таралған бұл тарихи жыр А.Байтұрсынұлы бастаған Алаш
азаматтарының қазақ елінің тәуелсіздігін аңсағанынан кітап
болып басылғаны анық. Жырдың басындағы Алла жолында
жүрген дәулетті адамның өз құлдарының қорлығына ұшырауы

төңкеріс арқылы әкелген тарихи оқиғаларымен сарындас екені
де аңғарылады.
«…Құлдардың түрін көрген соң,
Боз аттың басын бұрмалап,

Сарайға қашты Аллалап».
Құлдан қорлық көрген Боз-мұнай Аллаға жалбарына-
ды. Жырда А.Байтұрсынұлы: «...Айаншы келіп сөйледі» деп
көп тарихи жырларда өзгертіліп кеткен кейіпкердің есімін

жаңғыртады. Мінәжат, Алладан аян алу сияқты жанрлар осы
тарихи жырда анық сақталған:
«...Сонда пірі сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді: – деп...

«Бірін мыңға балаған,
Құдай өзін қалаған»
Жұртқа қорған болғандай», –
деп Ер Сайынның тууы осылай аян етіледі. Оның қандай ер

болатындығы да осы ретте айтылады:
«...Жұрттың сөзін сөйлеген
Ұлттың жауын көздеген.
Батыр Сайын болсын, – деді,

Басына дәуір қонсын, – деді,
Қысылғанда сыйынар
Іші нұрға толсын! – деді».
Әкесі жетпістен, анасы елуден асқанда Алла Тағала

«бейсенбінің кешінен, ұлы жұмаға ауғанда» елін қорғайтын
бір ер бала береді. Бала өскен сайын әкесіне қорлық көрсеткен
құлдары бұрын істеген қылықтары үшін одан қорқып, жылқыны
иесіз тастап, қашуға бет алады.

«...Жауы тоқсан, бұл жалғыз,
Ойламасқа болмады:
Өзің жәрдем бола гөр,
Бір жаратқан Құдайым!»,

лып жүйесін айырып өсіреді. Сондықтан әдебиет тіліне негіз
етіп ел аузындағы тіл алынбаса, ол әдебиет адасып кетпек...».
Демек, кітап жоқтаулардағы әдеби тілдің үлгісін көрсету үшін
де шығарылған. Себебі, көркем тіл мен жалаң тіл бірдей емес:

күнделікті өмірде жәй сөздермен сөйлеген қазақ жоқтауды
басқа стильмен орындаған: «Ел аузындағы тіл дегенімізде,
нені үлгі-өрнек етіп аламыз? Әрине, осындай жоқтауларды,
мақалдарды, жұмбақтарды, ертегілерді, өлеңдерді тағы

тағы осындайларды!». Келесі сөйлем: «Тіл туралы Ленин
сыйақты көсемдердің айтқан сөздерін, үгіттерін оқыған не
естіген кісі жолымыздың тура екендігін байқаса керек» – деп,
Совет өкіметіне деген қошемет қана емес, тұлғалардың тіліне

деген ғалымның ықыласын білгізеді.
А.Байтұрсынұлының Совет өкіметіне деген өкпесін осы
Ер Сайындай батырды аңсауымен жоқтауларды шығаруынан
аңғарамыз. Заманға мәз болған әдебиетші жоқтау емес, мадақ,

толғауларды алға тартар еді ғой. Саяси астары анық басылым
А.Байтұрсынұлының Совет өкіметіне деген қарсылығының
көрінісі.
Әдебиеттанулық мақсатты алға тартқан ғалым қазақ

тілінің қазақ тарихымен тікелей байланысты болуын да ашық
айтады: «...Бұл «Жоқтаулардың» ішінен әзіргі заманның
жас тілшілері, жазушылары талай материал табар деген
үмітіміз бар. Мәнісі көбірек қазақ тарихына тиісті болса да,

тілін үйрену, тексеру, тілінен пайдалану осы заман жаста-
ры үшін де керек жұмыс» дей келе, сол кездегі қазақ әдеби
тілін А.Байтұрсынұлы: «Қазақтың әзіргі тілі бай, жалпақ,
түсінікті, өткір, қысқа суретті болса, көп құрал-жарақтың

бірінің жөнделгені де» – деп сипаттайды.
«23 жоқтау» Шәңгерейдің «Сыршы» атты өлеңімен:
«Құйрық атып құлиа,
Түлкідей қашқан жымиа,

Қараңды үзіп барасың
Бізден де қайран дүниа...» –
деп ашылады. Қазақ елінің батыр ұлдарын жоқтаған бұл жыр-
лар төрт ғасырлық тарихи оқиғаларды қамтиды. Ел басына

түскен ауыртпашылықты жеңе білген ерлердің ісін, батырлы-
ғын, билердің біліктілігін, тарихи тұлғалардың парасаттылы-

«Қазақтың өкпесі» мақаласында: «...Біздің заманымыз – өт-
кен заманның баласы, келер заманның атасы» деген сынды
А.Байтұрсынұлының сұрыпталып алынған нақыл сөздерін
келешекте жинастырып басып шығару ісі бүгінге қажет

ғибрат. Халықтың бос сөзге құмарларына Ахаң былай дей-
ді: «Ғамалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма! Беті
жаманның айнаға өкпелеуі жөн бе? Ниеті жаманның Аллаға
өкпелеуі жөн бе?» т.б.

Біздің озық өнерді басқа елден үйрену керек екенін
А.Байтұрсынұлы «Егін егу» мақаласында нақты іске шақыру
арқылы былай деген: «...Егін жақсы шығуына керек шарттар
көп» деп, озық өнерлі елдердің өнегелі ісінен үлгі алу керек

дейді. «Білім жарысы» атты мақалада А.Байтұрсынұлы Нобель
сыйлығы туралы айта келе: «...ұлт намысы тек екі ауылдың, екі
таптың, иа екі рудың намысы деп ұғады». Осылай қазақтың
ауқаттыларына білім бәйгесінде Еуропалық үлгіні ұстануды

насихат етеді: «...Жұртқа ғылым үйренумен, көрумен, білумен
жайылады. Білімнің бас құралы – кітап. Қазақ арасына білім
жайылуына, әуелі, оқу үйрететін орындар сайлы болу керек,
екінші, білім тарататын кітаптар жақсы боларға керек һәм

халық арасына көп жайыларға керек.Осы мақсатқа жетуге
зор себепкер болатын істің бірі – білім жарысы».
А.Байтұрсынұлы «Бас қосу турасы» атты мақаласында
былай дейді: «…құр сиезге жиылып, «анау керек, мынау ке-

рек, олай істеу, былай істеу тиісті» дегеннен еш нәрсе
өнбейді. Халықтың ісі машинаның тетігі емес, бұрап қалса,
басқа жөнге түсетін. Жұрт жұмысы құмырысқаның иле-
уіндей жұмыс сыйақты. Құмырысқаша жабыла тынбай іс-

тесек өнеді. Бірі оны, бірі мұны істеп, илеуде қарап тұрған
құмырысқа болмайды. Жұрт жұмысын да солай істесе, алға
басады. Әр құмырысқа бәріне керек илеудің өсуі үшін күші
жетіп көтерген шөпшегін апарып салады. Ұлтын керек

қылып, халыққа қызмет етемін деген қазақ балалары қазақ
жұмысына қолынан келгенінше қарап тұрмай кірісіп істей
берсе, ұлт жұмысы ұлғайып, толықпақшы».
Шындығында, қазақ еліне не қажет? Ел болып қалу үшін

А.Байтұрсынұлы оған былай деп жауап берген: «...Жұртқа
керегін білетіндер көп, істейтіндер аз. Білушілеріміз білгені-
мен қоймай, істеуге кіріссе екен. Білушілеріміз істеуші болса,
оларды көріп, өзгелер де істер еді. Сөйтіп, көсемдер көбейсе,

ерушілер де көбейер еді».
Алаш зиялыларының көшбастаушысы бола білген А.Бай-
тұрсынұлының ғибраттары күні бүгін әр қазақтың жүрегінен
орын табуы да заңдылық. «Қазақ керегінің көбі әркімге-

ақ мағлұм ғой; біз кейін қалған халық, алға басып, жұрт
қатарына кіру керек. Басқадан кем болмас үшін біз білімді,
бай һәм күшті болуымыз керек. Білімді болуға оқу керек. Бай
болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек. Осы керектердің

жолында жұмыс істеу керек» деген сөздері қазір де ұлттық
идеяны аңсағандарға жауап емес пе?!
Ойымызды ұлағатты ұлт ұстазының сөзімен түйіндегенді
жөн көрдік: «Біздің мұнан соңғы айтатынымыз: қазақтың

бас адамдары! Әуелі, Сіздер адаспаңыздар, адаспас үшін
ақылдасып, ойланып, ынтымақты іс етіңдер. Екінші, қазақтың
байлары, күштілері! Жарлы-жақыбай, нашарларыңды жермен
теңгеріңдер. Бір асауға да болса құлдық дейтіндер көбінесе

солардан болады. Үшінші, Алашқа аты шыққан адамдар!
Көсемдіктеріңді адаспай, түзу істеңдер. Сендер адассаңдар,
арттарыңнан ерген Алаш адасады. Арттарыңнан ергендердің
обал-сауабына Сіздер қаласыздар», – деп ұлт жақсылаларына

ерен жауапкершілік жүктеп, жұрт жұмысын адал атқаруға
үндейді. Ылайым, бұл ғибрат туған еліміздің болашағын
ойлаған бүгінгі ұрпақтың ұранына айналса игі.
Ісімақова Айгүл Серікқызы,

Жыршылар айтуынан алып,
өңдеп өткізуші:
Байтұрсынұлы Ақымет
Ұлттар комиссариаты қарауындағы

Күншығыс баспасы
Мәскеу, 1923 жыл

Г.Н.Потанинге тарту
Атақты Сібір ұлы, қарт Потанин!
Ер сүйсе, сендей сүйсін ел-отанын:
Қазақсың, қалмақсың деп алалау жоқ.

Отанның тең көресін барша жанын.
Қазаққа Потаниннің аты ардақты,
Иамыштың біліп отыр қанша шалын?
Сексенді сен атқардың жұмыспенен.

Күндерде қаралы, жаңбыр жүріспенен.
Өзіңді көзіңе айтып мақтау емес,
Бізсіз де ісің айғақ тұр істеген.
Ұл туып ұлы жолда қызмет етсе.

Онан зор ұлтқа бар ма ырыс деген?
Ергенге жолың сара ұлақбайтын.
Туың зор атып оқпен құлатпайтын.
Сырыңды жыр қып сөйлеп жеткізуге,

Көп сөзді көршілер тұр ұнатпайтын.
Жаз келер, жадырған күндер туар,
Жыр жырлап, ту түбінде шуақтайтын.
Біз едік қадірі жоқ ұл-әкеге,

Көп жатқан, мешел болып, келекеде;
Аң бітіп жаңа ғана аяқ басып,
Іліндік біз де жетіп мерекеге.
Тойыңа шашу алып шаттанамыз,

Білдіріп жүрек лебін Гр-екеңе.
Алдыңда Алаш тарту ұсынып тұр.
Қорынып сыйы нашар, қысылып тұр.
Жағдайсыз шаруаға шарт туғызған.

Ылаңды зор соғыстың түсі боп тұр.
«Орамал тонға емес, жолға» деп ал,
Әзірге ат-шапаны осы боп тұр.

1915-нші жыл.
 Иамыш – Ертіс бойындағы Ямышевский селосы (Құрастырушы).

Қартаяды қатыны,
Өкшесі сіре қанамай,
Еміреніп сүймеген,
Жас иісті баланы-ай!

Елде тауып қоймайды,
Тәуіп біткен орнайды,
Сөйтсе де перзент болмайды.
Бір уақыт болғанда,

Жылқыда жүрген тоқсан құл,
Қымыз ішіп мас болад.
Мастығымен тек тұрмай,
Үйдегі баймен қас болад.

Қосылып құлдар кеңесті;
Төбеде тұрып сөйлесті;
Сөйлескенде не десті?
«Қызыл шапан кимедік;

Қырнышыл ат мінбедік;
Нойғайлының жұртының,
Қыздарымен керме – қас,
Жігіттей дәурен сүрмедік;

Өтерін дүние білмедік;
Мұнау жүрген Боз Мұнай,
Бізді ұлындай көрмеді,
Толып жатқан малынан

Бізге қалың бермеді.
Ертеңменен бай келсе,
Екі қолын байлайық;
Кірерге көрін сайлайық.

Боз Мұнайды өлтірсек,
Біз сәтіне келтірсек,
Тоқсан тоғай жылқыны,
Тоқсан бөліп алайық.

Бұл сықылды тегін мал,
Қайдан іздеп табайық.
Қарағай найза қолға алып,
Қарсы шабар ұлы жоқ.

Артынан іздеп қуатын,
Қатарланған қолы жоқ».

Құл кеңесіп жатыр деп,
Байға айтқан кісі жоқ,
Онымен байдың ісі жоқ.
Бір замандар болғанда,

Ертеменен бай тұрды.
Арқаннан атын алдыртты,
Алтынды жүген, ер-тұрман,
Тоқымменен салдыртты.

Қара түнде белсеніп,
Қас патшадай теңселіп,
Жорға мініп найқалып,
Келе жатқан жылқының

Алдынан шықты шайқалып.
Тоқсан құлдың біреуі,
Бүгіліп сәлем бермеді.
Байды көзі көрмеді.

Сонда бай тұрып бұрсанды,
Мұздай темір құрсанды.
Тоқсан құлдың бәрінің
Атын атап шақырды.

Ашуыменен Боз Мұнай:
«Қырармын!» – деп ақырды,
Шетте жүрген бір құлды,
Бай келіп ұстап алады,

Қолға түскен сол құлды,
Ашумен бай сабады.
Бірін сабап жатқанда,
Басқасы келіп қамады:

Бай үстіне жан-жақтан
Құрық келіп жауады.
Басына таяқ тиген соң,
Жалғыздығын білген соң,

Құлдардың түрін көрген соң,
Боз аттың басын бұрмалап,
Сарайға қашты Алдалап.
«Ойбай» салған даусына,

Бәйбішенің үйдегі
Құлағы дауыс шалады.
Не болды? – деп бәйбіше,
Үйден шықса жүгіріп,

Келеді екен Боз Мұнай,
Ойбай салып бүлініп.
Боз Мұнай келе құлады.
Қосағымен екеуі,

Жер бауырлап жылады.
Ойбай салған дауысы,
Жұрттың басын құрады.
Жұрт келсе де тұрмады;

Көтеріп басын бұрмады;
Жұбатқанға болмады;
Сол ойбайдан танбады.
Боз Мұнай бай жылады,

Жад етеді Құдайды,
Жылағанда бүй дейді:
«Ашамайға мінгізіп,
Көш алдына жүргізіп,

Әжептәуір құрбының,
Алдына алып, сүйгізіп,
Алашқа атын білгізіп,
Ұл қызығын көрмедім.

Астына жорға мінгізіп,
Үстіне торқа кигізіп,
Орынды жерге бергізіп,
Тойын жасап, ұзатып,

Қыз қызығын көрмедім.
Дұспандармен соғысып,
Малым үшін өлмедім;
Құлдан қорлық көргенше,

Күнде бүйтіп өлгенше,
Сүймес пендең мен болсам,
Тезінен өлім бермедің».
Күні-түні зарлады;

Көтеріп басын алмады;
Сол жылаудан танбады.
Жылауменен бай жатты.
Қызарып барып күн батты.

Сарғайып барып таң атты.
Таң атса да бай жатты.
Моллалар азан айтқанда,
Би намаз аяқтап жатқанда,

Ақ сәлделі бір адам,
Жетіп келді қасына;
Таянып келді басына.
Екі қойны толыпты,

Боз Мұнайдың сол күнде,
Көзінен аққан жасына.
Айаншы геліп сөйлейді:
«Әй, Боз Мұнай, Боз Мұнай!

