Ағайындар

Авторы: Қазыбек Нұрқасым

УДК 821.512.122-3 ББК 84 (5 Ћаз)-4 Ћ 21 Ћазаћстан Республикасы Мќдениет министрлiгi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша жарыћ к рдi Ћџрастырѕан Клара Саѕынбай Клара Саѕынбай Клара Саѕынбай Клара Саѕынбай Клара Саѕынбай Ћазыбек Н. Ћ 21 Аѕайындар: Повестер мен ќѓгiмелер / Нџрћасым Ћазыбек. – Алматы: «Ћайнар баспасы» ЖШС, 2014. – 384 бет. ISBN 978-601-212-051-6 Белгiлi жазушы, марћџм Нџрћасым Ћазыбектiѓ «Аћ ешкi» атты тџѓѕыш ќѓгiмесi 1969 жылы «Лениншiл жас» (ћазiргi «Жас алаш») газетiнде жарыћ к+рiптi. Содан берi оныѓ «Тџсаукесер», «Шалѕайдаѕы мектеп», «Бейтаныс», «Аѕайын», «Ой таразысы», «Дала +рнектерi» сияћты кiтаптары жарияланып, оћырмандар ыћыласына б+ленген. Сондай-аћ ол Х. Абдуллиннiѓ «Ћияндаѕы ћырандар», М.Зџлпыћаровтыѓ «Зиян тартћан ћари», «Сапар», Т.Тохтамовтыѓ «Соѓѕы толѕаћ», «Бљлдiрген сай», «Шатћалда тљйiскен жол», А. Ќшiровтiѓ «Нџр ана», Ж. Мџсаевтыѓ «Eшпес iздер» шыѕармаларын ћазаћшаѕа аударѕан. Жазушы Ћазаћстан Республикасы Мќдениет жќне аћпарат министрлiгiнiѓ «Мќдениет ћайраткерi» белгiсiмен марапатталѕан (2009), Райымбек ауданыныѓ Ћџрметтi азаматы. «Аѕайындар» атты бџл жинаћћа оныѓ таѓдаулы повестерi мен ќѓгiмелерi енген. Еѓбек к+пшiлiк оћырманѕа, сондай-аћ жас буын љшiн де ћызѕылыћты болады деп сенемiз, +йткенi мџнда негiзiнен жастар +мiрi, олардыѓ махаббат сырлары сыршыл к+ркемдiкпен суреттелген. Жинаћтыѓ «Аѕайындар» аталуы тегiн емес. Ћазаћ ћауымында ежелден аѕайындыћ, туыстыћ ћарым-ћатынастар ерекше баѕаланатыны белгiлi. Кейiпкерлердiѓ басына тљскен ќртљрлi ауыртпалыћ, драмалыћ ситуацияларда аѕа-iнiнiѓ, ћџда-ћџдаѕидыѓ, ќке-шешенiѓ бiр-бiрiне к+мегi, мейiрiм-шапаѕаты, наћты iс-ќрекеттерi психологиялыћ тџрѕыдан нанымды суреттеледi. УДК 821.512.122-3 ББК 84 (5 Ћаз)-4 ISBN 978-601-212-051-6 © Ћазыбек Н., 2014 © «Ћайнар баспасы» ЖШС, 2014

АЅАЙЫН Дќулет ќкесiнiѓ бiр ћылыѕына iштей ћатты ренжидi. Бiраћ амалы ћанша, +гей емес, ћаѕай емес – к+недi. Iнiлерi љйелмелi-сљйелмелi +сiп келедi. Eскен сайын ќрћайсысынан ќр алуан мiнез байћайды. Кейде жаѕымсыз ћылыћтардан жасћаѕысы келiп домбыта ћалса: – Зекiме балаларѕа! Олардыѓ сенiмен терезесi теѓ. Сен шыћћан жерден ол да шыћћан, – дейдi ќкесi. Мџны ќсiресе +зiне тете iнiсi Ћалдыбай ћатты пайдаланады. Ћалдыбай оныншыны кешкi мектептен бiтiрдi. Сонда жљрiп, ауылдыѓ атышулы «атаманы» Аѕабек дегенмен танысыпты. Араћ iшiп, темекi тартады. К+ше тентегi болѕанына мќз. Атты кiсiнi жаяу ћуады... «Барлыѕын да ћорћыттым, билiгiм осы +ѓiрге жљрiп тџр», – деп ойлайды. Бџѕан тыйым салѕысы келген кiсiге ќке ќлгiндей деп тойтарыс берiп тџрѕан соѓ, неден тайынсын. Ол бiрте-бiрте Дќулетке доѓ айбат к+рсететiндi шыѕарды. Есейе келе, ћалѕандары да соѕан елiктейтiн шыѕар. Ћалдыбайдыѓ осы ћылыѕынан ќбден мезi болды. Кей кљндерi екi ћолын т+бесiне ћойып, љйiнен мљлде безiп кеткiсi келедi. Ел-жџрттан џялады. С+йтедi де, жауырды жаба тоћып, iш ћыстасы iшiнде жљре бередi. Мџнысын бiлiп жатћан тiрi жан жоћ. Ќйтеуiр, оћуын бiтiрсе екен. Биыл КазГУ-дiѓ математика факультетiнiѓ љшiншi курсында. Ептеп-септеп љш жылды +ткiзсе... Мейлi, бќрi де +здерi бiлсiн. Тiлiн алып, сыйласћанымен туысћан, сыйласпаѕанымен суысћан болып +мiр сљре бермес пе?! Басын осындай џшы-ћиырсыз ћиял шарлаѕан Дќулет жатаћханаѕа ћалай жеткенiн де аѓѕармай ћалды. К+шедегi ерсiлiћарсылы сапырылысћан адамдардыѓ бiрде-бiрiн к+рмеген секiлдi. Eзiн бiр тљрлi жапан даладаѕы жалѕыз жан сезiндi. Кiрiп келе жатып, ќлдекiммен телефонда с+йлесiп жатћан есiк кљзетушi ќйелдiѓ барлыћћан даусын естiдi. Оѕан да елеѓ етпей +тiп бара жатыр едi: – Жас жiгiт! – деп ќйел +зiне шаћырды. Бiреудi сџрады. Оны Дќулет бiлмедi. С+йтiп тџрѕанда, кемпiрдiѓ алдындаѕы телеграммаларды к+зi шалды. Аударысты-

рып к+рiп едi, бiреуi +зiне екен. Жљрегi су ете тљстi. Жазулар бiрiне-бiрi ћосылып, џзыннан-џзаћ сызылѕан ћисыћ сызыћтарѕа џћсап кеттi. Кiрпiгiн ћаѕып-ћаѕып жiберiп ћайта ћарады. «7 апрель кљнi таѓертеѓгi саѕат он екi кезiнде аѕаны Жалѕызаѕаш ауруханасынан Алматыѕа алып кеттi. Санитарлыћ самолеттiѓ номерi 0–57–15. Ћалдыбай. 7 апрель 1964 жыл». «Аѕа» деп отырѕаны – ќкесi. Eткенде бiр барѕанында: «Биыл денсаулыѕым нашар. Кљштi тамаћ батпайды. Ж+телемiн. Суыћтыћ iшсем, жалћыћ ћџсамын», – деген +зiне ѕана оѓашада. Телеграмманы к+рiсiмен, ћатты љрейленген себебi де осы едi. «Жан ћысылса, жаћынын iздейдi» деген тiптi рас. Не iстерiн бiлмей, бiрге жататын жолдастарын асыѕа кљттi. Жалѕыз барудан ћатты ћауiптендi. Уаћыттыѓ шабандыѕы кљткенде сезiледi ѕой. К+зiлдiрiгi шодырайып Ќбiлбек келгенше, жылѕа теѓ зарыћты. Оѕан телеграмманы к+рсетiп, жаѕдайды толыћ баяндады. Дќулеттiѓ ћатты абдырап, сасып тџрѕанын сезген Ќбiлбек б+лмеде аялдамастан, дереу сыртћа шыћты. Телефон-автоматтан санитарлыћ «0–57–15» самолетiн сџрап, ќлi келмегенiн бiлдi. Содан соѓ екеуi «аэропорт ћайдасыѓ» деп тартып отырды. Екеуi жете бергенде, санитарлыћ авиацияѕа арналѕан шаѕын алаѓныѓ ортасынан жедел жќрдем машинасыныѓ ћозѕалып бара жатћанын к+рдi. Тџра жљгiрдi. Бiраћ жете алмай ћалды. Сџрастыра келгенде, ќкесiн сонымен облыстыћ ауруханаѕа ќкеткенi аныћталды. Апыл-ѕџпыл такси џстап, ћуа ж+нелдi. Ћатар жетiптi. Ќкесiн машинадан екi ќйел сљйеп тљсiрiп, iшке кiргiзiп барады екен. Eѓi сарѕайып кетiптi. Дќулетiн к+рiп, жымиып кљлдi. Eѓiнде ћатты ћиналыс бар. – «Eлiгiме ие болатын адам таппай ћалатын болдым-ау», – деп ћорћып едiм. Ћџдайдыѓ мџнысына да шљкiр! Айналайын, адам бола ма деп жалѕыз љмiт артарым сен едiѓ. Сен аман бол. Ана ит ћуар немеѓ бљгiн-аћ жљнжiп кеттi. Ћайтесiѓ, туысыѓ ѕой, ћол љзбей ћамћорлыѕыѓа ала жљр. Ал ћалѕандары жас; +з ырћыѓда. Дќулет терiс айналып, к+зiнiѓ жасын сыћты. – Eйтпеѓiз, аѕа! Ќлi-аћ жаћсы боп кетесiз, – дедi. Даусы мљлде ћалтырап, алћымына тыѕылып зорѕа шыћты. Ауыл дќрiгерлерiнiѓ диагнозы бойынша, сырћатты ћолмаћол ћараѕан уролог жiгiт еш кесел таппапты. Ендiгi тексерудi таѕы да басћа бiреулер жалѕастырмаћшы.

– Мыналар менi босћа ћинап жатыр, балам, – дедi, дќрiгерден сџранып ћасына барѕан Дќулетке, – не болса да менiѓ iшiмде. Ћызып барады. Жидiп кеттi ме деп ћорћамын. Не жыны барын ћайдам, ќйтеуiр сол жаћћа соћпай-аћ ћойды. – Бќрiн ћарайды. «Тексеремiз», – деп жатыр. – Шыдаѓыз! Асыћпаѓыз! – Шыдаймын ѕой, ћараѕым, шыдаймын. Асыћћанмен бiздiѓ ћолымызда не тџр. Дќулет тљнiмен кiрпiк iлмедi. Манадан берi мџныѓ к+ѓiлiн аулап ќѓгiмеге айналдырѕан жолдастарыныѓ бќрi ћалыѓ џйћыѕа кеттi. Ер жеткен iнiнiѓ сићы анау, бас ие ќкенiѓ сићы мынау. Тым болмаса бџл да оћуын аяћтаѕан жоћ. Шиеттей жан, шикi +кпе балалардыѓ кљнi не болмаћ?! Ќкесi кiшкене кезiнде Шетсайда диiрмен џстайтын. Диiрмендi ћыста да жљргiземiн деп, кљнде суѕа тљсiп, науаныѓ мџзын ояды. Саћылдаѕан сары аяздыѓ кљшiмен мџз ћолѕа жабысып, терiсiн сыпырып алып ћалатын. Оны ћойшы, мџз ойып жљргенде суыћ тиiп, талай-талай ћызуы к+терiлiп ауырѕанда: – Жаћсы астыѓ ћасында жаман ауру тџрмаћ емес, – деп, +зiн-+зi зорлап отырып ет жеп, ћџрт ћатћан сорпаѕа тойып алып, бљркенiп жатып ћалатын. Ендi, мiне, хал љстiнде. Бџрынсоѓды даѕдысында жоћ мiнез к+рсетiп, баћџлдасып ћалды. «Балаларѕа зекiме», – дегенiне ћарап: «Солармен теѓ санайды, менi тљсiнбейдi», – деп налушы едi. Онысы бекер екен... Аћылды тљсiнбейтiн аћымаћ немелер бекер босћа жек к+рiп ћалмасын дейдi екен ѕой. Оныѓ љстiне, аћылды болсын, аћымаћ болсын, iштен шыћћан шџбар жылан емес пе?! Eлгелi жатып Ћалдыбайѕа жаны ашуын ћарашы! Кей-кейде кљйiп кетiп: – Сенiѓ басћан iзiѓе ш+п шыћпайды. Отырѕан жерiѓнiѓ топыраѕын шауып тастау керек. Сен бљйтiп жљрiп к+ктемейсiѓ, жуадай солѕыр, жуадай соларсыѓ! – деп ћарѕайтын шешесi. Сонда ќкесi к+зiн жџмып отырып ќндетедi: – Бiреу айтыпты: «б... жаман, б... жаман», – деп. Ћарѕа айтыпты: «Бќрiнен де жоћ жаман, жоћ жаман», – деп. Ћалдыбайдыѓ ћылыѕынан ќбден тљѓiлiп отырѕан Дќулет ќкесi мен шешесiнiѓ ћайсысын ћџптарын бiлмей дал болушы едi. Кешегi ќкесiнiѓ с+зiне ћараѕанда, ќумесер неменiѓ ойланып ћалѕан сићы бар. Ќлi жас ћой. Алдында ќке мен аѕа, артында iнiлерi болѕан соѓ, еркелегенi шыѕар. Естi тентек болса, тљзелiп кетуi ѕажап емес. Ессiз тентек болса, ќкенiѓ к+зi кеткен соѓ, одан ары есiре тљсуi мљмкiн. Мейлi ѕой, +з обалы +зiне! Бiраћ...

Eстiп +ѓ мен тљсi араласып жатып, к+зi iлiнiп кетiп-тi. Ћанша џйыћтаѕаны белгiсiз. Ќйтеуiр, таѓертеѓ басы меѓ-зеѓ болып зорѕа тџрды. Ћараћџсы талып ауыратын сияћты. Оѕан да ћарамастан ауруханаѕа тартты. Келсе, ќкесi орнында жоћ. Ары-берi арсалаѓдап жљгiрiп жљрiп, кешегi шешiндiрiп, жуындырып, киiндiрiп ћарауына ала бастаѕан кљтушi ћызды кезiктiрдi. Ќкесiне операция жасалатын болыпты. Eзi келiсiм берген. Дiлгiрi ћџрыѕан Дќулет тым болмаса, операцияѕа жатћызар алдында бiр рет тiлдесiп ћалѕысы келдi. «Жаны ћиналѕан адамныѓ с+зiн с+з деп, менi неге кљтпейсiѓдер. Мен ќлi келiсiм берген жоћпын», – деп +зiнше бiраз бљлiндi. Бас дќрiгерге жолыћпаћшы болып жџлћынды. Мысћылдай езу тартћан кљтушi ћыз: «Ћазiр, ћазiр», – деп ана-мына б+лменi аралап, iздегенсiп келдi де, операцияныѓ басталып кеткенiн хабарлай салды. Дќулеттiѓ т+бесiнен жай тљскендей болды. Есеѓгiрегендей теѓселiп барып, ауладаѕы џзын љстелге отырды. Ћанша к+п жасаѕанмен де, +ткен +мiрдiѓ бiр кљнгiдей болмайтынын тџѓѕыш рет сезiнген секiлдi. Былайынша алѕанда, +зi де жас емес. Бiраћ ќлi ќкенiѓ аясында келедi. Таућыметi соныѓ мойнында. Алайда бџл оѕан не жаћсылыћ к+рсеттi? «Бiр ќке он баланы баѕады, ал он бала бiр ќкенi баѕа алмайды», – деушi едi кей-кейде. Сонысы рас болѕаны-ау, сiрќ! Жайшылыћта к+п с+зiне мќн бермейдi екен ѕой. Ћайдаѕы бiр шариѕатты айтты деп ренжiп те ћалушы едi. Ренжiмей ше?! – Мџса пайѕамбар ћџдайдан сџраѕан екен, – дейтiн ќкесi бџл тыѓдамаса да: – «Он сегiз мыѓ ѕаламнан бџрын не жараттыѓ!» – деп. Сонда ћџдай: – «Бiр ћџс жараттым, оѕан ћоса жетпiс мыѓ ћала жараттым. Ќр ћалаѕа жетпiс мыѓнан дќн жараттым. Соны аралап жљрiп, кљнiне бiр дќн жейсiѓ. Ћашан таусылѕанда +лесiѓ», – дептi. Ћџсћа мџнша ѕџмыр таусылмастай џзаћ к+рiнiп кетедi. «Тiршiлiктен жалыѕатын шыѕармын», – деп кљпiрлiк ойлайды. С+йткен ћџс байѕџс кљндердiѓ кљнiнде жалѕыз дќн ћалѕанын бiр-аћ бiледi. Ендi соны жџтысымен жанын алмаћшы болып Ќзiрейiл келсе, ћџс +лiмнен ћорћып, еѓ соѓѕы дќндi жџтпай отырып алады. Бџл хабар кешiкпей ћџдайѕа да жетедi. Сонда ћџдай: «Жанынан ћорыћћаны љшiн таѕы да жетпiс мыѓ жыл +мiр сыйладым», – деген екен дейтiн. Шынында, адам нанѕысыз +тiрiк. Егер ћџдай бар болса, адаммен, Мџсамен с+йлесiп, оныѓ сџраѕына жауап берiп ћайтсiн. С+зге ћџлаћ аспайтындарѕа ћџдайдыѓ атын, беделiн пайдаланып, +мiрдiѓ ћысћалыѕын тљсiндiрiп алудыѓ ћамы екен ѕой! Кеше ѕана шауып жљрген адамды бљйтедi деп кiм ойлаѕан. Мќѓгi бiрге жасасатындай к+рiнбеушi ме едi. Ендi, мiне, ћыл

љстiнде жатыр. Ары да, берi де жаћын!.. Ќлгi торѕайдыѓ аузындаѕы жалѕыз дќн секiлдi бiрдеѓеге ѕана сљйенiп тџр. Жемсауѕа ћарай ћџласа, бiттi. Шыдамы таусылып, орнынан тџрды. Операция б+лмесiнiѓ алдына келдi. Осы уаћыт дегендi «џзын, ћысћа» деп +лшеу ћиын. Дќулетке жылдай к+рiнiп едi, операция елу-аћ минут жасалыпты. Ћол арбамен баяу жылжытып алып келе жатћан таѕы да ќлгi кљтушi ћыз. – Бќрi сќттi аяћталды. Осыдан ќкеѓ аман-есен жазылатын болса, менiѓ сљйiншiмдi џмытпа! – деп кљлiм ћаѕады. Басћа ешкiм жоћ. «Хирургi ћайда жљр? Мынаныѓ шыны ма, алдаѕаны ма? – Ќкесi к+зi жџмулы, сџлыћ жатыр. – Ќйтеуiр, тљсi жылы, бетiнде ћызыл бар». – Ћой, џят болады! Жiгiт адам жылай ма екен?! Дќулет ћос жанарынан љзiлiп тљскелi тџрѕан тамшыны ендi байћады. Eзiнше тез сергiгенсiп, саусаѕыныѓ џшымен ћаѕып-ћаѕып жiбердi. – К+мектесiѓiз, мен сiзге ћарыздармын!.. Арбаѕа iлесiп жљре бергенi сол едi: – Ќй, жiгiтiм, берi ћарашы, – деген ќйел даусы естiлдi. Iрi денелi, толыћ сары келiншек мџныѓ ћарамаѕанына ћойѕан жоћ, бiлегiнен џстай алды. Џстай алды да: «Кейiн ћайт», – деп бџйрыћ бердi. Амалсыз салы суѕа кетiп тџрып ћалды. Содан соѓ жаѓаѕы арбаны алып бара жатћан медсестраныѓ жолын кљттi. Кезекшi соныѓ +зi екен. Жалынып жљрiп, кешкiсiн жџмыс аяѕына ћарай келiп, ќкесiн бiр тљн кљзетiп шыѕуѕа келiсiмiн алды. Кљтушi ћыз Дќулеттiѓ иыѕына желеѓ жауып жатып: – Маѕан ендi аныћ ћарыздар болдыѓ, – дедi ќзiлдеп. Содан соѓ жеѓiл кљрсiндi. Ќлде шаршаѕандыѕы, ќлде +з кќсiбiн ќлiмсiнбегендiгi – ол арасын ажырата алмады. – С+йдегендердiѓ к+бi кетерiнде «ћош» деуге жарамайды. Онда тџрѕан ештеѓе жоћ, ауруды кљту: +з мiндетiмiз. Ќкеѓдi ћатты жаћсы к+редi екенсiѓ. Соныѓа жаным ашыды. Осы жерде ћозѕалмай отыр. Дќрiгерлер к+рiп ћойса, џрсады. Eзi оянѕанша ћозѕама. Дќулеттi ћайтып с+йлеткен жоћ. Ќкесiнiѓ ћасына кiшкентай к+к орындыћты ћойды да, шыѕып кеттi. Бiраћ Дќулет ќлгiндегi с+зiн бiреуге ћайрылысар халi де, жаћсылыћ жасарлыћтай ћаућары да жоћ екенiне ћарамастан, шын к+ѓiлiмен айтћан. Кљтушi ћыздыѓ с+зi шынѕа айналатынын бiлмедi. Алайда ќкесiнен жиi еститiн бiр ертегiнi есiне тљсiрiп кеттi. Ерiккен хан елiне жар салады. «Мен тљс к+рдiм. Ћандай тљс к+ргенiмдi кiм тапса, соѕан алтын-кљмiс, ћазына сыйлаймын. Егер таба алмаса, басын аламын», – деп. Жџрт кљнде сабылады. Талайдыѓ басы жазыћсыз кесiледi.

Бiр кљнi ћалбаѓдап жџрттыѓ соѓынан iлесiп бара жатћан Жќудiр шалѕа жол жиегiнен ћара шџбар жылан кезiгiп, iстiѓ мќн-жайын сџрап бiледi. Бiледi де: «Ханыѓыз тљсiнде Тљлкi к+рiптi. Бiраћ менi олжаѓнан ћџр ћалдырма», – дейдi. Шал: «Ойбай, маћџл. Теѓдей б+лiп аламыз», – деп, жолѕа тљседi. Айтћанындай-аћ хан тљсiнде тљлкi к+рiптi. Жќудiр шал олжаѕа батып ћалады. Ендi оѕан ћайдаѕы бiр жыланды ћайдан ортаћ етсiн. Ћайтарында жыланныѓ iнiне соћпай, басћа жолмен кетедi. Кљндердiѓ кљнiнде ерiккен хан екiншi тљсiн к+рiптi. Жќудiр шалдыѓ жыланды к+руге бетi жоћ, сенделiп келе жатады. Бџл жолы жыланныѓ +зi шалдыѓ алдынан ќдейi тосып тџрып: «Ендi алдамаѕын. Ханыѓыз тљсiнде Ћасћыр к+рiптi», – дейдi. Жыланныѓ айтћаны келедi. Жќудiр шал мол байлыћћа таѕы да кенеледi. Бiраћ жасырынбай, жолмен тура тартады. Мџныѓ ештеѓе тастамай кетiп бара жатћанын к+рген жылан +зiнiѓ љлесiн сџрайды. Жыланныѓ бџл ћылыѕына ашуланѕан шал ћамшысын ала џмтылады. Жылан ћашып, iнiне кiре бередi. Шалдыѓ орай тиген ћамшысы ћџйрыѕын б+лiп тљседi. Кљн артынан кљн, ай артынан ай туып, уаћыт жылжи бередi. Хан љшiншi тљсiн к+редi. Бетi ќбден кљйген Жќудiр шал +лсе де, жыланѕа к+рiнбей кетуге бекидi. С+йтедi де, жылан iнiнiѓ тџсынан терiс ћарап +тiп бара жатады. Бiраћ амалы не, бџл жолы да жыланныѓ +зi тоћтатады. Ћџйрыѕы тыртыћ болып жазылыпты. Олжаѓнан бер, берме демейдi. «Ханыѓ тљсiнде ћой к+рiптi», – деп iнiне кiрiп кетедi. Олжаѕа љшiншi рет шаш-етектен батћан шал ћайтып келе жатып ойлайды: «Апыр-ай, ќ! Ќуелi алдап кеттiм. Содан соѓ џрып, денесiне жара салдым. Сонда да кек саћтамады. Ендiгiм нысапсыздыћ болар. Мынаны тљгел соѕан берейiн». Шал к+терген алтын-кљмiсiн жыланныѓ алдына ќкелiп, т+ге салады. Сонда жылан тџрып шалѕа: «Ей, бейшара, сенiѓ еш жазыѕыѓ жоћ. Ханыѓ тљлкi болып тџрѕан кезде алдап кеттiѓ. Ћасћыр кезiнде зорлыћ жасадыѓ. Ћџйрыѕымды љздiѓ. Ендi, мiне, ћойдай жуас кезiнде, алдыма ќкелiп т+гiп тастадыѓ. Бќрiн де +зiѓ жиып ал. Маѕан алтын-кљмiстiѓ керегi жоћ», – дептi. Мына жатћан ќкесi жаѓаѕы кљтушi ћыздыѓ с+зiн естiсе ѕой, онда осы ертегiнi айтар едi. Ќрине, Дќулет: «Аѕа, мџныѓыз ќшейiн ертегi ѕой» – деп таласар едi. Сонда ќкесi: «Ертегi деген – шындыћтыѓ шындыѕы. Ћиялшыл адамдардыѓ +мiрде болатын немесе бастан кешiрген жайларды ћорытып, кейiнгi џрпаћћа ћалдырѕан мысалы», – дер едi... Дќулет +з ћиялынан +зi шошып кеттi. О несi, тiрi жатћан ќкесiнiѓ ћасында отырып, ол туралы естелiк ойлай бастаѕаны. Жаман ырым.

Дќулет осылайша ќкесiн кљзетiп џзаћ отырды. Ол бiр кезде к+зiн ашып, ќлсiз ѕана кiрпiк ћаћты. Жарыћты тосырћап ћалѕандай. – Менi неѕып кљтпедiѓiз? – дедi Дќулет љлгермегенi љшiн аћталѕысы келгендей ћысылып. Ол ќуелде баласын аныћ танымаѕан секiлдi, ендi шырамытып, жас балаша езу тартты. Жанарынан кљлкiнiѓ табы бiлiндi. Содан соѓ сыбырлай с+йлеп: – Сенiѓ ћолыѓда не тџр. Љкiмет +зi самолетпен ќкелдi. Eзi ћарап, +зi кљтiп жатыр. Маѕан алаѓдама. Ана балаларѕа бас-к+з бол. Осыларды љзiп-љзiп зорѕа жеткiздi. «Бас-к+з бол», – дейдi. Ћайтiп бас-к+з болады. Ћазiрше +зiне де бас ие керек емес пе? Тым болмаса, оћуыѓ бiтсе екен. Жаман айтпай, жаћсы жоћ. Егер осыдан ол олай-былай боп кетсе, зорѕа тљскен оћуы жолда ћалмай не болды? Шиеттей жан шикi +кпе ћолына ћарап ћалмады ма. С+йте тџра ћайрат айтћысы келiп: – Аѕа-ау, ќуелi +з жайыѓызды ойласаѓызшы. Тiрi жан тiршiлiгiн етедi де, – дедi. Ќкесi езу тартты – кљлгенi. Адам +лгелi жатып та кљле алады. Басы ашыћ жалѕыз баћыты сол. Мейлi, Дќулеттiѓ балалыѕы љшiн кљлсiн. Ћиын кезде џнатпаѕан iсiн кљлкiмен ћарсы алу да ерлiк емес пе. Дќулет ертесiне сабаћћа бармады. Салып џрып ауруханаѕа келдi. Кешегi жљз таныс болып ћалѕан кљтушi ћызды кезiктiре алмады. Сасып-салбырап жљрiп аты-ж+нiн сџрамапты. Ендi кiм деп iздемек? Кiрген-шыћћан бiреулерден ќкесiнiѓ халiн бiлiп едi, с+здерi ќр тљрлi. Бiреуi: «Бала, ћапы ћалма, жаѕдайы ћиын», – дегендi аѓѕартты. Екiншiсiнiѓ айтуына ћараѕанда, тќуiр сияћты. Екеуiне де сенедi. Алѕашћысы жаны ашып, шынын айтып тџрѕан болуы мљмкiн. Бiраћ тљнде жатаћханада осы т+ѓiректе бiраз ќѓгiме болѕан. Сонда бiр кќрiћџлаћты студенттердiѓ аузынан естiген – жџлдыз толѕаннан ћалса, жаћсы болѕаны. Мiне, ол кезден +ттi. Сыртћы есiктiѓ босаѕасында iлулi тџрѕан аурулардыѓ тiзiмiн ћарады. Eмiров Ж. 38°. «Демек, ћызуы ќлi тљспеген», – деп тљйдi iшiнен. Eстiп ќрi-сќрi тџрѕан ол ћасынан +тiп бара жатћан кљтушi ћызды байћамапты. – Иќ, жiгiт келiп ћалѕансыѓ ба? Шал ничего, – дегенде бiраћ к+рдi. Ћыз тљнгi кезекте болѕан. Ендi љйiне ћайтћан бетi. Желеѓiн тастаѕансын +згерiп кетiптi. Киiмi ћонымды. Бџѕан ќдемi ћой к+зiн ойнаћшыта кљлiмдей ћарады да, тез тайдырып ќкеттi.

Ћапелiмде Дќулеттiѓ аузына с+з тљспей ћалды. «Ћарындас» деп шаћыруѕа – +зiнен љлкен. «Ќпке» деуге – ренжуi мљмкiн. Ренжiмеген кљнде де ыѓѕайсыз секiлдi. Мџныѓ жасындаѕы кљйеуге тимеген ћыздар аз ба? Ћаћпаѕа iлесе шыћты. Артына бџрылып ћарамаѕанмен, Дќулеттiѓ ерiп келе жатћанын сезiп, ќлдећандай секем алды бiлем, жљрiсiн тездете тљстi. Дќулет амалсыз жљгiрiп, алдын орап тоћтатты. – Кешiрiѓiз, атыѓыз кiм? Ћыз +ѓiн суыћћа салып тџр. – Оны ћайтейiн деп еѓ? Дќулет желкесiн ћасыды. Кљтушi ћыз: – Зина, – деп кљлдi, – Зина, сiз кешiрiѓiз, менiѓ айтайын дегенiм мљлде басћа, жаѓа сiздi iздегенде атыѓызды бiлмей ћатты ћиналдым. Зина: «Мынау шынында да бiрдеѓе бермекшi болып жљр екен, – деп топшылады. – Жап-жас боп ћалай жаман љйренген. С+йтiп бiреудiѓ к+ѓiлiн алѕысы, жџмсаѕысы келедi. Оѓбаѕан!» – Неге iздейсiѓ менi? – Ќкемнiѓ аныћ жаѕдайын бiлейiн деп ем. Кiрген-шыћћан аурулардан сџрап ем, ќр тљрлi с+йлеп есiмдi шыѕарды. – Ћорыћпа, ќкеѓ +лмейдi. Оныѓ љстiне... сенiѓ жасыѓдаѕы жiгiт жетiмге саналмайды. Бiзде жљрмiз ѕой, мiне, ќке дегеннiѓ не екенiн бiлмей-аћ. Соѕысћа кеткеннен жоћ. – Eзiне былай бiрдеѓе керек пе, тамаћ-памаћ демекшi! – Ќрине, тауыћ сорпасын ќкелсеѓ, артыћ болмайды. Аялдамаѕа автобус келiп тоћтады. Адам лыћ толы. Зина жџртпен ћабаттаса отырып кеттi. Ћайрылып ћараѕан да жоћ. Дќулет сiлейiп тџрып ћалды. «Жетiм ћозы тас бауыр» деушi едi шешесi, сол дџрыс шыѕар. Ќлде ќбден етi љйренiп кеткендiкi ме екен? Нќп-нќзiк жан. Аяушылыћ дегендi бiлмейдi. Болмаса +зi боркемiк пе? Кљн к+рмей, керегеге сљйенiп, iргеде +скен ш+п ћанша бойласа да бозарѕан, ќлсiз болатыны аныћ. Eстiп мазаћ боп тџруымныѓ +зi соныѓ салдары. Осыншама жљдегенiм не?» Осылайша +зiн бекiтiп, есiн жиѕан Дќулет ћайта айналып аурухананыѓ ауласына ендi. К+ше бойлай џзынынан-џзын салынѕан бiр ћабат сары љйдiѓ ауласы тас ћабырѕалармен ћоршаулы екен. Бљгiн байћады. Айћыш-џйћыш салынѕан жаяу жолды жаѕалай бџтаѕы жайыла +скен нар-нар ћара аѕаштардыѓ тљбiне орнатылѕан орындыћтар бос тџр. Таѓертеѓгi дќрiгерлiк тексеру басталып кеткен сияћты, тым-тырыс. Бос орындыћтардыѓ бiрiне келiп отырды. Ауылѕа барып, аѕайындарѕа хабарлап ћайтуѕа бекiдi. Ћалтасын ћарастырып

Дќулеттi асыла ћџшаћтап тџрып, екi бетiнен кезек-кезек сљйдi. Кемсеѓдеп жылап, ќр нќрсенi бiр айтып с+йлеп жљр. Ара-арасында шљкiршiлiк етiп ћояды. «Сендер аман болыѓдар», – дейдi. «Жаћ жљнiѓ љрпиiп азып кетiпсiѓ», – дейдi. Екi к+здерi т+рт болып ћала жаћта жљретiн к+рiнедi. «Барып жаѕдайын бiлiп келiп бер», – деп сиыршы iнiсi Оданды жџмсаѕан екен, «Ћолым тимейдi», – дептi. Соѕан ћатты ренжiптi. «Басыѓа iс тљскенде ћол џшын бермеген аѕайынныѓ барынан жоѕы. Жомарттыѓ адал еѓбегi – бџзаулы сиырымды берсiн! Жаман кљнiнде жар болып едi, ћџдайын џмытћан екен. Ендi босаѕамды аттамасын», – деп бiреуден сќлем айтып жiберiптi. – Ќркiмнiѓ шаруасы бар. Оны босћа ћинап ћайтесiз? Не тџр оныѓ ћолында. Ќлгi Ћалдыбайдыѓ жайы ћалай? Бџрынѕы орнында iстеп жљр ме? Жоћ, ќлде... – Ћалдыбайдыѓ аты +шсiн, атыѓ +шкiрдiѓ! «Ћарѕайын десем жалѕызым, ћарѕамайын десем жалмауызымныѓ» дќл +зi болды ѕой ол жуадай солѕырыѓ! – Не боп ћалды? Ћарѕамай-аћ, айтсаѓызшы! Дќулетке жауап ћайтармастан самаурынды к+терiп, далаѕа беттедi. Шешесiн баса с+йлегенiмен, +зiн де ашу кернеп зорѕа отыр. Оћуѕа тљсетiн жылы к+ктемде бiр тракторшыѕа екi жарты бердi де, анау б+ктердегi алабота, ћалаћай басып жатћан кеѓ ћойнауды жыртћызып тастады. Содан соѓ: «Љй iргесiндегi жерiм азып кеттi, биыл пайдаланбаймын», – деп ауыл советтен рџћсат алды. Алды да, кiшкентай љбiр-шљбiр iнiлерiн ертiп жљрiп, топыраѕын майдалап, ћалаћайдыѓ тљбiрiн ћолмен тергiзiп жљрiп картоп егiп тастады. Тiкен сыммен ћоршады. Ш+бiн отады, тљбiн босатты. «Келесi жылы оћуѕа кетiп ћалсам, бала-шаѕа киiм-кешек, iшiпжемнен ћиналып ћала ма», – деп жанталасты. Сонысы дџрыс болѕан екен. Бџл оћуѕа ћабылданѕан соѓ, бiр ай темекiде iстеп, демалысћа ауылына келсе, љйi картопты игере алмай жатыр. Бара салысымен ешћайда сљйрелемей-аћ егiс басынан колхоздыѓ картоп дайындаушыларына +ткiзiп жiбердi. Бџл ќкелi-балалы љшеуiнiѓ жалаћысымен ћосылып, љлкен табыс болды. Сол жылы тџрмыстары едќуiр оѓалып ћалѕан. Ћара бие мен ћоѓыр сиырды сатып алды. Барлыѕы тљгел бiр ћабат киiндi. Љй iшiнiѓ кем-кетiгi бљтiнделдi. Ќсiресе Ћалдыбай ћатты шiренiп киiндi. Сонда Дќулеттiѓ жыны келген. Келмей ше?! Бџл майда-шљйде iнi-ћарындастарымен бiрге тырбаѓдап жер тырмалап жатћанда, бiр саѕат келiп, ћол џшын берген емес. Iшiп алып, селкiлдеп к+шеде жљрдi. Кейде «менi не ћыласыѓ» деген кiсiше ќдейi келiп, ћарап тџрып-тџрып кететiн. Сондай сќттiѓ бiрiнде Дќулет: «К+рдiѓдер ѕой, Ћалдыбай темекi тартып, ћџрѕаћ ќѓгiме айтып бiр саѕат бос тџрды. Ал мен сондай

уаћыттыѓ iшiнде мџнша жерге тџћым сiѓiрдiм. Кiмнiѓ уаћытты пайдалы +ткiзгенiн кљзде к+ресiѓдер», – деп ќлгi жердiѓ к+лемiн белгiлеп ћойѕан. Ћалаѕа жљрер алдында Дќулет оныѓ осы ћылыѕын айтып, дым татырмай ћойѕысы келгенде: «Ойбай, естiрте к+рме! Џсаћ-тљйекке бола араларыѓ суып кетедi. О жљгермектiѓ к+зiне бiз-аћ шџћиыћ! Аѕаѓ да оѓдырѕан жоћ. Бала ѕой ќлi аћыл кiрер. Артыѓнан ерген немелерге...» – деп шешесi шыж-быж болѕан. Љйге сондаѕы алынѕан заттардыѓ да, балалардыѓ киiм-кешегiнiѓ де тљйiрдейi жаѓармапты. Тљгелдей тозып, жљдеу тартћан. Манадан ћасына келiп, селтиiп тџрѕан Самалды тiзесiне отырѕызып, шашын сипады. Џйысып ћалыпты, таралмаѕан да, жуылмаѕан да. – Ћалдыбай не iстеп жљр? – дедi оѕан. Дауысы жџмсарып, бiр тљрлi дiрiлдеп шыћты. Ќлгiндегi ашудыѓ дымы ћалмай, ерiп кеткен секiлдi. Жљрегi езiлiп бара жатћандай едi. – Мас боп жљр, – дедi Самал аузын бџртитып. – Бiздi, апамды, бќрiмiздi џрсады. – Ћап, есек-ай, ќ! Мен оѕан к+рсетейiн ендеше! – К+ке, ол сенен ћорыћпаймын деген. Дќулет љндемегенiмен, iштей сескенiп ћалды. Eйтуi мљмкiн. Бџл оћуѕа тљскенге дейiн ќкесi љшеуi орман шаруашылыѕында џста дљкенiнде темiршi болып iстедi. К+бiнесе аттыѓ таѕасы мен шегесiн соѕатын. Жџмыста тџрып Дќулет еѓгезердей бiреумен ќлденеге ерегiсiп ћалды. Ойда жоћта екеуi опайтопай џстаса кеттi. Ќуелде Дќулеттiѓ ћџлаѕына бiреулердiѓ: «Тиме-тиме! Eздi-+зiн жiбер, жекпе-жек», – дегенi шалынѕан. Бiраћ анау мџныѓ алћымын сыѕып, тынысын тарылтып бара жатћан. Сол сќт Дќулеттiѓ ћолы босай бердi. Баћса, Ћалдыбай екен, ќлгi жiгiттi ћап к+тергендей арћасына ћаѕып салып, сереѓдетiп ћаћпаѕа ћарай к+терiп барады. Тамашалап ћарап тџрѕандар ћарћылдасып кљлiп жатыр. Ћалдыбай ананы џрмайсоћпай, жайымен ћаћпаныѓ сыртына шыѕарып тастады да ћайтып келдi. Ол сол бетi оралѕан жоћ. Сќл ћызу болса ѕой, оныѓ к+кесiн ќбден танытатын едi. Денесi шойыннан ћџйѕандай жџп-жџмыр, бiраћ шаѕын ѕана д+ѓгелек ћара. Ќке-шешесi: «Бљкiл дене бiтiмi, жљрiс-тџрысы, мiнезiне дейiн аумай наѕашы атасына џћсайды», – деп отырады. Алайда ол кiсi мџндай тентек атанбаѕан сияћты. Eйткенi, ол кезде араћ деген бќле болмаѕан ѕой. Ал мынада ћара кљш те бар, араћ та iшедi. Аћылы тапшы байѕџсћа екеуi де сор болды. – Ќпке, с+йтiп, Дќулет келдi деѓiз. Е-е-е! Ћашан келдi? Жомарттыѓ жаѕдайы ћалай екен? – Осы, мiне, ќзiр +зiѓнiѓ алдыѓда ѕана кiрдi. Сџрап љлгермедiм.

– Е-е-е, солай деѓiз. – Ќлгi ћисыћ бас жетпегiрге барып келе ѕой деп ем, колхоздыѓ сиыры онсыз бiр-екi кљнге ћырылып ћалатындай боп ћапты маѕан. – Оны не ћџдай атты екен! О да бiр ћырсыћ. Тотияныѓ с+йлесiп келе жатћаны – немере iнiсi Хаби. Ол жасынан бџл љймен ќлгi «ћисыћ бас» деп кейiп жљрген туѕан iнiсi Оданнан г+рi аралас-ћџраласы жиi болатын. Бiр жаѕынан Жомарттыѓ бауырындай. Ћолында +скен. Екiншi жаѕынан жездесiнiп ћалжыѓдай бередi. Дќулеттiѓ орнынан тџра бергенi сол едi: – Ассалаумаѕалќйкљм! О, Дќукен мырза, аман ба? Жомарт џстаныѓ жаѕдайы не боп жатыр? – дедi ћуаћылана. – Ќликiсалам, наѕашы! Т+рлетiѓiз. Аман-сау барсыздар ма? Жомарт џстаѓыз сќлем айтып жатыр! – Саламат болсын. Не наућас екен +зi? – Iшегi тљйiлiптi. Бiр ћарыс жерiн кесiп, ћайта жалѕады. – Астапыралла, не дейдi-ей! – Сорлы-ай, «Iшiм ћызып барады. Iшкен-жегенiм ары жљрмейдi», – деп зар ћаћсап едi, сол екен ѕой. Тотия с+зiнiѓ соѓын кемсеѓдеп зорѕа айтты. – Ой, ќпке-ай, ћойыѓыз жаман ырымды бастамай! – Ћоям ѕой, шыраѕым, ћоймаѕанда не iстейдi дейсiѓ! Тегiсiн айтамын да... Пышаћћа тљскен ћай жаћсылыћ дейсiѓ! Ћайта босады. Дќулет ернiн тiстеп ќреѓ отыр. – Жомарт џста, Жомарт диiрменшi, Жомарт љйшi, Жомарт кљзетшi, Жомарт молда – бќрiн жинаћтай келiп, Жомарт «ол оѓай» деп мазаћтап жљрушi едiк, байѕџс-ай, ќ! – дедi Хаби кљрсiнiп. Ќкесi +мiрi бiр iс ћолымнан келмейдi демейтiн адам. Самолет жаса десе де: «Ой, ол оѓай, ћазiр», – деп дегбiрсiзденiп, ћџлдыраѓдап кететiнi есiне тљсiп, Дќулет кљлiп жiбердi. К+зiнiѓ жасын ћолыныѓ сыртымен сљрте отырып, шешесi де езу тартты. – Ол сондай бiр аћ к+ѓiл сорлы ѕой, ешкiмнiѓ к+ѓiлiн ћалдырмасам дейдi. Бiраћ сонысы кейде орнына келмей жатады, – деп ћойды. – Ой, ол орнына келмейдi емес, келер едi-ау, асыѕып кетедi ѕой, асыѕып. О кiсiге: «Хан сарайын сал», – десеѓ де, таѓертеѓ ћолѕа алып, кешке ћарай дайын етуге асыѕады ѕой, – дедi Хаби +зеурей. Содан соѓ ћайтадан басалћы с+йледi. – «Ћарала шатпаћ» деп џрсушы едiѓiз – ћалай екен, бќлем?! – Самалды мљсiркеп, маѓдайынан сипады. – Айналайын, балаћаным! Ќкеѓ аман-есен жазылып шыћса, бќрi бiр кљнгiдей болмайды. Ќй, айналайын љкiмет-ай, десеѓшi,

осынша халыћтыѓ бќрiне бiрдей ћамћорлыѕы жетiп жатћан. Бџрынѕы уаћыт болса, ќлдећашан +лiп ћалатын адам ѕой. – Ойбџй, оныѓ рас! Осы кљнi соны к+тере алмай талтаѓдап кеттi ѕой, тљге! – деп Тотия с+йлей бергенде, сырттан дыбыс естiлдi. Келе жатћан Ћалдыбай болатын. Љйдегiлер оныѓ салдыргљлдiр жљрiсiнен-аћ ћызу екенiн сездi. Тотия ќлденеден секем алѕандай абыржи бастап едi, Хаби ќдейi соѕан естiрте даусын к+терiп, +ѓiн суыта с+йледi. – Сонша неге шошисыѓ, ќпке? Кiсi жер деймiсiѓ! Жесе жесiн, отырмыз ѕой, мiне. – Ћамшысын екi бљктеп тiзесiне басты. Ћалдыбай љйдегiлердiѓ ћабаѕынан бiр тљрлi салћындыћ сезiндi. Оны: «Шешем бауыры мен баласына менi жамандап отыр екен», – деп жорыды. С+йтiп, ќуелде сеп-сергек кiрiп, аман-сќлем жасаѕан Ћалдыбай ендi бџларѕа ќдейi тиiсе бердi. Алдымен Хабиѕа: – Иќ, желге пышаћ ала жљгiргеннiѓ џрпаѕы, сен немене, а! Жарып тастайтын жел таппай отырсыѓ ба, а?! – дедi аузын ћисаѓдатып. – Таппасаѓ, мына менде бар. Мiне, к+рiп ал! – Кеудесiн ћаѕып, тiстенiп т+не тљстi. Тотия шыдамады. – Ей, жетпегiр тыныш отыр, +зiѓнен љлкен адамѕа тиiспей. Маза бер! Ћараѓды +шiрiп, жат ана љйге кiрiп. Дќулетке мџныѓ ќкесiнiѓ халiн сџрауды џмытып шатысып отырѕан ћылыѕы џнамады. Eзiнше бiр аѕалыћ жасап, дџрыстап тќртiпке шаћырѕысы келiп: – Мќ саѕан, к+рiп ал! – деп, Ћалдыбайды итерiп жiбердi. Ћалдыбай бљйтедi деп кљтпеген. С+йткенше, Хаби аѕайынды екеуiнiѓ арасына тџра ћалѕан. – Сабыр, сабыр, Дќукен, сенiѓ аћылыѓ бар емес пе? Итпен ит болып... – дейдi дегбiрi ћаша ентiгiп. Дќулет езеурей џмтылѕан жоћ. Ћалдыбай ћарсылыћ жасамады. Бiраћ Дќулетке к+зiн аларта бiр ћарады. Есiктi тарс жауып, шыѕып кеттi. Љйдiѓ керегесi солћ етiп, терезе сылдырап басылды. – К+рдiѓдер ѕой, ќне, бџл к+гермегiр сондай ћара саналы болып барады. «Ќй дейтiн ќже, ћой дейтiн ћожа» жоћ, ќбден еркiнсiп алѕан. Ћарашы ей, мџны, «ћыз екеш +зi џялмай, ћатын екеш менi џялттыныѓ» керiн келтiрiп бара жатћанын. Бетi ћалыѓ мџныѓ, тљйенiѓ т+с табанынан ћалыѓ! – деп Тотия быжылдады да ћалды. Eстiп отырѕанда, есiне самаурын тљстi. Абыр-сабыр болып жљрiп џмытып кеткен екен, жљгiре ж+нелдi. Бiр демге љй iшiне +лi тыныштыћ орнаѕан. Наѕашылы-жиендi екеуi ћайта жайѕасты.

– Аћымаћ! – дедi Хаби отырып жатып тiстене. Самаурынды љрлей-љрлей к+зi жасаураѕан Тотия ћайта кiрдi. – Мына тљбiѓе тас тљскiр ќлi ћайнамапты. Пай, пай-пай, ћџдай-ай! Џрыспай-аћ айтсаѓ ћайтетiн едi. Ерегiсiп кеттi ендi ол. Ойбџй, ойбџй, айналадаѕы ел кљлмей ме ќуелi: «Ќкесi жоћта балалары т+белесiп, тоз-тоз боп жатыр», – деп. – Тайдай тал тљсте iшiп алып, аузы-басын ћисаѓдатып отырса... – Заманында шыћћан бќлесi. Eзiндей немелердiѓ бќрi iшедi, ћайтедi ендi. Хаби шоћ басћандай секiрiп тљстi. – Ћойыѓыз, ќпке! Eйтiп жынды неменiѓ ћолтыѕына +зiѓiз су бљрiксеѓiз, одан ары есiрiп кетпей ме? «Баласын тек демеген, итiн кет демеген» дейтiн с+з осындайдан шыѕады. Сауап оѕан. Ќѓгiме осы т+ѓiректе бiраз +рiстедi. Дќулет шешесiнiѓ ќлгiнде ћарѕап-сiлеп отырѕан Ћалдыбайды табан астында ћызѕыштай ћорып шыѕа келгенiне таѓ. Eзiнiѓ ќлгiндей-ќлгiндей с+здерi дљмпу болмаѕанда, ћол жџмсамауы да мљмкiн едi. Аћыры келiп айыпты болды. К+рiктiѓ ысын жџтып, кљйелеш-кљйелеш болып темiр соѕады. Шаршайды, содан соѓ бiр уаћыт бой жазѕысы келедi. Мџныѓ бќрi шешесiнiѓ дќлелi. Жеткiлiктi-аћ. Дќулет љндеген жоћ. Бiраћ шарасыздыѕын бiлдiре ауыр кљрсiндi. Eзiне-+зi с+йлеп, бџрћылдап жљрген Тотияны Хаби тыйып тастады. – Ой, ќпке, ћойсаѓызшы ендi! Бљлiнiп кеткен ештеѓе жоћ. «Иттi кљшiгiм, кљшiгiм десе, аузыѓды жалайды» деген сол. – Жоѕа, мен тегiсiн айтам-ау!.. – Eйтiп тегiсiн айтпаѓыз! Жомарттан кейiнгi љйдiѓ иесi осы. Онан да Жомарттыѓ жайын айтшы! Ћалаѓда не жаѓалыћ бар? Картоптыѓ килосы ћанша екен? Алѕашында ќкесiнiѓ хал-жаѕдайын баяндап, содан соѓ +зiнiѓ неге келгенiн айтайын деп ыѓѕайлана берiп едi, Тотия бетiн тыржыѓдатып, iштей кљбiрлеп сќл тџрды да, шыѕып кеттi. Бџл екеуiнiѓ ќѓгiмесi ќлi жараса ћоймаѕан. Ол iле-шала ћайта кiрдi. – О, ћырсыћћанныѓ дљниесi! Бќсе, неѕып ћайнамайды деймiн! Ћараѓ ћалыпты, ана ћараѓ ћалѕыр. – Бџлар байыбына бара алмай аѓ-таѓ. – Осылар-аћ есiмдi екеу, тљсiмдi т+ртеу ѕып болды. Су ћџйдым екен десем... Суы жоћ. Оттыѕы саудырап бос тџр. Ћалайысы тљбiне аѕып тљсiптi. – Ой, ћџдай-ай, сол ма! Мен де басћа бiрдеѓе боп ћалѕан екен десем... Балаѓ џста, шалыѓ џста...

– О, бала болмай балбырап ћалсын, бџлар! Дќулет сыртта +стi. Он жылдыћты интернатта оћып бiтiрдi. Содан соѓ љш жыл армияда болды. Ендi шаруаѕа араласа бастаѕан кезiнде оћуѕа кеттi. Осы аз уаћыттыѓ iшiнде «аѕа» боламын деп, к+п ћателестi. Ћателескен жоћ-ау, мџныѓ iсiн ћатеге саятын. Кейде: «С+йтуге +зiм де себепшi шыѕармын», – деп ойлаушы едi. Дќл ћазiр ћылдай кiнќсы жоћ. Бiраћ «бџлар» болып, Ћалдыбайдыѓ ћосаѕында кеттi. – Бџ неменi ертерек љйлендiрiп ћџтылу керек. Eзiмен-+зi боп... мыжып жљрсiн. – Хаби-ау, сен де баланыѓ с+зiн айтћаныѓ не? – дедi Тотия жаћтырмай, – ћайбiр оѓѕан ћыз бар осы кљнi. Мџны солар ћџртып жљр. Ћаптап жљрген +ѓшеѓ бiр тыртиѕан немелер. Ќнебiр орталыћтаѕы ћалыѓ талын «пќрк» дей ме, «сќрiк» дей ме – сонда отырып алып, џлдармен ћосылып iшедi. – Ќпке-ау, екi кiсiнiѓ басы ћосылса, iшедi дейтiн болѕансыз ба! Олар мектептiѓ оћушылары ѕой, сонда отырып сабаћћа дайындалады. Дќулет ќлгiндегi шешесiне iштей ренжуiн бекерге шыѕарды Eзiн ойына келгенiн iрiкпейтiн бала сияћты сезiндi. Шешесi мџныѓ сол ойын дќлелдей тљскiсi келгендей-аћ бљйiрi сќл ћабысып, шынысы шытынаѕан к+к шќугiмдi сыртыныѓ суын сорѕалатћан бойы пешке ћойып жатып: – Осы ќкеѓ +мiрiнде бiр-аћ рет мас болды, – дедi Тотия. – Содан ћайтып аузына алѕан пенде емес. – Бџл Дќулеттiѓ сан рет естiген ќѓгiмесi, дегенмен, љнсiз тыѓдады. – Мас кiсiнiѓ ћай-ћайдаѕыны есiне тљсiретiн ауруы болатын сияћты ѕой. «Ћасымбай бiр ћарын сары майымды бер», – дейдi ћойтан жылѕы дауын даулап, Ћасымбай деген љлкен, ибанатты кiсi едi. Хаби сен бiлесiѓ ѕой, баяѕы Гљлайым деген ћызды. Соныѓ ћайын атасы, ћџдамыз болатын. – Иќ, иќ, естуiм бар, Гљлайымды бiлемiн ѕой. Екеуi ћайтадан жайбараћат ќѓгiмеге к+штi. Тотия пешке ћараѕайдыѓ џнтаѕы аралас бiр леген џсаћ жаѓћа ќкелiп т+ктi. Содан соѓ оныѓ љстiне жер май шашып от алдырып едi, лап етiп сыртћа шалћыѕан тљтiн аралас жалын самайын шалып кеттi. – Кљн жылынѕасын ж+ндi тартпай ћалыпты ћаѕынып, – дедi кейiн шалћая берiп. «Ћап, мына Ћалдыбайдыѓ ћылыѕын-ай! Ќбден бетiмен кеткен екен. Бџдан ћайыр бола ћоймас. Ертеѓ ћайтудыѓ ћамын жасайын. Сонда не iстемекпiн? Не iстейтiн дќнеѓесi де жоћ. Хаби наѕашымды ћџдай айдап ќкелген. Кезiнде ќкемнiѓ талай жаћсылыѕын к+рiп едi ѕой. Соныѓ ћайтар кезегi ендi келiп тџр. Оныѓ љстiне, жаѕдайды к+зiмен к+рiп отыр. Бiрдеѓе дер,

ќйтпесе емеурiн бiлдiрермiн. Бiз де тiрi жанбыз ѕой, асса, жайланып алѕан соѓ ћайтарармыз». Eстiп отырѕанда Хабидiѓ +зi тљрткi болды. – Мына неме берекемiздi алып жiбердi-ау ќ, сонымен «Ол оѓай»: «Eзiм-аћ жазыламын», – деген жоћ па? – деп кљлдi. Содан соѓ жирен мџртын екi жаѕына жаћыза салды. – Ќйтеуiр, алѕашћы ћауiптен аман ћалды. Ендi ћалай боларын... Eзiѓiз бiлесiз етi жаћсы адам ѕой, – дедi Дќулет. – Иќ, иќ!.. Лапылдаћ жалынѕа шай тез ћайнай ћойѕан жоћ. Бџлар +ткенкеткендi ќѓгiмелеп едќуiр отырды. Жомарттыѓ жасаѕан жаћсылыћтарын да еске алды. Дќулет осындай бiр сќтi келген тџста: – Операциядан шыћћан адамѕа тауыћтыѓ жас сорпасы керек екен. Оѕан бiз сияћты студенттiѓ ћалтасы таяздыћ еттi. Содан соѓ ел-жџрт бар ѕой деп ауылѕа тартып кетiп едiм... Дќулет ар жаѕын ќдейi айтћан жоћ едi, Хаби бџѕан ж+ндi мќн бермедi. Аѓѕармаѕан сыѓай танытып: – Жџрт тљскi тамаћћа кетiп жатћан кезде бiреу келiп: «Ж+ке, атымныѓ тасырћап тџрѕаны, артыћ-ауыћ таѕаѓыз бар ма?» – десе, «Мiне, ћазiр дайын болады», – деп ћойып, балѕаны гљрс-гљрс соѕып жатушы едi. – Елге џћсап «ертеѓ кел», «бљрсiгљнi кел» дегендi бiлмеушi едi ѕой, сорлы. С+йтiп, ашты-тоћты боп жљрiп, +зiн-+зi ћџртты да тынды, – деп Тотия Хабидiѓ с+зiн б+лiп, кемсеѓдеп жылап ћоя бердi. – Ой, ќпке, ћойыѓыз жаман ырымды бастамай! Ќлi-аћ тќуiр болады. Жан аман болса, ќлi талай таѕа соћтырып аламыз, – деп к+лгiрсiдi Хаби. Мына с+з ћамшы болды да, Дќулет ендi ашыѕыраћ тљсiндiргiсi келдi. – Студенттiѓ стипендия деп аталатын жалаћысы болады, Хаби аѕа. Оныѓ м+лшерi отыз бес сом. Ал мен тќуiр оћыѕаным љшiн ћырыћ бес сом аламын. Хаби ќреѓ отыр едi, «ћырыћ бес сом» деген с+з аузынан шыѕысымен, iлiп ќкеттi. – Тљ-у-у, ћысы-жазы тыным таппайтын бiзден сендердiѓ жалаћыларыѓ мол екен. Бџл колхозы тљскiрiѓ биыл тiптi ћџрып ћалды. Жетпiс мыѓ тонна ма, жетi жљз тонна ма – колхоздыѓ бљкiл картобын саћтай алмай, шiрiтiп жiбердi. Шет жаѕасын +зiѓ бiлесiѓ, оныѓ љстiне, биыл малда шыѕын к+п болды. К+ктемде соныѓ орнын толтырамыз деп бiрдi-екiлi тайыншаторпаѕымызды сыпырып алды. Наѕашы аѕасы аћыр заманды орнатып бара жатћан соѓ: – Ќлгi бiр жарым, екi жылѕа жететiн жемш+п ћоры ћайда?

Сол тџрѕанда колхоздыѓ малы неге ћырылады? Есек арбамен там-тџмдап жиѕан ш+бiмен-аћ жетелiктiѓ жоны таймайды ѕой осы, – дедi Дќулет жаћтырмаѕан сыѓай танытып. Тотия кiрiп-шыѕып жљрiп-аћ бџлардыѓ ќѓгiмесiне ћатыстыћатыссыз талай нќрсе айтып љлгердi. Пешке ќкелiп бiр-екi рет ћараѕай џнтаѕын т+ктi. Бiраћ к+к шќугiм iѓiрдiѓ масасынша ызылдап тџрып алды. Наѕашы-жиен екеуiнiѓ ќѓгiмесi едќуiр џзаћћа созылды. Ћыза келе ќлгiндегi аѕайын арасында болатын џсаћ кикiлжiѓдi џмытып, жер мен ел таѕдырына ойысты. Дќулет Хабиды: «Ћырыћтан асћанша ћылжаћтап, ананы-мынаны мазаћтап кљлiп отыратын бiреу»,– деп ойлайтын. Мына с+здерi +згешелеу. Ќсiресе Аћши, Сарыћамыс туралы айтћандары к+кейiне ћонды. Жылда колхоздыѓ бљкiл сиыры Аћши мен Сарыћамысты ћыстап шыѕатын. Бiр тљп ши бiр сиырѕа кљндiк азыћ едi. Ћысћасы, колхоз содан айрылып ћалып, аймандай болыпты. Жаны бар с+з. Ћарабас шалѕыны мен ћияћ сары ш+бi ат бауырынан келетiн тау б+ктерiндегi жайлауларды да арпа айдаймыз деп дал-дџлын шыѕарып, жыртћызып жатса керек. Бќрiбiр, пiспей љсiп кетедi екен. Демек, онысы да бекершiлiк сияћты. – Бџл тљбiѓе тас тљскiр ћайбiр ћайнай ћоюшы едi. Ќлгi жолына жуа бiткiрлер де кешiктi. Ендi сираѕымды жаћпасам, ештеѓе ћалмапты... Екеуi ќѓгiмеге айналып отырып байћамапты. К+к шќугiм ызылдан айрылып мелшиiп тџр. Жалпылдаћ отын таусылѕан. Тотияныѓ ендiгi ћарѕанып-сiленiп кљтiп жљргенi Нџран мен Тџран. Орта мектепте оћитын iнiлерi. Тљстен кейiн оћиды екен. Солар келсе, ћараѕай џнтаѕын ќкелуге жiбермек. – Апа-ау! – дедi Дќулет бiр тљрлi кейiстi дауыспен. – Олардыѓ аты оћушы ѕой. Кеткiсi келгенде кетiп, келгiсi келгенде келе салатын еркi жоћ. Сабаѕыныѓ бiтуi бiледi. Тотияныѓ аузына ћапелiмде ештеѓе iлiкпей ћалды. – Кiсi кљйiп кетедi екен, тегi, – дедi. – Оѕан несiн кљйесiз, ќпке-ау! Ћайнаса ћайнар, ћайнамаса ћояр. Бiз сiздi с+гедi дейсiз бе? Ќншейiн, мџнда бiр жџмысым болып келiп едiм. Аћыры келiп ћалѕан сон Жомарттан не хабар бар екен, бiле кетейiн деп бџрылып едiм. Жаћсы, ендi мен жљрейiн, – деп Хаби ћипаћтай бастады. Дќулет ыза болып, орнынан, ћарѕып тџрды. – Апам сiздiѓ ћџр ауыз аттанатындыѕыѓызѕа емес, +зiнiѓ берекесiз тiршiлiгi љшiн кейiп жљр. Отырыѓыз, ол шайды ћазiр мен ћайнатамын. Есiк алдына шыѕып, былай-былай ћарманып едi, ћолына оѓай-оспаћ ештеѓе iлiге ћойѕан жоћ. Анадай жерде ауланы

ћоршаѕан ћаданыѓ бiреуi ћисайып жатыр екен. Тљбi морып жыѕылыпты. Соны жџлып ќкелдi де, ќп-сќтте жарып, пешке салды. Бџл кiргенде Хаби љн-тљнсiз жамбастап жатыр едi, дереу басын к+тердi. – Е, отын бар екен ѕой. Ќпкемнiѓ +зi жара алмаѕан соѓ... – Осыныѓ бќрi ќкемiзге сенiп алѕанныѓ кеселi, – дедi Дќулет Хабиге тiкелей жауап ћайтармай. – К+рдiѓiз бе бџларды, бiр айдыѓ ар жаћ, бер жаѕында азып-тозып болѕанын. – Ойбай-ау, о не дегенiѓ, бас иенiѓ ж+нi б+лек емес пе, – деп, Хаби бџзау кiрпiгiн ћаѕып-ћаѕып жiбердi. Екеуiнiѓ жанары џшыраса ћалѕан. Сол сќт Дќулеттiѓ жљрегiн тiлмен айтып жеткiзуге болмайтын бiр салћындыћ шым еткiздi. Дќулеттiѓ есiнде кљнi бљгiнгiдей саћталѕан. Мџныѓ кiшкентай кезi. Ћалдыбай атымен жоћ болатын. Шешесi љшеуi ѕана. Ќкесi бiр тереѓ сайдыѓ iшiндегi су диiрмендi џстайтын. Сонда осы Хаби да, оныѓ кќрi ќке-шешесi де љйiрiлiп босаѕадан кетпейтiн. Дорбаларын џнѕа, талћанѕа толтырып алып жатып: «Ашаршылыћта жеген ћџйћаныѓ дќмi ауыздан кетпейдi» деген. Осы жаћсылыѕыѓды џмытпаспыз. Ћџдай тiлеуiѓдi берсiн! Бiзден ћайтар, бiзден ћайтпаса, баламыздан ћайтар», – дегенiн талай естiген. Бџл Хабидiѓ да +з ћџлаѕымен естiген с+здерi болатын. Ендi, мiне, сол ќкесi айтћан кљннiѓ кљтпеген жерден туѕанын аѓѕарып, тџра ћашуѕа сылтау iздеп отыр. Бiр бџлар ѕана ма? «Аћ к+ѓiлдiѓ аты арып, тоны тозбайды», – деп ћойып, ќркiмдер-аћ аузын аппаћ ћып кеткен. Жомарт сонда да алданып ћалдым деп бiрде-бiр рет ойлаѕан емес. «Дќулетiм жалѕыз атанып жљргенде, Ћалдыбайды ћџдай сол ниетiме берген. Жарыћ дљниеде ешкiмдi-ешкiм алдай алмайды. Жаратћан иемнiѓ ћазынасы кеѓ, тек, бiрiнен екiншiсiне ауыстырады», – деп џѕады. Оныѓ осы к+зћарасын бiлетiн Хаби дќл ћазiр ћарыздармын деп отырѕан жоћ. Асса: «Ћџдайдан бiр кездегi рызыѕымызды Жомарт арћылы алѕан шыѕармыз. Беретiнiн онсыз да бермес пе едi? Несiн мiндетсидi», – дегелi отырѕан секiлдi. Eйтуi де ќбден мљмкiн. Бiраћ сол кездiѓ куќсындай болып Хабидiѓ аузында «ќпке» деген жалѕыз с+з ћалыпты. Оѕан да тоба! Сљйектi отын шайды лезде ћайнатты. Дастарћанѕа ћазанѕа ћарып пiсiрген жарты нан туралды. Сљтсiз ћара шай ћџйылды. Хаби к+ѓiлсiз џрттай отырып: – Ќттеген-ай, балаларѕа зќрулiгi +тiп-аћ ћалѕан екен! – деп жанашырдыѓ с+зiн айтћансыды. Содан соѓ: – Жџмыс орны к+мектесiп тџрѕан жоћ па? – деп Тотияѕа ћарады. – Ћайдам, жаѓаѕы жетпегiр алып жљрмесе! Eзiѓ бiлесiѓ, ћџдайдан сџрап алып едiк, айналып келгенде, апарып беруге ћџдай таппай ћалдыћ.

Манадан берi ќкесiнiѓ жџмыс орны Дќулеттiѓ ойында жоћ едi. Есi шыѕып кеткен-ау, сiрќ. Ќйтсе де Хабиге ашыћ ниет бiлдiрейiн, бермесе +зiнен ћалсын деген ћорытындыѕа келдi. – Оѕан сену ћиын болып отыр ѕой, Хаби аѕа, ешкiм алмаѕан кљнде бюллетень тапсыр деп жљрмесе. Сонда табан астынан оны ћайдан табамыз. Ол ћайда кетедi дейсiз, бљгiн болмаса, ертеѓ алынады. Соѕан дейiн +зiѓiз бiр жљз сомдай тауып бере тџрыѓыз! Дќулет ћанша майдалаѕанымен, Хабидi жiбiте алмапты. – Ой-хой, дегенiѓ-ай: «Бар болса, мына шарамен сен де iшсеѓ, мен де iшсем!» – дептi ѕой бiреу. Сол айтпаћшы, бар болса – кќнеки. Дќулет мына с+зден кейiн наѕашысына сыр бермеуге бекiндi. Хаби суып ћалѕан шайды керенау џрттады да, болѕандыѕын бiлдiретiн ишара танытып, алаћанымен шынысыныѓ бетiн басты. Ыћылассыз бетiн сипап, дастарћанѕа бата жасаѕансыды. Аттандырып тџрып Дќулет те салћын ћоштасты. Хаби сыр бермеуге тырысып: – Жомарт џстаѕа сќлем айт! Жомарт молда деймiз бе, Жомарт љйшiге. Айтпаћшы, «ол оѓайѕа!» – деп ќзiлдеген болды. Бiраћ онысы жараспаѕанын сездi. Сездi де, ћипаћтап, дџпдџрыс тџрѕан ерiнiѓ оћпанын к+тердi. Т+с тартпаѕа ћол сала бергенде-аћ ћџлаѕын жымыра бастаѕан ћара ћызыл д+нен бар пќрменiмен ћарынын ћабыстыра айылын тартып ћалѕанда, Хабидi ћара саннан саћ еткiзiп тiстеп алды. Ћапелiмде мыћшиып отыра кеткен Хаби сќл есiн жиысымен: – О, сенiѓ, Ћамбар ата болѕан киеѓдi... – деп сауырлата к+сiп-к+сiп жiбердi. Ћара ћызыл д+нен шылбырын жџлћа тартып шыр айналды. Атћа ќбден тљзелiп отырып алѕан соѓ да ќлi тарћамаѕан ашудыѓ екпiнiмен ћамшыны бауырлата басып-басып алды. Ћџйрыѕын шыжбаѓ еткiзiп, артын бiр-екi к+терiп тастаѕан ћара ћызыл д+нен бљлкектеп желе ж+нелдi. Дќулет наѕашысыныѓ ћићиѕан ћарасы љзiлгенше, ћозѕалмастан ћарап тџрды. Саѕатына ћарады. Бес жарым болыпты. Жџмыс аяѕына жарты саѕат бар. Нџрлан аћсаћал кейде жџмыс соѓына ћарай жалѕыз +зi отыра берушi едi. Жаѕдай айтћанѕа ћайта сондай оѓашасы жаћсы. Тџрып-тџрып осы ћорытындыѕа келген Дќулет орман шаруашылыѕы мекемесiнiѓ директоры Нџрланныѓ кеѓсесiне ћарай беттедi. Кеѓсе онша алыс емес-тi. Тез-аћ келдi. Директор +зiн де терiс к+рмейтiн. Сонда жеткенше жљрегi сан рет ћобалжыды. Ойлаѕанындай-аћ директорда ешкiм жоћ екен. Есiктi

– Аѕа, халiѓiз ћалай? Мен ѕой, Дќулет! – дегенде ѕана барып к+зiн ашты. – Тљрiѓнен айналайын, – дедi ќлсiз дауыспен. – Ћорыћпа! Сендердiѓ алдарыѓда +лсем, арманым жоћ. Бiраћ тым ћџрыѕанда бiреуiѓнiѓ љйленiп, адам болѕаныѓды к+ре алмай кетем бе деп ћорћамын! Екi бетiнiѓ џшы албырап ћызарып жатыр. Ћызуы ќлi тљспеген. – Ауылѕа барып, мана саѕат он екiлерде келдiм. Балалар аман-есен. Нџрлан аћсаћалѕа жолыћтым. Сќлем айтып жатыр. «Ћалаѕа барѕанда жолыѕамын», – дедi. Мен барѕан кљнi Хаби да келiп ћалѕан екен... – Е-е-е, – деп жатып к+ѓiлi босады бiлем, бiр тамшы жас самайына ћарай домалап тљстi. – Апаѓ байѕџстыѓ халi ћалай екен? Ауырып-сырћамап па ќйтеуiр? Ќлгi Ћалдыбай тентегiѓ жџмысын iстеп жљр ме екен. – Бќрi жаћсы, Ћалдыбай ќзiрге сiздi жоћтататын емес. Кеше т+рт аттыѓ таѕасын соћтым деп б+сiп отыр,– дедi Дќулет +п-+тiрiк. Ќкесi ћуанып ћалды. – Шыраѕым естi тентек ћой. Ќшейiн, бќрiн еркелiкпен iстейдi. Алдында ќкесi тџрѕан соѓ, аѕасы тџрѕан соѓ!.. Бiрiѓдiбiрiѓ ренжiтпеѓдер! Жаман болады. Сендерге не жетпейдi? – Жарайды, аѕа, шаршадыѓыз бiлем, мен кетейiн! – дедi Дќулет. Жомарт сќл ѕана басын изеп, «бара ѕой» – деген ишара бiлдiрдi. Жатаћханаѕа келсе, жiгiттер кљтiп отыр екен. Дќулет љш жљз он алтыншы б+лменiѓ есiгiн ашысымен-аћ, кеу-кеулеп ќкеттi. «Ал ендi, шалдыѓ халi жаћсы болса, тездет, киiн! Ерiктiѓ љйлену тойына барамыз. Eнер институтыныѓ ћыздарымен танысамыз. Ой бiр бљгiн... » Бќрi алаћанына тљкiрiп жџлынып тџр. Дќулет аѓ таѓ. Не киiп, не ћояды – он екiде бiр нџсћасы жоћ. Арып-ашып ауылдан келген бетi ауруханаѕа баруѕа дайындалды. Бџлар сабаћта жљргенде солай кеткен. Содан ћазiр оралып отыр. Ерiк екеуi онжылдыћты бiр мектепте, бiр партада отырып бiтiрген. Ол ћазiр химия факультетiнде оћиды. Мыналардыѓ бќрiмен +зiне келiп жљрiп танысћан болатын. Соѕан бола тљгел шаћырыпты. Азамат. Бџл еѓ алдымен +зiн сыйлаѕандыѕы. Жќне де љйленетiндiгiн айтып, алдын ала аћылдасћантџѕын. Аурудыѓ ќлегiмен жљрiп џмытып кетiптi. Ћысћасы, Ерiктiѓ ешћандай кiнќсы жоћ, бармай ћалуѕа болмайды. Оныѓ љстiне, жiгiттер бџѕан тиеселi аћшаны ћалталарынан жиыстырып ћосып ћойыпты.

Дќулеттiѓ есiне к+ршi б+лмедегi курстасы Ќндiрбай тљсе кеттi. Ќйтеуiр, байланысы к+п, ћолы џзын жiгiт. Ташкеннен алдырѕан балони сулыѕы, аћ нейлон жейдесi бар. Бере ћойса жарайды, бљгiн базар бџзады. Мџндай киiм мџнан басћа ешкiмнiѓ љстiнен табылмайды. «Мен, мен» деген д+кейдiѓ балалары таба алмай, зыр жљгiрiп жљргенi белгiлi. Ћазаћ ежелден мљсiркегiш халыћ ћой. Ћиналып жљрген жiгiттiѓ к+ѓiлiн ћайтармайды. Ќндiрбай да сол ћазаћшылыћтан аттай алмады бiлем: «Ќдейi киiнген соѓ бiрiне-бiрi сай келсiн», – деп галстугын, бiз тџмсыћ ћара бќтеѓкесiне дейiн бердi. Ренжiсiп ћалѕанда «ала к+з» дейтiн жолдастарыныѓ с+зi талайѕа дейiн к+кейiнен кетпейтiн. Айнаѕа ћарайтын. Айнасы тљскiр де солардыѓ с+зiн растап тџрѕандай сезiлушi едi. Ћазiргi халi тiптi б+лекше. Танадай к+зi жалт-жџлт еткен, бидай +ѓдi, сымбатты жiгiт. Iштей к+ѓiлi к+терiлiп ћалды. Бџл сќт есiнде тойдан +зге ештеѓе жоћ едi. Ћошемет шiркiн бќрiн де џмыттырѕан. Ол кезде студенттердiѓ љйлену тойын пќтер жалдап, дастарћанды ћыздардыѓ +здерi жасайтын. Бџлар да с+йтiптi. Кљтушi де, тойлаушы да +здерi – ћыз, жiгiтi аралас алпыс-жетпiс адам болыпты. Ћыздар жаѕыныѓ к+бi +нер институтынан. Музыкалыћ аспаптардыѓ тљр-тљрi ќкелiнiптi. Не керек, той дљрiлдеп, ћызып жљрiп бердi. Ќсiресе +нерлi ћыздар љйленген ћџрбыларыныѓ тойын барынша к+ѓiлдi +ткiзуге тырысып жљр. КазГУлiктер де с+з жаѕынан дес берген жоћ. Бiрi атып, бiрi ћаѕып – ћыздарды ќбден елiктiрiп алды. Басћалардыѓ iшiнде не жатћанын кiм бiлсiн, Дќулет љшiн осы той +те к+ѓiлдi +ттi. Eйтпей ше, жiгiт тарапындаѕы алѕашћы с+йлеушiлердiѓ бiрi болып тост к+терттi Не айтћаны есiнде ћалмапты, бiраћ жџртты ду-ду кљлдiрдi. Кейде тiптi сiлтiдей тџндырды. Ћызды-ћыздымен сќл џзаћ с+йлегенi аныћ. Тыѓдаушы жалыћпаса, оныѓ не айып-шамы бар?! Той басћарушы да ќбден +ѓешi ћызарѕанша маћтап едi, соѕан орай тќуiр с+йлеп кеткенiне +зi де ћуанышты. Алданбаѕан сияћты, ћыздардыѓ назарына iлiге бастады. Оларѕа тост айту кезегi тиген сайын Дќулеттiѓ с+зiнен мысал келтiрушiлер к+бейдi. Маћтау с+з бен шараптыѓ желiпне елiккен Дќулет ойына келген ќзiл-ћалжыѓын iрiккен жоћ. Бџрын-соѓды +зiнде кездеспеген батылдыћ пайда болѕан. Оны арагiдiк +зi де байћап ћалады. Бiраћ к+бiне-к+п ћыздар кимелеп кетiп, ќѓгiменiѓ жылуы соларѕа баѕышталып жатты. С+йтiп отырып байћамапты, ћасындаѕы сљлiктей ћара торы ћыз: – Аѕай, «шам жарыѕы тљбiне тљспес» деп, бiзге ауыспайтын

болдыѓыз-ау! Кќне, алып ћойыѓыз! – деп шарап ћџйылѕан рюмкасын жоѕары к+тердi. «Соѕыстырайыћ» дегенi. Дќулет те џмсына бердi. Шынылардыѓ шыћ еткен дыбысы естiлдi. Ендi аялдатпай ћаѕып салѕан. Кыз тiске басар џсынып тџр екен. – Раћмет – дедi тџншыѕа. С+йттi де, шанышћыныѓ џшындаѕы ћиялай кесiлген ћиярды ћџшырлана шайнады. Жџтып љлгерместен кешiрiм сџрады. – Ѕафу етiѓiз, ћарындас, атыѓыз кiм? – Балжан. Ћапелiмде аузына с+з тљспей: – Жаћсы екен, – дей салды. – Жаћсы екенiн ћайдан бiлдiѓiз? – Менiмше, балдыѓ жаманы жоћ. – Бiраћ бќрi бiрдей емес. Манадан жассынып, назар аудармай отырѕаны рас едi, бљрiп барады. Содан соѓ дџрыстап танысћысы келдi. — Ћайда оћисыз? — Сауда техникумында. — Е-е-е. – Жаратпай ћалдыѓыз ѕой. Eзiме џнайды. – Жоћ, олай ойламаѓыз! Мен жай, ќншейiн. Ћыз Дќулеттi састыра тљскiсi келiп: – Мен љшiн ќншейiн емес, – дедi. – Егер к+ѓiлiѓiзден шыћпай отырсаћ, алаѓ болмаѓыз. Џнатып отырѕан ћыздарыѓыздан айрылып ћаларсыз. Асаба љзiлiс жариялады. Жан етiн жеп, ћџтырына ћисаѓдайтын би жаѓа-жаѓа шыѕып жатћан. Eнер институтыныѓ екiаћ ћызы билейдi екен. Бџлар ћыр к+рсетiп, бiрден содан бастап едi, +згелер тљгел иiрiлiп тџрып ћалды. Бiр б+лмеге одан артыћ адам сыятын да емес. Ќлгiлерге Дќулет iштей таѓ ћалып тџрѕан. Иыѕынан ќлдебiр ќлуеттi ћол салып ћалды да, +зiне ћарай жџлћып бџрып алды. Мџћан екен. Жайшылыћта ит ћуѕандай болып жљретiн Мџћан тiптi елiрiп алыпты. – Не бiтiрiп тџрсыѓ, ей, екi к+зiѓ боталап. Ћасыѓдаѕы анау жас ћыздар ћандай екен? К+рдiѓ бе, былай, нетiп, тамырын басып, – деп жџлынып алаћанын ысћылады. Онсыз да ћызыл бетi бџрынѕысынан бетер алаулап, жанып тџрѕан сияћты. Шыѕыѓћы бет сљйегi екi џртын онан сайын ћушитып, суалдырып к+рсетушi едi, ћазiр сќл к+беѓсiгенi байћалады. – Мен нетiп, тамырын баспай-аћ менi нетiп, тамырымды басып отыр. Ќр нќрседе ойы бар, с+здерi тым шираћ. – Онда не тџрыс, жљр кеттiк! Eстiп, музыка ауысћан кезде нетiп... Асыр салѕан жџрттыѓ ыѕында џйлыѕып тџрѕан екi ћызѕа

бџлар да бiрiн-бiрi жетелеп, алды-жџтты жетiп барды. Ћыздар да ћылымсыѕан жоћ, вальс ырѕаѕымен баяу толћып жљре бердi. Дќулет ќлгiндегi +зiне тиiскен ћызды шаћырѕан. Жоны балыћтай жџп-жџмыр екен. Тартыншаћтамай, ежелгi танысындай-аћ бауырына кiре тљстi. Ќлгiндегi шешендiгi мен батылдыѕы ћайда кеткен?! Аузына ж+ндем с+з тљспедi. Билегенi болмаса, жаћ ашпай ћайтып оралды, Ал Мџћан таныстыћты едќуiр тереѓдетiп тастапты... Мына с+здi естiп тџрѕанда Дќулет iшiнен сыбаѕасын ит жегендей +кiндi. Eзiнiѓ жасыћтыѕына налыды. «Ћыздар ћашан да +жеттiктi, батылдыћты жаћсы к+редi. С+йтiп, тентектердiѓ ћолына тез тљседi», – деп ойлады. Момындыћтарына бола, жастары жетсе де, љйлене алмай жљрген бiраз жаћсы жiгiттердi есiне алды. Бќлендей жасы +тiп бара жатћан дќнеѓесi де жоћ, дегенмен сол топћа +зiн де ћосты. Кейде +зiмен бiрге оћитын ћыздарѕа ыза болатыны бар-ды. «Бќлен – джентельмен», «Тљген бiр ш+лмектi бiраћ iше салып, жљрiп кеттi», – деп дараћылау бiреулердi, немесе ћайдаѕы бiр ћыѓыр с+йлеп, ћылымсып мџртын жалап жљретiн жiгiттердi мадаћтайтынына т+збейтiн. «Аћымаћсыѓдар! Ќлi џйпа-тџйпаѓды шыѕарып алдап кететiндер де, маскљнем болып мазаларынды алатындар да – солар. Онан да мына мен ћайырлымын. Eле- +лгенше басы бљтiн +зiѓдiкiмiн», – дейтiн ќзiл-шынын араластырып. Ал ендi мына Балжанныѓ +зiне к+ргеннен-аћ тартыла ћалуына ћайран! Ћалайда ћарбанып ћалѕаны ж+н. Кiм бiледi, жџѕысћан +зi – арзан ћол бiреу ме ќлде?! Осы тџста бiр аћынныѓ «Марстаѕы махаббат» деген +леѓi есiне тљсе кеттi. Ол +леѓ: «Махаббат Марстаѕы мљлде б+лек, Болмайды онда ћызѕа гљл де керек. Киноѕа, театрѕа шаћырады, Ќкелiп ћыздар +зi кљнде билет», – деп басталатын. Бџл сол кездегi студенттер арасындаѕы аты шулы +леѓдердiѓ бiрi едi. Шынында да космос дќуiрiнiѓ салты +згерiп бара жатћан сияћты. Ћазiр кiр жуып, киiз ћаѕатын еркектер де к+бейiп келе жатћан жоћ па? Басын шайћап, жымиѕанын байћаѕан жоћ. Iшiп отырѕандiкi ме, бџл ойдан да тез арылды. Есiнде тек кезектi отырыста орнына кетiп бара жатћан Мџћанныѓ: – Ћара басып, ћыздардан айрылып ћалма! Бљгiн осы екеуiн ћайтсек те шыѕарып салуымыз керек, – деген с+зi ѕана ћалыпты. С+йтiп, бџл да ћыздарды соѕан бейiмдей с+йлеп отырѕан. Той таѓ ата тарћады. Дќулет екi ћызды ертiп есiк алдына

шыћћанда, жерге алагеуiм жарыћ тљсiптi. Ќлдекiм т+сек љстiне љйiлген киiмдердi аударыстырып кетiптi. Мџћан сулыѕын таба алмай к+п кешiктi. Ћыздар оны кљткен жоћ. Дќулет жалѕыз тосып тџрѕан. – Ћыздар ћайда? – дедi Дќулетке шљйiле т+нiп. – Кетiп ћалды. – Неге жiбересiѓ? Тџмсыѕыѓды бет ћып жiберейiн бе? . Жџдырыѕын т+ндiрiп кеп ћайтарды. Перi соћћан неме џрса џрып жiбере ме деп, ќуелде жасћанып ћалѕан Дќулет: – Некелi ќйелiѓнен айрылѕандай-аћ елеуредiѓ ѕой, тiптi, – деп мысћылдай кљлдi. Мџћан сонда барып сабасына тљскен. Бџл тойдыѓ желiгi к+пке дейiн басылѕан жоћ. Ќркiмнiѓ +з ћызыѕы +зiнде. Ћалт етсе бљйттiм, мынау с+йттi деген ћызу ќѓгiме басталады. Мџндайда ќсiресе Мџћан ћатты желiгедi, Дќулеттi тапап тастайды. Тым болмаса, ћыздардыѓ адресiн алып ћалмаѕанына +кiнедi. Арада кљндер +тiп жатты. Аурудыѓ десi ћайтып, ќкесi орнынан тџрыпты. Дќулет соны к+рiп, ауруханадан к+ѓiлдi оралды. Б+лмесi оѓаша екен. Сќл отырып едi, шаршаѕанын сезiндi. Демалѕысы келдi. Шешiнiп, т+сегiне ћисайды. Бiреулер келсе, оятпасын деп есiктi ашыћ ћалдырып жатћан. К+зi iлiне бергенi сол едi, ќлдекiм тыныс жљргiзбей, танауын ћыса ћалды. Ышћына булыѕып, басын т+сектен жџлып алды. Алаћтап жан-жаѕына ћарады. Мџћан екен. – Ей, мќжнљн, сљйiншi! – деп ыржаѓ-ыржаѓ кљледi. Дќулет жаћтырѕан жоћ. Кекете с+йледi. – Немене, ќйелiѓ џл тапты ма? – Ей, +зiѓ еркексiѓ бе, ќлде... џрѕашы болсаѓ оныѓды айт, былай нетiп... – деп алаћанын сарт еткiздi. – Ќй, ќдепсiз! – Ќдеп-сќдептi ћайтесiѓ, мынаны к+рдiѓ бе, мынаны! Ћалтасынан хат алып к+рсеттi. Жасыл сиямен екеуiнiѓ атыж+нi, жатаћхананыѓ адресi ќдемi ќрiптермен мџћият жазылыпты. Ћыздыѓ ћолы. Дќулеттiѓ iшi ћылп ете ћалды. Танысћанныѓ жайы осы деп, +здерiнiѓ аты-ж+н, адресiн а дегенде-аћ толыћ айтып салѕан. Ћу ћыздар соны к+ѓiлдерiне тљйiп ћалыпты. Содан соѓ бџл, сiрќ, оларѕа с+з кезегiн бермеген немесе адресiн сџрамаѕан. Бiраћ ол кемшiлiгiн мына ќумесердiѓ алдында мойындаса, екi аяѕын салаћтатып мойнына бiржола мiнiп алады. Сол љшiн љндеген жоћ. Ештеѓе сезбегенсiп, есiнеп-ћџсынап отыра бердi. Оныѓ бџл монтаны ћылыѕын топастыѕы деп тљсiнген Мџћан онан бетер кљйгелектенiп, хатты ќкелiп к+з алдына тосып тџрып, дауыстап оћыды.

«Дќулет, Мџћан, сiздермен кездескiмiз келедi. Жексенбi кљнi кљндiзгi саѕат екi кезiнде «Ћазаћстан» кинотеатрыныѓ алдында кљтемiз. «Балжан, Мќруа». Мџћан жел+кпеленiп жљрiп, оѕан мќн бермеген екен. Хатты ары-берi т+ѓкерiп, ћашан жазылѕанын бiле алмады. Тек почта б+лiмшесi соћћан м+рдiѓ болымсыз табы тљсiптi. Соѕан ћарап жорамалдаѕанда, алдаѕы жексенбi – ертеѓ. Бiраћ Дќулеттiѓ к+ѓiлi сене ћойѕан жоћ Барѕысы келмей, ќр тљрлi сылтау айтты. «Ауруханаѕа барамын», – дедi. Бќрiбiр Мџћанды к+ндiре алмады. – Eстiп +зi ћџлап тџрѕан ћыздарѕа барудан ерiнсеѓ, +мiр бойы бойдаћ +тесiѓ. Сен сияћты бойкљйез, сал б+ксе жiгiтке ћыз жолаушы ма едi? Бармасаѓ ћой. «Оныѓ ауылда ќйелi бар. Сол жаман кемпiрi iздеп келiп, шыѕа алмай ћалды», – дей саламын. Айтпады деме, +сек таратып жiберемiн. Содан соѓ, кiмнен аныћтама ќкелiп аћталар екенсiѓ. Дќулет аузыныѓ ћаѕындысы бар немеден мџндай бќленiѓ шыѕатынына сендi. Амалсыз келiстi. Сол кљнi тљнге ћарай алай-тљлей дауыл тџрып, аспан аяћ астынан бџзылды. Дауылдан соѓ жаѓбыр жауѕан – таѓ ата толастапты. Кљн бџлт. Тау басына ћар жауса керек, ауада ызѕар бар, +ѓменiѓнен +тердей зќрлi. Мџнысы тќуiр болды. Ћалыѓ киiндi. Ќйтпесе љстiнде ќнеу кљнгi тойѕа киiп барѕан киiмiнiѓ бiрi жоћ едi. Басћасын былай ћойѕанда, болони сулыѕы мен бiз тџмсыћ ћара бќтеѓке тљскiрi к+зге џрады ѕой. Сымпиып ћалай к+рiнедi. Ал мына ћоѓыр пальто Ћалдыбайдыкi. Џзын. Бiраћ амалы ћанша? Былтыр бiр аћшаныѓ орайы болѕан кезiн пайдаланып, ауылдыѓ магазинiнен алѕан. Сонда бџл: «Саѕан љлкен. Асыћпай ћаладан алайыћ», – деп ћџдайдыѓ зарын ћылды. Тыѓдамады. Аћшаны ћызѕанѕандай боп к+рiнетiн болѕан соѓ, еркiн бiлсiн деген. Кейiн Дќулеттiѓ алып киген пальтосын к+рiп, жатып жабысты. Оѕан да шаћ екен. К+ѓiлiн ћимаѕан. «Етегiн ћысћарттырып ал», – деушiлер де болып едi, бiраћ соныѓ шарты келмеген. Ендi, мiне... Ћашанѕы елден сџрай бередi. Дќулет iштей ыза болды. Eзiне ме, Ћалдыбайѕа ма – ол арасын ажыратћан жоћ. Басында жасанды терiден тiгiлген к+нетоз ћара ћџлаћшын, аяѕында ћыстыћ бќтеѓке. Eѓi кемiнде бес жасћа есейген. Бiраћ дќл ћазiр амалы ћанша! Ќйтеуiр, ауа райы сылтау. Бар медетi сол. Шолаћ жасыл пальто киген Мџћан жалаѓ бас, пальтосыныѓ белдiгiн ћайта-ћайта ж+ндеп ћояды. Мџныѓ ћасында жiптiктей, жџтынып тџр. Дќулет +з олћылыѕын сезiнсе де, љндеген жоћ. Екеуi уќделi жерге ћарай жаяу тартып кеттi.

Келе театрдыѓ iшi-сыртын бiр сљзiп шыћты. Ешкiмк+рiнбедi. Жоспарлары – дереу билет алып, ћыздарды киноѕа кiргiзу едi. Ол да бџзылды. Ендi к+шеде ары-берi жљрiп кљте бастады. Дќулет: «Мазаћтаѕан екен», – деп ойлады. Мџћанныѓ ќлi дќмесi бар. «Бљйтсе с+йтемiз, с+йтсе бљйтемiз», – деп сапылдап с+йлеп жљр. Кљн барѕан сайын суыта тљстi. Ћар жауардай тљнерiп тџр. Дќулеттiѓ iшi-бауыры ћалтырады. Кеше ѕана жарћыраѕан жаз едi. Ќнебiр ауладаѕы +рiк аѕаштары аппаћ гљл шашыпты. Љсiк жљрсе, ерте гљлдегенмен не пайда. Ћарсыдаѕы ќйнек љйдiѓ бџрышында кофе iшiп тџрѕандарды к+рдi. – Ауыз жылытып алайыћшы! – Немене, +лiп барасыѓ ба?! – Ендi босћа теѓселгенше... Ћу ћыздар бiздi сырттан баћылап, мќз боп тџрѕан шыѕар. Ћайта кофе iшкенсiп бой тасалаѕанымыз ж+н. Мџћан иланып ћалды. Тљрегелiп тџрып iшетiн д+ѓгелек тас љстелдiѓ љстiне бiр-бiр ыстыћ самса мен кофе ќкелiп, ендi ауыздарына апара бергенде: – Ойбай, ќне! – дедi Мџћан шошып кеткендей. Дќулет жалт ћарады. Екi ћыз ћолтыћтасып +тiп барады екен. – Бол! Таста! Кеттiк! Мџћан ата ж+нелдi. Дќулет: – Мен ћазiр. Сен айналдыра тџр, – деп асыѕыс кофесiн iше бастады. Соныѓ арасынша ћыздар тыѕылып ћалыпты. Мџћан арсалаѓдап ары жљгiрдi, берi жљгiрдi – таппады. Ћайтып келiп ќлi љстел басынан ћозѕала ћоймаѕан Дќулеттi келiстiрiп бiр сыбап алды. – Олар осы маѓда тџрады, – дедi ашуѕа булыѕып, – таппай кетпеймiз. «Совет к+шесi» дегендерi ћџлаѕымда ћалыпты. Пќтершi жiбередi-ау дейтiндей аулаѕа тљгел кiрiп сџраймыз. Жын боп кетпесе, табылады. – Мынауыѓ ћызыћ екен! – Несi ћызыћ! Жатаћханаѕа барып, быћсып жатпаћсыѓ ба? – Жатпасаѓ, сен iзде. – Салып кеп жiберiп, тџмсыѕыѓды бет ћылайын ба? Шынымен-аћ џратын кiсiше оћталып келiп, ауаны есiп-есiп жiбердi. Дќулет жасћанып ћалды. Ол ыржалаћтап кљлдi. Аћыры, екеуi осылайша тартыса, табыса жљрiп, Совет к+шесiнiѓ соѓына дейiн барып, шаршап-шалдыѕып ћайтып келе жатты. Жолшыбай Мџћан ЋазПИ-де оћитын жолдасына соћты, арыћ ћара жiгiт екен. Мџћаннан бетер маѓѕазданып, керi с+йлейдi. К+рген бетте-аћ Дќулет +зiн менсiнбегенiн сезген. Сезген де тоѓ-торыс отыра берген. Ќѓгiменi баяѕысынша

Мџћан бастады. Сонау тойдан, ћазiр осында келгенге дейiнгi оћиѕаны дымын ћалдырмай, лепiрте баяндап шыћты. Ќбден тыѓдап болѕан соѓ, ешкi бас ћара мысћылдай кљлдi. Онысымен де ћойѕан жоћ: – Ћызѕа ертiп жљрген жiгiтiѓнiѓ тљрi мынау ма?! – дедi Мџћанѕа. Манадан ауыздыѕа с+з, аяћтыѕа жол бермей, самбырлап отырѕан Мџћан кќдiмгiдей ћызараћтап едi: – Пальтосыныѓ етегiн кесу керек еѓ алдымен, – дегендi ћосып ћойды. Дќулеттiѓ аузына с+з тљспедi. Ћызарып кеткен-ау, сiрќ, бетi дуылдады. Ендi болмаса шыѕа ж+нелгiсi келiп отыр едi: – Сен ћайта бер. Менiѓ осында аялдайтын жџмысым бар, – дедi Мџћан, бџдан былай мџнымен бiрге жџруге намыстанып отырѕанын аныћ байћатып. «Жыѕылѕанѕа жџдырыћ» деген осы. Ыза буѕанда транспортћа отыру Дќулеттiѓ есiне де келмедi. Екi етегi далаћтап кеѓ к+шемен тартып отырды. Содан Комсомол мен Бейбiтшiлiк к+шелерiнiѓ ћиылысындаѕы автобус аялдамасына жетiп бiр-аћ тоћтады. Асыћсаѓ автобустыѓ кешiгiп келетiн ќдетi ѕой, џзаћ тосты. Бiр кезде iшi адамѕа б+гiп алѕан к+к ала автобус ыѓыранып келiп, кљрсiнiп тоћтады. Мiнушiлер де, тљсушiлер де бiрiн-бiрi кљтпей, жамыраса лап ћойѕан. Сол лекпен бiрге Дќулет те џмтылып едi, ар жаѕынан iздеп жљрген ћыздары ћџлай-мџлай тљсiп келедi екен. Дќулет ћапелiмде ћатты састы. Балжанмен т+стескен бойы кейiн шегiндi. Ќуелде Мџћанныѓ б+лiнiп ћалѕанына +кiне бастап едi, ћыздардыѓ +ѓi суып бара жатћанын байћап, ол ойынан тез ћайтты. Алайда џялѕан тек тџрмайдыныѓ керiн келтiрiп: – Сќлемет пе, ћыздар? Бiз бљгiн сендердi кљнi бойы iздеп... – дедi де, с+зiнiѓ соѓын жџтып ћойды. Екеуi мљлде бейтаныс адамша мџныѓ бас-аяѕына сџћтана бiр ћарап, бџрылып алды да, ћарайламай ж+нелдi. Автобус ќлдећашан ћозѕалып кетiптi. Иен далада соћа басы ћалѕандай к+ѓiлi ћџлазып сала бердi. Сќлден соѓ мас кiсiше теѓселе басып жљрiп кеттi. Келе жатып: «Бiр сомѕа лотерея ойнасам, – деп ойлады, – бiрiншiсiнiѓ џтысына сљттей аћ «Волга», екiншiсiне – бес б+лме љй, љшiншiсiне – соныѓ iшiн толтыратын жињаз сатып алсам». Онысы киiм-кешегi мен былайѕы мырзалыѕына жетпейдi екен. Содан соѓ таѕы екеуiн артыћ алѕысы келдi. Ендi Ќндiрбайды ертiп жљрiп киiм алады. Ќнеугљнгi тойдаѕысынан да асып киiнедi. Таѓдап жљрiп бiр сџлуѕа љйленедi. Бџл жас зайыбын машинасыныѓ есiгiн ашып, отырѕызып жатады. Балжан бџларды сыртынан к+рiп, кљйiктен +ле жаздайды...

