Махамбет
Өтемісұлы

«Нұрлы Press.kz»
Алматы
Дулат
Бабатайұлы

Шернияз
Жарылғасұлы
Арыстанбай
Тобылбайұлы

Орынбай
Бертағыұлы
Шөже
Қаржаубайұлы

Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

Жамбылтану және халық ақындары ғылыми-зерттеу институты
Редакция алқасы
С. Пірәлиев, С. Қирабаев, Т. Кәкішев,
У. Қалижанов, Б. Ыбырайым, Б. Сманов

«Ақындар аманаты» атты қазақтың ауызша
әдебиеті жобасының авторы:
Бекен Ыбырайым
Дулат Бабатайұлы, Махамбет Өтемісұлы, т.б.

Шығармалары. – Алматы: «Нұрлы Press.kz», 2014 - 288 б. –
(Ақындар аманаты)

Дулат
Бабатайұлы
(1802-1871)

Дулат Барақ төреге келсе, Барақ кекетіп: «Жарасқұл­
шам, сөйле», – депті. Сондағы айтқаны:
О, Барақ жас, Барақ жас!
Жегенге тоқ, ішсең мас.

Жақсы болса ұлығы,
Өз елін жаудай таламас.
Қасқыр тартып, қан шықса,
Жаман ит жұлып жей берер,

Алды-артына қарамас.
Жақсы иттің белгісі –
Жұлмақ түгіл жаламас.
Азған елдің бектері

Қан шықса, елін жұлмалар
Қасқырменен аралас.
Қазіргі қазақ ұлығы
Жаман иттен несі кем –

Жемтік көрсе, қан көрсе,
Айрылар мүлде есінен.
Сендер атқа мінген соң,
Тандыр болып суалды

Шалқар көлдей несібем.
Әбілпейіз арғы атаң
Алтын тұғыр сұңқар-ды.
Еріктіріп батырын,

Қунатып еді тұлпарды.
Тұсыңда сенің, хан Барақ,
Азулы бейне аң Барақ,

Дулат Бабатайұлы
Содырлы, сойқан төлеңгіт
Елге қарай анталап,
Ашынғанды таптады,

Ел етегін қымқарды.
Алтын еді бір кезде,
Ағаш болды тұғырың.
Тыюсыз, тентек төлеңгіт

Шығарды елдің ұрлықпен
Дығыры мен ығырын.
Алалға қарсы хан болдың,
Тентекті сүйеп не құрым.

Азған сені көргенде,
Қайнайды менің зығырым.
Өгізі болдың жегілген,
Арамдыққа егілген

Айдайтұғын шығырың.
Құрық бердің ұрыға,
Момынды алдың қырыңа.
Малсыздарды таптадың,

Малдыларды жақтадың,
Тентекті жасқап қақпадың,
Арамдарды ақтадың,
Өсекшіні мақтадың,

Арамдық болды баққаның,
Орыс болды жаққаның.
Қашан сенің ашылар
Момындарға құрылған

Қанды қара қақпаның?
Қарағысыз ел мен жұрт
Төрелік түскен шағыңа.

Дулат Бабатайұлы
Ие болмай айрылдың
Атаңның алтын тағына.
Қара толқын жау толды

Шығыс, батыс жағыңа.
Тұлпардан туған тұқым ең,
Ере алмадың жабыға.
Етегін ашып кім күлмес

Азғындаған шағыңа.
Алдыңа келсе жүгініс,
Қарамай қара, ағына,
Адалды сатып параға,

Болыстың арам жағына.
Рухына нәлет келтірдің,
Қабың менен сабыңа.
Бұзықты құрап, ел етіп,

Қондырдың оң жағыңа.
Ұрыңа елді тонатып,
Бүлдіре бер тағы да!

О, Кеңесбай мырза, тыңда сөз!
Айтатұғын келді кез.
Көкіректеніп паңданбай,
Сырттан көріп таңданбай,

Менің сөзім құйылса,
Кеудеңе шырақ жанғандай.
Арғы атаң сенің Нарынбай,
Кең қолтық, ұзын қарымдай,

Елдің жүгін көтерген
Ақ өңеш шөңгел нарындай.
Көкейіңе қондыра
Сөйлесін жаршың сарындай.

Қу дауысты Құттыбай
Қазақ туын көтерді,
Даналықпен айырды
Келер менен кетерді.

Өтірік деші, қанеки,
Мен айтпаймын бекерді.
Тұлпар мініп, ту ұстап,
Олжа салды еліне.

Тояттаған сұңқардай
Құйылып еді жеміне.
Қазықтай жерге қадады
Дүшпанын деген «сені ме!»

Дулат Бабатайұлы
Тепкісі тең теңіне.
Ой, ол кездегі өткен күн
Түсім бе едің, өңім бе?!

Байқара атаң бай болды,
Төрт түлігі сай болды,
Қайыры елге мол болды,
Анық әділ сол болды.

Серкештеп жылқы айдалды,
Көшкенде жұртта тай қалды.
Алдына келген дау болса,
Әділетпен жайғалды.

Дәулетіне ел кенелді,
Жетім-жесір теңелді.
Опасыз мына жалғаннан
Демі біткен күнінде

О да көшіп жөнелді.
Өз әкеңді айтайын,
Қара тіл ділмар Ақтайлақ,
Топта жалғыз сөйлеген

Асыл сөзді тақтайлап.
Тұқымың дегдар болғанмен,
Кеңесбай, азғын туғансың.
Тістеуік айғыр секілді

Үйіріңді сұйылтып,
Тай-құнанды қуғансың.
Ел білерлік ісің жоқ,
Дегдар емес, будансың.

Дулат Бабатайұлы
Будан дейтін себебім:
Айналаңды торисың,
Түзден тоят тілемей,

Өлексені қорисың,
Алдыңа келсе жүгініс,
Терісті оң деп жорисың.
Қолбала құс секілді

Биялайға карайсың.
Не тұлғама тұтқа боп,
Не керекке жарайсың?!
Ішің – аяз ақ қырау,

Сыртың – сұлу сарайсың.
Ыдысысың параның
Қотара құйса толмайтын.
Ашылған әбден араның –

Түйені жұтсаң түгімен,
Биені жұтсаң бүгімен,
Қақалмай-ақ толғайтын.
Айтты десең, Кеңесбай,

Бергеніңді санап ал.
Тақымдап елді тұжырып,
Осы елде жалғыз өзің қал.
Тінейдің сары құсындай

Өзіңе өзің шеңгел сал.
Ел тереңге сүңгіді,
Қармайтұғын қалмай тал.

Дулат Бабатайұлы
Серпілер күн болар ма
Елге түскен ауыр хал?
Көз жасың да болмады,

Қара қазан, сары бала,
Жетім-жесір, кемпір-шал!..

Айбарлы ақ ордада
Әшекейлі дөдеге
Шаншулы найза, ілулі
Алтын сапты селебе.

Айқара қамқа жамылып,
Алдында күміс тегене.
Ардақты туған атадан
Әуелі сәлем берейін

Сүлеймен сынды төреме.
Төреліктің белгісі –
Елін жауға бере ме?
Еліне қорған болмаса,

Ел төрені көре ме?
Қаршығаны қайырма,
Қалыңға салса батпаса;
Мергенге мылтық кезетпе,

Атқан оғы айнымай,
Түтінін үзбей атпаса;
Батыр деме батырды,
Шеп құрған жауға шаппаса;

Төре деме төрені,
Ел тілегін таппаса;
Қару деме семсерді,
Шапқанда сүйек қаппаса;

Досым деме досыңды,
Күле кіріп келгенде,
Күңірене есік аттаса;

Дулат Бабатайұлы
Жыршының аты жыршы ма,
Әркімнен өлең жаттаса?!
Сөз – жібек жіп, жыр – кесте:

Айшығы айқын көрінбес,
Өрнексіз тігіп баттаса;
Шешеннің аты шешен бе,
Таңдайға дәмі үйіріліп,

Даугердің тауын шақпаса?!
Дулатты Дулат демеңіз,
Тас ағызып ағыны,
Төре алдында ақпаса!

Сүлеймен төре, құлақ сал
Дулаттың төккен жырына.
Үңілсең, көзің жетер ме
Теңізден терең сырыма?

Төрдегі өңшең отырған
Топырыш, топас, күшіген,
Жау айбынбас күшінен,
Ел түңілген ісінен.

Дулат келсе, бермейді
Төрден орын сырыла.
Толғанып, төрем, көз жібер
Ойың менен қырыңа.

Барақ сынды төреміз,
Кеңесбайдай кереңіз,
Ақтайлақ пен Аққожа,
Әділ бекзат кеткен соң,

Жан жіп байлап жанына,
Құрық берді ұрыға.

Дулат Бабатайұлы
Аруақтың артқы сарқыны,
Алал бекзат туысым,
Айбарыңды байқасам,

Алтын зерлі түбімсің,
Ауыл-аймақ, көршіңе
Алтынның айшық буысың;
Әділдігің – қазақтың

Ақназардай биісің;
Адалдығың – аңқылдақ
Сыбызғының күйісің;
Қас дұшпанға қасарсаң,

Қан шықпас тастай түйінсің;
Ел қамын жеген ер болса,
Сабазым, сендей күйінсін.
Сырға берік сырбазым,

Ашуын таппас қиынсың.
Бірақ, жалған, қайтейін!
Мезгілсіз келіп дүниеге,
Аптапқа түскен басың бар.

Жау айбынар досың жоқ,
Жар, жапсарда қасың бар.
Жылайсың да шыдайсың...
...Күні етіп, айы асқан,

Енді қазақ ел болмас.
Дәрігері дарын болса да,
Ауруына ем қонбас.
Мүйіздескен сиырдай,

Байласаң, басжіп жетер ме?
Еңбегің – еш, тұзың – сор,
Қайратың селге кетер ме?

Дулат Бабатайұлы
Толқынды теңіз заманнан
Сенімді кеме болмаса,
Желқайықпен өтер ме?!

Елің үшін еңбек қыл,
Отыра берме бекерге.
Көмбеге таяп қалғанда,
Жүйрікке керек көтерме.

Аяз қысса мүйізді,
Мүйіз қысып тұқылды...
Қанталаса тұқылың,
Алпыс екі тамырың

Қаңсып қалған сықылды:
Ұлық қысса ұлықты,
Ұласып мидай былықты...
Атқамінер ауылда

Итше ілініп ылықты.
Орыстың көрсе ұлығын,
Қыздан-дағы қылықты.
Ұлық кетсе, қазаққа

Қорқау қасқыр құлықты.
Бұзауы өлген сиырдай
Сауыны иіп Дулат жүр,
Місе қылып тұлыпты.

(Ел аралаған ишанға айтқаны)
Ей, айтайын арнап Ишанға,
Кетіп еді есем де.
Айтатұғын жөнім бар,

Ишанға не десем де –
«Ұжмаққа тура бастайтын»
«Ел серкесі көсемге»,
«Құтқаратын тозақтан»

Шариғатқа шешенге.
Ишан, елді аралап,
Қошқар, теке жинадың.
Құдай жолын қуған деп,

Ишан, сені сыйладым.
Маңдайдағы бай болдың,
Нәпсіңді неге тыймадың?
Өзің алсаң, жүз аз деп,

Берсең, бірді қимадың.
Жетерлік болды елге де
Сенің берген иманың.
Құдайға қолын жеткізіп,

Беремін деп, пенденің
Талайын алдың тартқандай
Кем мен кетік, кенденің.
Бала берем саған деп,

Дулат Бабатайұлы
Күйсеуіңе болайын,
Сен болсаң менің сенгенім.
Жазылады деп ең, жазылмай,

Талайы өлді қаза боп;
Өледі деп ең, жазылды
Талайы құлан таза боп.
Бала түгіл сымбыл жоқ,

Бедеуге бала бермек ең.
Бедеу қатын қалды ма
Сен етегін көрмеген?
Дулаттың ащы жырынан

Алдамшы сендей Ишанның
Талайлары терлеген.
Ақылы жоқ молдалар
Иман алмақ тиынға.

Оңайлықпен келмейді,
Иман деген қиын да.
Өзіңде, Ишан, иман жоқ,
Елге иман бермексің.

Қиямет-қайым болғанда,
Әуелі өзің көрмексің.
Өтірік айтқан сөзіңнің
Расын сонда таба алмай,

Аман-есен кетпексің,
Жаһаннамға қамалмай.
Алдап алған малыңның

Дулат Бабатайұлы
Есебіне жете алмай,
Қалтырарсың, Ишаным,
Қыл көпірден өте алмай.

