз, келесі екі сұрақ осы кедергілерді жеңуге көмектесуге арналған.

Кейде өз шындығыңызды анықтаудың ең жақсы жолы — не айтып жүргеніңізге емес, іс жүзінде не істеп жүргеніңізге қарау. Мынадай мысал келтірейін.

Жұма күні кешке қыдыруға шығуды асыға күтіп, күні бойы сол туралы ойлаған кез бәрімізде болған. Бірақ жұмыстан үйге келген соң асықпай, бос жатып қаламыз да, нақты қайда барғымыз келетінін шеше алмаймыз. Көп ұзамай сағат тоғыз, он, он бір болады. Бір кезде үйге келген сәттен бастап-ақ сыртқа шығуға тым шаршағанымызды түсінеміз. Үйге кірген сәтте қалуға шешім қабылдап қойғанбыз, бірақ сол шешімді бүкіл кеш бойы жүзеге асырып отырғанымызды түсінуге бірнеше сағат қажет болды.

Қарым-қатынастағы екіұдайлықты бастан кешіретін көптеген адамның жағдайы да осындай. Өзіңізге мына сұрақты қойыңыз:

Мұнымен нені меңзеп отырмын? Келесі оқиға — соның анық мысалы.

Осы уақыттың бәрінде Рут медбике болып жұмыс істеді. Ұзақ уақыт бойы оның табысы екеуін асырайтын жалғыз қаражат болды.

Рут медбике болғанын мақтан тұтатын және адамдарға көмектесуден қанағат алатын. Бірақ біраз уақыттан кейін жұмысы бірсарынды болып көріне бастады. Ол мағынасы тереңірек, алуан түрлі, тіпті қызықтырақ іспен айналысуды аңсады. Ал осы аралықта Спайктің қартайып келе жатқан рок-музыкант ретіндегі қайталана беретін тірлігі де мезі ете бастады. Оның мансабына табыстың найзағайы түсу ықтималдығы барған сайын азая берді. Сәтсіздік оны күннен-күнге ызалы әрі жабырқау адамға айналдырды.

Бұл оқиғаның ертегідегі нұсқасында Спайк Рутқа оның өз өміріндегі жалғыз жақсы нәрсе екенін айтар еді. Ал өмірдегі шынайы нұсқасында, өзіңіз де болжағандай, ол ішіндегі ыза-кегінің көбін Руттан алды. «Қайғы серік іздейді» деген рас болса, Спайк Рутты да өзімен бірге құрдымға сүйреуге бел байлағандай көрінді.

Рут өзін жақсы түсінетін әйел еді және не болып жатқанын анық білетін. Бірақ ол мейірімді, жомарт әрі сүйіспеншілікке толы адам болатын. Оның үстіне, мұндай жағдайдың қалай болатынын білесіз: Рут секілді қарым-қатынасқа эмоциялық тұрғыдан неғұрлым көп күш салсаңыз, одан бас тарту соғұрлым қиындайды. Ол кету туралы ойлады. Тіпті Спайк мінез-құлқын өзгертпесе, кететінін айтып қорқытты. Бірақ шынымен кетемін деп ешқашан ойлаған жоқ.

Руттың іс жүзінде не істегеніне назар аударайық. Адамдарға шынымен көмектесіп жүргенін сезінудің жолын іздеген Рут АҚШ-қа (United States) жаңадан келген, денсаулығында мәселесі бар босқындармен жұмыс істейтін ұйымға ерікті болып кірді. Бұл босқындар Таиланд (Thailand), Камбоджа (Cambodia), Гватемала (Guatemala), Гаити (Haiti), бұрынғы Югославия (former Yugoslavia), Ресей (Russia), Либерия (Liberia) және Руанда (Rwanda) секілді елдерден келген еді. Рут олардың ешқайсысының тілінде сөйлемейтін. Бірақ медбике болумен қатар, оның тағы бір ерекше артықшылығы бар еді: өзі де босқындардың қызы болатын.

Ұйымның негізгі міндеті — Рут сияқты адамдарды өте аз жалақыға немесе мүлде ақысыз жұмыс істеу үшін шетелге ұзақ уақытқа жіберіп, әлемнің ең ауыр аймақтарындағы босқындар лагерінде еңбек етуге тарту еді. Рутқа берілген дайындық та оны осындай жерлерге жіберуге бағытталды.

Рут ел ішінде осы босқындармен жұмыс істеуден ары барғысы келмейтіндей әрекет етті. Бірақ екі жыл бойы жасаған әрбір ісі оны Спайктің өмірінен алып кететін ұйыммен байланысын күшейте берді.

Рутты кездестіргенімде, ол Спайкпен қалу немесе одан кету мәселесін шеше алмай қатты қиналып жүрген еді. Оған №3 сұрақты алғаш қойғанымда: «Серігіңізге мүлде орын қалдырмайтын белгілі бір әрекет бағытын немесе өмір салтын ұстануға нақты міндеттеме алып қойдыңыз ба?» — ол олай ойламайтынын айтты. Бірақ өз хикаясын толығырақ баяндағаннан кейін, одан іс жүзінде не істегеніне қайта қарап, №3 сұраққа тағы бір рет жауап беруге тырысуын сұрадым.

Ол ұзақ уақыт үнсіз отырды. Содан кейін:

Ол шүріппені басуға дайын болғаннан әлдеқайда бұрын оқ мылтықтан атылып кеткен еді. Жүрегінің түбінде ол Спайктен кетуге он сегіз ай бұрын-ақ шешім қабылдаған.

Егер серігіңізге орын қалдырмайтын белгілі бір әрекет бағытын немесе өмір салтын ұстануға нақты міндеттеме алып қойсаңыз, онда санаңыздың бір деңгейінде қарым-қатынастан кетсеңіз, бақыттырақ болатыныңызды әлдеқашан шешкенсіз. Мұндай қадам жасаған адамдардың көпшілігі қалып қойған кезде бақытты болмайды. Өзіңізге кету туралы кеңесті әлдеқашан беріп қойғандайсыз.

Бұл бағдардың нені айтып, нені айтпай тұрғанын нақтылайық. Мұндағы басты назар — серігіңізге орын қалдырмайтын жолмен өміріңізді өзгерту үшін нақты әрекет жасауға аударылады. Бұл тәжірибе жасап көруді, қиялдауды, болжам құруды немесе жай ғана үлкен қателік жасауды білдірмейді. Сондай-ақ серігіңізбен осы уақытқа дейінгі өміріңізді дәл сол қалпында жалғастыруға мүмкіндік беретін әрекеттер де мұған жатпайды.

Бұл мысалдардың кейбірі сізге айқын көрінуі мүмкін. Бірақ кетуді шешсе де, қалып қойғандар үшін олар мүлде айқын емес.

Некеден тыс байланыс туралы не деуге болады? Ол «кетуге нақты міндеттеме алудың» көрінісі ме? Некеден тыс байланыс туралы аздап сөйлесейік. Кейін қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар ететін опасыздықтың астарындағы мәселелерді қарастырамыз. Ал әзірге оның №3 бағдармен қалай байланысатынына ғана тоқталамын.

Егер күмәнді қарым-қатынаста жүрсеңіз, басқа адаммен байланысқа түскеніңіз көптеген нәрсені білдіруі мүмкін. Басқа біреумен бәрі жақсырақ бола ма деп тәжірибе жасап көрген болуыңыз ықтимал. Жай ғана ақымақтықпен қателескен болуыңыз мүмкін. Қатты ашуланған болуыңыз да ықтимал. Өздігінен алғанда, бұл сізді қазіргі қарым-қатынастан алып шығуға бағытталған оқиғалар тізбегін іске қосып қойғаныңызды білдіре бермейді.

Некеден тыс байланыс мына жағдайда «кетуге нақты міндеттеме алғаныңызды» білдіреді: серігіңіздің бұл туралы білетін-білмейтініне алаңдауды тоқтатсаңыз, онда бұл серігіңізге мүлде орын қалдырмайтын әрекет бағытын немесе өмір салтын іске қосатын нақты қадамдар жасағаныңыздың белгісі. Мен бірден әшкере болатын өтірік туралы айтып отырмын. Сылтау ойлап табуға да тырыспайтын сапарлар, түн ортасындағы жұмбақ телефон қоңыраулары, жасыруға тырыспайтын сыйлықтар немесе ерін далабының іздері туралы айтып отырмын.

Егер №3 сұраққа жауабыңыз «иә» болса, мұны қазірге дейін түсінген боларсыз. Мәселе жай ғана «бірдеңе істегеніңізде» емес. Артыңыздағы көпірлерді өртейтін немесе серігіңізге орын жоқ жаңа болашаққа апаратын көпірдің іргетасын қалайтын әрекет жасағаныңызда. Енді кетуге шешім қабылдаудың қажеті жоқ. Сіз бұл шешімді әлдеқашан қабылдап қойғансыз.

Бір әйел осы жөнінде менен сұрады:

Менің жауабым мынадай: сезімдерге абайлап қарау керек. Олар шынайы әрі маңызды. Бірақ күрделі және жаңылыстырушы да болуы мүмкін. Егер қарым-қатынасыңыз шынымен аяқталған болса, оны осы сұрақтар топтамасына жауап беру арқылы анықтайсыз.

Алайда некеден тыс байланысқа түсу сіздің бойыңызда кінә, қайғы, қорқыныш, ашу, өзіне риза болу, күшін сезіну және басқа да көптеген эмоцияны тудыруы мүмкін. Бұл сезімдер іс жүзінде қарым-қатынасты аяқтайтын ештеңе жасамасаңыз да, оны аяқтайтын әрекет жасап қойдым деп ойлауға итермелейді. Қарым-қатынасты шынымен аяқтайтын іс жасағанда ғана, оны аяқтайтын әрекет жасаған боласыз. Некеден тыс байланыс өздігінен әрдайым сондай әрекет бола бермейді.

Қазір қарастырылып жатқан негізгі тақырып — қарым-қатынастың әлдеқашан аяқталған болуы мүмкін екенін мойындау. Сіз кетудің ең дұрыс шешім екенін қабылдап қойғансыз, тек сол шындықпен бетпе-бет келу қиын болып жүр.

Неліктен мұны көрмей қалуыңыз мүмкін?

Махаббаттан бас тарту, онымен қоштасу және бұрынғы сүйіспеншілігіңіз енді сөзсіз болмайтын болашаққа қадам басу қиын. Өйткені ең нашар қарым-қатынастың өзінде бір жерде аз да болса махаббат сақталады. Ал қарым-қатынастағы екіұдайлықты бастан кешіріп жүрген адамдарда, әдетте, аз ғана емес, көбірек махаббат қалады. Кету осы махаббатпен қоштасуды білдіреді. Бұл көптеген адамды қатты қорқытады.

Бұл, әсіресе, әйелдер үшін маңызды мәселе. Махаббаттан ақшаға дейінгі өмірдің көптеген саласында әйелдерді ерлерге қарағанда жоғалтудан қорқу сезімі көбірек басқарады және олар тәуекелге баруға азырақ дайын болады. «Қолдағы бір құс па, әлде бұтадағы екі құс па?» деген таңдау ұсынылса, ерлерге қарағанда әйелдердің көбі қолдағы құсты таңдайды. Ал әйелдерге қарағанда ерлердің көбі бұтадағы құстың біріне ұмтылады.

Бұл айырмашылықты тым асыра көрсеткім келмейді. Екі тараптың арасында орасан зор алшақтық жоқ. Барлық ер адам тәуекелді жақсы көреді, ал барлық әйел тәуекелді жек көреді деген сөз емес. Бірақ нашар қарым-қатынаста қалып қою мәселесіне келгенде, ерлерге қарағанда әйелдерді жоғалту мен жалғыздық қорқынышы жиі тоқтатады.

Сіздің жағдайыңыздағы адамның ең соңғы естігісі келетіні — бос жұбату сөздері. Сондықтан бір адамды бір рет тапқан болсаңыз, тағы біреуін таба аласыз; бір адамды бір рет сүйген болсаңыз, тағы да сүйе аласыз; бойыңызда өзгеге беретін махаббат неғұрлым көп болса, біреуді табу ықтималдығы соғұрлым жоғары болады деп айтпаймын.

Оның орнына, қалуға болмайтындай нашар қарым-қатынастан кеткен адамдардың көпшілігі не айтатынын жеткізейін. Олар бойында жаңадан пайда болған өзін құрметтеу және өз күшіне сүйену сезімінің арқасында жеңілдік пен үміт сезінгенін қайта-қайта айтады.

Әсіресе әйелдер өз бетінше өмір сүрудің өздеріне қаншалықты ұнайтынына таңғалғанын айтады. Олар қалаған нәрсесін қалаған уақытында істей алады. Қайта ғашық болғылары келеді, бірақ өздері кеткен қарым-қатынас секілді жағдайға қайта келісуге ешқашан дерлік дайын болмайды.

«Уайымдамаңыз», — дейді олар. Егер шешіміңізді жауапкершілікпен қабылдасаңыз, белгілі бір серігіңізден айырылудың қайғысын еңсересіз. Сол уақыт аралығында бақыттың кілті — өзіңіз үшін маңызды істермен айналысу және адамдармен байланысты үзбеу.

Кейбір адамдар қарым-қатынастан шығу үшін ешқандай әрекет жасамаса да, кетуге әлдеқашан шешім қабылдаған. Оларға кедергі болып тұрған нәрсе — нақты әрекетті мойындау емес, эмоциялық шындықты қабылдау.

Оларға жетіспейтіні — өзіне берілген рұқсат сезімі. Өздеріне мұқтаж серігін тастап кеткені үшін кінәлі сезінуі мүмкін. Қарым-қатынас сәтсіз аяқталса, жұрт алдында ұятқа қаламын деп ойлауы ықтимал. Кетудің балаларына қалай әсер ететініне алаңдауы мүмкін. Қарым-қатынасты тоқтатудан туындайтын сәтсіздік сезімінен қорқуы ықтимал, әсіресе бұрынғы қарым-қатынастары да сәтсіз аяқталған болса. Махаббаттың өлгенін мойындағысы келмеуі мүмкін. Осы сезімдердің бәрін және мен бұрын-соңды кездестірмеген басқа сезімдерді өзіндік бір үйлесімде қатар бастан кешіруі де ықтимал. Олардың бүкіл болмысы кетудің дұрыс екенін біледі. Өз шындығын көру үшін оларға тек рұқсат керек.

Сондықтан Майклға қазір сізге қоятын сұрағымды қойдым:

Дәл сол сәтте оның көз жасы сел болып ақты.

Бәріміз де жабайы шимпанзелер туралы фильмдерден өлген баласының денесін бірнеше сағат, тіпті бірнеше күн бойы көтеріп жүретін ана шимпанзенің жүрек тебірентетін көрінісін көрдік. Майклдың жағдайы да дәл осындай еді. Ол қарым-қатынасының аяқталғанын мойындауға өзіне рұқсат бере алмағандықтан, өлі қарым-қатынастың денесін ұзақ уақыт бойы арқалап жүрген. Ол көптен бері бірге өмір сүріп келе жатқан жоғалтуды кенет жоқтап, өксіп жылады.

Өзіне рұқсат беру неге соншалықты қиын болды? Оның бір себебі — терапевт болуы. Егер өзінің қарым-қатынасы аяқталса, бұл оның алаяқ әрі сәтсіз маман екенін білдірмей ме? Кәсіби маман емес адамдардың көбі де дәл осылай сезінеді. Әйелдер мұндай сезімді қарым-қатынасты дұрыс қалыптастыру түптің түбінде біздің міндетіміз, шеберлігіміз, тіпті ерекше қабілетіміз деп сенетіндіктен бастан кешіреді. Бірақ ерлер де осылай сезінеді.

Майклдың кетуге өзіне рұқсат беруін қиындатқан басқа да себептер болды. Олардың ең маңыздысы — егер шынымен жақсы адам болса, қалып, қарым-қатынасты түзету үшін бұрынғыдан да көп күш салуға тиіс деген сенім еді. Оның ойынша, серігін, болашаққа байланысты ортақ үміттерін, балаларға тигізетін зардапты былай қойғанда, тастап кететін адам ғана жаман бола алады.

Қазіргі кезде «жаман адам болғым келмейді» деген себеп жиі еленбей қалады. Өйткені қоғамда ажырасу тым көбейіп кетті деген түсінікке үлкен мән беріледі. Бәлкім, ажырасу шынымен тым көп шығар. Бірақ өзіне және серігіне жауапкершілікпен қарауға тиіс адамдардың әрекетінен туындаған әрбір ажырасуға шамадан тыс жауапкершілікті сезінетін адам тоқтата алмай жүрген бір қарым-қатынастан келеді.

Енді №4 сұрақтың өзін қарастырайық.

Құдай немесе бәрін білетін әлдебір құдіретті болмыс қаласаңыз, қарым-қатынастан кетуге рұқсат берді деп елестетіңіз. Егер осы ой қарым-қатынасты тоқтатуыңызға болады деген күшті әрі кенеттен пайда болған сезім сыйласа, кетуді таңдаған жағдайда өзіңіз үшін дұрыс шешімді таптым деп сезінуіңіз әбден ықтимал.

Бұл сұраққа берген жауабыңыз еш кідіріссіз және күмәнсіз анық «иә» болғанда ғана мағыналы. Сезімдеріңізді талдап, жауабыңыздың «иә» екенін анықтау үшін аялдауға тура келсе, онда жауабыңыз «иә» емес.

Басқа сұрақтарға берілетін жауапты жарамды деп санау үшін дәл осындай барынша күшті әрі айқын «иә» қажет болмайды. Бірақ бұл сұрақта қажет. Егер кетуге толық рұқсат алғаныңызды елестеткенде пайда болатын шексіз жеңілдік кетуге әлдеқашан шешім қабылдағаныңызды бірден анық көрсетпесе, қарым-қатынастағы екіұдайлықтан шығу үшін сізге басқа ақпарат қажет. Ол ақпаратты кейін аласыз. Әзірге оны алған жоқсыз.

Анда-санда №4 сұраққа өзгеше жауап беретін адам кездеседі. Олар орасан зор жеңілдік сезінудің немесе ешбір бағытта ерекше сезімге бөленбеудің орнына, өздерінің абыржып не ашуланып кеткеніне таңғалады. Іштерінен қатты шыққан:

Олар кетуге болады деген сөзді естігісі мүлде келмейтінін түсінеді. Қарым-қатынастың тереңінде оны кетуге қимайтындай жақсы ететін қазыналар жасырылғанын көрсететін қандай да бір белгіні бар жанымен аңсайды.

Егер сіз де осындай сезімде болсаңыз, бұл нені білдіреді? Бұл қарым-қатынасқа үлкен үміт артып, онсыз өміріңіз бос қалатынына сенімді екеніңізді білдіруі мүмкін. Егер жағдайыңыз осы болса, өзіңіз секілді екіұдай күйде жүрген, бірақ соншалықты көп үміт артпаған адамға қарағанда, бұл қарым-қатынаста сіз үшін жағымсыз нәрселер әлдеқайда көп болуы мүмкін екенін мойындауыңыз керек. Осыншама үмітіңіз бола тұра, дәл осындай екіұдай күйге түсуіңіз үшін соншалықты көп жағымсыз себеп қажет болар еді.

Сондықтан алдағы материалды оқыған кезде үмітіңіздің қарым-қатынасыңыздағы шындықты көруге кедергі жасауына жол бермеңіз. Егер қарым-қатынасыңыз кетуге қимайтындай жақсы болса, сіздің сондай болғанын қалағаныңыз үшін емес, оның шын мәнінде сондай болғаны үшін ғана жақсы болуға тиіс.

Екінші жағынан, қарым-қатынастағы екіұдайлықтың тұзағында отырсаңыз да, осыншама үлкен үміт артуыңыз, егер бұрын қолданып көрмесеңіз, жұптар терапиясына лайық үміткер екеніңізді білдіруі мүмкін. Жағдайыңыз осы болса, төмендегі көзқарас сізге айрықша пайдалы болуы ықтимал.

Қарым-қатынастағы екіұдайлықты бастан кешіп жүрген әрі жағдайды жақсарту үшін көп күш жұмсамаған адамдарды сирек кездестіремін. Демек, сіз жұптар терапиясының немесе арнайы семинардың қандай да бір түрін қолданып көрген болуыңыз әбден ықтимал. Сондықтан қарым-қатынасын түзету үшін осыған дейін де әрекет еткен адамдарды тағы да көбірек күш салуға шақыруға құлықсызбын. Бір кезде «жетер енді» дейтін шекке жету керек.

Ал егер қарым-қатынасыңызды түзетуге мүлде тырыспаған болсаңыз, жағдай өзгереді. Мұнда беретін барлық кеңесім қазіргі уақытта араларыңызда қалыптасқан шындыққа негізделген. Егер дәл осы сәтте белгілі бір жағдай бар болса, сондай жағдайды бастан кешірген басқа адамдар ажырасқаннан кейін өздерін жақсырақ сезінгенін айтып отырмын. Бірақ бұл жағдай міндетті түрде осылай қалуға тиіс және оны өзгерту мүмкін емес деп отырған жоқпын.

Шынымен жақсы жұптар терапевті кейде араларыңыздағы жан түршігерлік әрі өзгермейтіндей көрінген нәрселерді өзгерте алады. Сондықтан қарым-қатынасыңыздағы әлдебір шындық кету керектігін көрсетсе, оны өзгерте аласыз ба, жоқ па — соны анықтау үшін жұптар терапевтіне бару мүмкіндігі әрдайым бар.

Бірақ қарым-қатынастағы екіұдайлыққа қайта түсіп кетуден сақтану керек. Оны тексерудің жолы мынадай: терапевтпен жұмыс істеу тәжірибеңіз «Ол шынымен мықты маман екен» деген әсер қалдырса да, қарым-қатынасыңызды қалуға болмайтындай нашар етіп тұрған мәселе тоғыз айдан кейін де өзгермесе, оның өзгеруі екіталай деген ойыңыздың расталғанына сенуге болады. Қолыңыздан келгеннің бәрін істегеніңізді білесіз. Бұл қарым-қатынастан кетсеңіз, бақыттырақ болатыныңызды қабылдауды жеңілдетеді.

Жұптар терапевті ретінде бір жұппен жұмыс істегенде, өз міндетім — қарым-қатынасты сақтап қалу үшін үнемі әрекет ету, ешқашан үміт үзбеу және тіршіліктің қандай да бір белгісін тоқтаусыз іздеу деп есептеймін. Дәрігер өлім жеңгенге дейін күресті тоқтатпауға тиіс. Өйткені осындай табандылық дәрігерге өлімді жеңуге жиі мүмкіндік береді. Қарым-қатынастың өліміне де дәл осылай қараймын.

Бірақ мен жеке адамдармен де жұмыс істейтін терапевтпін. Олар өздері үшін ненің дұрыс екенін жеке тұлға ретінде шешуге тиіс. Мұндағы сізбен жұмыс істеудегі міндетім — қарым-қатынастағы екіұдайлықтың азабы мен босқа кеткен уақытынан шығуға көмектесу.

«Оны шынымен жақсы көремін бе?»

«Оны жақсы көретінімді қалай білемін?»

«Мен оған ғашықпын ба, әлде оны жай ғана жақсы көремін бе?»

«Көп жағдайда соншалықты көңілім қалып, ашуланып жүрсем де, оны жақсы көруім мүмкін бе?»

Мұның бәрі адамды қатты шатастырады.

Бұл шатасудан шығатын жолдар бар. Қазір қарастыратын тәсіліміз — қарым-қатынастарыңызда махаббаттың алғышарттары әлі бар ма, жоқ па, соны анықтау. Махаббат мәселесі — түбі таусылмайтын жұмбақ. Дегенмен махаббаттың болуы мүмкін екенін білу көп көмектеседі. Егер оның болуының өзі мүмкін болмаса, онда махаббаттың бар болуы да мүмкін емес.

Кейбір мультфильмдерде кейіпкер жартастың шетінен жүгіріп өтіп кетсе де, төмен қарағанша ауада ілініп тұратынын білесіз. Аяғының астында ештеңе жоқ екенін көргенде ғана құлай бастайды. Күмәнді қарым-қатынаста жүрген көпшілігіміздің жағдайымыз да осындай. Махаббатымызды ұстап тұратын ешқандай негіз қалмағанын көру үшін төмен қарамағандықтан, ауада ілініп тұрмыз. Егер бастапқыда осы адамға ғашық болмағанда, қазір де ғашық болмас едік.

Сондықтан кетсеңіз немесе қалсаңыз, қай жағдайда бақыттырақ болатыныңыз туралы шындықты анықтауға тырысып жүрсеңіз, қарым-қатынасыңыздағы махаббаттың негіздерін зерттеу маңызды. Махаббаттың мүмкін екенін білу қандай керемет болар еді! Махаббатыңыз сүйенетін іргетастың бар екенін білу қандай жақсы болар еді!

Сонда қолыңызда:

Кейде бір нәрсе өлі болып көрінгенімен, шын мәнінде тірі болады. Көп жыл бұрын Нью-Йорк қаласының (New York City) Төменгі Ист-Сайд (Lower East Side) ауданында өскен балалық шағым есімде. Біз жаңа пәтерге көштік. Есігіміздің сыртында қурап қалғандай көрінетін ағаш тұрды. Нью-Йорк ағаштар үшін қолайлы жер емес. Бұл ағаш та шынымен өліп қалғандай көрінді.

Менің өмір мен өлімді ажырататын әлдебір түйсігім болған шығар. Көршілердің бірі ағашты кестіріп тастау үшін тиісті жерге қоңырау шалатынын айтқанда, мен оның әлі тірі екенін табандылықпен дәлелдеуге тырыстым. Онымен бәстестім: егер келесі көктемде ағаш жапырақ жаймаса, оның балаларына бір жыл бойы тегін қарайтын болдым.

Әрине, келесі көктемде ағаш жапырақ жайды. Құрғап, қабыршақтанған қабығы мен сынғыш бұтақтарының астында тіршілік ағыны сақталған екен.

Қарым-қатынасын не істеу керектігін анықтау үшін менен көмек сұрап келген адамдарды көргенде, сол ағаш анда-санда есіме түседі. Көршім секілді, олар да қарым-қатынастың өлгеніне нық сеніп, одан өздерін қалай босату керектігі туралы кеңес іздейді. Бірақ соған қарамастан менің пікірімді сұрайды. Бұл олардың әлі де екіұдай күйде екенін көрсетеді. Олар қарым-қатынастың ішінде тіршіліктің, махаббаттың әлдебір ағыны әлі де жүріп жатқан шығар деп күдіктенеді. Сол ағынды көрсетіп, көз алдарына ұстап, тіпті мұрындарының түбіне әкеліп, иіскетуімді үміт етеді.

Джек бұрынғы жылдардағыдай араларында жақындық болуға тиіс деп ойлады. Өйткені, оның айтуынша, аралары ең жақсы болған кезде бәрі шынымен керемет еді. Әйелінен қаншалықты алшақтап кеткенін сезген Джек қарым-қатынастан кетуді өзі мен әйелінің алдындағы міндеті деп қабылдауы керек пе деп ойлайтын. Қарым-қатынастары қалуға болмайтындай нашар емес еді. Бірақ ол оны кетуге қимайтындай жақсы ететін нәрсені көре алмады.

Ол менен қарым-қатынасындағы тіршіліктің белгісін тауып беруімді сұрап тұрғандай сезілді. Сондықтан Джекке қазір өзіңіз үшін жауап беруіңізді сұрайтын сұрақты қойдым:

Джек бірден жауап берудің орнына, қойған сұрағымның әрбір бөлігін түсіндіріп беруімді талап етті. Шынымды айтсам, ол уақытты созып отырған сияқты еді. Ал тереңірек деңгейде, менен жалған әрі ақыр соңында көңілін қалдыратын жұбату естіп қалудан қорыққандықтан, жұмысымды әдейі қиындатып жатқандай көрінді.

Оның ең бірінші айтқаны:

Қысқа жауабы мынау: балалар желім емес, ал бала үшін амалсыз құрылған неке жақсы нәтиже бермейді. Некесінің шайқалып тұрған іргетасына цемент құяды деген үмітпен балалы болған адамдарды білетін шығарсыз. Бәріміз мұның сәтті болғанын тілейміз. Бірақ оның қаншалықты жиі жүзеге аспайтынын да жақсы білеміз.

Балалар сіздердің байланыстарыңызды сақтайтыны анық. Бірақ мұндай байланыстың бір-біріңізге деген махаббаттарыңызға қатысы шамалы. Адамдар балалы болмай тұрып ғашық болып, өзара байланыс орнатады. Балалары үйден кеткеннен кейін де бір-бірін жақсы көруді жалғастыруға тиіс. Сондықтан тіршіліктің белгісін іздесеңіз, оны балалардан тыс жерден іздеуіңіз керек.

Джек бір сәт үнсіз қалды. Әйелі екеуінің балалары бар еді, құндылықтары да ұқсас болатын. Сирек кездесетін бос уақыттарында отбасымен бірге уақыт өткізетін. Бірақ енді мен Джектен әйелімен арасындағы тағы бір жағымды әрі ләззат сыйлайтын байланысты атауын сұрап отырмын. Ол менің не айтқым келгенін әлі де толық түсіне алмады.

«Мүмкін», — дедім.

Оргазмның өзі ғана есепке алынбайды. Жақсы жыныстық қатынастың өзі де жеткіліксіз. №5 сұрақта жыныстық қатынас екеуіңіз шын мәнінде бөлісетін ерекше тәжірибе болған жағдайда ғана есепке алынады. Егер екеуіңіз де оны қуанышпен күтсеңіздер, ол тән рақатын беріп қана қоймай, өздеріңізді жақын сезіндірсе, сол жақындықтың жылуы шынайы болып, жыныстық қатынастан кейін де айтарлықтай уақыт сақталса және оны қайта бастан кешіруге екеуіңіз де ұмтылсаңыздар — онда оның есепке алынатынын білесіз.

Джек сырттай жақсы сезілетін жыныстық қатынас пен адамды барлық деңгейде жақсы сезіндіріп, шынайы жақындық қалыптастыратын жыныстық қатынастың айырмашылығын түсінуге тырысқанда, миындағы тетіктердің қозғалып жатқанын көргендей болдым. Содан кейін оның жүзіне көңілсіздік жайылғанын байқадым.

«Мүлде олай емес, — дедім. — Біз енді ғана бастадық».

Қалай жақындасатыныңыз маңызды емес. Ең бастысы — екеуіңізге де жағымды сезім сыйлайтын, бірге жасауды асыға күтетін және өздеріңізді жақын сезіндіретін ортақ істің болуы. Егер мұндай нәрсе жоқ болса, араларыңыздағы бәрі аяқталды деп отырған жоқпын. Бірақ ондай іс бар болса, ол қарым-қатынасыңызда тіршілік бар екенін, махаббаттың негізі сақталғанын көрсетеді.

Бұл әр адамда әртүрлі болады. Бірақ адамдар өздеріне жағымды әрі жақын байланыс сыйлап, қайтадан ғашық болғандай сезіндіретінін айтқан әрекеттердің кейбірі мыналар:

Мұндай әрекеттердің бәрін керемет етіп жіберуі немесе басқа адамдар үшін ерекше мағынаға ие болуы міндетті емес. Бірақ нақты бір жұп үшін осы істердің бірі оларды жақындастырып, сол жақындықтан жақсы сезім алуға мүмкіндік берген. Олар бұл әрекетті жасаған сайын — ал оны айына кемінде бір рет жасайтын — махаббаттарын сезініп қана қоймай, оның шынайы екенін де түйсінген. Бірнеше сәтке болса да, қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар етіп көрсететін мәселелердің бәрін ұмыта алған.

Джек көзін жұмып, Лорамен бірге өткізген өмірінен осындай бір нәрсені таба ала ма деп терең ойға батты.

«Жағдайға байланысты. Нені айтып тұрсыз?»

Кейбір жұптардың екеуі асүйге бірге кірген сәтте-ақ ұрыса бастайтынын білемін. Бірақ біз үшін асүй — ешқандай ширығу жоқ аймақ. Оның қалай жүзеге асатынын білмеймін, бірақ сол кезде шынымен жақындасып, бірге ләззат алуға болмайтын әлдебір нәрседен бірге рақат алып жүргендей сезінеміз».

Джек іздегенін тапты. Ол осы уақыттың бәрінде мұрнының түбінде тұрған еді. Кейбір адамдарда бұл сұрақ та, кейін қарастырылатын әрі қарым-қатынастың шынымен кетуге қимайтындай жақсы болуы мүмкін екенін көрсететін басқа сұрақтар да осылай жұмыс істейді. Ауырсыну солқылдап, өзін үнемі сездіреді. Ал қарым-қатынастағы тіршілік ағыны көбіне көзге көрінбей қалады. Сондықтан оның немқұрайлылықтан жиі өліп қалатыны таңғаларлық емес.

Джекке ұсына алған бағдарым мынау болды:

Бұл бағдар бірге жасағанда жай ғана жаман сезілмейтін немесе ұрыс пен бір-біріңізді жек көруді уақытша тоқтатуға мүмкіндік беретін әрекеттер туралы емес. Ол екеуіңіз де асыға күтетін және бірге жүзеге асыратын, тұрақты, жағымды әрі ләззат сыйлайтын байланыстарға қатысты.

Бірақ Джектің оңайлықпен келісе қоймайтын адам болғанын ұмытпаңыз.

Тіршіліктің әрбір белгісі — қымбат. №5 сұраққа берілген «иә» жауабы махаббаттың әлі де мүмкін екенін көрсетеді. Ол қуаңшылықтан зардап шеккен өсімдікке терең әрі мықты тамырлар қандай мүмкіндік берсе, сізге де сондай мүмкіндік береді. Үміттенуге негіз бар. Алға ұмтылуға негіз бар. Қарым-қатынасты күтіп-баптауды жалғастырып, тіршіліктің басқа белгілерін іздеуге негіз бар.

Кітаптың кейінгі бөлімінде қарым-қатынасыңыз туралы кетсеңіз, бақыттырақ болатыныңызды анық көрсететін бір нәрсені білуіңіз мүмкін. Бірақ әзірге ол нүктеге әлі жетпегеніңіз анық.

Бұл кітап медициналық диагностика секілді жұмыс істейтіндіктен, жағымды және жағымсыз бағдарлардың мәртебесі бірдей емес. Қарым-қатынастың қалуға болмайтындай нашар екенін көрсететін бағдар оның кетуге қимайтындай жақсы екенін көрсететін кез келген бағдардан басым түседі.

Неліктен? Мұның жағымсыз естілетінін білемін. Бірақ шын мәнінде олай емес. Диагностика осылай жұмыс істейді. Түсіндіріп берейін.

Бірақ мұндай артықшылықтар үйіңіздің мал соятын орын мен цемент зауытының ортасында орналасуын жоққа шығармайды. Олар үй іргетасының құрт-құмырсқаның кесірінен толық бүлінуін түземейді. Су басатын аймақта тұратыныңызды да өзгерте алмайды.

Бұл — өмірдегі өзіндік бір ереже. Көптеген жақсы нәрсе кейбір жаман нәрсеге төзуге мүмкіндік беруі мүмкін. Бірақ шын мәнінде сұмдық бір нәрсенің көптеген жақсы нәрсеге вето қою құқығы бар.

Сондықтан қарым-қатынасты кетуге қимайтындай жақсы ететін нәрсені көрсететін кез келген бағдар уақытша ғана жарамды. Ол қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар ететін басқа нәрсе анықталмаған жағдайда ғана дұрыс.

№5 бағдар — ең негізгі бағдарлардың бірі. Тіпті жағдайы өте нашар, аса күрделі мәселелерін шешуге тырысып жүрген кейбір жұптар да осы сұраққа «иә» деп жауап бере алатынын анықтаған. Қаншалықты шағын болса да, сол жағымды әрі ләззат сыйлайтын байланыс олардың бір-біріне қайтып жақындауына негіз болған.

Егер №5 сұраққа «жоқ» деп жауап бергендіктен, осы уақыттың бәрінде деміңізді ішіңізге тартып отырсаңыз, енді босаңсуыңызға болады. Диагностикалық сұрақтарда, әдетте, екі жауаптың біреуі екіншісінен маңыздырақ болады.

Мұның қалай болатынын білесіз. Егер бір шақырым жүгіргенде мүлде алқынып қалмасаңыз, бұл дене жағдайыңыздың жаман емес екенін көрсетеді. Ал жүгіре алмасаңыз, тоқтап, деміңізді қалпына келтіруге мәжбүр болсаңыз, ол міндетті түрде медициналық сырқатыңыз бар дегенді білдірмейді. Мүмкін, жай ғана жаттықпаған шығарсыз.

№5 сұрақта да дәл солай. Егер «жоқ» деп жауап берсеңіз, өміршең қарым-қатынас құру мүмкіндігі әлі де бар. Тек екеуіңіз бірге жасауды асыға күтетін, жағымды сезім сыйлап, өздеріңізді жақындастыратын бір нәрсені бірлесіп табуға тиіссіздер. Ол бұрын бірге жасаған әрекеттеріңіздің бірі болуы мүмкін. Немесе осыған дейін бірге мүлде істеп көрмеген нәрсе болуы ықтимал. Егер басқа елеулі мәселе болмаса, оны әлі де таба аласыздар.

Бірге жасағанда өздеріңізді жақын сезіндіретін ортақ істің болуынан да қарапайым әрі негізгі махаббат алғышарты бар. Оның айқындығы сонша — адамдар үшін соншалықты пайдалы әрі сенімді екені дәлелденбегенде, бұл туралы айтуға ұялатын едім.

Өзіңізге жиіркенішті, жеккөрінішті және Даффи Дак (Daffy Duck) айтатындай, «сұмпайы» көрінетін адамға ғашық бола алмайсыз. Сондықтан қарым-қатынасыңыз туралы не істеу керектігін білгіңіз келсе, мен «сұмпайы–ақымақ–жынды–ұсқынсыз–сасық факторы» деп атайтын жағдайды жоққа шығара аламыз ба, жоқ па — соны тексеретін уақыт келді.

Бұл — аса күрделі немесе астарлы сұрақ емес. Қарым-қатынастағы екіұдайлықтың тұзағында қалған көпшілік секілді, сіз де қанағаттандырылмаған қажеттіліктер мен шешілмеген мәселелердің барлық түрін өте жақсы білетініңізге сенімдімін. Бірақ осының негізгі бір мәселені көруге кедергі жасауына жол бермеуіңіз керек: қалағаныңыздың бәріне қол жеткізіп, барлық мәселе шешілген күннің өзінде серігіңіз сіздің бойыңызда жиіркеніш сезімін тудырар ма еді?

Серігіңізді негізінен жақсы адам деп айта аласыз ба? Оның әлемдегі ең кең жүректі адам немесе өзгеге жақсылық жасау үшін әрдайым арнайы күш жұмсайтын жан болуы міндетті емес. Бірақ серігіңіз торттың соңғы тілімін үнемі өзі алып қоятын адамдардың қатарына жатпайды деген сезіміңіз бар ма?

Серігіңізді өзіңіз үшін маңызды салаларда ақылды деп айта аласыз ба? Оның данышпан, сізден ақылды немесе көп мәселе бойынша ерекше зерек болуы міндетті емес. Бірақ бойынан қажет кезінде сүйенуге болатын және өзіңіз құрметтейтін даналықтың, тапқырлықтың немесе қарапайым дұрыс пайымның әлдебір тамырын көресіз бе?

Серігіңіздің ақыл-есі жеткілікті дұрыс деп айта аласыз ба? Кем дегенде көпшілігімізден жындырақ емес пе? Әрине, әрқайсымыздың өзіндік аздаған оғаштығымыз бар. Сондықтан серігіңізде ешқандай эмоциялық түйін немесе психологиялық ерекшелік жоқ па деп сұрап отырған жоқпын. Бірақ «Жарқырау» (The Shining) фильміндегі Джек Николсонды (Jack Nicholson) немесе «Қатерлі құмарлық» (Fatal Attraction) фильміндегі Гленн Клоузды (Glenn Close) есіңізге түсірсеңіз, серігіңіз оларға ұқсамайды деп айта аласыз ба?

Серігіңіздің сыртқы келбеті әлі де өзіңізге біршама тартымды деп айта аласыз ба? Әрине, көпшілігіміз жиырма төрт жастан асқаннан кейін біртіндеп қартая бастаймыз. Бірақ адамның жүрегі өте кешірімді, ал көзі кез келген жерден тартымдылық таба алады. Сондықтан бәрін таразылай келе, серігіңіздің сыртқы келбеті өзіңізге ұнайды деп айта аласыз ба?

Серігіңіздің иісі әлі де, сенсеңіз де, сенбесеңіз де, өзіңізге ұнай ма? Иіс сезу — сезім мүшелерінің ішіндегі эмоциямен ең тығыз байланыстысы. Ешқайсымыздан әтірдің иісі аңқып тұрмайды. Әзілкеш Моника Пайпер (Monica Piper) айтқандай:

Бірақ серігіңіз жеткілікті дәрежеде таза болған кезде, оның табиғи иісі өзіңізге ұнай ма?

Енді №6 сұраққа «иә» деп жауап бердіңіз деп елестетейік. Алдымен осы жауап туралы сөйлесейік. «Иә» — жақсы жауап.

Егер дәл қазір серігіңізді біршама жақсы, ақылды, ақыл-есі дұрыс, ұсқынсыз емес және иісі өзіңізге жағымды адам деп сезінетініңізді айта алсаңыз, бір-біріңізге қайта оралуға кедергі келтіретін маңызды тосқауылдардың бірін алып тастадыңыз. Адамдар бұл сұраққа «иә» деп жауап бергенде, махаббаттың болуы әлі де мүмкін.

Ал жауабыңыз «жоқ» болса ше? Көп жағдайда бұл міндетті түрде жаман белгі емес. Адамдарға осы сұрақты қойғанымда, олардың «жоқ» деген жауабы жиі жаңылыстырады. Есіңізде болсын, олар қарым-қатынастағы екіұдайлық күйінде қалып қойған. Серігіне қатысты орасан көп жағымсыз сезім жинап алған. Негізінде, адамдар қарым-қатынасын кетуге қимайтындай жақсы, бірақ қалуға болмайтындай нашар деп айтқан жағдайлардың көпшілігінде жағымсыз жайттар жағымды жақтардан басым болады. Өйткені махаббаттан бас тарту туралы ойлаудың өзі үшін өте көп жағымсыз себеп қажет.

Сондықтан адамдар №6 сұраққа «жоқ» деп жауап бергенде, бұл көбіне ашуға, наразылыққа және өкпе-ренішке толы «жоқ» болады. Ол жан жарасы мен көңіл қалудың әсеріне боялған.

Жаңа ғана сұмдық жанжалдасқандықтан, серігін жақсы адам емес деп санауы мүмкін. Әйелінің сезімін түсінбегені үшін оны ақымақ деп ойлауы ықтимал. Сезімдері мүлде қисынсыз көрінгендіктен, оны жынды деп қабылдауы мүмкін. Қатты ашуланып тұрғаны үшін әрі салмақ тастаймын деп уәде беріп, оны орындамағаны үшін сыртқы келбетін ұсқынсыз деп санауы ықтимал. Ал сасық деуінің себебі... соңғы кезде оның қылығы да сасық болып жүрген шығар.

Мұндай «жоқ» жауабы диагностикалық тұрғыдан маңызды емес. Жағымсыз сезімдер көзқарасыңызды тұмандандырып, «жоқ» деген жауабыңызды дәл қазір пайдалы көрсеткіш болудан айыру ықтималдығы өте жоғары.

Алайда анда-санда №6 сұраққа өзгеше жауап беретін адам кездеседі. Ол сұрақ туралы біраз ойланып, сол сәттегі эмоциялардың ықпалында емес екеніне көз жеткізу үшін жеткілікті уақыт бөледі. Содан кейін бәрі кенеттен ап-айқын болады. Оның жауабы мойынсұнғандай естілгенімен, бұлтартпас анық «жоқ» болады.

Ойластырылып, мұқият әрі күмәнсіз берілген мұндай «жоқ» жауабы осы сұрақта аз ғана жағдайда кездеседі. Бірақ кездескен кезде араларыңызда түбегейлі үйлесімсіздіктің бар екенін анық көрсетеді. Қарым-қатынасыңызға тіке қарап, оны үстірт жарақат пен ашудың тұманына жасырмай анық көрсеңіз және қарсы алдыңыздан сұмпайы–ақымақ–жынды–ұсқынсыз–сасық факторы көрінсе, кетуді таңдаған жағдайда дұрыс шешім қабылдадым деп сезінуіңіз әбден ықтимал.

Линдаға №6 сұрақты қойдым. Ол бұл еркектің өзі үшін сұмпайы, ақымақ, оғаш, ұсқынсыз әрі сасық оңбаған екенін еш күмәнсіз білді. Онымен бірге бақытсыз болса да, шынымды айтсам, кеткісі келмейтіндей өте көп ақша бар еді.

Бірақ күйеуінің ірі бизнес келісімі сәтсіз аяқталып, таза байлығы бес миллион доллардан төмен түскен кезде, Линда ақыры одан кетіп қалды. Линданың өзі айтқандай, енді оған төзіп жүруге татитындай бай емес еді. Осы сұраққа «жоқ» деп жауап беретін адаммен бірге тұруға шыдау үшін бес миллион доллардан да көп қаражат қажет.

Бұл — дөрекілеу оқиға. Бірақ айқындық қандай тамаша, солай емес пе?

«Өйткені онымен тіл табысу мүмкін емес».

«Оның жұмыстан келуін күткен сайын, күнде асқазаным түйіліп ауырады».

Жеке билігі соншалықты басып-жаншитын әрі күйретуші адаммен қарым-қатынаста қалмай, міндетті түрде кету керек болатын жағдайдың бар екенін бәрі түйсікпен түсінеді. Осы тарауда дәл осы мәселені қарастырамыз.

Дүлей дауыл кезінде далада болып көрдіңіз бе? Мен болдым. Желдің қуаты соншалықты, өзім қалаған бағытта жүру мүмкін болмай қалды. Көбіне жығылып қалмауға немесе жел айдаған жаққа ұшып кетпеуге әрең қарсы тұрдым. Мен желді жеңуді қалаған жоқпын. Тек өзім қалаған жаққа барғым келді. Бірақ жел мені жеңгісі келіп тұрғандай сезілді.