Ќлгi Ћалдыбай сорлыныѓ да кейде кљйiп кететiнi осы ћылыѕы ѕой. Бiр дем тыныш отыра алмайды. «Жiгiт адам жџмысћа тоя ма екен? Апырып-жапырып тастау керек ћой. Сендей кезiмiзде дем алѕан дегендi бiлмеушi едiк. Менi Бекерiм марћџм Тынбайым дейтiн», – деп, оны да отырѕызбайды. Алда-жалда жџмыс таппаса, бiреуге барып к+мектеседi. Тым ћџрыса, онысына к+к тиын енбек аћы алса екен. «Мџныѓ не?» – деп џрысса: «Ћарап отырсам, ауырып ћаламын», – дейтiн. Ендi, мiне, ћарап отырмаймын деп ауырып ћалыпты. Бџѕан не дер екен! Ыза буѕан Дќулет ренжи кiрдi. – «К+п жљре бермеѓiз, к+тере алмайсыз», – дедiм ѕой сiзге! Сiздiѓ де бiр тiл алатын кезегiѓiз келiп едi. Ќкесi жауап ћатћан жоћ, к+зiн жџмып, басын шайћады. Жаћтырмаса, с+йтетiн ќдетi. – Ћайтем, балам, ажалым осы аурудан болса, +лермiн!.. Ћџдайсыз ћурай сынбайды. – «Ћџдай да саћтансаѓ, саћтайды» деушi едiѓiз ѕой. – Мен +зiме-+зiм ћастыћ, ойлады дейсiѓ бе? Бiр адам жљре алмай, кќрiп боп жатћан соѓ к+мектесемiн деп... Бiразѕа дейiн љнсiз ћалды. Ойланып жатыр. Дќулет те ћайтып ештеѓе демедi. Ћайта ойын бiлгiсi келген сыѓайын танытты. Жомарт та соны аѓѕарѕандай, баласына шаѕына с+йледi. – Ћараѕым, ендi менiѓ пышаћ к+терер халiм жоћ. Жасы келген адамѕа ћиын екен. Ќйтпесе бџл да жара ма, тќйiрi. Eлсем, арманым жоћ. Сол дќрi-дќрмегiмен-аћ к+рсiн! – Менiѓ тiлiмдi алады дейсiз бе? – Неге алмайды, сен сырћат иесiсiѓ. – Eздерi де: «Ендi операцияны к+термейдi», – дептi ѕой. Џзаћ жататын болдыѓыз. Жомарт таѕы бiрдеѓе айтћысы келдi де, iркiп ћалды. Онысын Дќулет жорамалдап iштей тљсiндi. Бiраћ ќдейi тљсiнбеген сыѓай танытты. Дќулет ћайтуѕа ыѓѕайланды. Жомарт баласына бiр тљрлi жаудырай ћарап жатты да: – «Ћайта шапћан жау жаман, ћайтып келген ћыз жаман» деген атаѓ ћазаћтыѓ маћалын џмытпа, балам! Уаћытыѓ болса, кiшкене жиiрек келiп тџр! – дедi. Дќулет iшi ќлем-жќлем екенiн сездiрмей орнынан ћозѕалды. Ќлгiнде бџл ќкесiнiѓ ойын: «Бала-шаѕасын саѕынды. Ћолданатын дќрi-дќрмегiн жазып берсе, бќрiбiр емес пе, ауылѕа ћайтайын», – дегелi жатыр деп тљйген. Мына с+зiнiѓ тљрi б+тен. Сiрќ, ћауiптенедi-ау. Ћайтсiн ендi. «Сескенген жерден оћ тиедi», ертеѓ олай-былай боп кетсе, бауырдыѓ тљрi анау. Жомарт бџдан кейiн де жарты айдан астам жатты. Бiраћ

ауруыныѓ бетi ары ћарамаса, берi ћараѕан жоћ. Т+рт-бес кљннiѓ алдында ѕана Ћалдыбай келiп кеткен. Ћой десе ћоймай, кемсеѓдеп жылай бередi. Ћалдыбайдыѓ мына жљнжiген кейпi бќрiнен бџрын ќкесiне ћатты батыпты. – Аћ к+ѓiл, мор неме +зi. Бала ѕой ќлi, ошарлы жанныѓ таућыметiн тарту оѓай дейсiѓ бе? – деп, кеше келгенiнде ћабырѕасы ћайысып отыр едi, бљгiнгi с+зi тiптi +згерiп алыпты. – Ерте келгенiѓ мџндай жаћсы болар ма! Менi ћайтсеѓ де шыѕарып ал. Кешегi ћасымда жатћан шал тљнде тљн ортасы ауа ћайтыс болды. Ендiгi кезек менiкi. Eлетiн ауруларды ѕана осы б+лмеге шыѕарады екен. – Ойбай-ау, дќрiгерлер менiѓ тiлiмдi ала ма екен! – деп ћипаћтап едi, бџл жолы бџрынѕыдай жаћауратћан жоћ, кесiп айтты. – Eлсем, љйiме барып, бала-шаѕамды бiр к+рiп +лейiн. Менiѓ +лмеу љшiн ћџдайдан алѕан ћаѕазым жоћ. Ешкiмнен ћџн даулатпаймын. Ал сонда неге шыѕармайды менi? Егер осы тiлегiмдi орындамасаѓ, саѕан терiс батамды берем! Дќулеттiѓ т+бе шашы тiк тџрды. Жљрегi атша тулады. Ауруынан ќлi жазылмаѕан адамды ћалай шыѕарып бер демек?! Eйтпейiн десе, ќке талабы тiптi ћатал. Амалсыз бас дќрiгерге кiруiне тура келдi. Жиi келiп жљргендiктен бе, мџныѓ атын бiлмегенмен, бас дќрiгер таниды екен. Eзiнiѓ де кездескiсi келiп отырѕан сияћты. К+рген бетте-аћ жабыса кетiп: – Аћсаћал шатаћ, – дедi. – «Шыѕамын, аулыма барып жатамын», – деп, дќрiгерлерге ћаратпай ћойыпты. Содан соѓ мен: «Ондаѕы ауруханаѕа жатуѕа ћаѕаз бермеймiн. Кетсеѓ, тура љйiѓе кетесiѓ», – деп ћорћытып ћойдым. Дќулет ќрi ќзiлдегенсiп, ќрi жалына с+йледi. – Николай Петрович, сiз ћорћытып ћойдым дейсiз, ал ол кiсi ќлi ћорыћпапты. Ќуелi жаѓа менi ћорћытты. Ќлгiнде +зiне не дегенiн тљгел жеткiзiп едi, Николай Петрович мырс етiп кљлдi де, басын шайћады. Содан соѓ ћаламсабымен љстелдi тыћылдатып бiраз отырды. – Аћылдасып к+рейiк, – дедi бiр кезде. – Ћазiр ауруларды аралап к+рiп шыѕамыз. Сен он бiр шамасында кел. Дќулет оѕан дейiн бiр таксиспен келiсiп те ћойды. С+йтiп, айтћан уаѕында дайын болды. Ћысћасы, дќрiгерлер де: «Кетем десе +зi бiлсiн», – деген сияћты. Жалѕыз-аћ Николай Петрович: – Сенiмi жоћ адамѕа бќрiбiр ем ћонбайды. Бiз шалдыѓ талабын ћанаѕаттандырайыћ. Ал мына ћаѕазда ћандай дќрi жџмсап, ћалай емдеудiѓ жолдары к+рсетiлген. Мџны сол аулыѓныѓ дќрiгерiне бересiѓ. Мљмкiн, балаларын, туыс-туѕандарын к+рiп

к+ѓiлденсе, жаћсы боп ћалар. Бiр жерде сарѕайып жата беру де адамѕа жаћсы ќсер етпейдi, – деп аћылын айтып шыѕарып салды. Сол сќт Дќулет ќкесi дќл бiр ћџлантаза айыѕып шыћћандай-аћ ћуанды. Ћайда кеткенiн жолдастарына айтуѕа да мџршасы келмедi. Тек машинаѕа отырѕызар алдында Зинаѕа кiргiзiп, жарасын ћайта таѓѕызды. Ћоштасарда Зина: «Жолда керегi болар», – деп бiр шеѓгел маћта, бiраз дќке ќкелiп бердi. Дќулетке маћтаны џсынып жатып: – Ата, мына балаѓыз ћу екен. Маѕан ћарызын т+лемеу љшiн, сiздiѓ ќбден жазылѕаныѓызѕа ћаратпай ќкетiп барады. Eйткенi, жазылуѕа аз ћалѕаныѓызды бiледi ѕой, – деп, Дќулетке к+зiн ћысып ћойды. – Айтћаныѓ келсiн, раћмет, ћараѕым! Бџл мен жазылмасам да саѕан ћарыздар, – дедi Жомарт. Машина ћозѕала бердi. Зина Жомарт аћсаћалдыѓ ћылыѕына мќз. Ћолын бџлѕап тџр. Былай шыѕа Дќулеттiѓ басына бiр ой келдi. «Ћазiр май айы – табиѕаттыѓ толыћсып жетiлген шаѕы. Бџл кезде ќсiресе Алатаудыѓ етегi ћандай ћџлпырады. Ћызѕалдаѕы жайћалып к+здiѓ жауын алады. Хош иiстi ауасы аѓћып тџр. Бейiш, жанат дегендердiѓ болатыны «рас-аћ» делiк, бiраћ дќл осыдан артыћ емес шыѕар. Асыѕып ћайтемiн. Онан да асыћпай тау б+ктерiмен алып жљрейiн. Жолшыбай тџныћ бџлаѕы бар саялы жерлерге тљсiп, дем алдырып отырайын». Мџны ол +зiнше ќкеме к+рсеткен соѓѕы ћызметiм деп џћты. Шоферѕа б+ктер жолмен жџруiн жќне ћалаѕан жерде ћанша тџрса да асыћтырмауын +тiндi. Аћ «Волга» ћаладан шыѕысымен-аћ желдей естi. Ауыћауыћ орѕып кетедi. Жол бойы ойлаѕанындай екен. Емiп тџр. Жџпар аѓћыѕан самал жел тынысыѓды кеѓiтiп, танау жарады. Ќкесiнiѓ к+гiлдiр жанары ћайырѕан ителгiнiѓ к+зiндей жалтжџлт етiп нџрланып алыпты. Баяѕыда Дљйсебай марћџм +стiген. Мџныѓ кiшкентай бала кезi. Ќкесiнiѓ кiшi iнiсi Дљйсебай ћатты ауырды. Дќл осы мезгiл едi. Љйi малда, жайлауда болатын. Наућасы ќбден меѓдеген кезде, ауруханаѕа ќкелiп жатћызуѕа тура келдi. Жљрiсi жџмсаћ деп, џялы ћџйрыћ, жалдас, жатаѕан ћара кер айѕырды ерттедi. Дљйсебайдыѓ сондаѕы ћылыѕы тап бљгiнгiдей к+з алдында. Ћаракердiѓ љстiне шыѕысымен-аћ баяѕы к+кпаршы ћалпына енiп, айыѕып сала берген. Сондаѕы с+зi де ћџлаѕында. «Айт, шу, жел ћанатты жануарым! Ћџстай алып џшшы бiр. Ендi ћайтып жылћы баласына таћымым тие ме, жоћ па?» – деп ћџйын-перiн шаба ж+нелген. Ќудем жерге барып ћайта ћайтћан. Сонда оныѓ к+зi де наћ осындай нџрла-

нып кеткен к+рiнiп едi. Шынында да сол бетi ћайтып љйiрге ћосылмады. Сол ћылыѕын к+ргендер кейiн: «Марћџм +лерiн бiлiптi-ау! Бой жасаѕаны екен ѕой», – десiп жљрдi. «Кiм бiледi, бџл кiсiнiѓ де бой жасаѕаны емес пе екен?!» Дќулет +з ойынан +зi сескенiп ћалды. Бiраћ сыр бермеуге тырысты. Талѕарѕа жетпей-аћ сарћыраѕан тау +зенi кезiктi. Машина жолдан бџрылып, +зендi +рлеп барып тоћтады. Оѕан дейiн екiљш рет тљйiп-тљйiп алды. Iшiн ораѕан дќке дымћыл боп кетiптi. Дќулет ќлгiнi к+рiп, мџнда бџрылѕанына +кiнiп едi, ќкесi: – Ћайта осынымыз дџрыс болды ма деймiн, – дедi. – Ћарнымныѓ осы тџсы љнемi сыздап тџрушы едi, сол жерi ћазiр бiр тљрлi босаѕан сияћты. Жомарт жарасын +зеннiѓ салћын суына жуды. Дќулеттiѓ: – Џшыћтырып аласыз, – деп безiлдегенiн тыѓдаѕан жоћ. – Адамѕа салћын су, таза ауа мен топыраћтыѓ +зiнен артыћ ем бар ма. Ыстыћ кезек боп ћалѕан екен, Ћайта жаћсы болды, – деп жеѓiстiк бермедi. Дќулет ћарсыласпады. Ќйтеуiр, айтћанын маћџлдай жљрiп, жараны жуып, тазартып ћайта таѓды. Содан соѓ Жомарт +зiн сќл жеѓiл сезiндi. – Балалар, – дедi шофер жiгiт пен Дќулетке кезек-кезек ћарап, – сендер бџл с+зiмдi жаћсы еске саћтап ћойыѓдар! Мен ендi дќл осы аурудан +лмеймiн. Ћџдай оѓдады бiздi. Ќкеѓ љйге жеткенше-аћ жазылады. Дќулетке мына с+зi, мына ћимылы сау кезiндегiдей елестеп кеттi. Талайдан берi бџлай сергiмеген. К+ѓiлi орнына тљскендiктен бе, жљрегi сазып, ћарны ашћанын сезiндi. Жаѓа, ћаладан шыѕарда, дљкенге бџрылып арасан суын, лимонад, айран, нан, шџжыћ алып едi. Сонысы дџрыс болѕан екен. – Онда iшке ел ћондырып алсаћ ћайтедi, – дедi Дќулет шофер жiгiтке. – Аѕа, сiз де таѓдай жiбiтiѓiз! Бџлар судыѓ батыс жаћ жаѕалауына тљскен. Ту сыртындаѕы к+к ћапталдыѓ етегi жаѕалауѕа дейiн мидай жазыћ екен. Жазыћћа шоѕыр-шоѕыр ќр тљрлi аѕаш +сiптi. Тљс ауѕан кез. Тљбiне к+леѓке љйiрiле бастаѕан бiр тљп сќмбi талды паналай келiп отырды. Шофер жiгiт Жомарттыѓ астына к+нетоз ћоѓыр к+рпеше ќкелiп т+седi. Шомбал денелi, бож ћара болѕанымен, +зi бiр жаны нќзiк ибалы, елгезек жiгiт. Мана Дќулет +кпесiн ћолына алып џшып жљрiп, талай шоферѕа жаѕдайын айтып жалынды. Мџныѓ мџѓ-зарын ћџлаћтарына да iлмеген. Бџл тыѓдап болѕан соѓ, љнсiз келiстi. Eзi ћазаћ, бiраћ тiлi ћазаћшаѕа шорћаћтау. Сонысына ћысыла ма, сараѓдау с+йледi. Бiрдеѓе айтуѕа ынѕайланып отырып-отырып: – Аћсаћал, ћанша балаѓыз бар? – дедi.

– Жетеу. – Охо! – Ер жеткен екеуi. Љлкенiм осы. Бџѕан тетесi ауылда. Ол екеумiз лесхозда iстеймiз. Џста дљкенiнде. Таѕа, шеге, ћарѕаша соѕамыз. Киiз љйдiѓ керегесiн, шаѓыраѕын, уыѕын жасаймыз. Жомарт та: «Љйшiмiн», – дей салудыѓ орнына ќдейi тљсiнiктi етiп жеткiздi. – Молодой, аћсаћал! Ал мен бiреу... Маѕан, конечно, жалко! – Оныѓ рас, балам, туыс неге жаман болсын. – Атаѓ ћазаћта маћал бар. «Сыйласћанѕа жат жаћсы, жыласћанѕа +з жаћсы», – деген. Жомарттыѓ соѓѕы с+зiн шофер жiгiт ж+ндi тљсiне алмады. Мазмџнын сџраудан џялып, ћипаћтап отырѕан. Тџстарынан ќлдененiѓ мќѓк-мќѓк еткен дыбысы естiлдi. – Ох, ты, сурок! Настоящий борец, – дедi шофер жџлып алѕандай. Дќулет жалт ћарады. Екi суыр кќдiмгi балуандарша тiктесе, тiресiп ћалыпты. Таѕы бiрi анандай жерде б+лек отыр. Алдыѓѕы екi аяѕымен бет-аузын сипап-сипап ћояды. – Ананыѓ тазасын ћара. Ол да +зiнше жуынып жатыр. Оныѓ ћимылы Дќулетке осылай к+рiндi. – Ќлбетте жуынады. Ол да адам ѕой о баста, – дедi Жомарт жамбастап жатћан бетi. – Адам? Человек что ли? – Иќ, балам, кќдiмгi адам болѕан. Дќулет мџны да ќкесiнiѓ аузынан еститiн. Бiраћ ћџлаћ аспаушы едi. Осы жолы тыѓдаѕысы келiп: – К+п ћаракетi адамѕа џћсас екен. Ћаћпанѕа тљскен суырдыѓ жылаѕанын к+ргенде, т+бе ћџйћам шымырлаѕаны бар, – деп ћостап ћояды. Бџрын мџндай ќѓгiмесiн айтћызбай ћарсы шыѕа беретiн Дќулеттiѓ +зi сљйемелдеп тџрѕан соѓ, Жомарт iркiлген жоћ. – Баяѕыда бiр дићан ханнан жер сатып алады. Алѕан жерiн айдап жљрiп, мол ћазынаѕа жолыѕады. Ел iшiнде с+з жатћан ба, бџл хабар жердi сатћан иесiнiѓ ћџлаѕына тиедi. Содан соѓ жер иесi: «Мен саѕан сатсам, жерiмдi саттым. Ћазынамды сатћаным жоћ», – деп дау шыѕарады. Екеуi айтысып, ћазыѕа жљгiнбекшi болады. Ћазыныѓ алдында ћайтсем жеѓемiн деп жанталасћан жер иесiне бiр мыстан кемпiр: «Сен ћазына табылѕан т+беден бiр шџѓћыр ћаздыр. Оѕан бiр ћџл, бiр кљѓ тауып кiргiз де, бетiн бiлдiрмей жауып таста. Ертеѓ ел жиналып, ћазы келген кезде: «Алтын хандыкi, алтын хандыкi» деп айћайласын», – дейдi. Бџѕан ћџл да, кљѓ де табылмайды. Лажы таусылѕан хан ќрi жџрт алдындаѕы беделiн ћорѕап ћалу љшiн, ќрi ћазынаны иемдену љшiн ќлгi шџѓћырѕа амалсыз џлы мен ћызын жасырады.

Олар айтћанындай-аћ ќуелгiде: «Алтын хандыкi», – деп айћайлайды. Ћазына ханѕа тиедi. Ендi жџрт тараѕан соѓ балаларын шыѕарып алайын десе, к+мген жерiнен табылмайды. Ары ћарай љѓгiп кете берсе керек. Џзаѕан сайын: «Алтын хандыкi», – деген с+зi «Аѓгiшiк» болып естiлiптi. С+йткен ханныѓ џлы мен ћызы осы суыр екен деседi. Бар ыћыласын салып тыѓдаѕан шофер жiгiтг – Аћсаћал, сказка интересно, – дедi. Ал Дќулет бџл ертегiнi бљгiн тiптi басћаша тљсiндi. Адам баласы ќдiлетсiздiк пен зорлыћћа ќлiмсаћтан берi-аћ ћарсы болып келе жатыпты-ау! С+йтiп, бџрын бiлетiн затынан осы уаћытћа дейiн байћамаѕан жаѓа мазмџн тапћанын +зiнiѓ iш есебiнде санасыныѓ +скендiгiне балап, кќдiмгiдей марћайып ћалды. Ќкесi мџндай ќѓгiмелердi к+п бiледi. Кiнќ «ескiлiктi ќѓгiме ѕой» деп +зiнiѓ мќн бермейтiндiгiнде ѕана болды. Содан соѓ, суыртпаћтап таѕы бiразын сџрады. Наѕыз бейнелi шындыћ. Мќселен, шошћа – елге еттiѓ семiзiн к+рсетiп ћойып, арыѕын сататын ћасапшы; тасбаћа – бармаѕын тартып таразыдан жеген саудагер; тљлкi – ата-анасын мазаћтаѕан ћыз; ћасћыр – ата-анасына тiлi тиген џл; сауысћан – шыћылыћтап айѕаћтыћпен шџѕылданатын ћу екен. Жаѕымсыз бейнелер бiр-бiр ауыз с+збен-аћ +те нанымды, дќл жасалѕан. «Бiр ѕажабы – мџндайлар бiздiѓ арамызда ќлi де бар, – деп ойлады Дќулет. – Солардыѓ дайын теѓеуi, дайын бейнесi. «Eткендi бiлмей, жаѓа еске тљспейдi» дейтiн халыћ даналыѕы мiне, осы. Егер осыдан жаныѓ ћалып ћатарѕа ћосылсаѓ, ескiжаѓа, жаћсы-жаманын кейiн сараптай жатармын, аузыѓнан шыћћан ќѓгiменi тљгел ћаѕазѕа тљсiрiп алмасам, болмайды екен». Iрiмтiгiн жазып, стаканѕа ћџйып џсынѕан айраннан бiр-екi џрттап таѓдайын жiбiткен Жомарт алдымен аузын сљрттi. Содан соѓ саћал-мџртын сылап отырып: – Ендi жылжиыћ, балалар, – дедi, – ќлi ћанша жерге тоћтарымызды алла бiлсiн. Бџдан кейiн де сан тоћтап, сан ћозѕалды. Жараны сљртесљрте маћта да таусылуѕа айналды. Еѓ соѓында ћан к+рiне бастады. Дќулет шындап сасайын дедi. Бiраћ Жомарт жеѓiл де сергек едi. Артћы орында +зiн сљйей отырѕан Дќулетке ћџлаѕында ћала берсiн дегендей пиѕылмен ќѓгiме айтады. Содан соѓ ќѓгiмесiнiѓ аяѕын ћиыннан ћиыстырып Ћалдыбайѕа бџрады. – Баяѕыда бiреудiѓ баласы ќкесiнен кљнде аћша сџрап алады екен, – дедi Дќулетке к+з ћиыѕын тастап. «Жаћсылап џѕып ал» дегенi, – алѕан аћшасын алды-артына ћарамай шаша берiптi. Баласыныѓ ысырапћорлыѕына т+теп бере алмаѕан ќкесi байѕџс бiр кљнi: «Бќлен жерде бiр кiсi бар. Соѕан барсаѓ аћша

бередi», – деп меѓзеп жiберiптi. Барса, аћша беретiнi рас. Бiраћ берген аћшасыныѓ ћџнына лайыћ жџмыс iстетедi екен. Жџмыс дегеннiѓ не екенiнен ќлi кљнге дейiн бейхабар бала – к+недi. Дереу iске кiрiседi. Ќбден сiлелеп барып жџмысты тындырады да, аћшасын алады. Ќкелiп ќкесiне берсе, ол ћолма-ћол отћа тастамаћ болып џмтылыпты. Сонда бала шап берiп ќкесiнiѓ ћолын џстай алѕан екен дейдi. Мiне, к+рдiѓ бе, жан ћиналып тапћан аћша тќттi болады. Мен ауырѕалы бергi бiрекi ай Ћалдыбай жаманыѓа љлкен сабаћ. Семья таућыметiн тарту бiр кљн болса да оѓай емес. Ендiгi бас бiлген шыѕар. Ќке кеѓесi Дќулет жљрегiнде к+птен сары тап болып жатћан бiр ћыжылды тљртiп оятты. Мџныѓ: Тыныбай, Ыбырай, Шыныбай, Жолан, Одан, Хаби деген толып жатћан наѕашылары бар. Бќрi де Жомарттыѓ сырын бiлiп алѕан, майлы iшекше айналдырады. Ќсiресе Ыбырай мен Одан теспей сорады. Бџѕан Дќулеттiѓ де ендi-ендi к+зi жетiп жљр. Ыбырай ертеректе: «Сен аћыры жайлауѕа шыѕып жатћан жоћсыѓ. Не колхоз т+лер, не +зiм т+лермiн», – деп томаѕадай т+рт ћанат киiз љйiн бау-шуымен алып кеткен. Аћыр аяѕы бiр ауыз раћмет айтћан жоћ. Бiрде љй iшi болып, Ыбырайдыѓ осы ћылыѕына ренжiгенде: «Ћайтейiн бейшара, жанды-жаћты неме. Ана Ћџрман, Ћашан, Жоман, Ћамай, Сќбейлер ер жеткенде ћайтарар. «Атаныкi баладан ћайтады деген», – деп ћџтылып едi. Кейiн солардыѓ бiреуi љйленетiн кезде таѕы да ћарызѕа аћша алып едi, ќлi ћайтарѕан жоћ. Eзiнiкi артылып тџрѕандайаћ ћинап сџрамайды. Ендi бiрде Одан келiп: «Ж+ке, ќйтеуiр ћолыѓныѓ ебi бар адамсыѓ ѕой. Бiреу алѕанша, сiз алыѓыз. Мен мына лесхозыѓныѓ бас жаѕындаѕы сайдыѓ аузына љй салѕалы жатырмын. Материалыныѓ барлыѕы дайын. Ќншейiн жарма б+ренеден бiрер жетiнiѓ iшiнде-аћ ћиып шыѕасыѓ. Бала-шаѕаѓныѓ таѓдайын аѕартсын, бiр бџзаулы сиыр берейiн», – деп к+лгiрсiген. Сол љйге кiрiп алѕанына љшiншi жылѕа аяћ басты. Сиыр тљгiл, тайынша берген жоћ. Ќйелi таудан тљскенде ћџрт-майын осындаѕы жол инспекторыныѓ љйiне апарады. Соны к+зi шалып ћалѕанда ѕана: «Ќй, ћџдайдан жетер-ау сендерге! Табан ет, маѓдай терiм ћалай ѕана џрмас екен», – деп налиды Жомарт. Егер осы с+зден семья наразылыѕы лаулай бастаса: «Бала-шаѕамныѓ садаѕасы», – деп басу айтатын да +зi. Тiзе берсе, мџндай ћылыѕы толып жатыр. Алайда Жомарт ауырѕалы солардыѓ бiрде-бiрi ат iзiн салѕан емес. Анадаѕы Хабидiѓ сипаћтап ћашћаны анау. Соныѓ бќрiн с+з орайы келгенде ќзiлге сљйегенсiп айтып ћалѕысы келiп: – Аѕа, – дедi Дќулет, – «еѓбекпен тапћан нан тќттi» демекшiсiз ѕой, оныѓыз дџрыс. Бiраћ сол тќттi нан +згелердiѓ

Жазу аныћ Ћалдыбайдыкi. Аћымаћ неме ћызып отырып жаза салды ма екен? Егер аѕаныѓ наућасынан ћауiп болса, оныѓ несiн жасырады. Солай да болуы мљмкiн. Eйткенi, жљрегiм ештеѓеден сезiктенбейдi. Одан да хат жазып сџрайын. Ары кетсе, бiр аптаныѓ iшiнде жауап келедi. Ойлаѕанындай-аћ бiр жетiге жетер жетпес уаћыт iшiнде хат алды. Бџл жолы ќкесi жазыпты. Ћаѕазды ћолыныѓ к+мiрiмен џстаѕан. Соѕан ћараѕанда, жџмысћа шыѕып алѕан тљрi бар. Мейлi ѕой, ќйтеуiр, аман болса екен. Хатты к+з жљгiртiп оћи бастады. «Ћараѕым Дќулет, сенiѓ аћылыѓ бар ѕой, – деп жаћауратып бастапты. – О дљниеге барып-барып ћайтћаныма +зiѓ куќсыѓ. Сонда мен +лiмнен ћорыћћаным жоћ: «Бiреуiѓнiѓ љй болып, бас ћусырѕаныѓды к+ре алмайтын болдым», – деп ћорћып едiм. Мен де бекер жаратылмаѕан жан екенмiн. Ћџдай сол тiлеуiмдi бергелi тџр. Мына Ћалдыбай тентегiѓ: «Љйленсем, к+кем ренжiп жљрер ме екен?» – дейдi. Ай-шай жоћ бiреудiѓ ћызын сљйреп келе салмай, +йтiп аћылдасћанына да тќубе. Бџл ж+нiнде ќркiм-ќркiммен аћылдассаћ: «Љйлендiргенiѓ ж+н. Тез басылады. Ќйтпесе балаѓ бџзылып кетедi. Келiн ымћырулы болса, шаруасыныѓ бiткенi сол», – дейдi. Бiздiѓ ойымызша да солай сияћты. Небiр арыстандай жiгiттердi ќйелдерi љйретiлген тайлаћтай жетелейтiнiн +зiѓ де к+рiп жљрген шыѕарсыѓ. Џзын с+здiѓ ћысћасы, бiз осы екi тљйiнге тоћтадыћ. Сенi де ћосылады деп ойлаймыз. «Келiп кет» дегендегi негiзгi шаруамыз сол едi. Ћарсы болмасаѓ, тез хабарын бер. Ќнебiр жаман немеѓ: «Тездетпесем ћыздан айрылып ћаламын», – деп мазасы кетiп жљр. Сќлеммен ќкеѓ Жомарт. 20 июнь 1964 жыл» Ќкесiнiѓ хатты соншама таусылып жазѕанына Дќулеттiѓ кљлкiсi келдi. «Онда не тџр екен?» – деп ойлады. Љйленсе, љйленсiн! Ќскерлiк мiндетiн +теп келген бiлдей жiгiт. К+шеде ит ћуар атанып жљргенше, љй болѕаны абзал. Семья таућыметiмен айналса, «байтал тљгiл, бас ћайѕыныѓ» керi келуi де мљмкiн. Ќйтеуiр, ћайткен кљнде де +зiмен-+зi болатыны аныћ ћой. Дќулет ћолма-ћол бџл џсынысћа ћосылатынын, ћуанышты екенiн айтып хат салды. Сiрќ, бџѕан хат келiндi тљсiрiп алѕан соѓ жазылѕан сияћты. Кешiкпей љйiнiѓ сљйiншi сџрап салѕан телеграммасын да алды. Содан соѓ бџл да дереу ћџттыћтады. Не керек, аѕайын арасындаѕы ыћылас ары-берi шапћылап жљрiп жатты.

Дќулет оѓаша ћалѕанда љй iшiн елестететiн. Келiнi бар љйдiѓ етек-жеѓi жиылып ћалѕан сияћты. Сол жаѓалыћты к+зiмен к+ргенше асыћты. Ќсiресе от басыныѓ таусылмайтын кљѓ тiршiлiгiнен ћџтылып, ене болып шалћып отырѕан шешесiн к+руге ћџмартады. С+йтiп, жазѕы демалысћа шыѕысымен, љйiне тура тартты. Босаѕадан аттаѕанша, оныѓ к+ѓiлiнде осындай тоћмейiлсу болѕан. Љйде ќкесi жоћ екен. Шешесiнiѓ ћаз ћалпы. Сонда да +ѓiнде ћуаныш лебi бар. Есiктен елеусiз кiрiп келiп, состиып тџрып ћалѕан Дќулетке ќуелi аныћтап ћарап алды да: – О тљрiѓнен айналайын, тљрiѓнен! Бозарып, азып кетiпсiѓ ѕой! Оћуыѓ бiттi ме? Ћай жџмыыс онай дейсiѓ, ћаѕазы тљскiр де бќле к+рiнедi ѕой. Ш+питiп, сорып жiберiптi. Мљсiркей келiп маѓдайынан, бетiнен сљйдi. Бџрынѕыша ћауашаћтай асханаѕа тыѕылмай, д+ѓгелек љстелдi ортаѓѕы љлкен љйдiѓ ћаћ ортасына ћойыпты. Т+рге т+селген киiз к+рпелерге балалардыѓ ќдеттегiдей баса-к+ктей шыћпаѕаны байћалады. Кейде аяћћа iлесiп кiрген кесек топыраћтар жатушы едi, ондай зат байћалмайды. Iшкi љйдiѓ есiгi жабулы тџр. Келiнi сырттаѕы аяћ тыћырын естiп сонда кiрiп кеткен секiлдi. Егер ондай џяты бар адам болса, тiптен жаћсы емес пе? – Ал келiндi боп жатырмыз, сљйiншi бер! – Алыѓыз. Ћџтты болсын! – Eзiѓнiѓ де келiнiѓ ћџтты болсын! Ей, ќлгiсi ћай жаћћа кеткен ќуелi. Жљр, Кљлпќн, келе ѕой айналайын, аѕаѓа шай ћой. Iшкi љйдiѓ есiгi ашылып, тыѕыршыћтай сары келiншек шыћты. Шашы кесiлмеген. Ќйтсе де ешкiнiѓ ћџйыршыѕындай ѕана болып, желкесiнен тџштиып к+рiнедi. Етегi тiзесiнен сыныћ сљйем жоѕары тылтиѕан ћысћа к+йлек киiптi. Ћымсына амандасты да, сыртћа ћарай сып бердi. Кiшкене ћарындасы да жеѓгесiнiѓ ћасынан ћалмай iлесiп алыпты. Езуi жиылмай, танауы желп-желп етедi. Жљгiрiп келiп Дќулеттiѓ мойнына асыла кетушi едi, оны да џмытћан. Келiнi есiктi жауып шыѕып едi, ол ашып кеттi. – Кiм бiледi, – дедi Тотия екеуi оѓаша ћалѕан соѓ, – ћандай адам боларын. Ћалдыбай жџмыстан келiсiмен ћол џстасады да кетедi. Тљннiѓ бiр уаѕында келiп жатады. Бiресе бешiрi, бiресе киносы – ќйтеуiр, таусылмайды. Ћайтемiз ендi, ќнебiр жынды немеѓе бас-к+з болса болды да. Ћасында ћарайып жљре берсiн дедiк те ћойдыћ. – Т+ркiнi ћайда екен? – Eзiмен бiрге туѕан кiмi барын бiлмеймiз. Наѕашылары асырап алса керек. Аныѕын аѕаѓ бiледi. Ќнеугљнi бiр мас неме

кеп есiктiѓ алдына ат ойнатып, аузына келгенiн айтып боћтап едi, аѕаѓ жалынып-жалпайып тљсiрiп ап, алдап-сулап аттандырды. Бiр аѕасы сол к+рiнедi. – Аѕа ћайда? – Ойбай-ау, ендi тездеп соныѓ алдына бармасаћ... Соѕан бiрдеѓе етiп сеп бола ма деп... Тоѕайѕа кеттi. Колхоз малшыларѕа киiз љй керек деп. Хаби екеуi бiрлесiп. Аћшасы да тќуiр дейдi. Аћыр балѕа соћћанѕа жарамайды. Дќулеттiѓ тџла бойын ћалшылдатып бiр ашу ћысып келдi де, бiрте-бiрте шымырлап тарай бастады. Не де болса шыдаѕаны ж+н. Ќйтпесе: «Дќулет iнiсiнiѓ љйленгенiн к+ре алмай шатаћ шыѕарып жатыр», – деген атћа ћалады. Былайѕы жџрт бiреудiѓ iшкi жаѕдайын ћайдан бiлсiн. Шай ћайнаѕанша Ћалдыбай да келдi. – Апа, бiз бiр вечерге баратын едiк. Шайды +зiѓiз берерсiз. Кљлпќн-ей, жљр кеттiк! – дедi. Кљлпќн iшке кiрдi де, киiнiп шыћты. Содан соѓ мџнда љлкен-кiшi отыр-ау деп ешкiмге жалтаћтамастан, Ћалдыбайѕа iлесiп жљре бердi. Шешесi кљйбеѓдеп жљрiп шай дайындады. Дќулет ћалѕан кiшкентай бауырларымен шљѓкiлдесiп отырып, бiр-екi кесе џрттаѕан болды. Бџл кљнi +з б+лмесiне бас та сџѕа алѕан жоћ. Солармен бiрге т+р алдына жерге жайылѕан т+секке жатты. К+пке дейiн џйыћтай алмады. Ћалай да ертеѓ ќкесiнiѓ ћасына кетуге бекiдi. Ойы онѕа, санасы санѕа б+лiнiп жатып, тљннiѓ ћай мезгiлi екенiн аѓѕарѕан жоћ-ты. К+зi ендi iлiнiп барады екен, сырттан ќлдекiмдердiѓ дабыр-дџбыры естiлдi. Џйћысын ашып, ћџлаћ тљрдi. Тегiн емес. Салдыры мол. Араларынан ќйел даусы да естiледi. Бiреудiѓ: «Жiбер деймiн! Eлтiремiн!» – деп +кiректегенi аныћ естiлдi. Бiраћ даусын танымады. Тљрегелiп терезеден сыѕалады. Сыртћа жарыћ тљсiп ћалѕан сияћты. Т+менгi к+ше жаћтан ќлдекiмдердiѓ ћараѓ-ћџраѓы к+рiнедi. Љй iшi ќлi ћараѓѕы. Iнiлерiнiѓ пысылынан +зге сыбыс жоћ. Демек, Ћалдыбайлар келмеген. Ол сол ана дљрмектiѓ ортасында. Айтып ауыз жиѕанша бiреу есiктi жџлћи тартты. Тотия шошып оянды. – Мџнысы кiм, ей! Ќлгiлер келмеп пе едi? Дќулет! – Тыс-с-с! Апа, љндемеѓiз! – Кљнiм-ау, сен ќлi ояу ма едiѓ? Есiк екiншi рет жџлћынды. – Шыћ, ей, иттiѓ баласы, ћатын болмасан! Дќулет: – Кiмсiѓ, ей, +зiѓ?! Не сандалып тџрсыѓ! Жоѕалт к+зiѓдi, мына балалар шошиды. – Бџл не сџмдыћ, кљнде +сти ме?!

– Ой несiн сџрайсыѓ, кљнiм. Бiз сорлыныѓ к+рген кљнiмiз осы ѕой, осы. – Апа, сiз шыћпай-аћ ћойыѓыз! Бiреу-мiреу байћап ћалса, айналадаѕы жџрттан џят шыѕар. – Ойбџй, џялатын бет ћалѕан жоћ бiзде. К+ршi-ћолаѓныѓ бќрiне сырын алдырып болды. Ендi баћа маѓып, жылан жуымайды бiздiѓ маѓымызѕа... Ћалдыбайдыѓ ћылыћтары к+кiрегiнде жатталып ћалыпты. Шырт џйћыдан ояна салып, зарлай ж+нелгенде шешесi мљдiрер емес. Ќбден бая-шая болѕан. Мана келген бетте-аћ к+ршi-ћолаѓнан осындай бiр салћындыћты байћаѕан сияћты едi. Мџныѓ љйiне келгенiн к+рген кейбiр кљршiлер алак+здей ћарап тџрып, салћын ѕана бас изескен. Ешћайсысы кiрiп, ћуаныш ћып, ћџтты болсын айтћан жоћ-ты. – Бџл жерден к+шу керек ћой, – дедi Дќулет +зiне-+зi абыржи с+йлеп. – С+йтпесе +зi де болмайды, – деп шешесi iлiп ќкеттi. – «Жаћсы ит +лiгiн к+рсетпейдi» демекшi, ћџлаћ естiп, к+з к+рмейтiн бiр жаћћа судай сiѓiп ћџрыѕанымыз абзал. Дќулет ќлгiнде ѕана бiрi +лiп, бiрi ћалсын дегенге бекiгенiмен, аћыры шыдамай, киiнiп есiкке ћарай беттегенi сол едi, сырттан аяћ тыћыры естiлдi. Iле-шала: – Болды-ей ендi, ћой дедiм ѕой мен саѕан! – деген Кљлпќннiѓ даусы естiлдi. Есiкке барып ћалѕан Дќулет кейiн шегiндi. Сќлден сон, тапыраћтап Ћалдыбай кiрдi. Ћасаћана Дќулеттi байћамаѕансып, ќйелiне ћарап: – Сен менi бiлесiѓ ѕой, он кiсiге бой бермейтiнiмдi. Бiлмесеѓ бiлiп ћой. Мен ол иттiѓ балаларына бар ѕой, егер +здерi кешiрiм сџрамаса, ертеѓ к+рсетемiн, – дедi ћалт тоћтай ћалып. Дќулет алдында Ћалдыбайѕа љлкенсiнiп џрысћалы тџр едi, ендi тiлi байланып ћалѕан сияћты, жаѕын ашпады. Шешiнбеген кљйiнше орнына барып ћисайды. Дќулет ел тџрмастан тоѕайѕа, ќкесiне жљрiп кеттi. Тоѕай осыдан отыз-ћырыћ шаћырымдай. Машина тосћанмен, таѓ бозынан олай ћарай кiм жљре ћояр дейсiѓ? Бљкiл тоѕайда жаз бойы колхоздыѓ к+к+нiсiн +сiретiн екi-љш љй отырады. Малшылар жайлауда. К+к+нiс пiскен жоћ. Бiр жаћсысы – еѓiс. Тџрѕаннан, жылжи берген к+п пайдалы. Кљн ысыѕанша талай жердi жљрiп тастайды. Осы маѓдаѕы ћыстаулардан к+ѓ алѕалы шыћћан бiреулер болып ћуып жетсе, к+рер. Жљрiп келедi, жљрiп келедi. Алѕашћы арын ба, ашу ма, бiраз жердi басып тастапты. Осы ћарћыннан танбаса, ендi т+рт-бес саѕатта жетiп барады. Бiраћ бџлай жљре беру ћиын

секiлдi. Ћазiрдiѓ +зiнде маѓдайынан суыћ тер шыѕып, ерiндерi кеберсiп, таѓдайы кебе бастады. Тоћтай ћалып байћап едi, тiзесi ћалтыраѕан секiлдi. Ауылдыѓ сеѓдей соѕысћан есектерiнiѓ бiрiн џстап мiнiп кетсе де болѕандай екен. Ай далада кiм к+ретiн едi. Оћымаса да шалдар аћылды. «Ашу – аћылдыѓ дџшпаны» деп осыны айтады екен ѕой олар. Мана сќл сабыр саћтап, аћылѕа салѕанда!.. Айналасы к+к теѓiздей толћыѕан егiстiк. Барлыѕы бидай. Баясы тiзеге дейiн к+терiлiп ћалыпты. Арагiдiк: ћылтанаѕы љрпиiп бас шыѕарѕандары да бар. Кљн шаћырайып маѓдайѕа к+терiлген кез. Кеѓ жатћан егiстiк алћапты ћаћ жарѕан ћара жолмен сызып келедi. Ауыћ-ауыћ жан-жаѕына ћарап ћояды. Жол жиегiнен басталѕан ал ћара к+к тљс к+з џшына дейiн созылып барып, ж+ѓкiлген толћын-толћын саѕымѕа айналады. «Осыныѓ бќрiн +гiз, соћамен айдаса, – дейдi iшiнен, +мiр жете ме? Оруын айтсаѓшы! Ћалдыбай сияћтыларды жиып ќкелiп ћолмен орѕызса, бќлем. К+рер ем сонда ќуселесiн! Ал ол алдына нан боп келгенде бiр-аћ к+редi. Бќрi содан, ћолдыѓ бостыѕынан шыћћан бќле». Аспанда тоћымдай бџлт жоћ. Кљн к+зi к+терiлген сайын ћыза тљстi. Жол мџны жап-жазыћ даламен жетелеген кљйi табан асты шаѕыл кљнгей болып кететiн љлкен аѓѕарѕа ќкелiп тiредi. Содаѓ соѓ кљнгейдiѓ љстiн ћырпулап т+мен бџрылды. Eзен суы сонау тереѓ сайдыѓ табанында. Бџѕан сарыны да естiлмейдi. Анда-мџнда ћамысты тоѕай арасынан кљнге шаѕылысып жарћ етедi. Шешiне салып, ћойып кеткiсi, етпеттеп жата ћалып, сiмiргiсi келедi. С+йтер де едi-ау, егер жаѕалап жљретiн жол болса. Жол ќлгiндей емес, тастаћ тартты. Егiстiктен де џзап кеттi – алыстан ћарауытады. Ќуелде танау жарѕан жусан иiсiн ћџшырлана жџтып едi, ендi мџрны ћаѓси бастады. Осыдан тоѕайдаѕы ауылѕа жеткенше, сол ћанаты Торайѕырѕа дейiн к+сiлiп жатћан жусанды дала, оѓ ћанаты сай-салалы љлкен ћаптал. Кљнгей жаћтан ауыћ-ауыћ кекiлiктiѓ ћаћылыћтаѕаны естiледi. Дала жаћтан бауыры мен мойны тер сiѓдi аћ к+йлек тљстес, ћара жон торѕайлар аспанѕа ћаптай к+терiледi де, џзамай ћайта ћонады. Сiрќ, iнге жџмыртћалайтын бќле болар, џшып-ћонѕан жерлерiнiѓ айналасы шџрћ тесiк. Мџндай торѕайды бџл +ѓiрден бџрын-соѓды к+рген емес. Ќлде байћамады ма екен? Анау iндер егеућџйрыћтiкi болар. Ќне, бiреуi аузы бџртыѓдап шоћиып отыр. Ћып-ћызыл тастыѓ арасынан iн ћазып алѕан. Ћарай к+р +зiнiѓ мыћтысын. Басына кљтпеген бiр сџрау сап ете ћалды. «Сонда мыћты Ћалдыбай ма, егеућџйрыћ па?» Ћалдыбай ѕой: «Он кiсiге той-

маймын, мен мыћтымын» – дейдi. Ал шатырын мљк басып, тозып тџрѕан баспанасын жаѓартайын, љйленiп жатырмын, љлкейтейiн деп ойламайды. Сонда оныѓ егеућџйрыћ ћџрлы тљйсiгiнiѓ болмаѕаны ма?! Ендеше, ол ћалай мыћты? Оны да ћойшы, ол бiр ћазан бџзар љй тентек болды. Былайша ойлап к+ргенде тышћанмен салыстыратын да халi жоћ екен. Одан да ћазаћтыѓ љлкен баласын бџрын љйлендiретiн себебiн айтсайшы?! Ћалай дџрыс ћалыптастырѕан салт. Мен ѕой, кеше +з б+лмеме +зiм кiре алмай ћалдым. Егер оныѓ орнына мен љйленген болсам ѕой, ол тайраѓдап жљре берген болар едi. Ќкем байѕџс менен кеѓшiлiк сџраѕанда да осы жаѕын ойласа керек. Ал мен ше?.. «Онда не тџр?» – дедiм. Ол жаѓашылдыѕым шiп-шикi болып шыћты. Ендi, мiне, алып џшып арыз айтћалы келемiн Осыным ж+н бе?! – Сонау бiр жљрекшiге љйленген тас обаѕа iлiнсе, жаћындап-аћ ћалар едi. Сол тас обасы тљскiрдiѓ +зi алыстап бара ма, ћалай, жеткiзер емес. «Оѓ аяѕымдаѕы бќтеѓкеме не к+рiндi? Бџл да аяћ ћажайтын +нер тапћан ба? Тљу, байпаѕымныѓ +кшесi жыртылып кетiптi-ау! Сол екен ѕой ћабатталып алып ауыртып келе жатћан». Отыра ћалып бќтеѓкесiн шештi. Жай ѕана ћабатталмапты, ширатылып алыпты. Есiле-есiле +кшенiѓ ћырын ћып-ћызыл ћып сыпырып тљсiптi. Ет ћызуымен бiлмеген екен. Ендi, тiптi ештеѓе тигiзер емес. «Аяѕыѓдаѕы етiгiѓ тар болса, дљниенiѓ кеѓдiгiнен не пайда?» Табылѕан с+з. Мына ћанша жљрсем жеткiзбей келе жатћан даланыѓ кеѓдiгiнен менiѓ ойылып ћалѕан +кшеме не пайда? Ћалдыбай от басыныѓ шырћын кљнде бџзып отырса, бiздiѓ семья љшiн дљниенiѓ тыныштыѕынан не пайда? Осыныѓ +зi еѓ алдымен соныѓ кесiрi емес пе? Егер от басы бљтiн болса, бљйтiп аѓызаћ далада жаяу жортып нем бар?» Бiр тљп боз жусанды сыѕымдай џстап жџлып алды. Содан соѓ танауына тосты. Мџрынды ћаѓсытћан жусан емес, аѓызаћ, ш+л. Бџл жусан айналайын кљштi жерге шыѕады. Баяѕыда, дќл осы жерде, ћойды жусан б+ртпей тџрып т+лдетедi екен. Ќйтпесе жас ћозы ащы уызды к+тере алмай, тышћаћ болып +летiн к+рiнедi. Терiсi сыпырылып суы шыћћан +кшеге бiр шымшып майда сары топыраћ септi. Ќкесi с+йтедi. «Адам топыраћтан жаралѕан», – дейдi. Ќлгiнде +зi кешiп +ткен к+к теѓiз арт жаѕында саѕымдана толћып жатыр. Бiр кезде соныѓ бќрiне изен, жусан, бетеге, ћына +сетiн. Ћынаны сыпырып алып, асыћ бояйтын. Ћызыл кљреѓденiп шыѕушы едi. Ћына жеген ћойдыѓ аузы да ћызарып кетедi. Тыныш жатып жусап, кљйiс ћайтара алмайды. Ыѓыра-

нып, тљнiмен тарыдай шашылады. Сонда Тыныбай наѕашысы: «Жарыћтыћ, бiздiѓ жердiѓ кљшi-ай!», – дейтiн, ћойдыѓ о шет, бџ шетiн ћайырып жљрiп. Шынында да кљштi едi. Мал сойѕан кљнi ћџйћалаћ жеген балалардыѓ ћалай да кекiрiгi азатын. Егiстiктiѓ ћазiргi +зi тџрѕан тџсы сондаѕы Тыныбайдыѓ ћонысы. Уаћыт деген аћырын-аћырын жылыстай берiптi. Кешегi балалыћ шаѕы бљгiнгi сол ћоныстыѓ љстiндегi саѕымдай бџлдырайды. Ендi оѕан жету ћайда. Бќтеѓкесiн ћолына џстап, жалаѓ аяћ жљрiп едi, ћарыс ћадам баса алмады. Табанына тас батты. Топыраћ ћызып кеткен бе, кљйдiрiп барады. Бала кезiнде бџл дегенiѓ с+з бе едi, тќйiрi. Тастаћ жол тљгiл, ш+ѓгесi сояу-сояу шабындыћтыѓ љстiнде ћояндай орѕитын. Ќсiресе Сќрсебай мен Дыѓѕыш таѕалы атша басатын. Кљн ћаћтап кептiрген саздау жердiѓ бетiндей шыт-шыт болып айрылѕан аяѕыныѓ кљсiне шешелерi жатар алдында шикi маѓыз жаѕып шырылдатушы едi. Ш+ѓге батып, ћияћ кесе алмаѕан аяћты шикi маѓыз ћалай ашытады десеѓшi! Дќулет жападан-жалѕыз отырып басын шайћап кљлдi. Сол екеуi де љйленiп, балалы-шаѕалы болып отыр. Бiрi тракторшы, бiрi комбайншы. Былтыр Сќрсебай љйiне шаћырып ћондырды. Екеуi ћай-ћайдаѕысын айтып таѓ атћанша џйыћтамаѕан. Анау ќйелi бар кiсiмсiп, аћ сейсептiѓ љстiне шолжияды. Бџл оныѓ аяѕыныѓ кљсiне маѓыз жаћћанда, ћџлындаѕы даусы шыѕып жылайтынын айтады. Оѕан ќйелiнiѓ айызы ћанып: – Таѕы да айта тљс, ћџрдас! Е, бќлем, киiмшеѓ туѕандай боп кiсiмсушi еѓ, ћалай екен! – дейдi. Содан соѓ љшеуi де мќз болады. Шiркiн, балалыћ шаћ, ћызыћћа толы екен ѕой! Сонда тезiрек ер жетуге асыѕушы едi. Несiне асыћћан десеѓшi?! Сќрсебай озат малшы-механизаторлардыѓ слетiне ћатынасыпты. Аудан болып к+тере бастапты. Бџл оћуын бiтiрiп, ћызметке орналасып, +йтiп-бљйтiп ес жиѕанша, ол Социалистiк Еѓбек Ерi атануы да ѕажап емес. С+здiѓ шынына келсе, оћуын бiткеннен кейiн де кiм болары белгiсiз. Бiраћ нќрсенiѓ басы ашыћ – ауыл мџѕалiмi болады. Онда да, ћай жерде де, бџрыннан келе жатћан мџѕалiмдер к+п. Саѕатын толтыра алмай жљретiн шыѕар. Ќкесi байѕџстыѓ да еѓбегi еш бiр жан. Eмiр бойы тынымсыз ауыр жџмыспен шџѕылданып келедi. Бiраћ бiрде-бiр рет ауызѕа iлiнiп к+рген емес. Оныѓ себебiн аћылѕа салып сараптап келсеѓ, +зi кiнќлы. Бiресе темiршi џста, бiресе диiрменшi, бiресе ћџрылысшы, ендi, мiне, љйшi... «Аѕаш бiр жерде тџрып љлкейедi», – дейтiн ќжесi марћџм. Љлкеннiѓ с+зiн ескермеген +зiнен к+рсiн! Љйдiѓ ћасындаѕы жџмысын тастап, ауырып жљргенiне ћарамастан, мџнда кеткенiн к+рмейсiѓ бе? Ћалды-

байѕа бас-к+з боп, дљкеннiѓ басында жљре тџратын ж+нi бар ѕой. Eйтсе де бџл бљйтiп жљгенсiз кетпес едi. Шынында солай екен-ау +зi. Бџѕан дер кезiнде семья тќрбиесi жетiспедi. Бџл +зi љш жыл солдатта, содан соѓ оћуда – алты-жетi жылдыѓ +ѓiрiнде от басыныѓ тiршiлiгiмен араласы аз. Ќкенiѓ кљнi о бастан осы – бiрде тауда, бiрде ойда. Апамды ќбден +зi билеп алѕан. С+йтiп, мектеп бiтiргенше тежеусiз кеттi. Ер жеткеннiѓ жайы осы болды. Бiр кiсiге ќлi жеткендi мыћтылыћ деп бiлдi. Аћыры, осындай мiнез ћалыптастырды. Ендi есейiп кеткен шаѕында, ћџлаѕыныѓ тљбiне ћол жуытћысы келмейдi. «Ћой, менiѓ мџндай ћџрѕаћ педагогикалыћ талдауымнан ештеѓе шыћпайды. Онан да керi ћайтам ба, iлгерi жљрем бе? Орта жолдан ауып кеткен сияћтымын. Оныѓ љстiне, тоѕайѕа ћарай ылди. Ќкемнiѓ де халiн бiлейiн. Ћалдыбайды к+рмейбiлмей жљр дейсiѓ бе? Тiптi айтпай да ћоя салармын». Бет орамалын алып +кшесiн таѓды. Сыртынан байпаѕын басып кидi. Содан соѓ бќтеѓкесi аяѕына ныѕыз сыйды. Ќлгiндегiдей емес, ауыртћан жоћ. Аяѓдап жљрiп кеттi. Алѕашћы ћарћыны болса, шiркiн, ары кетсе екi саѕатта жетер едi. Сќл отырып, денесi суыѕанѕа балтырлары ауырып ћалыпты. Eлдiм-талдым дегенде, тљс ауа зорѕа тоѕайдыѓ тџсынан тљсетiн жiѓiшке сайдыѓ желкесiне iлiктi. Тџп-тура бес саѕат жљрiптi. Осы жолдыѓ тљскен жерiндегi, сайдыѓ аузына орналасћан тоћал там Хабидiкi. Оныѓ артындаѕы бџтаѕы тљѓлiктенген нќн ћараѕаштыѓ тљбiнен тљтiн будаћтайды. Мордыѓ тљтiнi. Тездi сонда, аѕаштыѓ к+леѓкесiне ћџрѕан. Ќкесi дќл ћазiр ћайда екен? Тез басында кезiксе жаћсы болар едi, оѓашада демiгiн басып алады. Ќкесiн к+рген соѓ ызадан жылап жiберуi де ыћтимал ѕой... Сыртынан шолып едi, тез басынан ешкiм к+рiнбедi. Хабидiѓ ќйелi кiрiп-шыѕып, бiрдеѓе iстеп жљр. Есiгiнiѓ алдындаѕы шоѕыр талдыѓ к+леѓкесiнде ерттеулi ат байлаулы тџр. Тез басына барып тосса, Хабиден џят. Ал, ит ћуѕандай алаћтап кiрiп барѕанда жат бiреу отырса, тiптi џят. Осында отыра тџруѕа, кљн ћайтћан сайын ћызуы кљшейе тљсе ме, аспан айналын жерге тљсiп барады. Тiлi аузына сыймай кеттi. Амал жоћ, тќуекел дедi. Еденi ћабырѕаныѓ негiзiнен де т+мен, шџѓћырлап ћазып, тегiстей салѕан ћоржын тамныѓ iшi сап-салћын екен. Ауыз љйдiѓ табалдырыѕынан аттасымен-аћ «уњ» деп дем алды. Iшкi љйде љш адам шай iшiп отыр. Еѓ алдымен ќкесi екеуiнiѓ жанары џшыраса ћалды. Осы келiсiн ќкесiнiѓ жаћтырмаѕанын бiрден сездi. Жљрегi бџлћынып басылды.

– Ассалаумаѕалайкум! – дедi сасып. – Уаѕалейкумассалам! Eй айналайын, мынау +зiмiздiѓ Дќукен бе, кел, жоѕары шыћ! Пљу-у, +ѓiѓ не боп кеткен! Бiр жерiѓ ауырып тџрѕан жоћ па? – деп Хаби ћџраћ џшты. – Жоћ, еш жерiм ауырѕан жоћ. Ыстыћтiкi шыѕар. – Ћайдан келесiѓ? Немен келдiѓ? Ќкесi +ѓiн суыћћа салып, ќлi љндемей отыр. Дќулеттiѓ де ќзiрше ештеѓе дегiсi келмеп едi, Хабидiѓ мына екi сџрауы ћолайсыз тидi. Амалсыз: – Ауылдан. Жаяу, – дедi мiѓгiрлеп. – Пљу, к+лiк-п+лiк бiрдеѓе табылмады ма? Былай жайша ма, ќйтеуiр? Ит +лген жерден жаяу?! – Жайша. Екi аяѕым аман тџрѕанда, бiреуге жалынып ћайтемiн?! – Дџрыс айтады, – дедi ќкесiнiѓ ћасында малдас ћџрып отырѕан ћол тоћпаћтай ѕана мысыћ мџрт, ћойк+з, сары кiсi ћулана жымиып, – мџндай кезiмiзде +зiмiз ћџр аттыѓ жљрiсiн жљретiнбiз. – Аћа-ау, осы сираѕыѓызбен бе? – дедi Хаби шошып кеткендей. – «Осы сираѕыѓызбен бе?», деппiн-ау, ћџдайдыѓ џрѕаны! – Содан соѓ iшек-сiлесi ћата кљлдi. Басћа ешкiм кљлген жоћ. Мысыћ мџрт жымиѕан кљйi. Дќулет таѓырћаѕан ћалпы. Сќлден соѓ: – Бџл баланы танымадыћ ћой? – дедi мысыћ мџрт Хабиге. – Е, иќ, мына Ж+кеѓнiн, љлкен баласы. – Ќлгi оћудаѕы бала болды ѕой, ж+н, ж+н. Иыѕын ћозѕап-ћозѕап, алѕа жљгiнiѓкiреп отырды. Дќулет оныѓ ћимыл-ћозѕалысынан, бет пiшiнiнiѓ ћџбылысынан +зiне сырттай ћаныћтыѕын, ћџрметтейтiндiгiн жќне сынай ћарайтындыѕын аѓѕарды. Аѓѕарды да, +зiн жайбараћат, байсалды ћалыпћа келтiрдi. С+йтiп, сќл к+ѓiлi орныћћан соѓ: – Жџрт +лдiге шыѕарѕан ќкем, љйге келсем: «Тоѕайѕа љй жасауѕа кеттi», – дейдi Соѕан сенер-сенбесiмдi бiлмей, екi етегiмдi тљрiнiп џшћаным ѕой, – дедi. – Мiне, азамат, – дедi мысыћ мџрт. – Мџндай баласы бар ќке +ле ме екен? – Рас-ау, ќ, – деп Хаби киiп ќкеттi. – Кешегi лесхоздыѓ Жомарт џстасы, бљгiн колхоздыѓ Жомарт љйшiсi. Кеше алдында терi шалѕышы болса, бљгiн жамбасына байлаѕан ћара ешкiнiѓ терiсi. Мына жаћтан жерге жарыћ тљсiсiмен-аћ тез басында. Сыћыр-сыћыр, ырс-ырс, шић-шић – неше алуан иiрћисыћ, шынтаћ-шынтаћ талдарды ћамырша илеп тџрѕаны... Дќулет ќкесiнiѓ +зiне ендi ѕана iшi жылыѕанын, мысыћ мџрт с+зiнiѓ астарын сезiнбей Хабидiѓ лаѕып кеткенiн бiлiп отырѕа-

нын – бќр-бќрiн бет ћџбылысынан оћыды. Оћыды да, +з ќкесiне +зi таѓ ћалды. Ћызыћ, кейде бiр +стiп тљйiлiп ћалатыны бар. Ендi бiрде тек +зi ѕана с+йлейдi. Ондайда ќлiмсаћтан бiр-аћ ћозѕайды. – Аузында шайнаѕан жаѓћасы бар де, – дегендi ћосты мысыћ мџрт. – Сiз оны айтасыз, осынша тау боп љйiлiп жатћан талдыѓ ћабыѕын тiсiмен сыдырып шыћты. Бџл кiсiнiѓ тiсi деген, к+рдiѓ бе, ќне, м+рi кетпеген. – Аѕа кемiкке де +ш, – дедi Дќулет, – тайыншаныѓ жiлiгiне балта жџмсамайды. – Жаѓаѕы талдыѓ кермегi тiске ћџрт тљсiрмейдi, ќрi бекiтедi. – Осы с+зiѓiздiѓ жаны бар, Аћа, мiне, к+рдiѓiз бе, бiздiѓ тiс ћџрып бiттi. – Хаби сол жаћ езуiн сџћ саусаѕымен тартып тџрып, к+гере бастаѕан азуын к+рсеттi. Онысы несi, џят емес пе, бала ћџсап. Нан шайнап отырып, к+мейiн к+рсеткенi, – деп ќйелi аузын басып, бетiн терiс бџрды. Оныѓ да ћасћа тiсi жоћ екен, кљле алмай џялѕаны едi. – Сенiкi «жыѕылып жатып, ћисайѕанѕа кљлiптiнiѓ» керi ѕой. Омырайып бiтiпсiѓ ѕой ќуелi, – деп Хаби кiсiлерге ћарап к+зiн ћысып ћойды. Мысыћ мџрт ќѓгiменiѓ бетiн ќдейi бџрды. – Ж+ке, ќлгi љйленген ћара тентегiѓiздi танимын... Мына кiмдi... к+рмеген екем. – Ќ, Ћалдыбайды ма, оны танисыз. Танымауѕа болмайды, – деп Хаби с+зiн б+лдi. Дќулеттiѓ iшi ћылп ете ћалды. «Былтыр осында ћона жатып, тљнiмен ойран салыпты, бiр љйдiѓ терезесiн шаѕыпты» деп естiгенi бар-ды. Соны ћозѕаѕалы отыр. Ќкесiне ћарап едi, кљлiмсiреген ћалпы тiс жармады. Дќулет: – Иќ, мен ауылда к+п болѕаным жоћ, – дедi селћос ћана. – Е, сыртта жљрген балаларды ћайдан бiлейiк. Бiздiѓ жолымыз былай сызулы, – деп мысыћ мџрт саусаѕымен ауаны сызып, сыныћ сызыћ жасады. – Ћалаѕа барсаћ – К+к базар, далаѕа келсек – Талдыбџлаћ пен Тоѕай. Тоѕайдаѕы уайымымыз – помидор, пияз, капуста, сќбiз, ћияр. Ћолдан +сiрiп, аузымызѕа салмас бџрын колхоздыѓ дљкенiне жеткiземiз. Соныѓ +зi саябаћта отыратындардыѓ тiске басатынынан кейде асып, кейде аспайды. Жомарт сонда ѕана тiл ћатып: – Оныѓ iшiнде бiздiѓ Ћалдыбай да бар, – дедi кекесiндi пiшiнмен. – Рас екен-ау +зi, аруаћ атып, +ѓкей iшкiштердiѓ закускасын дайындапсыѓдар-ау, ей, салыћта жатып алып. Џят-ай, ќ!

Сендерге ћараѕанда, бiздiкi ћайырлы жџмыс екен ѕой! Осындаѕы бiзге татырмай ќкетушi едiндер!.. Жомарт Хабидiѓ с+зiне мырс-мырс кљлдi. Содан соѓ ћостай с+йледi. – Айтты-айтпады киiз љй дегенiѓ ыѓѕайлы-аћ ћой. Ќсiресе малшыларѕа таптырмайды. Тауда к+шсе, +гiздiѓ екi ћапталында кетедi, ойда к+шсе, машина ћорабыныѓ т+рт жаѕына тiктей салады. Онда тiптi жаћсы ќуелi. Бiр љйлi жан бала-шаѕасымен сыйып кетедi. «Бараћ ћашћалы ат семiргендей болды ма» демекшi, халыћ та соѕыс дегiн бќленiѓ зардабынан ћџтылып, ендi-ендi есiн жия бастады ѕой. Ќлi ћолѕа алады киiз љйдi. – Егер денсаулыѕыѓыз жараса, ћолѕа +зiѓiз бастап алѕан екенсiз... – О-о, Ж+кеѓнiѓ денсаулыѕы жаћсы, ќзiрше сыр берген жоћ, Дќулетжан. Хабидiѓ кие с+йлегенiн пайдаланып, Жомарт баласына басћаша жауап ћайырды. – Ћџдай менi сендердiѓ ырзыћтарыѓ љшiн ћалдырѕан шыѕар. Сол бетi +лiп ћалсам ћайтер едiѓ? Жоћ, онда љйлендiрмейсiѓ бе iнiлерiѓдi. Мен болмасам, кљйесiѓ солардыѓ ыстыѕына, тоѓасыѓ суыѕына. Одан да баѕыѓ бар екен, балам, +йтiп-бљйтiп ана тентегiѓнiѓ ћарызынан ћџтылып ћалатын болдыѓ. Былайѕы екеуi де: «Ж+н с+з», – деп бас шџлѕыды. «Болдыћ» демей, «болдыѓ» дегенi Дќулетке бiр тљрлi ќсер еттi. Ћалдыбай ћатырѕан жљрегiнiѓ мџзы ерiп бара жатћандай сезiндi. Осы с+здiѓ соѓындаѕы жалѕыз дыбыстыѓ кљшiне таѓ ћалды. Eзiне деген ќке сенiмi, жљктер жауапкершiлiгi, артар мiндетi – бќр-бќрi де сонда жатћан сияћты. Мысыћ мџрт мџныѓ бойындаѕы ћазiргi толћуды ћалт жiбермей баѕып отыр екен. Eзiне ћадалѕан жанарын тайдырып ќкеткен кезiн байћап ћалды. Ќуелi кiрпiгi болар-болмас жыпылыћ еттi. Сол сќт ћарашыѕында бiр џшћын жылт етiп с+нгендей болды. С+йттi де, ћайтадан жайбараћат бозарыѓћы ћалпына келдi. Арада љнсiз +тiп жатћан бџл оћиѕадан бейхабар жан Хаби едi. Ол таза есепке к+штi. – Ж+кеѓ дџрыс айтады. Ћџда ћаласа, екi-љш ай дџрыстап iстеген кiсiге... – Алаћанын алаћанына ысып ћуланып ћойды. – Бiр љйге жљз килограмм киiз кетсе, килосы екi сом жетпiс тиыннан екi жљз жетпiс сом болады. Колхозда бiр љйдiѓ жасау аћысы сексен сом. Ол мына Ж+кеѓ екеумiздiѓ алатын аћымыз. Аѕашты сатып алмаймыз. Бiр љй барлыћ сайманымен мыѓ сом тџрады. Сонда – колхозѕа ќрбiр љй алты жљз елу, жетi жљз сом пайда тљсiредi. Ћазiрдiѓ +зiнде екi мыѓ сомдай пайда тљсiрдiк. – Ал сiзге бiр сџрау, – дедi с+зiн бџзбай тыѓдаѕан мысыћ мџрт Хабиге ћарап. – Сексен сом – колхоз баѕасы. Сiз колхоз-

дыѓ мљшесiсiз. Жылдыћ табысты б+лген кезде ќлгi колхозѕа кiргiзген пайдаѓыздыѓ есебiнен таѕы да љлес аласыз. Ћысћасы, толыћ есеп жасайсыз. Сонда Ж+кеѓе ћалай т+лейдi? Бџл Хабидiѓ кљтпеген сауалы едi, тiсiне тас тигендей болды. Жомарт – басћа мекеменiѓ џстасы. Оѕан т+лейтiн еѓбек аћыда айырма бары рас. Оны осы тоѕайдаѕы к+к+нiс +сiрушiлер мен љйшiлердiѓ бригадирi Манабай есебiн тауып жеп жљр... Мџны Хаби бiледi. Бiле тџрып љндемедi. Манабайѕа жаѕынѕан тљрi. Жомарттыѓ есебi +зiнше дџрыс. Айына кем дегенде екi љй бiтiрсе, жалаћысы жљз алпыс сомнан айналады. Егер анау-мынау џсаћ жџмыстарына балалары к+мектессе, љш љйдiѓ аѕашын бiтiруi де мљмкiн. Ќзiрше екi љй бiттiге есеп... – О жаѕы... шынында ћалай едi +зi? – деп Хаби кљмiлжи с+йлеп Жомартћа ћарады. Жомарт к+зiн жџмып, басын изектеттi. Жауап беруден ћашћаны. Бiраћ Дќулеттен +йтiп ћџтыла алмасын да бiлдi. Бiр жаѕын жарѕа, бiр жаѕын ћарѕа сљйеп дегендей, ќрi пейiлiн кеѓге тастап, ќрi доѓ айбат к+рсете, ќрi +зiнiѓ к+нбiс, еренсiздiгiнiѓ азаматтыћћа тќн жаѕын танытып тастауѕа ниеттендi. — Ей, жiгiттер, «+те ћырѕыш ћазанныѓ тљбiн тесiптi» деген атаѓ ћазаћ. Ерден ерге нќпаћа. Таћым етiн жеп кљндiз-тљнi шапћылау оларѕа да оѓай дейсiѓ бе. Азды-к+птi бiрдеѓе тауып жесiн. Ырзыѕы кќп љстiнен жаралѕан азамат... — Оларыѓыз кiм? Манабай ма? – деп Дќулеттiѓ даусы оћыс шыѕып кеттi. Ќкесi с+зiн аяћтай алмады. Мысыћ мџрт отћа май ћџя тљскiсi келгендей: — Ой, ол аш кене ѕой, шыраѕым, – дедi, – ћадалѕан жерiнен тоймайынша тљспейдi. Ќйтпесе тџмсыѕы ћалады. Ал тџмсыѕы ћалса, тегi пќле. Сол жерiѓдi жара ћып тынады. — Ћой, балам, олай деме, – дедi Жомарт ћасындаѕы мысыћ мџртћа «сен де тыѓда» дегендей сыѓай таныта, – ол бiзбен сары сљйек жекжат адам. Жамандыћ ойламайды. Арамызда ат та, атан да жљре бередi. Ежелден салтымыз солай. – Оныѓ ж+нi бiр басћа, мџныѓ ж+нi бiр басћа емес – Мен сендердiѓ ж+н-п+ндерiѓдi бiлмеймiн. Ендi +ле- +лгенше бiздiѓ +зiмiздiкi-+зiмiзге ж+н. Одан да сендер менi тыѓдаѓдар. Баяѕыда, менiѓ бала кезiмде, жќкем жарыћтыћ, Ќлiп ќкеѓдi айтамын, – деп баласына ћарап ћойды. (Ќлiп +з ќкесi). – Онда Манабай да бала ѕой. Ќкесi Танабайдыѓ дќулетi шалћып, болып тџрѕан уаћыты едi. Талдыныѓ iшiнде отыратын. Бiр кљнi ойда жоћта жќкем жарыћтыћ келiп ћонады. Ертесiне аттанып келе жатып, сайдыѓ аузына iлiге бергенде, бiр жаяуды атты бiреудiѓ лаћша баћыртып сабап жатћанын к+рiп ћалады. Дереу ќлгiлердiѓ ћасына желiп жетiп барады. Суырдыѓ айѕы-

рынша шаћ-шаћ етiп, ары-берi ораѕытып, жарбаѓдап џрып жљрген адам шiлтиген шоћша саћал сары кiсi дейдi. Басын ћолымен ћорѕалап, жалынып жљргенi ћолаћпандай ћара жiгiт болса керек. С+з ќлпеттерiне ћараѕанда, туыстыћ жаћындыћтары жоћ секiлдi. Не де болса, арашалап алып, ж+н сџрайды. Мысыћ мџрт: – Ќлi жететiн болѕан соѓ несiн ћорѕалады екен ол байѕџс. Iштен тоћал мљйiзбен персе ѕой, жардан ћџлап ћашар едi, бќлем, – дедi кiжiнiп. Оныѓ с+зiне Жомарттан +згесi тљгел кљлдi. Ол тек жарасын ауырсынѕан адамша ћабаѕын шытты. – Ќлi жеткенмен, халi жетпей тџрѕан жоћ па, – дедi сќлден соѓ. – Бейшара жiгiт жаѓа љйленiптi. Тойын жасап, ћалыѓдыѕын ендi љйден шыѕарамыз дегенде, бiр аѕасы: «Ат мiнгiзбесеѓ, шыѕармаймын», – деп отырып алады. — «Кедейге ћаћалѕан да ћырсыћ» деген сол. Ќбден iсi бiтiп, инесi шаншыларда... Ћап сорлы-ай, ќ! – дедi Хаби ћуаћыланып. – Бiз байѕџстыѓ баѕымыз бар екен. Ол кезде тусаћ, маѕан мынадай кетiк ћатын ћайда? Бљйтiп ћџла ћасћалап шайды кiм ћайнатып бередi. — Сол екен ѕой ћадiрiме жетiп, сыйлап отырѕаныѓ, – деп ол да кљйеуiне шап бердi. — Иќ, отырып алыпты дедiѓiз, – деп, мысыћ мџрт Жомартты ќѓгiмеге ћайта шаћырды. — Амалы таусылѕан жiгiт бiр жылдыѓ iшiнде +темек боп ќлгiден ат алып берiптi. Жаѓа љйленген неме жас келiншектiѓ ћызыѕымен жљрiп, жылдыѓ +ткенiн бiлмей ћалса керек. Шатаћ осы екен. «Ћалдыбайдыѓ аяѕын ћџшып жљрген бiреу де», – деп ойлады Дќулет. Бiраћ тiс жарѕан жоћ. – Жќкем жарыћтыћ та ћызыћ адам едi ѕой. Сол кљнi к+лдiѓ басында отырѕан ауылѕа жаяу ымырт љйiрiле зорѕа жеттi. Дќулет: — Мен атама тартћамын, – деп жымиып ћойды. Оѕан ќкесi с+зiн б+лген жоћ. — «Атыѓ ћайда?» – деп сџрайтын бiз бе! Eѓi ћарауытып кеткен жаѓаѕы +зiѓ џћсап. – Баласына бџрылды. – Сонымен iле-шала, ел орынѕа отыра бергенде, астында торы жорѕа аты бар, аћ тер, ћара тер ѕып Танабай марћџм жеттi. Жќкем «Танабай келдi» дегеннен-аћ +зi ћарѕып шыѕып, атын џстады. Љйге кiрiп, т+рге жайылѕан к+рпеге отырѕаннан кейiн де љндемейдi. Ћабаѕы ћатыѓћы. Сыздап отыр. Жќкем к+геннен бiр ћара кепенi алдырып, маѕан бата тiлетiп едi, љндемедi. Жалѕыз-аћ: «Ћозыѓды ћоя бере тџрып, аулыѓныѓ аћсаћалын, адамдарын

шаћыр!» – дедi. Мен тљсiне алмай тџрып ћалып едiм, жќкем кiм-кiмдi шаћыратынымды +зi айтты. Жайлауда алћа-ћотан тiгiлген љйлердi жаѕалай жљгiрiп жљрiп, айтћан адамдарын лезде жиып келдiм. С+йтсек, ќѓгiме былай екен: «Ей, аћымаћ, сабаѕанда бџл саѕан ат бола ма. Мќ, +лiп бара жатсаѓ, мына менiѓ атымды ал! Тиме анаѕан! Сен маѕан жаѕдайыѓ келгенде +терсiѓ. Ер-тџрманымды ертеѓ жеткiзiп бер» – дейдi де, жаяу тартып отырады. Танекеѓдердiкiне ћайтып барудан џялады. Жќкемнiѓ жаяу кетiп бара жатћанын бiреулерден естiп ћалѕан Танекеѓ ќуелде «атынан айрылып ћалѕан шыѕар» деген оймен одан-бџдан сџрастырса, жаѕдай осылай. Соны естiп атћа ћонѕан бетi екен. Ауыл аћсаћалдары жиналѕан соѓ, жќкемдi ал кеп с+кпесi бар ма! «Ал сен, Ќлiп, шын жомарт екенсiѓ, кембаѕалѕа жаныѓ ашыѕан екен, неге менiѓ бiр атымды ќперiп кетпейсiѓ?! Eз атыѓды-аћ бере ѕой, неге менiѓ мына торы жорѕамды мiнiп кетпейсiѓ?! «Танабай ћџдасын љйiнен жаяу жiберiптi» деген ат байладыѓ ѕой маѕан! Мен осыны естiгенде жердiѓ жарыѕы болмады. Кiрерге тесiк таппадым!», – деп жарылып кете жаздады. Аћыры, ел боп, жџрт боп, жќкемдi Танекеѓнiѓ аяѕына жыѕып, б+ркiн алдына тастатты. Ертесiне ат-шапан айыбын т+леп аттандырѕан. Сол оћиѕа кљнi бљгiнгiдей есiмде. Дќулет ќкесiнiѓ пиѕылын осы ќѓгiменi бастаѕанда-аћ таныѕан. Eзiне ћарсы шыѕарѕысы келмеген. Сондыћтан љндеген жоћ. – Ћысћасы, Манабай ќулетi арѕы атамыздан берi ћарай жеп келе жатыр десеѓiзшi! – дедi мысыћ мџрт. Шырайына кљлкi табын шыѕармады. Жомарт жаћтырмаѕандаѕы даѕдысы бойынша: – Солай, солай, – деп к+зiн жџмып, басын изектеттi. Ќѓгiме жарасыѓћырамаѕан соѓ ба, ќлде шайѕа ћанды ма, мысыћ мџрт алаћанымен кесесiнiѓ бетiн басып, «болдым» деген ишара жасады. Содан сон дастарћаннан тиегiншектеп, ћолымен жер тiрей ћџйрыѕымен жылжып барып, арћасын жљкке сљйеп отырды. Дќулет те астындаѕы шегесi босаѕан кiшкентай орындыћты аћырын алып былай ћойды да, ол да жљктiѓ бџрышына сљйендi. Дастарћан басындаѕы салћындыћты аѓѕарѕан Жомарт жџмысћа кетуге асыћты. Ернiн ћыбыр еткiзiп, бетiн сипап бата жасады. С+йттi де: – Ал дастарћан +здерiѓе аманат! Мен жџмысћа барайын. Кљн де ћайтып ћалѕан шыѕар, – деп тiзесiн басып орнынан тџрды. «Асыћпаѓыз, ќлi кљн ыстыћ», – деген Хаби с+зiн тыѓдаѕан жоћ. Љйелеп тџрѕан арыћ ат секiлдi тiрсегi тырысып, белiн жаза алмай, мыћшиып шыѕып бара жатћан ќкесiне Дќулеттiѓ жаны ћатты ашып кеттi. – Болды, ендi о кiсi бой бермейдi, – дедi Хаби. – Осыдан

к+з байланѕанша тыным алмайды. Бiрге жасасып келемiз ѕой, ежелден осы ћылыѕы. Бейнетке жаратылѕан. Бџл байѕџсты ћойсаѓшы, +зiм дегенде +ѓешiн суырып бередi. Онысы рас, ќкесiнiѓ атына айтылатын мџндай с+здi Дќулет аѕайындарынан да жиi естидi. Бiраћ соныѓ шын маћтау немесе жай жанашырлыћ екенiн айырмаушы едi. Манадан бергi ќѓгiмелердiѓ т+ркiнiмен Хабидiѓ мына с+зiн салыстырып к+ргенде де бќрiнiкi ќншейiн алдаусырату, тiлiнiѓ џшы ѕана екен. Жеме-жемге келгенде «+йтпе, бљйт» деп шындыћты айтатыны жоћ. Айтса, Хаби айтпай ма? «Манабай жегенше, +зiѓ же! Бала-шаѕаѓныѓ керегiне жарат», – демей ме?.. Оныѓ ћасында былайѕы жџрт... Хаби Дќулеттiѓ тџѓѕиыћ ойѕа берiлiп кеткенiн ќкесiнiѓ iзiне ћадалып ћалѕан мџѓайыѓћы жанарынан аныћ байћады. – Ей, сен, ана Дќукенге басына жастыћ ћойып, к+рпе т+сеп бер. Жатып демалсын. Аћа, сiз кешке келiп тамаћ жеѓiз! Ќлгi +зiѓiзге айтып жљрген жиенiм осы бала. Бљгiн бiр ертерек мал сойып, сорпа-су iше отырып, кешке кеѓiрек ќѓгiмелесейiк! Мысыћ мџрт ћонышынан екi бљктеулi ћамшысын суырып алды да, сираѕына сарт еткiзiп бiр соѕып, орнынан тџрды. – Жаћсы, ендеше, Хабе! Мен де бiр айналып шыѕайын. Ќлгi бастыћсымаћтардыѓ бiреуi келiп ћап жљрер. Ал, жаным, сен де тыныѕып ал, – деп шыѕып кеттi. Хаби мысыћ мџртты ендi ѕана таныстырды. – Колхоздыѓ осындаѕы к+к басысы. Аты – Аћан. Тiлiнiѓ ћышымасы бар. Осында келген бастыћтардыѓ ћытыѕына тиiп, ашуландырып ћояды. Дќулет к+ѓiлi ояу, к+зi џйћыда едќуiр жатты. Ќуелгiсiнде ћайда жатћанын ажырата алмаѕан. Бiлте шамныѓ жарыѕы тегiс жетпегендiктен де, љй iшi ала к+леѓке едi. Сќлден соѓ ћџлаѕына кљбiр-кљбiр с+йлескен екi-љш адамныѓ љнi емiс-емiс естiлдi. Аяћ-ћолын жиып, басын к+терейiн деп едi, халi келмедi. Ќлдене зiл-батпан болып басып ћалѕандай. Ќлгiлердiѓ бiреуi: — Ћџдайдыѓ осыншама жарылћап тџрѕан заманында да сыѕырайѕан бiлте шамнан ћџтыла алмадыћ-ау, – дедi. Дќулет Хабидiѓ даусын шырамытты. Оныѓ с+зiн таѕы бiреу жалѕастырды. — Ана Сыбанныѓ сљзеген бџћа к+зденген баласына осында келген сайын айтамын. «Бес-аћ баѕана орнатсаћ жетiп жатыр. Ћол созым жердегi электр станциясынан жарыћ алып жаѕа алмай сыѕырайып отырѕанымыз џят», – деп. Жауап бермейдi, жљре тыѓдайды. Бџл болмасаѓ, кљл бол. Оѕан жџмыс бiтсе болды. — Eй, онда ол оѓай екен ѕой, бастыћћа айтпай-аћ +здерiѓ тљсiре бермейсiѓдер ме!

Ќкесiнiѓ даусын аныћ таныды. Оѕан ана екеуi де кљлдi. – Eйткенге кiм рџћсат етедi? Ендi-ендi џйћылы-ояу ћалпынан серги бастаѕан Дќулеттiѓ басына: «Аѕа бiр нќн бала сияћты екен-аћ», деген ой сап ете ћалды. Жаѓаѕыдай емес, денесi икемге келе бастапты, екiншi ћырына аунап тљстi. Етiнiѓ жыртылып ћалѕанын сездi. Содан соѓ мџнда ћалай келгенiн есiне тљсiрдi. Ќлгiндегi уытты с+з манаѕы мысыћ мџрт Аћандыкi. Оныѓ тиiсiп отырѕаны колхоз председателi Жарћын. Осыныѓ бќрi санасына аныћ жеттi. Сонда да тџрѕан жоћ. Бiраћ: «Ќйтеуiр, жџрттыѓ барлыѕы да бастыћћа сырттай наразы», – деп ойлады. Бетпе-бет келсе ѕой, аузындаѕы с+зiнен жаѓылып, ћџраћ џшады. Оны да ћойшы, сол орынѕа +зiн ћойса ћайтер едi?! Дегенмен, осыѕан ћараѕанда, халыћтыѓ пiкiрiне ћџлаћ асып, оныѓ бойындаѕы аћыл-парасаттыѓ ћџпия кљшiн пайдаланып отырѕанѕа не жетсiн? Егер ћџлаћ аса бiлетiн басшы болса, Аћанныѓ дќл осы пiкiрiнiѓ жаны бар... Айтпаћшы Аћа, ќлгi Аћшиге бiрдеѓе шыћты ма? Не боп кеттi +зi? – дедi ќкесi. Хаби сыртта, ћазан басында жљрген ќйелше дауыстады. – Ей, бќйбiше, ћазаныѓ ћайнады ма? Бауыр ћатып кетпесiн. — Аѓшылар аѓныѓ денесiнен жылуы кетпестен, к+зiмiз ћыраѕы болады деп, бауырын тџз сеуiп, шикiлей де жей бередi. — Бауыр деген ерекше жаралѕан зат ћой, – дедi ќкесi Аћанды ћостап. – Атаѓ ћазаћта: «Арыћ пенен семiздiн бауыры бiрдей» деген мысал бар. Байћап отырсаѓ, ып-ырас. К+рдiѓ бе, асылын, семiзге де, арыћћа да бiрдей. Сондыћтан да, ћазаћ туысы бiр адамды «бауыр» деп атаѕан. Eйткенi, ол оныѓ жамандыѕына да, жаћсылыѕына да кљйедi. Байћайсыѓдар ма? Дќулетiм ана тентек iнiсiне ренжiп келiп отыр. Оны менiѓ ћу жљрегiм, мана, есiктен кiргенде-аћ сезген. Бiраћ ќлi жамандаѕысы келмейдi. «Аѕа мор, iнi тас» деген сол. Оны ћойшы, аѕайын арасы ежелден солай ѕой +зi. Жаѓа Жарћын туралы +здерiѓ айтып отырсыѓдар. Менiѓ ойымша, ол ондай жiгiт емес... — Аћаѓныѓ ћџрдасы ѕой, ћалжыѓдай бередi... — Сен-аћ шићылдап отырады екенсiѓ, пiссiн де. Iшiне тљсiп кетемiз бе? – дедi кљйеуiне жауап ћайтаруѕа ендi ѕана мџрсасы келген Хабидiѓ ќйелi табалдырыћтан аттай берiп. – Тоѕайда жатса да «ќйел теѓдiгi» деген с+здi џмытпаѕан-ау деймiн осыныѓ! Соѓѕы кездерi менi билеуден дќмеленiп жљр. Хабидiѓ с+зiн Аћан iлiп ќкеттi. – Осы кљнi кљйеуiн билегiсi келген ќйелдер бiр жаћсы ќдiс тауыпты. Мен саѕан соны љйретiп ћояйын. Ћарсы с+йлеп, џрсып жатћаннан г+рi, ќлдећайда тиiмдi. Кљйеуi с+зiне к+нсе, к+ндi, к+нбесе, сереѓ етiп тала ћалады екен. Хабидiѓ жљрегiн

с+йтiп бiр-екi рет шайлыћтырсаѓ, алдыѓда ћџрша жорѕалайтын болады. – Тљгел кљлдi. Кљлкi басылѕан соѓ: – Иќ, с+зге айналып ќлгi ќѓгiмемiз аяћсыз ћалып барады екен-ау, ќуелi, – деп Аћан Жомарттыѓ жаѓаѕы сџрауына ћайта оралды. – Ши +скен жердiѓ топыраѕы, тљбi сары шiрiк болады екен де, оѕан тљскен џрыћ +нбек тљгiлi кеуiп ћалды. Ал оны тљгел тазаламаћ болып едi, жердiѓ ћыртысы кеттi де, астынан ћџм шыћты. Ондай жерге бiр жаћтан топыраћ ќкелiп т+кпесе, к+к шыѕушы ма едi. С+йтiп, еткен еѓбек, т+ккен тер далаѕа кеттi. «Осынымыз терiс болыпты, кезiнде шалдар байѕџс ћаћсап-аћ едi», – деп џялып жљрген бастыћ жоћ. Ќлi: «Eзiмiздiкi ж+н», – дейдi, ќлi бет ћаратпайды, ќлi џрсып кетедi. – Сiз оны айтасыз, Аћа! Ќнебiр жылы емес пе едi. «Бiзге жылћыныѓ ендi керегi жоћ», – деп, жетпiс тауыћћа бiр бие сатћаны. Ал осы кљнi к+рiп отырсыздар, жылћыныѓ ћазы-ћарта, жал-жаясы, ћымызы дегенде таѓдайлары таћ-таћ етедi. Басћасын былай ћойѕанда, жал-ћџйрыѕыныѓ +зiнен бiрдеѓе жасайтын болса керек. «Жылћышылар шылбыр есетiн ћыл ћалдырмай жиып ќкеттi», – деп отыр. Ќкесi ана екеуiнiѓ де с+зiн љнсiз тыѓдады. Ћџптаѕан да, ћарсы болѕан да жоћ. Манадан бергi ќѓгiме Дќулеттi сергiтiп жiбердi. «Ћазiр бiлдей азамат. Жоѕары бiлiмдi деген диплом да алады, амандыћ болса. Бiраћ осы бiр ћарапайым адамдарша жердiѓ, елдiѓ ћамы туралы бiр сќтке ойланѕан уаћыты болды ма? Ћысћасы, не бiледi бџл ж+нiнде? Ештеѓе. Кiлеѓ берекесiз ќѓгiме. «Ана ћыз с+йттi, мына ћыз бљйттi». Ћала бердi iшкенi мен кигенi. Сонда осыѕан дейiн алдына жљйелi, айћын маћсат ћоймаѕаны ма? Онысы да рас екен. Нендей жаѕдайѕа тап болса, соѕан ћарай жџмыс iстеп келе жатыпты. Осы келiп жатысы да соныѓ бiр дќлелi. Ќйтпесе Ћалдыбай мџныѓ не теѓi. Аћылды адам соныѓ ћылыѕына бола +зiн-+зi осынша ћинар ма? Џят-ай, ќ?! Соѓѕы с+здi ойлаѕанда даусы шыѕып кеттi. Отырѕандардыѓ бќрi естiдi. Бiраћ олар џйћысырап жатыр деп џћты. «Ћатты шаршаѕан екен», – дестi. Мџныѓ ойына таѕы да бiр нќрселер оралды. Шаруашылыћ дегенiѓ кљн санап к+п салалы болып, кљрделiленiп барады. Соѕан орай ћолына азды-к+птi билiк тиетiн адамдардыѓ да саны +сiп барады. Соныѓ барлыѕына аћылды адам ћайдан табыла берсiн. Тiптi табылады дейiк, сонда да оларды дер кезiнде танып, тауып, орын-орнына ћоя салу оѓай ма екен. Ќрине, оѓай емес. Бiраћ сол орнын таппаѕандардыѓ келтiретiн зиянын айтсаѓ ше? Сол зиянды ћарапайым адамдардыѓ да сезiнетiнiн айтсаѓ ше!..

К+зiн ућалап басын к+тердi. Содан соѓ к+зi жасаурап, ћатты есiнедi. – Тџра ѕой, далаѕа шыѕып џйћыѓды аш! Бауыр жейiк. Ќкел, бќйбiше, бiр ћайнауы iшiнде болѕаны жаћсы, – дедi Хаби. – Ер жiгiтке шаршаѕан деген де с+з боп па! Аспан кљмбезiнде жџлдыздар жыпырлап тџр. Айналаны айсыз ћараѓѕылыћ басћан. Ћазан астындаѕы ошаћ аузынан ћидыѓ к+гiлдiр жалыны жылтылдайды. Тоѕай жаћтан љздiк-создыћ +зен сарылы естiледi. Сап-салћын желемiк бар. Оныѓ салћын лебi +зен жаћтан есiп тџр. Соныѓ ќсерi болар – маса ызыѓы бiлiнбедi. Есiк-терезеге аћ б+зден перде тџтып ћойыпты Кiрiп-шыѕар леп бар. Сонда да љй iшi ћапырыћ шыѕысымен тынысы кеѓiп, сергiп сала бердi. Осы бетi сыртта бiраз жљргiсi келiп едi, Хаби ћоймады. Бiлте шамныѓ жарыѕына Дќулеттiѓ к+зi ќлi љйрене алмай отыр. Ана љшеуi +лер емес, бiр ћайнауы iшiндегi бауырды тџздыћћа аунатып-аунатып алып, кiрiсiп жатыр Бiлте шам деген аты болмаса, шишасы жарћырап-аћ тџр. Мџндай шамды бала кезiнде сирек к+рушi едi. С+йтсе, бќрi де тапшылыћтыѓ салдары екен ѕой. Ендi, мiне, мџндай шаммен тiршiлiк етуге болмайтын сияћты. «Ќрине, ќр џрпаћ +з дќуiрiнiѓ игiлiгiн к+руге тиiс. Ендеше колхоз басшыларыныѓ мџнысы дџрыс емес. Ћол созым жерде ГЭС жџмыс iстегенiне он шаћты жылдан асты...» Бџѕан таѕы бiр ой жалѕасты. Осындай салаћтыћ бiрыѓѕай ћазаћ аудандары мен ауылдарыныѓ барлыѕында-аћ кездесетiн сияћтанды. Былтыр аудан орталыѕынан ит алып жљрiп iздесе де, шаш алатын адам таппаѕан. Егер ертеѓ жџрттыѓ шашын +зiнiѓ ауыз љйiнде алып берiп отырѕан татар шал +ле кетсе, Талды селосыныѓ да сол кљнге тап болары аћићат. – Eй, бауыр же! Бiз саѕан ћарамай туталаћайлап жiберiптiк ћой ќуелi! – дедi Хаби. – Жiгiт ћиялданып кеткендей болѕан соѓ љндегенiм жоћ, – дедi Аћан. – Ћаладаѕы жљрген ћызын ойлап отырѕан шыѕар дедiм. Ал ендi +зiѓ ћашан љйленбексiѓ, сонда? Дќулет жауап ћайтара алмай, ћызараћтап ћалып едi, таѕы да Хаби араѕа тљстi: – Асыѕыс не, оћуын бiткен соѓ, +зi сияћты оћыѕан ћыздардыѓ бiрiне шертiп жљрiп љйленедi Ой, асханаѕа дљрiлдетiп тџрып той жасаймыз ќлi. Бќйбiшеме сонда ћаланы бiр еркiн аралатпасам, – деп ќйелiне ћарап, к+зiн ћысып ћойды. Ол да кљйеуiне есесiн жiберген жоћ. – Мен ћала аралап жљргенде, тоѕайды жау шауып кетсе ћайтесiѓ! – дедi кекете кљлiп.

– Љйленетiн адамыѓ болса, љйлене бер, балам. Аћша жоћ деп ћорыћпа, жаман ќкеѓ тiрi тџрѕанда! – Ќрине, аћша ћажет бџларѕа, Ж+ке, – деп ћостады Аћан. – Алатын ћызын киноѕа, театрѕа шаћырады, ресторанѕа апарады. Жќне +здерi де жаѓа сќнмен киiнуi керек. Осында келгелi бiр байћаѕаны – араћ iшiлiп, карта ойналып, темекi тартылѕан жоћ. Бар ермектерi – ќѓгiме. Оныѓ да бiрiн тастап, бiрiн бастайды. Ќкесi бџрынѕыныѓ жаћсы жаѕын дќрiптейдi. Аћан бљгiнгiден мiн iздейдi. Содан соѓ ќлдекiмнiѓ даусын салып с+йлеп, ћимыл-ћара, кетiн келтiрiп, сайћы мазаћћа айналдырады. Онысына Хаби мќз. С+йте тџра љшеуiнiѓ тiл табысып, ќѓгiмелесе алатындары ћызыћ! Аћан таѕы бiр ќѓгiменi бастады. – Шыраѕым, бiзге ћараѕанда к+зiѓ ашыћ, оћыѕан баласыѓ ѕой, – дедi Дќулетке ћарап. – Осы мен бiр нќрсенi тљсiнбейаћ ћойдым. Бiз еѓбекте бiр-бiрiмiзбен жарысћа тљсемiз. Жарысћан соѓ жарыстыѓ аты – жарыс. Ћай мыћтысы озып шыѕуы керек. Ал бiздiѓ колхоз шопандарды +зара жарыстырып алады да, содан соѓ бiреуiне ерекше ћамћорлыћ жасайды. Ћораныѓ жылысын, +рiстiѓ шљйгiнiн, судыѓ тџныѕын, к+мекшiнiѓ елгезегiн бередi. Жемш+бiн уаћтысында жеткiзедi. Автоклубта, автодљкен де, монша да сонда барады. Ендi онымен жарысћа тљскен екiншi шопанныѓ +лгентiрiлгенiмен бќлендей шаруасы болмайды. Ол байѕџс бiресе шай-тљз iздеп, бiресе жемш+п сџрап, шапћылап жљрiп, не љйдегi, не тљздегi шаруасыныѓ берекесi жоћ, кљйкi тiршiлiкпен кљнi +тедi. Мџны +здерiнше: «Шамшыраћ жасау» деп атайды екен. С+йтiп, ќлгi ћолдан жасап алѕан «Шамшыраѕы» сыйлыћћа кiлем берсе +кпелеп, машина сџрайды. – Рас-ау, ќ! – дедi Хаби. – Былтыр мына Асћар с+йттi ѕой. Шопандардыѓ тойында берген кiлемiн +зi алмай тастап кеткен, – Тегiнде атаѓ ћазаћ бекер айтпаѕан ѕой. «Асыћ ойнаѕан азар, доп ойнаѕан тозар. Бќрiнен ћой баѕып, мойын жеген озар. Ћазiр ћалай десеѓ де сол «мойын жегендер» озып тџр. Бiздiѓ бљйтiп атам заманѕы киiз љйдi ћайта тiрiлтiп жатћанымыз да солардыѓ арћасы. Нќтижесiз ћысыр ќѓгiмеден г+рi жатып демалѕысы келiп шаршап зорѕа отырѕан Жомарт: – Ћозыныѓ етi ѕой, ендiгi пiскен шыѕар. Eте к+п ћайнаса, езiлiп шыраш боп кетедi. Ерте тџрамыз... – дей – Бќйбiше, етiѓ пiссе, тљсiр! – деп дауыстады. Арѕы жаћтан ќйелi еттi тљсiрiп жатћанын хабарлады.

ды. «Келгенiмдi к+рмедi ме?» – деп ойлап едi, олай емес екен. Сќлден соѓ ћолындаѕы аѕашты к+з алдына џстап, сыѕалап тљзулiгiн байћап к+рдi де, тезге сљйеп ћойды. Содан соѓ Дќулетке бџрылып: — Не ћыласыѓ, балам, бџл ћџдайдыѓ бала-шаѕаныѓ несiбесiне берген ризыѕы ѕой! Ерiнбей еѓбек етiп, соны терiп жей берейiк! — Iшiѓiздi байћаѓыз! Мынау кљш тљсiретiн жџмыс екен. Ћайта жыртылып кетсе, ризыћтыѓ ћалай-ћалай шашылѕанын бiлмей ћалармыз. – Ештеѓе етпейдi балам. Ажалсызѕа себеп деген сол. — Ћанша дегенмен дќзi... — Ал оны ћой! Ендi ћарап тџрмалыћ. Жџмыс деген де есек секiлдi. Айдасаѓ ѕана жљредi. Ќйтпесе тџрады. Мен к+рсетiп берейiн, анау жоса жаѕылѕан аѕаштарды демдей бер. Ћолыѓа мынау +ткiр пышаћты ал! Демдеу дегенi – керегенiѓ к+ктейтiн жерiн белгiлеп шыѕу екен. Ќлгi арћасына пышаћпен жосасын аѕартып ћана жџћалап таѓбаланѕан керегенiѓ бiр талымен бас-аяѕыѓ теѓеп екiншiсiн ћосып џстатты да: – Ал осыѕан ћарап, ћозѕалтпай отырып белгi соѕып шыћ, – дедi. Содан соѓ, – бџдан кейiнгiлерiнiѓ барлыѕын да тек ћолыѓдаѕы љлгi љшiн берiлген бiр-аћ аѕашпен салыстыр. Ќрћайсысымен бiр +лшесеѓ, кейiн к+ктiѓ тесiгi дќл шыћпай, арћандалып ћалады. Керегенiѓ желге шыдамсыз, осал болатыны сондыћтан. Тиянаћсыз, шала-шарпы iстелген iстiѓ ћайыры болмайды, балам! Ерiнбей-жалыћпай џћыптап iсте! Ќуелде ћолыныѓ икемi келмей, жылжытып ала берiп едi: «Мiне, былай џста», – деп, ќкесi екi-љш рет ћайталап к+рсеттi. С+йттi де, ћасынан кетпей, баћылап бiраз отырды. Байћап ћараса, осындай џсаћ-тљйек жџмыстары к+п секiлдi. Еѓ алдымен тоѕайдан керегелiк талды кесiп ќкеледi, бџтайды, ћабыѕын сылып, кептiредi, морѕа балћытып, тезге салып тљзетедi, жонады, иiнiн келтiредi, ћарына сай тартады, сарнайды, жосалайды, демейдi, содан соѓ ќр аѕашты он љш жерден теседi, к+к тiледi, онымен к+ктейдi!.. Ћыруар жџмыс. Жалѕыз адамѕа мынау сияћты бќлен жљз аѕашћа белгi соѕып, демдеп шыѕу да оѓай емес. Ќкесiн бiр тљрлi аяп кеттi. Eзi кеше ѕана +лiм аузынан ћалды. Соѕан ћарамастан, бљгiн iстеп жатћан тiршiлiгi мынау. Кќрi жанын ћинап, бала-шаѕасынан безiп, бiреудiѓ босаѕасында жатыр. Eстiп жљрiп баћћан баласы бiз бе? Ер жеткендерiмiздiѓ +зi ќлi кљнге дейiн таућыметiмiздi тартћызып келемiз. – Аѕа, – дедi кљлдi-к+меш болып отырѕан ќкесiн

мљсiркеген дауыспен, – Ћалдыбайды неге ћасыѓа алып, +зiѓе к+мектестiрмедiѓ? Жомарт аћырын ѕана басын шайћап, езу тартты. С+йттi де, беткейге жаѕын таяна ћисайды. Ћисайып жатып алдындаѕы бiр тљп бетегенi тџтамдап џстады. Ары-берi аћырын ырѕап к+рдi де: – Ш+п екеш ш+птiѓ де к+герiп +сетiн, сарѕайып, ескiретiн мезгiлi бар, балам. Дќл ћазiр олардыѓ к+ѓiлi мына бетегедей желкiлдеп +сiп тџрѕан шаѕы. Дќулет +зiн жљрегiнiѓ басына ћанжылым бiрдеѓе ћџйылып кеткендей сезiндi. «Eзiн мљлде џмытћан. Тiлегенi – бiздiѓ баћытымыз, бiздiѓ ћуанышымыз», – дедi iшiнен. Ћолы дiрiлдеп, теѓестiрiп џстаѕан аѕаштары ћозѕалып кеттi. Eз-+зiнен абыржыды. Шынында мџнысы ћиянат екен-ау! Жар сљйiп к+рмегендiгi шыѕар. Тегiнде оѓай iс емес. Тiптi кейде к+шеде кетiп бара жатћан бiр ћызды к+рiп, сырттай џната ћалса, егер ћыз к+нсе, ойланбастан љйлене салѕысы келетiн. Ол ол ма, ќкесiнiѓ ауырып жатћанына ћарамастан, ћоѓыр пальтосын сљйретiп бiр к+рген ћызды iздетiп сабылтћан ћандай кљш? Осы мен +зiмшiл емеспiн бе?.. Џялѕан тек тџрмас. – Ќншейiн, ондаѕы жџмысы мандып жатпаѕан соѓ дегенiм ѕой. Ќкесi к+зiн жџмып, ыѓылдады. Содан соѓ жџлып алѕандай: – Eй! – дедi. – Сен, балам, ќлi бала екенсiѓ ѕой! Ќркiм +зiне-+зi iстейдi. Жаћсы болсаѓ +зiѓе, жаман болсаѓ +зiѓе. Бiраћ ћай озѕаныѓ менiкi. Оны жџрт: «Жомарттыѓ баласы», – дейдi. — Озбаѕанын да сiздiѓ балаѓыз демей ме? — Десе, дей берсiн. Оныѓ аты ауыл-љйден аспайды. Жарыћ бар жерде к+леѓке болмаушы ма едi. Iнiсi тентектiѓ, аѕасы сыйлы. Не ћыласыѓ, iштерiѓде бiр тентек жљре берсiн! Одан да ынтымаћ ћып жан баѕындар! Дќулет ќкесiнен жеѓiлiп, љндей алмай отыр едi, соѓѕы с+зi тљрткi болды. – Осы сџрымен Ћалдыбай ынтымаћћа к+нетiн бе едi, – деп ћалды. Жомарт басын жџлып алды. Дќулетке: «Сен де сондай ма едiѓ», – деген кiсiше, жаман к+зiмен сџћтана ћарады. Бiраћ ќѓгiменi арыдан бастайтынын аѓѕартып, жџбата с+йледi. – Аям жарыћтыћ (+з шешесi. Аты – Айнаћыз екен. Балалары «Ая» деп атап кетiптi) айтатын: «Би атам алжып отырып: «Менiѓ бљйтiп жљргенiм Ќулиеатаныѓ демi дейтiн», – деп. Сол айтпаћшы, оныѓ +йтiп есiрiп жљргенi – мына сенi мен менiѓ арћам. Ќйтпесе артына ћарасын! Бiраћ, балам, есiѓде болсын,

жаћсы адам – к+пiр. Одан – ит те, есек те, шошћа да, сиыр да, адам да +тедi. Оѓы к+термесеѓ, к+пiр бола алмайсыѓ. Ќке аћылы к+кейiне ћонѕанмен, жљрегiнде ќлi де бiр ћыжыл бар едi. — Аѕа, – дедi Дќулет ћиналып, – шынымды айтсам, осы жолы Ћалдыбайдан к+ѓiлiм ћатты ћалды. Љлкеннен именiп, кiшiден џялу дегендi џмытыпты. Аузына келген бейќдеп с+здi iрiкпейдi екен! — Асыћпа, балам, – дедi Жомарт, – манадан берi мен саѕан не айтып отырмын. Сен, оѕан +кпелеме! – «Ендi не айтсам екен?» дегендей сќл ойланып алды. – Баяѕыда мен сияћты бiр шал ерте тџрып, есiк алдына шыћса, кљздiѓ кљнi болса керек, даланы ћырбыћ ћар басып ћалыпты дейдi. Айналасын шолады. Баћса, љйiнен шыћћан бiр жалаѓ аяћ баланыѓ iзi жатыр. Бџѕан таѓырћаѕан ќлгi шал iздi ћуып жљре бередi, жљре бередi. Ќлден соѓ бiр бќйтерек к+рiнедi. Iз ћуушы соныѓ тљбiне жеткенде: «Не iздеп келесiз, аћсаћал?», – дейдi бќйтеректiѓ басында отырѕан жалаѓаш бала. Шал: «Iзiѓ бiздiкiнен шыѕыпты. Сондыћтан сенi iздеп келемiн, балам», – дейдi. Сонда бала тџрып: «Мен ендi онда бармаймын. Одан да менен сџрайтын тiлегiѓiздi айтыѓыз, соны берейiн», – дейдi. Мџны естiген шал ћапелiмде не сџрарын бiлмей, љйiне келiп аћылдасып, ћайтып барады да – «Балам, бiзге керегi ынтымаћ екен. Ћисаѓ соны бер. Басћа баћдќулетiѓнiѓ керегi жоћ», – дейдi шал. Сонда бала тџрып: «Аћсаћал, сiздiѓ љйге ынтымаћ тџраћтамайды ѕой. Егер тџраћтаса, мен кетер ме едiм. Дегенмен, келiп ћалѕан екенсiз, берейiн. Бiраћ +зiѓiз +лгенше ѕана», – деген екен дейдi. Бџл бiр тќмсiл ѕой. Ойлап отырсаѓ, осында к+п мќн бар. Бiз соны бiлуiмiз керек. Ќке жљрегi бќрiн де айтћызбай сезiп отыр. Бiраћ, амал не, iштен шыћћан шџбар жылан – Ћалдыбайды да жамандыћћа ћимайды. Сќл жамандаса, онсыз да зорѕа отырѕан Дќулет к+терiлiп кетедi. «Оныѓ кеудесiне жел берiп ананы т+меншiктетiп, аѕайынды екеуiн алалап ћайтемiн», – деп ойлайды. Дќулет жоћ жерде оны маћтап, Ћалдыбайѕа џрсып та алады. Ћалдыбай жоћ жерде Дќулетке басу айтады. Eстiп таразыны тен басуѕа тырысады. Алайда Жомарт +зiне: «Осы теѓестiруiм дџрыс па, жоћ па?» – деген сџрауды бiрде-бiр рет ћойѕан емес. Есесiне – таусылып айтћан аћылыныѓ баласыныѓ миына ћоныѓћырамаѕанын аѓѕарды. Ћанша iш ћџсаланѕанымен, басћаша бќлен деуге аузына с+з тљспедi. Басында: «Баланыѓ жас кезiнен, +скенi бќле екен-ау!» – дегеннен +зге ой ћалмаѕан секiлдендi. С+йтiп, жер шџћылап, лажы таусылып отырѕанда: – Шайѕа, шайѕа! – деп айћайлап келе жатћан Хаби к+рiндi.