Жөніңе кел, Ишаным,
Тозаққа қарай бет алмай.

(Ақтан деген жетім балаға айтқаны)
О, Ақтан жас, Ақтан жас!
Сен де жетер ме екенсің?
Жетімдіктің белінен

Асып өтер ме екенсің? –
Жарық сәуле көре алмай,
Ел шаңына ере алмай,
Сол бойы кетер ме екенсің?..

Жапанға біткен жапырақ,
Жамылсаң, тоңар ма екенсің?
Жазғы шыққан бүлдірген,
Сұғынсаң, тояр ма екенсің?

Күрек тісін қасқайтып,
Сұлу сүйер ме екенсің?
Бадана көз, тоғыз тор
Сауыт киер ме екенсің?

Білтеліні тұтатып,
Түтінін үзбей оқ атып,
Жау қашырар ма екенсің?!
Тұлпар атты жаратып,

Құйрық, жалын таратып,
Бежін ерді ерлетіп,
Жорыққа жортып, терлетіп,
Сырты қырлы, жүзі алмас,

Салған дағы жоғалмас
Сапы асынар ма екенсің?
Босағасын борлатқан,
Керегесін торлатқан,

Дулат Бабатайұлы
Тегеріші манаттан,
Жібектен ызып бау таққан
Үйге де кірер ме екенсің?

Тең құрбыңмен теңеліп,
Шаруа жиып кенеліп,
Бала сүйіп, мал жиып,
Керсеніңе бал құйып,

Өмір сүрер ме екенсің?
Жетімдіктен өтерсің,
Шаң бермей әлі кетерсің,
Қажыма, Ақтан, қажыма,

Жапанға біткен жантақты
Жаһан кезген нар жейді;
Тәтті менен дәмдіні
Қолында бұлы бар жейді;

Қорқақтықтың белгісі –
Арықты да жар дейді;
Кертартпаның белгісі –
Кең дүние тар дейді;

Қолында жоқтар тайлақты
Солқылдақ өркеш нар дейді.
Балам, маған кейіме,
Әкем айтпай кетті деп;

Сырын білмей бой салма,
Атасы оның текті деп;
Тұрлаусыздан сөз ұқпа,
Аузы оның епті деп;

Нашардан шыққан жақсының
Сөзін жерге тастама,
Атасы нашар өтті деп.
Орманшы ағаш кесе алмас,

Ақ балтаны қайрамай;
Жорыққа батыр аттанбас,
Жау жарағын сайламай;
Егінші егін сала алмас,

Дулат Бабатайұлы
Көңілмен құрғақ бос жүрсең,
Алақандай жер жүзі
Аспан болар айнадай.

Істемей қолмен іс болмас,
Құры сөзде күш болмас,
Таңдайға дәмі татымас,
Ауызға салып шайнамай;

Ер қолынан іс келмес
Сұңқардайын түйілмей,
Буынып белін түйінбей,
Зердесі жігер қайнамай.

Жабыққанды дерт білмес,
Басқан қайғы серпілмес,
Шамшырақтай жайнамай;
Ер деп атақ алмайсың,

Алмас семсер асынбай,
Кезенген жауды қашырмай,
Асудан ары асырмай;
Бара алмассың байланып

Көңілге алған жеріңе,
Болат найза қайрамай;
Шыға алмассың ұмтылып
Шығам деген өріңе,

Садақ сыртты, күпшек сан
Тобышақ атты жайламай.
Бәрін айт та, бірін айт,
Кез болдың кер заманға.

Дулат Бабатайұлы
Қалмайды қор сабан да,
Дәніңді сорып тауысып,
Өрт қояды сабанға.

Қолыңнан дәулет кеткен соң
Өлер халге жеткен соң,
Жат болар саған, жау болар
Қатын менен балаң да.

Қалаға қарай шұбырып,
Малайлыққа жүресің.
Орыстың қорып қорасын,
Қабаған ит боп үресің,

Пана болмай далаң да.
Өгізін айдап жағынып,
Өткен күнді сағынып,
Шошқасын бағып сабылып,

Шөгір кіріп табанға.
Жол тауып саған беретін,
Көзіңнің жасын көретін,
Соңынан соның еретін

Қалмады елде адам да.
Балам, саған айтқаным:
Даңғыланбай, шаруа жи;
Албырттықты әсерлі

Құрбыңа еріп, көрме сый;
Қолда барың қанағат,
Қолда жоққа құмартып,
Әуреленбе, ләпсің тый;

Дулат Бабатайұлы
Әкеңнің айтқан аз сөзін
Құтысына көңіліңнің,
Төгіп алма, дәлдеп құй!

Менің айтқан бұл сөзім
Өміріңе пайдалы,
Басыңда болса егер ми.

Дулат Аққожа бидің бір баласының үйіне келсе, қатыны
кербез адам екен. Дулатты менсінбей, жөнді қонақасы
бермейді. Таңертең бір сері аңшы келсе, келіншек құрмет
алып, күте бастайды. Серімен әзілдесіп отырып, келіншек

кекеген үнмен: «Бізді әлде жырау жырына жалау қылып
кетер» – дейді. Сонда Дулат:
Айтпасымды айтқыздың,
Аузыңды бақпай, келіншек!

Шаруа десе –шалдуар,
Салақ, олақ, еріншек.
Бой түзеген боркемік,
Күлкігөй, күйшіл, көңілшек!

Қарт басқанның белгісі –
Жексұрын саған көрінсек.
Аларманың алтау-ақ,
Алпысқа болдың берімсек.

Шақырып алып алдына
Ел мақтаған ұстаны:
«Қысқашсыз ұстап темірді,
Балғасыз соқ!» –деп қысқаны.

Ұстаны қысқан падыша,
Айтшы, кімнің дұшпаны?
Құтың болса, құйып ал,
Құтсыз болсаң, төге сал,

Сөйлейін біраз нұсқаны.
Таста отырған байғыздың

Дулат Бабатайұлы
Жанына тауыс келеді,
«Неткен құс, –деп менсінбей,

Әсем жүнін таранып,
Өн бойына қаранып,
Бастайтұғын наздана,
Үлгілі сөзді келелі:

Қортиып қалай жаралдың,
Түріңнен қалай ұялмай,
Тасқа шығып тарандың?
Сұлулықтан бойыңда

Еншің жоқ алған тарыдай.
Сенен қораш құс бар ма
Денеге қалған жарымай?
Атың кім сенің, жөнің кім?

Тіршілік қалай сақтайсың?
Түспей-ақ көзге онан да,
Ініңде неге жатпайсың?
Өліп неге қалмайсың?

Бәрібір тірі жүргенмен,
Атақ, мақтан таппайсың.

Көзге түсер сиқым жоқ,
Орынсыз күлер күлкім жоқ,
Есепсіз ұйықтар ұйқым жоқ.

Дулат Бабатайұлы
Көзге қораш бойым бар,
Теңізден терең ойым бар,
Шынардан биік санам бар,

Атан егіз ағызған
Ақылдан алпыс сабам бар.
Қорған құрыш сөзім бар,
Бұлттан өтіп, мұнарды

Болжайтұғын көзім бар,
Шіркейге жетпес елім бар,
Алтыннан ауыр дәнім бар.
Қайратымнан атым зор,

Белгілі атым әлемге.
Қорашсынсаң денемді,
Кеудем –ақыл сарайы,
Кірем десең, кел, міне.

Сыртыңнан талай атыңды,
Сүлейменге жеткізген
Айызға айтып датыңды.
Ақылды болсаң, жауап бер

Сұрағыма татымды.
Жан иесін жаратып,
Алла берген ерікті.
Әрбіріне әр түрлі

Көрік, шырай беріпті.
Құстардың, айтшы, қайсысы
Ең сымбатты, көрікті?

Дулат Бабатайұлы
(«Сен сұлусың дер-ақ, – деп,
Мінеки, анық көре-ақ», – деп,
Қанатын көкке сермепті).

Талғап жерді жататын,
Қиырдан болжап көретін,
Қызылшылар еретін,
Көз тойғандай сымбаты,

Кір шалған жемді жемейтін
Құстардың мен бекзаты.

Мақтанның тойын тойлайсың:
Таусылмас мақтан – дария,
Сіміресің, тоймайсың.
Өртенемін демейсің,

Отты ұстап ойнайсың.
Бекзат, сұлу деген не?
Өзің қалай ойлайсың?
(Сонда тауыс таранды,

Құбылып тұрған жүнім бар,
Молдан ойып алғандай
Мүлтіксіз біткен сыным бар,
Басқа тұрсын, әуелі,

Құс төресі самұрық
Мені көрсе, жымыңдар.

Дулат Бабатайұлы
Өзің берші төрелік,
Қай жерімде мінім бар?
(«Сыр-сымбаты дәл келген

Құс жоқ қой мендей көрнекті»,
Деп мақтанып тауыс құс,
Қанатын көкке сермепті).

Алыстан тоят тілеген,
Мұзға салып ұясын,
Қаңтарға қарсы түлеген,
Жем жемейтін түн асқан,

Тоятына қаз басқан,
Ерлікке сай сымбаты,
Лашын ғой құстың бекзаты.

Көргенім жоқ лашынды.
Көруге бірақ құмармын
Сондай бекзат асылды.
Лашынды көрсем егер де,

Құшағыма алар ем.
Құмарымды тарқатып,
Хош уақыт болып қалар ем! –
Дегенде, байғыз тауысқа

Мысқылдай күліп қарады,
(Маңызы бар батпандай,
Бармақтай-ақ қарамы).

Айырмайсың, тауысым,
Әуелі ақ пен қараны.
Мақтаныңның әбден-ақ
Ашылыпты араны.

Өзің түгіл, әуелі,
Мақтаныңның шарпуы
Мені шарпып барады.
Сұлулықтың тегін біл,

Сынау үшін сұлуды.
Білем деген айтуға
Бір ауыз сөз жеп-жеңіл,
Біле біл білім білуді.

Сырты сұлу талайдың,
Қайсыбірін қалайын.
Кір жұғады, тозады,
Сұлу деп қалай санайын.

Айырмаң жоқ басқадан,
Сен де соның бірісің.
Сұлу түгіл, дүниенің
Жуып тастар кірісің.

Ал жүнің сенің әдемі-ақ,
Айтшы, неге жарайды?
Алғашқы көрген әуес қып,
Балалар ғана қарайды.

Дулат Бабатайұлы
Қуыршақтың үкісі
Басқа іске аспайды.
Бір күн ұстап әуес қып,

Ертеңіне боқтыққа
Апарады, тастайды.
Сұлулық деген жарық қой –
Дүние тозса, сөнбейтін.

Сендей сұлу болмайды
Іске асып, өнім өнбейтін.
Зұлымдықтың иесі,
Бекзада дедің лашынды.

Бекзаданы білер ең,
Қиса келіп басыңды,
Топшыңды түтелеп,
Жұлса төбе шашыңды!

Бір көрсем деп құмарттың,
Болар ең көрсең көрместей,
Мақтаныңа семіріп,
Қанатыңды керместей.

Бекзаданың белгісі –
Қиянатқа баспайды,
Өз түгіл, басқаны
Жақсылыққа бастайды.

Жан иесі болған соң,
Жандының оған қаны арам.

Дулат Бабатайұлы
Пайдасы көпке тимесе,
Салтанат пен сәні арам.
Лашынның мейірі қанбайды,

Күнінде қан ішпесе –
Алабұртып айналып,
Қамысты көлдің сұқсыры
Уысына түспесе.

Сен –дүниенің кірісің,
Өмірдің лашын – лаңы.
Іске аспаған сұлулық
Лаңменен тынады,–

(Дегенінше болмады,
Лашын көктен түйілді.
«Аңсап едің көруге,
Тартқын, – деді, – сыйыңды»).

Байғыз отыр тапжылмай
Келіп қонған тасында.
Бекзада сұлу тойлады
Қанды тойын қасында.

Шеңгелден қан шыпылдап,
Тұмсықтан түбіт бұрқырап,
Шеңгелінде бекзаттың
Сұлу жатыр шырқырап.

Біраздан соң қасында
Лашын кетті, тауыс жоқ.

Дулат Бабатайұлы
Қанаты жатыр қалбиып,
Өз қанымен сауыс боп.
Әсем жүні боялды

Өзінің қан-жынымен.
Таңдаулы тәубе тауысты
Жеп-ақ кетті шынымен.
Таңдаулысың, тәуірсің

Сен-дағы керім тауыстай.
Құмарлық – бұлт көшпелі,
Тұра ала ма ауыспай.
Бірақ сені лашынның

Құмартқанын білмессің.
Ілінбей де қалмассың,
Сыбағалы жүлдесің.
Ақылыңа өлшеп бұл сөзді,

Өрістеп ойың толғасын.
Келемеж қылған шалыңыз
Бармақтай байғыз болмасын.