Сол жел соншалықты күшеймей, әлі де жұмсақ тропикалық самал болып тұрған кезде оған ғашық болғаныңызды елестетіңіз. Көптеген қарым-қатынасымыздың жағдайы дәл осындай. Қарым-қатынас енді басталған кезде ешкім дерлік өзінің шынайы билік мүмкіндігін көрсетпейді.

Тіпті бай әрі ықпалды жасы үлкен ер адамдармен жақындасқан жас әйелдер де бастапқы кезеңде мұндай еркектердің өз беделі мен ықпалын пайдалануға бейімділігін жасыратынын байқайды. Олар қаншалықты сезімтал әрі қамқор бола алатынын көрсетуге де ерекше мән береді. Бәрі сондай жақсы сезіледі. Бірақ уақыт өткен сайын жел күшейе бастайды.

Мұның тамаша көрінісін «Азамат Кейн» (Citizen Kane) фильмінен көруге болады. Кейн (Kane) жас әрі сүйкімді Сьюзен Александермен (Susan Alexander) алғаш танысқанда, шексіз билікке ие болғанына қарамастан, барынша сүйкімді әрі әлсіз көрінеді. Бірақ көп ұзамай ол Сьюзеннің бүкіл өмірін және өміріндегі нәрселердің бәрін басқара бастайды.

Қарым-қатынастағы екіұдайлықты бастан кешіріп жүрген адамдардан кетсе, бақыттырақ болар едім деп ойлауға мәжбүрлейтін нәрселер туралы сұрасам, олар «билік» сөзін мүлде қолданбаса да, билік мәселесі қандай да бір түрде жиі көтеріледі. Әр адамның тәжірибесі әртүрлі екені түсінікті. Бірақ бір ер адамның айтқан мына сөзі көптеген адамның нені бастан өткеруге мәжбүр екенін өте дәл сипаттайды:

Оның үстіне, қолында толып жатқан айласы бар. Мысалы, айтқанын орындата алмайтынын сезсе, көпшіліктің алдында жанжал шығарады. Немесе өзім қалаған нәрсені талап еткенім үшін мені оңбаған адамдай сезіндіріп, жеңіп шығады. Өз ұстанымын қорғайтын дәлелі әрдайым соншалықты көп — кейде мәселені көтергенімнің өзі ақымақтық болғандай сезінемін».

Мұндай адаммен бірге өмір сүру адамды қажытып, жігерін құм етеді. Бірақ қарым-қатынастағы екіұдайлық күйінде жүрсеңіз, серігіңіздің жай ғана тіл табысуы қиын адамнан шыдауға болмайтындай қиын адамға айналатын шегін анықтау өте күрделі екенін білесіз.

Сол шектің қайда екенін білмеу, тіпті оны көре алмау және оны белгілеуге құқығым бар деп сезінбеу сізді қарым-қатынастағы екіұдайлықтың тұзағында ұстайды.

Біз мұнда осы мәселені анықтаймыз. Серігіңіздің билігі — басқалар секілді сіз де амалын тауып, бірге өмір сүруге тиіс нәрсе ме? Әлде қарым-қатынасыңыздағы билік мәселесі соншалықты ауыр болғандықтан, сіздің жағдайыңыздағы адамдардың көпшілігі кеткеніне қуанып, қалып қойғанына өкінді ме? Осыны түсінесіз.

Қайта-қайта оралып, салыстырып отыруымызға болатын негіз беретін мысалдан бастайық.

Бірақ Винни таптап өтетін ауыр жол тегістегіш секілді болатын. Мұндай адамға қатысты «шамадан тыс сезімтал болу» деген нені білдіреді? Виннидікіндей табысты мейрамхананы басқару үшін адамдарға қалағаныңды істете білу керек. Винни бір нәрсенің болғанын қаласа, ол болатын. Болғанын қаламаса, болмайтын. Винни табиғаттың дүлей күші секілді еді.

Розмари бастапқыда ең түсінікті себептермен оған көнді. Ол Винниді әдеттегі еркек деп ойлады. Ал еркектен басқа не күтуге болады? Ақшасы жеткілікті болғандықтан, шешімді өзі қабылдайтын. Кәсібі өте көп уақыт пен күшті талап ететін. Сондықтан қалағанының бәрін «мейрамхана үшін қажет» деп орындата алатын.

Винни Розмариді ақылды, білімді, талғамы жоғары «ханым» ретінде сырттай қатты құрметтейтін. Ал Розмари Виннимен бір деңгейге түсіп, оған қарсы шықса, сол құрметтен айырылатынын сезетін. Оның үстіне, Розмари есепші еді, ал мейрамхана оның клиенттерінің бірі болатын. Демек, белгілі бір мағынада Винни оның басшыларының бірі еді.

Розмаридің алдында мынадай таңдау тұрды: Винни сырттай тіл табысуы қиын көрінгенімен, іс жүзінде жұмысын жақсы орындауға тырысатын жігерлі, барлық нәрсені бақылауда ұстайтын адам ғана ма? Әлде оның ішінде мүлде басқа бір нәрсе — бір қажеттілік, тоймайтын аштық бар ма? Сол аштық оны жаулап алынбаған жалғыз Польша (Poland) қалғанша тыныштық таппайтын Гитлерге (Hitler) айналдырды ма?

Винни мейрамхананың қызметшісі ме, әлде Розмаридің диктаторы ма? Ол Розмариге бір кездері еркін тыныстауға мүмкіндік бере ме?

Виннидің Розмариді қаншалықты басып-жаншып келгенін қарастырайық. Розмари үшін Виннидің шынайы болмысын ашып көрсеткен бір оқиға ерекше есте қалды.

Бір жолы әдеттегіден әлдеқайда ұзақ терапия сеансын өткіздік. Ол толығымен Розмаридің Винниге қарым-қатынастарындағы бүкіл жағдайдың Виннидің қалағанының бәрін алуы, ал Розмаридің қалағанынан ештеңе алмауы үшін құрылғанын түсіндіруіне арналды. Бұл сөзбе-сөз алғанда толық шындық болмауы мүмкін. Бірақ Розмари өзін дәл осылай сезінетін.

Винни онымен дауласа бастады.

«Мен сені зорлады деп айыптап отырған жоқпын, — деді Розмари. — Мен тек сенің әрдайым жеңетініңді айтып отырмын. Оның үстіне, мен жыныстық қатынас туралы айтқан жоқ едім. Бірақ оның өзін сенің қысымың, көңіл-күйің, жұмыс кестең, мені кінәлі сезіндіру қабілетің, жыныстық қатынасты қашан бастау керектігін өзіңнің шешуің және оны мен бастағанда өзімді жиіркенішті сезіндіруің басқарады.

Сен мұны тіпті қазір де істеп отырсың. Біз жыныстық қатынас туралы сөйлесіп кеттік. Ал мен бұл туралы сөйлескім келген жоқ. Мен талқылағым келген мәселе жыныстық қатынас емес еді. Сен қалайша бізді соншалықты оңай басқа тақырыпқа бұрып жібересің? Негізгі мәселе — бәрі сен қалағандай және сен қалаған уақытта болуы».

Бәлкім, Винни менің көзіме жаман болып көрінгісі келмеген шығар. Сондықтан кенеттен осы уақытқа дейін «дұрыс істемей келген» нәрселерінің бәрін білуге құлшыныс танытты. Розмари оның өтінішін орындады. Ол Виннидің өзін қорқытып, үстемдік көрсеткен жағдайларын тізіп шықты. Бұл мысалдар Розмари балалы болғысы келгенімен, әлі күнге балаларының болмауынан бастап, Виннидің оның есепшілік кәсібін бақылауға алуына дейінгі аралықты қамтыды.

Виннидің көзіндегі перде алынғандай болды. Ол шынымен өкінген адамдай әрекет етті.

Розмари ақыры оған ойын жеткізе алдым деп үміттенді. Әлі де терапия бөлмесінің қауіпсіз ортасында отырғандықтан, ол:

Винни бұған еш қарсылық білдірмеді.

Бірақ кейін білгенімдей, үйге қайтып бара жатқанда Винни мейрамханаға соғып, жағдайдың қалай болып жатқанын жылдам тексеріп шығуды талап ете бастапты.

Сол сәтте Розмаридің бойын сұмдық бір сезім биледі. Винни өзінің не істеп жатқанын анық білетіндей көрінді. Шын мәнінде мейрамханаға барудың ешқандай қажеттілігі жоқ еді. Егер олар үйге бірден барса, Розмари «жеңіске жеткен» болып саналатын. Ал Винни бұған жол бермеу үшін бағдарламаланған автомат секілді әрекет ететін.

Бірақ серігіңіз келісімді аздап «өзгерткені» үшін ғана қарым-қатынастан кету керек пе? Розмари осындай сұрақтарды өзіне ұзақ уақыт бойы қойып жүрген еді. Биліктің желге ұқсайтын бір қасиеті бар: ол бізді ұшырып әкетіп жатса да, қарым-қатынастың ішінде көзге көрінбей қалады.

Билікті шын мәнінде көре алу үшін алдымен оның не себепті осыншалықты жасырын қалатынын түсінуіміз керек. Қарым-қатынастағы биліктің біресе азайып, біресе күшеюі неліктен айтуға ұялатын құпия саналады? Неге оны бір-бірімізден де, өзімізден де жасырамыз? Мұның бірнеше себебі бар.

Біріншіден, билік махаббат ұғымына мүлде қарама-қайшы болып көрінеді. Біз биліктің махаббатқа қатысы шіркеуге жыныстық қатынастың қатысынан артық емес деп сезінеміз. Екі адам жақындасып, айналасында сабын көпіршіктеріндей кішкентай қызыл жүрекшелер қалықтап жүргенде, билік туралы ойдың өзі, биліктің шынайы ықпалын былай қойғанда, олардың арасына қалай кіре алады?

Махаббат әлеміндегі билікті көрмей қалатынымыз таңғаларлық емес. Өйткені мына ой бізді қатты қорқытады:

Әрине, серігімізге шексіз шағымдану, тіпті оны «бақылағыш» деп атау құқығын өзімізде қалдырамыз. Бірақ бұл қарым-қатынас билікке негізделсе, махаббатқа негізделуі мүмкін емес деп ойлаймыз.

Алайда өмір қандай болуға тиіс деп елестететін әлемде емес, шынайы өмірде қарым-қатынасымыздың ішінде билікке байланысты әлдебір нәрсе тым жиі болып жатады. Ол қарым-қатынасты көңіл қалу мен шатасуға толтырғаны сонша — ойымызға тек кету келеді.

Билік туралы сирек айтылуының тағы бір себебі — ұят. Розмари секілді ақылды, білікті әрі білімді әйел Виннидің билігінің алдында өз ұстанымын қорғай алмайтынын мойындағанда өзін қалай сезінетінін елестетіңіз.

Жаңа туған сәбиге, жасөспірімге немесе басшыға шамамыз жетпей жатқан жағдайды есептемегенде, бәріміз өзімізді дәрменсіз сезінетінімізді мойындауға ұяламыз. Оның үстіне, мұны мойындау билікті өзіміз де қалаймыз дегенді білдіреді. Бұл да бізге ыңғайсыз. Ең сорақысы — өзімізді әлсізбіз деп мойындауымызға тура келеді. Ал бұл — қорлық.

Сондықтан ер адамдар әйелдерінің өздерін дәрменсіз сезіндіретіні туралы айтпайды. Қазіргі әйелдер де өзін шарасыз құрбан етіп көрсетуге дәл сондай құлықсыз.

Өкінішке қарай, әйелдер екінші жағынан да қысым көреді. Біз дәрменсіз болуға ұяламыз, бірақ билікті болуға, билікті қалау мен оған мән беруге де ұяламыз. Қазіргі қоғамдағы әйел бейнесі әйелдердің ынтымақтастық пен байланыс орнатуға табиғи ерекше бейімі бар деген түсінікке негізделеді. Қарапайым әйел үшін бұл: «Егер билікке мән беріп, жеке билігімді пайдалансам, қалыпты әйел емеспін», — деген мағынаға айналады.

Дәрменсіз болудан да, билікті болудан да ұялсақ, психологиялық тұрғыдан мүмкін болып қалатын жалғыз амал — билік туралы барлық ойды санамыздан шығарып тастауға тырысу.

Ал билік мәселелері салдарынан күмәнді күйге түскен қарым-қатынасты қарастырғанда, бұл көптеген әйелдің шын мәнінде не болып жатқанын және қарым-қатынастан нені қалайтынын анықтауын қиындатады.

Билік махаббат ұясына қалай кіріп кетеді? Жауабы қарапайым: билікке таласуға мүмкіндік бар.

Билік үшін күрес болмайтын қарым-қатынастың жалғыз үлгісі — елуінші жылдардағы әйгілі «Марти» (Marty) фильміндегі Марти мен досының мына көрінісі:

— Білмеймін. Өзің не істегің келеді?

— Білмеймін. Өзің не істегің келеді?

— Білмеймін. Өзің не істегің...

Не айтқым келгенін түсінген шығарсыз.

Мәселе мынада: серігіңізбен танысқан күннен бастап-ақ белгілі бір нәрселерді істеуге және оларды белгілі бір жолмен орындауға шешім қабылдауға тиіссіздер. Әрбір шешім — билік үшін күреске қолайлы топырақ. Өйткені әр шешімде оны кім қабылдайды және кімнің қажеттілігі басым болады деген сұрақ туындайды.

Сондықтан алғаш кездесуге қайда баратыныңызды, қашан жыныстық қатынасқа түсетініңізді, сол кезде нақты не істейтініңізді, кімнің және қандай жағдайда айғайлауына болатынын, демалысқа қайда баратыныңызды, қанша ақша жинайтыныңызды, сәбиді қинап жатырмыз немесе шектен тыс еркелетіп жатырмыз деп шешкенше оның қанша уақыт жылауына рұқсат беретініңізді, қоңырау шалмағаныңыз үшін қиындыққа тап болмай, жұмыстан қаншалықты кеш келуге болатынын анықтауда билік мәселесі бар. Барлық нәрсе билік үшін күрестің ықтимал көзіне айнала алады.

Тіпті ең сау қарым-қатынастағы адамдардың да жанжалдасатыны таңғаларлық емес. Араларында биліктің шамамен теңгерімді бөлінісі бар, ал олар өз пікірін өткізу үшін ғана күреседі.

Қарапайым жұптың бұл мәселені қалай шешетінін бақыласаңыз, кейде кімнің нені шешетінін белгілі бір саланы әр серіктің басқаруына беру арқылы анықтайтынын көресіз. Мысалы, шоттарды төлеуге сіз жауап бересіз, ал жыныстық жақындықты бастауға серігіңіз жауап береді.

Кейде жұптар мұны қажеттілік деңгейіне қарай шешеді: мәселені кім көбірек маңызды деп санаса, шешімді сол қабылдайды.

Кейде жұптар шамамен теңгерім сақтау арқылы шешімге келеді: бейсенбі күні теледидардан не көретініңізді сіз таңдаған болсаңыз, жексенбіде серігіңіз таңдайды.

Кейде жұптар білім мен қабілетке сүйенеді: әлдебір істі кім жақсы орындаса, соған байланысты шешімді сол қабылдайды.

Адамдардың көпшілігі билік мәселелерін осы және басқа да әділ тәсілдерді араластырып шешеді. Оған кейде барлық мәселені ортаға шығарып, кімнің не нәрсеге қаншалықты мән беретінін көрсетудің бір жолы болатын жанжал да кіреді.

Билікқұмар адамдардың басқалардан айырмашылығы бар. Қарапайым адаммен қарым-қатынаста болсаңыз, екеуіңіз де кімнің қажеттілігі орындалатыны жөнінде басқа жұптар секілді күресесіздер. Ал билікқұмар адаммен бірге болсаңыз, сіздің кез келген қажеттілігіңіз оның билігіне төнген қатерге айналады. Сіздер қарапайым қажеттіліктері бар екі адам емессіздер. Екеуіңіздің біреуіңізде биліктің өзіне деген шамадан тыс қажеттілік бар.

Бұл мәселені анықтайтын сұрақ мынау:

Бұл сұрақта ойланатын нәрсе көп. Оған абайлап қарау керек. Күмәнді қарым-қатынастағы адамдар серігіне оңай ренжитіндіктен, мінезі өте мықты адамды нағыз билікқұмармен шатастыруы мүмкін. Келесі «Көзқарас» бөлімінде олардың айырмашылығын анықтайық.

№7 сұрақ кімдерге қатысты? Билікқұмар адамдар қайдан пайда болады? Оларды осындай ететін не?

Билікқұмар адамдардың өсу кезеңінде, әдетте, екі негізгі желі қатар жүреді.

Біріншісі — олардың ата-анасы немесе отбасының басқа ықпалды мүшелері қандай да бір жолмен шектен тыс билік жүргізетін адамдар болады. Мұндай ортада өскен адам билікті өз қолына жинау ғана аман қалудың жалғыз жолы деген түсінік қалыптастырады. Ол:

Ата-анасы билігін міндетті түрде ашық әмір жүргізу арқылы көрсетпеуі мүмкін. Олар толассыз әрі аса күшті эмоция таныту арқылы билікке қол жеткізе алады. Шектен шыққан әрекет, ақылға сыймайтын қылық немесе баланы ақымақ сезіндіру арқылы да билік жүргізуі мүмкін.

Мұндай ата-ананың баласы ынтымақтастықтың мүмкін емес екенін тез түсінеді. Оның алдында тек екі таңдау қалады: жеңіске жету немесе қашып құтылу.

Билікқұмар адамдардың өсуіндегі екінші желі — ата-анасының өздері байқамастан оларға билікті болудың жолдарын үйрететін мектепке айналуы. Балалар ата-анасын бақылайды және қандай әрекеттің жеңіске жеткізетінін көреді.

Мұндай білім оларға артықшылық береді. Бәріміз өмірде өзіміздің күшті жақтарымызға — ақылға, сүйкімділікке, сұлулыққа, жігерге немесе басқа қасиеттерімізге сүйенеміз. Сондықтан балалық шақтан ересектікке өткенде бойымызда бастапқыдан бар артықшылықтарды дамытамыз. Билікқұмар адамдар билікті болудың жолын ерте үйренді, алған сабақтарын жақсы пайдаланды және билік жүргізу қабілетін одан әрі жетілдірді.

Билікқұмар адамның болмысын қалыптастыруға өзінің мінез ерекшеліктері мен бейімділігі де ықпал етеді. Адамды табиғаты қалыптастыра ма, әлде тәрбиесі ме деген ескі даудың дұрыс жауабы әрдайым — екеуі де. Бұл билікқұмар адамдарға да қатысты.

Билікқұмарлардың қолындағы артықшылықтардың бірі — қабілет. Билікке талас болатын әртүрлі ортада адамдармен көп жыл жұмыс істедім. Қарым-қатынаста билік жүргізуге деген қабілет мектеп оркестріндегі музыкаға ерекше дарынды баланың қабілеті секілді бірден байқалады. Қандай да бір ұйымда жұмыс істейтін әр адам әріптестерінің арасында кімнің билікке ерекше қабілетті екенін анық біледі.

Бірақ билікке қабілетті және қабілетсіз болудан бөлек, тағы бір маңызды шекара бар. Ол — белгілі бір жағдайда билікке қол жеткізе алу мен кез келген жағдайда билікті иеленуге ұмтылудан өзін тоқтата алмаудың арасындағы шекара.

Билік жүргізуге деген қабілеттің өзі сізді қарым-қатынасты бұзатын билікқұмар адамға айналдырмайды. Бірақ сол қабілет өзіңізді басқарып, сізді өзінің қызметшісіне айналдырса, өзіңіз де, айналаңыздағы адамдар да үлкен қиындыққа тап болады. Билікқұмар адамдар бәрін бақылауда ұстауға деген қажеттілігін бақылай алмайды.

Адамның өміріндегі кейбір нақты жағдайлар оған қарым-қатынаста әдеттегіден әлдеқайда көбірек билік береді. Көбіне мұндай мүмкіндік оның жұмысынан туындайды.

Мысалы, серігіңіз өрт сөндірушіден бастап үлкен қаладағы аурухананың жарақат орталығының шұғыл медициналық жәрдем бөлімінің басшысына дейінгі төтенше жағдаймен байланысты кез келген жұмыста істесе, қызметінің талабы соншалықты ауыр болғандықтан, жұмыс беделіне сүйеніп, қалағанын орындатуы оңай болады.

Қысымы, талабы немесе қиындығы жоғары кез келген жұмыс серігіңізге қалағанын алуға нақты билік бере алады.

«Мынаны немесе ананы істеуді тоқтатуың керек, өйткені ол менің жұмысымды орындауыма кедергі келтіреді».

Мұндай талаптар кез келген қарым-қатынасқа салмақ түсіреді. Ал билікқұмар адаммен бірге тұрсаңыз, олар оның билігін одан әрі күшейтеді.

Адамға билік беретін жағдайлардың ауқымы таңғаларлықтай кең. Жеке кәсіптің иесі болу билік береді. Корпоративтік әлемде нақты ықпалға ие болу да билік береді. Саяси билік те солай. Ойын-сауық саласындағы жұлдыздық бедел де билік береді. Күнкөріс үшін талаптары ауыр екі жұмысты қатар атқару да билік береді. Билікқұмар басшының қол астында жұмыс істеу де сондай әсер етеді.

Серігіңіз билікқұмар адам болмаса да, оның басшысы билікқұмар болса, өзіңіз билікқұмар адаммен некеде тұрғандай күй кешуіңіз мүмкін.

Кейбір жағдайда тіпті жүктілік те әйелге нақты билік бере алады. Қылмыстық топ мүшесінің әйелі болған бір әйелмен жұмыс істегенімде осындай жағдай кездесті. Күйеуі көп жыл бойы оны елемей, басып-жаншып келген. Бірақ әйел жүкті екенін күйеуі білген күннен бастап, одан қалаған нәрсесін қалаған уақытында орындата алатынын байқап, таңғалды. Өкінішке қарай, оның жаңа билігі дені сау сәбиді перзентханадан үйге әкелген күні аяқталды.

Алайда билік арақатынасын өздігінен өзгертетін сыртқы жағдай мен сол жағдайды бұрынғыдан да көп билік жинау үшін пайдаланатын билікқұмар адамның әрекетін ажырату аса маңызды.

Билікқұмар адамның тағы бір артықшылығы — белгілі бір нәрселерге қатты мән беруі. Бұл алғаш естігенде оғаш көрінуі мүмкін. Бірақ біраз ойлансаңыз, түсінікті болады.

Немесе біреуіңіз үшін жыныстық қатынастың нақты қалай өтетіні соншалықты маңызды емес, тек жақындықтың болғаны жеткілікті. Ал екіншіңізде міндетті түрде жасалатын, нақты тәсілмен орындалатын және мүлде жасауға болмайтын әрекеттердің ұзын тізімі бар. Жыныстық жақындықты кім басқаратынын болжап көріңіз.

Біреуіңіз бала тәрбиесіне біршама еркін қарайсыз. Ал екіншіңіз ережелер мен шектеулердің ұзын тізіміне нық сенеді. Бала тәрбиесін кім басқаратынын болжап көріңіз.

Билікқұмар емес адамның өзі де неғұрлым көп нәрсеге және неғұрлым қатты мән берген сайын, қарым-қатынаста соншалықты ықпалды бола алады. Бірақ мұндай адаммен оның бір нәрсеге қатты мән беруі билік арақатынасына қалай әсер ететіні туралы сөйлесуге болады.

Ал билікқұмар адам белгілі бір нәрсеге мән берумен шектелмейді. Ол барлық нәрсеге қатты мән беруін билікке қол жеткізу үшін пайдаланады.

Осы айтылғандар билікқұмар адаммен қарым-қатынаста кімге қарсы тұруыңыз мүмкін екені туралы түсінік береді:

Мұндай адам үшін сіздің мүлде көрінбей қалуыңыз әбден мүмкін.

№7 сұраққа жауап беру үшін анықтайтын негізгі мәселе — билікқұмар адаммен қарым-қатынаста жүрсіз бе?

Розмаридің жағдайында солай көрінді. Розмари үшін үйге бірден бару соншалықты маңызды болғанына қарамастан, Виннидің кенеттен мейрамханаға соғуы қажет болған оқиға өздігінен аса маңызды болмауы мүмкін. Бірақ ол Розмаридің Виннимен өткізген өмірінің әр күнінде орын алған шындықты анық көрсетті: Винни өз қажеттіліктерінің орындалуына мүдделі еді, бірақ билігін сақтауға одан да көбірек мүдделі болатын.

Мейрамханаға бару мүлде қажет емес сияқты көрінді. Бірақ билікқұмар адамдар сырттай қажетсіз болып көрінетін көптеген нәрсе үшін күреседі. Біз олардың сол нақты нәрсеге деген қажеттілігіне ғана назар аударғанда, ол қажетсіз болып көрінеді. Ал билікке деген қажеттілігі тұрғысынан қарағанда, ол толығымен қажет.

Мәселе мынада: егер өзіңіз билікқұмар болмасаңыз, нақты нәрселерге мұқтаж болуды түсіну оңай, ал биліктің өзіне мұқтаж болуды түсіну өте қиын. Сондықтан билікқұмар адамның шын мәнінде не істеп жүргенін қабылдау қиын болады. Ал бұл билікқұмар адаммен бірге тұрсаңыз, өз басыңыздан не өтіп жатқанын түсінуді қиындатады.

Осындай билікқұмар адаммен қарым-қатынаста жүріп, өз қажеттілігіңізге қамқорлық жасауға тырыстыңыз деп елестетейік. Розмаридің киімін ауыстыруға уақыты болу үшін үйге бірден барғысы келгені секілді, өз қажеттіліктеріңіздің бірін ғана қанағаттандырғыңыз келеді.

Бірақ билікқұмар адамның санасы қалай жұмыс істейтінін түсінуіңіз керек. Билікке осыншалықты қатты мән беретіндіктен, ол сіздің басқаша ойлауыңыз мүмкін екенін елестете алмайды. Оның бар қалағаны билік болса, сіз де тек билікті қалауға тиіссіз. Ол сіздің әрекетіңізге өз түсінігі бойынша мағына береді.

Ол өз қажеттілігін қанағаттандыру үшін емес, билігін сақтау үшін әрекет ететін болса, сіздің кез келген қажеттілігіңізді қанағаттандыру үшін жасаған әрбір әрекетіңіз өз билігіңізді орнату амалы болып көрінеді. Кем дегенде, ол жағдайды осылай қабылдайды.

Розмари қарым-қатынасын өз қажеттілігіне де қамқорлық жасай алатын орынға айналдыруға тырысып жүргенде, Винни мұны билік үшін күрес деп түсінбей тұра алмады. Ол өзін өзеннен өткізіп бара жатқан бақаны шағып, соның салдарынан бақамен бірге суға батып кететін сарышаян секілді еді. Сарышаян өзін тоқтата алмайды, өйткені оның табиғаты сондай.

Билікқұмар адам да билікке деген қажеттілігіне қызмет ету кезінде ақымаққа айналады. Барлық тағам үйлесімді орналасқан толық мәзірді барынша жақсы етуге тырысудың орнына, ол тек билікке назар аударып, қалғанының бәрін құртып жібереді.

Енді №7 сұраққа берген жауабыңыздың нені білдіретінін қарастырайық. Бұл бағдардың қандай болатынын қазірдің өзінде болжай алатын шығарсыз:

Егер өзіңіз қалаған ең кішкентай нәрсеге қол жеткізуге тырысқанда серігіңіз алдыңыздан толып жатқан қиындық шығарса, кез келген қажеттілігіңіз қандай да бір жолмен жойылып кетсе және қалағаныңызға қол жеткізген әрбір жағдай соншалықты ауыр сынаққа айналып, жұмсаған күшіңізге татымайды деп сезінсеңіз — кетсеңіз, ұзақ мерзімде бақытты боласыз, ал қалып қойсаңыз, бақытсыз боласыз.

Серігіңіздің құштарлықты улайтын билікқұмар адам екеніне әлі де сенімді болмасаңыз ше? Оның ойына кіріп, не ойлап жүргенін көре алмауыңыз мүмкін. Бірақ не істейтінін және оның әрекеті өзіңізге қалай әсер ететінін көре аласыз.

Билікқұмар адамдардың өз билігін сақтау үшін істейтін әрекеттері бірнеше нақты санатқа бөлінеді. Негізгілері мыналар. Олардан сақ болыңыз.

Сізде қандай қажеттілік болса да, билікқұмар адам осындай қажеттілігіңіздің болуы өзіңізде бір кемшілік бар екенін көрсетеді деп мәлімдейді. Ол сізді ұялтуға немесе кінәлі сезіндіруге тырысады. Өзіңізді ауру немесе әлсіз сезіндіреді. Мазақ етіп, төмен адамдай көрсетеді.

Алғашқы кезде мұндай амалдарды байқау қиын. Өйткені сіз өзіңізде бір кемшілік бар деген сезіммен арпалысып жатасыз. Сондықтан билікқұмар адамның шын мәнінде не істеп жүргеніне назар аудару қиын болады.

Неге қиын жолды таңдау керек? Көптеген билікқұмар адам сіздің айтқаныңыздың бәріне қайта-қайта «иә» дей беру арқылы жеңуге болатынын түсінеді.

Біздің мысалымызда Винни бастапқыда билік дзюдосын қолданды. Бұл Розмариді қалағанына қол жеткіземін деген сеніммен тыныштандырғаны сонша — Винни мейрамханаға жылдам соғып шығу керек екенін айтып, өз қажеттілігін араға қосқанда, Розмари оған дайын болмады.

Бұл амалдардың мәні — билікқұмар адамның сізге қарсы шықпай, сұрағаныңызды орындауға уәде беру арқылы келіскендей көрінуі. Бірақ ол уәдесін ешқашан орындамайды.

Мен жағымпаздық туралы айтып отырған жоқпын. Бұл — күрделілік пен шатасудан тұратын, адамды басып-жаншитын әрі назарын басқаға аударатын боран. Ол басыңызды айналдырып, асты-үстіңізге түсіргені сонша — титтей ғана тыныштық пен айқындық табу үшін билікқұмар адамға қалағанының бәрін беруге дайын боласыз.

Сіз эмоциялық дүрбелеңге, сөзбен қорлайтын дүрбелеңге, саяси немесе зияткерлік дауға, тіпті өз қажеттіліктеріңізді толық жойып жіберетін қарбалас істер мен практикалық ұсақ-түйектер тасқынына тап болуыңыз мүмкін.

Бірақ оның сырттай дүрбелеңге ұқсауы міндетті емес. Мысалы, бәрі де өз пайдаңыз үшін айтылғандай көрінетін сыпайы пайымдардан құралған шатастырушы боранның астында қалуыңыз мүмкін.

Сіз бар болғаны бір қарапайым нәрсені қаладыңыз. Бірақ билікқұмар адам қайта-қайта шабуылдай береді. Әрбір қадам үшін, қолайлы болған әрбір сәтте тоқтаусыз күреседі. Әр сәтсіздіктен кейін жаңа күшпен қайта оралады.

Мұндай қажытатын табандылық теледидардан көрген белгілі бір жарманы сатып беруді талап етіп, супермаркетке ертіп барғаныңызға өкіндіретін кішкентай балаға ұқсайды. Бастапқыда сол қажеттілікті айтқаныңызға қатты өкінгеніңіз сонша — қазір одан бас тартып қана қоймай, ұзақ уақыт бойы қайта талап етуге тырыспайсыз.

Билікқұмар адамдар бізді қорқытып, үрейлендіреді. Қалағанына қол жеткізу немесе сіздің қалағаныңызды алуыңызға кедергі жасау үшін кез келген әрекетке баратынын бірден сездіреді. Шын мәнінде ақыл-есі дұрыс болса да, қажет болған жағдайда әдейі жынды адамдай әрекет етеді.

Бір ер адамға әйелі көлікті тым жылдам жүргізіп келе жатқанын айтқанда — шамасы, ол шынымен қатты жылдамдықпен жүрген — ол екі түрлі әрекеттің бірін жасайтын.

Немесе қарбалас уақытта сағатына алпыс миль жылдамдықпен жүйткіген көліктердің ортасында:

Бұл әйел маған алғаш келгенде аузынан шыққан бірінші сөз:

Сіздің қажеттіліктеріңіз оларды ауыртып жібереді. Сөзбе-сөз алғанда. Кем дегенде, олар сіздің осыған сенгеніңізді қалайды. Билікқұмар адамдар осылай әрекет етеді.

Бір әйел мұны анасынан үйренген. Жасөспірім кезінде анасына енді шіркеуге барғысы келмейтінін айтқанда, анасы еденге құлап, жүрек талмасын соншалықты нанымды бейнелегендіктен, қызы жедел жәрдем қызметкерлерін шақырған.

Кейін бұл әйел өзінің қарым-қатынасында да шебер билікқұмарға айналды. Қалағанын орындату үшін өксіп, есіріктей жылаудан бастап, ауа жетпей тұншығуға немесе көзді соқыр етердей бас ауруына дейінгі амалдардың бәрін қолданатын.

Билікқұмар адамдар жеңу үшін кез келген нәрсеге барады. Соның салдарынан сіз қажеттіліктеріңіздің толық жойылып кететінін және оларды қанағаттандыруға тырысудың өзі ештеңеге татымайтынын сезінесіз. Түптің түбінде бойыңызда барлық нәрсені серігіңізден жасырын істеудің жолын іздейтін әдет қалыптасады.

Кеткен жағдайда бақыттырақ болуыңыздың себебі осының сізге тигізетін әсерінде ғана емес. Мәселені талқылауға немесе түзетуге бағытталған кез келген әрекетіңіз серігіңізге оның билігіне жасалған шабуыл болып көрінеді. Сондықтан ол қолындағы кез келген амалмен сізге қарсы жауап беруге мәжбүр болады.

Басқа қарым-қатынастағы адамдарда болатын мынадай сезім сізде ешқашан пайда болмайды:

Өз қажеттіліктерін қанағаттандырғысы келетін серігіңіздің болғанына қарсы болмас едіңіз. Екеуіңіз де қажеттіліктеріңізді орындатуға тырысқанда, анда-санда ұрысып қалатын серігіңіздің болғанына да қарсы болмас едіңіз.

Бірақ сөйлескен адамдарымның бәрі төзу мүмкін емес жағдайдың қандай екенін анық айтты: негізгі қажеттілігі сіздің қажеттіліктеріңіздің орындалмауы болып көрінетін серікпен бірге қалып қою.

Өзіңіздегі белгілі бір қажеттілікті таңдап, серігіңізді кінәламай, оған шабуылдамай және ешқандай айдар тақпай, қазіргі жағдайдың неліктен әділетсіз екенін түсіндіріңіз.

Ол әділдік туралы өтінішіңізге жауап бере ме?

Егер ол бұған қаншалықты шатастыратын немесе жаңылыстыратын болса да, билік жүргізудің жаңа амалдарымен ғана жауап берсе — оған бәріне «иә» деп, кейін өз қалауынша әрекет етуді жалғастыру да кіреді — онда түзелмейтін билікқұмар адаммен бірге екеніңізді білесіз.

Мінезі мықты және аса сезімтал емес адамдар көп. Соған қарамастан олардың арасында әділ әрекет етіп, әділдік сынағына пайдалы жауап беретіндер бар. Ал билікқұмар адамдар бұлай істемейді және істей де алмайды.

Билікқұмарлар билік тізгінінің бәрін қолында ұстамаған кезде өздерін мүлде қауіпсіз сезінбейтіндіктен, осылай әрекет етеді. Биліксіз қалғанда олар Манхэттеннің (Manhattan) көшесінде киімсіз кетіп бара жатқанда өзіңізді қаншалықты дәрменсіз сезінсеңіз, соншалықты қорғансыз сезінеді.

Бірақ олардың қауіпсіздікке деген қажеттілігін түсінуіңіз өзіңізге көмектеспейді. Олардың қауіпсіздігі — сіздің қорқынышты түсіңіз.

№7 бағдардың қолданылу себебі — осы.

Қарым-қатынастағы билік мәселесі соншалықты маңызды — №7 сұраққа «иә» деп жауап бере алмағанымен, адам төзгісіз билікқұмар серіктің қасында әлі де қалып қойған әр адамға көмектесуге тиіспін. Бірақ бұл қалай болуы мүмкін деп ойлайтын шығарсыз. Егер серігіңіз қажеттіліктеріңізді жоққа шығарып жатса, оны білмеуіңіз мүмкін бе?

Әрдайым біле бермейсіз. Көп жылдан бері қайта-қайта байқап жүрген бір қайғылы жағдай бар: ерлер мен әйелдер билікқұмар адамдарға тәнті болып, солардың ықпалына қалай түскенін аңғармай қалады.

«Иә, менің қажеттіліктерім жоққа шығарылады. Бірақ өзім бір ақымақ шығармын, — дейді олар өзіне. — Бәлкім, мұндай қажеттіліктерім мүлде болмауға тиіс шығар».

Мәселені шатастыратын нәрсе мынау: билікқұмар адамдар өмірімізді бүлдіріп, бізді бақылауға тырысатыны анық. Бірақ өзгені бақылауға тырысатын адамдар көбіне жағдайды өз бақылауында ұстайтын адамдар болады. Ал жағдайды басқара алатын адамдарды біз жиі бәрінен артық құрметтеп, олардың жанында өзімізді барынша қауіпсіз сезінеміз.

Ендеше, мына екі жағдайды қалай ажыратуға болады?

Басқа адам билікқұмар емес, тек мінезі өте мықты әрі қабілетті. Оның жағдайды меңгере алуы бойында билік бардай әсер қалдырады.

Қалу немесе кетудің қайсысында бақыттырақ болатыныңызды шешуге тырысып жүрсеңіз, осы айырмашылықты анықтауға көмек қажет.

Қажеттіліктеріңіздің жойылып жатқанын байқамауыңыздың тағы бір себебі бар. Кейбір асқан айлакер билікқұмар адамдар қажеттіліктеріңіз толық жойылғанын саналы түрде сезінуіңізге бір қадам қалғанда қашан тоқтау керектігін үнемі біледі. Егер сіз осындай жағдайға тап болсаңыз, анда-санда қажеттіліктеріңіздің бірі орындалатындықтан, №7 сұраққа шын ниетіңізбен «жоқ» деп жауап бересіз. Бірақ соған қарамастан өзіңізді бақытсыз сезінесіз.

Сізге көмектесуге тырысайын.

Бұл сұрақ серігіңіздің билігіне байланысты қарым-қатынаста өзіңізді қалай сезінетініңіз туралы. Винни мен Розмаридің оқиғасына қайта оралайық. Ашық айтқанда, Винни Розмариді түкке тұрмайтын адамдай сезіндіріп, үнемі жеңіліс пен түңілуге ұшырататын.

Билікқұмар адаммен қарым-қатынаста жүргенде, бетіңізді дуылдатып жіберетін қорлану сезімі мен кеудеңізді қуыс етіп жіберетін көзге ілінбеу сезімі ешқашан жоғалмайды. Ол күн сайын дерлік өзіңізді түкке тұрмайтын, ешкімге керексіз адамдай сезіндіреді.

Қажеттіліктеріңіздің жойылуы осындай сезім туғызатыны анық. Бірақ жағдайдың соншалықты драмалық болуы міндетті емес. Өткен күніңіз немесе балаларыңыз туралы ойларыңызды айтқанда, сізде міндетті түрде «мені тыңдасын» деген аса күшті қажеттілік болмауы мүмкін. Алайда серігіңіздің билігі аузыңызды аштырмаса, бұл бетіңізден шапалақпен ұрғандай әсер етіп, қорланғаннан ішіңізді өртейді.

Адамдар қорлану немесе көзге ілінбеу сезімін негізінен екі жолмен білдіреді: ыза және күйзеліс арқылы. Өзгенің билігі сізді түкке тұрмайтын адамдай сезіндіргенде, не сол адамды, не өзіңізді жойғыңыз келеді.

Серігіңіздің өзіңізді осылай сезіндіретінін анық түсініп жүруіңіз мүмкін. Бұл анда-санда ғана болмайды — кейде мұндай жағдай бәрінің басынан өтеді. Сіз көбіне сырттай да, жан дүниеңіздің түбінде де үнемі осылай сезінесіз.

Ал егер сенімді болмасаңыз, сезіміңізді «көзге ілінбеу» немесе «қорлану» деп атай алмасаңыз, басқа адамдардың сезінген және бастан өткерген жағдайларына назар аударыңыз. Бәлкім, бұл мысалдар өз жағдайыңызды айқындауға көмектесер.

Егер серігіңіз бойыңызда қайта-қайта пайда болып, ешқашан толық жоғалмайтын негізгі бір қорлану немесе көзге ілінбеу сезімін туғызса, сіз адамдар кетіп қалғанына қуанып, қалып қойғанына өкінетін жағдайдың ішінде жүрсіз.

Қорлану — серігіңіздің сізге үстемдік жүргізу қабілеті қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар еткенін көрсететін маңызды белгі. Қорлану деңгейін басқа адамға немесе өзіңізге зорлық көрсету туралы қиялдардың ойыңызды қаншалықты жаулап алғанына, күндеріңізді қаншалықты жабырқау немесе ашулы күйде өткізетініңізге қарап өлшейсіз.

Тағы бір маңызды белгі: мұндай ойлар мен сезімдер серігіңізбен арадағы қарым-қатынасқа байланысты пайда болады. Әдетте олар қорлайтын әрекеттің дәл алдында, сол әрекет кезінде немесе одан кейін күшейеді.

Зорлық көрсету туралы қиялдар мен ашу сезімі шығынын қайтаруға құныққан құмарпаз секілді, сізді кек алу жоспарларына еліктіреді. Олар қарым-қатынастан шығуға итермелеудің орнына, оған одан әрі терең батырады. Өйткені ұзақ уақыт бойы өзіңізді осындай күйге түсірген адамға үстемдік ету немесе ең болмағанда оның күшін әлсірету арқылы ғана абыройым мен қанағат сезімімді қайтарамын деген зиянды сенім қалыптасады. Қорлану тұзағы дегеніміз — осы.

Көзге ілінбеу сезімі де дәл осылай әрекет етеді. Өзіңізді жоқ адамдай, түкке тұрмайтын біреудей сезіндіретін адам оның назарын аудару үшін шексіз әрекет жасау тұзағына түсіруі мүмкін.

Өкінішке қарай, біреудің назарын аударудың ең тиімді жолы — ауру немесе ақылға сыймайтын әрекет жасайтын адамдай көріну. Бұл жағдайдың жиі кездесетіні сонша — терапия кезінде назар аударту үшін ауру, есінен адасқан немесе өзіне зиян келтіретіндей әрекет жасап жүрген адамды көрсем, оның өзін түкке тұрмайтын адамдай сезіндіретін біреумен қарым-қатынаста бар-жоғын тексеремін.

Бақытсыз әрі қанағат сыйламайтын қарым-қатынастардың бәрі әдетте ажырасумен аяқталады деп ойлау — қателік. Кейде мұндай қатынастар екі серікті де некенің ішіне бұрынғыдан бетер терең батырады. Екі адамы да өшпенділік пен қасіреттің құлына айналған ұзақ мерзімді некелер көп. Олардың көбі билік пен қорланудың шырмап алатын драмасынан басталған.

Үйден тыс жерде өткізетін кәдімгі бір күннің ішінде қаншалықты ұсақ болса да, бірде-бір қорлайтын оқиғаға ұшырамау көпшілігіміз үшін қиын. Билігіміздің қаншалықты шектеулі, өзіміздің қаншалықты маңызсыз екенімізді еске салатын көңіл қалдырарлық жағдай күнделікті кездеседі.

Ал бүкіл өмірімізді бірге өткізгіміз келетін қарым-қатынасымыз осындай жағдайлардан қорғайтын пана болуға тиіс. Егер ол қосымша қорланудың тағы бір көзіне айналса, онда бұл — қалып қоюға қолайлы, сау орта емес.

№8 бағдар көбіне өзіңізді түкке тұрмайтын, ешкімге керексіз адамдай сезіндіретін қарым-қатынаста қалсаңыз, бақытты болмайтыныңызды, ал одан кетсеңіз, бақытты болатыныңызды анық көрсетеді.

Қорлану тұзағы туралы айтуымның себебі — өзіңізге соншалықты ауыр зиян тигізіп жатса да, осындай жағдайда қалып қоюыңызға ықпал ететін күштер туралы ескерту. Қалып қою арқылы жеңіске жетудің ешқандай жолы жоқ. Бұл жағынан ол дене зорлық-зомбылығынан өзгеше емес.

Бірақ мұндай қарым-қатынастан шыққанда пайда болатын азаттық пен жеңілдік сезімі орасан зор болады.

«Біздің сөйлесетін ештеңеміз жоқ».

«Біз бір-бірімізді мүлде түсінбейміз».

Бірақ тілдесуге қатысты басқа нәрселердің көбі, әсіресе кетсеңіз немесе қалсаңыз, қай жағдайда бақыттырақ болатыныңызды анықтауға тырысқанда, адамды шатастырады. Мысалы, тілдесу нашар болса, тіл табыса алмағандықтан тілдесу бұзылды ма, әлде тілдесу бұзылғандықтан тіл табыса алмай жүрсіздер ме?

Егер серігіңіз сізді тыңдай алмаса, оған өз ойыңызды дұрыс жеткізбеуіңіз себеп пе? Әлде мәселе айтып отырған тақырыбыңызда ма? Серігіңіздің ашуында ма? Немесе басқа бір себеп бар ма?

Тілдесу нашар болғанда, оның қай бөлігін түзетуге болады, ал қай бөлігі қарым-қатынас үшін өлімге әкеледі? Ненің сырты ғана жаман көрінеді, ал ненің іші шынымен бүлінген?

Нашар тілдесудің түрі де өте көп. Оның қарым-қатынасты өлтіретін түрі бар. Жүйкеге тигенімен, қарым-қатынасқа шын мәнінде зиян келтірмейтін түрі бар. Сондай-ақ қалыпты қарым-қатынастағы адамдардың өзара әрекеттесу тәсілінен басқа ештеңе емес түрі де кездеседі.

Бәріміздің шатасатынымыз таңғаларлық емес. Мәселені одан әрі күрделендіретіні — жан дүниеміздің бір бөлігі барынша анық әрі тиімді тілдесуге күш салғысы келеді. Ал екінші бөлігі демалуға, ойымызды қалай болса солай жеткізетін шынайы болмысымызбен қалуға және арты не болса, сол болсын деуге құқылымыз деп сезінеді. Қарым-қатынасымызды жақсарта беруден шаршаған бір бөлшек бәріміздің бойымызда бар емес пе?