Тілекті берді бір Құдай.
Не тілегің бар? – дейді.
Тілегеніңді ал! – дейді».
Боз Мұнай мұны есітіп,

Ұшып тұра келеді;
Қолын жая береді,
Көзінің жасын төгеді.
Боз Мұнай сонда сөйлейді:

«Ноғайлының ішінде,
Дүниеқордай болдым;
Ауыр дәулет тұсында,
Қара басым хан болдым;

Жиған малдан не пайда!
Бір перзетке зар болдым!
Сол баланың жоғынан,
Жиын-тойға бармадым.

Құлдан көрдім қорлықты,
Жалшыдан көрдім зорлықты,
Тыныштық ұйқы ала алмай,
Өз жанымды қия алмай,

Өлейін десем өле алмай.
Ел ішінде жүре алмай,
Күні-түні зарладым».

Сонда пірі сөйледі,
Сөйлегенде бүй дейді:
«Өзің іздеп бармадың,
Үйде жатып зарладың.

Тілегенің сол болса,
Бабай өмір бабасы,
Қабыл болғай тобасы:
От жағалай отырып,

Оттың басын толтырып,
Үйің базар болғандай,
Көп пе саған керегі?
Бірін мыңға балаған,

Құдай өзін қалаған,
Жұртқа қорған болғандай,
Бір ме саған керегі?»
Боз Мұнай сонда сөйлейді:

«Ер отаны болғанда,
Пайғамбар жасы толғанда,
Заманымыз азғанда,
Жігіттің күні озғанда,

Берекетсіз балаға,
Оттың басын топ етіп,
Қырға шығар ішінде
Біреуінде жоқ етіп,

Мен алмаймын көбіңді,
Мағызы жоқ шөбіңді.
Берсең, маған қалап бер!
Мың кісіге балап бер!

Өмір жасын ұзақ қып,
Асқар таудай талап бер!»
Пірі сонда сөйлейді:
«Бірді берем мен, – дейді,

Күтіп алсаң сен, – дейді.
Жаста Құдай демдеген,
Қылған ісін жөн деген.
Өзге жұрттың тілегін,

Оның көрген қызығын,
Һеш пендесі көрмеген;
Белін шешіп жатпаған,
Аңсамай сау мал татпаған.

Ертең мінген атынан,
Кешке дейін түспеген;
Сансыз дұшман батпаған,
Бет алдынан қайтпаған.

Бабасына сыйына,
Дұшманнан ағат тақтаған.
Жұрттың сөзін сөйлеген,
Ұлттың жауын көздеген:

Батыр Сайын болсын дед,
Басына дәуір қонсын дед.
Қысылғанда сыйынар,
Іші нұрға толсын дед.

Ала есігін алқалап,
Ала қоржын арқалап,
Шар кітабы қойнында,
Демі тағдыр мойнында,

Аса таяқ қолында,
Өзі ақтың жолында.
Пірі келіп қасына,
Айан беріп кеткен соң,

Боз Мұнай тұрды оянып.
Буыны кеткен бейшара
Әрең тұрды таянып;
Үйіне кірді жүгіріп,

Несіне тұрсын кідіріп?!
Жатыр екен бәйбіше,
Ет бетінен бүгіліп.
«Ей бәйбіше, тұр!» – дейді,

«Беті-қолың жу!» – дейді:
«Құдайың берді тілекті;
Әулиең жарды жүректі;
Есен болсақ, көрерміз,

Қойдан қошқар алайық!
Құдай жолы шалайық!
Қабыл етсе Құдайым,
Жалбырынып бағайық!»

Бәйбішесі сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:
«Әй, Боз Мұнай, Боз Мұнай!
Берер ме екен бір Құдай,

Ертеменен кеткен қой;
Жетер ме екен жайау-лай?
Сен жетпіске жеткенде,
Мен елуден өткенде,

Біздей екі сорлыға,
Енді берсін не Құдай!?
Бермесе де қайтесін?
Малыңды айап не етесің?

Айағанда бұл малдың,
Қай түбіне жетесін?
Болмаса да, барайын;
Алып келіп шалайын».

Екі етегін түрініп,
Қойға жетіп барады,
Ай мүйізді қошқарды,
Алып келіп шалады.

Жылқыдан да сойдырып,
Жұртын жиып алады.
Жұрты тарқап кеткен соң,
Бір-бірінен сұрады:

Қашан болар екен? – деп
Екі байғұс жылады.
Тырысып қалған кемпірдің,
Құрсағын күнде сылады.

Бір күндері болғанда,
Білінер кезі толғанда,
Қарны шықты қампайып;
Құрсағы шықты томпайып;

Шалқасынан жатқанда,
Ұмтылғанда тұрмады.

Мерзімді күні толғаны,
Батыр Сайын тумады.
Туғанынша бейшара,
Кемпірдің жанын қинады.

Тоғыз айға толғанда,
Шамалы күні болғанда,
Бейсенбінің кешінен
Ұлы жұмаға ауғанда,

Боз кемпірді қозғалтты,
Ыңыранды, толғанды.
Ноғайлының үш кентін
Жиып алып орнатты.

Таң сарғайып атқанда,
Моллалар азан айтқанда,
Сайын сынды батырдың
Желкесі жерге тақ етті;

Маңдайы күнге жарқ етті.
Баланы көріп қатындар,
Боз Мұнайды қамасты;
Бәрі бірдей жүгіріп,

Сүйіншіге таласты;
Бірін-бірі сабасты;
Мұрындары қанасты.
Таластан соң қатындар,

Жүгініске барысты;
Жүз жылқыны бай берген,
Бәрі бөліп алысты.
Екі етегін түрініп,

Малға қарай жүгіріп,
Боз Мұнай сонда сөйледі:
«Оң қолымды жайармын!
Мұнан немді айармын!

Бүгін өліп кетсем де,
Аманатқа дайармын!
Ноғайлының үш жұртын,
Бірін қоймай жиармын.

Бұл төрт түлік малымның,
Бір бөлгенін қырармын.

Қуаныш мұндай берген соң,
Қырмай нағып шыдармын!».
Талай малды қырады,
Үлкен тойды қылады;

Тойын қылып болған соң,
Төрде отырған билерден
Боз Мұнай өтіл сұрады:
«Осы отырған бекзаттар!

Бұған жетсін ойыңыз!
Мынау туған баланың,
Атын тауып қойыңыз!
Түсімде қойған аты бар,

Жазылып қойған хаты бар,
Мұны, сіздер, ойлаңдар,
Атын тауып қойғандар.
Тоқсан торқа киесін,

Тоғыз жорға мінесін».
Хан мен бектер отырып,
Ат пен тонға таласты;
Қымыз ішіп, мас болып,

Естерінен адасты;
Хандар, билер керісіп,
Бірін-бірі сабасты.
Боз Мұнай сонда сөйледі,

Сөйлегенде бүй деді:
«Хан мен бектер, ұрыспа!
Ұрысқаның дұрыс па?
Тоқсан торқа кигенмен,

Тәңірі өзіңе бермесе,
Маңдайыңа ырыс па?
Он күн жатсаң, сақтаймын;
Біріңе қайт деп айтпаймын;

Ауыр дәулет тұсында,
Қалай тамақ таппаймын?»
Үш күн жатты, таппады.
Шұбырған кедей қаптады.

Ондай, мұндай қойған ат,
Бай көңіліне жақпады.

Жиылған жұрттың бәрін де
Дәулетімен сақтады;
Хан, қарасы, молласы,
Сайынның атын таппады.

Жүз отыз бір жасаған,
Азу-тісі босаған,
Ноғайлының жұртында,
Онан үлкен кісі жоқ,

Өзі жарлы болған соң,
Онымен жұрттың ісі жоқ.
Хан мен бектер қасына,
Келіп тұрып таянып,

Өзіне мәлім болған соң,
Несіне тұрсын аянып?
Кедей шалың сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Бәрекелді, билерім!
Жарасады жатқаның!
Байлығың да, Боз Мұнай,
Мыстан табақ тартқаның!

Жаңа туған жас төлдің,
Қане-екей атын тапқаның!?»
Сонда отырып хан мен би,
Шалға қарап ұрысты.

Таппаған соң жақсылар,
Намысына тырысты.
Осы жерде ойласаң,
Атын тауып қоймасаң,

Сақалыңнан алармын,
Ағашқа асып таңармын.
Шал да қарап отырмай,
Күңіреніп жылады:

«Бәрің таппай тұрасын,
Беліндегі бес қару,
Тал бойына жарасқан.
Екіталай жерлерде,

Ерлігі асқан Алаштан,
Батыр Сайын болмас па?
Үстіне әруақ қонбас па?

Тамақ жақсы жиылып,
Соны тауып қоймас па?»
Хандар қалды қомсарып,
Билер қалды томсарып.

Тоқсан торқа киді де,
Тоғыз жорға мінді де,
Шал жөнелді теңселіп.
Мирадтына жеткен соң,

Тойы тарқап кеткен соң,
Күмістен бесік иірді;
Береннен түбек құйдырды;
Сайын сынды батырды,

Қара күске бөлетті.
Қара күсті қатты деп,
Бала күске бөлетті.
Жаңа туған жас бала,

Емшек берсе, ембейді.
Ет берсе де, жемейді;
Анасының қарасын,
Ергіз де екі көрмеді.

Боз Мұнай бай абдырап,
Шаһарына барады,
Молла менен ғалымның,
Құлағына салады:

«Кешегі туған жас бала,
Бізді қылды масқара!
Емшек берсең, ембейді,
Ет берсең де, жемейді.

Анасының қарасын,
Ергіз екі көрмейді:
Дағдардым, жұртым, мен! – дейді.
Ақыл тауып бер! – дейді.

Ноғайлы жұрты кеңесіп,
Күнде бір бие сойғызды;
Ортан жілік майына,
Үш күнде бір тойғызды.

Бір жасына келгенде,
Балалықты қылмады;
Екі жасқа келгенде,
Елеулі ермен тең болды;

Үш жасына келгенде,
Үш шарбақты ноғайдың,
Бәрі-дағы таң қалды;
Бір түрлі туған жан болды.

Төрт жасына келгенде,
Төрге таман ұмтылды.
Бес жасына келгенде,
Бес қаруды сайлады;

Жасыл оқтай ойнады;
Әр талапты ойлады;
Алты жасқа келгенде,
Ертең мінген атынан,

Кешке дейін түспеді,
Ердің ісін істеді.
Жеті жасқа келгенде,
Жеке жұртын күзетті;

Ноғайлының үш кентін,
Түгелімен түзетті.
Езу тартпай ұл өтті;
Абыройлы қыз өтті.

Ғаріп менен міскіндер,
Панасында күнелтті.
Сегіз жасқа келгенде,
Секіртіп ат мінгендей.

Балдағы алтын ай болат,
Ал беліне ілгендей.
Алты қырлы ақсүнгі,
Оң қолына алғандай.

Ел шетіне жау келсе,
Айқай сүрен салғандай.
Ноғайлының үш жұрты,
Бәрі бұған таң қалды-ай!

Бұл Сайынның ерлігін
Әрбір адам көргенде,

Тоқсан құлы кеңесті.
Кеңескенде, не десті?
«Бір күндері болғанда,
Мынау жүрген Ер Сайын,

Көрмейсің бе ыңғайын?
Бізді де бір адам деп,
Тура қарап күлген жоқ.
Баяғыда атасын

Ортаға алып қуғанды,
Ұстап алып ұрғанды,
Әлі күнге білген жоқ.
Оны бір күн білген соң,

Құлағына тиген соң,
Біз байғұсты ұрмас па?
Ашуланса қырмас па?
Уағда қыл, жігіттер,

Не ғылса да тұрмасқа!
Қырар ма, ойбай, қырар ма!
Бұған адам шыдар ма?
Жорға менен жүйрікті,

Түн ішінде алайық!
Мың сан жылқы ішінен,
Ат табармыз лайық.
Құр қырылып қалғанша,

Қашып кетіп қалайық!»
Жорға менен жүйрікті,
Қос-қосынан алады;
Сусыз шөлге бас қойып,

Құлдар қашып барады.
Ертең келіп Ер Сайын,
Жылқысына қарады.
Иесіз жатыр көп жылқы,

Құлдарының бірі жоқ.
Қашты деген көңілінде,
Ер Сайынның кірі жоқ.
Ары-бері жүрген соң,

Құл қашқанын білген соң,
Жылқы бағар кім қалды?

Батыр Сайын толғанды:
«Тоқсан құл, саған не қылдым?
Қашып кетіп не білдің?
Әкеме қылдың қорлықты,

Шешеме қылдың зорлықты;
Кешейін деп күнәңді,
Сонда да еске алмадым.
Ат терлетіп келдің деп,

Етке қамшы салмадым.
Ақырында балам құл,
Мені бүйтіп алдадың!
Тым болмаса жылқыда

Жартың неге қалмадың?
Өз обалың өзіңе!
Түлен сені қуды ма?
Қардан жаман түспеспін

Қарадағы ізіңе.
Азар болса, кетерсің,
Сусыз шөлдің түзіне.
Бәріңді де қырайын,

Бір көрінсең көзіме.
Бұлармен деп жүргенмін,
Дұшманның жалғыз жүзіне».
Шу-у! – деп еді, қарала ат,

Қырдан асып қылт етті;
Тұяқтан ұшқан тозаңы
Құйындай-ақ бұрқ етті.
Бір жіберіп алғанда,

Әуелі сәске болғанда,
Шыға келді Ер Сайын,
Қаратөбе басына.
Құлдар кетіп барады,

Айағының астында,
Қосылып өлең айтысып,
Сырнай күйін тартысып.
Мұны көріп Ер Сайын,

Төбеде тұрып толғанды.
Жалғыздығын ойлады;
Жауы тоқсан, бұл жалғыз.

Ойламасқа болмады:
«Өзің жәрдем бола гөр,
Бір жаратқан Құдайым!
Өлемін деп қылмаймын,

Жаным үшін уайым.
Қорлығы өтіп барады,
Бұған неғып шыдайын!
Тоқсан құлмен соғысам,

Абыройды тауысам.
Жалғызға келер күш болса,
Жазатайым іс болса,
Қартайғанда атамнан,

Енді перзент туар ма?
Ием сараң болмаса,
Қанатсыз мені қылар ма?
Құлдан қорқып мен қайтсам,

Құл кетті деп мен айтсам,
Жиылысқа кіре алман;
Ел ішінде жүре алман.
Енді бұған барайын,

Бармай нағып қалайын?
Қыннан шықпас ақ алмас,
Суырып қолға алайын.
Көтерсе Құдай талайым,

Бәрін тегіс қырайын».
Қамшы басып қалғанда,
Қарғып кетті қарала ат.
Жауға жетіп барады,

Тауды, тасты аралап.
Екі тісі сақылдап,
Құлдарға келді жақындап.
Жау көрмеген жас бала,

Жаңа өспірім мас бала,
Қылышты алды қынынан;
Ойын емес, шынынан.
Шу-у! – деп еді, қарала ат,

Түнеріп бала келген соң,
Енді өлерін білген соң,
Қол қусырып бәрі де
Аттан түсе қалысты.

Бас ұрып жерге жыласты.
Жылағанға болмады,
Жалынғанға қоймады;
Екпіні қатты жас бала,

Құлдарменен ойнады.
Өзгесін қырып салды да,
Отызын жаяу айдады;
Бір балаға тоқсан құл,

Таба алмады айланы.
Қаратөбе басына,
Жаяу айдап барады;
Бірін тірі жібермей,

Барлығын да жарады.
Тоқсан құлдың аттарын,
Айдап елге салады.
Атасына мақтанып,

Құл қырдым деп айтпады.
Бұрынғыдай мырзаңыз,
Шіреніп үйде жатпады.
Сырттан келген дұшманнан,

Өз шарбағын сақтады.
Жатса, тұрса жау тілеп,
Жылқы болды баққаны.
Малшы болып жүрсе де,

Жау жарағын сайлады;
Жақын жатқан жылқыны,
Алысқа алға айдады;
Жылқы алуға жау келсе,

Ұрысуға ойлады.
Елдің жүрер шетінде,
Жаудың келер бетінде;
Жау көрінсе, білдір деп,

Қарауылды сайлады.
Күні-түні Құдайдан,
Жауды тілей қалады:

Бір күндері болғанда,
Жылқыға таман жетеді.
Қыраңғытып жүрген ер
Жолығыса кетеді.

Көп екен деп саспады;
Жалғызбын деп қашпады;
Көтеріп алды найзаны,
Алтынды туын байлады.