Барақ төренің тұсында Қызай деген ел жылқы әкетіп,
соны қуып Барақ, Бетеке, Дулат үшеуі барыпты. Сонда 40
күн жатып, бітім алып қайтыпты. Қызайда Қосет деген
ақын бар екен. Сол жерде Дулат айтқан деген сөз:

Біз аттандық Қызайға,
Сиынып шықтық құдайға,
Бетеке, Барақ бас қосып,
Жіберме сөзді ылайға.

Қызайдың жедік байталын,
Қазып алдық сайтанын,
Алтай жүріп жазды алдық,
Қоңыр Оба, Сазды алдық;

Бір үлкен көлі бар екен,
Айнала атып үш жүз үйрек, қазды алдық,
Аяғына келгенде Қосет деген тазды алдық, –
депті. Қызайдың адамдары өздерінің ақынының кем­

шілігін (тазын) айтқан соң, «Тіліне шоқ түскір Дулат­
ты малын беріп қайырайық», — деп, көзі бар малының
көзін беріп, көзі жоғына толық төлеу беріп, қайырған
екен дейді.

Махамбет
Өтемісұлы
(1803-1846)

Борай да борай қар жауса,
Қалыңға боран борар ма?!
Қаптай соққан боранда
Қаптама киген тоңар ма?!

Туырлығы жоқ тұл үйге
Ту байласаң тозар ма?!
Ту түбінен тұлпар жығылса,
Шаппаған нәмарт оңар ма?!

Ағайынның ары үшін,
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайрылмай кеткен жігіттің

Өзін – кәпір, алғанын
Талам деп айтсаң болар ма?!
Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың ақ сұңқар

Ылдидың аңын шалар ма?!
Асқар таудың басына
Лашын, сұңқар түлесе,
Далада қалған сүйек деп,

Бірсіндеп садақ асынбай,
Біріндеп жауды қашырмай,
Білтеліге доп салмай,
Қорамсаққа қол салмай,

Қозы жауырын оқ алмай,
Атқан оғы жоғалмай,
Балдағы алтын құрыш болат,
Балдағынан қанға боялмай,

Асыл туған ер жігіт,
Түсінен шошып оянбай,
Қарындасқа қанды көбік жұтқызып,
Халыққа тентек атанбай,

Үйде отырған жігітке,
Теп-тегін атақ болар ма?!

Арғымақ, сені сақтадым,
Құлағың сенің серек деп.
Азамат, сені сақтадым,
Бір күніме керек деп.

Жабыдан туған жаман ат
Шаба алмайды бөжектеп.
Қырдан қиқу төгілсе,
Еділге таман үңілсе,

Арғымақтың баласы
Шабушы еді безектеп.
Жақсыменен дос болсаң,
Айрылмас күні қос болсаң,

Басыңа қиын іс түссе,
Алдыңнан шығар ебектеп,
Жаныңа не керек деп.
Жаманменен дос болсаң,

Айрылмас күні қос болсаң,
Басыңа қиын іс түссе,
Басқа кетер бөлек деп.
Қолдан берер есептеп,

Сыртыңнан жүрер өсектеп.
Ат – жігіттің майданы,
Қылыш – жанның дәрмені,
Өлім – хақтың пәрмені.

Атақты ермен бірге өлсе,
Жігіттің болмас арманы.
Өте шыққан қызыл гүл
Бұ дүниенің жалғаны.

Арғымақтың баласы
Арығанын білдірмес,
Арқамнан қосым қалар деп.
Ағыны күшті ақ дария

Қаһарланып толқиды.
Қанатын күн шалмаған балығым
Ортамнан ойран салар деп.
Балағы түкті қоңыр қаз

Баттауыққа тоя оттамас,
Сұңқарлар үлгі алар деп.
Қас жақсының баласы
Арада тұрып сөйлемес,

Жауым таба қылар деп.
Хас патшаның баласы
Жапанда жалғыз тұрмайды,
Дұшпандар көзін салар деп.

Қарқыны күшті көк семсер
Шапқан сайын дем тартар,
Сусыным қанға қанар деп.
Қарақұс қонбас көк сеңгір

Басына құсты қондырмас,
Қарауыл қарап тұрар деп,
Қараса, көзі шалар деп.

Еңселігім екі елі,
Егіз қоян шекелі,
Жараған теке мүшелі,
Жауырыны жазық, мойны ұзын,

Оқ тартарға қолы ұзын,
Дұшпанына келгенде
Тартынбай сөйлер асылмын.
Құла бір сұлу ат мінген,

Құйрық, жалын шарт түйген,
Құм сағыздай созылған,
Дулығалы бас кескен,
Ту түбінен ту алған,

Жауды көріп қуанған,
Мен Өтемістің баласы
Махамбет атты батырмын.

Атадан туған аруақты ер,
Жауды көрсе, жапырар
Үдей соққан дауылдай.
Жамандарға қарасаң,

Малын көрер жанындай.
Жүйрік аттың белгісі
Тұрады құйрық-жалында-ай.
Айтып, айтпай немене,

Халық қозғалса,
Тұра алмайды хан тағында-ай.

Арғымақтың баласы
Аз оттар да, көп жусар –
Талаудан татқан дәні бар.
Азамат ердің баласы

Аз ұйықтар да, көп жортар
Дұшпанға кеткен ары мен
Барымтаға түскен малы бар.

Толарсақтан саз кешіп,
Тоқтамай тартып шығарға
Қас үлектен туған қатепті
Қара нар керек біздің бұл іске.

Қабырғасын қаусатып,
Бір-біріндеп сөксе де,
Қабағын шытпас ер керек
Біздің бүйткен бұл іске.

Маң-маң басқан сары атан
Маңғыстап шығар өріске.
Бұрынғыдай қарыштап
Қона алмадық қонысқа,

Келе алмадық келіске.
Жағалай қонып қонысқа,
Тағы жақын келдік орысқа.
Ат басына соқтырып,

Ата-енені сөктіріп,
Нәлет болсын, жігіттер,
Біздің осы жүрген жүріске
Тағыдай таңдап су ішкен,

Тарпаңдай тізесін бүгіп от жеген,
Тағы сынды мырза едік,
Тағы да келдік тар жерге.
Тандансақ тағы болар ма,

Еменнің түбі – сары бал,
Еріскен көңіл – бәрі бал.
Жоғарыдан төмен төгейін,
Керегіңді теріп ал.

Қасыма ерген, жолдастар,
Антыңды бұзып айрылма,
Зейініңді бермен сал.
Жапанға біткен жасылдай-ау,

Момындардың басы сау,
Жаманды байқай қарасаң,
Күндердің күні болғанда,
Өз басына өзі жау.

Арғымақ жақсы ат мініп,
Жеке шығып елімнен,
Толықсып толғау толғасам,
Іштегі қызғын басылды-ау!

Жапанға біткен бәйтерек,
Жапырағын байқасаң,
Жайқалмағы желден-ді,
Түбіндегі балаусасы белден-ді.

Хан, төренің кешігіп,
Кідірмегі елден-ді.
Кешіп өтпек сайдан-ды,
Шығынды бөлмек байдан-ды.

Ақ киіктің орытып,
Жүгірмегі майдан-ды.
Батыр болмақ ойдан-ды,
Айғайласып жауға ти,

Тәңірім білер, жігіттер,
Ажалымыз қайдан-ды?

Қоғалы көлдер, құм, сулар
Кімдерге қоныс болмаған?!
Саздауға біткен құба тал
Кімдерге сайғақ болмаған?!

Басына жібек байлаған
Арулар кімнен қалмаған?!
Таңдап мінген тұлпарлар
Иесін қайда жаяу салмаған?!

Құландар ішпес бұршақ қақ,
Кімдерге шербет болмаған?!
Садағына сары шіркей ұялап,
Жау іздеген ерлердің

Қайда басы қалмаған?!
Ішелік те желік,
Мінелік те түселік,
Ойналық та күлелік,

Ойласаңдар, жігіттер,
Мынау жалған дүние
Кімдерден кейін қалмаған?!

Еңіреу ұлы емшек боз
Ер мінген күні берік болсын.
Еменнің түбі – сары бал,
Ер ішкен күні көп болсын.

Түзге аттанып шыққанда,
Дұшпаның қарсы келгенде,
Ер дініне берік болсын!

Исатай деген ағам бар
Ақ кіреуке жағам бар,
Хан ұлымен қас болып,
Хан үстіне барғанда,

Қара ұлына дос болып,
Шабайық ханды дегенде,
Шапқандай ханды амал бар.
Амал барда хан шаппай,

Тәңірім қылды, не амал бар?!
Ат туады байталдан,
Айт десең, лебіз қайтарман.
Халық қайғысын айтуға

Хан ұлынан тайсалман.
Төрт, бес жылдай алысып,
Мына тұрған Иса-екем,
Ханның бір тауын қайтарған.

Ат туар ма бұлардай?!
Ер туар ма бұлардай?!
Мына отырған Иса-екем,
Дулығалы бас кесіп,

Дұшпанының қанына
Ақ алмасын суарды-ай.

Еріскендей ер болса,
Соғысқандай жер болса,
Бірме-бірге келгенде,
Әлі де болса бір тәңірге жылармын.

Мен – қарақұстан туған қалықпан,
Сөйлер сөзге жалықпан.
Көптер көзін тіккендей,
Көп соңыма түскендей,

Көптің несін алыппын?
Тыңда, халық, әлеумет,
Көп кісіден анықпын.

Уа, Иса-еке, Иса-еке,
Кел, кетелік, кетелік,
Кетіп бір Жайық өтелік.
Атаның жұрты хазірет

Басына зират етелік.
Жауырыны қақпақтай,
Қара айдары тоқпақтай
Оның да иесін үміт етелік.

Біліңіз де біліңіз,
Белді байлап жүріңіз,
Ат маңдайын тура қойсақ,
Бермес пе тәңірім тілекті!

Исатай шыққан бас болып,
Хан ұлымен қас болып.
Арыстанымның баласы
Адағаяда ел таппай,

Адасқанда жөн таппай,
Арманда қалды жас болып.

(Исатай атынан)
Әй, Махамбет, жолдасым,
Аш арыстан жолбарысым,
Ісімнің білдім оңбасын.

Оңбаған емей немене,
Өтірік сөзге алданып,
Бақытым ауып басымнан,
Әскерім кетіп қасымнан,

Жапанда жалғыз қалғасын.
Өкінгенмен пайда жоқ,
Құдайым басқа салғасын.
Мезгілді уақыт болғанда,

Опасыз мынау жалғанда,
Ажал қарсы келгенде,
Қараңғы көрге кіргенде,
Қасында тұрар жан бар ма?

Осының бәрін ойласаң,
Өткенге бекер өкініп,
Құр жылаудан сән бар ма?!
Жолдасын жауға алдырып,

Жанымды қимай қаңғырып,
Қашатын менде жөн бар ма?!
Қатын, бала, мал бағып,
Үйде отырсам да өлем деп,

Қорлықта жүрген халқыма,
Бостандық алып берем деп,
Қырық бір жасқа келгенде,
Ауыр әскер қол ертіп,

Махамбет Өтемісұлы
Арыстандай ақырған
Айбатыма шыдамай,
Хан баласы жылады-ай,

«Жанымды қи» деп сұрады-ай.
Ақкөңіл, аңқау жүрекпен,
Беремін деп мен тұрдым.
Көк бедеуді бауырлап,

Шабамын деп сен тұрдың.
Исатай басшы білсін деп,
Ауыр әскер қол тұрды.
Қырық бір жасқа келгенде,

Өз дегенім болмаса,
Өзгенің тілін алмаған,
Кісі ақылы қонбаған,
Қанша айтсаң да болмадым,

Сөзіңе құлақ салмадым.
Бұрала біткен емендей
Қисық туған сорлы ағаң.
Хан сөзіне сенгенім,

Он күн срок бергенім.
Әскерімді таратып,
Он бір күнге қаратып,
Бекетай құмға келгенім.

Сүйткен бір қайран халқым-ай,
Қасыма бір келмедің.
Сол халқымды көрмей өлгенім –
Не салса да алланың

Тағдырына көнгенім.
Қош, аман бол, жолдасым,
Бұ дүниенің жүзінде,
Осы болар сені көргенім.