Тілдесуге қатысты осы мәселелердің бәрі маңызды. Өйткені қатты тұмауратып қалған адам өлімге әкелетін қатерлі ісікке шалдыққан адамнан сырқатырақ көрініп, өзін де нашар сезінуі мүмкін. Дәл сол секілді, негізінен сау қарым-қатынаста жүрген адам кейде тілдесу мәселесіне бола қалуға болмайтындай шын мәнінде нашар қарым-қатынастағы адамнан да қатты қиналуы ықтимал.

Тіпті кейде жағдай мүлде нашарлаған кезде күрделі тақырыптарды талқылаудан қатты қашқаныңыз сонша — қиын нәрселердің ешқайсысы туралы сөйлеспейсіздер. Соның салдарынан жағдай шындығындағынан жақсы деген жалған әсер пайда болады.

Сіз өзіңіз үшін ненің дұрыс екенін анықтауға тырысып жүрсіз. Сондықтан тілдесудегі қандай мәселе қарым-қатынастан кету қажеттігін көрсететінін нақты түсінуіміз керек. Қарым-қатынаста тілдесуге байланысты қиындық бәрінде болады. Бірақ өзіңіздегі қиындықтың түзету мүмкін емес әрі қарым-қатынасты күйрететін түрге жататынын білуіңіз қажет.

Осының бәрін ретімен анықтайық.

Тілдесуге келгенде бәріміз жалаңашпыз. Басқа нәрселерді болжауыма немесе сұрақтар арқылы зерттеуіме тура келуі мүмкін. Бірақ жұптармен жұмыс істеген барлық жылымда тілдесу әрдайым ашық көрініп тұратын жалғыз нәрсе болды. Бұл — жақсы жағдай.

Жұптар ақыры шындықты айтып, оны тыңдайтын, қажеттіліктерін жеткізетін және бәрін былықтырмай, бір-бірін бақытсыз етпей жақындаса алатын деңгейге жеткенде, олардың мәселені шешетін жолға түскенін білемін.

Мәселе — әр минут сайын жақсысы да, жаманы да аралас өте көп тілдесу жүріп жатады. Солардың ішінен аса маңыздысын дәл анықтау өте қиын. Сондықтан тілдесу пішенінің ішінен диагностикалық инені қалай тапқанымды айтып берейін.

Бұл мәселені зерттеуді бастағаннан кейін көп ұзамай, алдымнан ықтимал белгілердің екі бөлек әрі әсерлі тобы шықты. Қарым-қатынастан кететін жолды көрсететін, өлімге әкелетін нашар тілдесу белгілерін осы екеуінің ішінен табатыныма сенімді болдым.

Бұл екі топқа көпшілігіміз анық байқап жүрген маңызды тілдесу мәселелері кіреді.

Бірақ қарым-қатынасты диагностикалауда екі топ та өзім ойлағаннан әлдеқайда пайдасыз болып шықты. Біз оларды «қарым-қатынасты күйретушілер» ретінде жиі ойлайтындықтан, оларға аздап тоқталуымыз керек. Қалу немесе кетудің қайсысы дұрыс екенін шын мәнінде анықтайтын тілдесу мәселелеріне өтпес бұрын, оларды жеке-жеке қарастырайық.

Адамдардың арасын бөліп тұрған алшақтықтардың саны географиялық картадан табылатын шығанақтардан да көп. Бірақ соңғы кезде ең көп назар аударылып жүргені — жыныстар арасындағы алшақтық. Біз осы жерде ерлер мен әйелдер арасындағы алшақтыққа назар аударамыз. Дегенмен ол туралы айтатын ойым адамдар арасындағы барлық айырмашылыққа қатысты.

Қазіргі кезде бүкіл елде ерлер мен әйелдердің бір-бірінен қаншалықты түбегейлі, терең, тіпті әртүрлі ғаламшардың тұрғындарындай өзгеше екені туралы қызыға әңгімелеу сәнге айналды.

Жақында қыздарымның бірі маған телефон соқты. Ол барлық құрбысы оқып жүрген және өзіне «бәрін түсіндіріп берген» кітапты оқып жатқанына қатты қуанды. Кітап ерлер мен әйелдердің арасындағы терең орларды қайта-қайта көрсетеді. Күйеуін негізінен Марстан келген адамдай сезінген әрбір әйел — ал қай әйел бұлай сезінбеді? — мұндай кітаптарды оқып, өз ойының расталғанын көрді.

Ерлер мен әйелдердің тілдесуіндегі мынадай айырмашылықтарға көп мән берілді:

Қазіргі кезде көпшілігіміз тілдесудегі түсінбеушілікті адамның жынысымен байланыстыруды жақсы көретіндіктен, осы мәселені көрсететін шексіз мысалды өзіңіз де келтіре аласыз.

Жыныстық айырмашылық секілді адамдар арасындағы өзгешеліктер тіл табысуды қиындататынына күмәнім жоқ. Бірақ олар қарым-қатынасты өлтірмейді және өлі қарым-қатынастың белгісі де емес.

Жат тілдесумен бірге өмір сүруге болады. Амеба кезеңінен бері ерлер мен әйелдердің айырмашылығымен бірге өмір сүріп келеміз және осы уақытқа дейін тіл табыса алдық. Жыныстар арасындағы айырмашылыққа шамадан тыс назар аудару сол айырмашылықтарды еңсерудегі шеберлігімізді көруге кедергі жасайды.

Тілдесуге байланысты қиындықтары аз бақытты гетеросексуал жұптар өте көп. Соған қарамастан олар тілдесу мәселесіне тап болған бақытсыз гетеросексуал жұптар секілді анық еркектік және әйелдік ерекшеліктерге ие. Ал ер мен әйел арасындағы айырмашылыққа алаңдамайтын гомосексуал жұптар да басқалар секілді тілдесудегі түсінбеушілік батпағына оңай түседі.

Меніңше, қарым-қатынастағы негізгі мәселе айырмашылықтарымыздың арасын жалғауға қабілетіміздің жетпеуі емес. Керісінше, қажет болса, өзгешелік, даралық пен ерекшелік сезімін қалыптастыру үшін жоқ жерден айырмашылық ойлап табуға таңғаларлықтай шебер екенімізде.

Оның үстіне, тілдесу — ғаламдағы адамдар арасындағы айырмашылықтарды жалғау үшін арнайы жасалған жалғыз нәрсе. Егер осы көпірден өтуде қиындық туындаса, оған айырмашылықтарымызды үлкейтуге өзіміздің қатты қызығуымыз да ішінара себеп. Бірақ тілдесу — мәселе емес, оның шешімі.

Мәселенің өзегіне көшсек, жыныстар арасындағы алшақтықтың үстінен тілдесу желісін жүргізе алмауы соншалықты ауыр әрі түзелмейтін болып, жұптың бір-бірінен бас тартуға мәжбүр болғанын ешқашан көрген емеспін. Мұндай жағдайда әрдайым бұдан әлдеқайда ауыр әрі мүлде басқа мәселелер де болған.

Егер гетеросексуалдықтың өзі гетеросексуал қарым-қатынастарды мүмкін емес ететін күн келсе, адамзат үлкен қиындыққа тап болады. Бірақ біз ол күнге әлі жеткен жоқпыз деп ойлаймын.

Бұл адамдар арасындағы барлық айырмашылық арқылы тілдесуге де қатысты. Тілдесу мәселесінде айырмашылықтар туралы айту — көпір туралы сөйлескенде өзендерге шағымданумен тең. Көпірлер өзеннен өту үшін салынады. Ал айырмашылықтар — тілдесудің бастапқыдан-ақ қажет болуының себебі.

«Ол былай деді, ал ол былай жауап берді» деген әңгімелерді талқылаудың өзі қызық. Біз «Мен — Тарзан (Tarzan), сен — Джейн (Jane)» ойынын ойнай аламыз. Бұл әрдайым еліктіріп әкетеді.

Ал ықтимал белгілердің екінші тобы әлдеқайда күрделі. Оны шартты түрде ессіз тілдесу деп атаймын. Мұнда мәселені шатасқан, түсініксіз, жаңылыстыратын немесе дұрыс ұғынылмаған сөздер мен ишаралар туғызады.

Мен ақыл-есі дұрыс емес адамдардың тілдесуі туралы айтып отырған жоқпын. Адамның есін шығаратын тілдесу туралы айтып отырмын.

Мысалы, біреу сөйлеп тұр, бірақ оның неге дәл сол нәрсені айтып тұрғанын түсіне алмайсыз. Немесе ол бір сырын ашып жатқандай әрекет етеді, бірақ шын мәнінде әлденені жасырып тұрғандай сезінесіз. Я болмаса сөзіңізге жауап береді, бірақ қанша тырыссаңыз да, оның жауабы сіздің айтқаныңызға қандай қатысы барын түсіне алмайсыз. Немесе сізге әлденені айтып тұрғанымен, шын мәнінде бір нәрсе сұрап тұрғанына кәміл сенесіз. Бірақ ол сізден ештеңе сұрамағанын айтады.

Бұл жат тілдесуден мүлде өзгеше.

Екіншісі:

«Мылтығыңды ал», — дейді.

Біріншісі:

«Маған не істеу керектігін айтқаның керек емес. Мылтықты алу қажеттігін өзім де білемін. Маған қандай жағдайды бастан өткеріп жатқанымды түсінгенің керек», — деп жауап береді.

Ал ессіз тілдесуде адам шөптің арасындағы жолбарысты көріп:

Немесе сіз жолбарыс көргеніңізді айтасыз, ал ол сізді тыныштандырады деп ойлағандай:

Тіпті жолбарыстың мүлде жоқ екеніне сендіруге тырысуы мүмкін. Немесе жолбарысты өзі көріп тұрып, осы жолбарыстардың бәрі өзін қатты мұңайтатынын айта бастайды. Я болмаса жолбарысты көріп, ұшақ билеттерін қайда қойғаныңызды сұрайды.

Сенсеңіз де, сенбесеңіз де, мұндай ессіз тілдесу жат тілдесуден шексіз көп кездеседі. Тек ол көзге әлдеқайда аз түседі. Әрине, айналада жолбарыстар жүрген кезді есептемегенде.

Мэри мен Джеймспен танысыңыз. Олардың оқиғасы сізге үміт беруі мүмкін. Екеуінің бірі аузын ашса болды, сол сәтте толық шатасу басталатын. Олар бір-бірінің сөзін үнемі қате түсінетін. Бірақ соған қарамастан әрбір түсінбеушілікке қайта-қайта таңғалатын. Өйткені екеуі де бір ирланд-католик ортасынан шыққан, бір ауданда өскен, бір шіркеуге барған және бала кезінен ортақ достары болған.

Мэриді де, Джеймсті де жеке алсаңыз, тілдесуді былықтырып жіберетін адамды көрер едіңіз.

Оқиғаны қайсысынан бастағаныңыз маңызды емес. Бұл мысал жай ғана Мэриден басталады... әлде олай емес пе?

Мэри мектеп медбикесі болғандықтан, жұмыстан үйге ерте келетін. Ал жеке жүк көлігін өзі жүргізетін Джеймс кейінірек оралатын. Сол күні ол жүк көлігін үйге әкеліп, қозғалтқышын өшірді де, кабинада отыра берді.

Мэри мұны көріп, оның неге үйге кірмей отырғанын ойлады. Содан кейін күдіктене бастады.

Ессіз тілдесу бір ауыз сөз айтылмай тұрып-ақ басталып кеткен еді.

Біраз уақыттан кейін Джеймс ақыры есіктен кірді. Ақша тапшы болатын. Ол сол күні еңбекақысын алуға тиіс еді. Оның жүк көлігінде отыра бергені Мэриді алаңдатты. Сондықтан Мэри әңгімені:

Бұл — ессіз тілдесу еді. Алдымен:

Оның алаңдауын түсінсек те, Джеймс және біздің кейбіріміз:

Чек оның қалтасында жатыр! Бірақ ол өзін тергеп, сенімсіздік танытып жатқандай сезініп қойған еді. Қорғайтын ештеңесі болмаса да, өзін қорғауға мәжбүр адамдай әрекет етті.

Бұл да ессіз тілдесу болатын. Оның сұрағы Джеймсті тосылтып жіберсе ше? Соған қарамастан жауап бере алар еді. Сұрақтың ашуын келтіргенін де айта алатын. Бірақ өзіне тән ессіз бағытқа бұрылмауы керек еді.

Тікелей клиникалық тәжірибеме сүйеніп айта аламын: «Чек қайда?» және «Қандай чек?» деген осы бес сөз мазмұны да, бағыты да жоқ, елестетуге болатын ең үлкен жанжалды бастады.

Бірақ бұл қаншалықты ауыр мәселе болғанымен, оны түзетуге болады. Джеймс пен Мэри ақыр соңында бір-бірімен тамаша тілдесуді үйренді. Ессіз тілдесудің осы немесе басқа кез келген түрінің болуы өздігінен қарым-қатынастың қалуға болмайтындай нашар екенін міндетті түрде білдірмейді.

Оны әрдайым түзету мүмкін бола бермейді және кейде ол қарым-қатынасты күйретуі мүмкін. Бірақ ессіз тілдесу болса — ал ондай тілдесуі мүлде жоқ қарым-қатынасты сирек көрдім — дұрыс тілдесуді үйрену жолында қандай таңғаларлық жетістікке жете алатыныңызды әлі де анықтай аласыз.

Демек, нашар тілдесу қарым-қатынасты қалай күйрететіні туралы жалпы қабылданған түсініктердің кейбірі дұрыс емес екенін көрдік. Онда шынайы кінәлі не?

Сау тілдесудің өзін қалпына келтіретін қасиеті бар. Теңіз жұлдызының бір тармағы үзіліп қалғанда, жаңасын өсіруіне мүмкіндік беретін әлдебір қасиеттің адамдар арасындағы баламасы іспетті. Мұндай қалпына келу қабілеті жат тілдесу мен ессіз тілдесу секілді кедергілерге қарамастан сақталады.

Бұл қасиеттің өте жақсы ойдан шығарылған мысалын режиссер Вольфганг Петерсен (Wolfgang Petersen) түсірген, Деннис Куэйд (Dennis Quaid) пен кіші Лу Госсетт (Lou Gossett, Jr.) ойнаған «Менің жауым» (Enemy Mine) фильмінен көруге болады.

Фильм бір-бірімен соғысып жатқан ғаламшарлардан келген екі ғарыш саяхатшысы туралы. Екеуі әлдебір астероидта жалғыз қалады. Олар бір-бірінің тілінде сөйлей алмайды, биологиялық түрлері де бөлек және әрқайсысына екіншісін өлтіру міндеті берілген. Бірақ тілдесудің арақашықтық пен қиындықтардың үстінен көпір салатын таңғаларлық қабілетінің арқасында ақырында бір-бірімен сөйлесіп, жақсы жұмыс қатынасын орната алады.

Бұл фильм ғылыми фантастика болуы мүмкін, бірақ онда көрсетілген қағида — таза ғылым. Мен төрт жасар кішкентай қыз кезімде осы елге ағылшын тілін білмей келдім. Мені бірден басқа мемлекеттерден келген балалар оқитын балабақшаға берді. Ешқайсымыз дерлік бір-біріміздің тілімізді білмейтінбіз. Соған қарамастан бірнеше аптаның, тіпті бірнеше күннің ішінде шыққан тегіміз бен мәдениетіміз арасындағы елестетуге болатын барлық алшақтықтың үстінен көпір салып, бір көшеде туған балалардай бірге ойнай бастадық.

Бұл мені тілдесу пішеніндегі диагностикалық инені іздеуге қайта алып келді. Егер тілдесуде қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар ететін әлдебір нәрсе болса, ол тілдесудің қалпына келу қабілетіне зақым келтіруге тиіс екенін түсіндім. Ол тілдесудің көпір салу қызметін бұзуы керек еді.

Сіздікіне ұқсас жағдайды бастан кешкен ерлер мен әйелдермен жүргізген жұмысым болжамымның толық дұрыс екенін көрсетті.

Бұл атау келіссөз туралы сөйлескенде қолданылатын тіркестен шыққан. Біреу әлдебір мәселені талқылағысы келмегенде, оны «үстелден алып тастады» дейді. Тақырыпты үстелден алып тастау дерті адам мәселелерді қайта-қайта үстелден алып, олар туралы үнемі сөйлескісі келмегенде пайда болады.

Тақырыпты үстелден алып тастау дерті қарым-қатынасты өлтіреді. Дәлірек айтсам, осы дерті бар серіктер қарым-қатынасты өлтіреді. Оның қалай болатынын қазір көрсетемін. Бірақ алдымен мұны анықтайтын сұраққа жауап беріңіз:

Ол мұны тікелей әрі ашық істей алады:

Ол мұны ашық айтпай да істей алады:

Сөйтіп, өзіңіз байқамай мүлде басқа нәрсе туралы сөйлесіп кетесіз.

Ол қорқытып әрекет етуі мүмкін:

Ол тақырыпты үстелден алып тастау дертін эмоциялық зорлық-зомбылықпен бүркемелеуі мүмкін. Өзіңізге маңызды нәрселер туралы сөз қозғағаныңыз үшін сізді ақымақ, оғаш немесе кінәлі етіп көрсетеді.

Тіпті мәселені үстелден алып тастағанын байқатпайтын асқан сыпайылықпен де әрекет етуі мүмкін:

Тек оның ойлануы мәңгілікке созылады.

Бұл мәселені әсірелегім келмейді. Серігіңізге өзіңіз қалаған тақырып туралы сөйлесу жай ғана қиын болса, бұл тақырыпты үстелден алып тастау дерті емес. Оның сөйлесуге құлықсыз екенін жай ғана сезінуіңіз де бұл дертке жатпайды.

Көңіл-күйі болмағандықтан, сіз тақырыпты қолайсыз уақытта қозғағандықтан немесе басқа себеппен бір-екі рет, анда-санда сөйлесуден бас тартса, оның бойында осы дерт бар деп отырған жоқпын.

Тілдесуге деген әрекеттеріңіз қайта-қайта қабылданбай, ақырында сол тақырыпты енді ешқашан көтергіңіз келмейтіндей шын мәнінде жігеріңіз құм болғанда ғана бұл — тақырыпты үстелден алып тастау дерті.

Егер серігіңіз мұны істеп жүргенін жай ғана білмесе және сіз көрсеткеннен кейін тоқтатса, бұл да тақырыпты үстелден алып тастау дерті емес.

Серігіңіз:

Бұл — тақырыпты үстелден алып тастау дерті емес. Ал егер ол мәселені үстелден алып тастайтынын үнемі жоққа шығарса немесе сол мәселені талқылағыңыз келгені үшін өзіңізді кінәлі сезіндірсе, онда бұл — тақырыпты үстелден алып тастау дерті.

№9 сұрақты оқыған бойда «иә!» деп жауап беруіңіз мүмкін. Бірақ мені адамдар өздері байқамай жүрген жағдайлар алаңдатады. Біреу сізге үнемі үндемеуді бұйырса, бастапқыда ашуланасыз. Бірақ уақыт өте келе оған сезімсіз болып қаласыз.

Тақырыпты үстелден алып тастау көбіне байқау өте қиын тәсілдермен жасалады. Ойланып қарасаңыз, тақырыптарды үстелден алып тастайтын адамдардың басты белгілерінің бірі — олардың тақырыптарды үстелден қалай алып тастайтыны туралы сөйлесу мүмкіндігінің өзін де үстелден алып тастауы. Мұндағы нәзік айлалардың саны шексіз. Бірақ тақырыпты үстелден алып тастау дерті соған қарамастан қарым-қатынасты күйретеді.

Оның әрекет үстінде қалай көрінетінін түсіну үшін бірнеше көріністі қарастырайық:

Осындай мысалдарды әрі қарай да жалғастыра беруге болады. Бірақ қарым-қатынастағы адамдар тілдесуді байқатпай тоқтататын барлық тәсілді сезіп үйренуіңіз маңызды. Оның болғанын әрдайым бірден біле бермейсіз. Бірақ ішіңізде әлдебір сезім пайда болады.

Жаңа ғана сезген нәрсеңіздің серігіңіздің өзіңіз үшін маңызды тақырыпты үстелден алып тастауымен қалай байланысты екенін анық көру үшін ойыңызда болған оқиғаны қайта ойнатуыңыз керек. Негізінде, серігіңіз тақырыптарды үстелден алып тастауда неғұрлым шебер болса, оның дәл осыны істеп жүргенін байқатпауға да соншалықты шебер болады.

Бағдарды айтатын уақыт келді. Бірақ абай болуымыз керек. Тақырыпты үстелден алып тастау дертінің жеңіл әрі анда-санда ғана кездесетін түрі кәдімгі суық тиюге ұқсайды: қатты мазалайды, бірақ міндетті түрде өлімге әкелмейді.

Егер тақырыптарды үстелге қайта қоюға тырысқаныңызда серігіңіздің оларды алып тастау әрекеті азайса, бұл — жақсы белгі. Бір мәселе өзіңіз үшін неғұрлым маңызды болған сайын, серігіңіздің оны үстелден алып тастау ықтималдығы азайса, бұл да — жақсы белгі. Серігіңіз үстелден алып тастайтын жанды жерге тиетін бір-екі ғана мәселе болса, ол да — жақсы белгі.

Бірақ мына жерде нақты шек қою қажет:

Егер серігіңіз өзіңіз үшін маңызды нәрселер туралы сөйлесуіңізге үнемі әрі қасарыса кедергі жасап, аузыңыз жабылып, тілдесу мүмкіндігіңіз тоқтатылғандай сезіндірсе, өздігінен жақсармайтын күйретуші мәселеге тап болғансыз. Кетсеңіз, бақыттырақ болатыныңызды сеніммен айта аламын.

Егер бұл бағдар өз жағдайыңызға қатысты деп сезінсеңіз, әзірге ештеңе істемеңіз. Кейде нағыз құбыжық пен негізінен әділ болғанымен, өзін түсінуі нашар адамның айырмашылығын анықтау қиын. Сондықтан сынақ жүргізуіңіз керек. Серігіңіздің тақырыпты үстелден алып тастайтын әрекетін байқағанда, оны өзіне көрсетіңіз.

Серігіңізге не істеп жүргенін түсіндіру арқылы ілгерілеуіңіз мүмкін. Онда №9 бағдар сізге қатысты емес.

Бірақ серігіңіз өзіңіз үшін маңызды нәрсе туралы сөйлесуді мүмкін емес ететін басқа бір жолды табуы да ықтимал. Егер серігіңіздің алдына айна ұстағаныңыз оның тілдесуді тоқтату бейімділігін еш азайтпаса, кетсеңіз бақыттырақ болатыны туралы ойыңыз расталады.

Бұл бағдардың бір ерекшелігі бар. Серігіңіздің тақырыпты үстелден алып тастау дертін өзіңіз де күшейтіп жүруіңіз мүмкін. Сіз «жоқ» деген жауапты мүлде қабылдамайтын адамдардың бірі болуыңыз ықтимал. Мәселе қаншалықты анық талқыланып, шешім қабылданса да, мұндай адамдар үшін ол мәңгі ашық күйінде қалып, оны қайта-қайта көтере береді.

Бірақ содан кейін мәселені қоя салмады. Әлдеқашан шешілген тақырыпты қайта-қайта көтере берді. Күйеуінің бұл туралы үнемі сөйлескісі келмегені түсінікті. Бұл — тақырыпты үстелден алып тастау дерті емес.

Тақырыпты үстелден алып тастау дертін неліктен соншалықты маңызды деп отырмын? Әр қарым-қатынаста келіспеушілік болады. Бірақ келіспеушіліктерді талқылауға тыйым салынып, оларды ашық айтуға мүмкіндік берілмесе, түзету мүмкін емес одан да терең мәселе бар.

Серігіңіз мәселені көтерген сайын ашулану немесе бақытсыз болып көріну арқылы оны үстелден алып тастаса, не мызғымас қарсылықпен ештеңені ішіне кіргізбей тыңдаса, сөйлесуге де болмайтын нәрсені қалай түзете аласыз?

Мұндай тұрақты үлгіні өзгерту өте қиын. Өйткені ол өзі туралы талқылаудың өзін үстелден алып тастайды. Бұл — басқа мәселелердің бәрін шешуге кедергі жасайтын тілдесу мәселесі.

«Маған анау ұнамайды».

«Бұл менің жанымды ауыртады».

«Ал анау жанымды ауыртпайды».

Сезімдерді осылай ашық айту — қарым-қатынастың тыныстауына қажетті оттегі. Онсыз қарым-қатынас тұншығады. Өйткені жағдай жақсыдан жаманға, жаманнан одан да нашарға өзгергенде, оны кері бұру үшін ешкім ештеңе істей алмайды.

Біреу кері байланыс беру әрекетіңізге ренжу, ашулану, жағдайды өзіңізге қарсы бұрып, бойыңыздағы кемшіліктер туралы ұзақ айыптау сөздерін айту немесе жай ғана тыңдаудан бас тарту арқылы тосқауыл қойса, ол үлкен тақтайша көтеріп тұрғандай:

Тақырыпты үстелден алып тастау дертінің қаншалықты күйретуші екенін күн сайын көремін. Бұл ит пен қасқырдың айырмашылығына ұқсайды. Кейбір қарым-қатынастар ит секілді: тіпті өте ақымақ иттің өзіне бірнеше қимыл үйретуге болады.

Ал қасқыр қаншалықты ақылды әрі сұлу болса да, қолға үйретуге көнбейді. Табиғат аясында ол айбынды болуы мүмкін, бірақ оны үйіңізде ұстай алмайсыз. Оның жабайы табиғаты өзіне бірдеңе үйретуге бағытталған кез келген әрекетті жоққа шығарады. Ол өзіне ықпал етуге жол бермейді.

Енді тілдесуге тосқауыл қойып қана қоймай, оның өзін азайтып жіберетін одан да ауыр нәрсе бар екенін елестетіңіз. Бұл — келесі сұрағымыздың тақырыбы. Оған тақырыпты үстелден алып тастау дертін қарым-қатынастағы негізгі драманың бір бөлігі ретінде дұрыс қырынан қарастырғаннан кейін көшеміз.

Кейбір адамдар тақырыпты үстелден алып тастау дерті секілді нәрсенің қарым-қатынастың қалуға болмайтындай нашар екенін анықтауда соншалықты маңызды болғанына таңғалады.

Мұны кеңірек мәнмәтінде түсіндірейін. Меніңше, мына нәрсе қарым-қатынаста болып жатқанның және оны түзету үшін қажет дүниенің дәл өзегінде жатыр:

Біреумен неғұрлым жақын болсаңыз, тілдесу сізді осы адамдар арасындағы жалаңаштыққа соғұрлым жақындатады. Ал махаббат — жалаңаш болу қауіпсіз саналатын мекен.

Өміріміздің басқа жерлерінің бәрінде шын мәнінде не сезінсек те, сыпайылықтың жартылай бетпердесін киюге мәжбүрміз. Ал ғашық болу мен махаббаттың ішінде өмір сүру тәжірибесінің бір бөлігі — осы бетперделерді шешу.

Әрине, тән жақындығы кезінде киімімізді шешеміз. Бірақ басқа жолдармен де еркінсіп, өз қалпымызға түсеміз: құпияларымызды мойындап, дүниеде ешкім көрмейтін қырларымызды көрсетеміз.

Сондықтан біз тәнімізбен ғана емес, эмоциялық жағынан да, шынайы адамдық болмысымызбен де жалаңаштанамыз. Махаббат жалаңаштанған кезде қауіпсіз сезінуді ғана емес, неғұрлым ашылған сайын өзіңізді соғұрлым қауіпсіз сезініп, еркінсуіңізді де білдіреді.

Бірақ бұл барлық ықтимал жолмен толық жалаңаштануға міндеттісіз деген сөз емес. Адамдарға жеке шекаралар да қажет. Кейбір адамдарға басқаларға қарағанда көбірек шекара керек.

Мысалы, көптеген адам дәретханаға кірген кезінде серігінің сол бөлмеде болғанын ешқашан жайлы қабылдамайды. Мұның еш айыбы жоқ. Бірақ шекаралар өте көп әрі соншалықты биік болып, қарым-қатынасыңыз ашықтық пен жақындықтан гөрі жасырыну мен алшақтыққа көбірек негізделсе, ол жалаңаш болу қауіпсіз емес жерге айналады.

Мәселе — жалаңаш болғанда осал да боласыз. Адамдар өзін ашқанда жарақат алуы мүмкін. Өздерін таныту үшін айтатын сөздері мен жасайтын әрекеттері қауіпсіздіктің орнына мәселе, қорқыныш пен ауырсыну туғызуы ықтимал.

Сондықтан адамдар терапияға қандай мәселемен келсе де және олармен басқа қандай мәселе бойынша жұмыс істесем де, қарым-қатынасты әр адам өзі болып өмір сүрудің қауіпсіздігін үйренетін әрі серігіне де өзі болуға қауіпсіздік беретін мекенге айналдыруым қажет екенін түсіндім.

«Кейде көңіл-күйіңнің нашар болуына болмайтындай сезіндіруді тоқтатуды үйрендім».

Жалаңаштық пен қауіпсіздіктің тепе-теңдігін сақтау кейбір адамдар үшін қиын болуы мүмкін. Егер ол шамадан тыс қиын болса, бұл қарым-қатынас қалуға болмайтындай нашар деген сөз. Неліктен мұның соншалықты қиын болуы мүмкін екенін түсіну қарым-қатынастың неге қалуға болмайтындай нашар болатынын ұғынуға көмектеседі.

Егер махаббат жалаңаш болу қауіпсіз саналатын мекен болса, әрбір қарым-қатынас мына сұрақтарға жауап беруге бағытталған әрекет:

Бір ғана мәселені — ашуды білдіруді қарастырайық. Жиырма сегіз жастағы полиция қызметкері Киша (Kiesha) ашуын өте терең әрі жеке сезім, тек ерекше жақын адамымен ғана бөлісетін нәрсе деп қабылдайтын. Сондықтан ол үшін эмоциялық тұрғыдан жалаңаш болуға жеткілікті қауіпсіз сезіну — ашуын еркін көрсету деңгейіне жетуді білдіретін.

Ал оның серігі, өрт сөндіруші Деннис (Dennis) үшін қауіпсіздік Кишаның ашуынан қорғалғанын сезіну еді.

Мәселені шешуді қиындатқан тағы бір жайт бар. Деннистің қарым-қатынаста эмоциялық тұрғыдан жалаңаш болуы Кишаның ашуын білдіруі өзіне қаншалықты жайсыз әсер ететінін ашық айту еркіндігін білдіретін. Ал Киша өзін қауіпсіз сезіну үшін Деннистің өз сезімдері үшін өзін жаман адамдай қабылдататын сөздерінен қорғалғанын сезінуі керек еді.

Қандай мәселені шешуге тырысқандарыңызға қарамастан, өзіңіз бен серігіңіздің жалаңаштық пен қауіпсіздікке қатысты әртүрлі қажеттіліктері осылайша қатты шатасып кетуі мүмкін. Өзіңіз ашуға жеткілікті қауіпсіздікті аңсаған нәрсеңіз серігіңіздің өзін соның ашылуынан қорғағысы келетін нәрсенің дәл өзі болуы ықтимал.

Барлық жұп қауіпсіздік пен жалаңаштықтың арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысады. Әдетте олар мұны реттеудің бір жолын табады. Өйткені екі адам да шынайы болмысын ашып, жалаңаштанған кезде өздерін қауіпсіз сезінуге тиіс екенін түсінеді. Махаббат дегеніміз — осындай мекен.

Бірақ кейде адамдар қарым-қатынасқа серігінің қауіпсіздік бере алу қабілетінен асып түсетін орасан зор қауіпсіздік қажеттілігімен келеді. Бұл қосымша қажеттілік басқа адамның қорлауынан, қабылдамауынан және бақылау әрекеттерінен қорғанғысы келуден, сондай-ақ өз қалағанын істеу үшін өзін қауіпсіз сезінгісі келуден туындауы мүмкін.

Егер бір адамның қосымша қауіпсіздікке деген қажеттілігі соншалықты үлкен болып, екінші адамның бір мезгілде өзін қауіпсіз сезініп, қалағанын істеуіне мүмкіндік бермесе, бұл — қалуға болмайтындай нашар қарым-қатынас.

Тақырыпты үстелден алып тастау дерті осы мәселемен тікелей байланысты. Тақырыптарды үстелден алып тастайтын адам, негізінен:

Сондықтан ол саналы немесе бейсаналы түрде бұл туралы сөйлесуге мүмкіндік бермеу арқылы сізді қауіпсіздіктен айыруға тырысады.

№1 сұрақта араларыңыз ең жақсы болған кезде жағдай шынымен жақсы болды ма деп сұралды. №5 сұрақта өзіңіз бен серігіңіз бірге істегенде жағымды сезім сыйлайтын және екеуіңіз де асыға күтетін ең болмағанда бір нәрсенің бар-жоғы қарастырылды. Бұл — ләззат мәселесі.

Ал қазір ғана қауіпсіздік мәселесі туралы айттым. Ол бұған дейін де қарастырылған. Мысалы, №2 сұрақта дене зорлық-зомбылығына ұшырадыңыз ба деп сұралды. Алдыңғы тарауда билікқұмар адамдар және ешқандай қажеттілік білдіру қауіпсіз болмайтын қарым-қатынас талқыланды.

Ләззат пен қауіпсіздік деп аталатын осы егіз мәселе қарым-қатынасты кетуге қимайтындай жақсы немесе қалуға болмайтындай нашар ететін негізгі тіректер ретінде қайта-қайта алдымыздан шығады.

Тақырыпты үстелден алып тастау дерті тілдесуге кедергі жасайтындықтан жаман. Ал өтірік айту тілдесуді азайтатындықтан жаман.

Біреу сізге өтірік айтса, бұрынғыдан да нашар жағдайда қаласыз. Оған дейін жай ғана шындықты білмейтін едіңіз. Өтіріктен кейін білемін деп ойлайсыз, бірақ шын мәнінде қателесіп жүресіз.

Кейбіріміз басқалардан көбірек өтірік айтамыз. Бірақ ешқашан өтірік айтпайтын адамды табудың қаншалықты қиын екенін Диоген (Diogenes) те куәландырады. Сондықтан серігіңізді бір рет өтірік айтып жатқан жерінен ұстау қарым-қатынасты тоқтатуға жеткілікті негіз болса, бәріміз жалғыз қалар едік.

Біз осы жерде шешуге тиісті мәселе де — осы: өтірік айтудың қалыпты жағдайға айналғаны мен оның тілдесуде болуы мүмкін ең жаман нәрсе, тіпті тақырыпты үстелден алып тастау дертінен де ауыр екені арасындағы жолды қалай табамыз?

Мұндағы негізгі кілт — қауіпсіздік. Адамдардың көпшілігі кейде аздап өтірік айтатындықтан, серігіміздің анда-санда, әсіресе болмашы ғана ақ өтірік айтуы мүмкін деген ойды көпшілігіміз қалыпты қабылдаймыз.

Бірақ басқа адамның жалпы алғанда шындықты айтатынына деген негізгі сеніміңізді жоғалтсаңыз, қарым-қатынастың бір кездері қанағат сыйлауына түбегейлі кедергі пайда болады.

Сондықтан келесі сұрақ мынадай:

Кейбір адамдар серігін бір ғана үлкен өтіріктің үстінен ұстағаннан кейін осы деңгейге жетеді. Басқалары көптеген ақ өтірікке, тіпті бірнеше үлкен өтірікке де төзе алады. Бірақ шекті қай жерден белгілесеңіз де, негізгі сұрақ мынау: егер бәс тігуге тура келсе, серігіңіздің айтқаны өтірік дегенге бәс тігетін деңгейге жеттіңіз бе?

Роннидің күйеуі Хэл (Hal) оның мақтанышы мен қуанышы әрі ең үлкен көңіл қалуы болатын. Хэл өзі «Ешжерқала, Ауылдық штат, АҚШ» (Nowheresville, Rural State, USA) деп атайтын шалғай жерде өскен. Бірақ оның теледидар жаңалықтарында жұмыс істеуге лайық сыртқы келбеті, дауысы мен өршіл мақсаты бар еді. Оған жақын маңда шағын телеарнаның болуы да сәттілік болды.

Мектепте оқып жүрген кезінде-ақ демалыс күндері жаңалық хабарлайтын қызметке орналасты. Мектепті аяқтаған күні телеарнаның тұрақты тілшілерінің біріне айналды. Бұл жұмыстың ақшасы да, беделі де аз еді. Бірақ Хэл өзін үлкен әрі жақсы мүмкіндіктерге қарай жолға шықтым деп сезінді.

Бірнеше жыл бойы әр жерге бейнетаспаларын жібергеннен кейін, Хэл ірі медиа нарықтағы телеарнадан жұмыс тапты. Ронни онымен дәл сол кезде танысты.

Ронни жергілікті әмбебап дүкенде имидж жөніндегі кеңесші болып жұмыс істейтін. Хэлге оның көмегі қатты қажет болды. Өйткені ол әлі де Ешжерқаладан келген қарапайым жігіт еді және үлкен қалада қажет болатын сыртқы жинақылық пен жүріс-тұрыс мәдениетін білмейтін.

Ронни оған киім киюден бастап шашын тарауға және мейрамханада өзін қалай ұстауға дейінгі нәрсенің бәрін үйретті. Көп ұзамай екеуі бір-біріне барған сайын жақындап, ғашық болды.

Олардың қарым-қатынасы бастапқыдан-ақ сәтсіздікке кесілді ме? Мұны білмеймін. Бірақ мен оларды көрген кезде қарым-қатынастарына көп зиян келіп қойған еді.

Ронни ұзақ уақыт бойы Хэлдің сүйкімділігіне алданып жүрді. Хэлдің оның үйреткендерін қаншалықты жақсы қабылдағаны да Ронниді қатты жаңылыстырды. Құрбыларының көбі бірге жүрген ер адамның бойындағы ештеңені дерлік өзгерте алмайтын. Ал Ронниге Хэлдің бойындағы барлық нәрсені өзгерте алатындай көрінді.

Бірақ кейін бір нәрсені — оның өтірік айтуға бейімділігін өзгерте алмайтынын түсінді.

Хэлдің өтірік айтудағы шеберлігі Ронниге оның өз әрекеті басқаларға қалай әсер ететініне қарамастан, қаншалықты жиі өз қалағанын қалаған уақытында істейтінін көп жыл бойы көруге кедергі келтірді.

Хэл өзін тележаңалықтардың болашақ жұлдызы ретінде көретін. Көп жыл күтіп барып қана алуы мүмкін нәрселерді қазір, жас кезінде-ақ иеленуге құқылымын деп ойлайтын.

Бастапқыда Ронни оның бірлі-жарым өтірігін ғана білетін. Мысалы, Хэл достарымен уақыт өткізіп жүргенде, қызметтік тапсырма орындап жүрмін дейтін.

Кейін бірқатар теріс әрекет басталды. Олардың ешқайсысы жан түршігерлік ауыр емес еді, бірақ бәрі ашуланып, көңіл қалдыруға жеткілікті болатын. Мысалы, ол өзімшілдікпен өте көп ақша жұмсайтын. Оның әрбір ісі өтіріктен тоқылған пілләнің ішінде жасырылатын.

Қателік жасап, кейін ол туралы өтірік айту айналымы жалғаса берді. Екеуі қайта-қайта ажырасып, қайта қосылды. Балалы болды, тағы ажырасты, тағы бір бала дүниеге келді, содан кейін тағы да қайта қосылды. Бұл — жүректің әрі-сәрі тербелісінде емес, өмір сахнасында ойналған қарым-қатынастағы екіұдайлықтың тым таныс хикаясы еді.

Соңғы рет қайта қосылған кезде Хэл көп уәде берді. Ронни оларға сенгісі келді, өйткені Хэл әрдайым сондай жақсы адам болып көрінетін. Ронни оның сөзіне сене алмады. Бірақ оған сенбейтінін өзіне де мойындата алмады.

Дәл сол кезде оқиғаға шат биті араласты.

Ол басқа ешкіммен жыныстық қатынасқа түспегенін білетін. Хэлден сұрағанда, ол да шат битін жұқтырғанын айтты.

— Қоғамдық дәретханадан, — деді Хэл.

Бірақ Ронни мұның мүмкін емес екенін білді. Хэл айта алмаған шындықты шат биті айтып тұрды.

Ронни Хэлдің өтірікші екенін білетіні туралы өзіне өтірік айта алмайтын жағдайға жетті. Енді Хэлдің кез келген сөзін өтірік деп қабылдауға мәжбүр екенін түсінді.

Ронниді күйреткен нәрсе — босқа кеткен жылдардың сұмдық көптігі. Мәселе қарым-қатынастың сәтсіз аяқталғанында ғана емес. Ол Хэлдің әлдене айтса, оның өтірік болуы ықтимал екенін түсінгеннен кейін де осы қатынаста бірнеше жыл қалып қойған. Мұны шат биті анық көрсеткен күннен бірнеше жыл бұрын-ақ білген еді.

№10 сұрақтың бағдары мынадай:

Егер серігіңіз әлдене айтқан сайын: «Ол өтірік айтып тұрған шығар», — деп ойласаңыз немесе өтірік естуді күтіп тұрғаныңызды білдіретін құрсағыңыздың түйілуін сезсеңіз, бұл қарым-қатынаста өзіңіз үшін жақсы ештеңе болмайды. Осындай жағдайдағы адамдардың бәрі кеткеннен кейін бақыттырақ болды. Сіз де кетсеңіз, бақыттырақ боласыз.

Бұл бағдарға қатысты бір нәрсені анық түсіндірейін. Қиындыққа тап болған қарым-қатынаста бір адам екіншісін үлкен өтіріктің үстінен жиі ұстайды. Мысалы, серіктердің бірі басқа адаммен көңілдес болып жүргенін жасыруы мүмкін.

Бірақ үлкен өтірік айтқаны әшкерелену міндетті түрде қарым-қатынасты тоқтатуды талап ететін қылмыс емес. Қарым-қатынас бір адамның үлкен өтірігінен кейін де қалпына келе алады.

Иә, сенімге оңай зақым келеді. Бірақ ол толық жойылмаған болса, қайтадан қалпына келтіруге болады.

№10 бағдар бір үлкен өтірік айтқан адамға қатысты емес. Ол сізбен сөйлескен сайын дерлік өтірік айтып тұрған болуы мүмкін деп ойлайтын адамға қатысты.

Мәселе оның істеген әрекетінің қаншалықты «жаман» болғанында емес. Оның жасағаны өзіңізге қаншалықты ауыр әсер еткенінде. Мұнда бір ғана өтірік емес, өтіріктің тұрақты үлгісі маңызды.

Сондықтан бұл бағдарды қолданғанда абай болу керек. Біреудің өтірік айтқаны өзіңізді қатты ашулы, сенімсіз әрі қауіпсіздіктен айырылғандай сезіндіруі мүмкін. Үлкен өтірікті естігеннен кейін серігіңіздің басқа сөздерінің бәрін, тіпті сізге осы уақытқа дейін айтқан сөздерінің бәрін өтірік деп қабылдайтын кезеңнен өту — табиғи жағдай.

Бірақ негізді болуы да, болмауы да мүмкін және кейін қалпына келуіңіз де, келмеуіңіз де ықтимал эмоциялық реакцияларыңыз бен серігіңіз аузын ашқанда өтірік айтып тұр дегенге бәс тігетіндей тұрақты ішкі сезімді ажыратуыңыз қажет.

№10 сұраққа «иә» деп жауап берген адамдардың көпшілігі неліктен кеткеннен кейін бақыттырақ болады? Өйткені шындықты айтқанынан гөрі өтірік айтуы ықтималырақ деп сенетін адаммен бірге өмір сүрудің сізге тигізетін зардабы өте ауыр.

Сіз өшпенділікке, паранойяға және үмітсіздікке қарай бет алып барасыз. Әлеміңіз қорқынышты түске айналады.

Қалып қойған жағдайда өзіңізді қауіпсіз сезінудің жалғыз жолы — серігіңізден соншалықты терең алшақтау, араларыңыздағы қарым-қатынас бәрібір аяқталғандай күйге жету.

Кейін жан дүниеңізде азаппен жасайтын нәрсені дәл қазір шынайы өмірде таза әрі анық аяқтағаныңыз жөн.

Өтірік айту да азаймайды. Араларыңыздағы жағдай қиындаған сайын, серігіңіздің өтірік айтуға себебі бұрынғыдан да көбейеді.

Өтірікші деп қабылдаған ер адамнан кеткен бір әйел айтқандай:

Қалу немесе кету туралы шешім қабылдауға арналған таразы әдісінің адамды жындандыратын себептерінің бірі — осы. Жиырма жылдан астам уақыт бойы адамдар кеңес беру бөлмеме қарым-қатынастарын ауру күшіктей алақандарына салып көтеріп келгендей келетін.

Олар қайғы-қасірет, көңіл қалу мен апат туралы адам сенгісіз оқиғаларды айтатын. Қарым-қатынастары тіршілікті жасанды қолдау жүйесінсіз өмір сүре алмайтынына, тіпті өздерінің де оның аман қалғанын қаламайтынына сенуге толық негіз беретін.

Таразы толығымен кету жағына ауып тұрғандай көрінеді.

Бірақ содан кейін олар жүрегінің ішіне қол созып, қалған махаббатын алып шығады да, таразының екінші жағына қояды. Сол бір кесек махаббат олар үшін Юпитердегі алтын секілді ауыр тартып, таразының бәрін қарама-қарсы жаққа аударып жібереді.

Осындай жағдайдағы адамдар үшін махаббат шынымен бәрін жеңетіндей көрінеді. Кейде тіпті өлі қарым-қатынастың шіріп жатқан шындығын да жеңеді.

Бірақ қарым-қатынас шынымен өлді ме? Жүрегімізге салмақ түсіретіндей махаббаттың қандай мөлшері болса да, қарым-қатынасты тірі ұстауға қабілетті емес пе? Басқа адамды жақсы көретініңізді сезінетін кез келген қарым-қатынаста қалуға міндеттісіз бе?

Әлде сезімдеріміз кейде елес болуы мүмкін бе? Шынайы әрі салмақты сезілетін махаббат кейде өлген үміттер мен армандардың елесі ғана емес пе?