Жалғыз өзі көп жаумен,
Ұрысарға ойлады.
Қобыландының қасында
Найзагері қорқады;

Жақындасып келгенде,
Атының басын тартады.
Сайын бетін бұрар ма?
Қашпай адам шыдар ма?

Батыр Сайын екенін,
Ер Қобыланды біледі.
Мың кісіге бас болып,
Өзі ілгері жүреді.

Ақбоз атпен аңқылдап,
Айыр қалпақ солқылдап,
Ер Сайынға жақындап,
Жетіп келді қомпылдап.

Жетіп келіп сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:
«Батыр Сайын сен болсаң,
Қобыланды ағаң мен болсам,

Ел шетінде жүргенде
Іздеп жүріп кез болсам.
Жарқылдатпа қылышың!
Мың кісілік туысың.

Ашулансаң, шығарым,
Бәрімізді қырарсың;
Жаушылығым жоқ саған:
Сені көре келемін,

Атадан артық бір ер сен,
Қол тізгінін беремін.
Іздеп шыққан жауым бар,
Қызығыңды көремін».

Сайын қарап тұрады,
Аты-жөнін сұрады;
Қобыландыны білген соң,
Елге қарай бұрады.

«Біздің елге барып қайт!
Атамнан бата алып қайт!
Мен де бірге жүрермін;
Қонақасың берермін;

Бара тұрған жауыңа,
Артық туған ағасың.
Батырлығың көремін».
Мың кісіні Ер Сайын,

Ерітіп алып келеді;
Алпыс асау сойдырып,
Қонақасы береді.
Үш күн қонақ болған соң,

Байдан көңілі толған соң,
Қобыланды мен Ер Сайын
Байдан бата сұрады.
Бәйбіше мен Боз Мұнай,

Қобыландыға жылады:
«Өлгенде көрген жалғызым,
Аттанып кетсе жорыққа,
Қартайғанда басымыз,

Қалады екен зорлыққа!»
Таянып келді Боз Мұнай,
Қобыландының қасына:
«Желіктіріп баланы,

Қайғы салдың басыма.
Тентектігің қоймадың,
Жұрт тіліне болмадың.
Бұрынғылар алмаған,

Маңына адам бармаған,
Қалмақ деген қатты жау:
Жүремін деп ойладың.
Мынау жүрген Ер Сайын,

Тоғай толған малың бар,
Бөліп қалың берсейші!
Үш шарбақты қыдырып,
Лайық қыз көрсейші!

Келін де болса сүйеніп,
Аз ғана күн тұрмаққа.
Бермегенмен бұ малың,
Алып шықпас ұшбаққа».

Мұны есітіп Боз Мұнай,
Бозжорғаға ер салды.
Үш шарбақты ноғайдың,
Қыздарына көз салды.

Лайық қыз таппады,
Көрген қыздар жақпады.
«Мен бармаған ел бар ма?
Ер Сайынға тең бар ма?»

Ноғайлы жұрты кеңесті;
Кеңескенде, не десті?
«Қамбар жайлап шет қонған,
Дұшманына бет қонған.

Өзі жауға айбарлы,
Көбікті деген бай бар-ды.
Езу тартып күлмеген,
Бөтен үйге кірмеген,

Аюбике сұлу нар,
Беті жерге тимеген.
Қиғаш қара қасы бар,
Қолаң қара шашы бар.

Сырты сұлу, сымбатты,
Кер құландай керілген;
Ішкен асы сұлудың,
Тамағынан көрінген.

Қорықпай соған барсаңыз,
Шамаң келіп алсаңыз.
Бермей қалар деймісіз,
Барып хабар салсаңыз».

Соған кетті Боз Мұнай,
Судың бойын көбелеп.

Қартайғанша бозжорға,
Өзі мінген жебелеп.
Көбіктінің сарайы,
Көтерілген талайы.

Есігінің қасында,
Қақпасының басында,
Тұрады екен күзетіп,
Екі бірдей малайы.

Екі тісі кетілген,
Бір танауы сетілген,
Боз Мұнайды біледі;
Иіліп сәлем береді.

Тілдесуге келеді:
«Ауыр дәулет тұсында,
Қара басың хан едің.
Сайын сынды ұлың бар;

Енді неге зар едің?
Атың жаман терлепті.
Таң сәрінен жүресің,
Ашуланған адамдай,

Қабағыңды түйесің.
Жолың болсын, Боз Мұнай!
Не есітіп білесің?»
Боз Мұнай тұрып сөйледі:

«Байың есен саулық па?
Қатты сөйлеп даурықпа!
Айтқан сөзім тыңдаса,
Көп қарсылық қылмаса,

Қызын алып қайтамын;
Жүргенім жоқ жаулыққа.
Лайық болса балама,
Менен малды ала ма?

Шауырғанға келмесе,
Балама қызын бермесе,
Бозжорға аттан түспей-ақ,
Елге таман қайтамын.

Тентек туған Сайынға,
Бара сала айтамын».

Қайран қалды Сетік құл,
Боз Мұнайдың сөзіне.
Бара сала айтады,
Көбіктінің өзіне:

«Әзірейіл ме? Дажал ма?
Мұнан жаның қалар ма?!
Ықтиарсыз біреудің,
Қызын тартып алар ма?!

Сарайының қасында,
Көбікті қызын берсін деп,
Боз Мұнай бай келіп тұр.
Бермесіне қойман деп,

Ер Сайынға сеніп тұр».
Көбікті тұрып бұрсанды,
Мұздай темір құрсанды:
«Шауып алса, мал да көп;

Тартып алса, қызда көп;
Ноғайлының ішінде
Сайындай тентек ұл да көп.
Қызымды оған бермеймін;

Боз Мұнайды көрмеймін;
Мықты болса, жиылып,
Тартып алсын мұнда кеп.
Қанша кісі келсе де,

Ұрысуға даярмын.
Жалғыз қыздың тұсында,
Не жанымды аярмын.
Адам екен демеңіз!

Түсіріп саумал бермеңіз!
Қайтып кетсін еліне,
Бірің шығып тұрмаңыз!?
Боз Мұнай құлдан сұрады;

Атының басын бұрады;
Көбіктінің сөзіне,
Жаман ашу қылады:
«Осынан елге бармасам!

Айғай сүрен салмасам!
Үш шарбақтың адамын,
Мінгізіп атқа алмасам!

Ер Сайынды жіберіп,
Бәріңді де қырмасам!
Айттырса бермес қызыңды,
Ат саурына салмасам!

Боз Мұнай болып жүрмейін,
Бозжорғаға мінбейін!»
Мықтылығын айтады,
Елге таман қайтады.

Бір бүліктің боларын,
Көбікті жұрты байқады.
Боз Мұнай қайтып кеткен соң,
Елге хабар жеткен соң,

Көбіктінің үйіне,
Алтын тақты хан келді;
Қимылдаған жан келді:
«Көбікті бай, қызыңды,

Сайынға неге бермедің?
Сол секілді батырды,
Нағып күйеу көрмедің?
Боз Мұнай өзі келген соң,

Мұнша неге кернедің?
Бет-бетімен тозармыз,
Бұл қызыңды бермесең.
Жұртымызды бүлдірер,

Аттанып Сайын келген соң».
Көбікті бай ойланды,
Төрде отырып толғанды.
Боз Мұнайға шаптырды,

Бермесем де болмас деп.
Бермегенмен бұл қызым,
Қанша маған жолдас деп.
Сетік құлға бұйырды:

Қос ат алып шап! – деді,
Боз Мұнайды тап! – деді.
Сұраған қызын береміз,
Қайтсын мұнда, айт! – деді.

Қос атпен құл шабады;
Боз Мұнайды табады.
Құл жақындап жеткенде,
Боз Мұнай кейін қарады.

«Атыңның басын бұра тұр!
Ашуланбай тұра тұр!
Сен жөнеліп кеткенде,
Жұрт қамалға кірді ғой!

Хан, қарасы жиылып,
Көбіктіге келді ғой!
Не ғылса да Көбікті
Саған қызын берді ғой!»

Боз Мұнай бай ақырды;
Әруағын судай сапырды:
«Шақырса да, бармаймын;
Бұл сөзіңе нанбаймын;

Малға берсе сол қызды,
Бір тайға да алмаймын».
Сетік құл тұрып зарлайды:
«Сенен малды алмайды,

Мал алуға еліңе,
Бір кісі де бармайды.
Боз Мұнай бай, өзің біл!
Шақырғанға бармасаң,

Асы болар Аллаға,
Берген қызды алмасаң».
Боз Мұнай тоқтай қалады,
Құлды ерітіп алады.

Бозжорғаны теңселтіп,
Көбіктіге барады.
Хан, қарасы жиылып,
Алдынан күтіп тұрады.

Талай малын қырады,
Жиын, тойын қылады.
Ашуланбай табысты,
Қалаған қызын алысты.

Төрт-бес кісі жолдаспен,
Еліне қайтып барысты.

Үш шарбақты ноғайдан,
Сегіз зергер орнатты.
Сайын сынды батырдың,
Ат тұрманын оңдатты.

Таңдап алып үш кенттен,
Отыз жігіт жолдасты.
Тойын қылып болған соң,
Сұлуға таман түн қатты.

Сайын келді деген соң,
Қимылдаған жан келді.
Жұрт жақсысы жиылып,
Алдыменен хан келді.

Көрген жұрттың бәрі де,
Жас баланы таң көрді.
Қыз бен жігіт дуласып,
Көреміз деп шуласып,

Ұлы жиын қылады,
Кең сарайға орнасып.
Сол сықылды батырға,
Қылған тойы мінәсіп.

Жұрт жиылды тойына,
Отыз күндей ойынға.
Ақ некесін қиған соң,
Күйеу кірді қойынға.

Ақордаға салғанда,
Ойнап ойыны қанғанда,
Қатты бір ұйықтап қалғанда,
Таң белгісі болғанда,

Аян берді атасы,
Сөзінде жоқ хатасы.
Жетіп келді тұсына
Бабай өмір бабасы:

«Құлағың сал сөзіме,
Сайын батыр сен болсаң.
Бата беріп кетейін,
Сәтті күні кез болсаң».

Сайын сынды батырың,
Ұшып тұра келеді.

Жар бола көр, бабам! – деп,
Қолын жая береді.
Сонда пірі сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

«Аиубике сұлудан,
Екі бала көрерсің.
Қысылған жерде бабаңды,
Есіңе алып жүрерсің.

Бірінің аты Бөкембай,
Бірінің аты Киікбай;
Сол Киікбай туғанда,
Дұшманға салар бүлікті-ай.

Алмаған жауын қоймайды,
Әруағы сенен биікді-ай!»
Пірінің сөзі жеткен соң,
Ғайып болып кеткен соң,

Жазғы қудай ыңырантып,
Жарылған мұздай күңірентіп,
Тал шыбықтай бұралтып,
Тотықұстай таранып,

Патшалардай найқалтып,
Қаса байдай шайқалтып,
Түйесіне күң беріп,
Ат ерттеуге құл беріп,

Ұзатты қызын жөнелтіп,
Бәйшешектей түлентіп.
Сұлу елге келген соң,
Тамам жұрты көрген соң,

Тағы халқын шақыртып,
Мырзалығын берген соң,
Айубике сұлудың,
Ай күніне маң болды;

Қыздай жүкті келді деп,
Әлемдерге таң болды.
Жүкті келді келін деп,
Қыз, келіншек күледі.

Бір Алланың бергенін,
Жалғыз Сайын біледі.

Аттың ерін алысты;
Түсте тисе қалысты;
Қалмақ жақын екен деп,
Батырға хабар салысты.

Жағалбайлы атасы,
Сөзінде жоқ хатасы,
Қара түсті Жаурыншы,
Жаурын жағып қарады.

Қауіп-қатер бар ма? – деп,
Ер Қобыланды сұрады.
Жаурыншы сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

«Ер Сайын мен Қобыланды!
Бұл жауыңа бармаймын.
Жылқы жолда жатса да,
Көзімнің қырын салмаймын.

Малға бола бұл қолдың,
Обалына қалмаймын.
Алар болсаң тілімді,
Жау тосқыны білінді.

Елге қарай қайтамын,
Аман-есен күнімде.
Тілімді алған мұсылман,
Бәріңе де айтамын!

Бірің тілімді алмасаң,
Өзім жалғыз қайтамын».
Алпыс кісі алады,
Елге қарай салады.

Сонда тұрып Қобыланды,
Ер Сайынға барады.
«Сайын сынды батырым,
Бұзылмасын ақылың!

Кел, аманда қайталық –
Екпінің күшті, жарқыным!
Алар болсақ, мал да көп,
Соғысарға жау да көп.

Жау тосқыны бар дейді:
Қайталық, жан сауға деп».

Сайын сонда сөйлейді:
«Хабар алып сайтаннан,
Бұ жолымнан қайта алман!
Алғанымның қойнында,

Күлкі болып жата алман!
Айғыр-дайын алыспай,
Ақсүңгіні салыспай,
Қалмақпенен алыспай.

Қара қанға батыспай,
Ақылыңды ала алман!
Елге қайтып бара алман!»
Бұлайша Сайын айтады,

Ноғайлының мың кісісі,
Елге қарай қайтады.
Қырық жігіт пен Ер Сайын,
Жауға таман тартады.

Батыр Сайын келгенін,
Қалмақ есітіп біледі.
Қобыландының қайтқаны,
Құлағына тиеді.

Келе жатыр қырық жігіт,
Қарағайды қақ жарып;
Ер Сайынның ісіне,
Бәрі бірдей таң қалып.

Көп қалмақты көрген соң,
Үрейі ұшып сандалып.
Сонда Сайын толғанды:
(Қайт! – дегенге болмайды)

«Қорқа бермең, қырық жігіт,
Сендер кейін қалмаңдар!
Жалғыз өзім кіремін,
Таса жерге барыңдар!

Көре алғандай күн болса,
Бұ заманды ұмытпан!
Жазатайым іс болса,
Аман-есен болыңдар!

Мұсылманның ұлында
Мен шіріген жұмыртқа».

Сайын шапты қалаға,
Қамшы басты алаға.
Айқай салған дауысы,
Қарағай жарып барады.

Көп қалмақтың ішінде,
Екі батыр бар еді;
Бірінің аты Еламан,
Бірінің аты Жоламан.

Қобыланды мен Сайынның,
Соғысына жарған.
Бір мезгілде Ер Сайын,
Күреңді жылқы алады;

Қырық жігіт қалған жеріне,
Қуып кетіп барады.
Қалмақ жатыр уылдап,
Атын жиып шуылдап;

Бір-біріне жарсамып,
Мәстегіне тармасып;
Қашан қалған шашылып,
Ер-тоқымнан адасып.

Келе жатыр көп қалмақ,
Жаман дауыс салысып.
Жердің жүзі қайысып,
Атының шаңы бұрқылдап,

Қылыштары сыртылдап.
Ақтөбеде Сайын тұр,
Ашуланып, қылшылдап.
Қарала атты борбайлап,

Ұмтылды батыр айғайлап,
Тұс-тұсынан ат қойды,
Көп қалмақтар анталап.
Жалғыз өзі Ер Сайын,

Соғысқа кірді Аллалап.
Бөлек-бөлек қылып жүр,
Бөлген қойдай қырып жүр.
Еламан мен Жоламан,

Тау тасалап қашып жүр.
Көрінер күнің бар ма деп,
Азуын Сайын басып жүр.

Кешке таман болғанда,
Көбін қырып салғанда,
Қайратына мас болып,
Алланы еске алмады.

Бабасына сыйынып,
Жалбарына қалмады.
Пірі үстіне қонбады,
Баяғы қайрат болмады;

Оймақ құрам сау жері,
Тал бойында қалмады.
Тұс-тұсынан оқ тиіп,
Жарадан батыр жаурады.

Әр жерінен аққан қан,
Су секілді саулады.
Ерден қуат кеткен соң,
Жығылар мезгіл жеткен соң,

Атының басын бұрмалап,
Жөнелді батыр Аллалап.
Егесіп тұрған көп қалмақ,
Соңына түсті ынтығып.