Таѓертеѓгi шайдан соѓ Хаби мен Дќулет љскiмен керегенi тесуге отырды. Бџл наѕыз бiлектiѓ кљшiн талап ететiн жџмыс екен. Ћатар ћаѕылѕан екi ћазыћтыѓ ортасына љскi орнатып, содан соѓ басын жiппен орай таѓып ћойыпты. Љскiнiѓ алты ћырлы аѕаш сабына кќдiмгi айыл тартпаны орап-орап алып, ћазыћты тебе, шалћалай отырып, ары-берi тартса, љскi џршыћтай айналып, зыр жљгiредi. Оныѓ зырћырап тџрѕан +ткiр џшына керегенiѓ ќлгi белгi соѕылѕан жерiн ћос ћолдай џстап, басыпбасып алса, бџрћ-бџрћ теседi. Дќулет мџны ќуелгiде ћызыћ к+рiп кiрiсiп едi, бiраћ тез-тез џстауѕа жаттыћпаѕан ћолы тайып кетiп, аѕашты жарып немесе ћисыћ тесiп ала бердi. Содан соѓ амалсыз љскi тартуѕа отырды. Дќулетке бџл да жеѓiл тимедi. Сќлден соѓ-аћ бiлегiнiѓ ћары талып, басы бџлѕаћтап ћалды. Ќкесi келiп: ћазыћтардыѓ басындаѕы љскi етiп тџрѕан тесiкке ћара сабынды жџћалап жонып салды. Айылды таѕы бiр ћайтара орады. С+йттi де, +зi тартып к+рсеттi. Есiп барады. Егер токтыѓ ћуатын пайдаланса, мына ћара жџмыс ћанша жеѓiлдер едi. Амал не, алты баѕан жетпей тџр. Ал бџл екеуi ол туралы ойлар емес. Бiрiн-бiрi ћостап ћойып, кiрiсiп жатыр. Ќкесiнiѓ самайынан, маѓдайынан тер жосыла бастады. Терлегенi болмаса, ауырлаѕаны байћалмайды. — Шын жљйрiк етi ћыза сiлтейдi, – деп ћояды Хаби. — Жан ћиналмай мал табыла ма? – дейдi Жомарт. – «Ћиналѕан жаныѓ сыйланар» дегендi осындайдан айтады атаѓ ћазаћ. — Одан да «+леѓ айтсаћ, жаныѓды жеп айтасыѓ» деген осы демейсiз бе, – деп кљледi Хаби. – Бiз ћџсап ћара жанына алѕау тљсiрмей-аћ, тыныш жатып мал табатындар туралы ештеѓе демеп пе атамыз ћазаћ?! Жомарт Хабидiѓ љйреншiктi ќзiлiн жауапсыз ћалдырып, ќѓгiменiѓ бетiн таѕы да Дќулетке бџрды. – Баяѕыда бiреу баласын џстаѕа шќкiрттiкке берiптi. «Бар +нерiѓiздi љйретiѓiз, бiраћ баламды ћинап ћоймаѓыз!» – дептi ћосып берiп жатып. Џста келiседi. Баланы љйiне ќкеледi де, +зi не iстесе соѕан ћаратып отырѕызып ћояды. С+йтiп, бала џстаныѓ бар +нерiн кќрiп шыѕады. «Љйрендiѓ бе?» «Љйрендiм...» «Ендеше дџрыс екен», – деп, љйiне ќкелiп тастайды. Џста кеткен соѓ +нерiн к+рейiк десе, баласы дым iстей алмапты. Содан соѓ џстаны ћайта шаћыртып алып: «Балама ештеѓе љйретпепсiз», – деп ренжiптi. Сонда тџрып џста: «Љйретуiн љйреттiм. Бiраћ ћинаѕан жоћпын», – деген екен дейдi. Хаби таѕы да ћостап, дем бердi. – Ойбай-ау, баћырайып ћарап отырѕанмен ћол икемге

келушi ме едi. Оѕан да былай бас бiлдiрiп... – деп тез, тљзу џстаудыѓ ќдiсiн к+рсеткенсiп, ћџнжыѓ-ћџнжыѓ етедi. Байћайды, екеуiнiѓ де, мџныѓ тљпкi ойын бiлiп, мљддесiмен санасатын тљрi жоћ. Тегiн табылѕан еѓбек кљшi. Бас-к+зiне ћарамай пайдалана беру. Дќл ћазiр ќкесi љшiн ћџдасыныѓ алдына барып, «Ћалдыбайдыѓ ћарызынан» ћџтылудан артыћ маѓызды шаруасы жоћ екенi рас. Бiр есептен онысына да ћосылуѕа болады. Ауруханада, екi дљниенiѓ ортасында жатћандаѕы ќкенiѓ еѓ соѓѕы арманыныѓ бiрi осы емес пе едi. Сол кезде +зi де ћџптаѕан. Ал бљгiн ше?.. Љйленген Ћалдыбай емес, +зi болса ћайтер едi? Ендеше, ќке талабын дџрыс тљсiнуi керек. Ешбiр алаѓсыз, бел шешiп жџмыс iстейдi. Бiраћ бџлай кеткенiн шешесi байѕџсћа бiлдiрген жоћ едi, шыж кебек боп, кљйiп-пiсiп жљрген шыѕар... Шынында да таѓ ћаларлыћ: ќкесiнiѓ ћан сорпасы шыѕып терлегенi болмаса, ќзiрге шаршайтын тљрi жоћ. Ћайта терлеген адам ыстыћћа шыдамды болатын сияћты. Хаби да аузы тыным таппай с+йлеп отыр, љскiге ћарап ћоймайды. Бiраћ ћолыныѓ да к+зi бардай жаѓылар емес. Екеуi бiр демде жљз ћаралы аѕашты тесiп тастады. Ендi соны бас-аяѕын теѓестiрiп, орта шенiнен (азат к+ктiѓ +р жаѕынан) бiр к+кпен iлiп, екi-екiден ћосаћтау керек екен. Дќулетке сол мiндет жљктелдi. Ќрине, бџл жеѓiл. Алайда ол бџѕан да ћиналды. Eйткенi, к+ктi екi аѕаштыѓ тесiгiнен бiрдей +ткiзiп алѕан соѓ, таспаныѓ ортасын жарып, џшын ќлгi тесiктен +ткiзiп алып, шалмасы таусылѕанша тартса, тљйiн жасалады екен. С+йтем деп таспаны сан рет ћиып алды. Онысын ешкiмге к+рсеткен жоћ. Ќйтсе де +зiнiѓ бџл жџмысћа икемсiздiгiн сездi. Соѕан ћарамастан, ќкесi мџны к+мекшi етiп пайдаланбаћшы. Ендi ћайтсiн!.. Бџлардыѓ желке тџсындаѕы сайдыѓ аузына тасыр-тџсыр шыѕа келген кiшкентай брезент машина артына бозамыћтанѕан шаѓдаћ ћалдырып, Хабидiн љйiне ћарай ћџлдилап кеттi. Жомарт пен Хаби бiрiнiѓ бетiне бiрi ћарады. Екеуiнiѓ жљзiнде де: «Кiм болды екен?» – деген сџрау бар едi. Дќулет балтыры мен ћара саныныѓ ћозѕалтпай ћалѕанын ендi ѕана сезiнгендей ћабаѕын шытынды. – Ћарашы, – дедi содан соѓ, – кеше ћас ћылѕандай кљнi бойы тырс етпеп едi. Хаби ћолындаѕы керегенiѓ талын тастай берiп, жеѓiмен маѓдайыныѓ терiн сљрттi. — Дќу де болса бастыћтыѓ +зi. Ауданѕа к+рмеге апаратын љйдiѓ жайын бiлгелi келдi. — О ћџдайдыѓ џрѕаны, – дедi Хабидiѓ с+зiнен шошып кеткен Жомарт. – Ананы битейiк, балалар. Мџны ћоя тџрыѓдар. –

Тiрсегi тырысып орнынан тџрды. – Ананы, ананы. – Бастарын тљйiстiрiп, тiктеп отаулап-отаулап жайып ћойѕан талдарды иегiмен нџсћады. – Оныѓ ерсiсi биiктеу болады ѕой былай, еттiлеулерiн iрiктеп жiберейiк. Љшеуi де орнынан тџрып, солай беттедi. Беттеп бара жатып Хабиге: — Аћан ћайда екен? – дедi Дќулет. — Оны ћайтесiѓ? — Ћџрдасымен ћалжыѓдастырып к+рейiн деп ем. Хаби: – Ой-бџй, Дќукен-ай! – деп санын бiр салып, iшегi ћата кљлдi. – Ол екеумiздiкi с+з ѕой ќншейiн. Хан артынан жџдырыћ дегендi бiлмеушi ме едiѓ. Ол – бастыћ жоћ жерде ѕана ћџрдас. – Жо, мен, егер мына келген бастыћтыѓ +зi болса, тљндегi сџрауларын сџрап, талап-тiлектерiн айтып ћала ма дегенiм ѕой, – дедi с+зiн ќдейi елеусiздендiрiп. Айтып ауыз жиѕанша, т+рт-бес сиырды тоѕайѕа ћарай ћайырып жљрген кљреѓ байталды Аћанныѓ т+бесi к+рiндi. – И-у-у, Аћа! Мџнда-мџнда, берi, берi! – деп бiреуден жасырынѕандай даусын ћыса айћайлап, ћалпаѕын бџлѕап шаћырды. Ол естiмеген де, байћамаѕан да сияћты – тал арасына сiѓiп, к+рiнбей кеттi. – Аћанды шаћырамын деп жаман ћалпаѕымды жыртып ала жаздадым-ау +зi, – деп ћолындаѕы ќбден тер сiѓiп, жауын шайып, сыртына соры шыћћан ескi сџр ћалпаѕын сарт еткiзiп алаћанына бiр соћты да, киiп алды. Содан соѓ екi алаћанына кезек-кезек ћарады. – Мына сорлы да оѓып тџрмапты ѕой. Бастыћтыѓ ћыздыѓ ћолындай сљп-сљйiр саусаћтары мен мап-майда алаћанына тљрпiдей тиедi-ау не ћылѕанда да. Ћысып кеп ћалып, баћ еткiзсем бе екен? Шынында, с+йтсем ћайтер едi, ей?! Дќулет Хабидiѓ ћылыѕына ерiксiз кљлдi. Iстеп тџрѕаны – баланыѓ iсi. Жомарт ештеѓенi де тыѓдар емес, ћапалаћтап кiрiсiп жатты. Хаби оћыс мойнын iшiне алып, тiлiн шыѕара ћалды. Бастыћты к+рiптi. Бiраћ љп-љлкен кiсiге мџнысы жараспады. Машинасын есiк алдына тоћтатып, жаяулап келедi. Жаћындап келiп: – Сќлеметсiздер ме? – дедi. – Ассалаумќликом! – деп даусын соза сќлем берген Хаби ћос ћолын џсынды. Бастыћ оѓ ћолын оныѓ саусаћтарыныѓ буыны шор-шор болып мљйiзденiп кеткен алаћанына к+ѓiлсiз тастай салды. Ол тљсiп бара жатћан затты ћаѕып алѕан кiсiше ћџнжыѓ еттi. Жымыѓ-жымыѓ етедi. Дќулет ћолым таза емес дегендi бiлдiру љшiн, жоса-жоса екi алаћанын бiрiне-бiрiн ћаѕып ћойды. С+йттi де, ернiн жыбырлатып, жай амандасты.

Ендi ѕана бетi берi бџрылѕан Жомарт сџћ саусаѕымен маѓдайыныѓ терiн сыпырып, сiлкiп тастап, ћолын жанына сљрттi. Содан соѓ бџларѕа ћарай аяѓдады. Жаћындап келiп: – Амансыѓ ба, ћараѕым? – дедi. Б+рте костюмiн желбегей жамылып, ћамыс ћалпаѕын баса киiп, к+зiнiѓ астымен сљзе ћарап тџрѕан Жарћынѕа. Ол да жаѓаѕысынан г+рi сќл жџмсарып: – Хал ћалай, аћсаћал? – дедi. – Ћџдайѕа шљкiр, шыраѕым! – деп Жомарт та ћаућылдап жатты. Адамды адам араласпаѕан соѓ бiлмейдi екен ѕой. Аћан айтпаћшы, Жарћын бџларѕа да сљзеген бџћаша к+зiнiѓ астымен алая ћарап тџрды. Eйткенi, Жарћын Дќулеттiѓ бџдан бџрын да талай к+рiп жљрген адамы. Алайда мџндайын байћаѕан емес-тi. Ћысћа ћайырып жаѕдай сџрады. К+рмеге тiгетiн љй туралы тапсырма бердi. Жџмыстыѓ барысымен танысты. Љскiге келгенде ары-берi айналдырып тџрды да: – Мына ћазыћтардыѓ басын неге таѓып ћойѕансыздар? – дедi. Хаби мџныѓ љскi деген аспап екенiн жќне оныѓ ћызметiн айта бастап едi, Жарћын тљсiнбеген сыѓай танытып, иыѕын ћићаѓ еткiздi. – Мiне, былай,– дедi Жомарт Хабиге иегiмен ымдап «Љскiге аѕаш џста, тесiп к+рсетейiк», – дегенi едi. Ол да дереу тiзелеп отыра ћалды. Жомарт та бљлкектетiп есiп ж+нелдi. Керегенi бџрћ-бљрћ теседi. Жарћын басын шайћады. «Кеудесiнде жаны бар зат осындай ћимылѕа ћанша шыдауы мљмкiн», – деп ойлады. Жомарттыѓ маѓдайынан тер жосылып жљрiп бердi. Самайынан ћџйылѕан сор ботћа саћалыныѓ џшына сќл дамылдап љзiлiп тљстi. Соны к+ргенде барып Жарћын: – Осыѕан мотор пайдалануѕа болмас па екен?! – дедi. – Ќрине, болады, бiраћ мџнда ток жоћ ћой, – дедi Хаби. – Eй, балалар! Оѕан ќуреленбеѓдер! Ћанша љй жасаймын дейсiѓ! Асса бiр жиырма-отыз. Оны +зiмiз де ћоймаймыз. Мiне, шалыѓ аман болса моторыѓнан кем тартпайды. С+здi ћой, ал џста! – дедi Жомарт оѕан бџйыра. Содан сон љскiнi тiптi +ршелене тартты. Жарћынныѓ шоферi де келiп тџр едi, мырс етiп кљлiп жiбердi. Бастыѕынан жасћанып терiс айналды. – Ток жоѕы несi? – дедi Жарћын таѓырћаѕан пiшiнмен. – Ендi ћалай кљн к+рiп отырсыѓдар? ГЭС-тiѓ iргесiнде отырып, он шаћты жылдан берi ћарай!.. Айтпайсыздар ма содан берi! – Аћан деген кiсi: «Ћаћсай-ћаћсай жаѕым талды», – деп отыр емес пе едi тљнде ѕана, – дедi манадан берi љнсiз тџрѕан Дќулет.

ыћша ћалћиды. Бџл жџмыстыѓ еѓ ћызыѕы осысы. Ќйтпесе ит байласа тџрѕысыз. Таѓ ћалатыны сол – осындаѕы екi-љш љйдiѓ бала-шаѕасы бџдан басћа жерде халыћ барын бiлмейтiн секiлдi. Таѕы бiр ермегi Аћан мен Хаби. Екеуi де кќдiмгi артист. Басы ћосылса, таппайтын бќлелерi жоћ. Eлген кiсiнi кљлдiредi дейтiннiѓ +зi. Жай, +здерiнше с+йлесiп отырѕанда, бiреулердiѓ ерекше мiнезi не аярлыѕы туралы ќѓгiме ћозѕала ћалса бiттi, екеуi екi адамныѓ ролiн ойнап шыѕа келедi. Даусын да, с+йлеу мќнерiн де бџлжытпай салады. Ќсiресе Хаби бiресе +зiнiѓ ќкесi Жомарт, бiресе наѕашысы Ыбырай болып с+йлесе кеткенде, Дќулет к+зiнен жас аћћанша кљледi. Еѓ ћызыѕы, екеуiнiѓ ѕана емес, оћиѕа +тiп жатћан кездегi екi љйлi жанныѓ барлыћ адамыныѓ ролiн тљгел ћатыстырады. – ЬIбырай, жиен келе жатыр. Дќу де болса ана ћыз: «Љйiмнiѓ бау-шуы тозып кеттi», – деп ћайрап-ћайрап жiберген ѕой. Беремiз бе, сылтауратып ћоя тџрамыз ба? – деп ернiндегi насыбайын тастаѕансып, ћора жаћта кљйбеѓдеп жљрген шалымен аћылдасып тџрѕан кљбiдей ћара шџбар кемпiр бола ћалады. Содан соѓ Ыбырай болып жауап ћайтарады. Жомарт шаруасын бiтiрмей љйiне ћайтады. Хаби ендi дереу Тотия бола ћалады. – Ойбџй, ћу сыѕыр-ай, айтып ем ѕой бџ сыѕыр +стидi деп. Бќсе, бџл шаруа бiтiрсе, бiз +стiп жљремiз бе? С+зiн аяћтар-аяћтамастан: – Eй, – дейдi Жомарт болып, – сенде ћџдай бар ма? О байѕџстыѓ сџрын к+ргенде алмаћ тљгiлi к+йлегiѓдi шешiп берерсiѓ. Eѓкей ана ћызыл ћарын маѓћа немелерi ер жеткенше, ћолдан келгенiнше кемектесе тџруымыз керек. Жас +спей ме, жарлы байымай ма? – Ойбџй, ойбџй! Ей, сенiѓ есiѓ дџрыс па, ей, осы?! – дейдi Тотия болып бетiн шымшып отыра ћалып. – Eзiѓшi, +зiѓ? Сенi кiм есiркеп жатыр, ей, осы а?! Ќуелi кљртешеѓдi шешiп берiп келгесiѓ бе, ей? Сенiѓ денiѓ сау емес, сенiѓ! Мен мџныѓ кеудесiне ћамсау бола ма деп ќуреленiп... О, ћџдай береке таптырмаѕыр!.. Бџѕан Жомарт та мќз. Eзiн айнадан к+ргендей болады. Сол кезде +ткен ћыруар +мiрiн еске алады. Сондыћтан амалсыз, кљлкiден жасаураѕан к+зiн ауыћ-ауыћ ћолыныѓ сыртымен сљртiп ћойып, жамбастап жатып, љнсiз тыѓдайды. Ендi бiрде Аћан – Сићымбай пџшыћ, Хаби – баћсы кемпiр болып арбаса кетедi. Eстiп таћырып +зiнен ауысћан кезде барып, Жомарт басын к+тередi. — Сендер айтасыѓдар ѕой, балалар, – дейдi малдасын ћџрып, ж+нделiп отырып жатып, – Жомарт – сол дљние бар

болса да баяѕы сол Жомарт, жоћ болса да баяѕы сол Жомарт. Бар болѕанда кќне, ћай жерiме жџѕып ћалатын едi? – Екi алаћанын жайып кезек-кезек ћарайды. – Ыбырай да, ќне, балалары ер жеттi, байыды. Шџбар ћатын ханѕа сќлем бермейдi. Ал бiраћ одан не пайда? Eзi к+птен берi жаман ауру к+рiнедi. Жасырып келiптi, бейшара. Ертеѓ к+зi жџмыла кетсе, +зiмен бiрге ќкетер деймiсiѓ, ћалады артында. — Ћалса, балаларына ћалады. Сiздiѓ дљниеѓiз сияћты емес, к+зiнiѓ тiрiсiнде-аћ жџрттыѓ ћолында кететiн, – деп Дќулет наразылыћ бiлдiре бастаѕанда-аћ Хаби ќѓгiменi таѕы бiр ќзiлге бџрып жiбередi. Немесе Жарћын мен Аћанды ћџрдас ћып ќзiлдестiре ћояды. Ќѓгiме ћайтадан кљлкiге џласады. Ара-арасында: — К+зiнiѓ тiрiсiнде к+ѓiлiн сџрап ћою керек едi байѕџстыѓ! Осы ћу дљние деп жљрiп, тоѓћалаѓ асамыз ѕой бiр кљнi, – десiп, ауыр кљрсiнiседi. Eстiп жљрiп уаћыт +те берiптi, +те берiптi. Егер Дыѓѕыш тракторыныѓ тiркемесiне тиелген бес б+рененi ќкелiп тљсiрмегенде, бџлар Жарћынныѓ уќдесiн де сол кљйi џмытып кеткендей едi. Монтер ж+нiнде Дыѓѕыш та ештеѓе бiлмейдi екен. Сџраѕандарѕа: – Айда, бар! «Жеткiз!», – дедi, жеткiздiм. Ендi отћа жаћсаѓдар да +здерiѓ бiлiѓдер. – Жаѕалап келген балаларѕа: – Ей, ћаш былай, аяѕыѓды сындырып, бќлеѓе ћалып жљрмейiн, – деп, бiрiнiѓ артынан бiрiн ћџлатып тастады да, «Белорусын» тарылдатып тайып отырды. Мџндаѕы жџрттыѓ одан бiлген жалѕыз жаѓалыѕы сол – Ыбырайдыѓ жон тартып жатћандыѕы болды. Осы хабардан соѓ-аћ Жомарт дегбiрсiздене бастады. Ауылѕа барып, љй iшiнiѓ халiн бiлiп, кiр-ћоћымызды жуѕызып, Ыбырайдыѓ к+ѓiлiн сџрап, колхоздан тиын-тебен бiрдеѓе алып дегендей – ћыруар шаруаны бiтiрiп ћайтуды ойлады. С+йтсе де, ќне-мiне деп жљрiп араѕа таѕы да бiр апта салды. Аћыры, жексенбi кљнi тљс ауа ќкелi-балалы екеуi асай-мљсейiн арћалап жаяу жолѕа шыћты. Кљн бесiнге еѓкейiп ћалѕан кез. Алматыныѓ автобусына љлгерулерi мљмкiн. Сол љшiн жолѕа шыѕысымен, кљре жолѕа т+телеп тартты. Тез-тез жљрiп келедi. Бџрын жетiп тосып тџрмаса, зу етiп +те шыѕады. Т+телеп жљрген кiсiге тоѕайдан кљре жолѕа дейiн алтыжетi-аћ шаћырым екен. Бiр саѕаттай уаћыттыѓ iшiнде жетiп келдi. Дќулет iштей ауада сонша жердi жаяу басып сорлаѕанына +кiндi. Аћылыныѓ ќлi ќкесiне жетпегенi ме?! Таѓертеѓгi Алматы–Талды автобусына отырып, +стiп тџсынан тљсiп ћалса ѕой, +йтiп ћиналар ма едi.

Бџлар автобусты к+п тосты. Eтiп кеткен екен деп топшылады. Ќдетте сапырылысып жататын ћара машиналар да тиыла ћалыпты. Кљн демалыс болѕандыћтан да солай шыѕар. Не де болса, iлгерi жылжи берейiк деген байламѕа келдi. С+йтiп, едќуiр жер жљрiп тастады. Ќлден уаћытта бiр «Газ 69» ћуып жетiп, тоћтамай +те шыћты. Eтiп бара жатып шофердiѓ ћасында шалжиып отырѕан бетi табаћтай жалпаћ сары неме бџларѕа бџрылып бiр ћарады. Артћы орындыћтары тљгелдей бос. Сонда да бџлар ћол к+тере алѕан жоћ. Ал олар +здерi бiлiп «ала кетейiк» деп тоћтамады. Ол ќбден џзап кеткенше жљйкесi жљн болып тџрып ћалѕан ќкесi: – Мына иттiѓ баласы ала кетсе, не ћџдай џратын едi, ќ! – деп +зiне +зi кљбiрледi. – Ол бiздi ћайтедi, кљйелеш-кљйелеш ћып, – дедi Дќулет, – жиiркенген шыѕар ќуелi. Екеуi ендi ћайтiп тiлдескен жоћ. Аяѓдап таѕы бiр белден асты. Сонда ѕана зорѕа дегенде, автобус жетiп тоћтады. Бџлар шешесi есiк алдында ћараѕайдыѓ џнтаѕын сиырдыѓ жапасына ћосып илеп, жайып отырѕан љстiне келдi. Ашыћ дќлiзге сљйенiп, ћолын ћусырып к+шеге ћарап тџрѕан келiнi атасы мен ћайнаѕасын к+зi шалысымен, љйге зып бердi. Келiн тљсiрiп, ћолы џзарѕанныѓ орнына кљтiмiне таѕы бiр ќздек ћосылѕан сияћты. – Аман-есенсiѓдер ме? О тљрiѓнен айналайын, не боп кеткен тљрiѓ? Шашыѓ +сiп, љрпиiп, – деп жљрелей отырѕан орнынан тџрып, екi ћолын кейiнiрек џстап келiп, Дќулеттiѓ мандайынан сљйдi. Содан соѓ шалына ћарап жымиды. – Сен байѕџстыѓ халiѓ ћалай! Тiрiсiѓ бе, ќйтеуiр! Мына бала-шаѕаѓныѓ ћамы љшiн кiшкене тiрi тџра тџр! – Иќ, +з халiѓ ћалай? Балалар аман ба? Ћалдыбай жџмысында жљр ме? – дедi ќкесi. Шешесi Ћалдыбайды кiм сџраса да беретiн даѕдылы жауабын ћайырды. – Ћалдыбайдыѓ аты +шсiн, жатыр ѕой. Кљрiк болѕан немеше орнынан тџрар емес. Eзiн тљнде бiреулер мес ћып соѕып тастаѕан ба, таѓ атћалы ћатыны да ћасында. С+йлескен ешкiм жоћ. Жомарт анадай жердегi тасћа барып ћџйрыћ басты. Дљниенiѓ бќрiнен бейхабар адам секiлдi саћалын тџтамдай џстаѕан бетi меѓiрейiп отырып-отырып, «уњ» деп ауыр кљрсiндi. Ыбырайдыѓ кiшi баласы есек арбамен су алып барады екен, соны к+рiп орнынан тџрды. Ќкесiнiѓ халiн сџрады. Ќйтпесе ћанша отырары белгiсiз едi. Љй iшiнiѓ тџрмысын к+зiмен к+рген Жомарт таѓертеѓ колхоз бастыѕына кiрiп, жаѕдайын айтып, тиын-тебен сџрауѕа бекiдi.

– Сен де жљр, балам, – дедi Дќулетке. Ќкесiнiѓ тљпкi ойын бiлмесе де, Дќулет бџѕан ћарсы болѕан жоћ. Ертесiне екеуi де ертелетiп бастыћтыѓ алдында болды. Бiраћ ќлекедей жаланѕан ћайыс ћара келiншек: — Ауданнан келген адам отыр, – деп бџларды жiбермедi. Џзаћ тосты. Ћоѓырау шылдыр еттi. Ћара келiншек ћайћаѓдай басып кiрiп кеттi де, кiдiрмей бiр жапыраћ ћаѕаз џстап ћайта шыћты. Орнына барып отырып жатып: — Бастыћ ендi ешкiмдi ћабылдамайды. Ћасындаѕы кiсi екеуi бiр жаћћа жљргелi киiнiп жатыр, – дедi. Жомарттыѓ жаны шыѕып кете жаздады. — Ей, айналайын, менi ѕана жiбершi, жолыѕып ћалайын! Тоѕайдан келiп ем, – деп шыр-шыр еттi. С+йткенше болѕан жоћ, бастыћтыѓ +зi де шыѕып келе жатыр екен. Жомартты к+рiп кiлт тоћтады. Содан соѓ: — Мырзатай Мырзаѕџлович, – дедi, – сќл кiдiрiѓiз! Бiз iздеп бара жатћан аћсаћалдыѓ +зi осында келiп ћалыпты. Мiнеки, мына кiсi. Кќне, кiрiѓiздер! Жалпаћ сары иек ћаћћансыды. Амандасћаны ма, даѕдысы ма – Жомарт ол жаѕын ажырата алѕан жоћ. Не де болса бiр ауыз тiлдесiп ћалатынына ћуанды. Бастыћ +з орнына, жалпаћ сары оныѓ ћасына жайѕасты. Ал жалпаћ сарыныѓ ћарсы алдындаѕы бiр орындыћ бос тџрды. Жомарт сонда да ћабырѕаѕа сљйей ћойылѕан шеткi орындыћтардыѓ бiрiне барып отырды. Дќулет те iлесе кiрiп ќкесiнiѓ ћасына келiп жайѕасты. — Мырзатай Мырзаѕџлович, ќлгi љйшiмiз, Жомарт Ќлiпов деген аћсаћал осы кiсi, – дедi. – Мырзатай Мырзаѕџлович сiздердiѓ халдерiѓiздi бiлiп, жџмыстарыѓызбен танысћалы ауданнан арнайы келiп отыр. Танысып ћойыѓыз! — Аћсаћал, аудан басшылары бџл жџмыстыѓ iргесiн кеѓiтсек дейдi. Бiздiѓ колхозды ѕана емес, басћа шаруашылыћтыѓ малшыларын да љймен ћамдауды џйѕарады Мырзатай Мырзаѕџлович сол туралы сiздiѓ пiкiрiѓiздi тыѓдаѕысы келедi. Жомарттыѓ басына Аћанныѓ анадаѕы: «Бастыћтар аћылдасћан болып пiкiр сџрайды, џсыныс айтсаѓ жек к+рiп ћалады», – деген с+зi сап ете ћалды. Содан соѓ: – Бiз не деймiз, ћараѕым, о жаѕын +здерiѓ бiлесiѓдер де. Бiздiкi – iсте дегендерiѓдi iстей беру. Менiѓ бiр семьялыћ жаѕдайым болып жљр. Ќйтеуiр, соѕан к+мегi бола ма деп... . Ќкесiнiѓ ќдейi монтанси жауап бергенiн Дќулет те сезген едi, бастыћ та алдын алып о жаѕына басћызбады. – Жарайды, жарайды, аћсаћал. Оны +зiмiз с+йлесемiз ѕой. Одан ћорыћпаѓыз, бќрi де болады, – деп без ете ћалды.

Жомарт љйiне к+ѓiлдi оралды. Eнерi ауданныѓ назарына iлiгiптi. Бџрынѕыдай емес, бастыћтыѓ да иi жџмсарѕан. Бќрiнен бџрын ћџдасыныѓ алдына барып, ырым-жырымынан жџрт ћатарлы џялмай ћџтылатынына к+зi ендi аныћ жеттi. Арћасы босап, шайды да терлеп-тепшiп отырып џзаћ iштi. Бiраћ Дќулеттiѓ к+ѓiлiнде кљдiк тџрды... – Байћайсыз ба, аѕа, – дедi Дќулет ќкесiнiѓ сенгiштiгiн џнатыѓћырамай, – осы Жарћын жолдас уќдеге жомарт ћџрѕаћ с+здiѓ ѕана адамы емес пе +зi? – Ќкесi: «Оныѓ не?» – дегендей сџраулы жљзбен ћарады. – Анадаѕы ќмiрi ќзiрге бес б+ренеден арыѕа бара алмай жатыр. Ќкесi маѓдайын ћолымен тiреп, к+зiн жџмып ойѕа кеттi. «Аѕа бiр ќѓгiме бастаѕалы отыр», – деп ойлады Дќулет. Кљткенiндей-аћ сќлден соѓ; – Ел басћару оѓай дейсiѓ бе, балам, – дедi, – ћџланды да жыландай жiгiт атады. Бастыћтыѓ да бастыѕы бар екенiн к+рдiѓ ѕой мана. Ол бiр екi арадаѕы дќнекер. Оѕан ћараѕанда, +зiмiз батырмыз. – Сќл б+гелдi. Есiк ашылды. Ыбырайдыѓ кiшi баласы екен. К+зi жасаурап, танауы делдиiп тџр. – Атам ж+н тартып жатыр. Апам сiздi шаћырып кел деп жiбердi. — Ћой, мен сонда барайын. Ќй, ћу дљние! К+рдiѓ бе, мiне, ќне-мiне деп алданып жљрiп. Кеше-аћ кiрiп шыѕуым керек екен, ћџдайдыѓ iсi! — Ей, +зi былай тiлге келе ме? Кiсi тани ма? – дедi сасып ћалѕан Тотия. — Кеше танитын. С+йлеп жатћан. Сiздi келiптi деп ем, ћуанып ћалѕан. Содан берi: «Ћашан келедi», – деп сџрап жатћан. Мына с+здi естiгенде, Жомарт к+зiне жас алды. – Ћайтсiн, бала жасымыздан бiрге +сiп едiк. Љлкен болса, менен т+рт-бес-аћ жас шыѕар. Байѕџстыѓ тџз-дќмi таусылайын деген екен ѕой. Бќрiѓ де жљрiѓдер, к+зiнiѓ тiрiсiнде барып, баћџлдасып ћалайыћ. Сљйек пен терi ѕана ћалыпты. К+зi шљѓiрейiп, iшiне тљсiп кетiптi. Ќйтеуiр, шыћпа жаным шыћпалап, кiрпiгi ћимылдап жатыр. Жанары +шуге айналѕан, кемпiрi ћасында ћол-аяѕын ућалап, аузына ауыћ-ауыћ маћтамен су тамызып отыр. Жомарт бас жаѕына келiп отырды. Ќуелi тамырын џстап к+рдi. Содан соѓ маѓдайынан сипады. Алаћанын алаћанына салып саусаћтарын ћысып-ћысып ућалады. С+йтiп отырып, ћџлаѕына аузын жаћындатып: – Ыбырай, мен Жомартпын ѕой, Жомартпын, – деп дауыстады. – Мен саѕан келiп отырмын! Таныдыѓ ба?

К+зiн сќл ашып, жљзiне тесiле ћарап алды да, бар кљшiн жинап, Жомарттыѓ ћолын аузына апарып, ернiне басты. Айнала тџрѕандардыѓ барлыѕы да к+здерiне жас алды. С+йттi де, екi-љш ћайырым тiлге келдi. – Ме-н, пќ-ни-ден ба-ћи дљн-ие-ге ке-тiп ба-ра-мын. Тiршi-лiк-те жаћ-сы-лы-ѕыѓ-ды к+п к+р-iп ем. Аћ-тай ал-ма... Дем алып, дем алып зорѕа жеткiзiп жатћан сыбыр љзiлiп кеттi. Содан ћайтып тiлге келе алмады. – Кештiм, Ыбырай, менiѓ сенен алашаћ ешћандай ћарызым жоћ, кештiм, – деп Жомарт ћџлаѕына таѕы да љш рет дауыстады. Ыбырай ыћылыћтап бiрер саѕаттай жатып, жан тќсiлiм жасады. Сол уаћыттыѓ iшiнде Жомарт «кештiм» деген с+зiн к+ѓiлiнде сан рет ћайталады. Бџл +лкеде августыѓ аяѕына ћарай ш+п шабылып бiтедi. Оѕан егiн ораѕы жалѕасады. Сосын мал ћыстату, т+л алу... Наућан артынан наућан – ћарбалас тiрлiк басталып кетедi. Бiреу ойда, бiреу ћырда – жџрттыѓ басын ћосу ћиынѕа тљседi. Eстiп ћауырт ћимылдыѓ дамылдап тџрѕаѓ сќтiн пайдаланып, Жомарт љйi ћџдаѕа барып алуѕа шџѕыл дайындалды. Бiр малын сойып, аѕайын-туыстыѓ басын ћосты. Ћалай барып, ћалай ћоюдыѓ ж+н-жосыѕын аћылдасты. Баратын адамдарды белгiледi. Осыѕан келгенде шешесi: – Мен бармасам да, Дќулетiм барады. Еѓбек осыныкi. Жаз бойы бiр кљн тыным к+рген жоћ. Арћа етi арша, борбай етi борша боп салыћта жатыр. Жџртпен араласып, жаћсы-жаманды к+рiп дегендей, к+ѓiлiѓдi к+терiп ћайт, – деп отырып алды. Eстiп Дќулет амалсыз iлескен. Топты адамды љйiне кiргiзбей, есiгiнiѓ алдында екi-љш саѕаттай иiрдi. Ќуелгiде алдарынан белi бљкiрейiп, к+зi жасаураѕан, ћолында шыбыѕы бар кемпiр шыѕып: – Ќлгi ћызымызды џрлап ап, тымпиып жатћан неме сендерсiѓдер ме? Баяѕыдан берi ћайда жатырсыѓ? Осы басынѕаныѓ жетедi. О несi, ей, адам алып отырып, – дедi ашуланып. – Ћџдаѕи, ондай с+здi ћойыѓыз! Екi бала бас ћосћан екен, батаѓызды берiѓiз! – дедi Жомарт. Кемпiр +зiнше жџмсармаѕан сыѓай танытты. – Eйтiп тiлiѓдi емiзбе. Бата сџраѕыш болсаѓ, ћайда ћалдыѓ осы уаћытћа дейiн?. – «Ештен кеш жаћсы». Одан да џзаѕынан сљйiндiрсiн деѓiз ћџдаѕи! – Жоѕа, кiсi кљйедi екен, – дедi кемшр +зiне-+зi с+йлеп. – Сырты тљктi мал емес, ћара басты адам алып отырып...

– Оныѓыз рас ћой, ћџдаѕи, ћысћа жiп кљрмеуге келмей, бiр-екi ай +ткiзiп алдыћ. Ол айыбымыз мойнымызда. — Айып-сайыбынныѓ керегi жоћ. Тљйеѓ к+пiрден +ттi ме, +ттi. Ендi басымызды ауыртпай, ћайћай! — Олай ћатты кетпеѓiз, ћџдаѕи, – деп Жомарт та сќл ћатайды. – Атаѓ џл, шешеѓ ћыз боп к+рмеп пе едi? «Ырылдарсыѓ ћаппассыѓ, менен жаћсы таппассыѓ» дегендi естуiѓiз бар ма едi? Одан да ашуды ћойып, дастарћаныѓды дайындат. Мiне, ћџдаѓ келдi, ћџдайыѓ келдi, кљтiп ал! С+зден б+гелiп ћалѕан кемпiр: – Eйтiп тiлiѓ мен жаѕыѓа сљйенiп ћулыѕыѓды асырамын деме! – деп ћайтадан љйiне кiрiп кеттi. Не дерiн бiлмей даѕдарѕан Дќулеттiѓ к+зi ћоѓыр сиырѕа тљстi. Жануардыѓ желiнi шатына сыймай, алшиып зорѕа тџр. Емшектерi де тџтам-тџтам екен. – Аћыры, жаз бойы тыраштанып тапћан-таянѕанымыз бен бала-шаѕаныѓ таѓдайын аѕартып отырѕан жалѕыз сиырды +ткiзерге жер таппай ћор болдыћ-ау, – дедi +зiне-+зi кљбiрлеп. Ќкесi мџныѓ кейiп тџрѕанын сезiп, таѕы да басу айтты. – Алмаћтыѓ да салмаѕы бар, ћараѕым. Ендiгi салмаћ бџлардыѓ мойнына тљседi. «Тоѕыз келiн тљсiрген бай болыпты, тоѕыз ћыз џзатћан кедей болыпты» деген бар. Бiз ендi ауыр мiндеттен ћџтылдыћ. Отырѕандар Жомарттыѓ с+зiн ћуаттасты. Дќулет сасћанынан: – Жеѓiлi таѕы бар ма? – деп кљлдi. – Ќрине, бар, – дедi баласын бiржола мойындатып алѕысы келген Жомарт, – келiннiѓ жасау-жабдыћ, т+сек-орнын ќкелгенде, кемiнде он шаћты адамды кљтiп аласыѓ. Кiсi басы киiт кигiзiп, разы етiп ћайтарасыѓ. – Жќ, – дедi ќкесiнiѓ пиѕылын айтћызбай таныѕан Дќулет ќзiлдегенсiп, – бџл бiр таусылмайтын ырыѓ-жырыѓ екен! Ымырт љйiрiле бџлар да љйге кiрдi. Ћуыстыра келгенде ћџда байѕџс та +здерiн кљтiп алудыѓ ћамымен жљрiп кешiгiптi. Дќулет осыдан оћуы басталѕанша ќкесiнiѓ ћасында болды. Тiзе ћосып жџмыс iстедi. Eйтпеуге лажы да ћалмаѕан едi. Eйткенi, бџлар аттанарда ћџдалары мџѓын шаћћандай болып отырып, +тiнiш айтты. – Ћџдай атын атасћан ћџда болдыћ, – деген ол. – Ендi бiрбiрiмiздiѓ ћайызымызѕа ћарасћанымыз жен. Менi де к+рiп отырсыѓ, жай-шамам белгiлi. Мына +зiѓ ќкелген тиын-тебен ћолда тџрса шыѕып кетедi. Осыѕан азды-к+птi бiрдеѓелерiмiздi ћосып, бiз де тездеп ћарызыѓнан ћџтылып ћойсаћ деймiз. Екi жаћтыѓ ќѓгiмесi осымен бiттi. Бiраћ ќкесi айтћан

– Eй, ол атыѓ +шкiр ћойса, жасына жетпей жљр дейсiѓ бе? Сырын алып болдыѓ ѕой. Мына баланы емшектен шыѕарып тастап кет, +лтiрiп аларсыѓ, – дейдi, Тотия. – Ендi мен онда бармаймыѓ, – дейдi келiнi +ксiп-+ксiп – елге-жџртћа масћара боп болдыћ. Ћай бетiммен к+рiнем к+ршiлерге?! Тотия ћуанышын жасыра алмай: – Е, сенi бiреу ћуып жатыр ма. Орындарыѓнан су шыћћандай боп жљрген +здерiѓ емес пе, тљге. Сен бармай ћойшы, бќлемнiѓ +зi-аћ келедi сандалып, – дедi. Дќулет iшкi љйде, бџрынѕы +з орнында, саусаћтарын салалап айћастыра екi алаћанын шљйдесiне т+сеген бетi шалћалап жатып екеуiнiѓ ќѓгiмесiн тљгел тыѓдады. Бќрiбiр +з iсiнiѓ де оѓѕа басып тџрѕаны шамалы. «Ќттеѓ, оћуымды бiтсем», – деп едi, оѕан да жеттi. Сол кљнi айды аспанѕа бiр шыѕаратындай к+рiнетiн. Дќл ћазiр ондай ештеѓе байћалмайды. Ендiгi таѕдыры аудандыћ оћу б+лiмiнiѓ ћолында. Ж+нтексiп жљре тыѓдады. Бiр ћиырдаѕы ауылдыћ мектепке жџмсады. Ќрi-берiден соѓ, бџйрыѕын жазды да, жолдамасын ћолына џстатты. «Љйiнiѓ ћасындаѕы осы мектепке орналасып, ќке-шешесiне к+мегiмдi тигiзем бе», – деген оймен директорына жолыѕып едi, штатыныѓ толыћ екенiн айтты. Ендi амалы жоћ, таѓертеѓ солай жљрмек. Ћасарысса, бармай да ћоюына болар едi. Бiраћ ќкесi келiнi босанѕалы берi Ћалдыбайды ћайтадан ћолына к+шiрiп алѕысы келiп жљр. Ендi онда жљрiп отаспайды деп ћорћады. Немересiн ћимайды. Олардыѓ љстiне иленiсiп... Баяѕы кикiлжiѓ ћайта басталмас деймiсiѓ?! Ал љйлену мќселесi ендi тiптi ћиындап кеткен сияћтанды. Бџл џнататын тќуiр ћыздар оћып жљрiп-аћ кљйеуге тиiп кеттi. Отырып ћалѕан ћыздарѕа мџныѓ к+ѓiлi соћпайды. Не к+рсе де студент кезiнде к+руi керек едi, оѕан жаѕдайы болды ма?! Ойына баяѕы Мџћан екеуiнiѓ ћылыѕы тљсiп, мырс етiп басын шайћады. Eз ойынан +зi џялды. Басында таз кепештей тер сiѓдi ескi ћџлаћшын, љстiнде ћолпылдаѕан ћоѓыр пальто, љкiмет љйiнiѓ алдындаѕы кеѓ алаѓды екi етегi далаћтап кешiп келе жатћан сќтiн елестеттi. Осы сџрына Балжан мен Мќруа сол аялдамада зќрлi мысћылмен ажуалай ћарап тџрѕан секiлдi. Ќсiресе Балжанныѓ жанары +ѓменiнен +тiп бара жатћан сияћтанѕан соѓ, шыдамай басын к+тердi. Т+сек љстiнде екi аяѕын салаћтатып бiраз отырды. Ендi байћады, т+р алдында былтыр бiрiншi класты бiтiрген кiшкентай ћарындасы ойнап отыр. Сiрќ, к+кесiн жаѕалап келiп, бџл назар аудармаѕан соѓ, +зiмен-+зi ойнап кеткен тљрi бар. Ћолында џзындыѕы ћарыстай ши. Алдында љйпа-тџйпасы шыћћан ћоѓыр аю. Мџнымен ой-

наѕанына да љш жылдай болѕан шыѕар. Eзi мџѕалiм болып, оны алдына отырѕызып ћойып сабаћ +ткiзiп жатыр. – Неге Ќсет ћана орындайды, сендер неге орындамайсыѓдар? – Ей, тыныш! Таѕы да дќптерiѓдi +шiрiп жатырсыѓ ба? – Бiрден бастап жљзге дейiн кiм айтады, балалар. – Балалар, бiз ћазiр мынадай сабаћ +темiз. Дќптерлерiѓдi жабыѓдар! Мен ѕана кiтапты ашамын. Сабаћ +ткiзiп тџрѕан апайыныѓ дауыс мќнерiн бџлжытпай салып алѕан, айны ћатесiз мџѕалiм. Не с+йлейтiнiн де, ћимылћаракетiн де бiледi. Оны сќбидiѓ адал к+ѓiлi айнадай к+рсетiп тџр. Демек, бџларды баласынуѕа болмайды екен. Тљбi мџѕалiмдiк те оѓайѕа тљсе ћоймас. Дќулет +зiнiѓ бiр дем ћиялданып кеткенiн аѓѕарды. Содан с+йiлу љшiн ћарындасын ќѓгiмеге тартты. – Самал, мџѕалiм апайларыѓ жаћсы кiсi ме? – дедi. – Апайымыз жаћсы, бiраћ ауырып ћалады. Ол ауруханада к+п кљн жатты. Апайѕа обал ќ, к+ке! Айтайын ба, оны кiм ауыртты. Нџрбол Садыћов. Eйткенi, ол сабаћ бiлмейдi. Апай: «Басым ауырып тџр», – десе, ол: «Ауырѕан жоћ», – дейдi к+зiнше. Аћылсыз ќ, к+ке? Ћарашы, сќби к+ѓiлi ћандай адал. Оныѓ ойынша, адамды ренжiтуге болмайды. Кiмде-кiм ренжiтсе, ол – аћылсыз. Дќулет шешесi мен келiнiнiѓ ћасына келiп, келiнiнен ж+н сџраудан џялып отыр. Анадаѕы ћылыѕы есiне тљссе, ызасы келедi. Осы жолы оћуын бiтiрiп, ауылѕа ћайтатыннан аз бџрыѓ: «Ћалдыбай ауыр хал љстiнде жатыр. Тез жетiѓiз!» деген телеграмма алѕан. Ћатты састы. Бiрiншiден, б+лiнiп к+шкелi берi Ћалдыбайдыѓ есiк-т+рiн к+рмеген. Бiр-екi рет +здерi ауылѕа келiп ћайтћан. Ќйтпесе олар туралы хабарды к+бiне-к+п ќкесi мен шешесiнен еститiн. Жаѕдайлары мќз емес, сол баяѕы ырыѓ-жырыѓмен кљн +ткiзiп жатћан секiлдi едi. Сiрќ, Ћалдыекеѓдi бiреу-мiреу... Екiншiден, дќл ћазiр олай жљретiн автобусћа љлгермейдi. Уаћыт – кешкi тоѕыз. Љшiншiден, жаман айтпай жаћсы жоћ, олай-бџлай болып кетсе... Аћыры тљнделетiп жолѕа шыћты. Жолшыбай бiреудiѓ машинасына iлiгiп, сонымен тљн жарымында есiгiнiѓ алдына келiп бiр-аћ тљстi. Ћараѓѕылау к+шедегi кiшкентай ѕана оћшау љй екен. Айналасы тым-тырыс. Тек шамы жанып тџр. Терезесiнен ћарады. Ќуелгiде +з к+зiне +зi сенбедi. Келiнi аяѕына к+рпе жамылып, т+сектiѓ љстiнде ћалѕып отыр. Шашы ћобырап, орамалы сырѕып желкесiне тљсiп кеткен. Алдында ораулы бала. Ортадаѕы ћiшкентай д+ѓгелек столдыѓ љстiнде д+ѓкиген ћара б+телке. Ћапталындаѕы «Вермут» деген жазуды аныћ оћыды. Ћасындаѕы

ћырлы стаканныѓ тљбi ћара ћошћыл. Ћалдыбай бiрдеѓе-бiрдеѓе деп алып, столды анда-мџнда ћойып ћалады. Сондайда келiнi селк етiп, к+зiн ашып алады да, ћайта ћалѕиды. Дќулеттiѓ шыдамы таусылды. Терезенi тыћылдатты. Екеуi де жалт ћарасты. Дќулет бетiн ќйнекке таћады. Ћалдыбай есiкке ћарай жљгiрдi. Кiре Дќулеттi бас салып ћџшаћтады. Тџла бойы мљѓкiп ћызыл араћ сасып жљр. Eзi едќуiр ћызу. – Ал кќне, ендi не бетiѓдi айтар екенсiѓ!.. Келедi дедiм бе, келдi. Ал, сен, иттiѓ баласы. Дќулет аман-сќлемнен бџрын б+телкенi далаѕа алып шыѕып, лаћтырып тастады. Ћалдыбай бџѕан ћарсылыћ к+рсете алѕан жоћ. Мас неменiѓ к+ѓiлi бос бола ма, ћайта-ћайта кемсеѓдеп жылай бердi. Баћса, ќйелi екеуi ерегiсiптi. Ќйелi айтћан: «Аѕаѓ сенiѓ +лiмiѓе де келмейдi», – деп. Ћалдыбай айтћан: «Келедi», – деп. Џѕыса келгенде телеграмманыѓ бар мќнiсi осы. Бiраћ Дќулет мџнысына ренжiген жоћ. Ћайта +зiнiѓ де к+ѓiлi босады. Ћу бауыр, саѕынѕан екен!.. Ертесiне демалыс едi. Бџлар да ћала барып ћайтпаћшы болып, љшеуi автобусћа отырды. Кiшкентай сќби Дќулеттiѓ ћолында. К+ѓiлi толып, кќдiмгiдей шалћып келе жатыр едi, шатаћ таѕы да кљтпеген жерден шыћты. Ћалдыбай ќйелiн ыѓћ еткiзiп бљйiрден тљйiп ћалды. Содан соѓ Дќулеттiѓ алдында аћталѕысы келгендей: – Сен ќкеѓнiѓ љйiнен ќкелiп пе едiѓ? – дедi тiстенiп. Дќулет ќѓгiме бала туралы ма деп ойлап едi, мљлде басћа екен. Келiнiнiѓ Дќулетке билет алѕысы келмептi. Соны сезгенде барып ол т+бесiнен мџздай су ћџйѕандай болып едi. «Ћап, екiншi сенiѓ жљзiѓдi к+рмеспiн», – деген iшiнен. Ендi ћалай ћџтылмаћ?! Сыртта Лайка шабаланды. – Самал, – дедi кейiстi дауыспен Тотия, – шыћшы далаѕа! Ћораѕа б+тен сиыр кiрiп кеткен шыѕар. – Самал елiктей секiрiп шыћты да, ауыз љйден ћайтып оралды. – Ол кiм, ей, осындаѕы бiреулердiѓ ћаѕынѕан балалары емес пе? – Ешкiмнiѓ баласы емес, љлкен кiсi, – дедi Самал жайымен. – Ендеше «кел» демейсiѓ бе! – деп Тотия +зi тџрып есiк ашты. Љйге ер адам кiрдi. «Ешкiмнiѓ баласы емес» дегенi Аћан екен. Дќулеттiѓ љйде жатћанын естiп, амандаса кетуге бџрылыпты. Самалдыѓ с+зiне екеуi де кљлiсiп алды. Аћанныѓ ќѓгiмелерi Дќулеттiѓ ќлгi ќзiрдегi ауыр ойын сейiлтiп тастады. Дем арада шаршы топтыѓ алдында: «Нысанќлi, ќ! Сенiѓ нќшќндiктiгiѓнiѓ ќкесiн ќ!..», – деп бiр кезде бастыћ болѕан iнiсi Нысанќлiге џрсып тџрѕан Сићымбай пџшыћ бола ћалды. Бџдан соѓ арћалап ќкелген бiр ћап аѕаш љгiндiсiн сиыр ћораныѓ есiгiне сљйеп ћойып, +зiне келiп аман-

дасып, шайѕа отырып жатћан Жомарттыѓ с+зiн, жљрiс-тџрысын салды. С+йтiп, дастарћан басын ћыран-топан кљлкiге б+ледi. – Ќй, туысћа ћџдай жоћ-ау! – дейдi Жомарт кљлкiден демiн зорѕа алып. – Басћа бiреу болса, Нысанќлi отырѕан љйдiѓ сыртынан жљре алар ма едi Сићымбай?! Ќкесiнiѓ +зi туралы ћалжыѓды ќдейi елеусiз ћалдырып, ќѓгiме бетiн бџлай бџруыныѓ себебi де Дќулетке тљсiнiктi. Орайы келгенде Ћалдыбаймен жаѕыстыра беру. «Туыстыѕыѓды џмытпа, кешiрiммен ћара» дегенi. Соныѓ бќрiн тiкелей емес, жаћауратып, емеурiнмен бiлдiргенi. Осыдан барып есiне тљстi – ќзiл-кљлкi келiнiне деген +кпесiн џмыттырып жiберген екен. Наћ ћазiр ол да жайраѓ. Араларында бџрын-соѓды ештеѓе болмаѕандай, шай ћџйып отыр. «Шынында да, ќсiресе ата-ананыѓ к+зi тџрѕанда, аѕайынмен кетiсу +те ћиын екен», – деп тљйдi ойын Дќулет. Дегенмен, елеусiз ћалдырмай, ескертiп алѕысы келiп: – Бџлар менi љлкен ретiнде мойындаѕысы келмей жљр, Аћа, – деп айтарын ќзiлге сљйеп бастап едi, Аћан б+лiп жiбердi. – Eй, менiѓше, олардыкi дџрыс, – дедi Дќулетке, – сенiѓ ќкеѓнен Ћалдыбайдыѓ ќкесi љлкен. Алѕашында не дегенiн ешкiм тљсiнген жоћ. Соѓыра, с+з жеткен соѓ барлыѕы ћосыла кљлдi... Бџл кљнi Аћан осында ћонды. Дќулет љйiнен кеѓiлдi аттанды. Мџны ала кететiн машина таѓ бозара соћћан-ды. Кабинаѕа отырѕалы жатып, артына бџрылып ћарап едi, аяѕына кебiсiн сџѕа салып, жейде-дамбалшаѓ есiк алдына шыћћан ќкесiн к+рдi. ШАЛЅАЙДАЅЫ МЕКТЕП Шофер машинасын шић еткiзiп тоћтатты да Ћџрманбайдыѓ бетiне ћарады. Мџнысы – келдiѓ, тљс дегенi едi. Оныѓ к+ѓiлiн к+зiнен таныѕан Ћџрманбай љнсiз кабинаны ашты да аяѕыныѓ џшымен к+терiлiп, кузовћа асылды. К+нетоз ћызылћоѓыр одеялѕа ораѕан шаѕын теѓдi созылып тџрып к+терiп алды да жол жиегiндегi ш+птесiн жерге лаћтырып тастады. Сосын шоферѕа бџрылып раћмет айтты. Ол ћабыл алѕандыѕын бiлдiрiп басын изедi де машинасын от алдыра бастады. С+йтiп, кљйбеѓдеп жатып ћош дегенiн естiген жоћ, жылжып ж+неле бердi. Тљскен жерi алаѓ ашыћ екен. К+шелердiѓ сорабы баћшаныѓ ћоршауы арћылы ѕана байћалады. Анда-мџнда мџжиѕан бiр аѕаш љй. Ќр љйдiѓ арасындаѕы баћшасы ат шаптырым жерден бiр-аћ ћайрылыпты. Ћџрманбай +зiнiѓ ћандай жерге келгенiн ќбден баѕдарлап

алѕысы келгендей жан-жаѕына таѓырћай ћарап, едќуiр тџрып ћалды. Не к+шенiѓ аты, не љй номерi жоћ, ары-берi жљрiп жатћан жан баласы жќне к+рiнбейдi. Баратын љйiн кiмнен сџрайды. Бiр сайдыѓ бойына тарыдай шашыла ћоныстанѕан мына ауылдыѓ бас-аяѕы аяћ жетер жерде емес. Мынадай тым-тырыстыћћа ћайран ћалды. – Апа, апа, апа! –деген баланыѓ даусы жалт ћаратты. Жуан ќйел кiр жуып отыр. Тџлымды кiшкентай ћара ћыз ћасында тџр. Етегiн белуарына дейiн тљрiп тастап, жљресiнен талтая жайѕасћан ќйелге ћарсы жџруге мџныѓ бетi шыдамады. Аѓырып тџра бердi. – Судыѓ астына отын сап ћойдым, – дедi ћыз. Онысы ошаћтаѕы ћазанныѓ астына от жаћтым дегенi. Ћыздыѓ апалаѕандаѕысы – осы еѓбегiн шешесiне айтып iс бiтiргенiн бiлдiрмек сияћты. Оѕан керегi «е, жаћсы болыпты айналайын» деген бiр ауыз жылы с+з едi. Шешесi талайѕа дейiн тыѓдамай зарыћтырды. Ќлден соѓ: – Зарламашы! Наѕып зарлап ћалдыѓ, – деп жекiп тастады. Ќйелдiѓ мына ћылыѕы Ћџрманбайдыѓ жљрегiне шаншудай ћадалды. «Eстiп тауы шаѕылып +скен балалар +з iсiнiѓ дџрысбџрыстыѕына +мiрi сенбей +тедi. Батылсыз болады. Керiсiнше ћай-ћайдаѕы былапыт с+здер ћџлаѕына сiѓе бередi. Сонда ћайтып жаћсы адам +сiремiз?..» Ќлi жатын љй тауып љлгермеген жас мџѕалiм бџл ауыл туралы алѕашћы ойын осылай тљйдi. Ќуелде к+ше бойлай ерсiл-ћарсылы жосып жљрген ешкiм болмаѕасын тiршiлiк жоћтай сезiлген. К+зi љйрене келе ќр љйдiѓ алдынан-аћ шоѕыр-шоѕыр бала мен бiрен-саран љлкен кiсi шалынды. Тiптi +зiне еѓ таћау љйдiѓ ќйелi есiгiнiѓ алдында тљтiнiн будаћтатып, табаѕа нан жауып жљрiптi. Ћџрманбай жљгiн ћолтыћтап солай аяѓдады. Ќлгi ќйел табаѕа нан сап жатып, шалћыѕан тљтiннiѓ аржаѕынан Ћџрманбайѕа сол ћолын далдалап ћарап ћойды. Жасаураѕан к+зiн ћолыныѓ сыртымен сљрттi. С+йттi де еш алаѓсыз шаруасымен бола бердi. Бџл аласа шарбаћћа келiп сљйендi, iшке ћарай мойнын соза: «апай, оу, апай» деп бес-алты рет айћайлады. Ќйел естiп отырса да љндемейтiн сияћты. Сосын жљгiн жерге ћойды да шарбаћтыѓ iшiне ендi, ќйелдiѓ ћасына келдi. «Сќлеметсiз бе» дедi ќбден жаћындаѕасын. Ќйел тосын дауыстан шошып кеттi. Баћса, манадан берi мџны к+рмептi де, естiмептi де. Ћџрманбай ћайран ћалды. Љй iргесiнде итаяѕымен ойнап жатћан ћол тоћпаћтай к+к ћасћа кљшiк бортаѓ-бортаѓ жљгiрiп келiп, Ћџрманбайдыѓ аяѕына оралды. Арсалаѓдап жљр. Љстiнiѓ бќрi кљл екен, балаѕын былѕап кеттi. «Кет, ей, жат!» деп кљшiкке зеки орнынан

тџрѕан ќйел кљшiктi теуiп жiбердi. Сосын барып бџйымтайыѓды айта бер деген кiсiше ыржиып бетiне ћарады. – Сќлеметсiз бе? – дедi Ћџрманбай алдымен амандасып алуды ж+н к+рiп. Ќйелдiѓ ернi жыбыр еттi. Мљмкiн есi дџрыс емес шыѕар, ќлде тiлi жоћ па екен деген ой келдi. – Мектеп ћайда екен, айтпайсыз ба? – Анау бџзаулардыѓ ар жаѕындаѕы љлкен љй. – С+зi тiптi шираћ. Ќуелi ќзiлдесер ниетi бар сияћты. Ќлгiнде оны сиыр баз, не ћойма деп ойлаѕан. Жљрегi су ете тљстi. – Eѓiѓiз бџзылып кеттi ѕой! Ћайдан келе жатыр едiѓiз? Ћџрманбай б+гелiп ћалды. Сќлден соѓ: – Оћу бiтiрiп, осында мџѕалiм болып келдiм, – дедi. – Сiз сияћтыныѓ талайы келiп, талайы кетiп жатћан мектеп ћой бџл. Жарты жылѕа дейiн тџрар-тџрмасыѓызды ћџдай бiлер де. – Ћайда iстейсiз, мектепте емес пе? – Иќ, мектептiѓ оборшысымын. – Eзiм де сезiп едiм. – Мектебiмiздi ћорашсынып +ѓiѓiз бџзылып кеткесiн айтып жатћаным ѕой. – Бџзылып кеткенi ћалай? Ћџрманбай саса бастады. – Жасырсаѓыз да бiлемiз ћаладан келгендердiѓ ойын. – Келiншек мысћылдай езу тартты. – Адамѕа адам џћсай бере ме екен, жеѓеше, – дедi Ћџрманбай, ќуелде апай дегенiн немесе тќтей дегенiн џмытып ћалып, – келгесiн бiр мќнiсi болар. Ќйткенмен мынауыѓыз мен љшiн ћуанышты хабар болмады. Ал жеѓеше, ауылыѓызѕа келгесiн ћонаћпыз. Жљгiм осында тџра тџрсын. Жайѕасып алѕасын алармын. – Е, аћы тiлер деймiсiѓ, љйге кiргiзiп кет. Былай шыѕа Ћџрманбай аудандыћ оћу б+лiмiнiѓ бастыѕында болѕанын есiне тљсiрдi. Кеспелтектей жалпаћ бет сары кiсi орындыѕын сыћырлатып, оѓ-солына аунаћшып џзаћ љгiттеген. Ћараѕайлы мектебiнiѓ жас мџѕалiмдерге, ќсiресе +зiѓдей математиктерге мџћтаж екенiн айтып жата-жабысып едi. Тым жылпылдап кеткенiнен ћауiптенген де болатын. Ол мiнездi мана келе жатћанда жол ћатынасыныѓ ћиындыѕына жорыѕан. Тау асып, тас басып дегендей нелер ћияметтен +ттi. Т+беѓе ћарасаѓ б+ркiѓ тљскендей, т+менге ћарасаѓ басыѓ айналатын ћия беттен кертiп салѕан бџрылыс-бџрылысы мол жолмен жљрiп к+ргенi осы. Нешеме мќрте машина шџѕыл бџрылѕанда кабинадан тљсiп ћала жаздаѕан.

– Иќ, бала, кел. Љй тауып орналастыѓ ба? Айттым ѕой ќнеукљнi, бiзде +зiѓнен +зге бойдаћ мџѕалiм жоћ деп. Ал бiр сен љшiн мџѕалiмдерге арнап љй салуѕа болмайды. – Аѕа, – «жолдас Орынбай» дей жаздап iркiлiп ћалды, – ел iшi емес пе, +з басым сыятын к+рiнедi. Осында бiр љйге орналастым. Бетiн ћайырып алмаћ боп зiлдене с+йлегенiнiѓ себебi осы едi, ол жай шешiлiптi. Ендiгi келiсiн неге жорырын бiлмеген Орынбай: – Ћалай, мектеп +мiрiмен таныстыѓ ба? Џнады ма +зiѓе? – дедi. – Шынымды айтсам, сiздiѓ кабинетiѓiзден басћа ештеѓесi де џнаѕан жоћ, – деп сыпайы жымиды. Директор оныѓ мысћылын сезе ћойды да: – Онда осы џнатћан жерiѓе келiп отыр, – деп таѕы да к+зiлдiрiгiнiѓ љстiнен алая ћарады. – Артыћ кетсем, кешiрiѓiз, аѕа! Менiкi жай с+з ѕой. Џнамайтын жерi болса, џнайтындай етiп +згерте жатармыз, оѕан алда ќлi кљн бар. Сырт к+зге мектептiѓ iшi-тысы осыдан он жыл бџрынѕы кейпiн +згертпеген сияћты да тек сiздiѓ б+лмеѓiздiѓ ѕана ћоѕам дамуына iлесiп отырѕан тљрi бар. Сонда коллектив басшысынан неге љлгi алмайды дегiм келiп едi. – Байћампаз к+рiнесiѓ. Оныѓ жаћсы ћасиет екен. – Олай демеѓiз, аѕа, пысыћтыћ таныту ниетiнен аулаћпын. Келген шаруам мљлде басћа едi. Директор тљбi отаса ћоймаспыз, бiраћ ћџлаѕым сенде дегендей ыћылассыз кейiп танытты. – Џнамады дегеннен шыѕады-ау, аѕасы,– маѕан ќсiресе кешегi сабаћ б+лiсi љстiндегi мџѕалiмдердiѓ ћылыѕы џнамады. Ата-ата, ру-ру боп +лгеннiѓ жуѕысына таласып жатћан шалкемпiрлер сияћты, бџл не сџмдыћ. Дау ќлi аяћталар емес. Кейбiреуi оћушылардыѓ к+зiнше де тiзгiнiн тежегендi бiлмейдi. Ондай жаѕдайда тќрбие iсiнiѓ ћџны ћалмас. – Ей, бала, – дедi директор, – осы мектеп сенсiз де жиырма-отыз жылдан берi жџмыс iстеп келедi. Eзiѓ амансыѓ ба – бар жџмысыѓа. – Мќселе сонда, аћсаћал. Ешкiмнiѓ сабаѕына ортаћ болѕым келмейдi. Егер мџнда орын жоћ екеи, ћайтарыѓыз. Ћџрманбай +стiп с+з шыѕара отырып, бастыѕымен аћылдаспаћшы, џсыныс айтпаћшы-тын, онысынан дым шыћпады. – Дџрыс, онда олармен +зiм с+йлесейiн, сен бара бер. Шыѕып бара жатћан Ћџрманбайдан к+з алмай ћалѕан директор ол есiктi жапћанда барып: «ењ, баламысыѓ деген», деп басын шайћады. «Аћыл љйреткiсi, ж+нге салѕысы келедi.

Eскенбаев Орынбайдыѓ ќлi ћанша жерден тосып алатынын бiлсеѓ ѕой – бљйтiп к+мейiѓдi к+рсетпес едiѓ. Дегенмен мџныѓ да тќуiр болды. Инелiктей ћатћан сары бала ненi бљлдiрер дейсiѓ деп, елеусiз ћалдырарым аћићат едi». Ћаѕазына ћайта љѓiлдi. Сосын басын к+терiп, ћаламын ћасћа тiсiне сљйеп ойланып отырды да Шамбылов Жќйтабарды шаћыртты. «Сонымен аћылдасып, шамалы уаћыт +ткесiн бiрер мџѕалiмдi ќлгiнiѓ сабаѕына кiргiзу керек. Тырнаћћа iлiгерi болса, абыройын айрандай т+гейiн бќлемнiѓ». Жќйтабар директордыѓ кабинетiне жеткенше, ойы сан саћћа жљгiрдi. Есiне +ткен жазда колхоз ш+бiнде жљргендегi оћиѕа тљстi. Бiр жылдан берi сонан-аћ ћџтыла алмай келедi. Мџѕалiмдiктен де босап ћала жаздап, Орынбайдыѓ кљшiмен ќупiрiммен зорѕа ћалѕан. Екiншiсi кеше сабаћ б+лiсi кезiнде едќуiр талас болѕан. Талас љстiнде оћу iсiнiѓ меѓгерушiсi: «Институтты ћызыл дипломмен бiтiрген. Жоѕары кластардыѓ математикасын тљгелдей соѕан беремiн. Бiзде математика сабаѕы аћсап келе жатћанын аудандыћ оћу б+лiмi бiлiп ќдейi жiберiп отыр», – деп ќнебiр жаѓа келген жас баланы сонша дќрiптеген. Сонда ол «бџл сабаћты Орекеѓ +зi +тiп келмеп пе едi. Ендеше неге аћсайды» деп айта алмаѕан. Мљмкiн, сол жайды бiреу жеткiзген болар. Оныѓ љстiне, ћалѕан сљбелi сабаћтыѓ бќрiн ћылшеттiктер алды. Ќжiбайлар оѕан ћайдан к+нсiн. Кiм бiледi мен туралы да с+з болѕан шыѕар. Менiѓ Орекеѓмен тќуiр екенiмдi к+ре алмаѕан бiреулер былтырѕымды ћайта ћоѓырсытып жљрмесе жарар едi... Жќйтабар келгенде Орынбай кабинетiнде екi ћолын артына џстап ерсiлi-ћарсылы жљр екен. Байћамады ма, ћасаћана iстей ме, Жќйтабарѕа бџрылмады. Ол Орынбайдыѓ мына кейпiнен ћатты сескенiп ћалды. Љндемей ћайта шыѕып кеткiсi кеп бiр тџрды да: – Жай ма, Ореке? – дедi еркiнен тыс. – Е, келдiѓ бе, – деп Орынбай бџрылып к+зiлдiрiгiнiѓ љстiнен ћарады. Бџл да к+зiлдiрiгiмен тџћиды. Eздерiнiѓ ќзiргi тџрыстарын сљзiсетiн бџћаѕа џћсатћан Жќйтабар мырс етiп, ештеме айта алмады. Сасћанынан к+з ќйнегiн алып, орамалымен бипаздап сљрте бастады. Орынбай мџныѓ бџл ћылыѕын сескенгендiкке жорып масаттана ыржиды. – Отыр, сенiѓ ћџлаѕыѓа салып ћоятын болымсыз жай бар, – деп орнына кеп отырып жатып иегiмен +зiнiѓ алдындаѕы креслоны нџсћады. – Ореке, +зiѓiз болмасаѓыз тљтiп жей ме деймiн мыналарыѓ, – деп тџспалдай с+йледi Жќйтабар, ќйтеуiр маѕан ескертетiн жайыѓ осы маѓнан табылар деген оймен. – Кљлќн

болса, Ќжiбайдыѓ келiнi. Осында тамам Ќжiбай отырып, оныѓ сабаѕын неге ћылшеттiкке б+лiп беремiз. Кетсе, Ќжiбайдыѓ баласын тауып, декретке кеттi. Eз нанымызды жыл бойы бiреуге жегiзiп ћоямыз ба дейтiн сияћты. Тiптi кешелi берi кљѓкiл к+бейiп барады. Тамырыѓды дќл басћан шыѕармын деген кiсiше, басын оѓ иыѕына ћарай ћылт еткiзiп, Орынбайѕа к+з ћиыѕын тастап едi, ондай ештеѓе аѓѕара алмады. Eзiн ћџптаѕандай сыѓай таныса, таѕы бiрдеѓе демекшi едi, лажсыз тосылып ћалды. – Ќй, Жќйтабар-ай, Жќйтабар! Кейде жайды табамын деп, таба алмай ћалатыныѓ бар-ау! Басћалардыѓ алдында +стiп к+ке мылжыѓѕа салып отырсаѓ ћџрымадыѓ ба?! Неге осы ру туралы ћоѓырсыта бересiѓдер. Анау жаѓа келген жаман бала да ќлгiнде маѕан осыны ескертiп кеттi. Eткенде ауданда да аздык+птi с+з боп барып, зорѕа басылѕан. Оны анау едi, мынау едi демей-аћ, iстейтiндерiѓдi iстей берсеѓдер iштерiѓ кебе ме? – Жоћ, Ореке! Менiкi жай, ќшейiн!.. Жќйтабардыѓ кеудесiнде ќлгiнде жылт еткен љмiт оты ендi мљлде с+ндi. Ћџлаћ шекесi дуылдай ж+нелдi. Бџлай боларын ойламаѕан. Eзiмен бiрге жасасып келе жатћан дырдай адамныѓ мынадай абыржуын байћаѕан Орынбай: «шынымен шегiнен асып кетсе, жаѕымпаздыћ та пайдасыз екен-ау» деп тљйдi iшiнен. Ќйтпесе бџдан бџрын кiсiге жаѕынудан зиян к+рген емеспiн дейтiннiѓ бiрi +зi болатын. – Жќ, Жќйтабар, ќлгiнде шет жаѕасын шыѕарып ем, аѓѕармадыѓ. Мынау iлмиген баланыѓ пиѕылы жаман екен. Аудандыћ оћу б+лiмiнiѓ бастыѕы: «жоѕары оћу орнын ћызыл дипломмен бiтiрген. Аспирантураѕа тљсетiн едiм деп сџранып едi, жiбермедiм. Осы бармайынша математикке жарымайсыѓ. Ћарымды жас маман. Алдап-сулап ќзер к+ндiрдiм» дегесiн алып едiм. Ендi мiне, келмей жатып аћыл айтуѕа кiрiстi. Осыны алдын-ала ж+нге салып алуды аћылдасайын деп едiм. Бџл орын бос тџрса ѕой, саѕан да зиян болмас, ќрине. – Ойбай, Ореке-ау, бџѕан бас ауыртатын несi бар. Ауданда шаруамыз ћанша. Бiреудi +ткiзгiсi келгенде +стiп есiркей ћалатын жылдаѕы ќдетi ѕой олардыѓ. Бiз де жылдаѕы ќдiсiмiзге басамыз да ћџдай деп. Ќлгi айтћаныѓыздыѓ жаны бар. Ќрi ћыз бала, ќрi ћолдан асыраѕан кљшiк ћой. – Ал, ендеше iске кiрiс. Жќйтабар таѕат таппай ћуанып кеттi. Бiр рет сабаѕына кiрiп, жамандап шыћса жетiп жатыр. Келесi жылы осы мамандыћ бойынша балдызы оћу бiтiрмекшi. Оѕан орын бос деген с+з. Орекеѓнiѓ де соны мегзеп отырѕаны белгiлi.

Арада екi апта +ткен соѓ Ћџрманбай тоѕызыншы кластыѓ сабаѕына кiрдi. Бџѕан дейiн т+менгi класта жљрген. Бџл оныѓ осы кластаѕы бiрiншi сабаѕы-тын. Жас мџѕалiмдi асыѕа кљтiп отырѕан оћушылар дљр етiп орындарынан тџрѕанда, артћы партаныѓ терезе жаћ шетiндегi ќлдекiм т+мен ћарап отыра бердi. Ћџрманбай алѕашында кемтар бiреу болса, жаситын шыѕар деп к+зiн тайдырып ќкеткен. Ендi ћараса – Жќйтабар. Тарих пќнiнiѓ мџѕалiмi. «Бџл мџнда неѕып отыр. Осы мен жаѓылыс кiрген жоћ па екенмiн» деген ой келдi. – Ћазiр сендерде ћай сабаћ? – дедi, алдында отырѕан бiр оћушыны иегiмен мезгеп. Ћџрманбайдыѓ ондаѕы ойы – оћушылар ћазiр ћай сабаћ екенiн бiле ме, жоћ па? Бiлсе, оѕан ќзiрлiгi ћандай екенiн байћаѕан боп, +з кљдiгiн аныћтап алу едi. Оћушылар шу ете тљстi. – Иќ, аѕай, алгебра. Сосын барып к+ѓiлi жайланды. Ал Жќйтабардыѓ мына отырысы туралы: «басћа бiреудiѓ сабаѕы екен» деп жаѓылыс кiрiп, онысын оћушыларѕа сездiрмеу љшiн отыра берген болар деген тљйiнге келдi. Ќдетте мџндай жас, жаѓа мџѕалiмдi мектеп директоры ертiп кiрiп, оћушыларѕа таныстыратын. Бџл жолы ешкiм де олай етпедi. Eзiн-+зi таныстырмады. Eстiп ќлi класпен танысып, љлгермеген мџѕалiмнiѓ сабаѕын сырттай баћылау деген де бџрын-соѓды жоћ нќрсе. Ћџрманбай оѕан да ћарамастан, кiрiспе сабаѕын бастады. Ќуелi математика деген џѕымды ћайталап тљсiндiрдi, сосын оныѓ тарихы туралы ћызыћты, ћысћа-ћысћа ќнгiмелер айта келiп: – Математика ќлемiнде еѓ данышпан адам кiм деп сџрапты бiр талантты шќкiрт ѕџламадан, – дедi оћушыларды к+зiмен тегiс шолып. Ќлде бiреу сауал ћойып немесе жауап берiп ћала ма деген дќмемен, бiр дем љнсiз ћалды. Ќлден соѓ барып, – бiр, екi, љш деген сандарды кiм ойлап тапса, сол дептi ѕџлама. Класс iшi сол баяѕы меѓiреу тыныш ћалпы. К+з ћиыѕын Жќйтабарѕа тастап едi, ќлдененi шџћылап жазып жатћан сияћтанды. Ћалай да оѕан назар аударѕысы келмеген Ћџрманбай бџл ќѓгiмесiн осымен доѕарып, ендi оћушылардыѓ +здерiн с+зге тартты. – Ћане балалар, бiз де сол ѕџламаѕа џћсап баѕып, алгебраныѓ ќлiппесiнен бастап к+релiк. Таћтаѕа кiм шыѕады? – Ешкiм де ћол к+тере ћоймады. – Жасћанбандар. Бќрiмiз бiрлесiп шыѕарамыз. Ћалѕандарыѓ таћтадаѕыныѓ дџрыс-бџрысын ћарап отырыѓдар. Ал сен шыѕа ѕой. – Ћџрманбай манадан +зiнен к+з алмай отырѕан шљѓiрек к+з ћара баланы меѓзедi. – Аты-ж+нiѓ кiм? – Шамбылов Ћойбас.

Оћушылардыѓ бќрi жымыѓдап, орындарынан ћозѕалаћтады. Мџѕалiм Жќйтабардыѓ баласы екенiн бiлдi, бiраћ ештеѓе сезбегендей: – Тынышталыѓдар, балалар, тынышталыѓдар. Ќзiр бiзге Ћойбас мына есептi шыѕарып, тљсiндiредi. – Ендi таћта алдында желкесiн ћасып тџрѕан Ћойбасћа бџрылды. – Ал ћане, жаза бер. Ол жазуды таћтаныѓ ортасынан бастап едi, тоћтатып ћойды. – Ќуелi таћтаны ћалай пайдалануды бiлiп алайыћ. Eшiр, мына жерден баста. Жо-жо-жоћ, ана таћта сљрткiшпен. Ќбден абдыраѕан Ћойбас асып-сасып есептiѓ шартын жазып шыћты. Сосын +з бiлгенiнше шыѕаруѕа кiрiстi. Ол формуланы шешу жолыныѓ дџрыс-бџрыстыѕына ћарамастан, жиырма љш пен он бiр цифрларын бiр-бiрiне к+бейтпек болып: – Бiр жерде љшiм – љш; бiр жерде екiм – екi, – деп кљбiрледi. – Жќне де бiр жерде љшiм – љш, – дей бергенде Ћџрманбай оныѓ с+зiн б+лiп, тоћтатты. Басћа оћушыларды да байћап к+ру љшiн оны ќдейi соныѕа, жаѓылтпаш жолѕа жетеледi. – Жќ, Ћойбас, сен мџны осы жерде тоћтата тџр. Алдымен мџндай екi орынды сандарды он бiрге к+бейту амалыныѓ еѓ оѓай тќсiлiн бiлiп алайыћ. Осындаѕы к+бейгiш цифр ћайсы? – Жиырма љш. – Дџрыс. – Ендеше, соны арасына бiр цифр сыятындай етiп ажыратып жаз. – Ћойбас мџѕалiмнiѓ айтћанын орындады. – Ал ендi екiге љштi ћоссаѓ, ћанша болады? – Бес. – Ортасындаѕы ћалдырѕан орныѓа жаз. – Ћойбас бестi љш пен екiнiѓ ортасына жазды. – Жќ, ендi ћанша болды? – Екi жљз елу љш. – Ендеше, бџл сандардыѓ к+бейтiндiсi екi жљз елу љш болады екен. Ендi дџрыстыѕын тексерiп к+релiк. Дќл солай болды. Ешкiмде кљмќн ћалѕан жоћ. Оћушылар ќрi таѓырћап, ќрi ћуанып ћалды. – Ал Ћойбас, осыѕан ћарап тџрып, +зiѓше ереже шыѕарып к+ршi! Ол к+зiн аяѕыныѓ басынан алмаѕан бойы таѕы да желкесiн ћасыды. – Мен айтып к+рейiншi, аѕай! – Айта ѕой, сенiѓ атын, кiм? – Ырысбаев Тќлiм. – Жарайды Тќлiм, орныѓда тџрып-аћ айта бер. – К+бейгiш цифрлардыѓ +зiн жазып, ортасына сол цифрлардыѓ ћосындысын жазсаћ дџрыс шыѕады.

– Дџрыс, бiраћ математиканыѓ +з тiлiмен с+йлеген ж+н, жазсаћ жеткiлiктi де. Тќлiм мџѕалiмнiѓ тљзетуiн ћайталады. Ћойбас љндеген жоћ. Тќлiм ереженi ћорытуын ћорытса да, мџѕалiмге ќлденеге кљмќнданѕан кейiп танытты. Оныѓ бџл сынайын аѓѕарып ћалѕан Ћџрманбай: – Не, сџрауыѓ бар ма? Болса ћойѕын, – дедi. – Ќншейiн, жиырма љштiѓ орнында жетпiс бес деген сан тџр дейiк. Жетi мен бестiѓ ћосындысы – он екi. Оны ортасына жазсаћ жетi мыѓ бiр жљз жиырма бес боп кетедi ѕой... – Ќншейiн емес, +те дџрыс сџрау. Ол љшiн сол к+бейгiш екi санныѓ ортасына ћосындысыныѓ бiрлiгiн жазып, ондыѕын ондыћћа ћосу керек. Жќне бџл кез келген екi орынды санды он бiрмен ѕана к+бейтудiѓ ережесi. Ал к+п орынды басћа сандарды да осындай +зара оѓай кебейтудiѓ +здерiне ѕана тќн жекежеке ќдiстерiн алдаѕы уаћытта +стiп бiртiндеп љйрене беремiз. Тљсiнiктi ме? – Тљсiндiм, аѕай. – Отыра ѕой. Таѕы кiмде, ћандай сџрау бар? – Тљсiндiк. – Сџрау жоћ. Оћушылар жымыѓдасты. Ћџрманбай саѕатына ћарады. Уаћыт аз ћалыпты. – Ендеше, љйге тапсырма алыѓдар. Сылдыр-сылдыр кiтаптар ашылды. Ћџрманбай екi есептiѓ номерiн к+рсеттi. Соѕан меѓзес љшiншi есептi +зi тљсiндiрдi. Ћоѓырау шыѕуѕа соѕылды. Жќйтабар мен Ћџрманбай ћабаттаса мџѕалiмдер б+лмесiне ендi. Мџѕалiмдер +здерiнше дуылдасып жатыр. Орынбай да осында екен. Екi ћолын артына џстап, ортада арлы-берлi аяѓдап жљр. Бџларды к+рген оћу iсiнiѓ меѓгерушiсi Жќйтабарѕа ћатты кейiдi. – Ой, Жќке-ау, сабаѕыѓызѕа кiрмей, ћайда жљрсiз? Оћушыларыѓыз залѕа шыѕып, шулап, маза бермедi. – Жай, мына Ћџрманбайдыѓ сабаћ +ткенiн к+рейiн деп... Ол жаѕасынан майы шыћћан сљр костюмiнiѓ екi омырауын ћос ћолдай џстап, кейiн сiлкiдi. С+йттi де талтаѓдай басып, љстелiне ћарай ж+неле бердi. – Ойбай-ау, – деп оћу iсiнiѓ меѓгерушiсi шошып кеттi, – оныѓыз не, ешћандай жоспарсыз!? Ол ќлi сабаћ +тiп љлгерген жоћ ћой. Мџѕалiмдер де бiрiне-бiрi ћарасып, тамсанысты. Тџстџстан шыѕып жатћан гу-гу сiлтiдей тыѓды. Мына жайѕа Ћџрманбай да ћайран ћап тџр едi. Орынбай:

– Жќкеѓдiкi дџрыс, – дедi, кiм не дер екен деген кiсiше жан-жаѕына к+з тастап, – осы бастан тќжiрибе алмаса беру керек. Тќжiрибелi Жќкеѓ сияћты саћал педагогтар жастардыѓ сабаѕына кiрiп, аћылын айтсын. Жастар Жќкеннiѓ сабаѕына кiрiп, љйренсiн. – Онысы жаћсы-ау, бiраћ сабаѕын ћалдыруѕа болмайды ѕой, – деген оћу iсi меѓгерушiсiнiѓ с+зiн тоспастан, Жќйтабар +зiнiѓ тыѓдап шыћћан сабаѕы туралы пiкiрiн ортаѕа салды. – Осы, аудандаѕылар ћызыћ! Љлгерiм-љлгерiм деп ћаћсаѕанда, љндерi тќѓiрге жетедi тљге. С+йте отырып, жiберген мџѕалiмдерiнiѓ сићы мынау. Аузынан уыз дќмi кетпеген сары езу балапан. Бiр саѕат бойы не айтып, не ћойѕанын бiлмей, ќр ш+птiѓ басын бiр шалып, мандырай бердi. Тiптi не с+йлегенiн оћушылар тљгiлi мен де тљсiнбедiм. – Ол ќлденеге кљмќндi кейiппен сќл кiдiрдi. Ќдетiнше к+зiлдiрiгiнiѓ љстiнен жан-жаѕына ћарады. Ешкiм с+зiн б+лмей, соѓын тосып отырѕан сияћтанѕасын, – мектеп табалдырыѕын аттаѕалы математиканы жаћсы оћып келе жатћан балалардан жауап ала алмады. Мќселен, Ћойбастыѓ ћалай оћитынын мына Орекеѓ +зi бiледi ѕой! Сонан жауап ала алмады. Демек, ж+ндеп сџрау ћоя алмады деген с+з, – деп Орынбайды бетке џстап жентекси ж+нелдi. Оныѓ мџнша неге бљлiнiп отырѕанын оћу iсiнiѓ меѓгерушiсi ендi сездi. Шiмiрiкпей +з баласын маћтай ж+нелгенi ћытыѕына тидi. Ендi бiр жаѕынан Ћџрманбайды аяды. Ћарсы алдында мауыздай боп мына пќле отырѕасын, бала неме сасса сасып ћалѕан шыѕар деп ойлады. Екiншiден, Ћџрманбайдыѓ ќдейi iстемегенiн сезсе де дќл ќкесiнiѓ к+зiнше сабаћ сџраѕаны ќбестеу к+рiндi. Мљмкiн мџндайда баланыѓ да ћысылуы ѕажап емес. Бiраћ бџѕан Жќйтабардыѓ +зi кiнќлi. Сосын оны тыйып тастады. – Апыр-ай, Жќке-ай, сабыр етсеѓiзшi! Ќлi с+йлесетiн уаћыт табылады ѕой! Мџѕалiмдердiѓ к+зiнше Жќйтабарды ћостаѕанымен, оныѓ осыншама сабырсыздыѕына директордыѓ +зi де ренжiп ћалды. Iшiнен кљѓк етiп кљлдi. «Атыѓды ойлаѕанша, артыѓды ойла» дегендi бiлсейшi, шiркiн! Жарты ѕасыр жасаса да, жарты тљйiр аћыл ћорытпайды, «А» десеѓ «А», «Б» десеѓ «Б» деп ћарап тџрады, папугай! Мен ќншейiн ќзiрден бастап есiнде жљрсiн десем... Фактiсiн жинап-жинап жљрiп, бiр ћаѕар ћып жiберетiн неменi. Eстiп жљрiп, +зiмдi арандатып кетпесе жарар, ќуелi бџл ноћай... Орынбай ренжiген кейпiн +згелерге танытћысы келмегенмен +з +ѓiне +зi сенбедi. Мџндайда саћарѕа салѕан сљйектей сџрланып кететiн. Жас кезiнде шешесi марћџм осындай

ћылыѕы љшiн «саз бет» деп џрсушы едi. Есiне осынысы тљстi де мџѕалiмдер б+лмесiнен шыѕып жљре бердi. Бiраћ бџдан кейiн де онан ћол љзе алмайтындыѕын бiлдi. Eйткенi бџл кљнде Жќйтабарлар ќркiмге-аћ ћажет. От к+сегенге осындайлардыѓ ћолы ыѓѕайлы – кљйдiрiп алса, бейнетiн +зi тартады. Ћоѓырау соѕылып, мџѕалiмдер бет-бетiмен класс журналын, оћу ћџралын алып шыѕа бастады. Ћџрманбай бос екен. Eзiнен басћа таѕы да екi-љшеу ћалыпты. Олар љлкен б+лменiѓ анадай басында алдарындаѕы ћаѕаздарына шџћшиып жатыр. Сiрќ, дайындыћтарыныѓ кем-кетiктерiн жетiлдiрiп жатћан болар. Сосын бџларѕа Ћџрманбай да назар аударѕан жоћ. Ќлгiндегi саѕатты ћалай +ткiзгенiн есiне тљсiрiп, +зiн-+зi тексеруге кiрiстi. Оѕаш ештеѓе болмапты. Сабаѕын да тљсiнiктi етiп +ткен сияћты. Еш оћушы ћыбыр етпей, ыћылас ћоя тыѓдаѕан. Мљмкiн, ол сабаѕын мыћты +ткендiгiнен емес шыѕар. Жаѓа келген мџѕалiмге бойлары љйренбеген оћушылардыѓ алѕашћы кездерде ештеѓе тљсiнбесе де тыныш отырып тыѓдауы ыћтимал. Бiраћ олай ћарауѕа да болмайды... Осыдан бiр жыл бџрын, ћала маѓындаѕы колхоздардыѓ бiрiндегi орта мектепке группасымен екi айлыћ педагогикалыћ практикаѕа келдi. Бџл жолы ол тџѓѕыш рет журнал џстап, класћа сабаћ +туге кiрдi. Eзiнiѓ бiр топ ќрiптестерi, бастап келген методистер, сол пќннiѓ мџѕалiмi – класта кљтiп отыр. Жљрегi атша тулайды. Айна алдына кеп шашын тарап, галстугiн тљзедi. Сол ћолына класс журналын алды. Оѓ ћолына екi кесек бор џстады. Есiк алдында шамалы тџрып, жљрегiн басты. Есiктi жайымен ашып кiре бергенi мџѓ едi, класс толы адам дљр етiп орындарынан тџрѕанда, ћапелiмде сасып ћалды. Сќлден соѓ барып есiн жиды. Eзiнiѓ iлгерi жљрмей, кiре берiп тџрып ћалѕанын сонда бiлген. Сасса, сасћандай-аћ екен. Аудиторияда студенттердiѓ алдына шыѕып с+йлеп жљргенде зер салып байћасайшы мына сџмдыћћа. Жамыраѕан жџлдыздай жќудiреген к+здер +ѓменiѓнен +тiп барады. Буындары да џстамайтын сияћты. Ћол-аяѕы ћалтырап, маѓдайынан суыћ тер шыѕыпты. «Отырыѓыдар» дей берiп, маѓдайын оѓ ћолымен сљртiп љлгергенiн аѓѕармапты. Ћџлаѕына бiреулердiѓ ћић-ћић кљлгенi шалынды. «Тынышталыѓыздар!» дедi даусын к+терiп. Бiраћ +з даусы +з ћџлаѕына бiр тљрлi сљйкiмсiз, оѕаш естiлдi. Ћарсы алдында еѓ артћы партаныѓ терезе жаћ шетiнде айћастыра т+сеген ћолыныѓ љстiне иегiн артып, етпеттей жатћан сыѕыр к+з, жалпаћ сары ћызѕа к+зi тљсiп едi, ол аузын ћисайтып, тiлiн шыѕарды. Eстiп ары тџр, берi тџрмен жљрiп, уаћыттыѓ +ткенiн байћамапты. Ал сабаћты дќл сондаѕыдай нашар +ткiзген болсам, сонша

баланыѓ iшiнде ќлгi ћыз сияћты ћићары жоћ деймiсiѓ. Ћайткен кљнде де бiр ыѓѕай байћатар едi ѕой. Оныѓ љстiне, онан берi жылдан астам уаћыт +ттi. Ќлденеше сабаћ +ткiзiп, талай тентектiѓ тамырын басып к+рген жоћпын ба. Eз дќлелi +зiн иландырѕандай болѕасын Ћџрманбай еш алаѓсыз басћа жџмыстарымен айналысып кеттi. Осы тектес кљйбiѓмен жљрiп, бџл кљндi де +ткiзген. Сабаћ бiткен. Балалар тым-тыраћай тарап жатыр. Соѓѕы сабаћтан шыћћан мџѕалiмдер класс журналдарын орын-орнына ћойып, бiрлеп-екiлеп тайып отырды. Бќрi де алаѓсыз. Ћџрманбайды да +здерi секiлдi бейћам жанныѓ бiрi санайтын болу керек, кейбiреулерi iлiпћаѕып ќзiлдеп едi, ол к+ѓiлсiз кейiп танытты. С+йтiп, Ћџрманбай оларша томырыћ жандардыѓ санатына ћосылып ћала бердi. Ќлден соѓ бџл да шыѕып, жатћан љйiне беттедi. Ћџрманбайдыѓ жолы Орынбай љйiнiѓ алдынан +тетiн. Келе жатып, оныѓ анадайдан Орынбайдыѓ ауласына к+зi тљстi. Бџл ауланыѓ басћалардыкiнен бiр +згешелiгi – биiк етiп таћтаймен ћоршалыпты. Ћаћпасы да ерекшелеу екен. Ћос есiктi. Екi жаѕына жарылып ашылатын љлкенi жабулы тџр. Жаяу адам кiретiн кiшi есiгi ашыћ. Ћаћпаныѓ батыс босаѕасына ала басаяѕы бiрдей жџп-жџмыр балапан ћараѕайларды т+бе ћып жиып, екi басын сым темiрмен буып, бџрап тастапты. Ћатарына т+рт бџрыштап, бiр-бiрiмен тiстестiре таћтай жинапты. Бџл да ћараѕайдан к+п болмаса, аз емес. Бiраћ жаћындаѕан сайын тасаланды да аныћ м+лшерлей алмады. Ол директорыныѓ мынадай елден ерек ћорендiлiгiне таѓырћап келе жатћан. Љйге киетiн алабажаћ пижамасы бар Орынбайдыѓ шыѕа келгенiн бiр-аћ к+рдi. Ћџрманбай ћымсынып ћалды. Онысын Орынбай аѓѕарды ма, жоћ па – ол арасын ажырата алмады. – Е, бала жџмыстан ендi келесiѓ бе? Ћџрманбай басын изедi. – Сен мана ренжiп ћалѕан жоћсыѓ ба? – Неге?.. – Соныѓ дџрыс. Ќлi жассыѓ. Љйренесiѓ. Жџмыс болѕасын бќрi болады. Ондай-ондайды к+ѓiлге ала беруге болмайды. Жљр, љйге кiр, шай iш. – Раћмет, аѕа! Бiр шаруам бар едi! Ол ж+неле берiп едi: – Рас, рас, бойдаћ жiгiттердi кешке ћарай тосу ћиын, – деп Орынбай кеѓк-кеѓк кљлдi. Кљлкiсiнен кекесiн зiл сезiлмедi. Жеп-жеѓiл аѓћылдаѕан ќзiл секiлдi. Ал ќлгi айтћандарыныѓ да жаны бар. Жџмыстыѓ аты – жџмыс. Жоѕары-т+мен, артыћ-кем айтылатын пiкiрлердiѓ болатыны да с+зсiз. Жоћтан +згеге кљдiктену де ќлсiздiктiѓ белгiсi. Дегенмен менiѓ анадаѕым аѕаттыћ болѕан.

дап зарлаѕанда ћџдайѕа љнi жетiп жатады. Eз басы осыныѓ бќрiне сенерiн де, сенбесiн де бiлмейдi. Eйткенi ќлгiлер жамандап жљрген ћыѓыр оћушылардыѓ бiразы +зiмен сырлас, дос. К+рген-бiлгендерiн айтысып, iркiлмей с+йлеседi. Ал оћушыларды жата жамандайтындардыѓ бiрi – таѕы да Жќйтабар. Ќсiресе оныѓ жаратылысынан сезiмтал Тќлiмдi жамандайтыны жанына ћатты батады. Eстiп жљргенде мџѕалiмдерден +ткен жылѕы бiр оћиѕаны естiген. Бџл +лкеде былтыр ш+птi маяѕа салып љлгермей жатып, ораћ басталып кеттi де жоѕары класс оћушылары колхоз жџмысына к+мекке аттанды. Оларѕа басшылыћ етуге жер жадысын, жџмыс жайын бiлетiн тќжiрибелi деп Жќйтабарды жџмсаѕан. К+мекшiсi Сќрсен дейтiн жас мџѕалiм. Ћыздарды ћырманѕа жiберiп, ш+п жиюѕа џлдар ћалѕан. Бџлар тау б+ктерiндегi шет-шегiне к+з жетпестей жердегi жыпырлаѕан ш+меленiѓ орта деѓгейi осы-ау деп м+лшерлеп кеп ћос тiккен. Ћос болѕанда да ш+п жауып жасаѕан итарћа-тџѕын. Бџл жайды тосырћап, кљй таѓдаѕан олар жоћ, келген кљнi-аћ мая салуѕа кiрiсiп кеттi. Мая салатын, ш+меле тартатын, ш+мелелердiѓ астынан џзын сырыћты +ткiзiп жiберiп, љстiнен арћанмен бастырып таѓып берiп тџратын бригадаларѕа б+лiндi. Су +тпейтiндей етiп, ћоян жондап маялауды колхозшылар мiндетiне алѕан. Осылайша ћызу еѓбек басталѕанына љш-т+рт кљн. Сќрсен ш+меленi оћушылармен бiрге љймектiѓ тебесiне тастасып жљр. К+ѓiлге болмаса шаршап-аћ жљрген. Оћушылардыѓ iшiнде басылып ћалѕан ш+меленiѓ ћатын жазбай, екi-љш шаншып тастай салатын ысылѕандары да бар екен. Солардан ћалыспаймын деп-аћ алаћанын кљлдiретiп алыпты. Колхозшылардыѓ кеѓесi бойынша, пышаћтыѓ сабын, аѕаш ћасыћтыѓ басын ћыздырып басып, ќзер ћатайтты. «Аѕай, айырдыѓ сабын бос џстамаѓыз» деп едi, к+терген ш+бiнiѓ т+бесiнде б+рiктей боп шыр айналѕанын к+рген бiр оћушы. Баћса бџл да тегiн айтпапты. Айырдыѓ сабы алаћанда айнала бергесiн, тез ойылады екен. Eстiп ћажып тџрѕан љстiне Жќйтабар келген. – Бала, екеумiзге ћарап тџрѕан колхоздыѓ жџмысы жоћ. Жљз ћаралы оћушымыз iстеп жатыр, сол да жетедi. Мына белдiѓ астында таныс ћойшыныкi бар едi, онан да соѕан барып сорпа-су iшiп ћайталыћ, – дедi. Сќрсен оныѓ бџл џсынысына ћарсы болмады. Бџлар кљн еѓкейе ћос басынан аттанып кеттi. Ол Жќйтабармен ћызметтес болѕалы бљйтiп екеуi ѕана оѓаша болып к+рген емес-тi. Оћушыларды шыѕарып салып, «арттарыѓнан барармын» деп ауылда ћалѕан. Сонан келiп тџрѕаны осы. Бџйырса, бљгiн тќжiрибелi

ћарт џстазбен бiр аяћтан ас iшiп, бiр ћазаннан дќм татып дегендей тљсiнiсiп, достасып ћайтпаћ. Мџныѓ +зi Сќрсеннiѓ кейiнгi жџмысы љшiн љлкен к+мек. Eйткенi аѕа серiгi ендiгi жерде +стiп бала жолдасын ћанатына ћыса жљретiн болады. Екеуi малшы љйiне келiп, дастарћанѕа отырѕанѕа дейiн Сќрсен осындай тќттi сезiмнiѓ жетегiнде болѕан. Ертесi ћойлы ауылдан Сќрсен ћымызѕа, Жќкеѓ араћћа ќбден ћанып, тљске таяу аттанѕан. Сонан берi бiр саѕаттай уаћыт +ттi. Ћойшы љйi тереѓ сайдыѓ табанында екен. Жалѕа шыћћанша Жќйтабардыѓ астындаѕы мес ћарын ћаракердiѓ ћан сорпасы шыћты. Танауы желп-желп етiп, анда-санда тџра ћалады. Жќйтабар быртыћ аяћтарын ербеѓ еткiзiп, «шу» деп тебiнген болады. Шаужайдан ћаѕып, сипай ћамшылайды. Ћаракер алѕа оћыс ћозѕалып ћалѕанда ћџранды ердiѓ тоћпан жiлiктiѓ басындай алдыѓѕы ћасынан шап берiп џстай алады. Суѕа толѕан тџлыптай iркiлдеген денесiн ќзер меѓгерiп, ћайта тљзелiп отырады да тџра ћалѕан ћаракердi таѕы тебiнедi. Тљннен берi аузы босаѕан жоћ. Жаѕы ќлi талар емес. Бљкiл сайды жаѓѕырыћтырып, самбырлап с+йлеп келедi. Ердiѓ алдыѓѕы ћасы мен ћарныныѓ арасы сыныћ сљйем алшаћ. Бар салмаѕы ћаракердiѓ б+ксесiнде. Бџлар ћосћа келгенде балалар дем алып жатыр екен. Мџндаѕылар ерте тџрып, таѓѕы салћынмен жџмысћа араласатын да тљске ћарай +стiп кљн ћайтћанша бiр мезгiл жатып џйыћтап алатын. Бџл жайдан Жќйтабардыѓ хабары жоћ едi. Сќрсеннiѓ «ћозѕамаѓыз», жата тџрсын» дегенiне ћарамай: – Ой, балалар! Бџл не, бџл? Неѕып жатырсыѓдар тапайдыѓ тал тљсiнде? – деп ат љстiнде тџрып айћай салды. К+леѓке ћуалап љйездеген ћойдай ќр жерде топ-топ боп тырайып жатћан балалар бастарын жџлып-жџлып алысты. К+здерiн ућалаѕан кљйi тџра бастады. Анадай жердегi бiр тљп ћызыл ћурайдыѓ басын ћуыстап, љстiне ш+п жауып к+леѓке жасап алып, оћшау жатћан бала ѕана тџрѕан жоћ. Жќйтабар ћанша екiленгенiмен де талма тљстегi дауыс ауаѕа жџтылып, ашыћ шыћпады. Сонан болар ќлгi бала серпiлер емес. Аћыры Жќйтабар шыдамады, тепсiнiп жетiп барды. Бала ћурай басында ћалбайѕан бiр ћџшаћ ш+птi басына кие-кие атып тџрды. Табан астынан салдыр ете ћалѕан ш+птен шошынып ћаракер жалт бергенде, Жќйтабар ауып тљсiп ћала жаздады. Џйћысын аша алмай, ербиiп тџрѕан жалпаћ бет сары балаѕа: – Иттiѓ ѕана баласы, мџныѓ не-ей сенiѓ, а! – деп ћайта џмтылды. – Мен не ћылдым аѕай сiзге? – деп аузын бљртитып, кљмiлжiп тџрѕан бала, ћапелiмде ћолын селтеѓ еткiзiп, атты жасћап ћалды.