Дегенмен біз махаббатымызды сезінеміз. Мен секілді терапевтер кәсіби өмірін адамдарға өз сезімдеріне сенуді үйретумен өткізген жоқ па? Мен біреуге:

Ендеше, қарым-қатынастың қалуға болмайтындай нашар екені «Бірақ мен оны жақсы көремін» деген сөзіңіздің арқасында ғана анық көрінбей тұрған жағдайлар туралы сөйлесейік. Сол махаббаттың қаншалықты шынайы әрі күшті екенін және жағдайды іс жүзінде қаншалықты өзгертетінін анықтаудың жолын іздейік.

Махаббаттан шатасқан жалғыз сіз емессіз. Терапевтердің көпшілігі де оны түсіне алмай, қолын бір сілтейді.

Неке терапиясы туралы ең ықпалды оқулықтардың бірі — «Жұптардың өзгеруіне көмектесу» (Helping Couples Change). Оның библиографиясында кітапты жазуға пайдаланылған жүз мың бетке жуық материал көрсетілген. Бірақ кітап мәтіні мен сілтемелерінде «махаббат» сөзі өте сирек кездеседі.

Құнды «Отбасы терапиясының анықтамалығында» (Handbook of Family Therapy) махаббат бір-ақ рет аталады. Оның өзінде некенің қырық екі құрамдасының бірі ретінде ғана беріледі. Сонда махаббат — некенің қырық екінің бір бөлігі ғана!

Басқа терапевтер махаббатты түсіндіруге талпынып көреді де, кейін қолын бір сілтейді. Карл Юнг (Carl Jung) «Естеліктер, түстер, ой-толғаныстар» (Memories, Dreams, Reflections) атты өмірбаянында «Жаңа өсиеттен» (New Testament) үзінді келтіріп:

Юнгтің ойынша, бұл сөздер махаббат туралы «айтуға болатынның бәрін айтады». Бірақ кейін ол адалдықпен мынаны мойындайды:

Юнг пен басқа терапевтер «махаббат» сөзінің өздерін тығырыққа тірейтінін мойындауға жеткілікті жауапкершілікпен қарайды. Ал басқа адамдар бұл сөзді қалай болса солай қолданады.

Махаббат деп аталатын осы нәрсе қандай болса да, оның адамды қатты шатастыратынын ғана білемін. Әсіресе оның салмағын ең қатты сезінетін адамдарды.

Осының бәрін ретімен анықтайық. Сонда сезініп жүрген махаббатыңызды не істеу керектігін көріп, қарым-қатынасыңыз кетуге қимайтындай жақсы ма, әлде қалуға болмайтындай нашар ма — соны шеше аласыз.

Бұған дейін махаббаттың алғышарттары туралы сөйлестік. Өйткені адамдардың көпшілігі дәл қазір ғашық болуы мүлде мүмкін емес адаммен қарым-қатынаста қалып, бақытты болмайды.

Енді сезімдеріңіздің жеке шындыққа негізделген іргетасы бар-жоғын тексереміз. Сезіп тұрған нәрсеңізді шынымен сезетініңізге әрдайым сене аласыз. Бірақ өзіңізді дәл солай сезінуге шын мәнінде не себеп болып жатқанын аса мұқият тексеруіңіз қажет.

Сезімдеріңізге сенудің шын мәнінде нені білдіретінін түсіну үшін сезімдердің қалай жұмыс істейтінін білу керек. Мұны түсіндірудің кәсіби өмірімде ғана емес, жеке басым үшін де аса пайдалы болған қысқа бір тәсілі бар.

Шамамен он мың жыл бұрынғы қарапайым ата-бабаларымызға ойша оралайық. Келесі реттілік сезімдердің өзіндік орны бар мәнмәтінді көрсетеді. Бұл — бір ғана мысал, бірақ оның кезеңдері мәңгі өзгермейді:

Адамның басынан өткен әрбір сезім осы реттілікке сәйкес келеді. Ол сезімдеріміздің кесірінен қалай қиындыққа тап болатынымызды анық көрсетеді.

«Жолбарыстан қорқу» сезімі пайда болмай тұрып, шөптің арасында шынайы жолбарыс болуы және біз оны дұрыс қабылдауымыз керек екеніне назар аударыңыз.

Барлық сезімді құрметтеу қажеттігі туралы көп айтылады. Бірақ мойындайық: алдыңыздағы нәрсені дұрыс көріп тұрсаңыз да, ол зұлымдықпен жасалған өте шынайы жолбарыс киімін киген әлдебір әзілкеш болып шықса, «жолбарыстан қорқу» сезімін бастан өткергеніңізге ақымақтай сезінесіз.

Сондай-ақ аңшылық маусымы туралы әңгімелердегі аңшы секілді, шын мәнінде жолбарыс емес, зебра, марғау немесе қайын енеңіз тұрған жерден жолбарыс көріп қателессеңіз де, өзіңізді ақымақ сезінесіз.

Ешкім сізге нені сезіну керектігін бұйыра алмайды. Бірақ сезімдердің мағыналы болуы үшін олар шынайы нәрсені дұрыс қабылдауға негізделуі керек.

Махаббат та басқа сезімдер секілді осы реттілікке бағынады:

«Бірақ мен оны жақсы көремін» деуіңіз — тек сезіміңіздің сипаттамасы. Бұл сыртқы шындықтың қандай екені немесе сол шындықты қалай қабылдап жүргеніңіз туралы ештеңе айтпайды.

Джонды (John) немесе Джейнді (Jane) жақсы көру — жақсы нәрсе. Бірақ шынайы Джонды немесе Джейнді дұрыс қабылдаған жағдайда да оған деген махаббатты сезінетін болсаңыз ғана жақсы.

Махаббатты сезіну қабылдауыңыздың дәл екенін немесе шындықтың сол сезімге лайық екенін білдірмейді. Басқаша айтқанда, сезімнің бойыңызда болуы оның міндетті түрде жағдайға сай екенін көрсетпейді.

Бастапқыда мүлде болмаған шындықты қате қабылдауға алданып қалған кез келген алаяқтық құрбанынан сұрап көріңіз.

Махаббаттың кесірінен қарым-қатынастағы екіұдайлықтың тұзағында қалып жүрген адамдардың бірі болсаңыз, сезінетін махаббатыңыздың өмір шындығына сәйкес келетініне көз жеткізуге көмектесейін.

Әрине, бұл кітаптың бәрі осыған көмектесу үшін жазылған. Бірақ қазір басқа адамға емес, махаббаттың өзіне назар аударамыз. Артыңыздан қуып жүрген шын мәнінде махаббат жолбарысы ма, қағаз жолбарыс па, елес жолбарыс па, әлде жолбарыс мүлде жоқ па?

Махаббаттың өлген-өлмегенін анықтаудың өзім білетін ең жақсы тәсілдерінің бірі бар. Бұл сұрақ термометр секілді таныс көрінуі мүмкін. Бірақ термометр сияқты оның да таңғаларлық қуатты диагностикалық қасиеті бар:

Түсінікті болуы үшін айтайын, №11 сұрақ шын мәнінде екі бөліктен тұрады:

Серігіңізбен өміріңіздегі басқа достарыңызбен дәл сондай жолмен дос болар ма едіңіз деп сұрап отырған жоқпын. Бірге тамақ дайындау немесе дүкенге бару секілді әрекеттер кезінде тіл табыса аласыздар ма деп те сұрамаймын. Бірдей нәрселерді ұнатасыздар ма деген сұрақ та емес. Бұл сезім әр күннің әр минутында үнемі болуға тиіс деп отырған жоқпын.

Сіз үшін шынымен маңызды сәттерде серігіңізді досыңызды немесе жанында өзіңізді жайлы әрі бақытты сезінетін басқа адамды ұнатқандай шынайы ұнатасыз ба?

Серігіңіз сізді ұнататындай көріне ме?

Оның ойы мен жүрегіне кіруіңізді сұрап отырған жоқпын. Серігіңіздің өзіңізге деген сезімі туралы сізге қандай әсер беретінін сұрап отырмын. Ол сізді ұнататын адамдай әрекет ете ме? Өзіңізді оның ұнататынын сезіндіре ме?

Араларыңызда ашу, жан жарасы мен алшақтық кезеңдері бар екенін білемін. Бірақ сол кезеңдерден тыс уақытта серігіңіз сізді ұнататынын сездіре ме?

Бастапқыда оларды жақындастырған нәрсе — жиындардағы кей адамдардың саяси белсенділігіне қатысты жайсыз сезімі еді. Энн мен Дэйв тереңірек рухани тәжірибеге мұқтаж болатын.

Алғаш кездескен кезде осы рухани аштық пен ортақ өмірлік негіз екеуін мінсіз жұптай көрсетті: Құдаймен байланыс орнатуды аңсаған екі ізгі, мейірімді, жұмсақ әрі сүйіспеншілікке толы адам. Әрқайсысы екіншісінің пайымдары дұрыс екенін білуден жайлылық табатын.

Олардың бір-бірімен келіскені және бірін-бірі қолдағаны соншалықты, квакерлердің сөйлеу мәнеріне еліктеп, бір-бірін үнемі «ең жақын досым» деп атайтын әдет шығарды.

Энн маған келгенде жүзін күйдірген шынайы ұят сезімін ешқашан ұмытпаймын. Ол «ең жақын досы» әрі «бар жүрегімен жақсы көретін» адамымен құрған «мінсіз некесінде» қалайша соншалықты бақытсыз бола алатынын түсіне алмай жүрді.

Ол өз-өзіне түсініксіз еді. Осының бәрі шын бола тұра, неге ойлайтынының бәрі Дэйвтен кеткісі келетіні туралы болды?

Оның ойынша, бір жерде сұмдық ақау болуға тиіс. Бәлкім, мәселе өзінің бойында шығар. Жан дүниесіндегі әлдебір қуыс, суықтық, өлілік немесе ыза оны махаббаттан жауып тастаған болар деп ойлады.

Энн кез келген нәрсе үшін өзін кінәлауға толық дайын еді. Бірақ одан «ең жақын досы» туралы айтуын сұрағанымда, шағымдары селдей ақты.

Дэйвтің өзі де бөлісетін жоғары құндылықтарын атап өтуді ұмытпауға тырысқанымен, ол туралы басқа ешқандай жақсы сөз айта алмады.

Әрине, Дэйв Құдайға жақындап, әлемді сауықтыруға құштар еді. Бірақ күнделікті бірге өмір сүруге келгенде ол қатыгез, үнемі шағымданатын, суық, іш пыстыратын, сезімдерінен алшақ және қарым-қатынастары туралы сөйлесуге қызықпайтын адам болатын.

Ол ешкім туралы кемсітіп сөйлемей әңгімелей алмайтын. Одан сағаттың неше болғанын сұрасаңыз, жауап берудің орнына сізге сағат құрастырып берер еді.

Бұл — адамдардың екіұдайлығын білдіруінің өте кең таралған тәсілі. Мұндай адамдар үшін бір үйіндіде адамның жақсы қасиеттері, ал екіншісінде жаман қасиеттері тұрмайды. Керісінше, бір үйіндіде оның барлық қасиеті жиналады және олардың бәрі жаман. Ал екінші үйіндіде оның жалпы алғанда жақсы әрі сүйіспеншілікке лайық адам екені туралы сезім ғана тұрады.

Мұндай сапарды бастағанда оның мені қайда апаратынын ешқашан білмеймін. Бірақ Эннмен бірге жасаған сапарым мәселенің оның бойында екені туралы ойдан барған сайын алыстатты.

Бұл сапар Энннің қарым-қатынасын анық көріп, сол айқындыққа сай әрекет етуге өзіне рұқсат беруі қажет екенін көрсетті.

Ақырында сізге жаңа ғана қойған сұрағыма жеттік.

Оның сенімдеріндегі өзіңіз келісетін нәрселерді ұнататыныңызды білемін. Бірақ ол туралы айтқан сөздеріңіздің бәрі есімде. Адам өзі ұнататын кісі туралы ондай нәрселер айтпайды».

Оған айтқан сөздерінен бірнеше мысал келтірдім.

Жауабын күтуді үйренген, өте ұзақ үнсіздіктердің бірі орнады. Ақыры Энн құрғақ әрі бәсең дауыспен:

Бұл қайғылы еді. Қарым-қатынастың соңғы демін алғанын көру мен үшін әрдайым ауыр. Бірақ бұл жағдай ерекше қайғылы болды. Өйткені Энннің қанша жыл бойы Дэйвті ұнатуға қаншалықты қатты тырысқанын көрдім.

Ол Дэйвпен бірге өте көп нәрсе істеді. Шамадан тыс тырысқан жұп бірге қажылық сапарлар мен рухани оңашалану шараларына барды. Ортақ хоббилер тапты. Қалаға келген жұптарға арналған семинарлардың бәріне қатысты.

Белгілі бір мағынада осы тырысудың бәрі Энннің өзіне қарсы жұмыс істеді. Дэйвті ұнатуға неғұрлым көп тырысқан сайын, оны ұнатпайтынын мойындау соғұрлым қиындай берді.

Эннге, сізге және осы жағдайдағы әр адамға арналған бағдар қандай?

Егер жалпы әрі тұтастай алғанда серігіңізді ұнатпайтыныңыз өзіңізге анық болса, басқа қандай артықшылығыңыз болғанына және жүрегіңіз оны жақсы көретініңізді қаншалықты қатты айқайлап айтқанына қарамастан, махаббатыңыз — елес. Кетсеңіз, бақыттырақ боласыз.

Ал серігіңіз сізді жай ғана ұнатпайтынын анық сездірсе, бұл жағдайда да кетсеңіз, бақыттырақ боласыз.

Бір адам екіншісін ұнатпайтын қарым-қатынаста болған адамдардың барлығы дерлік кеткеніне қуанды немесе қалып қойғанына өкінді.

Серігіңізді әлі де жақсы көретініңізге немесе қарым-қатынасыңызда жеткілікті махаббат қалғанына күмәндансаңыз, қысқаша түйін жауапты анық көрсетеді.

Оған дейін өзіңізді жайсыз сезініп, серігіңіздің кейбір қылығын ұнатпаған болуыңыз мүмкін. Бірақ содан кейін бір оқиға болып, оның шын мәнінде қандай адам екенін және оған қатысты не сезінетініңізді анық көрсетеді.

Дегенмен оның әрекеттеріне сылтау тауып немесе бойындағы басқа жақсы қасиеттерді атап, күйеуін ұнатпайтынын мойындауды қиындатып жүрді.

Бір күні олар ауылдық тағамдар жәрмеңкесіне барды. Жергілікті тұрғындар таратып беруге жағдайлары келмесе де, қолдан жасаған өнімдерінің тегін үлгілерін ұсынып тұрған.

Күйеуі үстелдердің біріне барып, дәм татуға қойылған печенье мен бәліш бөліктерінің бәрін қомағайлана жеп қойды. Оның соқыр әрі тойымсыз ашкөздігі осы әйелге күйеуін шынымен ұнатпайтынын ақыры мойындауға рұқсат берген шешуші оқиғаға айналды.

Егер жалпы әрі тұтастай алғанда серігіңізді шын мәнінде ұнатпасаңыз, оны жай ғана білесіз немесе осындай шешуші оқиға кенеттен бәрін анық көрсетеді.

Кейбір адамдар осы мәселеде уақыт тұзағына түседі. Олар ұнатпау сезімінің ұнатуға айналуын күтіп, қалып қояды.

Белгілі бір деңгейде мұның мәні бар. Бәріміз біреумен танысып, бастапқыда оны ұнатпай, кейін жақынырақ таныған сайын қатты ұната бастаған жағдайды бастан өткердік.

Күйеуіме қатысты менің басымнан да солай өтті. Танысқаннан кейінгі алғашқы бір сағат шамасында ол өз пікірін тым үзілді-кесілді айтатын адамдай көрінді. Сондықтан оны ұнатпадым. Бірақ ол туралы көбірек білген сайын, барған сайын ұната бастадым.

Өмірімізде бәрінен артық ұнататын кей адамдарымыз бастапқыда онша ұнатпаған адамдар болғанын көрсететін зерттеулер бар.

Серігін ұнатпай қалған адамдардың уақыт тұзағына түсетіні сондықтан таңғаларлық емес. Олар:

Бірақ бұл — шын мәнінде мүлде басқа жағдай. Ұнатпау ұнатуға айналуы мүмкін. Ал ұнатудың ұнатпауға айналғаннан кейін қайтадан ұнатуға оралуы өте сирек кездеседі. Әсіресе бір-біріңізге осыншама уақыт пен күш арнағаннан кейін.

Бағдардың екінші бөлігі — серігіңіздің сізді ұнатпайтыны анық сезілетін жағдай туралы сөйлесетін уақыт келді.

Мұнда әңгіме серігіңіздің шын мәнінде не сезінетіні туралы емес. Оның сізді ұнататынын айтуы немесе өзі солай ойлауы туралы да емес. Мәселе — оның ұнатуының қаншасы өзіңізге жететіні.

Қарым-қатынастағы әр адам серігіне өзінің кейбір қасиеттері ұнамайтынын біледі. Бірақ мен жалпы әрі тұтастай алғанда серігіңіз сізді жай ғана ұнатпайды деген сезім туралы айтып отырмын.

Күн сайын оянып, қайта ұйықтағанда, бірге тамақтанғанда, балалар туралы сөйлескенде немесе теледидар көргенде, қолыңызда қағаз бастырғыштың салмағын сезгендей, оның өзіңізді ұнатпайтынын анық сезесіз.

Егер жағдайыңыз осы болса, кетсеңіз, бақыттырақ боласыз. Жағымсыз сезімдер уақыт өткен сайын тек күшейеді. Мұндай қарым-қатынас қалуға болмайтындай нашар.

Егер серігіңізді шын мәнінде ұнататын-ұнатпайтыныңызды мүлде түсіне алмасаңыз, бір парақ қағазға күнделікті жазба жүргізіңіз.

Сол күні болған әлдебір нәрсе серігіңізді ұнатуыңызға себеп болса, «Ұ» — «ұнаттым» деп белгілеңіз.

Бұл жазбаны шамамен алты апта бойы жүргізіңіз. Содан кейін жазғандарыңызға қарап, «Ж» және «Ұ» белгілерінің үлгісін зерттеңіз.

Қандай нәтиже өзіңіз үшін «жалпы әрі тұтастай алғанда серігімді ұнатпаймын» дегенді білдіретінін мен айта алмаймын. Бірақ өміріңіздің шындығын нақты қалыптасқан үлгінің өзіне көрсетуіне мүмкіндік беріңіз. Шындық сол жерде болады.

Серігіңіздің өзіңізді ұнататынын сезетін-сезбейтініңізді анықтау үшін де дәл осы тәсілді қолдана аласыз.

Оның не екенін айтып берейін. Бұл ұғым осы жердегі және кітаптың кейінгі бөлімдеріндегі әрбір бағдарды түсіну үшін маңызды болады.

Аса қауіпті вирустың жұғуы секілді, өзара тұйықталу әдетте кішкентай, баяу әрі көзге көрінбейтін нәрседен басталады. Ол танысқан күні, үйленген күні басталуы немесе жиырма жыл бірге тұрғаннан кейін ғана пайда болуы мүмкін.

Оның басталуына шағын ғана жан жарасы немесе көңіл қалу жеткілікті. Төсектегі болмашы салқындық немесе жыныстық жақындықтың қабылданбауы. Құшақтауға тырысқанда итеріп жіберу. Өзіңізді осал сезініп тұрған кезде кемсіту.

Оны серігіңіздің көңілдес болғанын анықтау секілді үлкен оқиға бастауы мүмкін. Бірақ туған күніңізге алған сыйлығыңыз алты ай бұрын серігіңізге берген сыйлықтай жақсы емес деген сезім секілді өте ұсақ нәрсе де бастай алады.

Ол қарым-қатынасты былай өлтіреді. Өзара тұйықталу басталғанға дейін екі адам жақындасқанда:

Бірақ біреуді ренжітетін немесе көңілін қалдыратын әрекет жасасаңыз, тіпті оны санасыз әрі байқаусыз істесеңіз де, жүз пайыз тырыспай, елу пайыз үлесіңізді қоспайтындай көрінсеңіз, оның да кейін шегінуі табиғи.

Мүмкін, ол мұны бірден істемес. Бәлкім, алдымен күресер. Бірақ сіздің бұрынғыдан аз беріп жатқаныңызды көргенде, өзіне де бұрынғыдай көп беруді жалғастырғысы келетінін сезіну ақырында мүмкін болмайды.

Егер бұл әулиелердің әлемі болса, серігіңіздің кейін шегінгенін, шағымы мен салқындығын көріп, оған не себеп болғаныңызды бірден түсінер едіңіз. Оның сізге қайтадан беруге ықыласты болуы үшін өзіңіз де бірден көбірек бере бастар едіңіз.

Бірақ біз әулиелер әлемінде өмір сүрмейміз. Оның орнына жан жарасы мен ашуға өзіміздің жан жарамыз және ашуымызбен тым жиі жауап береміз.

Бұл өзара тұйықталу — таза психологиялық рефлекс.

Екеуіңіз қарым-қатынас құрып, ішінде ешқашан көбеймейтін белгілі бір мөлшердегі ақшасы бар ортақ банк шотын аштыңыздар деп елестетіңіз. Ақшаға тиіспегенше бәрі жақсы.

Бірақ оның шоттан бес доллар алғанын көрсеңіз, мұны әділетсіздік деп қабылдап, бір нәрседен қағылғандай сезінесіз. Сіз де бес доллар алып қана қоймай, оған қосымша тағы бес доллар аласыз. Сіз бес доллар алға шыға алғанда, ол неге сізден бес доллар алда болуға тиіс?

Ал ол сіздің он доллар алғаныңызды білгенде, он бес доллар алады. Содан кейін сіз жиырма доллар аласыз. Бастапқыда шотта қанша ақша болғаны маңызды емес. Ақырында ештеңе қалмайды.

Өзара тұйықталу да дәл осылай жұмыс істейді. Тек мұндағы банк шоты қаржылық емес, эмоциялық.

Қиындыққа тап болған әрі өзара тұйықталудың зиянды сиқыры жұмыс істемейтін бірде-бір қарым-қатынасты кездестірмедім. Бірақ дәл қазір денемізде бар вирустардың көпшілігі секілді, өзара тұйықталу да міндетті түрде өлімге әкелмейді.

Ол өздігінен тоқтамайды. Бірақ тоқтату үшін әлдебір әрекет жасасаңыз, оны тоқтатуға болады. Сол «әлдебір әрекеттің» не екені және оның жеткілікті болатын-болмайтыны — келесі қарастыратын мәселеміз.

Махаббат туралы тағы сөйлесейік. Бұл тарауда «Бірақ мен оны жақсы көремін» деген сөздің нені білдіретінін түсінгісі келетін адамдарға нақты көмек ұсынуға тырысып отырмын.

«Бір-біріңізді ұнатасыздар ма?» деген сұрақ махаббаттарыңыздың шынайылығын түсінудің бір тәсілі. Екінші тәсіл — өзара тұйықталудың сізден күшті екенін немесе өзіңіздің одан күшті екеніңізді анықтау.

Мұны анықтаудың өзім білетін ең жақсы жолы — келесі сұрақты қою:

Махаббаттың шынайылығын анықтау өте қиын. Біз жоқ махаббат туралы сөйлейміз. Кейде шынымен бар және бәрін өзгерте алатын махаббат қазынасын қайда жасырғанымызды ұмытып кетеміз. Бірақ махаббат туралы бір нәрсені білсем, ол — махаббаттың нәтижесін әрекетпен жеткізетіні.

Шындық, қабылдау, сезім және әрекеттен тұратын төрт кезеңіміз есіңізде ме? Жолбарыс бар. Оны көресіз. Бойыңызды қорқыныш билейді. Содан кейін қашасыз, абыржисыз немесе адам жолбарыс көргенде не істесе, соны істейсіз.

Ал егер ештеңе істемесеңіз және ішіңізде ешқандай шынайы реакция болмаса, тіпті адреналин әсерінен жүзіңіз де қызармаса, шынымен қорқып тұрсыз ба деген күмән туады.

Дәл сол сияқты, махаббат деп есептеген сезіміңіз сізді адамдар махаббаттың ықпалымен жасайтын әрекеттерге жетелемесе, шынымен махаббат сезіп жүрсіз бе деп ойлануыңыз керек.

Мен ерекше жақсы көретін әрі көп нәрсе үйренген терапевтердің бірі — Гарри Стэк Салливан (Harry Stack Sullivan). Ол махаббаттың мәнін түсіну үшін кез келгеніміздей көп еңбек еткен шығар. Ең болмағанда, өзінің жеке теориясын бізге күштеп таңуға тырыспады.

Махаббат туралы дана сөз табамын деп ешқашан ойламайтын «Қазіргі психиатрия тұжырымдамалары» (Conceptions of Modern Psychiatry) атты кітабында Салливан былай дейді:

Басқа адамның қанағаттануы немесе қауіпсіздігі өзіңіздікі секілді маңызды болуы нені білдіреді? Меніңше, махаббат — өзіңізбен бірге көтеріп жүретін қаптама емес, басқа адамға табыстайтын қаптама.

Махаббат — ішіңізден не сезінетініңіз де, әсіресе ішіңізден не сезінетініңіз туралы не айтатыныңыз да емес. Ол — ішкі сезіміңізге сүйеніп, басқа адамға не бере алатыныңыз.

Бұл өзара тұйықталу жағдайында былай жұмыс істейді: серігіңіз сізге ештеңе бермесе, оған беретін нәрсеңіз бар екенін сезіну қиындайды. Соған қарамастан бойыңызда беретін әлдене әлі де қалады.

Бірақ өзара ренжу мен кейін шегінудің осы үдерісінде бір кезең келеді. Өзіңіз бен серігіңіз соншалықты тұйықталып қаласыздар — не сезінетініңізді қанша айтсаңыздар да, бір-біріңізге беретін ештеңе қалмайды. Махаббаттың өлімі дегеніміз — осы.

Мұны анықтайтын ең қарапайым сынақ — №12 сұрақ:

Кейбір адамдарға бұл сұраққа жауап беру қиын. Олар бұрын басқа адамға және қарым-қатынасқа қаншалықты көп нәрсе бергенін, қазір де қанша беріп жүргенін анық сезінгендіктен, ашуланады.

Жауабын бірге табайық.

Өмірді енді бастап жатқан жас кезіңізде болашаққа деген романтикалық үмітке толы боласыз. Жас болғандықтан, екеуіңізді қосқан байланыстың ерекше екенін анық сезінесіз. Тағдырларыңыз бірігіп жатыр деген түсінік болады.

Барбара үшін ерекше тағдыр туралы сезім күйеуі Сэмнің (Sam) кәсібімен — бижутерия өндіретін компаниямен тығыз байланысып кетті. Бұл қала орталығындағы шағын, жұмыс жағдайы ауыр цех еді. Ол бастапқы күннен-ақ банкроттықтың шетінде тұрды.

Олар өндірушілер туралы елестететініміздей бай болған жоқ. Көбіне қалталарында ақша болмайтын.

Балалары кішкентай болған қысқа кезеңді есептемегенде, Барбара осы кәсіпте аз жалақыға жұмыс істеді. Оның өзінде жалақысы көбіне мүлде төленбейтін. Ол мұны күнкөрістерін, армандарын және некелерін сақтап қалу үшін істеді.

Күніне он екі сағат жұмыс істеп, ол сұмдық көп күш жұмсады.

Бірақ қиындық адамды іштен мүжиді. Барбара мен Сэм үнемі ұрысты. Көңіл қалу мен түңілу оларды қайта-қайта ашудың шегіне жеткізетін.

Барбара маған келген кезде бір жақта жиырма жыл бойы жиналған өкпе-реніштің орасан зор үйіндісі тұрды. Оны таразының екінші жағындағы Сэмді жақсы көретіні туралы сөзі ғана теңестіріп тұрған еді.

Ақырында мәселе Сэммен толық өзара тұйықталуға түскен Барбарадан қазірдің өзінде беріп жүргенінен де көбірек беруге дайын ба деп сұрауға батылым жете ме дегенге тірелді. Өйткені бір жағынан қарағанда, ол онсыз да өте көп беріп жүрген.

Өзара тұйықталу қаншалықты ауыр еді? Біріншіден, жыныстық қатынас болмады. Барбара күн сайын жұмыста өзін пайдаланып, қорлап жүргендей сезінетін. Сондықтан түнде төсекте күйеуімен жақындасуға еш ықыласы жоқ еді.

Екіншіден, ол күйеуіне ешқандай жақсы сөз айта алмайтын. Әрине, Сэм ықтимал клиентпен кездесуге бара жатса, Барбара үмітті естілетін сөздер айтатын. Бірақ оны мәміленің жүзеге асуына көмектесу үшін ғана жасайтын.

Сэмнің өзіне, оның адамдық болмысына қатысты айтатын ешқандай жақсы сөзі жоқ еді.

Күйеуін жақсы көргендіктен қарым-қатынаста әлі де қалып жүрген осы әйел:

Барбарадан Сэмге тағы да көбірек бере ала ма деп сұрауға не батылдық бергенін айтайын. Өзара тұйықталудың қарым-қатынасты ауыртып, өлтіретін сұмдық күшін білемін.

Бірақ дәрігерлер науқастардан үнемі орындауы қиын болса да, денсаулығын жақсартатын нәрселерді істеуді сұрайды. Дәрігер қатерлі ісікке шалдыққан адамнан химиотерапияның азабынан өтуді қалай сұрай алады? Бірақ ол емдеудің ең жақсы тәсілі болса, сұрамай қалай қалады?

Сол секілді, мен Барбарадан көбірек беруін сұрамай қалай тұра аламын?

Өзіңіз бен Сэм бір-біріңізден қорқынышты жылдамдықпен алыстап барасыздар. Мұны әлдебір нәрсе тоқтатуға тиіс.

Осы жағдайдың бәріне қарамастан, оған беретін тағы бір нәрсеңіз қалды ма — соны білуім керек. Мен жұмыс туралы айтып отырған жоқпын. Махаббаттың еш шартсыз берілетін сыйы, өмірді енді бірге бастаған жастық шақтарыңызда бір-біріңізге берген жылы әрі сүйіспеншілікке толы әлдебір нәрсе туралы айтып отырмын.

Егер бере алмасаңыз, сізді айыптамаймын. Бірақ ештеңе қайтады деп күтпей-ақ, оған бір нәрсе бере аласыз ба — мұны екеуіміз де білуіміз керек. Әлде қорыңыз толық таусылды ма?»

Барбара бір минут үнсіз қалды. Содан кейін:

Бағдар мынадай:

Қаншалықты ренжіп, өзіңізді қағылғандай сезінсеңіз де, жақын арада ештеңе қайтады деп күтпей, махаббаттың нақты көрінісін әлі де бере алсаңыз, қарым-қатынасыңызда берік тіршілік өзегінің қалу ықтималдығы жоғары.

Ал нақты бір нәрсе қайтатынына сенімді болмайынша ештеңе бергіңіз келмесе, бұл қалып қойған жағдайда бақытты болмайтыныңыздың айғағы.

Мұнда «иә» жауабы ерекше маңызды.

Серігіңіз сараң, бақытсыз, ашулы әрі сынағыш болса да; оған үнемі қамқорлық жасап, ал оның өзіңізге қамқорлық жасайтыны сезілмесе де; ештеңе қайтады деп күтпей беруге әлі дайын болсаңыз — бұл «Мен оны әлі де жақсы көремін» деген сөзіңіздің бос сөз емес екенін білдіреді. Сезімдеріңіз шынайы нәрсеге негізделген.

Бергіңіз келмесе де, «махаббаттың нақты көрінісін жеткізу», «бір нәрсе беру» дегенде нені меңзеп отырмын? Аса үлкен немесе қымбат нәрсе туралы айтып отырған жоқпын.

Орындау соншалықты қиын болмауы мүмкін, бірақ басқа адамға әсер ететін шағын әрі нақты әрекеттерді айтып отырмын.

Серігіңізге нақты не беру керектігін немесе сіз берген жағдайда қарым-қатынасыңызда ненің нәтижелі болатынын айта алмаймын. Бірақ жаңа ғана аталған нәрселер секілді әлденені беруге әлі де дайын болсаңыз, бұл махаббатыңыздың шынайы екенін көрсетеді.

Кейін махаббаттың өзі жеткіліксіз болып шығуы мүмкін. Ұзақ мерзімде бәріміз қарым-қатынасқа қанша салсақ, шамамен сонша нәрсе қайтып жатқанын сезінуіміз керек.

Бірақ дәл қазір осы қарым-қатынаста ұстап тұрған «Мен сені жақсы көремін» деген сөзіңіз жай сөзден артық па — соны білуіңіз қажет.

«Жоқ» деген жауап нені білдіреді? Мәселе де осында.

Егер біреу маған ештеңе қайтпайынша өзі де ештеңе беруге дайын емес екенін айтса, өзгеріс, үміт пен сауығу қайдан келеді деп сұрауға мәжбүр боламын. Жағдайды не жақсартады? Өзара тұйықталудың тоқтаусыз үдерісін не кері қайтарады?

Өйткені сіз осылай сезінсеңіз, серігіңіз де дәл солай сезінуі ықтимал. Екеуіңіз қолдарыңызды айқастырып тұрып:

Бірақ жағдай тек сырттай солай көрінуі мүмкін. Ештеңе қайтпайынша беруге дайын болмау кейде шынымен бәрінің аяқталғанын білдіреді. Ал кейде дәл қазір жан төзгісіз ауырсынуды бастан өткеріп жүргеніңізді ғана көрсетеді.

Балаларымды дүниеге әкелгенде табиғи жолмен босандым. Сол кезде енді ешқашан бастан өткергім келмейтіндей қатты ауырсынуды сезіндім. Егер бала туып жатпағанда, мұндай ауырсынудан өлгім келер еді. Бірақ бұл өлімнің азабы емес еді. Бұл — өмірдің азабы болатын. Осы айырмашылық бәрін өзгертті.

Дәл сол сияқты, қарым-қатынасыңызда азап шегіп жүрсеңіз және жалғыз үміт сәулесі серігіңізді жақсы көретініңіз болса, бұл ауырсыну уақыт өте келе жоғалатын азаптың түрі болуы мүмкін.

Барбараның басынан дәл осы жағдай өтті. Бастапқыда ол:

Бірақ Барбара екеуіміз оның «жоқ» деген жауабының нені білдіретінін түсінуіміз керек еді. №12 сұрақта мұны тек уақыт қана анықтайды.

Барбарадан өз жауабыңыз «жоқ» болса, сізден де орындауды сұрайтын тапсырманы жасауын өтіндім.

Содан кейін осы кітаптың қалған бөлігін оқып шығыңыз. Кейінгі сұрақтардың бірі кетсеңіз, бақыттырақ болатыныңызды анық көрсетуі мүмкін.

Ал кітапты аяқтаған кезде белгілер қалсаңыз, бақыттырақ болатыныңызды көрсетсе, мына әрекетті орындаңыз:

Бүгінгі күннен бастап шамамен алты ай өткенде сол қағазды қайта оқыңыз.

Егер ештеңе өзгермесе және өзіңізді әлі де дәл солай сезінсеңіз, кетсеңіз, бақыттырақ болатыныңызды сеніммен айта аламын.

Барбараның жағдайында не болғанын айтайын. Ол қорының таусылуы қарым-қатынаспен ғана байланысты емес екенін іштей сезген болуы керек. Сондықтан Сэм мен кәсіптен уақытша демалыс алуға шешім қабылдады.

Бірақ Сэм бұған қарсылық білдірмеді. Сөйтіп, Барбара Флоридадағы анасының үйіне барып, екі апта тұрды. Ол тәнін тынықтырып, эмоциялық тұрғыдан жалғыз қалуға мүмкіндік алды.

Оны таңғалдырған нәрсе — Сэммен бірге өткізетін өміріне оралғаннан кейін күйеуіне қайтадан жылы қарай бастауы болды. Қысым мен қиындықтар бұрынғыдай сақталды. Сэм де баяғы талапшыл адам болып қалды. Бірақ Барбараның оны жақсы көретіні рас болуға тиіс еді. Өйткені оның бойында Сэмге беретін махаббат қайта пайда болғандай көрінді.

Осының өзі ғана қарым-қатынасты кетуге қимайтындай жақсы еткен жоқ. Бірақ Сэмге не беріп жүргенін көргенде, Барбара өзіне:

Екі сұраққа да жауабы «жоқ» болды. Бұл — қалып қоюға негіз еді.

Ол екеуінің жұмыстағы қарым-қатынасын жеңілдетіп, күйзелісті азайтқан жоқ. Бірақ Барбара барлық қиындық басталмай тұрған кездегідей Сэмге жылы қарым-қатынас көрсету арқылы оған өзінің жақсы болмысын сыйлады.

Сэм де жауап берді. Ол мүлде жаңа адамға айналған жоқ. Бірақ Барбараға беретін махаббаты бар екенін көрсетті. Ол сол махаббатты әйеліне жылы қарым-қатынас таныту арқылы жеткізді.

Анда-санда кейбір адамдар шартсыз беруге қорқады. Олар бойларында әлі де беретін бір нәрсе бар екенін сезеді. Бірақ оны шын мәнінде берсе, алданып, пайдаланылып немесе қарым-қатынастағы бүкіл жұмысты жалғыз өзі орындауға мәжбүр болып қалудан қорқады.

Алайда мұндай қорқыныштардың көбіне негізсіз екенін айтқым келеді. Қарым-қатынасыңыздың екіұдай күйде тұрғанын қазірдің өзінде білесіз. Кету туралы да ойлап жүрсіз.

Егер бір нәрсе беріп, еш өзгеріс көрмесеңіз және өзіңізге ештеңе қайтпаса, өзара тұйықталудың күші келесі жолы беретін ештеңеңіз қалмайтындай дәрежеде ықпалды болуы мүмкін. Сонда іздеп жүрген айқындығыңызды табасыз.

Ең болмағанда, махаббатыңыздың шынайылығын тексерген боласыз.

Қарым-қатынаста кездесетін жыныстық мәселелердің сан алуан түрі бар. Олар жүйкемізді жұқартып, бақытсыз етіп, қарым-қатынасымызда бір ақау бар ма, тіпті ол соншалықты ауыр болғандықтан, кетсек бақыттырақ боламыз ба деп ойлануға мәжбүрлейді.

Мен жыныстық мәселелердің барлық түрін айтып отырмын:

Біз мына екі жағдайдың арасындағы шекті анықтауымыз керек:

Қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар ететін жыныстық мәселелер.

Бұл тарау тәндік қарым-қатынастарыңыздағы қандай жағдай бүкіл қарым-қатынаста түбегейлі үйлесімсіздіктің бар екенін көрсететініне назар аударады. Мұндай жағдайда кетсеңіз, бақытты боласыз. Сондай-ақ онда қалып қойсаңыз, бақытты болуыңыз мүмкін екенін көрсететін айғақтарды да қарастырамыз.

Мұндағы бағдарлар соншалықты нақты — жаңа ғана аталған басқа жыныстық мәселелердің бәрін назардан тыс қалдырған шығармын деп ойлауыңыз мүмкін.

Жыныстық ләззат соншалықты төмендеп, кетсеңіз бақыттырақ болатын белгілі бір деңгей бар емес пе?

Жыныстық қатынасқа байланысты араларыңыздағы айырмашылық белгілі бір шекке жетсе, кету керектігін білдірмей ме?

Мен мұның ешқайсысын назардан тыс қалдырған жоқпын. Мәселе — қарым-қатынасыңыздың жыныстық бөлігі оның қалған бөлігінен бөлек өмір сүрмейді.

Бұл кітаптағы әр тарауда жыныстық мәселелердің қандай қасиеті қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар ететінін анықтауда аса маңызды болатын мәселелерге арналған бағдарлар берілген.

Осы жыныстық мәселенің өзінде қарым-қатынастан кету керектігін көрсететін ештеңе жоқ. Негізгі мәселе — әйелдің бұл туралы серігімен сөйлесе алуында.

Оның қалса немесе кетсе, қай жағдайда бақыттырақ болатынын оргазмға жетудегі қиындық емес, тақырыпты үстелден алып тастау дерті анықтайды.

Серігі жыныстық мәселелерді талқылаудан алып тастайтын адамдар қалып қойған жағдайда ақырында бақытсыз болады. Ал серігі жыныстық тақырыптарды талқылауға мүмкіндік беретін адамдар өз қарым-қатынасын кетуге қимайтындай жақсы деп сезінуге әлдеқайда бейім.

Мұның себебі мынада: серіктері оргазмға жетудің қиындығы секілді мәселе туралы сөйлесуге дайын болғандықтан, олар не жыныстық мәселесін шешуде ілгерілейді, не ең болмағанда бір-біріне жақын екенін және берік қарым-қатынас құру үшін бірге әрекет етіп жүргенін сезінеді.

Мұны былай түсіндірейін. Бірге қартайған кейбір жұптарды ойлаңыз.

Ал:

Оның үстіне, мәселелерді үстелге қойып талқылай алу жыныстық қиындықтарды шеше алады. Бірақ жақсы жыныстық қатынас бір-біріңізбен сөйлесе алмау мәселесін ешқашан шеше алмайды.

Осы кітаптағы әр тараудың барлық дерлік мәселесінде жағдай дәл осындай.

Кітаптағы ең алғашқы бағдарды алайық: араларыңыз ең жақсы болған кезде де жағдай ешқашан жақсы болмаса, кетсеңіз, бақытты боласыз.

Жалпы қарым-қатынастарыңыз жақсы болса, жыныстық қатынас ерекше жақсы болмаған күннің өзінде, үміттенуге және жақындасуға негіз бар. Ал ешбір салада жағдай ешқашан жақсы болмаған болса, жыныстық қатынастың жақсы болуына негіз қайдан пайда болады?

Кейінірек өзара құрмет, өзіңіз бен серігіңіздің айырмашылықтары, серігіңіздегі белгілі бір мәселелер, жақындық және басқа да көптеген тақырыпты қарастырамыз. Олардың бәрі қазіргі жыныстық қарым-қатынастарыңызда дұрыс болмай тұрған нәрсеге қандай да бір түрде әсер етеді.

Негізгі ой — жыныстық мәселелер қарым-қатынас мәселелерінен бөлек емес. Қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар ететін мәселелер жыныстық қиындықтарды да қарым-қатынасты тоқтататын мәселелерге айналдырады.

Егер осы мәселелерге қатысты берілген бағдарлардың негізінде қарым-қатынастан кетсеңіз, бақытты болатыныңызды көрсететін себеп болмаса, осы тарауда қарастырылатын жағдайлардан басқа нақты бір жыныстық қиындық үшін кетуге де ешқандай себеп жоқ.

Нашар жыныстық қатынас пен қиындыққа тап болған қарым-қатынасқа қатысты шатасудың маңызды бір көзін анықтайық.

Қарым-қатынастың нашарлауы мен жыныстық қатынас жиілігінің төмендеуі арасында тығыз байланыс бар. Адамдар ұрыса бастағанда, жыныстық қатынасты тоқтатады.

Бірақ қайсысы қайсысына себеп болады? Қарым-қатынастың нашарлауы адамдардың жыныстық қатынасты тоқтатуына әкеледі.

Демек, белгілі бір жұптың қарым-қатынасы нашарлап бара жатқанын білсеңіз, олардың бұрынғыдан сирек жыныстық қатынасқа түсетінін болжай аласыз. Бұл болжамның дұрыс шығу ықтималдығы жоғары.

Бірақ бұл тұжырымды кері айналдыра алмайсыз. Жұптың жыныстық қатынасы сирек болғаны үшін ғана олардың қарым-қатынасы нашарлап бара жатыр деп айтуға болмайды.

Бірақ біреудің төсекте жатқанын білсеңіз, оның ауырып жатқанын болжай алмайсыз. Төсекте жатқан адамдардың көпшілігі жай ғана ұйықтап жатады.

Ненің нені болжайтынын анық түсіну маңызды. Өйткені жыныстық қатынас мәселелері адамдардың қарым-қатынасымыз қалуға болмайтындай нашар ма деп ойлана бастауының негізгі себептерінің бірі.

Осының өзі қарым-қатынастан кетуге тиіссіз немесе қарым-қатынастарыңызда міндетті түрде бір ақау бар деген қорытынды жасауға негіз болмайды.

Бәлкім, екеуіңіз де бұрынғыдан сирек жыныстық қатынасқа түсетіндеріңізге разы шығарсыздар.

Бәлкім, бір-біріңізге ашулы шығарсыздар. Ашуларыңыз басылғанда, төсектеріңіз қайтадан қыза түсуі мүмкін.

Мүмкін, екеуіңізге сөйлесу қажет шығар. Бірақ шамадан тыс бос болуларыңыз секілді түрлі себеппен әлі сөйлеспеген боларсыздар.

Сенсеңіз де, сенбесеңіз де, үйдегі балаларыңыз еркін жыныстық қатынасқа түсуге кедергі келтіріп жүрген болуы мүмкін. Олар жыныстық құштарлығы оянған, үйден жиі кететін жасөспірімдерге айналғанда, екеуіңіздің де құштарлықтарыңыз қайта оянуы ықтимал.

Негізгі ой — жыныстық қатынас шахтерлер ауаның қауіпсіздігін тексеру үшін шахтаға алып түсетін шымшықтарға ұқсайды. Ол қоршаған ортада болып жатқан жағдайға аса сезімтал жауап береді.

Жыныстық қатынаста болып жатқан кез келген жағдай аурудың өзінен гөрі оның белгісі болуы әлдеқайда ықтимал.

Сондықтан осы кітаптағы кетуді ұсынатын бағдарлардың ешқайсысы өз жағдайыңызға сәйкес келмесе, жыныстық мәселелеріңізді шеше алатыныңыз немесе қазіргі жағдайға жеткілікті дәрежеде риза болып өмір сүретініңіз әбден ықтимал.

Енді негізгі мәселеге көшейік. Ырғағы болмаса, қай кезде оның мәні де болмайды?

Қарым-қатынастың тәндік жағы — орасан үлкен сала. Жақсы жыныстық қатынастың неден құралатыны және оған қалай қол жеткізу керектігі туралы тұтас кітапханалар бар.

Жұптар жыныстық қатынасқа қашан түсу, оны қалай жасау және оның барысында не істеу керектігі туралы үнемі дауласады.