Қырық мың кісі қуса да,
Жеткізбей кетті құтылып.
Ертең кеткен қырық жігіт,
Қарасын Сайын көреді;

Қарала атпен тезірек,
Қуып жетіп келеді:
«Тезірек отын қалаңыз!
Жарам нешеу, санаңыз!

Омыртқада он жара,
Қабырғада қырық жара,
Қалай адам боламын,
Қақ жүректе бір жара?!

Жалаң аяқ жүрмеген,
Бісмілләні білмеген,
Салып еді бір қалмақ,
Сырлаған қайың найзамен,

Қабыртқаның түбінен,
Омыртқаның жігінен.

Сол найзаның орнынан,
Қан зырқырап тиылмас.
Қырық жігіт сенен болмаса,
Ноғайлының елінен,

Топырақ маған бұйырмас.
Қарағай түбі қара өлең,
Қазан атым жер ме екен!
Араннан келді бір әуез,

О да мендей тарығып,
Зарлы болған ер ме екен.
Артымда қалған көп қалмақ,
Сайын сынды батырың,

Қашып кетті дер ме екен!
Қырық жігіт, сені ерітіп ап,
Ергенде Қобылан соңынан.
Мен шықпаған екенмін,

Жұлдызымның оңынан.
Мен дұшманға мерт болдым,
Қобыланды ердің жоғынан.
Жаурын мен сөйлеген,

Түсші балы бар еді;
Қалмаққа тимей қайтайық,
Деген Қобылан шал еді.
Жын тілі деп нанбадым,

Қайт! – дегенге болмадым.
Қас әулие сол екен,
Тілін алмай жаурадым.
Аттанған жерім сұрасаң,

Әуелменен қиылды.
Қарсы алдымнан қалмақтар,
Бірі қалмай жиылды.
Қырық жігіт сенен болмаса,

Жұрт көруім қиын-ды.
Күлдір-күлдір кісінеген,
Күреңді мінер күн қайда?!
Көрнекті бұзып жылқы алып,

Күймені бұзып қыз алып,
Қара арғымақ қатырып,

Қарсыласқан дұшманға,
Жүректен найза батырып,
Мынау жатқан қалмаққа,
Ат жүгіртер күн қайда?!

Әй, қырық жігіт, қырық жігіт!
Маған бола өлмеңдер!
Сендер бейнет көрмеңдер!
Қарағайдан табытым,

Бекем қылып сайлаңдар!
Таңдап мінген Қарала,
Басыма мықтап байлаңдар!
Шүберек киім кигізбе!

Қанды етіме тигізбе!
Жібекке орап қойыңдар!
Ел шетіне барғанда,
Қырық жігіт, сені көргенде,

Атам шығар аңқылдап,
Анам шығар еңкілдеп,
Сайыным қайда? – дегенде,
Не деп жауап берерсіз?

Ел шетіне жау келсе,
Кедергі болды дегейсіз!
Сол сөзбенен жұбансын,
Бір күн де болса қуансын.

Ақырында бейшара,
Естіген соң шуласын.
Таптан таңдап алғаным,
Белден төсек салғаным,

Арманда болып, көре алмай,
Құла түзде қалғаным,
Аюбике сұлуға,
Доғай сәлем дегейсіз!

Таң сәрінен түрінсін!
Қынай белін буынсын!
Бедерлеген бес тырнақ,
Бетіне жара салмасын!

Жамандыққа үйретер,
Дұшманның тілін алмасын!

Таң сәрінен тұрады,
Беті-қолын жуады.
Енесіне келді де
Түсінің жайын сұрады:

«Мен бір бүгін түс көрдім.
Жаурыным толған қара шаш.
Жайылыңқы көрінді.
Бедерленген бес тырнақ,

Білектен шыққан қос бармақ,
Қызыл қанға, ене-еке,
Малыныңқы көрінді.
Шешем берген боқшасы,

Шашылыңқы көрінді.
Қолындағы ақсүңгі,
Балдағы алтын ой болат,
Ортасынан, ене-еке,

Үзіліңкі көрінді».
Сонда енесі қорықты.
Қорықса да былай жорыды:
«Ертеменен қой өрер,

Жайылғанын жұрт көрер.
Жайылғаны шашыңның,
Соған, балам, көрінсін!
Бедерленген бес тырнақ,

Қызыл қанға, келінім,
Малыныңқы көрінсе,
Таңда тал түс болғанда,
Қызыл ойран бұйырсын!

Қолы, бетің қызарып,
Соны бойап қойарсың!
Қызыл қаның-а, балам,
О да соған көрінсін!

Жауда жүрген баламның,
Желжақтағы панамның,
Астындағы Қарала,
Құйрығы келте көрінсе,

Жау қарасын көргенде,
Ат құйрығын сүзгенде,

Жанындағы жамандар,
Жанынан күдер үзген-ді.
Қолындағы ақсүңгі,
Үзіліңкі көрінсе,

Жүрген шығар, шырағым,
Қалмақтың белін сындырып.
Келеді екен, жалғызым,
Барған ісін тындырып.

Қырық жігіті жанында,
Мың сан жылқы қудырып».
Келе жатыр қырық жігіт,
Иығынан су кетіп,

Маңдайынан күн өтіп,
Жылауменен күнелтіп.
Жолдасын жауда қалдырып,
Жүзіне қара шалдырып.

Ел шетіне келген соң,
Байға хабар берген соң,
Боз Мұнай бай келеді,
Бұлар келді деген соң:

«Есендік пен? Саулық па?
Азамат аман, барлық па?
Кәрілік мұрдар ұрмаса,
Көзім жасқа толмаса,

Сайын сынды жалғызым,
Көрінбейді көзіме!»
Қырық жігіт жылай береді,
Жауап айтпай сөзіне.

Айтпасына болмады,
Ақыл, айла қалмады,
Сайын қалды деген соң,
Тамам жұрты зарлады.

Қырық жігіттер сөйлейді:
«Бара сала Ер Сайын,
Қалмақтан үйіп жылқы алды;
Толып жатқан қалмаққа,

Жер қайысқан көп жылқы,
Айдап бері кеткенде,
Мұсылманның жерінің,
Шетіне келіп жеткенде,

Айдаған жылқы шалдығып,
Аттан медеу кеткенде,
Қалмақ жетті соңынан.
Ат бұруға күтпеді.

Қырып жойып кетерге,
Жалғыздың әлі жетпеді.
Алдыңғы жеткен қалмаққа,
Кедергі бола келеді;

Қарала аты арыды:
Оттай алмай келеді.
Ақ кіреуке сөгілді,
Сыптай алмай келеді».

Боз Мұнай кетті үйіне,
Сау дегенге қуанып,
Жасы жеткен кәрі шал,
Өтірік сөзге жұбанып.

Қайдан білсін, бейшара?
Қалғанын бүйтіп суалып.
Қырық жігіт келді деген соң,
Атасы хабар берген соң,

Айубике сол сұлу,
Тұра алмады кідіріп.
Қырық жігіттің алдына,
Жетіп келді жүгіріп.

«Әй, қырық жігіт, қырық жігіт!
Неге бүйтіп жаурайсың?
Ақсақалды атамды,
Өтірік сөзбен алдайсың!

Келе жатыр дегенде,
Жан берсең де нанбаймын.
Сайын өлді десең де,
Біріңді ұстап қалмаймын».

Қырық жігіт тұрып ойласты:
«Айтпасқа болмасты.
Жанып келген жас бейбақ,
Еркімізге қоймас-ты:

«Сайын сынды батырың,
Сан қалмақпен соғысты.
Сайын жалғыз, қалмақ көп,
Ерікпей қылды тоғысты.

Көпке шама келмеді:
Қалмаққа Құдай болысты.
Оймақ құрам сау жері
Тал бойында қалмады.

Тұс-тұсынан оқ өтіп,
Жарадан батыр жаурады.
Қалмақтан шығып кеткенде,
Жығылар мезгіл жеткенде,

Қарағайдан табытын,
Бекем қылып сайлатты.
Таңдап мінген қарала ат,
Басына мықтап байлатты.

Қалмақ көрмес орынға,
Өзін орап жайлатты.
Бас көтерер күн болса,
Ер кетіріп мінермін,

Қозғалмастай күн болса,
Күнін де бір көрермін.
Қазам жетпей тірілсем,
Елге мініп келермін.....».

Айубике сол сұлу,
Екі бетін алады,
Қара шашын жаяды.
Үйге кетті жұлқынып,

Жын ұрғандай бұлқынып.
Дауыс қылды отырып.
Соңы

Ауызым тола қан болса,
Дұспаныма білгізбен.
Сен кеткелі он бес жыл,
Бөтен елге бармадым,

Езу тартып күлмедім.
Мен сарғайып жатқанда,
Неден көңілің қалдырам?
Бұл заманда жоқпын деп,

Түсіме нешік кірмедің?
Ерте қылған даусымды,
Түсте келіп қоярмын.
Кешке қылған даусымды,

Күн батқанда қоярмын.
Мөлдіреген екі көз,
Жылауменен оярмын.
Ел шетіне жау келсе,

Қара қабат сықылды,
Кімді алдыңа қоярмын!»
Жылап-жылап оянды,
Беті-қолын жуынды.

Киікбай мен Бөкембай,
Оқ атысып жүр екен.
Екеуі келді жүгіріп.
Анасы отыр бүлініп.

Екеуі есінен адасып,
Адаса тұрып екеуі,
Бір жүгенге таласты:
«Үйде жатқан әкемде

Неге әкеткен алысқа?
Сонша жерге бастасып,
Жау жеріне тастасып.
Бұл барғаннан бармасам,

Екі бірдей көкала,
Арғымаққа мінбесем,
Өңшең темір кимесем,
Қобыланды, саған қылмасам,

Біткеніңді қырмасам,
Сайын ерден тумайын!»
Жылқыға кетті жүгіріп,
Тұрмады үйде кідіріп.

Сұлу үйден барады,
Енесінің қасына.
Енесі, бейбақ, жылады:
«Құдайдың берген жалғызы,

Таласып емшек еміскен,
Құнан, тайдай тебіскен.
Беліңдегі бес қару,
Тал бойыңа келіскен.

Атаң қалды кеңестен,
Шешең қалды өрістен.
Жауға айғайлап кеткенде,
Оң итіңе қонбады.

Төрт мұқырар періште».
«Ай, сорлы, енем-ай!
Жылағанмен өнбеді-ай!
Дауыстағанмен келмеді-ай!

Сайын сынды балаңды,
Маңдайы құлаш ер деді.
Мен тұл үйіңде тұра алман,
Күнде дауыс қыла алман.

Жер жүзінде бар болса,
Өзім іздеп табармын.
Жаралы болса, бағармын.
Дүниенің төрт бұрышын,

Тексеріп қағармын.
Сол сықылды батырды,
Іздемей нағып тұрармын?
Сайын сынды сол батыр,

Отыз екі ерден өт алған.
Біріне-бірі ем екен.
Шешем берген үйімде,
Аюдың бар ақ дәрісі,

Жарасына ем бе екен?
Шешем берген үйімде,
Сол дәрісі бар ма екен?
Іздеместей ер ме екен?

Жылқы-дағы Қос күрең,
Жылқышыға алдыршы!
Жыламай тоқым салдыршы!»

Тостағандай тола көз,
Төңкере келіп салады.
Басын құса қалады,
Көтеріп келіп алады,

Суға арқалап барады,
Қанын жуып алады.
Айудың келіп ақ дәрі,
Аударып сұлу жағады,

Тірілтіп тез алады.
Су басында екеуі,
Ойнап ойын қанады.
Келе жатыр кемпір сұм,

Баурына қамшы таянып.
Өлді деген баласы,
Еңсеп келген анасы,
Алдынан шықты алшаңдап,

Өлген жерден тіріліп,
Елге тиген панасы.
Құшақтасып көрісті,
Бетінен сүйіп өбісті.

Қайтасынан жасады,
Алдасы көзін ашады.
Аттың ерін алысты,
Үшеуі ұйықтай қалысты.

Ұйқыда, бейбақ, білмеді,
Үстіне қалмақ орнады.
Жолдасы елге барды деп,
Жаралы Сайын қалды деп,

Қалмақ есітіп біледі.
Еламан мен Жоламан,
Сансыз қалмақ қол алып,
Сайынды іздеп жүреді,

Жатқан жерін көреді.
Үстіне келіп орнады,
Бірде-бірі тұрмады.
Бір мезгілде Ер Сайын,

Көтеріп алса, басына
Жеткен екен Жоламан,
Шаншар жердің тұсына.
Сайын тұра сасады,

«Е, Құдайым, Құдайым!
Өлемін деп қылмайым,
Бұйрық жетпей, уайым!
Тарқамаған бола ма?

Жалбарынған күн-айым.
Бабай өмір Бабам-ай!
Жаңылдым ба, тобам-ай!
Ақыр жаудан бола ма-ай?

Туғаннан менің қазам-ай!
Алпыстағы анам-ай!
О да жауға бара ма-ай!
Құдай қосқан қосым-ай!

Оны бір дұспан ала ма-ай?
Ноғайлының кең жеріне,
Сайын есен бара ма-ай?
Жар бола көр Аллам-ай!»

Ер-тоқымын арқалап,
Атқа келді Алла-лап;
Ер-тоқымын салғанда,
Айылын тартып алғанда,

Ауыздығын ат шайнады,
Адамдай боп сайлады:
«Батыр Сайын, саспашы!
Көп екен деп қашпашы!

Құдай берген қуатың,
Осы жолы басташы!
Қатарланған қамалды,
Қақ жармасаң, саған серт!

Оқ жеткізсем, маған серт!
Жалаңдайын жебірлеп,
Қыздар дайын сабырлап!»
Ақ сауыт сонда сөйлейді:

«Батыр Сайын, қорықпашы!
Бөтен сөзді айтпашы!
Қатарланған қамалды,
Бұза алмасаң, саған серт!

Тоқсан қабат оқ жетсе,
Оқ өткізсем, маған серт!»
Атыменен сөйлесіп,
Ақ сауытпен кеңесіп,

Кемпір менен сұлуға,
Артымнан қалмай жүр десіп,
Қамалып тұрған қалмақты,
Қабан-дайын қақ жарып,

Сайын шықты құтылып.
Еламан мен Жоламан,
Кемпір менен сұлуды,
Ұстай алды ұмтылып.

Қалмақ тұрып кеңесті:
«Қаптай қусақ, Қарала,
Қарасын жылқы көрмес-ті,
Сайынды қолға бермес-ті.

Алғанымен анасын,
Қоланың шашын қидық деп,
Ат үстіне салыңыз!
Тама қалмақ алыңыз!

Төбе шашы жұлынса,
Даусы шығар шырқырап,
Анасына шыдамай,
Сайын шабар бұрқырап,

Қашпаңыз сонда тырқырап!»
Ат үстіне салғанда,
Сол анасы жылады,
Ұлынан өтіл сұрады:

«Маған бола келмеші!
Мен жанымды не етейін!
Сенің үшін, шырағым,
Құрбан болып кетейін!»

Алғаны сонда жылады:
«Ер Сайын атты ерім-ай!
Алла қосқан теңім-ай!
Сенен әрі айшылық,

Менің шыққан жерім-ай!
Мен кетсем де аласың,
Тірі болсаң кегіңді!
Байқа, жалғыз әліңді,

Мерт боп қапы қаларсың!
Шыбықтай бойы ұзын деп,
Алмадай беті қызыл деп,
Жауға ойран салам деп,

Бізді тартып алам деп,
Ұрысқанда Ер Сайын,
Ұлыңды екі қасыңа ал!»
Шаппасына болмады,

Бір еркіне қоймады,
Алпыс екі періште
Үстіне кеп орнады.
Қараланы бұрмалап,

Ұмтылды қолға туралап.
Арықтың тасқаны,
Жаудың сасқаны,
Кемпір менен сұлуды,

Қалай тастай қашқаны?
Қуа барып Ер Сайын,
Қалмақпенен соғысты.
Он үш күнде тауысты,

Үстіне келген қалмақтың,
Жан адамын қоймады.
Атын, тонын алды да
Елге таман айдады.

Батыр Сайын келгенше,
Ел хабарын білгенше,
Бөкембай мен Киікбай,
Қобыландыға барыпты,

Аттанып елге келіпті.
Жасанғанда қайтпаған,
Со сықылды Қобыланды,
Екеуінен көріпті.