Махамбет Өтемісұлы
Қапыда өткен дүние-ай,
Ақырында еш болды-ау,
Ел үшін еткен еңбегім.

Атаңа нәлет хан ұлы-ай!
Тілегін сұрап алғансын,
Ойлағаны болғансын,
Патшаға хабар салдырып,

Патшадан солдат алдырып,
Құрсағымнан шалдырып,
Айтып, айтпай не пайда,
Егеулі найза өңгерген,

Азды көпке теңгерген,
Қабыланбай мен Қалдыбай,
Рысалы, Кебек жолдасым,
Жаудан өлді жолбарысым...

Сол ерлерден айрылып,
Исатай мен Махамбет,
Екі арыстан ер қалды-ау!
Адыра қалғыр қу Нарын

Талауға түсіп, бүлініп,
Адамы қойдай қырылып,
Құлағызып жер қалды-ай!
Қарағай, қайың, тал, терек,

Қалың орман, ну қалды-ау!
Қиқулап құстар қонатын
Суы тұнық көл қалды-ау!
Тәрбиелеп өсірген

Ата мен ана – бұл қалды-ау!
Қатын жесір, тұл қалды-ау,
Еңбектеп жиған мал қалды-ау,
Бұлардан жүда қимайтын,

Махамбет Өтемісұлы
Енді менің нем қалды-ау!?
Тек шықпаған жан қалды-ау!
Ойлап бір, ойлап қарасам,

Еңбек етіп ел үшін,
Арманда өтіп кетті деп,
Соңыма бір қалған халқыма,
Артымда бір атақ, даңқ қалды-ау!

Сәлем айтып кетейін,
Артымда қалған елдерге,
Арманымды айтып кетейін
Найза ұстаған ерлерге.

Арыстан туған Исатай
Дегеніне жете алмай,
Арманда өтіп кетті деп,
Олардың кегін алуға,

Кезек бізге жетті деп,
Қиналар ма екен біздерге?
Қиналсаңыз біздерге,
Мың рахмет сіздерге.

Қапыда өткен дүние-ай,
Халқымның көрген қорлығы,
Хандардың еткен зорлығы,
Ақ жүрегін тербетіп,

Ер көңілін желдетіп,
Ақсүйектің баласын
Қара ұлына теңгеріп,
Қоңыраулы найза өңгердім.

Жетімдерге – жем бердім,
Жесірлерге – жер бердім.
Ақырында дүние-ай,
Сол ерліктен не көрдім!?

Махамбет Өтемісұлы
Жолдасқа билік бермедім,
Кешегі хан үстіне барғанда,
Ақсүйектің баласы

Бақадай шулап тұрғанда
Ерлікпенен алданып,
Өзіме-өзім қас қылдым.
Сырлы зерен аяқпен

Бал ұрттаған ер едім.
Бір уақыттар болғанда,
Көктей өтіп Жайықты,
Бір қасық ішкен қара су

Жұмасына ас қылдым.
Осы жақта мен өліп,
Артымда тірі сен қалсаң,
Жаңа өспірім Жақияны,

Мінгені Исатайдың Ақтабаны-ай,
Сүт беріп, сұлы беріп баптағаны-ай.
Зеңбірек үш атқанда дарымады,
Құдайдың, міне қара, сақтағаны-ай.

Мінгені Исатайдың көгілдір-ай,
Әскерін Барша құмға төгілдірді-ай.
Мыңды алған, бірді беріп Ақтабанды,
Жыландай белге соққан бүгілдірді-ай.

Баласы Исатайдың Жақия-ды,
Жақия жауды көрсе ақияды.
Түлейді түнде жортқан жолбарыстай,
Алдырдым қабыланымды қапияда-ай!

Әскер жиып аттандық,
Бекетай еді тұрағым,
Айғайлап жауға тигенде,
Ағатай, Беріш – ұраным.

Бекетай құмға ел қонып,
Байбақты Жүніс аттанды
Қосылуға дем болып.
«Құдайлады» хан ұлы,

Іздеген жауы біз болып.
Жау қарасы көрінді,
Жиылған әскер бөлінді.
Исатай – басшы, мен – қосшы,

Исатайдың сол күнде
Ақтабан аты астында,
Дулығасы басында,
Зығырданы қайнайды.

Астына мінген Ақтабан
Ақ бөкендей ойнайды.
Қасына ерген көп әскер
Маңыраған қойдай шулайды.

Артымыздан келіп қол жетті,
Аз жетпеді, мол жетті.
Жеткен жерін айтайын,
Беке құмның басында,

Ағаш үйдің қасында
Түніменен түйіндік,
Таң атқанша тарандық.
Таң ағарып атқан соң,

Төңірек жаққа қарандық.
Қарап тұрсақ әр жерден

Махамбет Өтемісұлы
Жау бір өрттей қайнайды.
Қайнағанмен қоймайды,
Мылтығын қардай боратып,

Жетіп келді қамалға,
Қамалды бұзып аларға.
Толғай-толғай оқ атқан,
Он екі тұтам жай тартқан,

Қабырғасын қақыратқан,
Тебінгісін тесе атқан,
Тізгінінен кесе атқан,
Біздің қайсар батырдың

Жүрегін сөйтіп оятқан.
Әскердің алды бөгелді,
Қырдан ойға төгілді.
Орыс добын үш атты,

Доптың үні шыққанда,
Сонда батыр жөнелді.
Жөнелмей батыр не қылсын,
Ерсары мен Қалдыбай

Екі арыстан теңелді.
Жетім-жесір кеп қалды,
Орыс-ноғай кенелді.
Қызғыштай болған есіл ер

(Исатай атынан)
Күн жадына қарасам,
Жедінің оны құралай.
Аспанды борай қар жауып,

Аштырмайды көзімді,
Қақтырмайды кірпікті,
Соғады боран сабалай.
Халық үшін қанды төгем деп,

Қараны ханға теңеп берем деп,
Ол мақсатқа жете алмай,
Дегенімді ете алмай,
Қор болдым-ау, шырақ-ай!

Ереуіл атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай,
Қоңыр салқын төске алмай,

Құбыланы дөрткүл оңға алмай
Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,

Өзіңнен туған жас бала
Сақалы шығып жат болмай,
Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық, шөл көрмей,

Арып-ашып жол көрмей,
Өлеңті төсеп ет жемей,
Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ұрынбай,

Түн қатып жүріп, түс қашпай,
Тебінгіні теріс салмай,
Темір қазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,

Міткен де міткен,
міткен ер,
Бұ секілді неткен ер?!
Жағалай жатқан Жайықтан

Құралайдың күнінде
Еркек қойдай бөлініп,
Қырқарланып өткен ер,
Күншығыстың астында,

Күнбатыстың тұсында
Қарындасым бар-ды деп,
Қабырғасын сөксе де,
Қанын судай төксе де,

Қайыспас қара нар-ды деп,
Маңдайынан күн өтіп,
Жауырынынан жел өтіп,
Күн астымен желген ер.

Айтып-айтпай немене?
Исатай зая болғалы,
Серкесінен айрылып,
Сергелдең болған біздің ел.

Таудан мұнартып ұшқан тарланым,
Саған ұсынсам қолым жетер ме?
Арызым айтсам өтер ме?
Арыстаным, көп болды-ау,

Саған да менің арманым?
Кермиығым, кербезім!
Керіскедей шандозым!
Құландай ащы дауыстым!

Құлжадай айбар мүйіздім!
Қырмызыдай ажарлым!
Хиуадай базарлым!
Теңіздей терең ақылдым!

Тебіренбес ауыр мінездім!
Садағына сары жебені салдырған,
Садағының кірісін
Сары алтынға малдырған,

Тереңнен кезін ойдырған
Сұр жебелі оғына
Тауықтың жүнін қойдырған,
Маңдайын сары сусар бөрік басқан,

Жауырынына күшіген жүнді оқ шанышқан,
Айғайласа белдігі байланған,
Астана жұртын айналған,
Атына тұрман болсам деп,

Жұртына құрбан болсам деп,
Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен,
Атылған оғы Еділ, Жайық тең өткен,

Махамбет Өтемісұлы
Атқанын қардай боратқан,
Кек шыбығын қанды ауыздан жалатқан
Арыстан еді-ау Исатай!

Бұл фәнидің жүзінде
Арыстан одан кім өткен?!

Мұнар да мұнар, мұнар күн,
Бұлттан шыққан шұбар күн.
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанға шөккен күн.

Бұлықсып жүрген мырзадан
Бұрынғы дәулет тайған күн.
Қатарланған қара нар
Арқанын қиып алған күн.

Алма мойын аруды
Ат көтіне салған күн.
Бұландай ерді кескен күн,
Буулы теңді шешкен күн.

Сандық толы сары алтын,
Сапырып судай шашқан күн.
Түс қыла көр, құдайым,
Біздей нақ мейманасы тасқанға,

Біздің ер Исатай өлген күн,
Он сан байтақ бүлген күн.
Орта белін сырлаған
Оқ жаңбырдай жауған күн.

Оң қанатын теріс жайып,
Лашын қуға төнген күн.
Желпілдеген ала ту
Жиырылып ойға түскен күн.

Жез қарғылы құба арлан
Жез қарғыдан айрылып,
Қорашыл төбет болған күн.

Махамбет Өтемісұлы
Аса шапқан құлаша ат
Зымырандай болған күн.
Арқауылдың бойынан

Теріскей дауыл соққан күн.
Сағағы болат қылыштың
Балдағынан сынған күн.
Хас бәйтерек жығылып,

Жығылғаны естіліп,
Алыстағы дұшпанның,
Жақындағы «достының»
Қуанып көңілі тынған күн.

Желп-желп еткен ала ту
Жиылып алар күн қайда?
Орама мылтық тарс ұрып,
Жауға ататын күн қайда?

Елбең-елбең жүгірген,
Ебелек отқа семірген,
Арғымақтан туған асылды
Баптап мінер күн қайда?

Алаштағы жақсыдан
Батасын алып, дәм татып,
Түлкідейін түн қатып,
Бөрідейін жол жатып,

Жауырынына мұз қатып,
Жалаулы найза қолға алып,
Жау тоқтатар күн қайда?

Арғымақтан туған қазанат,
Шабуыл салса нанғысыз.
Қазанаттан туған қаз мойын
Күніне көз көрінім жер шалғысыз,

Айырдан туған жампоз бар,
Нарға жүгін салғысыз.
Аруанадан туған мая бар,
Әсілін айуан десе нанғысыз.

Жаманнан туған жақсы бар,
Атасын айтса нанғысыз.
Жақсыдан туған жаман бар,
Күндердің күні болғанда,

Жарамды бір теріге алғысыз.
Тайманның ұлы Исатай
Ағайынның басы еді,
Алтын ердің қасы еді,

Исатайды өлтіртіп
Қырсық та шалған біздің ел.

Сөйлесем, даусым аңқыған,
Сөйлеуге жүрек талпынған.
Атасы Беріш болса да,
Артық пайда көрмедім

Егіз бенен Балқыдан.
Алақандай Нарында
Мұқаммалым шашылды,
Шағалалы көлдей шалқыған.

Аспанда ұшқан ақсұңқар,
Қолымда тұйғын, лашын.
Қосылған жаста арудың
Көре алмай кеттім құлашын.

Арпа жемес арғымақ
Ақ селеу отқа зар болар.
Миуа, шекер жемеген
Алғаным менен балдарым,

Қоңырсыған дүние-ай,
Қой етіне зар болар.
Жапаннан қарсақ ін қазар,
Хан салдырған жәрмеңке,

Жырақ болсын бізден бұ базар.
Қатын қалса, бай табар,
Қарындас қалса, жай табар.
Артымда қалған ақсақал

Алқалай кеңес құрған күн
Ақылменен ой табар.
Кейін қалған жас бала,
Күдер үзіп біздерден,

Артымда қалған алғаным,
Қытайы қызыл көйлегі
Күнге қойсаң оңар ма?!
Мұндай қорлық болар ма?!

Ақсұңқар құстың баласы
Қасқыр тартқан жемтікке
Ағармай көзі қонар ма?!
Қаршыға құсты көп көрдім,

Қайрылып қазға қараған.
Қатын, бала, қара орман
Баршасын жауға алдырған,
Құрулы жатқан жебеге

Құрсағынан шалдырған,
Асыра келіп ойласам,
Бұл заманның шағында
Махамбеттей зарығып,

Абайламай айрылдым
Ар жақтағы елімнен –
Анау Нарын деген жерімнен.
Тірі кеттім демеймін,

Кем болмады өлімнен.
Теңім үлгі алмады
Аузымдағы желімнен.