Бірақ жыныстық жақындықтың буырқанған әрі шатастыратын теңізінің ортасында өзіңіз бен серігіңіздің тәндік қарым-қатынасында соншалықты ауыр ақау бар екенін көрсетіп, күмәніңізді тоқтататын және кетудің дұрыс екенін анық білдіретін жалғыз айқын шамшырақты қайдан табасыз?

Бұл — өте қарапайым сұрақ.

Мен сүю, құшақтау, сипау, қол ұстасу, мойынға массаж жасау, аяқтың үстіне қол қою және тұрақты қарым-қатынаста кездесетін басқа да жанасу түрлері секілді өте қарапайым нәрселер туралы айтып отырмын.

Осындай әрекеттердің ең болмағанда бірінде серігіңіздің өзіңізге жанасуын, тіпті қолыңызды ғана ұстауын қалайсыз ба? Серігіңіз маған жиірек жанасса екен дейсіз бе? Қазір ол жанасқанда қуанасыз ба?

Әлде серігіңіздің тәндік жақындығы денеңізді түршіктіріп, оның өзіңізге жанасуын белсенді әрі анық түрде қаламайсыз ба?

Осыған тікелей байланысты тағы бір сұрақ бар: өзіңіз де серігіңізге қандай да бір жолмен, тіпті бетінен сүю үшін ғана болса да, жанасқыңыз келе ме?

Тәжірибеңізге сүйеніп болжауға тура келсе де, серігіңіз сізге қандай да бір жолмен жанасқысы келеді деп айта аласыз ба? Ол өзінің де сіздің жанасқаныңызды қалай ма?

Кейбір адамдар табиғатынан тәндік мейірімді көп көрсететінін, ал басқалары жанасуды онша ұнатпайтынын түсінемін. Бірақ серігіңіздің негізгі мінезін ескергенде, ол тәндік мейірімді мүлде қаламайтын нөлдік деңгейге жетті ме?

Жыныстық қатынастың мұндағы орны қандай? Әзірге оны басқа жанасулардың бір түрі ретінде ғана қарастырыңыз. Оған басқа жанасу түрлерінен жоғары мәртебе бермеңіз.

Бірақ жыныстық қатынас та жанасудың бір түрі болғандықтан, серігіңізбен жыныстық қатынасқа түскіңіз келе ме деп өзіңізден сұрай аласыз.

Қазір жыныстық қатынас болмаса, осы салқындық пен алшақтық кезеңі аяқталып, жыныстық жақындық қайта басталса екен дейсіз бе?

Серігіңізбен қаншалықты жиі жыныстық қатынасқа түскіңіз келетінін сұрап отырған жоқпын. Жалпы алғанда, онымен мүлде жыныстық қатынасқа түскіңіз келе ме — соны ғана сұраймын.

Оған қараған кезде онымен жыныстық қатынасқа түсу туралы ой келе ме? Ол сізге жанасқанда онымен жақындасқыңыз келген кез бола ма? Жалғыз қалған кезде онымен жыныстық қатынасқа түскіңіз келетінін сезесіз бе?

Серігіңіз өзіңізге ашулы әрекет етіп жүргенімен, шын мәнінде ол да сізбен жыныстық қатынасқа түскісі келеді деп ойлайсыз ба?

Осы сұрақтардың бәрі өзіңіз бен серігіңіздің бір-біріңізге тәндік тартымдылық сезінетін-сезінбейтініңізге қатысты негізгі мәселеге әкеледі.

Жанасуды және өзіңізге жанасқанын қалау — эмоциялық қарым-қатынас құрылатын тәндік байланыстың түпкі іргетасы.

Адамдар басқа жыныстық мәселелердің көпшілігін жеңе алады немесе олармен бірге өмір сүреді. Бірақ қалу немесе кету туралы қиналып жүрсеңіз, бағдар мынадай:

Егер өзіңіз немесе серігіңіз екінші адамға жанасуды не оның жанасқанын қалауды тоқтатса және бұл жағдай бәсеңдеу белгісінсіз бірнеше айға созылса, бір-біріңізден қаншалықты терең жатсынғандарыңызды білдіретін аса маңызды мәлімдеме жасап жүрсіздер.

Осындай жағдайдағы басқа адамдардың тәжірибесіне сүйенсек, қалып қойсаңыз, бақытты болмайсыз, ал кетсеңіз, бақытты боласыз.

Бұл бағдарды қолданғанда бір нәрсеге абай болу керек. Жағдайдың бәсеңдеу белгісінсіз бірнеше айға созылуы туралы сондықтан айттым.

Адамдар бір-біріне ашуланғанда немесе серігінен көңілі қалғанда, оғаш эмоциялық күйге түседі. Сондықтан қиындыққа тап болған қарым-қатынаста ешқандай жанасу, жыныстық қатынасты былай қойғанда, мүлде болмайтын кезеңдер жиі кездеседі.

Кейде эмоциялардың соншалықты күшейетіні себепті бір-біріңізге жанасқыңыз келмейтін кезеңдер де болады. Бірақ мен мұндай жағдайлар туралы айтып отырған жоқпын. Бұл бағдарды негізінен уақытша жағдайға қолданбағаныңызға көз жеткізуіңіз керек.

№13 бағдар өзіңіз немесе серігіңіз жанасуды сөзбе-сөз мүлде қаламауы тұрақты жағдайға айналғанын толық түсінген кезде ғана қолданылады.

Жанасуды қаламау неліктен шешуші өлшем? Неліктен жыныстық салада қарым-қатынастың қалуға болмайтындай нашар екенін анықтау үшін дәл осы белгіге жүгінемін? Адамдардың көпшілігі шекті осы жерден белгілеуді дұрыс санайтыны ғана себеп пе?

Бұл негізінен қалуға болмайтындай нашар емес, кетуге қимайтындай жақсы қарым-қатынастағы адамдардың бір-біріне қайта оралу жолымен байланысты.

Олардың бір жолы — қандай да бір тәндік байланысқа сүйену. Жағдай қаншалықты нашар болса да, олар қол ұстасады немесе қоштасқанда бір-бірін сүйеді. Түнде төсекте жатқанда денелері жанасады. Кейде аяқ астынан өздерін құшақтасып тұрған күйде көреді. Немесе аралары алшақтап тұрса да, бір-біріне жанасқысы келетінін сезеді.

Өзара тұйықталу — екі адамның бір-бірінен кейін шегініп, қайта-қайта алыстауы және эмоциялық, тілдесу мен басқа барлық деңгейде алғашқы қадамды екінші адамның жасауын күтуі туралы айтқаным есіңізде шығар.

Бір-біріне жанасуды қалау — екі адамның осы өзара тұйықталуды тоқтататын жолды табуының ең маңызды тәсілдерінің бірі.

Екі адам да қалайтын «кездейсоқ» немесе өздігінен пайда болған жанасу болады. Содан кейін жанасу күшейіп, тұйықталу өзара жандануға айналады.

Миллиондаған жұп жан жарасы мен ашудың қорқынышты түсінен шығатын жолды осылай табады.

Жанасуды қалауды автокөліктің тежегіші ретінде елестетуге болады. Әрине, тежегіш сізді қауіпті жерден бұрып әкете алмайды. Бірақ оның сол жерге жетуіңізге кедергі жасайтыны анық.

Тежегіші жоқ көлікті жүргізу мүмкін емес. Екі адамы да қандай да бір деңгейде, қандай да бір жолмен бір-біріне жанасуды және өзіне жанасқанын қаламайтын қарым-қатынас — апаттан қорғайтын осы тежегіш тетігі жоқ қарым-қатынас.

Бірақ №13 бағдар қолданылатын жағдайда ешкім екінші адамға жанасуды қаламаса, екеуі де жан жарасы мен ашудың қорқынышты түсінің ішінде қалып, одан шығатын жол таба алмайды.

Адамдар менен жыныстық қатынас қарым-қатынасты кетуге қимайтындай жақсы етуі үшін оның қаншалықты жақсы болуы керектігін жиі сұрайды.

Бұл сұрақ қарым-қатынасына қатысты қатты екіұдай күйде жүрген адамдарда көбірек туындайды. Өйткені қарым-қатынаста өздеріне ұнамайтын нәрсе көп болғанымен, жыныстық қатынастың өзі әлі де керемет болуы мүмкін.

Сондықтан олар өзіміз тым талғампаз емеспіз бе, тамаша жыныстық қатынас көптеген жаман нәрсені жоққа шығармай ма деп ойлайды. Бұл тура мұхиттың жағасында орналасқаны үшін ғана нашар үйде қалып қоюға ұқсайды.

Шекті қай жерден белгілеуді үйренгенімді айтайын. Ол өз сексуалдылығыңыздың екі бөлігінің арасынан өтеді.

Мысалы, қарым-қатынастарыңыздың көбінде оргазмға жету үшін тәніңіздің өтетін нақты үдерісі — жалпы сексуалдылығыңыздың бір бөлігі.

Жалпы сексуалдылығыңыз белгілі бір қарым-қатынаста қалу немесе одан кету шешіміне әсер етпеуге тиіс.

Қазір серігіңіздің жанасуы керемет сезіліп, оргазмдарыңыз қанағат сыйлағанымен, мұны бұрынғы қарым-қатынастарда да бастан өткерген болсаңыз немесе басқа қарым-қатынаста да сезінемін деп ойласаңыз, бұл — жақсы нәрсе. Бірақ осының өзі қазіргі қарым-қатынаста қалуға негіз емес.

Бұл қарым-қатынастың ішіндегі нәрсеге емес, өзіңіздің кім екеніңізге байланысты.

Ал нақты адамға бағытталған сексуалдылық — бірге жүрген адамыңызға жауап беретін бөлік — қарым-қатынастағы екіұдайлықты тоқтату үшін аса маңызды.

Қарым-қатынасыңыздың тәндік жағын кетуге қимайтындай жақсы ететін нәрсені анықтағыңыз келсе, өзіңізге мына сұрақты қойыңыз:

Қазір серігіңізбен жыныстық қатынастың қаншалықты керемет екенін сұрап отырған жоқпын. Мұндай сұрақ осы қарым-қатынасқа әділетсіз болар еді. Өйткені керемет жыныстық қатынас көбіне қайда барсаңыз да, өзіңізбен бірге жүретін жалпы сексуалдылығыңызға байланысты болуы мүмкін.

Күмәнді қарым-қатынастағы адамдармен жұмыс істегенімде, қандай да бір себеппен қарым-қатынастың қалуға болмайтындай нашар екені анық болғанымен, керемет жыныстық қатынас үшін қалып қойған адамдар кейін бұл шешіміне риза болмады.

Бірақ өзіңіз ойлағаннан да жиі серігіне ерекше тәндік тартымдылық сезінетін адамдарды кездестіремін.

Бұл олардың басқа ешкіммен жыныстық қатынасқа түсуді елестете алмауын білдірмейді. Басқа адаммен жыныстық қатынас жақсы болмайды немесе қазіргі серігімен керемет деңгейде ғажайып деген сөз де емес.

Бірақ қандай да бір себеппен осы адаммен жыныстық қатынаста тәтті, қауіпсіз, ерекше немесе жайлы бір нәрсе бар. Соның арқасында басқа адамдар мүлде бөлек санатқа түседі. Басқа адамдар оларға дұрыс сезілмейді. Ал осы адам дұрыс сезіледі.

Бірақ мынадай ерекшелік бар еді. Қонақасы кезінде басқа әйелдермен қылымсып сөйлесуі мүмкін. Бірақ олармен билесе немесе жақын отырса, өзінің айтуынша:

Ал серігінің терісінде — оның жанасуында, көрінісінде және иісінде — өзі үшін ерекше тәбет ашатын бір нәрсе бар еді.

Айырмашылықты туғызатын нәрсе — осы.

Егер серігіңізге өзіңіз үшін оны ерекше санатқа қоятын тәндік әрі жыныстық тартымдылық сезінсеңіз, оған қатты тартылып, басқа ешкімге дәл солай тартылмасаңыз, кетуге мәжбүрлейтін елеулі себептер болмаған жағдайда қалсаңыз, бақытты болатыныңызды сеніммен айта аламын.

Өйткені мұндай жағдайдағы адамдардың көпшілігі қалып қойғанына қуанады.

Бұл бағдар жағдайыңызға сәйкес келмесе, уайымдамаңыз. Адамдар басқа адамдардан артық тәндік тартымдылық сезінбейтін серігімен де толық бақытты қарым-қатынаста өмір сүре алады.

Сізге сөзсіз қажет жалғыз нәрсені алдыңғы бағдар көрсетті: бір-біріңізге жанасуды қалауларыңыз керек. Басқа адамдарға да тәндік тартымдылық сезінсеңіз ше? Оның еш айыбы жоқ.

Бірақ серігіңіз ерекше сұлулығына емес, оны басқалардан өзгеше сезіндіретін әлдебір үйлесімге байланысты тәндік тұрғыдан айрықша көрінсе және басқа мәселе болмаса, мұндай жағдайдағы адамдар әдетте қалып қойғанына қуанып, кетіп қалғанына өкінеді.

Салли (Sally) маскүнем адаммен отыз екі жыл некеде тұрды. Сол жылдардың соңғы жиырмасында күйеуі оның өмірін азапқа айналдырды: жұмыс күндері үйге масаң күйде келіп, әр демалыс сайын өлердей ішетін.

Ол Саллиге ешқашан зорлық көрсеткен жоқ, ең болмағанда дене күшін қолданбады. Бірақ ішімдік оны ашулы әрі эмоциялық тұрғыдан қолжетімсіз адамға айналдырды.

Салли некедегі өмірінің басым бөлігінде қарым-қатынасы қалуға болмайтындай нашар екеніне біршама сенімді болды. Бір күні күйеуі өзгеріп қалар деген соқыр үміті ғана бұл қарым-қатынасты кетуге қимайтындай жақсы деп ойлататын.

Бірақ оның үміті бос болып шықты. Ақшаларының бәрі таусылғаннан кейін, кетуге тиіс уақыттан әлдеқайда кеш болса да, Салли ақыры қарым-қатынасты тоқтатты.

Алты айдың ішінде жаңа пәтерінде жалғыз өмір сүріп, өзі мен өмірі туралы қаншалықты жақсы сезіне бастағанына қатты таңғалды.

Ол ондаған жылдан бері алғаш рет шынайы жан тыныштығын тапты. Бірақ бойында ащы өкініш те бар еді. Күйеуінің өзгеруі мәселесімен ешқашан шындап бетпе-бет келіп, оны қандай да бір жолмен шешпеген. Бұл мәселеге ойынның тым кеш кезеңінде ғана кірісті.

Бірақ сіздің жағдайыңыз дәл осылай болуға міндетті емес.

Қарым-қатынастағы екіұдайлыққа ықпал ететін серігіміздің мәселелері туралы сөйлесейік. Әрине, қарым-қатынаста кездесетін әр қиындық серігіміздің бойындағы бір ақаумен байланысты сияқты сезіледі.

Ал қазір серігіңізде белгілі бір мәселе бар және ол өзгерсе ғана бәрі басқаша болатындай көрінетін жағдайларды қарастырамыз.

Қандай мәселелер туралы айтып отырмын? Адамның өмірі мен қарым-қатынасын күйрететін кез келген нәрсе туралы.

Оның психологиялық мәселе болуы міндетті емес. Білімінің жеткіліксіздігі болуы мүмкін. Шәуеттің ерте шығуы да болуы ықтимал.

Бұл сізді жындандырып:

Бірақ оның бойында сол «бір қасиет» бар. Соның кесірінен өміріңіз тозаққа айналған.

Мұның бәрін қалай саралайсыз? Әділ болғыңыз келеді. Сабырлы болғыңыз келеді. Бірақ бақытты да болғыңыз келеді.

Өзгеруді сұрауға мүлде құқығымыз бар ма деген шатасудан артық адамдарды қарым-қатынастағы екіұдайлықтың тұзағында ұстайтын нәрсе аз.

Басқа адамды емес, тек өзімізді өзгертуді ойлауымыз керек емес пе?

Бұл мәселені қарастырайық.

Бізге белгілі ең алғашқы тарихи некелердің бірі — Сократ (Socrates) пен Ксантиппаның (Xanthippe) некесінен бері адамдар серігін өзгерту үшін қолдан келгеннің бәрін жасауға және одан өз мәселелерін шешуді талап етуге құқылы екенін түсініп келген.

Бірақ бүкіл тарих бойында «ұнаса қабылда, ұнамаса өзің біл» деген өте күшті көзқарас та болды. Ол, әдетте, осындай сөз айтуға мүмкіндігі бар адамдармен, көбіне ерлермен байланысты болды.

Өкінішке қарай, қазіргі қарым-қатынастағы адамдар үшін бұл көзқарас алпысыншы жылдары күшті қолдау тауып, сол кезеңде өскен адамдардың жиырмадан асқан балаларына дейін әсер етті. Бұл көзқарасты сәби бумының буынына жататын көптеген терапевт те насихаттайды.

Мен бұл дүниеге сенің үмітіңді ақтау үшін келген жоқпын.

Сен де бұл дүниеге менің үмітімді ақтау үшін келген жоқсың.

Бұл жолдарда белгілі бір құндылық бар. Бірақ «Гештальт дұғасы» көрсететін қарым-қатынастан оп-оңай бас тарту көзқарасы шектен шығып кетті.

Мен саясаткер де, теоретик те, басқа бір «-ист» те емеспін. Мен — махаббатын тірі сақтауға, бірге бақытты болу мен өз жан дүниесінде бақытты болудың тепе-теңдігін табуға тырысып жүрген ерлер мен әйелдермен алдыңғы шепте жұмыс істейтін терапевтпін.

Қарым-қатынастың тіршілік қаны — адамдардың бір-біріне, әсіресе шын мәнінде маңызды мәселелерде ықпал ете алатынын сезінуі екенін білемін.

Серігіне ықпал ете алмайтынын сезінуден артық адамды ашуландырып, араға алшақтық түсіретін нәрсе жоқ.

Біреуге ықпал ету — оның өзгеруіне түрткі болу деген сөз. Бұл шұлығын ешқашан жинамайтын адамды шұлығын әрдайым дерлік жинайтын адамға айналдыру немесе үнемі мін таға беретін адамды сізді ешқашан кемсітпейтін адамға өзгерту болуы мүмкін.

Егер қалуға болмайтындай нашар, сәтсіздікке сөзсіз ұшырайтын қарым-қатынастың рецептін жазғым келсе, екі адамға да мына сөздерді айтқызар едім:

«Мен өзгермеймін».

«Өзгергім келмейді».

«Өзгеруге ешқандай себеп көрмеймін».

«Бірақ екеуіміз бір-бірімізді тапсақ, бұл қандай керемет!»

Негізгі ой — серігіңіздің бойындағы кейбір нәрсенің өзгергенін қалауға құқығыңыз бар.

Ал содан кейін ше? Серігіңіздің мәселелері соншалықты ауыр немесе күрделі болып, онымен қалсаңыз, бақытты бола алмайтыныңызды қалай анықтайсыз?

Мұнда қолданатын шешіміміз мәселені төрт бөлікке ажыратуға негізделеді:

Өзгеруге дайын ба?

Сіз сол мәселеге алаңдауды қоя аласыз ба?

Ол өзгере ала ма?

Оларды ретімен қарастырайық.

Оның орнына адамның өзінің кім екенін, не істеп жүргенін, әрекетінің айналасындағы адамдарға қалай әсер ететінін және ұзақ мерзімді салдары қандай болатынын көрмеуі мен білмеуі туралы айтамын.

Қандай мәселелерді көрмеу мен білмеу?

Маскүнемдік пен психобелсенді заттарды теріс пайдаланудың басқа түрлерінен бастайық:

Бірақ ол күн сайын ішеді. Ішетіні бір-екі стақаннан әлдеқайда көп. «Демаламын» деп жүріп, есінен танып қалатын күйге жетеді.

Сонымен қатар паранойя және белгілі бір ақаудың бар екенін мойындаудан бас тарту белгілерінің бір бөлігі саналатын тұлғалық бұзылыстар секілді бірқатар психиатриялық мәселелер туралы айтып отырмын.

Қарым-қатынасты бүлдіретін, бірақ өзіміз байқамайтын басқа әрекеттердің бәрі де осыған жатады:

Мен өзінің іш пыстыратын жыныстық серік, өктем ата-ана немесе үй шаруасына немқұрайды адам екенін білмейтіндер туралы айтып отырмын. Жанжалда жеңілуді көтере алмайтын басып-жаншитын мінезді немесе аяқ астынан сұрапыл ашуға берілетін ашушаң адамдар туралы да айтып отырмын.

Мен Король Лир (King Lear) секілді адамдар туралы айтып отырмын. Қызы ол туралы:

Оның бүкіл трагедиясы осыдан туындады.

Мэндидің күйеуі Боб (Bob), яғни Өзімшіл мырза туралы айтып берейін. Боб сырттай өзіңіз білетін көптеген ер мен әйелге ұқсауы мүмкін. Бірақ оның өзімшілдігі әлдеқайда шектен шыққан.

Боб — философия профессоры. Егер ол сүйкімді, ұмытшақ профессорларға тән жолмен өз ойына ғана берілетін адам болса немесе оны өзін-өзі ғана ойлаудың терең ұйқысынан қандай да бір жолмен оятуға мүмкіндік болса, оған төзу оңайырақ болар еді.

Бірақ Бобты қаншалықты ашық өзімшіл әрекеттің үстінен ұстасаңыз да, не оны істегенін мойындамайды, не бұл әрекетінің өзімшіл болғанын қабылдамайды. Тіпті оны қатаң қисынмен қорғауы да мүмкін.

Мұнда екі құрамдас бар:

Боб әйеліне үстемдік жүргізуге қызықпайды. Мэндидің қалағанын істеп, қалаған адамы болуына қарсы емес.

Бірақ теледидардағы адам өзін көріп отырған сізді көре алмайтыны секілді, Боб та өз қажеттіліктерінен тыс нәрсені мүлде көре алмайды.

Мысалы, оның уақытына қойылатын талап өте аз және өзін еркін рухты адам деп санайды. Сондықтан жоспарларды, кестелер мен алдын ала белгіленген кездесулерді жек көреді.

Екеуі бірге бір нәрсе істеуге тиіс болса, Боб уақытты жоспарлау туралы әңгімені мүлде «түсіне» алмай, оған қатыса алмайды.

Мэнди инемен емдеу маманы ретіндегі көптеген міндеттемесіне байланысты істерді жоспарлаудың өзі үшін маңызды екенін айтса, Боб мұның неге маңызды екенін көрмейді. Қандай да бір жолмен кесте жасалған күннің өзінде, оны сақтауының неліктен маңызды екенін түсінбейді.

Бұл — оның өзімшілдігін қабылдай алмауы. Егер Боб: «Иә, білемін, мен өзімшілмін», — дей алса, жағдай қаншалықты өзгерер еді!

Бірақ оның әр әрекетіне арналған миллиондаған себебі, түсіндірмесі мен ақтауы бар. Солар арқылы басқалардың барлық қажеттілігін жоққа шығарады.

Ток-шоуларда өзімшіл бір ер адамды жұрттың алдына шығарып көрсететінін көрген шығарсыз. Бірақ олардың көпшілігінде философия профессоры секілді аса қисынды әрі қызу ақтау ойлап табу қабілеті жоқ.

Мысалы, Боб Мэндимен бірге қатысуға тиіс іс-шараның уақытын жоспарлаудан бас тартқанда, оны тым ширыққан, ұсақшыл, икемсіз, уақытты өзі басқарудың орнына уақыттың басқаруына берілген адам деп жазғырады.

Мэндидің іс-шараларды жоспарлау қажеттілігінің неліктен дұрыс емес екенін түсіндіретін тұтас философиясы бар. Оның көзін жауып тұрған да — осы философия.

Мэндиден қазір сізге қоятын сұрағымды сұрадым:

Мұндай соқыр білместік қандай мәселеге қатысты болса да, адамды ашуландырады. Бірақ мұнда мен қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар ететін нәрселер туралы ойлаған сайын жаман бас ауруындай миыңызды тесіп өтетін серігіңіздің мәселесіне оның көзі мен санасын жауып тастауы туралы айтып отырмын.

Егер бұл нәрселер өзіңіз үшін маңызды болмаса, ешқандай мәселе жоқ. Ал шынымен маңызды болса, алдыңызда нағыз тозақ тұр.

Мәселенің өзгермейтіні ғана емес — бұл онсыз да түсінікті. Осындай көрмеу мен білмеуде сізді шексіз үміттендіретін бір нәрсе бар.

Серігі маңызды бір нәрсені теріске шығаратын адамдар, әдетте:

Оның орнына:

Көруден оңай не бар? Біз мұны күн сайын он мың рет, көзімізді әр ашқан сайын істейміз.

Дәл осы оңай көрінетіндігі адамды үміттендіреді.

Бәрі соншалықты оңай көрінгендіктен, өзіміз оңай көруге тиіс болған шындықты мойындамаймыз: егер серігіңіз көру өте оңай нәрсені көре алмаса, мұнда бір ақау бар. Демек, оның оны ешқашан көрмеу ықтималдығы жоғары.

№15 сұраққа «иә» деп жауап берсеңіз, не істеу керек?

Егер серігіңіздің белгілі бір әрекеті қарым-қатынасыңызды қалуға болмайтындай нашар етсе және сіз оны мойындатуға тырысып көргеніңізбен, ол мұны мүлде түсіне де, мойындай да алмаса, мәселе уақыт өте келе тек ушыға береді.

Сол мәселенің барған сайын нашарлауымен өмір бойы бірге тұруды қабылдай алмасаңыз, кетсеңіз, бақыттырақ боласыз.

Ашық айтайын: адамдар өздері үшін аса маңызды мәселені мойындаудан бас тартатын адаммен бірге қалып қойғанына өте сирек қуанады.

Бірақ серігіңіздің «қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар ететін әрекетін мойындауы» нақты нені білдіреді?

Бір нәрсе анық: ол жай ғана сөзден артық болуы керек. Серігіңіз не істеп жүргенін кенет әрі терең түсінуге тиіс.

Әрине, мойындау:

Бірақ ол өз әрекетінің сіз үшін неліктен мәселе екенін түсінгенін де көрсетуі керек. Сонымен қатар мұны мәселе деп санағаныңыз үшін бойыңызда ешқандай ақау жоқ екенін мойындауға тиіс.

Жаңа ғана айтқан оқиғада Боб маңдайынан бір ұрып, шамамен мынадай сөз айтуы керек еді:

Өз болмысымды ақтайтын көптеген себебім болуы мүмкін. Бірақ сенің көзқарасыңнан бұл таза өзімшілдік болып көрінетінін түсінемін. Менімен тіл табысудың саған қаншалықты қиын болғаны үшін кешірші».

Адамдардың өз мәселесін мойындаудан бас тартатын ең сырғыма тәсілдерінің бірінен сақ болыңыз: олар ренжіп қалады.

Мәселені мойындауды сұрауыңыз оларды мұңайтып, жігерін құм етіп, үмітсіздікке түсіргендей көрінеді. Бұл олардың өзі туралы пікірін қатты нашарлатып, намысына соншалықты ауыр соққы болып тиеді — ақырында мәселені атаудың өзі жағдайды жақсартпай, нашарлататындай сезіне бастайсыз.

Бірақ мұндай адамдар саналы немесе бейсаналы түрде эмоциялық бопсалауды пайдаланып, түнді күн деп қабылдатуға тырысады. Мәселені қолға алмау оны қолға алғаннан тиімдірек дегенге сендіреді.

Шын мәнінде, олар өз мәселесін мойындауды сұрауыңызға кедергі жасау үшін тақырыпты үстелден алып тастау дертінің бір түрін қолданып отыр.

Ол мұны қандай жолмен істесе де, серігіңіз өзінің не істеп жүргенін, оның сізге қалай әсер ететінін және қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар ететінін түсіне алмаса, жағдай қалай жақсаруы мүмкін?

Шындықтан алшақ бір адамның өзі жеткілікті жаман. Ал мұндай екі адам бірге болса, ол — жындыхана.

Сонымен, қарым-қатынастағы екіұдайлықтың ауыр күйінде тұрсыз. Кету туралы ойлануға мәжбүрлейтін серігіңіздің мәселесін оның өзі мойындайды делік.

Бұл — жақсы. Мәселені мойындау шынайы үміт береді.

Енді келесі қадамға өтейік. Ол мәселені мойындайды. Бірақ оны шешу үшін бір нәрсе істеуге дайын ба? Ең болмағанда әрекет жасап көруге дайын ба?

Алдағы оқиға осы туралы болғандықтан, мәселе серігіңіздің шамадан тыс семіріп кетуі делік. Бұл — саяси әдепке сай емес мәселе. Бірақ жеке қарым-қатынастың ішінде саяси әдеп терезеден ұшып кетеді.

Менің міндетім — адамдар шын мәнінде кездесетін мәселелер туралы өздері қабылдайтын деңгейде айту.

Қарым-қатынастағы екіұдайлықтағы адамдар үшін үлкен мәселе серігі өз қиындығын мойындағаннан кейін басталады. Ол мәселені мойындауы мүмкін, бірақ көбіне өзгеруге дайын болмайды.

Көптеген адамға екіұдайлықтан шығуға көмектескен сұрақ мынадай:

Мұндағы негізгі сөз — «дайын емес».

Бұл қарапайым болып естілуі мүмкін. Бірақ «Титаникті» (Titanic) суға батырған мұзтау секілді, ол сырттай көрінгенінен он есе үлкен және басым бөлігі су астында жасырын жатыр.

Өзгеруге дайын емес екенін ашық мойындайтын әр адамға өзгергісі келмейтінін айтпайтын, бірақ өзгеріске жол бермеу үшін әр қадам сайын күресетін он адамнан келеді.

Джим кәсіби спорт командасының дене дайындығы жөніндегі жаттықтырушысы еді. Шымыр болу және сырттай шымыр көріну — оның өмірі әрі күнкөріс көзі болатын.

Пеггиге (Peggy) алғаш үйленгенде, ол биші әрі дене бітімі керемет еді. Екеуі де тәнге үлкен мән беретін.

Екі өте ақылды адам бір-бірінің зияткерлігін өмір бойы бағалап өтеміз, ал біріміз ақымақ әрекет ете бастасақ, бәрі аяқталады деген түсінікпен қосылуы мүмкін. Джимнің көзқарасы бойынша, өзі мен Пеггидің арасында да әдемі денеге қатысты дәл осындай түсінік болған.

Оларды бірге көрген кезімде Пеггидің салмағы 290 фунтқа жеткен еді.

Бұл Джимге қалай әсер етті? Жыныстық қатынас тәндік тұрғыдан жайсыз әрі қанағатсыз болды. Бірақ одан да маңыздысы — Джим Пеггиге деген жыныстық құштарлығын толық жоғалтқан еді.

Әйелінен ұялатыны үшін өзін кінәлі сезінетін. Бірақ соған қарамастан бәрібір ұялатын.

Ең бастысы, Пеггидің өзіне және Джимге не істегені туралы ол үнемі іштей ызаға булығып жүретін.

Жағдайды мұқият тексердім. Менің байқауымша, Джим сезімінің қаншалықты маңызды екенін және бұл жағдайдың өзі үшін нені білдіретінін Пеггиге толық жеткізу үшін мүмкін болғанның бәрін жасаған.

Пегги Джим үшін өзінің семіздігі екеуін бастапқыда қосқан жазылмаған рухани келісімді бұзу екенін білетін.

Джим қалу мен кетудің жағымды және жағымсыз жақтарын таразылаған кезде, қарым-қатынастың қалуға болмайтындай нашар екенін көрсететін жағында 290 фунттық салмақ тұрғанын да Пегги білетін.

Джимнің екіұдайлығы таразының екінші жағындағы нәрселерден туындады. Ол Пеггиді әлі де жақсы көретін. Сонымен қатар сыртқы келбетті осыншалықты маңызды мәселеге айналдырғаны үшін өзін кінәлі сезінетін бір бөлігі бар еді.

Енді Пеггидің жағдайына қарайық. Мәселені мойындау қиындық туғызбады. Ол өзінің семіз екенін, мұның денсаулыққа зиян әрі тартымсыз екенін білетін. Тіпті оның өзін күйзеліске түсіретінін де түсінетін.

Біздің мақсатымыз үшін ең маңыздысы — бұл жағдайдың Джимді өзінен алыстатып бара жатқанын білетін.

Бірақ дәл осы жерде өзгеруге шын дайын болудың нені білдіретінімен бетпе-бет келуіміз керек.

Егер Пегги:

Алайда Пегги сырттай өзгеруге дайын екенін айтқанымен, нақты мәселе қандай болса да, шын мәнінде өзгергісі келмейтін адамдардың үлгілік мысалы еді.

Оның айтқан кейбір сөздері мыналар:

«Маған не істеу керектігін айту сенің міндетің емес. Негізінде, сенің маған не істеу керектігін айтуың оны істегім келмеуіне себеп болады».

«Менің өзгергенімді қалауың дұрыс емес. Сен мені қандай болсам, сол қалпымда қабылдауға тиіссің».

«Бұл туралы шағымданған сайын мен күйзеліске түсіп, бұрынғыдан да көп салмақ қосамын».

Өзгеруге дайын емес адамдар қажеттілігіңізді білдіру оларды мәселенің ішіне бұрынғыдан да терең батырады деп үнемі айтады.

Сырттай дайын болып көрінудің астында жасырынған дайын еместіктің ең шекті көрінісі мынау:

Осы соңғы сөздің несі дұрыс емес деп ойлауыңыз мүмкін. Біз бұған сенуге тиіс емеспіз бе?

Әрине, мен секілді терапевтер адамдардың өз өміріне иелік етіп, әрекеттерді өзі үшін жасауы маңызды болғандықтан, оларды осыған сендіруге тырысып келді.

Бірақ Пеггидің соңғы сөзін бір-бірінен мүлде бөлек екі жолмен түсіндіруге болады:

Егер бұл шынайы айтылса, жақсы белгі.

«Мен мұны істеуге дайын емеспін. Қаласаң, жанымда жүріп күте бер, бірақ мен оны ешқашан істемеймін. “Өз жолыммен” дегенім — күш салмай-ақ өздігінен жүзеге асса, жақсы, ал болмаса, амал жоқ».

Бұл — жақсы белгі емес.

Пегги шын мәнінде екінші мағынаны меңзеген. Негізінде дайын болмаса да, өзгеруге дайын екенін айтып жүрді.

Нақты деректерге қарайық. Джим көп жыл бойы сезімін Пеггиге анық жеткізді. Пегги де дәл сонша жыл бойы «өз уақытында және өз жолымен» салмақ тастайтынын айтып келді. Бірақ оның денесі өзгеруге дайын болмағанын көрсетіп тұрды.

Енді Джимге аздап жанашырлықпен қарауға тырысайық. Әрине, ол асыл қасиеті көбірек, руханияты тереңірек адам болуға тиіс еді. Бірақ ол өзін ешқашан шын мәніндегі болмысынан өзгеше адам етіп көрсеткен емес.

Ол Пеггиге не нәрсенің қауіпке қойылғанын өте анық түсіндірген.

Пегги өзгеруге дайын емес екенін тікелей де, жанама да ондаған жолмен білдіру арқылы, шын мәнінде, Джимге қарым-қатынасты тоқтатуға рұқсат беріп отырды.

Олардың арасындағы алшақтық тым үлкен еді.

Егер №16 сұраққа жауабыңыз «иә» болса, бағдар мынадай:

Егер серігіңіздің белгілі бір әрекеті немесе мәселесі қарым-қатынасыңызды қалуға болмайтындай нашар етсе, ол мұны мойындағанымен, шын мәнінде ештеңе істеуге дайын болмаса және оның дайын еместігі кемінде алты ай бойы анық көрінсе, кетсеңіз, бақыттырақ боласыз.

Бұл бағдар анық. Адамдар басқа адамның әрекетінен бақытсыз болып, ал ол өзгеруге дайын болмаған жағдайда, қарым-қатынастан кетуді таңдаса, әдетте шешіміне риза болады.

Кейде серігіңіздің өзгеруге дайын емес екенін өзі ашық айтқандықтан білесіз. Кейде Пегги секілді оны ондаған түрлі жолмен көрсетеді.

Ал кейде өзгеруге дайын екенін айтқанымен, шын мәнінде дайын болмайды. Егер серігіңіз өзгеруге дайын болса, өзгеру үшін бір нәрсе істеуге де дайын болады.

Бірақ нақты не істеуі керек? Осындай жағдайда бұл іс жүзінде қалай жүзеге асады?

Адамдар серігі өзгеруге дайын екенін өздері үшін нақты қандай әрекет білдіретінін анықтап, кейін оны серігіне айтқанда, бұл тәсіл шынымен жұмыс істейді.

Олар шамамен былай дейді:

Содан кейін сол әрекеттің не екенін нақты айтады.

Әрине, келіссөз жүргізуге мүмкіндік болуы керек. Өз еркіңізбен біржақты ереже орната алмайсыз. Бірақ серігіңіз өзгеруге дайын екенін айтып, кейін сол дайындығын өзіңізге шын мәнінде көрсететін ештеңе істемей де отыра алмайды.

Өзгеруге шын дайын екенін көрсететін әрекетті қалай анықтайсыз?

Мәселенің миллион түрі және олардың әрқайсысына берілетін миллион түрлі реакция бар. Сондықтан айта алатыным — таңдаған әрекетіңіз шынайы, нақты, мағыналы әрі бақылауға болатын болуы керек.

Ол серігіңіздің өзгеруге шын ниетімен тырысып жүргеніне нық сендіретін әрекет болуға тиіс.

Қандай әрекеттер туралы айтып отырмын? Бірнеше мысал келтірейін:

Содан кейін уақыт шегі көрсетілген нақты өзгеріс туралы келісім жасайсыз.

Мен шамамен мынадай сөз туралы айтып отырмын:

Бұл қорқыту емес. Бұл — менің өмірлік шындығым».

Өмірімізде бәріміз кез келген уақытта күту тұзағына түсіп қалуымыз мүмкін. Оның қалай жұмыс істейтінін көрсететін мысал бар.

Автобусты күтуге он минут жұмсағандықтан, тағы он минут жұмсамау ақымақтық сияқты сезіледі. Өзіңіз байқамай жиырма минут күтіп қаласыз. Осындай салымнан кейін бұрынғыдан да көп күтуді қалай тоқтатасыз?

Осылайша он бес минутта жаяу жетуге болатын жерге апаратын автобусты қырық бес минут күтесіз.

Адамдар мәселесі бар серіктерімен де дәл осылай әрекет етеді. Серігіңіздің өзгеруін бір жыл күткен болсаңыз, әлдебір сиқырлы күш тағы бір жыл күтуге тартып тұрғандай болады.

Ал алғашқы екі жылды күтіп өткізгеннен кейін, тағы екі жыл күтпеу қалай мүмкін болмақ?

Осы тараудың басындағы Салли есіңізде ме? Ол маскүнем күйеуімен отыз екі жыл некеде тұрды. Өйткені күту тұзағының құрбаны болды: неғұрлым көп күткен сайын, бастапқы салымының өтеуін алу үшін күтуді жалғастыруға соғұрлым міндеттімін деп сезінді.

Өзгеруге шын дайын екенін көрсету үшін серігіңіздің орындағанын қалайтын нақты әрекет туралы сөйлескенде уақыт шегін белгілеудің мақсаты — күту тұзағынан қорғану.

Кейбір адамдар қазір ұсынатын кеңесімді жек көреді. Бірақ серігіңіздің орындауға дайын әрекетін және оның уақыт шегін күні көрсетілген қағазға нақты жазып қою шынымен пайдалы.

Содан кейін екеуіңіз де оған қол қоясыздар. Егер ол қол қоюға да дайын болмаса, өзгеруге дайындығын қалай көрсетіп жүр?

Бір жылдан кейін немесе келіскен мерзім біткенде сол қағазды қайта тексеріңіз. Егер ол екеуіңіз келіскен әрекетті орындамаса, сөздері қандай болғанына қарамастан, шын мәнінде өзгеруге дайын емес екенін көрсетті. Сол кезде №16 бағдар күшіне енеді.

Сонымен, серігіңіз өзгеруге дайын емес және бұл мәселе өзіңізді бақытсыз етіп жүр.

Кейбір адамдардың ойына мүлде келмейтін бір мүмкіндік бар: мәселенің өзіңізді мазалауына жол беруді тоқтатып, оны қоя салу.

Сізге арналған сұрақ мынадай:

Мен төзу мүмкін емес нәрсеге шыдауды айтып отырған жоқпын. Азаппен бірге өмір сүруді үйрену туралы да айтпаймын.

Мен адамдардың шынайы мәселелерге, тіпті ұзақ уақыт бойы мазалап келген қиындықтарға қатысты жасай алған әрекеті туралы айтып отырмын.

Оларға зілтемір мен шынжырдай байланып жүрген мәселені кенет қолындағы гелий толтырылған шар секілді қабылдайды. Олар оны жай ғана жібере салады, ал шар ұшып кетеді.

Олар ештеңеге төзіп жүрген жоқ. Өйткені енді төзетін ештеңе қалмаған.

Мынадай мысал бар.

Беттің (Beth) жұмысы ас-ауқатпен байланысты болғандықтан, Джон оны өзі секілді дәстүрлі көзқарастағы әйел деп ойлады. Кәсіби жұмысын жалғастыратынын түсінді. Бірақ сонымен бірге тамақ әзірлеу мен үй шаруасының басым бөлігін де өзі атқарады деп қабылдады. Тіпті Бет мұны өзі де қалайды деп ойлады.

Беттің салақ екенін, үй шаруасын ешқашан істемейтінін және жұмыс тапсырмасы болмаса, мүлде тамақ дайындамайтынын білгендегі Джонның таңданысын елестетіңіз.

Жағдайды түсіне бастаған сайын ол қатты ашуланып, көңілі көбірек қалды. Екеуі «Беттің» мәселесі туралы ащы жанжалдарға кірісті.

Бет үйде ештеңе істемейтінін мойындады. Өзгеруге дайындықтың әлдебір түрін де білдірді. Бірақ ол тек жұмыс кестесі бір күні жеңілдесе, үй шаруасындағы өз үлесін атқаратынын айтумен шектелді. Бұдан басқа ештеңені өзгерткісі келмеді.

Бір кезеңде бұл мәселе техастық Джон үшін қарым-қатынасты тоқтататын шешуші себеп болып көрінді. Ол бүкіл өмірінде үй шаруасын тамаша жүргізетін әйелге үйленуді армандаған еді.

Джоннан өз үміттерін қоя бере ала ма деп сұрадым. Бұған дейін мұндай мүмкіндік оның ойына мүлде келмеген екен. Ойлану үшін бір апта қажет екенін айтты.

Қайтып келгенде былай деді:

Мәселені қоя беру әрдайым мұндай оңай болмайды. Мұны істеп көруіңіз және оның нәтиже бермеуі ықтимал. Бірақ қарым-қатынасыңызды қалуға болмайтындай нашар етіп тұрған нәрсеге назар аударуды немесе одан мазасыздануды тоқтатуға әлі тырыспаған болсаңыз, қазір байқап көруге тұрарлық.

Оған бір-екі апта уақыт беріп, не болатынын бақылаңыз.

Содан кейін №17 сұраққа жауабыңыз қандай? Мәселені қоя бере аласыз ба?

Егер серігіңізден кеткіңіз келуіне ең көп себеп болып жүрген мәселені шын мәнінде қоя беріп, оған назар аударуды немесе оның өзіңізді мазалауына жол беруді тоқтата алсаңыз, бұл қарым-қатынастың кетуге қимайтындай жақсы болу мүмкіндігі жоғары.

Адамдар басқа біреуді өзгерте алмайтыныңызды, тек өзіңізді өзгерте алатыныңызды жиі айтады. Бұл бағдар дәл соған қатысты.

Бірақ шындық мынау: мәселені осылай қоя беру біз қалағаннан әлдеқайда қиын.

Көбіне қоя беруге тырысып, сәтсіздікке ұшырағаннан кейін басқа адамның өзгеруіне деген қажеттілігімізбен бетпе-бет келуге мәжбүр боламыз.

Серігіңіз мәселенің бар екенін мойындауға дайын болып, өзгеруге әзір екенін жариялап тұрса, үміт бар. Бірақ ол өзгере ала ма?

«Сіз кімсіз?» деген сұрақтың жауабы — біз дәл қазір бойымызда бар қасиеттердің және болашақта айнала алатын болмысымыздың бәріміз.

Пациенттерімнен өзгеруді сұрағанда, олар:

Бірақ серігіңіздің болашақта қандай адамға айнала алатынын білмесеңіз, оның шын мәнінде кім екенін де толық білмейсіз. Мұны анықтаудың жалғыз жолы — әрекет жасап, оның қаншалықты өзгере алатынын көру.

Джулия күйеуі Оскарға (Oscar) көңілі толмай, өзін сұмдық бақытсыз сезінумен дәл сонша жыл өткізді. Ол қарым-қатынастан жартылай кетуге бағытталған әрекеттер де жасады. Мысалы, жұмыс істеу үшін өзіне бөлек студия жалдап, заңгерлермен кеңесті.

Бірақ соған қарамастан қалып қоя берді. Екеуінің ортақ болашағына жоспарлар құрды. Сол жоспарларды бір уақытта асыға күтіп, әрі олардан қорқатын.

Олар мәдениеті мен білімі жоғары зияткер жұп еді. Джулия классикалық музыкамен айналысатын. Өзінің мойындауынша, аса дарынды музыкант емес еді. Бұл да мәселенің бір бөлігі болатын. Егер өзін дарындырақ сезінсе, музыкант ретінде жеке өмір сүруге көбірек құқылымын деп ойлар еді.

Бірақ мұны істеу қиын болды. Өйткені Оскар данышпан еді. Ол сыйлықтарға ие болған, әлемдік деңгейдегі ғалым әрі кәсіпкер болатын.

Оскардың айналадағы ең түңілдіретін, ашуландыратын және әбден мезі ететін адамдардың бірі болуымен қатар, біршама мейірімді әрі сүйкімді адам болғанына сенуіңізге тура келеді.

Мұның қисынсыз естілетінін білемін. Бірақ мынадай мысал бар.

Ол жұмыстан үйге келіп, Джулияның не істеп отырғанына қарамастан сөзін бөлетін. Музыкасын өшіретін. Өйткені үйге келгенде жұмысына кедергі жасамау туралы Джулияның миллион рет айтқан өтінішін миллионыншы рет ұмытып кететін.