«Е, Қобыланды сен болсаң,
Топтың бетін көрмеген,
Көрген кісі әлемде
Маңдайы құлаш ер деген,

Қас ермен тең деген,
Қалған жерден алып кел!
Өлтірген жауын тауып бер!
Үйде жатқан әкемді,

Бармасаң да барарсың,
Бармай нағып қаларсың?»
Қобыланды сонда айтады:
«Алдыңа түсіп барайын,

Іздемей неге қалайын!
Қалмаққа бүлік салайын!»
Мың кісіні алады,
Аттанып кетіп барады,

Айшылық жатқан қалмаққа
Барып бір соғыс салады.
Қалмаққа барса, ор екен,
Оры терең зор екен.

Киікбай сонда айтады:
«Әй, Қобыланды, Қобыланды!
Бүйтіп бұған тұрмалық!
Қорыққан кісі сықылды,

Тұрып кеңес құрмалық!
Ордан әрмен өтелік!
Қалмаққа тегіс тиелік!»
Бөкембай мен Қобыланды,

Киікбаймен үшеуі,
Ордан әрмен өтеді,
Қалмаққа кіріп кетеді.
Бөкембай мен Қобыланды

Екі батыр қашады,
Ордан бері асады.
Қобыландының мінген ат,
Ордан өтті кідірмей,

Бөкембайдың Көкала ат,
Артқы аяғы ілінді.
Ер-тоқымын құшақтап,
Орға түсіп жүгірді.

Киікбай шапты қалмаққа,
Көкала атты борбайлап,
«Бауырым, деп ойбайлап!
Қармақ құрған қамалдың,

Бұл жағынан шапқаннан,
О жағына бір өтті,
Ар жағынан шапқаннан,
Бер жағына бір өтті.

Батырлары ақырды,
Балуандары шақырды:
«Тұс-тұсына барыңыз!
Бірер арқан алыңыз!

Шаба тұрған жағына
Керме ұстай қалыңыз!
Кермелеп ұстап алыңыз!»
Көздеп тұрып Киікбай,

Ала сақылған арқанның
Үстінен өтіп кетеді,
Биік қылған арқанның
Астыменен кетеді.

Тап сегіз күн болғанда,
Бәрін қырып кетеді.
Ордан қан бір асады.
Орда жатқан Бөкембай,

Қанмен ағып барады.
Қобыланды со батыр,
Сонда суырып алады.
Қалмақтың жерін өрт қылып,

Топырақтай ғып ұшырып,
Барлық малын көшіріп,
Жалғыз өзі Киікбай
Айдап шықты қаладан.

Қалмаққа мал қоймай-ақ,
Қызығына тоймай-ақ.
Қасқаның көңілі тынған соң,
Қалағанын қылған соң,

Жылқыны төске салған соң,
Қалмақтан кек алған соң,
Қол түстеніп жатқанда.
Келе жатыр бір адам,

Туралықтай туы бар.
Мың кісінің дуы бар.
Артында қанша жаны бар.
Қобыланды батыр айтады:

«Киікбай батыр барыңыз!
Қандай дұспан болады,
Алды, артын шалыңыз!»

Соныменен Киікбай,
Тұрымтайдай түйіліп,
Қылармын деп кіжініп,
Қарсы шығып келеді.

Келе жатыр Ер Сайын,
Өлген жерден тіріліп.
Жиылып жатқан қалмақтың,
Соғысы бар деп кіжініп.

Киікбай оны танымай,
Екі есе күшті жас ұлан:
«Ет жүректің басы деп,
Өлер жерің осы» деп,

Табандап найза салады.
Ер Сайын сынды әкесін,
Танымады со бала.
Сайын сонда айтады:

«Сайын әкең мен! – деді,
Көріселік, кел! – деді,
Есенбісің сен? – деді.
Аттан түсе қалады,

Суырып найза алады.
«Жазалы болды қолым-ай!
Ерлік қылған құрысын!
Мұнан былай жоламай!»

«Құрымасын жолың, деп,
Жазалы болмас қолың, деп,
Әкең мұны не ғылсын?
Неше ердің көрмедім,

Бұ сықылды найзасын.
Көріп жүрмін жасаған,
Бір Алланың пайдасын.
Әкең мұнан өлмейді,

Тек жүрегің қорықпасын!
Бар, Киікбай, бар! – деді,
Қобыландыдай атаңнан,
Барып сүйінші ал! – деді.

Тастап кеткен Ер Сайын,
Жазылып келді, сау! – деді».
Киікбай қолға шабады,
Ат айамай барады,

Соныменен теңселіп,
Қобыландыға келеді.
«Болып тұрған бұл шақта,
Қобыланды батыр, көріңіз!

Жаралы болған келіпті,
Сайын атты ініңіз,
Озып келдім мен сізге,
Не бересіз, батырым?»

«Қуантқан үшін сүйіншіге,
Тартып пішкен торсықтай,
Өзі сұлу Тайбурыл,
Ырас болса келгені,

Ал, сыйладым мен сізге!»
Сонда Сайын келеді,
Келгенін көріп Қобыланды,
Танып көрісіп біледі,

Атқа мініп жылады.
Көп шүкірлік қылады.
Атқа мініп қайтысты.
Сайын есен келген соң,

Ноғайлының көп жұртына,
Көрісіп, сәлем берген соң,
Боз Мұнай тұрып той қылды.
Аттанған жауын алысып,

Көңілдері тынысып,
Аман-есен қайтқанға,
Аллаға шүкір көп қылды.
Той тарқап кеткен соң,

Батыр Сайын сөйледі:
«Енді түзге жүрмелік!
Қолға найза алмалық!
Жауға енді тимелік!

Киікбай мен Бөкембай,
Қобыландыдай батыр-ай!
Екі ұлыңа бата бер!
Жолымызды берелік,

Үйіңе бар да жата бер!»
Айтқанынша Сайынның,
Қобыланды батыр береді,
«Алла ашсын жолыңды!

Ұзын қылсын қолыңды!
Танып жүргіл, е балам,
Оңың менен солыңды!»
Сөйтіп бата берген соң,

Қобыланды батыр қайтады.
Үйіне барып со батыр,
Батырлық қылмай жатады.
Екі ұлының тұсында,

Сайындайын батырдың,
Іргесін дұспан баспады,
Қолынан дәулет қашпады.
Ел шетіне жау келсе,

Сайын сынды батырдан,
Киікбайдың ерлігі
Анау құрлы асады.
Екі ұлының тұсында,

Бәрі тең болды тірлігі.
Үш Алашқа жайылды,
Екі ұлының ерлігі.
Өлген жерден тірілткен,

Қалмаққа атын жүгірткен,
Бір Құдайдың кеңдігі.
Сайын сынды батырдың
Сондай екен кеңесі,

Адамнан артық денесі.
Соңы.
Ахмет өңдеп өткерген Ер Сайынның жыры батыр Сайын
деп В.В.Радлов жазған жырмен бір екен. Екеуінің айырмасы

мына осы Ер Сайынның «айағы» деп басылған.
Өзге жырлар айтушыға қарай өзгеше бола береді. Өзге жыр-
да жырдағы кісілер ғана өлеңдетіп келеді, өзге әңгіменің бәрі
қара сөзбен айтылады.

Ер Сайын, Қара қыпшақ Қобыланды (Ташкенде басылған),
Манас қана алғы өлеңмен келеді.
Тыңдаушы жаратқан соң, жыршылар жырдың қара сөзін де
өлеңге аударып жіберген ғой. Манас қырғыз тілінде. Мұны да

«Күншығыс баспасы» басады.
Қыр баласы.

Мұсылманның Құранында көп әңгіме Інжілден алынған,
Інжілдің өзі Мұсаның – еурейдің – дін кітабынан алынған. Ал
енді еурейдің кітабының жалынғаны күншығыстан келген дей-
ді Г.Н.

Мұны Г.Н. жер үстіндегі тәмам жұрттың ертегісін, мақалын,
өлеңін салыстырып тапқан.
Төрт мың жылдан бұрын Тигр-Ефрат өзендерінің өлкесінде
осы күні бұл өлкені «Месопотамиа» дейді, Вавилониа, Асси-

риа деген екі зор патшалық болған. Еуропа білгіштері жоғалып
жермен жер болып кеткен осы патшалықтың астанасын тауып
алып, қазып іздеп жүріп, талақтай-талақтай өртеген балшыққа
жазған сол екі жұрттың әдебиетін тапты. Еурейдің дініне негіз

болған кітаптың бір сөзі осы Вавилониа, Ассириа әдебиетінің
сөзі болып шықты.
Г.Н.-дың айтқаны расқа шықты.
1863-нші жылы осындай данышпанды «сен Сібірді бөліп

аутономиа қылам деп жүрсің» деп неше жолдастарымен үкімет
ұстап абақтыға салып байлады.
Омбыда абақтыда бір жыл отырды. Г.Н. қарап жатуды біл-
мейді. Омбыдағы кеңселердің ескі қағаздарын қарастырып,

қазақтың Абылай қан заманындағы тариқы туралы көп әңгіме
тапты.
Семенов-Тианшанский екеуі неміс Карл Риттердің «Азиа»
деген кітабын орыс тіліне басып, «Азиаға» қазақ тариқы тура-

лы Г.Н. көп қосымша жазған.
Бұл қосымшаның бірі мынау: Абылай қанның Қошқарбай
деген батыры (Қошқарбайдың жұрағаты осы күні Шарлақ ойа-
зы Ақмола губерниасы, Қараөзек деген жерде, Ертістен 10-15

шақырым. Қошқарбай – қыпшақ) Омбы қаласы тұрған жерден
жоңғарды Об өзенін өткізе қуып тастаған. Бұл туралы Барна-
уыл ойазында Сібір мұжығының айтып жүрген әңгімелері бар.
Мұжық та Қошқарбай жоңғарды Об өзенін асыра қуды дейді.

Бір жыл байлап Г.Н., Иадринтсев, Шашаповты үкімет асып
өлтіруге бұйырған.
Иадринтсев пен Шашапов ертең таң ертең асады деп,
түнімен құшақтасып жылап шығады.

Г.Н. ертең асады дегенді естіп: «Менің неміс тілі оқулық кі-
табымды қайда қойдыңдар?» деп, жылап жүрген жолдастары-
нан сұрайды.

Іздеп кітабын тауып алып, ертең таң ата асылатын Г.Н.
түнімен неміс тілін оқып шыққан.
Міне, Г.Н.-тің өзгеде жоқ, бір бүкір мінезі.
Үшеуін де аспай, каторжный жұмысқа қосып, Г.Н. Финлин-

диада Суйаборғ қорғанында кісендеулі жүріп жер қазған. Өстіп
жазған кітабын Петербордағы жерді оқытып білгіштердің
қауымына жіберген. Бұлар оқып көріп, мұндай данышпанды
бұл күйде ұстаған ұйат деп, патшаға арыз қылып, Г.Н.-ты бо-

сатып алған.
1871-нші жылы Парижде коммуна болып, коммунист
партиасының ішінде дүниеге аты шыққан Елизрек Лу болған.
Прантсиа үкіметі коммунарларды жеңіп алған соң, бәрін

атқан. Елизрек Лу атылуға бұйырылды дегенде, Еуропадағы
оқымыстылар, данышпандар қозғалып, мыналарын адам бала-
сына жоғалмас таңба, Елизрек Лу атылмасын деп сұрап ерді
ажалдан алып қалған.

Г.Н: пен Елизрек Лу өзге адамның тонына сыймайтын
кісілер.
Г.Н. Таңғұт, Монғол, Күнбатыс Қытай жеріне үш қайтара
барып, кезіп-аралап, бұлардың жерін, жұрттың тұрмысын

түгелдей жазды.
Мұндағы көрген білгенін жазған кітаптары неше мың бет:
В издании Р.И.Г.О. басқан бұлар менің жазуыма сыйатын емес.
Күншығыс елін білем деп талаптанған жастар Г.Н.-тің бұл

жазғандарын оқымаса болмайды.
Г.Н. жалғыз білім жолын ғана қумай, өлгенге шейін өз
пікірін елге жайам деп, газета, журналдарға сайаси мақала жа-
зып таласып келді, жастарды жыйып, қамқор болып, жақсы

жолға сілтеп өтті.
Сайаси жолындағы бізге жылы көрінетін бір негізді пікірі
мынау: «Елдің тұрмысын, тілін, мінезін білмеген кісі көш ба-
сын алып жүре алмайды. Олай болса көп ұлттан құралған Ре-

сейді бір орыстың билеймін дегенінде мағына жоқ. Ресей өзге
тілі, тұрмысы, қаны басқа жұртқа аутономиа беруі керек» дей-
тін Г.Н.
«Қазақты аутономиа қылсақ, Қараөткел Алаштың ортасы,

«Қозы-Көрпеш – Байанды» шығарған, Шоқан, Абай, Ақымет,
Міржақыпты тапқан қазақтың кім екенін еуропа сонда білер-
ау» дейтін Г.Н.
«Қозы-Көрпеш – Байанды» Байан мақаббат жолында өзін

құрбан қылған. Мұны шығарған жұрт мақаббатты сынай,
бағалай біледі. Мұндай жұрттың қатыны келешекте ұл тауып
тұр, бәйгеден келіп тұр. Қазақ жұрты келешекте кіммен болса
да қатар отыруға ұйалмайды» дейтін Г.Н.

Г.Н.-тың қысқаша адамшылық мінезін жазайын. Өзінің көп
өмірінде (Г.Н. 1920-ншы жылы жазды күні Томда дүниеден
қайтты) бір адамның көңілін ауыртып бір ауыр сөз айтпаған,
өскен қыз мінезді десек мақтаған болмайды. 1904-нші жылы

ауғыста Томда Г.Н.-тың үйінде отыр едім, 10-12 жаста екі қыз
кіріп келіп: «Біз гиназиаға түстік, бізге енді оқуға төлейтін
ақша керек, кітап, қағаз, қалам-қарындаш, қыздардың киімі ке-
рек» деді Г.Н.-ға. «Жарайды бәрі-бәрі болады, ертең сағат 10-да

келіңдер, керектеріңнің бәрін сатып алайық» деді Г.Н. Қыздар
қуанып лақтай ойнап, секіріп шығып кетті. Г.Н.-тан «бұлар
кім?» деп сұрадым. «Кім екенін өзім де білмеймін» деді күліп.
Биыл жазғытұры екеуі келіп: «Біз оқу оқиық дейміз, бірақ,

әке-шешеміз кедей. Біз сізден ақша-көмек сұрай келдік» деді.
«Олай болса жарайды, мен сендерді оқытайын, күз сендер
гимназиаға түсіңдер, онан әрі тағы көрерміз» дедім. Сонымен
жаздай екі баланы оқытып едім, енді бұлар гимназиаға түсіпті,

осы» деп күлді Г.Н.
1915-нші жылы Г.Н. 80 жасқа толды. Г.Н. атына бағыштап
шәкірттері кітап басты. Соған қосылып қазақтың өлеңін, жы-
рын, мақалын біздің қазақ жастары да баспақ болды. Мына «Ер

Сайын» мұның басындағы Ақыметтің «Г.Н.-ға тартуы сонда
басылмақ болған еді.
«Күншығыс баспасы» баспақ болып отырған Баржақсыұлы
Ақымет жиған «Мың бір мақал» да Г.Н.-ға қалап басылмақ еді.

Григорий Николаиш Потанин
Осы келер жаз Потанин Семей облысы, Қарқаралы уезі,
Тоқырауын өзені бойына барады. Иіуіннің басында «Қойанды»
жәрмекеңкесінде болады. Тоқырауында жаздай жатып, қазақ-

ты аралап көрмекші, қазақтың ертегі, жұмбақ, мақал, ескі жақ-
сыларының сөзін жинамақшы.
Потанин дүниедегі тілдердің бәрінде айтылған неше жұрт-
тың іргелі мақал, өзге сөздерін қарастырып, сонан қай жұрт

қай жұрттан өнеге-үлгі алғанын шығарып отыр.
Неше жүз пұт құмды жуса бір аз мысқал алтын шығады.
Потанин көп ертегіні ақылдың елегіне салып елеп, ішіндегі аз
алтынын тауып береді. Мысалы: қазақтың «тәңірі» деген сөзі.