Жќйтабар ендi аттан тљсе сап џмтылып едi, бала беталды тџра ж+нелдi. Жете алмасын бiлгесiн атына мiне сап ћуды. Сќрсен мына ћылыћћа таѓ-тамаша. К+з алдында +тiп жатћан комедияѕа сенерiн де, сенбесiн де бiлмей, аѓырып тџрып ћалды. «Жынданѕан шыѕар» деп ойлады ол iшiнен. Жаппа алдында иiрiлiп тџрѕан балалар атты кiсi балаѕа жете бергенде: – Солѕа, оѓѕа! – деп шуласады. Сары бала жалт берiп бџлтарып кетедi. Ћожасыныѓ ћуып келе жатћаны осы бала екенiн бiлгендей, ћаракер де +з екпiнiмен аѕып +тiп, тџћырып тоћтай ћалады. Сол кезде аттыѓ мойнынан лоћып ауып тљсiп ћала жаздайды. Жалѕыз ћашып ћџтылмасын бiлген бала бiр кезде жљгiрген бойы кеп топ ортасына ћойып кеттi. Жќйтабардыѓ ћаны iшiне тартылып, бетiнiѓ тљк басћан +ѓiрi жџлѕан тауыћ тљстенiп кетiптi. Таѓдайы кеуiп, ентiгiп зорѕа с+йлейдi. – Сен иттiѓ баласын мектептен ћуѕызбасам, Жќйтабар атым +шсiн! Жќйтабардыѓ ш+п басындаѕы сол ћылыѕы мџѕалiмдер ортасында ќлi де ауыћ-ауыћ ћозѕалып ћалады. Ќсiресе Сќрсен: «Аћыры, Жќкеѓнiѓ мќселесiн ћарай алмаймыз. Онан да бiрер эпизодын еске тљсiрiп к+ѓiл к+терейiк», – деп ойда жоћта ойѕа сап, сондаѕы ќр ћимылын келтiрiп, +стiп ќѓгiмелеп отырады. Сондай кезде естiгендерiнiѓ џзынырѕасын Ћџрманбай +зiнше осылай елестеттi. Елестеттi де iштей ыза болды. Eте-м+те Орынбайѕа ренжидi. «Eзi ѕой оншалыћты бiлiмсiз адам емес. К+п жылдан берi мектеп басћарып келедi. Тќжiрибесi бар. Бiраћ Жќйтабар бџѕан не љшiн ћажет болды екен?! Тiптi мџныѓ љстiнен ћџс џшырѕысы келмейдi, шiркiннiѓ». Сондаѕы Жќйтабар ћуалайтын сары бала анадаѕы Койбастыѓ орнына жауап берген Ырысбаев Тќлiм екен. Кџрманбай мџны да ендi бiлген. Шоттыѓ басын басћанмен, сабы +зiне тиетiн болѕандыћтан, Жќйтабардыѓ желiгiн басып ћойѕан да Орынбай секiлдi. Ћџрманбайдыѓ есiнегiсi келдi. Аузын алаћанымен басып есiней бергенде, к+зi алдында жатћан саѕатына тљстi. Тљнгi он екi болыпты. Џзаћ отырып ћалѕанын сездi. Сосын ћаѕаздарын реттеп, таѓертеѓгi +тiлетiн сабаћтарыныѓ жоспарын ћайта ћарап шыћты. Жќйтабардыѓ ћылыѕына зейiнi б+лiнiп отырып, бiрнеше ћате де жiберiптi. Соларын тљзедi. С+йттi де шамын с+ндiрiп, жатып ћалды. Бљгiнгi бiрiншi сабаѕы таѕы да 9 «б» класында екен. Ћџрманбай кластан ћатты ренжiп шыћты. Ол сабаѕын тљсiндiрiп болып, бiрнеше баладан сџрап к+рiп едi, жауап ала

алмады. Бќрi де желкесiн ћасып, т+мен ћарайды. Сосын манадан +зiнен к+з алмай баћырайып ћарап отырѕан балаѕа: – Ћане, сен айта ћойшы, – дедi, сiрќ, тыѓдаѕан бала тљсiнсе, осы бiрдеѓе дер деген љмiтпен. Жапаћтап орнынан тџрды да ол да желкесiн ћасып, темен тџћиды. Аћыры «кiм айтады» деп едi, ешкiм љндеген жоћ. Тќлiм де т+мен ћарап отыра бердi. Бџдан соѓ жаѕалай тџрѕызды да журналѕа ондаѕан екiнi бiр-аћ ћонжитты. Ћойбас та осы н+пiрдiѓ iшiнде кеттi. Eйтпеуге лажы ћалмады. Ќуелi бiрдi љштен бiрге б+ле алмайтындар да табылды. Ћџрманбайдыѓ жанына бќрiнен осынысы батты. Келесi саѕаты бос екен. Журналды орнына ћойып, љстелiне отырѕаны сол едi, мџѕалiмдер б+лмесiне оћу iсiнiѓ меѓгерушiсi кiрдi. Кiрдi де дауыстап: – Сабаѕы жоћ мџѕалiмдер мiндеттi тљрде 9 «б» кластаѕы ашыћ сабаћћа кiрсiн, – дедi. Ћџрманбай ойлап-ойлап, бџл сабаћћа ћатыспаѕанын ж+н к+рдi. Бiраћ ќрi 9 «б» класс болѕасын, ќрi Жќйтабардыѓ сабаѕы дегесiн тыѓдаѕысы келдi. Ќсiресе осы класс оћушыларыныѓ басћа пќндердi ћалай оћитынын бiлуге ћызыћты. Орынбайдыѓ айтуынша да Жќйтабар: «мектептегi ћарт педагогтардыѓ бiрi. Одан љйрену артыћ болмайды, ќрине». Eз ойын осылай топшылаѕан Ћџрманбай еѓ артћы партаѕа барып отырды. К+з ћиыѕын Жќйтабардан алѕан жоћ. Оћушыларды да елеусiз ћалдырмауѕа тырысты. Ол мџѕалiмге арналѕан љстелге келiп жайѕасћан соѓ, ќдетiнше к+зiлдiрiгiнiѓ љстiнен кластыѓ т+рiн сљзе бiр ћарап алды. Оныѓ елеусiреген боз к+зi Ћџрманбайдыѓ жанарымен џшыраса ћалып едi, лезде тайдырып ќкеттi. Белдеуленген кеѓсiрiгiнен жалпайѕан танауына ћарай сырѕып тљсiп бара жатћан к+зiлдiрiктi оѓ ћолымен ырѕап-ырѕап ћайта к+терiп ћойды. Бџдан соѓ журналѕа љѓiлiп, бiрдеѓелердi нџћып жазды. Параћтап кiтабыныѓ бетiн ашты. Оћушылар да жарыса салдырлатып аударыстырып жатыр. Алдарында шашын ћырау шалѕан кеспелтектей божыр ћара сџр мџѕалiм тџрѕанын сезер емес. Ендi ќуелi бет-бетiмен сыбырласа бастады. Кейбiр ћу балалар осы сабаћтыѓ бџрын ћалай +тiлетiнiн басћа мџѕалiмдер к+рсiн дегендей жорта iстейтiн секiлдi. Жќйтабар орнынан тџрды. Ќлi бiр дыбыс шыѕарѕан жоћ. Ќлден соѓ барып: – Осы бiз ћай таћырыпты +тiп едiк? – дедi. – Љшiншi тарау. Орыс-жапон соѕысы. – Соѕыстыѓ себептерi мен сипаты. Оћушылар тљс-тџстан жамырап ћоя бердi. Ол:

– Тыс-с-с! – деп сџћ саусаѕын аузына к+лденеѓ џстады. Шуыл бiр демге бќсеѓсiдi. – Мен айтайын аѕай, мен! – Мен. Жапырлай ћолдарын к+терiсiп, ћайта шуласты. Оћушыларыныѓ мынадай белсендiлiгiне Жќйтабар да разы сияћты. Езуi жайылып, маѕынасыз ыржиып тџр. «Менiѓ сабаћты ћалай ететiнiмдi к+рсiн» деген болуы керек: – Ал сен, – деп тџп-тура Ћџрманбайдыѓ сол жаѕында отырѕан домалаћ ћара ћызды тџрѕызды. Ћыз жан-жаѕына ћарап алды да: – Жетiншi параграф, орыс-жапон соѕысыныѓ басталуы. Соѕыстыѓ себептерi мен сипаты. Басты-басты капиталистiк державалардыѓ империализм сатысына енуi халыћаралыћ ћайшылыћтардыѓ шиеленiсуiне ќкелiп соћтырды. XIX ѕасыр... – дедi де ћић етiп аузын басты. – Иќ, иќ, дџрыс айтасыѓ, с+йлей бер, тоћталма, – деп Жќйтабар да жампаѓдай ж+нелдi. Ќлгi ћыз ендi ћайтiп басын к+терместен с+йлей ж+нелдi. Жаттап алѕан сияћты. Тек ауыћауыћ мљдiрiп кетедi. С+йткен сайын екi ћолын партаныѓ астынан алмай етпеттеп отырѕан к+к к+з сары баланы нџћып алады да ары ћарай жалѕай бередi. Бџѕан Жќйтабар мќз. Екi ћолын артына џстап алып, ары-берi теѓселiп жљр. Ћџрманбай Жќйтабардан бџдан артыћ ештеѓе шыћпасын бiлгесiн, ќлгi к+к к+з сарыныѓ неѕып отырѕанына зер салды. Ќрине, оныѓ етпеттеуi де тегiн болмады. Ћыздыѓ алдындаѕы партада екi таћтайдыѓ арасы кебе-кебе ажырап кеткен екен. Кiтап жолдарын жаѓаѕы тесiктен кино лентасынша жылжытып отырыпты. Бiраћ не керек ћыз байѕџс та сасып тџрып к+зiне iлiккен с+здердi саудыратып оћи бердi. Бiр кезде Жќйтабардыѓ +зi де жалыћты бiлем: – Дџрыс, отыр. Молодец, баѕаѓ бес, – дедi ћанаѕаттанѕандыћ кейпiн танытып. С+йтiп, таѕы да бiрнеше баладан сџраѕан болды. Одан кейiн даѕды бойынша жаѓа сабаѕын бастады. Eзi де жаѓаѕы ћыз ћџсатып бiр-екi беттi оћып љлгердi. Eкiнiшi сол – ћоѓырау Жќйтабардыѓ сабаѕын аяћтауынан бџрын соѕылды. Соныѓ салдарынан бес басћышты сабаћ ету ќдiсiнiѓ соѓѕы екеуi орындалмай ћалды. Жќйтабар да осыны ойлаѕан болу керек: «оњ» деп саѕатына ћарады. Класс салдыр-гљлдiр жинала бастады. Ћџрманбай ћозѕала ћоймаѕан. Ћанаттас партадан алдындаѕы баланы к+здей лаћтырылѕан бљктеулi ћаѕаз ћаѓѕып кеп, Ћџрманбайдыѓ ћолына тљстi. Оны лаћтырѕан баланыѓ тiлiн жалаѓ еткiзiп бџѕып ћалѕанын, ол байћаѕан жоћ. Ћаѕазды алаћанына ћысћан бойы шыѕып жљре бердi. Мџѕалiмдер

б+лмесiне келгесiн бiр-аћ ашты. Ћоѓырова дейтiн ћыз жазыпты. «Тарих сабаѕы болып жатыр. Сейсен мен Болат айнаѕа ћарап, шашын тарайды. Ћален ыржаћтап ћыздармен ќѓгiмелеседi. Тџрѕанбек орыс тiлiн орындайды». Ћаѕазды к+з жљгiртiп оћып шыћты да бљктеп ћалтасына салды. Сол сќт есiне келгенi: «егер бiз шын мќнiндегi педагог болады екенбiз – онда бљйтiп +згенi де, +зiмiздi де алдамауымыз керек» деген жалѕыз с+йлем едi. Бџл љшiн не iстеу ћажеттiгi ж+нiнде ойланып љлгермеген. Ол кешкiсiн к+п толѕанды. Осында келгелi бергi уаћыт iшiнде не бiтiрiп, не ћойѕаны туралы +зiне-+зi есеп бердi. Байћап ћараса к+п iстi ойлайды да орындамайды екен... Аћыры, Ћџрманбай мынадай ћорытындыѕа келдi. Ертеѓ талћылау бола ћалса, Жќйтабардыѓ бар кемiстiгiн басып-басып к+рсетемiн. Ћабырѕасы ћатћан ћарт педагог. Оѕан б+текесi тљссе тљсiп-аћ ћалсын. Екiншiден, тоѕыздыѓ математикасын ќлiппесiнен ћайта бастауым керек. Бџл љшiн жџмыстыѓ жљрдек ќдiсiн тапћан ж+н. Ол ќдiс – еѓ алдымен шќкiрттердiѓ +з кљшiне сљйену, олардыѓ белсендiлiгiн арттыру. Eйткенi олар шылѕи џѕымсыз емес, бќрi тек ћызыћпаушылыћтыѓ салдары. Сосын ќр оћушыѕа арнап есеп кiтапшасын ашамын. С+йтiп, ќуелi кiмнiѓ ненi тљсiнбейтiнiн +зiм бiлiп алам. Ауру табылѕасын емдеу оѓай. Жќйтабардыѓ кешегi ашыћ сабаѕы ертесi кешке ћарай талћыланды. Едќуiр адам с+йледi. Маћтау да, даттау да аз болмады. Ќсiресе Ћџрманбай с+йлеп болѕанша Жќйтабар екi-љш рет ћарѕып тџрды. Оѕан Орынбай: «шыда, љндеме» дегендей емеурiн танытып едi, ћызынып алѕан ол аѓѕармады. Болмай бара жатћасын зекiп тастады. Ал Ћџрманбай: – Eз басым к+з бояп уаћыт +ткiзгiм келмейдi, – дедi. Орынбай да бiр ћаѕып ћалѕысы кеп: – Болды ендi, шыраѕым, институт аудиториясында бес жыл отырып тыѓдаѕан лекцияѓды тљгел ћайталайын деп пе едiѓ. Осы отырѕандар да оћыѕан жандар, – деп +п-+тiрiк кеѓккеѓк кљлдi. Бiраћ ешкiм кљлкiсiн ћостаѕан жоћ. Ћџрманбай да есе жiбергiсi келмей: – Ескертуiѓiздi сќл кешiрек жасадыѓыз. С+зiм осымен бiтiп едi, – деп жаѓаѕы Орынбайдыѓ кљлкiсiне салып бџл да кеѓкiлдедi. Манадан ќркiмге с+з берiп, жиын басћарып отырѕан оћу iсiнiѓ меѓгерушiсi: – Ал, Жќке сiз не дейсiз, – дей берiп едi, Орынбай б+гей ћойды. Оныѓ шiгесiне ћорѕасын ћџйып, тќйкесiн ћанша тай-

парлаѕанымен алшы тџрѕыза алмайтынын сезген секiлдi. Жиын аѕасымен де келiспестен ћорытындыны +зi жасады. – Осы кљнi мынау ит басына сорпа т+гiлiп жатћан тоћшылыћтан ба деймiн, жолдастар, – дедi манадан бергi Жќйтабардыѓ шымбайын бататын пiкiрлердi сыйпалап тiгiсiн жатћыза келiп, – ћарап тџрсаћ баласын еркелетпейтiн ешкiм жоћ сияћты. Баяѕы +здерiѓ ћџсап оћитын, ондай тќртiптi балаларды бџл кљнде таппайсыѓ. – Ол к+пшiлiкке к+з тастап едi, осы с+зi бiраз адамѕа џнап ћалѕанын сездi. Сосын бџл желiден кiлт ауысып, басћа сарынѕа тљстi. – Бќрiнiкi кеуде. Iстiѓ бќрiн тындырып ћойѕан, бiлiмнiѓ бќрiн бiлiп алѕан адамша жљредi. Барабара осындай кеуделер к+бейiп кете ме деп ћорћамын. Олай дейтiнiм, мына Жќкеѓе баѕынбаѕан бала осы отырѕан ћайсымызѕа баѕына ћояды. Таѕы бiр таѓѕалып отырѕаным – балаларды дќл ашыћ сабаћ љстiнде баѕындыра алмай ћалѕаны. Мен ѕой ћатысћаным жоћ. Мына +з с+здерiѓiзге ћараѕанда солай сияћты. Менiѓше, бџдан шыѕатын ћорытынды сол – оћушылар осы сабаћћа ћатысып отырѕан мџѕалiмдердi де сыйламаѕаны... Сќрсен кезiнде Жќйтабардыѓ ш+п басындаѕы жеѓiл мiнезiн сынаймын деп Орынбайдан +зi ћысым к+рiптi. Сонда Сќрсенге Орынбайды бџрыннан бiлетiн кейбiр мџѕалiмдер: «љндеме» деп аћыл берiптi. «Судыѓ да сџрауы бар деген. Ќлi талай-талай былыћтыѓ бетi ашылатын мезгiл жетедi. Сол Орынбай љшiн ћалћан керек. Бiр сеѓгiрдi сонымен айналмаћ. Жќне де ол бџрыннан келе жатћан адам. Ћазiр бiрдеѓе десе, љстiнен арыз жазуы мљмкiн. Таѕы бiр себеп – Жќйтабардыѓ ќйелi осындаѕы орман шаруашылыѕы мекемесi бастыѕыныѓ ќпкесi. Ана есiгiнiѓ алдындаѕы ћараѕайды ќбден бойына сiѓiргенше, оѕан ћарсы келер шамасы да жоћ». Бџѕан Ћџрманбай кезiнде сенбеген. Ендi мiне шљбќсiз шындыћты айтћаны љшiн найзаныѓ џшы +з кеудесiне де тiрелiп отыр. Ешкiмнiѓ ара тљсер сыѓайы байћалмайды. Мейлi деп мџныѓ да љндемей ћалѕысы келiп едi, бiраћ Орынбайдыѓ, ќсiресе, к+пшiлiктi +зiне тарту маћсатымен айтћан алѕашћы с+здерi к+ѓiлiне сыймаѕасын: – Мен бiр нќрсеге тљсiнбедiм, – деп Ћџрманбай ћолын к+терiп едi, жиналыстан жалыѕып ќзер отырѕан жџрт шу ете тљстi: – Болды ѕой, несiн мыжи бересiѓдер. – Ќлi сиырымыз да сауылѕан жоћ. – Бастыћ айтты бiттi емес пе. – Ту, уаћыт та талай бопты, ертеѓгi сабаћћа ћашан дайындаламыз? Тљс-тџстан етек-жеѓдерiн ћаѕып тџра бастап едi, ешкiм тоћтатпады.

жылыныѓ соѓында кќмелеттiк аттестат алды. Айтпаћшы ћазаћ тiлi мен ќдебиетiнен тапсыра алмаѕаны љшiн, Сќрсен жолдас баѕа ћоймады. Сосын мына сiз боп, – деп Орынбайды нџсћады, – бiз боп, – деп +зiн ћосты, – сыртынан ж+ндеп жiбердiк. Сонан кейiн бiз оны мџѕалiм етiп алдыћ. Eткен жылы оћытћан класы елу процент љлгерiм бермей, iлдќлдалап ќзер +ткiзгемiз. Ћазiр де отыз баланыѓ таѕдыры ћолында. Бiлдей екiншi кластыѓ оћытушысы. Бџйырса оныѓ ћорытындысын келесi жылы к+ремiз. Оћу iсi меѓгерушiсiнiѓ с+зi коллективке ћатты џнады. Б+гелiп отырѕандардыѓ жолын ашћан секiлдi. Ќр жерден-аћ «мен, мен» деп с+з сџраушылар к+бейдi. С+йтiп, бес-алты адам с+йледi. Тiптi бiреулер ћыза-ћыза: – Маћала авторы Жќйтабар жолдастыѓ ш+п басында педагогћа жат, ерескел мiнез к+рсеткенiн естiмеген. Ќйтпесе оныѓ +зi бiр фельетон, – деп соћты. Кљлиман деген сатушы ќйелдiѓ љйiнде кљйеуi жоћ кљнi етi, кљшiгi, ер-тоћымы жоѕалѕанын, сатушы ќйелдiѓ Жќйтабардыѓ класындаѕы оћушылардан к+рiп, мектепке арыз айтып келгенiн айтты. – Педсоветтiѓ ћарайтын мќселесi емес, – деп Орынбай екiљш рет тосып едi, тыѓдамады. Оћу iсiнiѓ меѓгерушiсi де: – С+йлеушiлердi тоспайыћ, Ореке, ќркiм к+ѓiлдегiсiн айтсын, – деп оѕан дем бердi. – Осы бiз Жќйтабар жолдасты ћашанѕы ћорѕаштай беремiз, – деп +рекпи тљстi. Ћџрманбай бџл коллективтiѓ неѕып сљттей iрiмей тџрѕанына таѓћалушы едi, онысы ћате екен. К+пшiлiк деген ћашан да к+пшiлiк ћой. Оныѓ +зiн-+зi џстап отыратын ћуаты барлыѕына ендi ѕана к+зi жеткен секiлдi. Ендеше, бџдан былай жалѕыз шырылдап, жеке шабу деген бекершiлiк. К+пшiлiкке сљйенгенiм ж+н. Мен бiлетiн шындыћты басћалар да к+рiпбiлiп отырѕан жоћ па. Ќсiресе оћу iсiнiѓ меѓгерушiсiн «ынжыћ» деп бекер кiнќлап жљрiппiн. Ол бос с+зге араласпайтын, ойындаѕысын дабыра ћылмай-аћ жљзеге асыратын iстiѓ адамы к+рiнедi. Ендеше, менiѓ с+йлегенiм артыћ. С+йтiп Ћџрманбай с+з сџраѕан жоћ. Орынбай келесi с+здi Жќйтабарѕа бердi. – Сонымен, Ореке, дџрыс ћой. Мен айтсам ќлгi ненi айтамын, – домаланып орнынан зорѕа тџрѕан Жќйтабар к+зiлдiрiгiн к+терiп ћойып, айбаћ-сайбаћ етiп жазып алѕан т+рт-бес параћ ћаѕазды оћуѕа ыћѕайланып едi: – Ойбай, Жќке-ау! Оћымай-аћ бiрдеѓе демейсiз бе! – Жќкеѓнiѓ артыћ-кем кеткiсi келмей тџр. Ќр жерден кљлкi к+терiлдi.

– Оћу бiтiрiп келдi деймiз де бас-к+зiне ћарамай, сабаћты б+ле саламыз, Анау отырѕан Ћџрманбай деген бала дым бiлмейдi екен. Жоѕары кластарѕа программа бойынша сабаћ +те алмай, оћулыћта жоћ бiрденелермен балалардыѓ миын ашытып жљрiптi. Кеше Ћойбастыѓ сабаѕын тексерiп отырып байћадым. Оны баћылап жљрген басшылыћ жќне жоћ. Журналдыѓ бетi жыпырлаѕан екi. Eздерiѓiз бiлесiздер, менiѓ балам Ћойбас +те жаћсы оћиды. Соѕан екi ћойыпты. Бџл тоћсанда бiр кластан он-он бес баладан љлгермейiн деп отыр. Бљйте берсек, аман болса, газетке таѕы шыѕамыз. – Шынында, сенiѓ мџныѓ ней, ћалћам? – Ћџрманбайѕа ћарап џмсынып едi, ол љндемедi. – Рас па? – дедi Орынбай сосын оћу iсiнiѓ менгерушiсiне бџрылып, – сен сабаѕын тексерiп к+рiп пе едiѓ? – Шет-жаѕасын бiлемiн, бiраћ Жќкеѓ айтћаннан г+рi басћашалау. – Тџршы +зiѓ, бiрдеѓе дешi! Екеуiѓдi де тљсiнбедiм. Ол +п- +тiрiк жылан к+ргендей шошып кеттi. Ћџрманбай жауапты ћысћа ћайырды. – Балалар сабаћ бiлмейдi. Артын бiлмегесiн, алѕа жылжуѕа болмайды. Орынбай жын соћћан адамша ћарћылдап кеп кљлдi. Ћалтасынан бет орамалын алып, к+зiн сљрттi. Ќбден ћалпына келгесiн ћайта ћатуланып: – Ей, сен, не сандалып отырсыѓ, – дедi, – оларды бќлен жылдан берi мен оћытып келе жатырмын. – Мейлi, кiм оћытса, ол оћытсын. – Сенiѓ +зiѓнiѓ тќрбиеѓ нашар жiгiт екенсiѓ. Былай жас болѕасын баулып к+ремiз бе десем, адам болатын тљрiѓ жоћ. Сенi осы жолы жџмыстан шыѕару ж+нiнде ћаулы алу керек. – Ерiк +зiнiзде. К+пшiлiктiѓ таразысына тљскен iс ж+нiнде таласпайтын ќдетiм бар едi. – Ендеше, солай! Осындай он ћызыл диплом ќкелсеѓ де дым бiлмейсiѓ. Ћайда барсаѓ онда бар. – Есiѓiзде болсын, ешћайда!.. Табан астынан жабысћан бќлеге таѓырћаѕан Ћџрманбай иыѕын ћићаѓ еткiзiп, отыра кеттi. Мектептiн де, «Шыѓбџлаћ» колхозыныѓ да партия џйымы бiрге болатын. Секретары Тџрсынбаев деген џзын бойлы, арыћ, ћой к+здi кiсi едi. Манадан +зiмен-+зi боп, бейтарап отырѕан. Орынбай тiптi желпiнiп бара жатћасын, басып тастады да, џзаћ с+йледi. – Педсоветтiѓ жџмысы менен г+рi осы отырѕан сiздерге тќн. Мен не болѕанын тыѓдаушымын. Газет маћаласы жайлы

жџртшылыћтыѓ к+зћарасы бiр жерден шыћты деп ойлаймын. Ал екiншi нќрсе, – дедi ол баяу ћоѓыр љнмен, – Жќкеѓ бiр нќрсенiѓ шетiн шыѕарып едi, Орекеѓ тым ћатты кеттi. Байћауымша, бџл осы жиналыста с+з ететiн мќселе емес екен. Оны байсалдылыћпен тексеру, аћырын кљту керек. Жастардыѓ суын ћайтаруѕа ќдеттенбеген абзал. Жќкеѓ к+птi к+рген адам. Ол кiсiге аћыл айту артыћ. Дегенмен, Жќкеѓнiѓ с+зiнен бџрын естiп жљрген бiр хабардыѓ салћыны сезiлiп тџрѕасын, ескерте кетудi ж+н к+рдiм. Ренжiмеѓiз: тумаѕан баламныѓ табанына таћтайдаѕы шеге кiредi деп байбалам салуѕа да болмайды. Еѓ алдымен балдызыѓыз оћуын бiтiрiп келсiн. Оѕан да орын табылады. Ќйтпесе, ћџдайѕа шљкiр, ќкесi дырдай орман шаруашылыѕы мекемесiнiѓ бастыѕы. Сiз екеумiзге жалына ћоймас сiрќ. Ќлгiнде Орекеѓ «оларды мен оћытамын» деп маћтанышпен ауызѕа алды. Мџнысы дџрыс та. Бљгiнгi шќкiрт – ертеѓгi сiз сияћты џстаз. Бiраћ менiѓ бiр нќрсеге кљмќнiм бар. Eйткенi менде о баста педагог болѕан адаммын. Сiз мектептiѓ басшысысыз. Ауданѕа, облысћа жиi-жиi жиналысћа кетесiз. Онсыз да мектептiѓ басшылыћ жџмысы шаш етектен. Сондай жаѕдайда оћушыларѕа мџћият бiлiм бердiм деп кесiп айта аласыз ба? Менiѓше мџны да ескергенiмiз ж+н секiлдi... Жќйтабар т+бесiнен жќй тљскендей болды. Орынбайѕа да жеѓiл тимедi. С+йтсе де ол Жќйтабар ћџсап сыр бергiсi келмей, барынша пандыћ танытуѕа тырысты. Жиналыстыѓ салты бойынша ћорытынды шыѕарѕансы-ды. Дайындап ќкелген ћаулысын оћи алмады. Ћаулыны Орынбай, Жќйтабар, орман шаруашылыѕы мекемесiнiѓ бастыѕы љшеуi аћылдасып, кљн iлгерi дайындап ћойѕан. Жиын соѓында Орынбай соны оћымаћшы едi. С+йтiп, бiр ауыздан маћџлдатып, педсоветке ћатысћан жауапты адамдарѕа ћол ћойѕызып алмаћ болѕан. Партия џйымыныѓ секретары да сол есеппен шаћырылѕан. Ал Жќйтабардыѓ ќлгi с+зi – ћаулыныѓ негiзi-тџѕын. Орынбай дат деп ћалды. Парторгтiѓ бџлай с+йлерiн бiлмеген. «Тџрсынбаев колхоз шаруашылыѕымен-аћ басы ћатып жљрген адам. Ол арѕылыћ-бергiлiгiн екшеп жатпайды. Ћатысып отырады да ћаулыны маћџлдап аттанады. Оѕан бџл жоѕарыѕа есеп беру љшiн ѕана ћажет» деп ойлаѕан. Мџндайын бiлгенде ѕой, ертеѓ ћаулыны апарып бiр-аћ к+рсететiн едi. Ол еѓ алдымен ћызу пiкiр ћатыстырѕаны љшiн, жолдастарѕа алѕыс айтты. Соныѓ салдарынан уаћыттыѓ созылып кеткенiн ескерттi. Осы пiкiрлерге сљйенiп, редакцияѕа жауап ћайтаратындыѕын хабарлады. Ћаулы ж+нiнде тiс жарѕан жоћ.

Жиналыс мџѕалiмдер б+лмесiнде +ткен. Тљнгi саѕат он екiде тарады. Орынбай жиналып-тернелiп, еѓ соѓынан шыћты. Елдiѓ бќрi кетiп ћапты. Љйiне жалѕыз аяѓдады. Еѓ аћыры Жќйтабар да тоспаѕан. Бiр есептен онысы да дџрыс. Ал ќлгiге Ћџрманбайды соныѓ балдызына орын босату љшiн ћуѕалы жљр деп жеткiзген кiм болды екен?!. Жылда +зi он бес-жиырма саѕатћа дейiн сабаћ, беретiн. Ќрине, мџныѓ бќрiн уаћытысымен +ту басшы адамѕа ћиын екенi рас. Бiраћ ќйтеуiр +йтiп-бљйтiп љлгертушi едi. Спорт, еѓбек саѕаттары бар, аяћ астынан ауырып-сырћайтыны бар дегендей – кљнiне бiр класћа љш ћайта кiрiп сабаћ +ткiзген кездерi болѕан. Мџны да бiреу аудандыћ оћу б+лiмiне жеткiзе ћойыпты. С+йтiп, он екi саѕатћа ћысћартып тастаѕан. Ендiгi жай мынау!.. Оныѓ жол бойы осыѕан аћылы жетпей дал. Мљмкiн, алѕашћысы ћатындардан шыћћан бќле шыѕар. Ол да ыћтимал. Жќйтабардыѓ ћатыны маћтаншаћ сорлы едi. Ал сабаћ жайлы жеткiзiп жљрген – с+з жоћ оћу iсiнiѓ меѓгерушiсi. Оныѓ маћсаты менi сљрiндiру. Ќйтпесе, љндемей жљрiп-жљрiп, жеме-жеге келгенде ќлгiндей с+йлемес едi. Соѕан ћараѕанда маћала авторына материал берген де сол. Сондыћтан мен ћазiрше шыдауым керек. Ќзiрше Ћџрманбай екеуi бiлгенiн iстесiн. Тура жарты жылдыћ ћорытындыныѓ ћарсаѓында тексерушi шаћыртып, т+рт аяѕын к+ктен келтiрейiн, иттердiѓ. Орынбай љйiне жеткенше, к+ѓiлiн осылайша демдеген едi. Ћаћпасын ашып iшке ендi. Шынжырын сылдырлатып шауып кеп, итi еркеледi. Ћорасыныѓ аузында ауыћ-ауыћ ыћыранып ћойып, екi сиыры кљйсеп жатыр. Анадайдан ћарауытып, жиюлы ћараѕайлары к+рiндi. Ай ќлi тумаса да ћараѓѕыѕа к+зi љйренiп ћалѕандыћтан ба осыныѓ бќрi ап-аныћ байћалды. Таулы жердiѓ кљзгi тљнi кќдiмгiдей салћын екен. Денесi тоѓазып есiнедi. Орман шаруашылыѕы мекемесiнiѓ бастыѕына айтып, таѕы да бiрер машина отындыћ ћараѕай тљсiртiп алуды ойлады. Сосын аћырын келiп, шам жаћпастан шешiнiп жатып ћалды. Ћџрманбай сабаћћа к+ѓiлсiздеу оралды. К+зi домбыѕыѓћы, жџћа +ѓi жљдеп тџр. Тљндегi жиналыстан кейiн ж+ндi џйыћтамаѕанын оћу iсiнiѓ меѓгерушiсi бiрден байћады. Байћады да: «О балалыѕыѓ бар болѕыр», – дедi iшiнен. Сосын: – Жолдас Ћаѓтарбаевич, берi кел, мџнда бiр ћызыћ ќѓгiме бар. – дедi кљлiп. Ћалпынан тыс ойнаћы, ќлденеге мќз. Мџнысы Ћџрманбайѕа џнаѕан жоћ. «Љстелi орныћћан, +зiн- +зi дќлелдеген бастыћ адам. Мен ћџсатып ешкiм ала к+здей алмайды. Тљнде талайымызды мџћатып алды. К+ѓiлi бљтiн жандар с+йтiп кљледi. Бџл жерден ауысса, екiншi жерге барып дiк ете тљседi. Жџмыс iстей алмады деуге ешкiмнiѓ дќлелi жоћ. Ал

менi ћуса, сабаћ +те алмады деген ат таѕады. Масћара-ай, естiген елден, бќрiнен бџрын бiрге оћыѕан сабаћтастарымнан џят болатын болды. Бастыћтыѓ аты бастыћ. Жоѕарѕы жаћ тыѓдаса, соны тыѓдайды. Мен кiммiн?!» деген ой келдi басына. Ћџрманбай оћу iсi меѓгерушiсiнiѓ есiгiн бџрынѕыдай еркiн емес, имене ашты. Ол ќлгiндегi жайраѓ ћалпын +згертпептi. Ыѓылдап ќн сала ма-ау, ќйтеуiр жљйкесiне тигiсi кеп тџрѕан секiлдi. Болмаса, мџндай мiнезiн бџрын байћамаѕан ба! Состиып тџрып ћап едi, ћасындаѕы љстелдi нџсћады. Ортан белiне дейiн тџтап кеткен темекiсiн алып, ћоћырайѕан кљлiн сџћ саусаѕымен шертiп тљсiрдi. Сосын ћомаѕайлана сорып, тљтiнiн екi танауынан будаћтата шыѕарды. – Белгiлi емес пе. Тљнѕатованы жџмысћа алѕан Орынбай, педсоветтiѓ ћорытындысы мен редакцияѕа жауап жазып жатћан мен... – Оныѓыз рас ћой, аѕа, дегенмен бастыѕымен ћырбай боп жљрiп оѓѕан адамды естiгенiѓiз бар ма? Ол мырс етiп, басын шайћады. – Eз iсiѓнiѓ дџрыстыѕына сенсеѓ болѕаны. – Сiз сенсеѓiз сенемiн. Екеуi бiрлесе отырып, Ћџрманбайдыѓ жоспарын талћылады. Программа орындалмай ћала ма деген ћауiппен пысыћтау жџмысын алашабырлау жљргiзiп келедi екен. Баћылау жџмысын алып, оћушылардыѓ бiлiмiн аныћтап к+руге келiстi. Ћарымды-ћарымды бiрнеше оћушыны жыл сайын +тетiн аудандыћ, облыстыћ математиктердiѓ олимпиадасына дайындай жџрудi џсынды. Ћџрманбай тџруѕа ыѓѕайланып едi: – Кiшкене сабыр ет, – деп тiзесiнен басты. – Баяѕы бiз оћып жљрген кезде Ћанатбек деген мџѕалiмiмiз болѕан. Џмытпасам фамилиясы Ж+ргенбаев шыѕар. Аѓшы адам едi. Eтiрiк ќѓгiменi к+п айтатын. Су жаѕалап ћармаћ та салатын. Сабаћ љстiнде бiр ћармаћпен екi балыћ алѕанын, бiр кљнде мќстек ћџласымен љш ћасћыр соћћанын ќѓгiмелеп отырып, уаћыт +ткiзетiн. Сосын бќрiмiзге ћоятыны т+рт пен бестџѕын. Бiз оны сол љшiн жаћсы к+ретiнбiз. Мџны айту себебiм – +стiп +тiрiк баѕа ћой дегенiм емес, талап ћоя бiл, ќдiл бол. Ол ћаталдыћћа жатпайды. Ќдiлдiк пен ћаталдыћ екi б+лек нќрсе. Ћатал боламын деп шамадан асырып жiберсеѓ, баланы ћаймыћтырып аласыѓ. Сенiмi жойылады. Ол бџл кiсiнiѓ бљйтiп неге алыстан орап отырѕанын ендi тљсiндi. Ойлап тџрса, бiр серпiнге шыдамай ћаймыѕып ћалѕан екен. Манадан берi соны келiнiне айтып, ћызына тыѓдатыпты. Осыѕан ћараѕанда оћушыныѓ аты – оћушы, ћџстыѓ

Денсаулыѕым да нашар. Ол кетсе, ертелi-кеш отын-судан да ћысылып ћаламын» деп еѓiреп отыр. Ана екi ћызды, шешелерi жiбермейтiн сияћты. «Бой жетiп ћалѕан ћыз бала, далаѕа ћондыра алмаймыз» дептi. – Мынаусы, мынау? Бџл не бiтiргелi барады? Ол Ћойбастыѓ фамилиясын нџћыды. – Бќрi бiрдей жљлдегер болмайды. Жаѕдайы бар. Ћара боп барып келсiн дегенi шыѕар. – Ту, – дедi Ћџрманбай, – мен сiзге сенiп жљр едiм. Мџныѓыз ћалай, аѕа. Ат-тоны барлар баратын той емес, мџныѓ аты – ѕылыми жарыс. Балуанѕа да кiсi жыѕылу љшiн емес, жыѕу љшiн тљседi. Дќмелiлердi ѕана апарѕым келедi. Љстiмiздегi жылдыѓ соѓына ћарай облыста, сосын Челябинск, Рига, Новосибирск ћалаларында жас математиктердiѓ бљкiлодаћтыћ олимпиадасы +тпекшi. Бџйырса, бџлар соѕан ћатысатын болар. Ендеше, оларды ћарыс жердегi аудан орталыѕына апара алмаѕанымыз џят. Жаѕдайы жоћтары болады екен, жасауымыз керек. Ал ќлгiндей тљсiнбейтiн ата-аналармен +зiм с+йлесем. Орынбай +з џсынысына Ћџрманбайдыѓ келiспегенiн естiгесiн, кабинетiнде оѓаша отырып џзаћ ойланды. «Кљздегi тосып аламын» деп ћорћытћаны осы едi. Мына +зi к+рсеткен тiзiмнiѓ iшiнде iлiнетiн ешкiм жоћ. Амандыћ болса, бетiмен жер басып ћайтып оралады. Соны желеу етiп, бiр соѕып алады. Адал баѕалаймын деп љлгертпейтiн он шаћтысы жќне бар. Сонымен, жарты жылдыћ есептi жолдай отырып, комиссия шаћырамын. Eстiп, жыл соѓына дейiн аяѕын ќнтек-тќнтек бiр бастырып тастасам, келесi жылы +зi-аћ жолын табады. Таппаѕан кљнде сылтауым бар, алмаймын деп отырып аламын. Eйтiпбљйткенше орман шаруашылыѕы бастыѕыныѓ ћызы да оћуын бiтiредi. Басћа жаћћа кетсе, +зi бiлсiн. Ќйтпесе орны бос. Мен +тiрiкшi емеспiн. Оѕан дейiн мына ћараѕайды ауылѕа жеткiзiп љлгеремiн деген с+з. Љйiм бiткесiн пљл болмаса, кљл болсын. Жай мџѕалiм етiп жiберсе де +ле ћоймаспын. Бџл ойы да жљзеге аспайын деп отыр. Ендi Ћџрманбай жасаѕан тiзiмге љѓiлдi. Таѕы бiр сайтан сыбырлады. «Шошитын тљгi де жоћ. Осыныѓ барлыѕы да неше жылдан берi +зiмнен оћыѕан. Ћџрманбай жарты жылдыѓ iшiнде ћџлаѕына езiп ћџйып жiберсе к+рермiн. Болмаса, бќрi де белгiлi балалар. Ћайта +з ћалаѕандарын апарып, ћара бет боп ћайтћаны тiптi жаћсы. Бџлтара алмайтын болады. Барсын.» Ћолма-ћол оћу iсiнiѓ меѓгерушiсiн шаћыртып ап, Ћџрманбай жасаѕан тiзiмге келiсетiндiгiн айтты.

шамалы iшуi де мљмкiн. Егер iше ћалса, асыѕы алшысынан тљсiп жљрген неме бiршама желпiнетiн де шыѕар. Љй iшi адамѕа лыћ толыпты. Боз ћыраулатып Орынбай ќйелi екеуi ауызѕы б+лмеде шешiнiп жатћанда-аћ, т+рдегiлер ћаћ жарылып орын босату ћамына кiрiстi. Жиылѕандардыѓ iшiнде мџѕалiмдерден былайѕы жџрт та бар секiлдi. Орынбай к+пшiлдiгiн танытћысы кеп: – Ассалаумаѕалейкљм, жиылѕан топ, орталарыѓыз толсын! – деп ќзiлдей кiрдi. – Келiѓiз, директор мырза, сiздермен асып т+гiлсiн, – деп отырѕандар да есе жiбермей жатыр. Т+рден ќзiрленген орнына жеткенше, «П» ќрпi тќрiздi ћойылѕан љстелдiѓ айналасын бiр шолып +ттi. Ћџрманбай жќне де келмептi. «Иттiѓ баласы сауысћаннан да саћ екен +зi» дедi iшiнен. Сосын љй иесiн шаћырып ап: – Ћазiр Ћџрманбайды жатћан љйiнен бiлiп келсiн, бiр баланы жљгiрте ћойшы, – дедi ћџлаѕына сыбырлап. Ол келгенше, шытырап-шытырап деп ќр бљйiрден кеу-кеулеген жџрт Орекеѓнiѓ басын дуылдата бастаѕан. Ћџрманбайдыѓ оћуѕа тљсу тарихы ћызыћ едi. Жастай жетiм ћалып, +гей шешенiѓ ћолында +скен. Ол он жылдыћты бiтiрмей жатып-аћ: «Оћуыѓды бiткесiн ќкеѓе к+мектесiп, жџмыс iсте. Сенен басћа балалардыѓ бќрi ќлi жас. Шиеттей жан, шикi +кпемiз. Жоѕарылап оћу деген де оѓай емес к+рiнедi. Оѕан да ћалтаѓ, танысыѓ, болмаса, тљсе алмайды екенсiѓ. Бќленнiѓ баласы да, тљгiленнiѓ баласы да таѓдайын аѕартып отырѕан бiр-бiр сиырын сатћызып барды да, т+гiп-шашып сандалып ћайтып келдi. Олар ћџсап саѕан сатып џстата ћоятын бiздiѓ сиырымыз да жоћ. Аћыры колхозѕа кеп анаусы ћой баѕып, мынаусы трактор айдап жљр. Шешелерi iшсе iшкенге, кисе кигенге жарымай, сљмеѓдеп жљрушi едi. Осы кљнi тiптi тџмсыћтарын шљйiрiп ћапты. Ендi ћайтсiн сорлылар, аћша десеѓ соларда, астыћ десеѓ соларда, ет десеѓ соларда» деп шешесi ћџлаѕыныѓ ћџрышын жеген. Бџѕан ол иланып та жљр едi. Кљтпеген жерден осындай жас математиктердiѓ аудандыћ, облыстыћ олимпиадасыныѓ жљлдегерi атанып, соѓынан Новосибирскiге аттанды. Еѓбегi жанып, онда да жљлделi орынѕа ие болды. Соныѓ арћасында СССР Ѕылым академиясы Сибирь б+лiмшесiнiѓ жолдамасымен КазГУ-дiѓ математика фаћультетiне келiп оћуѕа тљстi. Бiрге оћыѕан талай-талай ћалталы сабаћтастары к+з алдында ћџлап ћайтты. Сонан берi еѓбектiѓ жерде ћалмайтынына сенедi, еѓбегiне сенедi. Оћушыларын да сондай адал еѓбекке баулуѕа тырысады. Бџл кљндерi оныѓ жатћан б+лмесi кiшкентай матема-

тиктердiѓ кеѓесетiн академиясына айналѕан. Орынбай жiберген бала келгенде, солардыѓ математика жайлы шаѕын кеѓесi +тiп жатћан едi. Мџны да кеѓесiмiзге ћатысћалы келген екен деп жорамалдаѕан Ћџрманбай жылы шыраймен ћарсы алды. Оћушылар да ћаумажалап к+терiп ќкеттi. Ал ол болса, жиын-тойда сорпа-су iшiп жљргенiне ћатты џялды. Кетудiѓ сылтауын таппай едќуiр кiдiрдi. Аћыры келесiден бастап ћатысатындыѕын айтып, сџранып шыћты. Орынбай бџѕан дейiн-аћ кiмдi, не љшiн, ћайда жџмсаѕанын џмытып кеткен. Бiраћ љй иесiнiѓ жауапсыз ћалдырѕысы келмей: – Ореке, – деп с+зiн б+лдi. Eстiп дауыстамаса тыѓдайтын тљрi болмаѕасын. – Жаѓаѕы жiгiт љйiнде екен. Балаларѕа сабаћ љйретiп жатыр дей ме. Жаѓа оѕан не тапсырѕаны есiне ендi тљстi. – Ќй, соныѓ +зi бiр эгоист жiгiт пе деймiн, – дедi ќлгiндегi сыбырыныѓ аяѕын айћайѕа џлап. – О несi ей бояушы, бояушы десе, саћалын бояѕаны. Басћалар да с+з ыѓѕайына ћарап-аћ, Ћџрманбайды айтып тџрѕанын жазбай таныды. – Шаћырылып па едi? – Мџндайѕа ќуестiгi жоћ сияћты. – Бала ѕой ќлi, џялып жљрген болар. – Ћазаћ емес дейсiѓ бе? – Сабаћ +тiп жатыр дейдi?.. – Сол-аћ балалардыѓ миын ашытты тљге. – Коммунизмдi жалѕыз орнатћалы жљр-ау ол жiгiт. Соѓѕы дауыстар +зiн ћостай бастаѕасын, Орынбай љй иесiне бџйыра сейледi. – Мен шаћырып жатыр деп ертiп ќкелiѓiздершi осында. – Ол кiсiнi шаћырмай-аћ ћойыѓыздар деп Жамал зарезеп болѕасын айтпап едiк. Љй иесi кљмiлжiп киiне бастап едi. – Бќсе, естiмеген ѕой, – деп ћостады таѕы бiреулер. Ћџрманбай Орынбайдыѓ шаћыртћанын бiлген жоћ. Тљнделетiп љлкен адам кеп тџрѕасын, жаѕдай айтуѕа аузы бармады. Љн-тљнсiз киiнiп, iлесе берген. Сыпайы сќлемдесiп шет жаћтан кеп отырып жатћаи Ћџрманбайѕа +зiнше ќзiлдеген боп, Орынбай тиiсе с+йледi. – Оларды к+п оћыта берме, орныѓды тартып алып ћояды. – Маѕан сол керек, – дедi ол да iркiлместен. – Шќкiртсiз џстаз тџл деген аѕа. – К+п жиылѕан бiреудiѓ аћ адал дастарћаны љстiнде iшiп отырѕан неменi желiктерiп алмайын деп, «аѕаны» ћосып с+йледi, – +йтiп тџл болѕанша, солардыѓ тартып алѕаны-аћ ћызыћ емес пе.

Мџѕалiмдер жаѕы љндемей ћалып едi, ћызынып алѕан былайѕы жџрт: – Бќрекелдi, жiгiт дџрыс айтады. – Тџрымтайдай болып ап, с+зi шымыр екен, – деп iлiп ќкеттi. С+з ќлпетiнiѓ бџзыла бастаѕанын сезген дастарћан басы ќѓгiменiѓ таћырыбын +згертiп жiбердi. Ќрi кiрбiѓдi џмыттыру љшiн џзаѕыраћ с+йледi. – Ћонаћтардыѓ алды-арты жаѓа толыћталды. Манадан бергi iшкен-жегендерiмiз ќншейiн ойын жол болатын. Ал мына дастарћанныѓ иесi Жќкекнiѓ Жамал дейтiн ћызы бљкiл ауданнан озып, ендiгi жерде облыстыѓ бќйгесiне тљскелi отыр. Осы дќм, осы отырыс соныѓ ћуанышына арналѕан. Бiздi осындай ћуанышћа жеткiзген ћадiрлi оћытушылар, сiздердiѓ арћаларыѓыз. Ендеше, с+йткен ћадiрмендi коллективтiѓ басшысы Орекеѓе с+з беремiз. – Дџрыс, дџрыс, – деген дауыстар к+терiлдi. Бытыр-бытыр ћол соѕылды. Орекеѓ маѓѕазданып тџрып к+зiлдiрiгiн алып, т+с ћалтасына салды. Кеѓсiрiгiн ћызартып кесiп жiберiптi. Ћџрманбай бастыѕын ћазiр к+ргендей таѓырћап отыр. Оныѓ к+зiлдiрiксiз кейпi жаѓа жылѕа арнап сљр тљстi маска киген жанѕа џћсайды екен. Тесiгi тар, оѓ жаѕына сќл аулыѕыраћ танауын дыбыс шыѕармай тартып-тартып ћойды. Тамаѕын кенедi. Шыдамы таусылѕан жџртта тамсаныс, ћыбыр-сыбыр ћозѕалыс пайда бола бастады. Зортабандаѕанда барып: – Жолдастар, – дедi ыћыранып. Ќдетiнен тыс паѓ шiркiн. Жќйтабар бастаѕан еѓбегi сiѓген бiраз мџѕалiмдердi атай келiп, +зi туралы шолу жасап кеттi. – Тоћсан ауыз с+здiѓ тоћ етер тљйiнi, – дегенде ѕана Ћџрманбай басын бiр-аћ к+тердi, – Жамал облыстан да озып келетiн болсын. Жќкеѓнiѓ мол дастарћанында таѕы да +стiп бас ћосатын болайыћ! Даѕдылы ћошеметшiлер: – О, бќрекелдi, осындай жаћсы тiлек љшiн алайыћ! – Орекен, тауып кеттi, – деп тiл ћайырысты. Стакандар шыћылдасты. Кеѓiрдектердiѓ сылћ-сылћ жџтћаны естiлдi. Ћџрманбай м+лдiреген араћћа м+лдiреп ћараѕан кљйi отыра бердi. ...Мынау шаѓыраћ, мынау шуды Алматыныѓ аэропорты екен дейдi. Eзi баулыѕан тљлектерiн осы бiр ћасиеттi тџѕырдан жас математиктердiѓ бљкiлодаћтыћ олимпиадасына џшырып жiберiп, к+к зеѓгiрге к+терiлердегi љзiлмей шуатылып ауада ћалѕан ћошћыл тљстi iзге ћарап тџр. Олар осы iзiмен ћайтып оралады. Eзiнiѓ орнын басады. Сосын бџлар да осылай iстейдi. Демек, адал шќкiрт, адал џстазѕа мџрагерлiк етуге тиiс.

ЋАЙЫРДЫЃ ШЕШЕСI Ћайыр +зi ес бiлгелi Џланныѓ љйiмен к+ршi. Одан бџрынѕысы ћараѓѕы. Жџрт ќзiлдеп шешесiн «жынды кемпiр» дейдi. Ал Џланды «закљншiк» деп жек к+редi. Ћайырдыѓ аћылына жџрт айтатын бџл џѕымныѓ екеуi де сыймайды. Eйткенi, бiреуi – шешесi, екiншiсi – мџѕалiмi. Екеуi туралы да тљсiнiгi +те аныћ. Адал еѓбегiмен кљн к+рудiѓ ћамында жљрген жандар. Нан тауып жеу кiм-кiмге де ћашан оѓайѕа тљсiп едi?! Аузына ие болмаѕандар айта берсiн. Оѕан оныѓ несi кеттi. Ћайыр биыл тоѕызды бiтiрiп, онѕа к+шедi. Осы уаћыт iшiнде маѓдайына бiткенi ћара сиыр, сабалаћ жљндi аћ ћаншыћ, к+к есек, т+рт-бес тауыћ. Шатаћтыѓ барлыѕы осылардыѓ ћамынан басталады. «Жынды кемпiр» атануыныѓ да басты себебi – осы. – Ей, кемпiр! – дейдi ауылсоветтiѓ бастыѕы ат љстiнде тџрып анадай жерде, арыћтыѓ жаѕасындаѕы ш+птi митыѓ-митыѓ шауып жатћан Ћайырдыѓ шешесiне. – Мџныѓ не? Жекелерге жер б+лiнген жоћ. Онысы рас, ќлi ш+п пiспеген кез. – Б+лiнбесе ћайтейiн! – Мен сiзге жетерлiк шабыс беруге уќде етейiн, бiраз кљн ћоя тџрыѓызшы, жџртћа мџрындыћ болмай! – Ќдiрќм ћал, ќдiрќм ћалѕыр неменiѓ шљленсуiн. Сонда немене, жџрттыѓ бќрi мен сияћты жесiр кемпiр ме едi? «Шабан љйрек бџрын љшадыныѓ» керiн келтiрiп, осы бастан тырбаѓдай бермесем, менi кiм есiркегелi тџр. Тќйт ќрi, ж+нiѓе жљр! Менiмен жер таусылмайды. Басћаларыѓды тыйып алсаѓ да жетедi. Ауылсоветтiѓ бастыѕы: – Ой, бџл «жынды кемпiрге» дауа жоћ, – деп атты мойынѕа бiр салып, бџрылып жљре бередi. Есек арбаѕа шаѓын бџрћылдатып сабан тиеп жатады. Шабуылдап бригадир жетедi. – Апа, сiзге кiм рџћсат бердi? Астыћ тљгел орылып болѕан жоћ. Ќзiрше мџнда келуге болмайды.

Ауылсоветтiѓ бастыѕына айтћанын бџѕан да бџлжытпай ћайталайды. Ол да соныѓ айтћанын айтып ж+нiне кетедi. Осыныѓ бќрi азамат болып, есейiп ћалѕан Ћайырдыѓ ћабырѕасына ћатты батады. Бiраћ ћанша намыстанса да, ћолынан келерi жоћ. Шешесi де ћазiрше ырыћ бере ћоймайды. Eйткенi, тiршiлiгiнiѓ к+зi осы. Eстiп жљрiп азын-аулаћ малыныѓ жемш+бiн ел ћатарлы жиып алады. Ћысылмай-ћымтырылмай ћыстан шыѕады. Кемпiрдiѓ ойы да сол – жџрт не десе о десiн, Ћайырыныѓ +з ћолы +з аузына жеткенше, осылайша тырбаѓдап жан баѕа беру. Шайнектiѓ мџнысына Џланныѓ ћылаудай кедергiсi болмаса да, оны жек к+редi. Себебi, +з iсiн терiс деп есептейдi. Ал мџндай терiс iске Џлан ћарсы. Џланнан сатушылар жаѕы ћатты ћорћады. Сирек тљсетiн товарлар мен љндi шайын дљкенге шыѕармай, +здi-+зi б+лiсiп алѕанын, кейбiр затћа артыћ баѕа ћойып сатћанын бiлiп ћойып, бiр-екеуiн жџмысынан ћуѕызѕан. Осыны елден естiген кемпiр: – Ћайыржан, – дедi шай iшiп отырып баласына, – сот емес, содыр емес Џлан мџѕалiмiѓнiѓ несi бар бiреудiѓ шаруасында. Тек жљрмей ме, ќдiрќм ћалѕыр, жайымен баласын оћытып. – Ћойыѓыз, апа! Естiп ћалса, џят болады. Ол кiсi жаћсы адам, ќдiл адам. – Тегiсiн айтамын-ау, ол да к+ршi, бџл да к+ршi... – Бџлыѓыз кiм? – Тџржан ше? – Е, не бопты? Ћайыр екi к+ршiсiнiѓ арасында бiр мќселе болѕан екен деп ойлады. Бiраћ ќдетте шешесi мџндайды ушыћтырып жеткiзушi едi, олай емес, басалћылы. Содан соѓ бџл да бiлуге асыћћан жоћ. Шешесi ћаймаћ ћатып, ћызылдап ћџйѕан шайын шынысыныѓ тљбiне айналдырып-айналдырып жiберiп, сораптай џрттады. Тамсанып аузыныѓ дќмiн алды. – Несiн маћтайсыѓ ол ќдiрќм ћалѕырды. Елден ерек к+зге шыћћан сљйелдей, жалѕыз +зi не бiтiредi сонда? Босћа жексџрын боп. Маѕан оныѓ ќдiлдiгi љндi шай болатын ба едi? Ћџдай Тџржаным мен Айгљлiмнен жарылћасын. Љндi шай iшiп отырѕанымыз солардыѓ арћасы. К+п жасаѕыр, +здерi бiр елгезек жандар, «Апа, не керек?» – деп љйiрiлiп тџрады. Тџржанды баласыныѓ жек к+ретiнiн жаћсы бiледi. Бџны безектетiп анау-мынауѕа жџмсай берушi едi, осы кљнi бетiн ћайырып тастайды. Ќуелде шешесi кљйiп-пiсiп џрсушы едi. Соѓѕы жылдары баласыныѓ ер жетiп ћалѕанын сезiп, к+п ерегiстiрмейдi.

да барса да Ћайырсыз кеѓiрдегiнен тамаћ +тпейтiн ќдетi. Eзi мќз. С+йлеп келедi. Басын бiр шаршы аћ шљберекпен тарта салыпты. Екi бџрым етiп +рген к+гiлжiм шашыныѓ џшы тџштиып шыѕып кетiптi. – Жарылћаѕанда берген баласы. Апасын ћџдайдыѓ есiркей салѕанда берген баласы! Сонадайдан тџмсыѕын шљйiрiп, емiренiп ћояды. Шайнектiѓ мџнысын к+рiп тџрѕан к+ршi-ћолаѓдары кљлiсiп жатыр. Кемпiр оѕан елеѓ етер емес, к+йлегiнiѓ етегi шџбалаѓдап жљгiре басады. Ћайыр џялып, љйге кiрiп кеттi. Шешесi де ћуа кiрiп с+йлеп жљр. Бейуаћыт едi, љй iшi ћара к+леѓке екен. – Ћайыржан-ау, ћайда жљрсiѓ? Ќлгi шыраѕыѓды жаћсаѓшы! Сумкасын ћойып, сырт киiмiн шешiп љлгермеген Ћайыр ћурткасыныѓ бiр жеѓiн иыѕына iлген бетi келiп, шам жаћты. Аядай љйге т+гiлген ащы жарыћћа жанары шаѕылѕан Шайнек к+зiн жыпылыћ еткiздi. – Апа, ћара сиырды сойып та жiберген бе? – Иќ, кљнiм! Сойѕанды айтасыѓ, сатып та болды. – Ћалай, семiз бе екен? Семiз екенiн бiле тџра ќдейi сџрады. – Несiн айтасыѓ, Ћайыржан-ау! Бџл ћџдай берген адамды ћойсаѓшы, ћџлай бередi екен ѕой! Адалдыѓ семiзi екен жануар, жарылып тљстi. Мќ, мына ћуырдаћты жылыдай жей ѕой. «Бџйырѕан малѕа тiс тисiн» деп же! Ћайыр бiр тљрлi тiксiнiп ћалды. Ћуырдаћћа тќбетi шаппай: – Апа, осы сиыр неше бџзаулады? – дедi. Шайнек сќл ойланып алды да: – Сен мектепке баратын жылѕы бџзау, – дедi. Содан сон, саусаћтарын ашып-жџмып, ќлдененi iштей санап шыћты. – Тайынша ћашып, ћџнажынында бџзаулады. Сонда ћалай? – Есебiнен жаѓылып кеттi. С+йттi де, ћайта бастады. Ћасћа тайыншасын ауылсовет етке +ткiзгенiн; енесiне тартћан балыћтай џрѕашы ћара тайыншасын ћыс ћатты жылы малын ћырып алып, соныѓ iзiн жеке меншiктiѓ есебiнен толтырамыз деп колхоз алып ћойѕанын; одан кейiнгi бџзауын таѕы да осы Тџржанѕа берiп, +зiне мектепке киетiн форма, шай-ћант алѕанын айтып бiразын тiздi. Аяѕына шыћћанша басын жќне џмытып ћалып, +зiнен сџрады. Ћайыр шешесiнiѓ ћылыѕына кљлдi. Амалсыз кљлдi. – Апа, апатайым менiѓ! Бќрi де ћџрысын, кiшкентай миыѓды тауыспай-аћ ћойшы! Жљгiрiп келiп шешесiнiѓ мойнына асылды. Тамаѕыныѓ астына тџмсыѕын тыѕып, бџзауша тљртiндi. Оѕан шешесi мќз.

Ћайыр шешесiн бiраз жалындырып алѕан сон, келiп, шайѕа отырды. Ысытып едi, ћара ћуырдаћтыѓ иiсi мџрнын ћытыћтады. Ќлгiндегiдей емес, тќбетi ашылып, жегiсi келдi. Мџныѓ бќрiн баласыныѓ еркелiгiне сайѕан кемпiрдiѓ ћиялында дќнеѓе жоћ. Салдырлап Тџржанды жќне оныѓ ќйелi Айгљлдi маћтап отыр. – Айналайын Айгљл бiр бар болѕыр бала ѕой! «Апа, мынаны Ћайырыѓа ала кет, мынаны к+же жасап берерсiѓ, – деп алмасыма ћоймады. «Ертеѓ бiзде арзандатылѕан мата сатылады. Керек болар, он шаћты метр алып ћояйын, келiп алып алыѓыз», – деп жатыр. Рас айтады. Бар дљние артыћ болушы ма едi, ћџдай-ау! Алсам, алып алайын. Тџра берер. Шешесiнiѓ ненi дiттеп отырѕанын Ћайыр сездi де, љндеген жоћ. Егер с+з шыѕарса, ертеѓ барып бiреуге, тiптi сол Айгљлдiѓ +зiне-аћ, дљкенде тџрѕан дљйiм жџрттыѓ к+зiнше: «О, аузыѓа!.. Ќлгi менiѓ Ћайырым +стiсем, +стiп џялып шатаћ шыѕарѕаны. Сол неме ќйел алмайды-ау деймiн, тљге! Уа-хаха!» – деп мќз болып тџрмасына кiм кепiл. С+здi басћа жаћћа бџрѕысы келiп: – Ќй, ћайран апам! Ћамћор апам! – деп таѕы да мойнынан ћџшаћтады. Бџл да шешесiнiѓ +з с+зi. Кiшкене кљнiнде: «Мен +лгенде +йтiп жыла, бљйтiп жыла», – деп љйрететiн. Содан ћџлаѕында ћалѕаны. С+йтiп ћџшаћтап отырып: – Апа, ауылсовет малыѓныѓ артыѕын ћазынаѕа +ткiз дейдi, бригадирдi сабан, жем бермедi дейсiз. Џлан аѕайды неге жек к+ресiз? – дедi. Шешесiнiѓ тап ћазiр кљтпеген сџрауы едi. Сасып ћалды. – Ћайдан бiлейiн, ћараѕым, осы ел закљншiл деп зар ћаѕады ѕой, ќйтеуiр! – Онда осы ел сiздi де сыртыѓыздан «жынды кемпiр» дейдi. Сонда сiздiѓ де «жынды» болѕаныѓыз ба? Ћџдайѕа шљкiр, ешкiмнен ас сџрап, ат сџрап отырѕанымыз жоћ. Eз жанымызды +зiмiз баѕып жљрмiз. Ел +стiп +з ж+нiмен жљрген бiзге де тиiседi. Ал Џлан аѕай бiзге тиiспейдi ѕой. – Ойбай-ау, ћайдан бiлейiн! «Бiреудi бiреуге к+рсетiп, арыз жазбаса жљре алмайды», – дейдi. Анада анау Сейiлбайдыѓ ћызын кљйеуi екеуiн бiрдей дљкеннен босаттырып тастаѕан да сол деп, жџрт гу-гу етедi. Бiреулер: «Онда мџныѓ несi бар?» – дейдi. Eзiн Тџржандар да жек к+редi. Халыћ жек к+рген адамды ћџдай к+герте ме, шыраѕым-ау! Адамныѓ к+з жасы адамды жiбермейдi. – Менiѓ апам бiлiп айтады, оныѓыз рас, – дедi Ћайыр аузын шљйiре еркелеп, – Сейiлбайдыѓ ћызын елдiѓ к+з жасы жiбермедi. Дќптер, ћаламѕа ћолы жетпей шџрылдаѕан балалар-

дыѓ бiрде-бiрiне майда аћшасын ћайтармайтын. Тигентигенiмен ћолына џстатып айдап шыѕатын. Џлан аѕай соны бiледi. С+йтiп, бiзге кез келген сатушыныѓ +з жалаћысыныѓ м+лшерiне сќйкеспейтiн дќрежеде байып алѕанын тљсiндiредi. Eйткенi, ол кiсi мектепте ћоѕамтанудан сабаћ бередi жќне осындаѕы халыћтыћ баћылаушы. Ондайларды тексеруге толыћ праволы. Ћайыр шешесiне едќуiр лекция оћып тастаѕанын аѓѕарѕан жоћ. Ал шешесi болса, оныѓ с+зiнен џћћаны бар, џћпаѕаны бар – ќйтеуiр, баласыныѓ бiрдеѓе бiлгенiне, шешiлiп с+йлегенiне мќз. – Сенiѓ адам болып, ќѓгiме айтћаныѓнан айналдым. Шешесi аузын кљйдiрiп алѕандай шып тоћтады. Содан соѓ екеуi де жарыса кљлдi. Кљлiп жатып шешесi: – О, аузыѓа... – дедi, – ел не десе, о десiн. Eзiме ќлi кiшкентайсыѓ!.. – Ћасаћана жџдырыѕын иiскеген болып: «Аћпџш, аћ сиырдыѓ сљтiн iш!» – деп бар даусымен тљшкiрiп ћойды. Оѕан таѕы да мќз болысып жатыр едi, есiк ашылды. Айгљл екен. – Пљу, апамныѓ тљшкiрiгi жер жарады ѕой, тегi, – деп к+лгiрси кiрдi. Ћайыр оныѓ жадыг+й пiшiнiне танырћай ћарады. Жасы келiп ћалѕанмен, сымбатты-аћ. Кљрек тiсiн ћасћитып кљлiп едi, тiптi ќдемiленiп кеттi. Кљтiнiп жљретiндiгiнен шыѕар. Ќйтсе де ќжiм шiркiннiѓ тљбiнде жљрер жолым осы болар дегендей, терiсi босай бастаѕан бетќлпеттiѓ ќр-ќр жерiне майда табын тљсiре бастаѕаны бiлiнiп тџр. Ћайырдыѓ +зiне сџћтана ћарап ћалѕанын аѓѕарѕан ол сќл ћымсынды. «Ер жетiп ћалѕан бала ѕой, мџныѓ к+ѓiлiнде де сайтан бар», – деп џћты. – Ћайыр, осы Џлан аѕайларыѓ љйленгелi жљрген жоћ па? – дедi кекете жымиып, – љйiнен бiр ересек ћыздар шыћпайтын болыпты. Сiрќ, оныншы кластыѓ ћыздары болар?! Айгљлдiѓ с+зiнен шошып кеткен кемпiр: – Не дейсiѓ, кљнiм-ау! – деп бетiн шымшыды. – Ћыздар оны ћайтедi?.. Екеуi бiрдей дауыс ћоса ћарћылдап келiп кљлдi. Шешесiнiѓ мына желiккен ћатынѕа ћосылып желпiнгенiн жаратпаѕан Ћайыр оларды тыя с+йледi. – Ћайтушi едi, бќсе, љйiн жинасып, кiтаптарыныѓ шаѓ-тозаѓын сљртiп к+мектеседi. Џстаз, ќрi љлкен адам. Ал Џлан аѕай љйлене алмай ћалса, оѕан соѕыс кiнќлы. – Ойбай кешiр, таћсыр ќкесi! Жаздыћ-жаѓылдыћ! Мџѕалiмiѓiздiѓ намысын жыртатыныѓызды бiлмей ћаптыћ! – деп Айгљл ќлгiндегi ойыныѓ д+п шыћпаѕанына ренжи с+йледi.

Бiраћ ќзiлдегенсiп онан сайын кљйдiре тљсуге тырысты. – Жоѕары кластыѓ ћыздарын љйiне шаћырып, жаћсы-жаћсы кќмпит бередi екен. Осы кљнгi ћыздар бќле ѕой, «Тiзесiн сипап, ћолынан џстап жалбаѓ ћаћса да ештеде бiлмеген кiсiмсiп отырыпотырып, кќмпитiн жеп алып кете бередi», – дейдi. Ћџдай-ау, оѕан олардыѓ несi кетедi. Бiр-екi ћыздыѓ аты-ж+нiн атап жiбере жаздап, ернiн тiстеп тоћтады. Ћайырдыѓ +ѓi тiптi бџзылып кеттi. Айгљл: «Е бќлем, ћытыѕыѓа тидiм бе?» – деп, онан сайын ћыбы ћанѕан кейпiн танытты. Кемпiр байѕљс бџлардыѓ iштей арбасуынан бейхабар. – Бљгiнгi жастарда џят ћалмаѕан-ау деймiн, тљге! Ќнеугљнi ана Сырттанбайѕа жолыѕып ћалып: «Келiн ћандай адам екен, Сыртеке?» – десем: «Бiлмеймiн. Ќйтеуiр «екi ќйел» жатыр. Жайлауы да тљпкi љй, ћыстауы да тљпкi љй»,– деп iшегiмдi ћатырмасы бар ма. Кемпiр таѕы да +з с+зiне +зi мќз болып кљле бастап едi, Ћайыр: «Апа, мен ћазiр ћайтып келемiн», – деп шыѕа ж+нелдi. Бой беретiн тљрлерi жоћ, +сектi ќбден еркiн соћсын. Есiк алдына бара берiп, Айгљлдi бiрдеѓе деп кекегiсi келiп бiраз б+гелдi де, айтћан жоћ. Есiк жабылѕан соѓ барып: – Апа-ау, деймiн, – деп Айгљл тiзесiнiѓ астындаѕы кенетоз ћџраћ к+рпешесiмен ћоса кемпiрге жаћындай тљстi, – анау Теѓгетайда шайнам аћыл жоћ ћатын екен. Ендi оѕан еркектiѓ не керегi бар. Егер оныѓ орнында мен болсам: «Екi жарты бiр бљтiн болып кљн кешейiк. Кiрiѓдi жуып, тамаѕыѓды жасап берейiн», – деп, Џлан байѕџсты алдап-сулап ћолѕа тљсiрiп алар едiм. С+йтiп, тапћан-таянѕанын ит пен ћџсћа жем ћылѕанша, +зiм ие болып шалћып жљрер едiм. Рас, +тiрiгiнiѓ байыбына бара алмаѕан кемпiр: – Ћойшы ќрi, – деп шошып тљстi, – ќркiмнiѓ +зiнiкiн +зiне бџйыртсын! Сен кiмнен кемсiѓ?! Ћайдаѕыны айтып!.. Айгљл кемпiрдiѓ шынымен ћатты шошынѕанын сездi. Ендi бџл с+зi ертеѓ-аћ бљкiл ауылѕа уша жайылары аныћ. Содан соѓ: – Ќншейiн дегенiм ѕой, – дедi жайдарыланып. – Жас ћыздарѕа жем ћылѕанша деп, Теѓгетайѕа жаным ашып айтћаным ѕой! – «Аћыры естидi. Одан да толыћ естiсiн», – деген ой келдi. – Кiсi айтайын деп айтпайды ѕой, кљйiп кеткесiн айтады екен. Џлан байѕџстыѓ +зi де тыныш жљргендi бiлмейдi. Ћайдан алатынын, кiм беретiнiн ћайдам: толып жатћан «правосы» бар. Магазиндердi тексерiп, бiзге де тыным бермейдi. «Ана затыѓныѓ баѕасы ћанша? Фактурасы ћайда? Мынаны неге шаѓ басып кеткен? Тџтынушыларѕа неге кiшiпейiл болмайсыѓ?» – дейдi. Ќйтеуiр, таппайтын мiнi жоћ. Ќнеугљнi ќлгi бiр, лесхоз-

дыѓ ќр жаѕында тџратын iшкiш сиыршы ше, сол неме кiрiп келiп: «Ей, айналайын, осында ћатындардыѓ дамбалы сатыла ма?» – дегенi. Дљкен толы адам ду кљлдi. Жалт ћарасам, ауылсовет ћайнаѕа да тџр екен, џялып кеттiм. Содан соѓ: «Труси» дегенге тiлiѓiз келмей ме, кетiѓiз», – дедiм. Iшiп алѕан неме: «Е, дамбалды дамбал демегенде, шалбар деймiз бе!», – деп, +кiректеп тџрып алды. Ызам тљсiп, мќдениетсiз аћымаћты ћуып шыѕайын десем, сонда Џлан да тџрыпты. «Ондай мiнездi ћойыѓыз! Бiзге мќдениеттi сатушы керек. Мџнда ќр тљрлi адамдар келедi. Оныѓ бќрiмен џрса беруге болмайды», – деп, ал кеп жынымды џстатпасы, бар ма! Айгљл с+йлеп болѕанша, кемпiр айтћалы отырѕан с+зiн џмытып ћалып едi, соныѓ арасында басына ћайтадан сап ете тљстi. Дереу айтпаса таѕы да џмытып ћалатындай киiп кеттi. – Байды ћайтедi, Теѓгетай! Жесiр ћатын би боп, бџзаулы сиыр пџл боп отырѕан кезде басына ќлек тiлеп. – Апам бќле +зi! Бiлмегенi бит астында. Бџрынѕыныѓ адамына џћсамайды! Айгљл кемпiрдi ќдейi маћтады. Ертеѓ: «Айгљл бљйдеп, мен сљйдеп», – деп маћтануына жаћсы. С+йтсе с+з тез тарайды. Љйiне ферма бастыѕы келiп тљскiш, беттi келiншек Теѓгетайды да, ешкiмдi ћия бастырмас осы ауылдаѕы ќдiл адам Џланды да тџћыртћан деген сол. Ел аузындаѕы гу-гу +сектi тыѓдап: «Е, ћойшы-ей!» – деп, тљк бiлмегенсiп, миыѕынан кљлiп тџрса бiр, шiркiн! Iштей ћџжырланып-ћџжырланып ћойды. Отыра алмай орнынан тџрды. – Отырсаѓшы, ћайда асыѕасыѓ? – дедi кемпiр жiбергiсi келмей. Айгљлдiѓ осында келген бџйымтайы есiне жаѓа тљскендей: – Айтпаћшы, бар ѕой, апа-ау, бiзге бiр +те жаћсы арзандатылѕан мата тљстi. Ел естiсе талап кетедi. Иќ, баѕана да айтћан екенмiн-ау, ќуелi. Ол есiмде де жоћ. Ћайырыѓыз ер жетiп келедi. Байћайсыз ба, жаѓа ћыздар туралы айта бастап ек, шыѕа ж+нелдi. Кемпiрдiѓ тамырын џстап љйренген ол бџл жолы да ауруын дќл тапты. – Раћмет, айналайын! К+сегеѓ к+герсiн! Бiз сияћты жетiмжесiрдi сыйласаѓ, сенi кџдай сыйласын! Таѓертеѓ барып алайын, таѓертеѓ. Ћаншада ашушы едiѓдер +зi? – Тоѕызда. – Мал жайѕап, шай iшiп алѕан соѓ барамын! Метрi ћаншадан оныѓныѓ? – Бiлмеймiн, онша ћымбат емес, сегiз сом шыѕар, жаѓылмасам. Бара к+ресiз ѕой! Eте жаћсы мата.

– Барамын, ћараѕым, барамын! Ћайыр џзап кеткен секiлдi, мезгiлiнде келмедi. Кемпiр сарѕайып к+п кљттi. Кљнi бойы берекесiз кљйбеѓнен ћажыѕандыћтан ба, к+зi iлiнгенiн сезбей де ћалды. Ћара сиыр к+терем болып +лiптi. Мџнда ћайдан келгенiн; Ћайдаѕы бiр к+рмеген жерi. Заѓѕар таудан жазыћћа ћарай сџѕынып тљскен т+бенiѓ тџмсыѕында отыр. Тџмсыћтыѓ екi жаѕы љлкен аѓѕар екен. Екi жаћтан да арнадан асып, ж+ѓкiлген тасћын басады. Сќлден соѓ саябыр тауып, екеуi бiр арнаѕа ћџйып, шыѕысћа ма, батысћа ма, ол арасы белгiсiз, ћан тљленген ћџла теѓiз болып аѕа бастайды. Екi +зеннiѓ тоѕысћан жерiндегi тоћымдай ѕана аралдыѓ љстiнде ћара сиырдыѓ +лiгi. Љстiнде ћџзѕын ба, ћџмай ма, жалбиѕаи ћара ћџс отыр. Eлексеге имек тџмсыѕын салып жiберiп тџрып, шiренiп тартады да, бiрер толѕап, ћылѕына жџтынады. Ћара ћџс жџтынѕан сайын: «Ыр-ѕын-тамаћ, ырѕынтамаћ, ырѕын-та-маћ» деп жатћан сияћты. Естiгiсi келiп, ћџлаѕын тосады. Судыѓ сарыны басып, дыбысты љздiк-создыћ жџлып ќкете бередi. Ћџлаѕыныѓ ћалћанына ћолын ћоса далдалап жљрiп естiдi-ау, ќйтеуiр. Дќл солай екен. – О, шiркiн! Тапћан екенсiѓ «ырѕын тамаћты!» – Тџра џмтылайын десе, ћозѕала алсашы! Ћол-аяѕында жан жоћ секiлдi. Ћайыр: – Апа! – деп ћатты дауыстамаѕанда, ћанша ћиналары белгiсiз едi. Шошып оянды. – Апа, не, тљс к+рiп жатырсыз ба? – Стапыр алла, стапыр алла! Иќ, шыраѕым. К+зiм iлiнiп кетiптi ѕой. Ћашан келдiѓ? Не ћылады дейсiѓ, бiр ћорћынышты тљс к+рiп!.. «Тљс тљлкiнiѓ боѕы» деген. Иќ, не ћылады дейсiѓ! Шешесiнiѓ абдырап отырѕанын байћап: – Жарайды, џйыћтай берiѓiз! Мен де жатамын. Џйћым келiп отыр, – дедi. Кемпiр ћайта ћисайды. Џлан колхоздаѕы «Марксизм-ленинизм негiздерiн љйрену» љйiрмесiн басћаратын. Соныѓ жџмыс жоспарына байланысты колхоз партия џйымыныѓ жетекшiсiмен бљгiн саѕат он бiр шамасында кездеспекшi болатын. Тљстен кейiн к+шеге шыћты. Колхоздыѓ кеѓсесiне ћарай аяѓдаѕан. Жолшыбай Ћайырдыѓ апасы џшырасты. Бiр ћџшаћ ћара матаны зорѕа к+терiп келедi екен. Амандасып, ж+н сџрамаћ болып едi, кемпiр ћашћаћтай бастады. Содан соѓ +зi туралы жџрт аузындаѕы алып ћашпа с+здi сезiнетiн Џланныѓ ызасы келдi, ќрi секем алды. С+йттi де: – Апа, тоћтай тџрыѓызшы! – деп кемпiрдi тоћтатып алды. – Мынаны ћайдан алдыѓыз? Eте жаћсы зат екен. «Жiбi тљзу

мата табылса, костюм тiккiзсем», – деген ойым бар едi, к+рсетiѓiзшi! Аныћ-ћаныѕына к+зi жеткен соѓ, кемпiрдi ћоя бердi де ж+нiне кеттi. Колхоздаѕы шаруасын бiтiргеннен кейiн, дљкен жаћты айнала ћайтћысы келдi. Келсе, ел ћызыл к+рген ћарѕадай љймелеп жатыр екен. Бќрiнiѓ таласып-тармасып алып жатћаны ќлгiндегi кемпiрдiѓ ћџшаѕындаѕы мата. Ендi шындап назар аударды. Егер +зiнiѓ арзандатылѕаны рас болса, метрi сегiз сом дегенi +тiрiк. К+ѓiлiне осындай тљйткiл келе ћалѕан ол, жџртпен бiрге кезекке тџрды. Ќбден кезегi жеткенше елеусiз тџра бердi. – Айгљл-ау, маѕан да бiр он метр +лшеп жiбершi! – дедi еш секем алмаѕан рай танытып. Бiраћ Айгљлдiѓ +ѓi бџзылып кеттi. Џлан +з ойыныѓ дџрыстыѕына сене тљстi. Сонда да байћатпауѕа тырысты. – Кќне, +лшеп жiбер! Бiр тай мата жартысынан жаѓа ауѕан екен. Соѕан ћарамастан, сасып ћалѕан Айгљл: – Жоћ, аѕа, таусылып ћалды, – деп ернiн тiстедi. Магазиннiѓ екiншi б+лiгiндегi айна-тараћ секiлдi џсаћ-тљйек сатып тџрѕан семiз ќйел ар жаѕына жып бердi. Ал кезекте тџрѕан жџрт: – Айналайын Айгљл, тџр ѕой, ќне! Оны кiмге сатасыѓ? – деп шулап ћоя бердi. Џлан ендi шындап кiрiстi. Ћалтасынан жауапты орындар берген ћуќлiгiн суырып алды. С+йттi де, сатудаѕы товардыѓ фактурасын к+рсетудi талап еттi. Бiреулер: – Ой, аѕай, жџмысћа кедергi жасамай ћоя тџрыѓызшы! – деп шу шыѕарды. Џлан оѕан да ћараѕан жоћ. – Eздiгiѓнен келiсiп, iсiѓдi тќртiпке келтiрмесеѓ, тиiстi орыннан адам шаћырамын! Ћазiр к+рсет! Лажы таусылѕан Айгљл тыраштанып ананы-мынаны ћараѕан болды да, шошына iшiн тартты. – Аѕай, кешiрiѓiз! Ћара басып бџрынѕы баѕасымен сата берiппiз. Т+мендетiлген баѕасы т+рт сом екен. Ќлгiнде кiмдердiѓ алѕанын бiлетiндерiѓiз хабарлай салыѓыздар. Ћанша метр алѕанын ќкелiп к+рсетсiн де, артыћ аћшаларын ћайтарып алсын! Ќлгiнде шу шыѕарѕандар сап тыйылды. Араша ћџжылдап жатћан дљкен iшiне +лi тыныштыћ орнады. Алдыѓѕы кезекпен алѕанымен, шетi шыѕа бастаѕан шатаћћа ћарайлап кете алмай тџрѕан ќлдекiмдер есiкке жетпей ћайтып оралды. Дабырласып ћолма-ћол аћшаларын ћайтарысып алысып жатты. Бiраћ бџл хабарды Ћайырдыѓ шешесi кљн бата естiдi. Естiген бетте дымы шыћпай, тџншыѕып тџрып ћалды. Сќлден сон:

– Ћап, ќ!.. – дедi. – Ћџдай есебiндi тапћыр +ѓкей. «Адал деген ћазаннан шошћаныѓ басы шыћты» деген осы! Бiзден жемесе, тiсi сына ма! Алмадым. Сол-аћ бљйрегiн жапсын! Жыртыѕына жамау етсiн! ЋАРАОЙ Ќбдi жайлауѕа шыћћалы жарты айдан асты. Таѓ сќрiден +рген отар шашырай жайылып барады. Бозамыћтанѕан таѓ жарыѕын тљре ћуып келе жатћан кљн сќулесi ќуелi шажырћай бџлттардыѓ бауырын ћызартћан-ды, ендi бiр ћараѕанша сонау найза шыѓныѓ џшар басындаѕы жаѓћа-жаѓћа жартастыѓ кљнгей тџмсыѕын шалып-ты. Џйћысын ж+ндi аша алмаѕан Зейнеп есiк алдында тџрып, керiлiп-созылды. Ћолыныѓ сыртымен аузын дал-далай берiп есiнедi. Содан соѓ шелектi ћарына iлiп, сиыр саууѕа жљрдi. К+к сиырдыѓ тiлi ћазыћтаѕы бџзауына еркiн жетпей, тџмсыѕын соза-соза аћыры бiр аттады. Бауырында отырѕан Зейнеп жыѕылып ћала жаздады. – О, топалаѓ! Шелек орта екен, сљтi шайћалѕанмен т+гiлмей ћалды. Бiраћ ќлгiндегi тќттi ћиялыныѓ желiсiн љзiп жiбергенiне +кiндi. Ћандай едi?.. Е, Серiгi биыл мектеп бiтiредi. Содан соѓ жоѕары оћуѕа тљседi. Одан аяйтын немiз бар. Ћџдайѕа шљкiр, жетедi. Оћып жљрген балалар љйленсе, тойын Алматыда жасайды екен. Eткенде «загатќбiл» ћайнаѕасыныѓ ћызы љйленгенде, айды аспанѕа бiр шыѕарѕан. «Ћазаћстан» деген љлкен ресторанда +ттi. Той деп соны айт! Ќкелген сыйлыћтарын айтсай ше? Ћарыћ болып ћалды. Бiр љйдiѓ жињазы +з-+зiнен жиналды. С+йтiп жасамасћа не. Ол «загатќбiл» болса, бiз ћойшымыз. Сол тойѕа ћџдасы екi мыѓ сом аћша шыѕарыпты деген. Ћџдайѕа шљкiр, екi мыѓ да с+з боп па? Бiр жылдыћ ћосымша аћы. Бiр-екi iрiћара, љш-т+рт ћой сойып сатсаћ асып та кетедi. Ќй, бiраћ соны ћайбiр орнына келтiре ћояр дейсiѓ елдiѓ еркегiнше. Ондайѕа шегiншектеп баспайды-ау, баспайды. Алматы. Зќулiм љйдiѓ есiгiнен ћызара б+ртiп ћолтыћтасып шыћћан ћџда-ћџдаѕилар к+лденеѓ тџрѕан аппаћ сљттей «Волга» машинасыныѓ есiгiн ашып ћойып: «Сiз отырыѓыз, жоћ, сiз отырыѓыз. Зейнеп ћџдаѕи отырсын», – деп бiр-бiрiне ћџрмет к+рсетiп, сыйласып тџрѕан сќттер елестедi. Бiр ћараса. сиыр сауып отыр екен. Шелегi жаѓаѕыдай емес, ауыр. К+к сиыр таѕы бiр басып жылжыды. Бџл жолы сљт шайћалып шелектiѓ ернеуiнен бiр лыћсып т+гiлдi.

– Мына ћарасанѕа не к+рiнген бљгiн? Неѕып бошалап ћалдыѓ? Шо-о! – деп шелегiн к+терiп орнынан тџрды. К+к сиыр «Шо-о-посын» елеген жоћ. К+зiн аударып-т+ѓкерiп ћойып, ораћтай тiлiн сљйреѓдетiп бџзауыныѓ басы-к+зiн жалай бердi. Тiлiнiѓ џшындаѕы бџдыр-бџдыр тараѕы к+к бџзаудыѓ да ћышыѕан жерiн тапћандай, енесiне ћарай ћылѕына џмтылып, басын аударып-т+ѓкерiп тосады. Зейнеп сќл ћарап тџрды да, бџзауды шештi. Ол босасымен енесiнiѓ тџтам-тџтам емшегiн езуiн к+пiрте кезек-кезек еме бастады. Сиырыныѓ желiнiне к+зi тљсiп кеткен Зейнеп: «Тiпќй, тiпќй, тiл-к+зiм тасћа», – деп жерге тљкiрдi. Содан соѓ меймiлдеген бiр шелек сљттi жамбастай к+терiп, љйiне ћарай аяѓдады. Осыѕан кешкi сљтiн ћосып, дќу ћазан сары iрiмшiк ћайнатып алса... Биыл жас т+лден бќлендей шыѕын болѕан жоћ. Ћыста бiрер ћозыныѓ мќйегiн алѕан секiлдi едi, ћайда ћойды екен оны. Iрiткi табылмай жљрмесе де, ќуелi... Февральда туѕан ћозылар ћазiр тоћты болып алѕан, енесiмен бiрдей. Саны да бiр жарым есеге жуыћ мол. Жайылѕаны жаћсы-ау, бiраћ осыдан бытырап кетсе, таулы жерде ћайтып басын ћџрау да оѓайѕа тљспейдi. Дегенмен, мейлiнше еркiн, кеѓ жайылѕанѕа не жетсiн. Жан-жануардыѓ барлыѕыныѓ да жаратылысы, тiршiлiк ћаракетi +зiмiз секiлдi емес пе. Ерте тџрып шаруамен айналысћан адам сергек болады. Езiлiп к+п џйыћтаѕан адам енжар, жалћау келедi. «Аз кљнде-аћ отардыѓ кљйi кљрт +згередi. Eзгермей ше, – деп ойлайды атыныѓ шылбырын белдеуге iле салып ерттей бастаѕан Ќбдi, – таза ауа, тџныћ су, алуан тљрлi ш+п. Ћараойдаѕыдай ертеден ћара кешке дейiн топыраћ иiскеп, љйездеп жатып алмайды. Водовоздыѓ темiр татып, жылып кеткен суынан ћџтылды. Рас, ћазiр суды жер астында салћын саћтаудыѓ мљмкiндiгi бар. Бiраћ +рiске жеткенше бќрiбiр жылып кетедi. Оныѓ љстiне темiр ыдыста к+п тџрѕан су борсымас дейсiѓ бе. Ћалай болѕанда да жерден шыћћан судай ћайдан болсын! Айтпаћшы, осы Ћараойда баяѕыда «бќлен ћџдыћ», «тљген ћџдыћ» деген ћџдыћтар к+п-аћ едi, соларды неге пайдаланбайды. Ћызыћ осы мамандар! Адам кљнде жей берсе, еттен де шыѕып кетедi. Малѕа да ќр алуан ш+п жџѕымды болмаћ. Сонда мына табиѕи жайылымнан не зиян тартты?! Жер жыртып, тџћым сеуiп жатћан жоћ». Ол атын тез-тез ерттеп мiндi де, отардыѓ артынан жљрдi. Бiр бљйiрден жанасалай барып алдынан шыћты. Биiк т+бенiѓ љстiне келiп тљстi де, атыныѓ ауыздыѕын алды. Айнала алаћандаѕыдай к+рiнедi екен. Сонау бiр Алматы – Кљртi тас жолыныѓ бойындаѕы аѕараѓдаѕан жалѕыз ноћат – Ћараойдаѕы +зiнiѓ ћыстауы.

Онан бергi шоѕыр – Ћаскелеѓ астыћ совхозыныѓ б+лiмшесi. Анау – Шамалѕан, мынау – Ћаскелеѓ. Сонан осы +зi отырѕан Ћаскелеѓнiѓ басына дейiн екi-љш ћонып жеткiздi. «Ойпырмай, менен де алыс тџратын шопандарѕа тiптi обалау, ќ! Сонша жерден жайлауѕа шаѓ жџтып келiп, шаѓ жџтып ћайтћан малдыѓ +кпесiнен не ћалады? Ќсiресе жайлаудан ћайтћан семiз кезiнде обал-аћ. Eкпесiн шаѓ ћапса, арыћтаѕанда ж+телге айналады. Тым болмаса, жолдыѓ екi жаѕалауынан мал айдайтын жайылым, боз жер ћалдырса ћайтедi екен?! Ћарашы, сонша кеѓ алћаптыѓ ћара топыраѕыныѓ шыѕып жатћанын. Мен бiлсем, осы агрономдар дџрыс iстемей жљр. Ойды да, ћырды да жыртћызып тастады. Жауын болса – +нiм бар да, жоћ болса – жоћ. Есесiне жайылымды тарылтты. Бетегесiне ћоян жасырынатын, бiр тљп жусаны бiр ћойѕа жылдыћ азыћ болатын ћайран жайылымдар! Топыраћтыѓ ылѕалын тартып, шыћ љйiретiн ћайран тамырлар! Ќсiресе сары бас жоѓышћаныѓ тамырын айтсайшы – екi-љш метр тереѓге бойлайтын. Жер астыныѓ суын жер бетiне сорып шыѕаратындар да солар болу керек. Мыѓдаѕан гектар жерде ћанша тљп ш+п бар?.. Соныѓ ќр талы бiр тамшы шыћ љйiрсе, теѓiз емес пе? Ендеше, жауын деген сол. Ендеше, табиѕи жайылымды ћорѕау деген с+з малдыѓ ѕана ћамын жегендiк емес, табиѕатты да ћорѕаѕандыћ». Ћарсы алдындаѕы бiр тљп тобылѕыныѓ басына ала таѓ шаћшаћай келiп ћонды. Ол ћџйрыѕы ћопаѓдап, +зi ћонѕан тобылѕымен бiрге изектеп, тербетiлiп отырып, ћџбылтып-ћџбылтып ысћыра бастады. Кейде ћойшы болып, +зiн келеке ететiн сияћты. Ќбдi ќлгiндегi ойына дќлел тапћандай ћуанып кеттi. Мiне, мынау секiлдi Ћараойдыѓ кљмiс к+мей, жез таѓдай ќншi бозторѕайы, даланыѓ ћарын жылћыша тебетiн шiлi, таѕы басћа толып жатћан ћџстары ћайда?.. Ќбдi жападан-жалѕыз отырып мырс еттi. Иќ, ондай оћымысты болсаѓ, мына т+бенiѓ басында не бiтiрiп отырсыѓ. Бљкiл Ћазаћстанныѓ агрономы мен зоотехнигiн жиып ал да, ћайта оћыт. Ћай жер егiске лайыћ, ћай жер жайылымѕа лайыћ – аралап жљрiп картасын жаса. «Мџнда бидай, мџнда арпа, мџнда сџлы... жаћсы шыѕады», – деп к+рсет. Ал мына жердiѓ ш+бi пайдалы де. С+йтiп, жердi албаты бљлдiре беруге тыйым сал. «Атаѓныѓ басы тыйым саларсыѓ, – деп дауыстап с+йлеп жiбергенiн +зi аѓѕармай ћалды. – Кќдiмгi бiр соныѓ бќрiн менiмен кеп аћылдасып шешетiндей-аћ! Жалѕыз жљрген соѓ адам дегеннiѓ ойына ћай-ћайдаѕы бiрдеѓелер тљседi екен-ау!» Ќбдi осылайша басына келген пiкiрден, ойдан ћанша ћашћанымен, ћџтыла алмады, Осыдан бес-алты жыл бџрын бас агрономмен тљс шайысып

ћалды. К+ктем кезi едi. Трактордыѓ дљбiрi жер солћылдатып, жаћындап келе жатћан соѓ, iшiп отырѕан шайын тастай салып сыртћа шыћты. Шынында да љйiнiѓ тљстiк жаћ iргесiне ќрћайсысы бестен соћа сљйреген ћос трактор љш-т+рт жљз метрдей жаћындап келiп ћалыпты. – Тоћтат, тоћтат мына сџмдыѕыѓды! – деп айћай салып, тџра жљгiрдi. «Бетiмдi ешкiм танымасын», – дегендей жалпиѕан љлкен ћара к+зiлдiрiк киген агроном «Газ-69» машинасыныѓ есiгiн ашып, басын ѕана шыѕарып тџрып: – Немене, жынданайын дегенсiѓ бе! – дедi бiр тљрлi зiлденiп. – Мџныѓ не +рiсiмдi сонша тарылтып? Мен ана совхоздыѓ ћойын шашымныѓ тљбiне жаямын ба? – Бќсе, сонда не, мен ќкеме огород айдаѕалы жатыр деп ойлайсыѓ ба? С+зден сќл тосылып ћалѕан Ќбдiнiѓ к+зiне т+ѓкерiлiп жатћан топырактыѓ арасынан соћаныѓ тiсi ћиѕан сљттiгеннiѓ тамыры к+рiндi. Кесiндiсiне бiр тамшы сљт тџныпты. – Мал жер кiндiктi. Мынау жер-ананыѓ сљтi. Ет пен жљндi сен жасамайсыѓ, осы сљт, ш+п жасайды, – дел ќлгiнi суырып алып едi, ћолына ћызыл мияныѓ тамыры ћоса iлiндi. Џзын екен. Бџл жер асты суына дейiн кететiн еѓ џзын тамыр. Мына ћџмныѓ астына аударылып тљсiп жатћан изеннiѓ де, жусанныѓ да, бетеге, еркек, майда сљттiген, ит жуа да – бќрi-бќрi де осыныѓ тартћан ылѕалына сљйенiп +седi. Ал ћџр ћџмѕа не еседi. Ћазiр кепкен соѓ ысылдатып жел суыра бастайды. Содан кейiн к+ресiн, к+ргiлiктi. – Ондай мыћты болсан, неѕып жљрсiѓ ћой соѓында он бес жылдан берi салпылдап. Совхозѕа бар да, менiѓ орнымды ал. Ќуелi сондай билiк керек. Ќйтпесе бљйтiп ћџр жџлћынѕаныѓмен ештеѓе шыѕара алмайсыѓ. Ќбдiнiѓ ћџлаѕында «мыћты», «орын» деген екi с+з ћалды. Жан-жаѕына ћарап едi, борозданы ќлгiнде ѕана +здерi тџрѕан жерден бастаѕан ћос трактор к+з џшына бџлдырап џзап кетiптi... Ќсiресе ћыстауѕа келген кезде, отары шашырап жайыла алмаѕан сайын, Ќбдi бџл оћиѕаны сан рет есiне алѕан. Ал оны есiне алѕан сайын «мыћты», «орын» деген с+здер ћџлаѕына келедi. Содан соѓ-аћ осы екi с+здiѓ тљп маѕынасын +зiнше iздей бастайды. Бiраћ ћанша толѕанса да: «Ћоѕамда ќркiмнiѓ +з орны бар», – деп тљйедi. Мќселен, бiреу – ћойшы, екiншi бiреу – механизатор; љшiншi бiреу – ћџрылысшы, инженер, ѕалым, жазушы, мџѕалiм... Ћарап тџрсаѓ бќрiнiѓ +з орны бар, бќрi ке-

рек. Ал шынында, кiм +з iсiн жаћсы бiлсе, сол мыћты. Бџѕан да дќлелi жеткiлiктi. Бiрде +зiмен к+ршi ћойшыныѓ саулыћтары iш тастап жатыр екен деп естiдi. Ћойы ћоѓды, ћорасы жылы, жемш+бi мол. Ендi не жетпейдi? Шынымен-аћ т+теннен келген лаѓ шыѕар!.. Баћса, ћорасыныѓ +ткен жылѕы ћиы тазаланбапты. Iш тастау соныѓ салдары. Ескi ћидыѓ ћызуы iштегi ћозыны кљйдiре бастаѕан. Мiне, бџл «мыћтылыћ» емес. Бiр ћызыѕы – мџндайлар осы кљнi ћай саладан болса да табылады. Олай дейтiнi – мџныѓ атћа мiнiп, отардыѓ шетiнде тџрып тљскен суретiн бiр журналист ќлденеше рет пайдаланды. Аттыѓ басын бiресе былай, бiресе былай ћаратып: «к+ктеуде», «кљзеуде» деп соѕа бередi. «Кљн шыћпай атћа ћонды, ћас ћарая ћайтып оралды», – дейдi... Ойы осыѕан тiрелгенде, кеѓк-кеѓк кљлдi. «Менiѓ жатћантџрѕанымды баѕып жљрген кiсiше с+йлеуiн. Ћойшыныѓ бар тiршiлiгi сол ѕана деп бiледi-ау деймiн, шiркiн! Оныѓ љстiне, ол менiѓ жас кезiмде тљскен суретiм. Ћазiр жер ортасынан ауып ћалдыћ. Басћасын былай ћойѕанда, таныстарыѓнан џят екен!.. «Eѓiн жасырѕаны несi, жас боп к+рiнгiсi келгенi ме?», – дейтiн шыѕар бiрi болмаса бiрi. Мiне, бџл да +з iсiн бiлмегендiктiѓ белгiсi». Отары шоћыны баурайлап екiге б+лiне бастапты. Ћайтадан атына мiндi. Содан соѓ бiр ыѓѕай жаю љшiн, екiншi жаѕыныѓ алдынан шыѕып, керi ћайырды. Ќлi июньнiѓ аяћ кезi. Енесi ћайсы, ћозысы ћайсы жетiлiп алѕан. Ендi бiраз кљнде т+л б+лiнедi. Отар ыћшамдалады. Ћолдан келсе, +стiп ћыста ћоздатып, т+лдi ерте б+лген-аћ тиiмдi секiлдi. Ћозыдан ерте ажыраса, саулыћтардыѓ семiруiне де жаћсы! Ерте туѕан т+л – ерте марћаяды. К+ктемнiѓ боран-шашынына да iлiкпейдi К+к ћуалап тышћаћ та болмайды. Тек ћораѓ, жылы жемш+бiѓ мол болса... Жљрiп келе жатып, жайылып љйренген б+рте ат тџћырып тџра ћалып едi, мойнына итiнiп барып оѓалып отырды. Содан соѓ шаужайына ћаѕып тебiнiп ћойды. «Шу», – деп сипай ћамшылады: «Айтамыз-ау! – деп кљбiрледi. – Ћайсысы оѓай дейсiѓ! Eткен кљнде белгi жоћ. Ќйтеуiр т+лден де, жљннен де мiндеттеменi орындаѕан соѓ, бќрi бiр кљнгiдей болмай ћалды. Ќйтпесе бiр кљн, тiптi, бiр тљннiѓ азабы неге татиды». Ќлгiнде +зi аттанып кеткен т+бенiѓ басынан ќлдекiм айћай салды. Ћожамџрат екен. К+ршi ћойшы. – Ей, Ќбдi, ћџдайдай шыныѓды айтшы, менiѓ келе жатћанымды к+рiп ћаша ж+нелдiѓ, ќ! Ќйтпесе ћайыра ћояйын деген ниетiн, жоћ едi. – Андаѕы мес ћарыныѓ толѕан арамдыћ жарылса, мына кеѓ

дљниенi былѕай ма деп ћорћамын. Болмаса, осы ћараулыѕыѓ љшiн аћтара салар едiм. – Ей, к+кек, мен бе ћарау, сен бе! Менiѓ +рiсiмдi к+з ала берiп љзiп-жџлћып жеп жљрiп сен-аћ бiтiрдiѓ ѕой! Ќлден сары сљргекке айналѕан соѓ, кљзге дейiн кiмнiѓ артына кiрем! Ќбдi жаѓа ћойыныѓ алдынан шыћћанда жер, +рiс жайлы ештеѓе де ойламаѕан едi, ћайырѕаны жаћсы болѕан екен. Шынында да Ћожамџраттыѓ +рiсiне +тiп кетiптi. Ол да ойнаѕан болып ойындаѕысын айтып тџр. Eзi де ќзiлге сљйеп ћџтылды. Eйтпей ше? Ћойшыныѓ +рiстен басћа сљйенерi не? Мал басы жыл сайын миллиондап +сiп келедi. Ћайта мынау комплекстi бригада деген шыѕып тќуiр болды. Eйтпегенде еттiѓ малына да +рiс б+лiнер едi. Eрiске таласћанныѓ к+кесiн сонда к+ретiн едiк. Ћожамџрат атыныѓ белi шыдамады-ау деймiн, љйелмендей болып ћџлай тљстi де, тiзгiнiн ерiнiѓ ћасына iлдi, шылбырыныѓ џшын тiзесiне баса, малдас ћџрып отырды. Баурайдан +зiне ћарай к+терiлiп келе жатћан Ќбдi: – Осы жасымныѓ iшiнде саѕан жарасатын тљк таппай ћор боп жљр едiм, – дедi жаћындай берiп, – ендi таптым. – Иќ, не жарасады екен? – Eстiп т+бенiѓ басында обадай боп отырѕаныѓ. – О, байѕџстыѓ тапћан с+зiнiѓ сићын. Одан да, бљйтiп отырѕанша, «бiреу тойѕа айналѕанда, бiреу ћойѕа айналыпты» деп, ћатыныѓа кетiп ћалсам жараспайтын ба едi. – Жатса тџра алмай, тџрса жата алмай жљрiп дќмесiн ћара, – деп Ќбдi кекете кљлдi. Оѕан Ћожамџрат кќдiмгiдей ћызараћтап: – Ей, ей, +йтiп жыныма тиме! Жыныма тисеѓ, жаѕдайыѓ ћиындап кетедi, байћа, бала, – дедi. Ћожамџраттыѓ ћасына келiп, аттан тљсiп жатћан Ќбдi: – О, алжыѕан байѕџс, «Бiр кемпiрдi бiр кемпiр апа дептi». «Бала» деген с+здi к+птен естiмей саѕынып ћалѕан екем, жаћсы болды ѕой, – деп одан сайын кљлдi. Бiраћ Ћожамџрат та есесiн жiберген жоћ. – Саѕынып деме, тосырћап де. Саѕынсаѓ бљйтiп шамданбас едiѓ ѕой! – дедi. Ќбдi ендi жайымен келiп, сќлемдесiп ћол бердi. – Љй iшi, мал-жаныѓ аман ба? Сенi ћалаѕа кетiптi деп естiп едiк, не бар екен, не бiтiрiп келдiѓ? – Менiѓ не бiтiретiнiмдi ќлi бiлмеймiсiѓ. Сџлулармен г+лќйт еттiм, ха-ха-ха... – О теке сасыѕан байѕџстыѓ к+ѓiлiнiѓ сергегiн ћарай г+р. Ќуелi жел жаѕынан жљргiзе ме екен сен сияћтыларды.

– Ей, ей, батырекесi, менiѓ +йтiп кљлгенiмдi пайдаланып кемiтпе. Бќдiкке келгенде тамам жџрттыѓ к+зiнше iркiлмейтiн Ћожамџрат ендi ћыздырса, оѓды-солды сапырѕалы отыр. Содан соѓ Ќбдi сџраѕыныѓ жауабын кљтпей-аћ, с+зге айналдырып, бетiн басћа жаћћа бџрѕысы келдi. – К+мекшiѓ ћайда? – Бар ѕой. О бейшара бљгiн бiр демалсын дедiм. Жел Ћожамџрат жаћтан екен, аузынан араћ иiсi мљѓк ете тљстi. «Мына ант џрѕан тастап алѕан екен-ау», – деп тљйдi Ќбдi iшiнен. Сол оймен бетiне шџћшия ћарап едi: – Биыл ана менiѓ ар жаѕымдаѕы К+кжыраѕа Еѓсебай ћџрдасым шыћћан. Тљнде соныѓ баласыныѓ туѕан кљнi екен, б+сiѓкiреп кетiппiз. Сонан ќлгiнде келiп, ћойды +ргiзiп шыћћаным ѕой. К+мекшiм тљнiмен кљзетте болып едi. Басым ауырып, – деп домбыѕыѓћы ћабаѕын ућалап-ућалап ћойды. – К+рiп отырмын, к+зiѓнiѓ етi ћызарып тџр, – дедi Ќбдi елеусiз ѕана. – Малыѓныѓ ет алуы ћалай биыл? Ћожамџраттыѓ с+зге айналып с+не бастаѕан ќлгiндегi ашуын байћаусызда љрлеп алѕанын Ќбдi ендi сездi. – Ќбдi, сен +зiѓ-аћ айтшы, осы менiѓ не жазыѕым, бар ћыстауѕа сонау Сарытаућџмныѓ аяѕына жiбередi. Онда да +рiсiм тар боп, жайылымныѓ ћорлыѕыѓ тартып жљрген мен. Ћыста ћџдайдыѓ зарын ћылып: «Кљйiн аударып алмай тџрѕанда, нашарлай бастаѕандарын ћолѕа ћаратайын», – деп еткеннен де, кеткеннен де сќлем айтумен болдым. «Бiзден хабар болмайынша шџрћ етпесiн. Барып к+ремiз», – дептi ќнебiр тќлтиген зоотехник-сымаћ. Мiне, содан январьдыѓ аяѕына дейiн екi к+зiм т+рт болды. Ћџм тљсердiѓ алдында ѕана келдi. К+ктеуге де ќбден марттыѓ аяѕына ћарай ћџмныѓ кенесi шыћћан кезде к+шiредi. Жайлауыныѓ сићы мынау – ана жаѕы ћараѕай, мына жаѕы жартас, ћорым, тобылѕы. Осы ел баћћан алты-жетi жљз саулыћты мен де баѕып жљрген жоћпын ба. Ой, ќкеѓ!.. Ћайда барсам, екi ћолѕа бiр жџмыс, ћой баћпай да кљнiмдi к+рермiн, – деп ћамшымен жердi бiр салып ћалып, екi бљктеп ћайтадан тiзесiне басып ћойды. Мас болып айтса да, ашуланып айтса да – шындыћ. Бiраћ дќл ћазiр Ћожамџратты ћџптау да, ћџптамау да ћиын. Ќбдi шынымен-аћ сасайын дедi. Саспай ше? Ћожекеѓнiн, iшiп алѕандаѕы мiнезi +зiне мќлiм. Бџрнаѕы жылы рулас аѕайыны совхозѕа парторг болып келгенде: «Мен парторгтыѓ туысћанымын, к+зiѓдi ашып ћара!» – деп, осы зоотехниктi ћуалап, асханаѕа атпен басып кiргенiн к+зiмен к+рген. Ол туысы мџныѓ сол мiнезiнен сескендi ме, ќйтеуiр сырт берiп кеттi. Содан бастап

бас зоотехник Шќлденбай екеуiнiѓ жџлдызы ћарсы. Ќйтсе де iшiп алѕанын к+лденеѓ тарта отырып, басу айтћысы келiп: – Оныѓ дџрыс ћой, бiраћ былай, iшпей-жемей ћызушылыћћа сљйемей.., – дей берiп едi, Ћожамџрат бџрынѕысынан да бетер шоршып тљстi. – Ей, Ќбдi, менiѓ iшкен-жегенiмде шаруаѓ болмасын! Араћ iшпеген кiсiнiѓ мљйiзi шыћса, сенiкi ендiгi ћараѕайдай болар едi. Ал мен сол Шќлденбайдан к+п iшпеймiн. Мен оѕан к+рсетем ќлi, асыћпасын! Мына менiѓ к+мекшi баламныѓ семьясымен ренжiсiп жљруiне де сол себепшi! Менi ештеѓе сезбейдi деп жљр ѕой ол. Ењ, сезбейдi атаѓныѓ басы! – Ћожамџрат ћырын ћарап, жамбастап жата кетiп едi, к+зi жаѓа ћайырып салѕан Ќбдiнiѓ отарына тљстi. Таѕы да +рiстiѓ шекарасына љйiлген оба тастан +тiп барады екен. Ќбдi басы салбырап ойланып отыр. Ћарар емес. Шыдамай кеттi. – Ей, Ќбдi, аћыры кiм жаман, мен жаман. Бет те, бедел де сендердiкi. Оныѓ љстiне, жейтiн жерiѓдi жеп болдыѓ. Ендi ћызѕанатын, ћоритын ештеѓесi де ћалмады. Менiѓ отарымды да +зiѓ +ткiзiп алсаѓшы, џзын с+здiѓ ћысћасы, – дедi. – Айналайын-ай, адамѕа сенемiсiѓ, жер шетiне iлiнгенi сол болатын, – деп басын к+терiп Ћожамџратћа ћарап едi, +з отарын к+рдi. Ћожамџраттыѓ ќлiге дейiн сонысына тiс тигiзбей, сары майдай саћтап келе жатћан жерiне кiрiп кеткен екен. Ќбдiнiѓ: – Ћазiр! – дегенге тiлi ќзер келдi. Апыл-ѕџпыл атына мiнгелi жатћанда: – Ћыста суыћ тиiп ауырып, +лiм аузынан ћалѕаныѓды џмытпа, ћайран менiѓ аћылшым! Бiз секiлдi жљз грамды тастап алсаѓ ѕой, жел-ћџз +з-+зiнен артын ћысар едi, – деп кекете кеѓк-кеѓк кљлгенiн ћџлаѕы шалып ћалды. Ќбдi ћойын +те тоймай тџрѕан кезiнде су жаѕасына тљсiрiп алѕысы келiп, ылдилата ћайырды. Ћожамџрат жаѓаѕы орнынан ќлi ћозѕалмапты. Ол ћойын су жаѕасына иiрiп ћойып, шай iшуге љйiне ћайтћанѕа дейiн ћозѕалѕан жоћ. Мљмкiн, тљнiмен iшiп шаршаѕан неме џйыћтап ћалѕан шыѕар. Бiраћ ќлгi с+зiнiѓ жаны бар-ау!.. Февраль айыныѓ орта шенi болатын. Ћар ћылаулап тџр. Айнала меѓсiз аппаћ. Ауыл маѓындаѕы т+рт-бес љймек ш+п те дќл ћазiр к+рiнбейдi, олар да ћар жамылѕан. Аула ѕана жап-жарыћ екен. Ќсiресе терiс жазылѕан «г» ќрпi сияћтандырып салѕан љлкен тас ћораныѓ маѓдайшасында +зiнiѓ осы жылѕы мiндеттемесi аныћ к+рiнiп тџр. Ћанша т+л, ћанша жљн алатыны, кiммен социалистiк жарысћа тљскенi – бќрi-бќрi соћырѕа таяћ џстатћандай етiп, ћызыл матаѕа iрi ќрiптермен жазылыпты.

«Алуан-алуан жљйрiк бар, ќлiне ћарай шабады». Ал мен жљгiрiп жететiн меже – анау! Жылы љйде отырып, терiн баспастан тысћа шыћћан Ќбдi буы бџрћыраѕан кљйi ћораѕа ћарай аяѓдады. Ћораныѓ екi басы тљйiсетiн бџрыштыѓ т+бесiнде леп шыѕатын тесiк бар-ды. К+зi соѕан тљстi. Кiшi-гiрiм завод мџржасынан будаћтаѕан тљтiн секiлдi бу к+терiлiп тџр екен. «Демек, ћора жылы», – деп тљйдi iшiнен. Есiк алдында сќл кiдiрдi де, iшке ендi. Шынында да ћора жылы екен. К+ше-к+ше етiп орналастырѕан џяшыћтарды аралай бастады. Мынау жаѓа туѕан егiздер, ал мына жаѕы – жалћылар. Шаранасы кеуiп, тљгелге жуыћ аяћтаныпты. Тек осы жануар ѕана. Iштен жамбасы ћисыћ туѕан ћозыны ары-берi аунатып к+рдi. Содан соѓ сљйеп отырып емiздi. Eзi пысыћ екен, емшекке кенедей ћадалды. Бџл сџрымен +лмейдi. Кiшкене ширай келе, тљзелiп кетедi. Соѕан дейiн кљтiмдеп емiзiп тџру керек. Ал мына љлкен-љлкен лампочкалардыѓ кљн сќулесiнен ћай жерi кем – жарыѕы да, жылуы да жетiп жатыр. Ћысћасы, ќр џяшыћтыѓ љстiнде бiр-бiр кљн. Бџдан сон, туѕанына бiр жетi, жарты ай болѕан т+лдердi аралады. Биылѕы саћманшыларым да бiр айналайындар екен. Ћарашы, џяларды кљн сайын тазалап, жаѓа сабан т+сеп тџрады. Бљгiн де с+йтiптi. Бќрi де тиянаћты, орныћты iстелiптi. Содан соѓ таѕы да ары ћарай аяѓдады. Ћораныѓ бџл басындаѕы ћозылар марћайып алыпты. Eздерi бiр ыѓѕай ортаѕа иiрiлiп, љдiрейе ћарап тџр. Ќттеѓ, жер тар. Ќйтпесе бой жазып, ойнаћ салѕысы келедi. Eрiске жiберетiн де уаћыт емес. Дала суыћ. Ћџйрыѕыныѓ џшы кесiлмей ћалѕандары бар ма екен?.. Ќбдi осылайша бiраз кiдiрген. К+зiне ќнебiр шар саулыћтыѓ науаныѓ тљбiндегi сарћынды суѕа бас ћойып жатћаны iлiндi. Бiраћ ол ернiне жџѕын да болмады. Ш+лдеген екен-ау, жануар. Ћайтсiн, џзынды кљн жегенi мынадай сљр к+де, жем. Бiр уыс ш+птi алаћанына салып, жаѓа к+ргендей тамсана ћарады. Саусаѕымен араластырды. Бiр тљрлi ќдемi сљр ш+птiѓ иiсi келдi мџрнына. Ќйтеуiр к+де дей салѕанымыз болмаса, к+п тљрлi ш+п екен +зi. Не ћылса да екпе ш+п емес. Осыншама ћойдыѓ демiн, ћидыѓ иiс-ћоѓысын басып, танауѕа еркiн жетiп тџрѕан ш+птiѓ сљйкiмдi иiсi не деген асыл десейшi! Ал анау тџмсыѕымен тљртiп-тљртiп науадан шыѕарып, астына басып шайлап тастаѕан аћ сабанныѓ бќрi осындай таза ш+п болса ѕой, +йтiп есiк алдында т+бе-т+бе болып, сасып-шiрiп жатпас едi. Босћа бейнет – шашасыѓ, жинап ћайта шыѕарасыѓ. Eзi аћпардаѕы жемш+п ћорыныѓ еѓ к+п м+лшерi. Жџѕымды ш+п, шабындыћ, жайылым туралы ойлары басы-

на сонда таѕы оралѕан-ды. Осы мынау жљздеген, мыѓдаѕан гектар далаѕа кiлеѓ осындай ш+птер шыѕушы едi-ау! Ћазiр соныѓ барлыѕы жыртылып тасталды. Мљмкiн, ол пайдалы да шыѕар. Есепсiз дљние ћайда, мамандар да бiрдеѓе бiлген болар. Дегенмен, малды осындай оттан, жайылымнан ажыратћаны ћиын-аћ!.. Ћолындаѕы ш+птi ћимай тџрѕандай таѕы бiр ћарады. Содан соѓ науаѕа су жiбердi. Мезгiлсiз. Бiраћ бiрi ѕана емес бќрi де ћатћаћсып ш+лдеп тџр екен. Таласа-тармаса суѕа жљгiрiстi. Ћойлар солай лап ћойѕанда аћырѕа жаѓалап ш+п салды. Жем таѓ атћан соѓ салынады. Ћазiрше жемш+п жеткiлiктi. Ендi соны џћыптап пайдалану ћажет. Жемдi де, ш+птi де аз-аздан таћыл-тџћыл берiп тџрмаса, ысырап ћылып, астына басып тастайды. Кеше балалар ћатты обал жасапты. «Тойса, тоћтыныѓ етi топыраћ татиды» деген емес пе. Айуан екеш, айуан да тойса, кекiрелей ћалады. Бќлем аш болса, аћ сабанды да ћоймас едi. Eйткенi, тоћ. Балалар оны ћайдан бiлсiн, бiр-аћ салып тынышталѕысы келедi ѕой. Бiр кљн дем алѕалы келсе де тыным бермеймiз. Таѕы айыптаймын-ау! Кiнќ саћманшыларда. Арћа сљйегеннiѓ жайы осы деп жатып алѕаны несi олардыѓ. Интернатта жатып оћып жљрген џлы мен ћызы жайлы ойлады. Кеше кешке ћарай кетiп едi, суыћћа џрынбады ма екен. Сол арада есiне малшылар арасында к+п айтылатын бiр ќзiл ќѓгiме тљсе кеттi. Оћуды жаѓа бiтiрiп келген мал маманына бiреу аусыл болып ћалѕан тоћал сиырын ќкеп к+рсетсе керек. Ол ќлгiнi ары айналдырып, берi айналдырып: «Мен мџны емдей алмаймын. Eйткенi, бiз оћыѕан сиырдыѓ мљйiзi бар болатын», – дептi. Мырс етiп басын шайћады. Бџл да тегiннентегiн шыћћан нќрсе емес. Жел соћпай ш+птiѓ басы ћимылдамайды. К+збен к+рiп, ћолмен џстаѕанѕа не жетсiн. Мќселен, ќлгi сияћты бiр маман бес жыл оћыса, мен он-он бес жыл ћой соѓында келемiн. Менiѓ ќр саѕат, ќр минутым соныѓ ћамы љшiн жџмсалады. Бiраћ бiлiмнiѓ аты – бiлiм ѕой! Ќттеѓ, шiркiн, солар ћџсап бес жыл оћып ап, шопан болса... Зерттесе... Ѕалым атаѕына да +стiп жљрiп ие болса... Наѕыз ѕалым сол болар едi. Мљмкiн, кейбiр мал дќрiгерлерi мен зоотехниктер пiкiрiнiѓ тќжiрибелi шопандармен љйлеспей жататыны содан болар. Жоћ, ќлде, олар кiтапты жете оћып, тљсiне алмаѕандыћтан с+йте ме екен. Олай да болуы ыћтимал. Eйткенi, шаѓ жџтћан ћойдыѓ +кпе ауруына шалдыѕатынын кез келген мал маманы бiлетiн нќрсе, с+йте тџра екi ауданныѓ ћойы жаз жайлауѕа, ћыс ћыстауѕа жљздеген шаћырым жљрiп +тетiн жол ћамын ойластырмаѕаны таѓ ћаларлыћ.

Ќбдi ендi ћорадан аяѓдап тысћа шыћты. Ћар ћиыршыћтары электр жарыѕына шаѕылысып, жылт-жылт етедi. Ауылдыѓ батыс iргесiнен +тетiн Алматы – Кљртi тас жолын бойлап сонау д+ѓнен берi ћарай бiр машина шыћты. Жаћындаѕан сайын жарыѕы жол бойын тiнткiлеп келе жатћан сияћты к+рiнедi. «Бџл кiм болды екен, тљн жамылып жљрген». Ќйпљй дегенше-аћ сар еткен дауыс естiлiп, ауыл тџсынан Кљртiге ћарай +те шыћты. Ауладаѕы ћаша iшiнде ќлi тумаѕан жиырма шаћты саулыћ жатћан. Ендi соларды шолды. Желiнi жетiп ћалѕандары бартџѕын. Малдыѓ осындай боран-шашынды кљнi к+п туатын ќдетi ѕой. Жоћ, мџнда ештеѓе байћалмайды. Мана саћманшылар желiнi жеткендерiн арнаулы т+л ћораларына тљгел кiргiзiп љлгерiптi. Олары дџрыс болѕан. Ќйтпесе егiздiѓ соѓѕы сыѓары туѕанша алѕашћысыныѓ шаранасын б+тен саулыћ жалап ћояды да, енесi жерiп кетедi. Содан соѓ телiп к+р. Eз ћозысын +зiне алдырѕанша бiр азап. Меже жљз отыз. Ќзiрге бет алыс жаман емес. Аспаса кемiмейдi. К+ктемгi аласапыранѕа дейiн жылы орында ширатып алса... Ал жљн деген малдыѓ ћоѓдылыѕына байланысты. Ћоѓдылыѕы – жемш+пке... Сонда Оспаннан ћалмас едiм... Ќбдi осы тектес бiтпейтiн жџмыс, жеткiзбейтiн ћиялдыѓ жетегiнде кљйбеѓдеп жљрiп, уаћыттыѓ ћалай тез +ткенiн байћамай ћалыпты. Таѓ рауандап келедi екен. Денесi сќл ауырлаѕан секiлдi. «Џйћыныѓ ћысћаны шыѕар», – деп ойлады. Кiшкене к+з шырымын алмаћ болып, саћманшы жiгiттiѓ бiрiн оятты. Содан соѓ келiп жылы т+секке шешiнiп жатуѕа ыѓѕайланып аз тџрды да, аћыры белiн де шешпей, киiмшеѓ ћџлай кеттi. Ќлгiндегi iстеген жџмыстарыныѓ барлыѕын +ѓi мен тљсi аралас к+з алдына елестете жатћан секiлденген ќуелде. К+зi џйћыда, к+кiрегi ояу жатып, кљндiзгi тiрлiктi ћайта шолып шыѕатын сќттерi жиi џшырасатын. Мџны да сондай сќттiѓ бiрi шыѕар деп ойлаѕан. Олай болмады. Екi шекесi солћылдап алып барады екен. Ћарѕып тџрып шам жаћты. Жљрегi айныды. Запыран ба, ап-ащы бiрдеѓелер тљскенiн бiледi. Содан соѓ денесi +ртенiп, тынысы тарылып бара жатћан сияћтанѕан. Ћалѕанынан хабарсыз. Аурухананыѓ аћ т+сегiнде жатћанын бiр-аћ сездi. – Айналайын +кiмет-ай, – дедi ол жападан-жалѕыз дауыстап с+йлеп. – «Жедел жќрдемдi» шыѕарып ћойѕанын ћарашы! Егер ол болмаса, ендiгi менiѓ кљнiм не болатын едi. Бiр есептен Ћожамџрат сорлы дџрыс айтады. Менiкi к+пе-к+рнеу жан ћадiрiн бiлмегендiк. Адам сияћты тер басып шыѕуѕа болатын едi ѕой.

Ћожамџрат манаѕы орнынан ћозѕалмапты. Џйыћтап ћалмаса жарар едi. Кљн +тсе, суыћ тигеннен жаман. «Жаман айтпай, жаћсы жоћ», еттi-жеѓдi неме, бiрдеѓе болып кетiп жљрмесе де. Ќбдi ќуелi љйiнiѓ жаѕдайын бiлiп алып, содан соѓ Ћожамџратты шайѕа шаћырѕысы келдi. Келсе, балалары ќлi оянбапты. Зейнеп сљт пiсiрiп, сыртта, жер ошаћтыѓ басында жљр екен. – «Шыбынсыз жайлауда ћой ыстыћтайды» деген бќленi шыѕарып, ћарашы ендi, мiне, ауыз суѕа да жарымай ћалдыћ. Екi плягiнiѓ екеуi де ћаѓсып бос тџр. Су ќкеп бiр-аћ отыр, – дедi. «Бармаймын», – деуге – бџѕан +зi кiнќлы. Љйдi т+бе басына к+шiруге Зейнеп ћарсы болѕан. Су тасымалданып кетедi деген. Сонда: «Eзiм тасимын», – деп бой бермей ћойѕан-ды. Eйткенi, ояѓѕа, бџйыѕы жерге иiрiлген ћой ыстыћтаѕандыћтан, бiр-бiрiне жоламай, тљнiмен тарыдай шашылады да, тљнгi кљзетшi таѓ атћанша алысып шыѕады. Ќрi семiруiне зиян, iшкен-жегенi бойына тарамай, термен кетедi. Былай тартса +гiз +лiп, былай тартса арба сынѕан бiр жай. Ћораныѓ т+рiндегi сандыћтай тастыѓ к+леѓкесiнен ћара тонныѓ шалѕайы к+рiндi. К+мекшi шалы. Тљнгi џйћы деген оѓай дейсiѓ бе. Жџрт пырдай болып тќттi џйћыда жатћанда, ол байѕызша тљн кљзетедi... Џйыћтасын! Ќбден џйћысы ћанып тџрсын! Зейнепке ћарсы дау айтпастан, б+ртеге флягiн теѓдеп алды да, суѕа ж+нелдi. Флягке су толтырып жатып та Ћожамџрат жайын есiнен шыѕара алмады. «Eрiс ж+нiнен бастыћтарѕа ћатты кейiп жљр. Онысы ж+н. Бiраћ сол ж+н iсiн терiске шыѕарып алатын да +зi. Iшпесе басын бассаѓ мыѓћ етпейдi. Ћайћайдаѕысыныѓ бќрi iшкенде ћозады. Бастыћћа да кiлеѓ осындай кезiнде кiргiш. С+йтiп, к+зге тљсiп жљргенi». Ќбдi судан ћайтып оралѕанша, Ћожамџрат аттанып кетiптi. «Ренжiп ћалды-ау маѕан. Ћас ћылѕандай ћайта-ћайта соныѓ жерiне жабылуын ћарашы, хайуандардыѓ. К+мекшiсi де +зiнен бетер кљйiгiп жљрген бiр жан. Оны апарып соѕан ћосћанын айтсайшы». Ќрћайсысы ќр сайда жалѕыз-жалѕыз отырса да, малшы љйiнiѓ кљйбеѓ-кљйбеѓ тiршiлiгi бiткен бе. Мана таѓ бозынан +зiнен бџрын тџрѕан Зейнептiѓ жџмысы бiтудiѓ орнына к+бейе тљскен секiлдi. Шай iшiп болѕанша: «Нан ашытуым керек едi, айран да џйытылѕан жоћ, анау ћџртты жайып алайын деп едiм, оѕан да ћол тимедi», – деген сияћты џшы-ћиырсыз, кљн сайын ћайталанып отыратын жџмыстарын айтып мазасыздана берiп едi, Ќбдi:

– Ћара аспанды т+ндiрмей отыршы, тiрi адамныѓ шаруасы +лгенде ѕана бiтедi. Ал тiрлiкте осыныѓ +зi ћызыћ емес пе. Ћарап отырѕан адамѕа таѓ атып, кљн бата ма екен! – деп жаћтырмай тыжырынды. Eйткенi, Зейнептiн, ќлгi айтћандарыныѓ бќрiн тындырѕан соѓ, бiр жетi орталыћћа барып келгiсi келiп отыр. Орталыћ дегенi Алматыныѓ оѓтљстiк-батысымен жапсарлас салынѕан кiшкентай поселке. Онда абажадай т+рт б+лмелi кiрпiш љйi бар. Ћаладан iстейтiн бiреуге пќтерге берiп ћойѕан. Љш-т+рт айдан берi пќтер аћысын да алѕан жоћ. Ќбдiнiѓ туѕан аѕасыныѓ љйi де осында – iргелес. Џлы мен ћызы оћудан тараѕалы осы аѕасынiкiнде жљр. Жайлаудан ћашады. Iштерi пысады ѕой. Мына тырайып џйыћтап жатћан кiшкентайлары да есейген соѓ с+йтетiн шыѕар. Баланыѓ еѓ тќттi кезi мектеп табалдырыѕын аттаѕанѕа дейiн ѕана екен, содан соѓ бiрте-бiрте суи бередi. Бџрынѕылар бiлмесе, айтћан ба: «Ананыѓ к+ѓiлi балада, баланыѓ к+ѓiлi далада». Зейнептiѓ ойын д+п басыпты. – Ћара аспаны несi, ћай-ћайдаѕыны айтып, – дедi Зейнеп, – менiѓ бiр осы жџмысты жаѓа iстеп жљрген кiсi ћџсатып. Соларды реттеп ћойып, орталыћћа барып келсем бе деп едiм. Ќлгi балалар не iстеп жљр екен! Талай боп ћалды, љйдiѓ аћшасын да алѕамыз жоћ. Ћаймаћ ћатып, ћџла ћасћалап ћџйылѕан љндi шайын шыныныѓ тљбiне љйiре шайћап ћарап алды да, Ќбдiге џсынды. Балаларыныѓ к+рпе-т+сенiшiн ерге ћарай тљре ћайырып, ћабаттап ћолтыѕына ћысып, жамбастап жатћан Ќбдi ћолын к+ѓiлсiздеу созды. – У-у-њ! – деп ауыр кљрсiндi. Содан соѓ шайды сораптап џрттай бастады. Кљйеуiнiѓ мџнысын шаршаѕандыѕы деп тљсiнген Зейнеп: «Айтћаным келдi ме», – деген кiсiше табалай с+йледi. – «Тiлеп алѕан ауруѕа дауа жоћ». Eзiѓдей ана Ћожамџрат та, +зге ћойшылар да отыр ѕой сайдыѓ iшiнде-аћ, ћойды екi жаћтаѕы беткейге кезек-кезек ћаптатып жiберiп, љйдiѓ iргесiн тљрiп тастап. Анда-санда шолжиып жатып-аћ ћарап ћояды. Тым џзап бара жатса, итiн айтаћтап ћайыра салады. Ал сен ит екеш иттi де босћа баѕасыѓ. Eз дегенiн iстетерде Зейнептiѓ алдын ала осылай тиiсiп алатын ќдетi. Мџндайда Ќбдi к+бiне љндемей ћџтылатын. Осы жолы шыдамады. – Ћойды +йтiп баћћанша, баћпаѕаным жаћсы. Ќбден тойѕызып алып, итке ћуѕызѕан соѓ мал бола ма екен ол. – Ћуѕызбай жљрген сенiѓ неѓ артыћ одан, – дедi Зейнеп ызаѕа булыѕып, – елеп-ескерiп, еѓбегiѓдi баѕалап жатћан кiм

бар. Ћыс болса, љйдiѓ жылысын, жемш+птiѓ молын, жаз болса, жайлаудыѓ еѓ шџрайлы сауырын атаѕы бар, +здерi ћорћатындарына бередi. Сенiѓ ынжыћтыѕыѓды бiлiп алѕан ќбден. Бќрi басынады. – Басынѕаны несi-ей, айтып отырѕан! Кiмнен зорлыћ к+рiп едiк?! Ќбдi ќйелiнiѓ бетiне ажырая ћарап едi, оныѓ иегi дiрiлдеп, жарылып кеткен астыѓѕы ернiне жапсырѕан кереѓћџлаћтыѓ айналасы шытынап ћанаѕалы тџр екен. Бетiне ћаны теуiп тџратын к+к к+з сары ќйел дќл ћазiр боп-боз болып кетiптi. Ќбдi кќдiмгiдей сескенiп ћалды. К+зiн тайдырып ќкеттi. – Ћыз анау бой жетiп ћалѕан, кiм к+рiнгеннiѓ босаѕасында жљр. Џл анау ер жеткен, љйге жоламайды. Кљндiз-тљнi к+ше кезiп, жљлiк боп шыѕатын болды. Ана молаѓды салѕалы љйiм екен деп бiр тљнеген емеспiз. Игiлiгiн ќркiм бiр к+рiп жљрiп-аћ тозып бiтуге айналды. Бiздiѓ жљрiсiмiз мынау совхоздыѓ ћойыныѓ тiлеуiн тiлеп, тљнде џйћы жоћ, кљндiз кљлкi жоћ... Зейнеп с+зiнiѓ соѓын жылауѕа џластырып, терiс айналып жеѓiмен к+зiнiѓ жасын сљрттi. Ќбдi ендi басыла, жџбата с+йледi. – О, несi, ей, жоћ ырымды бастап, жылаѕаны несi! Одан да балаларымды саѕындым демейсiѓ бе. Ќйтпесе ћойдан не жамандыћ к+рдiк. Ћџдайѕа шљкiр, ел ћатары атымыз да аталып жатыр. Ќбдiнiѓ «аталып жатырмыз» деп дастанадай ћылып отырѕан жайы Зейнептiѓ есiне тљсiп кетiп едi, мырс етiп кљлiп жiбердi. Eткен кљзде Шќлденбайдыѓ радиодан с+йлегенi бар. Сонан он шаћты кљн бџрын: «Мен бќлен кљнi радиода с+йлеймiн, тыѓдаѓдар», – деп ћойшыларды аралап жљрiп жар салѕан. Шќлдекеѓ сол с+зiнiѓ бiр жерiнде шџбыртып ћойшылардыѓ џзаћ тiзiмiн оћыѕаны бар-ды. Кейiн сондаѕы аты аталѕан ћойшылардыѓ бќрiне: «Аттарыѓды бљкiл эфирге тараттым. Газет-журнал дегенiѓдi ћойшы, тќйiрi, ауыл арасынан аспайтын», – деп аралап жљрiп тегiс жудырѕан. Соныѓ кесiрi осы кљнгi Ћожамџраттыѓ к+мекшi баласына тидi. Iшiп алѕан жазѕан: «Шќлденбаймен неге ќзiлдесесiѓ», – деп ќйелiн сабайды. Ол шiркiн де к+терiмсiз, кешiрiмсiз жан екен – сол кљнi балаларын жетелеп т+ркiнiне кеткен. Мiне, сонан берi кљз, ћыс +тiп, жаз болды – ќлi оралѕан жоћ. Алдына талай барды. Аћыры, жеке отарын +ткiзiп, Ћожамџратћа к+мекшi болып жљр. – Кљлемiз-ау! – дедi Зейнеп ашуын басып, жайдарылана. – «Тастаѕан шоћпар сорлыѕа тиедi» деген, тегi рас. Шќлденбайдыѓ радиодан с+йлегенi сендерге той болды, байѕџс балаѕа сор болды. Ќйелi бетi жылтырап алып аћымаћ адам екен. Сон-

ша баламен кiм алады ендi оны. Бџдан артыћ кљйеу тапћанын к+рермiз. «Ћайта шапћан жау жаман, ћайтып келген ћыз жаман». Екеуiнiѓ ќѓгiмесiнен балалары ояна бастады. Еѓ кiшiсi к+зiн ућалап ашып, жалаѓ бџт, жалаѓ аяћ тќлтiректеген кљйi шешесiнiѓ алдына келiп отырды. – Ойбай, мына масты ћара, масты, – деп кљлдi Ќбдi кiшкентайын еркелетiп. Одан љлкенi к+зiн ашып-жџмып џйћысын ж+ндi аша алмай жатыр. Онымен екеуiнiѓ де шаруасы болѕан жоћ. – Масынан айналдым, масыныѓ садаѕасы кетедi мамасы, – деп Зейнеп баласыныѓ саѕал-саѕал бетiнен емiрене сљйдi, – кешегi iшкен айраны ћаспаћтанып ћатып ћалыпты. Ерлi-зайыпты екеуi ќлгiнде неге шекiсiп отырѕанын џмытып кеттi. Ќбдi: – Тџр, тџра ѕой, кљнiм! Ћарѕып тџрып тамаѕын iшедi менiѓ балам, – деп т+секте жатћан бес-алты жасар џлыныѓ ћџйрыѕынан шапалаћтап, ендi маѓдайынан иiскей берем дегенде, дастарћан сырылып, шыныдаѕы шайы т+гiлдi. – Мџныѓ ќдетi, балаша т+гiп-шашып iшпесе, к+ѓiлi к+ншiмейдi, – Зейнеп таѕы да тырыса ћалды. – Байћамайсыѓ ба, былай, +ѓмеѓдемей! Ќйелiнiѓ с+зiн Ќбдi елеген жоћ. Онан ары созыла тљсiп: – Мiне, еѓбегiѓдi баѕалады, к+рдi деген осы, – деп жљктiѓ астынан +ткен жылы совхоз дирекциясыныѓ атынан сыйлыћћа алѕан... транзистор радиосын алды. Алды да ћџлаѕын «Шалћарѕа» бџрады. Самбырлап с+йлей ж+нелдi. Ќѓгiме ћой шаруашылыѕы жќне комсомол-жастар бригадасы туралы екен. «Семей облысы ћой саны жаѕынан республикада бiрiншi, одаћта љшiншi орын алады. Ћазiр облыста љш жарым миллионѕа жуыћ ћой +сiрiледi, – дедi радио, екеуi де ћџлаѕын тљре ћалды. Радио с+зiн ары ћарай жалѕастырды. – Осынша малды одан ары к+бейту љшiн кадрлар проблемасын шешу еѓ маѓызды мiндеттердiѓ бiрi болып табылады. – Ќбдi алѕашында «кадр мќселесi» дегеннiѓ байыбына бара алмай ћалып: «Шќлденбайларды к+бейтуден љкiметтiѓ не пайда тапћалы отырѕанын тљсiнбеймiн. «Сырттай оћитын едiм, емтихан тапсыруѕа бара жатыр едiм» деп ћойшылардан жылу жиѕышты к+бейту ме, жоћ ќлде ћой жегiштi к+бейту ме?» – деп басын шайћап едi, ар жаѕын радионыѓ +зi тљзеп кеттi. – Мќселеге осы тџрѕыдан келген облыстыћ, аудандыћ комсомол комитеттерi, бастауыш комсомол џйымдары село мектептерiнiѓ оћушыларына кќсiби баѕдар беру, оларды мал шаруашылыѕына жiберу баѕытында кеѓ к+лемдi жџмыстар

жљргiзiп келедi. Соѓѕы алты жылда ѕана мал шаруашылыѕына алты жарым мыѓ жiгiт пен ћыз жiберiлдi. Олардыѓ iшiнде т+рт жарым мыѓ жас ћой шаруашылыѕын ћалап барды, – дегенде Ќбдi: «Кадр деген соѓ Шќлденбайлар екен деп ћалсам, мына +зiмiздi айтыпты ѕой», – деп к+ѓiлдi ћозѕалды. – Егер тоѕызыншы бесжылдыћтын басында облыс бойынша Шџбартау ауданында ѕана т+рт комсомол-жастар бригадасы жџмыс iстеген болса, ћазiр облыста мџндай екi жљз жетпiс бес бригада ћажырлы еѓбек етiп жљр», – дедi радио. Ќѓгiме осыѕан тiрелгенде екеуi де бiр нќрсеге iштей тљсiнiскендей љнсiз ћалысты. Сќлден соѓ Ќбдi: – Бекер жылайсыѓ, – дедi ќйелiне, – естiдiѓ бе ќне, не деп жатћанын! Ќлгiнде +зiне-+зi сенбей отырѕан. Кљйеуiнiѓ сџрауы кљдiгiнiѓ љстiнен шыћћанда барып жљрегi зырћ ете тљстi. Жеке меншiгiнде т+рт-бес сиыр, т+рт-бес жылћы, жиырма шаћты ћойы бар. Жыл сайын бiр бие соѕым жейдi. Ћысћасы, аћ майы аузынан аѕып-аћ отыр. Ендi байћады, жаѓаѕы жылауы соны к+тере алмаѕандыћ, кљпiрлiк сияћты. Сонда да сыр бергiсi келмей: – Ей, солар мал баѕып не оѓдырар дейсiѓ, – дедi тџмсыѕын шљйiрiп. – «Бiрер жыл жын ойнаћ жасап алып, бет-бетiмен жоѕалады екен. Ешћайсысы тџраћтамайды», – деп кљлiп отыр едi ѕой анада Шќлденбай. – Ей, Шќлденбайыѓ тљссiн! Сенiѓ бiр Шќлденбайыѓ бар екен аузыѓнан тастамайтын. – Ендi ћайтейiк, ћолда бар оћымыстымыз сол болѕан соѓ... Ќбдiнiѓ ары ћарай с+з таластырѕысы келмедi. Eзiнiѓ осыѕан дейiн к+кейiне тљйiп жљрген ойыныѓ барлыѕы терiске шыћћандай. Бљкiл Ћараойды жыртып тастады, +рiс тарылды, ш+птiѓ тљрi азайды деп ћамыѕушы едi, ендi оныѓ ћажетi ћанша. Бес-алты мыѓ ћойды бiр ћорада азыћтандырып баѕа бередi. Автоклуб, автодљкен, монша келмедi деп ешкiмге арызданбайсыѓ. Бќрi басында, бќрi ћасында. Ауданнан шыћћаны да, Алматыдан шыћћаны да +з аяѕынан келiп тљседi. Асханасы, кiтапхана, спорт залы, клубы – барлыѕы бар, жабдыћталѕан. Кезекпен малына ћарайды, кезегiмен демiн алады. Бџл жаѕынан жел кiрмейдi. Бiраћ малдыѓ таѕдыры не болды? Осы жаѕын ойластырды ма екен!? Ќй, ойластырѕан шыѕар-ау! Сонда менiѓ осындай салћын жайлауда отырып, +зен-судыѓ жаѕасы болѕанмен ояѓѕа жел соћпайды, терлейдi деп, љйiмдi жотаѕа к+шiрiп, отарды д+ѓге иiрiп ќлекке тљсуiмнiѓ мќнiсi не? Тым ћџрыса, мынау с+йтiп жатыр, бiзде с+йтейiк деп, бiреу-мiреу к+рiпбiлiп, елiктеп жатса екен.

– «Малдыѓ терi – майы» дейдi, ќ, бџрынѕылар! – Ќбдi +зiнiѓ +стiп кљбiрлеп с+йлеп отырѕанын аѓѕармай ћалѕан. Зейнеп: – Не болды саѕан? Тап бiреу бљгiн-ертеѓ ћойын алып, ћораѓды босатћалы жатћандай-аћ! Iш ана шайыѓды, таѕы да т+гесiн! – Тоћташы! – дедi шыныны аузына апара берiп, џрттамай ћайта тартћан Ќбдi. – Машина гљрiлдей ме?! Т+ртеуi де тљгел ћџлаћ тљрдi. Иќ, машина. Балалары далаѕа жљгiрдi. Љлкенi: – О, автолавка ѕой, – деп жаћтырмай тџрѕан секiлдi едi, артынша-аћ, – о, аѕамдар, тќтемдер келдi, ќне, тќтем, – дедi де тџра ж+нелдi. Бџлталаѓдап кiшкентайы да џмтылды. Зейнеп ќуелде не iстерге бiлмей, орнынан тџрды да, ћайта отырды. Отырып жатып: – Бастыћтардыѓ бiреуi келетiн болѕан ѕой, – дедi. Eйткенi, бастыћтар келетiннен љш-т+рт кљн бџрын: автоклуб, автодљкен, монша дегендердiѓ бiрiнiѓ артынан бiрi келiп, сапырылысып кететiн ќдетi. Сасћанда есiне сол тљсiп едi. – Ал саѕынып отырѕан балаларыѓныѓ +здерi келдi. Той жаса, – деп Ќбдi шайын жайымен џрттады. – Жасаса несi бар. Тал таянып, суѕа сљрiнiп отырѕамыз жоћ. Балаларымнан аярым жќне жоћ! Зейнептiѓ бџлай ћызына тљскенiне Ќбдi iштей ћуапып ћалды. Ол ќлгiнде: «Ћожамџрат ренжiп кеттi», – деп ойлаѕан. Ћалай да бљгiн-ертеѓ шайѕа шаћырып, к+ѓiлiн аулаѕысы келiп отыр едi, сќтi +з-+зiнен тљстi. Ендi ертелеп автодљкеннен бiрдеѓе-сiрдеѓелер алу керек шыѕар. Ќбдi шайыныѓ сонын аузын толтыра џрттап алды да: – Болдым, – деп алаћанымен шынысыныѓ аузын басты. Зейнеп те ќреѓ отыр екен. Сандыѕын ашып, бiр шеѓгел к+к ћаѕазды уыстай шыѕып, автодљкенге ћарай жљрдi. Ќбдi есiк алдында тџрып маѓайын шолды. Алатаудыѓ џшар басындаѕы ћарлы шыѓныѓ иыѕынан асып к+к зеѓгiрге шаћырайып к+терiлген кљн балћып тџр. Љп еткен жел жоћ. Ауада майда саѕым шымырлайды. Ћой топ-топ болып сайда љйездеп жатыр. Автодљкеннiѓ ћасында ћызы мен џлын кезек-кезек сљйiп жатћан Зейнеп пен балаларыныѓ ћимыл-ћозѕалыстары ћыбырлап, ћалыћтап жљргендей болып к+рiндi. Сiрќ, ертеѓ кљн жауатын шыѕар. Б+рте пысћырды. Тыћыршып жер тарпыды. Бауырында б+гелек жљр екен. Артћы аяѕын да бауырына ћарай сарт-сарт серпедi, ћџйрыѕымен сабалайды. Б+гелек сонда да ажырар емес. Содан соѓ тiзгiнiн љзеѓгiден, оныѓ тџйыѕынан шылбы-

рын +ткiзiп, тџсады да отћа ћойды. С+йттi де, љйдiѓ айналасын жиыстыра бастады. Жаѓа Зейнептiѓ бетiнен сљймек болып мойнына асылѕанда бойы жетпей жатћан џлы кеше ѕана ћызыл шаћа неме едi. Осы шешесiнiѓ дќл +зi емiзуден ћашћан. Бала шырылдап +лермен халге жеттi. Eзiнiѓ емшегi де сыздап, аћыры, сонан уыз ћатып, iрiѓдеп ауырып, +лiм аузынан ћалѕан. Ендi анау тљйедей жiгiттiѓ мойнына емiренiп асылып жатћаны... Баяѕыда Ќбдi армиядан келгенде шешесi марћџм +стiп мойнына асылып, маѓдайынан, екi бетiнен кезек-кезек сљйiп жылаѕан. Сонда Ќбдi iштей ћатты џялып едi. Есiне тљссе ќлi џялады. Eйткенi, љш жыл армияда жљргенде шешесiн менi бџлай саѕынды деп ойламаѕан. Емiренiп жазѕан хаттары, «олай iстеме, былай iсте» деп шешесiнiѓ атынан айтылѕан тiлек – ќке-шеше болѕан соѓ айтыла беретiн с+здер секiлдi едi. Есесiне осы Зейнептi саѕынатын. Ол кезде Зейнеп те ћарѕа аунаѕан тљлкiдей ћџлпырып тџрѕан сары ћыз едi. Бџл онды бiтiрген жылы кљзде армияѕа кеттi. Зейнеп сол жылы онда оћитын. Армияда жљрiп хат алып тџрды. Ауылдыѓ амандыѕы мен жаѓалыћтарын жазады. Бџл жљрген жерiнiѓ ауа райы мен ауылдаѕы ћџрбы-ћџрдастарына деген саѕынышын жазады. Зейнептiѓ хатындаѕы жаѓалыћтар – мектеп бiтiрген ћыздардыѓ оћуѕа тљскенi, тџрмыс ћџрѕаны. Екеуiнiѓ хатында да басћа ештеѓе айтылѕан емес. Бiраћ Ќбдi сол хатты асыѕа кљтетiн, ћолына тигендерiн саћтай беретiн. Ал љйiнен келген, шешесiнiѓ аѓсаѕан саѕынышын алып келген хатты оћитын да жырта салатын. Ќрине, жек к+ргендiктен емес, оћылып болѕан соѓ-аћ ћџнын жоятын. Ал Зейнептiѓ хаты ше? Саћталѕан сайын ћџны арта тљсетiн секiлдi едi. «Сљйдiм, кљйдiм» дейтiн ашыћ-машыћ с+здердiѓ салћыны болса еттi сонша алысћан хаттарыныѓ бiрiнде. Ќйтеуiр, бiр тљрлi ыстыћ едi-ау!.. Асыѕып кљтетiн. Жќне ќр келген хатын: «мен де љйлендiм» деген хабар жоћ па екен деп ћорћып ашатын. Ћарап отырса, ендi, мiне, ћызы да, џлы да +здерiнiѓ сол жасына келiп ћалыпты. Олардыѓ не ойлайтынын кiм бiлсiн. Шешесi байѕџстыѓ жарбаѓдап жатћаны анау! Iштен шыћћан шџбар жылан деген осы екен ѕой. Бiр тљрлi жљрегi елжiреп кеттi. Жљгiрiп барып Зейнепшiлеп ћџшаћтап сљйгiсi келдi. Бiраћ +йткен жоћ. Ћызыћтарына ћарап едќуiр тџрды. Майлыаяћ пен Ћойсаћтарѕа дейiн саѕынып ћалыпты. Олар да арсалаѓдап аяћтарына оралып жатыр. Жаћындыћты ит екеш ит те бiледi. Ќбдi тџрып-тџрып таѓдайын ћаѕып, басын шайћады. Осындай кезiнде ћырыћћа, елуге келу деген ћиын да,

ћызыћ та сияћты к+рiнушi едi. Бљгiнде +зi елуге ендi толады. К+ѓiлi ќлi баяѕыдай. Бiраћ ана Зейнеп екеуiнiѓ бiрiн-бiрi аѓсап, ш+лдеп, Лќйлi мен Мќжнљн болып жљрiп ћосылѕанын кiм бiледi. Бiреу естiсе кљлетiн секiлдi. «Адам ћартайса да, к+ѓiлi ћартаймайды; ат ћартайса да тџяѕы ћартаймайды» дейтiн осындайдан айтылѕан-ау, тегi. Ћартайып-аћ ћалѕаны ѕой. Ќйтпесе неге кљлкiлi к+рiнедi. Кешегi саѕыныш, кешегi сљйiспеншiлiк ћайда?! С+йткен Зайнебi жалаћ сары кемпiр болады деп ойлап па едi. Eзiнiѓ де не оѓѕан бетi бар, тырысћан сiѓiр ћара шал болып келедi. Ойлап отырса, арман да азаяды екен, бџрынѕыдай бќлен болсам, тљгiлен болсам деген гќп жоћ. Жатса-тџрса ойлайтыны алдындаѕы бiр отар ћойдыѓ амандыѕы. Манаѕы жер, жайылым жайлы ойлары да сайып келгенде осы алдындаѕы бiр отар ћойдыѓ ћамы. С+йтiп жљрiп, онсыз да ћамшыныѓ сабындай ћысћа +мiрiнiѓ жер ортасынан ауып ћалѕанын аѓѕармапты. Ќбдiнiѓ жљрегi дiр ете ћалды. Шынында бџл +мiрден не раћат к+рдi?.. Раћаттан да, бейнеттен де iз жоћ. Мынау дљние баяѕыда, мџныѓ бала шаѕында, ќлемде алапат соѕыс болып жатћан кезде дќл ћазiргiдей меѓ-зеѓ едi, +згерсе бџйырмасын, сол ћалпы. Ќкесiнен ћара ћаѕаз келген кљнi ћос басында отырып сiлесi ћатћанша жылаѕан. Дап-дардай кезi, аныћ бiледi. Сонда да дљние +стiп меѓ-зеѓ ћалпы мљлгiп тџрѕан. Сонда: «Осы дљние, тiршiлiк деген бар ма, жоћ па; мен осы тiрiмiн бе, жоћпын ба?» – деп ойлаѕан. Ћазiр бiр демге дќл сондай сќттi ћайталап бастан +ткергенiне таѓ. Бџл адам дегеннiѓ ойламайтыны болсайшы! Ћызы келiп мойнына асылды. Џлы самарћау сќлемдестi. Љй iшi тiршiлiгiне, ќке-шешесiнiѓ, iнiлерiнiѓ киiнуiне, с+зiне – бќрi-бќрiне сынай ћарайды. Айтпаѕанмен, тiрлiктi ћомсынып тџрѕаны байћалады. Ћызы ћайтадан шай ћойып, жаюлы ћалѕан дастарћанды жиып, ыдыс-аяћты жуа бастады. Зейнеп автодљкеннен алѕан заттарын жайѕастырып ќлек. Б+телкелерiнiѓ бiразын жљктiѓ астына тiздi. Коньяк, шампан сияћтыларын жљктiѓ бџрышындаѕы аузы ћџлыптанатын ескi ћызыл абдыраѕа тыћты. Ќбдi араћ iшпесе де Зейнептiѓ ќдетi бџл. Љйге келген сый-ћонаћтыѓ к+зiнше арнайы саћтап ћойѕан кiсiше абдырадан алып жатћанды џнатады. Ќбдi iшiнен соѕан дейiн сезедi, бiраћ тiсiнен шыѕарѕан жан емес. «Ќйелдiгi ѕой», – деп ћоятын. Ал кейде сонысыныѓ +зiне кейбiреулер: «Бќсе, жеѓешемнiѓ ћалай-аћ саћтаѕан бiрдеѓесi болмас екен деп ойлап ем», – деп мќз болып жатады. Ќйтеуiр, тiршiлiкте адамдар осындай боларболмас џсаћ-тљйекпен к+ѓiл жџбатып, алданып жљрiп пќниден +ткенiн аѓѕармай ћалады екен-ау! Ќйтпесе с+йту неге керек!! Ќбдi кљрсiндi. Зейнеп:

– Ей, ќкесi-ау! Не боп ћалѕан бљгiн саѕан? Меѓiрейiпсiѓ де ћалыпсыѓ ѕой! Сџрасаѓшы ана балаларыѓныѓ аман-есендiгiн, оћуыныѓ жайын! Мен бiр нан ашытып ћояйын. К+ршi-ћолаѓдар естiсе: «Балаѓ оћу бiтiрдi», – деп сылтаурап келмес дейсiѓ бе? Онан да +йтiп ћайта-ћайта жыртаћтатћанша бќрiнiѓ басын бiр-аћ ћосып, ћџтылу керек, – деп абыр-сабыр iске кiрiстi. Ћызы ендi т+сек-орынды ћаѕып-сiлкiп, ќп-сќтте жљктi де тап-тџйнаћтай етiп жинап шыћты. Содан соѓ т+р алдына д+ѓгелек љстел ћойып, дастарћанды соѕан жасады. Зейнеп кiрiп-шыѕып жљрiп: – Мыналар жатып алады, – деп ћызына аћталып ћояды. Љй iшi кеѓiп, реѓi кiре тљскендей. Џлыныѓ мына салћындыѕынан ќлдене сыр аѓѕарѕандай болѕан Ќбдi: – Иќ, оћуды ћалай бiтiрдiѓ? Ћайсы оћуѕа тљскiѓ келедi? Документiѓдi +ткiздiѓ бе? – деп љш сџрауды бiр-аћ бердi. Џлы љндеген жоћ. К+зiнiѓ астымен ћарындасына ћарап едi, ол «+зiѓ айт» деген ыѓѕай танытты. Содан сон, Серiк отырыпотырып: – Ешћайда тапсырѕаным жоћ, – дедi. Ќбдi: «Шешесi ќлгiнде бекер сандалмаѕан екен, оћуын бiтiре алмаѕан ѕой», – деп тљйдi iшiнен. Ал Зейнеп Ќбдiге дљрсе ћоя бердi. – Eзiѓдей елдiѓ бќрi баласын жетелеп тайлы-тџяѕымен ћалада жљр. Сен-аћ совхозды байытасыѓ. Ћысы-жазы бiр кљн босамайсыѓ. Ќке боп не iстеп, не ћойып жљргенiн бiлмеген соѓ, ћайтiп тапсырады. Баланыѓ аты бала! – «Ћайтiп тапсырадыѓ» не? Ел ћалай тапсырса, бџл да солай тапсырады. Оћитын мен ѕой деп пе едiѓ? Ќкесi мен шешесi ћаѕыса бастаѕан соѓ, Мќкен шыдамады. – Бiздiѓ мектептi бiтiрушiлердiѓ iшiнен де комсомол-жастар бригадасы ћџрылыпты. Серiк соѕан жазылѕан. Айтпайсыѓ ба +зiѓ! Ќбдi: «Ендiгiѓ тљсiнiктi», – дегендей-аћ, к+п ћазбаламады. – Ќйтеуiр, мектептi бiтiрдiѓ ѕой. Аттестатыѓ ћолыѓа тидi ме? – деп жай ѕана сџрады. Зейнеп ќуелде тљсiнiѓкiремей ћалѕан екен: – Жаѓаѕы сен айтып отырѕан ба, ћой баѕатын ба? – деп ћайталап сџрады. Аѕаш астаудаѕы џнѕа су ћџйып, ћолын жаѓа малѕан екен. Екi ћолы сљѓгiленiп, тiзерлеген кљйi отыр. Серiк љндеген жоћ. Кекесiндi пiшiн таныта жымиды. Мќкен: – Иќ, – дедi. Сол сол-аћ екен Зейнептiѓ шићаныныѓ басы жџлынды. – Ей, не деп отырсыѓ, ей, жљгермек! – дедi. – Сенi к+рген

мыналар не оѓады ендi. «Алдыѓѕы арба ћайда жљрсе, соѓѕы арба сонда жљредi». Ќкеѓнен аспа бќрiѓ де. Тљгел ћойшы болыѓдар, ћойшы. О, жуадай солѕыр, жуадай. Eзiѓдей елдiѓ баласын неге к+рмейсiѓ осы, а? Мысалѕа бќленнiѓ ћызын, тљгеннiѓ џлын келтiрiп, осындай оћуѕа тљскендердiѓ санын саусаѕын басып отырып санап, оннан асырды. Саусаѕын басћан сайын алжапћышына аппаћ ала болып су тиген џн љзiлiп тљсiп жатты. «Адам бола ма», – деп дќмеленiп жљретiнiн, бљгiн сол љмiтiнiѓ љзiлгенiн айтып, еѓ соѓында ызаѕа булыѕып жылап жiбердi. Жылап отырып, нанын ћайтадан илей бастады. Ћатты-ћатты ћџжырланып иледi. Серiк шешесiнiѓ +ститiнiн о баста-аћ бiлген. Оныѓ манадан ашылып с+йлемей, тљйткiлсiп отырѕан себебi де осы едi. Аћыры, ойлаѕаны болып тынды. Бiраћ ќкесi ќлi дџрыс не бџрыс деген рай танытћан жоћ. Дастарћан басына томаѕа тџйыћ к+ѓiлсiздiк орнады. Тек Ќбдiнiѓ ѕана жайымен џрттаѕан шайыныѓ сораптаѕан дыбысы естiледi. Сќлден соѓ Зейнеп ћайта тулады. – Осы ћой баћћаннан мљйiзiмiз шыћса, бiздiѓ мљйiзiмiз ћараѕайдай болатын едi ѕой! Ћысы-жазы ел к+рмей кiсi киiк боп +мiрiмiз +тiп келедi. «Ћой, ћой» деп ћойдыѓ тiлеуiн тiлеп жљрiп, ћыста суыћ +тiп ауырып, ќкеѓнiѓ +лiм аузынан ћалѕанын к+здерiѓ к+рдi. Ендi кеп ћойда ќкеѓнiѓ басы ћалѕандай; «Мен де ћой баѕамын!», – дейсiѓ! Баћ, маѕан ерегiссеѓ тентiреп кет! Ќйтпесе не жетпей жатыр! Ћай ћатын-балаѓ аштан +лiп, к+штен ћалып барады. Осы сендер аш-жалаѓаш болмасын, ћатарынан ћалмасын деп не к+рмедiк бiз сорлы. Арћа етiмiз арша, борбай етiмiз борша боп! Той жасамаћпын, ел шаћырмаћпын! Ойбџй, ћай бетiмдi алып тастайын!.. Зейнеп iшiндегiсiн аѕытып, ќбден босаѕанша ешћайсысы да ќдейi тiс жармай тыѓдады. Арындап-арындап тоћтаѕан кезде барып: – Болдыѓ ба? – дедi Ќбдi. – Болсаѓ, ќуелi тыѓдап ал. «Оћимын» деген балаѕа ћайта, менiѓше, осынысы ћолайлы. Кiтапханасы ћасында. Ћызметкерлер сияћты екi кљн демалысы бар. Оћуѕа баратындарына совхоз +зi жолдама бередi. Тiлiѓ бар ма, +стiп тљсiндiрмейсiѓ бе ана шешеѓе! Таѕы кiмдердiѓ баласы жазылды? Ќбдiнiѓ с+зiне сенерiн де, сенбесiн де бiлмеген Зейнеп аѓтарылып ћызына ћарады. Мќкен шешесiне Серiктiѓ жалѕыз емес екенiн, класс бойынша тљгел жазылѕанын, ал оныѓ ћойды ћалай баѕып, ћалай ћоятынын жобалап тљсiндiрдi. – «Класы тљгел» дегендi естiгенде барып, Зейнептiѓ к+ѓiлi жай тапћандай болды. Десе де мана сиыр сауып жљргендегi

тќттi ћиялы есiне тљскенде, +зегi ћайта +ртенiп сала бердi. Ќбдi де, Серiк те с+з жарыстырмай ћџтылып отыр. Амалсыз к+кiрегiн ћарс айыра кљрсiнiп алды. С+йттi де, +зiне-+зi кљйiне с+йледi. – Ћџдай ћандай елдiѓ баласын жџлћындырып ћоятынын ћайдан бiлейiн, бџлардыѓ ќкесiнен бастап, љлкенiнiѓ де, кiшiсiнiн де кежегесiнен кейiн тартып тџр. Eѓкей ћџдай мандытпаѕандар! О несi ей, тљге?.. – Ендi ћайт дегелi отырсыѓ сонда осыншама бљлiнiп. Сен бљлiнгенмен дљние бљлiнбейдi. Ал онда ћайтесiн? – деп Ќбдi мырс-мырс кљлдi. Ќкесiне ћосылып, Мќкен де кљлдi. – Кљмiрем ћап, кљмiрем ћапћыр +ѓкей, кљледi ѕой мќз болып. Неѓе мќз боласыѓ? Тџћым-тџѕияныѓмен ћойшы болѕаныѓа ма? Маѕан ерегiссеѓ сен де ћой баћ. Ендiгi жылы сен де жазыл бiргќдiѓе! – Баѕады, баћпаѕанда ше? Eзiѓ айтпаћшы, елдiѓ осындай ћыздары-аћ депутат, герой боп жатћан жоћ па, ћой баѕып-аћ, – дедi Ќбдi +ѓiн суытып. – Осы ћойѕа шыћпай-аћ ћояйыћ, +лмеспiз дегенде: «Аћ љй, айраны жоћ ћаћ љй» деп маћалдаѕан кiм едi. «Бала-шаѕамныѓ таѓдайын ћаћсыта алмаймын», – дегенiѓ ћане? – Зейнептiѓ с+з таппай тосылып ћалѕанын байћап, бiржола жеѓiп алѕысы келдi. – Жаѓа радионыѓ не дегенiн џмыттыѓ, ба? Ендi саѕан жалынсаѓ да баћћызбайды. Ќлгi +зiѓ айтатын «аћ љйiѓе» барасыѓ. Жыл сайын мал саны +сiп келедi, керiсiнше +рiс тарылып барады. Шынында да ћайда апарып жаясыѓ? Eсте-+сте саулыћ ћой комплексiн де ћџрады. С+йтiп, барлыѕы механикаландырылѕан кезде жљз адамныѓ жџмысын он адам атћаратын болады. Сонда ћойдан сенi мен менi шыѕармай, Серiктi шыѕаратын ба едi. Жаѓаѕы ќзiрде ѕана радио тыѓдап отырып: «Егер малдан шыѕа ћалсаћ, жеке меншiгiмiздi ћайтер екенбiз», – деп ћауiптенгенi ћызды-ћыздымен есiнен шыѕып барады екен. Eрекпiген пiкiрiнен тез ћайтты. Басыла, жуаси с+йледi. – Ћайдан бiлейiн, мен байѕџс ќйтеуiр сендер оћысын, адам болсын деймiн. Бiздiѓ тџсымызда жаѕдай болды ма. Онда мџндай тойып жейтiн аћ нан ћайда? Дќу тегеш нанды ашу љстiнде ћалай илеп ћойѕанын сезбей ћалды. Нан жарѕаѕын жиып, тегештiѓ бетiне орамал жапты. Eрешенiѓ +р жаѕына ала, керегеге таћай ћойды да, сыртынан +зiнiѓ ескi шапанымен орады. Зейнептiѓ осы ћимылдарын к+з алмай баѕып отырѕанымен, Ќбдiнiѓ к+ѓiлi басћа жаћта едi. «Шешесi ѕой, – дейдi iшiнен, – аћыл айтуѕа мiндеттi. Ал +зiнiѓ осындай кезi џмытылѕан. Жаѕдай болмады дейдi. Бќрi сылтау. Мектепте жљргенде: Ќубќкiр, Несiпкљл, Зияш, Сарыбай сияћты

балалардыѓ тџрмысы бiз екеумiзден нашар болатын. Бљгiнде солардыѓ барлыѕы оћымысты. Љлкен-љлкен ћызметте. Мен солдаттан келгенше сќукiлдеп екi жыл бос жљргенi кќне. Тiптi, ешкiмдi де анау бол, мынау бол деп зорлау ћате. Ќркiмнiѓ +з жолы, +з арнасы бар. Бџлардыѓ +мiрi ќлi алда. Ћай арнаѕа тљсерi белгiсiз. Оѕан бола кљйiп-пiсудiѓ ћажетi не. Кiм болатынын +здерi шешкен дџрыс. «Жетектеген ит ауѕа жарамайды». Eстiп айтып-айтып тастауѕа оћталды да, тiлiн тiстеп тоћтады. Ћайтадан ушыћтырѕысы келмедi. Онан да џмыттырудыѓ ћамалћасын iздестiрдi. – Иќ, Мќкен, мына ќкене не ќкелдiѓ? – дедi ќйтеуiр с+здiѓ бетiн басћа жаћћа бџрѕысы келiп. – О-о-о, џмытып кетiппiн ѕой, – деп, ћызы сумкасын ашып, газетке оралѕан ћос уыстай конфет алып дастарћанѕа т+ктi. Ќбдiнiѓ к+зi газетке тљстi. Аудандыћ газет екен. «Ал, не дейдi, тыѓдайыћ» деген таћырып љлкен ћызыл ќрiптермен жазылыпты. Астында неше тљрлi ћияпатпен салѕан т+рт-бес адамныѓ суретi тџр. Аныћтап ћарап едi, екi аяѕын екi машинаныѓ љстiне ћойып, ћамшысын оѓ ћолына серт џстап, бљйiрiн таянып тџрѕаны кќдiмгi +здерiнiѓ аудандыћ мќдениет б+лiмiнiѓ меѓгерушiсi екен. Оныѓ ћасында ћозысын ћолтыѕына ћысып, бiр ћолына емiзiк џстап бiреу тџр. Мџны танымады. Оныѓ ћасындаѕы т+бе болып љйiлiп жатћан затты, айћасћан машиналарды арћасымен ћалћалап отырѕаны аудандыћ тџтынушылар одаѕыныѓ председателi. Бќрiнiѓ астына бiр-бiр шумаћ ќзiл-+леѓ жазылыпты. Ќсiресе џнаѕаны тџтынушылар одаѕыныѓ председателi мен мќдениет б+лiмiнiѓ меѓгерушiсiне арналѕаны болды. Мќдениет б+лiмiнiѓ меѓгерушiсiне: «Автоклуб дегенiѓ, Бiр совхозда екiден. Зулап кете беремiн, Џстап алып шетiнен, Кейбiрiнен +тiнем, Кейбiрiне зекiрем, Сонда да сол, шiркiндер, Тентiреп жљр бетiмен», – дептi. Председатель жолдасты да маћтамен бауыздаѕан сияћты. Оѕан: «Шыбын болып шырћырап, Шыћпай жљрген жаным бар.

Жетпей жљрген љндi шай, Сатпай жљрген сабын бар. Етегiме тыѕылмай, К+шелерге бџѕынбай, Жайлау жаћћа барыѓдар! Eзiмдей барлыћ сатушы Уќдеден танбасын. ...Айтпаћшы, шыны-шайнектер, Жолда «ћирап» ћалмасын», – деген. Ќбдi дауыстап оћып едi, Зейнеп те мќз болып ћалды. – Бќсе, осындай бiрдеѓенiѓ дљмпуi бар ѕой. Ќйтпесе автодљкен келушi ме едi мџнда, – деп манаѕы ойын растап ћойды. Содан соѓ дастарћан басына келiп отырды. – Не болса о болсын, +здерiн ћатырѕан екен. Ендi бiздiѓ Шќлдекеѓдi де бiр сойса, шiркiн, дќл +стiп. – Шќлдекеѓ борсыћ секiлдi, майы ћалыѓ. Џрѕан сайын семiре бередi, – деп Ќбдi Зейнептiѓ бетiн ќзiлге бџрды. Шешесiнiѓ лезде бџрћ-сарћ ћайнап асып т+гiлетiн, лезде басылып, ортайып ћалатын мiнезiн бiлетiн Серiк сол бетi с+зге араласћан жоћ. Љндемей сыртћа шыѕып кеттi. Ќкесi ћойды к+здей сал деп тапсырды. Зейнеп шайды сылбыр џрттады. Содан соѓ ернiн сылп-сылп еткiзiп аузыныѓ дќмiн алды. Бџл оныѓ к+ѓiлi жайланѕандыѕыныѓ белгiсi едi. Ќбдi iшiнен ћуанып ћалды. С+йткенше-аћ: – Eтiп бара жатћан, дљние-ай! Осы жџртћа ћонѕанымыз кеше ѕана сияћты едi, ћарашы, мiне, тозып кетiптi. Жџрт жаѓаламасаћ болмас, – деп ћара топыраѕы шыѕып, ќр жерi ойдымойдым болып ойыла бастаѕан љйдiѓ орнын к+зiмен тљгел шолды. С+йттi де: – Ойбџй, отырмын омалып, ерте кљндi кеш ћылып. Болсаѓшы сен де сораптамай! Ертелеп нан пiсiрiп, онымџнымызды ћамдап алайыћ бљгiн. Ертен, жџрт жаѓалап, бљрсiгљнге шаћырайыћ. Eстiп жљргенде жаз да +те шыѕады. Осындай жиын отырѕанда ћойшылардыѓ басын бiр ћосып жiберейiк. Секетайдыѓ +зi бљгiн бќрiне хабарлап ћойсын! – дедi «не дер екен» деген кiсiше Ќбдiге жалтаћтап. Мџнысын Ќбдi терiс к+рмедi. – Дџрыс! Соѓынан Ћожамџратћа т+с байлап жiберейiк. Кљзге дейiн ермек болады. Ћараойѕа барѕан соѓ, бiрiн тапсаћ, бiрiн таппай ћаламыз! К+бi Сарытаућџмѕа кетiп ћалады.

– Алло!.. – Жљкеѓ керек едi! – Ол кiсi ќлi келген жоћ. – Келедi ѕой? – Мљмкiн... Телефон Жџманныѓ алдында тџратын. Жаѓаѕы телефон соћћан адамныѓ Жљке дегенi сол. Eзi соныѓ ћарауында ќдеби ћызметкер. Трубканы ћойып, орнына отыра берiп едi, телефон таѕы шылдырлады. Ћџйрыћ баспастан ћайта к+тердi. Дауыс екпiнiне, с+з саптасына ћараѕанда, Жџманмен ескi жолдас секiлдi. Алды-артына ћарамай, ќзiлдей ж+нелдi. Ќдiл ћапелiмде б+гелiп ћалды. Ќдiлдiѓ сасыѓћырап тџрѕанын аѓѕарѕан ол ќзiлiн кiлт доѕарып: – Бџл кiм? – дедi даусын барынша зiлдендiрiп. Онысыныѓ сыры белгiлi. Мџнда Жџманнан мыћты ешкiм отырмайтынын бiледi. Ол б+лiм меѓгередi. Eзi соныѓ жолдасы. Ендеше, оныѓ баѕыныштыларына +ктем с+йлеуге неге ћаћысы жоћ. – Саѕан кiм керек? Ќлгiнiѓ с+зiнiѓ соѓында да «екен» ћалып тџрѕан соѓ, Ќдiл де ќдейi «сiздi» «саѕанѕа» айналдырып жiбердi. – Eй, +зiѓ кiмсiѓ, осында iстеймiсiѓ? – дедi телефон соћћан кiсi ћадала сџрап. – Жоћ сырттан келiп ем. – А, солай демейсiѓ бе манадан берi! – Солай. Ќдiл трубканы тастай салды. Содан соѓ љстелiне отырмастан, б+лме iшiнде ерсiлi-ћарсылы жљрiп ойлана бастады. Бас-аяѕы жарты саѕаттыѓ iшiнде љш тљрлi мiнезге тап болды. Негiзiнен алѕанда љшеуiнiкi бiр жџмыс, iздегендерi – Жџман. Тљптеп келгенде, бќрiнiѓ жџмысы маѕан ћатысты. Бiраћ шiркiндер!.. Есiк ашылып, б+лмеге Жџман ендi. – Менi iздеушiлер болды ма? – Бiршама. – Бастыћтар емес пе? – Жоћ, сырттан болу керек. Ол тартпасыныѓ суырмасынан к+лемi он бес-жиырма беттей ћолжазбаны алып, Ќдiлге џсынды. – Мынаны к+рiп шыћшы, жарайтындай болса, бiр жетiсегiз бетке тљсiрiп дайындарсыѓ. Ќдiл ћаѕазды +зi тџрып барып алды. Телефон жќне шылдырлады. Оны Жџман к+тердi. – ?..

тiрлiкпен жљрiп, ћанша уаћыт +ткенiн де байћамай ћалыпты. Ол кез к+ктем едi, ћазiр кљз. Содан берi к+рiнбей кеттi. Ќдiл оѕан неге ренжiгенiн есiне алды. Eзiн к+зiне iлмегенiне ћарап: «Осындаѕы толып жљрген жаѓа кандидаттардыѓ бiрi», – деп ойлады. Eзi боп-боз, жљдеу болатын. Мџны да кљшеншек, дарынсыздыѕынан зорыћћан деп бiлген. С+йтiп: «Ѕалымдыѕыѓа болайын сенiѓ, – деген iшiнен, – бiлген бiлiмiѓдi бойыѓа сiѓiрiп, кљнделiктi даѕдыѕа айналдырмаѕан соѓ, ћан-с+лiѓдi ћашырып оћыѕаннан не пайда. Тым ћџрыѕанда адамдармен дџрыс ћарым-ћатынас жасауды љйренген ж+н ѕой ќрбiр азамат. Ћалѕанын содан сон-аћ к+ре жатар. «Бiлдей жiгiт отырѕанда ешкiм жоѕым не?» – деп ойламай ма екен аћыл-есi дџрыс адам. Бџдан љш-т+рт ай бџрынѕы кейiстiгi +стiп дќл ћазiр басында ћайта жаѓѕырыћты. Сол кљнi +зi осыѕан ыза болып отырѕанда ќлгi бiр Аћбаев дегеннiѓ телефонда ћосанжарлап кљйдiргенiн ћайтерсiѓ. Ќй, пендешiлiк-ай десеѓшi! «Бќсеке» мен «жарысты» ажырата алмай жљрiп, елге аћыл айтатынын ћайтерсiѓ! Ќр адам +з мљмкiндiгiн +зi дќл баѕалау деген ћиын нќрсе, ќрине. Бiраћ, +те асыра баѕаламауѕа болады ѕой! Ћой, ћайдаѕы бќле ћайдан сап ете ћалды, тљге. Одан да жџмысымды бiтiрейiн. Басындаѕы бейберекет ойларды љркiтiп, жинаћталып отыра бергенi сол едi, Жџман келдi. Ќдеттегiсiндей емес, бiр тљрлi салћын, жабырћау кiсiнiѓ сыѓайын таныта кiрдi. Ќдiл оѕан сџраулы к+збен ћарады. Жџман жауабын кешiктiрген жоћ. – Бейшара жалћы жiгiт едi, ћайтыс боп кетiптi. Џзаћ ауырды. – Кiм? – К+шербай Назаров деген жазушы. Ќдiл оны жљзбе-жљз к+рiп, iштей араласпаѕанымен, шыѕармалары арћылы жаћсы танитын. К+шербайѕа жазѕан бiр белгiлi аћынныѓ ќзiл +леѓiн де жатћа бiлушi едi. Жаны ашыды. – Ол кiсi ќлi жас емес пе? – Елуге келген жоћ. – Балалары бар ма едi? – Бар болса, бар шыѕар! Ќйелiнде болмаса! – Ќйелi ћайда едi? – Ћайдан бiлейiн! «Ажырасып кеткен» деп естiдiм ѕой. Бљгiн жерленедi екен. Сљйегi љйiнен шыѕатын боп-ты. Редактор: «Тљгел барайыћ», – деп тапсырды. «Аѕайынныѓ ћадiрi торћалы той, топыраћты +лiмде» деген осы. Жљр, кеттiк. ...Ќдiлдер келгенде ќлгi айтылѕандай жалѕыздыћ пен жарлылыћтыѓ нышаны байћалмады. Едќуiр жџрт жиналыпты. К+ршi-ћолаѓ, жолдас-жора дегендей зыр жљгiрiп ћызмет етiп

жљр. Бiраћ Ќдiлге ерсi к+рiнгенi – ешкiм +лiмге келгендей емес, бќрi де жайраѓ. Кейбiреулерi даусын да тежемей, ћарћылдап кеп бейќдеп кљледi. Ендi бiреулерi ќлдекiмнiѓ ћулыћсџмдыѕы, љстелiн ћалай жоѕарылатћаны жайлы ќѓгiмелесiп тџр. Ал мына бiр шаѕын топтыѓ ќѓгiмесi, тiптi, б+лек. С+йлеп тџрѕан жуан ћара былтыр жаѓа љй алса керек. Еѓ љстiѓгi ћабатында жќне шет жаѕында екен. Алѕаны бар болсын, ћыстай тџмсыѕы жылымапты. Бџрыш-бџрышына ћырау тџрып, кiлемiн к+к шалып, ќлегi шыѕыпты. Оныѓ љстiне, жаѓа алѕан кезiнде бар болѕыр панельге шеге батпаѕасын пистолетпен атамын деп, (оѕы ћисыћ тисе керек) алаћандай жерiн ойып алыпты. Ендi сол тесiкке маћта тыѕып отырѕан сыѓайы бар. К+ршiсiнiѓ сыбырын да, т+сегiнiѓ сыћырын да естiп шыѕатын сияћты. Ћысћасы, љй алып, шекесi ћызбапты. Алайда Ќдiл оныѓ бас-аяѕына ћанша ћараса да, кљйсiз жанныѓ тљрiн к+ре алмады. Ћарны бџлтиып шыћћан, к+з етi iсiѓкi. Ал +лiм жайы ћаперiнде жоћ. Рас, тiрiлер +лiнi сыйлайды, ћџрмет тџтады, оѕан ћайѕырады. Сонда осы жџрт не љшiн жиналѕан?.. – Ќдiл, жљр, iшке кiрiп, ћоштасып шыѕайыћ. Манадан кiмге к+ѓiл айтарын бiлмей, далада б+гелiп ћалѕан Жџман оныѓ жеѓiнен тартып, љйге беттегенi сол едi, ќлдекiм елеуреп шыѕа келдi. – Сљйектi шыѕаратын уаћыт болды. Оу, жас жiгiттер, табытты к+терiѓiздер! Давай, давай, жљрiѓiздер! Жџманѕа iлесiп љйге беттеген Ќдiл: «Бќрiбiр, – дедi +зiне-+зi, – сенiѓ мџныѓ да ћызмет к+рсету емес, тезiрек ћџтылудыѓ ћамы». Сљйек жатћан табыт т+ртiншi ћабаттаѕы екi б+лмелi љйдiѓ шаѕын залына ћойылыпты. Есiгi тљстiк жаћта екен. Басы т+рге ћарап, шалћасынан жатыр. Бiр жаѕы к+герiп кеткен бе, ћалай? Сiрќ, ћармаћћа шаншым етi жоћ, сљйек пен терi болар. Танауы ћусырылып, к+зi де љѓiрейiп iшiне тљсiп кетiптi. Шџѓћырында болар-болмас бiрдеѓе д+ѓестенедi. «Ендi мќѓгiлiк тыныстаймын», – дегендей, маужырап бара жатћан кейiп танытады. Ћалѕан денесi жабулы. Ћамшыдай ѕана. «Eлiнiѓ бетi суыћ» деген рас ћой, Ќдiл сќл тiксiндi. Дегенмен, к+рген секiлдi ме, ћалай, аздап шырамытћандай болды. Ќдiлдiѓ айналып +те бергенi сол едi, манаѕы айћайшы жiгiт ентелей кiрiп келдi. – Жiгiттер, тоћтаѓдар! Табытты к+терiѓдер, уаћыт болды. Давай, давай! Бетiн жапты. Ќдiл табыттыѓ алдыѓѕы балдаѕыныѓ бiрiн, Жџман екiншiсiн џстады. Eлiк шыѕарѕандай емес, ыѓ-дыѓсыз к+терiп жљре берген. Аулаѕа шыћћанда ѕана љрмелi аспаптар

оркестрiнiѓ азалы љнi естiлдi. Ол да тез жџбанѕан баладай, к+п +ксiмей тынды. Сiрiѓкенiѓ ћорабындай домалаѓѕан љш к+к автобустыѓ алѕашћы екеуi сљйек салыѓѕан жљк машинасымен бiрге жылжыды да, љшiншiсiне отыратын жан болмады. Бiреулер алды-артына ћарамай тайды. Ендi бiреулер љркектеп кейiн шегiндi. Ќдiл мен Жџман екiншiсiне мiнген. Тљрегелiп тџрѕаны жоћ. Орын ћанша болса, адам да сонша. Бќрi де азаѕа келгенiн жана байћаѕандай, тына ћалыпты. Арт жаћтан бiреудiѓ: «Кљнi бiткен кљнде +тiп бара жатћан, дљние-ай!» – деп таћпаћтай кљрсiнгенi естiлдi. Содан соѓ бiреу: – Eзiнiѓ ќйел, бала-шаѕа бiрдеѓесi бар ма екен? – дедi. Жетiм-жесiр, кем-кетiкке жаны ашып, ћамћор боп жљретiн жџрт кiсiсiнiѓ ќуенiмен. Ќдiлдiѓ сџрауы. Ол да бейтаныс болды-ау! Бџл сџрауѕа жауап тез ћайта ћойѕан жоћ. Ќлден сон, барып: – Жаѓаѕы бiр кiшкентай ћыз жетелеп жљрген ћара домалаћ келiншектi ќйелi деп естiдiм ѕой. Ел-жџрт боп ауылдан зорѕа ќкелсе керек. – Сонда ажырасып кеткен ќйелi ме? – Солай болѕаны ѕой. – Бќсе, к+зiне жас алѕан ешкiм болѕан жоћ едi. – Ћайта келiп жљрген адамгершiлiгiн айт, бейшараныѓ. Ћанша дегенмен +з ћаны ѕой. Бiр кезде: – «Тiрiде сыйласпаѕан аѕайын, +лгенде жылаѕан к+зiнiѓ жасына болайын! – дедi бiреу. Ол «болайын-ды» толыћ аяћтамай жатып, аузын басып тџрып есiнедi. Есiнеп бола берiп: «Иќ раббiм-алла» дегендi ћосты. Бџл кљнгi ауа райы да дќл +стiп џйћы шаћырарлыћтай едi. Албаты с+йледi. Бџл ќлгiндегi арт жаћтан: «Кљнi бiткен кљнде етiп... – деп кљрсiнген кiсiнiѓ даусы, сол ырѕаћ. «Жан ашыр жаћыны ма екен?.. Немесе жљрегiн сыздатћан ала б+тен бiрдеѓе бар ма?! Кiм бiлсiн, бџл да осындай жалѕыз шыѕар. Ерте ме, кеш пе, мына жарыћ дљниеден оныѓ да аттанары хаћ. Сол соѓѕы сапары ћалай болмаћ. Мљмкiн, осы секiлдi бiрдеѓелер ойлап отырѕан болар». Бџдан соѓ талайыныѓ-аћ к+зi жасаурады. Беттерiн сипап, ћабаћтарын ућалады. Алайда кљн ћабаѕы к+терiлген жоћ, кљздiѓ ћорѕасын бџлты себезгiлей бастаѕан. Ерекше шџбатылѕан машина керуенi болмаѕан соѓ, жол бойындаѕылар да мџндайѕа назар аудармайтын сияћты. Елеусiз жылжыѕан машина асфальт жолды ћуалап отырып, мазарлы К+кт+бенiѓ бiр тепсеѓiне iлiгiп тоћтады.

Ћабiр шыѕыс б+ктерiнен ћазылыпты. Манаѕы айћайшы «давай, давайѕа» таѕы басты. «Ќр жаѕдайдыѓ +зiне лайыћ белсендiсi болады екен-ау! Мќселен, мына айћайшы жiгiт ћурай басын сындырмаса да, дќл ћазiр керек адам. Eстiп ћызыл танау боп б+рiктiрiп жљргенiнiѓ +зi-аћ жетпей ме». Осы кљнi +лiнiѓ басћа ћажетiн былай ћойѕанда, орын алудыѓ +зi ћыруар жџмыс. Соныѓ бќрi «давайсыз», айћайсыз ћайдан бiтсiн. Жаѓбыр ендi сiркiрей бастады. Табытты т+рт-бес кiсi ћаумажалап к+терiп келедi. Ќдiл таѕы да алдында едi. Бџлар ћабiрге жетпей, асфальт жолдыѓ бiткен жерiндегi ш+птесiнге кеп тоћтады. Eйткенi, жаѓа ћазылѕан џлпадай сап-сары май топыраћ, тиiп кеткен жерiне шќйiрдей жабысып џстап ћап жатыр. Ќдiл кќдiмгiдей жерлеу комиссиясы ћџрылѕанын: председатель с+з алып, жауын болѕандыћтан, бетiн ашпай-аћ тџрып с+йлеудi ж+н к+ретiндiгiн хабарлаѕанда барып бiлдi. Председатель баршаѕа танымал аћсаћал аћынныѓ бiрi боп шыћты. Жерлесi екен. Бџѕан да тоба. Мына ћарайѕан-ћџрайѕандар осыныѓ айналасындаѕылар екен ѕой. Ќйтпесе... Айтуына ћараѕанда, К+шербайды бала жасынан-аћ бiлетiн к+рiнедi. Алды-арты о бастан-аћ тапшы жаралыпты. Балалар љйiнде тќрбиеленген. Ќдебиетке келуiне осы кiсiнiѓ к+п септiгi тиген. Елуiншi жылдардан берi араласып тџрыпты. Ћазiр љлкендi-кiшiлi жетi-сегiз кiтаптыѓ авторы болѕан. Соѓѕы романын аяћтай алмай кетiптi. Манаѕы ќйелi туралы ќѓгiме де тљгелдей расталды. Ћарѕадай ћыз бен келiншекке жетiмi мен жесiрi есептi жџбатулар айтылды. Ћысћасы, жесiрiнiѓ де, жетiмiнiѓ де, љзiлген арман, ащы +ксiгiнiѓ де бар екенiне жџрттыѓ к+зiн толыћ жеткiздi. Бiраћ Ќдiл +лiнiѓ артындаѕы аѕайын-туыс жќне оныѓ бет-беделi туралы +з пiкiрiнде ћала бердi. Ћабiрдiѓ маѓына ендi, тiптi, ешћайсысыныѓ жолаѕысы келмей, шегiншектей бастады. Ќсiресе дененi ћабiрге кiргiзер кезде айћайшылар, шетте тџрып нџсћау берушiлер к+бейiп кеттi. Бџлардыѓ аужайын тљйген Жџман балаѕын тљрiп iске кiрiстi. Оны к+рген Ќдiл де ћарап тџра алмады. Содан соѓ бiреуi, содан жќне осы тектес т+рт-бесеуi шыћты. Бетiне аћ ћалћалап тџрып, сљйектi ћџдыћта тџрѕан т+ртбаћ жирен мџрттыѓ ћолына сырѕытты. Сырѕып бара жатћан дененiѓ ћыр арћасы Ќдiлдiѓ алаћанына араныѓ тiсiндей тидi. – Ей, жiгiт, былайыраћ! Ќдiл ћалт есiн жиып, денеге ћарады. Ќлгiнде бетiн ашпаѕан-

мен, алћымын босатып ћойѕан едi. Басын еѓкейткенде аћ шљберектiѓ орауы жазылып, жљзi к+рiнiп ћалыпты. Басы жерошаћтыѓ аузындай ѕана тесiкке кiрiп барады екен. Кемсеѓдеп, мынау жарыћ дљниенi ћимай жылаѕысы келгендей ме, ќлде кљнделiктi кљйкi тiрлiкке алданып, +зiн мџнда келмейтiндей сезiнетiндерге, ќсiресе ана киiмiн ћорѕап шегiншектеп тџрѕандарѕа ернiн шыѕарып кљлгендей ме – ћалай жорысаѓ, солай келетiн кейiп танытады. Аћыры, ќлгi тесiктен ћараѓѕыѕа сљѓгiдi де жоћ болды. Аћымныѓ iшiнен ћылтиѕан бас секiрiп берi шыћты да, ћиюлап ћызыл кiрпiш ћалап, аћымыныѓ аузын бекiтуге кiрiстi. Ет жаћынын ћара жер +з ћойнына жасырып алып бара жатћанда дауыс шыѕарып жылау – ежелгi салт. Осы салттыѓ +зi екi тљрлi. Бiреуi – шын ћимастыћтыѓ белгiсi. Екiншiсi – жай «дџшпан к+зi». Ћай-ћайсысы да еѓ аћырѕы рет к+рсетiлетiн ћџрмет. Мына бейшара екеуiнен де ћџр ћалды. Жаман да болса, жаћынныѓ, туыстыѓ жоћтыѕы. «Аѕайынныѓ ћадiрi торћалы той, топыраћты елiмде» деп мана Жџман, Жџман емес-ау, халыћ осыны айтћан екен ѕой. Ќдiлге бџрыннан белгiлi, сан рет естiген жаттанды ћаѕидасы осы тџста жанарып, жан алып кеткендей к+рiндi. Љйме топыраћтыѓ астыѓѕы ћабатына су +тпептi. Лайы, ћџрѕаѕы аралас топыраћ бџрћылдап ћџдыћћа ћџлай бастады. Осыны љйiп бiтпей iс тынбайды. Сљметiлiп босћа тџрѕанша, бiтiрген абзал. Ћанша ћарбанѕанмен, су тиген топыраћ кљрекке жабысып, ћол байлау бола бердi. Ќдiлдiѓ ћары талды. Содан соѓ кљректi ћасындаѕы егделеу кiсiге џсынып едi: – Жерге таста! – дедi ћолына алмай. Тастай берiп, шегiнiп шетке шыћты. Жаѓа к+рдi. Ќйелi аѕыл-тегiл жылап тџр. Кiшкентай +зi секiлдi ћара домалаћ ћызын бауырына баса солћылдайды. Ќлi ештеѓеден бейхабар сќби ѕана аѓ-таѓ. Анасы байѕџстыѓ жай-кљйiн ћайдан бiлсiн. Тiптi, ол +зiнiѓ жетiм ћалѕанын да сезбейтiн шыѕар. Жоћ, сезiп тџр, аныћ +з баласы болса – сезедi. Љшке, т+ртке келiп ћалѕан. Есейгендегi орны толмас +кiнiшiнiѓ бiрi осы болар. Дќл ћазiр ештеѓенiѓ байыбына жете алмай тџр-ау, жазѕан! Оныѓ есiне оћыс бiрдеѓе тљсе ћалды. Бџл кiсiнi бiр жерде к+рген. Баяѕы ћара таћиялы, таяћ џстап жљретiн шелпек танау, аћ ћџба +ѓдi, жџћа кiсiнiѓ тап +зi. Жас м+лшерi де дќл екен. Ол да ћырыћтыѓ жуан ортасындаѕы адам. Кљнi бойы неѕып есiне тљспеген. Ќлгiнде аныћтап ћарап, танып ћалатын едi. Жоћ, наћ сол. Топыраѕыѓ торћа болѕыр, ќуелi ештеѓенiѓ байыбына жетпеген, џрпаћтыѓ таѕдырын ойламаѕан, +зiѓ болмаѕайсыѓ. Тiршiлiкте жарытып ненiѓ байыбына барып жљрмiз. Кiмнiѓ

таѕдыры ћалай боларын кiм бiлiптi. Егер кезiнде осы бiр бейтаныс жан +стiп +лiгiн арћаларымды бiлсе, «ешкiм жоћ екен ѕой» деп есiгiмдi бiр емес ќлденеше рет тарс жаппас едi!.. Жел к+терiлдi. Жаѓбыр тамшылары iрiлене тљстi. Т+бе боп љйiлген сары топыраћтыѓ бетi шџп-шџбар. Ќрбiреуi аѕып тљскен к+здiѓ орнына џћсайды. Оѕан толѕан жаѓбыр суы кќдiмгi к+з жасы. Моланыѓ љстi сора-сора, айѕыз-айѕыз. СОЛДАТ БОП КЕЛГЕН СТУДЕНТ «Тiрлiгiѓдi сџра. Бќрi +з басыѓнан +тедi. Ел к+ргендi сен де к+ресiѓ. Бџл – дќлел тiлемейтiн аћићат. Мќселен, кеше мен светофорѕа ћарамай, к+шенi кесiп +тпек болѕанымда, машина ћаѕып кете жаздады. Eститiндер жалѕыз мен ѕана ма? Толып жатыр. Не керек, аман бол, бауырым. Аман болсаѓ, ћатын да аласыѓ, бала да сљйесiѓ. Бiраћ ойлап ћалма, жыѕыласыѓ, тџрасыѓ. Ауырасыѓ, жазыласыѓ... Eлдiѓ, бiттiѓ. Мiне, с+йтесiѓ». Баћидыѓ биылѕы ќѓгiмесiн жинаћтап +з с+зiмiзбен айтћанда, осы сарындас болып келетiн. Eзi – бiздiѓ группадаѕы ересек жiгiттердiѓ бiрi. Фамилиясы – Џзаћов. Оћуѕа армиядан кеп тљскен. Ћымс етсе: «Танкиспiн», – дейтiн. Бiрге жатамыз. Т+сегiнiѓ бас-аяѕы эспандер, гантель, гир. Сабаћтан шыѕа салысымен, ешћайда бџрылмай, жатаћханаѕа тарттым. Аѓћалаѓдап б+лмеге кiрiп келсем, жалѕыз +зi айнаѕа ћарап тџр екен. Шашын ћасћаланып, кейiн шегiне бастаѕан маѓдайына тљсiре, орай тарап, оѓ ћолыныѓ љш саусаѕыныѓ џшымен ћаѕып-ћаѕып ћояды. Ћаћћан сайын бiлегiнiѓ бџлшыћ етi бџлт-бџлт ойнайды. Аяћ ћаптай кеудесiндегi б+лек-б+лек болѕан т+с етi де дiр-дiр етедi. Т+ртбаћ денесi ћимылдаѕаны болмаса, мљсiнге џћсайды. Байћамаѕан кiсiмсiп, шаруасымен бола бердi. Мен жаѓа к+ргендей таѓырћап тџрып ћалыппын. Бiреудiѓ +зiне назар аударѕанын сезсе ћоћиланып, ћоразданып кететiн даѕдысына басып: – Кел, бала! – дедi айнаѕа ћараѕан бетi. – Сендерге к+рсету керек! Ќскерге бармай адам болмайсыѓдар. Бiз не к+рмедiк. Нанбасаѓ, Ћызекеѓнен сџра. Жарты гектар еден жуып, таѓ атћанша отырып, картоп аршитынбыз. – Онда жаман солдат болѕан екенсiѓ ѕой. Мiне, бљгiн сабаћћа ћатысћан жоћсыѓ, ендi жаман студент боласыѓ. Сос... Шићаныныѓ аузын жџлып алдым. Бiлегiмнен шап берiп џстады да, ћолымды бџрап ќкеп, т+сектiѓ љстiне жыѕып салып, кеудемнен тiзесiмен басып тљрып: – Бљгiн ћандай кљн? – дедi.

– Сќрсенбi. – Дџрыс емес. – Ашыћ кљн. – Жоћ. – Кљздiѓ кљнi. – Жоћ. Дџрыс айт! – Сен ќлгi Љшћоѓырда танысћан ћызыѓмен, Розамен кездесетiн кљнiѓ. Ол кљлiп жiберiп, ћайтадан +ѓiн бџза ћойды. – Жаћсылап ойлан, тапћан жоћсыѓ! Дегенмен, бљрiп тџрѕан ћолы да, ныѕарлап сыѕып бара жатћан тiзесi де сќл босаѕандай болды. – Рас айтам, аѕатай, бџл дќлел тiлемейтiн шындыћ. Оллабiлла Розамен кездесесiѓ! – Мiне, «бала» дейтiнiм осы ћылыћтарыѓ ѕой. Менiѓ кiм екенiмдi ќлi бiлмейсiѓ. Сендердi тљгел солдатћа жiберiп алу керек. Iшiм ћып ете тљстi. – Бќке, сiз танкиссiз! Жаѓа есiме тљстi, бљгiн танкистер кљнi екен ѕой. Мерекеѓiзбен! Ћап, ћолыѓызды ћысайын деп ем ћарашы, ендi, мiне, бос болмай ћалѕанын! Кљлiп жiберiп, босата салды. – Е-е-е, есiѓе ендi тљстi ме, ендеше, солай. Онымен мќмiлеге келiп, шљйiркелесiп кетудiѓ басты амалы – Роза жайында ќѓгiме ћозѕау. Бќкеѓнiѓ бетiн солай бџрудыѓ ћисынын таппай, ќйтеуiр соныѓ атын ћоса салѕаным дџрыс бопты. Бiрте-бiрте танкистiгi екiншi орынѕа шыѕайын дедi. – Ей, бала, отыр, мџнда келiп. Сенiѓ басћаларѕа ћараѕанда кiшкене тљйсiгiѓ бар. Аздап ќѓгiмелесуге болады. Роза ћандай ћыз, саѕан џнай ма? – Ойбай, Бќке-ау, о не дегенiѓiз? Бiраћ џнаѕанынан маѕан не пайда, +зiм алмаѕасын! – Ењ, баламысыѓ деген! – Ойбай, ойбай, топсамды шыѕардыѓыз! Розаныѓ iшiне кiм кiрiп шыћты дейсiѓ, ал бiраћ сырт к+рiнiсiнiѓ жаћсысы жаћсы-аћ едi. Онымен алѕаш кездесуiнiѓ +зi Баћиѕа ћызыћ та, ћырсыћ та болды. Ћырсыѕы ешћайда ћашпас, ќуелi ћызыѕын айтып алайын. Мыѓ да тоѕыз жљз алпыс љшiншi жылдыѓ кљзi болатын. Оћуѕа ћабылданѕан соѓ бiр жџма оћыдыћ па, жоћ па, Шамалѕанѕа жџмысћа жiбердi. Бiз группадаѕы кейбiр балалармен сонда таныстыћ. Бџѕан дейiн Баћиды жас мџѕалiмдердiѓ бiрi екен деп жљрiппiн. Ћалѕандары да кiлеѓ ћасћа мен жайсаѓ секiлдi.

Оћуѕа бќрi Американы ашып кеп тљскендей сыѓай танытады. Мына сџрларымен бiреудi оћытпаса, +з бастары оћитын тљрлерi жоћ. Бiрiн-бiрi шертiп к+редi. Менiкi де пендешiлiк болуы мљмкiн, дегенмен, кљнi бљгiнге дейiн бiздiѓ бџлай танысуымызѕа мына жай себеп болды ма деймiн. Iшiмiзде Шќкира дейтiн ћыз бар екен. Наѕыз кербез сџлудыѓ +зi. Байћаймын, осындаѕы еркек кiндiктiнiѓ оныѓ к+зiне тљскiсi келмейтiнi жоћ сияћты. Ћаладан кљн бата келгенбiз. Љлкен баздыѓ ћаћпасына таяу салынѕан аћ љйге тљсiрдi. Еденiне ћалыѓ ѕып бидайдыѓ сабанын т+сеп тастапты. Жџмсаћ, жылы, жарыћ. Не керек, бџл тљнi к+з iлгемiз жоћ. Шќкираныѓ айналасына шыбынша љйiрiлген жiгiттер бiрiнен соѓ бiрi бiр бќленi ойлап табады. Анау да паѓ екен, ешкiмдi шендетпейдi. Ћыздардыѓ iшiндегi ќсiресе сыйыћсыздау дегендерiн маѓына жиып алып, +зеуреген жiгiттерге соларды к+лденеѓ тарта с+йлейдi. Ел ћыран-топан кљлкiге б+гiп жатса, ол жай ѕана езу тартады. Сол кездегi суретi ќлi к+з алдымда. Ондай суреттi дљние жљзiнiѓ еѓ атаћты суретшiлерiнiѓ ешбiрi бљгiнге дейiн сала алмаса керек. Тек +зiм ѕана саѕынѕанда елестетiп к+ремiн. Ертесi тљп-тљгел помидор теруге бардыћ. К+бiнiѓ мџндай жџмысты бiрiншi к+руi екен. Бригадир жиып алып, жџмыс жайын тљсiндiрдi де, бќрiмiздi атыздыѓ басына жаѕалай тiзiп шыћты. Ендiгi мiндет осы ћатарды бџзбай тере отырып, келесi басына айдап шыѕу. Ћырсыћћанда ћымыран естiп iрiдi. Жалѕыз Шќкира кiмге жетпек. Тiптi, ћара љзiп бiр белдiѓ астында ћалды. Шќкираныѓ маѓында жљргендерiнiѓ еѓсесi биiктеу. Дауыстары жарћын-жарћын шыѕады. Ћалѕандары +зiнше бiлдiрмегенсiгенiмен, iштей жарылѕалы жљрген. Ќлгiнде б+лiп алѕан ш+негiмiздiѓ басына шыћпай-аћ бригадир керi шаћырды. Жиыны он шаћты екенбiз. Бiздi Аћсеѓгiр деген жердегi ћырманѕа б+лiптi. Ол осыдан шамамен жиырма-отыз шаћырымдай к+рiнедi. Бригадирдiѓ айтуына ћараѕанда, онда табысымыз да, жаѕдайымыз да жаман болмаћ емес. Бџл хабар бќрiмiзге де жайсыз тидi. Ћџдай бiледi-ау, табысты, жаѕдайды ойлап тџрѕан ешћайсысы жоћ болатын. Ќуелi: «Бармаймыз», – деп тљгел ћарсылыћ бiлдiрдiк. Бiраћ бармауѕа себеп айта алѕамыз жоћ. Ќсiресе Баћи ћолды-аяћћа тџрмай кљйiп-пiстi. – Ей, моряк жолдас, пайдалы болса +зiѓ неге бармайсыѓ! Eѓешiѓдi суырып алайын ба! Сен моряк болсаѓ, мен танкиспiн! – деп тiстенiп тџрып, жердi теуiп-теуiп ћалды. Бригадир тiлiн шыѕара ыржиды. Не арамза ћу, не жiгерсiз ынжыћ. Бџѕан Баћи кiжiнгенiмен, басћамыз кiжiне алмадыћ. Eйткенi, КазГУ-ден осылай аттанарда филология факульетiнiѓ деканы ќлi теѓiз солдатыныѓ формасын тастамаѕан тайпиѕан

кетiк сары жiгiттi «старосталарыѓ» деп таныстырѕан. Сонан берi, мiне, осы жирен шаштыѓ ќмiрiн тыѓдаѕанымызѕа бiр жарым тќулiк. Тыѓдамасћа не шара. Eлiп-талып зорѕа тљскенде оћымай жатып шыѕып ћалсаѓ, саудаѓныѓ бiткен жерi сол емес пе. Ал жџмыстан ћайтып келгеннен кейiнгi таѕдырымызды осыныѓ пiкiрi бойынша шешетiнiн деканныѓ +з аузынан естiгенбiз. Аћыры, мџнда ћалып iсi оѓалмасын сезген Баћи жџдырыѕын тљйе-тљйе машинаѕа отырды. Аћсеѓгiрге барѕасын бiлдiк, ол деканнан да, моряктан да ћорыћпапты. Бiраћ +здерiндей жiгiттерден жырылып ћалѕан саяћты Шќкира да џната ћоймас деген ой кептi. Сонымен, машина ћозѕаларда Мекеге бара жатћандай-аћ шџрћырап тџрып ћоштастыћ. Бейшаралардыѓ обалы кќне, бiр кљнде-аћ бауыр басып ћалыпты, ћыздар жаѕы џлардай шуласты. Шќкира ѕана селт еткен жоћ. Паѓ екен, шiркiн! Паѓдыћ ћандай жарасады +зiне! Сыптай ћып тар шалбар киiптi, машина џзаѕан сайын арћар мљсiнi бџлдырап ћала бердi. «Осы кљнi жиырма-отыз шаћырым деген де ћашыћћа есептелiп пе кџдай-ау! Кез келген машинаныѓ жалына жармасып, бiрер саѕатта келiп-кетiп тџруѕа болар», – деп ойлаѕантџѕым ќуелде. Оным бекерге шыћты. Шаѓы шудаланѕан ћџла жолды ћуалап, талай-талай ћџба жондардан асып, аћсаћ ћасћырша шоћаѓдап жортып келемiз. Шын мќнiнде алыс па, жоћ ќлде маѕан осылай алыс к+рiнiп келе ме, басћаларѕа ћалай, ол жаѕын бiле алмадым. Ќйтеуiр бiр жаћћа жер аударылѕандай-аћ к+ѓiлiм ћџлазып сала бердi. Жiгiттер гу-гу етiп, бiрiне-бiрi кезек берер емес. Шќкираѕа ѕашыћ екенiн ешћайсысы да жасырып келе жатћан жоћ. Тiптi, Баћи ернiн шљйiрiп жiберiп, саусаѕыныѓ џшын саѕынып ћалѕандай сљйiп-сљйiп алады. Iштен тынѕаннан г+рi сол да жаћсы ма деймiн, ќншейiн џшып-ћонѕаны болмаса, жанына шындап батпаѕан секiлдi. Аћсеѓгiр дегенi – кiшкентай бџлаћтыѓ бойындаѕы шаѕын жазыћћа орналасћан он-жиырма љй екен. Айналасы аппаћ сор. Екi љйдiѓ арасына ћызыл асыћтан борпылдатып боз топыраћ кешiп барасыѓ. Айналайын, ћазаѕым-ай, ат ћойѕанѕа ћандай шебер едi, Аћсеѓгiр десе Аћсеѓгiр емес пе. Толып жатћан сеѓгiр айналып, кiрпiгiмiзге бес елi шаѓ байланып зорѕа жеттiк. Кљнi де кљйiп тџр. Капырыћ. Ћарыс жердiѓ ауа райында осынша айырмашылыћ болѕаны ма? Айтары жоћ, аппаћ т+сек ћойылѕан кеѓ сарайѕа жайѕастыћ. Т+р жаѕына ала љлкен терезенiѓ тљбiнде телевизор тџр. Оны кешке ћарай терезеге шыѕарып ћойып ап, бљкiл ауыл жиналып кеп сыртта тџрып ћарайды екен. Жер +те ой болѕандыћ-

тан, ерекше биiк антенна орнатып алып, бљкiл ауыл осыны пайдаланатын сияћты. Бiз, ќрине, ћырманда iстедiк. Сайдыѓ тасындай жiгiттерге бџл жџмыс онша ауыр тиген жоћ. Iшпекжемегiмiз ырѕын болды. Шаѓ жџтып жљр деп ертелi-кеш сљт бередi. Бџлаћты тосып жасаѕан шаѕын к+лi бар. Бiр мезгiл соѕан шомылып, жаѕада жатып кљнге ћаћталамыз. Ќй дейтiн ќже, ћой дейтiн ћожасыз еркiн тiрлiк. Жирен шаш морякты бiр ћџдай жетелеп, бiр ћџдай айдаса да мџнда келмейтiнiне сенiмiмiз кќмiл. Оћу басталѕанша осында жата беруге болатын едi, ќттеѓ, группадан б+лiнiп кеткенiмiздi ћарашы! Жожоћ Шќкирадан... Тљскi астан соѓ, кљн ћайтћанша бiрер саѕат жатып демалатынбыз. – Бiз барѕанша бiр ћу Шќкираныѓ бетiн +зiне ћаратып алатын болды, – дедi џзын ћара. – Осыдан барѕан соѓ, мен ана кетiк сарыныѓ ћолћасын суырып аламын, ћолћасын, – дедi Баћи. – «Жљгiрген жетпейдi, бџйырѕан кетпейдi» деген. Бџѕан дейiн саћтаѕан ћџдай саћтаѕысы келсе, ќлi де саћтай тџрар, – деп кљлiп ћойды сџлу мџрт. Eте зымиян кљлкi. Мына дарылдаћтарды келемеждеу бар. Бљйрек бет, ћыз ерiн. Ћыз болса, мџныѓ соѓынан да бiз секiлдi талай ќумесердiѓ жљрегiн ћолына алып жљгiрерi хаћ. – Жiгiттер, босћа шаршамаѓдар! Кiмге несiмен џнайды, ќуелi соны айтыѓдаршы?! – Маѕан т+сi џнайды. Ертегiде айтылатын аршын т+стiѓ +зi емес пе?! – Маѕан к+зi. Ћџралай к+з дегенiмiз – мен бiлсем, наћ осы. – Ернi тек сљюге жаралѕан секiлдi. «Тар шалбар киiп тџрѕан кездегi б+ксесi мен балтырын айтсайшы! Желкесiнде кљлтеленген ћара шашы ћалай жарасады +зiне. Ћысырдыѓ тайындай жџтынып тџр-ау, тiптi. Ћџрсын, кљйiк болды ѕой бiр. Мџнан да к+рмегенiм жаћсы едi». Iшiм ќлем-жќлем +ртенiп барады. Бiреу анау, бiреу мынау деген сайын ызам келедi. «Бќрiѓ де былжырапсыѓ» деп ћарѕып тџруѕа оћталам. Оћталам да, сабама ћайта тљсем. Бiраћ iш ћазандай ћайнаѕанмен, ашыћ пiкiр бiлдiрген емес едiм. Ќсiресе анау џзын ћараныѓ мiнезi тџрпайылау екен. Eзiнен +згенiѓ с+зiн +рге бастырѕысы келмейдi. Eкiректеп с+з де бермейдi. Байћаймын, к+кiрегi болмаса, к+шелi пiкiрi жоћ. С+зi тым жљйесiз. Намысым келедi. Ендеше, сенiмен былай сайысып к+рейiн. – Жiгiттер, босћа даурыћпайыћ! Саны, к+зi, ћџлаѕы дей бергеннен ештеѓе шыћпайды. Бќрiмiз де ћара жаяу емеспiз,

ћалам џстаймыз деп тљстiк осы оћуѕа. Онан да ћазiр тљгел отыра ћалып, Шќкираѕа хат жазайыћ. Жазып болѕасын ортаѕа сап, талћылайыћ. Егер кiмнiѓ хаты жаћсы жазылса, соныѓ шын ѕашыћ болѕаны. Шќкираѕа сол хатты жолдаймыз да, сосын ћайтып бџл таћырыпта с+йлеспеймiз. – Осы дџрыс, – дедi сџлу мџрт менi ћостап, – ал хат ќдiл баѕалану љшiн, алдымен комиссия ћџрып алайыћ. Оѕан тек ѕашыћ еместер ѕана енсiн. Мќселен, мен ѕашыћ емеспiн – бiр, сен – екi... Менi жќне +зiн ћосып бесеумiздi нџсћады. Сонымен, ѕашыћ едiм деуге тiл келген жоћ, комиссияныѓ кџрамына сайланып кете бардым. Хат жазушы «ѕашыћтарѕа» шынымен-аћ тљйсiк тљсейiн дедi. Бiреу ћаламыныѓ басын тiстелеп, екiншiсi маѓдайын сљйеп, к+кке ћарап дегендей, тљрлi-тљрлi ћияпатћа ендi. Д+ѓбекшiп џзын ћара жатыр. Баћи анда-мџнда «так» деп сџћ саусаѕымен маѓдайын тiреп тџра ћалады да, сосын таѕы да тордаѕы арыстанша арлы-берлi жљре бастайды. Eзгелерiнiѓ не тындырып жатћанын ћайдам, ал Баћи +стiп саѕаттан астам теѓселгенде, ноћат тљсiрген жоћ. – Ќй, жiгiттер, барсыѓдар ма?.. Ћырман бастыѕы екен. – Т-с-с, аћсаћал! Баћи сџћ саусаѕын аузына к+лденеѓ ћойды. Жљзi ќбден кљн ћаћты боп кљреѓiтiп алѕан тыѕыршыћтай жирен мџрт кiсi ћапелiмде сескенiп ћалып, етегi делдиген ћамыс ћалпаѕын к+тере киiп, жан-жаѕына барлай ћарады. Сџлу мџрт мырс-мырс кљлдi. Оѓбаѕырдыѓ кљлкiсiнiѓ зќрi +ѓменiѓнен +тердей едi, сонысын сездi ме, ћырман бастыѕын с+зге +зi тартты. – Аѕасы хабарыѓызда бар шыѕар, осы отырѕан жiгiттердiѓ бќрi де болашаћ аћын, жазушылар! – Е, болыѓдар, айналайын, болындар! О ниеттерiѓе бiз... – Менiѓ айтайын дегенiм ол емес, аѕасы. Аћын, жазушы екенi аныћ бџлардыѓ. Ендеше, +зiѓiз жаћсы бiлесiз, аћын, жазушы дегенiмiз – шетiнен дарынды адамдар. Ал бiр бiлiмпаз дарын дегенiмiздi – «кезектесiп келiп тџратын безгек» деген екен. Ћазiр бџлардыѓ тљп-тљгел безгегi џстап жатыр едi. Ћырман бастыѕыныѓ да ћырсыѕы џстап, ауыл ћаћпайѕа салып жiбергiсi келдi. – Бќсе, неѕып мына желке шашы ќтештей кљдiрейген жiгiт табан астында тышћан аѓдыѕан мысыћша баспаѕа ћалды деп ем. Баћи мойнын ћисайта ћырман бастыѕыныѓ басына бiр, аяѕына бiр ћарап алып, «ењ, ењ» деп иыѕын ырѕап-ырѕап ћойып

айнала бердi. Iс насырѕа шапты. К+пе-к+рнеу шатаћ тiлеп жљр. Џзын ћараныѓ «дау шыѕа тљссе екен» деген ниетi бар. К+лденеѓдеп бiрдеѓенi ћойып ћап жатыр. Сџлу мџрттыѓ +зi салѕан +рттi +зi +шiргiсi келгенi ме, жоћ ќлде љрлей тљскенi ме: – Аѕасы, мен ќзiлдеп отырѕаным жоћ, – дедi ћойын дќптерiн суырып алып, – мен сiзге ќлгi айтћан бiлiмпаздыѓ таѕы бiр с+зiн оћып берейiн: «Ќйелдер +здерiнiѓ аћылыныѓ ћандай да бiр ерекше ћалыптасуы салдарынан, ќдетте дарынды адамныѓ тек олћы жаћтарын ѕана к+редi де, аћымаћтыѓ тек жаћсы ћасиеттерiн к+редi. Ќйелдiѓ ондай аћымаћтарѕа к+бiрек аѓсары ауады. Eйткенi, аћымаћтыѓ ћасиеттерi ќйелдердiѓ +здерiнiѓ аћау-кiнќраттарын масайратады, ал ќйелдердiѓ +здерiнен аћылы жоѕары, дарыны мол адамныѓ оларѕа беретiн баћыты – ќйелдердiѓ бџл кемелсiздiгiнiѓ кемтiгiн толтыра алмайды». К+рдiѓiз бе, бiр аћымаћ +стiп мына дарынды жiгiттердiѓ бќрiн жаралап кетiп отыр. «Аћымаћ» Шќкира ма, жирен шаш теѓiзшi ме, болмаса осы отырѕан +здерi ме – ол арасын ешкiм ажыратћан жоћ. Ал ћырман бастыѕы менi келемеждедi деп ойлады да, шорт кеттi. – Ей, мџртты бала, маѕан ѕашыћ-машыѕыѓнын, к+к тиынѕа керегi жоћ. Маѕан керегi ерте-жарыћта шiрiтпей, т+кпей-шашпай ћырманды жиып алу. Ѕашыћ-машыѕыѓды ћалаѓа барѕасын тауып аласыѓдар! Тџр, айда, жџмысћа жљрiѓдер! Кеш болып ћалды. Бљгiн тљк iстеген жоћсыѓдар. Ћылжаћтасандар, наряд жазбаймын. – Ура! Ћиын болатын болды! Кемiнде жетi-сегiзi хормен айћайлап жiбердi. Ћырман бастыѕы тџтыѕып тџрып-тџрып шыѕа ж+нелдi. Ол џзап кеткен соѓ барып Баћи: – Ењ, бала, – дедi ћырыћтыѓ жуан ортасындаѕы кiсiнi. Бiз ду кљлiп басылдыћ, – ћарай г+р мџны аћыл љйреткiсi келедi +зiнiѓ. Ендi бiрдеѓе десе: «Есебiмiздi бер, группаѕа кетемiз, мџнда iстемеймiз», – дейiк! Солай емес пе, жiгiттер, ќ? – Ешкiм љндемедi. Сосын: – Солай емес пе, Ћызеке, ќ, – дедi. Ћызыр: – Солай, Баћи дџрыс айтады, – деп оѕан байћатпай к+зiн ћысып ћойды. – Ењ, балалыѕыѓ бар болѕырлар! Бџлар не бiледi, Ћызеке, ќ? Жарайсыѓ, ефрейторым, жарайсыѓ! Сендер бiзге баѕынуларыѓ керек. Бiз +мiр к+рген адамдармыз. Ол ефрейтор, мен старшина. Солдатта жљргенде жарты гектар еден жуып, тљнiмен картоп аршыѕан кљнiмiз болѕан. Декан молодец, к+рдiѓ бе, ќне, соны бiлiп жаман моряктыѓ +зiн сендерге бастыћ ћып жiбердi. Бiздiѓ формамыз болмай ћалды, ќ, Ћызеке,

сол кљнi. Ќйтпегенде оныѓ орнына сiз екеумiздiѓ бiрiмiздi староста ћоятын ба едi. Онда старшинамын ѕой, мен болатын едiм! Басын шайћап, ћайта-ћайта таѓдайын ћаћты. Не жазса да +ндiтiп жатћан џзын ћара едi, таѕы да жосылтып жатћан. Басын ћалт жџлып алды. Бетiн бiр тљрлi тыржитып тџрып: – Зеке, (земляк дегенi. Сол жылдары осылай с+йлеу студенттер арасында мода екен. Соѕан елiктеп +зара ќѓгiме кезiнде џзын ћара екi с+зiнiѓ бiрiне ћосатын), «бояушы, бояушы десе, саћалын бояптыны» естуiѓ бар ма едi? Егер естiсеѓ, к+п с+здi ћой, менен сџра! Ол моряк деканныѓ ауылдасы. Сенбесеѓ, барѕан соѓ к+ремiз, кќне, осыѕан не бќс тiгесiѓ? Баћи не дерiн бiлмей ћипаћтап: – Ћызеке, мына аћымаћћа бiрдеѓе деѓiзшi! Аѕасына не дейдi, џялмастан, – деп ыржыѓ-ыржыѓ кљле бердi. Ол Ћызекесiнiѓ т+релiгiн кљткен жоћ. – Зеке, к+п былшылды ћойыѓыз! Тыныш отырып, хатыѓды жаз. Жазбайды екенсiѓ, ћырманѕа бар. Ћазiр мџнда аѕа да, iнi де жоћ. Бќрiмiз ћџрдаспыз. Бес жас бел ћџрдас, он жас ол да ћџрдас. Џзын ћара мен Ћызекесi бiр ауылдантџѕын. Баћидыѓ Ћызекелегенi сондыћтан едi, онысынан ештеѓе шыћпады. Џзын ћара таптап тастады. Ендi «ритсоћ» басталар деп кљтiп едiм, бiраћ Ћызекесi де жыланныѓ аяѕын к+рген ћу ма деймiн: – Ой, Бќке, бала-шаѕаныѓ с+зiн елеп ћайтесiн. Айта берсiн. «Ит љредi, керуен к+шедi», – деп +ртке су себе с+йледi. – О, Ћызеке, таптыѓ, таптыѓ, бџлар шынында «бала-шаѕа!» Ћызекеѓ молодец. – Баћи оп-оѓай жайылып тљстi. Сосын сџлу мџртћа жабысты. – Ей, зекесi-ай, зекесi! Жаѓаѕы с+зiѓдi бершi, к+шiрiп алайын. – Бiр жарты ћойсын, ќйтпесе берме, – деп шу ете ћалдыћ. – Оѕан келiсе алмаймын, – дедi сџлу мџрт мџртыныѓ шалѕысын оѓды-солды жатћызып... Сонымен, Баћи ендi хат жазуды доѕарып, сатып алѕан сiлтемесiн к+шiрiп жатћан. Ћырман бастыѕы таѕы келдi. Нарядпен ћорћыта алмасын ол да бiлген секiлдi. Манаѕыдай емес, иi тљсiп ћапты. – Айналайын, к+келер! Сендерге сенiп, +зiмiздiѓ адамдарды басћа жџмысћа б+лiп жiберiп едiк. Машина тоћтап ћалды. Eзi де кеш кiрдi, бљгiнше к+мектесiѓдершi ендi! Ертеѓ бiр кљн демалыс берейiн. Кiр-ћоѓдарынды жуып дегендей, ж+нделiп...

– Шамалѕандаѕы группаныѓ балаларына барып келуге машина бересiз бе? – Ендi, мiне, к+рiп отырсыѓдар ѕой, машинасы тљскiрдiѓ жетiспей жатћанын. Жџмыс уаѕы дегендей. Оныѓ љстiне, машинаныѓ билiгi менде емес. Ћырман бастыѕы т+меншiктеп, кљмiлжи бердi. Сџлу мџрт орнынан тџрды. – Ѕашыћтар хатын жаза берсiн. Ал Бќке, сiз, бiз келгенше ћарызыѓыздан ћџтылуды џмытпаѕайсыз. Жљрiѓiз, аѕасы, осы бес-алтауымыз мынаныѓ бќрiнiѓ нормасын орындаймыз. Комиссия тљгел ћырманѕа аттандыћ. Жџмыстан кљндегiден г+рi кешiрек ћайттыћ. Ымырт љйiрiлiп, ќбден к+з байланѕан кез. Бiз тыћырлап асхананыѓ алдында жљргенде: – Бас деймiн аяѕыѓды, жљгермек, добыѓ ћџрсын! Жаћ-жаћ боп ћырылысћалы жатыр, ћыстырылып босћа +лесiн! – деп бiр ќйел тоѕыз-он шамасындаѕы џлын дедектетiп сљйрелеген бойы тџсымыздан +те шыћты. Ќйелдiѓ ћолында к+терген буыншыћтљйiншегi бар. Соѕан ћараѕанда, кезекшi магазиннен келедi. Ол бiз жатћан љйдiѓ ћасында. Мќ, саѕан, «Ћуырдаћтыѓ к+кесiн тљйе сойѕанда к+ресiѓ» деген осы. Баћи мен џзын ћара шайнасып жатпаса игi едi. Баћиды ћайдам, џзын ћара неден болса да тайынбайды. Кешкi тамаћты апыл-ѕљпыл iше сап, жљгiре басып жетсек, шынында да айћай-шу боп жатыр екен. Ќуелде кiммен-кiм екенiн аѓѕарѕанша сыртта сќл б+гелдiк. Џзын ћараныѓ даусы жарћын-жарћын естiледi. – Бiздiѓ телевизор к+ргiмiз келмейдi. «Кешке дейiн жџмыс iстеп шаршадыћ», – деп тџрмын ѕой, саѕан. Естисiѓ бе, жоћ па! Жатып дем алуымыз керек. Таѓ бозынан тџрѕызып, жџмысћа салѕанды бiлесiѓ!.. Ћарай г+р +зiн, ендi дем алайыћ десек. Алып кет! Басћа жерге апарып ћойыѓдар! Анау да терезенiѓ ар жаѕынан +кiректеп, гљр-гљр етедi. – Ой, сен с+з џѕамысыѓ, басћа жерде мџндай биiк антенна жоћ. Ћанша рет айтамыз саѕан, бљкiл ауылдыѓ ћарап отырѕаны осы деп. – Џћпаймын деген соѓ џкпаймын! Естiдiѓ бе? – Ћысћарт! Сенен басћа ел ойнап жљр ме екен. Бќрiмiз де, жџмыс iстеп жљрмiз! – Ал, ћысћартпаймын, кќне, неѕып аласыѓ?! Сау етiп бiз де кiрiп келдiк. Џзын ћара терезеге џмтылады. Баћи шалѕайына оралады. Ћалѕандары состиып-состиып ћарап тџр. Сырттаѕылар да бiрi берi џмтылып, екiншiсi ары итерiп, абыр-сабыр.

Ендi џзын ћара бiзге дљрсе ћоя бердi. – Манадан берi шошћа таѕалап жљрсiѓдер ме? К+рмейсiѓдер ме, мыналардыѓ бiздi ћырѕалы жатћанын! – Ћырмайды ешкiмдi-ешкiм. Тоћташы +зi, бџл не шатаћ? Байыбына бармай жатып, кiммен т+белеспекпiз?! – деп Ћызекесi аѕасы болѕанымсып басалћы с+йлеп едi, жоћ, тыѓдайды екен, џзын ћараныѓ кќдiмгiдей желiгi басылып ћалды. – Е, бќсе! Солай емес пе, Ћызеке, ќ! Eстiп мына балашаѕаѕа +зiѓiз бiрдеѓе демесеѓiз... – деп Баћи ћџлдыраѓдай ж+нелдi. С+зi мен iсi сќйкеспейтiн жiгiт екен. Ќншейiн бiзге «батыр болсаѓ бопсама шыда» деп жљрiптi. «Группаѕа барып ћосылсаћ, жирен шаш теѓiзшiнiѓ +ѓешiн суырып алып, басћа бќле табар ма екемiз», – деп ћорћып жљрушi едiм. Оным бекершiлiк екен. Ендi ќуелi осы жерге сыймайтџѕынѕа айналдыћ. Анау терезеге џмтылып жљрген балпаѓ аяћ, атан жiгiттiѓ тљрi жаман. Егер оѓашада ћолына тљссеѓ, мойныѓды бџрап алудан тайынбас. Iстiѓ аужайын бiр шама байћаѕасын, телевизорды к+терiп терезеге шыѕардым. Мџныма да ћарсылыћ, еткен жоћ. – Ура-а-а, гол! Бџл, ќрине, телевизор. Бiз де iле-шала «гол» деп ћайталадыћ. Ойын экранда жљрiп жатты. Екi жаћ бiзден де ары, ћатты кескiлес љстiнде екен. Репортажшыныѓ даусы естiлдi. – Алматыныѓ «Ћайраты» ћонаћтардыѓ ћаћпасына доп соѕып, есеп ашты. Доптыѓ авторы – Сегiзбаев. Есеп ќзiрше бiр де ноль. Жерлестерiмiздiѓ пайдасында. Гол! Ќй, ќй, ќй! дер кезiнде љлгере алмады!.. Шынтуайттап келгенде, бџл жай бiздiѓ де мљддемiзге љйлесетiнi аныћ. Тiптi, џзын ћараныѓ +зi жќ деген жанкљйер. Ќуелi бiздiѓ Ќндiрбайды айтсаѓдаршы! Жаѓаѕы гљж-гљж етiп, џзын ћараѕа жљгiрiп жљрген балпаѓ жiгiттiѓ бетiнен былшбылш сљйедi. Ал оны анау шыбын ћџрлы елер емес. Ентелеп, экранныѓ iшiне кiрiп кете жаздайды. Тљу, осыныѓ бќрi Шќкира љшiн болып жатћан шатаћ. Сезбейдi-ау, шiркiн мџны! Егер бiр кереметтiѓ кљшiмен аян берiп, осы оћиѕаны сездiрсе, ћайтер едi сонда?! Мљмкiн +зiн баћыттымын дер едi, жо-жоћ, босћа ќуреленесiѓдер, маѕан сырттан мќз болатын ћызылшыныѓ да, џр да жыћ ћара кљштiѓ де ћажетi шамалы, тљп-тура тќнiмнiѓ сџлулыѕындай жаныѓныѓ сџлулыѕы ћажет дер едi. Кiм бiлiптi!.. Тљндегi шатаћтан соѓ, бџл жерден кетуге бекiдiк. Таѓертеѓ жџмысћа шыћћамыз жоћ. Ћырман бастыѕы да ћолћа салып жабыспады. «Не алып, не ћоятындарыѓды колхоздыѓ бухгалте-

риясы бiледi», – деген жауап алдыћ та, солай кетiп бара жатћан ћара машинаныѓ шанаѕына отырып, жолѕа шыћтыћ. Машина ауылдан џзаѕан кезде барып сџлу мџрт: – Баяѕыныѓ бiр жаман ћызы џзатылып к+п отырып: «Жаћтырмасаѓ ќкемнен ћалдырма», – деген екен дейдi, – деп, мырсмырс кљлдi. – Сол айтпаћшы, – дедi Ћызыр, – мына машинадан ћалмаѕанымыз тќуiр болды. Ћайткен кљнде де бiздiкi терiс. Eйтiп жергiлiктi халыћпен тiресуге болмайды. Бригадир айтпаћшы, табысымыз тќуiр екен. Кљндiгiмiз он сомнан кем тљспеген секiлдi. Анау-мынаусын џстай келе, алпыс-жетпiс сомнан аћша тиiп, жетiсiп ћалдыћ. Бiраћ бџл кљнi группаѕа жете алмадыћ. Олардыѓ Љшћоѓыр деген жерге сќбiз, картоп жинауѕа ауысып кеткенiне љш-т+рт кљн бопты. Ертесi таѕы да солай жљретiн машинаныѓ бiрiне жармасып тартып отырдыћ. Џзын ћараныѓ да, Баћидыѓ да, бќрiмiздiѓ де – ћуанышымызда шек жоћ. – Ей, ей, зекелер, ћызыћ болсын, бiз битейiк! – Баћи екi ћолын бiрдей ербеѓдетiп, бiресе анаѕан, бiресе мынаѕан ћарап ыржаѓдайды. «Бите» ћоятын ештене айта алмаѕандыћтан ба, ќйтеуiр оѕан ешћайсысы ћџлаћ аспады. Сосын: – Ћызеке, Ћызеке, б+рiнiѓ артынша шулатпай, мына «бала-шаѕаны» тоћтатыѓызшы, «бала-шаѕаны»! – Eзiне-+зi мќз. Eйткенi, «бала-шаѕа» деген мыналарѕа дќл табылѕан теѓеу деп сенiп отыр. Ћолпаштаѕанды џнатћаны ма, ќлде сљтпен бiткен мiнезi сол ма, мџндайда Ћызекесi тып етiп ћолына ћона кетiп жљр. – Оу, жiгiттер, босћа даурыћпайыћ! Баћидыѓ бiр маѓызды нќрсе айтћысы кеп келедi, алдымен соны тыѓдап алайыћ. Бџлар ѕой он шаћты кљн бiрге жатып, бiрге тџрып дегендей таныс боп ћалды. Бiз оларѕа бџратана боп к+рiнуiмiз мљмкiн. Сондыћтан, барѕасын ауыз бiрлiгiмiз болсын дейтiн шыѕар, – деп басытћы айтћансып, Баћидыѓ аузына с+з салмаћ боп едi, ол баяѕы ќуенiне басты. – Ей, зеке, зекелер! Шќкираѕа жеткенше тым кџрыѕанда бiр-бiр шумаћ +леѓ шыѕарайыћшы! – дедi дегбiрсiзденiп. – Ал, шыѕарайыћ. Ендi бќрi басын ћасып ойланып келедi. «Мана машина сонау салт атты кiсi жљре алмайтын шаншылма тiкпен шыѕады екен», – деген «бiлгiштiѓ» с+зiне сенбегенбiз. Мiне, тџп-тура солай салды. Айтары не, ауыр-аћ! Машина байѕџс ыѓыранып зорѕа келедi. Ћызекеѓ +зi сљйреп келе жатћандай ћиналып: – Кљйзелiп кеттi-ау, бейшара! – дедi.

Сџлу мџрттыѓ с+йлер алдындаѕы даѕдылы жымысћы кљлкiсi шырайына ойнап шыѕа келдi. Ћоѓырћай жанары кљлiмдеп, екi бетiнiѓ џшы шџћырайды. Ћыз ернi дiрiлдедi. Сосын баптап ћана с+йледi. – Ћызеке, сiздiѓ ауылда ћалай дейтiнiн, бiздiѓ ауылда мџны «к+ѓке» дейдi. Сол к+ѓке дегiштердiѓ бiреуi айтыпты ѕой. «К+ѓкенiѓ жаны жоћ деген кiсiнiѓ жаны шыћсын. Ышћыныпышћынып жiбергенде, арты ћызарып кетедi екен», – деп. К+ѓкеге жаныѓыз ћатты ашиды екен, «бiздiѓ ауылмен» iлiкшатысыѓыз бар емес пе?! С+йлеп отырѕанда да, с+йлеп болѕасын да с+йлер алдындаѕы кейпiн ћылаудай +згертпедi. Жап-жас жiгiттiѓ +зiне- +зiнiѓ жасап отырѕан ћаталдыѕын ћарай г+р!.. Алыстан ћараѕанда, ќр жерден бiр жарћабаћ к+рiнген едi, сонымыз найзадай тiк к+к ћапталды иректеп кертiп салѕан кеѓ жол екен. Даѓѕырап-аћ жатыр. Машина байѕџс кљшене-кљшене едќуiр к+терiлiп кетiптi. К+рмегенге +тiрiк, к+ргенге шын, т+беге ћарасаѓ, таћияѓ тљседi де, т+мен ћарасаѓ басын айналады. К+зiмдi жџма ћойдым. – «Жаманныѓ жаны ардаћты» деушi ме едi? Бџл џзын ћараныѓ маѕан тиiскен тљрi. – «Кемедегiнiѓ жаны бiр» деушi ме едi, – деп к+зiмдi ашып алдым. С+йтсем, бќрi де машина шанаѕыныѓ ќр жаѕына ћисайып апты. Жыѕылып жатып, ћисайѕанѕа кљлiптi, антџрѕан! Кекете езу тарттым. Адам мiнезiн к+бiнесе ћиын кезде тезiрек таныта ма деймiн. Егер осы айтылѕанда тљйiрдей шындыћ болса, Ћызекесiнде жалѕан намысћойлыћ басым. Џзын ћара љшiн +зi тљзелiп отырды. Арысы – ауыл намысын, берiсi аѕа боп iнi намысын ћорѕаѕандаѕысы. Ќйтпесе џзын ћараны иттiѓ етiнен жек к+ретiнiн жаћсы бiлемiн. С+зге айналдыру арћылы сонысыныѓ iзiн жасырѕысы келгендей +з жанынан +леѓ ћџрастыруѕа кiрiстi. О, Шамалѕан, Шамалѕан, Айырып кеттiѓ. Шќкирадан! Оныѓ осы екi жолдыѓ басын тiзеге сап иiп ќкеп ћосћаны сол едi, соѓѕы жолдарына бќрi жабылып кеп бердi де, ит шайнаѕандай ћып мылжалап ќкеттi. Бiреуi оны айтты, бiреуi мџны айтты – ћысћасы, не айтса да басын бiрiктiре алмады. Сџлу мџрт с+йлеуге ыѓѕайланды. Астыѓѕы ернi болар-болмас дiрiлдеп, мџрты жыбырлады. Онысы: «К+рдiм шамаларыѓды, сендерге ендi осыным да жарайды», – дегенi сияћты.

Бџл жалѕанда мен бе едiм, Сорлы болып жаралѕан! Оныѓ +з оћуында кќдiмгiдей-аћ ќсерлi шыћты. Сосын Ћызекесi ћаѕып алып т+рт жолды ћосып оћып едi, «Шќкира» деген с+здiѓ џйћасћа к+нiѓкiремей, екiншi жолды сќл аћсатып тџрѕаны аныћ байћалды. Байћалса да, ќйтеуiр, сол жолы осы шумаћ тќп-тќуiр +леѓ секiлденген. Сонан болар, Баћи ћатты ћызыћты. – Ей, ей, ей, Ћызеке, осыны маѕан берiѓiзшi! – деп жата жабысты. – Тым ћџрыса, ћаламаћысын т+ле, +ткендегiдей сiлгемешiлетiп алдап кетпей, – деп шуладыћ. Ол екеуiнiѓ аћысын ћосып т+лейтiндiгiн айтты. Сонымен џйћастырѕыштардыѓ сауда жџмысы ћолма-ћол аяћталды да, бейшара «+леѓ» жолдары авторларынан адасып кете барды. Мейлi ѕой, ќйтеуiр керекке жараса... Мен де +зiмше талпынып жаћсы-жаћсы жолдарды, шумаћтарды ћосып жiбергiм келедi. Бiраћ есiме: Жалѕыз аѕаш жапанда егiледi, Жапыраѕы жел соћса т+гiледi. Сен есiме тљскенде, беу ћараѕым, Сынбаса да ћабырѕам с+гiледi. Айхай б+пем, Балапан кџстай талпынып ћашан жетем, – деген бала кезiмнен ћџлаѕыма сiѓiстi халыћ ќнiнiѓ жолдары орала бередi. Бiздiѓ дќл ћазiргi жайымызбен ћалай ћабыса кетедi десеѓiзшi. Тек ћана «беу ћараѕымныѓ» орнына «беу, Шќкира» дей салу керек. Сонша ћиналѕанда осынша жанныѓ аузына осы секiлдi бiр шумаћ, бiр жол +леѓнiѓ оралмаѕаны ма. Жљрегiмiздi ћарс айырѕан саѕынышты бќрiмiз аћын боп жырласаћ та, халыћша жеткiзе алмаѕанымыз ба. Иќ, солай, жеткiзе алмаѕанымыз. Аћын боп тумаѕаныма налимын. Ќндi iштей айтып к+ремiн. Ќуенi к+кейiмде сайрап тџр. Бастап кеп жiберсем, шiркiн! Мына +леѓ ћџрай алмай ќуреге тљсiп отырѕандар дљр еткiзiп iлiп ќкетер едi-ау, онда. Амал ћанша, дауыс жоћ. Балапан ћоразша ћић ете ћалсам, мазаћ болармын. Бќрiнен бџрын Баћи естiсе таѕы да жармасып жљрер. Eйтiп арѕылыћ-бергiлiгiн елеп-екшеген Баћи жоћ, +леѓнiѓ басы ашылып, +з меншiгiне толыћ +ттi делiнген сќттен бастап асыѕыс жаттауѕа кiрiстi. Машина алѕа жылжыѕан сайын

дегбiрсiзденедi. Бара сап осы +леѓдi оћып жiберсе, Шќкира +ле ѕашыћ боп, соѓынан iлесiп кететiндей. Тiптi, оны табан астында орысшаѕа аудара ћоймаћ бопта бiр ћатар ќурелендi. Eстiп отырѕанда саѕатћа жуыћ уаћыт +тiптi. Ќлгiндегi љрейленгенiмiз с+з емес екен, ендi, тiптi, биiктеп кетiппiз. Сай табанына ћарау, шыѓырау ћџдыћтыѓ тљбiне љѓiлумен бiрдей секiлденедi. Шынын айту керек, жљрегiмнiѓ лоблыѕаны машина кезеѓге шыћћан соѓ барып басылды. Бiз к+к тауѕа шыћтыћ. Майда ћырћаѕа iлiктiк. Ћойнаућолатта тљп-тљгел картоп, сќбiз. Кешiп келемiз, кешiп келемiз. Аћ тау ќлi де алыстан мџнартады. Оѕан дейiн де тап осындай. Егiстiк џласып жатыр. Eнiмi ћазылып алынѕан жер ѕана ћарауытады. Бiткен жџмысты осылай есептесек – шетi ойылмаѕан. Айлап, жылдап жатамыз. Сонысы жаћсы емес пе ћайта. Мљмкiн, Шќкира еѓбек љстiнде џѕыса-бiлiсе келе, менi џнатып ћалар. Егер кейбiр кiтаптарда +тiрiк жазылып жљрмесе, ћыздар жiгiттi адал еѓбегiне ћарай таѓдайды. Оныѓ да шындыѕы барау, тџрмысыныѓ тќуiр болѕанын кiм жек к+рсiн. Ал тџрмыс – тiкелей еѓбекке байланысты. Мџны ѕой, солай-аћ дейiк. Ол аныћ. Бiраћ ана сџлу мџрттыѓ Баћиѕа сатћан сiлтемесiн ћайтпекпiз?! Ќлемге ќйгiлi бiлiмпаз жазушыныѓ да +тiрiк айтћаны ма?! Ћайткен кљнде де екеуiнiѓ бiрi +тiрiк. Егер ол да +тiрiк айтпаса: «Ћарама-ћарсы екi пiкiрдiѓ бiреуi ѕана шындыћ» дейтiн ћоѕамтанудан беретiн аѕай. Сонда мџныѓ ћайсысына сенуiм керек! Ћойшы, шатасып кетермiн... Љшћоѓыр ћанша биiк болѕанымен, Алатаудыѓ б+ктерiндегi тепсеѓ ѕана. Тепсеѓнiѓ љстi жатћан бiр џланѕайыр ћырћа. Ћырћаныѓ наћ ортасы, айналасы ат шаптырым жазыћ. Жазыћтыѓ терiстiк шетiн ћырпулап бiр бџлаћ ћара су аѕып жатыр. Су жаѕасына салынѕан атам заманѕы аѕаш љйдiѓ алдына тiгiлген екi киiз љйге бiздiѓ группа орналасыпты. Аныћ-ћаныѕына осында ћалѕан аспазшы ћыздар жеткiздi. Бiрiнде ћыздар, екiншiсiнде џлдар бар екен. Џлдар жаѕы аузы-мџрнынан шыѕа толы. Бiз олар жџмыста жљргенде келдiк те, ћыздар жатћан љйдегi бос орынѕа орналасып алдыћ. Бiр-бiрiмiзге жымыѓдап ћоямыз. Ол – ћыздардыѓ ћасына аналардан бџрын жайѕастыћ деген ћуанышымыз, ќрине. Сырттаѕы аспазшы ћыздарѕа естiртпей, аузымызды ћалћалап сыбырлай с+йлесемiз. К+бiнесе аналар келгесiн орынѕа таласады, ћыздар да љйренiсiп ћалѕан солардыѓ жатћанын џнатады, бiздi жатырћауы мљмкiн деп ћауiптенемiз. Ћысћасы, шыћпаудыѓ неше алуан сылтауын ћарастырдыћ. Баћида дегбiр жоћ. Шќкирамен ћалай кездеседi, не деп амандасады, оныѓ алдында +зiн ћалай џстайды, +леѓдi ћайтiп оћымаћ – +стiп ќуре. Ауыћ-ауыћ: «Мен

бљйтем, сен с+йт» деген болады ананы бiр, мынаны бiр «Зекелеп». Сџлу мџрттыѓ ћаперiне ештеѓе келер емес, Баћиды мазаћтап тулатып-тулатып алды да, ештеѓе болмаѕандай, ћаћ ортадаѕы бiр ћыздыѓ одеялын жайып, соныѓ љстiне ћисайды. Содан соѓ шын-+тiрiгiн кiм бiлiптi, џйћыѕа басты. Тљс ћия суатћа ћџлаѕан отардай шаѓдатып, џбап-шџбап балалар келдi. Жљзiн жел ћаѕып, ернi кеберсiген. Ћолы жарылып, тырнаѕыныѓ к+бесi сегiлген. Ќйтеуiр, бiзден г+рi жљдеу к+рiнедi. Бiраћ жастар ѕой, к+ѓiлдi, Жамырасып табыстыћ. Џят-ай, босћа байбалам салып жљрiппiз. Ћайта орындарына таласып, ћыздардыѓ iшiне ћумай, +здiгiмiзден келiсiп жата кеткенiмiзге ћуанып жљр. Сџлу мџрт жатћан т+сек Шќкираныкi екен. Алѕаш: «Ћыз баланыѓ орнын неге аћтарасыѓ, таранып алѕанша љйдi босат», – деп ћуып шыћћан. Оѕан ол: – Зеке, мен сияћты бiр жiгiт айтћан, жоћ кешiр тiлiм кљнќкќр, жататын т+сек ћой. Ћайта мџны жаћсылыћћа жорыѓыз, – дедi мџртын жыбырлатып. Мiз баѕар емес, пќтшаѕар! Ал Баћи: – Зеке, зеке! Ой, молодец, ќлгi ћызды ћатырдыѓ. Ћатырды ѕой, с+йтпедi ме, Ћызеке, ќ? Бџлар бiзге ћараѕанда «бала-шаѕа» екен. Жiгiттердiѓ бќрi бiзде екен ѕой! –деп сыбыр-сыбыр етiп мќз боп жљр. Баћидыѓ мiнезiне таѓым бар. Eстiп те кiсi ѕашыћ бола ма екен?! Џзын ћара паѓ, сырбаз жiгiт боп к+рiнгiсi келедi-ау деймiн, ж+ндi-ж+нсiз кимелеп, +кiректеп кететiнiн ћойып, аз с+йлеп, к+п тыѓдап ћапты. Ћалыптаспаѕан, сiѓбеген мiнез. Ћызекеѓнiѓ де сондайы бар к+рiнедi, ол да +зiнше +згерiп отыр. «Жирен шаш теѓiзшi ћалаѕа кетiптi» деп естiдiк. Ат љстi жџмыспен жљрiп-тџратын секiлдi. Бiз де бџл кљнi жџмысћа шыћћамыз жоћ. Судыѓ ар жаѕындаѕы шаѕын кљнгейдiѓ етегiне тљйе бойы ћалаћай +сiптi. Арасынан ћыстау к+рiндi. Сонда малшылардыѓ магазинi, бригадир, ћарауыл – таѕы осы тектес т+рт-бес семья тџрады екен. Бiзге керегi магазин. Аналар жџмысћа аттанысымен-аћ, Баћиды алдыѕа сап солай тарттыћ. Оѕан сiлтеме мен +леѓнiѓ аћысын т+леттiк. Су жаѕасына кеп отырѕаннан берi де едќуiр уаћыт +тiптi. Келмей жатып бќрiнiѓ де суы ћайтып ћалѕан ба, ќлде бiрiненбiрi ћызѕана ма, тљѓiлгенi ме, ќйтеуiр, Шќкира жайлы бќлендей ћызбалыћты ќѓгiме айтыла ћойѕан жоћ. Ћайырѕан жаѕыѓа баспайтын, аяћ тџзаћтан запы болѕан ћашаѕандай ешћайсысы да бџл таћырыпћа жоламай, алыстан ораѕытып +те бердi. Бiраћ

џзын ћара ќлгiндегi сырбаздыѕынан тљгел арылып, к+кiрекке басып отыр. – Зеке, ќлi к+ремiз... атын бiлмейтiндер толып жатыр. Мќселен, ана жалаћ сары (тайпаћ, кетiк, жалаћ деген с+здерден кейiн сары ћосылса, жирен шаш теѓiзшi немесе староста деп џѕатын болѕамыз) екеумiз ауызшаны бiрге тапсырдыћ. Бастауыш пен баяндауышты ажырата алмай отыр едi, бес алып шыѕыпты. Ендi, мiне, к+йкеѓдеп жљрген жљрiсi... Арт жаћтан машинаныѓ гљрiлi естiлдi. Жапырыла ћарастыћ. Айт-љйт дегенше ћасымызѕа к+кћасћа самосвал кеп тоћтады. Жирен шаш кабинадан секiре тљсiп, артына бџрылып, шоферѕа љй жаћты нџсћады. Бiрдеѓе деп ымдады. Онысын бiз тљсiнбедiк, ол кiдiрмей жылжып жљре бердi. Eзi саѕынып ћалѕандай-аћ ћџшаѕын жая бiзге ћарай жљрдi. – Ассалаумќликом!! Жiгiттер, халдерiѓ ћалай? – Ептеп, – дедi џзын ћара. – Ептегендерiѓ мынау болса, жаман болмауы керек! Ыржия кљлдi. – Кел, отыр, староста жолдас! Жарты кљн болѕасын демалайыћ деп едiк, жаћсы келдiѓ. – Мiне, к+рген шыѕарсыздар, бiздiѓ жай осылай. Кљн суыћ, т+сеншi, жамылшы жџћа, жџмыс ауыр, балдар азып кеттi. Анда жаћсы сияћты. Eѓдерiѓ тќуiр, – дедi жалаћ сары. – Университетке барып, коменданттан бiраз одеял, жастыћ ќкелдiм. – Бiз келген кљнi ќкелгенiѓ ћандай жаћсы болды, – дей берiп едi Ћызекеѓ, теѓiзшi шоршып тљстi. – Бџл сендерге жетпейдi, Сендердi анда деп есептедiк ћой. Ќйтпегенде молыраћ алатын едiм. Баћи: – Бала-шаѕаныѓ с+зiн ћара, бала-шаѕа ѕой бџлар, балашаѕа! Ењ, бала-шаѕа! Ћызеке, естияр кiсiнiѓ с+зiн айт деѓiзшi теѓiзшi жолдасћа, теѓiзшi жолдасћа! – дейдi ыржалаћтап. – Неге? – Неге, бќсе! – Жетсе де аламыз, жетпесе де аламыз. – Тџс-тџстан шуламай, с+зге тљсiнiѓдершi! – дейдi теѓiзшi шаршап, – сендердi анда деп ћалдым ѕой! – Ењ, баламысыѓ деген, бiздi ћыздарѕа жолатћысы жоћ +зiнiѓ! Ћалай, жаћсы ћыздар бар ма екен? Шќкирамен таныстыѓ ба? Осы Баћидыѓ +зi с+йлеп, +зi кљлетiнi несi екен! Сосын, тiптi, болып жатћан ќѓгiмеге ћатысы жоћ бiрдеѓенi айтып, лаѕып кетедi. Одеялѕа таласып жљрiп, ћыздар туралы ћозѕайтынына таѓым бар.

– Ћыздарыѓ ћџрсын! Ћайтейiн мен бiрге оћитын бќлелердi. Керек болса таныстырайын, келiпсiндер ѕой, ендi, – деп без-без еттi теѓiзшi. Формасын ќлi ауыстырмаѕан. Сол теѓiзшi ћалпы. Шамалы кiрлептi. Бiраћ ћаладан келгеннiѓ аты ћаладан келген ѕой, моншаѕа тљскен, шашын жасатћан – бiзге ћараѕанда интеллигент сияћты. Дџрыс жiгiт болмаѕай, ћыжыртып отырѕандардыѓ ешбiрiнiѓ де тiсiне тигiсi келмейдi. Eзгелердiѓ ћамын ойлап, одеял тасып жљруiнiѓ +зi де адамшылыћ. Оѕан ћараѕан џзын ћара, ендi тiке тиiстi. – Ей, теѓiзшi жолдас, неге кiсiмсисiѓ сен, а? Мен сенi жаћсы бiлемiн. Сен бiзге шыртима! Ќкеѓнiѓ мљлкi емес, бќрiмiзге ортаћ дљние. Аѕамыз болмаса да оћуѕа тљстiк пе, тљстiк. Ендi бiз де студентпiз! Теѓiзшi ырсылдап кљле бердi. – Ћой, +йтпе! Шыртиѕаны несi таѕы, – дейдi љркектеп, – сенiѓ осындайыѓ бар ма едi? Кiм сенi студент емессiѓ деген? – Бар. – Бар болса ћайтемiз ендi. Бiлсеѓ, бiлерсiѓ! Маѕан сенiѓ бiлгенiѓнен келер-кетер не бар?! Кќне, сонда ћайсысыѓ аѕасыз тљскен? Мен де бiлемiн талайыѓды, – дедi теѓiзшi. Сџлу мџрттыѓ мџндайда бейтарап ћалатын ќдетi екен, мысћылдай кљлiп тџра бердi. Ал Баћи +зiнше с+йлеп жљр.. – Ћарай г+р, мџрнын сљрте алмай жљрiп, ћыз таныстырмаћ маѕан! О жаман, жаныѓды баћ! Ењ, бала, – деп басын шайћапшайћап ћойып, кљѓкiлдеп жљр. Аћыры, џзын ћара мен теѓiзшiнiѓ арасындаѕы ерегiс +ршiдi де, опай-топай тљрегелдiк. Сiбелесе-сiбелесе љйге келдi. Ћызекеѓ мен сџлу мџрт «ћойыѓдар, ћойыѓдарын» айта жљрiп ћалѕанћџтћанды жиып алыпты. Ћалѕанымыз келе одеялѕа жармастыћ. Староста к+пке топыраћ, шашсын ба, таласпады. Кабинаѕа отырды да, жџмыс басына тайып тџрды. Ол кеткен соѓ, жынымыз басылып ћалѕан секiлдi. Сџлу мџрттан +згемiздi к+ѓiлсiздiк басты. Староста балаларѕа болѕан жайды тљгел жеткiзедi. Оѕан аздап ћосады да. С+йтiп, кешке группаны бiзге ћарсы ћояды. Келмей жатып, сљйкiмiмiз ќбден кететiн болды. Бiр нќрсенiѓ байыбына бармастан дљрiлдеймiз кеп, дљрiлдеймiз. Анауымыз анау, мынауымыз мынау! К+ппен санасу деген жоћ. Баћи мен џзын ћара ћалай дљрлiксе, солай дљрлiгемiз. Осыныѓ тљбi бiрдедеге џрындырмаса жарар едi. Аћылдаса келгеѓде, к+бiмiз-аћ осылай ойлаппыз. Бџѕан џзын ћара мен Баћи ћарсы шыћты. Сџлу мџрт пiкiр ћатыстырѕан жок. Ымырт љйрiлмей балалар жџмыстан оралды. Таѕы да бiздiѓ

ойлаѕанымыздай болмады. Кљндiзгi жайды ешкiм де естiмептi. Ћалѕан одеял мен жастыћты екеу ара, љшеу ара дегендей тигенi-тигенiмен б+лiсiп алды. Џят-ай, кљнi бойы босћа даурыѕыппыз! Кешкi тамаћтан соѓ тљрлi-тљрлi ойын басталды. «К+ршiк+ршi», «белбеу тастамаћ», «соћыр теке», «аћ сљйек» бќрiн де бiр-бiр к+рiп шыћтыћ. Кеш +те к+ѓiлдi +тiп жатты. Тек џзын ћара ѕана +зiнше ћоћырайып ырыћ бермей жљрдi. Онысын бiзден басћалар мiнезi екен десе керек, елеген жоћ. Бiз ойын тараѕан соѓ да џйыћтаѕан жоћпыз. Аяћты ортаѕа жiберiп, алћа-ћотан жатырмыз. Тљндiгi бљркелiп, есiгi тљсiрiлген киiз љй тас ћараѓѕы. Шiрене кеп к+сiлемiз. Ћанша к+сiлсек те ћыздарѕа аяѕымыз жетер емес. Жасыратыны жоћ, жетпесе де мќзбiз. Боларѕа да, болмасћа да жырыѓ-жырыѓ кљлемiз. Бџл тљнi бќрi ћызыћ секiлдi. – Ал, џйыћтайыћ, тымпи, – дейдi бiреуi. – Жат деген атымыздыѓ аты, тырай, ћонаћ, тырай, – дейдi екiншiсi. – Бiр бџрыштан ћић ете ћалады љшiншiсi. Ћараѓѕы тљндi ћайта басымызѕа к+теремiз. «Тыныш жатыѓдар!» – деп айћайлады ана љйдегiлер. Баћи бљйiрiмнен тљртiп ћалды. – Ќскерде хат арћылы танысћан ћызым бар. Ол маѕан суретiн жiберген. Мен де оѕан суретiмдi жiбергем. «Армиядан ћайтћасын кел», – деген. Сен бiлесiѓ бе, Алматыныѓ ћай жаѕында? Шелек деген жерде тџрады. – Жап-жаћын, жљз шаћырымнан сќл-аћ асады. Алматыныѓ шыѕысында. – Осыдан барѕасын менi ертiп барасыѓ ба? – Барайын. – Келiстiк, ќкел ћолыѓды. Мен ћолымды џсындым. Ол таѓертеѓ суретiн к+рсетiп, хаттарын оћытатын болды... Ат тџяѕыныѓ дљбiрi старостаныѓ есiгiне ћарай +ттi. Ћызекеѓ сергектiк жасап љлгердi. – Подъем! – дедi даусын соза. Таѓертеѓ осылай шыѕа ма, немесе тамаѕын суыћ ћармап ћалѕан ба, бiр тљрлi барлыѕыѓћы, жарћыш естiледi. «Тџр, тџрдан хабар келсе, џйћыдан маза кетедi деген», – дейдi т+р жаћта бiреу бљркенiп жатып. Ћарѕып тџра ћою сондай ћиын, жылы орныѓнан ћозѕалѕыѓ келмейдi. Ћыбыр к+бейгесiн, аћырын басымды к+тердiм, ћыздар жаѕы љрпиiп-љрпиiп тџра бастапты. Кљнде осылай ма, жоћ бљгiн ѕана ма, бќрi де киiмшеѓ жатыпты. Шќкира да с+йтiптi. Сџлу мџрт ћыстырылып ћыздардыѓ ортасында жатыр. Жасырынып кiрiп алыпты. Мџны алѕаш к+ргенде, ћыздардыѓ барлыѕы да шошы-

на дљрлiктi. Ол сонда да ћозѕалмап едi ендi ѕана жоѕары жылжып, екi ћолын желкесiне ћойды. Шќкираѕа ћарай мџртын жыбырлатып, ернiн шљйiрдi. Шќкира да дќл с+йтiп кљлiмсiредi. Мљмкiн сџлу мџртты мазаћтаѕаны болар. Ќйтеуiр жљрегiм дiр ете ћалды. Iшiме с+з жоћ, ћызѕаныш оты тљстi. Екеуi тiл табыса ћалѕандай болып к+рiндi. Маѕан ѕана емес, ћызѕанѕандардыѓ барлыѕына да солай к+рiнген шыѕар, кiм бiлiптi. Егер сџлу мџрттыѓ орнында +зiм болсам ше?! Онда, ќрине, шынымен-аћ кљлiмдеп жылы ћараѕанын ћалар едiм ѕой. Иќ, наћ с+йтер едiм. Менiѓ жайымды Ћызекеѓ байћап ћалса керек, кљйдiре тљскiсi келгендей: – Зеке, ћалай, ћыздардыѓ ћасы жылы бола ма екен? – дедi. – Тљ-у, Зеке-ай!– деп кейiдi сџлу мџрт, – аузыѓызѕа ата саћал шыћћанша соны да бiлмегенiѓiз бе? Ду кљлдiк. – Ћызеке, мына «бала-шаѕалар» ћайтедi +зi, ћатырып кеттiау ќ, «бала-шаѕа!» – деп Баћи ыржыѓ-ыржын кљлдi. Жќне мџны тауып айттым дегендегi даѕдысына басып, ќлденеше ћайталады. Дала боз ћырау екен. Алатаудыѓ шыѓдарыныѓ џшар басын жаѓа-жаѓа кљн шалыпты. Дiрдектеп суѕа тарттыћ. Алдымызда бiр топ ћыз. Шќкира бастап барады. Маћталы сырма тљжiркесiн желбегей жамылып, тљктi аћ орамалды иыѕына аса салѕан. Сыртынан ћараѕанныѓ +зiнде таѓертеѓгi +рiске беттеген аћ марал сынды. Баћи: «Ћыздардыѓ (Шќкираныѓ) жоѕарѕы жаѕына жуынамыз», – деп +рге тартты. Бџѕан да олар ерегiстi. Баћи (бiз, ќрине, оѕан iлесiп жљрмiз) онан сайын +рледi. Eстiп жљрiп, џзап кетiппiз. Бiз келгенде, к+пшiлiгi шайын iшiп болып ћалыпты, зорѕа љлгердiк. Мџнымызѕа жирен шаш теѓiзшi ћатты кейiдi. Ендiгќрi кешiксек, шай ћалдырмайтынын, +йткенi, аспаздардыѓ тљскi асты љлгерте алмайтындыѕын ескерттi. Бџл да – Шќкираныѓ ќлегi. Оны ќркiм iштей сезiнедi. Бiраћ сездiрмегенсидi. Ал оѕан Шќкира мќз. Мќз болмай ше?! Манадан теѓiзшiнiѓ аузын баѕып тџрѕан сџлу мџрт: – Зеке, онда аспаз ћыздарѕа к+мектесуге Баћиды ћалдырайыћ, солдатта тонналап картоп аршып љйренген, – деп жымиды. Сосын: – Жарты гектар еден жуѕаны таѕы бар. Eзi танкист, – дегендi ћосып ћойды. – Ењ, мына «бала-шаѕаны» ћара, Ћызеке! Ќзiл айтћысы келедi, ќзiл. «Бала-шаѕа», «бала-шаѕа», – деп Баћи кеудесiн керiп, +зiне бiр, анаѕан бiр ћаран, кљш к+рсеткен ыѓѕай танытты. Сџлу мџрт Баћидын онысын байћамаѕан боп, ауаны бокстеп-бокстеп жiбердi. Оныѓ да к+рсеткен ћыры.

Бџл жолы Ћызекесi ћолына ћона ћойѕан жоћ. Ал Баћи сџлу мџртты иегiмен нџсћап, љнсiз тџрѕан Ћызекесiне к+зiн ћысты. Eзара ћаћтыѕыс осымен тынды. Бiз трактормен ћазып кеткеп жердiѓ сќбiзiн ќр жерге љймек-љймек ћып жия беремiз. Ћыздар айнала отырып алып, ш+п машинаныѓ тiсiмен сабаѕын ћияды. Кешке ћарай жабылып, машинаѕа тиеп беремiз. Табысымыз, кљнделiктi ж+нелткен машинаныѓ санымен +лшенедi. Теѓiзшiнiѓ айтуына ћараѕанда, колхозѕа тамаѕымызѕа ћарыз болып жатћан сияћтымыз. Ол да мљмкiн. Баћи болса, баяѕы сатып алѕан «О, Шамалѕанын» Шќкираныѓ +зiне естiртпей, басћа ћыздарѕа бiресе ћазаћша, бiресе орысша сыбыр-сыбыр оћып ќуре. Ћызекен де +леѓ жазыпты. «Болса еске алам, бес балам» деп аяћталады екен. Ќсiресе ћыздарѕа џнап ћалѕан к+рiнедi, кейде оѕан +здерi кеп ћолћалап оћытып жљрдi. Жасыратыны жоћ, мџныѓ салћыны џлдарѕа ћатты тидi. Аћын к+бейiп кеттi. Тiптi, сџлу мџрттыѓ +зi де +ленге к+шкен секiлдi. Жатса-тџрса: «О, Лќйла», – деп кљрсiнетiндi шыѕарыпты. Осылайша кљн артынан кљн +тiп жатты. «О» деп басталатын талай +леѓ жазылып, сан рет оћылды да. Бiраћ сџлу мџрттыѓ +леѓi сол бiр жолдан ары жылжымады. Жылжымаса ћџрысыншы, «Лќйласы» несi мџныѓ? Шќкираѕа неге арнамайды, оѓбаѕан?! Шќкирадан сџлу болса адам емес шыѕар онысы. Бiраћ сонда да Шќкира, Шќкира ѕана емес-ау, кљллi ћыздар, тiптi, анау сџрына ћарамай, ешкiмдi таћымына толтырѕысы келмейтiн, мiнезiне бола џзын ћара «Бадамша» атандырып жiберген љйрек тџмсыћ ћызѕа дейiн сџлу мџрт десе љздiгiп тџрѕаны. Ћџдды бiздiѓ «Шќкира» деп шџрћыраѕанымыз сияћты, бетiне ћарап кљлсе де мќз болады. Неѕып ћыздарѕа мџныѓ жџлдызын ыстыћ ћып жаратћанын. Ћараптан-ћарап отырып жыным келдi. Ендi ше? Ћылжаћ па, ерке ме – сондай бiр мiнез тауып алыпты осында келгелi. Ћашан к+рсеѓ – мџртын сипап ћойып, ћыздардыѓ алдында шолжиып жатћаны... Ал бiз болсаћ... Баћи, Ћызыр боп ќлi бiр ћыздыѓ маѓына жуып к+рген емеспiз. Осы кљнi бџѕан елiктейтiндер к+бейiп барады ќуелi. Мќселен, ќне, џзын ћара! Ол да шыћпайтын бопты ћылжаћтап ћыздардыѓ арасынан. – Жiгiттер, ћыздар! – Старостаныѓ даусы. – Сыртћа шыѕыѓыздар! Тамаћ дайын болыпты. – Бљгiн жџмыстан не љшiн ерте жiбергенiн, кешкi тамаћты неге к+з байланбай, кљн бардан бергенiн сыртћа шыћћанда барып бiр-аћ бiлдiк. – Сiздерге айтатын бригадир жолдастыѓ аз-маз ќѓгiмесi бар екен. Соны тамаћтыѓ алдында тыѓдасын дедiк. Бес-он минут уаћыт

б+лiѓiздер! Кќне, берi, берi, берегiрек тџрыѓыздар! – «Д+кей келдiнiѓ» керiн келтiрiп бќйек боп жљр. «Бригадир» дегенi ќлгi бiздiѓ жџмысты тексерiп, атыздыѓ ана басына, мына басына шапћылап жљретiн ћџла атты шал емес, iшi шаѓбараћ атћан жуан кiсi екен. Колхоздан келiптi. Тљк басћан жалпаћ, бетiнiѓ џшы ћып-ћызыл шићандай. Мџрныныѓ љстi осы салћында шып-шып тершiп тџр. Т+с жљнi мен саћалы ћосылып кетiптi. Жоѕарѕы бiр тљймесi салынбаѕан жейденiѓ ашыћ омырауынан жиегi шолаћбастанѕан ћаулаѕан сары тљк к+рiнедi. Жљн кеуде жолдас ќѓгiмесiн тџп-тура жирен шаш теѓiзшiнiѓ с+зiмен бастады. – Он шаћты кљннен берi сiздердiѓ жџмыс ћарћындарыѓыз +те т+мендеп кеттi. Ќрбiр бала тамаѕына отыз сомнан ћарыз... Шу ете тљстiк. – Тамаѕымызды тауып жей алмасаћ, к+бемiздi с+гiп жер тырналаѕанша, ауылѕа ћайтамыз: – Тоћтасаѓдаршы, тыѓдайыћ та! – Староста араѕа тљсiп ќреѓ басты. – Егер, – дедi бригадир, – +зiмiзге ћарасты жердегi картоп пен сќбiз тез жиналып алынбаса, таѕы бiр ай џстаймын! Бригадирдi с+йлетiп ћойып, жирен шаш теѓiзшiнiѓ ћыбы ћанып тџр. Сонысына т+збедi бiлем, Ћызырдыѓ арћасы ћозды. Арћасы ћозѕанда алћын-жџлћын боп бљлiнбей, кќдiмгi жарысс+зге шыћты. – Бiздiѓ ћашан ћайтатынымызды сiз бiлмейсiз, жолдас бригадир, – дедi барынша салмаћтанып. Кљбiр-кљбiр тына ћалды. – Кесiмдi уаћытымыз бар. Ол бiз таласатын нќрсе емес. Университеттен: «ћайтсын» деген хабар жеткен кљнi сiз де, староста да џстап тџра алмайды. Бџл – бiр. Екiншiден, анау к+к ћасћа самосвалыѓныѓ багiне заправка жасаѕан сайын екi жљз литр жанармай сыяды. Ал ол осыннан не бары елу литрмен кетедi де, онда барѕасын +лшетер алдында заправка жасайды. Сонда бiр машинадан жљз елу кило кемидi деген с+з. Ендi келiп, соны бiздiѓ еѓбегiмiзбен жапћалы тљрсыз. Бџл – екi. Љшiншiден, бџдан былай кљнделiктi ћанша ж+нелткенiмiздi жазып отырамыз. Мџны старостадан басћа адам атћарады. Соѓынан ортаћ есебiн шыѕарамыз да, бџрынѕы кљндерге де нарядты сол бойынша жабамыз. Осыѕан келiсейiк. Сосын мейлi, ћарыз болсаћ т+леймiз, алашаћ болсаћ аламыз. – Келiстiк! – Солай болсын! – Дџрыс! Шапалаћ соѕып, бiр кiсiдей бекiттiк. Бригадир ж+ткiрiне бердi. Жирен шаш теѓiзшi:

– Сенбесеѓдер, менiѓ орныма басћа бiреуiѓдi сайлайыћ, – деген боп +кпелегенсiдi. – Мансабыѓа таласып жатћамыз жоћ. Ќншейiн ѕана жырым тiстеп љйренген кљшiк џры ит болады дегенiм ѕой! – дедi жайымен кекете жымиѕан Ћызыр. Т+рт к+зi тљгел кезде, ќсiресе Аћсеѓгiрден келген он шаћтымызды ыћтырып ала ћоймаћ болып едi, о ниетiнiѓ iске аспаѕанына теѓiзшiнiѓ ћатты +кiнгенi байћалып тџрды. С+йтсе де, ћарсы дауѕа келместен, кљйбеѓдеп «Д+кейiн» шыѕарып салуѕа кеттi. Ол кљнi староста Шамалѕаннан ћайтып оралмады. Ертесi +з еркiмiзбен Баћи екеумiз су ќкелуге шыћтыћ. «Беларусьтыѓ» рулiнде танкист. Мен бiр уыс боп ћасына шоћидым. Су алатын бастау бес-алты шаћырымдай жерде екен. Бастаудыѓ ћайнап жатћан аяћтай к+зiнен ш+мiштеп ћџйып, љш бiрдей аѕаш бидонды толтырдыћ. Шымырлаѕан кездерден д+ѓгелектене ћалып жатћан аћ ћайраѓѕа ћарап отырѕан Баћи оѕан мљлде ћатысы жоћ бiрдеѓенi айтты. – Зеке, осы Шќкира кљн озѕан сайын маѕан џнамай барады. – Е, неге? – Ќдейi жџлып алѕандай сџрадым. Байћайсыѓ ба, +зiн-+зi баѕып, +те аз с+йлейдi. Бiр тљрлi паѓ. Eзiмiзге де обал жоћ, бќрiмiз соѕан жљгiремiз деп есiртiп жiбердiк, есiртiп. Ќйтпесе асып тџрѕаны шамалы емес пе, шамалы. – Бџл Ћызырдыѓ Шќкира туралы соѓѕы пiкiрiтџѕын. Соны малданып отыр, – ы-ы-ы! – Оныѓ несiне кљлесiѓ. Eз ћолы жетпеген соѓ, сџлулыћћа да мiн таѕады, жџрт. Ћызырды меѓзегенiмдi тљсiне ћойды бiлем: – Дегенмен, Ћызекеѓ бќле, – дедi, – старостаны ћатырды, старостаны. Теѓiзшiнiѓ +зiне де сол керек, теѓiзшiнiѓ. «Жырымшеттiк тiстеп љйренген кљшiктен, терi жегiш ит шыѕады» десе, тiптi, ћатып кеткендей едi. Ей, ей, ћызыћ болсын, +зi келгесiн айтайыћ, +зi келгесiн былай +зiмiзше. Сезер ме екен. – Ћызыћсыѓ, Баћи, кеше ет ћџлаѕымен естiп кеткен жоћ па. Баћи есiне бiрдеѓе тљскендей санын салып ћалды. – Жљр, кеттiк. Саѕан ќлгi ќскерде танысћан ћызымныѓ суретiн, жазысћан хаттарын к+рсетейiн. Онан да ертерек барып, бала-шаѕалар келгенше оћиыћ. – Жарайды, оћиыћ! – Шќкирадан кљдерiн ќбден љзгендегiсi бџл. – Бiраћ бџрыстау болса да љлкен жолмен жљрейiк. Жаѓаѕыдай зiркiлдесе, жеткенше бiр тамшы су ћалмас.

Бидоyдардыѓ аузы ж+ндi џстамайтын болѕасын амалсыз к+ндi. Љлкен ћара жолмен шаѓдатып тартып келемiз. Жол љшт+рт шаћырымдай т+менiрек б+ктердегi техникумныѓ балалары жатћан базѕа дейiн сџѕындап барып-барып бџрылды. Дќл бџрылыстан киiкше шџбырѕан бiр топ н+пiр алдымыздан кесiп +те бастады. Жџмысћа ерте шыѕып, тљскi тамаћћа ерте ћайтатын болѕан-ау, сiрќ. Баћи «Беларусьтi» «беп, беп» дегiзiп едi, тыѓдаѕан жоћ. Ћайта бепiлдеткен сайын џлдары картоп, сќбiз, топыраћ лаћтырып, кейбiр ћыздар тiлiн шыѕарып, бетiн ћисайтып мазаћћа айналдырды. «Танкист» ћанша +кiректегенiмен, амалсыз тоћтады. Асыћпай-саспай +тiп жатыр, +тiп жатыр. Џлыћызы аралас отыз бен он бестiѓ арасын ћамтитын кемiнде екi жљзге тарта адам. Бiздi ќдейi б+гегенi беп-белгiлi. Iшiнде небiр ћошћар тџмсыћ атан жiгiттер жљр. «Жасына ћарамай, ќркiм шарты келген кезде шамасыныѓ жетiсiнше мамандансын, бiлiм алсын» деген с+з бар ѕой. Ќйтпесе мынау нќн-нќн жiгiттер мџз шайнап, от бљркетiн шаѕында боталы тљйедей боп бала-шаѕаныѓ арасында жљргенi жараспайды-аћ емес пе? Бџлармен салыстырѕанда, џзын ћара айтпаћшы, бiз бќрiмiз ћџрдас емеспiз бе, тегi. Ендеше деймiн-ау, жас ћыздарды ћойшы, ќнебiр љп-љлкен ћыздар да: «А-аѕа-й», – деп жасымситынды шыѕарып апты. Олар да +здерiнше Шќкира болѕысы келедi. Eз ћиялыммен +зiм болып отырып байћамаппын, Баћиым жылан арбаѕан торѕайдай есеѓгiреп ћапты. Жол босаѕаннан кейiн де ћозѕалар емес, +тiп кеткен топтыѓ соѓынан к+з алмайды. Екi ћыз б+лектенiп кейiндей бердi. Жалтаћ-жалтаћ бџрылып ћарады. Толыћша келген аћ ћџба ћыз серiгiне бiрдеѓе дегендей болды. Сол-аћ екен, Баћи кабинадан ћарѕып тљсiп, тџра жљгiрдi. Аналар да тосып тџрды. Ћол берiсiп амандасты. Аћ ћџба ћыз жайраѓ. Баћи ыржаѓдап кљле ме, жер тарпима, ќйтеуiр, ћыз алдындаѕы ћимыл-ћозѕалысы маѕан џнамады. Жазѕанныѓ џстамсызы-ай! Тќп-тќуiр жiгiт +зiн байсалды џстаса ћайтедi. Дегенмен, жљрегiнiѓ тљгi бар-ау. С+йтiп жљрiп, танымайтын ћыздарды тоћтатып алѕанын ћарай г+р. Не тындырам дейсiѓ сонда... Баћи к+п кiдiрмей ћайта ћайтты. Екi езуi екi ћџлаѕында, жерден жетi ћоян тапћандай мќз боп келедi. Келе менi ћџшаћтай сљйiп-сљйiп алды. – Таптым, – дедi сосын. – Кiмдi? – Розаны, Розаны! – Оныѓ кiм сонша? – Менiѓ армияда жљрiп танысћан ћызым осы, Зеке. Шамалѕандаѕы техникумда оћиды екен. Б+лмесiне шаћырып, адресiн

бердi. Ендi маѕан Шќкираѓныѓ к+к тиынѕа керегi жоћ, к+к тиынѕа! – Ќкел ћолыѓды! Ћолын ћысып, ћуанышымен ћџттыћтадым. Жымыѓ-жымыѓ етедi. – Зеке, балаларѕа айтпа, балаларѕа! Балаларѕа айтсаћ айтайыћ, ћыздарѕа айтпайыћ. Естiсе ести берсiн. Ћайта естiп iшi кљйсiн. Ћысћасы, екеумiз де бџл ћуанышты балаларѕа жеткiзуге асыћтыћ. Ќсiресе Баћи +зiн баћытты сезiнiп едi... Сол кљннен бастап Баћи техникумныѓ жатаћханасына жиiжиi аттанып тџрды. Ол мейлi тљн ортасында оралса да, оянып ап ќѓгiме сџраймыз. Ћыз не дедi, бџл не дедi – бiлгiмiз келедi. Бiраћ, шынымды айтсам, Баћидыѓ бiр с+зiне ћанѕан емеспiн. «Зеке, несiн айтасыѓ ћызыћ болды, ћызыћ», – деп ыржыѓ-ыржыѓ кљле бередi. Несi ћызыћ?! Ќрi-берiден соѓ, балалар мџныѓ барып жљргенiн +тiрiкке шыѕарып, мазаћтай бастады. «Роза тљгiл, шытыры да жоћ», – деп кљйдiрдi. Мџнысы маѕан да батты. Eйткенi, мен мџныѓ к+зi тiрi куќсымын. Балалардыѓ с+зi жанына батса, менi к+лденеѓ тартады. Бiр ћызѕа жар боларлыћ жiгiт. Тљр-тџлѕасы мынау. Ал ана сенбейтiндерге не iстеп, не ћойѕанын айтып тљсiндiрудiѓ орнына, кљш к+рсетiп сендiруге тырысады. Алдына жетiп барып, кеудесiн кере ћолын созып жiберiп, бiлегiнiѓ бџлшыћ еттерiн ойнатады. Сосын +зiне бiр, оѕан бiр ћарап: «Бала-шаѕа, бала-шаѕа» менiмен ерегiскiсi келедi, ерегiсгiсi», – деп ерсiлi-ћарсылы жљре бастайды. Бџл с+йткен сайын сџлу мџрт орнынан ћарѕып тџрып, ауаны бокстей ж+неледi... Аћыры шыдамым таусылды да: – Сенбейтiндерiѓ жљрiѓдер! – дедiм. Бџѕан олар да келiсе кеттi. Баратын боп бес-алты ћыз, бесалты џл шыћты. Бiздi аттандыруды љлкен мерекеге айналдырды. Баћи – Т+леген. Роза – Жiбек. Мен – Шеге. Љй артындаѕы аттап +тетiн ћара су – «Жайыћ». Техникумныѓ жатаћханасымен арадаѕы тоспаны «Ћособаныѓ к+лi» деп атадыћ. Шегенiѓ ариясын айтып, шыѕарып сап жатыр. Баћи мќз. – Ей, ей, Зеке! Зекелер! Т+леген мен Жiбек те адам ѕой, ќ? Жырдыѓ +сiрiп ќкеткенi болмаса, ол да +стiп аттанѕан шыѕар, +стiп, – деп џшып-ћонады. О, тоба, осы ћыздарѕа таѓ ћалам. Тљнге ћарай желiк бiте ме, жоћ ќлде таныстарынан г+рi бейтаныстарѕа ќуестiгi басым бола ма, ќйтеуiр +згерiп сала бередi... Техникумныѓ ауласына келгесiн-аћ ћаѕынып кеттi. Ары-берi +ткен жiгiттерiне тиiсiп, жырћ-жырћ кљлдi, шулап +леѓ айтты. С+йтiп, бiздiѓ сырттан

кеп тџрѕанымызды ќшкерелеп бiттi. Баћи ќлi жоћ. Розасы тљскiр бџлданып шыћпай жатыр ма, ќлде б+лмесiн таба алмай ћалды ма, болмаса: «Жолдастарым сенiмен танысћалы кеп тџр», – дегесiн таранып жатыр ма – белгiсiз. Таранып, киiнiп жатса, Баћидыѓ +зi келер едi ѕой... Шыдамым таусылды. Дќл осы жолы к+рсете алмай ћайтсаћ, бес жыл бойы +тiрiкшi атанып кетерiмiз хаћ. Жљгiрiп Баћидыѓ артынан мен де келдiм. Дќлiздiѓ iшi ћайшы алысћан адам, сапырылысып жљр. Жџмыртћадай, лампочканыѓ жарыѕы темекiнiѓ тљтiнiмен ќбден буалдырланып алѕан. Бiр тљрлi жылымшы иiс мљѓк ете тљстi. Ары кiрерiмдi де, кiрмесiмдi де бiлмей тџрып ћалдым. Кепкiсiн жымыра киген нќн жiгiт ћасаћана иыѕымнан ћаѕып +ттi. Таѕы бiреуге соѕылдым. С+йте-с+йте сыртћа шыѕыппын. Манаѕыдай емес, ћыздар сыбырѕа к+шiптi. – Ойбай, ћайда жљрсiѓдер! Ќлгi Баћи ћайда? Ћџрсын, кетейiк. Мыналар т+белеске дайындалып жатса керек. – Аѓћалаѓдап Баћи жеттi. – Ћазiр, мiне, тап ћазiр келедi. – Келгеннiѓ жолы болсын, кеттiк. Таѕы бiрде кезiгермiз. С+йтiп айт. Мына жiгiттер т+белескелi жатыпты. Бiр кiшкене бала кеп айтып кеттi. Кiдiрмей-аћ ауылѕа ћарай жылыстадыћ... Ертесi Баћи кеѓсiрiгiн емдету љшiн ћалаѕа аттанды. Сонан берi Розамен кездескенiн к+рген емеспiз. Мiне, биыл екiншi курсты бастадыћ. Старостамыз ќлi жирен шаш теѓiзшi. Екеуiне де батырып ќзiлдейтiн сџлу мџрт. Ол старостаѕа айтады: – Былтыр ѕой бiз жџмыстан тамаѕымызѕа ћарызданып ћайттыћ. Ал сен болсаѓ, тљйе сатћандай-аћ шыттай киiндiѓ. Сонда не, бiздi аћымаћ санаймысыѓ. Жоћ, мырзам, былтыр сенi ќскерден жаѓа келдi деп аяѕанбыз. Ендi +теуiѓ керек. Ќйтпесе сотћа беремiз. Ол љндемейдi. Бiраћ бетiне ћаны ойнап шыѕа келедi. «Џялѕаны ѕой», – деп ойлаймыз. Мљмкiн, ыза болѕаны шыѕар... Баћиѕа айтады: – Бќкен жаћында Роза жеѓгемiздi ћалаѕа ќкеп, тамашалатып ћайтарыпты деп естiдiк, џзын ћџлаћтан. Азамат. Ќскерлiк мiндетiн +теп келдi. Оћуѕа тљстi. Ендi љйленуiне ќбден болады. Бiраћ сол жеѓгемiздi, ќпендем айтпаћшы, тiрi шаћта к+ре алмаймыз ба деп ћорћам. Шамалѕаннан шыћћан автобус Алматыѕа жеткенше Бќкеѓ газет оћумен болыпты да, ћасында отырѕан Розаѕа лќм-мим демептi деседi, сабазыѓ. Бiр себептен сол да дџрыс. Ќйелге жалбаѓдаѕан жiгiттi жек к+ремiн. Алатын болѕасын ќуектетiп керегi не. Соѕан ћараѕанда, той жаћын ћалѕан секiлдi.

Жiгiттер лап ћояды. – Бќке, шынымен ћашан љйленесiз? Ќттеѓ, +зiмiзге сондай ћыз табылса, шiркiн! Той деген де с+з бе, сќрсенбi кљнi таѓертеѓ жасар едiк. – Eстiп жљрiп дат деп ћала ма деп ћорћам. – Не к+п, жiгiт к+п, ол да мљмкiн. Баћи абыржып ћалады. Сосын +зiнiѓ +мiр туралы соѓѕы тљйген ћорытындыларын сабаћтай бастайды. – Тiрлiгiѓдi сџра, тiрлiгiѓдi, – дейдi ќуелi сџлу мџртћа шљйiлiп, – бќрi +з басыѓнан +тедi... Аман болсаѓ ћатын да аласыѓ, бала да сљйесiѓ... Ол мырс-мырс кљледi. Шынында да бљгiн он екiншi сентябрь – танкистер кљнi. Бџл кљнi оны Роза Балтыћ жаѕалауында жљрген кезiнде де талай рет ћџттыћтаѕан. Бљгiн де сонысын аѓсап отыр. Бiраћ... – Роза жаћсы ћыз, ер жiгiттiѓ жары болуѕа лайыћ ћыз, – дедiм, Баћи кљрсiнiп жiбердi. К"РШIЛЕР Eте тез – лездiк; +те џзаћ – мќѓгiлiк деген џѕымдар уаћыт +лшемiнен асып, кемiмек емес – еѓ ќуелi осыныѓ +зi мќѓгiлiк екен. Сол мќѓгiден келе жатћан аћићатты Ырысбек дќл ћазiр лезде тљсiнгендей, жаѓалыћ ашћандай сезiндi. Биыл ћырыћћа толды. Ќжесi жетпiс т+рт жасында дљниеден ћайтћан. Сонда бџл жетi жаста едi. Ќжесiнiѓ ертегiлерi, батасы, ћарѕысы жќне де к+шкен-ћонѕаны, к+ршi-ћолаѓы, аѕайын-туысы, абысынажыны, џлы-ћызы, ћџда-ћџдаѕиы, тiптi оныѓ ќке-шешесi, атаенесi, олардан естiгендерi – ћысћасы, осыныѓ бќрi туралы айтатын ќѓгiмелерiнiѓ к+пшiлiгi есiнде. Рас, кейбiреулерiн кезiнде тљсiнбеген. Бiраћ, бљгiнде соныѓ ескi сорабына ћарап толыћтырып алады, соныѓ негiзiнде тљсiнедi. Демек, +з +мiрiн ћосып есептегенде, оћып бiлгенiнен басћа, толыћ бiр ѕасыр туралы џѕымы бар. Мысалы, Ћошан деген кiсi жалѕыз атты кедей екен. Сол жалѕыз атына жер ћора ћазады. Ћыстыѓ кљнi болса керек, ћарлы боран соѕа бастаѕан соѓ, атын ќлгi ћорасына кiргiзейiн десе, басы сыйып, б+ксесi сыймай ћалыпты. Содан соѓ сауырына жаман к+рпесiн жауып ћояды. Ары +ткен, берi +ткен: – Ћошеке, мџныѓыз не? – деп сџрайды екен: Ол: – Ћошан тiршiлiк ћой, – дей салатын к+рiнедi жайымен.

Сол с+з бљгiнде ауылѕа ѕана емес, аймаћћа тараѕан ќйгiлi мќтел. Берекесiз шаруаныѓ бќрi «Ћошан тiршiлiк» аталады. С+йткен Ћошанныѓ баласы Жыбырмен ќжесiнiѓ тiрi кезiнде к+ршi отырѕан. Ќжесi ћџралпы едi. Азан шаћырып ћойѕан аты Дљйсебек екен. Дљйсебек сыршы болатын. Аѕаш т+сектiѓ бетi, адалбаћан, сандыћ секiлдi бџйымдарды ќр тљрлi бояумен +рнектегенде гљл-гљл жайнатып жiберетiн. Тџћиып сыр жаѕып отырѕанда бет-аузы жыбырлап кететiн. Сонысына бола Жыбыр атанып кеткен. Ал Жыбырдыѓ жалѕыз џлы Тџрдымћан бџдан бес-алты-аћ жас љлкен шыѕар. Ол да шебер етiкшi едi. Су жџћпас +тiрiкшi болатын. Iшiмдiкке салынып, ќйелiмен ажырасып жљрiп, аћыры +лiп тынды. Ћошанныѓ оты бiржола с+ндi ме ќлде бiр жерде жалѕасып жљр ме – бџл жаѕы ћараѓѕы. Сол +зiнiѓ ой к+зi жете алатын мезгiлден бергi аныћ, к+мескi, кљѓгiрт, ћараѓѕы – толып жатћан ћуанышы, ћайѕысы бар к+рiнiстiѓ топаны к+з алдынан ж+ѓкiлiп лезде +те шыћты. С+йттi де +зi ќлi бастан кешiп љлгермеген уаћыт iшiндегi сезiнбеген тљйсiкке тiрелiп тоћтады. Тоћтады да бiр кљнге шегiндi. Ћызметтес жолдасы кеше жаѓа пќтер алѕан аѕайынын к+шiрiсуге барѕан. Ћайтып келген сон: – Патшаѕар, зiлдей-зiлдей мебельдерiн к+тере алмай, мыћшыѓдап жатсаћ, аяћ киiмдерiѓдi шешiѓдер деп шыр-шыр етедi. Ћайтсын ендi бейшара, жетi атасынан берi есептегенде паркет едендi љйге кiрген алѕашћы џрпаћ ћой. Бiраћ +зi осындай љйде туып, +сiп келе жатћан адам секiлдi, ха-ха-ха! – деп бар даусымен +тiрiк кљлген. Ырысбек жолдасыныѓ елеусiз, бiраћ аѕайыныныѓ ћылыѕы iшiне сыймаѕандыћтан, ерiксiз айтћан «ќзiлi», ерiксiз кљлген кљлкiсi жайлы к+п ойланды. Џћсастыћ бар едi. Eйткенi мџныѓ +зi де жаћында дќл сондай пќтер алѕан. Жаѓаѕы жолдасыныѓ аѕайынынан айырмашылыѕы – бџл безектеп сезiмiн сыртћа шыѕарып айтпаѕаны ѕана екен. Ћандай таразыѕа салып, ћанша рет безбендесе де бџдан арыѕа бара алмады. Себебi: таѕалы ат тайып жыѕылардай жап-жалтыр болып жљзiн к+рiнiп жатћан едендi зiлдей ћабырѕа шкафiнiѓ сираѕы тыр еткiзгенде бетiн тырнаѕандай денесi тљршiккен. С+йтсе де осындай ћуаныш шалћытып тџрѕан шаћта еркiн тежей бiлу де мыћтылыћ емес пе. Бљгiн, мiне, ќлгiндей мазаћтан ћџтылып отыр. Егер бџл бiр пендешiлiк, жеѓiлдiк iстесе, +зiнiѓ тџзы жеѓiл байѕџс ендiгi џзын елдiѓ руына, ћысћа елдiѓ ћиырына жайылар едi. Алды-артын ойлап, ћорытындыѕа келiп алѕаны ћандай жаћсы болды. Шынында да атасынан ћалѕан мџра емес.

Ырысбек ес бiлгенде бџлардiкi тауда, бiр тереѓ шатћалдыѓ т+рiнде жеркепеде отыратын. Т+бесiне салѕан майда тобылѕыныѓ басы сљѓгiленiп ыс болып тџрушы едi. Ћабырѕасынан, т+бесiнен анда-мџнда сау-сау етiп топыраћ ћџйылатын. Осы љйдi ќбден ћазып бола бергенде бџрышынан љлкен тас шыћћан. Ћопарып тастауѕа љй ћазушылардыѓ кљшi келмеген. М+лшермен ш+ккен тљйедей болар. Соныѓ +ркештейi бџлтиып наћ т+ргi керегенiѓ тљбiнен шыѕып жататын. Содан соѓ сонымен бiрдей етiп екi басына да тас ћойып, љстiне ћатар-ћатар сырыћ салып, жљк жиятын. Сол кездегi к+ршiлерiнiѓ к+зi тiрiлерiнiѓ бiрi – ќжесiнiѓ љлкен келiнi. Шљйкедей аћ кемпiр. Анада келiп «ћџтты болсын» айтып, шашуын шашып кеттi. Жљзге келдiм дейдi. Бџ кiсi сол кезде осындай кемпiр болып к+рiнетiн бџѕан. Елулерде ме екен, сiрќ! Ендеше жљз болмаса да тоћсанныѓ мол iшiнде. Алжуѕа аз-аћ ћалыпты. Кiрген, шыћћан есiгiнен жаѓылып ћалып, ана б+лме, мына б+лменi аралап жљре бередi. Ќр затты бiр џстап, сипап к+редi де: – Жаћсы, бќрi жаћсы, бќрекелдi! – дейдi кљбiрлеп. Содан соѓ: – Ћџдай ћџтты ћылсын, берген баѕын алмасын; бџл ќлi балаѓныѓ баласына кетедi. – Жаѕалап келе жатып, батареяѕа ћолы тиедi. – Бџл наѕып жылы болады десем, мынаныѓ бќрiнен тоћ жљрiп тџрады екен ѕой, – деп мен де бiрдеѓе бiлемiн деген кiсiше аћырын езу тартады. Сол жеркепе мен жаѓа пќтерiнiѓ арасы ћандай жаћын жќне ћандай алыс едi. Аћ кемпiрге ћараса жаћын... Олай дейтiнi – бџлар жеркепеде отырѕан жылы ћыста бљкiл к+ршiлерiн соѕымбасыѕа шаћырды. Љйi ќудем жердегi бiр шал насыбай шаћшасын џмытып кетiптi. Алып келуге Ырысбектi жџмсады. Бџл есiктен аттап шыѕа-аћ бџрћыратып айдап ж+нелген. Шаћшаны ќкеле жатып, осы насыбайды неге атады екен деген ой сап ете ћалды. Жол-ж+некей к+ргiсi келiп, аѓсары ауа бердi. Содан соѓ ерiнге бiр ш+кiм к+к бџйра насыбайды ћаѕып салды. А дегендеаћ ернi дуылдай ж+нелдi. Шыдамай тљкiрiп тастады. Сонда да дуылдатћанын тоћтатпады. Есiктiѓ алдында сќл б+гелiп аузын жеѓiнiѓ сыртымен сљрттi. Eйтiп-бљйтiп кљйбеѓдеп љйге кiрдi. Шалдыѓ шаћшасын бердi. Кiшкенеден соѓ к+зi ћарауытып, басы айналып бара жатћанын сездi. Жљре алмай, тќлтiректеп кеттi. Жљрегi лоблыды. Ал ћџс келiп. Бiреуi: «Iшiн жел ћармап ћалды, ыстыћ-ыстыћ май iшкiз», – дедi. Екiншiсi: «Iшiн ћазантолмасына дейiн иiс сабынмен сылаѓдар, жљрегiнiѓ басын ућалаѓдар», – дедi. Аћыры бљкiл ауылдан иiс сабын табылмады. Бџл насыбай атамын деп елiтiп ћалѕанын ешкiмге айтпаѕан. Бiраћ соны бiлiп ћойѕан осы аћ кемпiр едi. Бќрiн ћойып сљт

бергiзген. С+йтiп, кљтпеген жерде табан астынан жабысып, жџрттыѓ љрейiн алѕан «наућасты» ћолма-ћол жазып, сезгiрлiгiмен љлкен-кiшiнi тљгел таѓ ћалдырѕан. Ырысбекке осыныѓ бќрi кешегiдей. С+йткен бiр ауылдыѓ, бiр дќуiрдiѓ пысыѕы бљгiн бiр љйдiѓ iшiнде жљрiп адасћанын к+ргенде ќлгiндегi ћып-ћысћа сезiлген уаћыт шексiздiкке дейiн созылып сала бередi. Осы +зiне белгiлi «џзаћтыћтыѓ» iшiнде кiмдер к+ршi болмады. Ћайда жљрсе де, ћандай жаѕдайда да к+ршiсiз +мiр сљру мљмкiн емес екен. Бiраћ дќл ћазiр сол к+ршiлердiѓ аты-ж+нi тљгiл џзаћ санын табудыѓ +зi љлкен жџмыс секiлдi. С+йте тџра, естен кетпейтiндерi таѕы бар. Соныѓ бiрi – Жџмаћын деген шолаћ ћырѕыз. Ћолыныѓ кемдiгiне ћарамай, ер к+ѓiлдi едi. Ал оныѓ бџл iсiн бiреулер џсаћтыћћа жатћызары аныћ. Ырысбек љшiн iрiлiк едi. Ендi ойласа да солай екен. Ырысбек алѕаш мектепке баратыннан жыл бџрын таудан ойѕа к+шiп тљстi. Ат т+белiндей ѕана жерге орналасћан шаѕын ћыстаћ тау баласына алѕаш џшы-ћиырсыз љлкен ћала болып к+рiндi. Мџндаѕы жљру-тџру да +згеше екен. Ќркiм ћалаѕан жерiнен љй ћазуѕа болмайды. Бiр жерi к+ше, бiр жерi баћша. Т+бесiн шатырлап, еденiн таћтайлап љй салып алу бџлардыѓ ћолынан келмейтiн iс едi. Кљтпеген жерден Жџмаћындай к+ршiге кез болды. Асты-љстi таћтайлаѕан екi б+лмелi љйге кiрдi. Бџл – Жџмаћынныѓ ескi љйi екен. Бiрде Ырысбектiѓ ќкесi арћанын ћанжыѕасына байлап, аћ балтасын белiне ћыстырып отынѕа аттанып бара жатты. Артынан жљгiре шыћћан Жџмаћын айћайлап шаћырып алды. – Ћайда барасыѓ? – дедi +ѓi бџзылѕан ол ынтыѕып. Ќкесi ћапелiмде ћатты абдырап: – Отын ќкелейiн деп, тауѕа... – дедi. Отын тљсiрiп ћайтесiѓ, љйiмдi босат дегелi тџр деп ойлаѕан. – Мынауыѓ болмайды, к+ршiм, – дедi ол ћатты ренжiп, – ћазiр атыѓнан тљс те, ерiн алып отћа ћой. Содан соѓ бiздiкiне кел! Жџмаћын ќкесiне ћатты ренжiдi. – Жџмаћынныѓ к+ршiсi к+к балаћ боп таудан отын сљйретiп келедi дегiзсеѓ, менi тiрi +лтiрмедiѓ бе! «К+ршi аћысы, ћџдай аћысы» деген. Менi бљйтiп екi дљниеге бiрдей ћара бет ћылма. Бџрын-соѓды ешћандай алыс-берiсi жоћ осы адамныѓ неге с+йткенiн Ырысбек тљсiне алмаѕан. Бiраћ ќйтеуiр жаманшылыћ емес екенiн бiлген. Ендi ойласа, жаћсылыћ жасау барлыћ адамныѓ ћолынан келмейтiн iс екен. Ал кез келген аћымаћтыѓ жаманшылыћ жасай алатынына сенiмi мол. Жџмаћынныѓ жаћсылыѕы оныѓ жеке басыныѓ кереметтiгiнен де емес шыѕар. Ха-

лыћтыѓ ѕасырлар бойы ћалыптасћан, орныћћан к+ршiлiк занын орындаѕандыѕы болар. Ќйтсе де осындай жаћсы дќстљрлердi бџлжытпайтындар, тiптi к+п болса, шiркiн!.. Eйту ћайда дейсiѓ! Адам мiнезiндей кљрделi бќленi к+рмедi ѕой бџл. Баяѕыда класс жетекшiсiнiѓ кейбiр балаларѕа мiнездеме жаза алмай ћиналѕанын бiлетiн. «Осы бiздiѓ бќленде адам ретiнде мiнезi бар ма?» – деп сџраѕаны барды. С+йтiп, +зi де бiр к+ршiсiнiѓ мiнезiне жiп таѕа алмай-аћ ћойды. Осыдан бес-алты жыл бџрын, оћу бiтiрген соѓ ћалада ћалды. Ќлгiмен жылѕа толар-толмас уаћыт ћана к+рiп отырды. Ћылыћтары бiр тљрлi ћызыћ едi. Пќтер iздеу дегеннiѓ жоћ ћараѕаннан да жаман екенiн бiлетiн шыѕарсыздар. Жылы џшырай ћараѕандардыѓ бќрiнен де сџраѕыѓ келiп тџрады. Ырысбек +стiп ерсiлi-ћарсылы жљргiншiлермен есiк алдында, аулада отырѕандарѕа жалтаћтай ћарап келе жатћан. Толѕан торсыћтай бљйрек бет жiгiт џшыраса кеттi. Екеуi сќл шљйiркелесiп, жаѕдайласћан соѓ-аћ ќлгi жiгiт љйiне бастап ќкелдi. – От астынан жаѕылып, барлыѕына жылу сонан тарайтын етiп салынѕан жетi б+лмелi љйi бар екен. Кезiнде осы совхоздыѓ директоры жекеменшiгiне салдырып, бџѕан он т+рт мыѓ сомѕа сатып кетiптi. Аты – Б+кенбай екен. Он жыл ћой баѕыпты. Жиѕан-тергенiн, жылт еткен бџйымдарына дейiн сатып, осыѕан жџмсап, ћалтасыныѓ да к+ѓiлiнiѓ де ортайып жалаћтап отырѕан сыѓайын танытты. Аулада анадай жерге моншаѕа арнап оћшау салынѕан бiр б+лме љйiн ќлгiндей жаѕдайына бола амалсыз жалѕа беретiнiн айтты. Ырысбектiѓ де iздегенi осындай адам болатын. Оѕан керегi аћша, бџѕан керегi пќтер. Аралап к+рiп едi, бџрынѕы иесi кiлем iлген шегелер сойдиып-сойдиып бос тџр екен. Оныѓ бќрiн ћалпына келтiру љшiн кемiнде нќн кiлемнен алтауы керек. Еденi таѕы бар. Б+кенбайдыѓ соныѓ барлыѕын тљгендеп, б+лмелердiѓ +здi-+зiне лайыћ жињаздарын ћалпына келтiрмейiнше, жарѕаћ ћџлаѕы жастыћћа тимейтiндей к+рiндi. Мџнысы оныѓ дљние ћџмарлыѕы ма, ќлде жаѓадан ћолы жеткен арманыныѓ ќлi басылып љлгермеген алѕашћы алћыны ма, ол жаѕын ажырата алмады. Д+ѓгелек љстелге дастарћан жасады. Шай iше отырып: – Љйдi к+рдiѓ туысћан, – дедi Б+кенбай бiр тљрлi жылы џшырай ћарап, – џнатсаѓ ертеѓ к+шiп келе бер. Мен љйде болмасам, ќйелiм Ћайныш бар. Кiлтi +зiнде. Ырысбек ертеѓiне-аћ к+шiп келдi. Есiктi Ћайныш келiп ашты. Б+кенбай ћойдан шыћћалы берi, ћойшылардыѓ љйiн

ж+ндейтiн бригадада iстеймiн деген-дi. Сол жџмысына аттанып кетiптi. Жарты айсыз оралмайтын тљрi бар. Ол бiр жолаушы к+рiнедi. Тљптеп келгенде, к+ршiсi де, пќтердiѓ ћожайыны да осы Ћайныштыѓ +зi секiлдi. Мейлi емес пе, Ћайнышты ћомсынатындай мџныѓ +зi кiм?.. Бџлардыѓ адал еѓбегiнiѓ, табан ет, маѓдай терiнiѓ арћасында осыншама ѕимаратћа ћолы жетiп отыр. Балпиѕан ћараторы келiншектiѓ бас-аяѕын к+зiмен тљгел шолып шыћћан Ырысбектiѓ ойында осы тџрѕан. Ол бiраћ алды-артына ћарамастан, Б+кенбайдыѓ аманатын жеткiзiп жатты. Езуi к+пiрiп, сќл дџдыћтанып сейлейдi екен. – «Ћарызданып-ћауѕаланып жаѓадан ћора-жай алып дегендей, жаѕдайды кеше ескерткем. Ж+нi келсе бiр жылѕа, ќйтпесе жарты жылѕа тљгел т+леп ћойсын! Аћыр беретiн тиындары ѕой. Сонда бiздiѓ де к+зiмiзге к+рiнiп ћалар едi» деп кеттi к+ршiлерiѓiз, – дедi. – Ќрине, оныѓыз рас ћой, – дедi Ырысбек Ћайныштыѓ талабын ћанаѕаттандыратын халы бар кiсiдей-аћ. – Жас балалары аз екен деп едi, к+п екен ѕой, менiѓ Аманым тентек, балаѓызбен т+белесiп ћалып жљрмесе, ћайдан бiлейiн. Бала болѕан соѓ к+ктi жџлып, тамѕа љйкенiп... – дедi Ћайныш таѕы да дџдыћтап. «К+п» деген с+з Ырысбектiѓ жљрегiне шаншудай ћадалды. – Ќрине, ендi ептеп балалар бар, – деп кљмiлжiдi. Кљмiлжу табиѕатына жат ћылыћ едi, жараспай шыћты. Автобуста бейтаныс бiреумен бес-он минут ћатар отырѕанда ћасындаѕыныѓ мазалы адам болѕаны жаћсы. Оѕан ћараѕанда бџл айлап-жылдап бiрге отыратын к+ршi. Ќлi тљсiнiспей жатып к+ѓiлiн жыртћысы келмей, амалсыз осылай деген. Бiраћ Ћайныш мџнымен тынбады. – Ей, Аман! Ћџдай ѕана ћуратып ћойѕан ћу шешек, тџр былай! Кiсiнiѓ бiрдеѓесiн сындырасыѓ! – дедi. Шашын џстарамен таћырлап ћырѕан дап-дардай ћара бала анадай жердегi алма аѕашыныѓ тљбiне љйiп ћойѕан жљктiѓ љстiне тљйнек тигендей аунап жатыр екен. Ћайныштыѓ айћайын елер емес. – Ыдыс-аяћты шаѕар ма екен? – деп абыржыды ќйелi. Ћайныш баласын ћолына шыбыћ алып жљрiп зорѕа ћуды. – Сџмдыћ-ай, баласы тентек пе, ќлде есалаѓ ба? – дедi ќйелi шошынып. Ырысбектiѓ есiне ќлгi жолдасыныѓ таѕы бiр ћылыѕы тљстi. Ол отырып-отырып +з-+зiнен: «Сен анау жалбиѕан ћара теректi бџтаѕы жоћ, сидиѕан сырыћ кљйiнде к+ре аласыѓ ба? Мќселен мен к+ре аламын. Тiптi, сенi жалаѓаш кљйiѓде к+ре аламын. Ол ол ма, не ойлап тџрѕаныѓды да бiлемiн. Ал

ћайтесiѓ?! Деп бiр ћойѕан екен дейдi сонда», – дейтiн +зеленiп-+зеленiп. – Ой, данышпаныѓ-ай десеѓ ше! – деп ќзiлдейтiн бџл да. Ћайныш пен Аманѕа сол «данышпанныѓ» к+зiмен бiр демге ћарап едi, зќресi џшты. Амалсыз аћылѕа жеѓдiруге тура келдi. Содан соѓ к+ѓiл жџбататын б+тен дќлел iздедi. Сондаѕы ћарманып тапћаны институтта оћып жљргенде бiр ћарт мџѕалiмнiѓ аузынан естiген ќнгiмесi болды. Сол кiсiнiѓ +зiне таныс ерлi-зайыпты екi адам ажырасып кетедi. Арада уаћыт +тiп жатады. Ќйелi кљйеуге тиедi. Ерi ќйел алады. Кљндердiѓ кљнiнде екеуi де жаѓа пќтерге к+шедi. Келсе, пќтерлерi есiктес болып шыѕады. Ќуелде ажырасып кеткен бџрынѕы ерлi-зайыптылар есiк алдында кездесiп ћалѕанда ала к+здеп +тiседi екен. Келе-келе амандасатын болады. Аћыры бiрiн-бiрi ћонаћћа шаћырысып, аяћ-табаѕы араласып тџратын тату к+ршiге айналып кетiптi дейтiн. Оныѓ ћасында Ћайнышпен к+ршi болудыѓ несi ћиын. Баяѕыда ќжесi айтатын: бiздiѓ Ћоћыш «ќринемен ћџтылады» деп. Мџнысы несi екен жарыћтыћтыѓ дейтiн ќже с+зiнiѓ байыбына бара алмай. Соны ендi тљсiнгендей. Манадан берi +зi де жанына зор келгенде ќлденеше «ќриненi» тоѕытып жiберiптi. «Келеке болмай, береке болмайды екен, балам» деп отырар едi. Мiне, мџныѓ да шындыѕын дќлелдейтiн кез жеткен секiлдi. Ћайныш ћалай т+ѓкерiлсе, бџл солай т+ѓкерiлiп тљскенiн аѓѕармай да ћалыпты. «Келеке болу» деген осы емес пе. Ендi «берекесiн» кљту керек. Шiлде. Тал тљс. Аспан айналып жерге тљскен ыстыћ. «Кедей болсаѓ к+шiп к+р», тиесеѓ де, тљсiрсеѓ де таусылмайтын к+ѓ-ћоћыр ќбден ћажытћан. Тiлi аузына сыймайды, тер шљмектеп тџр. Буын-буыны ћалтыраѕан секiлдi. Содан соѓ амалсыз љюлi жљктiѓ ћасындаѕы к+галѕа жљресiнен отыра кетiп, сџћ саусаѕымен маѓдай терiн сыпырды. «Берекесiн кљту керек» деген ойын ешкiмге айтћан жоћ. «Џлым жаћсы болсын десеѓ, џлы жаћсымен; ћызым жаћсы болсын десеѓ, ћызы жаћсымен ауылдас бол». Ал таптыѓ iздеген к+ршiѓдi. Eзiн-+зi зорлап кеѓккеѓк кљлдi. Онысы кљлкiден г+рi жылаѕанѕа к+бiрек џћсаѕан. Сонда отырып баяѕы бала кездегi к+ршiсi Жџмаћынды еске алып едi. Кiлеѓ с+йтедi. Ћайдаѕы бiр +стiп к+ршiден торыћћанда еске тљсетiн ќдетi. Сiрќ, адам жаманшылыћсыз, жаћсылыћтыѓ ћадiрiн бiлмейтiн болу керек. Ћызы демекшi, ћызы Љкiлiм ћандай тамаша адам едi, шiркiн! Eзi сондай бауырмал, балажан болатын. Мџныѓ тасыр, тектектiгiне ћарамай, туѕан iнiсiнше бауырына тартып алѕан. Есiне сол Љкiлiм тљссе ќлiге дейiн жљрегi лљпiлдеп ж+неледi. Сiрќ, +ле-+лгенше џмыта алмас.

Сол ертеректе Ырысбектiѓ +зiнен оћитын Ћџсман деген кiшкентай ѕана бџлтиѕан ќншi бала болды. Оѕан ауыћ-ауыћ ќн айтћызып ћойып, раћаттанып тыѓдайтын. Ќсiресе: «Ћызыћћанмен, ћызѕанѕанмен не пайда, Ќттеѓ неге он сегiзде болмадым», – деп шырћаѕанда сол кездегi к+ѓiл кљйiн шертiп тџрѕандай сезiнетiн. С+йтетiн де таѕы да Љкiлiм жайлы ойлайтын. Ойлайтын да ертегiнiѓ кейiпкерiндей ѕажайып сџлу бейнесiн к+з алдына елестететiн. Eкiнетiн, аяйтын – ќйтеуiр +зi де бiр демге таѓѕажайып +мiр кешетiн. Eкiнетiнi сол кезде Љкiлiмдi неге сонша жаћсы к+ретiнiн +зi де тљсiнбейдi екен. Ендi пайымдайды – сќби жљректi ќлi ћылауы тљспеген сџлулыћ ћџдiретi ѕана баурап алѕан сияћты. Ал аяйтыны – «ай десе аузы, кљн десе к+зi бар» сџлудыѓ кљйеуi бiр к+зiн аппаћ шел ћаптаѕан соћыр жiгiт едi. Ырысбекке оныѓ жан дљниесi осы кљнге дейiн ћараѓѕы, ќрине. Алайда анадай сџлу мен мынадай соћырдыѓ сырт пiшiндерiнiѓ +зiн сыйыстыра алѕан емес. Љкiлiм ќкесiнiѓ љйiне келгенiне екi-љш кљн болѕан. Андамџнда келiп, +стiп жљрiп кететiнi бар-ды. Ырысбектi ћасына ћалдырып, екi љйдiѓ љлкендерi тљгел ћонаћћа кеткен. Кљн тљстен ауѕан кез. Екеуi тљскi шайын iшiп отыр едi, кљтпеген жерден ауыл мџѕалiмi Базарќлi кiрiп келдi. Ол да сымбатты жiгiт. Бiраћ сол жолы Ырысбек оны керемет жек к+рдi. Eйткенi Базарќлi кiрiп келгенде, Љкiлiм зќресi ћалмай ћорыћты. Тџла бойы безгек џстаѕандай ћалшылдап, Ырысбектi бауырына тарта бердi. Анау табалдырыћтан берi бiр аттап, жылан к+ргендей кiлт тоћтады. Сќлден соѓ љнсiз кљлдi. Содан соѓ: – Љкi-лi-м, – дегендей болды. Алћымынан бiреу ћыса ћойѕандай, даусы бiр тљрлi сљйкiмсiз шыћты. Ќлден уаћыттан кейiн жќне де, – Љкiлiм, – деп жџтынды. Љкiлiм љндеген жоћ. Анау таѕы да бiр басып, екi басып жаћындай тљстi. – Жаћындамаѓыз, кетiѓiз! – дедi Љкiлiм. – Ћинамашы, жаным, ћџлыѓ болайын! – дедi анау. – Џятыѓ ћайда, Базарќлi? Тiптi, мына баладан џялсаѓыз еттi. Џят болды-ау, +лдiм-ау, +лтiрдiѓ-ау! – деп Љкiлiм жылап жiбердi. Базарќлi сонда да болѕан жоћ. – Кљнiм, тыѓдашы менi, аяшы! Тым ћџрыѕанда жылы с+зiѓдi айтшы! – деп ол да жыламсырады. – Менiѓ кљйеуiм бар адаммын. Аулаћ жљрiѓiз дедiм, аулаћ жљрiѓiз!

Љкiлiмнiѓ ћџшаѕында отырѕан Ырысбектiѓ жљрегi атша тулайды. Ќлi келсе арыстандай атылып барып, Базарќлiнi бас салып шайнар едi, шiркiн!.. – Сондай с+здi айтпашы, кљнiм, мен сенi оѕан ћимаймын ѕой! – Ћиыѓыз, ћимаѓыз – ол менiѓ ћџдай ћосћан ћосаѕым. Аћ некемдi арамдай алмаймын дедiм ѕой сiзге ќлдећашан-аћ! Ћџдай љшiн, жџрттыѓ к+зiне тљспей тџрѕаныѓызда ћайтыѓызшы! – Мен сен љшiн адам тљгiл тозаћтан да ћорыћпаймын. К+рген жџрттыѓ к+зi шыћсын! – деп жаћындай тљстi. Жаћындап келiп, Љкiлiмнiѓ бiлегiнен џстай бергенi сол едi, Ырысбек ћос ћолдап бетiн шауып жiбердi. Бетiнен ћан бџрћ еттi. Оныѓ к+птен алынбай к+стиiп +сiп кеткен ћарѕа тџяѕы осып тљсiптi. Бетiн басып, терiс айнала бердi. Ол кеткен соѓ да Љкiлiм к+п жылады.. Неге жылаѕанын Ырысбек тљсiнген жоћ. Ал +зi ћорѕан бола алѕанына масаттанып ћалѕан. Бiраћ ертеѓiне осынысы љшiн шешесiнен соћћы жеп тынды. Сол ћылыѕы есiне тљссе, кљнi бљгiнге дейiн жападан-жалѕыз отырып ћысылады. Ырысбек екi љйлi жанныѓ ортасындаѕы жалѕыз бала едi. Љлкендер Жџмаћынныѓ љйiнде ќѓгiмелесiп отырѕан. Бџл +зiмен-+зi анадай бџрышта оћшау ћалды. Мџндайда бiр +зi т+рт-бес адам болып ойнай беретiн ќдетi бар-ды. Даусын да тежемейтiн. Бiр кезде сол даѕдысына басып, кешегi Љкiлiм мен Базарќлiнiѓ даусына салып саѓћылдап ж+нелсе керек. Ойынныѓ ћызыѕына тљскен Ырысбек шешесi келiп, аузын бџрап жџлып алѕанша аѓѕармапты. Бџл с+йтiп дљрiлдей ж+нелгендеаћ Љкiлiм љйден шыѕып кетiптi. Содан ћайтып, Љкiлiмдi к+ре алмады. Сонда, кей-кейде Љкiлiмдi к+ргiсi келiп аѓсаѕанда, «неге +йтедi» деушi едi, аћымаћ басы, џяты бар екен ѕой... Бљрмеленген ћос етектi аћ шаѕи к+йлек, тыћыр ћара барћыттан ћынама бел ћамзол киген, аяѕында биiк +кше былѕары етiгi бар, ћызыл б+ртпе шќлiнiѓ кљреѓiткен сќулесi кљн к+рiнер жџћа танауѕа ћызѕылтым нџрын тљсiрiп тџратын ќдемi аћ ћџба келiншек к+з алдынан буалдырланып с+не-с+не, орнын желкесi кљдiрейген бунаћ-бунаћ кљмiс тiс ћара келiншек басты. Ол – +зiнiѓ ќлгi мiнезiне жiп таѕа алмайтын «к+ршiсi» Ћайныш. Аманды ћуа-ћуа љйiне кiрiп кеткен. Ендi +зiне ћарай келе жатты. Б+кенбайдыѓ атынан таѕы ћандай аманат айтылар екен деп ойлаѕан. С+йтiп жќне бiр «ќриненi» дайындап отыр едi, олай болмады. Жаћындай берiп-аћ: – «К+ршiмнiѓ» шаршап ћалѕан тљрi бар ѕой, отырысына ћараѕанда, – деп ќзiлдедi. – Жљрiѓдер, љйге кiрiп шай iшiп, тыныстап алыѓдар. Ћџдай-ау, ќлi ерте, несiне асыѕасыѓдар? Кљн к+зiнде жата тџрсын ћайта.

Ћайныштан кљтпеген мiнезi. Ырысбекше болѕанда мынадай жайдарылыћ Ћайнышћа жараспайтын секiлдi. Ќлгiнде Аманды ћуып бара жатћандаѕы ћимыл-ћозѕалысы бљкiл бiтiмiмен љйлесiп кеткендей едi. Ырысбек дќл сол сќтте: «Жоћшылыћта +мiр сљрсе де, жаћсыныѓ аты жаћсы; Тоћшылыћта +мiр сљрсе де, жаманныѓ аты жаман екен-ау» деп едi iшiнен. Ћайныштыѓ дастарћаны љстiнде отырып та осы пiкiрiнен ћайта алмады. Eзiнiѓ ћолы мол к+рiнедi. Дастарћанын ћџда сый ѕып жасапты. Сонысына ћарап к+ѓiлденген Ырысбек: – Ћайныш «к+ршi» манаѕы айтћаныѓныѓ барлыѕы дџрыс. «Басы ћату болса, аяѕы тату болады» дегендi халыћ осындайдан айтћан. Кеше Б+кенбаймен осы дастарћанныѓ басында келiскен сияћты едiк, бљгiн с+з жаѓѕырып ћалыпты. «Отты к+сеген +шiрер, ћоѓсыны ћузаѕан кешiрер» деген де бар халыћта. Бiзге бiр жылѕа тљгел т+ле дегенiѓiз ћиын тиiп тџр, – деп к+ѓiлiндегiсiн айтып, бiраз нќрсенi аѓѕартып алу маћсатымен с+здi арыдан бастаѕан. Бiраћ Ћайныш берiден ћайырды. – Бiздiѓ де табан ет маѓдай терiмiз. Арћа етiмiздi арша, борбай етiмiздi борша ѕып жљрiп тапћан аћ-адал еѓбегiмiзге алып отырмыз. – Ќрине, – дедi сасып ћалѕан Ырысбек таѕы да. Бiрдеѓе деп жаѕдай айтћысы келiп едi, аузына с+з тљспедi. Ырысбектiѓ т+рт-бес жасар џлы шыр ете ћалды. Бќрi солай аѓтарылды. Аман жата ћалып, басынан асырып лаћтырып жiберiптi. Ќйелi барып баласын жџбатты. Ћайныш барып Аманды соћты. – Есалаѓ шешек, бiр жерi сынып кетсе ћайтесiѓ?! Б+кенбай жоћ болса +стiп ћаѕынып кетедi бџл шешек. Ќкеѓ келсiн, сенi ме, тџра тџр балам! – деп сытылып ћашып шыћћан Аманѕа жџдырыѕын тљйiп, кiжiнiп ћойды. – Баяѕыда бiздiѓ бiр шешемiз, – дедi Ырысбек +п-+тiрiк, – кiсi барда балаларым билейдi, кiсi жоћта +зiм билеймiн дейдi екен. Сiз кiсi отырѕанда да +зiѓiз билейдi екенсiз, оныѓыз +те дџрыс. Ата-анадан ћорыћпаѕан бала – бала бола ма!.. – Неге бџлай дегенiн +зi де бiлген жоћ. Жаѓаѕыдан кейiн дастарћан басына орнаѕан +лi тыныштыћ еѓсесiн тљсiрiп бара жатћан соѓ, ќйтеуiр бiрдеѓе дегiсi келген. Б+кенбай анда-мџнда бiр келiп, кiр-ћоѓын жудырып ћайтады. Ол келген сайын екi љйi бiрiн-бiрi шаћырысып, б+лiп iшiп ћалады. Ћалай Б+кенбай аттанып кетедi, солай оныѓ атынан сќлем жетедi. Ћайныштан естуiнше бiр жолы келiп кеткенiнде: – Токты к+п пайдаланатын сияћты. Бџдан былай пќтер аћысыныѓ сыртында ток пџлын т+леп тџрсын! – дептi.

– Ќрине, жарыћсыз отыра алмаспыз, т+лейiк, – деген. Келесi жолы: – Айына љш сом аз екен. Таѕы бiр сом ћоссын! – деп ћатты тапсырып кетiптi. Ћайныш «ендi айта алмаймын. Џят болады» деген екен, +зiн сабай жаздапты. – Ќрине, «к+ршi» отырѕан соѓ бљтiндiк керек. Ќйелiѓ «с+йттi» деп кљйеуiнен сџраѕанымыз џят шыѕар. Бiр сомда тџрѕан не бар, берелiк, – деген. Eстiп ырѕасып жљргенде суыћ кљз де тљсiптi. Ырысбек мџны бала-шаѕасы бљрсеѓ ћаѕып, сираѕын жаѕардай халге жеткенде бiр-аћ бiлдi. Ал бџл кезде Б+кенбайдыѓ отыны ендi екiљш жылѕа мойымай жетердей мол екен. Майдалап жарып, баћшалап жиѕан тамызыѕыныѓ +зi тау теѓiз едi. Ћайныштыѓ тљтiнi мана-аћ будаћтаѕан. Соныѓ арћасы. Ќбден ћиналѕан Ырысбек аулада ары-берi теѓселiп жљрген. Есiне ќлдене ћалт тљсе кеттi. Бџлардыѓ орналасћан жерi колхоздыѓ бџрынѕы алма баѕы – селоныѓ еѓ шетi. Былайыраћ шыћса, кљтусiз ћалып жџтаѕан алма аѕаштары бар. Соныѓ ћураѕан-ћураѕандарын кесiп алѕанѕа ешкiм ештеѓе демес. Ќдейi ћџрылысћа ћалдырѕан алаѓ ѕой. Тiптi, бiр ћу тљбiрлер де тџрѕан. Бекер тоѓѕанша соларды ћаѕып ќкелiп, жаѕып жылынбай ма. Дереу Ћайныштыѓ балтасын сџрап алып, ойлаѕан жерiне барып едi, иен отынѕа кенелдi де ћалды. Бџтап та, тџтас-тџтас сљйреп те ќкелiп, аћ сеѓке болып ћураѕан алма аѕаштарын iргесiне жия бастаѕан. – Апам балтаны берсiн деп жатыр, – дедi арсалаѓдап шауып жеткен Аман. Ырысбек отын бџтап жатћан балтасын амалсыз Аманныѓ ћолына џстата бердi. Екi кештiѓ арасында не ћылады екен деп ойлаѕан. С+йткенше болѕан жоћ, iле-шала Ћайныштыѓ даусы естiлдi. Жалт ћарап едi: – Ей, Аман, есалаѓ шешек љйден шыћпай отыр! Ана балалар ћорћады. Мен отын бџтап ќкелейiн, – деп ћаћпадан шыѕып бара жатћанын к+рдi. Аѕаш отынныѓ жалпылдаћ жалынына кiрпiш пеш оѓайлыћпен ћыза ћойѕан жоћ. Љйдiѓ iшi ќлi жылынбаѕан. Ырысбек бала-шаѕасымен љркердей болып пештiѓ аузына, ћазандыћтыѓ айналасына жиналды. Таѓ атса, к+мiр тљсiрудiѓ ћамына кiрiспек. Салдыр-гљлдiр есiк ашылды. Таѕы да Аман екен. Ќуелде ардын-гљрдiѓ неменiѓ тапыраћтаѕан жљрiсiне ренжiп: – Аћырын, аћырын! Бiреу ћуып келе жатћаннан саумысыѓ! – деп онсыз да терiсiне сыймай ќреѓ тџрѕан Ырысбек зекiп жiберiп едi:

– Аѕа, мамам аяѕын... сiздi шаћырып жатыр, – дедi Аман солћ-солћ жылап. Ырысбектiѓ iшi ћып ете ћалды. Келсе, ойлаѕанындай екен. Батар кљнмен таласып алысамын деп, сол аяѕыныѓ љстiн тобыћћа таћау жерден аћ балтамен шауып алыпты. Етiгiнiѓ iшi ћанѕа толып кеткен. Ќйтеуiр жандалбасамен љйге жетiп жыѕылѕан сияћты. Дереу етiктi шешiп, дќкемен ћалыѓдап таѓды. Балтырдан, таћымныѓ ћылтасынан таѕы да ћысып байлады. Содан соѓ «Жедел жќрдем» шаћырды. «Жедел жќрдем» жеткенше Ћайныш ћатты ќлсiреп ћалып едi. Машинаѕа љш-т+рт кiсi зембiлмен зорѕа к+терiп салды. Содан соѓ Ырысбек ауруханаѕа iлесе келдi. Хал-жаѕдайын бiлiп, есiн жиѕанша ћасында болды. Ырысбек кетерде Ћайныш: – Ырысбек-ау, ћџдайы к+ршiмсiѓ ѕой, бала-шаѕа +зiѓе аманат. Аманым тентек неме едi, бiрдеѓеге арандап ћалмасын! Ќкесi келгенше бас-к+з бола г+р! – деп т+секте жатып кемсеѓдеп, ћолыныѓ сыртымен к+зiнiѓ жасын сљрттi. Демек халыћтыѓ к+ршiлiк туралы заѓын мџныѓ да бiлгенi-ау!.. Еѓ ѕажабы Ырысбек осыныѓ барлыѕын лезде ойлап, к+з алдынан +ткiзiп љлгердi. Осыѕан орай Жџмаћыннын таѕы бiр ќѓгiмесiн есiне алды. «Баяѕыда, – дейтiн ол, – +зен бойына су ала келiп отырѕан бiр ћыз: «Ћџдай ћањарланса он сегiз мыѓ ѕаламды бiр тарыныѓ ћауызына сыйѕызады екен дейдi. Сонысы шын екенiн бiлейiн, ќуелi менi сыйѕызып алсыншы» деп кљпiрлiк ойлапты. Сол-аћ екен ћыз џзатылады. Барѕан жерiнде бќлен жыл +мiр сљредi. Балалы-шаѕалы болады. Кљндердiѓ кљнiнде +стiп су ала келгенде, љйелмелi-сљйелмелi екi џлы бiрдей +зенге аѕып +ледi Ал аѓыра! Жаѕада бљйiрiн таянып отырып алып, ботасы +лген боз iнгендей боздай бередi, боздай бередi. Ќбден сiлесi ћатћан кезде, сљт пiсiрiп кеткенi есiне тљседi. Ћап, тасып т+гiлдi-ау деп тџра жљгiрiп келсе, ќлi пiспеген екен дейдi». Мџны ол ћџдайдыѓ кљшi деп тљсiндiретiн. Ырысбек те кезiнде сенетiн оѕан. Ендi ойласа ћџдайдыѓ емес, ћиялдыѓ кљшi екен. Дќл ћазiр +зi де бастан кешкендей. Бљгiнде ешкiмге тќуелсiз, ел ћатарлы баспанасы бар. Кейбiр к+ршiлерiнiѓ тараћандарынан басћасы ќлi ћатыспайды. Мейлi, сонда да +мiр сљре беруге болатын сияћты. Бiраћ шау тартып жеттi-ау, шiркiнге Ырысбек: «Ќр-ќр-ай! Жастыћ, шiркiн, барады-ай, Аттай шауып ћарамай!» – деп ќндетiп орнынан тџрды.

ЖАЗЫЛМАЅАН ЌЃГIМЕ Шынында да бџл жайды ќѓгiме етiп жазуѕа оћталѕаныма к+п болды. Прототиптерi дайын. Негiзгiсi – бiр досымныѓ ќкесi. Ол туралы «жазѕалы жљрмiн» дегендi ћашан айтћанымды наћтылы есептеп шыћтым. Љш жыл уаћыт +тiптi. Ќлi бастаѕан жоћпын. Шынымды айтсам, бастай алмай жљрмiн. Eйткенi ќкесi марћџм +те ћарапайым, бiр тоѕа, момын адам едi. Мџндай кiсi туралы жазамын деп ћанша ћарбанѕаныѓмен не айта ћоймаћсыѓ?! Осы жаѕын кљнi бџрын ескерсем еттi. Ћазiр сол ойланбай с+йлеген с+зiм, iштей мџжып жеп жљр. Неге жазамын дедiм? Несiн жазбаћ болдым? Менiѓ +стiп ћиналып жљргенiмдi досым да сездi-ау деймiн, бiр кездескенiмде ќкесi жайлы мынадай ќѓгiме айтты. «Мыѓ тоѕыз жљз жиырмасыншы жылдыѓ сентябрь, октябрь айларыныѓ iшi болса керек, ќкем Ћасымбектi Жаркент уездiк милиция начальнигi шаћырып алады. Аман-есендiктен соѓ кабинетiнен шыѕып, ќрненi сџраѕан болып, аулада оћшау тџрѕан т+ртбес адамныѓ алдынан ары-берi +тедi. Арада екi-љш кљн +ткен соѓ милиция начальнигi ќкемдi ћайта шаћыртып, С. ћаласында тџратын бiр беймќлiм адамѕа ћџпия пакет апаруды тапсырады. Тапсырманы орындайды. Ал, оныѓ берген пакетiн тиiстi орынѕа ќкелiп табыс етедi. Ќлгi сырттай баћылап тџрѕан т+рт-бесеуi Москвадан келген чекистер сияћты. Ќкемнiѓ дене ћџрылысын, ћимыл-харакетiн байћаса керек. Ќлгi беймќлiм адам да тегiн емес: орыс, ћытай, џйѕыры бар, он т+рт тiлде жатыћ с+йлейтiн тiлмаш екен. Ташкентте арнайы даярлыћтан +ткен бiздiѓ адам болып шыѕады. С+йтiп, Ћорѕас шекарасы арћылы осы адаммен ќлденеше рет байланыс жасайды. Eстiп жљрген кезiнде кљтпеген жерден ауруханаѕа тљсiп ћалады. Ол былай болыпты. Осыдан екi-љш жыл бџрын Жаркент ћаласындаѕы Ћасен Бектемiров деген татардыѓ бiр отар ћойын айдап келе жатып, Eсектiѓ жаѕасында отырѕан џйѕырдыѓ пиязына ћаптатып алады. Пиязѕа тљн iшiнде кенеше ћадалѕан к+п ћой, айдауѕа к+нбей, ћара топыраѕын шыѕарып кетедi. Бџѕан ызасы келген пияздыѓ иесi ќкемдi алты +рме ћамшымен к+сiп жiбередi. Ћамшыныѓ џшындаѕы тљйiнi т+с сљйегiне тиiптi. Сол жерi ауыћ-ауыћ ауырып, кейде тiптi, асћынып iрiѓдеп кетедi екен. Жыл сайын естiген соѓ, љйреншiктi болады да елеѓ ћылмай жљре бередi. Ћараѕайдыѓ шайырын тартып ћоятын к+рiнедi. Бiр кљнi аузын аршып отырса, ар жаѕынан ћолына ћатты бiрдеѓе iлiгiптi. Жџлып кеп алады да талып жыѕылады. Су-

ырып алѕаны т+с сљйектiѓ шiрiген сыныѕы екен. Содан жолдастары ауруханаѕа ќкеледi. Осы тџста атаман Дутов +лтiрiледi. «Атаманныѓ аћыры» дейтiн к+ркем суреттi фильмдегi аћтыѓ ќскерлерi +з к+рiн +зiне ћаздырып атып тастайтын фамилиясы белгiсiз Ќкiм дейтiн байланысшыны к+рген сайын, ќкем Ћасымбек Ћашћынбаев емес пе деп ћаламын. Екеуiнiѓ де оѓ жаћ ћабаѕыныѓ тыртыѕы бар, џзын бойлы, жауырынды, ат жаћтылау, жасы отыздыѓ љстiндегi жџмысшы адам. Мљмкiн бџл туралы деректi ќкемдi сырттай байланысшы ретiнде бiлетiн бiреу берген шыѕар, ќйтпесе архив документтерiнде байланысшыныѓ шын аты-ж+нi жазылмай, сырт тџлѕасы, тљр-тџрпаты ѕана суреттелген болар. Кино к+ркем суреттi болѕандыћтан, мџндай жанама кейiпкердiѓ, мысалы, Ћасымбектi Ќкiм дей салѕанында не тџр. Тiптi, оны менiѓ ќкем деген кљннiѓ +зiнде де +з к+рiн +зiне ћаздырып ататын жерi +тiрiк болар едi». Мџндай фактiге сљйенiп, к+ркем шыѕарма жазу ћолымнан келмейтiнiн, келе ћалѕан кљнде де оѓайѕа тљспейтiнiн сезсем де амалсыз тыѓдап отыр едiм, одан досымныѓ +зi ћџтћарды. – Иќ, – дедiм мен ћуанып кетiп, – с+з жоћ +тiрiк болар едi. Сондыћтан оныѓ Ќкiм боп жљре бергенi-аћ дџрыс. Досым манадан бергi с+зiнiѓ зая кеткенiн бiлдi ме, љндемей ћалды. Содан соѓ мен оныѓ к+ѓiлiн аулауѕа тырыстым. С+йттiм де ќлдећалай аузыма тљскен бiр ќзiл ќѓгiменi бастадым. Бiраћ досымныѓ ќкесi туралы жазу ниетiмнен ћайта алмадым. Eйткенi ол кiсiге деген ыћыласымды басћаша жолмен бiлдiрудiѓ еш мљмкiндiгi жоћ едi... Досымныѓ аты – Ѕалым. Ќйелi екеуi де мџѕалiм. Мен онымен кездейсоћ таныстым. Ћоѓыр кљз болатын. Армиядан келдiм де Жалаѓаштаѕы наѕашыларыма тарттым. Сол жолы екеумiз почтаныѓ машинасына бiрге отырдыћ. Ол Кегеннен кештетiп шыѕып, Аћтоѕайды басып жљрдi. Сарыћамысћа к+з байлана жеттiк. К+пiрден +те бере, машинамыз бџзылып ћалды. Егер адресi дќл болса, наѕашы аѕайым осыдан бес шаћырымдай жоѕары тџрады. Колхоздыѓ к+к +сiретiн бригадирi. Босћа тџрѕанша жол ж+нiн бiлгiм келiп, тоѕай арасын шолып к+рiп едiм, ћамыс па, ћџраћ па, кiсi бойы ш+пке оралып, ћарыс ћадам баса алмай ћайтып оралдым. Машина от алѕанша жетi ћараѓѕы тљн болды. С+йтiп, Жалаѓашћа тљнгi бiрде зорѕа жеттiк. Мџнда алѕаш келуiм едi. Оныѓ љстiне, бџл тљнi к+ше тастай ћараѓѕы екен. Машинадан тљскен соѓ ћайдан келiп, ћайда тџрѕанымды бiлмей ћалдым. Мен +йтiп-бљйтiп есiмдi жиѕанша «танысым» ћараѓѕыѕа сљѓгiп кетiптi. Шарасыздан шоферѕа iлесiп кете бардым.

Жыл айналып осында к+шiп келгемiз. Кљтпеген жерден к+шеде сол жiгiтпен кездесе ћалдым. Ол да, мен де – бiрбiрiмiздi жазбай таныдыћ. Осы жолы жiбермей, љйiне ертiп келдi. С+йтiп, ќлгi жiгiтпен бiр жылдан кейiн ћайта табыстым. Ќкесi т+секте жатыр екен. Џзын бойлы, ћапсаѕай денелi, ат жаћты, тљксиiѓкi кiсi. Сќлем берiп едiм, ернiн жыбырлатты да ћойды. Басын к+терген де жоћ. Ѕалым шешiнiп, ќбден жайѕасып отырѕан соѓ барып: – Аѕа, мынау ќлгi былтырѕы айтћан жiгiтiм, – дедi. – Жолдаѕы жљрiс-тџрысынан секем алып, тастап кеттiм дегенiмшi. – Аћсаћал басын жџлып алды. Бетiме ошарыла ћарады. – С+зi жаћсы едi, бiраћ мойнында асынѕан рюкзагы бар, жетi ћараѓѕыда ћорыћпай-љрiкпей тоѕайѕа кiрiп шыћћан соѓ, сескендiм деп айтып едiм ѕой – деп Ѕалым с+зiн ћайта толыћтырды. Ќкесi ендi ѕана есiне тљсiрген секiлдi. – Е, е, е... – дедi бiтiмiне лайыћ ћоѓыр дауыспен. – Аманбысыѓ балам? Болашаћ таныстарымныѓ ћас-ћабаѕын баѕып отырмын. Бџрын к+рiсiп-бiлiспеген бџл семьяда кезiнде мен туралы ќѓгiме болѕанына толыћ к+зiм жеттi. Ќйелi де елеѓ ете ћалды. Бiраћ шырайын тез +згертiп, бџрынѕысынша бейтаныс ћалып таныта ћойды. Таѕы бiр байћаѕаным – аћсаћал баласына љлкен ћџрметпен ћарайды екен. Баласы да ќкесiнiѓ емеурiнiн баѕып отыр. Ќкесi де ћайсыбiр шалдарѕа џћсап сљйегiмдi, руымды, жетi атамды, наѕашы тегiмдi сџрап ћазбалаѕан жоћ. Ћайда тџратынымды, ћандай оћу бiтiргенiм, ћазiр не жџмыс iстейтiнiммен ѕана танысты. Бiраћ ештеѓе деген жоћ. Байћаймын, он жылдыћтан кейiн оћымаѕанымды олћысынып отыр. Сонда да бар жайымды жасырѕаным жоћ. Ћыс iшiнде к+шiп келiп, бiр ћойшыныѓ бос тџрѕан екi б+лмелi тоћал тамына кiргенбiз. Билiгi к+ршi љйдегi шалкемпiрде екен. Бiздiѓ ћожайын болып солар есептелiндi. Берекелi жаћсы адамдар сияћты. Бџлардыѓ да келiн-баласы ћой баѕады. Ћолында љшiншi-т+ртiншi класта оћитын немересi ѕана бар. Љш жан алты б+лмелi шатырлы аѕаш љйде тџрады. Бiз сабаудай-сабаудай тоѕыз жанбыз. Шџрћырап суырдыѓ iнiндей тоћал тамныѓ астына кiрiп-шыѕып жљргенде iштей ћатты намыстанамын. Мџнымды ќкем сезедi. Алайда не шара. Ћыс к+зi ћырау. Сезедi де: «Ћысылып-ћымтырылып ћыстан шыћ, жаз шыћћанда бораћтай тон тiгiп берем», – дептi баяѕыныѓ бiр жаман ћатыны деп ћояды к+зiн жџмып. Ќкем ћанша жџбатса да менiѓ бџл љйде тџрѕым келмедi. К+ктемге дейiн ќрi табыс тау-

ып, ќрi ћџрылыс материалын жиып алайын деген оймен орман шаруашылыѕы мекемесiнiѓ К+лбастаудаѕы таћтай тiлетiн жерiне жџмысћа кеттiм. Кезектi демалыс кљндерiнiѓ бiрi болатын. Азыћ-тљлiк таситын дорбамды арћалап к+з байлана љйге келдiм. Iнi-ћарындастарым жапырлай жљгiрдi. Оларѕа менiѓ ќкелетiн базарлыѕым – Тянь-Шань ћараѕайыныѓ керћызыл саѕызы. Бџѕан ќсiресе жазыћ даладан келген бiздiѓ балалар +те ќуес. Таласып-тармастырмас љшiн б+лiп беру билiгiн +з ћолыма алдым. Eстiп жљрiп байћамаппын, ќлдене шорылдаѕанѕа жалт ћарасам, ауыз љйдiѓ босаѕасында еркек ћызыл ћасћа бџзау к+л-детiп тџр. Сиырымыздыѓ жоѕы белгiлi, бџл кiмдiкi?.. Жаћтырмай ћараѕанымды байћап ћалѕан шешем: – Ћап, ана ћарасан келгiр ћџртты-ау! Кiршенi тоса ћойыѓдар, – деп бќйек болды. Ќйтеуiр +зiмiздiкi емес екенi аныћ. Соны бiле тџрып-аћ: – Аухауларыѓныѓ бауы берiк болсын! – дедiм. – О-о-о, бџзауды ќлди сияћтандырып дейдi екен, – деп iнiлерiм мќз болысып жатыр. – Мџны ћайдан алдыѓдар? – Ћайдан алушы ек, ћџдай, к+ршiнiѓ бџзауы. – Ћай к+ршi? Шешем де терiсiне сыймай ќреѓ жљрген сияћты, тергей бастаѕанымды жаћтырмай дљрсе ћоя бердi. – Ћанша к+ршiѓ бар едi, есебiнен жаѓылатын. Ћожайыныѓдiкi. – Ћџдайдiкi болса да ћазiр апарып берiѓдер! Ћаѓѕырап бос тџрѕан алты б+лмелi љйдi музей жасамаћ па. – Оныѓ еденiн шiрiтедi, сырын кетiредi. Сенiѓ жер љйiѓнiѓ несi кетедi. Сенiкi деймiн-ау, бџл љй де +зiнiкi. Ерегiссеѓ ћуып шыѕады. – Ћуса ћуып шыћсын! Аспан асты кеѓ! – «Малмен бiрге +скен ћазаћтыѓ баласымыз, тџрса, тџра берсiн» деген +зiѓнiѓ ќкеѓ. Ќкемнiѓ мiнезi +зiме белгiлi – онысы рас. Сол љшiн де љйде жоћ кезiн пайдаланып, бџзауын апарып бергiзе ћоймаћшы болып бџлћынып едiм, соћтасы артынан шыћты. Менiѓ ашуланып жљрген iсiм џсаћ-тљйек екен. Ћойдаѕы баласы ќке-шешем шайѕа ћатыћ ћылсын деп ћыста бџзаулаѕан бiр сиырын ќкелiп берiп кетедi. Ол бiздiѓ љйге iргелес Зайцев деген орманшыныѓ ш+бiне тљспек болып ћарѕыѕанда, ћашасына аяѕы iлiнiп ћалып, жамбасы сынып +ледi. Оны бџлар Зайцев џрып +лтiрдi деп арыз жазады да куќѕа менiѓ ќке-шешемдi бiрдей тартады. «Арызѕа солай жаздыћ.

Бiздi +тiрiкшi ћылма, «к+рдiк» дей салыѓдар. Сендерге келеркетер ештеѓе жоћ, бiз сиырымызды тiрiлтiп алайыћ», – деп зорлап отырып алыпты. Осындайда ќкем: «Џрыныѓ бiр бетi, айѕаћтыѓ екi бетi ћара», – деп отырушы едi. Сол кљн +з басына туатын болѕан соѓ, малдаѕы шешемнiѓ т+ркiндерiне бой тасалап кетiптi. Бљрсiгљнi дљйсенбiге осы ауылда сот болмаћшы екен. Сонда не к+рсе де, шешем к+рмек. Ендi жыным ќбден џстады. Ћалшылдап отырѕанымда ћолында бiр сыѕым ш+бi бар, ћожайынныѓ кемпiрi кiрдi. Менi к+рiп жалпылдап жатыр. С+з арасында ќкемдi сџрап ћояды. Сот болѕан кљнi ол кiсiнiѓ керек екенiн де жасырѕан жоћ. Шынымды айтсам, осы сќт шешем ћатты сасып едi, табан астында басыма бiр ой сап ете ћалды. – Ћайтер дейсiз, келiп ћалар! Алда-жалда келмесе, бармыз ѕой осында. Тiптi, бiр кљнгi жџмысты ћоя тџрып, мен де куќ болып берейiн. Шешем таѓ-тамаша. – Иќ, с+йт, ћараѕым, с+йткенiѓ ж+н! Бќрi +з малыѓ емес пе. Екi љйiмiз ћатты араласып кеттiк, – шешеме ћарап, – мына байѕџс шиеттей жан, шикi +кпе дегендей, – деп жапырлай аузына ћарап ћалѕан балаларды к+зiмен шолды. – Оларыѓыз +те жаћсы болѕан екен. Мен де келгелi к+рiп, бiлiп отырмын, – деп ћызыл ћасћа бџзауѕа ћарадым. Бџзау байѕџс ћџлаѕын ћаѕып-ћаѕып ћойып, жаѓаѕы ш+пке кiрiсiп жатыр. С+зiн дќлелдегiсi келдi-ау деймiн: – Сен тамаћ жасап ќуреленбей-аћ ћой. Балам (атымды џмытып ћалыпты) соѕымнан ауыз тисiн. Мен барып тамаћ салайын. Шешем кљмiлжiдi. – Менi ћайтесiз, басћалары бар ѕой. – Е, љйде отырѕан немелер шай iшiп жата салса, +лер деймiсiѓ, – деп бастырмалатып тастады. Бџл +зiнше +зiмсiнгенi сияћты, содан соѓ: – Маћџл, шеше, барамыз, – дедiм. Бџл кљнi кемпiр бiзге ћџда сый жасады. Тойѕанымша жеп, ћанѕанымша iштiм. Ћалѕан-ћџтћан еттi кќдiмгi ауыл љйдiѓ ќйелдерiнше ћаѕазѕа орап алдым. Шешем менiѓ мџндай оћыс ћылыѕыма ћатты таѓѕалып отырды. Бiраћ ештеѓе деген жоћ. Бар болѕаны љйге келген соѓ: – Ендi ћайтемiз? – дедi. Мен ћасаћана ћайта сџрадым. – Зайцев бџлардыѓ сиырын џрѕанын к+рдiѓiз бе? – Жоћ. – Ендеше к+рген жоћсыз.

– Жаѓаѕы кiсiлердi ћайтемiз? – Ћайтушы едiк. – Џят болмай ма дегенiм ѕой. – Eтiрiк айту џят емес пе екен!? Екеумiздiѓ ќѓгiмемiз осымен бiттi. Сот процесi колхоз клубында +ттi. Халыћ к+п жиналыпты. К+зiм бiрден президиумда отырѕан Ѕалымныѓ ќкесi Ћасымбек аћсаћалѕа тљстi. Ќуелде бџл шал не бiтiрiп отыр деп ойлап едiм, с+йтсем сот заседателi екен. Алдымен сексен ћой жоѕалтћан ћойшыныѓ iсi, содан соѓ ќйелiн соћћыѕа жыћћан маскљнем бiреу, таѕы осы тектес неше алуан iс ћаралды. Сиырдыѓ мќселесi еѓ соѓына ћалды. Сонда алдыѓѕылардыѓ ыѓѕайынан байћаѕаным – сот љкiмiн ћанша ќдiл шыѕаруѕа талпынѕанымен, оны адастыратын +зiмiз екенбiз. Мќселен, ќлгi ћойшы байѕџстыѓ сексен ћойды тљгел +зi жемегенi ап-айћын к+рiнiп тџрды. Сыѓайы мџны сот та байћап отырса керек, ары-берi елеп-екшеп к+рiп едi, ћойшы сорлы тiл-аузы байланып ћалѕандай мiз баћпады. Бедiрейiп тџрды да алды. Сiрќ, +з бастыћтарынан ќлi де жаћсылыћ дќмететiн секiлдi. – Маѕан бiр ауыз с+з, – деп Ѕалымныѓ ќкесi сот председателiне ишара жасады. С+йттi де ресмилiктi ћойып, ћойшыѕа ћарап жайымен с+йледi. – Балам, жаћсы ойлан! Балалы-шаѕалы к+рiнесiѓ, менiѓ соларѕа жаным ашиды. Шыныѓды айт, жел с+зге сенбе. Сексен ћой деген аз дљние емес, ауыр тиедi. Сенiѓ сенiп отырѕан «жебеушiлерiѓ» саѕан берген уќдесiнде сот љкiмi шыћћанша ѕана тџрады. Содан соѓ олар љйiне ћайтады. Ал сен... Неше балаѓ бар? – Он. Eѓi ќбден тотыћћан ћара торы ќйел ћџшаѕындаѕы сќбиiнiѓ аузынан емшегiн алмаѕан кљйi орнынан тџрып: – Аѕатай-ай, мына сорлы айтћан тiлдi алмай, +стiп кљйiп бара жатћан жоћ па! О, ћу ћџлћын, ћу ћџлћын. Сен ћу ћџлћын дос сымаћтарыѓмен бiрге отырып араћ iшкенге мќз болдыѓ. Ћане ендi жарылћаѕаны. Ертеѓ бљйтемiз, бљрсiгiнi с+йтемiз деп жљрiп, аћыры, мiне, тљбiѓе жетiп тынды. Ендi наѕып тџрсыѓ, сыѕыр ћџдай, басыѓды алса да шыныѓды айтпайсыѓ ба? Итћџсћа жегiзгемiз жоћ, џрыѕа алдырып, џраѕа жыћћамыз жоћ. Сонда ћайда кетедi деп ойлайсыздар осынша ћой. Сексен ћой жеген кiсiнiѓ сџры осы сияћты бола ма, жџртым-ау! – деп еѓiреп отыра кеттi. Кезек сиыр мќселесiне келiп, куќѕа с+з бергенде шешем бiрден-аћ: – Айналайын, к+пшiлiк, бiреудiѓ обалына ћалып, +тiрiк

айта алмаймын. Кесiрi бала-шаѕамнан аулаћ... – дей берiп едi, сот с+зiн б+лiп жiбердi. – Жалпылама с+здi ћойыѓыз, азаматша Шарманова! К+ршiнiѓ сиырын азамат Зайцевтiѓ џрып +лтiргенi рас па? – Ћайдан бiлейiн ћараѕым, к+збен к+рмеген соѓ. – Сiз не деп тџрсыз +зi, к+рмесеѓiз мџнда неге к+рдiм деп ћол ћоясыз? – Ћол ћойѕаны несi? Ћашан? Шешемнiѓ даусы бiр тљрлi +рескел шыћты. – Несi болушы едi, кќдiмгi ћойылѕан ћол. – Сот алдындаѕы ћаѕазды сарт еткiзiп салып ћалды. – Сiздiѓ ерiѓiз азамат Ћабыл Шармановтыѓ да ћолы тџр. Ол ћайда? – Шармановты iздеп ћайтесiз, бќрiбiр ол да к+рген жоћ. – Ей бала, доѕар! Бiз сенен сџрап тџрѕамыз жоћ! – Сџрамасаѓыз сџраѓыз, мен де Шармановпын! – Бџл не деген бассыздыћ! – Ћайдан келген неме +зi? – Ей, отыр, отырсаѓшы! Ќр жерден сотћа ћосамжарласып маѕан кiжiнген дауыстар естiлдi. Залда ыѓыраныс, ћозѕалыс пайда болды. Сасћанымнан жалтаћтап Ћасымбек аћсаћалѕа ћарай бердiм. Менi танымады ма, таныса да болысћысы келмей ме, ћалыѓ ћасын тљксите ћабаѕын тљйiп, сазарып, раћымсыз жанныѓ ћалпын танытып безерiп отыр. Ќлгiнде ћойшыѕа айтћан с+зiне iшiм жылып ћалып едi, мџнысы несi екен! Ќлде менi шындыћты айтудан ћорћып тџр деп тљсiндi ме?! Ол да мљмкiн! Аћыры менi сот процесiнiѓ тќртiбiн бџзушы ретiнде айыптап, с+з бермедi. Амалсыз ћайта отырдым. Содан соѓ шешемдi тергей бастап едi, Ѕалымныѓ ќкесi тосып тастады. – Осы жеткiлiктi, жолдастар! Езе берiп ћайтемiз, бќрiбiр май шыћпайды. Бiрер саѕат љзiлiстен кейiн, сот љкiмiн жариялады. Ћой мен сиыр дауыныѓ мќселесi ћайта ћарауѕа, аныћтауѕа ћалдырылыпты. Бџѕан ћойшы ћатты ћуанды. Бiзге керiсiнше ћиын болды. Ћиын болѕаны сол – сиырдыѓ иесi, шал мен кемпiр бiрге келiп, б+лек ћайтты. Шалы елден бџрын шыћты да, тура љйiне тартты. Кемпiрi к+герiп алыпты. Дќл ћазiр ћарсы келсе, ћџдайдыѓ да бетiнен ала тљсуден тайынар тљрi жоћ. Дљйiм жџрттыѓ к+зiнше: тiлiнiѓ жетiсiнше сыбады. Iшiндегi айтуѕа болатыны: «Дќмтџзым џрѕыр, дќм-тџзым! Жаман малды асырасаѓ, аузымџрныѓды май етедi. Жаман кiсiнi асырасаѓ, аузы-мџрныѓды ћан етедi» деген тектес бiр-екi с+йлем ѕана. Бќрiнен к+рi жаныма батћаны – маћалы. Ћазаныма ас салып берiп отырѕандай-аћ, ќлейiм халыћтыѓ алдында жерге

ћаратты-ау, антџрѕан мыстан! Ќсiресе ќбден к+шеге шыѕып алып ћаѕынѕанын ћарашы! Абырой болѕанда шешем салѕыласып тџрмай ж+нелiптi. Сонда маѕан не жоћ? Ќлi љйленбеген жас жiгiтке бџдан масћара, џят iс бар ма. Жљнiн жеп жљрген ћу ћыздар байћап ћалса, бiрде болмаса бiрде: «Аѕай сiзбен таныспыз. К+шедегi кемпiрмен џрсып тџрѕаныѓызды к+ргемiз?» – деп жљрсе, не бетiмдi айтпаћпын. Жљрегiм дiр ете тљстi. Жарыса жљруге шыдамай, бет алды бџрылып кеттiм. – Ей, балам! – дедi бiр таныс дауыс. Жалт ћарадым, Ѕалымныѓ ќкесi екен. – Тоћта, ќѓгiмелесе жљрейiк. «Кел, батырын» кљтпестен сол бетi iлесiп љйiне кiрдiм. Келiн-баласы тљскi асћа ќлi келмептi. Пеш љстiндегi к+к шќугiм ћайнап тџр екен. Аћсаћал шай демдедi. – Мќкен келген екен ѕой! Eзi ћайда кеттi екен? – дедi дастарћанѕа отырѕан соѓ. – Кенже балам биыл онды бiтiредi. Аты – Мќлiк. Љй шаруасына еѓ џћыптымыз сол... Аћсаћалдыѓ шай ћџйысына ћарап ќзiлдегенiмсiп: – Сiз де онша осал к+рiнбейсiз, – деп едiм, жымиып кљлдi де ћойды. Екеумiз шай iшiп отырып, џзаћ ќѓгiмелестiк. Мен ќлгiнде сот залында отырѕан кездегi кейбiр ойларымды ортаѕа салдым. Ќсiресе +з жаѕдайымды толыћ тљсiндiрдiм. Осы тџста жылаѓћырап жiберсем керек, жаратпаѕан пиѕыл танытты. – Етi тiрi жiгiт пе десем, осалсыѓ ба деймiн. Ќдiлдiгiѓ џнаѕанмен, осыныѓ џнамайды, – деп аћсаћал таѕы да жымиды. – Тал таянып, суѕа сљйенiп отырѕан тљгiѓ жоћ. Ит басына iркiт т+гiлген заман деген осындай-аћ болар! Майѕа дейiн сенi, тiптi, ћуа алмайды. Алда-жалда таћасћыѓ келмесе, ел iшi ѕой, табылып ћалар, басћа жерден пќтер iзде. Љй саламын десеѓ мекемеѓ ћарыз аћша бередi. К+ктем шыѕа ћолыѓнан келсе, +зiѓ жаса. Келмесе сатып ал. Сол да с+з болып па. Мына с+зден кейiн еѓсемдi сонша тљсiрiп жiбергенiм љшiн ћатты џялдым. Бiраћ басымдаѕы бџлт сейiлiп, едќуiр сергiп ћалдым. Аузыма ж+ндем с+з тљсе ћоймай: – Кiсi ызаѕа шыдамайды екен. Тегi, кемпiрдiѓ ћылыѕы кљйдiрiп барады. Бала-шаѕаны отын-суына жџмсап маза бермейдi екен. Оныѓ љстiне тоѕыз адам аз болѕандай, бџзауын... – дей берiп едiм, Ѕалымныѓ ќкесi кеѓк-кеѓк кљлдi. Кљлдi деймiн-ау, кљле алмайтын адамды к+ргенiм осы. Мџнысын тљк те кљлкiге џћсатћаным жоћ. – Сенiѓ к+ршiѓнен шыѕады-ау! Ќйел ана ѕой. Ћашанда сыйлаѕан абзал. Бiраћ осы ќйелшiлiгi тљскiр ћай заманда да ћалмай ма деймiн. Ќкем Момбекбай елу жасына дейiн байдыѓ жылћысын ба-

ѕыпты. С+зге олаћ, момын адам едi. Сол момындыѕын пайдаланып, Тљркенбай деген ауылдасы менi Жаркентте тџратын Ћасен Бектемiров деген таныс татарына берiп жiбердi. Ол айна-тараћ, жiп-шуда сияћты џсаћ-тљйек ћойылѕан кiшкентай магазинi бар майда саудагер екен. Мџныѓ сыртында аѕаш +ндiрiп, бiр тљп шыбыѕын бес тиыннан сататын. Бiраћ +зi оћыѕан, раћымды адам едi. Кљндiз ќлгiндей шаруашылыѕына к+мектестiредi де кешке ћарай Ноѕай мешiтiнiѓ жанындаѕы татар атынан салынѕан мектептiѓ (медресенiѓ) мљсќпiрлер љшiн ашылѕан тљнгi оћуына берiп ћойды. Ќѓгiме не жайында едi? Иќ, ќйел демекшi, осы Бектемiровтыѓ љйiндегi Рабиѕа жеѓгей де +те мазасыз адам едi. Тљн бойы џн елетiп, кiр жуѕызып, еден сљрткiзiп, тыным бермейтiн. Ћасымбек аћсаћал шайын џрттай бергенi сол едi, есiк ашылып, Ѕалым ќйелi екеуi кiрдi. Сќл кiдiрiп, с+зiн ћайта жалѕастырды. – Дегенмен бiз кешкен +мiрге бџл +мiр џћсамайды. Мен басыбайлы малайы болдым. Ал сен оѕан кiрiптар емессiѓ ѕой. Бiздiѓ елде кiрiптарлыћ жойылѕалы жарты ѕасырдан асћан жоћ па. – Оныѓыз ж+н-аћ, аћсаћал, бiраћ рухани ќлсiздiк дегенiѓiздiѓ +зi кiрiптарлыћтыѓ бiр тљрi емес пе? Мысалы жаѓаѕы ћойшыны айтамын-ау!.. – Оныѓ дџрыс, балам, наѕыз кiрiптарлыћ. Бџдан ћџтылу, ћџтылмау ќр адамныѓ +зiне байланысты. – Сонда ћалай? – деп к+ѓiлiмдегi таѕы бiр тљйткiлдi сџраѕым келiп едi, љлгере алмадым. – Ќлгiнде айттым ѕой, ћараѕым, балалыћ шаѕымныѓ ћалай +ткенiн. Џзап оћи алмаѕан адаммын. Ќйтеуiр +мiрден к+ргенбiлгенiмiздi, бастан кешкендерiмiздi жинаћтай келiп, осылай шыѕар деп топшылай саламыз, – дедi селћос ћана. – Оу, с+з сыѓайына ћараѕанда ќѓгiме таћырыбы кесек сияћты, – дедi дастарћан басына келiп отырѕан Ѕалым. Шынында манадан берi +рем жетпейтiн мќселемен босћа ќуреленiп отырѕанымды сезiп, iштей ћысылдым. Ќйтсе де онымды сездiрмеуге тырысып, аузыма тљскен бiр с+здi ойланбай айта салдым. – Оћыѕым-аћ келедi, бiраћ к+рiп отырсыздар, артыћ дќулет жоћ, ќкем жалѕызiлiк, еѓ ержеткенi – мен, ћолћанат болмасам... Ѕалымныѓ ќкесi с+зiмдi таѕы б+лдi. – «Мен болмасам ќкем жанын баѕа алмайды» деп ћорћамысыѓ? Сен армияда жљргенде ћайтiп едi, сол кљнiн к+ре тџрады. Сылтаумен ћџтыла алмаѕан соѓ, шыныма к+штiм.

– Ћалтаны, танысты ћайтем, аћсаћал? – Ћалта! – деп ћарт иыѕын ћићаѓ еткiздi. – Мен соны тљсiнбеймiн. Eзiмнiѓ љш балам оћыды, бiреуге љш тиын берiп к+рген емеспiн. Сене ћоймадым. – Кiм бiледi, тљсетiн оћу орнына ћарай, мыѓ, мыѓ жарым деген секiлдi кесiмдi баѕасы бар деп естiген соѓ оћуѕа бару туралы ойлаудан жљрексiнемiн. Eйткенi кешегi бiр класта оћыѕан сабаћтастарымныѓ бiразы институтты бiтiрiп кеттi. Олардыѓ кейбiреуi менен нашар оћитын. Солардыѓ алдында ћџлап ћайтсам, +лiм емес пе. Ѕалым басын шайћады. – Ќй, ќй, ќй, осындай даћпыртпен ћаншама талантты жас оћуѕа бармай ћалып жатыр десейшi! Дегенмен сенiѓ айтћаныѓды да тљгелдей +тiрiк деу ћиын. Ондайлар бар. Олар осы ћылыѕы арћылы ѕылымѕа адам т+згiсiз љлкен зиян жасап жатћанын бiр минут та есiне алмайды. Екiншi жаѕынан, оѕан +зiмiз де кiнќлiмiз. Айталыћ, мен де, сен де, ол да – жаѕынбасаћ, ештеѓе татырмасаћ, оћуѕа ешкiмдi ћабылдамай отыра алар ма едi. Жоћ, ќрине. Бiраћ бџѕан ћарап тљѓiлуге болмайды. Шындыћ пен ќдiлет бар. Ол +мiрдiѓ негiзгi +зегi. Бџл – бiр. Екiншiден, жаћсы оћитын баланы жек к+ретiн мџѕалiм бар дегендi естiсем, ћџлаѕым кереѓ болсын. Ал, менiѓше, сен наѕыз оћудыѓ ћадiрiн бiлетiн, iзденiп оћитын жастасыѓ. – Насихатыѓыз +тiп-аћ кеттi, бiраћ ќкем к+нсе, – деп кљлдiм. – Сайып келгенде, билiк шалда ѕой. – Eйтiп љлкендi сыйлаѕаныѓ ж+н, балам, – дедi Ѕалымныѓ ќкесi риза пiшiнмен, – арнайы бiлiм алмасам да соѕыс жылдары аудандыћ соттыѓ судьясы болѕаным бар-ды. Сондыћтан ба, ќйтеуiр кљнi бљгiнге дейiн осы iстiѓ басы-ћасынан ћалдырмай келедi. Сондаѕы бiр тљйгенiм – бала +з билiгiн +зi асыћћа иелiк еткен кљнiнен бастап ќкенiѓ ћолынан бiртебiрте +ткiзiп ала бередi екен. С+йтiп он сегiз жасћа дейiн толыћ алып болады деген с+з. Заѓ да осыѕан негiзделген болу керек. Ал, сенiѓ жасыѓ бџл кезеѓнен ќлдећашан +тiп кеткен жоћ па? – Мен жеѓiлдiм, аћсаћал! Ћалай бџлтарсам да ќкелi-балалы екеуiѓiздiѓ ћџтћарар тљрлерiѓiз жоћ. Бќрiмiз ћосыла кљлiстiк. Айтћанындай-аћ сол жылы жазда КазГУ-дiѓ журналистика факультетiне келiп, оћуѕа тљсiп кеттiм. Таныстыѓ да, ћалтаныѓ да ћажетi болѕан жоћ. Несiн жасырайын, еѓ алѕаш оћуѕа ћабылданѕанымды естiгенде, ћуанѕанымнан жљрегiм жарыла жаздады. Сол сќт Ѕалым мен оныѓ ќкесiн есiме алдым.

Тџѓѕыш рет Ѕалымды «досым» дедiм. Eзiмдi екеуiнiѓ алдында да ћарыздар сезiндiм. Дљниеде адал адамдардыѓ барлыѕына сендiм. Арада талай жылдар +ткен. Бџл уаћыттыѓ iшiнде досымныѓ ќкесi дљние салды. Мен орнына жыл уаѕында зорѕа бардым. Сол кљнi досым ќкесiнiѓ басына аппаћ мќрмќрдан ћџлпытас орнатты. Кешiгiп келсем де, мына еѓ соѓѕы ћызметiнде болѕандыѕыма ћуандым. Тамылжыѕан жаз айы едi. Ћабiрдiѓ басы изен, жусан, бетеге, тас жуа +сiп, мќуiлжiп тџр екен. Бiз осындай к+к майсаныѓ љстiнде даланыѓ жџпар ауасын жџта отырып, Ћасымбек аћсаћалды еске тљсiрдiк. Бiрге жљрсе де бiлмей ме, к+пшiлiгi: «Бiртоѕа момын адам едiден» аса алмады. Eстiп отырѕанымда, бiр кезде ол кiсiмен ќѓгiмелескендерiм, +мiрiнiѓ кейбiр сќттерiн, тiптi, ћаѕазѕа тљртiп алѕаным есiме тљсе кеттi. К+пек+рнеу соѕан сенiп: «Ћасымбек аћсаћал жайлы деректi ќѓгiме жазсам деген ойым бар едi. Ендi соѕан шындап кiрiсемiн. Менiѓ ескерткiшiм сол болмаћ», – деп салдым. Мџныма досым ѕана емес, жаћын-жамаѕатыныѓ бќрi-аћ ћуанып ћалды. Љйге келiсiмен, ескi-ћџсћы ћаѕаздарымды аћтарып-т+ѓкерiп жљрiп, естелiк дќптерiмдi тауып алдым. Кќдiмгi мектеп оћушылары џстайтын он екi параћ к+к дќптердiѓ алѕашћы жартысына ќлгi айтћаным секiлдi +мiрбаяндыћ деректер жазылыпты. Содан соѓ, оны к+ркем шыѕарма етiп жазып тастаѕым келсе керек, екi-љш беттi шимайлаппын. Оным былай басталыпты: «Осы бiр ћапсаѕай денелi, ћалыѓ ћасты аћсаћалды осыдан бесалты ай бџрын тљгi сыртына шыѕып, љнсiз, жауатын кљндей тљнерiп отырѕанын сот залында, президиумда к+рiп едiм. Сонда менiѓ ойымда тiрi жанѕа раћымсыз ћатал адам есебiнде ћалыпты. Сол сезiнуiм бойынша салћын сќлемдестiм. Баћсам, бiртоѕа, момын адам екен» деп басталыпты да ары ћарай бџдан да бетер басы бiрiкпейтiн бiрдеѓелер жазылып келiп, аћыры аяћсыз ћалыпты. Ѕалымныѓ ќѓгiмесiн де ќкесiнiѓ к+зi тiрiсiнде +з аузынан естiсем еттi. Мљмкiн, жiптiѓ џшыѕын сонда табар ма едiм. Ол жайлы тiс жармапты-ау, жарыћтыћ. Сырѕа соншалыћ берiк болар ма. Сiрќ, осы «бiртоѕа момындыѕынан» шыѕар. Ќйтеуiр бџл кiсi туралы жазуѕа ќлi оћталумен келемiн.

"ЗЕН (Деректi ќѓгiме) Байырѕы мџнайшы Рахмет )тесiновке арнаймын Раћым екi аяћтан айрылѕалы берi кљндiз љйде жалѕыз ћалады. Сол кезде есiне ћай-ћайдаѕы тљседi. Бљгiн де с+йтiп отыр. Бiр тамшы суы жоћ, ћџлазып жатћан меѓсiз дала Eзен деп неге аталды екен? Мџныѓ жауабын Раћым ќлi бiлмейдi. Бiраћ осы кљнi, кей-кейде, жердiѓ т+сiне џћсатып ћалады. Eйткенi былай ћараса, изектеп тџрѕан «к+кек бастар», былай ћараса, ћаѓћиып тџрѕан мџнаралар – ана т+сiне ћадалѕан аш бала секiлдi. С+йтедi де к+з алдында бљкiл Маѓћыстау тљбегi тџтасып кетедi. К+кек бастар мен мџнараларѕа ћоса аспанды шарпи лапылдап жанып жатћан ћызыл жалындарды к+редi. Ыстыћ леп бет шарпиды. Мiне, бџл жер-ананыѓ к+кiрегiнен шыћћан демi деп тљйедi iшiнен. Ал, айћыш-џйћыш тартылѕан трубаларды бљтiн дененiѓ ћан тамырларына џћсатады. Бџл кезде жанарындаѕы бљкiл тљбек кiшiрейе бередi, кiшiрейе бередi. Керiсiнше, ќлгi тамырлар сан тармаћћа б+лiнiп, џзара бередi, џзара бередi. Ћызыћ, кiшкентай тљбек – љлкен, љлкен тљбек – кiшкентай. Дегенмен, екеуiне де дќлелi бар. Кiшкентай к+рiнетiнi – жер-ананыѓ мамасы секiлдi – кљндiз-тљнi иiп тџр. Љлкен к+рiнетiнi – Маѓћыстау аталатыны. Eйткенi ата-бабалары тљйемен маѓѕыстап ѕасырлар бойы к+шкенде тљбектен ешћайда шыћћан емес. Ой +стiп буып келгенде, ћарѕып тџрып, кеѓ б+лменiѓ iшiн арылы-берiлi кезгiсi келедi. Ћоларба сыћыр ете ћалѕанда барып, б+лме iшi Африканыѓ жан баспаѕан сахарасына айналып кетедi. Тџла бойынан ток жљрiп +ткендей. Белден басталып, тiзеге жете тљйiлген ќлдене тарап кеткенше тiстенiп отырып ћалады. Ќуелде мџндай сќтте бала-шаѕасы да, +зi де ћатты ћорћатын. «Адам љш кљннен соѓ к+рге де љйренедi» деген рас-ау, сiрќ, ћазiр даѕдыѕа айналып кеттi. Бџл мыћшиып, жанын ћоярѕа жер таппай жатћанда, Самал бџрынѕыдай бiрге ауырсынбайды. Сартылдап, кљлкiсiн тыймай ќзiлiн айтып отырѕаны. Раћым да с+йткенiн џнатады. Лезде тљйiлiп, лезде шешiлген тљйiннен соѓ, бќз баяѕы ћалпына келедi, Таѕы да Eзен жайлы ойлайды. Т+рт кереге – тас ћамалдыѓ iшiнде отырып-аћ бќрiн к+редi жќне +те аныћ к+редi. Ћым-ћиѕаш тiршiлiкпен араласып кетедi. Eзенге маѓѕыстай басып таѕы да бiр тљйе келдi. Ћомында киiз љйдiѓ керегесi жоћ. Сљйреткен кљркесi бар. С+йтiп, жапанѕа жалѕыз кљрке орнады. Оны орнатћан осы Раћымныѓ +зi.

Сол кљркенiѓ орны ћай жер едi, ћазiр онда кiмнiѓ љйi бар, есiгiнiѓ алды ма, ќлде табан тасы соныѓ љстiне ћаланды ма... Алдында жатћан ћаѕаздыѓ бетiндей айћын. Сан алуан аѕаш +сiрiлген, аћ теректер самсып бой тљзеген, жап-жасыл ћала. Соныѓ бќрiн ысырып тастап, ќлгi аядай кљркенiѓ орнын адаспай тауып, айнытпай танытып, к+кiрекке сќулесiн тљсiрiп тџрѕан ой к+зiнiѓ кљштiлiгiне таѓѕалады. Басын шайћап-шайћап жiберiп, жан-жаѕына ћарайды. Жаѓаѕы к+рiнiстiѓ бiрi ћалмайды. Шайћаѕанда араласып кетедi бiлем. Т+рт керегесi бiрдей кiлем тљрiнше +рнектелген кеѓ б+лменiѓ iшiнде отырады. Т+рi сыћаѕан кiтап с+ресi. С+ренiѓ љстiнде ћабаѕы ћарс жабылып, тљксиген алпамсадай ћара шалдыѓ суретi тџр. Ќкесi. Ќлденеге ашулы ма, ћалай? Бџѕан ќлi аћыл айтћысы келетiн секiлдi. Жарыћтыћтыѓ мiнезi +те ћызыћ едi ѕой! Осы Eзен ћаласыныѓ негiзi ћаланѕан кез. Eзi осындаѕы «Eзен» мџнай +ндiру басћармасыныѓ бiрiншi бастыѕы. Бiраћ ќлi бiрде-бiр ћалалыћ мекеме ћџрылмаѕан. Бџзауында к+терген, +гiзiнде де к+теретiнi сияћты – +зi ћалалыћ Совет, +зi оћу б+лiмi бастыѕы, +зi милиция... Кљндiз-тљнi дамылсыз. Кейкейде ќбден ћалжыраѕандыћтан, дем алѕысы келедi, Бiраћ ќкесi: – Раћым, тџр! Жџмысыѓнан ћалдыѓ, – таѓ бозынан оятып маза бермейтiн. Мџндайда шешесi марћџм: – Ћаћылдап баланыѓ мазасын алмашы, џйыћтасын! Салбурын боп шапћылап жљрген неме, бiр уаћ џйыћтасын да, – деп араѕа тљседi. Ќкесi онан сайын ерегiсе тљседi. – Байпаѓдап ћарауындаѕылардан кейiн бара жатћаныѓ џят емес пе. Ћанша адам кљтiп отыр есiгiѓнiѓ алдында. Иiрiп босћа џстаѕанша, жџмыстарын бiтiрiп жiбермейсiѓ бе, бет-бетiмен шаруаларына кетсiн! – дейдi. Амалсыз тџрып кетедi. С+йткен ќке бџл пќниден кеткелi ћашан. Тџрѕызып жiбергенiне ренжушi едi. Ендi, мiне, соѕан зар. Eз аяѕымен +зi тiк тџрып, жер басып кеткен кiсiден баћытты жан бар ма екен. Мљмкiн, ќкем марћџм аяѕыныѓ сау кезiнде жљретiн жерiн жљрiп, басатын жерiн басып алсын деп асыћтырды ма екен! Кiм бiледi, кiм бiледi? Ќкесiне ћайта ћарап едi, жаѓаѕыдай емес, +ѓiнде бiр тљрлi жылылыћ бар, жџмсаћ кљлкiнiѓ табы бiлiнедi. К+ѓiлдi кезiнде осылай отырып ќѓгiме айтатын. Семья iшiндегi еѓ шешiлiп ќѓгiмелесетiн адамы келiнi – Самал. Eйткенi +зi ерте тџрады. Жаз ба, ћыс па – шаруасы жоћ. Кљн шыћћанша жатћан адамды жек к+редi. Атасыныѓ осы мiнезiн бiлетiн Самал да солай љйренген. Ерте тџрып шай ћояды. Содан соѓ екеуi дастарћан

басына отырады. Атасы ќуелi љй iшiн к+збен шолып шыѕады. К+зiне бџрын +зi к+рмеген бiрдеѓе тљсе ћалса, ћайдан, ћашан алынѕанын, аћшасыныѓ т+ленген, т+ленбегенiн сџрайды. Одан ешћандай кiнќрат таппаѕан соѓ, кемпiрiне тиiсе: – Ћџс патшасыѓыѓ ќйелi ерке бопты, – деп бастайды ќѓгiмесiн. – «Маѕан кiлеѓ ћџстыѓ сљйегiнен љй салып бересiѓ» деп жер тепкiлеп отырып алады. Лажы таусылѕан патша барлыћ ћџсты шаћыртады. Сонда байѕыз келмей ћалыпты. Шабарманы ћаршыѕа екен. Байѕызѕа соны жџмсайды. Ћаршыѕа келсе, байѕыз тастыѓ ћуысында жатыр екен дейдi. Сонда ћаршыѕа тџрып: – Байѕыз, байѕыз, шыћ берi! Тамам ћџстыѓ бќрi жиналѕанда, сен неѕып жатырсыѓ осы уаћћа дейiн! – деп аћырады. – Басым ауырып жатыр, – дейдi байѕыз. – Менiѓ тамыр џстайтыным бар едi, ћане, басыѓды шыѕаршы, – дейдi ћаршыѕа. Байѕыз басын шыѕара бергенде, ћаршыѕа ћаѕып алып патшаѕа алып келедi. Патша зiлденiп: – Байѕыз, сен ќмiрiмдi неге екi еттiѓ? – дейдi. Байѕыз аспай-саспай: – Таћсыр ием, +лi мен тiрiнiѓ, ер мен ќйелдiѓ есебiн алып жатыр едiм. Соѕан айналып кешiгiп ћалдым, – деп жауап бередi. Патша: – Иќ, ћайсысы к+п екен? – деп сџрайды. – Таћсыр ием, ерден ќйел, тiрiден +лi к+п екен, – дейдi байѕыз. Патша байѕызды жеѓген жерiм осы шыѕар деген дќмемен: – Ей, сен не деп отырсыѓ! Ќйелден ердiѓ, +лiден тiрiнiѓ бiрi артыћ демеушi ме едi, – дейдi. Сонда байѕыз тџрып: – Таћсыр ием, мен кљн шыћћанша жатћан адамды +лiге, ќйел тiлiн алѕан еркектi ќйелге есептеп жiберiп едiм, – дейдi. С+йтiп, патша байѕыздан жеѓiлiп, ћџстардыѓ бќрiн босатћан екен. Iшiнде сауысћан бар, бiрталайы тџсауымен кетiптi... Мџндайда шешесi: – Немене, елсiзден келдiѓдер ме?! Џйыћтасын да, кљндiзтљнi шабуылдап шаршап жљрген баланы... – деп екеуiне де џрсатын. Содан соѓ +зi де тџра бастайтын. Ендi ойласа, екеуi екi дљниенiѓ адамы секiлдi. К+зћарастары мљлде љйлеспейдi екен. С+йте тџра, тым ћџрыса неке ћаѕаздары да жоћ, +мiр бойы отасћанын айтсайшы! Ќсiресе, жарыћтыћ ќкесiнiѓ тљсiнiгi ала-б+тен едi. Ќлi есiнен кетпейдi. Бџл И.М. Губкин атындаѕы Москва мџнай институтын бiтiрген соѓ, тiке елге тартты. Љйге кештетiп жеткен. Ќкесi таѕы да таѓертеѓ

тџрѕызып алды. Содан соѓ шешесiнiѓ бљгiн-ертеѓ демалсын, туѕан-туыстарды аралап, аман-сќлем жасап ћайтсын дегенiне ћаратпай, +зi жџмыс iстеп жљрген мџнай кќсiпшiлiгiнiѓ директорына жiбердi. С+йтiп, сол кљнi мастер болып орналасћан. Мџныѓ ћызметi тез +стi. Ќуелi цех бастыѕы, содан соѓ инженер, директор... Кљн демалыс едi. Кќсiпшiлiктiѓ басшы кадрлары бар, т+рт-бес жiгiт аздап iшiп, +леѓ айтып к+ѓiл к+терiп отырѕан. Љстерiне ќкесi кiрдi. Ленин ордендi ћарт мџнайшыны бќрi де тљгел танитын, сыйлайтын – ћоѕадай жапырылып орын бердi. Бiраћ ћарт отырѕан жоћ. Жаратпаѕан ћабаћ танытћанын бќрi де сездi. Сездi де љдiрейiсiп ћалды. Бџл ћонаћтарынан ыѓѕайсызданып: – Демалыс болѕан соѓ, кiшкене жiгiттермен бас ћосып... – деп кљмiлжiдi. Ћарт бетiѓ-жљзiѓ деместен: – Тайдай тал тљсте бiлдей-бiлдей жiгiттердiѓ араћ iшiп, +леѓ айтып отырѕаны џят емес пе! Тљнде не iстейсiѓдер? – деп шыѕып кеттi. Бџныѓ бетi ду ете ћалѕан. Абџйыр болѕанда жiгiттер ћарттыѓ сырына ћаныћ екен. «Аћсаћалдыѓ џѕымында демалыс деген жоћ. Кљндiз баласы жџмысћа жарайтын адамдардыѓ барлыѕы, ќйтеуiр, iстей беруi керек. Баяѕыда аѕылшындар +зiн солай љйретiп кеткен», – десiп кљлiсiп жатыр. Бiр жаѕынан Самал да с+зге араласып: – Атамныѓ мiнезi ћызыћ ћой, – дейдi жiгiттерге, – жџмыстан бiр минут кешiкпеуi керек. Бџл кiсi кешiксе, бљкiл +ндiрiс тоћтап ћалатындай к+редi. Ќбден солай љйренiп кеткен. Алѕашында ћайдан бiлейiн: – Ћараѕым, шайыѓ дайын ба? – дейдi тљскi асћа келген бетi. Мен де жџмыстан жаѓа келiп, љлгермей жатамын. – Ћазiр ата, ћойѕалы жатырмын, – деймiн. Шыѕып жљре бередi. Аѓ-таѓ болатынмын. Келе-келе, сырын бiлiп алдым да. – Мiне, дайын тџр, – деп +тiрiк айтатын болдым. Сенiп кљтедi. Шайды дайындай жљрiп бiр ќѓгiменiѓ шетiн шыѕарып ћоямын. С+зге айналып отырып, ћанша кљткенiн сезбей ћалады. Ћанша шайып-жуѕанымен, Раћым жолдастарынан ћатты џялѕан едi. Ендi ойлап отырса, џялатын дќнеѓесi де жоћ екен. Баланыѓ аты ќкеге ћашан да бала емес пе. Eзiнiѓ де љлкен баласы институтты биыл бiтiредi. Одан кейiнгiсi љшiншi, одан кейiнгiсi екiншi курста. Еѓ кiшiсi тоѕызыншы класта оћиды. Ћысћасы, шетiнен +з атыныѓ басын +зi алып жљре алатын азамат. Ал солар +зiне ћалай к+рiнедi... Сонан берi ћыруар жыл +ттi, бiраћ бiрде-бiр рет еске алмаѕан осы оћиѕаныѓ дќл ћазiр басында бљгiнгiдей жаѓѕырыѕып отырѕаны несi екен!

Бџѕан дейiн талай-талай жауапты ћызметте болып, ауырауыр сын кезеѓдердi бастан кешiрiп, бќрiнен де сљрiнбей +тiп келген. Ћџдайѕа шљкiр, ќлi де сол абырой, сол атаћ. Кеѓседе отырмаса да жџмысы тоћтаѕан жоћ. Ауруханада жатып-аћ есiн жиысымен, ћайтадан iске кiрiстi. Жолдастарына айтып, ауруханаѕа кандидаттыћ минимумнан емтихан алатын комиссия шаћыртты. С+йтiп жатып, љш емтихан тапсырып, кандидаттыћ минимумды бiтiрдi. Таћырыбын бекiттiрдi. Парафин мџнайын жинау, тасымалдау мќселесi мен мџнай +ндiрiсiне газды пайдалану ж+нiнде кiтапшалар жазып бастырды. Бџл аз жџмыс емес, ќрине. Соѕан дейiн сан ћилы оћиѕаны бастан кешiп, алуан тљрлi мiнезi бар адамдармен iстес болыпты. Басћасын былай ћойѕанда, +з ќкесiн тљгел тљсiнiп бiлдi ме. Eмiр деген осы екен. Алыстаѕан сайын аѕы мен ћарасы айћындала тљсетiн сияћты. Eйтпесе, мџныѓ дыѓдай бастыћ кезiнде алдына жете алмайтындар шалдыѓ к+шеге, кешкi ќѓгiмеге шыѕатын сќтiн баѕып жљрiп, арызын сол арћылы айтатындардыѓ неге +йтетiнiн ћалай тљсiнушi едi, ендi ћалай?.. Баяѕыда, баяѕы емей немене, осыдан он т+рт жыл бџрын осы Eзен ћандай едi. Ќрине, ћазiргiмен салыстырѕанда адам айтса нанѕысыз-тџѕын. Аракiдiк мќѓгiрiп-мќѓгiрiп маѓып бара жатћан тљйелер, топ-топ болып жосылѕан киiктен +зге к+з сљрiндiрерi жоћ шаѓдаћ дала. Таудай-таудай толћыны ж+ѓкiлiп саѕым ойнайды, тџтћиылдан жџлћынып ћџйыны к+терiледi, Ауыз шайћар су, ит жатар к+леѓкесi жоћ ћџладљздегi борпылдаћтыѓ љстiне он-жиырма семьялыћ екi-љш бой к+терiсiмен-аћ бџл алѕашћылардыѓ бiрi болып к+шiп келген. Наѕыз аспан айналып жерге тљсетiн шiлденiн кезi едi. Мынадай дозаћћа шыдамаѕан Самал: – Атам мџнайшы, сен бастыћ. Ал мен мына ыстыћћа ћаћталып +лмесем не бiтiрем, – деп кейiген-дi. С+з таппай сасып ћалѕан бџл: – Сен осы ћалалыћ оћу б+лiмiнiѓ бастыѕы боласыѓ, – деген. С+йтем деп Самалды шын жылатып алѕан. Самал сонда мазаћтады деп жылаѕан. Бљгiнде Eзен ћаласыныѓ халћы отыз мыѓнан асады. Ћалалыћ оћу б+лiмiнiѓ бастыѕы – Самал. – Ќкем де мџнайшы болѕан, +зiм де мџнайшы, балаларым да мџнайшы болады. Љлкенi мџнайды iздеп табады, одан кейiнгiсi бџрѕылайды, љшiншiсi +ндiредi. Ал кiшiсiн журналистикаѕа беремiн. Ол ана љшеуi туралы жазады. С+йтiп, бџлар бiзден г+рi к+п жџмыс атћаратын болады. Раћым соѓѕы с+зiн дауыстап айтћанын сездi. Бiреу-мiреу естiп ћалды ма деген ћауiппен жан-жаѕына ћарап едi, ешкiм

жоћ екен. Мелшиiп баяѕы т+рт кереге тџр. Мџндайда адамѕа еѓ жаћсы серiк ой ѕана секiлдi. Содан соѓ ќлгiндегi ойыныѓ жалына ћайта жармасты. Жер асты ћысымын жасау љшiн кљн сайын жљздеген мыѓ тонна су айдалады. С+йтiп, мыѓдаѕан тонна май алады. Бџл сол жер асты майыныѓ бќлен процентi. Ал жер астында џшан-теѓiз мол мџнай жатыр. Оныѓ санаулы м+лшерiн ѕана алуѕа болады деп есептеймiз. Егер осыны бiр процентке арттырса, ћанша байлыћ. Мiне, мџны орындау менiѓ балаларымныѓ мiндетi. Мџнайшы семьясыныѓ баћыты... Белiнен ћџлдап тiзеге ћарай ток жљрiп +ткендей, санныѓ ћалыѓ етiне келiп лезде тљйiлдi, лезде тарады. Сол екi аралыћта к+з алдынан к+лбеѓ етiп бiр елес +те шыћты. Алѕаш: «+лдiк» деген љрейлi дауыс естiдi. Бџдан ары не болѕаны белгiсiз, бљкiл дљние кiшiрейiп келiп, к+з алдынан ѕайып болды. Таѓѕы салћынмен Шевченко ћаласына ћарап бет тљзеп келе жатты. Ћасында бас инженер мен аѕа геолог бар. Жџмыстыѓ ћауырт кезi. Кљн ћызбай жетiп, Министрлiк Бас басћармасы басшыларыныѓ ћатысуымен саѕат онда ашылатын љлкен техникалыћ жиналысћа ћатысып, кешкi салћынмен ћайтып оралмаћшы едi. Таѕдыр оѕан жазбапты. Жетiбай поселкесiнен +те берiп, «Волга» машинасы жол шетiне ћџлап тљстi. ...Ауруханада бас к+терместен жетi ай жатты. Кеуде жараћаттанып, т+рт ћабырѕа сынып, +кпе заћымдалѕан. Олардыѓ бќрi жазылды. Ендi наѕыз ауыры – бел омыртћа сынып, жџлын заћымдалѕан. Соныѓ салдарынан екi аяћтан жан кеткен. Аћыры, мiне, екi д+ѓгелекке мiнiп ћалды. Еѓ +кiнiштiсi бџл емес – ќкесiне ћолынан топыраћ сала алмаѕаны. Барлыѕын да кейiн естiдi, +зiнiѓ кљйiгiнен кетсе керек. Ќйтпесе кќрiлiкке мойымайтын ќлуеттi-аћ едi. Марћџм бџл ауруханада жатћанда, мџныѓ кеѓсесiне кљнiне бiр барып, орнын к+рiп ћайтып жљредi екен. Соѓѕы кљнi орнында бiреудiѓ отырѕанын к+редi. К+ре сала љйiне ћайтады. Келе-аћ: – Менiѓ Раћымым оралмайтын болѕан екен! – деп жыѕылады. Болѕан-бiткенi сол. Раћымныѓ к+зiнен бiр тамшы љзiлiп тљстi. – Eзен деген атты, тегiнде, ата-бабамыз тауып ћойѕан-ау! Ол кезде де бiлiмпаздар болѕан. Табаныныѓ астында мџнай +зенi жатћанын џрпаћћа меѓзеп, тџспалдап айтћаны ѕой аруаѕыѓнан айналайындардыѓ. Ќйтпесе тамшы суы жоћ, ш+л баябанды +зен деушi ме едi, – деп отыратын кей-кейде ќкесi марћџм. Тегiнде, осы с+зiнiѓ жаны бар. Ќлгi соншама к+п

мџнай, +зен тљгiл теѓiз емес пе. Ќттеѓ, шiркiн, баспалдаћпен +зi шыѕып, +зi тљсетiн кљн болса! Коляска сыћыр ете ћалды. Екi аяћ ћозѕалмады. Сонда бџл не, кемтарлыћ па?!. «Жоћ» дегендей болды ќлдекiм. Ќкесi емес пе екен! Бџрылып ћарап едi, сол баяѕы ћабаѕы ћарс жабылып тљксиген ћалпы, ћозѕалмапты. Бiраћ жып-жылы жџмсаћ кљлкiнiѓ табы байћалады. Тљсiнсе бџйырмасын. Бџл адам деген неткен кљрделi дљние едi. Тљксию мен кљлудiѓ арасы жер мен к+ктей емес пе. Ал маѕан бiр суреттiѓ бќлен жылдан соѓ, дќл бљгiн, екi тљрлi к+рiнуiнiѓ сыры неде? Ол жќне де ќкесi, шешесi, +зi, туысы, досы, ћасы – ћысћасы, адамдар туралы ойлады. Оныѓ жџмбаћ ћасиеттерi туралы ойлады. Баћса, тiптi, +з басыныѓ да талай-талай ашылмаѕан сыры, айтылмаѕан ќнi бар екен. Адамдардыѓ естен кетпейтiн жаћсылыћтары мен жамандыћтары бар екен. Солар жайлы ќлдене есiне тљстi. Соны ћаѕазѕа тљсiру љшiн ћаламын ћолына алды. Мџнайды бiреу табады, екiншi бiреу бџрѕылайды, љшiншiсi +ндiредi. Ћалай да к+пшiлiктiѓ кљшiмен бiтедi. Ал ћаламѕа тек +зi ие. Игере алмаса, наѕыз кемтарлыћ сол болмаћ. Сырттан тыћ-тыћ, тыћ-тыћ басћан аяћтыѓ дыбысы естiлдi. Тљскi љзiлiске келген Самал екен. ЕРКЕ Жомарттын шашы аппаћ ћудай болды. Аћбике +зiнен он жасы кiшi. Екеуi ћосылѕасын да талай жыл перзент к+рмеген. Ораз с+йтiп жљргенде аузын ашып +пкен тџѓѕыштары Ћалжасына ат сойылѕан. Ауыл-аймаћћа џлан-асыр той жасалѕан. Мџныѓ арты жаман болѕаы жоћ, Аћбике таѕы да љдеме-жљдеме љш-т+рт ћџрсаћ к+тердi. Бџл кљнде сол к+рiнгендерiнiѓ бќрi аман, Бiраћ Аћбике љшiн ешћайсысы Оразѕа теѓ емес. Оныѓ орны да, ж+нi де б+лек. Ћайтсiн бейшара, тар ћџрсаѕын кеѓiтiп, тас емшегiн жiбiткен сол. Бедеу, ћысыр, ћубас дейтiн сџрћия аттардан ћџтћарѕан да сол. Ол болмаса, Жомарт екеуiнiѓ љй болуы да екiталай едi-ау. Ораз туралы ойлай ћалса-аћ, Аћбикенiѓ есiне осынысы тљседi. Сосын жатса-тџрса тiлейтiнi – «Е, ћџдай, пендем десеѓ осы бiр аћжолтай жарыѕымнын жаманшылыѕын к+рсетпе!» деген бiр-аћ тiлеу. Шынында да ана љшiн бџдан басћанын керегi не. Таѓ атћалы ыдыс-аяѕын шайып-жуды, еден сљрттi. Содан ћара кешке дейiн тыным таппаѕан. Аћбике Оразын кiшкене кезiнде «б+ксек» дейтiн. Eйткенi

тiл-к+з бола ма деп, б+ксе-б+ксесi шыћћан жаман ћара шапанын кигiзiп ћоятын. Бетiнiѓ сатпаѕын да жумай, кљлдi-к+меш кљйiнде жiберетiн. Eстiп ойлайтынындай-аћ бар едi – Оразы кiшкене кезiнде ыстаѕан торсыћтай тым сљйкiмдi болатын. Оныѓ осындай сљйкiмдiлiгiн iшi сезiп тџрса да: «Ќркiмнiѓ +з баласы +зiне, ай к+рiнер к+зiне» деген осы-ау! Ќйтпесе алаћандай бетiѓнiѓ сљйер жерi жоћ екен ѕой, шiркiн» деп бауырына ћысып отырып, мейiрi ћанѕанша џзаћ сљйетiн. Сљйетiн де к+зiне жас алатын. Ќрине, ћуанѕан мен ћорыћћан бiрдей емес пе!? Аћбикенiѓ екi рет ћорыћћаны, екi рет ћуанѕаны есiнен кетпейдi. Осыны осы љймен жаћын жљретiндердiѓ бќрi бiледi. Сонда да ћайталап-ћайталап айтумен келедi. Ќлi ћанша жерде айтылары белгiсiз... Бiрде бџлар алыс бiр сайдыѓ iшiндегi колхоздыѓ су диiрменiне к+штi. Ондаѕы маћсаттары да Оразын наннан тарыћтырмау. Ќйтпесе елден-жџрттан ажырап, жалѕыз љй к+шiп несi бар. Жетпей жатћан ештеѓесi де жоћ едi. Жомарт диiрмендi ж+ндеп жљргiзуге кеткенiне айдан асћан. «К+шiп келе берсiн» деп хабар жiберiптi. Колхоз ыѓыршаѕы шыћћан екi ат жегiлген т+рт д+ѓгелектi арба мен бiр жiгiт бердi. «Кедей болсаѓ к+шiп к+р» дегендi халыћ осындайдан айтса керек, љй iшiнiѓ ћос-ћолаѓы ќлгi арбаѕа зорѕа сыйды. Ол кезде Оразы љш жасар едi. Таразы емшекте-тџѕын. Арбакеш жiгiт љшеуiн шоћитып жљктiѓ љстiне шыѕарды. Eзi алдына жайѕасты. Жазыћтан +тiп, сайдыѓ аузына iлiге бере жол тастаћћа айналды. Ендi д+ѓгелектiѓ шићылына тастыѓ шыћыры ћосылып, Аћбикенiѓ ћџлаѕын ћажай бастады. Бiр кезде оѕан да ћарамастан, ырѕаѓ-ырѕаѓ аяѓ џйћысын келтiрдi. Арбаныѓ доѓѕалаѕы асыћтай тасћа соѕылса да ћићаѓ етiп аударылып ћала жаздайды. Ћалѕып келе жатћан Аћбике неше рет ауып тљсуге шаћ ћалды. Ќлсiн-ќлi к+зiн ашып алып, тљзелiп отырады. Бiраћ меѓдеткен џйћыдан серги алмады. Таусылмайтын жол, к+ктемнiѓ шуаћты кљнi, мимырт жљрiс ќбден зыћысын шыѕарѕан. Арбакеш жiгiттiѓ: – Жеѓеше, – деген даусы селк еткiздi. Арба тоћтап тџр екен. – Ќу! – Тљсiѓiз! – Не боп ћалды? – Аттар болдырды. Шамалы шалдырып алайыћ. – Ендi ћанша жер ћалды? – Ќлi жетедi, асыћпаѓыз. Екi жаѕы ћия бет. Сай табанында сарћырап, +зен аѕып жатыр. Батыс жаћтаѕы кљнгейдiѓ ћабаћ-ћабаѕына к+леѓке тљсе

бастапты. Сiрќ, бесiн ќлетi. Аћбикенiѓ жљрегi ќлденеге ћобалжып кеттi. Онысын сездiрмеген боп, амалсыз арбадан тљстi. Арбадан к+терiп ап жерге ћойѕан Ораз џйћысын аша алмай, к+зiн ућалады. Таћымы бљктљсiп џйып ћалѕан секiлдi, аяѕын баса алмады. – Ћарѕам-ай, ш+лдедiѓ бе? Тобарсыѕан ернiн сљйдi. Ћос атты арбадан шыѕарып, су жаѕасындаѕы к+галѕа тџсап келе жатћан арбакеш жiгiт: – Жеѓеше, ол тљгiл мен де ш+лдедiм, бќрiмiз де сусындап алайыћ, – дедi кљлiп. Т+ртеуi су жаѕасында отырып айран iштi. Ысталѕан меске ћџйып, арбаныѓ ћанатына байлай салѕан ћою айранныѓ бетiне шайћала-шайћала жентектелiп май тљсiптi. Ш+лдерi ћанып, естерiн жинады. Ш+лiркеп к+п айранды бљйiрi шыћћанша iшкен Ораз сќлден соѓ ћалѕып кеттi. Сосын сыз +тпесiн деп Аћбике баласын арбаныѓ љстiне џйыћтатты. Бетiне шолаћ жеѓ кеудешесiн шешiп к+леѓкеледi. Жiгiт арыстай боп айран iшкен жерде шалћасынан жатыр екен. Ендi ћайтып оныѓ ћасына барѕысы келген жоћ. – Аттар онсыз да ауырлап келедi. Тараз екеумiз аяѓдап iлгерiлей берейiк. Сiз Ораз екеуiѓiз ћуып жетерсiздер, – дедi жол жиегiнде Таразды емiзiп отырып. Арбакеш жiгiт оѕан ћарсы болѕан жоћ. Таразын арћасына сап, Аћбике аяѓдай бердi. Бiр тџмсыћтан айналды, екi тџмсыћтан айналды... Таѕы да отырып дем алды, таѕы iлгерi аяѓдады. Арба ћуып жеткен жоћ. Бетке шыѕып, жол бойына к+з салды. Ештене к+рiнбейдi. Дiлгiрi ќбден таусылды. Eзен ѕана љздiксiз сарћырайды. Жљрегi ѕана дљк-дљк, дљк-дљк соѕады. Буындары дiрiлдейдi. Адамды иесiз далаѕа апарып, жалѕыз ћалдырып кетсе, лезде жынданады екен деп еститiн. Сол рас секiлдi. Ћџшаѕындаѕы Тараз пысылдамаса, +зен сарћырамаса, мына биiк-биiк жоталар к+рiнбесе – жынданбай несi ћалды. Бџларды ћашан естiгенiн +зi де бiлмейдi, есiне осындай-осындай ћайдаѕы бiр љрейлер орала бердi. Сосын амалсыз керi ћайтты. Ет ћызуымен џзап кеткенiн бiлмептi. Ендi арбаѕа жете алар емес. Алдынан сеѓсеѓ б+рiктi, торы ћџнанѕа мiнген жалбиѕан шал шыѕа келгенде бiр-аћ тоћтады. – Ата, жолда келе жатћан арба к+рдiѓiз бе? – Келе жатћан еле арабаны к+рбедiм тџрад. Арабаныѓ љстiнде майлаѕан бидайдай еле ћара доѕалаћ бала жыѕлап атад. Андай еле жерде доѓыздай еле ћара жiгiт џћтап атад. Аћбике жан џшырып жетсе, айранѕа тойып алѕан арбакеш жiгiт ћорылдап џйыћтап жатыр. Оразы жылай-жылай ќбден

сiлелеп ћалыпты. Мына с+йлемдi сонда Алатау асып, ћазаћ аулынан ћайтып бара жатћан ћырѕыз шалыныѓ аузынан есiген. Ћырѕызша ћаншалыћты дќл айтатынын ћайдам, ќйтеуiр ќлiге дейiн аузынан тастамайды. – Ойбџй деймiн-ау, с+йтiп есi ауысып бiрдеѓе болса, Жомартћа не бетiмдi айтатын ем. Дљние iздеймiн деп жљрiп, ќреѓ к+рген баласын ћџртып тыныпты десе, ел-жџртћа да ћарабет болмадым ба! – Есiнен тана бетiн шымшиды. Кезiнде мџны Жомарттан жасырып ћойѕан секiлдi. Бџл оныѓ бiрiншi ћорћып, бiрiншi ћуануы. Сайдыѓ диiрмен орналасћан тџсы кеѓ жазыћ екен. Тоѕанныѓ к+мейiн кљнгей жаћтаѕы бiр жайдаћ жерден алыпты. Сонан арыћты б+ктерлеп ћаза-ћаза бiр ћабаћтыѓ љстiне жеткенше ќкелiптi. Науадаѕы су параћты сондай биiктен џрмаса, диiрменнiѓ тасы жљгiрмейдi екен. Диiрмендi неге осынша ћиырѕа ќкеп салѕанын Аћбике сосын тљсiнген. Жомарт љйiн арыћтыѓ к+мейi алынѕан тџстаѕы жазыћћа тiктiрген. Есiк алдынан диiрменнiѓ суы +тедi, Арыћтан +ткесiн, аржаѕы жыныс тоѕай. Сиырларын айдатып алѕалы бџзауы екеуiн осында арћандап баѕады. Бџл Аћбикенiѓ даѕдылы жџмысына айналѕан. Жомарт диiрменнен-аћ босамайды – бiресе арыћтыѓ су орѕан жерiн жамап, тљрiнiп суда жљредi, бiресе тозаѓ-тозаѓ боп тасын шегiп, шаћ-шаћ шыѓдап жатады. Бџл да оныѓ љйреншiктi кќсiбi. С+йтiп, кљндегi тiрлiк кљнде +стiп +тiп жатћан. Аћбике екiншi ќѓгiмесiн осыдан бастайды. – К+п жасаѕыр, диiрменге астыћ ќкелген бiреу оншаћты жастаѕы ћызын ерте келген екен. Сќл к+рмесе, Оразымнан айрылып ем ѕой, ќуелi. Ендi ћанша жерден от оттап, су iшерiн, сонда ћџдай бiр саћтады. Ћарасан келгiрдi тоѕайѕа арћандап келе ћояйын деп кете ћойып едiм, менiѓ артымнан келмекшi боп жљрiптi де арыћтыѓ жиегiне кеп отырыпты. Сиырмен алысып жљрiп байћамаптым. «Кеттi, кеттi» деп шырылдаѕан ћыздыѓ даусын естiп жљгiрiп жетсем, бiр к+рiнiп, бiр ш+гiп аѕып барады. Жан дќрмен џстаѕанымша алдындаѕы кiшкентай кљркiремеге кљмп берiп, жоћ болды. Сосын ћайта сопаѓ етiп су бетiне шыѕа келгенде, к+терiп алдым. Суѕа т+ндiрiп едќуiр отырѕаннан кейiн барып, шыр етiп жылап жан алды. Масћараай, ендi аз болѕанда, диiрменнiѓ параѕына апарып бiр-аћ џратын едi. С+йтiп, бiр +лiмнен ћалды ѕой бџл, ойбай-ай, ойбайай,! – деп жаѕасын џстап iшегiн тартады. Бџл оныѓ екiншi ћорћып, екiншi ћуануы. Диiрмендi де Оразы оћу жасына толѕан жылы тастаѕан. Eйткенi кiсi љйiне жатћызѕысы келмеген.

Сол Оразы бџл кљнде жиырманыѓ iшiн аралап кеттi. Аћбикенiѓ ойынша ќлi он сегiзге толмаѕан секiлдi. Бiреумiреу оныѓ жасын сџрай ћалса да соны айтады. Сонда ол бiлмейдi емес, бiле тџрып-аћ ћу iшi есейдiге ћимайды. Ораз он жылдыћты бiтiрдi. Ораз солдатћа барып келдi. Ќсiресе солдаттан оралѕалы Аћбикенiѓ жыры т+ртеу болды. Бџлары да сол баяѕысынша: – Ойбџй, бетiм-ай! – деп басталады. – Оразыѓ келдi дегенде есiм шыѕып кетiптi ќуелдеп. Аћ самаурынды есiктiѓ алдына шыѕарыптым да шоћты сала берiппiн. Тљбiне тас тљскiр ћайнасайшы! Шоћты ќлi-ќлi љстемелетiп салып ћоямын. Тегi ћайнар болмаѕасын, кернейiн кигiзе ћояйын десем, оттыѕы сылћылдап бос тџр. Сасћанда мен есалаѓ су ћџймаптым. Ћалайысыныѓ бќрi тљбiне ћорып тљсiптi. Масћара-ай, ендi не бетiмдi айтайын! Аћбике +стiп бетiн шымшыѕанда љш саусаѕыныѓ iзi талайѕа дейiн тарамай, аѕарѕан бойы ћалады. Оѕан ешкiм таѓырћамайды. Ќр жљрек +зiнше сезедi. Ћайтсiн бейшара, ана жљрегiнiѓ ћуанышы ѕой ол. Оразы мектепте оћып жљргенде орыс тiлiнен +те нашар едi. Сол љшiн мџѕалiмi Аћбикенi жиi шаћыртатын. Шаћырѕан сайын бетiнен оты шыѕады. Џрсайын десе – Оразы. Љйретейiн десе – +зi де бiлмейдi. Бџл азаптан Аћбике Ораз онжылдыћты бiтiргесiн барып ћџтылѕан. Оныѓ т+ртiншi ћуанышы да сол – баласы солдатћа барѕалы орысша с+йлептi де ћазаћшаны џмытып ћалыпты. Ораз солдаттан келгенде Аћбике мойнынан ћџшаћтап, бетiнен аймалап жылапты. Сонда Ораз: – Чо ты плачешь, мама! – деп кеудесiнен итерсе керек. Оныѓ не дегенiн тљсiнбеген Аћбике баласына ћарай џмтыла берiптi, џмтыла берiптi. – Аћбике-ау, балаѓ жылама деп ренжiп жатыр. Ћойсаѓшы ендi, – дептi к+се ћайнаѕасы. Баласыныѓ не деп тџрѕанын тљсiнгесiн барып: – О, аћылыѓнан айналдым, адам болѕаныѓнан айналдым сенiѓ, – деп баласын босатып, самаурынѕа жљгiрiптi. С+йтiп жљрiп тындырѕаны ќлгi екен, самаурынныѓ оттыѕын тљсiрiп тыныпты. Ораз келiсiмен-аћ љй iшiне бар +нерiн к+рсетiп љлгердi. Кiрпiгiне кiр жуытпады. Ерте тџрды. Таѓ мен кљннiѓ арасында ауланы айнала жейде-дамбалшаѓ жљгiрдi. Гантель сатып ќкелiп к+тердi. – Оразжан-ау, +йтiп алысћанша џйыћтасаѓшы! – деген екен. – Мама, бiз сондай ауырады, – дептi.

Аћбике болса, баласыныѓ мџнысына да мќз. К+ршi-ћолаѓына айтып маћтанып жљрдi. Бiраћ Ораздыѓ мџнысы џзаћћа бармады. Оншаћты кљннен кейiн кеш жатып, жай тџратын болды. Ћазаћшасына да бџрынѕысындай жаттыѕып алѕан. Аћбике оныѓ гантелiн бiразѕа шейiн к+зiнiѓ ћарашыѕындай ћорѕады. Бара-бара ол да џмытты. Ћазiр сиыр ћораныѓ бiр бџрышында жатады. Сыртын тат басып кеткен. Сонан берi жылдан асты, Ораз ќлi жџмысћа тџрѕан жоћ. Алайда бекер емес, кќдiмгiдей бiр ауылдыѓ «атаманы». Осы +ѓiрдiѓ ћыз-бозбаласын айдап +ргiзiп, иiрiп жусатады. Бџл Ораздыѓ +з с+зi. Аћбикенiѓ ендiгi ойы – љйлендiру. Аћбике осы мќселе ж+нiнде соѓѕы кездерi ќйелдермен к+п ќѓгiмелеседi. – Осы кљнгi ћыздар кљйеуге шыћпас бџрын жiгiттiѓ љйжайын +здерi келiп к+редi екен. Сџмдыћ-ау, о заманда бџ заман с+йткендi к+ргендерiѓ бар ма? – дейдi бiреуi: – Ћџдай ендiгi ћыздардыѓ келуi де оѓай, кетуi де оѓай. Eз аяѕымен келген немелердi ћойшы! Eстiп екiншiсi тџмсыѕын шљйiредi. – Ћџрып ћалсын, ћыз бен ћатынды айыру ћиын болды ѕой! Бќрi ћосылып шуылдап кеп кљледi. Тыѓдай келе олардыѓ с+з ќлпетiнен Аћбике ћатты шошиды. Сосын љйiн барынша реттi џстауѕа тырысады. Кiм бiледi, Оразы ќдетiнше аяћ астынан жолдас-жорасын (ќсiресе ћыздар) ертiп келе ћала ма. Мљмкiн, келiнi осында Оразына iлесiп топырлап келiп-кетiп жљрген ћыз-жiгiттердiѓ iшiнде жљрген шыѕар... Аћбикенiѓ бљгiнде тыным таппаѕаны сол едi. Бiраћ ћанша кљйбеѓдесе де џсаћ-тљйек шаруасын бiтiре алмады. Бiтiргендерiнiѓ +зi де Аћбикеше тап-тџйнаћтай болѕанымен, бќз баяѕы ћалпы-тџѕын. Терезелерге ќуелi шiлтер, оѕан ћоса сарала гљлдi матадан айыр етек етiп перде тџтћан-ды. Сосын осы ауылдыѓ салты бойынша, iшкi љйдiѓ барлыћ ћабырѕаларында ќлемжќлем суреттер жапсырулы тџратын. Оныѓ бќрiне шаѓ тџрып ћалѕан. Аћбике љй iшiнiѓ кљѓгiрттiгiнен оны байћаѕан жоћ. Сыры к+шкен ескi еден де кепкесiн ћайта шаѓытып шыѕа келген. Шаѓ иiсi мљѓкiп тџрды. Сонда да Аћбике љйiн ћорѕаштаймын деп: – Зорѕа жуып болдым, сљйретiлмей аяѕыѓды тазалап кiр! – дедi ол тљскi асћа келген Жомартћа. – Ћай сќнiѓ келмей жатыр?!. Жомарт кљѓк етiп, iшке ћарай аяѓдап едi, етiгiнiѓ жџлыѕынан љш-т+рт тљйiр батпаћ љзiлiп тљстi. Кљректей-кљректей боп iзi ћалды.

– Ой, ћџдайдыѓ ћырсыѕы-ай, љйге бiреу-мiреу келiп ћала ма деп... – Ћайдаѕы жетi атаѓ?! – Балалар келiп ћалса ше? – Немене, таѕы да берекесiз жын ойнаћ па?.. – Пай-пай-пай, к+леѓкесiне ит жатып к+рмеген байѕџс-ай, бар ержеткенiмiз осы ѕой! Бџдан аяйтын неѓ бар. Аћыретке ала кетермiн деймiсiѓ, ойнап-кљлсiн бала. – Ей, кемпiр, ит жынымды тљсiрмей отыр ендi, ћашанѕы ойнап-кљлетiн едi. Eстiп жљрiп маскљнем ћып бiтiретiн болдыѓ итiѓдi. – Тыћыраѓдамай тыныш отыршы, ћайтедi ендi заманында шыћћан соѓ. Оныѓ љстiне, ћџрѕырды айналасындаѕылардыѓ бќрi iшедi. – Олардан неге аулаћ жљрмейдi. Тепсе темiр љзетiн жiгiт, неге жџмыс iстемейдi. Елдiѓ сондай баласы-аћ ќуедегiнi арбап, жердегiнi жалмап, бќрiн тындырып жљр. – Ендi iстесе, iстейдi де, жаѓа келдi ѕой! – Ћатћаныѓныѓ басы жаѓа келдi, есуас сорлы. Ол келгелi табаны кљректей бiр жыл болды. – Аћбике не дерiн бiлмей, кљмiлжiп ћалды. – Осыны ћџртћан сенсiѓ. Ќлi-аћ тартасыѓ соныѓныѓ сазайын. Бљгiн колхоз басћармасында жќне с+з болыпты. Eстiп к+шенi шулатып бос жљргендердiѓ бќрiн жер аударатын сияћты. Аћбикенiѓ жљрегi тас тебесiне шыћты. – Бетiм, ћайдаѕы бќленi айтып отырсыѓ?! – Оныѓ несi бќле, айдасын, апарсын! – Мынаны ћџдай атайын деген екен. Ќуелi +зiн аузыѓнан ћаѕынайын дедi ѕой. Жомарт ашуѕа басты. – Шыѕарма деймiн љнiѓдi, оѕан ит љргiзiп ћойѕан мен емес, сен! Бџл жаратылысынан жуас адамныѓ к+птен берi жиналѕан iшћџсасы едi. Аћбикеге арналѕан +кпесi де, ашуы да осыныѓ iшiнде кеттi. Ќйтеуiр соѓѕы с+зiмен бiрге аузынан ыстыћ жалын бџрћ еткендей болды. К+кiрегi босап, тынысы кеѓiп ћалды. Ќйтседе +зегi +рт шалѕандай кљйiктi-тџѕын. Сонда да ашуын осымен доѕарайын деп едi, Аћбике ћайтадан тамызыћ сап, тџтата бердi. – Сен бiр жаћћа кетiп пе еѓ! Бас ие боп тыйып алсаѓ ћайда ћалдыѓ, Ендi келiп маѕан, о несi ей!.. – Не жаѕыѓды ћарыстыр, не к+зiме к+рiнбей шыћ љйден! Жомарт дiрiлдеп-ћалтырап, орнынан ћарѕып тџрды. Отасћалы кезiктiрмеген шалыныѓ оћыс мiнезiнен сескенiп, Аћбике

есiктi тарс жауып, далаѕа шыћты. Есiк алдындаѕы аћ самаурын зiркiлдеп, тасып т+гiлiп жатыр екен. Еселеп су ћџйды. Сосын шай ћамына кiрiсiп кеттi. К+мпиiп пiскен ћып-ћызыл бiр таба нанды алып кiрiп, ас љйдiѓ ортасында тџратын д+ѓгелек љстелдегi жаюлы дастарћанѕа ћойды. Нан тураѕысы келiп, пышаћ iздедi. Жомартта љн жоћ. Шынтаћтаѕан ћалпы тџѓѕиыћ ћиялѕа кетiптi. Ќжiмдерi тереѓдеп џрт еттерi болбыр тартћан. Ќлденеге пџшайман боп жатћан жанныѓ кейпi бар. Џсаћтљйектi елемейтiн де, ж+бш+ндiге ћайѕырмайтын да болатын. Соѓѕы кездерi кљйгелек тартып келе жатћаны байћалатын. Соныѓ себебiн Аћбике ендi ѕана тљсiнген сияћты. Жљрегiн ќлдећандай бiр аяушылыћ сезiм елжiретiп жiбердi. Сосын шалын жџбата тiл ћатты. – Басћа келмей бiлмейдi екемiз ѕой, сорлап. Осы адамдар неге ћартаяды десем – бќрi де к+ѓiлден секiлдi. Џлѕайѕан сайын адамныѓ ойламайтын, алаѓдамайтын бќлесi ћалмайды екен тљге. С+йтiп жљрiп алып жейтiн тљрi бар. Менi бiр шекесi ћызып жљргендей к+ресiѓ. Бала ѕой, аћылы толар деушi ем, бќле боларын ћайдан бiлейiн мен бейбаћ. Жомарт мырс етiп: – Осы аћылды бџрын ойласаѓ еттi шiркiн!– дедi жай ѕана дауыспен. – Бќрiбiр ендi кешiгiп ћалдыѓ. Ол бойберетiн кезден +тiп кеттi. – Ойбай-ау, о шешектiѓ ќкесi +зiѓ емеспiсiѓ, сенiѓ ћолыѓнан кiм алады. – Менiѓ ћолымнан сенiѓ жасырып берген аћшаѓ, еркелiк, араћ алады. Соны да сезiм бар деп айтып отырсыѓ ба. Ендi ол ешкiмдi де тыѓдамайды. Тыѓдатып алшы, ћане, к+рейiн мыћты екенiѓдi. Мќ, онан да шайыѓды ћџй. Салдыр-гљлдiр есiк ашылып, асыѕыс екi баласы ендi. – Апа, Ораз аѕам таѕы да ћызу к+рiнедi, бiреулермен ерегiсiп жљр деп едi, тќмпiш мџрын кiшкентай ћарасы оныѓ жаспаћтатып айтћанын елер емес, ентiге с+йлеп, к+ргенбiлгенiн тљгiн ћалдырмай айтып шыћты. – Апашы, – дейдi ентiгiн баса алмай, – Ораз аѕамды бiр топ ћатын жабылып жыѕып ап, асхананыѓ алдындаѕы к+лшiкке аунатты-ай кеп. Ќсiресе ќнебiр ыдыс жуатын ћара ћатын бетiне лаймен џрды. Тiптi, тџра алмай ћалды апатай, жљгiрiѓiзшi! Аћбике ќлдекiм абайсызда ту сыртынан кеп сойылмен соѕып жiбергендей, ћџлаћ-шекесi дыѓылдап отырып ћалды. К+з алды ћарауытып, ћызылды-жасылды џшћындар аѕып тљсiп жатты. Жомартћа ћарап едi, сџлбасы ѕана к+рiнедi. Сораптап жайымен шайын iшiп отырѕан секiлдi.

– Ойбай-ау, ана сорлыѓ таѕы да сорлап жатыр дейдi мына балалар! – дедi Жомарт естiмегендей-аћ. – Е, келер! Iшiп алѕан немемен алысар шамам жоћ. Ќзiр жџмысћа кеткелi отырмын... – Ой-бџй ћу ћџдай, ќкеѓнiѓ сыйћы мынау, баланыѓ сыйћы анау, ендi ћай бетiмдi айттым. Џшып-ћонѕан Аћбике шыбын-жанын ћоярѕа жер таппады. Аћыры џзын, кеѓ ћоѓыр к+йлегiнiѓ етегiн шџбалаѓдата жљгiре ж+нелдi. «Шыраћтарым-ау, ажырататын бiр мџсылман жоћ па екен ол жерде» – деп с+йлеп барады. Буын-буыны ћџри бередi. Ќсiресе +ткен бiр жолѕы оћиѕа есiне тљсiп, иманы ћырыћ кез к+терiлдi. Шырт џйћыда жатћан Аћбике тарс-тарс соѕылѕан есiктен шошып оянды. – Бџл кiм? Не iздеп жљрсiѓ жетi тљнде? – Ораз, шыћ ей, иттiѓ баласы, ћатын болмасаѓ шыћ! Тiлiн шайнаѕан мас дауыстар естiлдi. Кемiнде љшеу. – О, бљйтiп жатћаным тљссiн! Тџр ей ћуарѕан сорлы, ќлгi ћуымды ћџртћан сияћты. Жомарт бџл жолы да былћ етпей жата берген. Eзi ѕана жан џшырып, жалаѓ аяћ, жалаѓ бас к+йлегiн мойнына iле салып, есiк алдына шыѕып едi. Бiраћ ќлгiлер зым-зия жоћ боп кетiптi. Оразды сол тљнi зыр жљгiрiп жљрiп, +лi мен тiрiнiѓ ортасында кiрпiгi ћимылдап жатћан жерiнен тауып ќкелген. Мастар кiм? Ћайда кеттi? Ешћайсысыныѓ байыбына жете алмаѕан. Тек жаны ћалѕанына ћуанып едi. Бетiнiѓ сондаѕы жарасы жаѓа жазылѕан. Жќне есi болса, ендi ћоятын шыѕар деп љмiттенген де болатын. Бiраћ... џшып келедi. Ћазiрде кiм бiледi?.. Eлi таба ма, тiрi таба ма?! ТЉСАУКЕСЕР Шалк+де деген жайлауды бџрын естiгенiм бар-ды, к+ргенiм осы жолы. Июль айыныѓ бас кезi болатын. Командировка алып, осындаѕы малшы ауылѕа келдiм. Аттанарда апам: «Бќлен деген атаѓныѓ, тљген деген аѕаѓныѓ љйi бар. Бќрiне де барып сќлем бер. Зќуде бiр жолыѓ тљскенде соћпай кетсеѓ, +кпелеп ћалады. Баяѕыда олармен жарты дќндi жарып жейтiнбiз. Уаћыт шiркiн ћиын екен ѕой. Ендi, мiне, анауыѓ кiм, мынауыѓ кiм деп отырсыѓ. Ќй, жау танымас жаман» деген. Љнiнде еркелету де, еркелеу де, бџйыру да бар едi. Солардыѓ iшiнен бетке алып шыћћаным Балћожа ћариянiкi болѕасын, алдымен сол љйге тљстiм.

Ћоныстары ћатты џнады. Тљстiгi, шыѕысы, терiстiгi доѕаша иiлген таулармен ћоршалѕан. Ортасы батысћа к+сiлген кеѓ алћап. Алћаптыѓ т+сiн жара љлкен +зен аѕып жатыр. Осы +зенге солтљстiк жаѕынан келiп ћџятын шаѕын бџлаћ – Алтынкен деп аталады екен. Бџлаћтыѓ ћџяр аузындаѕы таз т+бенiѓ тљбiне бесалты љй айнала ћоныпты. Ауланыѓ оѓ босаѕасындаѕы Балћожаныѓ ћоѓырћай љйi +зенге тым таяу тiгiлiптi. Т+рдегi кiсiге ашыћ есiктен судыѓ салћын лебi еседi. Шал-кемпiр ћџраћ џшып ћарсы алды. Бала-шаѕаныѓ аманесендiгiн тљгел сџрады. – Апаѓ тыѓ ба? Eзi неге келiп жатып кетпейдi. Жат боп кетемiз бе деп ћорћып жљр ем, ћџдайѕа шљкiр, туыс дегендi бiледi екенсiѓ. Жаћсы келдiѓ, +зiмiз де жаћын арада бармаћшы болып отыр едiк. Осында бiр жаман iнiѓ бар. Гќзиттерге бiрдеѓе-бiрдеѓелердi жазып жљредi. О жаманныѓ да аѕасы ћџсап кќзитшi болѕысы бар-ау деймiн, сiрќ, – деп аманесендiктiѓ соѓына ћосып ћойды. Бџл љйдегi шешемiз дiлмќр адам к+рiнедi, бiраз жайды аѓѕартып тастады. Ќкемiз – бетiнде ћорасан даѕы бар, иiр тџмсыћ, бљркiт ћабаћ алпамсадай жирен шал екен. С+зге к+п араласпады. Ќбден дастарћан жайылѕанда барып: – Шешеѓнiѓ денi-ћџрсаѕы сау ма? – деп кљѓк ете тљстi. С+йттi де, шайды сораптап отыра бердi. Џртындаѕы асыћтай ћџрт сыныѕын ќлсiн-ќлi бџлтаѓдатып таусаѕаны болмаса, дќн тiстер емес. Екi к+зi жџмулы, ћалѕып отырѕан адам сияћты. Бетiме назар салып ќлi бiр ћараѕан жоћ. Оѓ жаћтаѕы аѕаш т+секке арћасын сљйеп, малдас ћџрып отыр. Ауыћ-ауыћ мџрнын тартып ћояды. Шешемiз таѕы с+йледi. – Ќкелерiѓнiѓ сићы мынау ћалѕып отырѕан, ќлгедейiн мџрнынан суы тыйылмайды, – деп едi, шалы жаћтырмаѕан сыѓай байћатып, мџрнынан «кљѓ» дегiзiп дем шыѕарып алды да: – Ќй тљкiбi кљргiр саѕан ћџдай жоћ, саѕан! – деп басын шайћады. Шоћша жирен саћалын тџтамдай џстап, кемпiрiне сљзе бiр ћарады. Сонда барып к+рдiм, к+зi к+к екен. – Ойбай, байѕџс-ау, +стiп жљргенiмiз сенiѓ арћаѓ. – Шалыныѓ тiзесiн ћымтып, ќзiлдей кљлдi. – Тљнiмен сиыр баѕатыныѓды бiлмейдi дейсiѓ бе. Онан соѓ маѕан ћарап: – Ќкеѓнiѓ пенсияѕа шыћћанына екi-љш жыл болды. Сонда да жасынан мал баѕып љйренген жан емес пе, ћарап отыра алмайды, – дедi де: – Ойбай-ау, ќуелi сиыр сауатын уаћыт болыпты ѕой! Болсайшы сораптамай! Ана екi флягтiѓ iшiн шайып ћойѕамын, ћашаныѓ басына жеткiзiп бер де, ћонаћћа ћам жаса, – деп шалын асыћтыра бастады.

Шешемiз т+ртбаћ денелi, мыѕым адам екен. Ћарауындаѕы сиырларын бќрiнен бџрын сауып болды. Болысымен бригадир ќйелге барып: – Бљгiн +зiѓ-аћ +лшеп аларсыѓ, менiѓ ћонаѕым бар. Ћаладан балам келiп жатыр, – деп анадай жерде тџрѕан маѕан ћарай жљрдi. Сљтпен сiрленген ћара к+к алшалѕышы сауыс боп кетiптi. С+йлеп келедi. – Ќкем-ау, ќлгi Ћараћожаѕа не болды, ќлi к+рiнбейдi, мана бiр жолдастарыма барамын деп кетiп едi, аѕасыныѓ келгенiн бiлмей жљр-ау о жаман. Бауырмал неме +зi, жатырћаѕанды бiлмейдi. Аѕанiкiне ертiп бар деп мазалап жљр едi... – «Жаћсыда жаттыћ жоћ» деген, сонысы жаћсы ѕой, – дедiм с+зiн б+лiп. Љйге ћарай аяѓдадыћ. Бiз жеткенше, +ѓгерген ћойы бар Балћожа да есiк алдына келiп тоћтады. Бата жасалѕан соѓ, Балћожа ћойды ћџбылаѕа ћаратып жыћты да, аяћтарын, айћастырып џстады. Џстап отырып: – Љй, тљкiбi кљргiр, босайшы! Жiппен шалып жiбер сираѕын балпылдамай, – дедi кемпiрiне +зiнше ашу шашырѕан болып. – Ћан џрттайын деп ћолымды жуа ћойып едiм, пай-пай-пай осы сенi-ай! Тiсiм зырћырап ћаћсап жљр едi. – Шешемiз кќдiмгiдей кейiгесiн: – Мен-аћ к+мектесiп жiберейiн, – деп тџра џмтылдым. Џмтылуын џмтылсам да, к+мекке жарамадым. «Былай, былай» деп нџсћап к+рiп едi, +ѓкей «былайдан» ештеѓе тљсiнбедiм. Аћыры кемпiрiнiѓ +зi ћџлаштай кендiр жiптi сираћтыѓ љстiнен керiп џстады да, астынан айћастырып алып, екi џшын шалына џстатты. Сосын ћолын ћайтадан шайды. – Сенiѓ жазiгiѓ жоћ, бiздiѓ азiгiмiз жоћ. Бiсмиллќ аллоу ќкпќр, – деп бас бармаѕын ћойдыѓ аузына шайната тiлiмен астыѓѕы иегiн ћоса џстап тџрып, алћымын орып жiбердi. Шешемiздiѓ «ћан џрттаймын» дегенiнiѓ байыбына ќлi жете ћойѕан жоћтџѕым. Ендi байћадым. Бауыздаудан сарћырай аћћан ћаннан ћос уыстап аузын толтыра џрттады да, џртын бџлтитып отыра бердi. Аћ ћой ары-берi бџлћынѕан болды, бiраћ онымен пышаћтан ћџтыла алмады. Тамаѕын ћор-ћор еткiзiп, екi-љш рет ышћынды. С+йттi де, ш+кiм ћџмалаћ тастады. Сонан кейiн бљйiрi бљлкбљлк соѕып бiраз жатты да, жан тапсырды. Тышћан +лтiрмеген маѕан мына харакет тосын к+рiндi. Ќйтсе де +з атыма сойылѕан ћонаћасы болѕандыћтан, кќдiмгiдей мќртебеленiп тџрмын. Ештеѓеге таѓырћамаѕандай сыѓай байћатуѕа тырысамын. Eстiп +зiммен +зiм ќуреленiп тџрып байћамай ћалыппын:

– Ысаламаликiм! – дедi ќлдекiм ћџлаѕымныѓ тљбiнен. Жалт ћарадым. Шомбал ћара бала екi ћолын артына џстаѕан бетi ыржиып кљлiп тџр. С+зiнiѓ ќрiптерiн жiѓiшкертiп шолжаѓ с+йлегенiмен, даусы жуан екен, гљж ете ћалды. Шешемiз «џ, љ-у» деп иегiмен менi меѓзеп ымдап к+рiп едi, онысына ћара бала мiз баћпады. Аћыры ћанды лаћ еткiзiп шылапшынѕа тастай берiп: – Eй, адам болмаѕыр! Аѕаѓмен ж+ндеп амандаспайсыѓ ба былай! Мќдияр аѕаѓ ѕой, Алматыдаѕы Шќрбќт апаѓныѓ баласы, – дегенi сол едi: – О-о-о-о! – деп келiп, ћапсыра ћџшаћтап ћысып-ћысып жiбердi. Бiлектерiнiѓ етi серiппедей екен, ћабырѕамды ћабыстырып жiбере жаздады. Онысымен ћоймай, барбиѕан жалпаћ алаћанымен ћолћамды љзе жауырын ортамнан салып-салып ћалды. Не iстерiмдi бiлмей, сасћанымнан: – Жарайды, бауырым, к+рмесеѓ де саѕынып-аћ ћалѕан екенсiѓ, – дедiм ќзер жымиып. – Мќдияржан-ау, о не дегенiѓ!? Ћан деген шiркiн ћиын ѕой, тартып тџрады. – Шешей с+зiмнiѓ астарын аѓѕармапты. Баласына шек келтiрер тљрi жоћ. Жаѕыстырып ќуре. Сол сќт университетте ќдебиет пќнiнен лекция оћитын бiр доценттiѓ: «К+ркем ќдебиет оћымайтын адамды сонадайдан танимын, +йткенi оныѓ ћимыл-харакетi, мiнез-ћџлћы аю сияћты икемсiз келедi», – дейтiнi есiме тљсiп оћыс мырс еттiм. Љйге ќбден ымырт љйiрiлген кезде барып ендiк. Бџл кезде менен +зге де екi-љш кiсiнiѓ басы ћџралѕан. Жайѕасып отырѕасын, ќѓгiмеге ћайта кiрiстiк. Ќѓгiменi ќуелi екi шал бастады. Бiрi – мана ћойѕа бата жасап кеткен. Осы ауылдiкi. Екiншiсi – осында шаћырылѕаи к+ршi љйдегi ћонаћ екен. – Ћай туѕансыз, ћай жерденсiз? – дедi ауыл шалы оѕан. – Ћарасаздаѕы «Жаѓа жол» колхозынанмын, – дедi ћонаћ. – Онда Лќззат дегендi бiлесiз бе? – Ћайсы Лќззат, баћырауыћ Лќззат па? – Ауылсовет Лќззат. – Ендеше, бiз оны баћырауыћ Лќззат деймiз. Ауыл шалы ћонаћтыѓ соѓѕы с+зiн џнатпаѕан сыѓай байћатты. Екеуiнiѓ ќѓгiмесi осымен доѕарылып едi, шешемiз жалѕады. – Баћырауыћ деген соѓ-аћ ауылсовет болатын шыѕар деп жорамалдап едiм, ћателеспеген екенмiн, – деп мысћылдай кљлiп едi, ауылсоветтiѓ жаћыны болып танылѕалы отырѕан ауыл шалыныѓ ћыры сынып ћалды. Ќлгiнде ѕана томсарып, тљйiле тљскен ћонаћ шалдыѓ ћайтадан кiрбiѓi жадырап:

– Балам, +зiѓ ћалада оћисыѓ ба? – дедi маѕан бџрылып: – Жоћ, ата, жџмыс iстеймiн. С+зiмнiѓ соѓын шешемiз таѕы да iлiп ќкеттi. – Ћалада тџратын абысынымныѓ баласы. Балћожаныѓ ќкесi мен мына баланыѓ ќкесiнiѓ ќкесi бiрге туѕан кiсi. Есебi бiздiѓ Ћараћожа мен Мќдияр екеуi аѕайынды кiсiнiѓ балаларыныѓ балалары. Мќдиярдыѓ ќкесi бiздiѓ шалдан т+рт-бес жасы кiшi едi. Жасынан-аћ пысыћ болатын. Мќдияр айнаћатесiз сол ћайнымныѓ +зi ѕой +зi. Бџлар сонау жылдардан берi ћалада тџрады. Ћайным љлкен ћызметте отырѕан кезiнде аварияѕа џшырап, ћайтыс болѕан. Оѕан да он шаћты жыл болды-ау деймiн, сiрќ. Я сол шама болды. Мќдияржан ћайдан бiлсiн, бала ѕой. Бџрын екi љйiмiз бiр ћазаннан iшетiнбiз. Айтпаћшы, бџл бала Алматыда кќзитшi. Бiздiѓ жаман неме де аѕасы ћџсап кќзиттшi болѕысы бар. Eйтiп-бљйтiп жазѕандары аудандыћ кќзитке шыѕып тџрады. – Е, «Ата к+рген оћ жонады, ене к+рген тон пiшедi» деген. Талапты ерге нџр жауар. Талаптанса, неге болмасын, алдында љлгi к+рсетер аѕасы бар екен, – деп, ћонаћ шал онан сайын желпiндiре тљстi. – Бiздiѓ Маћаныѓ оћуы тым жаћсы. Бiрiншi кластан берi Ћараћожа екеуi бiрге оћиды. Биыл мектептi љздiк бiтiрiп едi, амал не, ћалды ѕой ендi. Ешбiр таныс-бiлiсiмiз жоћ ћалада. Сондай бiр сљйеушiсi болмаса, жоѕарылап оћи алмайтын к+рiнедi осы кљнi, – деп, шешемiздiѓ ћасында отырѕан манаѕы бригадир ќйел мџѓая с+йледi. Керiсiнше, шешемiз арћалана тљскендей, жалынѕа шаѕылысћан жанары бал-бџл жанады. – Жыртыћ љйдiѓ ћџдайы бар деген, ћызым. Кiсi аѕашын кiсi кеспейдi. Зердесiнде бiрдеѓе болса, +зi-аћ тесiп шыѕады бiр жерден. Жетектеген ит ауѕа жарамайды демей ме атамыз ћазаћ, – деп ћонаћ шал к+сiлiп-к+сiлiп алды. – Жаѓа бiлдiм: ћонаћ шал бригадир ќйелдiѓ ќкесi екен. Ћызы жесiр к+рiнедi. Шешемiзбен к+ѓiлi жаћын болса керек, бiрiн-бiрi +зiмсiнiп шљѓкiлдесе с+йлеседi. Ќкесiн кiсiлермен ќѓгiмелесiп отырсын деп, ќдейi шаћыртып алыпты. Бiраћ теѓ тљсiп ќѓгiмелесетiн ќрiптестiѓ ретi келмедi. Ќкемiз сорпа сапырып, от сырумен ќлек. К+ршi шал ћайдаѕы бiреудi баћырауыћ дедiѓ деп +кпелеп ћалѕан. Тек шешемiз ѕана к+ѓiлдi. Кљнде осындай ма, ќлде бљгiн ѕана ма, ол жаѕы маѕан беймќлiм. Ћонаћтар арасындаѕы ќлгiндей к+ѓiлсiздiктi де +зi сейiлттi. – Кеудемiз к+терiѓкi отырсын. Оныѓ љстiне мына љстелге љйренiп ћалѕан балаѕа ыѓѕайсыз болар, дастарћанды д+ѓгелек љстелге жасайын. Ќкем-ау, сен неѕып ћыржиып ћалѕансыѓ.

Ћолынды шай, – деп к+ршi шалѕа ќзiлдей жљрiп, ћонаћтарды асћа шаћырды. Љстелдiѓ бiр шетiндегi он екiншi шам аћшыл сќуле шыѕарып, бабымен жанып тџр. Сонда да љй iшi к+зiме кљѓгiрт секiлдi. Басћалар оны елер емес. Бет-бетiмен ћаужаѓдасуда. Шешемiздiѓ жаѕы ќлi семген жоћ. Ћасындаѕы келiншекке сапсап с+йлейдi. – Сонда бљгiн сиыр басына сегiз литрден айланбады. Ќнеу к+к сиырѕа бiр ауру жабысыпты, желiнiне ћолыѓ тиiсiмен тезтез саумасаѓ исiнiп кетедi. Тамаћ iшкенде к+зiн жџмып отыру ќкемiздiѓ ќдетi сияћты, еттi де с+йтiп отырып жедi. Жеп болып, дастарћанныѓ соѓына ћарамастан: – Балпылдамай су кљйшi к+лга! Сиырлар +рiп кетсе, адасып ћалармiн. Дастарћан +здерiѓiзге аманат, – деп орнынан тџрды. Кiсiлерiн тастап, тџра ж+нелгенi ерсi к+рiнгенiмен, дастарћанды аманаттай бiлгендiгi орынды болды. Ћонаћтар жамырай с+йлеп рџћсат берiп едi, шешемiз ћосымшалап, оныѓ да тiгiсiн жатћызды. – Бџл байѕџсты ћойсаѓшы, еѓбектiѓ ѕана адамы ѕой! Eмiр бойы мал баѕумен келедi, кљнi бљгiнге дейiн шаршадым дегенiн естiген емеспiн. Соныѓ арћасында бiреуден кейiн, бiреуден iлгерiмiз, ћџдайѕа шљкiр. Ендiгi жатсаћ-тџрсаћ тiлейтiнiмiз – осы бiр жаман неме љлкен жерде оћып, адам болса екен деймiз. – Е, ћџдаѕи, мынадай аѕасы тџрѕанда сiздiѓ бала оћымаса, кiм оћиды ол оћуды, – дедi бригадир ќйелдiѓ ќкесi менi меѓзеп. Бетiм ду ете ћалды. Бiрдеѓе деп ћџтылѕым келiп едi, с+зiмдi тоспастан: «Базарѕа барып, баѕыѓды сына» деген, жолдасынан ћалдырмай Маћатайды да жiбер. Ешкiм тонын шешiп алмайды. Азар болса ћџлап ћайтып келер, бiр тiзбе тесiк нанын к+терiп, – дедi. Барлыѕымыз кљлдiк. К+ршi шал да кљлдi. Кљлкi тыйылѕан соѓ, с+зiн таѕы жалѕастырды. – Ћџдай айдап дќмдес болып ћалдыћ. «Бiр к+рген бiлiс, екi к+рген таныс» деген. Eзiмiздiѓ ауылдыѓ баласы екенсiѓ, ћараѕым, бiздi де жатырћамассыѓ. Ж+нi келсе, екеуiнiѓ де тџсауын +зiѓ кес. Тџсаукесерiѓ дайын. – Байћаймын, шал жата жабысћан сайын, шешемiздiѓ iшiнде ћызѕаныш оты тџтана бастаѕандай. Мен, ендi шындап сасайын дедiм. Сасћандаѕы тапћаным: – Оныѓыз дџрыс ћой, аћсаћал, бiраћ бiздiѓ оћу орындарымен ћатысымыз болмайды. Мына газет жаѕындамыз, – дедiм ќлгiнде ћол сљртуге жыртылѕан газеттiѓ ћићымын к+рсетiп. Ондаѕы ойым – +зiмнiѓ кiм екенiмдi тљсiндiру арћылы

ренжiтпей ћџтылу едi, мџныма да болмады. Шешемiз шалдыѓ с+зiн ћостаѕан боп, таѕы да +з баласыныѓ жай-жапсарын айта ж+нелдi. Сосын: – Таѓ атсын, аћсаћал, балалардыѓ +зiмен с+йлесiп к+рейiн, – дедiм, мiнезi алаћџйындау болѕанымен, к+кiрегiнiѓ сќулесi болса, баласын шынымен-аћ ертiп ала кеткiм келiп. Бiраћ бџл ниетiмдi сездiргенiм жоћ. Ќйтсе де шешей мџныма ћосыла кеттi. – Иќ, солай болсын. Жол азабы оѓай дейсiз бе, жатып демiн алсын, – деп жып ете тљстi. Таѓертеѓгi шайды iшiп болысымен-аћ: – Аѕаѓа жазѕан-сызѕандарыѓды к+рсетсеѓшi осындай оѓашада, – дедi шешемiз Ћараћожаѕа. Бџѕан келгенде ол шамалы кiбiртiктеп тџрды да, ыржалаћтап кљлдi. К+рсетуге батынбай тџрѕанын бiлiп: – Жасћанба, алып кел, к+рейiк жазѕандарыѓды, – дедiм. – Журналиске тљсу љшiн газетке шыћћандарыѓ керек болады деген соѓ ћиып алып едiм, – деп сумкасынан сиырдыѓ тiлiндей аудандыћ газеттiѓ бес-алты ћиындысын алып, алдыма тастады. Ћолѕа бермеуiѓ ќдепсiздiкке жатады деп тљсiндiрудi мынадай шiп-шикi балаѕа артыћ к+рдiм де, љндемедiм. Мџны апамныѓ «ќуедегiнi арбап, жердегiнi жалмайтын» пысыћ деп аѓыздайтын абысыны да аѓѕарѕан жоћ. Ќуелi: – Ќлгi Алматыдан мыћты аћындар келгендегi оћыѕан +леѓiѓдi к+рсет. Сан баланыѓ алдында жалѕыз шыѕып оћып ем, маћтады деп жљр еѓ ѕой! Соныѓды к+рсет. Џялсаѓ адам болмайсыѓ, – дедi баласын жiгерлендiре тљспек болып. С+йтiп едi, ол ћалыѓ ћоѓыр блокнотты џсына бердi. Орфографиялыћ ћателердi есептемегенде жазуы жап-жаћсы екен. Ќрiптерi маржандай тiзiлiп тљсiптi. Кќдiмгiдей талпынѕан тљрi бар, блокноттыѓ ортасына жетiптi. Ары-берi араластырып к+рiп, ауыз тџшынарлыћ ештеѓеге к+зiм iлiкпегесiн: – Еѓ жаћсы деген +леѓiѓ ћайсы? – деп +зiнен сџрадым. Таѓдаѕан +леѓiнiѓ бiрiншi шумаѕы: «К+з салсам – к+ретiнiм шыћћан егiс, Кљмiс к+л, шыћћан егiс бџйралана. Ырысы колхозымныѓ алтын бидай, Ырѕалып тџр теѓiздей толћындала», – деп басталыпты. Бiз сџхпаттасып болѕанша, шешемiз бiраз жайды аѓѕартып тастады. С+зiнiѓ нобайына ћараѕанда, Ћараћожаѕа тiл мен ќде-

биеттен сабаћ беретiн мџѕалiм таѕы бiр осындаѕы туысымыздыѓ ћызы к+рiнедi. Мџны аћын етiп жљрген де сол секiлдi. Оѕан ћоса, ћыс бойы мџѕалiмдердi ќлденеше рет ћонаћ етiптi. Сонда дастарћанын ћалай к+л-к+сiр жасаѕанын, кiмдердiѓ мас болып, +леѓ айтћанын тљгел аѕытты. Бiр кезде менi +зiне ћаратып алып, аузын ћолымен далдалай отырып: – Тџсаукесер демекшi, iнiѓнiѓ ендiгi тџсауын +зiѓ кес. Ћџдайѕа шљкiр, бiр Ћараћожаѕа жетерлiк бiрдеѓемiз бар. Мына шешеѓнiѓ он саусаѕы мен сиырдыѓ т+рт емшегi аман болсын. Тљндегiнiѓ баласы тыћыраѓдап ћалѕан бiр бќле. Оѕан ќуреленбей-аћ ћой! – дедi де, мџрнын шљйiрiп, есiкке ћарай ћолын бiраћ сiлтедi. Кемпiрдiѓ пиѕылын тани ћойдым да: – Апа-ау! – дедiм, тљндегi iркiп ћалѕан ойымды ендi айтћым келiп. – Ол тљгiл сiздiѓ балаѓызды да мiндетiме ала алмаймын. Оћуѕа тљсiру менiѓ ћолымнан келмейдi. Тљнде айттым ѕой +здерiѓiзге, кќсiбiмнiѓ мљлде б+лек екенiн. Ал, балаѓыз жаћсы оћыса, ешкiмнiѓ к+мегiнсiз де тљсе алады. Жiберiѓiз. Ћаламен танысып, жатаћханаѕа орналасћанша љйге барып жата тџрсын. Ол љшiн сiзден тџсаукесер сџрамаймыз. Тќптештеп бќрiн-аћ айттым ѕой, ендi тљсiнген шыѕарсыз деген кiсiше баѕжиып бетiне ћараппын. Оныма +зiм де џялып ћалдым. IIIешей осы жолы шынында да тљсiнген сияћты. Кешелi бергi лапылдаѕан жалыны басылып, менен тез суынды. Аттанарда ћоштасћан жоћ. ПИЅЫЛ Келiп тџрѕан љйiмiздiѓ ауласына тљп-тљгел асфальт т+селген екен. Жан-жаѕы уылжыѕан бау-баћша. Салмаѕын к+тере алмайтын болѕандыћтан, алмалардыѓ бџтаѕына ќр жерiнен тiреу ћойыпты. Бiзге беретiн љйiне ендiк. Бџл +здерiнiѓ бџрынѕы отырѕан љйi екен. Аузындаѕы кiшкентай кiлетi ћыртыс таћтайдан жасалыпты. Жапсар-жапсарыныѓ бќрi де аѓырайѕанаѓырайѕан саѓылау, сылаѕы жоћ. Ћысћа ћарай мџнда тџрѕан ћолжуѕыштыѓ да суы ћатып ћалары хаћ. Ал б+лменiѓ +зi биiк, жарыћ, кеѓ екен. Маѕан бќрiнен де осысы џнады. Бџрынѕыдан к+рi жабыса тљстiм. Райымды байћаѕан љй иесi ќйел бiраз нќрсенi алдына ала келiсiп алѕысы келiп, бiзден бџрынѕы пќтершiсiнiѓ кемшiлiгiн к+рсете с+йледi. – К+рдiѓдер ме, мiнеки љйдi кљтiп џстауды да бiлмейдi. Ќйелi тым салаћ адам екен. Ќйтпесе осыны сылап, аћтай салуѕа болады ѕой, – деп сылауы к+шiп тџрѕан пештiѓ аузын к+рсеттi.

– Ойбай, жеѓгей, ондай-ондайы тљгiл онан љлкенiн де ћоймаймыз, келiнiѓiз бiр демде ж+ндеп алады. – Ал екiншi бiр ескертерiм, – дедi ћожайын ќйел, тќлтиген жџћа сары кiсiге к+зiн сыѕырайта ћарап. – Мына аѕаѓныѓ жљрек ауруы бар. Сол љшiнде дырдай ћызметiн тастап бос жљр. Айћай-шуды к+тере алмайды. Топырлатып ћонаћты к+бейтiп жiберсеѓ болмайды. Ћазiрге осы љйдегi бас к+терер мен ѕана. Бќрi маѕан ћарап аузын ашып отыр. Eзiмнiѓ де басым ауырады. Шуды жаћтырмаймын. «Ќлгiнде бџл кiсi алманыѓ iшiнде жљрген. Бiздiѓ келгенiмiздi к+рiп, ћаћпасын ашћан да +зi. Шаруамызды да тыѓдады. Бiраћ жауап берген жоћ. «Ажар, а Ажар, балалар келiп тџр», – деп ќйелiн шаћырѕан. Сонысына ћарап-аћ ќйелi ћожайын екенiн аѓѕарып едiк, шынында да солай екен. Сосын назарды билiгi бар кiсiге аударып: – Дќл айттыѓыз жеѓгей, менiѓ де басым сау емес. Ќйтсе де кейде бiрлi-жарым келетiн жолдас-жораларымыз болуы мљмкiн, – дедiм тљбiнде ћонаћсыз бола алмайтынымызды ескертiп. – Ќрине, ондай-ондай болады ѕой, жан болѕасын, – дедi отаѕасы да с+зге араласып. Ћожайын ќйел кљйеуiнiѓ бџл с+зiн де елемедi. Eзiнiѓ ћатал ескертулерiн жасай бердi. – Шыраѕым, бiз џл-ћыз +сiрiп отырѕан адамдармыз. Мына жаман аѕаѓныѓ тайшы аты болмаса да, ћойшы аты бар. Манайымыздыѓ бќрi сыйлайды. Сейiл пќтершi џстайды екен деген с+з естiлсе, џят болады. Бiреу-мiреу сџрай ћаяса, туысћанбыз, iнiсi едiк дей салыѓдар. Бџл жолы да «Ажар» деп кеудесiн ћаћпай, «Сейiл» деп кљйеуiн бетке џстай с+йлегенiне сќл де болса iшiм жылып, бiрдеѓе деуге оћталѕанымда: – Ол жаѕынан хабарымыз бар, адай, – деп Гљлназ менен бџрын тып ете ћалды. Шаршаѕаным соншалыћ, жiлiншiгiм зырћырап тџр. Eстiп табанымыздан таусылып жљрiп, ќреѓ тапћан љйден менiѓ де айрылѕым жоћ. Гљлназдыѓ с+зiн ћостап ћойдым. Сосын ћожайын ќйел к+мейiн таныта бастады. – «Есептi дос айрылмас» деген бар, балалар! Басын ашып ћояйыћ. Айына отыз сом т+леп отырасыѓдар. Ал токты ћанша пайдалансаѓдар да +з ерiктерiѓ. Есептегiштерiѓ б+лек. Тек сол бойынша аћшасын ай сайын маѕан берiп тџрсаѓдар болды. Сендердi ќурелемей-аћ +зiм ћџйып тџрамын. Отынѕа сексеуiл ме, т+ск+мiр ме, не тљсiрсендер о тљсiр, ќйтеуiр пешiм бiр жаћћанда-аћ љйдi ду дегiзедi. Тљнде бiр-екi рет

тџрып отын сап ћойсаѓдар болѕаны, таѓ атћанша жылы тџрады. Мџндайда ћарсы келмей шџлѕи беру де ќдетiме айнала бастаѕан. Соныѓ арћасында с+зiмiз жарасып, к+шiп-ћонып алѕанымызѕа да екi-љш айдыѓ жљзi болѕаны. Ќркiмнiѓ-аћ жџмысы бар ѕой, ерте кетiп, кеш келемiз дегендей, к+ршiмiзбен к+птен берi к+рiспеген едiк. Ќсiресе алма-+рiк сатылып бiткелi кљйеуi ѕана љйiнде-тџѕын. Ћожайын ќйелдiѓ +зi сауда-саттыѕымен айналысып, кейде апталап та сыртта жљретiн. Жџмысынан наѕып шыѕып ћалмайтынына таѓѕалушы едiк. Бiраздан берi таѕы да жоћ едi. Келiптi. Ауыз љйiнiѓ есiгi ћалайда ашыћ тџр екен, газге шай ћойып жљргенiн к+рiп ћалдым. Басын таѓып алыпты. Бiраћ баяѕысындай ћызылы-ћызыл, аѕы-аћ кеспелтектей домаланѕан ћалпы. Сырћатынан бќлендей ћауiптенбесем де, амандаспай кетуге шыдамадым. Eйткенi бџл да менiѓ аттап кетуге болмайтындардыѓ бiрi ѕой. Ќзiрше ерен санамаѕанмен, артыныѓ ќдеттегiмше +кiнiшке айналуы мљмкiн емес пе. Менiѓ +зiне бџрылѕанымды байћаса да, маѕан терiс ћарап тџрып, газѕа сiрiѓке шаћты. Жаћсымысыз жеѓгей дегенiмде барып, зорѕа ћарады. Ќлгiндегiдей емес, ћабаѕы кiртиiп, к+зi кiреукiлене ћапты. Екi иiнiнен дем алып, барып-келiп тџр. – Шљкiр! – дедi сыбырлай ентiге. – Шiкiрттенiп ћалѕансыз ба? – Уњ, менi бџл ауру айналдырѕалы ћашан! – Е, ћџдай саћтасын, тымау-сымау шыѕар. – Ќй, ћџрысын да бљйткен тымауы, тiптi ћорлыћты аурудан бџрын дќрiгерлерден к+рдiм. Кеше бюллетенiмдi созып бер деп барсам, сап-саусыѓ дейдi, ит жынымды тљсiрiп. Ќйтеуiр о деп, бџ деп жатып зорѕа дегенде таѕы бiр љш кљнге созып бердi. Соларѕа ыза боламын деп жљрегiм ћаѕып... – Ойбай, оныѓыз не, ауруды ыза болып жеѓетiн бе едiѓiз. Дџрыстап демалѕаныѓыз ж+н. Соѓѕы с+зiм сќл џнаѕандай болды. Ќйтседе жќне бiрдеѓенi ескертетiндей ыѓѕай танытып тџрды да ештеѓе демедi. Сол райын таныѕасын мен де кетуге асыћтым. Бџрылып жљре бере, дќрiгерлер дќл-аћ тапћан екен, бiраћ бќрiбiр сенiѓ пайдаѓа шешiлiптi. Осы уаћыттыѓ iшiнде кемiнде берi болѕанда Ташкенттен ћайтарсыѓ ала ћоржыныѓды арћалап. Сосын К+кбазар мен Балалар ќлемiнiѓ маѓыѓда тџруѕа жќне де бiр аптадай уаћыт тапсаѓ жазылып кетесiѓ деген ой келдi маѕан. Кетiп бара жатып жалт ћарасам, ала к+здене сљзiп тџр екен. Бар пиѕылымды желкемнен-аћ танып алѕанын сездiм. Сездiм де секем алдым. Сосынѕы жерде ќуелгi ескертулерiнiѓ ћайсысын орын-

дап, ћайсысын орындай алмай жљргенiмiз ж+нiнде ойлай бастадым. Eйткенi халыћ «сескенген жерден оћ тиер» дегендi де тегiн айтты дей аламыз ба. Бiз оныѓ басћа ескертулерiнiѓ бќрiн де орындаѕанымызбен, ћонаћжайлы шартымыз к+пке бармай-аћ бџзыла бастапты. К+зiм соѕан жеттi. Сол кљнi жџмыстан оралѕан бетiм едi. Ауылдан келген екi кiсi самбырлай с+йлесiп, есiк алдында тџр екен. Оларѕа терезесiнен баспаѕып тџрѕан ћожайын ќйел менi к+рiп ары ћарай жљрiп кеттi. Жљрегiм су ете ћалды. Менiѓ жайымды ќлгi ћонаћтар сезер емес. Аман-сќлемнен кейiн-аћ: – Eй, бала, жаѓаѕы бiр мына љйге кiрiп-шыѕып жљрген сиырдай-сиырдай ћыздар осы к+ршiнiкi ме? – Eздерi тiл бiлмейдi-ау деймiн, – деп бiрiнен соѓ бiрi т+пеп жатыр. Оларды одан ары с+йлестiруге шыдамым жетпедi. – Шай дайын к+рiнедi. Келiндерiѓiз тезiрек дастарћанѕа отыруларыѓызды сџрайды, – дедiм љйiме ќлi кiрiп љлгермей жатып. – Ой, ќкеѓ... Киiмiѓ жаман деп, есiк баћћыш ресторанѕа кiргiзбей ћойды. Љњ, ќбден ш+лдедiк. Кенеземiз кеуiп кеттi. Айналайын, Гљлназдыѓ шайынан +згеден ћайыр кеттi. Љйге осылайша к+лгiрси кiргенiмен, жаюлы дастарћан бола ћоймады. Гљлназ да жџмысынан ќлгi ќзiрде ѕана келген екен, шай ќлi ћайнап љлгермептi. Менiѓ к+пе-к+рнеу +тiрiк айтћанымды +зiнше ќлдећалай тљсiнiп ћалѕан екiншi ћонаћ кейи с+йледi. – Eзiмiзге де сол керек. Ќйтпесе бiр ћџры таза киiм ала келетiн ж+нiмiз бар ѕой, картобыѓды сатып болѕасын кие ћойсаѓ несi бар сенде!.. Сосынѕы с+здi +здерiнiѓ љйге келген ырыс екендiктерiн тљсiндiруден бастады. Бiреуi: – Ћџдай ћонаћтан айырмасын деѓдер. Онда береке бар. Eз несiбесi +зiнде, – дей бергенде, есiк ашылып ћожайын ќйел кiрдi. Eѓi манаѕыдай емес ћућылдау екен. – Жоѕары шыѕыѓыз. Отырып шай iшiѓiз, мiне ћазiр дайын болады, – деп ерлi-зайыпты екеумiз де бќйек болып жатырмыз. Байпаѓдауымыз жiбiттi ме, ќйтеуiр ћожайын ќйел ќлгiндегi тыѕылѕан ћалпынан сќл босап, тiзе бљктi. Ћонаћтарым таѕы да тыныш отырѕан жоћ, – Осы сендердiѓ ћалада жљргендерiѓе талай жыл болмады ма. Љй, алатын уаћыттарыѓ да жаћындап ћалѕан шыѕар-ау, сiрќ?

– Арызымыз к+птен берi жатыр ѕой. Жыл сайын беремiз деп ћояды. Шын болса, осы жылдыѓ аяѕына дейiн тиюi мљмкiн, – дедi Гљлназ. Жыл аяѕы дегенге бiр ѕана ай ћалѕан. Жаѓа љйге к+шудi кљтiп отырѕанымыз рас-тџѕын. Бiраћ бџл хабар ћожайын ќйелге џнаѕан жоћ. Шљѓiрек ћара к+здерiнiѓ ћайћиѕан џзын кiрпiктерiн ћаѕып-ћаѕып жiбередi. Бџл оныѓ аздан берi мен байћаѕан ќдетi. Ќлдененi џнатпай ћалса +ститiн. Сескенiп ћалдым. Бiраћ ћонаћтарым ќлi де ештеѓенi сезер емес, «љй алу љшiн бљйту керек те, сљйту керек» деп бет алды гулесiп отыр. Ћожайын ќйел бџлтиѕан бљйрек бетiнен тљймедей боп к+рiнетiн кiшкентай тџмсыѕын бiрер шљйiрiп тастап, Гљлназдыѓ ћџлаѕына сыбырлады да шыѕып кеттi. Алматы, Фрунзе, Ташкент ћалаларын аралап жљрiп, дљкендерде сирек сатылатын џсаћ-тљйек бџйымдар ќкелетiн де серiк ќйелдерiнiѓ атынан сататын. Eзiмiздiѓ де Гљлназѕа шетелдiк жемпiр, љш-т+рт кесе алѕанымыз бар. Бiраз затты талай рет осындай љйге келген ћонаћтарымызѕа ќперген едiк. Ондайда +стiп, Гљлназдыѓ ћџлаѕына сыбырлап кететiн. Бџл жолы да соѕан жорыѕан едiм. Iле-шала: – Ќлгi кiсi сенi шаћырып кеттi, – дедi маѕан Гљлназ. Ќрине, мен шалы ћысылып жатћан шыѕар деп ойладым. С+йттiм де iлiнбей орнымнан тџрдым. Ол менi ауыз љйiнде тосып отыр екен. – Аѕа љйде ме? К+рiнбейдi ѕой! – деп тiл тарта кiрдiм. Сонда да ол сџсты ћалпын +згертпестен: – Жатыр ѕой, баяѕы жљрек ауруы ћозѕалып ћалса керек, – деп бiр ћойды. Сосын ауыр кљрсiнiп алды да с+зiн ћайта жалѕады. – Басында айтћаным осы болатын, ол кiсi ежелден шуды жаћтырмайды. Мына ћонаћтарыѓныѓ даѓѕыр-дџѓѕырын есiтсе, онан сайын ауырып ћала ма деп жатћызып ћойдым. Eзiѓ бiлесiѓ, жљрек ауру деген жаман наућас ћой. Егер олай-пџлай боп кетсе, ћысылып ћалатын тљрiм бар. Ћараѕым, сол љшiн ќдейi ескертiп ћояйын деп шаћырдым; аћыр т+лейтiн аћшаларыѓ, пќтер аћысын жыл аяѕына дейiн есептеп, тљгел т+леп ћойыѓдар. Сосын +здерiѓе де жеѓiл болады. Манадан бергi жљрегiмнiѓ лљпiлiн iшiмнен мына естiп отырѕан жаман хабарыма жорып: – Ойпырмай, аѕаныѓ бџл жаѕдайынан хабарымыз да жоћ екен-ау бiз есуастыѓ! Ќуелi халын бiлiп шыѕайыншы! – Ойбай, мазасын ала к+рме. Жаѓа ѕана тыншыды. Тљп етегiмнен басып отырѕызды да ќлгiндегi с+зiне ћайта оралды. – Љй алатын уаћыттарыѓ да жаћын ћалѕан сияћты.

Алда-жалда отырмайтын болсаѓдар, оларыѓды айтыѓдар. Ќлдећалай кљн туса, бос тџрѕаныныѓ +зi де дџрыс па деймiн бiр есепте. Келiмдi кетiмдi кiсi болады, ћазан асылып от жаѕылады дегендей; сендердiѓ де мазаларыѓ кетедi ѕой ондай жаѕдайда. – Ойбай, олай дей к+рмеѓiз! – дедiм шынында да шалы хал љстiнде жатћан шыѕар, жеѓiл-желпi наућас болса, бљйтiп бљлiне ћоймас деген ойѕа келiп. – Апай-ау, – дедiм, ќбден лажсызданѕан кейпiмдi жасыра алмай, – отырмайтын болсаћ, алты ай жаз кiсi љйiнiѓ еденiн сырлап, жыртыћ-т+сiгiн сылап ќуреге тљсiп немiз бар. Бiраћ... – Ал ендеше сендердi биылша ћумай-аћ ћояйын. Ћызмет iстегендерiѓе бiрталай жыл бопты. Мебiл-себiл алѕалы жиып жљрген бiрдеѓелерiѓ бар шыѕар. Љй алѕанша орнын бiрдеѓе етiп толтырарсыѓдар. – Ќттеген-ай, ондайымыз болса, несiне ћиналамыз... – Ендеше, сџра ана љйiѓде жатћан туыстарыѓнан. Машинамашина картоп сатып отырѕан жоћ па. Ћаѓеки оларды туысым емес деп дќлелдеп к+р ендi. Мен тiлден ћалдым. Желкемдi ћасып, љйге келсем, айтћанындай-аћ ћонаћтарым аћша санауѕа кiрiсiптi. Екi ћонаћ екi жаћћа ћарап алѕан. Ауыздары кљбiрлеп, ћолдары ћалтырап отыр. Ћойындарынан суырып алѕан кiр-кiр бiр шаршы шљперектi ашып жiберсе, ћобырап аћша шыѕады. Гљлназ бљрiсiп, пештiѓ алдында тџр. Олардыѓ дќл ћазiр аћшадан +зге дљниенiѓ астан-кестенi шыћса да селт етер тљрлерi байћалмайды. Сосын бiз де пештi ћалћалай тџрып, кљбiр-кљбiр с+йлесе бастадыћ. – Ал Кљлеке, ћонаћтарыѓ ћызу жџмыс љстiнде екен. Ћонаѕасы ќзiрлеуге кiрiсiѓiз. Жыл он екi айда бiр келгеи ћонаћтарды дџрыстап сыйлай алмасаћ џят болар. – Осы бiздiѓ жылына бiр-аћ рет келетiн ћонаћтардан бос болатын кљнiмiз бола ма? Былтырдан берi келмегендердiѓ бiрi ертеѓ келе ћалса, ол да жылына бiр келгенге тќн. – Таѕы ћойѕа жљн шыћпай ма?! Бiр мќнiсi болар. ЌКЕ МЕН БАЛА Eрiстен ћайтћан ћоѓыр сиыр есiк алдына келiп ћашаѕа сљйкендi. Байлаулы тџрѕан ћызыл бџзау «м+-+» дедi. Енесi аћырын ѕана ыѓыранды. – Байланѕыр, неѕып байланып жатырсыѓ? – С+йткенше ћолында шелегi бар, љйден шыѕып келе жатћан кемпiрi к+рiндi. – Бала ћаздай мамырламай, бассайшы аяѕыѓды тезiрек!..

Бейсек аћсаћал кемпiрiне таѕы да бiрдеѓе деуге ыѓѕайланѕанда, ж+телiп-шашалып с+зiнiѓ соѓы љзiлiп ћалды. – Сен сорлыны жан алѕышыѓ алћымыѓнан ала тљскен бе? Кемпiрiнiѓ жан ашыр кейпi жоћ. Eзiмен +зi ќуре, шелегiн шайћап-шайћап, шайынды суын ќлдећайда шашып жiбердi де, бљгежектеп сиырѕа ћарай жљрдi. Бiз, Мџћай екеумiз, есiктiѓ алдындаѕы к+лденеѓ жатћан љлкен томардыѓ љстiнде +ткен-кеткенiмiздi еске тљсiрiп, ќѓгiмелесiп отырѕанбыз. Мџћай сабаћћа онша мыћты болмаѕанымен, ќлдекiмдердiѓ мiнезiн бейнелейтiн ћаћпай ќѓгiмелерге љйiр болатын. Сол ќдетiнше: – Дќл осындай кешкiлiк уаћыт едi, – деп бастаѕан ол Сќлiм деген ћылжаћбас, ардыѓ-гљрдiѓ сабаћтасымыз туралы ќѓгiмесiн, – осы есiктiѓ алдынан +тiп барады екен, шаћырып алдым. Сосын екеумiз ћол џстасып, анау терезенiѓ тџсындаѕы ћашаѕа барып сљйенiп тџрдыћ. – Бет алдымыздаѕы т+бесiн шошайта т+рт сайлап жапћан, сыртын бозѕылт мљк басып шiруге айналѕан аѕаш шатырлы љйiн нџсћады: – С+зден с+з шыѕып, оныѓ. Сабаћ бiлмей мџѕалiмдермен шатаса беретiнi есiме тљстi де, «саѕан бiр аћыл айтайын, тыѓдайсыѓ ба» дедiм. «Е, тыѓдайын» дедi адам ћџсап. «Ендеше, сен еѓ алдымен сабаѕыѓды жаћсы оћы. К+шедегi мастармен...» дей бергенiмде жоѕарѕы жаћтан келе жатћан екi-љш мас даѓ-дџѓ +те ћалып едi: «Ей, аћылыѓды ертеѓ айтшы» деп ћолын бiр-аћ сiлтеп, солай ћарай жљгiре ж+нелгенi. Сќлiмнiѓ ћылыѕына екеумiз де кљлдiк. Бiз кљлiсе бастаѕасын назары ауды бiлем, ќлгi ќзiрден берi анадай жерде ћолындаѕы таяћшаѕа сљйенiп жалѕыз тџрѕан Бейсек аћсаћал бiз жаћћа ћарай аяѓдады. Аяѕында ћџрым етiк, љстiнде ћарак+к мќуiтi галифе шалбар, кеѓ-мол тiгiлген китель, басында кенетоз ћоѓыр ћалпаћ – киiнуi +зi тџстас шалдардыѓ ешћайсысына џћсамайды. Дегенмен белi тљскiрi еѓкiш тартћан. Кљрк-кљрк ж+теледi. Кќрiлiктен бџрын меѓдетiп жљрген сол секiлдi. Бџл жолы да: – «Халыћ айтса, ћалт айтпайды» ѕой, балалар. «Атадан пџл ћалѕанша, џл ћалсын» деген бар. Бiздiѓ артымызда сендер ћалсаѓдар болды. Ендi мына к+ксау шалдыѓ т+рiнен к+рi жуыћ... – дей бергенi сол едi, ж+телi ћысып ары ћарай жалѕатпады. Мџны шалдыѓ нендей мџрат, ћандай ћиялмен айтћаныныѓ байыбына жете алмай, аѓырып ћалып едiк: – Пай-пай-пай, мылжыѓ шал-ай! Ќѓгiме бiр жаћћа ћаша ма, ќуелi маѕан к+мектесiп жiбер. Жайланып отырѕанда айтпайтын ба едi кiсi деген. «Шу» десеѓшi мына ћарасанѕа! – деп кемпiрi бiр бљйiрден киiп кеттi.

Мљйiзiне жармасћан кемпiрге басын оѓды-солды шайћап, жетегiне жљрмей тџрѕан сиырды Бейсек ћарт оћты к+зiмен ата ћарады да, бџрылмады. – Мына менiѓ Мџћайым сияћты бiреудiѓ аузына ћараѕан жалѕызы болса керек, ќлгi байѕџс ќбден ћатын алып, мал малданѕан кезiнде +здерiѓ ћџсап iлiм iздеп, дљние жињанды кезедi. Ћарт екiншi ќѓгiмесiн бастап едi, Мџћай маѕан к+зiн ћысты. Сiрќ, бџл ќкесiнiѓ талай ћайталаѕан љйреншiктi ќѓгiмесi болѕасын не айтатынын алдын ала сездi ме, жоћ ќлде бiздi iлiм iздеген жињанкезге џћсатћанын ћомсынды ма, ол арасын тљсiне алмады. Ал +зiнше баласыныѓ ћатарынан љш жыл оћуѕа келiп тљсе алмай, теѓ-тустарынан ћалып бара жатћанын нџсћалап бiрдеме айтћысы келдi ме екен деп жорыдым. – Маѕан iлiм, жолын к+рсеткен кiсiге тiлегенше алтынкљмiс беремiн деп барѕан жерiне жар салады. Еш пенде табылмайды. Eстiп жљргенде мен сияћты бiр к+ксау шалѕа тап болады. «О, ћараѕым, маѕан алтын-кљмiсiѓнiѓ текке керегi жоћ. Бала болсаѓ болѕаны, iлiмдi +зiм љйретем» дептi. Бала ќлгi шалѕа iлесiп љйiне келедi. Жылдар жылжып +те бередi, +те бередi. Бала байѕџс отымен кiрiп, кљлiмен шыѕады. Ештеѓе де љйретпейдi. Шалы тљскiрдiѓ мџнысына ќбден ыза болѕан ол бiр кљнi кетемiн деп бџлћан-талћан болады... – Ойпырмай, осы саѕан не болѕан? Баланы мезi ћылдыѓ ѕой, тегi. Мџћайдыѓ ќкесi мылжыѓ екен деп жолдастарына айтып барып жљрер ќуелi. Сауып болѕасын сиырдыѓ бџзауын емiзiп ал да, байлай сал, баћшаѕа кiрiп кетпесiн! Мен сљт пiсiрiп, ас ќзiрлейiн, – деп кемпiр сиырын сауып жатып айћайлап ћойды. – Жарайды, апа, бара берiѓiз. Мен-аћ байлай саламын ѕой! – дедi Мџћай шешесiн ары ћарай с+йлеткiсi келмей. – Жќ, болды, љстiѓдi былѕайсыѓ, ана шалды бiрдеѓе iстейiн деп пе еѓ! Ендi Бейсек ћарт кемпiрiне жауап ћайырѕан жоћ. – Адамды бџзатын кќрiлiк екен, – дедi Бейсекеѓ ауыр дем алып. – Жоћ, кљлкiсi жоћ, балалар. Мен оны +з басымнан алып тџрмын. – Ќѓгiме кемпiрiнiѓ ћазымырлыѕынан шыѕып тџрса да, +зiне аударып, жалтара с+йледi. – Ћартайѕан сайын дљниеге жаћын болады екенсiѓ. Ќйтпесе мына кемпiр басын бассаѓ мыѓћ етпейтiннiѓ +зi болатын. Осы кљнi мџнан с+зуар адам жоћ. Елу жыл отасћан маѕан iстейтiнi мынау, мџныѓ ћолына тљскен келiннiѓ кљнi не болар екен?! Бейсекеѓ екiншi рет бастаѕан ќѓгiмесiн жќне де џмытып бара жатћасын:

– Сонымен, ќлгi балаѓыздыѓ жайы не болды? – дедiм с+зiн белiп. – Е, айтпаћшы, не деп тоћтап ем? – Кетем деп ашуланыпты дедiѓiз. – Иќ, с+йтiп бџлан-талан болады. Ал шал болса: «Ћой, балам, сабыр тљбi сары алтын» дейдi де ћояды. Бала бџѕан онан сайын ыза болады. – Ой, ата, оныѓ бќрi ертегi ѕой. Ол дќуiр мен бџл дќуiрдiѓ арасы жер мен к+ктей. Eйтiп шалдан естiгеннiѓ бќрi ѕылым бола берсе, жыл сайын оћу iздеп, ћалаѕа шапћылап немiз бар. Ендi бiр жаѕынан осы кљнi дипломыѓ болмаса, бiлiм-сiлiмiѓ бiр-аћ тиын. Ал ћай шал бiзге сондай дипломын салѕалы отыр? Кемпiрiнiкiн елемегенiмен, баласыныѓ мына с+зiне ћатты кейiдi. «Айтса да болады џћћанѕа, айтпаса да болады ћџлаѕына маћта тыћћанѕа». Шал мџны баласына басћаша айтып тљсiндiргiсi келдi. – Ћараѕым, ћонаћ бала, сен жаћсылап тыѓда, – дедi менiѓ назарымды +зiне аударып. – Адам iлiмдар емес, уаћыт iлiмдар. «Таѕы айтсам, таѕы ћаћсауыћ дейсiѓ-ау» дептi ѕой тiлазар баласына бiр бейбаћ ћарт. Сол айтпаћшы, мен таѕы айтайын, сендердiѓ анау-мынау деп љйренiп жљргендерiѓнiѓ барлыѕы мен сияћты к+ксау шалдыѓ бастан кешкендерi. – Шал таѕы да ћићылдап-шићылдап ж+телiп ћалды. Ќлден соѓ жасаураѕан к+зiн сљртiп. – Оны електен +ткiзген уаћыт. К+рдiѓ бе, мiне, ћай-ћашан да барыѓды аузыѓа џстап, ќлпештеп +сiрген бала ойсыз болады екен. – Мџны +з баласына ћаратып айтћанмен, жаѓаѕы ќѓгiмесiне жалѕап кеттi. – С+йтiп, ќлгi бала жатып ашуланады. Сонда шал тџрып, «Сабыр, балам, сабыр, бiр ћолыѓ џрушы болѕанда, екiншi ћолыѓ арашашы болсын» дейдi. Бала онысын тыѓдамай, елiне тартып отырады. – Атамныѓ осындай жаттап алѕан т+рт-бес ертегiсi бар, он ћонаћ келсе, он рет, жљз ћонаћ келсе жљз рет айтады. Ендiгiсiн +зi де бiледi, ћойыѓызшы, тегi! Ћарт сџсты к+зiмен баласына бiр, маѕан бiр ћарады. Баласына ћараѕанда к+зiнен: «Ћарѕайын десем жалѕызымсыѓ, ћарѕамайын десем, жалмауызымсыѓ» дегендi оћыдым. Маѕан ћараѕанда: «Атадан пџл ћалѕанша, џл ћалсын» дегендегi џлымныѓ сићы мынау дегендi оћыдым. Мектепте бiрге оћыѕанымызбен, бiздiѓ ауыл б+лек-тџѕын. Љй тџрмысын к+рiп отырѕаным осы жолы. Ќйтеуiр Мџћай ћашан да бќрiмiзден бай жљретiн. Тiптi, ћазiр де КазГУ-дiѓ филология факультетiнiѓ љшiншi курс студентi менен к+рi модныйлау екен. Ћою ћара шашын иыѕынан кестiрiп, џшын

ћайыртып тастапты. Сапситып самай саћал ћойѕан. Алабажаћ гљлдi сарѕыш к+йлек, тар таћым салпаѓ балаћ шалбар, баћа бас ћара бќтеѓке киген. Ћалѕан кейпi ќкесiнiѓ жас шаѕын елестеткендей. Сонысына ћарап, ќлдећандай бiр ќулеттiнiѓ жалѕызына џћсататындайсыѓ. Бiраћ мiне – ћорасында ћоѓыр сиыр мен ћызыл бџзаудан +зге љрерге ит жоћ екенiн к+рiп отырмын. Ќке ћаусаѕан шал, шеше бљгежектеген кемпiр. Љй iшi де жџпыны сияћты, тоѕыз кiлем, тоѕыз тон к+рiнбейдi. Мен едќуiр ойѕа ћалсам керек, онымды Бейсек ћарт байћап ћапты. Менiѓ бџл кейпiмдi баласыныѓ ожарлыѕын жаћтырмаѕандыѕы деп џйѕарды бiлем, +зiнше шайып-жуѕан болды. – Ќйтеуiр, жалѕыз бала болѕасын ержете келе ес кiрер деген оймен бетiне ћаћпай +сiрiп едiк. Љлкен-кiшi демей осылай тiк кететiнi бар. Ќлi жассыѓдар ѕой!.. С+зiнiѓ соѓына ћарай ћарттыѓ даусы ћалтырап шыћты. Манаѕыдай емес, едќуiр т+меншiктеп ћалды. Оныѓ бџл халiне менiѓ де ћабырѕам ћайысып тџр. Дегенмен тiс жармадым. Ќлдећайдан бей-берекет шыћћан гитараныѓ шыѓылына ћосылып, дарылдап +леѓ айтћан бiреулердiѓ даусы естiлiп едi, Мџћайым алды-артына ћарамай, «ћазiр келем» деп тџра ж+нелдi. – Ќлгiнде +зiѓ кљлiп отырѕан Сќлiмнiѓ аяѕын ћџшып ћайда зыттыѓ, ей, мыћтым, – деп ќзiлдей айћайладым артынан. Еш маѕынасыз Мџћай кеткен жаћћа, сосын батыс к+кжиекке к+з жiбердiм. Кљн арѕы бетiне жасырынѕан жалпиѕан ћара таудыѓ бергi бетi ћараћошћылданып к+ѓiлсiз тартыпты. Ал арѕы бетiнен ашыћ аспанѕа сарѕылт сќулелер шашырайды. Дќл бљгiн аспанда бауырын батар кљннiѓ ћызыл арайына бояйтын аћ мамыћ бџлттар да жоћ екен. Сќулелер шашырандысы дљниеѕаламныѓ шетсiздiгiн дќлелдегендей шексiз созылып кетiп жатты. Бейсек аћсаћал ж+телiн зорѕа басты. Ћол орамалымен аузын басћаѓ кљйi батар кљннiѓ ќсем шаѕына ол да сљйсiне к+з тастады. Осылайша ќрћайсымыз +з ойымыздыѓ лќззатына б+ленiп љнсiз тџра бердiк. – Жљр, балам, љйге кiрейiк, бейуаћытта далада тџра бергенше, – дедi шал кешкi шапаћ жойылѕан сон барып. Бiраћ мен ќдейi кешiгiп кiрдiм. Мџћайдыѓ келуiн кљттiм. Eз љйiм мџндай мезгiлде шу боп жататын. Ќсiресе, осындай дастарћан басыныѓ думаны ћыза тљсушi едi. Апамныѓ кљндегi ќдетi – к+женi алдымен шалына, сосын маѕан, Берiкке, Серiкке ћџяды. Кейде ћайсысына ћџйып, ћайсысына ћџймаѕанынан жаѓылып ћалады. Ондайда бiр-екеуi жылап тынатын. Ал бџл љйдiѓ бџл мезгiлi бџѕан мљлде џћсамайды. Барлыћ дљние бейжай, ћоѓыр салћын. Адамдар да бiр-бiрiне суыћ секiлдi. Мен солай сезiнгенiммен, шешесi байѕџс ћџраћ џшып-

аћ жљр. Мљмкiн, +зiмдi шешем +йтiп ќлпештемегендiктен болар, онысы маѕан бiр тљрлi ерсi к+рiѓдi. Тiптi, ћалай болѕанда да осы љйдiѓ, осы дастарћанныѓ осы жаѕындаѕы жылуы жетпей тџрѕаны белгiлi едi, Мџны кемпiрдiѓ +зi ћозѕады. – Келiн болмаѕасын ћиын екен. Бќрiнен бџрын +стiп Мџћайымныѓ жолдас-жоралары келгенде ћиналамын. Балашаѕалардыѓ бабын да бiле бермейсiн. Ќлгi бiр немесiн џмытып кете беремiн. Ас љстiнде дастарћанѕа м+лтiлдеген «Экстраны» ќкелiп ћойды. Бџл жолы «татып к+рген асым емес» деп лаѕа бездiм. Бiлiп отырмын, Мџћай мџнымды жаћтырмаѕан сыѓайын танытып, «тќлiмсiмей-аћ, ћой, аѕайын» деген кiсiше жаман к+зiмен ћарап едi, шал онысын елемедi. Аћсаћал ќлдекiмдер ћџсап мезiретi де жасамады. Бiрден кемпiрiне ќмiр бердi. – Е, онда ћинама баланы. Ешкiмнiѓ атасынан мирас ћалѕан ас емес ћой. Жиып алшы ћылћитпай. Онысын сараѓдыћћа жорымадым. Eйткенi «даѓѕырлатпай бќсеѓдетiѓдершi ананы, кљнде тыѓдап жљрсiѓдер ѕой. Ћџлаћтарыѓ да ауырмайды екен, тљге. Мына баламмен жайымен ќѓгiмелесейiн бiр» деп радиоћабылдаѕыштыѓ ћџлаѕын басћызып тастап, к+ѓiлденiѓкiреп, жайѕалып отырѕан. – Ой, тегi, +стiп отыратыныѓыз бар екен. Ћайћайдаѕыѓыз, апам айтпаћшы, бiреу келгенде ћоза ма? Ћайтып iшедi ендi? – дедi Мџћай жаѕымсыз љнмен шытынып. – Ал сонда мџраѕа не ћалыпты бiзге? Љйiне жата жабысып ћондырып отырып, тым болмаса «кiсi» демей «бiреу» дедi-ау мына батшаѕар деген ой жљрегiме шыћ, ете ћалды. Бiрге оћып жљрген кезiмiзде тќп-тќуiр жолдас сияћты едiк. Мiнезiнеѓ ешбiр оѕаштыћ байћалмайтын. Ќлде ол кезде +зiм де байћамадым ба екен! Ќйтеуiр к+зћарасымызда соншалыћ алшаћтыћ жоћ едi. Жоћ болмаса +з басыныѓ мiнi к+п, +згенi сынаѕыш келедi деген осы ма ќлде! Љй iшi џшћан шыбынныѓ ызыѓы естiлерлiктей тып-тыныш. Осылайша љнсiз даѕдарып ћалып едiк, аћыры Бейсекеѓ бќрiмiзден бџрын тiлге келдi. – Ќй, ес жоѕым-ай, ес жоѕым... – Аћсаћал ыѓылдап бiраз отырды да. – А-а-а-а, – деп тiлiн к+рсеттi. – Мiне, осы халћыѓныѓ +нерi, шариѕат, табиѕат – кљллi данышпандыѕы осында. Мџнан басћаныѓ бќрi ештеѓеге жетпейдi. Менiѓ дќулетiм, саѕан дќулет болмайды. Сенiѓ +з кљнiѓ +зiѓе, менiѓ +з кљнiм +зiме. Ал бiзден бџрынѕылардыѓ екеумiзге де, тiптi, бiзден кейiнгiлерге де ћалдырып келе жатћаны, «а-а-а», – деп тiлiн ћайта к+рсеттi.

– Ой, ћойыѓызшы, ата! – деп арћасына ер батћан арыћ атша Мџћайым жќне де тыржыѓ ете ћалды. – Осы кљнi сенiѓ тiлiѓмен нан тауып жеу ћиын. Ол тiлде оћып ешкiм де бiлiм ала алмайды. – Ћой, балам, беталды оттай берме. Маѕан десеѓ жетi патшаныѓ тiлiн бiл, артыћ болса наѕылдейсiѓ. Ал бiраћ, менiѓ бiлiгiмше ћай тiлде оћып, ћай тiлде с+йлесеѓ де iлiмнiѓ, данышпандыћтыѓ жолы бiреу-аћ. – Бейсекеѓ ендi бетiн маѕаѓ бџрды. – С+з џѕатын бар к+рiнедi, балам, мен саѕан айтайын, ћџлаћ сал. К+рмейсiѓдер ме жаѓаѕы iлiм iздеген баланы. – Бейсекеѓ џртына дейiн шыћћан ћџс ћанатындай жалбыраѕан џзын мџртыныѓ аћбурыл шалѕысын ћџлаѕына ћарай шиырып едi, енесiн ћорѕалап жемсауыныѓ астында тџрѕан сары љрпек балапанныѓ т+сiндей боп иегi к+рiндi. Мен саћалсыз мџрт ћана ћойѕан љлкен ћисыћ мџрынды ћара шалдыѓ мына кейпiн жаѓа к+ргендей таѓырћай ћараппын. Шал онымды ќѓгiмеме зейiн ћойѕандыѕы деп џћса керек, с+зiн б+лген жоћ. – Ол сол бетi жљрiп отырып елiне келедi, – деп манаѕы ќѓгiмесiне таѕы ћайтып оралды. – Љйiне ел жата жетедi. Мен жоћта љй iшiм ћандай кљйде екен, ќуелi байћап к+рейiншi деген оймен жабыћтан ћарайды. Бiрден-аћ к+зi ќйелiнiѓ iрге жаѕына кiрiп терiс ћарап тџрып шешiнiп жатћалы жатћан сомадай жiгiтке тљседi. Дереу ћынынан пышаѕын суырып алып, жiгiттi бауыздамаћ болып џмтыла бергенде, есiне шалдыѓ: «Бiр ћолыѓ џрушы болѕанда, екiншi ћолыѓ арашашы болсын» деген маћалы тљсiп, пышаѕы бар ћолын пышаѕы жоћ ћолымен џстап ћалады. – Тљу, осы бiздiѓ шалдыѓ мылжыѓы-ай! Сенiѓ ћай-ћайдаѕын, тамаћ iшкенде ћозады-ау деймiн тљге. Андаѕы балаѕа ас iшкiзбедiѓ. Бейсек ћария осы жолы табан астында ашуѕа басты. – Ей, кемпiр! Сен сайтанымды џстатпай, тыныш отырып шайынды iш! Айтамын деп бџзып, жалѕаймын деп љзiп алатыныѓды бiлесiѓ бе!? – Бџл биттiѓ iшегiне ћан ћџйѕан пќле +стидi ендi, +ле алмай отырып, +стидi ендi!.. Кемпiрi +з-+зiнен шыж-быж боп шыѕа келiп едi, шалы с+з жарыстырмады. – Eзiѓ биыл љшiншiсiнде оћимысын? Мектептi екеуiѓ бiрге бiтiрмедiѓдер ме? – Иќ, аћсаћал, – деп басымды изедiм. Оѓ ћолыныѓ саусаћтарын ашып-жџмып, бiраз отырды да: – Пай-пай, +тiп бара жатћан, дљние-ай! Сонан берi де љш жылдын жљзi бопты-ау, – деп басын шайћады. Оћуѕа тљсе алмай жљрiп, бiр тiлдiѓ болашаѕы жайлы с+йле-

уге Мџћайдыѓ ћандай хаћысы бар деген сџрау к+кейiмде жауапсыз ћала бердi. Eстiп ћашаннан берi бiр ќлiн бiлмейтiндердiѓ ќлек боп лаѕа с+йлейтiн ќдетi емес пе. Сонда ондайлардыѓ ћайсысыныѓ аузына ћаћпаћ ћоймаћпын. Осындай тџжырымнан соѓ жабулы ћазанды жабуымен тастап, аћсаћалды бастапћы ќѓгiмесiне ћайта шаћырдым. – Ќ, ќуезi џмытып барады екенмiн-ау! – Бейсекеѓ не деп тоћтаѕанын есiне тљсiрмек болды ма, ќдетiнше мџртыныѓ шалѕысын сол ћолыныѓ т+рт саусаѕымен бiрдей ћџлаѕына ћарай оѓды-солды жатћыза сипалап к+зiн жџмды. – Сосын не болсын, пышаѕы бар ћолын сiлтей берiп, екiншi ћолымен џстап алыпты. С+йтсе, жаѓаѕы жатћалы жатћан жiгiт сонан берi ержетiп азамат боп ћалѕан +зiнiѓ баласы екен дейдi. Ол сонда барып: «Е-е-е, «Сабыр тљбi сары алтын» дегенi осы екен-ау бейшара шалдыѓ. Мен аћымаћ оѕан тљк љйретпедiѓ деп ашуланып жљрiппiн-ау», – деп бармаѕын шайнапты. Сонымен, сол маћал сонан ћалыпты. Бейсекеѓ бiр тљрлi мљсќпiр кейiпке тљсiп, сол бетi љнсiз џзаћ отырды. Екi џрты анда-мџнда жыбыр-жыбыр еткендей болады. Онысы «Ћџдай жалѕыз бота берiп, оныѓ мџрнын жырыћ ћып бердi» деген кейiстiгi секiлдi едi. БЕС МЕТР БАРЋЫТ Серкебай кейiндеп љйлендi. Љйленбейiн деген жоћ-ау, сќтi тљспедi. Шешесi марћџм бiресе белiм, бiресе ћол-аяѕым зырћырады деп ћыѓћылдаѕан сайын, +зiнiѓ бџл жљрiсi арћасын аяздай ћаритын. Бiраћ, амал не, к+п уаћыт ћыздан жолы болмады. Тџстас ћыздарыныѓ бќрi љйлi-баранды, балалы-шаѕалы боп кеттi, +ѓшеѓ сары ћарын бќйбiше. Уылжыѕан жас ћыздарѕа бiрдеѓе деуге бетi шыдамайды. Кейде тќуекел деп ниет бiлдiргiсi де келетiн. Сол сыѓайын аѓѕарып ћалѕан бiр ћџрдасыныѓ «бџзылѕан бџћа бџзаумен бiрге жайылады» деген деп кљлгенi бар. Жаратылысынан доѕал байѕџс жауап ћайтара алмай, ћызараћтап ћалѕан. Сондаѕы саѕыныѓ сынѕаны ќлi есiнде. Не деген ащы с+з, ащы кљлкi едi, оѓбаѕан!.. Ол кезде бљйтiп ел санатына ћосыламын деген ой љш џйыћтаса тљсiне де кiрмейтiн. Сонысын ойлаѕанда осы кљнгi жаѕдайына iштей тќуба ћылады. Жџрт не iстесе, соны iстеуге талпынады. Ќрине, ќзiрше ћыз џзатып, келiн тљсiре ћойѕан жоћ. Ќйтеуiр, мына к+рiнген ћарѕалары аман болса, оѕан да тљбiнде бiр жетерiне сенедi. Сол љшiн де халыћтыѓ той-томалаћ сияћты ћуаныш љстiндегi ырым-жырымынан ћџр ћалѕысы

келмейдi. Ќйтсе де +зiнiѓ жџртпен салыстырѕанда ќлi де кемкетiгi мол секiлдi. Кљн еѓкейгенiмен, шiлденiѓ аптабы ћайтар емес, ыстыћ леп бетке џрып тџр. Есболдыѓ љйi жаћћа ћарап едi, ауласындаѕы талдарыныѓ тљбiне к+леѓке тљсiптi. Есiгiнiѓ алдында бџл да жоћ екен. Мџны ол бџрын да талай ойлаѕан. Осыдан бiрер жыл бџрын ќркiм-ќркiмнен сџрап ќкеп, он шаћты тљп к+шеттi отырѕызѕан да едi. Ендi байћады, екеу-љшеуiнiѓ тљбi балапандап к+герiп +сiптi де басы ћурап ћалыпты. Ћалѕандарынан белгi жоћ, ш+п басып кетiптi. Бiр кезде суарѕан да сияћты, ќр жерде кетпеннiѓ iзi жатыр. Аралап, аз-кем жљрдi. Сосын таѕы да Есбол љйi жаћћа ћарады. Ќлгiндегiсiнен де ћџлпырып к+рiндi. Ќуелi терезесiнiѓ тџсында алуан тљстi гљл +сiрiлiптi. Мџны ендi байћады. К+ѓiлiнде бќрiн ойлап, бќрiн тындырѕысы келгенiмен, бiрi де орындалмапты. Ћарадан-ћарап тџрып ызасы тљстi. Ќйелiне ме, ќлде +зiне ме, ол арасын ажыратпаѕан. – Ей, у-у! Ей-й-й! – деген Саћыштыѓ даусын естiп жалт ћарады. – Бљгiн к+ргендей боп ћапсыѓ ѕой! Немене инеѓдi тљсiрiп алѕаннан саумысыѓ? – деп бџрћырап тџр екен. Ќйелiнiѓ мына мiнезiнен тiксiнiп ћалды – тiптi дiлмќр, ќдетiнен +згеше айбарлы. Бџрын-соѓды мџндай мiнезiн байћаѕан жоћ-ты. Eзi келiп сџрамаса, шаћырып тамаћ берген де пенде емес. Суып бара жатса да келуiн кљтiп отыра беретiн. Љндеместен љйiне беттедi. Љйiне жеткенше ќлгiндегi ќлдећалай кеудесiн керней ћалѕан кљншiл сезiмнен мљлде ада болѕан. Саћыштыѓ неге шаћырѕанын бiлгiсi келдi. – Не жеттi ей, тљбiѓ тљскiр? – Не жеткенi несi, кешкеге орманшы ћайнаѕанiкi мќслихатћа шаћырып кеткенi ћайда. Саћыштыѓ орманшы ћайнаѕа дегенi – Есбол. Оныѓ Алматыдан оћу бiтiрген баласы жаћында љйленген. Келiннiѓ т+ркiнi Ћараѕанды деген жерде екен деп естiген. Бiраћ, Саћыш осы жасыныѓ iшiнде Алматыныѓ да, Ћараѕандыныѓ да ћанша жер екенiн бiлмейтiн. Eзiнiѓ iш есебi бойынша, ќйтеуiр осы таудыѓ аржаѕында шыѕар деп жорамалдайтын. Бiр бiлетiнi – к+мiрдiѓ Ћараѕандыдан шыѕатыны едi. Келiннiѓ Ћараѕандылыћ екенiн естiгенде де, iшi ћып ете ћалѕан. К+ѓ ойып, жапа кептiруден бiр ћџтылсаћ, ендi ћџтылармыз бќлем. Осы келiннiѓ тџсында ћайтсек те орманшы ћайнаѕаныѓ к+зiне бiр к+рiнiп ћалу керек. Сосын мына бастыћтардыѓ ћатындарына џћсап тџрып, майы шыћћан ћара к+мiрдi маздатып отырмасћа не деп тљйген. Ендi сол орманшы ћайнаѕа ћџдасыныѓ алдына барѕалы жатыр. Бљгiн кешке аѕайын-туыстар бас ћосып, аћылдаспаћшы екен. Соѕан бџларды да шаћырыпты. Оны Серкебай да бiлетiн.

– О, тљбi тљссiн,– дедi Серкебай ќдетiнше, – тарс есiмнен шыѕып кетiптi ќуелi. Оны ћайтемiз сонда? – Ћайткенi несi-ей, елден кембiз бе барамыз. Саћыш ойынан шыћћасын, Серкебай дљмдене тљстi. – Оныѓ рас, ћатын, – дедi масаттанып, – тљбiѓ тљскiр, ћай дљние тљгел боп жатыр, санаттан ћалмауымыз керек. Саћышты ћостауын ћостаѕанымен, к+ѓiлiнде бiр тљйткiл ћалып ћойды. Ол – бiрiншi, не ћосамыз, екiншi, ћџдаѕа жљрiѓдер дей ћалса, ћайсымыз барамыз. Саћыш барса, мал ћалады. Балалары таѕы бар. Eзi барса, т+рт-бес кљнге +йтiпбљйтiп сџрануы мљмкiн. Бiраћ машина ћалады. Машинасы тљскiрдi он шаћты жыл салдырлатћанда ќлi бiр сџранбапты. Ал Саћыш мен барамын деп жљрмесе... Алдымен ќйелiнiѓ аужайын байћаѕысы кеп: – Ей, жљр дей ћалса, ќйтеуiр бiрiмiз барармыз. Онан да не ћосамыз. Неѓ бар +зi? Тљбiѓ тљскiр-оу, босћа ћаѓѕырламай љйге кiрейiк те ќуелi. – Верандасыз болса да, саман љйдiѓ iшi ћараѓѕы ќрi салћын екен. Серкебайдыѓ тершiп тџрѕан денесi бiрден сездi. – Уњ, тљбiѓ тљскiр, ћџдайдыѓ кљнi +ртенiп кете ме, ћайтедi тљге. К+жеѓнiѓ суынан бiр жџтћызшы, – дедi. Баласыныѓ ќйелден салымы болмай жљргенiн шешесi де сезiп, аяйтын. Аяйтын да: «Дидар ћайып, нќсiп ћайып, неке ћайып дейдi екен бџрынѕылар. Бiр мќнiсi болар ћараѕым, басыѓныѓ амандыѕын сџра», – дер едi. Баћса бџл да тегiн айтылмаѕан с+з секiлдi. Осы Саћышына кљтпеген жерден тап болды. Ол ћырмандаѕы орта ћазанѕа тамаћ жасайтын аспаз ќйелге к+мекшi боп келген жетiм ћыз екен. Екеуiнiѓ бас ћосуына да осы ќйелдiѓ септiгi тиген. Сонан берi он жыл. Серкебайдыѓ сол баяѕы ћџнтсыздыѕы ќлi бар. Ќйтпесе +зi «Eркен» колхозы бойынша айтулы шоферлардыѓ бiрi. Астында жљйткiп тџрѕан жљк машина. Оны жџрттыѓ бќрi Серкебайдын машинасы дейдi. Колхоздiкi дегендi ќлге дейiн естiген емес. Диiрменге џн тартатындар да, ћорадан к+ѓ жеткiзетiндер де +зiне жалынады. Осы уаћыт iшiнде талайдыѓ сауабына ћалды. Бiраћ +з љйi ќлi бiр отын-суѕа ж+ндi жарып к+рген емес. Серкебайдыѓ +зiнен г+рi +згенiѓ шаруасы љшiн шауып кететiн мiнезi бойдаћ кезiнде ћалыптасћан. «Саѕан тимеген ћызда ес жоћ, – дейтiн кейбiр кербез келiншектер оны бiр жџмысћа жџмсарда. – Мынадай нар жiгiттiѓ етегiнен џстаса арманы не екен ол шiркiндердiѓ». Бџл с+з Серкебайдыѓ жљрегiндегi љмiт отын ћайта тџтандырады. К+шенi шаѓдатып бездiрiп ж+неледi. Шаѓ ћауып ћалѕан балалар:

Серiк, Серiк, Серкебай, Машинасы грузовой. Тауѕа барса отын жоћ. Љйге келсе ћатын жоћ, – деп шулап ћала бередi. С+йтсе де балаларѕа ашуланбаушы едi. Дегенмен iштей намысы ћозады. Сондайда «ќй, тљбiѓ тљскiрлердiѓ шыѕармайтын бќлесi болсайшы бiр» деп ќлдекiмге +зiнше ренжитiн де ћоятын. Сол аттан Серкебай Саћышћа љйленген соѓ ћџтылды. Ал Саћышы к+же ашытуды ауыл ќйелдерiнiѓ iшiндегi алдына жан салмайтын шеберi. Бџл љйден к+женiѓ љзiлмейтiнi де, оны Серкебайдыѓ дќрiптеп сџрайтыны да осыдан. Саћыш ћара кљбiнi салдырлатып пiсiп-пiсiп жiберiп, бiр кесе к+женiѓ суын ћџйып џсынды. Кесенi кљйеуiне џстата берiп, ернеуiнен к+жеге батырылѕан бармаѕын жалап алды. Серкебай оѕан да ћарамастан, сылћ-сылћ тастап жiбердi. Саћыш «мќ» дегенде бiр-аћ ћарады. Кљйеуi ќбден май сiѓдi боп алѕан добалдай саусаћтарымен ћырћылжын ћара мџртын сипап, тџшынып отыр екен. Кесесiн Саћышћа ћайта берiп жатып: – Па, дегенiн-ай, бљлдiрген татып тџр екен ѕой шiркiнi – деп таѕы да аузыныѓ дќмiн алып, тамсанып ћойды. – Неѓ бар осы, сандыѕынды аћтарып к+ршi ќуелi, тљбiн тљскiрдi. Саћыш сандыѕын ашты. Ашып жатып, +зiнiѓ бiр ћылыѕы есiне тљстi. – Мына бiреудi таза зат дегесiн к+йлек тiгiп киейiн деп алып ем, к+зi бар неме екен. Ќлгi ћайшысы тљскiрiн жуќрмектерiѓнiн ћайда жоѕалтћанын, ћолмен жыртсам ћисайып кеткенi. – Тершiген пiсте мџрнын ћолыныѓ сыртымен сљртiп тастап. – Мџны былай ћой ендi, мынасы ћыздардыѓ бiрiне к+йлек шыѕады, ананы +зiм бiрдеѓе ѕып... Тiгiсiн жатћыздым-ау деп, ћанша к+ѓiлiн демдесе де жљрегiнiѓ лљпiлi басылмады. Ежелгi даѕдысымен кљйеуiне жетiм бала к+здене ћарап едi, ол оѕан мќн бермептi. – Ой, тљбiѓ тљскiр-ай! Ћића-сићаѓды былай ћоя тџрып, мынаны нетсеѓшi, былай! – деп сандыћты +зi аћтара бастап едi, ћолына бес метр к+к барћыт iлiндi. – Е, мiне, бiр киiм бас киiт деген осы. Ендi ћџда да риза, ћџдаѕи да риза. Бџнымыз оѓды болды, Саћыш, осыны апарайыћ! Сосынѕысын к+рермiз. Eздерi ћанша адам баратын сияћты? Ќйелдер арасында мана осы мќселе с+з болѕан. Саћыш сондаѕы џћћанын санамалап айта бастады. Ћџдалары хат жазыпты дейдi, он бес жыл оћытып, ыстыћ-

суыѕына к+нген баламды алып, даяр нанѕа ие болып отырсыѓдар. Менiѓ де дос-дџшпаным бар. К+рмеген ћџдасыѓдар дептi. – Е, онысы, рас ћой! – Бiр мыѓ бес жљз аћша, жиырма бес-отыз киiм киiт, екi жќшiк араћ, ћант-кќмпит, шай-шќмелегiѓдi ќкелесiѓ дептi... Серкебай Саћыштыѓ с+зiн аяћтатпастан: – Апыр-ай, ќ! – дедi таѓданып. – Осы кљнi ћалыѓмал жоћ дегенi болмаса, барлыћ жерде де ћыз деген тљбiѓ тљскiрiѓ ћымбаттап кеткен бе деймiн, тљге. Оћыѕан десеѓ, екi бала да оћыѕан. Мынаѕан ћараѕанда наѕыз љйленетiн тџс бiздiѓ тџсымыз екен де. Ћалыѓ да жоћ, кќде де жоћ. Тџ-у-у, Ћараѕандыѕа араћ ќкел дегенi несi?!. – Онда араћ жоћ дейсiѓ бе, аћша апарып сонан-аћ аламыз дептi орманшы ћайнаѕа. Бџл с+здi Саћыш +зi айтћанымен, естiген кезде ештеѓе аѓѕармаѕан. Екi жќшiк араћ жеткiзе алмайтын жерден тонналаѕан к+мiр дќметкенiне – Серкебайдыѓ даусын сонша созѕанына ћарап кљмќнданайын дедi. Бiраћ ћарадай желпiнiп, кљйеуiнiѓ ћолтыѕына жел берген +зi. Ендi Серкебайдыѓ суын ћайтару ћолынан келмейдi. Сосын љндеген жоћ. Есбол дастарћанына жиналѕан жџрттыѓ атаѕан жылуын iштей долбарлап к+рiп едi, аћшаныѓ +зi-аћ екi мыѓныѓ љстiне шыћћан сияћтанды. Елдi к+ѓiлдендiремiн деп отырып, +зi де бiршама сiлтеп ћойѕанын ендi байћады. Ћанша тырысса да ћџлаћ шекесi дыѓылдап, наћтылы санын шыѕара алмады. Кiмнiѓ ћанша атаѕанын жазып отырѕан жiгiттен сџрауѕа џялды. Ћайткенмен де есебiнiѓ дџрыстыѕына к+зi жетедi. Сосын аѕайындарына салмаћ сала с+йледi: – Еѓ алдымен менi сыйлап, бљйтiп к+мек ћолдарыѓызды созѕандарыѓыз љшiн, љлкен раћмет айтамын. Ал аѕайындар мен кљнде келiн тљсiрiп жатћаным жоћ. Сќуле ћараѕым да ћџдалардыѓ к+зiн ашып к+ргенi, аузын ашып +пкенi к+рiнедi. Ћџдайѕа шљкiр, аштан +лiп, к+штен ћалар жайым жќне жоћ. Бљгiнде алыстыѓ жаћындаѕан кезi. Тiршiлiкте адамныѓ жџмысы бiте ме. Љш-т+рт кљндiк уаћыттарыѓызды ћиып, жљрiѓiздер. Бiз де халыћ екенiмiздi танытып, елiмен, жерiмен танысып ћайталыћ! Ћанша майм+ѓкелеткенiмен, Серкебайдан былайѕы жџрттыѓ ћџдалыћћа баруѕа оћпандысы аз екен. Бiреуi апам барсын, бiреуi атам барсын деп кiлеѓ ћолы бос шал-кемпiрдi тiзiп бердi. Серкебайдыѓ ћосћанын ћомсынѕанымен, мџныѓ iшiнде ћоржын-кешек арћалайтыны болмай шыћты. Оныѓ љстiне, онда барѕаннан кейiн де iшкен-жегенге осындай бiр жуан тџѕыр ћажет секiлдi. Сосын Есбол барушылардыѓ тiзiмiне Серкебайды бiрiншi етiп ћосты. Серкебай санатћа

ћосылдым деп, Саћыш орманшы ћайнаѕаныѓ к+зiне тљстiм деп мќз. Саћыштыѓ ойы – тiптi к+мiрi ћџрысын, ќйтеуiр ћайнаѕа бiр сайдыѓ ћараѕайына ћожа ѕой, тым болмаса тамызыћћа жарармынѕа сайды. Не керек, бџл љйден екеуiнiѓ де ћабаѕы ашыћ шыћты. Серкебай кљннiѓ осы ыстыѕында, жаз бойы басынан бiр тастамаѕан тер сiндi аћ телпегiн оѓ шекесiне ћисайта ћондырды. Тљсi кљн жеп бозара бастаѕан сџр к+йлегiнiѓ омырауын ашып тастады. Бџтына iлiнгелi љтiк к+рмеген ћара шалбары б+ксесiне тљсiп, к+йлегiнiѓ етегi ышћырынан шыѕып кетуге аз ћапты. Топсасы љзiлген тауыћтыѓ ћанаты ћџсап, екi иiнi салбырап тљсiп кеткен. Далбалаћтап Саћыштан озып барып, тосып алды. – Ертеѓ колхоздан жљз сом жаздырып алсам, барѕанкелгенiме жетер, ќ, Саћыш. О тљбiѓ тљскiрлер бере ћойса жарар едi. Саћышћа аћша жайы томпаћ келдi. – Ќй, есiѓ дџрыс па +зiѓнiѓ? Соншаныѓ бќрiн не ћыласыѓ? – Не ћылѕаныѓ ней, тљбiѓ тљскiр. Менi мына тџрѕан Тџзк+лге барып ћайтады деймiсiѓ! Ќуелi автобуспен Алматыѕа барамыз, одан ары айырпланѕа мiнiп Секеѓ џшады дейсiѓ кеп-кеп. Сосын ћалыћтап келiп, ћџдалардыѓ есiгiнiѓ алдына ћона ћаламыз. Т+рдiѓ т+бесiнде бас ћџда боп отырып, бас киiттi киемiз. Ол балаша мќз боп, екi ћолын далбалаѓдатып ћойды. Саћыштыѓ к+з алдынан кљйеуiнiѓ жарыћ к+шедегi ќлгi сџлбасы лезде ѕайып болып, к+рмеген ћџдалардыѓ т+рiнде отырѕан ћџрметтi ћџда кезi елестеп кеттi. Шашын аћ ћџйћалап ћырѕызѕан, бљркiт ћабаћ, шљѓiрек к+з, шоѓ мџрын, тобарсыѕан ћалыѓ ерiндi, ћырыћпа ћара мџртты, ћонырћай +ѓдi, алпамсадай кiсi орманшы ћайнаѕаныѓ он жаѕында малдасын ћџрып т+рде отыр. Ћџдалар жаѕы жатып жастыћ, иiлiп т+сек боп жатыр. Орманшы ћайнаѕа да бас ћџда осы кiсi деп таныстырып жатћан сияћты. Ел санатына ћосылѕан, теѓелген деген сол, ќрине. Ћџдалар кигiзген жаѕалы киiм де соныѓ алдына ћойылмаћ. Мџндайда дљние аяу – аѕаттыћ. Барѕаны ж+н. Бџл Серкебай мен Саћыштыѓ +з +мiрiнде к+рген бiрiншi сыйы. Осыдан бастап ары ћарай жалѕаса бермек. Саћыш Серкебай келгенше осындай љмiтпен жљрген. Бiраћ орманшы ћайнаѕа бџѕан осы лайыћ деп, бес метр ћара барћыт ћойѕызыпты.

ШIЛДЕХАНА – Ей, Бќкен, аналар Бануды шыѕарып ќкелiптi, жљр, ћџтты болсын айтып ћайталыћ. – Бџл ћай желiккенiѓ, ќуелi +здерi жайласып алсын. Шiлдеханасын жасаѕанда бiр-аћ бармаймыз ба? – К+п болады ѕой дейсiѓ бе? Неше кљннен берi енесiн, кљйеуiн ертiп, ћарындасы келiп жатыр. Кљн болса да демалыс. Ћойы союлы, ћазаны асулы... Бќкен ќйелi екеуi бiр жаћћа шыѕардаѕы осылай бiрiн-бiрi iлiп-ћаѕып аћылдасатын ќдеттерi бойынша пќтуаласып алды да Саѕындiкiне тартты. Сыралѕы жолдастарыныѓ осылай келiп ћалатынын бiлетiн Саѕын шынында да кљнiлгерi дайындалып ћойѕан екен. Бџларды есiк алдынан +зi кљтiп алды. Бќкендердiѓ кетiп бара жатћанын к+рген Нќркес кемпiр есiгiнiѓ алдын сыпырып жљрген Маћпалѕа айћай салды. – Ќже-ау, неменеге кљйбеѓдеп жљрсiѓ, ана Саѕындiкiндегi келiндi бќлнiстен шыѕарыпты. К+ршi-ћолаѓдардыѓ бiрi сонда жиналып жатћан сияћты, бiз де барайыћ. – Ќдiремћал, ќдiрем ћалѕыр. Шаћырмаѕан жерде нем бар, +ѓкей бала-шаѕаныѓ љстiне барып. Шiлдеханасын жасаѕанда-аћ барармыз, шашу-шашпауымызды алып. Љйде балалар да жоћ. – Ћџдай-ау, онда тџрѕан не бар? Бiздiѓ љйде де тiрi жан жоћ. Адгонѕа кетiп едi... Маћпал мына с+зге иланып ћалды. Љйiне кiрiп ќне жер, мiне жерiн тљртiншектеп к+рiп едi, буфеттiѓ тартпасында ћос уыстай тљрлi ћаѕазѕа оралѕан конфет тџр екен. Осы бiр iшi былжыраѕан «Солнечная» деген конфеттi ќлдећашан ћыдырмашы бiреулер ќкелген-дi. Сосын оны келiнi дастарћанѕа салѕаннан џялып, осында тастай салѕан. Маћпал ќлгiнiѓ табылѕанына да кќдiмгiдей к+ѓiлiн демдедi. С+йттi де газетке ћаупитып орап алды. – Ќже, ћолыѓдаѕыѓ не? – дедi Маћпалѕа анадай жерде тосып тџрѕан Нќркес кемпiр. – Бекерден тќѓiрiм безiптi деген. ЬIрым ѕой ќншейiн, бiр уыс тќттi-пќттi бiрдеѓе тџр екен, орай салып едiм. – Екi шабар аттыѓ жайы жоћ. Кейiн шiлдећанасында не апарса да, +зiнiѓ теѓ-тџстары келгесiн апарады да. Ћайдан дљкенге жљгiрiп жљрейiн, љйiнде тџрмаѕан соѓ. Eзiѓiз бiлесiз, бiздiѓ ќлгi тыћыр келiн ондай-ондайды ћалдырмайды оѓай-оспаћћа. Eз басыѓызда да бар ѕой, оныѓ несiн айтайын, осы кљнгi жастардыѓ не ауруы барын ћайдам, ћайда барса да ћатындарын ћасынан тастамайды ѕой, ќйтеуiр.

– Е, ќдiрем ћал, ќдiрем ћалѕыр! Сенiѓ кљнiѓдi ћџдай ендiгi жастардыѓ басына бермей-аћ ћойсын. Бай ћызыѕын к+рсетпей, тiрi жесiр ћып ћу тiзеѓдi ћџшаћтатып кеткен соѕысћа айт айтатын ћарѕысыѓды, бала-шаѕаныѓ баћытын кљндегенше! Нќркес кемпiр таѕы бiрдеѓе дегенше, Саѕындiкiне жетiп те ћалѕан екен. Аяѕын апыл-тапыл басуѕа талпынѕан кiшкентай ћарындасын т+рт аяћты арбаныѓ ортасына мiнгiзiп алып, оныѓ мас кiсiше iлгерi-кейiндi ћылжаћтаѕанына мќз боп жљрген бесалты жасар кекiлi жалбыраѕан к+к к+з сары баланы к+рдi. Маћпалдыѓ мына екеуiнiѓ ћылыѕына жљрегi елжiреп кеттi. –Айналайын, кiмнiѓ баласысыѓ? Атыѓ кiм? – Папамныѓ баласымын, атым Ермек. – Папаѓныѓ аты кiм? – Нџрлан. – Мына кiшкентай кiмiѓ? – Ћарындасым. Мџныѓ аты Шынар. – Е, айналайын-ай, жаћсы бала екенсiѓ. Eмiрлi бол, Маћпал екеуiнiѓ де маѓдайларынан иiскедi. Кекiлдi бала жыланныѓ ћарашыѕындай сџћты к+зiн +зiне љнсiз ћадап тџрѕан Нќркес кемпiрден жанарын аударып ќкеттi. Ћарындасы келiп жатыр деп едi, жиендерi болар, сiрќ. Ћарашы +здерiнiѓ бiр-бiрiнен айнымай ћалѕанын. Ќкесiнiѓ ћандай адам екенiн наѕашысы пысыћ неме емес пе, Саѕынѕа тартћан ѕой, ћарѕадай боп тыћ-тыћ етедi. Ћџдай ћандай елге бередi екен осындай балаларды. Бiздiѓ тандыры кепкен ћудыѓ жљрiсi анау, тљскенiне екi-љш жыл болып ћалды. Кљйеуiмен бiрге стакан соѕыстырып, жырћылдап араћ iшкеннен +зге +нерi жоћ. Ана шуаяћ албастыныѓ да тапћан балаларыныѓ оѓѕаны болсайшы бiр, љстi-бастары сатала-сатала боп жљргенi. Ел тљгiл +зiѓ сљйсiнiп сљйе алмайсыѓ. Ал менi ѕой сонысына ћарамай балаларын баѕып, от жаѕып, кљлiн шыѕаратын басыбайлы ћара кљѓi еткiсi келедi. Мќ саѕан, тапћан екенсiѓ оѓай жерден малайды. Eстiп сќбилерге сџћтана ћараѕан Нќркес кемпiр екi келiнiне де iштей азуын басып едi, осындайдаѕы ќдетi бойынша аузы жымыраѓ ете ћалды. Оныѓ мџнысын Маћпал байћамаѕан. Балалармен дабырлап с+йлеп тџрѕан Маћпалдыѓ даусын естiген Саѕын жљгiрiп сыртћа шыћты. – О-о, ќжем де келiп ћапты ѕой, тегi жаћсы болды, љйге кiрiѓiздер. Ћазiр +зiм барып шаћырып келгелi отыр едiм. Маћпал +зiн ћџрмет тџтып, љдере тљрегелген жџртты ќуелi к+з жљгiртiп шолып алды да, тiзе бљкпестен: – Айналайын, ћараѕым, не деген тiлеуiѓе жет! Ќлгi ћџдаѕи келiп жатыр деп едi, мына кiсi ме? Ћойшыларыѓыздыѓ бауы

берiк болсын. Саѕын аѕасыныѓ +зi сияћты ел-жџртына ћадiрлi азамат аталсын! – Айтћаныѓыз келсiн бќйбiше, ћџдай сiздiѓ жасыѓызды берсiн! – Ћџдаѕи да ћостап ћойды. – Айтћаныѓыз келсiн! – Перiште ќумиiн десiн! – Жоѕары шыѕыѓыз, берi, мџнда келiѓiз. Жџрт жарылып, Маћпалѕа т+рден орын бердi, Нќркес кемпiрдi Маћпалѕа ћараѕанда жастау болѕасын ба, ќлде ауыл љйге ћадiр ћымбатыныѓ шамалыѕынан ба, ешкiм де елемедi. Тек ћана ћџраћ џшып жљрген Саѕын +зiнiѓ +р жаѕына отырѕызды. Бет-аузы тыржыѓдап, тџмсыѕын шљйiрiп, тойѕан кенедей тырсиып отырѕан Нќркес кемпiр ќбден абыр-сабыр басылып, алдына шай келген кезде бiр-аћ тiл ћатты. – Бџрын џлды – ћойшы, ћызды – ћырыћ жылћы деушi едiк. Ал, балалар атамныѓ баласымын, ќжемнен туѕамын. Ќжем ах дегенде аузынан тљсiп ћалѕанмын деушi едi, ендiгiнiѓ балалары адасып кететiндей мамамнан тудым, папамныѓ баласымын дейдi. Соныѓ бќрiн естiп-бiле тџрып ћайдаѕы бiреуге ћайдан бауы берiк болсын айтып жатайын. Солдатыѓныѓ бауы берiк болсын, Саѕын. Ол ћџдаѕи +з баласын бала етiп алса да жетер. – Ойбай, бќйбiше-ау, танысып-бiлiспей жатып соћтыћћаныѓыз не?! – деп Саѕынныѓ ћџдаѕиы ыѓѕайсызданып ћалды. Отырѕандардыѓ бќрi де аѓтарылып бiр-бiрлерiне ћарасты. Осы бiр тым-тырыстыћты пайдаланѕан Бќкен ќзiлћой мiнезiне басып: – Бџл кемпiрдiѓ к+зi аларѕан соѓ-аћ бќленiѓ басталѕаны. Eткенде Ћойшыбай (Нќркес кемпiрдiѓ љлкен џлы) алып кетемiн деп келгенде, кемпiр осында +лсе ћой жинап аламыз деп Тойшыбайѕа (ћазiр ћолында отырѕан кiшi џлы) жiберткiзбей ћойѕан мен едiм. Ћап сонда к+зiн ћойлы ауылѕа жоѕалтып тынсам ѕой мџндай пќле болмайды, – деп едi, жџрт ду кљлдi. Ќлгiндегi кiрбiѓ Бќкеннiѓ ќзiлiмен бiрге кеттi де, дастарћан басына ћайтадан жайбараћаттыћ орнады. – Жоѕа, ауылѕа келген ћонаћћа тиiсiп не жыным бар. Ќншейiн жаѓа есiк алдында мына Саѕынныѓ жиенiн тоћтатып ап, ќжем кiмнiѓ баласысыѓ десе, папамныѓ дейдi, мына отырѕан ќжесi есiнде де жоћ. Бiздiѓ ќлгi Ћойшыбайдыѓ жетпегiрлерi де с+йтетiн. Сонан есiме тљсiп жатћаны ѕой. Нќркес кемпiр +стiп +зiнше аћтала бастап едi, Маћпал с+зiн б+лiп жiбердi.

– Ќдiрќм ћал, ќдiрќм ћалѕыр! Баяѕыда бiр сен сияћты жаман ћатын «ќйел болу оп-оѓай-аћ екен, iшек-ћарын тазалау мен терi илеудi бiлмей-аћ ћойдым» дептi ѕой. Сол айтпаћшы, кемпiр болу оп-оѓай-аћ екен, ќже бола алмай келемiн десеѓшi онан да! Љй iшiн таѕы да ћыран-топан кљлкi кернедi. Бџл жолы кейбiреулердiѓ к+зiнен жас та шыѕыпты. Кљлкi ендi саябырлай берiп едi: – Eкiмет маѕан жљз елу сом жалаћы т+леп, осы кљнгi ћызметiмдi iстеткеннен сондыћ пайда тауып отырѕан жоћ. Онан да менi Маћпал ќжеме ћосып берiп, «Келiн мен ене ћандай болу керек» деген таћырыпта лекция оћытып ћойса, ћазiргiмнен ќлдећайда мол пайда келтiрген болар едiм. Кемпiрлердiѓ ыбыр-жыбырыныѓ салдарынан болар-болмас нќрседен к+ѓiл ћалдырысып, берекесi кетiп жљрген талай-талай жас семьялардыѓ сауабын алар едiк, – деп Бќкен жымыѓ етiп Нќркес кемпiрге к+зiнiѓ ћиыѕын тастап едi; ол да +зiнiѓ љлкенiн итше кљшiктейдi, кiшiсiн бiтеу деп жазѕырып, келiндерiмен сиыспайтынын ендi ѕана сезгендей ћипаћтап отыр екен. Соны байћаѕасын с+з баѕытын кiлт +згерттi. – Жќ жолдастар, – дедi сосын рюмкасын жоѕары к+терiп, – к+ѓiлге болмаса, ћџрѕаћ ќѓгiмемен отырып-аћ бiраз жерге барып ћалѕан сияћтымыз. Алдымыздаѕы ас-дќм де суып барады. Оныѓ љстiне, мына бишара тiптi м+лт-м+лт етедi. Мџны да жќудiретiп тостыра бермейiк. – Ей, сенiѓ с+зiѓ џзарып кеттi ѕой. Ќуелi ана сќби туралы бiрдеѓе десеѓшi! – деп ќйелi тљртiп ћалды. – Солай ћарай аяѓдап келе жатћан жоћпын ба. Жау жаѕадан дегенде б+рi етектен демей ћоя тџрсаѓшы! – Ендi езуiндегi кљлкiнi жинап, салмаћты кейiпке к+штi. – Жолдастар, бџл – Саѕын мен Банудыѓ кеше ѕана бой к+терген жас шаѓыраѕы. Сол жас шаѓыраћтыѓ босаѕасын дљниеге жаѓа келген сќби, бiр ћарашатпаћ аттап отыр. Соныѓ аттаѕан босаѕасы љлкен аћ ордаѕа айналсын! Eзi аћ саћалды, сары тiстi болсын! Сол љшiн алыѓыздар! Бiреулерi быржиып, бiреулерi тыржиып жатып, бќрi де алып ћойѕан болды. Iшiп болысымен, жапатармаѕай тiстемеге бас ћойысты. Iшкендердiѓ малжаѓдасып отырѕан кезiн пайдаланѕан Нќркес Бќкенге тиiсе с+йледi. – Ќлгiнде ѕана аћк+йсiп ќжемнен басћаны ќзiрейiл санап отыр едiѓ, сыйлаѕаныѓ сол ма, ол кiсiден бџрын батаны +зiѓ бердiѓ, – деп домаланѕан семiз денесiндегi тџтам мойынѕа бiткен бџзаушыћтай басын ћылт еткiзiп, бiр ћырындап отырды. Ќлгiндегiден к+рi к+ѓiлдi сияћты, жалпиѕан мџрны сол

жаѕына сќл ћисайып, ќжiмнiѓ жiѓiшке сызыћтары айѕыздаѕан толыћша ћарасљр жљзiне мысћылдыѓ табы тљсiптi. Бќкен к+ѓiлге болмаса, едќуiр ћысылѕандыѕын байћатты. Жџћалтаѓ сары жiгiттiѓ бетiне дљр етiп тепкен ћаны ћызарып барып зорѕа басылды. Ќлдеѓ соѓ: – Оныѓыз дџрыс ћой, бiраћ ќр нќрсенiѓ +з жолы бар. Мынау сiздерден бџрын ћџюлы тџрѕан тамаћ едi, с+з кезегi менде болатын. Сiздер к+п с+з араласып џмытылып бара жатћан мiндетiмдi +теу ѕой менiкi. – Оныѓ рас, ћараѕым, сенiкi ж+н. – Ќжем тост к+теретiн бе едi, ќр нќрсенiѓ +з лайыѕы бар. Бас келгенде кiм бата жасайды. Тџс-тџстан к+терiлген дауыстар таѕы да Нќркес кемпiрдiѓ љнiн +шiрiп тастады. Сол бетi ол талайѕа дейiн ешкiмге тiс жарѕан жоћ. Манаѕы гу-гу ќѓгiме де шамалы толастаѕан кез едi, iшкi љйден iѓгалап жылаѕан сќбидiѓ даусы естiлдi. Елден бџрын елеѓ ете ћалѕан Нќркес: – Ойбай-ау, ќуелi с+зге айналып отырып, ћџдаѕидан баламызѕа к+рiмдiк сџрауды џмытып кетiппiн ћой, менi ћара басып, – деп анадай жерде отырѕан Банудан бџрын iшкi љйге ћарай тџра ж+нелдi. С+йттi де шырылдап жылап жатћан сќбидi ћџндаћтаулы кљйi к+терiп келдi. – Ал ћџдаѕи к+рiмдiгiѓдi дайындай бер. Ћџдаѕи да есесiн жiберген жоћ. – К+рiмдiк алѕыш болсаѓыз, неше кљннен берi ћайда ћалдыѓыз? Бќлнiстен +зiмiз шыѕарып ќкеп отырмыз. Онан да к+рiмдiктi +зiѓiз берiѓiз. Eстiп ары итерiп, берi жыѕып отырып, мыналардыѓ бiр кезде +зiне де соѕарын сезген Бќкен: – Ћџдаѕидыкi ж+н, с+з жљйесiн тапса, мал иесiн табады деген. Мiнеки ћџдаѕи сiз алыѓыз, – деп он сомдыћ ћызыл ћаѕазды џсынды. Ћџдаѕи аларын алды да, не ћыларын бiлмей, жан-жаѕына ћарап едi, к+зiне шай ћџйып отырѕан келiнi тљстi. – Мќ, еѓбек сенiкi, ћараѕым, неше кљннен берi жарѕаћ ћџлаѕыѓ жастыћћа тимей зыр жљгiрiп жљрсiн! Ћџдаѕи оны келiнiне бердi. Осы орайды пайдаланып, дастарћан басын ќзiл-оспаћћа шаћырѕысы келген Бќкен: – Ћџдаѕи да ћу екен, жымын бiлдiрмей отырып, бiр ћалтасынан бiр ћалтасына ћалай ауыстырып жiбердi, ќ! – деп аш бљйiрден ћадала кетiп едi, ол ћаћпайдан енесiн келiнi ћџтћарды. – Ћаз тойѕанына емес, орѕанына семiредi деген. Атыѓды атап, итке сал дегенi таѕы бар. Бќкен аѕаныѓ апам екеумiздi осы атаѕаны да жетедi. Бауыр +зiмiздiкi ѕой, мынаны сiз-аћ

алыѓыз, – дедi де +з сыбаѕасын ќлгiден берi баланы к+терiп тџрѕан Нќркес кемпiрдiѓ ћџндаћ астындаѕы алаћанына апарып ћыстырды. Ендi ѕана Нќркес кемпiр ћуаныш сезiмiн жасыра алмай к+ѓiлдi езу тартты. Бќкенге келiншектiѓ мына жомарттыѕы џнамаѕанымен, с+зi џнады. Соны тiлге тиек ете отырып, Нќркес кемпiрдi таѕы бiр сiлкiп алды. – Жарайсыѓ, келiн-жан! Сенiѓ де мен секiлдi кемпiр жыныѓ бар екен. Менiѓ ќсiресе келiнмен сиыспайтын кемпiрлердi к+ргенде арћам ћозып кетедi. Бќкеннiѓ ќзiлдеген боп отырып, +стiп айтарын айтып алатын мiнезiн бiлетiн Нќркес кемпiр љндемей ћџтылды. Есебi дџрыс, аларын алып алды. Сосын шырылдап ќлi жылап жатћан сќбидi ћолын талдырып ћашанѕы к+терiп тџрсын, шешесiне берiп ћџтылѕысы келдi. – Бану, а Бану, – дедi iшкi љйде сќбиiнiѓ ж+ргектерiн жиыстырып жљрген Саѕынныѓ ќйелiн шаћырып, – мына «кљшiгiн» кiмге тартћан +зi, љйдегi кiсiлерден џялѕанды бiлмей айћайлай бередi. Бќдiгiншi +зiнiѓ! Баланы Бануге бердi де, он сомдыћты ћалтасына сљѓгiтiп жiберiп, орнына кеп отырды. Отырып жатып ќлгiнде баланыѓ атын таппай «кљшiгiѓ» дей салѕаны есiне тљстi де, жќне де бiр олжаныѓ ћџлаѕы к+рiнiп тџрѕанын сездi. Соны ћалай ћозѕарын бiлмей ойлана бастап едi: – О ќдiрќм ћалѕыр тексiз неме, тџтастай ћалтасына сала салѕаны несi! Онымен ешкiм ћабырѕасын жаппайды. Ырым ќншейiн. Сонымен тљменiѓ тљрiлсе де б+лiп бер ана келiндерге, жетiсiнше. Атамда жоћ даѕдыны к+рсетiп о несi-ей! – деп Маћпал жекiп тастады. Сосын бiразѕа дейiн Нќркес кемпiр љндей алмай ћалѕан. Бiраћ ешкiмге де љлес бере ћойѕан жоћ. Ќженiѓ с+зiнен кейiн тек ћана екi-љш жерден ќйелдердiѓ сылп-сылп еткен ерiндерiнiѓ дыбысы ѕана естiлдi. Сќби долданып ћалыпты, жуыћпанда уанбады. – Љйге к+терiп кiрген кiм едi, босаѕаны аттарда к+терiп келе жатћан адам с+йлеп ћойса, бала жылаѓћы болады деп жатады ѕой халыћ. – Мiнезi жеѓiлдеу келсе де солай жылауыћ болады. Бiрекеу осылай ќѓгiмелескен боп жќне бiрдеѓелердi ћоѓырсыта бастап едi, оларѕа жауапты Саѕынныѓ +зi ћайырды. – Жаѓаѕы менiѓ ћарындасым, ќпкесi. – Е, бќсе, – дедi Нќркес кемпiр дќл тапћан кiсiмсiп, – тiлiнiѓ ћаѕындысы бар сияћты. Мiнезi де џшћалаћ болар. Онан к+рi салмаћтыраћ бiреуге к+тертiп кiргiзсеѓдер болѕаны екен!