Істеген ісім кетті далаға,
Қашан өтіп шығам деп,
Қайғырамын мен-дағы
Жайықтан арғы далаға.

Басқа қысым түскен соң,
Қайрылмастай күн болды
Қатын менен балаға.
Барсаң сәлем айта бар

Ата мен анаға.
Жаудан аман жан қалса,
Қара орман малым садаға.

Өлең айтып толғадым,
Көкірегімді басарға.
Қаралай отын жармадым
Тас қазанға асарға.

Махамбеттей мұңдыға
Енді келер күн қайда
Ханға құрған шатырды
Сүңгіменен түртіп ашарға?

Алтын жақса жарасар
Жылтыраған күміске.
Он екі ата байұлы
Жиылып келсе бұл іске.

Алты сан алаш ат бөліп
Тізгінін берсе қолыма,
Заулар едім бір көшке.
Ата-ананы сөктіріп,

Ат басына соқтырып,
Нәлет десе болмас па
Осылай жүрген жүріске.

Әрайна, билер, Әрайна,
Арғымағым жарай ма?
Астыма мінген арғымақ
Күшіген жүнді, шал жебе,

Жауына қардай борай ма?
Ел шетіне жау келсе,
Азамат ердің баласы
Намысына шыдай ма,

Жаттан көмек сұрай ма?!
Арғымақ жалсыз,
Ер малсыз,
Алланың не берері болжаусыз,

Ханның ісі қатайды,
Азамат ерден мал тайды.
Қанды көбе киініп,
Бір аллаға сыйынып,

Ұрандап жауға тигенде,
Кім жеңері талай-ды,
Жолдастарым, мұңайма!

Аймақ та аймақ, аймақ көл,
Дария болып шалқымас
Аяғы төмен аққан соң.
Айдан жарық нәрсе жоқ,

Сәулесі түспес жаһанға,
Қараңғы түнек басқан соң.
Арыстаннан күшті жан болмас,
О да өледі, жігіттер,

Мергендер таңдап атқан соң.
Алалы жылқы, ақтылы қой,
Аңдыған бөрі жемей ме,
Иесі ұйықтап жатқан соң?!

Шақырғанмен келер ме,
Кешегі менің арыстаным,
Өзі шын барар жерін тапқан соң.
Егізімнен айрылып,

Айналайын, Ақ Жайық,
Ат салмай өтер күн қайда?
Еңсесі биік боз орда,
Еңкеймей кірер күн қайда?

Қара бұланның терісін
Етік қылар күн қайда?
Күдеріден бау тағып,
Сауыт киер күн қайда?

Күмбір-күмбір кісінетіп
Күреңді мінер күн қайда?
Толғамалы ақ мылтық
Толғап ұстар күн қайда?

Алты құлаш ақ найза
Ұсынып шаншар күн қайда?
Садақ толған сай кез оқ,
Масағынан өткізіп,

Басын қолға жеткізіп,
Созып тартар күн қайда?
Кет-Бұғадай билерден
Ақыл сұрар күн қайда?

Бізді тапқан ананың,
Асыраған атаның,
Ризалықпен жайласып,
Қолын алар күн қайда?

Еділдің бойын ен жайлап,
Шалғынға бие біз байлап,
Орындықтай қара сабадан,
Бозбаламен күліп-ойнап,

Айтса-дағы айныман
Көлденеңнің сөзіне.
Әшкере болған ісім бар
Жиылған жұрттың көбіне.

Кеткенім жоқ олжа үшін,
Кетіп едім елімнен,
Атаңа нәлет Жәңгірдің
Бір ауыз айтқан сөзі үшін.

Баданамды баса бөктеріп,
Қасыма жаттан жолдас ертіп,
Күн, түн қатып жүргенмін,
Ана Нарында жатқан

Жайықтың бойы көк шалғын,
Күзерміз де жайлармыз.
Күлісті сынды күреңді
Күдірейтіп күнде байлармыз.

Құдай істі оңдаса,
Ісім жөнге келгенде,
Қамалаған көп дұшпан
Әлі де болса, құлдай қылып айдармыз!

Алты күндей алаулап,
Он екі күндей ой ойлап,
Ақылды алпыс жаққа шаптырып,
Ақылы жөнге келгенсін

Толғай-толғай жүгірген,
Топырағын суырған,
Ертеден салса кешке озған,
Ылдидан салса төске озған,

Қой мойынды көк жұлын
Томаға көзді қасқа азбан,
Көк жұлынды жетелеп,
Қисық жерден төтелеп,

Қабырға, қол сөгіліп,
Арғымақ ат бүгіліп,
Әзіреттен ант ішіп,
Ақыретті жанға байланып,

Талай жүрдік далада,
Әділ жаннан түңіліп.

Қаршыға деген бір құс бар,
Қанаты айдың астында.
Ұясы оның саяда,
Қарағай, қайың басында.

Аңқау өскен ер едім,
Бұла болып жасымда.
Бұ қонысқа қондырған
Ата-бабам оңбасын,

Біз неткен ер, неткен ер?
Сергелдеңмен өткен ер.
Еділ менен Дендерден,
Сағыз бенен Жемдерден,

Онан да талып өткен ер.
Арқада Әлім бар-ды деп,
Қайыспас қара нар-ды деп,
Оған да барып жеткен ер.

Біз ер едік, ер едік,
Ен Нарында жүргенде
Еріккенде ер едік,
Ерінгенде би едік.

Қалмаққа шатыс хандарды
Қабыландай қайраңға соғып,
Етін талай жеп едік.
Біз Өтемістен туған он едік,

Сол онымыз жүргенде,
Мың сан әскер қол едік.
Біздің жайды сұрасаң,
Ерте көшіп, кеш қонған,

Күнқақты ердің астында
Көп жүгіретін күлік бар.
Көн садақтың ішінде
Көбе бұзар жебе бар.

Қарайғанның, жігіттер,
Бәрін кісі демеңіз,
Көпе-күндіз тайраңдап,
Түзге шықпас ерлер бар.

Тауда болар тарғыл тас,
Тарықса шығар көзден жас.
Ордалыға көз салма,
Оғы қалса, жоғалмас.

Топтан озған тарлан боз,
Тұрасынан айрылса,
Тасты басып тұра алмас.
Асылдан болат ұл туса,

Екі жақ болып тұрғанда,
Егескен жерде шарт кетер,
Жауырынынан өтін алса да,
Жамандарға жалынбас.

Ай астында бір көл бар,
Ат шаптырса жеткісіз.
Ортасында алуа, секер бар,
Татқан қулар кеткісіз.

Қарада да қара бар,
Хан ұлы басып өткісіз.
Алланың бір күні бар,
Бір жарым ай жеткісіз.

Мұңдас ерлер болмаса,
Менің айтқан сөзімнің
Құлқына жаман жеткісіз.

Аспандағы бозторғай
Бозаңда болар ұясы.
Бозаңның түбін су алса,
Қайғыда болар анасы.

Қара лашын, ақ тұйғын
Қайыңда болар ұясы.
Қайыңның басын жел соқса,
Қайғыда болар анасы,

Айланбастың Алатау
Бауырында болар саясы.
Тоқсан тарау су ақса,
Дария болар сағасы.

Сан шерулі қол болса,
Батырлар болар ағасы.
Аз сөйлесіп, көп тыңдар
Хас асылдың баласы.

Қалы кілем, қара нар
Жарасады қатарға.
Аруана жисаң жарасар
Ұлы күнде сапарға.

Қаумалаған қарындас
Қазақта бар да, менде жоқ,
Арызымды айтарға.

Күмісті мылтық қолға алып,
Көлден қуларды ұшырдым.
Қолымдағы құсымды
Қапылдықпен ұшырдым.

Алтыннан әйбәт тор жасап,
Ақырда қолға түсірдім.

Шамдансам, шалқамнан түсер асаумын,
Шамырқансам, шатынап сынар болатпын,
Құс ілген қуда сын жоқ ұятпен.
Жігіт жауға шаппай калар деймісің?

Қанды көбе киініп,
Бір аллаға сыйынып,
Кезенген жауға кез келдік
Жалаң найза, бір атпен.

Міне алмаған алаға-ай,
Шыға алмаған құба далаға-ай
Мұсылманның баласын
Атаңа нәлет Жәңгір хан

Көзінен тізіп жіберді-ау
Орынбор деген қалаға-ай!

Балуан жолбарыс секілді
Алысқанды алып ұрған білегім.
Қамалаған жаудан қайтпаған,
Қайнаған қара болаттай

Қарсы біткен жүрегім.
Ертеден кешке шейін зарласам,
Бермей ме екен құдайым
Біздей тарыққан ердің тілегін?

Біздің анау Нарында
Бір төбелер бар еді
Айналасы ат шаптырса жеткісіз.
Қиқулап ұшқан қырғауыл,

Күніңде құлай да басып өткісіз.
Байларымның қонаққа сойған тайлары,
Ертең келген жақсылар
Кешке үйінен кеткісіз.

Қойды мыңға толтырған
Нарынның ана құмдары.
Түйені жүзге толтырған
Көкпекті, шытыр жерлері.

Жатып қалған тайлағы
Жардай атан болған жер!
Жабағылы тоқтысы
Қой болып, қора толған жер!

Балдырғаны білектей,
Баттауығы жүректей,
Ондай қоныс маған жоқ,
Құдай қылды, амал жоқ.

Біткен істің міні жоқ,
Бітірген ердің кемі жоқ,
Тура ажалдың емі жоқ.
Арқада жатқан ақ киік

Атып алып, етін жеп,
Ішіп қандым сорпасын.
Сапырулы сары балдан,
Еш те бір жерде кемі жоқ.

Жасыл ала үйрек, қоңыр қаз
Жайқай ұшқан көлде жоқ.
Тар қолтықтан оқ тисе,
Тарыққанда қайрылар,

Қарындасым менде жоқ.
Балдағы алтын ақ болат,
Салайын десем қын да жоқ.
Қанатынан қайрылып,

Арғымаққа оқ тиді
Қыл мықынның түбінен.
Ер жігітке оқ тиді
Ауыз омыртқаның түбінен.

Жантайып жатып көп іштім,
Жаздықтың шалшық көлінен.
Қайтейін енді, дүние-ай,
Жағдайсыз кетіп барамын

Мен ақсұңқардан туған құмаймын
Бір сұңқарға жұбаймын.
Сауырыма қамшы тигізіп,
Шаппай неғып шыдайын?!

Түбін қазған мен – бәйтерек,
Толқуменен құлаймын.

Хат оқиды молдалар
Қаламмен тартқан сиядан.
Екі кісі тең барса,
Оңды-ай төре береді,

Ақылға жетік би адам.
Мен – тауда ойнаған қарт марал,
Табаным тасқа таяр деп,
Сақсынып шыққан қиядан.

Қайыңның басын жел соқса,
Қаршыға құс қайғырар,
Балапаным суға кетер деп,
Мамығын төккен ұядан.

Пыр-пырлай ұшқан қасқалдақ,
Көлінде жатып көркеймес
Өртенсе көлдің қоғасы.
Аруана мая күңіренер,

Бауырынан өлсе баласы.
Суда жүзген нән балық
Шағала құсқа жем болар,
Үзілсе көлдің сағасы.

Атадан қалған сауыттың
Шығыршығын тот басар,
Жыртыла тозса жағасы.

Таудай болған талаптың,
Назары қайтқан күн болған.
Жібектен бауы көнеріп,
Ақсұңқар ұшқан күн болған.

Бағаналы боз орда
Еңкейіңкі күн болған.
Телегей теңіз шалқыған
Қоғалы көлдер суалып,

Тізеге жетер, жетпес күн болған
Жапанға біткен бәйтерек
Жапырағынан айрылып,
Қу түбір болған күн болған.

Алқалаған жер болса,
Азамат басы құралса,
Мәшурәт кеңес сұралса,
Мәшурәт берер ер едік.

Исатайдан айрылып,
Алқалай келген кеңесте
Дем құрыған күн болған.

Боз ағаштан биік мен едім,
Бұлтқа жетпей шарт сынбан.
Ел құтқарар ер едім –
Жандаспай ақыры бір тынбан.

Томағалы сұңқар мен едім –
Толғамалы найзамен
Толықсып жауға шапқанда,
Бір озғанмын жұртымнан.

Ер дұшпаны көп болар,
Қатын – дұшпан, жігіттер,
Не демес дейсің сыртымнан?!

Хан емессің, қасқырсың,
Хас албасты басқырсың.
Достарың келіп табалап,
Дұшпаның сені басқа ұрсын.

Хан емессің, ылаңсың,
Қара шұбар жылансың.
Хан емессің, аянсың,
Айыр құйрық шаянсың.

Махамбет Өтемісұлы
Еділде жатқан көп елге,
Мал толтырсам деп едім.
Керегесін қиратып,

Отын етсем деп едім.
Туырлығын кескілеп,
Тоқым етсем деп едім.
Тақта отырған хандардың

Төрде отырған ханымын
Қатын етсем деп едім.
Әлдилеген баласын
Жетім етсем деп едім.

Хан сарқыты –сары бал
Сұраусыз ішсем деп едім.
Ханның киген кіреуке,
Қараңғыда шештіріп,

Үстіме кисем деп едім.
Қанікейдей көріктіңді
Қараңғыда қармалап,
Қалыңсыз құшсам деп едім.

Тінікейдей тектіңді
Ителгі көзін төңкертіп,
Күшіктей даусын қыңсытып,
Аш күзендей белін бүгілтіп,

Әділ жаннан түңілтіп,
Ат көтіне үңілтіп,
Артыма салсам деп едім,
Тілекті тәңірі бермеді,

Өздеріңдей хандарды
Осындай бір қылсам деп едім.

Ау, қызғыш құс, қызғыш құс,
Қанатың қатты, мойның бос.
Исатайдан айрылып,
Жалғыздықпен болдым дос.

Ау, қызғыш құс, қызғыш құс,
Ел қорыған мен едім,
Мен де айрылдым елімнен.
Көл қорыған сен едің,

Сен де айрылдың көліңнен.
Аспанда ұшқан, қызғыш құс,
Сені көлден айырған –
Лашын құстың тепкіні.

Мені елден айырған –
Хан Жәңгірдің екпіні.
Айтып, айтпай немене?
Құсалықпен өтті ғой,

Менің атым – Махамбет,
Жасқұстағы Жәңгір хан
Ісінен болдым құса-дерт.
Атасы өткен Айшуақ,

Соның көзі керді ғой.
Менің атам Өтеміс
Елдің қамын жеді ғой.

Бұ дүниенің жүзінде
Айдан ару нәрсе жоқ,
Ол түнде бар да, күнде жоқ.
Күннен ару нәрсе жоқ,

Күндіз бар да, түнде жоқ.
Мұсылманшылық кімде жоқ,
Тілде бар да, дінде жоқ.
Көшпелі дәулет көп бейнет,

Біреуде бар да, біреуде жоқ.
Азамат ерлер кімде жоқ,
Еріккен күні қолда жоқ.
Заманым менің тар болды,

Тура билік биде жоқ.
Бәрін айт та, бірін айт,
Қаумалаған қайран қарындас
Қазақта бар да, менде жоқ.

Жайықтың бойы енді су,
Кешегі қуатымның барында,
Тіземмен бұзып өткенмін.
Жаныма айла болар деп,

Назарды тастап,
Шүренге Күнім үшін жеткенмін.
Әлпештеген аруды
Бәрін тастап кеткенмін.

Ақ жұмыртқа, сары уыз,
Әлпештеп қолда өсірген,
Туған ұлдан не пайда,
Қолына найза алмаса,

Атаның жолын қумаса?!
Алаштың байлығынан не пайда,
Құланнан басқа ел таппай,
Қонарына жер таппай,

Маңқиған сары даладан
Екіндіде құлаған,
Тарығып келген ерлерге
Қайыры оның болмаса?!

Алтын тақты хандардың
Хандығынан на пайда,
Қаріп пенен қасірге
Туралық ісі болмаса?!

Бағаналы терек жарылса,
Бақыраш жамап болар ма?!
Қарағайға қарсы бұтақ біткенше,
Еменге иір бұтақ бітсейші

Қыранға тұғыр қыларға.
Ханнан қырық туғанша,
Қарадан бір-ақ тусайшы,
Халықтың кегін қусайшы,

Артымыздан біздердің
Ақырып теңдік сұрарға.

Арқаның қызыл изені
Басы күрдек, түбі арал,
Қыдырып шалар аруана.
Кәрісі кімнің жоқ болса,

Жасы болар дуана.
Бір сынаған жаманды
Екіншілей сынама.
Тіріде сыйласпаған ағайын,

Құм құйылсын көзіңе,
Өлгенде бекер жылама!
Ер қабыланын жөнелтіп,
Елсізде аңырап қалған шақ,

Біздерден ақыл сұрама!
Көшер еді-ау біздің ел,
Сонау Еділден бергі тұрған жер дейін,
Қонар еді-ау біздің ел,

Арқада қоныс шөлдейін.
Нұралыдан қалған көп тентек
Бүлдірмегей еді елімді,
Лашын құс, бүркіт шайқаған шілдейін.

Ащының бойы көк тоғай,
Жайламас еді біздің ел,
Жері жаман сусыз деп.
Жабыдан айғыр салмады,

Баласы оның сынсыз деп,
Базарға сатсаң пұлсыз деп.
Балдағы алтын ақ болат,

Махамбет Өтемісұлы
Асынбас еді біздің батырлар,
Көкпен де сауыр қынсыз деп.
Көп қабылданын жөнелтіп,

Елсіз қаңғып қалған шақ,
Кім айтады бізді мұңсыз деп?!

Қақақулап шақырмай,
Қанды көбік түкірмей,
Алғыншы алған арудың
Ақша бетін солдырмай,

Ата менен ананы
Қайғыменен қатырмай,
Әлпешті ұлың жат болмай,
Шайған жалғыз малтаның

Сатқанда суы ат болмай,
Бұзбай құлан пісірмей,
Мұз үстіне от жақпай,
Қапыда қалған қасқамын,

Қақ жүректен найза түйретпей,
Найзаны күнге қуратпай,
Қарсыласқан дұшпанның
Қабырғасын бір-біріндеп күйретпей,

Әлі де болса қорқа алман,
Адасып қалған үйректей.

Адыра қалған Нарынның
Теңіз деген суы бар.
Жағасына жағалай біткен
Қамыс деген нуы бар.

Еңіреген ерлердің
Жібектен желбіретіп ұстар туы бар.
Хан ұлымен алыстық,
Қарсы тұрып шабыстық,

Бізге біткен бес еркектің буы бар.
Адыра қалған Нарынның
Жайық деген суы бар.
Жағасында жары бар,

Қабағында қары бар.
Көнбегенді көндірген,
Көн кемеге мінгізген,
Қынама бешпент кидірген,

Зәбірлігін тигізген,
Ортасында Жәңгір деген ханы бар.
Қырлығында оба бар,
Шұңқырында қоға бар,

Адыра қалған Нарынның
Жыңғылы мен талы бар.
Қонысы қонақ бергендей,
Жаясы мен жалы бар.

Махамбет Өтемісұлы
Айтып, айтпай немене,
Адыра қалған Нарында,
Бас пайданың бәрі бар.

Қапыда кеткен дүние-ай,
Алақандай Нарында
Ата менен ана бар,
Іні менен аға бар,

Қарындас, халқым көп қалды-ау,
Қатын менен бала бар.
Жалғыз ұлым Махмұт
Бекетай құмның ішінде,

Қарағай шаптым шандоздап,
Хан қарасын жоям деп,
Жолбарысша жорыттым,
Етіне құлан тоям деп...

Қыран құстың баласы
Ұшса, келмес ұяға.
Асыл ердің баласы
Жауды көрсе шыдамай,

Көзін салар қияға.
Ермін деген жігітті
Кеңшілдікте сынама.
Келмейтұғын нәрсеге

Арыстан еді-ау Исатай
Не етесің, тақсыр, табалап.
Құрттайымда өсіп ем,
Бауырында паналап.

Алдымда асқар тау еді,
Соңына ерсем ағалап.
Әй, тақсыр-ау, әй, тақсыр,
Табаны жалпақ тарланбоз,

Шабарында есінер.
Бір мінезі келгенде,
Жібектей жұмсақ есілер.
Жауда қалса жолдасы,

Мақтанады несіне ер?!
Тастан қатты тағдырың
Исатаймен шешілер.
Айтып, айтпай немене,

Он екі төбет, шұнақ хан,
Шабатының ел екен,
Күндейтінің мен екем.
Хан ұлына қас болу,

Қара ұлына бас болу –
Мендей ерге жөн екен!

Әй, Шонты би, Шонты би,
Домбыра тартсам, келер күй.
Шын ажалың жетпесе,
Ажалдан бұрын өлмессің,

Жалаңаш бар да жауға ти.
Домбыра тартып жырласам,
Жақсылар маған қылар сый.
Ажалдан бұрын өлмессің,

Тілесем тілек, бермессің,
Жыласам, көзімнің жасын көрмессің.
Алақандай Нарында
Мүкәммалым шашылды,

Жүр десем оған жүрмессің.
Құр әңгімеден басқа
Ешнәрсені білмессің.

Мен Нарыннан кеткенмін,
Нарынды талақ еткенмін.
Қуатымның барында
Ағыны қатты Жайықты

Тіземмен бұзып өткенмін.
Жаныма айла болар деп,
Назарды тастап, Шүренге
Күнім үшін жеткенмін.

Жақияны ханға ұстап бергендей
Шүрен, саған не еткенмін?
Қайтеріңді өзің біл,
Алдыңда кеңес еткенмін.

Құлжа қуған текешік
Құлдырайды құты ұшып.
Айшықты мүйіз тигенде,
Бас ұрмай ма, баз кешіп?!

Біздер-дағы, жігіттер,
Бірлестірсек білекті,
Шынтуайттасақ тілекті,
Орната білсек керек-ті,

Толарсақтан қан кешіп,
Болат найза, ақ семсер
Жарасып біздің керекке,
Бойлата сұқ жүрекке,

Желден де желгір ақбөкен
Озса да орғып көлденең,
Құралайына қарайлап,
Оққа ұшпай ма сол үшін?!

Ұялы бүркіт күн ұзын
Қалықтай самғар шөже үшін.
О да бір торға түспей ме
Шөжеге керек жем үшін?!

Дертке дауа іздеген,
Тірліктен үміт үзбеген
Сергелдең болар емі үшін.
Асыл туған арулар

Жанын пида етпей ме
Шын сүйіскен теңі үшін?!
Аттанған едім көп үшін
Көптің жинап мол күшін,

Дұшпанда кеткен сол көптің
Ежелден бергі кегі үшін.
Таршылық басқа түскенде,
Қапаланам мен-дағы

Қаумалаған қасымда
Қарындастың кемі үшін.
Арманы бар ма жігіттің –
Қапылыста тап берген

Тайталасса жауымен,
Туып, өскен жері үшін?!
Жалаулы найза қолға алып,
Қалықпандай қомданып,

Жау тоқтатып айқаста,
Құрбан болса елі үшін?!

(Мұрат ақыннан жазылған)
Борай да борай қар жауса
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай боран соққанда,

Қаптама киген тоңар ма?
Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тозар ма?
Ту түбінен тұлпар жығылса,

Шаппаған қар тұсар ма?
Ағайынның ары үшін,
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,

Қайырылмай кеткен жігіттің
Өзін - кәпір, алғанын
Талам деп айтсаң болар ма?
Асқар, асқар, асқар тау,

Асқар таудың су бүркіт,
Ылдидың аңын шалар ма?
Асқар таудың басына
Лашын сұңқар жүн төксе,

Далада қалған сүйек деп,
Шынына қарға жолар ма?

Махамбет Өтемісұлы
Арғымақ атқа алтыннан таға қақтырса,
Кілегей қатқан көкше мұз,
Ол көкше мұздан таяр ма!?

Атаның ұғлы асылға,
Малыңды бер де басың қос.
Басыңа тарлық іс түссе,
Ол ардақтаған әділ жанын аяр ма?!

Бірсіндап садақ асынған
Біріндеп жауды қашырған.
Филентіне топ салған,
Қорамсаққа қол салған,

Қозы жауырын оқ алмай,
Атқан оғы жоғалмай,
Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей.