Монғол тілінде: аспан – көк, қытай мағынасында. Қазаққа бұл
«тәңір» деген сөз монғолдан қалған бұрынғы уақытта, қазақ
мұсылман болмай тұрып монғолмен «дін» дос еді.
Тағы Потанин жазады: қытай мен монғол шекарасында

«Ордост» деген орын бар, бұл губерниа аты, «Қуанқе» деген
өзен бойында монғол монастыры (сопылар тұратын мекен)
бар. Осы монғол сопылары тұратын жерде үш ақ киіз үй бар.
Бұл үйлердің бірінде Шыңғыс, қалған екеуінде Шыңғыстың екі

қатынының сүйегі бар дейді. Сопылар бұл үйлерге адам кіргіз-
бейді. Потанин өзі де кіре алмаған. Осы үш үйдің айналасында
бір ақ боз ат арқандаулы тұрады. Бұл ақ боз ат не ат? Жоғарыда
айтылған Шыңғыс монғолдың зор «тәңірісі» еді. Осы Құдай

Шыңғыстың жұмыртқаның ағындай боз аты бар еді, алтын
қазыққа бір монғол ұрлады. «Тәңірі» Шыңғыс ұрыны тауып
алып, өзің ұрлаған алтын қазық орнына қазық бол деп жерге
қағып, ақ боз атын ұрының мойнына арқандаған дейді. Жылда

9-ншы иіуінде монастырға жұрт жиылып, «Тәңірі» Шыңғыстың
сүйегіне намаз оқып, осы ақ боз атты құрбан шалады.
Шаларда бір монғолды тұрғызып, айағын топырақпен
көміп, ақ боз атты осының мойнына арқандаған болып, ырым

қылады. Осы монғол байағы алтын қазық ұрлаған ұрының
тұқымы-мыс.
Ақ боз аттың етін, терісін жапырақтап жұрт бөліп алады.
Осы бір жапырақ ет, теріні «Шыңғыс бағы» дейді. Шыңғыс

Қазақ тариқының төрт жүз жылын алады
Жинаған, түзеген: Байтұрсынұлы Ақымет,
Қыр баласы
Кеңес одағындағы елдердің Кіндік баспасы

Бастырушыдан:
Кеңес Одағындағы елдердің Кіндік баспасы бұл «жоқтау-
ларды» бастырғанда, мынадай ойменен бастырды:
Дүниеде ешбір тіл өз-өзінен шықпайды. Дүниеде ешбір

тілді бір шешен кісі ойлап шығарған жоқ та, шығармайды
да. Тіл деген нәрсе қалың елдің күндегі тұрмыс қазанында
қайнап пісіп, дүниеге келеді. Сонан соң ғана шешендер, бұл
«тіл көсемдері» тілді безеп жолға-жөнге салып жүйесін айы-

рып өсіреді. Сондықтан әдебиет тіліне негіз етіп ел аузындағы
тіл алынбаса, ол әдебиет адасып кетпек, енді ғана өсе бастаған
қазақ әдебиетін алғанда, мұны естен шығармау керек. Ел
аузындағы тіл дегенімізде, нені үлгі-өрнек етіп аламыз? Әрине,

осындай жоқтауларды, мақалдарда, жұмбақтарды, ертегілерді,
өлеңдерді тағы тағы осындайларды!
Тіл туралы Ленин секілді көсемдердің айтқан сөздерін,
үгіттерін оқыған не естіген кісі жолымыздың тура екендігін

басқаса керек.
Бұл «жоқтаулардың» ішінен әзіргі заманның жас тілшілері,
жазушылары талай материал табар деген үмітіміз бар. Мәнісі
көбірек қазақ тариқына тиісті болса да, тілін үйрену, тексеру,

тілінен пайдалану осы заман жастары үшін де керек жұмыс.
Қазақтың әзіргі тілі бай, жалпақ түсінікті, өткір, қысқа суретті
болса, көп құрал-жарақтан бірінің жөнделгені де.
Сыршы

Құйрық атып құлиа,
Түлкідей қашқан жымиа,
Қараңды үзіп барасың
Бізден де қайран дүниа.

Көп жылдар қудым артыңнан,
Лашындай сызып жер қиа.
Бірде шығып шарыққа,
Бірде сарықтым тұңғыйа.

Күнім базар, түнім той,
Замандас жаран жиылып,
Сауық-сайран өне бой.
Шад-шадыман күндерім

Демедім бастан өтер ғой.
Дәурен өтіп, жас жетіп,
Замандас құрбы адамдар
Азайып келіп о бітті,

Көзімнен болды зым-зыйа.
Шағалалары көлдер шалқыған,
Күмістей жүзі балқыған,
У-шу болып құстары,

Қаз, үйрегі қалқыған.
Суына жылқы жабылса,
Шуақтап жатқан көп балық
Судың бетін үйіріп,

Тереңге қарай бұлқыған.
Судың бетін жел есіп,
Кесе-кесе жалданса,
Иіндесіп, тіркесіп,

Көбіктеніп толқыған.
Сондай бір көлдер суалса,
Бұлағы кеуіп, құм алса,
Ақыры оның не болар?

Тартқан айбар ту сыртың,
Айбатпен қозғап жақ ұртын,
Ауылдап жүзген нән балық
Басын соғып қайраңға,

Ит пен құсқа жем болар.
Зауалы үшін айдын көл
Қара жермен тең болар.
Бұтағы көкке қараған,

Жапырағы жайқалып,
Тамыры жерге тараған
Бәйтеректер қуарса,
Мұнарланып, буланып,

Әуелгідей көрінбес
Жолаушыға қыйадан.
Қаршығасы шаңқылдап,
Лашын құсы қаңқылдап,

Басынан оның ұшар ма
Мамығын төккен ұйадан?!
Күні өткен бәйтерек
Желмен құлар әлсіреп.

Іріп, шіріп жатумен
О да қара жер болар.
Заманы өтсе жастағы,
Сонда білер кей адам

Құтылмасын баршаның
Лауықта маңдайына жазғаннан.
Шәңгерей

(Мамайдың шешесі Қараүлектің жоқтап айтқаны)
Ай, Орағым, Орағым
Жалғыз қалдың, қарағым!
Мамайжан еді ырысың,

Бір құрсақтан дүреген
Екеу еді туысың.
Екеуің жауға барғанда,
Қалмақты жеңді ұрысың.

Серіксіз қалдың, Орағым,
Дүние шіркін құрысын!
Қарағым, Орақ, ай, Орақ,
Алштап ұран шақырса,

Айбалтасы қонды, Орақ,
Құбысының алды, Орақ.
Мамай кетіп алдында
Туғансыз жалғыз қалды Орақ!

Атыңды дұшпан атаса,
Мамай еді серігің,
Оркөз еді көлігің,
Артыңда жалғыз сен қалып

Мамайдың көрдім өлігін.
Мамайжан бойға біткенде,
Арыстан, бәрі етін жеп,
Қанып еді жерігім,

Мамай еді қуатын.
Екі жыл шөлге қамады,
Қалмақтың бермей суатын.
Айқай енді күн қайда

Қойға тиген бөрідей
Жапыра қалмақ қуатын!?
Құлыны өлген ақ байтал,
Енді саған күн қайда

Ондай бала туатын?!
Қасыңа әскер ерітсең,
Мамай еді жолдасың.
Мамай тірі жүргенде,

Қалмақтың басы Қараман –
Оны ұстап өлтіріп,
Кесіп едің қан басын.
Қаты қан атты Қалмақтың,

Үш аттанып келгенде,
Отқа жақтың қаңқасын.
Мыңды байлап атқанда,
Дарымады етіне

Қой боғындай қорғасын,
Сол қызықтың үстінде
Неге өлмедім, сор басым
Мамай еді дәрменің,

Екеуің қатар жүргенде,
Беріп еді арманың,
Бәрін міндің қатарлап,
Жұрттағы сұлу жорғаның.

Есімқанның ары үшін
Қаты қанынан қалмақтың
Жеті бозды қорғадың.
Мамайжан тірі жүргенде,

Еліңді жауға бермедің,
Қолыңды айға сермедің,
Ормамбет биді қалдырып,
Ноғайланы тергедің.

Алтын шақтың үстінде
Қанмен қатар көлбедің.
Пәни дүние, қайтейін,
Екеуінің алдында

Қазам жетім, өлмедім!
Айналайын Орағым,
Жау жайлайтын жарағым,
Тайды жеген бөрідей.

Тәуір еді талабың.
Тарқамаса жақсы еді
Тау бетінде қонағың.
Дұшпандарға тіреген

Аумаса игі ед табаның.
Сарала туың салбырап,
Қалмақтың бұздың қамалын,

Қандардың білдің амалын!
Көзімнің Мамай нұры еді
Қан кеңесі құрылса,
Сымбатты сұлу құрылса,

Жау кеңесі құрылса,
Жасқанбай шапқан ер еді.
Сасқандар ақыл сұраса,
Ойы терең өр еді.

Қан тарығып, қалық сасса,
Жабықпаңыз, ноғайлы,
«Жауың қайда?» – дер еді.
Белдемешесін белденген,

Көкірегі желденген,
Қара қошқыл қан жұтып,
Қан жұтпаса, шерленген,
Болатын шарға қайраған,

Бедеу атын байлаған,
Шағанның бетін шаң қылып,
Төрт түлік малды айдаған
Ауылдың сыртын шаң қылып,

Жылқыны топтап байлаған,
Орданың сыртын қоршатып,
Тең азамат жинаған,
Күндердің күні болғанда,

Құдайдан пәрмен болған соң,
Маңдайыма сыймаған!
Күмістен ожау ойдырған,
Қысаң қара сабаны

Тұс-тұсынан қойдырған.
Алты қанат ақ орда
Ішіне Жібек жаптырған.
Егескен қанды күніңде

Алтын тақтан тайдырғанн.
Қараүлек анаң жоқтаған,
Тым-ақ, Алаш мақтаған,
Дұшпанды жерге таптаған,

Досты сыйлап, сақтаған,
Әбеу кескінді батырды
Басын кесіп күнінде,

Аш бөрідей аттаған.
Ақ сүңгінің қыйағын
Күміспенен қаптаған.
Ноғайлыны жау алса,

Үйде қарап жатпаған.
Ақ кіреуке сауыттым,
Аш құрсағым ауырттың!
Жылай-жылай жалықтым,

Қайғы жұтып, жабықтым.
Тас емшегім жібіттің,
Қу сүйегім еріттің,
Өкпе, бауырым суыттың,

Кәрі шешең қайғымен
Ағар бұлақ құрыттың.
Өзің тірі жүргенде,
Күдерін Жаудың үздірдің,

Тоқсандағы шешеңді
Қайратыңмен «мәз қылдың».
Қасіретіңменен бүгінде
Бұрымым желге тоздырдың.

Сары ала туды құлаттың,
Ел-жұртыңды жылаттың,
Құдай салды, мен көндім,
Бұл сапарды ұнаттың.

Өзіңді қылмақ қамады,
Ақ ордаңды талады.
Артыңда қалған жас бала
Қашан сендей болады?

Қырық ұл туса бір күнде.
Орның қалай толады?
Жұртыңды қалмақ ториды,
Кім мініп атқа, қориды?

Жерді құртқан жез аяқ
Мінбей түспей ариды.
Көзінің жасы көл болып,
Қараүлек шешең қартайды.

Ақ үйімнің арыстаны,
Боз үйімнің бостаны,
Алысқа кетіп, келмедің

(Қызы Қамқаның жоқтауы)
Бісмілләдан бастайын,
Шариғаттан аспайын.
Ішім толды қайғыға,

Азырақ көзім жастайын.
Алаштан озған әке-кем,
Жоқтаусыз қайтып тастайын?
Алатаудай әкеме

Ажалдың сыны келгені.
Жылағанды не қылсын?!
Көздің жасын көрмеді,
Қазақ болып зарлады.

Тілеуді Құдай бермеді
Кешегі жүрген әке-кем
Жоқтаусыз тастар ер ме еді?!
Шаншар Абыз нәсілінен

Алтау едік анадан:
Сәдібек, Асан, Бөдене,
Үсен менен Балапан.
Бесеуіне аға боп,

Алғашқы әкем қараған.
Жолбасшысы кеткен соң,
Айырылды қазақ панадан.
Төрт тіреуің бірі едік

Қиын қыстау іс келсе,
Бәрінен де ірі едік.
Енді қазақ не болар
Асқар тауы құлаған?!

Белгілі шығар Алашқа
Көңтажіге барғаның,
Он сегізде сол күнде,
Қалмақты сынға алғаның.

Қазақты жоқтап қалмақтан,
Араға сөзді салғаның
Қалмақтың қаны Көңтажы
Жауаптан ұтып алғаның.

Босатып едің, жан әкем,
Тұтқынды қазақ қалғаның,
Талап алған шабынды,
Қайырып алдың бар малын.

Олқысыз тоқсан жесірді
Сол жерде анық алғаның.
Қазақ пен қалмақ бас қосып.
Екі ұдай болған табында

Алдыңа бір жан салмадың.
Батыр жинап, ел шашпай,
Қылыш шауып оқ атпай,
Ақылыңменен жол тауып,

Қазақтың кегін алғаның.
Туғаннан-ақ жан әкем,
Жолыңды Құдай оңдады.
Қасиетің тағы мол,

Қас қылған саған оңбады.
Қазаққа деп заң жасап,
Қазыбектің қасқа жол
Артыңда мирас қалғаны.

Шариғат айтқан жол емес,
Закөнге тағы қол емес,
Дуалы ауыз айтқан соң,
Соларменен бірдей ғып,

Қазаққа бір жол салғаны.
Әкемдей болып жан тумас
Рулы үш жүз қазақта.
Батырларша ел шауып,

Қалған емес мазаққа.
Тақта отырған қан болып,
Өзіне де дұшпан көбейтіп,
Қалған емес азапқа.

Ақылменен жол тапқан,
Бағыменен ел тапқан.
Батыр мен қандар сасқанда,
Әкеме келіп жол тапқан.

Құдайдың берген бағында,
Талай қанмен қарысқан.
Ерді шауып, қан төккен
Талай ермен салысқан.

Бәрін де жеңген әке-кем,
Ақылмен орап алыстан.
Қазақ, қалмақ бас қосса,
Сан жүйрікпен жарысқан.

Алдымен келіп бәйге алып,
Олжасын қазақ үлескен.
Орынсыз жерде қан төгіп,
Қас қылған емес бір жанға.

Басын иіп, құл болып,
Бағынған емес бір жанға.
Қазаққа арман жол салдың,
Қолайлы қылып әр заңға.

Жесір қатын, жетім ұл
Әруағыңа тайанып,
Ие болды мал-жанға.
Жоғалмастай жол салып,

Үлгі болып сөз қалып.
Кеткен жоқ әкем арманда.
Өз басында бағы жоқ,
Сүйеніп тұрар жаны жоқ.

Қара қылды қақ жарып,
Әділ өткен, әке-кем,
Байытсын Құдай иманға.
Үш жүздің ұлы жиналса,

Алдыңнан кеңес тарқаған.
Ақылың, бағың мол еді
Айдың көлдей шалқыған.
Сырдың бойын жаратпай,

Мал өсірер орын деп –
Қазақтың ұлын өрдіріп,
Қоныс әпердің Арқадан.
Орыс, қазақ, қалмаққа

Жұпардай иісін аңқыған,
Әруақты туған жан әкем,
Озып артық даңқынан.
Өсиет қылдың қазаққа:

«Сарыарқа болсын қонысың,
Қалмақ, сартпен жауықпа,
Болмасын, – дедің, жұмысың.
Өнерсіз өскен ел едің,

Біреу саған жау болса,
Паналауға жарайды.
Мынау көрші орысың,
Орыспенен жауласпа.

Есінде болсын бұл ісім!»
Ақылың бағың молынан,
Елің ерді соңынан.
Арқасында әкемнің

Отырған жоқ бұл қазақ
Ешкімнің кейін тобынан.
Он сегізде сөз бастап,
«Қазықбек би» атандың,

Болар бала боғынан».
Қайран сабаз, әке-кем,

Алты атасы бай өткен,
Алты атанға жүк артқан.
Жеті атасы бай өткен,
Жеті атанға жүк артқан.