Соған қарамастан оның кедергі жасауы әрдайым Джулияға қызықты оқиға айтып беру немесе сол күні болған шағын бір жетістігімен бөлісу үшін болатын.

Қайғылы жері — Оскар Джулиямен жақындасуды бар жанымен қалағанымен, оны жасай алмайтын.

Оның аузынан шыққан ең қарапайым сөздің өзі Ескі әлемнен шыққан профессордың ресми дәрісіндей естілетін. Ол іш пыстыратын, адам сенгісіз ұзақ сөйлейтін және сезімсіз болғаны сонша — өзі сөйлесіп отырған адамға ешқашан қарамайтын.

Бұл қарым-қатынас Джулия үшін кетуге қимайтындай жақсы ма, әлде қалуға болмайтындай нашар ма еді?

Оскардың ештеңені елемейтіндей көрінетін болмысына қарағанда, бұл таңғаларлық естілуі мүмкін. Бірақ ол әрекетінде бір нәрсенің дұрыс емес екенін білетін. Оның мейірімді бөлігі өзгеруге шын ниетімен дайын еді.

Алайда өзгеру қабілеті шектеулі әрі шынымды айтсам, оғаш болатын. Тұлғалық дамуға қатысты Оскардың жағдайы ағылшын тілін үйреніп жатқан асқан зерек тотықұсқа ұқсайтын.

Ол өте жылдам өзгере алатын. Бірақ тапсырманы математикалық формулаға барынша жақын етіп ұсынғанымда ғана. Сонда ол толығымен өзгеретін, бірақ тек сол бір тар аяда ғана.

Егер бөлмеде екі адам болса, уақыттың жартысында сөйлей аласыз. Төрт адам болса, уақыттың төрттен бірінде ғана сөйлейсіз. Адам саны өскен сайын осы тәртіппен жалғаса береді.

Оскар формуланы түсініп, орындай бастады. Бірақ мен тағы бір математикалық формула ойлап таппайынша, оның басқа бірде-бір әрекеті өзгермейтін.

Мен оған мына сұрақты қойдым:

Серігіңіздің өзгере алатынын қалай анықтайсыз? Мұны анықтаудың көптеген тәсілі бар. Оларды түсіну маңызды.

Оскардың өзгеруге арналған өзіне тән ерекше тәсілі болды. Ол оғаш еді. Бірақ бұл да өзгеріс болатын.

Жеке адамның өзгере алатынын сұрау — сол адамның өзгеруі үшін нақты не қажет екенін сұрау деген сөз. Бір адамға жай ғана өтініш айту жеткілікті болуы мүмкін. Ал Оскарға ғалым ретінде күн сайын пайдаланатын құралдарына ұқсайтын аса дәл әрі нақты нұсқаулар қажет еді. Басқа адамдарға басқа нәрселер керек.

Төменде бірнеше мысал берілген.

Көптеген адам сіздің сұрап отырған нәрсеңізге шынымен қатты мән беретініңізді сезінуі керек.

Бұған таңғалып отырған шығарсыз. Екеуіңіз бірнеше жыл бойы осы мәселе туралы ұрысып қана жүрсеңіздер, ол сізге мұның маңызды екенін қалайша білмеуі мүмкін?

Шынымды айтсам, бұл мен үшін де жұмбақ. Осы жұмбақтың жауабын таппай-ақ қартайып, дүниеден өтетін шығармын деген оймен әлдеқашан келістім.

Бірақ көпжылдық клиникалық тәжірибеме сүйеніп айтамын: мұның неліктен рас екенін білмесем де, шындық екенін білемін. Адамдар бір мәселе туралы ондаған жыл бойы айғайлап, жылап, жанжалдасуы мүмкін. Соған қарамастан серігі шын көңілімен:

Сондықтан серігіңіз өзгере алмайды деп айтпас бұрын, мәселенің өзіңіз үшін қаншалықты маңызды екенін оның түсінетініне көз жеткізуіңіз керек.

Ол түсінуге тиіс деп өзіңіздің ойлауыңыз жеткіліксіз. Мұны серігіңіздің өзі дәлелдеуі қажет.

«Бірден онға дейінгі өлшем бойынша, бұл мәселе мен үшін қаншалықты маңызды деп ойлайсың?» — деп сұраңыз.

Егер ол «он» деп жауап бермесе, мұның өзіңіз үшін шын мәнінде қаншалықты маңызды екенін білмейді.

Басқа адамдарға жеткілікті ынталандыру қажет.

Бірақ бұл мәселенің өзіңізге маңызды екенін білу жеткіліксіз бе? Мінсіз әлемде жеткілікті болуға тиіс. Алайда біздің кемшілігі көп әлемімізде өзгеру ауыр әрі қорқынышты.

Кейде адамдарға дүниедегі ынтаның бәрін берген күннің өзінде өзгеру қиын болады. Ең болмағанда жеткілікті ынталандыру өзгеру ықтималдығын арттырады.

Серігіңіздің белгілі бір әрекетінен күмәнді қарым-қатынаста азап шегіп жүрсеңіз, өзіңізге мына сұрақты қоюыңыз керек:

Өзгергеннен кейін оның өмірі жақсармаса, не үшін өзгеруге тиіс? Оның өмірі қалай жақсаратынын анық көрсетпесеңіз, өзгергісі келеді деп неге күтесіз?

Кейбір адамдар өзгеру үшін терапияға мұқтаж.

Статистика бойынша, жақсы терапевт адамдар өздері өзгеруге тырысып, сәтсіздікке ұшыраған жағдайлардың шамамен үштен екісінде өзгеріс жасауға қол жеткізе алады.

Негізгі сұрақ — жақсы терапевт деп кімді айтамыз? Өйткені серігіңіздің өзгеруінен үміт үзбес бұрын, оның міндетті түрде жақсы терапевтке баруы қажет.

Неге назар аудару керектігін айтайын.

Сондықтан серігіңіз қарым-қатынасты қалуға болмайтындай нашар етіп жүрген нақты мәселеде өзгере алмайды деп айтпас бұрын, менің жеке қағидам бойынша, жақсы терапевт оған көмектесуге тырысып көруге тиіс. Содан кейін де өзгеріс болмаса ғана осындай қорытынды жасауға болады.

Жақсы терапевтер әрдайым белгілі бір шынайы өзгеріс жасайды. Бірақ олар барлық мәселені түзете алмайды.

Серігіңіз өзгере ала ма деп сұрайтын №18 сұраққа қатысты не істейсіз? Бұл бағдар жағымды жағына баса назар аударады:

Егер серігіңіз қарым-қатынасыңызды қалуға болмайтындай нашар етіп жүрген мәселеге қатысты өзгере алатынының шынайы бір белгісін көрсетсе, қарым-қатынасыңыздың өзегінде сау әрі тірі бір нәрсе бар болуы әбден мүмкін.

Осы кезеңде одан бас тартсаңыз, бақытты болмауыңыз ықтимал.

Бұл бағдардың негізгі ойы — өзгеру қабілетінің өте жақсы жаңалық екені.

Ал №18 сұраққа жауабыңыз «жоқ» болса ше? Бұл міндетті түрде жаман жаңалық емес.

Есіңізде болсын, біз мәселенің бар екенін мойындаған және оны шешуге берік дайын екенін көрсеткен адам туралы айтып отырмыз. Мұндай адамнан үмітті үзбеңіз. Ең болмағанда, жағдай туралы әлдеқайда көп нәрсе білгенге дейін.

Терапевт — жан дүниесінің дәрігері. Ал дәрігерлер адам дәл қазір қаншалықты ауыр сырқат болса да, оның сауығу мүмкіндігін іздеуге міндетті дерлік.

Сондықтан серігіңіз өзгере алатынының белгісін әлі көрсетпесе де, мәселені мойындау мен өзгеруге дайындық сынақтарынан өткен болса, болашақта өзгеру мүмкіндігі әрдайым бар.

Сол өзгерістің шынымен болатыны және оның өзіңіз үшін жеткілікті болатыны — маңызды сұрақтар. Бірақ оларды кейінірек қарастыруға болады деп ойлаймын.

Серігіңіз мәселені мойындау және өзгеруге дайындық сынақтарынан өткендіктен, дәл қазір сіздің жағдайыңыздағы адамдар біраз күтіп, не болатынын көруге мүмкіндігіңіз бар екенін анық көрсетеді.

Осы кітаптың соңына жеткенше, кетсеңіз бақыттырақ болатыныңызды анық көрсететін барлық ықтимал саланы зерттеп шығасыз.

Осы уақытқа дейін күмәнді қарым-қатынаста қалу немесе одан кету туралы шешім қабылдауда маңызды екенін тәжірибеден білген мәселелерге назарыңызды аударып, сол шындықты зерттеуге көмектестім.

Енді тек осы тарауда тәсілімізді қысқаша өзгертеміз: бұл жолы мәселені мен назарыңызға ұсынбаймын. Өзіңізге арнайы сай келетін мәселені өз назарыңызға ұсынуға мүмкіндік аласыз.

Күмәнді қарым-қатынасты не істеу керектігін шешіп жүрсеңіз, екі қателіктен сақтануыңыз қажет:

Кетсеңіз, шын мәнінде бақыттырақ болатын кезде қалып қою.

Дәл қазір екінші қателікке жол бермеуге назар аударайық.

Кетуге тиіс болса да, қалып қойған адамдар мен мұндай қателіктен аман болған адамдардың арасындағы ең үлкен айырмашылықтардың бірі қандай екенін болжап көріңіз.

Қабылдаған шешіміне риза болған адамдар, негізінде, өзіне мына сұрақтарды қойған:

Олар өздерінің жеке шешуші шектерін білді. Серігінің сол шектен өткенін көрді және осы түсінікке сай әрекет етуге дайын болды.

Ал шешіміне риза болмаған адамдардың басым бөлігі мұның ешқайсысын істемеген. Олар шешуші шектерінің қандай екенін айта алмады немесе айтқысы келмеді. Серігінің сол шектен өткенін мойындай алмады немесе мойындағысы келмеді. Қалай болғанда да, шекараның бұзылуына сай әрекет етуге дайын болмады.

Шешуші шегін елемеген адамдардың кейінгі жағдайы қайғылы болды.

Бұл өзіңізге былай дегенмен бірдей:

Содан кейін біртүрлі әрі қайғылы жолмен серігіңіздің әрекетіне жасырын сыбайласқа айналасыз.

Бұл оған:

Одан да:

Өзіңіздің сыбайластығыңыз қарым-қатынастың ішінде ұстап, өзіңізге опасыздық жасағандай сезіндіреді. Бұл психологиялық тұрғыдан күйретеді.

Жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған балаларда осындай тәжірибе жиі кездеседі. Олардың да «жеке шешуші шегі», ешқашан бұзылмауға тиіс екенін білетін шекарасы болды. Бірақ бала ретіндегі дәрменсіздігі өздерін қорғауға мүмкіндік бермеді.

Сондықтан олар өздеріне жасалған зорлыққа белгілі бір дәрежеде өзім де сыбайлас болдым деген сезім қалыптастырады.

Бұл мысалдың шектен тыс ауыр екенін түсінемін. Бірақ шешуші шектеріңізді мойындамау және олар бұзылған кезде әрекет етпеу психикаға ұзақ уақыт сақталатын зиян келтіреді.

Жеке шектеріңіздің қандай екенін білуіңіз керек. Серігіңіз сол шектен өтсе, соған сай әрекет етуіңіз қажет.

Жеке шешуші шек дегеніміз шын мәнінде не?

Шешуші шегімізді «мәлімдеуге» дағдыланғанымыз сонша — көптеген адам осы тұста маңызды қателік жасайды. Олар шешуші шекті өз ұстанымыңды батыл жариялайтын нәрсе деп ойлайды. Жалпы өзіңді қорғай білу туралы мәселе секілді қабылдайды. Бірінен кейін бірін «жариялау» арқылы өзіңді қорғай аласың деп санайды.

Бірақ бұл — асығыстық. Шешуші шегіңізді «мәлімдемес» бұрын, алдымен оны анықтап алуыңыз керек.

Бұл бір күні таңертең оянып:

Белгілі бір әрекеттің жеке шешуші шегіңіз екенін өзіңіз туралы тәжірибе арқылы білесіз. Басыңыздан өткен оқиғалар мен оларға берген реакцияларыңыз біреу сол әрекетті істегенде, қарым-қатынастың өзіңіз үшін шынымен аяқталатынын үйретеді.

Жеке шешуші шектеріңіздің қандай екенін тек өзіңіз білесіз. Олар қандай болса да, мойындап, соларға сай әрекет етуге дайын болуыңыз керек.

Кейбір адамдар өздерінде ешқандай шешуші шек жоқ деп ойлайды. Олар өзін өте икемді әрі көзқарасы ашық адам ретінде қабылдайды.

Сұхбаттасқан бір әйел:

Тіпті бір күні жұмыстан ерте келіп, оны жоғары сыныпта оқитын екі қызбен төсекте ұстап алсам да, әрине, жаным ауырып, ашуланар едім. Бірақ бәрібір мәселені бірге шешуге тырысар едік», — деді.

Бұл — өзін-өзі алдау.

Сіздің жеке шешуші шектеріңіздің қандай екенін білмеймін және олардың қандай болуға тиіс екенін ешқашан айтып бермеймін. Бірақ олардың бар екенін білемін.

Өз шешуші шектеріңізді анықтау қиын болса, өзіңізге мынаны айтыңыз:

Содан кейін мұндай нәрселердің өзіңіз үшін не болуы мүмкін екенін елестетіп, тізімге жазыңыз.

Шешуші шектеріңіздің қандай екенін тек өзіңіз білесіз. Ал мен сізде олардың бар екенін білемін.

Осы кітаптағы басқа сұрақтар мен бағдарлардың бәрі адамдар бастапқыда түсінбесе де, көпшілігі үшін шындық екенін тәжірибеден анықтаған нәрселерге негізделген.

Ал жеке шешуші шектеріңіз — басқа адамдар үшін шындық болмаса да, өзіңіз үшін шындық екенін білетін нәрселер.

Олар кейбір адамдарға еш зиян келтірмейтін, бірақ өзіңіз көтере алмайтын лактоза, құлпынай немесе мысық жүні секілді.

Енді шешуші шектеріңіздің қандай екенін айтуға мүмкіндік бар. Жүрегіңізді зерттеп, бос орындарды толтырыңыз.

Әр сөйлемге қалдырылған үш орын — тек ұсыныс. Бір ғана шешуші шегіңіз немесе олардың бірнешеуі болуы мүмкін.

а. ______________________________________

ә. ______________________________________

б. ______________________________________

әрекеттерін істесе, қарым-қатынастан кетуге мәжбүр болар едім».

а. ______________________________________

ә. ______________________________________

б. ______________________________________

әрекеттерін істемесе, қарым-қатынастан кетуге мәжбүр болар едім».

а. ______________________________________

ә. ______________________________________

б. ______________________________________

онда қарым-қатынастан кетуге мәжбүр болар едім».

Алдыңғы тарауда қарастырылған серігіңіздің кез келген мәселесін осы жерде жазуға болады.

Егер серігіңіз белгілі бір әрекетінің мәселе екенін біліп, өзгеруге дайын болса, бірақ оның өзгере алатынына сенімді болмасаңыз, сол мәселенің өзгермей қалу ықтималдығы өзіңіз үшін қарым-қатынасты тоқтататын шешуші себеп пе, жоқ па — соны анықтауыңыз керек.

Өзгеру мүмкіндігі үлкен үміт береді. Бірақ өзгермеуі мүмкін шынайы жағдай жеке шешуші шегіңізден төмен түссе, тек мүмкіндікпен ғана өмір сүре алмайсыз.

Белгілі бір мағынада бұл — бақыт туралы кітап.

Өз бақытыңызға қамқорлық жасау үшін серігіңіз өмір бойы өзгермеген немесе өте аз ғана өзгерген жағдайды елестетуіңіз қажет.

Содан кейін көріп тұрған болашағыңыз жай ғана мазалайтын немесе көңіліңізді қалдыратын нәрсе ме, әлде өміріңіздің қалған бөлігін бірге өткізгіңіз келмейтін жағдай ма — осы туралы өзіңізге адал жауап беріңіз.

Мұндағы сұрақ анық:

Бірден бағдарға көшейік.

Егер шынайы шешуші шектеріңіздің қандай екенін анық білдірсеңіз, бірақ серігіңіз соған қарамастан оларды бұзса, онда анықтаманың өзі бойынша қалып қойсаңыз, бақытты болмайсыз. Кеткенде ғана бақытты боласыз.

Бірақ бұл бағдарды жүзеге асырғанда әділ болуыңыз керек.

Жеке шектеріңізді санаңызда ғана біліп жүріп, серігіңіз олар туралы мүлде хабарсыз болса, кейін ол өзіне көрінбейтін шекарадан өткен кезде қарым-қатынасты тоқтата алмайсыз.

Шешуші шектеріңіздің қандай екенін білсеңіз, оларды серігіңізге айтуға міндеттісіз. Бұл әсіресе жағдайы құбылмалы әрі белгісіз күмәнді қарым-қатынаста өте маңызды.

Серігіңіз көңілдес болып жүргенін анықтасаңыз, жаныңыз ауырып, ашуланатыныңызды білетін шығар. Бірақ бұл шын мәнінде қарым-қатынастың аяқталғанын білдіретінін естігенде таңғалуы ықтимал. Әрине, егер өзіңіз үшін шынымен солай болса.

Мұны оған алдын ала білдіруіңіз керек.

Өйткені бір адам бар екенін білмеген шекарадан өтіп кеткенде, тым көп қарым-қатынастың күл-талқан болғанын көрдім. Бұл Кувейтте (Kuwait) жұмыс істейтін америкалық екі мұнайшының шөлде адасып жүріп, байқамай Иракқа (Iraq) кіріп кеткеніне ұқсайды.

Шекараларыңыздың қандай екенін алдын ала анық айтсаңыз, мұндай жағдайдың алдын алуға болады.

Жасөспірім кезіңізде алғаш ғашық болған уақытты есіңізге түсіріңіз. Ол кезде бір-біріңізді жақсы көрсеңіздер, мүмкін емес нәрсе жоқ еді. Бір-біріңізді жақсы көруді тоқтатудан басқа ештеңе махаббат мерекесін бұза алатынын елестете алмайтынсыз.

Содан кейін жігітіңіз немесе қызыңыз өте жаман бір әрекет жасады. Сол кезде қарым-қатынастың өзіңіз үшін аяқталғанын түсіндіңіз.

Шешуші шегіңізді өзіңіз ойлап тапқан жоқсыз. Оны аштыңыз.

Қазір бұрынғыдай бала емессіз және өзіңізді әлдеқайда жақсы білетін шығарсыз. Сондықтан серігіңіздің қандай әрекеті араларыңыздағы бәрінің аяқталғанын білдіретінін белгілі бір дәрежеде білесіз.

Бірақ көптеген жеке шешуші шек әлі де екеуіңіз үшін де күтпеген жаңалық болуы мүмкін.

Мынадай өзгеше мысал бар.

Өзін жақсы түсінетін әрі тәжірибелі әйел Шарлотта бір күні жұмыстан ерте келіп, күйеуінің оның киімдерін киіп, косметикасын жағып алғанын көрді.

Ол қатты шошыды. Іштей көзқарасым кеңірек болып, мұны қабылдауым керек деп сезінсе де, күйеуінің өзі үшін шешуші шектен өткенін бірден білді.

Күйеуінің оның киімін киюі Шарлоттаға мүлде оғаш әрі төзгісіз көрінді.

Мәселе — сол сәтке дейін екеуінің де мұның шешуші шек екенін білмеуінде еді. Шарлоттаның ойына күйеуім бір күні киімдерім мен косметикамды қолданады деген нәрсе ешқашан келмеген.

Күйеуі бұл туралы білсе, әйелінің ренжитінін болжауы мүмкін еді. Бірақ оның іс жүзінде қарым-қатынастың аяқталуын білдіретіні ойына келмеген.

Серігіңіз әлдебір шекарадан өткеннен кейін ғана оның жеке шешуші шегіңіз екенін және мұндай шектің мүлде болғанын түсінсеңіз, не істеу керек?

Тәжірибемде ең жақсы жұмыс істейтін қарапайым ереже мынау: өзіңізге шешуші шекті белгілеуге мүмкіндік беруіңіз және серігіңізге сол шектің қандай екенін білуге мүмкіндік беруіңіз керек.

Екеуіңіз де бар екенін білмеген шекарадан біреу өткенде:

Бірақ көптеген адам бұл әңгімені дұрыс айтпайды.

Сақтануға тиіс әдеттегі қателік:

Бұл өзіңіз үшін шындық емес деген сөз емес. Бірақ ол қорқыту немесе билік жүргізу амалы секілді естіледі. Сондықтан серігіңіздің шын мәнінде не сезініп жүргеніңізді көруіне кедергі жасауы ықтимал.

Нәтижелі тәсіл — былай айту:

Шешуші шектердің мәні осы: мұнда қорқыту емес, өмірлік деректер туралы айтып отырсыз.

Қарым-қатынастағы екіұдайлықтың тұзағына қатты түскен кейбір адамдар шешуші шектерден қорқады.

Бір ер адам он жылдан астам уақыт бойы таныстарының бәріне әйелі «суық» әрі «қатыгез» болғандықтан, қарым-қатынастан кеткісі келетінін айтып жүргені есімде.

Бірақ маған келген кезде одан әйелі екеуінің арасындағы байланысты бұзғанын және шектен шығып кеткенін білдіретін қандай да бір әрекет — шешуші шек — бар ма деп сұрадым.

Ол махаббатқа «тым іскерлік көзқараспен» қарағысы келмейтіндіктен, мұндай нәрсені нақтылағысы келмейтінін айтты.

Одан сәл тереңірек сұрап, әйелінің қарым-қатынастың аяқталғанын көрсететін қандай да бір әрекеті немесе қасиеті міндетті түрде болуы керек екенін айттым.

Сонда ол басында шағымданған суықтық пен қатыгездіктің өзін атады!

Әйелі келісімді бұзған, бірақ оның әрекеті қарым-қатынасты тоқтататын шешуші себеп емес болып шықты.

Осыдан бір жұмбақ туады:

Бұл ер адамның шын мәнінде қалағаны — екіұдайлықтың тұзағында қалып қою еді.

Өзара тұйықталу туралы айтқаным есіңізде ме? Онда екінші адам бір нәрсе бермейінше, ешкім ештеңе бермейді.

Мұның «пайдасы» — өзіңізге ештеңе істеудің қажеті жоқ. Бұл өз екіұдайлығын серігінің басына төндіріп ұстап, өзі ештеңе қайтармай-ақ одан қалағанын алғысы келетін адамдар үшін өте қолайлы.

Бұл ер адам маған айқындық табу үшін келген жоқ. Әйеліне өзінің екіұдайлығын шешуге әрекет етіп жүргенін айту үшін келді. Осылайша қарым-қатынаста қалғысы келетін әйелін қорқытып, өз қалағанының бәрін істеткісі келді.

Өз екіұдайлығыңызбен некеде болу — өте жалғыз орын. Сондықтан осы күйдің тұзағында қалғыңыз келетініне сене алмаймын.

Сол себепті жеке шешуші шектеріңізді бар жерінен көруге өзіңізге мүмкіндік беруіңіз керек. Олар өзіңіз үшін ненің қабылдауға болатын және ненің қабылдауға болмайтын нәрсе екенін айқындасын.

Шешуші шектер туралы білуіңіз керек маңызды нәрселерді қорытындылайын:

Әйтпесе шын мәнінде бар шешуші шекті бұзатын нәрселерге келісу арқылы өзіңізге зиян келтіріп, өзіңізге опасыздық жасайсыз.

Өміріңізде болған оқиғаларға қатысты не сезінгеніңізді тәжірибе арқылы бақылап, шынайы шешуші шектеріңіздің қандай екенін үйренесіз.

Бірақ айтқан кезде оны қорқытып жатқандай көрінбеуіңіз қажет. Бұл өзіңіз үшін шындық болып табылатын нәрсе туралы нақты мәлімдеме ретінде жеткізілуі керек.

Шешуші шек — жай ғана мазалайтын нәрсе емес, қарым-қатынасты тоқтататын шешуші себеп. Өзіңізді мазалайтын мәселе туралы серігіңізбен өміріңіздің соңына дейін күресе аласыз. Бұл тіпті қанағат сыйлайтын қарым-қатынаста да қалыпты жағдай.

Бірақ шешуші шек жолдың соңын білдіретіндіктен, серігіңіз оған жақындағанда ескертуіңіз керек. Ал ол сол шектен өткенде, соған сай әрекет етуге тиіссіз.

Өзіңіз үшін шын мәнінде шешуші шек емес нәрсені шешуші шекке айналдыруға міндетті емессіз.

Бірақ ол шынайы шешуші шек болып, ал шекара бұзылған кезде әрекет етпесеңіз, өзіңізге азаптың рецептін жазып жатырсыз.

Бұл өте өкінішті. Өйткені шешуші шек — бақыттың рецепті. Ол:

Түптеп келгенде, шешуші шектің болуы қауіпсіздік пен еркіндікке байланысты.

Қаншасы шамадан тыс екенін білу әрдайым өзіңізді қауіпсіз сезінуге мүмкіндік береді. Шекті қай жерден белгілеу керектігін білу қажеттіліктеріңізге сай өмір сүру еркіндігін әрдайым сақтайды.

Екі серіктің арасындағы айырмашылықтар мәселесі — қарым-қатынаста ненің бұрыс кеткенін түсіндіретін ерекше нанымды тәсіл. Біреуді алғаш рет кездестірген сәтте ең алдымен оның бізге қаншалық ұқсайтынын немесе бізден қаншалық ерекшеленетінін байқаймыз. Ал адам бізден мүлде бөлек болып көрінсе, бұл бірден көзге түсіп, қолайсыздық туғызады.

Екі адамды қандай ұқсастықтар мен айырмашылықтардың үйлесімі табыстырса да, қарым-қатынас басталғаннан кейін кейбір айырмашылықтар аяқкиімнің ішіндегі кішкентай тас секілді өз көлеміне мүлде сай келмейтіндей дәрежеде назарымызды өзіне аудара береді. Махаббат жалғай алмайтындай тым үлкен алшақтықтар мен үйлеспеушіліктерді бәріміз де қарым-қатынаста бастан өткердік.

Адамдар маған қарым-қатынасының қалуға тым нашар болуы мүмкін екенін дәлелдейтін себеп ретінде мынадай айырмашылықтарды келтірген:

Бұл, әрине, толық тізім емес. Жұмыстан үйге келгенде біреуі сөйлескісі, ал екіншісі тыныштықта жалғыз қалғысы келгендіктен бір-бірінен ерекшеленген жұптан бастап, біреуі Құдайдың өзіне тіл қатқанын естіп, екіншісі естімегендіктен өзгеше болған жұпқа дейін — мен айырмашылықтың небір түрін естідім.

Осының бәрін шатастыратын және сіздің көмек іздеуіңізге себеп болатын нәрсе — айырмашылық мәселесінде шекті қай жерден белгілеу керектігін анықтау. Нақты қандай айырмашылықтардың шын мәнінде маңызы бар? Нақты әсер етуі үшін айырмашылық қаншалық үлкен болуы керек? Ол сізге қаншалық жайсыздық туғызуы керек? Осы тараудың соңына қарай сіз тек мазаны алуы мүмкін, бірақ өздігінен қарым-қатынасты нашарлатпайтын айырмашылықтар мен қарым-қатынастың дәл жүрегіне пышақ сұғып, оны қалуға тым нашар ететін айырмашылықтарды ажырата алатын боласыз.

Айырмашылықтардың қарым-қатынасқа тигізетін әсері туралы сөз болғанда, біз рас деп ойлайтын көптеген нәрсе шындыққа жанаспайды.

Бұл фактордың шынайы өмірдегі бір мысалы — қара нәсілді және ақ нәсілді адамдардың қарым-қатынасы. Статистика бойынша, қара нәсілді және ақ нәсілді адамдардың некесіндегі ажырасу көрсеткіші орташа деңгейден жоғары болғанымен, мұндай қарым-қатынасқа бұрыс себептермен — мысалы, ата-анасынан өш алу немесе достарына керемет көріну үшін — кірген адамдарды алып тастасаңыз, олардың табысқа жету ықтималдығы іс жүзінде орташадан жоғары болады. Демек, махаббат мәселесінде бұл — шын мәнінде айтарлықтай әсер етпейтін айырмашылық. Даррин/Саманта факторына мысал болатын басқа айырмашылықтар да көп.

Мен осындай бір жұппен жұмыс істедім. Олар бір-біріне, былайша айтқанда, екі тышқандай мінсіз үйлесетін. Жалғыз айырмашылығы — біреуі ауылдық жерде, ал екіншісі қалада тұрғысы келді. Бәріміз бұл қарапайым айырмашылықты оңай шешуге болады деп ойлай бердік, бірақ ол мүлде жойылмайтын кедергі болып шықты да, ақырында екеуін ажыратты.

Кейбір айырмашылықтардың қандай қасиеті адамдарды қарым-қатынастан кеткеніне қуанып, қалғанына өкінуге мәжбүр етеді? Ал басқа айырмашылықтардың қандай қасиеті адамдарға: «Қалып, осы айырмашылықты бірге еңсергеніме сондай қуаныштымын» немесе «Арамыздағы жалғыз мәселе осындай болмашы айырмашылық қана тұрғанда, кетіп қалған мен қандай ақымақ едім?» — дегізеді?

Сол себепті адамдар маған қиындыққа ұшыраған қарым-қатынасымен келгенде, олар әдетте қайта-қайта айырмашылық туралы шағымданады, ал мен басқа нәрсені көремін: олардың айырмашылықтарын шешуіне кедергі келтіретін күштер мен факторларды және сол айырмашылықтарды шешуге көмектесе алатын күштер мен факторларды.

Міне, кең таралған көзқарастың бір мысалы: бір жұп махаббатпен айналысуға қатысты «орасан зор» айырмашылыққа шағымданып келеді. Ер адам жыныстық қатынасты «ешқашан» қаламайды. Әйел «үнемі» қалайды. Екеуі де ашулы, ренжіген әрі үмітсіз. Мұндай айырмашылық қарым-қатынасты тұралатып тастауы мүмкін.

Бірақ бұған менің, психотерапевттің, көзқарасыммен қарап көріңіз. Бұл жағдайдың өрбу жолдары өте көп.

Немесе «айырмашылық» мәселесі болып көрінген нәрсе шын мәнінде билік мәселесі болуы мүмкін. Айталық, белгілі бір жұптың қарым-қатынасында көп нәрсеге байланысты билік үшін тартыс жүріп келген, енді олар махаббатпен қаншалық жиі айналысатынын «кім белгілейтіні» үшін таласып жатыр. Екеуі де «белгілейтін» адам болғысы келеді. Мұнда біреуінің жеңгісі келгенінен гөрі, екіншісінің жеңбеуін қалауы басым. Тек психотерапевт немесе беделді басқа бір адам араласып, айырмашылықты қалай тең бөлетініне қатысты әділ әрі объективті ереже бекітсе болғаны. Мысалы, мен жиі белгілейтін ережелердің бірі бойынша, олар апталарды немесе айларды кезектестіреді: бір уақыт кезеңінде бәрін бір адамның қалауынша, келесі кезеңде екіншісінің қалауынша істейді.

Алдыңғы тарауларда біз билік пен тілдесу туралы айттық, жақында келіссөз туралы да сөз қозғаймыз. Сонда екі адам бірге өмір құруға талпынған сайын сөзсіз туындайтын айырмашылықтарды шешуіне кедергі келтіретін нәрселердің бәрін қамтимыз. Бұлар — өздігінен қарым-қатынасты қалуға тым нашар ететін айырмашылықтар емес.

Бұл тарау қалған айырмашылықтарға арналған. Мұнда сіз: «Айырмашылықтарды өздігінен уытты әрі бітіспес ететін не?» — деген сұрақтың жауабын табасыз.

Айырмашылықтың қай тұста шын мәнінде маңызды бола бастайтынын түсіну үшін адамдарға, бәрімізге, ең маңызды нәрсеге — қалай өмір сүретінімізге назар аудару қажет. Егер сіз қарым-қатынаста қалған жағдайда өздігінен-ақ сізді шын бақытсыз ететін серігіңіз екеуіңіздің араңыздағы айырмашылықты дәл анықтағыңыз келсе, мына сұраққа жауап беріңіз.

Бұл сұрақ өмір салты мәселесіне қатысты. Айталық, біріміз дене қимылына толы белсенді өмірді ұнатамыз, ал екіншіміз ұнатпаймыз. Бұл — айырмашылық. Соған қарамастан, сіз демалыс күндерін велосипедпен ауылдық жерлерге барып-қайтуға арнап, ал менің үйде қалғаныма екеуіміз де қарсы болмасақ, өмір салты жөнінде іс жүзінде келісеміз.

Бірақ қарым-қатынас туралы сіздің елестетуіңіз бойынша, екі адам демалыс күндері бірге велосипедпен ауылдық жерлерге баруға тиіс болса, ал менің түсінігім басқа болса, онда өмір салты жөніндегі көзқарасымыз қабыспайды. Егер жай ғана келіспей қоймай, әрқайсымыз өз көзқарасымызды құштарлықпен қорғасақ, сондай-ақ қарым-қатынас туралы бұл түсінік сіздің өмірден алғыңыз келетін ең маңызды нәрсенің мәні болса және менің түсінігім де мен үшін дәл сондай болса, онда бұл келіспеушілік әрқайсымыздың қалай өмір сүргіміз келетінінің өзегіне тиіп, қарым-қатынасымыздың жүрегіне шабуыл жасайды.

Айырмашылық балалы болу сияқты ең негізгі мәселеге де байланысты болуы мүмкін. Мұнда бір адамның баланы екіншісінен көбірек қалауында тұрған мәселе жоқ — мұндай айырмашылық өте жиі кездеседі. Бірақ қарым-қатынастағы бір адам балалы болуды болашақ өмірі туралы көзқарасының негізгі бөлігі деп санап, ал екіншісі қандай да бір себеппен балалар жүктейтін міндеттерден азат өмірді жоспарлап әрі сондай өмір сүруге берік шешім қабылдаса, бұл — нақты өмір сүру мәнеріңізде сіз бәрінен жоғары қоятын нәрсенің мәніне қатысты айырмашылық.

Өмір салтының айырмашылықтар ішінде шын мәнінде маңызды болатын жалғыз тұс екенін көрсету үшін ойша мына шағын тәжірибені жасап көріңіз: бүгінгі таңда Америкадағы 70 миллион некенің әрқайсысында серіктердің бірі кенеттен үйдегі барлық теледидарды алып тастауды және екеуінің некесі теледидардан толықтай азат болуға тиіс екенін талап етті деп елестетіңіз. Ол мұны шын айтып, еш нәрсеге қарамастан райынан қайтпайды деп есептеңіз.

Бір жылдан кейін қанша неке сақталып қалар еді деп ойлайсыз? Серігімен өмір бойы бірге болу теледидарсыз өмір сүруді білдіретінін түсінсе, қанша адам бірге қалар еді?

Махаббатқа қаншалық сенсек те, көпшілігіміз 70 миллион қарым-қатынастың талайында адамдар өмірінің қалған әрбір күнін сүйікті бағдарламаларын көру немесе теледидар алдында бос отыру мүмкіндігінсіз өткізгеннен гөрі, кетуді таңдайды деп болжайтын шығармыз.

Енді өмір салтындағы айырмашылықтар туралы осы ойды күнделікті тәжірибеміз тұрғысынан қарастырайық. Міне, бір мысал. Көмек іздеген не көмекке мұқтаж емеспіз деп санаған жұптардың болсын, гетеросексуал немесе гомосексуал жұптардың болсын, махаббатпен айналысуда нені ұнататынына қатысты серіктер арасында сан алуан айырмашылық жоқ жұпты мен өте сирек кездестірдім. Бірақ бұл саладағы айырмашылықтар орасан зор болған күннің өзінде, олар міндетті түрде қарым-қатынастың іргесін шайқалтатын өмір салты мәселелері бола бермейді.

Адамдардың көпшілігі үшін бос уақыттың сапасы — өмір сапасының өзегі. Бұл екі адамның айырмашылығы бос уақыттағы бір ғана ұсақ нәрсеге емес, бос уақыттарының бүкіл табиғаты мен құрылымына қатысты еді.

Бұрын айтқан қала тышқаны/дала тышқаны факторында мен сөз еткен жұптың айырмашылығы неліктен бітіспейтінін енді түсіне аласыз. Біріңіз қалалық өмір салтын, ал екіншіңіз ауылдық өмір салтын жан-тәніңізбен қаласаңыз, қалаған нәрсеңіз өміріңіздің әрбір бөлігіне ықпал етеді.

Өмір салтындағы айырмашылықтың неліктен соншалық маңызды екені түсінікті. Адамдардың ақырында серігінің орнына белгілі бір өмір салтын таңдайтын себебі де осы: өйткені қарым-қатынастан ең әуелі алғыңыз келген нәрсе — сол. Бұрын қарым-қатынасқа қатысты жасаған таңдауларыңызды еске түсіріңіз. Сіз ешқашан тек әлдебір адаммен бірге болуды қалаған жоқсыз. Сіз сол адамды онымен бірге ұстанатын немесе ұстанамын деп ойлаған өмір салтыңызбен қоса қаладыңыз.

Мен өмір салтының болуы мүмкін әрбір қыры сіз үшін маңызды болды деп отырған жоқпын. Ақшаңыздың бар-жоғы сізге маңызды болмаған шығар. Қалада немесе ауылда тұрғаныңыз да маңызды болмаған шығар. Бірақ сол адаммен бақытты болу туралы көзқарасыңызда онымен қалай өмір сүретініңіз, онымен бірге өткізетін өміріңіздің қандай болатыны туралы түсінік те болды.

Сондықтан екі ғашық бір-бірінің көзіне қарағанда: «Сен — менің өмір салтымсың», — деп тұрғандай болады. Әрине, олар мұны шын мәнінде айтпайды, бірақ бірге қалғанда іс жүзінде осыны таңдайды, ал кеткенде осыдан бас тартады. Өміріңіздің жалпы, негізгі сапасы таразыға түскенде, өзіңізге жағымды өмірді жағымсыз өмірден артық таңдауға рұқсат бере алатыныңызды сезінуіңіз керек.

Бірақ ұзақ жыл бірге тұрсаңыз да, небәрі екі-үш жыл бірге болсаңыз да, ештеңе өзгеріссіз қалмайды. Үлкен балалары колледжге кеткенде, Роберт пен Агнес бір-біріне қарама-қарсы, үйлеспейтін бағыттарға қарай тез алшақтай бастады. Роберт заң саласындағы тынымсыз еңбектен шаршаған еді. Жұмыс оған іш пыстыратын, еңсесін түсіретін әрі мәнсіз болып көрінді; ол ертерек зейнетке шығып, Солтүстік Италиядағы (Northern Italy) ауылдық жерде орналасқан қарапайым виллаға көшуді сөз ететін. Оның үстіне, «бәрі құрысын» деп жұмыстан біржола кетіп, ешқашан қайтып оралмауына жететін ақшасы да бар еді. Ол қалған өмірін рақаттанып өткізгісі келді.

Ал Агнес оның тура қарама-қарсысы еді. Үй мен отбасына қамқорлық жасаумен өткізген бүкіл жылдар оны өршілдікке толы серіппеге айналдырған: серіппе барған сайын сығылып, қысым босаған сәтте атылуға дайын тұрды. Балалар үйден кете бастағанда, ол өз өмірін, сыртқы әлемдегі мансабын, жетістік пен табысты қалады.

Роберт пен Агнестің өмір салтына қатысты күйретуші айырмашылықтары енді екеуін билей бастады. Бұрын басқа айырмашылықтары болғанымен, олардың өмір салты туралы көзқарастары бірін-бірі толықтыратын. Енді айырмашылықтары өмір салтына қатысты әрі өзара үйлеспейтін болды.

Роберт бос үйге зейнетке шыққысы келмеді; ол Агнестің өзімен бірге Солтүстік Италия секілді бір жерде мүлде жаңа өмірге негізделген, қызығушылықтар мен саяхаттарға толы зейнеткерлікті бөліскенін қалады. Ал Агнес еркіндікті қалады. Ол өзін Роберт пен оның өмірі шідерлеп келгендей сезінді, енді өз өмірін сүргісі келді. Алайда елуден енді асқан әйелге мансап құру онсыз да өте қиын еді; титтей де мүмкіндігі болу үшін ол достары мен байланыстарының бәрі орналасқан қазіргі жерінде қалуға тиіс болатын.

Жылдар бойы үйлесімді өмір сүрген екі адам бір-біріне өшіге қарсы тұрды. Олар әлі де бір-бірін біршама жақсы көретін, талғамдары мен құндылықтары да ұқсас еді. Бірақ Роберт енді екіге жарылғандай қиналды. Бір жағында өзі қалаған өмір тұрды: жауапкершілік туралы ойдың бәрінен алыс, шалғай бір жерде, қасында серігі бар өмір. Екінші жағында Агнес ұсынуға дайын өмір тұрды: орнында қалып, күн сайын бос үйге оралу. Робертке Агнес ұсынған өмір салты армандаған зейнеткерлігіне ұқсамады; ол мезгілсіз өлімдей көрінді.

Роберт пен Агнестің не болғанын бір сәттен кейін айтып беремін. Алдымен мына бағдарға назар аударыңыз:

Егер сіз бен серігіңіздің қалай өмір сүруге қатысты жан-тәндеріңізбен қалайтын, бірақ бір-бірінен түбегейлі алшақ таңдауларыңыз болса; сіз ұнататын өмір салты серігіңізбен бірге мүмкін болмаса; әрі серігіңізбен сол өмір салтынсыз тұрғаннан гөрі, серігіңізсіз сол өмір салтымен өмір сүргенде бақыттырақ болатыныңыз анық болса, кеткеніңізге қуанып, қалғаныңызға өкінесіз.

Бұл бағдар өмірдегі бақыттың, жан тыныштығының және қанағаттың қайдан келетіні туралы. Олар сіздің қалай өмір сүретініңізден, өмір сүру мәнеріңізде өзіңіз үшін маңызды нәрселерден туады. Әрине, сүйетін адамыңыз қалай өмір сүретініңіз үшін аса маңызды, бірақ арбаны аттың алдына жекпеңіз. Өміріңіз — өз өміріңіз, ал сүйетін адамыңыз — сол өмірдің бір бөлігі.

Сіз бақытты болуыңызға қажет өмірді таңдауға өзіңізге рұқсат бере аласыз. Өмір салтыңыздағы айырмашылық соншалық маңызды болмаса немесе айырмашылықтарыңызды өмір салтыңыздың аясында үйлестіре алсаңыз, мәселе жоқ. Болмашы ғана жақсарту үшін жалпы алғанда тәуір қарым-қатынасты бұзған адамдар әдетте кейін өкініп жүреді. Бірақ дуалдың арғы жағында сіз үшін бәрін өзгертетін басқа өмір сүру тәсілі тұрса, серігіңіздің жалғыз өзі сізді бақытты ете алмайды.

Роберт бұл бағдар сізге беретін рұқсатты өзіне бере алмады. Агнес өзімен бірге Италияға барғаннан гөрі жалғыз қалуды таңдайтынын анық білдірсе де, оны тастап кетуді ойлаған Роберт өзін кінәлі сезінді. Кейін өзі түсінгендей, ол қорқатын әрі әдетінің құрсауында қалған еді. Сондықтан ол өзі барынша алыс кеткісі келген өмірді еске салатын бұрынғы дүниелердің ортасында, бұрынғы қаласындағы бұрынғы үйінде қалды. Мерзімінен бұрын зейнетке шығуы түрмеден босап шыққандай сезім сыйлаудың орнына, тастап кеткен өмірі мен өзі қалаған өмірдің арасындағы беймәлім жерде қаңтарылып қалған ымырт аймаққа айналды.

Ал Агнес құлпырып сала берді. Оның жаңа өмірі барған сайын өзі қалаған өмірге ұқсай түсті. Бірақ оның бақыты Робертке шын мәнінде әсер етпеді, өйткені бұл бақыт екеуіне де, бірге өткізіп жатқан өмірлеріне де қатысты емес еді.

Бұл бір жағынан алғаш рет жалғыз саяхатқа аттанған баланың бақытына ұқсайтын. Роберт оның бақытына дүрбінің теріс жағынан қараған адамдай көз салды. Барлық жетістігі мен жоспарына қарамастан, ақыр соңында Роберт өзін иесіз аралда қалғандай, біреудің өмірінде қаңтарылған бөтен адамдай сезінді. Олар бірге қалды, бірақ Робертке бұл қателік болып көрінеді.

Иә, басқа адаммен бірге өмір сүру бізді сан алуан тітіркендіргіш айырмашылықпен бетпе-бет әкелуі мүмкін. Бірақ біз төзе алмайтын айырмашылық — қалай өмір сүруге қатысты айырмашылық.

Кез келген айырмашылық мазаны алуы мүмкін, бірақ айырмашылықтардың көпшілігін не шешуге, не елемеуге болады. Қандай да бір ымыраға келу арқылы айырмашылықты шеше аласыз. Ал өз болмысыңызды сақтап, қалағаныңызды істеп, араларыңыздағы алшақтыққа назар аудармау арқылы айырмашылықты елемей аласыз. Көбіне махаббат пен шеберліктің қандай да бір үйлесімі айырмашылықтарыңызды шешуге немесе елемеуге мүмкіндік береді. Мұның бір ерекшелігі — қалай өмір сүргіңіз келетініне қатысты түбегейлі айырмашылық; ол туралы жаңа ғана айттық.

Алайда оларды шешу немесе елемеу қабілетіңізден де күшті басқа айырмашылықтар бар ма?

Иә, оларды шешу немесе елемеу қабілетіңізден де күшті айырмашылықтар бар. Бұл айырмашылықтар ішкі дүниелеріңіздің мүлде жат болуына қатысты. Мысық немесе ит асырап көрген болсаңыз, екеуіңіздің екі бөлек биологиялық түрге жататыныңызды біле тұра, қандай да бір деңгейде ортақ байланыс сезілетінін білесіз. Екеуіңіз де дәмді тамақты ұнатасыздар. Екеуіңіз де жайлы жерге бүрісіп жатқанды жақсы көресіздер. Екеуіңізге де тәндік мейірім ұнайды. Екеуіңіз де ойнағанды жақсы көресіздер. Екеуіңіздің де бір-біріңізге қамқорлық таныту қабілеттеріңіз бар. Осы терең ұқсастық немесе байланыс сезімі араларыңызда шынайы жақындық қалыптастырады.