Балдағы алтын құрыш болат,
Балдағынан қанға боялмай,
Асыл туған ер жігіт,
Төсектен шошып оянбай,

Тебінгіні теріс салмай,
Темірқазық жастанбай,
Ат үстінде күн көрмей,
Арып-ашып жол көрмей,

Алты малта ас болмай,
Өзінен туған жас бала,
Сақалы шығып жат болмай,

Махамбет Өтемісұлы
Қарындасқа қанды көбік жұтқызып,
Халыққа тентек атанбай,
Үйде отырған жігітке

Теп-тегін атақ болар ма!?
Айдан ару нәрсе жоқ,
Ол түнде бар да, күнде жоқ.
Күннен ару нәрсе жоқ,

Ол күндіз бар да, түнде жоқ.
Мұсылманшылық кімде жоқ,
Тілде бар да, дінде жоқ.
Көшпелі дәулет көп бейнет,

Біреуде бар да, біреуде жоқ.
Ерінбей жүріп ұрысар,
Шекісіп тұрысар.
Қаумалаған қайран қарындас,

Қазақта бар да, менде жоқ.
Балуан жолбарыс секілді,
Алысқанды алып ұрған білегім.
Қамалаған жаудан қайтпаған,

Қайнаған қара болаттай,
Қарсы біткен жүрегім.
Ертеден кешке шейін зарласа,
Бермей ме екен құдай-ай!

Махамбет Өтемісұлы
Бұрынғыдай қарыштап
Қона алмадық қонысқа,
Келе алмадық келіске.

Ата-енені сектіріп,
Атты басқа соқтырып,
... болсын жігітке,
Бүйтіп жүрген жүріске.

Тағыдай таңдап су ішкен,
Тарпаңдай қаз /басы/ басып от
Тағы сынды мырза едің.
Тағы келдің тар жерге.

Тәк етсеңіз болмас
Тағаланың салған бұ іске?!
Біз кеткен ер,
Жағалай жатқан Жайықтан,

Еркек қойдай бөлініп,
Қарқарланып өткен ер.
Күн шығыстың астында,
Күн батыстың тұсында,

Қарындасымның баруы деп,
Қабырғасын сөксе де,
Қанын судай төксе де,
Қайыспас қара нар - ды деп,

Маңдайымнан күн өтіп,
Жауырынымнан жел өтіп,
Күн астымен желген ер!

Махамбет Өтемісұлы
Айтып айтпай немене,
Исатай зая болғалы,
Серкесіз қойдай шулаған,

Сергелдең болды біздің ел!
Мен ақ сұңқар құстың сойымын,
Шамдансам, тақсыр, кетермін.
Кетпей нешік етермін

Бұ барғаннан барармын,
Қиядан орын алармын.
Өтініп алып от жақпан,
Дұшпанға қылыш шабармын,

Тілекті тәңір оңғарса,
Бөліне көшкен еліңді,
Үріккен қойдай қылармын.
Жарыла көшкен еліңді,

Жаралы қудай қылармын.
Қаныкейдей көріктіңді,
Тәнікейдей тектіңді,
Ат сауырына міндіріп,

Тілегім қабыл болған жоқ,
Деп едім олжа қылармын!
Мен мен едім, мен едім,
Мен Нарында жүргенде,

Еңіреп жүрген ер едім,
Ерегескен дұшпанға
Қызыл сырлы жебе едім.

Махамбет Өтемісұлы
Жақсыларға еп едім,
Жамандарға көп едім.
Ежелден табан аңдысқан,

Еріксізден еріксіз өңгердік,
Хан баласы ақсүйек,
Ата дұшман сен едің,
Аңдыған жауың мен едім.

Қайсы бір жерде жолықсаң,
Қайраңдағы шабақтай,
Қаныңды ішіп ұрттасам,
Жүрегім айныр деп пе едің!

Мен мен едім, мен едім,
Мен Нарында жүргенде,
Еңіреген ер едім,
Исатайдың барында,

Екі Тарлан бөрі едім.
Қай қазақтан кем едім,
Бір қазақпен тең едім!
Өзіңіздей хандардың,

Қарны жуан билердің,
Атандай дауысын ақыртып,
Луазын көкке шақыртып,
Олжа қылсам деп едім!

Еділдің бойы ен тоғай,
Ел құласам деп едім,
Еңсесі биік ақ орда,
Еріксіз кірсем деп едім,

Махамбет Өтемісұлы
Мал толтырсам деп едім.
Хан сарқыты - сары мал,
Ханның киген кіреуке,

Қараңғыда шештіріп,
Үстіме кисем деп едім.
Қаныкейдей көріктіңді,
Қараңғыда қармалап,

Қалыңсыз құшсам деп едім!
Мен бір енеден бір едім,
Күндердің күні болғанда,
Бір енеден екі едім,

Екеуіміз бірге жүргенде,
Уәдеге берік едім!
Бір енеден үш едік,
Үшеуіміз жүргенде,

Толып жатқан күш едік,
Бір енеден бес едік,
Бесеуіміз жүргенде,
Алашқа болман деуші едік.

Ақсүйектің баласы,
Байеке сұлтан сен болсаң,
Аулақта қалмаққа жолықсаң,
Айайын деген жоқ едің.

Еділ үшін егестік,
Ежелден бері теңестік,
Ханның кірген ақ орда,

Махамбет Өтемісұлы
Бұзуын ойлап кеңестік.
Дәфтер үшін тебісіп,
Терезе сайлап оқ аттық.

Күндердің күні болғанда,
Сол секілді қайраттан
Қаныкей, сұлтан, не таптық.
Қара қазақ баласын,

Хан ұғлына теңгердік.
Аса жұртты меңгердік,
Өзіңіздей хандарды,
Қабырғасын сөгілтіп,

Қабырғадан аққан қара қан,
Ат бауырынан төгілтіп,
Қаныкейдей алғанын,
Артымыздан түңілтіп,

Біз ол секілді
Көп қайраттан не көрдік!?

Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың ақсұңқар,
Ылдидың аңын шалар ма?
Асқар таудың басына

Ақсұңқар құс түлесе,
Жүніне қарға жолар ма?!
Атадан туған әзбін деп,
Ісін көпке салар ма?

Атайын ермен жол шексең,
Қанжығаң жауда қалар ма?
Арқаның сары жонында,
Арыстан ойнар шарқ ұрып,

Атайын ердің тұсында,
Тұлпары тұрар тарп ұрып.
Жаманға ақыл сөз айтсаң,
Есікті кетер сарт ұрып,

Елден кектеп ол кетер,
Жақсылар жүрер оны шақырып,
Келтіре алмай «Аһ!» – ұрып!

Айналайын, Ақ Жайық,
Ат салмай өтер күн қайда,
Еңісі биік боз орда,
Еңкейе кірер күн қайда!

Қара бұлан терісін,
Етік қылар күн қайда!
Күдеріден бау тағып,
Кіреуке киер күн қайда!

Күмбір-күмбір кісінетіп,
Күреңді мінер күн қайда!
Толғамалы ақ балтаны,
Толғап ұстар күн қайда!

Алты құлаш ақ найза,
Ұсынып шаншар күн қайда!
Садақ толған сайгез оқ,
Масағынан өткеріп,

Басын қолға жеткеріп,
Созып тартар күн қайда.
Кетбұғыдай билерден,
Кеңес сұрар күн қайда.

Еділдің бойын ел жайлап,
Шалғынына бие біз байлап,
Орындықтай қара сабадан,
Бозбаламен күліп-ойнап,

Жалп-жалп еткен жапалақ,
Жазыда кімге жолдас болмаған.
Жағы түкті айуан,
Мұңлантып кімді жаяу салмаған.

Даладағы бәйтерек саясы,
Кімге салқын болмаған,
Құландар ішпес бұршақ қақ
Кімдерге шербет болмаған.

Саздауға біткен сары ағаш,
Кімдерге сайғақ болмаған!
Терезеден тесе қараған,
Дестелеп шашын тараған,

Қудаған өскен арулар,
Кімдерден жылай қалмаған.
Сағағына сары шіркей ұялап,
Мал іздеген ерлердің

Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай,
Қоңыр салқын төске алмай,

Қыбыланы дөрткүл оңға алмай,
Тебінгіні терге шірітпей,
Терлікті сүттей ірітпей,
Өлеңті төсеп ет жемей,

Ұлы түске ұрынбай,
Жанға салған малтаның,
Әр түйірі ат болмай,
Атыңды байлап келгенде,

Қатын, бала жат болмай,
Түн қатып жүріп, түс қашпай,
Темірқазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,

1837-жылы жеді жұлдызының 12-сінен 13-не қараған
түні Исатай мен Махамбет Жайықты жарып өткен соң,
қасындағы қырық жолдасымен далаға қонады. Күн суық,
боран екен. Ертемен тұрса, батырлар қар астында тоңып

қалған екен. Сол заманда Бөкейлік қазақтары едәуір
тәрбиялы екен. Жұрттың көбі қысты күні ағаштан, не
тастан салған жылы үйге, күнде ішетін шайға үйреніп
қалған екен. Етіктің орнына елдің бірқатары кебіс-мәсі

киеді екен.
Далаға қонып, тоңып тұрған жігіттердің көбі жылы
үйді, жұмсақ төсекті, қызыл шайды жоқтайды.
Сонда Исатай айтыпты-мыс: «Ай, жігіттер! Қазақ

жұртына сәлем айтыңыз! Ел болам десе – құс төсек
төсенбесін, шай ішпесін, қималы етік кимесін», – деп.
Қималы етік деп кебіс-мәсіні айтқан. Сол уақытта Ма­
хамбет батыр мына өлеңді айтып, жолдастарын жұбатқан:

Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңкейіңкі жер шалмай,
Қоңыр салқын төске алмай,

Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Өзіңнен туған жас бала

Сақалы шығып жат болмай,
Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей,

Махамбет Өтемісұлы
Арып-ашып жол көрмей,
Өзегі талып ет жемей,
Ер төсектен безінбей,

Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп, түс қашпай,
Тебінгі теріс тағынбай,
Темір қазық жастанбай,

Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме?!

Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шолмай,
Қоңыр салқын төске алмай,

Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Өзіңнен туған жас бала

Сақалы шығып жат болмай.
Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей.
Өзегі талып ет жемей,

Ер төсектен безінбей.
Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп түс қашпай,
Тебіңгі теріс тағынбай,

Темір қазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме?

Ерулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай,
Қоңыр салқын төске алмай,

Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Әр түйірі ат болмай,

Атыңды байлап келгенде,
Қатын-бала жат болмай,
Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей,

Арып ашып жол көрмей,
Өзегі талып ет жемей,
Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ұрынбай,

Түн қатып жүріп, түс қашпай,
Тебінгі теріс тағынбай,
Темірқазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,

1-нұсқа
Борай да борай қар жауса
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай соққан боранда –

Қаптама киген тоңар ма?
Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тұрар ма?
Ту түбіне тұлпар жығылса,

Шаппаған нәмәрт оңар ма?
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайырылмай кеткен жігіттің,

Өзіне кәпір,
алғанын –
Талам деп айтсақ болар ма?
Беркініп садақ асынбай,

Біріндеп жауды қашырмай,
Білтеліге қол салмай,
Қорамсаққа қол салмай,
Қозы жауырын оқ алмай,

Атқан оғы жоғалмай,
Балдағы алтын құрыш болат,
Балдағынан қанға боялмай,
Қасарысқан жауына

Махамбет Өтемісұлы
Қанды көбік жұтқызбай,
Халыққа тентек атанбай,
Үйде жатқан жігітке,

2-нұсқа
Борай да борай қар жауса,
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай боран соққанда,

Қаптама киген тоңар ма?
Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тозар ма?
Ту түбінен тұлпар жығылса,

Шаппаған қар тұсар ма?
Ағайынның ары үшін,
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,

Қайырылмай кеткен жігіттің,
Өзін – кәпір, алғанын
Талам деп айтсаң болар ма?

3-нұсқа
Орай да борай қар жауса,
Қалыңға боран борар ма?
Қаптай соққан боранда,

Қаптама киген тоңар ма?
Туырлығы жоқ тұл үйге,
Ту байласаң тұрар ма?
Ту түбінен тұлпар жығылса,

Шаппаған нәмәрт оңар ма?
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайырылмай кеткен жігіттің

Өзін кәпір, алғанын
Талам деп айтсам болар ма?
Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың су бүркіт,

ЬІлдидың аңын шалар ма?
Лашын сұңқар жүн төксе,
Далада қалған сүйек деп,
Шеніне қарға жолар ма?

Еділден ұшқан аққудай
Көшуші едік емініп,
Дарияның шалқар көліне.
Көлден кетілсек қонамыз,

Елсіз жердің шөліне.
Ішімді дерт қысқан соң,
Қарамай айттым көңіліңе,
Ақсүйек сұлтан, Бай-еке,

Әкім болған сен едің,
Алдыңа келіп арыз айтар,
Қас қарашың мен едім.
Іштегі толған шерімді,

Бір толғасам деп едім.
Алдыңа отырып, Бай-еке,
Арызымды айтып толғадым...
Іштегі түйін шешілді.

Айтып-айтпай немене,
Ер тілегі кесілді...
Мінгенде аттың тұяғы,
Таға салмай тесілді...

Алдияр тақсыр, ханымыз!
Исатай батыр кеткелі,
Кеміді біздің сәніміз.
Тілімді алсаң, тақсыр-ай!

Шайтанның мойнын жұлдырып,
Ордаңа қайтып алыңыз.
Арыстан еді-ау Исатай,
Не етесің, тақсыр, табалап.

Құрттайымда өсіп ем,
Бауырында паналап.
Алдымда асқар тау еді,
Соңына ерсем ағалап.

Әй, тақсыр-ау, әй, тақсыр,
Табаны жалпақ тарланбоз
Шабарында есінер.
Бір мінезі келгенде,

Жібектей жұмсақ есілер.
Жауда қалса жолдасы,
Мақтанады несіне ер?!
Тастан қатты тағдырың

Исатаймен шешілер.
Айтып, айтпай немене,
Қор болды-ау, қайран есіл ер!

Біздің анау Нарында
Бір төбелер бар еді
Айналасы ат шаптырса жеткісіз.
Қиқулап ұшқан қырғауыл,

Күнінде құлан да басып өткісіз.
Ерте келген жақсылар
Кешке үйіне кеткісіз.
Қойды мыңға толтырған

Нарынның ана құмдары.
Түйені жүзге толтырған
Көкпекті, шайыр, шымдары.
Жатып қалған тайлағы

Жардай атан болған жер!
Жабағылы тоқтысы
Қой болып, қора толған жер!
Аш-арығым тойған жер,

Жылаған бала қойған жер.
Шортаны қара бақандай,
Бақасы сары атандай,
Балдырғаны білектей,

Баттауығы жүректей,
Қымыздығы күректей,
Сонасы қоңыр үйректей.
Ондай қоныс маған жоқ,

Алаша Байтоқ
(ХІХ ғ.)

Алтынды сарай, ақ мешіт
Әуелгі хандар салмаған.
Салмағанның белгісі
Артында мұра қалмаған.

Атайы жұртқа қол артып,
Асылдан ару таңдап алмаған.
Атасы мұның малды деп,
Қызының беті қанды деп,

Қарадан сұлу таңдаған.
Күндердің күні болғанда,
Олардан асыл болмаған.
Атадан аса туған Жәңгір хан,

Екінші Ысмайылдан алғыр хан,
Арғы түбін болжаған.
Атаның алмаған қонысын алып,
Анда сарай салғызған,

Ол салғызған сарайдың
Айналасы – айшылық,
Көлденеңі – күншілік.
Көргендер көзі қиып кете алмай,

Кете алмасын оның білемін.
Аспаннан борайда борай қар жауса,
Басынан борасын борап, өте алмас,
Өте алмасын оның білемін.

Әрбір әз нәрсеге хақ қойсаң,
Дүниенің малын жисам жете алмас,
Атадан аса туған Жәңгір хан

Алаша Байтоқ
Ауласын асыл тастан қалатқан.
Алпыс аршын бой тастап,
Әрқайсын айшық-ойшық таратқан.

Таратқан айшық басына
Бір-бір күмбездер қалатқан.
Күмбездерін алтынменен сылатқан.
Ауласының сыртынан

Әудем бұта орлатқан.
Орлатқанның ішінен
Ойылмас тірек орнатқан.
Бағанасын асыл тастан қақтырған,

Мұнарасына кетпес сырлар жақтырған.
Мұнараның көркі болсын деп,
Бұрмалап бұлақ ақтырған.
Бұлақтың көркі болсын деп,

Балықтың ұрығын таптырған.
Балығы таудай тулаған,
Бақасы қойдай шулаған.
Пақырлар онда күнелтіп,

Балықтарын аулаған.
Пақыр-міскін қамы үшін
Бақшалар қандай ектірген.
Жетпіс түрлі жемістің

Ұрықтарын төктірген.
Әрбірісін бір-бір құлға көтертіп,
Адамның ақылы жетпес бұл іске
Нешеме бір ақша төктірген.

Ауласының сыртынан
Айнала соққан тас сарай.

Алаша Байтоқ
Тас сарайдың ішіне
Аспанменен таласқан
Асыра төбелі ақ сарай,

Атасына нәлет шебердің
Алтын менен күмісті
Балшықтай илеп соққаны-ай.
Құдай үшін салдырған

Құлазып қалды ақ мешіт.
Ақ мешітті сақтаған
Хан саламат күнінде,
Бұқара байтақ елі үшін

Бағанасын лағыл тастан қақтырған,
Төбесін һәм алтынмен жаптырған.
Алтын, күміс ала деп,
Реңін реңкпенен ақ қылған.

Аршынын алты жүзден алдырып,
Астына асыл мәуіт төсеткен.
Салтанатын сөйтіп халыққа көрсеткен.
Бір падыша хан, байтақ хан,

Жау ішінде жай тапқан.
Байтағы еркіндеп қонар жай жапқан.
Жеті жұртқа ортақ хан,
Бұл ханнан соң хан да жоқ,

Атамыз Адам салтынан
Мұндай болып өткен бенде жоқ.
Елі дарқан падышадан
Халық қонысын кең тапқан.

Қараңғыда компас көрмей жөн тапқан,
Қарбаласта халық жинамай сөз тапқан.

Алаша Байтоқ
Біреудің қиын-қыстау ісін көрсе,
Патшаға жүз көрісіп,
Арызын өзі айтуға жөн тапқан.

Анасын әулие десе болмай ма?
Бұ заманда Жәңгір сынды хан тапқан.
Бұрынғы өткен хандарда
Бар ма екен ақылменен заң тапқан?

Хиуадан келген қилы халық,
Стамбулдан келген қилы халық,
Қырымнан келген қырық әжі,
Қырық әжіге бір қазы.

Намазға күнінде жүз мың шәкірт жиылған.
Баршасы бір имамға ұйыған,
Көктен нұрлар құйылған,
Зәлімдер жауыз істен тыйылған.

Әулие ханнан айрылып,
Халық тілегі қиылған.
Мұндай тумақ қиын хан,
Жарлы мен байды тең көрген,

Жалғыз бен көпті теңгерген,
Жетімдерге жем берген,
Жесір үшін жер бөлген.
Тентектер үшін тебіренген,

Сонда бір тентек жерге енген.
Әулие ханнан айрылдық
Астана жұртын меңгерген.
Айламен жұртын түзетіп,

Мәскеуден шебер жидырған.
Қонаққа сарай салдырған,

Алаша Байтоқ
Төсегін сары алтынға малдырған.
Жиылған күнде қазаққа
Жүзден асау шалдырған,

Сусынын ақ шайменен қандырған.
Дүниеде болып өткен Жәңгірхан,
Салтанатын бүтін дүнияға қалдырған,
Байтаққа патша хан болған,

Қараңғы үйге шам болған,
Дүнияға қылған ісің заң болған,
Әділ бір туған ақ сұңқар,
Байтағың енді бір көруге зар болған.

Байтағың бассыз ел болар,
Басына тарлық жеткен күн
Көзіңнің жасы көл болар!
Аңдып бір тұрған дұспанға

Астана жұртың жем болар.
Арқасы құтсыз ақмоншақ ат
Қойшылар мінбес кер болар!
Асылдар жиған әз бір үй

Асулы тұрып кір болар.
Жағасы жақұт кіреуке
Жібісі жидіп жүн болар.
Бәрін айт та бірін айт,

Әуел ханнан айрылдық,
Енді байтаққа пана кім болар?
Ақ таудан аққан ақ бұлақ
Айдынға құяр аққан соң.

Айдын, айдын, айдын көл,
Қара жер екен қайтқан соң.

Алаша Байтоқ
Айдан жарық нәрсе жоқ,
Қараңғы түнек батқан соң,
Арысланнан күшті жан да жоқ,

Алақандай тері екен,
Мергендер қос өкпеден атқан соң.
Алалы жылқы, ақты қой
Аңдыған бөрі кірмес пе

Иесі ұйықтап жатқан соң.
Алтын тақты әділ хан
Адасқан бір ақ ту халықтан соң.
Халық еңіреп не қылсын,

Әділ хан барар жерін тапқан соң.
Бұлдыр, бұлдыр, бұлдыр тау
Бұлдырап қалар елден соң.
Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек

Бұлдырап ұшар көлден соң.
Көл жағасы көк терек,
Көк теректің сәні жоқ
Басындағы гүлден соң.

Байдың көркі бәйбіше,
Бәйбішенің сәні жоқ
Есіктегі күңнен соң.
Байтақтың сәні болар ма

Әділ патша өлген соң.
Бенденің ісі көнбек-ті
Алла басқа берген соң.
Орынборға кеткен Сақыпжан

Алаша Байтоқ
Әуелгідей халық арызын
кезге айтар
Байтақтың бағы кесілді,

Баланың қамын ойлап сөз айтар.
Атасы мұның Жәңгір хан
Байтақтан озған бақтылы,
Сүлеймендей тақтылы.

хан жетпес!
Ердің құны жүз жылқы,
Миллионда бір басына мал жетпес!
Орынборға кеткен Сақыпжан

Есен барып, сау келсе,
Бізді ешкімге зар етпес!
Орынборға кеткен Сақыпжан
Ордаға қайтар күн бар ма?

Ордада тұрған төрт сауыт
Айтсақ арыз тыңдар ма?
Айтпасын деп жар берді
Шешен менен ділмәрға.

Айтып, айтпай немене,
Қош алған құда сен бар ма?
Хан бардағы уақыттай,
Халықтың шешен, шайырлар,

Енді Ордаға барып
халық алдында жылар ма?
Арғымақтың аласын алмай,
қара алып,

Алаша Байтоқ
Екі арғымақ нар алып,
Тоты құстай таранып,
Дұшпанның көңілі өлсін деп,

Ордадан қайтар күн қайда ?
Жан-жағыма қаранып,
Орынборға кеткен Сақыпты
Жанымызбенен сағындық.

Сағынғанменен не қылдық.
Төрт сауытқа бағындық!

Шернияз
Жарылғасұлы
(1806-1867)

Айт десең ойлап аламын.
Мен шежіре туған жүйрікпін,
Қай базардан қаламын.
Сендер сөйле деген соң,

Аулыңда қиқу саламын.
Қос өкпемнен оқ тиді,
Ішім толған қара қан.
Ішімдегі дертімді

Қозғайын деп барамын.
Алдымда тұрған, ағалар,
Осы сөзді айтайын
Іштегі жатқан сарайдан.

Бұрынғыдай жақсы жоқ,
Бүгіндегі пенденің
Көкірегі қарайған.
Өлі айырылып өліден,

Тірі айырылып тіріден,
Осы күнде байқасам
Мүсәпір ел жоқ Малайдан.
Қолда жақсым барында,

Қызыл тілмен жанасып
Жолды алғанмын талайдан.
Қолымнан жақсым кеткен соң,
Қайсысы мені таныр деп

Шернияз Жарылғасұлы
Арғы атам Малай сұрасаң,
Күнінде болған ер еді.
Жарылғас, Шумақ сұрасаң,

Дуадақ ұшқан төбе еді.
Шерекемді сұрасаң,
Алдымда асқар бел еді,
Шалқып жатқан көл еді.

Маған сеніп, ағалар,
Босқа қалып жүрмеңіз.
Хақтан бұйрық келген күн
Көл суалар деп еді.

Көкірегінде ақылы
Ғалым байтақ көп еді.
Көптігінің белгісі
Екі талай болғанда,

Алыс-жақын демеді.
Нашардың қамын жеп еді,
Айтқаны келді ақыры
Әулиенің соңы еді.

Әулие демей не дейін,
Азын көпке теңеді.
Шерекемді былай қояйын,
Өтебалы кімнен кем еді?!

Азуын басып шайнаған,
Дұшпанға жауап сайлаған.
Қарсыласып келгенде,
Хан, төреден таймаған.

Жауаптасып тілдессе,
Қызыл тілмен байлаған.
Солардың тірі күнінде
Өтекеммен егесіп,

Шернияз Жарылғасұлы
Қай дұшпаның ойнаған!
Алла берген дәулетке
Қайсы пенде тоймаған.

Басымның бүтін күнінде
Надандықпен көп жүрдім,
Дүнияның жалғанын
Жырауың жаңа ойлаған,

Ойлаған соң толғаған.
Көрмегенін көрген соң,
Аруананың баласы
Үйірін жоқтап боздаған.

Неғылайын боздамай,
Тірі айырылдым маядан.
Айырылған соң солардан
Жар етіп жәрдем тілеймін,