Үйде сұңқар түлеткен,
Қыйадан сұңқар тілеткен.
Алтайы қызыл түлкі алған,
Қыйадан барып теке атқан.

Паршаны бөздей жырттырған,
Жібекті жүндей түттірген.
Қонақ келсе – қон деген,
Қой семізін сой деген.

Тойға қазан астырған,
Жақсылыққа көзін жеткізген.
Шылаушын салып ат мінген,
Шыңыраудан алып су ішкен.

Шынжырлы қауға тарттырған,
Қайыңнан астау шаптырған,
Қаптатып жылқы жаптырған.
Айдалаға айдатқан,

Тұлымдығы байлатқан.
Қалмақтан жылқы қудырған
Құлынын жолда тудырған.
Жамбасынан отырған,

Санама жұлдыз батырған.
Бес тақа паршадан тон киген,
Жеті рудан қол жиған.
Әуелі Құдай қалаған,

Асылы нұрдан жаралған.
Ақ сұңқардай түлеген,
Тойаты әбден қаңған соң,
Алыстан дұшпан аттанса,

Қара бір таудың жылғасы,
Қалқына бағлан құлжасы
Сүйіндіктің ағасы,
Алтыннан салған сырғасы.

Алаштан дұшпан сөз келсе,
Алдында жүрер жорғасы.
Қара бір таудың өлкесі,
Аты Алтайдың серкесі.

Жарлығы жалған болмаған,
Қан, қараның еркесі.
Базардан келген бөз еді,
Жақсыдан қалған көз еді.

Еділдің қызыл желіндей,
Саулап тұрған сөз еді.
Айдыны таудан зор еді,
Дәулеті көлден мол еді.

Өзім бір деген Алашқа
Аласы бір жоқ түр еді!
Айғыр бір қуған құлындай,
Адам ұлын жақтаған,

Әділдікке салғанда,
Кәпір, қазақ мақтаған.
Құрама жиып ел қылып,
Туысын таза сақтаған.

Тілі шайпау тентектер
Ақылына тоқтаған.
Көлдегі аққу дауысты,
Ақ сұңқар құстай шалысты,

Ерегіскен дұшпанмен
Айдағардай салысты.
Қанғай түскен асылдай,
Қалшайғанмен қарысты.

Екі де айыл тізгін бір,
Бір өзім деп салысты.

Толқын топқа барғанда,
Ішінен шығып сөйлеген.
Сүйіндіктің баласын
Өз аулындай билеген.

Елім Алтай екен – деп,
Еркінше зорлық қылмаған.
Ертегі өткен замандай
Елдің қамын ойлаған.

Асылық айтып алдаға,
Күнәгер ісі болмаған.
Адалдығы әлемдей
Дін сөзіне таймаған.

Ақылды және данышпан
Кеудесіне сыймаған.
Мұнарадан жол алған,
Бұқарадан қол алған,

Жалғыз қылдан нәл алған.
Әруақты ердің тұсы еді,
Адал пірдің мұрты еді,
Қожалар оқыр Құранды.

Құраннан басқа пайда жоқ,
Ажалдығы қайла жоқ.
Сарғайғанмен өлмек жоқ,
Ойбайменен келмек жоқ.

Есірде қылыш жүзіндей,
Қалайы сандық ішінде
Алтын дәлда алпыс мың.
Күз қонысын сұрасаң,

Қойанды мен жыланды.
Ұзын аққан бойынды
Мекен қылды Нұраны.
Тірісінде көп берді,

Зекетім деп, қуанды.
Жесір қатын, жас бала,
Қайырымен жұбанды.

Көшкенде мың жылқы айдаған,
Тай қысырып қалмаған.
Сегіз руға мал берген,
Сексен қысырық байлаған.

Бетегелі кең тарлау,
Беткейге біткен раң-ды.
Тәті өтті деп Алтайдан,
Қайрат кетті деп қуанар,

Дұшпан көңілі уанар.
Барсаң сәлем дегейсің
Ақжол баласы Арғынға,
Атпен желі тарттырдым

Кереге бойы шалғынға.
Дұғай сәлем дегейсің
Қошқарұлы Қорамға,
Қорам орта болды деп,

Қоңсыны күндеп азбасын!
Бір Аллаға жазбасын!
Ішсін, кисін, тойласын!
Сұм дүние өтерін!

Төр алдына бармасын!
Ұжмақ төрі он тарау,
Ойнай күле жүргейсің!
Бейістің төрі бес тарау,

Белгілі болып жүргейсің!
Аллаға ісің ақ болса,
Нұрдың қызын сүйгейсің!
Шері мен тауып шербеттің

Су-сусынын ішкейсің!
Жә, Мұқаммет қолдағай,
Көп жылаған үмбетін!
Көп тілеуі көл болмай,

Күйіскенде дәулетін,
Айан болсын әулетің!

Барша менен мәулімді
Боз тайлақтай айдаған,
Жорға менен жүйрікті
Тай-құнандай жайлаған.

Қожалардың айтқаны
О дүниенің сөзі еді.
Ақкер үйге сыймаған
Алып бір жоталы төбе еді,

Алладан бұйрық келген соң,
Бұ дүниеден жөнелді.
Шаңырағын идірген
Шынар деген ағаштан

Мал байлығы бір асты
Біткен қазақ Алаштан.
Бетіне жан келмеген,
Майғы менен Танастан.

Үш мейрамның ұлында
Қуандық пен Сүйіндік
Жан болмаған таласқан.
Ексе де елге бітер ме

Мұндай мырза жарасқан?!
Бесінде мектеп оқыған,
Алтысында ақыл тоқыған.
Жетісіне шыққанда

Жетпіс пірден сөз сұрап,
Құдықтай көзін шоқыған.
Сегізіне келгенде
Сүйіндікке бас болған.

Аққан селдей толқыған.
Тоғызына келгенде
Туған айдай балқыған.
Енді онға шыққанда

Дәулеті көлдей шалқыған.
Он біріне шыққанда
Әруағы асты қалқынан.

Қоғамы күшті ер еді
Киімді бала тудырған,
Алтынды қылыш будырған!
Абылайлатып ат қойып,

Дұшпанды көрсе қудырған!
Көп сарғайтып келместей,
Кене қан, саған не болды?
Тұлпардан сайлап ат мініп,

Дорбадан жеміс жегізген.
Жем орнына бал беріп,
Қысырдың сүтін емізген.
Басын қалың жау жетсе,

Алып та шығар дегізген,
Кенекемді қалдырып,
Көк буырыл, саған не болды?
Патшада бар алтын тақ,

Жасынан жаббар берген бақ.
Без белді қара бүркітті.
Шабытты туған сұғанақ.
Қанаты жоқ, құйрық жоқ,

Бір анадан жалғыз тақ.
Көп сарғайтып келместей,
Наурызбай саған не болды?
Кенекем менің кеткен соң,

Заманым қалды тарылып,
Қалық иесі қандардан
Жетім қалдық айырылып!
Екі бірдей қанатым

Топшыдан сынды қайрылып!
Балдағы алтын ақ берен,
Тасқа тиді майрылып!

Кемшілік түсті басыма,
Көрінгенен қаймығып!
Жаңбыр жаумай, су болды
Бұлы қымбат манатым!

Тасқа тимей кетілді
Балдағы дандан11 болатым!
Топшысынан үзілді
Екі бірдей қанатым!

Кенесары, Наурызбай,
Асып туған санатым!
Қырғыздан біткенге ұсайды
Тағдырлы ажал сағатың!

Жаның қайдан жай табар?
Жадыңда Жаббар болмаса:
Көңілің қайдан жай табар?
Көруге дәулет болмаса.

Қолдың көркі бола ма?
Барабан, керней болмаса.
Жұлдыздың көркі болма ма?
Ішінде Ыбырай болмаса.

Қарашыда не күй бар?
Айбынды қаны болмаса.
Кенесары – Наурызбай
Қол басында болмаса!

Халық иесі қандарды
Қалай айтсам, мін бар ма?
Шегірткеге таланған
Қырғауылда жүн бар ма?

Жапалақтан сескенген
Жалғыз қазда үн бар ма?
Қандарынан айырылған
Қарашыда сын бар ма?

Қайран есіл қандарды
Енді бір көрер күн бар ма?
Кене қанның тұсында
Қарт бурадай жарадық!

Жауды жасқап жапырып,
Жауған қардай борадық!
Абылайлап ат қойып,
Дұшпанның алдын орадық!

Қанымыздан айырылып,
Шіл боғындай тарадық!
Көрінгенге қорғалап,
Кісі аузына қарадық!

Өзіміз шапқан Созақта!
Сарттан ақыл сұрадық!
Кенесары кеткен соң,
Иесіз қалды тағымыз!

Наурызбай төре кеткен соң,
Бастан тайды бағымыз!
Бұлбұлдай сайрап жүр едік,
Байланды тіл мен жағымыз!

Азғанымыз емес пе,
Қойшыдан сынды-ау сағымыз?
Артында қалған жетім ел,
Келіспеді-ау сәніміз!

Ақырында, әлеумет,
Осындай болды қалымыз!12
12Бұл қисаны шығарған
Нысанбай деген жыршы еді.

Кене қанның тұсында
Жұрттан асқан сыншы еді.
Айтқан сөзі үлгілі
Құлақтың бір құрышы еді.

Өлең-жырға Нысанбай,
Машһүр шешен нар еді.
Бір естіген адамдар
Сөзіне тағы зар еді.

Көзімен көріп сөз қылған
Соғыста өзі бар еді.
Қ.б.

Жетісудан жем жеген,
Жетілі Жантай ер деген.
Қожа, Қанай тең деген,
Тең дегенде, Жантай батыр кел деген.

Түбекті найза қойысқан,
Түбінен бері оқшыған.
Қарағай найза қайысқан
Қалыңнан бері оқшыған.

Алты арыстың данасы
Қан Жантай бұл айтулы
Қарабек батыр баласы.
Жан Жантайды біз айтсақ,

Не жерінде шаласы?
Алақан жайса – батасы,
Қан Қарабек атасы;
Төменгісі Қоқанға

Үкім айтып жатшы екен,
Қан Жантайдың барында,
Орысқа елші кірші екен,
Ол ақылды білші екен.

Қан Жантайдың барында,
Қалмаққа елші кірші екен.
Былдырлаған қалмақтың
Тілін жуда білші екен.

Айтулы қан Жантайдың
Мінген аты боз екен.
Қалмақтың қаны Қонтайшы,
Батыр Қонтайшымен

Қарабек екеуі дос екен.
Қараның қаны қан Жантай,
Бейіске осы кірмей ме?
Ендігілер білмесе,

Ілгері өлген білмей ме?
Бегілер бегі тұсында

Белсеніп шыққан қан Жантай,
Құс бегілер тұсында
Құтыра шыққан қан Жантай,
Оны да білер көрелі,

Қан Жантай өзі Зерелі.
Қан Жантайды біз айтсақ:
Абыройлы ақ жүзді,
Айыр сақал, қылыш мұрт,

Алақан жайса-батасы,
Қыйаметте жолы ашық.
Иманы кеткен өзіне,
Ырысы қалған ауылына.

Келмесі кеткен өзіне,
Кеңесі кеткен аулына.
Мінген аты кер болған,
Көтергені ту болған.

Тұқымы шеттен у болған.
Ақ қыйадан түн қайтқан,
Ақ жолбарысқа үн қатқан.
Ақ қыйаның астынан

Ақ жолбарыс тосалық,
Ақ жолбарыстай шамданып,
Ақ сұңқардай шаңыранып
Қан Жантай, өлдің, көшелік.

Жантай қан болып жүргенде,
Туғанын түйедей көтеріп,
Дұшпанын қара қойдай бөктерген,
Кешпей суды толқытқан,

Шаппай жауды қорқытқан.
Қан Жантайдың ерлігі
Қан Жантайды сұрасаң,
Сілбеден сірге қидырған,

Шелектеп қымыз құйдырған,
Сыңсыма көйлек ақ тамақ,
Жолда неке қидырған.

Қызыл құйрық нар ма екен?
Қырғызда сіздей бар ме екен?
Қара құйрық нар ма екен?
Қазақта сіздей бар ма екен?

Қара мақпал терлігі,
Қазақтан шыққан ерлігі.
Қызыл мақпал терлігі,
Қырғыздан шыққан ерлігі.

Жантай қан болып жүргенде,
Жә! дегенде жақпаған,
Мылтықты кісі батпаған.
Жә! дегенде соңынан

Ат үстінде киінген.
Жантай қан боп жүргенде,
Шаңырағын жалатқан.
Сары жезбенен қадатқан,

Уығының ұшын ұстатқан.
Ақ үйіне қыстатқан,
Төрені төрге түнеткен,
Тұсына тұйғын түлеткен.

Бекке барса, белгілі,
Бек аулына Танұлы.
Белгілі Жантай Айтұлы,
Бек қасына отырған

Белбеуін зерге толтырған
Қан қасына отырған,
Қалпағын зерге толтырған,
Қазғалдақ мойнын қайырған,

Қаттан жемін айырған
Безгелдек мойнын қайырған,
Бектен жемін жайпаған,
Қан Жантай сөйлеп бергенде,

Ата-кем батыр Шоқшолай
Ақ, жорғаға мінсе, найқалған,
Сақалы аласын шөптей шайқалған.
Кер жорға мініп, жол жүрген,

Керней тартып, қол жүрген,
Кер жорға қорқып – тай болды,
Атекем қорқып – жай болды.
Сұр жорға мініп, жол жүріп,

Сырнай тартып, қол жүрдің.
Сұр жорға қорқып – тай болды,
Сырнай қорқып – най болды.
Атекем қорқып – жай болды.

Жасқа шыққан бүлдірген,
Жалмап жесем, тойам ба?
Жасында кеткен атекем,
Жарыса мінсең, жеткей ме,

Қонысқа шыққан бүлдірген,
Көбін жесем, тойам ба?
Қосында кеткен ате-кем,
Қулықты мінсең, жеткей ме?

Ителгі, сұңқар – екі құс,
Құс салыса кеткен бе?
Бейіс, дозақ – екі жол,
Жол шалыса кеткен бе?

Атекем, бейіс, дозақ өте бар!
Онан жайлы таппасаң,
Сүпірәлі көлде сұқсыр бар,
Шомқар сілтей өте бер!

Онан жайды таббасаң,
Қазанды көлде сасам бар,
Қаршыға сілтеп өте бер.
Онан жайды таббасаң,

Есілме тола теке бар,
Ел таббасаң, меке бар,
Мекенің бес есігі ашылсын!
Жолыңа гүлі шашылсын!

Қоғалы көлдің сары елін,
Атекем бастағанша бар елің.
Алтынды құрдың сары елің,
Айтқанымша бар елің.

Құлашын теббеген
Құда бүтін бар ма екен?
Атекемді сүймеген
Шуда бүтін бар ма екен?

Қара лашын теббеген
Қазда бүтін бар ма екен?
Үш Қосай менен Манастай,
Жез ішінде қоладай.

Атекем өтіп кеткен жол еді-ай
Атекем, келінің Кете кеткенде,
Атекем, кеңесің жұртқа тигенде,
Атекем, босағаң болат болғанда,

Атекем боқшаңа манат толғанда,
Не қалдырдың дүниеден?!
Шудан сусын бойлаттың,
Шүйлі салып ойнаттың.

Ілеген сусын бойлаттың.
Ителгі салып ойнаттың.
Тіл мен тісім қайраймын,
Білгенімше сайраймын.

Төбел торы құйрығын
Төрттен шалған, қан атам!
Төренің ұлын қосшы ап,
Жерді шалғын, қан атам!

Молдасына жүзді алған.
Белгісіне бетті алған.
Бес кекілік таңдап қыз алған,
Қазақтардың оттығын

Түндігінен көтерген,
Алып және тептірген.
Алтындарын алдырған,
Атына таға салдырған.

(Он екі жасар әйел баласының жоқтағаны)
Әуелі адам Пайғамбар,
Екінші сөзім Мұқамбет.
Дүниеге шықсаң – бар өлім,

Мұқамбетке болса үмбет.
Азырақ дастан айтайын,
Дұғада болған әлеумет.
Жыламайын десем де,

Ішімде жылан, сыртым дерт.
Ұйадағы сұңқарға,
Дүбірлі туған тұлпарға
Тағдыр еткен құдірет.

Елу алты жасында
Дүниеден қайтты арыстан –
Әруақты туған атақтым,
Тойат тілеп алыстан

Бабасынын сөйлесем,
Белгілі бекзат данышпан.
Еділден өтіп ер шақшақ,
Дұшпандармен тоғысқан.

Шілтеңдер жырақ болмапты
Аманжол деген дабыстан.
Онан бергі ер Қосай,
Қалмақты қатар жарыстан.

Сол бабамның алты ұлы
Бос қалмапты намыстан.
Үмбетей атам, Жәнібек,
Бабалардың руқы

Бұларға келіп қауышқан?!
Қатар шыққан екі ердің
Қариалары жоқ еді
Билік айтып тауысқан.

Бергі атамыз Аралбай,
Шыға бір шапқан қамалға-ай.
Қыдыр дарып ер болып,
Нәсілі қалды заманға-ай.

Өз атасын сұрасаң,
Мырза Көбек, Танабай,
Келмеген ешкім жолына-ай.
Байлық, бектік, жомарттық –

Бәрі де келді қолына-ай.
Тулап өткен істерін
Келтіреді тәңірім оңына-ай.
Кешегі менің әке-кем,

Жиырманың ішінде
Атанып едің Төлебай.
Қулығың сал, дос-жарлар,
Бір азғана зарым-ай.

Заманына лайық
Қараның болды-ау қанындай.
Дұшпандарын ықтатты,
Беткейден соққан дауылдай.

Алашқа жеңсік көрінді,
Шамсаттық сары қауындай.
Бабалардың руқы
Қолдаған екен жаңылмай.

Батырлығын сұрасаң,
Бабасының қалыбы-ай.
Мырзалығын сұрасаң,
Көңілде нұрдың жарығы-ай.

Дұшпандардан саспаған,
Құданың берген сабыры-ай!
Баласына үш жүздің
Кетіп еді дабылы-ай!

Айтылса қайғы босайды,
Болғаң соң істің анығы-ай!
Үш уездің қазағы
Басықара датқаның,

Басын қосқан асында.
Болғандардан естимін,
Болмасам да қасында.
Сұқ қылышты сонша жұрт

Әкекем сынды асылға.
Қыпшақтың өңкей манабы
Кез болыпты ашуға.

Балқожаұлы Ыбырай
Артын жиып жөнелді,
Басын қорғап қашуға.
Мұны көріп әке-кем,

Аманжолдап ат қойды,
Тасыған көңілің басуға.
Қуып жетіп соңынан,
Ағалығын білдірген,

Көрмегенін көргізген,
Боз балаға айдатып,
Қайтарып топқа кіргізген.
Бекмұқамбет болысын,

Иініспектір орысын,
Жұмылған көзін аштыртып,
Өкшесінен бастыртып,
«Жан сауға, батыр!» – дегізген.

Талай жерде, әкеке-ай,
Бітіп еді арманың,
Бәрін де міндің қатарлап
Жұрттағы сұлу жорғаның

Көңіліңе жақпаған
Дұшпанның бұздың қорғанын.
Жомарттық еттің артықша.
Дүниенің біліп жалғанын.

Орыс, қазақ әкімге
Ықпалыңды жүргізіп,
Жауатын күндей торлардың.
Менменсіп келген талайды.

Қолыңмен илеп толғадың.
Жолды жолсыз болса да,
Бетіңе алған ісіңнен
Абыройсыз болмадың.

Бәсеке өткен туғанда,
Асылмен белің буғанда,
Күншілік кіріп көңіліне,
Жауыздық жолын қуғанда,

Айамасаң жылаттың.
Ізгілік етсең-ұнаттың
Жайауына ат болып,
Жалаңашқа тон болып,

Сылап – сипап жұбаттың.
Жұртыңды жауға бермедің,
Алысқа қолың сермедің,
Өрге жүзген жайындай,

Ашынған сайын өрледің.
Қалық иесі қандармен
Қалықты қатар тергедің.
Заманыңдағы ерлердің

Тағында қатар көлбедің.
Сол сықылды әкемнен,
Қабыл болып, күн туып,
Құрбан да болып өлмедім.

Осындай менің әкекем,
Ордалы бектің нұры еді.
Тамам Алаш бас қосса,
Айтулы тудың бірі еді.

Рүстем мен Дастандай
Заманындағы сері еді.
Жау кеңесі құрылса,
Жасқанбаған ер еді.

Сасқандар ақыл сұраса,
Жабықпа, қалқам!» – дер еді.
Қырғыздың Алатауындай,
Дұшпандар аспас бел еді.

Іздегенің табылған,
Белгілі шалқар көл еді.
Азғана күн дүниесі
Қолымен сермеп жөнеді,

Екіталай жерлерде
Дүние жолдас демеді.
Сол секілді әкемнен,
Айналайын аталар,

Айналсам, калай айып етеді?!
Заманында әке-кем,
Қандардың жиған құралын.
Шымшыр канар дүниеге

Келтіріп еді оралын.
Атадан жалғыз туса да,
Мал үстіне, мал беріп,
Қанат, құйрық – жал беріп,

Жеткізген Алла мұрадын.
Бес отауын түсіріп,
Көркейтіп еді жанабын.
Қатар қосқан дұшпанның

Тарылушы еді танабын.
Азамат жинап ат байлап,
Істеді бестік талабын.
Еркінше жүріп ішінде,

Аралады әке-кем
Тобыл, Торғай алабын.
Келмейтін еді белсеніп
Естіген қазақ қабарын.

Дұшпаныңа тірелген,
Айналайын әкеке-ай,
Аумайтын еді табаның.
Бір күндерде әке-кем

Арғымақ бедеу байлаған,
Болатын шарға қайраған,
Наурызым, Сыпсың-екеу су.
Жағалап көшіп жайлаған.

Ауылдың сыртын шаңдатып,
Торлантып бие байлаған.
Орданың ішін қоршатып,
Тең азамат жинаған.

Күнде жиын, күнде той,
Дастарқанын жыймаған
Мәжіліске мәз болып,
Тарқатуға қимаған.

Осындай қайран әке-кем
Азғана күн дүниеде
Маңдайыма сыймаған.
Қалай десе жарасар,

Әке-кемдей сындарға?
Нашар туған үш бала,
Қайғыңды аштым тыңдарға.
Көлеңкелі дарағым,

Құламаса, мін бар ма?
Темір қанат балапан
Ұша алмай қалса, сын бар ма?

Айағым салып қойнына,
Асылатын мойнына,
Әке-кем келер күн бар ма?
Жолы қиын біздерге

Ата менен ананың,
Қандай болып өтеді
Атасыз күні баланың?
Қазынасын күтелік

Жаратушы алланың.
Ташмұқамбет Ақымет,
Тілегін қатты тілейік
Қадірлі екі ағаның.

Руқы қолдап, жар болғай
Бұрынғы өткен бабаның!
Ерназар, Бекет, Ғабдолла,
Бірің – өңір, бірің – бой,

Алтын да сауыт жағаның.
Береке, бірлік деген бар,
Айналайын ағалар,
Болғайды мұның қабарың.

Ортаңда қалған үш анаң,
Қайтара көрме назарын.
Ақыл салып әжеме,
Айналайын әке-кем,

Сақтаушы еді ажарын.
Басып кеткен зіңді
Енді қайдан табамын?!
Бір кеткен соң қабар жоқ,

Зарлай, зарлай барамын.
Жаннаттан болып қорының,
Ұжмақтың ашқай шарабын.
Қысқартайын, қош енді,

Мұқтасар айлап тамамын,
Азырақ сабыр етсеңіз,
Үлкен-кіші, ағалар!
Көңіліміз ойран, көзде жас,

Қайғылы қасірет сана бар.
Мұндай жолдың қабарын
Ақылды бектер шамалар:
Алладан тағдыр-ажалды, оқ,

Біздерде мұндай жара бар.
Жақсылар көңіл жұбатса,
Қайғыны дәру жағалар.
Жылады деп сөкпеңіз,

Жұрт иесі ағалар?
Арыстан туған әке-кем,
Салтанатын асырып,
Достарын қашан аралар?

Елестейді көзіме
Қалың топқа кіргендей.
Сағынамын достарын,
Мәжілісінде жүргендей,

Өрбігеді көңілім,
Сіздермен еріп келгендей.
Қатарланған жорғадан
Сүйгенін таңдап мінгендей.

Алтан қынап ақ алмас
Беліне байлап ілгендей,
Арқауы таза ақ жібек,
Жағадан ұстап кигендей.

Біздерге туар қайда
Арыстан туған әке-кем
Маңдайымнан сүйгендей?
Қанатын тосып қақпалап,

Шырағым деп күлгендей?
Мезгілің болды-ау, әкеке,
Қайырылып қабар білгендей.
Күн болар ма біздерге

Көзін жасын игендей?
Келмес те болсаң, әкеке,
Өзегім отқа күйгендей.
Дауысы болмай кезеулі оқ

Кешегі менің әке-кем
Айнасы еді елінің.
Ит жүгіріп, құс салса,
Көркі еді екі көлінің.

Тойаты қанған сұңқардай
Базары еді бегінің.
Бәрі қасірет біздерге

Жүріп, тұрған жерінің.
Қайғыңды тастап артыңа,
Қайрылмастай көріндің.
Опасы жоқ дүние-ай,

Бекер екен сенімің.
Қарашаның қаны әкем,
Бұқараның бегі әкем.
Көлеңкесі күндік жер

Асқар тауға тең әкем.
Қол айағын жимаған.
Етек-жеңіл мол әкем.
Мұнарланған сеңгірдей

Дұшпандарға бел әкем.
Құрағы көктеп, гүлденген
Айдын да шалқар көл әкем.
Қыйадан дұшпан табылса,

Жасқанбайтын ер әкем,
Достарға ауыр жүк түссе,
Қатарланған нар әкем.
Көрген түстей біз болдық:

Осы ма екен, ұйада
Былтырғы жылы бар әкем,
Келмесіне көз жетті.
Жанаттан болғай талабың,

Ашық та болғай жауабың.
Нұрға толғай қабырың,
Жоғары ұшқай сауабың.
Үмбетім деп Мұқамбет,

Шапағат еткей назарын.
Әулиелер жар болып,
Ұжмақтың ашқай шарабын.
Он екі имам, шадиар

Артылдырғай қадамын.
Дұғасын қабыл алғайсың,
Артыңда ізгі баласының.
Айта берсем, сөз көп-ті,

Дүниеден қайтпай кім кетті?
Дұғадан жоқтап жақсылар,
Бағышла айет қыламын.

Рұқсат болса азырақ
Отырған достар, ағадан;
Өлімге мирас жыламақ.
Бұрынғы өткен бабадан.

Ажал ортақ әмбаға,
Атамыз Адам, Қауадан;
Пәндасына үкімет
Рақымы күшті Алладан;

Бағасы қымбат ата-екем,
Мысалында шәйіттің
Рақылат етті дүниадан;
Қайырылып қабар алмады

Айғайын туған баладан.
Белгілі бекзат бел асты,
Табылмас достар шамадан.
Ертеңді-кеш зарлатып,

Қайғысы асты қападан.
Ордалы қуда сын бар ма
Басшысынан адасқан?
Ата-екем келер күн бар ма

Талай тауға таласқан?
Алтында қылыш ай-балта
Асынса, ерге жарасқан.
Қалық иесі қандардан

Қайулы сағат жол ашқан.
Жан қуанған біз түгіл,
Жақсылар іздеп жанасқан.
Ай басқандай іс болып,

Бізге түсті қара аспан.
Айырылса, кімдер қайғырмас,
Жұрт иесі манаптан?
Тасқа салса қайтпаған

Адасты жұртым болаттан.
Қыйадан ілген қыран құс
Қайырылды ұшар қанаттан.

Ата-екемдей ер қайда?
Аузына жұртты қаратқан,
Сақилығын жүргізіп,
Алдынан кеңес таратқан.

Белгілі жұрттың бектері
Кездесті әрбір тараптан.
Қатарынан Құдайым
Тұлғасын артық жаратқан.

Көрген түстей айырылдық
Көлеңкелі дарақтан.
Тойған марал секілді,
Таудан аққан бұлақтан,

Ағасы елдің ата-екем,
Бұл сапарды ұнатқан.
Ағайын, туған әулетін
Қайғыға қамап жылатқан.

Сайранға жаққан панардай
Айрылды қалқы шырақтан.

Кешегі менің бегімнің
Бір азғана дастаны.
Жылады деп сөкпеңіз,
Жиылып келген достары

Алтын да кеудем жер болды
Үстімді тұман басқалы.
Ертеңді – кеш зарлаймын
Көңілімді ашқалы.

Күнде қызық, күнде той,
Мәжіліс еді басқаны.
Құлақ естіп, көз көрген
Жүргізді бір нұсқаны.

Тоғыз орда тіктіртіп,
Толтырып асыл жинаған.
Тоқсан қонақ келсе де,
Асып – саспай сыйлаған.

Сапырулы қымыз, салқын үй,
Мәжілісін тыймаған.
Ит жүгіртіп, құс салып,
Қыйаға бедеу қинаған.

Құмай тазы, қыран құс
Көзінен таса қылмаған.
Күнінде тойат алдырмай,
Сағат көңілі тынбаған.

Осынша дәуір үстінде
Күн шығарып тұрмаған.
Бес уақыт намаздан
Тоқталып мойын бұрмаған,

Шалғынсыз жерге қонбаған.
Төрт түлік малын өгізіп,
Күншілік жерді шарлаған.
Тоғыз қатар орданы

Тоқсан нарға қомдаған.
Айыр өркеш атанға
Айағымды салмаған.

Үш пәуеске тройке
Тоғыз атқа парлаған.
Балапан ерткен қаздай ғып,
Көзінен таса қылмаған.

Миуасы піскен дарақтай
Құдайым артын аңдаған.
Толысып тұрған күнінде
Шын сапарға жолдаған.

Ұлың мен қызың артыңда,
Әке-кем деп зарлаған.
Қадам басқан ізіңді
Басқа жанға қимаған.

Азғана күн дәуірім
Маңдайыма сыймаған.
Арыстанымнан айырылып,
Тарқады базар басымнан.

Алланың артқан ауыр жүк,
Орнады мұндай жасымнан.
Алтын да тұғыр ақ сұңқар
Ұшырдым жұртым, қасымнан,

Орын алған сұлтаным
Әр таптағы асылдан,
Жанған да отқа күйемін
Құрдасын көріп бегімнің

Қыйадан іздеп қосылған.
Сіздермен бірге келер деп,
Күтуші ем қабар досыңнан.
Балалы арқар баурайды

Мезгілсіз оққа тосылған.
Артында қалып қайғырдым,
Жөнеліп керуен асудан.
Көрген түстей дәуірім

Жана түсіп басылған.
Бастан жақты айырған
Әмірі күшті Алланың
Қайғысына жанғаным.

Әуелі Құдай, Пайғамбар!
Екінші сөзім Мұқамбет.
Еңбекті басқа бір өлім
Мұқамбетке болса үмбет.

Жылады деп сөкпеңіз;
Жиылып келген әлеумет!
Ақырын Құдай бермесе,
Орнады бізге бір нәубет.

Ағайын, бізден қабар ал
Әуезім – жалын, ішім – дерт.
Қарадан шығып қан болса,
Бекер екен үкімет.

Үкіметі құрысын.
Тартқызып кетті қасірет.
Өлімі құрысын!
Өрт екен.

Өзекке түскен дерт екен.
Өртенеді өзегім,
Өртетпейін десем де,
Мезгілсіз келді кезегім...

Әуелеп ұшқан сұңқардай
Білінбей кетті дерегің.
Бір бізге емес, бар еді
Орта жүзге керегің.

Көлеңкелеп отырған.
Құлады, қалқым терегім.
Бұл күндегі адамнан
Артық тұрған ер едің.

Ай батқандай қылдың да
Адастырып жөнелдің.
Артында қалған көп жұртың
Иесіз қалар демедің.

Ақылың көп болса да,
Азғана болды көмегің.
Ішіне сыймай, қабынды