Бірақ ит/мысық деңгейінен біртіндеп тауық/мүйізтұмсық/жылан деңгейіне, одан әрі ұлу/құрт/қоңыз деңгейіне ауысқан сайын, әлдебір тұста қандай да бір байланыс сезімі мүлде жоғалады. Байланыс сезімі бар болса, сол жаратылыспен өміріңізді бөлісе аласыз. Байланыс сезімі болмаса, оны жейсіз немесе зиянкестерді жоятын қызметті шақырасыз.

Ғашық болған адамдарымызға қатысты да дәл солай. Кейде сондай терең, негізгі байланыс сезімі болады, бірақ таңғаларлығы — кейде ол мүлде жоқ. Кейде біз өте, қорқынышты дәрежеде, түбегейлі әрі бітіспестей бөлек адамға ғашық боламыз. Алайда мұны көру немесе мойындау өте қиын, өйткені, қалай болғанда да, сіз сол адамға ғашық болдыңыз. Итке немесе мысыққа ғашық болуды түсінуге болады, бірақ ұлуға немесе құртқа қалай ғашық болмақсыз?

Бұл сіз ойлағаннан оңайырақ. Басқа себептермен қатар, бәріміз бір биологиялық түрге жататындықтан өзімізді алдаймыз. Бір-біріңізге тәндік тартымдылық сезінесіздер. Екеуіңіз де «Грейтфул Дэд» (Grateful Dead) тобын ұнатып, кантри музыкасын (Country music) жек көресіздер. Немесе екеуіңіз де Достоевскийді (Dostoyevsky) адам төзгісіз іш пыстыратын әрі нашар жазушы деп есептейсіздер және «Ник эт Найт» (Nick at Nite) арнасының жанкүйері екендеріңізді мойындайсыздар. Не болмаса екеуіңіз де терезені ашып ұйықтауды жақсы көріп, таңертең махаббатпен айналысуды жек көресіздер. Осыдан кейін бірге жиһаз сатып алып, бір-екі балалы болсаңыздар жеткілікті — шын мәнінде бір-біріне еш қызығушылығы жоқ екі бөлек ғаламшардың адамдарындай жат екендеріңізді мүлде байқамай қаласыздар.

Сондықтан өзіңізге мына сұрақты қойыңыз:

Осындай терең, негізгі ұқсастықты іздеу адамдарды көбіне серігімен қарым-қатынасына мүлде басқа көзбен қарауға мәжбүр етеді. Мысалы, бір әйел өзін «гольф пен теледидардағы спорттың жесірі» сезінетініне, күйеуінің «әдеттегі сезімсіз еркек» екеніне шағымданып жүрді. Ол екеуінің бірге қалу үшін тым әртүрлі екеніне барған сайын қатты сеніп бара жатты.

№21 сұрақ жағдайды басқа қырынан көрсетті. Күйеуінің де өзі секілді жақсы ата-ана болу — өмірлеріндегі ең мағыналы тәжірибе екеніне кәміл сенетіні әйел үшін даусыз еді. Ол гольф ойнап, теледидардан спорт көргенімен, балаларға әрдайым уақыт бөлетін — олармен бірге болудың жолдарын өзі іздейтін. Әйел күйеуінің өзін тітіркендіретін барлық қасиетіне қарамастан, өзі үшін ең маңызды нәрсенің ол үшін де ең маңызды екенін еш күмәнсіз білетін.

Серігіңіз екеуіңіздің араңызда ешқандай ұқсастық жоқ деп қорықсаңыз, терең, негізгі ұқсастықты табу мәселесіне сақтықпен қарау қажет. Бұл — дәлел мәселесі. Ұқсастықтың бар екенін дәлелдей аласыз, өйткені оны көріп, сезесіз. Бірақ көрмегеніңіз және сезбегеніңіз үшін ғана оның жоқ екенін дәлелдей алмайсыз. Жоқтықты дәлелдеу мүмкін емес. Көпке таныс мысалды алсақ, бірмүйіздер тек аңыздағы мақұлықтар екеніне сенімді болуымыз мүмкін, бірақ кім біледі? Бәлкім, олардың бір жерде тұтас үйірі жүрген шығар, тек әлі ешкім тауып алмаған болар. Дәл сол сияқты, қарым-қатынасыңыздан көңіліңіз құлазыған нашар күндердің бірінде серігіңіздің сізге ұқсайтын бірде-бір қыры жоқтай сезілуі мүмкін, бірақ бәлкім, сіз байқамай қалған немесе ұмытып кеткен терең ұқсастық бір жерде бар шығар.

Бұл жерде сезіміңіз басты өлшем болуы керек. Серігіңіз екеуіңіздің ішкі болмыстарыңыз шынымен ұқсас әрі сол ұқсастық сіз үшін маңызды екенін сезесіз бе? Бұл жай ғана үстірт ұқсастық болмауға тиіс. Түпкі тереңдікте ұқсастығыңыз сіз үшін шынымен мағыналы болатын бір нәрсе болуы керек.

Мен №21 сұраққа екеуі де орманда серуендегенді ұнататынын айтып жауап берген бір жұпты білетінмін. Бұл, шағын болса да, шынайы өмір салты ұқсастығы екені анық. Бір нәрсені ұнату жағынан олардың ұқсайтыны да рас. Бірақ олардың ажырасқандарына қуануының себебі мынада. Екеуінің де орманда серуендеуді ұнатуы ішкі болмыстарының қандай да бір терең ұқсастығын білдірмейтінін олар түсінді. Бұл екеуіне бір-біріне ерекше жарасатынын сездіретін табиғатқа деген терең әрі өзгеше махаббат емес еді. Олар орманда серуендеуді кездейсоқ таңдалған екі адамның да пепперони пиццасын ұнатуы немесе сары түсті таксиге мінсіз түс деп санауы секілді жақсы көретін. Бұл — ешқайда бастамайтын және ешқандай мәнге ұласпайтын үстірт ұқсастықтың бір түрі.

Мен Гертруда Стайнның (Gertrude Stein) Окленд, Калифорния (Oakland, California) туралы: «Онда ешқандай “онда” жоқ», — деген сөзін қайта-қайта ойлаймын. Оның айтпағы — бәрі жиналатын қала орталығы жоқ дегені. Ал бұл жұптың орманда серуендегенді ұнатуы екеуі тоғыса алатын қандай да бір терең ұқсастық бар екенін білдірмейтін. Бұл — өте нәзік, субъективті мәселе, бірақ бағдар шынайы әрі дұрыс.

Егер серігіңіздің сіз үшін мағыналы әрі өзіңізге жағымды қандай да бір қыры жағынан өзіңізге ұқсайтынын шынымен сезсеңіз, қарым-қатынасыңыздың кетуге қимайтындай жақсы болуы әбден мүмкін. Бірақ өзіңіз үшін маңызды ешбір қырдан ешқандай ұқсастық таппасаңыз — сондықтан серігіңіз сізге жат жаратылыстай сезілсе — осындай жағдайдағы адамдардың көбі кеткендеріне қуанды.

Енді, үміттенемін, қарым-қатынастағы айырмашылықтардың жұмбағын — неліктен кейбір айырмашылықтардың бәрін білдіріп, ал басқаларының ештеңе білдірмейтінін — анық көре бастадыңыз. Айырмашылықтарыңызды, тым құрығанда олардың көпшілігін, тіпті орасан зор әрі тітіркендіргіш болып көрінетіндерін де елемеу немесе шешу мүмкіндігі әрдайым бар.

Бірақ өзіңіз бәрінен жоғары бағалайтын өмір сүру мәнеріңіз таразыға түскенде олай емес. Сондай-ақ сіздерді байланыстыратын терең әрі мағыналы ұқсастық көпірі мүлде болмағанда да олай емес. Өзіңізге барлық жағынан Марс тұрғынындай көрінетін адаммен бірге болмауға рұқсат бере алатыныңызды сезінуіңіз керек.

Біраз уақыт бұрын жұптарға арналған бір топты жүргізіп жүргенімде, бір әйел күйеуінің «Мел Гибсон (Mel Gibson) емес» екеніне шағымдана бастады.

— Қымбаттым, сен Мел Гибсонға қол жеткізе алмайсың. Сондықтан бұл ойды қоя сал, — деді.

Екінші әйел маңызды ой айтып қана қоймай, тұрақсыз қарым-қатынасына қатысты не істеу керектігін анықтауға тырысып жүрген адамдар жиі елемейтін мәселелердің тұтас бір шоғына жол ашты:

Мен осы жерде сізге дәл соны істеуге көмектесемін. Кеткеннен кейін болатын, бірақ шын мәнінде ешқашан жүзеге аспайтын бір нәрсені асыға күткендіктен, қарым-қатынасыңызды қалуға тым нашар деп ойлап жүрген шығарсыз. Немесе сыртта жоқ әлдебір нәрседен қорыққандықтан, қарым-қатынасыңызды кетуге қимайтындай жақсы деп ойлап жүрген боларсыз. Мұндағы сұрақтар қарым-қатынасыңыздың шетінен асыра көз тастап, арғы жағында не бар екенін көруге көмектеседі. Жалпы көрініске қарамасаңыз, үлкен қиындыққа бет алып барасыз.

Бұл сіздің ең соңғы естігіңіз келетін нәрсе секілді көрінуі мүмкін. Қалу немесе кетудің қайсысы өзіңіз үшін дұрыс екенін ойлап қиналып жүрсеңіз, арғы жақта не күтіп тұрғаны туралы онсыз да тым көп ойлағандай сезінетін шығарсыз. Жаңа пәтердің ақысын қалай төлейсіз? Бала күтімі немесе алимент қаншалық ауыр жүк болады? Қандай жаңа қарым-қатынастар табасыз?

Түрлі практикалық жайттардың бәрін ойластырғаныңызға сенімдімін. Бірақ менің міндетім — дәл қазір сіз бастан өткеріп жатқан жағдайдан өткен адамдардың тәжірибесін сізбен бөлісу. Олардың айтуынша, сан алуан нәрсе туралы ойлаған болуыңыз әбден мүмкін, бірақ шынымен маңызды әлдебір нәрсені ойламаған болуыңыз да ықтимал.

Осындай жағдайдан өткен адамдардың үйренгенін бір ойға сыйғызсақ, ол мынау болар еді:

Қарым-қатынастағы екіұдайлық туннелінің ішінде сіз өзіңіздің қаншалық тығырыққа тірелгеніңізді, қазіргі өміріңіздің таусылмайтын шындығын және арғы жақта күтіп тұрған қорқынышты немесе еліктіргіш болашақтың бірнеше жұрнағын ғана көресіз. Мүмкіндіктеріңіздің қандай екенін анық көргіңіз келсе, сол туннельден шығуыңыз керек.

Мүмкіндіктеріңізді жан-жақты қарастыру бәрін қалай өзгертетінін мысалмен көрсетейін.

Бірақ бұл — үлкен қателік. Туннельдің сыртында, жалпы көрініске қарағанда, шын мәнінде сізде екі таңдау бар: ақшаны демалысқа жұмсап алатын нәрсеңіз және демалысқа бармаған жағдайда сол ақшаны басқа бір нәрсеге жұмсап алатын нәрсеңіз. Оның орнына жуынатын бөлмені жаңартып немесе жақсы жаңа көліктің бастапқы жарнасын төлей алатыныңызды ойласаңыз, жаңа ғана керемет көрінген демалыс енді соншалық тартымды болмауы мүмкін.

Ал егер демалысқа бармаған жағдайда ақшаны шын демалыс сыйлайтын рақатқа жетпейтін қысқа сапарлар мен мейрамханаларға жұмсап жіберетініңізді өзіңізді жеткілікті жақсы білгендіктен түсінсеңіз, демалыс алғаш ойлағаныңыздан да тартымды көрінуі мүмкін.

Адамның жүрегіне ең жақын шешімді ақша жұмсаумен салыстыру тым тұрпайы естілетінін білемін. Бірақ ойдың мәні — өзіңіз үшін ең дұрыс таңдауды анықтау үшін жалпы көрініске қарауыңыз қажет. Олай істемесеңіз, не болатынын мына оқиғадан көре аласыз.

Біраз уақыт бәрі тамаша жүрді. Әсіресе Мэтт жергілікті қорғаныс мердігері компаниясында электроника технигі болып жақсы жалақы алатын, ал Уэнди орта мектептің төменгі сыныптарында мұғалім болып жұмыс істейтін. Бірақ кейін жағдай басқа арнаға бұрылды.

Жақсы мүмкіндіктермен басталған мұндай қарым-қатынаста жағдайдың нақты қашан және қалай бұзылатыны, меніңше, жұмбақ.

Бұл жұмбақтың шешілмеу себебі — мұндай адамдар жағдай бұзыла бастаған кезде өте сирек көмек сұрайды. Сондықтан реніш пен өкпе өсіп үлгергенше, бәрін бастаған дән тереңге көміліп қалады.

Олар көмек сұрап біреуге барған кезде, әсіресе Мэтт өзі мен Уэндидің мүлде бөлек бағытта дамып кеткеніне және араларында айтарлықтай байланыс қалмағанына сенімді еді.

Ол өзін саясат пен әлеуметтік үрдістерден тұратын кең дүниеге қызығатын жігіт деп көретін. Оның көзқарасы бойынша, балалар дүниеге келіп, Уэнди мұғалімдікті тоқтатқан соң, ол отбасы өмірінің ұсақ-түйегіне толықтай жұтылып кеткендей болды. Оның үстіне, Мэтт некелерінің алғашқы бірнеше жылында бір беталысты байқаған еді: бастапқыда алаңсыз, асау мінезді студент болған Уэнди қатал, байсалды әрі шамадан тыс ересек адамға айналып бара жатты. Балалы болу бұл мінезін жұмсартқан жоқ; керісінше, өзгерісті жеделдетті. Мэттке Уэнди бұрынғы сүйіктісіндей көрінбейтін болды.

Осының бәрін жинақтағанда, Мэтт күткен өмірмен салыстырғанда некесі өте тұрақсыз қарым-қатынасқа айналған еді. Ол қала берді, бірақ кету туралы да ойлай берді.

Содан кейін оның ең жақын досы ажырасып кетті. Досының соншалық оңай «еркіндікке қол жеткізуі» Мэттке ғажайыптай көрінді. Қолынан шығып кеткен еркіндігіне әлі де ие бола алатын болса, ұрысқақ әрі тұнжыраңқы әйелдің құрсауында неге қалуы керек? Мэттің санасында қарапайым теңдеу бар еді: кету — еркіндікке тең. Неткен керемет! Еркіндік атты сол оазиске немесе сағымға қарай теңселіп жетуге ұмтылған Мэтт те ажырасып кетті.

Егер ажыраспай тұрып мұқият қарағанында, алдын ала көре алатын қандай нәрсені ол «сырттан» тапты?

Трюффоның (Truffaut) «Төрт жүз соққы» (The Four Hundred Blows) фильмінің ең соңғы кадры есіңізде ме? Фильм бойы үйінен және түзету мектебінен қашқан бала ақырында өзі іздеген мұхитқа жетеді. Оны алғаш рет көргенде, баланың жүзінде мұңды әрі бос кейіп қатып қалады, өйткені бәрін табамын деп күткен жерінен ештеңе таппайды.

Мэттің басынан да осы өтті. Бойдақ өмір соншалық керемет болмай шықты. Бойдақтықтың ойын-сауық саябағы жалғыздықтың қу медиен жолағына айналды: жаңа адамдармен танысудың адам сенгісіз қиындығына, өзі байланыс орната алмайтын әйелдермен ыңғайсыз кездесулерге және бірге болуды қиялдаған жас әйелдердің өзін тым кәрі санайтынын аяусыз түсінуге толы өмір салты болды.

Ол балаларын да сағынды. Балаларды мектепке уақытында жіберу және үй тапсырмасын орындауын бақылау секілді әуреден азат болып, демалыс күндері ата-аналық рақатқа толы тамаша сәттер өткізетінін ойлаған еді. Оның орнына демалыс күндері зерігу мен алшақтықтан тұратын қорқынышты түске айналды. Достары мен өмірі басқа жақта қалған балалардың көңілін аулауға тырысу оны әбден титықтатты.

Бәрінен сорақысы, ақыры қандай да бір жартылай берік, біршама ұзақ қарым-қатынас бастағанда, әлгі әйел де Мэтті аздап уысымда деп сезінгеннен кейін, Уэнди секілді талапшыл әрі іскер қатынас жасай бастады.

Мэтт өзіне мынадай баға берді:

Мэттің жағдайы — кетудің немесе қалудың қайсысы дұрыс екенін анықтауға тырысқанда тар өрісті көзқарастан кеңірек әрі шынайырақ көзқарасқа көшудің қаншалық үлкен айырмашылық туғызатынына мінсіз мысал.

Мэтті тар өрісті көзқарас кету туралы қате шешімге жетеледі. Ол дәл сондай оңайлықпен қалу туралы қате шешімге де әкелуі мүмкін.

Осы молшылықтың бәрі қалыптасып жатқанда, Донна баяу ғана алға жылжып, клавесин жасаудан бастап қала орталығындағы кедей аудандарда тұратын жастарға кеңес беруге дейін, табыс әкелмейтін бір саладан екіншісіне әуесқойша ауысып жүрді. Ал Маргомен қарым-қатынасы барған сайын күмәнді бола түсті. Мәселелер өзара босаң байланысқан тұтас ауқымды қамтыды: оның бір шетінде ортақ нәрселерінің азая түсуі тұрса, одан әрі Доннаның Маргомен жақындық сезіну қиындығы — әсіресе Маргоның бизнес пен ақшаға барған сайын көбірек беріліп кетуі — орын алды, ал екінші шетінде олардың сирек әрі салқын махаббатпен айналысуы тұрды.

Маргоға деген махаббат сезімінің әлі де сақталуымен қатар, ақша да Донна үшін бүкіл жағдайды шатастырды. Ашық айтқанда, қарым-қатынастағы екіұдайлықтың тар өрісті көзқарасымен қараған сол кездегі баламалары мынадай еді.

Бір жағынан, Маргомен қалса, жайлы әрі ауқатты өмір күтіп тұрды. Доннаның қалағанының бәрін дерлік істеуіне қажет ақша артығымен болатын. Оның үстіне, ол Маргоға бизнесті бастауға жанама түрде көмектестім деп есептейтін, сондықтан компанияда эмоционалдық үлесі барын сезетін. Еліктірерлігі сол, Маргоның бай туыстарының қайтыс болуының және/немесе әлдебір алпауыт корпорацияның оның бизнесін сатып алуының нәтижесінде Маргоның, соған байланысты Доннаның да, жай ауқатты емес, нағыз бай адамға айналу ықтималдығы жоғары еді.

Екінші жағынан, Донна Маргодан кету қайыршылыққа толы өмірді білдіретініне сенімді болды. Өз ақшасы болмағандықтан, көп ұзамай өзі кеңес беріп жүрген жас әйелдердей кедейленемін деп ойлады. Кем дегенде, оның қорқынышы осы еді.

Сондықтан ол бақытсыз болса да, торының алтын жалатылған сырты көзін байлап, жылдар бойы қала берді. Кейін кездейсоқ бір оқиға оның көзін ашты. Ол өзі жұмыс істеп жүрген он сегіз жастағы бір әйелге баспана табуға көмектесті. Достары және таныстарымен сөйлескенде, үйді немесе пәтерді басқа адамдармен бірге арзан, қауіпсіз әрі жайлы жалдап тұру мүмкіндіктері бар екенін білді. Өзіне жиі ұсынылғандай толық жұмыс күніне көшсе, өз еңбегімен күн көріп, жалғыз өзі әбден лайықты өмір сүре алатыны кенет санасына жетті.

Егер қорқынышының ар жағындағы шынайы мүмкіндіктерін көргенде, өмірін талай жыл бұрын өзгерте алатынын ойлап, өкінішке батты.

Мэтт пен Доннаның оқиғалары тар өрісті көзқарастың апатқа қарама-қарсы екі жолмен қалай әкелетінін көрсетеді. Мэтт көзін кеңірек ашқанда, тұрақсыз қарым-қатынасының шын мәнінде кетуге қимайтындай жақсы екенін көрер еді. Донна көзін кеңірек ашқанда, өзінің тұрақсыз қарым-қатынасы шын мәнінде қалуға тым нашар екенін көрер еді. Көздерін ашу олар бұрыннан білетін шындықтардың ешқайсысын өзгертпес еді. Бірақ сол шындықтарды мүлде жаңа қырынан көрсетер еді.

Сізге осындай апаттың екі түрінен де аулақ болуға көмектесейін.

Бұл тараудағы сұрақтар басқа тараулардағы сұрақтардан сәл өзгеше. Басқа сұрақтардың әрқайсысы негізінен өз алдына дербес. Ал мұндағы екі сұраққа жауап бермес бұрын жағдайыңызға жаңаша қарауыңыз қажет.

Содан кейін қалу немесе кету мәселесімен арпалысып жүргенде өзіңіз үшін ең маңызды болған нәрселерді жазыңыз. Жаңа ғана оқыған мысалдарыңызға сүйенсек, Мэтт асыға күтетін нәрселер ретінде: «Жақсы әрі сексуалды әйелдермен кездесу» және «Балаларыммен қарым-қатынасымның жақсаруы», — деп жазар еді. Ал Донна қорқатын нәрселер ретінде: «Ақшасыз қалу» және «Тұратын жерімнің болмауы», — деп жазар еді.

Асыға күтетін нәрселеріңізді жазғанда, әсіресе достарыңыз бен отбасыңыздан күтіп отырған нақты қолдау уәделерін енгізіңіз.

Жазғандарыңызға қарағанда, тар өрісті көзқарас сіз үшін қалыптастырған көріністі байқауға мүмкіндік аласыз.

Енді сол тар өрісті көзқарасты түзете аласыз. Тізімдегі әрбір тармаққа байланысты өзіңізден мынаны сұраңыз:

Содан кейін өзіңізден мынаны сұраңыз:

Мэтт жалғыз қалғаннан кейін басқа әйелдермен кездесе алатыны рас еді. Бірақ кездесетін әйелдерді табудың қиын әрі кездесулердің көңіл көншітпейтін болуы да мүмкін еді және дәл осы жағдайдың ықтималдығы жоғары болатын. Балаларымен бірге өткізетін уақытының өзі елестеткендей тамаша болатыны да рас емес еді. Мэтт басқа ажырасқан ер адамдармен сөйлескенде, осының бәрін алдын ала біле алар еді.

Доннаның өзін асырай алмайтыны мүлде шындыққа жанаспайтын. Ол ойламаған мүмкіндік — жалғыз қалудың оны лайықты табыс табуға мәжбүр ететіні және сол табысымен жайлы өмір сүре алатыны еді.

Бұл бөлімді сіздің орныңызға мен орындай алмаймын. Әркімнің өміріндегі нақты жағдайлар бір-бірінен тым бөлек. Үміттеріңізді, қорқыныштарыңызды және оларды тудырған шындықтарды тек өзіңіз білесіз. Алдыңыздағы шындықтар туралы түсінігіңізді түбегейлі өзгертетін жаңа ақпаратты тек өзіңіз ғана таба аласыз. Бірақ сол жаңа ақпаратты міндетті түрде жинауыңыз қажет.

Ең болмаса, таныстарыңыздан үміттеріңіз бен қорқыныштарыңызды шынайы деп санай ма, соны сұраңыз. Олардың ойынша, қандай үміттер мен қорқыныштар шындыққа жақынырақ? Сіз бұл адамдардан қарым-қатынасыңыздың ішіндегі жағдай туралы емес, өздері әлдеқайда білікті пікір айта алатын қарым-қатынастан тыс шындықтар туралы сұрап отырсыз.

Содан кейін өзіңізге мына сұрақты қойыңыз:

Бұл ақпаратты жинауға көмектесу үшін алда не күтіп тұрғаны туралы мына мәселелер тізімі бойынша ойланыңыз:

Өміріңізде өзіңіз үшін ең маңызды кез келген нәрсені бұл тізімге еркін қоса аласыз. Енді бағдарға назар аударыңыз:

Осы кезеңде кетуден кейінгі өміріңіздің қандай болатынына шынайырақ қараған кезде, бұл жаңа көзқарас кетуді тым қиын, ал қалуды қалауға тұрарлық етіп анық көрсетсе, іздеген айқындығыңызды таптыңыз және қалғанда бақыттырақ болатыныңызды білесіз.

Бірақ таразы әдісін қолдану арқылы қайтадан екіұдайлыққа түспейтініңізге көз жеткізіңіз. Бұл бағдар таразыға тағы да көбірек нәрсе салып өлшетуді мақсат етпейді. Ол кенеттен бүкіл жағдайды мүлде басқа қырынан көрсететін, бұрын назардан тыс қалған жалғыз шындықты табуға көмектесуді көздейді.

Алда не күтіп тұрғаны туралы шынайырақ ойлау кетуге қатысты бұрынғы көзқарасыңызды түбегейлі өзгертсе, жақсы. Өзгертпесе, алдағы басқа сұрақ сізге айқындық береді.

Енді екі парақ қағазыңызға қайта оралыңыз: «Кету туралы ойлағанда жаңа өмірімде асыға күтетін нәрселерім» және «Қалу туралы ойлауыма себеп болатын жаңа өмірдегі қорқыныштарым». Өзіңізге мына сұрақты қойыңыз:

Мысалы, барар жерім жоқ деп сеніп жүрсеңіз, бұл шынымен рас па? Жалғыз әрі жалғызсыраған күйде қаламын деп сенсеңіз, бұл рас па? Өзіңізді асырай алмаймын деп сенсеңіз, бұл рас па? Жаңа ғана пайдаланған тізімді қайта қолданыңыз. Сондай-ақ достарыңызды «сырттағы» өмірдің шын мәнінде қандай екені туралы ақпарат көзі ретінде пайдалануды ұмытпаңыз.

Мына бағдарға назар аударыңыз:

Қарым-қатынастан кеткеннен кейінгі өміріңіздің шын мәнінде қандай болатынына шынайырақ қарау кетуді сізге оңайырақ әрі тартымдырақ етіп анық көрсетсе және қалуды жаман ойға айналдырса, іздеген айқындығыңызды таптыңыз және кеткенде бақыттырақ боласыз.

Бұл бағдар сіздің жағдайыңызға сәйкес келді делік. Демек, өміріңізге шынайырақ қарау арқылы тек қарым-қатынасыңыздың өзіне тар аяда назар аударған кезде қол жеткізе алмаған айқындықты таптыңыз.

Бұл тарау тұрақсыз қарым-қатынастардың эмоциялық және психологиялық қырларына назар аударған кітаптағы әдеттен тыс практикалық тарау болып көрінуі мүмкін. Бірақ менің тәжірибемде мұнда көтерілген мәселе аса маңызды. Сіздермен бөлісіп отырған осы түсінікті қалыптастырмаған кезімде, көп жыл бұрын қабылдаған бір пациентімді ешқашан ұмытпаймын. Екеуіміз оның қалғанда немесе кеткенде қайсысында жақсырақ өмір сүретіні туралы апталар бойы сөйлестік. Бұл тақырып қозғалған сайын, ол әпкесінің Сан-Францискоға (San Francisco) көшіп келіп, өзімен бірге тұру туралы бұлыңғыр ұсынысын қазіргі қарым-қатынасынан алып шығатын қуатты магнит, таразыны кету жағына қарай басатын басты фактор ретінде атайтын.

Ақырында мен оны әпкесінің ұсынысы қаншалық шынайы екенін тексеруге шақырдым. Келесі аптада ол қайтып келіп, әпкесімен ұзақ сөйлескенін айтты. Әпкесі қарсылықтарының ұзын тізімін айтып шыққаннан кейін, оның шын мәнінде өзімен бірге тұрғанын қаламайтыны және оны құшақ жая қарсы алмайтыны әйелге ақыры түсінікті болды.

Осыдан кейін ол қарым-қатынасын тоқтатқысы келетінін ешқашан айтпады. Қарым-қатынасы жақсарып кеткен жоқ — ондағы мәселелер әлі де бар еді. Бірақ сол мәселелерге нақты қаншалық төзуге болатынын мынадан өлшеуге болатын: бұл әйел баратын тамаша жерім бар деп ойлағанда кетуді орынды санаған, ал барар жері болмағанда кетуді жөн көрмеген. Арада талай жыл өтсе де, ол күйеуімен әлі бірге. Осы әйел, Мэтт және Донна секілді адамдарды есте сақтау — мүмкіндіктеріңізді қайта қараудың маңызды болуының себебі. Мүмкіндіктер қарым-қатынасыңыздың шындығын өзгертпейді, бірақ оларды анық көру қарым-қатынасыңыздың шындығына қатысты сезіміңізді әбден өзгертуі мүмкін.

Үйде өзіңізбен бірге тұратын жас балаларыңыз болса, бұл бөлім сізге арналған. Сіз бен серігіңіз айырылысқан жағдайда арғы жақта не күтіп тұрғаны туралы ойлағанда, балаларыңызды ойлайтыныңыз анық.

Меніңше, осыған қатысты екі ойдың арасында қалғансыз. Бір жағынан, ажырасудың балаларға психологиялық әрі эмоциялық тұрғыдан зиян екенін және ата-аналар үшін адам сенгісіз ауыр, күйзеліске толы әрі қымбат әуреге айналатынын білесіз. Екінші жағынан, нашар қарым-қатынасы отбасының ахуалын бұзатын ата-анамен бірге өсудің балалар үшін қаншалық зиян екенін де білесіз.

Сізді екіге бөлген осы екі ой да дұрыс және олар, шын мәнінде, ажырасудың балаларға әсері туралы жазылған барлық томның мазмұнын жинақтайды. Ажырасу балаларға жақсы емес, бірақ қалуға тым нашар қарым-қатынаста қалу да жақсы емес.

Қазір алдыңызда тұрған мәселе — қалу немесе кету туралы шешімге балаларды өзіңізге де, оларға да әділ болатындай етіп қалай қосу керектігі.

Менің байқауымша, адамдардың барлығына дерлік ең тиімді тәсіл мынау. Бәрін анық ажыратуыңыз керек. Яғни бұл қарым-қатынастың өздігінен қалуға тым нашар немесе кетуге қимайтындай жақсы екенін шешуіңіз қажет. Балаларыңыздың өзіңіз үшін аса маңызды екенін білемін, бірақ олар бұл шешімнен бөлек, дәл балалармен қарым-қатынасыңыз серігіңізбен қарым-қатынасыңыздан бөлек болғаны секілді.

Қарым-қатынастың өзіне назар аударыңыз. Осы кітаптың соңына жеткенде қарым-қатынасыңыздың қалуға тым нашар екенін және кеткенде ең бақытты болатыныңызды көрсеңіз, кетуіңіз керек.

Әр диагностикалық сұрақ қарым-қатынастың адамдар бақытына орасан зор ықпал еткен аса маңызды бір қырына назар аударады. Кетуге бағыттайтын кез келген бағдар балаларыңыз өсіп жатқан ортаны улайтын нәрсені көрсетеді. Егер қарым-қатынас осы кітаптағы бағдарлар бойынша қалуға тым нашар болса, балаларыңыз бар кезде де ол қалуға тым нашар.

Бірақ балалардың болуы белгілі бір айырмашылықтар туғызады. Біріншіден, бұл тарау қалу немесе кетуге қатысты сезіміңізді өзгерте алатын практикалық жағдайларға арналған. Мұндай жағдайларға балаларға қатысты шындықтар да енуі мүмкін. Мысалы, өте көп көңіл бөлуді қажет ететін нәрестелердің немесе бүлдіршіндердің болуы. Қамқоршылық құқығын алмаған ата-ананың бала күтіміне ақша төлеу немесе төлемеу ықтималдығы. Сіз жұмыс істеген кезде балаларға қарайтын адам табудың қиындығы. Өзіңізге бөлетін уақыттың тапшылығы. Бұлардың көпшілігін бұрыннан ойлаған шығарсыз. Ойламаған болсаңыз, достарыңыздың кейбірінен сұраңыз.

Екіншіден, балалардың болуы мынадай айырмашылық туғызуы мүмкін. Олар шешіміңіздің уақытын орынды түрде өзгерте алады. Балаларыңыздың бірі дәл қазір ерекше қиын кезеңді бастан кешіріп жүрсе, біраз күткен жөн болуы мүмкін. Балалар шешіміңізді қалай жүзеге асыратыныңызға да әсер етуге тиіс. Жақсы педиатр немесе отбасылық психотерапевт балаларға ажырасуды еңсеруге қалай көмектесу керектігі жөнінде тамаша ұсыныстар бере алады. Сондай-ақ сіз бен серігіңіз кімнің қайда тұратыны жөнінде шешім қабылдағанда, балалардың да пікірі ескерілуі керек. Бұл мәселелердің бәрі осы кітаптың аясынан тыс, ал қажет болған жағдайда оларды өзіңіз зерттейтініңізге сенемін.

Бірақ балалардың болуы өздігінен сіздің кеткенде немесе қалғанда қайсысында бақыттырақ болатыныңызды анықтамайды.

Мұны естіген кейбір адамдар өзімшіл ересектер және ажырасудың балаларға тигізетін күйретуші психологиялық әсері туралы айтады. Бірақ осы бөлімнің басында айтқанымдай, ажырасудың да, отбасыдағы нашар ахуалда қалудың да балаларға кері әсер ететінін сіз бұрыннан білесіз.

Ажырасудың балаларға тигізетін кері әсерін асыра көрсетпеу маңызды. Психологиялық тұрғыдан алғанда, ажырасудың балаларға ең үлкен кері әсерін көрсететін зерттеулер ажырасқан ата-аналардың балаларының психикасын терең зерттейді, бірақ ажыраспаған, жағдайы ұқсас ата-аналардың жағдайы ұқсас балаларының психикасын дәл солай зерттемейді. Сондықтан мұндай зерттеулер қорытынды жасағанда, ата-анасы ажырасқан шынайы балаларды ата-анасының қарым-қатынасы мінсіз болған балалардың мінсіз бейнесімен салыстырады.

Бірақ мінсізді шынайы өмірмен салыстыруға болмайды. Сіз бен серігіңіз ажырасқан жағдайда балаларыңыз өткізетін психологиялық өмірді тек екеуіңіз бірге қалған жағдайда олар өткізетін психологиялық өмірмен салыстыруға болады. Ал шын мәнінде қалуға тым нашар қарым-қатынаста қалсаңыз, олардың психологиялық өмірі қандай болатынын елестетіп көріңіз.

Бәрімізге де жалпы алғанда, жан дүниеміздің тереңінде және өзіміз үшін ең маңызды қырларымыздан құрметке ие екенімізді сезіну аса қажет. Біз де серігімізді, тым болмаса өміріміздегі тірек ретінде құрметтеуіміз керек. Бірақ барлық қарым-қатынаста жаппай әрі сөзсіз болатын әлдебір нәрселер құрметсіздіктің дәнін өсіретін болса, онда құрметсіздік бәрімізге ортақ мәселеге айналады. Сондықтан мен жай ғана: «Не дейсіз? Ол сізді құрметтемей ме? Онда кетуіңіз керек!» — деп айта алмаймын. Қарым-қатынастардың көбінде құрметсіздік соншалық көп кездеседі, егер адамдар осыған сүйеніп әрекет етсе, бәрі бойдақ болып өмір сүретін дүниеге тап болар едік.

Адамдар қарым-қатынаста құрметке ешбір нәрсеге зәру болмағандай зәру. Олар құрметке ие болуды қаншалық қаласа, серігін құрметтей алуды да соншалық қалайды.

Сондықтан мұндағы міндет — шекті қай жерден белгілеу керектігін түсіну. Құрметке байланысты мәселелердің қай тұста қарбалас сағаттағы көлік кептелісі тәрізді — бірге өмір сүруге, бәлкім бейімделуге, тіпті еңсеруге болатын жағымсыздықтан — бізге психологиялық зиян келтіретін нәрсеге айналатынын түсінуіміз қажет.

Жағдайды дұрыс қырынан қарастырайық. Қалыпты құрметсіздік, яғни қарым-қатынастардың көпшілігінде кездесетін әрекеттер дегеніміз не? Мұны білуіміз қажет, өйткені тұрақсыз қарым-қатынасты қалуға тым нашар қарым-қатынасқа айналдыратын құрметсіздік осы қалыпты құрметсіздіктен әлдеқайда шектен шыққан әрі әлдеқайда зиянды болуға тиіс. Сондай-ақ тұрақсыз қарым-қатынасты кетуге қимайтындай жақсы қарым-қатынасқа айналдыратын құрмет деңгейін көру үшін де мұны білуіміз керек.

Қарым-қатынаста құрметсіздіктің болуы, әрине, қалыпты жағдай. Бір-біріңіздің көңіліңізді қалдырып, бір-біріңізге айқайлайсыздар. Бір-біріңізді сынап, әрбір кемшілігіңізді бетке басасыздар. Әрбір сәтсіздікті есте сақтайсыздар. Бұл сөздің барлық мағынасында бір-біріңізді жалаңаш күйде көресіздер; ал жалаңаштық құштарлықтың қайнар көзі болғанымен, ол көңіл құлазытатын, өкінішті көп шындықтың да қайнар көзі.

Бірақ бұл құрметсіздікке төтеп берудің де көптеген жолы бар. Иә, әйеліңіз сіздің үнемі шаршап жүретініңізге шағымданады. Алайда, біріншіден, оның жай ғана шындықты айтып тұрғанын мойындайсыз; екіншіден, оның сізге қамқор екенін білесіз; үшіншіден, алғыр әрі тынымсыз адам болу сіз үшін дүниедегі ең маңызды нәрсе емес. Сондықтан, иә, өзіңізді құрметтемегендей сезінесіз, бірақ бұл жаныңызға қатты батпайды.

Оның үстіне, қандай да бір маңызды қырыңыздан әйеліңіздің алдында шынымен қадіріңіз түспегенін білесіз. Ол сізді сынап отырған нәрсе шын мәнінде өзі үшін де соншалық маңызды емес.

Кейде құрметсіздік тым күшейеді, бірақ соған да төтеп бере аласыз. Бәлкім, қарым-қатынасыңыздың басында серігіңіз сізді ақылды, талантты әрі жігерлі адам ретінде бизнес әлемін дүр сілкіндіреді деп сенген болар. Енді арада жылдар өтіп, сіз бәрін қатты бүлдірдіңіз. Серігіңіз ойлағаннан қабілетіңіз төмен екенін ғана емес, кей жағынан нағыз жолы болмайтын адам екеніңізді және бәрі ойлағаннан әлдеқайда жалқау екеніңізді де көрсеттіңіз. Серігіңіздің көңілі қалғаны айқын сезіледі. Оның алдында бұрынғыдай маңызды емес екеніңізді күн сайын көресіз.

Соған қарамастан, бұл құрметсіздікке төтеп бере аласыз. Оның бір себебі — өзіңіз де онымен келісесіз: өзіңізден өзіңіздің де көңіліңіз қалған. Екінші себебі — қандай да бір деңгейде бұл сіздің ішкі болмысыңызға шын мәнінде әсер етпейді. Жылдар өте келе кім екеніңіз және нені бағалайтыныңыз жөнінде серігіңіздің құрметсіздігі бұза алмайтындай берік түсінік қалыптастырдыңыз. Оның алдында қадіріңіз түскен шығар, бірақ өз ішіңізде әлі де тік тұрғаныңызды сезесіз. Бұған қоса, оның сізді бұрынғыдай құрметтемейтінін білсеңіз де, бәрібір жақсы көріп, қамқорлық танытатынын сезесіз.

Біз әлі де қарым-қатынаста қалыпты саналатын, көпшілік төтеп бере алатын және адамдардың көпшілігі үшін қарым-қатынасты қалуға тым нашар етпейтін құрметсіздік аумағындамыз. Бірақ енді серігіңіз кесіп өткен жағдайда адамдардың басым көпшілігі үшін қарым-қатынасты қалуға тым нашар ететін шекке жақындап келеміз.

Өзіңізге мына сұрақты қойыңыз:

Бұл сұрақ шын мәнінде нені анықтауға бағытталған? Бір әйелдің басынан өткен оқиғаны айтып берейін.

— Сен әрқашан қате таңдау жасайсың. Қандай таңдау жасайтыныңды көрдім, олардың үнемі қате болатынын да көрдім, — дейтін.

— Сен ойлай алмайсың. Сезіміңмен ойлайсың. Ойларыңның бәрі былығып жатыр, — дейтін ол.

Мұндай жағдайлар он тоғызыншы ғасырда немесе 1950-жылдары ғана болған деп ойлаймыз, бірақ оның бүгін де жалғасып жатқанына сендіре аламын. Қазіргі кезде осындай қатыгез құрметсіздікке ұшырап жүрген жалғыз әйел Лейла емес. Жұмыс істеп, үлкен әлемде өздерінің қабілетті екенін дәлелдейтін әйелдер көбейген сайын мұндай құрметсіздік азаюға тиіс деп ойлауыңыз мүмкін. Алайда кейбір еркектердің өзін қаншалық қатер астында сезінуі осындай құрметсіздік көріністерін, керісінше, күшейтеді. Бірақ мұны гендерлік мәселеге айналдырғым келмейді, өйткені бұл олай емес. Ер адамдар да әйелдермен шамалас деңгейде құрметсіздікке ұшырайды.

Лейлаға бағытталған осы құрметсіздіктің салдары қандай болды? Оның қорғанысы әлсіз еді. Бұл құрметсіздік жан төзгісіз мазасын алғанымен, айтылған сөздердің шын екеніне сендіре алмаған жағдайлардың бірі емес еді. Бен оны соншалық шебер кемсітіп, өзгерте алмайтын қасиеттері туралы айтқандарына сендіре бастағанда, оның құрметсіздігі Лейлаға нақты зиян келтірді. Осыдан кейін оның айналасындағы мүмкіндіктер әлемі күйреп жатқанда, ішкі болмысы да бұзыла бастады. «Мен жындымын, — деп ойлады ол. — Мен ақымақпын».

Анорексияға шалдыққан адамның айна «сен тым семізсің» дегендіктен өзін аш ұстауы секілді, Лейла да өзін жынды әрі ақымақ деп сенген адамның әрекетін істеді: жынды әрі ақымақ адамдай әрекет етті.

Сізді кемсіту үшін қолданылған сөздер жынды, оңбаған, ақымақ немесе жолы болмаған адам екеніңізге шынымен сендірсе, қолыңыздан ештеңе келмейтіндіктен жай ғана бәрінен бас тартасыз. Сондықтан серігіңіз сізді жынды екеніңізге сендірсе, әйелі құрметсіздік танытып, өзінің жынды екеніне сендірген бір ер адамның басынан өткен жағдай сізде де болуы мүмкін.

— Сен әр нәрсені үнемі оғаш арнаға бұрып жібересің. Бір-біріне қатысы жоқ нәрселерді үнемі ақылға сыймайтындай байланыстырасың, — деп қайта-қайта айтатын.

Ақырында ол өзін балаларына жаман ықпал ететін адамдай сезінді. Оларға қандай да бір жолмен өзінің «психикалық ауруын» жұқтырып қоямын деп қорқып, балаларымен барған сайын аз араласатын болды. Олар бір сұрақ қойса, анасынан сұраңдар дейтін. Онымен жұмыс істегендіктен, оның психикалық денсаулық нормаларына толық сай болғанын білемін. Бірақ әйелінің құрметсіздігі оны әкелік рөлінен айырып, зиян келтірді.

Серігіңіздің құрметсіздігі сізді оңбаған, жынды, ақымақ немесе жолы болмаған адам екеніңізге сендіргенде туындайтын зиян тек істей бастаған немесе істеуді тоқтатқан әрекеттеріңізден ғана келмейді. Күйеуі өзінің адам ретінде сұмдық жаман екеніне сендірген бір әйел соның салдарынан қатты күйзеліске түсіп, ақырында ауруханаға жатқызылды.

Бұл үдеріс Ингрид Бергман (Ingrid Bergman) ойнаған ескі «Газ шамы» (Gaslight) фильмінен көрген жағдайға қатты ұқсайды. Онда Чарльз Буайе (Charles Boyer) ойнаған күйеуі әйелін өзінің жынды екеніне сендіреді, соның салдарынан ол жынды адамдай әрекет етіп, қамалып отыра береді. Бірақ мұнда бір айырмашылық бар. Фильмде оған қарсы әдейі құрылған қастандық болды. Ал мен айтып отырған құрметсіздік үдерісінде серік мұның бәрін міндетті түрде әдейі жасамайды. Алайда салдары дәл сондай күйретуші болуы мүмкін.

Міне, мазаны алатын құрметсіздік пен қарым-қатынасты қалуға тым нашар ететін құрметсіздіктің арасындағы шекті белгілейтін бағдар:

Егер серігіңіз құрметсіз сөздері мен әрекеттері арқылы өзіңіз үшін маңызды қырларыңызға қатысты сізді жынды, оңбаған, жолы болмаған немесе ақымақ адам екеніңізге сендіре бастаса, ол өзіңізді қалай көретініңізге және не істей алатыныңыз туралы бүкіл түсінігіңізге зиян келтіре бастады. Құрметсіздік осы деңгейге жеткен қарым-қатынастағы адамдардың барлығы дерлік кеткендеріне қуанып, қалғандарына өкінді.

Бұл бағдардың шешуші құрамдас бөліктері мыналар:

№24 бағдардың сізге қатысты-қатыссыз екенін анықтауға тырыссаңыз, осы құрамдас бөліктерге назар аударыңыз.

Әрдайым кездесетін құрметсіздік пен бәрін тастап, басыңыз ауған жаққа кетуге мәжбүр ететін құрметсіздіктің арасындағы шекті белгілеуге көмектескен бейнемен бөлісейін. Кейін бұл бейненің осы бағдарға ғана емес, осы тараудағы басқа үш бағдарға да қалай қатысты екенін көресіз. Бұл — ластану бейнесі.

Қалаңыздың тұрғындары ауызсу алатын су қоймасын елестетіңіз. Құбыр суының басым бөлігі санитарлық талаптарға сай болғанымен, мінсіз таза емес. Бірақ көпшілігіміз үшін жеткілікті дәрежеде таза. Шек белгілейтін тұс — сол судың уытты бола бастайтын нүктесі. Белгілі бір химиялық заттың немесе микробтың миллиондық үлесі жөнінде дауласа аласыз, бірақ адамдар ауыра бастағанда су қоймасын пайдалануды тоқтатасыз. Өзіміз қалағаннан сәл лай немесе сәл жағымсыз иісті ауызсуды іше аламыз, бірақ ол зиян келтірмеуге тиіс.

Қарым-қатынасымыздағы құрметсіздік те дәл сондай. Серігіңіздің өзіңіз туралы айтқан жаман сөздеріне сене бастап, сол сенім әрекет ету және өмір сүру мәнеріңізді өзгерткен кезде, «кемсіту ластануы» нақты зиян келтіре бастайды. Сонда белгілі бір удан зардап шеккен кез келген адам секілді, сіз де психологиялық тұрғыдан мүгедек болып немесе күйрей бастайсыз.

Тұрақсыз қарым-қатынасқа қатысты не істеу керектігін анықтау үшін төзуге болатын және төзуге болмайтын құрметсіздіктің арасындағы шекті белгілеуіңіз қажет. Сізге осы тұрғыда көмектесуге тырысқандықтан, мен екі нәрсеге алаңдауға тиіспін: адамдардың әбден тәуір қарым-қатынастан кетуіне де, зиянды қарым-қатынаста қалуына да жол бермеуім керек.

Күнделікті өміріміздің әр бөлігінде төмен деңгейлі ластану кездесетіні секілді, құрметсіздіктің де қарым-қатынаста неліктен жаппай кездесетінін түсіну маңызды. Құрметсіздіктің қайдан шығатынын түсінсеңіз, шындыққа жанаспайтын тым жоғары талаптар қойып, жалпы алғанда кетуге қимайтындай жақсы қарым-қатынастан бас тартпай-ақ, оны жақсырақ байқап, тиімдірек шеше аласыз.

Махаббат туралы айтылған ең әйгілі ойлардың бірі Эрих Фроммның (Erich Fromm) «Сүю өнері» (The Art of Loving) кітабынан алынғаны өте орынды. Ол сонда, негізінен, басқа біреуді сүйе алмас бұрын өзіңізді сүюіңіз керек деген. Осы ойдай кең таралған пікір өте аз. Өсіп келе жатқанымда ата-анамның мұны маған айтқаны есімде. Жас кезімізде достарым екеуіміздің осыны бір-бірімізге айтқанымыз есімде. Қыздарым ересек өмірге қадам басқанда, осы даналықты маған айтып бергеніне қаншалық таңғалғаным да есімде.

Бірақ Эрих Фромм неге бұған ерекше назар аударды? Бұл неге маңызды? Біз бұған неліктен сенеміз?

Қарым-қатынаста махаббаттың шын мәнінде қалай әрекет ететінін ұзақ уақыт зерттегеннен кейін түсінгенім: басқа біреуді сүюден бұрын өзіңізді сүюіңіз қажет, өйткені қарым-қатынас бастағаннан кейін өзіңізге деген махаббатты сақтауды қиындататын оқиғалар болады. Фромм, бұрын айтқанымдай, қарым-қатынастарда құрметсіздік өсетін топырақ бар екенін түсінген.

Бәріміз тап болатын жағдай мынау. Алдымен бір адамды кездестіріп, оған ғашық боласыз. Бас-аяғыңызды ұмытып, көкте қалықтап бара жатқанда: «Ол ғажап, ол ерекше, ол керемет», — деп ойлайсыз. Өзара тәнтіліктің осы отыны болмаса, махаббат зымыранын ұшыру қиын.

Бірақ жоғары көтерілген нәрсе міндетті түрде төмен түседі. Сайлауалды уәделер мен үміткер билікке келгеннен кейін іс жүзінде көрсететін дәрменсіз әрекеттерінің арасында әрдайым айырмашылық болатыны секілді, өздеріңізді ресми жұп етіп сайлағаннан кейін көптен бері құштарлана іздеген жақындық атты уәделі жерге жетесіздер. Бірақ уақыт өте жақындық үйреншіктілікке айналады, ал үйреншіктілік нені туғызатынын бәріміз білеміз.

Құрметсіздік барлық жерде туа бермейді, өйткені адамдардың күткенімізден асып түсетін тұстары әрдайым табылады; әдетте бұл бастапқыда аса үлкен үміт артпаған салаларымызда болады. Бірақ бір-бірімізді тәндік әрі эмоциялық тұрғыдан жалаңаш көретін жақындықтың тасалау тұстарында әр жарық пен саңылаудан кемшіліктер мен осалдықтар көріне бастайды. Құрметсіздіктің қалай өсетінін түсіну үшін құрметтің қайдан шығатынын қарастырайық:

Осы салалардың әрқайсысында құрметтің құрметсіздікке айналуы қаншалық оңай екенін ойлап көріңіз.

Қарым-қатынастағы рөліңізді орындауға тырысасыз, бірақ жақсы сүйікті жар немесе табыс табушы болудың шын мәнінде нені білдіретіні және осы салалардың әрқайсысында міндетіңізді қаншалық жақсы атқарғаныңыз туралы айырмашылықтар мен көңіл қалу біртіндеп араға кіреді.

Уәделеріңізді орындауға тырысасыз, бірақ уәделеріңіздің жартысы шындыққа жанаспайтын еді, ал қалған жартысын, шынын айтқанда, бергеніңіз тіпті есіңізде жоқ.

Серігіңізді қандай да бір жетістігіңізбен таңғалдырғыңыз-ақ келеді, бірақ ол сізден жалыға бастаған дәл сол кезде тосынсый жасай алу қабілетіңіз де азаяды.

Серігіңіз осал болатын салаларда міндетті жақсы атқара алатыныңызға сенесіз, бірақ тым жиі жағдайда серігіңіз бір күні сіз істеп жүрген нәрсені үйренуге шешім қабылдап, шын мәнінде соншалық мықты емес екеніңізді байқайды.

Мені бұрыс түсінбеңіз. Құрметсіздік туралы осынша сөз еткенімізге қарамастан, орташа қарым-қатынаста құрмет те аз емес. Қызметшісі үшін ешбір еркек қаһарман болмауы мүмкін, бірақ қарым-қатынастардың басым бөлігінде құрметтің, тіпті тәнтіліктің таңғаларлықтай қуатты ағыстары бар. Сондықтан ондағы құрметсіздіктің көлемін шамадан тыс көрсетіп, орташа қарым-қатынастың өзіне құрметсіздік танытқым келмейді. Бірақ құрметсіздікті үздіксіз туғызуға әрекет ететін барлық күшті де, осы күштерді еңсеру қабілетімізді де тиісінше бағалауымыз керек. Кейде біз оларды еңсереміз. Ал кейде олар бізді жеңеді — қарым-қатынастың қалуға тым нашар болып бара жатқанына дәл сонда алаңдауымыз қажет.

Көптеген адамға құрмет мәселесінде шекті қай жерден белгілеу керектігін анықтау үшін көмек қажет. Ластануға қатысты мысалымызға қайта оралайық. Су қоймасындағы суды ішуді тоқтатуыңыздың бір себебі — оның уытты болуы және шынымен зиян келтіреді деп қорқуыңыз. Құрметсіздікке қатысты бұл мәселені №24 бағдарда қарастырдық.

Бірақ суды ішуді тоқтатуыңыздың тағы бір себебі болуы мүмкін. Оның ешқандай зиян келтірмейтінін анық білдіңіз делік. Алайда стақандағы суға қараған сайын оның лай екенін, ал иіскеген сайын өзіңізге ұнамайтын әлдебір иістің шығатынын елестетіңіз. Қымбат бұлақ суын үйіңізге жеткізіп беру қызметіне қашан жазыласыз? Шекті қай жерден белгілейсіз?

Көп адам үшін қарым-қатынастағы құрметсіздік те дәл осындай. Серігі айтатын құрметсіз сөздердің шынымен зиян келтіру қаупі жоқ. Бірақ кемсіту, сынау, менсінбей қойылған сұрақтар, қорлайтын салыстырулар және сырттай «пайдалы кеңеске» ұқсайтын сөздер толассыз жауады. Ал бұл «пайдалы кеңес» шын мәнінде серігіңіздің көңілі қалғанын, сізді елемейтінін және сізден жиіркенетінін сыпайы түрде білдіруінің сылтауы ғана.

Шекті қай жерден белгілейсіз? Мына сұрақ көмектеседі:

Бұл сұрақ серігінің құрметсіздігі мазаны алатын жағдайдан төзу мүмкін емес деңгейге қашан өткенін анықтағысы келетін адамдар үшін аса маңызды болып шыққан мәселеге нұсқайды. Бірақ бұл сұрақ бізге не үшін қажет? Сіз ақымақ емессіз. Судың дәмі ішуге жарамайтындай нашарлағанын білетін едіңіз. Олай болса, құрметсіздікпен ластанған ахуалда өмір сүруде шектің қашан жеткенін неге білмеуіңіз керек? Одан әбден мезі болып, кетесіз, солай емес пе? Ендеше кей адамдарға мұндай шекті белгілеу неге қиын?

Тұрақты құрметсіздік ахуалының психологиялық әсерінде бала кездегі зорлық-зомбылыққа ұқсас кейбір құрамдас бөліктер бар. Балалардың өздерімен не болып жатқанын көруін қиындататын психологиялық факторлардың кейбірі сіздің де басыңыздан өтіп жатқан жағдайды түсінуіңізге кедергі жасайды. Хэнк (Hank) туралы айтып берейін.

Бүкіл жағдай ашылғаннан кейін Хэнкті жылдар бойы мазалаған сұрақ — бұған неге төзіп келгені еді. Иә, ол кішкентай бала болатын, бірақ соншалық кішкентай да, соншалық дәрменсіз де емес еді. Шекараны неге анық белгілей алмағаны оның жанын жегідей жеді.

Психотерапияның көмегімен Хэнк өзіне түсіністікпен қарап, өзін кешіруді үйренді. Ол мұндай жағдайлардың психологиялық тұрғыдан қалай әрекет ететінін түсіне бастады. Осындай зорлық-зомбылыққа ұшыраған балаларды үнсіз қалуға қорқытып мәжбүрлемесе де, олар неге мұны тоқтатуға тырыспайды? Мұның негізгі төрт себебі бар:

Балалар болып жатқан жағдайдың қандай да бір негізі бар деп қателеседі. Тәндік зорлық-зомбылыққа ұшыраған балаларға өздерінің жаман екені сендіріледі. Ал жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған балаларға көбіне өздерінің сексуалды, еліктіргіш әрі азғырушы екені сендіріледі.

Балалар ата-анасының, атасы немесе әжесінің, әпке-ағасының не нағашы-жиенінің өздеріне мұндай әрекет жасайтынын елестетуді соншалық мүмкін емес деп қабылдайды. Сондықтан оқиға болып жатқан сәтте не болып жатқанын білсе де, қалған уақытта мұндай жағдайдың болғанын қандай да бір жолмен жоққа шығара алады.

Бұл нәрселер зорлық-зомбылыққа ұшыраған барлық баланың басында үнемі болады деп отырған жоқпын. Бірақ мұндай қалыптан тыс тәжірибеге берілетін осындай жауаптар өте кең таралған, тіпті қалыпты саналады.

Осыны түсіне бастаған кезеңде Хэнк серігінің өзін үздіксіз әрі қарқынды құрметсіздік шабуылына ұшыратып жүргенін байқады. Ішкі бір күшінің арқасында ол серігінің өзі туралы айтқан сөздерінің шын екеніне сеніп қалмады. Сондықтан №24 бағдар оған қатысты болмады. Соған қарамастан, осындай сөзбен қорлаудың бәріне төзіп жүргеніне өзі де таңғалды. Ол мұнымен неге бірге өмір сүріп, неге кетпей жүр?

Содан кейін жауап кенет санасына жетті. Балалық шағында жыныстық зорлық-зомбылықты тоқтатуға неге тырыса алмағанын түсіндіретін дәл сол төрт себеп қазір серігінің сөзбен қорлауында да әрекет етіп жатқан еді:

Хэнк серігінің жекелеген кемсіту сөздеріне сенбегенімен, жалпы алғанда өзін «түзету» керек деп ойлайтын. Сондықтан оның кемсітілуінің қандай да бір негізі бардай көрінді.

Хэнк ішкі тосқауыл құрып, серігінің кемсітуі өзінде туғызуға тиіс сезімдерді бастан өткермей жүргендей күй кешті.

Өзін сүйгенін қалайтын адамның өзіне соншалық аз құрметпен қарайтынын елестете алмағандықтан, құрметсіздіктің мүлде болып жатқанын жоққа шығара алды.

Құрметсіздікке қатысты шек белгілей алу үшін осы төрт нәрсенің арғы жағын көруді үйренуіңіз қажет. Сіз оған жай ғана үйреніп кеттіңіз бе? Оны орынды деп санайсыз ба? Осы кемсітулердің өзіңізге тигізетін әсерін сезінуге жол бермей жүрсіз бе? Серігіңіздің сізді осылай кемсітуі мүмкін екеніне сенбейсіз бе?

Енді бағдарға дайынсыз:

Егер серігіңіз сізге тым жиі әрі шектен тыс құрметсіздік танытса және онымен міндетті түрде араласуға тиіс кездерден басқа уақытта байланысыңызды барынша шектеу үшін қолыңыздан келгеннің бәрін істейтініңізді түсінсеңіз, құрметсіздік деңгейі қарым-қатынасыңыздың ахуалын бұзған. Мұндай жағдайда кеткеніңізге қуанасыз.

Аулақ жүру мен арақашықтық сақтау — уытты болмаса да, төзуге тым жағымсыз құрметсіздік деңгейінің өлшемі.

«Серігіңізбен байланысыңызды шектеу үшін қолыңыздан келгеннің бәрін істеу» тәндік тұрғыдан аулақ жүруден әлдеқайда ауқымды екенін түсіну маңызды:

Бәріміз қарым-қатынасымызда кейде осылай әрекет етеміз. Бірақ көп жағдайда осының бәрін істеу үшін бар күшіңізді салатыныңызды түсінсеңіз, мұндай қашқақтаудың өзі қарым-қатынасыңызды қалуға тым нашар деп әлдеқашан мойындағаныңызды білдіретінін көруіңіз керек. Біраз бұрын қауіпсіздік туралы айттық. Серігіңіздің құрметсіздігі өзіңізді соншалық қауіпсіз сезінбеуге мәжбүр етіп, одан осындай жолдармен аулақ жүрсеңіз, эмоциялық тұрғыдан әлдеқашан тастап кеткен қарым-қатынастан тәніңізбен де кетуге өзіңізге рұқсат беретін уақыт келді.

Құрметсіздік деген неткен мұңды әрі бұлыңғыр мәселе! Екінші жағынан, соңғы екі бағдар сізге қатысты болса, өз өміріңізді әрі қарай жалғастырған кезде қаншалық бақытты болатыныңызды ойлаңыз. Ал олар сізге қатысты болмаса, қарым-қатынасыңыздың осы екі қыры қалыпты екенін білген жақсы.

Дегенмен енді рухымызды көтеріп, жағымды нәрсе туралы ойлайтын уақыт келді. Бақытымызға қарай, қазір назар аударғым келетін сала да өте маңызды. Бұл — шынымен сезілетін құрметтің қарым-қатынасты кетуге қимайтындай жақсы ете алу тәсілі.

Жұптармен жүргізген психотерапиялық және зерттеу жұмыстарымның бәрінде бір адамнан үнемі: «Серігіңізді құрметтейсіз бе?» — деп сұраймын, ал екінші адамнан: «Өзіңізді құрметтейтінін сезесіз бе?» — деп сұраймын.

Бұл жауаптарға таңғалатын кезеңнен баяғыда өтсем де, әлі күнге дейін есеңгіреп қаламын: Джон (John) Джейнді (Jane) құрметтеймін деп ойлағанымен салыстырғанда, Джоннан Джейнге шынымен жететін құрмет тым аз. Қарым-қатынасымыздағы құрмет ара-тұра әшкереленіп қалатын сұмдық қайырымдылық ұйымдарына ұқсайды: жиналған қаражаттың титтей ғана бөлігі көмек көрсетілуге тиіс адамдарға жетеді.

Бірақ анда-санда құрмет шын мәнінде жететін қарым-қатынасты кездестіремін. Серігіңіз сізді құрметтейтінін айтып қана қоймайды — соны сезіндіреді. Сезіндіріп қана қоймай, бұл құрмет өміріңізге нақты өзгеріс әкеледі. Осыны анықтайтын сұрақ мынау:

Бұл серігіңіздің сізді «жақсы адам» деп айтуынан әлдеқайда ауқымды әрі мүлде бөлек нәрсе. Мұнда өмірде өзіңіз үшін маңызды, орындау қиын болса да жүзеге асыруға тырысып жүрген істеріңізге серігіңіздің нақты қолдау көрсетіп, қызығушылық танытуы туралы сөз болып отыр.

Мысалы, адам серігінің өзін сынайтынына шағымдануы мүмкін. Бірақ ол өзі үшін маңызды әрі қиын болғандықтан диета ұстауға шешім қабылдады делік.

Егер серігі оған қолдау көрсетіп, көмектесіп, қызығушылық пен қамқорлық танытса, бұл — іспен дәлелденетін құрмет. Әйел оған өзі үшін қалаған нәрсені оның да қалайтынын сезіндіретін нақты, практикалық әрекеттер жасаса, бұл — іспен дәлелденетін құрмет. Ол ер адамның арықтауын жеңілдетіп, табысқа жету ықтималдығын арттыру үшін қолынан келгеннің бәрін істесе; оған не қажет болуы керек деген алдын ала түсінігіне емес, ер адамға шын мәнінде қалай әрі қандай көмек қажет екеніне бейімделе алса; немесе оның салмақ тастаудың қаншалық қиын екені туралы айтқанын тыңдап, сөзін шынымен естігісі келетінін сездіре алса — осының кез келгені іспен дәлелденетін құрмет болады.

Дегенмен құрмет білдіретін сөздерді естіген жақсы болар еді. Қарым-қатынаста тағы бір үлкен жағымсыздық бар еді: Уиллидің бірінен кейін бірі ауысқан экологиялық бастамалар үшін жазушы әрі ұйымдастырушы болып жүріп, күнкөрісін әрең табатыны Сашаны қатты мазалайтын. Өмір жолын жаңадан бастап жатқан көптеген әйел секілді, ол бірге жүрген жігітінен әлдеқайда жақсы адамды таба алар ма едім деп ойлай беретін.

Сашаның болашақта инвестициялық портфель менеджері болып, компаниясындағы көптеген инвестициялық қордың бірін басқаруына жол ашатын мүмкіндік пайда болды. Енді ол зерттеушілердің бірі ғана емес, негізгі орындаушы, басқарушы әрі жұлдыз бола алатын еді. Оның жұмыс көлемі кенеттен орасан артты. Енді күніне сегіз сағат бизнес деректерін іздеп, кейін үйге қайту жеткіліксіз болды. Ол инвестициялық мүмкіндіктерді белсенді түрде іздеп қана қоймай, оларды жай тексерудің орнына қайсысының жеңімпаз болатынын көрсетуге тиіс еді. Тынымсыз еңбек етіп, жұмысын жақсы атқарса, өзінің бүкіл болашағын қалыптастыра алатын.

Ал Уилли оны таңғалдырды. Әрине, оның бизнес әлемі туралы пікірі өзгерген жоқ. Бірақ ол Саша үшін істеп жүрген жұмысының қаншалық маңызды екенін, оның қаншалық қиын екенін және Сашаның оны жүзеге асыру үшін қаншалық күш салып жүргенін түсінді. Сашаның Уиллидің құрметіне қатысты қандай да бір күмәні болса, дәл осы жерде жоғалды.

Ол Сашаға құнды іспен айналысып жүрген қадірлі адам ретінде қарады. Мысалы, оның тым көп жұмыс істейтініне және кешкі асқа ешқашан үйде болмайтынына шағымданудың орнына, бұзылмай сақталатын әрі Саша үйге қай уақытта келсе де бірге жей алатын тағамдар дайындайтын.

Енді Сашаның ойы портфель менеджеріне сатып алуға ұсыну үшін зерттеп жүрген компанияларға толы еді. Ал антикапиталист Уилли Саша айтып беретін мазасыздыққа толы барлық ұсақ-түйекті қызығушылықпен әрі шыдамдылықпен тыңдады. Сұрақтар қойды. Тіпті өз ұсыныстарын да айтты.

Осының бәрі Саша үшін үлкен жаңалық болды. Уиллидің бұған дейін көрсеткен құрметсіздігінің бәрі жай ғана сөз, бос сөздің қауызы болып шықты. Нақты бір нәрсені іспен көрсету қажет болғанда, Уилли оның өміріне шын өзгеріс әкелетін құрмет көрсетті. Сашаның қарым-қатынасқа қатысты күмәні сейілді.

Тұрақсыз қарым-қатынаста жүргенде, нағыз қазынаны бүкіл қоқыстың арасынан байқамай қалу өте оңай. Бұл сапасы төмен ескі жиһаздарға толы дүкенде тұрғандықтан көзіңізге түспей қалған ғажайып көне бұйымға ұқсайды. Бірақ Сашаның қарым-қатынасында нағыз қазына бар еді, сіздің қарым-қатынасыңызда да сондай қазына болуы мүмкін. Міне, бағдар:

Егер серігіңіз өзіңіз үшін маңызды істеріңізге қолдау көрсетіп, қызығушылық танытатынын сезсеңіз және ол мұны елеулі, нақты әрі өміріңізге шынайы өзгеріс әкелетін жолдармен істесе, сіздікіне ұқсас жағдайдағы адамдардың көпшілігі өз қарым-қатынасын кетуге қимайтындай жақсы деп бағалаған.

№26 сұраққа «жоқ» деп жауап беріп, бұл бағдар сізге қатысты болмаса, бұл қарым-қатынасыңыздың қалуға тым нашар екенін білдірмейді. Жағымды құрметтің жоқтығы сізге зиян келтірмесе және серігіңізден сөзбе-сөз қашуға мәжбүрлемесе, өзіңіз қалағандай қолдау мен қызығушылық танытпайтын адаммен қарым-қатынасыңызда әлі де қанағат сыйлайтын өзек болуы мүмкін. Бұл мінсіз жағдай болмауы ықтимал, бірақ онымен өмір сүре аласыз.

Оның үстіне, іспен дәлелденетін құрметке ие болмай жүруіңіз қарым-қатынастағы екіұдайлығыңыздың кесірінен одан өз күш-қуатыңызды аяғаныңызға байланысты болуы мүмкін. Егер қарым-қатынасыңыз қалуға тым нашар болып шықпаса, оған қайтадан берік шешіммен бет бұрғаннан кейін өзіңіз іздеген құрметті туғызатын өзгерістер болуы ықтимал.

№26 бағдардың сізге қатысты екеніне қалай көз жеткізесіз? «Доминос Пиццаға» (Domino’s Pizza) телефон шалсаңыз, жарты сағаттан кейін бір адам қорап әкеледі, ал қораптың ішінде нағыз пицца болады. Ол бос қораппен келмейді. Сол секілді №26 бағдар да серігіңіз көрсететін қолдау мен қызығушылық шынайы болғанда қолданылады. Бұл жай сөз емес. Айтқаныңызды шын мәнінде тыңдамайтын немесе сіз үшін құрметті, қолдау мен қызығушылықты білдіретін ешбір әрекет жасамайтын адамның «сені құрметтеймін» деген сөзін кім естігісі келеді?

Ластануы мүмкін су қоймасы туралы бейнемізге қайта оралсақ, құбырыңыздан ағатын судың денсаулықты жақсартатын әрі өмірді ұзартатын қасиеттері шынайы және сертификатпен дәлелденген болса, оның көптеген кемшілігіне көз жұма алар едіңіз.

Енді бағытты түбегейлі өзгертеміз. Мен әлі де құрмет туралы айтып отырмын, бірақ енді серігіңіздің сізді құрметтейтінін сезінуден өзіңіздің серігіңізге деген құрметіңіз мәселесіне көшемін. Осы уақытқа дейін серігіңіздің сізді құрметтеуі немесе құрметтемеуі өзіңізге қалай әсер ететіні туралы айттық. Ал өзіңіз серігіңізді құрметтемеген кезде бұл сізге қалай әсер етеді? Шекті қай жерден белгілейсіз?

Серігіңізді сүюден бұрын неліктен өзіңізді сүюіңіз керектігі және қарым-қатынаста құрметтің қаншалық оңай шабуылға ұшырайтыны туралы талқылағанымыз есіңізде болар. Демек, әсіресе тұрақсыз қарым-қатынаста жүрсеңіз, бір кездері серігіңізге деген құрметіңіз немесе құрметтеймін деген үмітіңіз аздап төмендеген. Алғаш кездескенде: «Ол сондай керемет», — дейтін едіңіз. Қазір: «Ол — сол қалпындағы адам», — дейсіз. Күрсінесіз.

Белгілі бір шекке дейін бәріміз серігімізді бар болмысымен қабылдауды үйренуіміз керек. Бірақ қай кезде қарым-қатынастан шығу қажет? Қарсы алдыңызда отырған адамға деген құрметіңіз қай тұста қарым-қатынасты сақтауға жеткіліксіз деңгейге түседі?

Осы сұрақтан азап шеккен қанша адаммен жұмыс істегенімді айтып жеткізе алмаймын. Мен күнкөріс табуда қиналатын, ешқандай өршілдігі жоқ, ақымақ әрі апатты шешімдер қабылдайтын, қайтпас көрсоқыр ақымақтығын қайта-қайта көрсететін және серігіне қарап тұрып: «Мен сені құрметтеймін», — деген сөзді шын көңілімен айтуға кедергі келтіретін сан алуан әрекет жасайтын адамдардың жұптары туралы айтып отырмын.

Осындай адамды жақсы көре беріп, жанында қалу қай кезде орынды? Қалуды қателікке айналдыратын не?

Серігіне деген құрметтің қанша мөлшері жеткілікті екенін анықтауда адамдарға серігінің жеке тұлға ретінде кім екені мен өзі үшін кім екенінің айырмашылығын көру қажет. Мына екі жағдайды қарастырыңыз:

Кейде жеке өзімізге шынайы әрі маңызды нәрсе ұсына алатын адамды басқа қырларынан аса құрметтемейміз.

Осының қайсысы қарым-қатынастың қалуға тым нашар екенін көрсетеді?

Менің байқауымша, қарым-қатынасына күмәнмен қарайтын адамдардың көбі құрметінің қомақты бөлігін жоғалтқанымен, серігіне деген белгілі бір құрметін әлі де сақтайды. Әйтпесе әлдеқашан кетіп қалар еді. Бірақ бұл — серігін өз алдына жеке тұлға ретінде құрметтеу. Қарым-қатынастағы екіұдайлықтың көзқарасыңызды бұлдырататын тұсы — өзіңіз біршама құрметтейтін серіктің сізге ұсынатын бір нәрсесі бар-жоғын көруді қиындатуы. Басқаша айтқанда, серігіңізді өміріңіздегі өзіңізге қажет тірек ретінде құрметтей аласыз ба?

Мына сұраққа жауап беріңіз:

Әрине, серігіңіз енді жаныңызда болмаса, бір нәрседен айырыласыз. Бірақ онсыз өмір сүре алмайтындай нәрсе ме? Оны шынымен сағынар ма едіңіз? Сағынатын немесе онсыз өмір сүре алмайтын сол нәрсені серігіңіз бере алғаны үшін оны бағалайсыз ба?

Мысалы, қазіргі заманда да кейбір әйел серігі өмірінен кетсе, оның құмыралардың қақпағын ашу, дәретхананы жөндеу және ауыр жиһаздарды жылжыту қабілетін сағынатынын айтуы мүмкін. Бірақ серігін құрметтеуі үшін ол маңызды тірек болып қана қоймай, әйел оны осы әрекеттері үшін де құрметтеуге тиіс. Құмыра қақпағын ашу қабілетін қаншалық қатты сағынсаңыз да, оны істей алғаны үшін серігіңізді бағаламасаңыз, бұл қабілеті оны көзіңізге құнды тірек етіп көрсетпесе, ол серігіңізді құрметтеуіңізге негіз бола алмайды. Егер оның жалғыз артықшылығы осы болса, №27 сұраққа «жоқ» деп жауап беруге тура келеді.

Тағы бір мысалды қарастырайық. Көптеген ер адам серігі өмірінен кетсе, оның достармен бас қосу немесе жақсы тағам әзірлеу секілді жағымды нәрселерді ұйымдастыру қабілетін сағынатынын айтады. Бірақ мәселе — олар осы істерді атқарғаны үшін серігін бағалай ма? Серігінің бұл әрекеттерін жақсы деп санағанымен, негізінен уақытты босқа өткізу деп есептесе, оны өміріндегі құнды тірек ретінде құрметтемейді және №27 сұраққа «жоқ» деп жауап беруге тиіс.

Ал енді жағымды мысал. Бір әйелдің күйеуі өзі үміттенгеннен өршілдігі төмен әрі табысы аз адам болып шықты, бұл оның күйеуін жеке тұлға ретінде құрметтеуіне нұқсан келтірді. Бірақ ер адамның құбылыстарға қатысты тамаша, парасатты әрі жан-жақты көзқарасы бар еді. Соның арқасында әйелі кез келген мәселесін оған жеткізе алатынын және күйеуі оны анық түсінуге көмектесетінін сезетін. Әйел күйеуінің өзіне беретін осы игілігін бағалап, соны бере алғаны үшін оны құрметтеуге тиіс еді. Оның №27 сұраққа жауабы «иә» болды.

Серігіңіздің өміріңіздегі тірек ретінде не ұсынатыны және оны не үшін құрметтейтініңіз маңызды емес. Бұл тынбай еңбектенуден бастап, әзілқой болып сізді күлдіруіне немесе жағдай астан-кестен болғанда ерекше сабыр сақтауына дейінгі кез келген нәрсе болуы мүмкін. Негізгі ой — оның жеке басының кім екеніне емес, сіз үшін кім екеніне қатысты, өміріңізде маңызы бар және құрметке лайық деп санайтын бір қасиетінің болуы.

№27 сұраққа «жоқ» деп жауап берудің нені білдіретінін ойлаңыз. Бұл серігіңіз жеке тұлға ретінде кім болса да және өзі үшін не істесе де, сіздің өміріңізге шынайы әрі маңызды ештеңе ұсынбайтынын білдіреді. Кем дегенде, оны бағалауыңызға себеп болатын, оны ерекше етіп көрсететін ештеңе ұсынбайды. Демек, кету арқылы құнды ештеңе жоғалтпайсыз.

Сонда Фрэн ақыры бәрін анық түсінді. Жоқ. Джерри үйден кеткеннен кейін де оның өмірінде болатыны туралы ой Фрэнге еш жұбаныш бермеді. Шындық мынада: кейбір адамдар, әсіресе ата-аналық міндеттерін орындауға келгенде, тамаша бұрынғы жар бола алады. Көп адам бұрынғы жарын балаларының ата-анасы ретінде бағалап, оған сенім артады. Ал Фрэн үшін Джерриден бұрынғы жар ретінде де еш пайда жоқ еді.

Мәселенің мәні — Фрэннің Джерриді өзіне ұсынатын бір нәрсесі бар адам ретінде мүлде құрметтемеуінде еді. Бір қызығы, кейбір қырларынан Фрэн Джерриді қатты құрметтейтін. Джерри мүсінші еді. Ол шебер әрі өз ісіне берілген қолөнерші болатын. Оның көркем туындыларының бірнешеуі бірқатар маңызды коллекцияға енген, ал коммерциялық жұмыстарынан суретші үшін жаман емес табыс табатын. Джерри әйгілі емес еді, бірақ Фрэн өнерді бағалайтын және Джерридің күресі де, жетістіктері де оған әсер ететін.

Алайда Джерридің өзіне қаншалық аз нәрсе ұсына алатынын көргеннен кейін, Фрэн оны жеке тұлға ретінде құрметтеу сезімінің арғы жағына көз жүгіртіп, мына нақты шындықпен бетпе-бет келе алды: оны бұрынғы күйеуі ретінде өмірінде қаламайтыны — күйеуі ретінде де қаламайтынын білдіретін.

Міне, бағдар. Мұндағы мәнмәтін — серігіңізсіз әрбір жеке күнді және тұтас жылдарды өткізудің шын мәнінде қандай болатынын ойлауыңыз.

Егер қарым-қатынасыңыз аяқталған жағдайда онсыз өмір сүре алмайтындай ештеңе жоғалтпайтыныңыз анық болса, серігіңіздің сізге ұсынатын шынайы ештеңесі жоқ және ол өміріңіздегі тірек емес. Серігіңіз белгілі бір нәрселерді қамтамасыз етсе де, соларды бергені үшін оны ерекше құрметтемесеңіз, ол сіз үшін құрметке ие тірек емес. Мұндай жағдайдағы адамдардың көпшілігі қарым-қатынастан кеткендеріне қуанған.

Бұл бағдардың байқамай қалу оңай маңызы бар. Бәрімізге көмек қажет. Сізге де, маған да өмірімізде мүмкіндігінше көп тірек керек. Өзіңіз үшін ешбір маңызды қырынан тірек бола алмайтын адаммен бірге тұрсаңыз, бұл тұрақсыз қарым-қатынасты тудырған басқа мәселелермен өмір сүріп қана қоймайсыз; өзіңізге шын мәнінде тірек бола алатын басқа адаммен өмір сүру мүмкіндігінен де айырыласыз.

Қарым-қатынастағы адамдар серігінің жанын жаралайтын әрекеттерді үнемі жасайды. Кейде байқаусызда жасайды. Кейде әдейі жасайды. Бір рет жасайды. Қайта-қайта жасайды. Жан жараларының, өкпе-наздың және сатқындықтардың өз үлесін бастан өткермеген қарым-қатынас жоқтың қасы. Адамдардың бір-бірінің жанын жаралайтын әрекеттері серігіне үйлену мерейтойына талғамсыз сыйлық сатып әперуден бастап, әйелінің әпкесімен бірге жатуға дейінгі аралықтың бәрін қамтиды.

Біз осы жерде сол ауқымның ең ауыр шетіне — орасан азап әкеліп, ұзаққа созылатын зиян қаупін туғызатын некеден тыс байланыс секілді әрекеттерге назар аударамыз. Адамдарды тым жиі ажыратып жіберетін әрекеттерді қарастырамыз.

Бұрын жасалған, бірақ салдары әлі күнге дейін сақталған некеден тыс байланыстар мен басқа да «қылмыстарды» осы жерде талдаймыз. Егер өзіңіз немесе серігіңіз шынымен жан жаралап, зиян келтіретін бір әрекет жасаған болса және сол әрекет екеуіңізді ажыратуға тиіс пе деп ойлап жүрсеңіз, бұл тарау тікелей сізге арналған. Бәлкім, ол екеуіңізді әлдеқашан ажыратып жіберді ме деп ойлайтын шығарсыз. Әлде жан жарасын әлі де сезініп, зиянын тартып жүрсеңіз де, мұны еңсере аласыздар ма?

Алайда бұрынғы жан жараларына қатысты көптеген сұрағыңызға жауап беріліп қойғанын білуіңіз керек:

Қаншалық алға жылжығаныңызды көріп тұрсыз! Егер кеткенде бақыттырақ болатыныңызды түсінсеңіз, бұл қарым-қатынасты қалуға тым нашар еткен күштердің қаншалық қуатты екенін көре аласыз. Осы уақытқа дейін кетуіңіз керектігін көрсететін еш белгі алмасаңыз, қарым-қатынасыңыздың жаңа ғана тізілген ықтимал апаттардан аман қалатындай беріктігіне қуана аласыз. Демек, осы кезеңге жеткенде біріңіз екіншіңіздің жанын жаралайтын әрекет жасаса да, кеткенде бақыттырақ болатыныңыз әлі анық болмаса, осының өзі — жақсы белгі. Бірақ сізге әлі де көбірек айқындық қажет. Зиянның тым ауыр болғанын немесе оны артта қалдыра алатыныңызды біржола анықтауыңыз керек.

Некеден тыс байланыс — қарым-қатынасқа зиян келтіретін жан жарасы мен сатқындықтың классикалық түрі. Бірақ адамдар осы деңгейде зиян келтіретін басқа да көптеген әрекет жасайды.

Мына мысалдарды қарастырыңыз:

Осы және осыған ұқсас барлық оқиғаның ортақ тұсы — бір адамның бұрын екіншісінің жанын жаралайтын әрекет жасауы және арада жылдар өтсе де, қандай да бір жараның немесе зиянның сақталуы.

Біз қазір бұл қарым-қатынасты сіз үшін қалуға тым нашар етуі мүмкін бұрынғы жан жарасы мен сатқындыққа ғана назар аударамыз. Яғни бір немесе он жыл бұрын жасалса да, артынан ашу-ыза мен өкпе-назға толы шабадандарды әлі сүйретіп келе жатқан әрекетке; серігіңіз екеуіңіз оның қаншалық сұмдық болғаны және кешірудің мүмкін не мүмкін еместігі туралы әлі де дауласып жүрген жағдайға қараймыз.

Біреудің бұрын жасаған әрекетінен келген зиянның қаншалық ауыр әрі қорқынышты екенін қалай өлшейсіз? Зиянды бағалаудың неліктен соншалық қиын екенін көрсететін бір мысал бар.

Кеңсеңіздегі көшірме жасайтын бөлмеде әріптесіңізбен бірге тұрсыз да, байқаусызда оның аяғын басып кеттіңіз делік. Ұялғаннан кейін шегініп:

Әріптесіңіз сізді дереу жұбатып:

— Ештеңе болған жоқ, — дейді.

«Ештеңе болған жоқ» деген сөздер туралы ойланыңыз. Олар сіздің «қылмысыңыздың» соншалық ауыр емес екенін білдіру арқылы кешірудің қалай әрекет ететінін көрсетеді. Бұл кешірілмейтін қылмыстардың бірі емес. Шағын әрі кешіру оңай әрекет. Сондықтан әріптесіңіздің аяғын басудың немесе кез келген басқа «қылмыстың» қаншалық ауыр екеніне күмән болса, басқа адамның сізді кешіре алу қабілеті оның көлемін дәл көрсетеді.

Қарым-қатынастағы үлкен қиындық бір адам екіншісінің жанын жаралап, оған сатқындық жасағанда, ал кешіру оңай келмей, жан жарасы мен сатқындық сезімі сақталғанда туады. Ашу, қорқыныш пен алшақтық іштен іріңдей береді. Дәл қазір осындай жағдайда болуыңыз мүмкін. Ал бәрін шатастыратын нәрсе — осы тығырыққа кім жауапты екені жөнінде екеуіңіздің келісе алмауыңыз.

Серігіңізге қарсы «қылмыс» жасаған адам өзіңіз делік. Екеуіңіздің де бұл жағдайды артта қалдыра алмауыңыз жасаған қылмысыңыздың соншалық сұмдық болуынан ба? Әлде екінші адамның кешіріп, ұмыта алмауынан ба?

Сіздің қылмысыңыз кез келген адамның кешіріп, ұмытуына қиындық туғызатындай объективті түрде сұмдық па? Серігіңіз осыны айтып жүрген болуы мүмкін. Әлде сіз жай ғана қателесіп, артынан серігіңіздің өкпе-назынан айырылмауға деген сырқат қажеттілігі бар екенін байқаған қарапайым, кемшілігі бар адамсыз ба? Ал өзіңіз осыны айтып жүрген болуыңыз мүмкін.

Бұл жерде бір-біріңізді қалай айналып жүретініңізге назар аударыңыз. Қылмыстың көлемі қанша кешіру қажеттігін анықтайды. Бірақ бұл — тұйық шеңбер: көрсетілген кешірудің мөлшері де қылмыстың көлемін өлшейді.

Мысалы, үш жыл бұрын жұмыстағы бір адаммен көңілдес болсаңыз, қарым-қатынасты қалуға тым нашар еткен нәрсе некеден тыс байланыстың шын мәнінде сұмдық әрекет болуы ма, әлде серігіңіздің сол әрекетті кешіруге қатты қиналуы ма?

Мұны тән жарақатымен салыстырайық. Қарым-қатынастағы қылмыстың көлемі жарақаттың қаншалық зиян келтіргенімен бірдей. Ал кешірудің қаншалық оңай келуі жараның қаншалық жазыла алатынымен бірдей.

Кез келген жараның сипаты осындай: оның соңғы салдары зиян мен жазылудың қандай да бір үйлесімінен құралады. Өзіңіздің немесе серігіңіздің қылмысы қарым-қатынасты ақырында қалуға тым нашар ететін-етпейтінін анықтағыңыз келсе, зиянның деңгейі мен жазылу мүмкіндігін бағалауыңыз керек.

Өзіңіз немесе серігіңіз жасаған әрекеттің қаншалық зиян келтіргенін қалай анықтауға болады? Бұл қиын болуы мүмкін. Тіпті психотерапевтер тобы зиянның нақты деңгейін бағалауда қиналар еді. Оның үстіне, қарым-қатынастың ішінен қарап, уақытыңыздың жартысында болған жағдайға ренжіп, ашуланып, қалған жартысында оны ұмытуға тырысып жүргенде, мұны өзіңіз қалай анықтайсыз?

Зиянды бағалау мәселесі туралы ұзақ ойландым. Сондықтан өте күрделі мәселенің тек абсолютті негізгі тұстарына назар аударып отырғанымды өзім де білетінімді түсінгеніңізді қалаймын. Бірақ ықпалды мәселелерді елемей қалмай, пайдалы болатындай назар аударып отырмын. Өйткені маған сіздікіне ұқсас жағдайдан өткен көптеген адамның тәжірибесі көмектеседі.

Олардың сөзін және жылдар бойы айтқандарын мұқият тыңдағанда, мына сұрақ туындайды:

Бұл сұрақ жасалған әрекеттің дерексіз тұрғыдан қаншалық жаман болғанын сұрамайтынына назар аударыңыз. Бұл — сот емес. Белгілі бір әрекетті тауып, оның қарым-қатынасты бұзатын-бұзбайтыны жазылған «Жан жаралайтын әрекеттер кітабы» (Book of Hurtful Deeds) жоқ. Шын мәнінде, ежелгі дәуірдің өзінде зинақорлық «қылмыс» ретінде жан жарасы түскен жұбайы оны үлкен мәселеге айналдырғысы келгенде ғана мойындалатын. Қарым-қатынастағы «қылмыстардың» мағынасын әрдайым екі серіктің арасында және әрқайсысының психологиясында болып жатқан жағдай анықтайды.

№28 сұраққа жауап беру қиын болуы мүмкін екенін түсінемін. Жауап табуға көмектесу үшін бір мысалды талдайық.

Біріңіздің жан жарасы мен сатқындық туғызған әрекетіңіз некеден тыс байланыс болды делік. Жарайды. Оның қатты ашу мен азап әкелгенін білемін. Бұл тән жарасы болса, айналаның қанға боялатынын да білемін. Бірақ кейбір жарадан қан көп аққанымен, шынайы зияны шамалы болады, ал кейбір жара қан шығармай-ақ өлімге әкеледі. Сондықтан мысал ретінде алып отырған осы некеден тыс байланысқа назар аударып, оның бір немесе он жыл бұрын болғанына қарамастан, мына сұрақты қою керек: өзіңіз немесе серігіңіз оны алғаш білген кездегімен салыстырғанда, қазіргі өкпе-наз сезімі азайды ма?

Әрине, жазылу некеден тыс байланыстың қанша уақыт бұрын болғанына байланысты.

Оқиға, айталық, бір жыл бұрын ғана болса, қарым-қатынастың өлшемімен бұл ұзақ уақыт емес және көңілдің айтарлықтай басылмауы әбден мүмкін. Сондықтан некеден тыс байланыс араларыңызда бір жыл ғана мәселе болып келсе, өкпе-наз сезімінің тым болмаса сәл азайған-азаймағанын мұқият қарауыңыз керек. Бір жылдан кейін зиянның жазыла алатынын айту үшін аз ғана бәсеңдеу жеткілікті. Көңілдің тым аз басылғанына алданып, мүлде басылмады деп ойлап қалмауыңыз қажет.

Ал некеден тыс байланыс серігіңіз екеуіңіздің араңызда он жылдан бері мәселе болып келеді делік. Мұнда уақыт басқа жолмен шатастыруы мүмкін. Күнделікті өмірдің ұсақ-түйегі мен тұрмыс салтыңыздағы сөзсіз өзгерістер кейде некеден тыс байланысты бірнеше апта бойы мүлде есіңізге алмағандай әсер қалдырады. Жағдайды жоққа шығару оңай әрі тартымды. Соған қарамастан, кейбір жағдайларда араларыңызда болмашы кернеу немесе тітіркену туса, некеден тыс байланыс сіз оны қамап қойған қораптан кеше ғана болғандай жаңа күйінде қайта секіріп шығады. Бұл жерде мәселенің сирек көтерілуіне алданып, көңіл әйтеуір бір басылды деп ойлап қалмауыңыз керек.

Басқаша айтқанда, қарым-қатынастағы бір адам көп жан жарасы мен ашу туғызатын әрекет жасағанда, адамдардың бір-біріне мүлде қарама-қарсы екі түрлі реакциясы жылдар бойғы клиникалық жұмыстан кейін де мені таңғалдырады:

Адамдардың болған жағдайды толықтай жоққа шығару немесе одан жалтару қабілеті, әсіресе ұзақ мерзімде.

Осыны есте ұстап, мына бағдарға назар аударыңыз. Бірақ бағдардан кейін берілген түсіндірмені де мұқият оқуыңыз керек.

Егер төменде берілген уақыт кестесіне сәйкес өзіңіз немесе серігіңіз жасаған «қылмыстан» кейінгі азап, жан жарасы, қорқыныш пен ашу сезімдері біртіндеп азайып келе жатса, қарым-қатынасыңыздың осы «қылмыс» келтірген зиянды жаза алу ықтималдығы жоғары. Мұндай жағдайда қарым-қатынастан кетуді ойлауыңыздың негізгі себебі осы болса, қарым-қатынасыңыздың кетуге қимайтындай жақсы болып шығу ықтималдығы өз пайдаңызға шешіледі.

Зиянның жазылып келе жатқанын өлшейтін уақыт кестесі мынадай: