Үздіксіз кәсіптік білім беру

Білім беру мекемелерінде бастапқы кәсіптік білім беру және кәсіби дайындық бағдарламаларын жүзеге асыратын білім беру мекемелерінің оқупроцесінде қолдануға арналған оқу құралы ретінде «Білім беруді дамыту федералдық институты» федералдық мемлекеттік мекемесі

КБЖ 32.973.26-04я75

Оқу құралында ЭЕМ операторларын дайындауға құзіретті тәсілді қолдану ұсынылады. ІBM-үйлесімді дербес компьютерлерде Wіndows XP операциялық жүйесінің басқаруымен мультимедиялық бағдарламалардың пайдалану негіздері берілген. Мультимедиялық бағдарламалар мен қосымшалармен тиімді жұмыс жасау үшін ДК аппаратты және бағдарламалық қамтамасыз ету үшін тараптар қарастырылған. Компьютерлік графика, цифрлық дыбыс жәе бейнежазба мүмкіндіктерін пайдалануға негізгі назар аударылған. «ЭЕМ операторы» мамандығы бойынша жұмысшыларды дярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруға арналған. Орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттерімен пайдаланыла алады.

Басылым. № 105112494. Баспаға жіберілді 15.02.2016. Формат 70 X 100/16. «Школьная» гарнитурасы. Офсетті баспа. Офсетті қағаз № 1. Басылым шарттары. л. 5,2. Тиражы 500 дана. Тапсырыс № «Академия» баспа орталығы» ААҚ. www.academіa-moscow.ru 129085, Москва, Бейбітшілік даңғылы, 101В, бет. 1. Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16679 25.05.2015ж. «Саратовский полиграфкомбинат» ААҚ баспамен ұсынылған электронды тасығыштардан басып шығарылды. www.sarpk.ru 410004, Саратов қ., Чернышевский көш., 59.

Осы басылымның түпнұсқа -макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады, және құқық иесінің келісімінсіз оның кез келген көшірмесіне тыйым салынады

Ақпаратты мәтін түрінде ұсыну «компьютерлік» өркениеттің даму тарихында ең ежелгі болып табылады. Алғашқы компьютерлер дисплей экранына немесе басатын құрылғыға тек алфавиттік- сандық белгілерді шығара алатын. Зааманауи бағдарламаларда ақпаратты мәтіндік ұсынудың үлкен мәні бар, оның мүмкіндіктері айтарлықтай өскен. Бұл қаріптерді (олардың көлемі, гарнитурасы, түсі және басқа да атрибуттары бар) басқарудың функцияларының үлкен саны бар аса танымал Mіcrosoft Word мәтіндік редактормен танысқан соң жақсы көрінеді. Арнайы бағдарламалар (мысалы, CorelDraw) қаріптердің түрлендіруін іске асыру мүмкіндігін береді. Ақпаратты мәтін түрінде ұсынуды пайдалану қандай да бір қосымша аппараттық құралдарды талап етпейді. Компьютердің стандартты конфигурациясы кез келген мәтіндік қызметтердің орындалуын қамтамасыз етеді. Wіndows операциялық жүйесінің оның басқаруымен жұмыс істейтін барлық қолданбалы бағдарламаларға қол жетімді болып табылатын түрлі кескінді қаріптердің стандартты кітапханасы бар. Қаріп — бұл белгілі көлемі, стилі және дизайны бар белгілер жиынтығы. Бұл жиынтыққа түрлі алфавиттердің әріптері кіре алады (мысалы, кириллица, латиница немесе қытай тілінің әріптері). Одан басқа, қаріптер алфавитке кірмейтін сандарды, тыныс белгілерін, мысалы доллар белгісі $ немесе электронды пошта @ және түрлі символдарды қамтиды. Әрбір қаріптің өзінің атауы бар және түрлі атрибуттармен сипатталады.

Кез келген мәтіндік құжаттың қаріпі үш негізгі көрсеткіштермен: гарнитура (пішіні), кегль (көлемі) және бөлінумен анықталады. Формат мәзірінде қаріпті орнату немесе оның түрін, оның көлемі немесе атрибуттары көрсеткіштерін орнатуды өзгерту үшін Қаріп позициясынды және Қаріп қосымша парағының пайда болған терезесінде қажетті орнатуларды жасау қажет (сур. 1.1). Қаріп терезесі оның пішінін анықтайтын қаріп гарнитурасын таңдау үшін қызмет етеді. Қаріп гарнитурасы деп белгілі суруноктің белгілер жиынтығын айтамыз. Компьютерлік баспа жүйелері үшін құрылған қаріптердің орасан зор санына қарамастан, оларды төрт топқа бөлуге болады: кертілген таңбасы бар қаріптер (антиква — serіf), кертілген таңбасы жоқ қаріптер (гротесктер — sans serіf), декоративті (decoratіve) және қолмен жазылған қаріптер (scrіpt).

Қаріптердің көптүрлілігі арасында ең танмал болып табылатындар:

Операциялық жүйенің өзі келесі қаріптерді пайдаланады:

Әдепкі қалпы бойынша Word мәтіндік редактор Tіmes New Roman қарпін, 12 кегльді, бөліп шығармай ұсынады. Кез келген мәтін фрагментін өзгерту үшін оны тінтуірдің оң клавишасының фрагменті бойынша шертіп, оны бөліп көрсету қажет, Қаріп позициясын таңдап, тізімнен лайықты гарнитураны таңдап алу қажет.

Қаріптерді таңдау барысында төменгі терезеде оның пішінің үлгісі пайда болады. Әріптердің орнына бос тікбұрыштар пайда болған жағдайда, бұл қаріп кириллицаны қолдамайтынын білдіреді және оны қаріптер кітапханасынан алып тастауға болады.

Қаріптің көлемін өзгерту үшін мәтін фрагментін бөліп алып, келісті көлемін таңдау қажет. 72 тармақтың ең ірі қаріпі жарамаған жағдайда, қолмен кез келген көлемді теріп енгізуге болады, мысалы 700 тармақ. Бұл әрбір әріпі А4 форматтың бетін тұтас алған жағдайда плакаттарды жасау барысында жарамды болуы мүмкін.

Wіndows XP операциялық жүйесінің стандартты жеткізілімі түрлі қаріптердің тұтас кітапханасын құрайды. Қолайлырақ пайдалану үшін оны редакциялауға болады: қажетсіз қаріптерді адып тастап (кириллицаны қолдамайтын немесе жәй ғана ұнамайтын), жаңаларын қосу қажет. Кітапхана әдетте C:\Wіndows\Fonts мекенжайындағы папкада орналасқан. Оған Басқару панелі арқылы жетуге де болады (сур. 1.2). Қаріптер файлы әдеттегідей ашылады. Ашылған терезеде жұмсақ француз бөлке нандары туралы әңгіме болатын болса, онда бұл қаріп кириллицаны қолдайды және олармен орыс тілінде мәтіндерді теру және рәсімдеу барысында жұмыс істеуге болады. Мәтін тек ағылшын тілінде ғана болса, бұл қаріп кириллицаны қолдамайды. Кітапхананың барлық қаріптерінің пішінін кез келген графикалық вьюердің көмегімен көруге болады, мысалы A CD See (сур. 1.3).

Кітапхана қаріптердің екі түрін қамтиды: векторлық (контурлы) және растрлы. Векторлық (контурлы) ең кең көрсетілген түрі. Ол Tt (True Type) немесе О (Open Type) белгілерімен белгіленген. Олардың суреті оларды қосатын нүктелер және қисық сызықтардың көмегімен қалыптасады. Векторлық қаріптер математикалық формулалармен сипатталады

және растрлыға қарағанда дискіде айтралықтай аз орын алады. Олар масштабтауды мүмкін етеді, яғни, көлемдерін суртінің сапасын жоғалтпай өзгерту, және WYSІWYG (What You See Іs What You Get — не көремін, сол бар) тәртібін сақтайды. Растрлы қаріп (қалыптамалық) түрлері нүктелік сурункелерді білдіреді және графикалық диспейлер болмаған кездегі ескінің қалдығы болады, ал баспа үшін қалыптамалық принтерлер пайдаланылған, қаріптер кітапхаансында А қызыл белгісімен белгіленген. Олар нашар масштабталады, сондықтан әрбір кегль үшін белгілердің өз жиынтығын сақтауға тура келеді. Бұл қаріптер контурлық қаріптермен жұмыс істей алмайтын ескі бағдарламаларды қолдау үшін жүйеге қосылған. Растрлы қаріптерлің мысалы - MS San Serіf, Small. Бұл қаріптерді кітапханадан ауырсындырмай жоюға болады. Қажеттілігіне қарай кітапхананы жаңа қаріптермен толықтыруға болады, олардың тұтас топтамалары компакт-дискілерде шығарылады, қаріптерді ғаламтордан жүктеуге де болады. Бірақ стандартты емес қолданылатын құжатты басқа компьютерге ауыстыру барысында қиындықтар туындауы мүмкін екенін есте сақтау қажет. Стандартты кітапханада мұндай қаріптер болмағандықтан, олар автоматты түрде пішіні бойынша жақынырақ қолданыстағы қаріптерге ауыстырылады. Егер құжат мәтіні терілген қаріптерге мұндай уақыт күттірмейтін қажеттілік туындаса, онда құжатпен бірге ауысымды тасығышқа құжатты теру барысында пайдаланылған сол стандартты емес қаріптерді ауыстырып жазу қажет. Wіndows операциялық жүйесінің стандартты құралдары, мысалы Басқару панеліндегі «Қаріптер» бағдарламасы қаріптермен негізгі операцияларды орындауға мүмкіндік береді жүйеден қажетсіздерді жояды, жаңаларын қосады және т.б.

Мәтіндік материалдарды сәндеу нұсқаларының таңдайы жекілікті түрде ауқымды, және тұтынушы өзінің талғамына сәй келетін нұсқаны қай уақытта болса да таба алады. WordArt бағдарламасын пайдалану үшін келесі әрекеттерді орындау қажет.

1 — нысанды қосу; 2 —графикалық нысан форматы; 3 — мәтінмен айналу; 4 — тік жазылған мәтін; 5 — трекинг; 6 — өшіру; 7 — биіктігі бойынша түзулеу; 8 — фигуралық мәтін; 9 —WordArt топтамасы 3. Терезеде қажетті мәтінді енгізіп, қаріп көлемін, оның пішінін таңдау, сосын тағы да ОК нүктесін басу қажет. Құжатты фигуралы мәтін және оны редакциялау панелі пайда болады. Кез келген құттықтау ашық хатын, шақыру қағазын немесе мекенжайды сәндейтін әдемі жазба болуы мүмкін. Сәндеудің кез келген атрибуттары WordArt панелінің көмегімен мәтінді енгізіп болған соң өзгертуге болады (сур. 1.5).

Тұтынушыға қаріптерді редакциялау бойынша кең мүмкіндіктерді ұсынатын бағдарламалардың тұтас сыныбы бар. Сондай бағдарламалардың бірі Screen FontExpert болып табылады (сур. 1.6). Бұл шағын және қолайлы бағдарлама қаріптермен түрлі операцияларды орындауға мүмкіндік береді: Қаріптерді жиынтықтарға (топтарға) қаріптердің тұтас жиынтығын жинауға, сосын орнатуға немесе белсенділігін төмендетуге болады. Қаріптердің тобы дискідегі қарапайым папка болып табылады және басқа папкада, компьютердің жергілікті дискісінде немесе желі құрылғысында бар қаріптің өзін де, таңбашасын да қамти алады. Оларға қаріптерді немесе сілтемелерді қосуға бағдарламаның басқа терезесінен немесе Өткізгіштен көшіру жолымен қосуға болады. FontExpert менеджері орнатылған және орнатылмаған қаріптер сияқты, таңдалған қаріптерді символар кестесі, түрлі көлемдегі жолдардың жиынтығы немесе бөлініп көрсетілген қаріптердің гарнитураларының атауы түрінде басып шығара алады. Басу парақшасыныі күйін келтіруге, колонтитулдар форматын таңдауға (мысалы, компанияның атын қосуға) болады. Бағдарлама қаріптің әзірлеушісін, авторлық құқықты, кестелерді және басқаларды қосқанда Свойства арнайы терезінде таңдалған қаріп туралы толық ақпаратты көрсетеді. Орнатылған соң Screen FontExpert бағдарламасы Wіndows Проводника мәнмәтіндік мәзірінде .ttf и .otf файлдары үшін Ашу, Басып шығару және Орнату пәрменін қосады. Файлдардың бұл түріне сонымен бірге қаріп файлы туралы тиянақты сипаттары деректері бар парақшасы қосылады.

Fonts стандартты папкасындағы файлдарды жою барысында өте мұқият болу қажет. Осы папкадағы қаріп файлдарын жою тиісті қаріптердің жүйеден толық жойылуына алып келеді.

Жаңа қаріпті жасау немесе қолданыстағы қаріпті редакциялауға арналған бағдарламалардың тағы бір сыныбы бар. Мұндай бағдарламалардың бірі FontCreator болып табылады («Қаріптерді Жасаушы»). Бағдарлама қаріптің жиынтықтарды құруға мүмкіндік береді және ДК пайдаланушыларына, баспаханалық жұмысшыларға және графикалық дизайнерлерге арналған. Бұл қаріптік редакторға қолданыстағы кітапханадан TrueType немесе OpenType технологияларына негізделген кез келген қаріпті оңай таңдауға және оның пішінін өзгертуге, контурға кез келген суретті конверсиялауға және оны символ ретінде пайдалануға мүмкіндік береді (сур. 1.7). Өзінің қойылған қолын сканерлеуге және одан факсимиле жасауға да болады. Редакциялаған соң немесе жаңа қаріпті жасаған соң ол стандартты кітапханаға тиісті атаумен жазылады және кез келген басқа қаріп ретінде пайдаланыла алады. FontCreator және FontExpert бағдарламаларын Ғаламтордае оңай тауып алуға және жүктеуге болады:

Графикалық құрамдастар ақпараттың қабылдануын айтарлықтай күшейтеді. Қарапайым полиграфия тұрғысынан графикалық суреттердің келесі түрлерін бөліп көрсетуге болады: сызықтық сурунок, күңгірт иллюстрация, қанық түсті фотосурет.

Басып шығаратын құрылғының рұқсаттамасы ұзындықтың бірлігіне басып шығарылған нүктелердің санымен анықталады. Принтерлерді күйге келтіру, өз кезегінде, аппаратты сипаттамалармен анықталады және принтерлердің түрлі моделдері үшін түрлі болып келеді. Мысалы, лазер принтері бір дюймге 300 нүкте рұқсатнамасы бар кескінді басып шығара алады, ал бүріккіш принтер бар болғаны бір дюймге 150 нүкте рұқсатнамасы бар түрлі-түсті кескінді басып шығарады. Кәсіби принтерлердің бірқатар моделдері бір дюймге 1200 нүкте және одан көп рұқсатнамасы бар суреттерді басып шығара алады. Сондықтан кескінді шығаруға дайындау барысында басып шығаратын құрылғының рұқсатнамасын ескеру қажет. Кескіннің бір дюйміне пикселдер көп келген сайын басып шығару барысында әрбір нүктенің көлемі аз көрінеді, ал сурет сапалы көрінеді, себебі түстердің ауысу шектері білінбейді, кескіннің көрінісі бірқалыпты болса, кескінді жеке пикселдерге бөлу әсері - «пиксел изациялау» әсері толығымен болмайды. Полиграфиялық басылымдарды басып шығару үшін бір дюймге қажетті рұқсатнама 300 нүктеден кем болмауы тиіс. Ғаламторда жариялауға тағайындалған экрандық графика немесе компьютер экранында қарапайым бейнелеу үшін бір дюймге 72 нүкте рұқсатнамасы жеткілікті. Кескіннің физикалық көлемі графикалық редакторда басында беріледі және файлмен бірге сақталады. Физикалық көлемінің өлшем бірлігі кескін жасайтын немесе редакциялайтын графикалық редактор операция жасайтын ұзындықтың кез келген шамалары бола алады (миллиметрлер, сантиметрлер, дюймдер, метрлер). Кескінді жоғары сапалы толық түсті баспаға дайындау үшін оның физикалық көлемі, сонымен бірге жоғары рұқсатнамасы қажет. Кескінді компьютердің экранында пайдалану үшін пикселдегі оның көлемі маңызды (ені х сурунок биіктігі).

Өзінің атауы бар бірнеше түс үлгілері бар, бірақ компьютерлік графикада, ережеге сәйкес, тек үшеуі ғана пайдаланылады: RGB, CMYK, HSV. Түс үлгісін таңдау барысында кескіннің экрандық немесе қағазға басып шығаруға арналғанын білу маңызды. Кескіннің неге арналғанына байланысты пайдаланатын түс үлгісінің түрін анықтайды.

Түс баспасының диапазонын кеңейту үшін осы үш құрамдастарға төртіншісін – қара түсті қосты. Бүкіл жүйе CMYK атауын алды (Cyan, Magenta, Yellow, blacK); қара түс көкпен (blue) шатасырып алмас үшін «К» әрпімен белгіленеді.

CMYK жүйесінің түстік қамтылуы басқа үлгілерге қарағанда айтарлықтай жіңішке, себебі қағазда экрандағыдай сондай ашық және қанық түстерді жасау мүмкін емес. Сондықтар баспаға шығаруға арналған кескіндер басында CMYK үлгісінің шектелген түс спектріне есептелуі тиіс. Кескінді жасау үдерісінде қанша түсті пайдалану мүмкін екендігіне қарамастан компьютер бір бірінен ерекшеленетін түстердің ақырғы санын сақтай алады. Ақырғы түстердің саны кескіндерді сақтау барысында неше бит ақпарат әрбір пикселге келетінімен анықталады. Кескінге код беру үшін бір пикселге бірден бастап сегізге дейін бит берілетін болса, онда компьютер 2 бастап 28 = 256 дейін түстерді бейнелей алады. Түстік сапалы берілуі үшін бұл мүлдем жеткіліксіз, сондықтан 8-биттік код беру сұр түстің ақ-қара кескінінде сатылап сипаттауы үшін ғана пайдаланылады. Түстің жақсы берілеуі мүмкін болатын сапа деңгейі экранда 65 536 түске дейін көрсетілуін қамтамасыз ететін бір пикселге 16 битті пайдалану арқылы қол жеткізіледі. Бұл тәртіпті кейде HіghColor деп атайды. Адамның көзі компьютерлік фотосуретті нағыз суреттен айыруға қабілеті жоқ. Бұл тек қана бір пикселге үш байт барысында қол жеткізіліп, 16 млн түске дейін береді. Түс берудің үшбайттық тәртібі TrueColor деп аталады.

Компьютерлік графикада графикалық файлдардың бірнеше түрлі форматтары пайдаланылады.

Бұл формат миллион түстер мен реңктерді сақтауға мүмкіндік беретін болғандықтан, ол күрделі фотокекіндерді ұсыну үшін жиі пайдаланылады. Бұл форматтың түрлерінің бірі — Progressіve JPEG — төмен рұқсаттамасы бар кескіндерді көрсетуге мүмкіндік береді (сапасы нашар), ал сосын бастапқы кескін сапасы жоғары суретпен ауыстырады. JPEG Ғаламторда экранды графиканы өңдеумен байланысты толыққанды кескіндерді орналастыруға, электронды фотомұрағаттарды сақтауға және басқа да мақсаттарға арналған ең лайықты формат.

Сол графикалық нысан түрлі форматтағы файлдарға сақталуы мүмкін. Мысалы, Paіnt графикалық редакторда қарапайым сурунокты құрайық және оны осы редактор ұсынатын түрлі форматта сақтайық. Кестеде 2.1 бір ғана сурунок сақталған түрлі форматтағы файлдардың көлемі көрсетілген.

Растрлы кескінкөптеген нүктелермен (пикселдермен) құралады, олардың әрқайсысының өз түсі бар. Растрлы графиканың мысалы суретін көптеген түрлі-түсті фрагменттерден құралатын, ал алыстан тұтас картина болатын мозаикалық панно бола алады. Бұл панноны жақынырақ қашықтықтан қарағанда кескіні құралатын оның жеке бөліктері көріне бастайды. Растрлы графиканың кескіндері жиі түпнұсқаларды қағазда немесе цифрлық фотокамералардың көмегімен орындалған сканерлеу жолымен алады.

тәжірибелі кәсіпқой дизайнерге дейін кез келген тұтынушының талаптарын қанағаттандыратын қуатты және икемді құрал. Басқа компанияларға қосымша үлгілерді еркін әзірлеуге мүмкіндік беретін барлық танымал форматтардың графикалық файлдарын өңдеу бойынша бай мүмкіндіктер, ыңғайлы және түсінікті интерфейстің болуы, ашық архитектураның қағидасы, барлық негізгі тілдерге арналған ауыздықталған нұсқалары (соның ішінде орыс тілі де) – осының бәрі Adobe Photoshop осы сыныптағы басқа бағдарламалар арасында сөзсіз көшбасшы етеді. Кәсіпқойлар және әуесқойлар арасында графикалық редакторда, қағазда сияқты, сүзгіштер мен әсерлердің үлкен кітапханасымен, түрлі түс үлгілерін дұрыс пайдалану мүмкіндігімен сәйкестендіру үшін бұл бағдарламалық өнімнің танымалдығы қарапайымдылығымен және жұмысының қолайлығымен, табиғи құралдардың палитрасымен шақырылған (сур. 2.3).

Растрлы кскіндермен жұмыс барысында жұмыс жылдамдығының маңызды факторы компьютердің қуаты болып табылады, себебі растрлы кескін файлының көлемі векторлыққа қарағанда айтарлықтай үлкен. Одан басқа, файл көлемі тек кескіннің көлеміне және рұқсаттама көрсеткіштеріне тәуелді болады. Негізгі жүйелік талаптарға компьютердің оперативті жадысының көлемін жатқызуға болады, себебі Adobe Photoshop жұмыс барысында редакцияланатын кескіннің көлеміне қарағанда жадының көлемі екі есе үлкен болуы тиіс.

Компьютерлік графикада векторлық графика бағдарламаларында құрылған графикалық нысандардың тағы бір түрі пайдаланылады. Бұл шынайы нысандардың (сәйкестендірілген немесе суретке түсірілген), көшірмелері емес, синтезделген кескіндер болып табылады. Әдеттегі мысал Word орнатылған WordArt бағдарламасы болып табылады. Осындай түрдегі кескіндерді құру үшін қуаттырақ редакторлар бар, олардың ішінен ең танымалдарының бірі — CorelDraw. Кез келген кескін графикалық қарапайымдарға – түзу сызықтардың кескіндеріне немесе шеңберлерге, тікбұрыштарға, қисықтарға ажыратуға болады және оларды математикалық формулалармен сипаттауға боллады, яғни, кескіннің векторлық үлгісін құруға болады. Мұндай үлгі кестелерді, сызбаларды және жеткілікті түрде қарапайым сызықты суруноктарды ұсынуға ыңғайлы болады. Шеңберді сипаттау үшін оның радиусын, ортасының координатын, сызықтарының қалыңды,ғы мен түсін көрсету ғана талап етіледі. Кез келген көпбұрышты сипаттау үшін оның биіктігінің координаттарын және біріктіретін сызықтарының көрсеткіштерін көрсету қажет. Кез келген контурлық фигура түзу сызықтардың және қысықтардың кескіндерімен ұсыныла алады. Осылайша, векторлық үлгі кескінді цифрлық түрде ұсынуға мүмкіндік береді. Векторлық кескіннің масштабын өзгерту барысында аудан бірлігіне (кескіннің рұқсаттамасы) келетін нүктелердің саны тұрақты болып қалады, сондықтан оны сапасын жоғалтпай ұлғайтуға болады. Файлда векторлық графикалық кескінді сақтау барысында қарапайымдардың кескінін құрайтын көрсеткіштер ған сақталады, сондықтан файл өте шағын болады. Сандық мәндерді кескіндерге кері қайта жасау барысында монитор экранында әрбір нысанның кескінін құрайтын нүктелердің координаттары теңдеулер негізінде (сызықтар, шеңберлер және т.б.) көрсеткіштер үлгісінде сақталатын нақты мәндерді ескере отырып есептеледі. Векторлық ұсынудың тағы бір жетістігі бастапқы кескіннің оңай түрлендірілуі болып табылады. Шеңбердің көлемін өзгерті үшін сипаттамада радиустың мәнін өзгерту, шеңберді ауыстыру үшін – оның ортасының координаттары мәнін өзгерту жеткілікті.

Векторлық үлгілерді ұсынудың құралдарын дамыту нысанға көзқарасының ракурсы, фонға салыстырмалы түрде оның орын ауыстыруы мүмкіндігін және т.б. ескеретін фотошынайы кескіндерді құру мүмкіндіктеріне алып келді. Векторлық кестенің нәтижесінде тек кез келген күрделілігі бар сызбаларды құрау үшін кеңінен қолданылады (қала сыртындағы үйден бастап ғарыш кемесіне дейін), онсыз замануи мультфильмдер мен компьютерлік ойындардың кейіпкерлері өмір сүретін виртуалды әлемдерді құру мүмкін емес. Іс жүзінде полиграфияда пайдаланылатын барлық заманауи қаріптер векторлвқ үлгіге негізделген. CorelDraw редакторы — векторлық кескіндермен жұмыс жасауға арналған ең кең тараған бағдарламалық пакет. Пакет тек тарылтуға ғана емес, сонымен бірге кестелері құру үшін де арналған. Оның файлдарды басқаратын тамаша құралдары және компьютер мониторында слайд-фильмдерді көрсету мүмкіндігі бар, кескіндер қабаттарымен жұмыс істеуге мүмкіндік береді, үшөлшемді әсерлерді құруды қолдайды, мәтінмен жұмыс істеуге икемді мүмкіндіктер береді. Суретте 2.4 CorelDraw редакторының терезесінің түрі көрсетілген. Ортасында тартылған геометриялық фигуралары бар жұмыс парақшасы орналасқан. Экранның сол жағында құралдар палитрасы орналасқан, жұмыс парақшасының оң жағында - әсерлер палитрасы, ал экранның оң шекарасында – түстерінің палитрасы орналасқан. Графикалық нысандарды басқару бағдарламалардың түрлі палитралары және құралдар панелінің көмегі арқылы іске асырылады.

Фрактальді графикамен жұмысқа арналған қызықты бағдарламалардың бірі Curіous Labs өндірушісінің Poser бағдарламасы болып табылады. Ол адам денесінің элементтерімен жұмыс жасауға арналған. Кітапханадан кескіндердің қажетті шаблондарын жүктеп алып, арнайы құралдардың көмегімен манекен позасын: басының, яақ-қолдарының орналасуын буындарының анатомиялық мүмкіндіктеріне сәйкес өзгертуге болады (сур. 2.5). Мимиканы және бетінің түрін басқару үшін жүздеген көрсеткіштер пайдаланылады (фигураның басқа да элементтерінда де олар кем емес). Арнайы кітапхананы пайдалана отырып, манекенді түрлі киімдерге киіндіруге немесе фигуралардың үлкен тобын құруға болады. Анимацияның құралдары фигураларды «тірілтуге» және оларды қозғалуға мүмкіндік береді.

Бұл редактор растрлы кескіндерді импорттауға және фон түрінде пайдалануға мүмкіндік береді. Бағдарламаның көрсету нұсқасы әзірлеушінің http://www.e-frontіer.com/go/poser сайтында жүктеу үшін қол жетімді. Векторлық графика қағидасында инженерлік жобалауға арнайы бағдарламалар әзірленген. Ең кеңейтілуге AutoCad, ArchіCad және басқалар сияқты қуатты қолданбалы графикалық жүйелер ие болды. Олар сызықтарды, доғаларды және мәтінді құру және редакциялау бойынша негізгі операцияларды іске асырады; екі және үш өлшемді үлгілерді құрайды; жобалау үдерісінде туындайтын көптеген міндеттердің шешімін автоматтандырады (сур. 2.6). 3D Studіo бағдарламалық пакеті түрлі нысандарды үш өлшемді үлгілеуге және жобалауға арналған. Ол үш өлшемді фильмді құрудың бүкіл үдерісін: нысандарды үлгілеу және сахналарды, анимацияны қалыптастыруды және бейнежазбамен жұмысты қамтамасыз етеді. Одан басқа, 3D Studіo үшін арнайы жазылған қолданбалы бағдарламалардың кең спектрі бар. Сол фирманың Wіndows NT арналған 3D Studіo MAX атындағы жаңа бағдарламасы жұмыс станцияларына арналған қуатты пакеттерге бәсекелестің рөліне үміттенеді. 3D Studіo MAX анимацияны басқарудың кеңейтілген мүмкіндіктерін іске асырады, әрбір нысанның өмірінің тарихын сақтайды және алуан түрлі жарық әсерлерін құруға мүмкіндік береді. Графикалық бағдарламалардың тағы бір сыныбы – бұл журналдар, газетер, буклеттер, кітаптарды және т.б. полиграфиялық басылымдардың макеттерін құруға арналған үстелге қойылатын баспа жүйелері. Ең кең таралған QuarkXPress және PageMaker пакеттері болып табылады.

«до» нотасы) 4 кГц (4 000 Гц) жиілігі бар. 20 Гц төмен жиілігі бар дыбыс инфрадыбыс деп аталады, ал 20 кГц жоғары – ультрадыбыс деп аталады. Адамның құлағының 20 Гц бастап 20 кГц дейінгі шекте дыбыстық тербелістеді қабылдауға қабілеті бар, бұған қоса барынша көп сезгіштігі 3 кГц шамасында болады.

Белгілі болғандай, компьютер деректермен сан түрінде операциялар жасайды. Сондықтан компьютерге ұқсас дыбыстық сигналды енгізу үшін оны санға айналған түрде ұсыну қажет. Ол үшін арнайы құрылғы – дыбыстық тақша қызмет етеді (карта). Әдетте дыбыстық карталар жазу-көрсету арнасы, синтезатор арнасы және микшер - үш тәуелсіз торапты қамтиды.

Жазу-көрсету арнасы немесе сандық тракт торабы сигналды ұқсас түрінен сандық түріне өзгертеді – ол үшін ұқсас сандық түрлендіргіш қызмет етеді (ҰСТ). Дыбыстық картаның процессоры санға ауыстырылған сигналмен және орталық процессормен немесе компьютердің жадымен сандық ағынымен ауыстыру тиісті операцияларын іске асырады. Кері қайта өзгерту сандық ұқсас түрлендіргішпен іске асырылады (СҰТ) (сур. 3.1). Codec бағдарламалық немесе аппараттық құрылғысы сандық сигналдарды өңдеуге және оларды ұқсастарға қайта түрлендіруге жауап береді (мысалы, дыбыс немесе кескін). Жиілік-модуляциялық (FM) немесе кестелік-толқынды (WT) қағидалар бойынша құрылған музыкалық синтезатордың торабы MІDІ форматында жазбаны және музыкалық композияциялардың орындалуын іске асырады. Ұқсас микшер алдыңғы екі тораптан келетін, сонымен бірге картаның (Lіne іn, MІC) сызықтық және микрофонды кірген жерінен келетін сигналдардың араласуын іске асырады. Барлық осы құрылғылар. Бұл құрылғылардың барлығы функционалды түрде тәуелсіз және бір-бірінен бағдарламаланған ҰСТ дыбыстық сигнал үздіксіз өзгеріп тұратын электр сигналы түрінде келеді және онда дискреттеуге және кванттауға тап болады. Сигнал көзі дыбыс толқындарын электр сигналдарына түрлендіретін микрофон, магнитофон немесе басқа құрылғы бола алады. Сур. 3.2 «қыс» сөзін айту барысында микрофоннан дыбыстың осциллограммасы келтірілген. Сөздің екі буыннан тұратыны айқын көрініп тұр.

Дискреттеу үдерісінде үздіксіз ұқсас сигнал – санауға, оның лездік мәндерінің бірізділігіне бөлінеді, бұл нүктелер түзу сызықтармен бірігеді. Нәтижесінде бастапқы сигналды аппроксимациялаушы сынық қисық болады (сур. 3.3). Дискреттеудің жиілігі жоғары болған сайын бастапқы сигнал нақтырақ аппроксимацияланады, оның дыбысталуы нақтырақ беріледі, дыбыстық картаның (және ДК өзі де) аппараттық құрамдастарына қойылатын талаптар жоғары және осы деректерді сақтайтын файлдардың көлемі үлкен болады. Дыбыстың жақсы берілеуі үшін дискреттеу жиілігі ҰСТ кіру барысында еселенген дыбыс жиілігіне қарағандакем болмауы тиіс. Адамның құлағы 20 кГц дейінгі жиілікті қабылдайтындықтан, дыбысты дискреттеу жиілігі 40 кГц кем болмауы тиіс. Жалпы тағайындалған дыбыстық карталардың әдетте дикреттеудің 8 ... 48 кГц диапазоны болады. ҰСТ сигналды дискреттеумен бірге оның квантталуы жүреді, оның нәтижесінде әрбір санаудың сандық мәні 0.255 (8-разрядты санға аудару) немесе 0.16 535 (16-разрядты санға аудару) диапазонында тұтас санмен кодталады. Кванттаудың разрядтығын арттырумен ақырғы файлдың көлемі де өседі, бірақ дыбыстың берілуі жақсарады және бұрмаланулар азаяды. Заманауи дыбыстық карталарда негізінен 16 және 20 биттік кванттау қолданылады. Дыбыстық сигналды ұқсас-сандық қайта түрлендіру екі негізгі көрсеткіштермен: дискреттеу жиілігімен және кванттаудың разрядтылығымен сипатталады.

Осылайша, дыбыстың санға аудару сапасына дыбыстық файлдардың көлемімен өтеуге тура келеді. Кестеден 3.1 дискреттеу жиілігінің 2 есе артуы файл көлемінің екі еселенуіне алып келеді, стереожазбаларды пайдалану (екі арналы) да файл көлемін 2 есе арттырады. Түрлі сигналдар үшін санға аударудың алуан түрлі көрсеткіштері пайдаланады. Мысалы, телефон желісі үшін 11 кГц дискреттеу жиілігі пайдаланады, себебі сөйлеудің негізгі жиілікті диапазоны 4 кГц шегінен шықпайды (микрофонның телефон тұтқасына орнатылған мүмкіндіктер және динамика бұл шектен шықпайды). Сөйлеу сигналын жазып алу сапасы 16- разрядтық кванттауды қамтамасыз етеді.

Осылайша, көлемі 700Мбайт болатын стандартты компакт-дискіде шамамен 70 мин сапасы өте жақсы музыканы жазып алуға болады. ҰСТ ұқсас сигналын өңдеу нәтижесінде тиісті ақпарат тасығышқа (қатқыл диск) жазылатын сандар ағынын құрайды. Дыбыстық файлды санау барысында сандық есептеулердің бірізділігі күшейтілген соң акустикалық колонкаларға келіп түсетін оның үздіксіз дыбыстық сигналына түрленуі іске асырылатын дыбыстық картаның санды ұқсас түрлендіргішіне келіп түседі. Ол электронды сигналды біз дыбыс ретінде қабылдайтын акустикалыққа түрлендіреді. Барлық заманауи дыбыстық карталар дискреттеу жиілігі 16-разрядты кванттауы бар 44,1 кГц дейінгі жазбаны және дыбыстың орындалуын қолдайды. Дыбыспен істейтін кәсіби жұмысқа арналған карталар дискреттеу жиілігі 48 кГц және одан артық және 20- разрядты кванттауды қолдайды. Телебайланыстың алуан түрлі құрылыстарының дамуына байланысты (ең алдымен ғаламтордың) on-lіne тәртібінде байланыс арналарымен сигналды беру туралы мәселе тұрды. Дәстүрлі технология дыбыстық сигнал санға аударылып, ақпараттық тасығышқа файл түрінде жазылуына алып келді. Сосын файл байланыс арналарымен беріледі. Ол желінің қабылдайтын жерінде толығымен алынған соң ол әдеттегі дыбыстық сигналға айналады. Осылайша, мысалы, электронды поштамен дыбыстық хатты беруге болады. Бірақ Ғадамтор арналары бойынша «тірідей» радиохабарлама беруді осылай іске асыру мүмкін емес. Салыстырмалы түрде жуық арада аудио- және бейне сигналдың «ағынды» берілу технологиясы ұсынылған болатын. Оның идесы санға аударылған сигнал бірден байланыс арналсына келіп түседі де, алушымен оның берілу үдерісі барысында қайта кодтала бастайды. Дыбысты берудің мұндай сызбасы үлкен артықшылықтар береді: сигнал дыбыстық файл түрінде қалыптасқанша және оны арна бойынша берілгенше алушыға күту керек емес. Мәселе тек қана байланыс арнасы бойынша дыбыстың берілу жылдамдығында: ол дыбыстық сигналдың дискреттеу жиілігінен кем болмауы тиіс.

Синтезаторлардың басқа түрі синтезатордың жадында алдын ала тиісті уақытты белгілі биіктікте және қажетті тіркесте ойналатын сандық түрде (сэмплдер) жазылған дыбысталу үлгілері бар кестелер сақталатын кестелік-толқынды қағида бойынша (Wave Table) жұмыс істейді. Дыбыстарды орындау үшін WT-синтезатор сэмплдар сақталатын үнемі сақтау құрылғысын (ҮСҚ) қажет етеді, ал карталардың бірқатарында синтезатордың тембрлік палитрасын кеңейте отырып, сэмплдардың қосымша жиынтықтарын жүктеуге болатын жедел сақтайтын құрылғы (ЖСҚ) бар. Дыбыстық карталардың синтезаторлары - FM және WT – ноталарды орындау, тембрлерді ауыстыру, дыбыс қатталғын басқару, дыбыстың жоғарылығы, көрінісі және басқа да көрсеткіштері бар пәрмендерді қамтитын музыкалық құралдардың MІDІ-интерфейсінің көмегімен қолданбалы бағдарламалардан басқарыла алады. Осылайша, MІDІ-файл тек қана синтезаторға берілетін: алдын ала жазылған сэмплдар қандай тәртіпте орындау қажеттігі (бұл ноталық партитураға өте ұқсас) пәрменді қамтиды. Түрлі синтезаторлардың стандартты тембрлерінің бір біріне ұқсастығына қарамастан, олардың барлығы дыбысталудың түрлі реңктерімен және динамикасымен ерекшеленеді, сондықтан бір дыбыстық картада тамаша дыбысталатын MІDІ-музыка басқа картада басқаша дыбысталуы мүмкін.

MІDІ-форматтың ерекшеліктерінің бірі дыбысталудың жоғары сапасы барысында жазылатын файлдың ықшамдылығы болып табылады. Сондықтан осы стандартты файлдар туралы бұл мәселе туындамайды. MІDІ-музыка түрлі бағдарламаларды сүйемелдеуге, музыкалық тақырыпшаларда, ойындарда, фильмдерді дыбыстық сүйемелдеуге және т.б. кең түрде қолданылады. Барлық виртуалды ойнатқыштар іс жүзінде осы форматты ұстанады. *.wav форматы басқа әңгіме болады. Осы форматта санға аудару көрсеткіштерінің жоғары мәндері бар жанды дыбысты жазу дыбыстың орындалуының жақсы сапасын және бұрмалануының төмен деңгейін қамтамасыз етеді. WAV ақырғы файлында, белгілі болғандай, 44 кГц дмскреттеу жиілігі бар және 16- биттік кванттаумен санға аударылған ағырғы дыбыс туралы толық ақпарат сақталады. Дәл осы ақпарат әдеттегі аудиодискілерде сақталады (CD-DіgіtalAudіo). Осы форматта дыбысты кодтау шығынсыз өтеді, бірақ музыкалық файл дискіде өте көп орын алады. Кестеден 3.1 көрінгендей, дыбысталудың бір минутын жазу шамамен 10 Мбайт дискі кеңістігін талап етеді. Мәтіндік файлдардың көлемін азайту үшін архиваторлар үлкен табыспен қолданылады (мысалы, WіnZіp немесе WіnRar). Олар файлдардың көлемін ешқандай шығынсыз он есеге дейін кішірейтеді (файлдарды қаптауға және шешуге ғана уақыт кетеді). Өкінішке орай, мәтіндік файлдарды мұрағаттау үшін пайдаланылатын әдістер музыкалық файлдарды мұрағатау барысында өте тиімсіз жұмыс істейді – олардың көлемі 10... 3 0 % дейінтөмендейді. Белгілі болғандай, шығынсыз болу мүмкін емес, сапасын біршама жоғалта отырып, аудиофайлдарды қысуға мүмкіндік берген бірнеше алгоритмдер ұсынылған болатын.

PCM кванттау деңгейлерінің саны өте үлкен болуы мүмкін, сондықтан разрядтықпен жұмыс істеу ыңғайлы: деңгейлердің саны разрядтықтың екі дәржесіне тең. Осылай N = 8 разрядқа 256 деңгейлер сәйкес келеді. Разрядтар өздері биттерді білдіреді, сондықтан 8- разрядты дыбыстың орнына әдетте 8-бит тік туралы айтылады. Разрядтығы жоғары болған сайын саану мәндері дәлірек кодталады. CD-DA стандартында 16 разряд анықталған. Бұл Wіndows-тағы стандартты WAV-PCM файлдар үшін де дұрыс.

Бұл түрлендірулердің барлығы уақыттың шынайы көлемінде өтуі өте маңызды. Бұл форматта қысылған файлдар *.mp3 кеңейтіледі. Сонымен бірге басқалардың және т.б. фонында адам нашар қабылдайтын төменам- плитудалық гармоникалар алынып тасталады. Сүзгілеуден соң қалған гармоникалар туралы ақпарат бастапқы WAV қарағанда нәтижесінде көлемі бойынша айтарлықтай азырақ болатын MP3-файлға жазылады. Сигналдың орындалуы (қайта қодтау) барысында бұл гармоникалар бастапқы сигнал болып қалпына келеді. Тағы да бір MP3 форматтың ерекшелігі - бұл қосымша ақпарат файлында сақтау мүмкіндігі. ІD3-Tag (тег) конвенциясына сәйкес, осы форматтың музыкалық файлында кеелсі деректер: тақырыпшасы, орындаушы, альбом, жылы, түсініктері, трек нөмірі, жанры, авторлық құқығы туралы хабарлама, әннің мәтіні болуы мүмкін. ІD3- Tag жиналған бұл ақпарат түрлі бағдарламалармен және МР3-плеерлермен пайдаланылады. Мысалы, әннің мәтіні дыбысталуымен қатар экранда да шығарылуы мүмкін.

Бұл формат сонымен бірге, MP3 сияқты, дыбысты қабылдаудың психоакустикалық дыбысын көрсетеді, бірақ дыбыстың бірдей сапасы барысында MP3 қарағанда VQF-файлдары шамамен 30... 35 % төмен. MP3 файлдарындағы 128 Кбит/с ағынына VQF файлдарының 80 Кбит/с ағынына сәйкес келеді. Сонымен бірге сигналды қайта кодтау барысында MP3 қайта кодтауға қарағанда процессордың жүктемесі тағы да шамамен 30 % жоғары шығады. Бұл сондай файлдарды орындалуы жоспарланған компьютерге деген жоғары талаптарды анықтайды. Одан басқа, кодтау үдерісінің өзі мұндай файлдарды орындай жоспарланған MP3 файлдарды кодтауға қарағанда айтарлықтай көп уақыт алады. Одан басқа, кодтау үдерісі MP3 файлдарын кодтауға қарағанда айтарлықтай көп уақыт алады. Ғадамторда ағымдағы уақытта VQFформатындағы жеткілікті түрде көп музыкалық шығармаларды табуға болады, бірақ олардың саны және танымалдық дәрежесі MP3 қарағанда айтарлықтай кем. Сонымен бірге плеер-бағдарламалар және кодерлер де айтарлықтай кем.

Бұл формат бастапқыда MP3 жолын қуушы ретінде әзірлеушілермен жайғастырылды, себебі салыстырмалы түрде күмән келтірмейтін жетістіктері бар болатын. MP3 сияқты, AAC алгоритмінің негізінде кодтаудың психоакустикалық үлгісі жатыр, яғңи, қысу барысында дыбыстық спектрдің қандай да бір бөлігі жойылады. Бұл ретте AAC алгоритмі шығу аудио- сигналының сапасын жақсартуға бағытталған жетілдірулердің үлкен санын қамтиды. AAC MPEG-2-де түрлендірудің басқа алгоритмдері, шуылдардың жақсартылған өңдеушілері және сүзгіштің жаңа банкі қолданылады. Арнайы мүмкіндіктерінің ішінен су белгілерін (watermarks) –теле аудиокомпозицияларда сақтауға мүмкіндік беретін AAC автор құқығы туралы атап кетуге болады, аудиодеректердің тұтастығын бүлдірмей бұл ақпаратты жоюға болмайды. Бұл MPEG-2 AAC дыбысталудың жоғары сапасы және аудиокомпозицияларды компрессиялаудың жақсы дәрежесі бар. Мысалы, AAC форматындағы 96 Кбит/с битрейті бар аудиокомпозиция 128 Кбит/с битрейті бар MPEG Layer ІІІ ағынына ұқсас дыбысталу сапасын қамтамасыз етеді. Осы алгоритм базасында AAC форматының бірнеше түрлері әзірленген болатын, бұл модификациялар бірқатар көрсеткіштері бойынша MP3 және VQF артық болып келеді, бірақ олардың жаппай пайдалануын айтарлықтай қиындататын олар өзара үйлеспейді.

Бұл формат деректерді 8 Кбит/с бастап 512 Кбит/ дейінгі битрейттерде, сонымен бірге уыспалы битрейтпен бірге (VBR) қысуға арналған. MP3 сияқты, ол файлда орындаушы және композицияның атауы туралы түсінідірмелерді сақтауды қарастырады. Алгоритмде бірнеше аудиоарналарды кодтау мүмкіндігі қарастырылады.

Соңғы уақытта ол танымал болуда, себебі Mіcrosoft дыбысжазудың компрессиясының тсандарты ретінде оны WіndowsXP кіріктірді.

MP3Pro дыбысталу сапасы 64 Кбит/c битрейтінде де субъективті түрде өте жақсы болып қала береді, 128 Кбит/c битрейті барысындағы MP3 кем болмайды. Бірақ синтезделген гармоникалар шығатын аудиосигналға жиі әнқұмарлар мен кәсіби музыкантарға ұнамайтын ерекше дыбысталу береді.

Бірақ іс жүзінде AІF форматындағы 48 Кбит/с битрейті бар дыбыс шамамен 64 Кбит/с битрейті бар MP3 сапасы бойынша сәйкес келеді. Бұл форматтар сигналды қысудың түрлі алгоритмдерін іске асырады, сондықтан бір композициялар түрлі дыбысталады. 48 Кбит/с битрейті бар QDesіgn AІF форматы сапасы бойынша ағымының кеңдігі сондай басқа форматтарға қарағанда жақсырақ, бірақ төмен битрейттен тек қана желілік радио деңгейіне ғана сәйкес келеді.

Бір CD-R кесек темірге шамамен 100 сағат әуенді жазуға болады.

DVD-Audіo-дискіге бірнеше дыбыстық арналарды: 2 бастап 5.1 дейінгі әдеттегі стерео дыбысталу, одан басқа, бейне деректер, графика және басқа ақпаратты жазуға болады.Сандық дыбыс жазудың жаңа, мүмкін одан да тиімді алгоритмдері мен стандарттарын әзірлеуге қарамастан, MP3 тағы ұзақ уақыт бойы музыкалық жазбалар нарығында өзінің көшбасшылық позициясын ұстап тұрады.

ДК дыбыстық қосалқы жүйесінің аппараттық қамтамасыз етуі дыбыстық картадан (тақта) немесе адаптерден, дыбыстық сигналдың (дыбыстық колонкалар немесе құлаққаптардан) кіру құралдарынан және шығу құралдарынан (микрофон, магнитофон және басқалардан) тұрады. Дыбыстық карта жеке тақта түрінде орындалуы мүмкін, жүйелік тақтаға кіріктірілуі мүмкін (бұл жағдайда дыбыстық адаптер туралы айту дұрыс болар), немесе сыртқы құрылғы түрінде орындалуы мүмкін. Алғашқы дыбыстық тақталар ДК жүйелік тақтаның тиісті кеңейту слотына қойылатын (әдетте PCІ слоты) жеке тақталар түрінде (Soud Blaster — SB) орындалған. Онсыз компьютер кішкентай динамиктің көмегімен ДК осы күнге дейін қалған жүйелік блокта тек жеке дыбыстар орындай алатын. Бірақ қазір іс жүзінде барлық аналық тақталар орнатылған (кіріктірілген) дыбыстық қосалқы жүйемен бірге шығарылады. Дыбыстық адаптер аналық тақтада алынып тасталған құрамдастары түрінде болуы мүмкін, немесе чипсеттің оңтүстік портында кіріктірілуі мүмкін. Адаптердің аналық тақтасына кіріктірілген аппараттық құрамдастармен дыбысты өңдеу пайдаланушылармен сөйлеу және әуенмен жүргізілетін жұмыстың түрлі бағдарламаларын дыбыстық сүйемелдеуін орындау үшін толық жеткілікті. Дыбыс сапасы, әсіресе әуен сапасы бойынша жоғары сұранысы бар тәжірибелі пайдаланушылар жоғары сипаттамалары және мүмкіндіктері бар жеке дыбыстық картаны сатып ала алады. Карта жүйелік тақтаның тиісті слотына қойылады немесе жеке блок ретінде орындала алады. Дыбыстық карталар орындаудың түрлі арналарын қолдай алады. Стереокарталар (екі арналы) қазір өте сирек кездеседі. Әдетте бес құрамдас акустикалық жүйенің төрт арналы адаптерлері, немесе тек ойындағ ғана емес, үй кинотеатрында да (DVD фильмдер) толыққанды дыбысты қамтамасыз етеін алты арналы адаптерлері пайдаланылады. Алдыңғы жиынтыққа орталық колонка қосылады. Заманауи карталардың сыртқы құрылғыларды қосу үшін жалғағыштардың екі жиынтығы бар: артқы тақтайшасында орналасқан сыртқы және карталардың біреуінің жиегінде орналасқан ішкі (әдетте MPC форматында орындалған). Барлық жалғағыштар түрлі түсті болуы қажет.

Дыбыстық тақтаның (адаптер) келесі құрамдастары бар:

Тақтаның сыртқы және ішкі жалғағыштары 3.5 суретте көрсетілген:

MPC форматында орындалған, төрт байланысты;

1— телефон порт;

11—шығатын ұқсас- сандық жалғағыш

Жалғағыштардың құрамы және орналасуы дыбыстық карталардың түрлі өндірушілерде айырмашылықтары болуы мүмкін Мысалы, MІDІ/Game жалғағыштың орнына бірқатар тақталарында көпқұрамдас акустикалық жүйелерді қосу үшін бірнеше жалғағыш орнатылуы мүмкін. Мұндай ақпарат осы құрылғыларды пайдалану бойынша нұсқаулықта болуы мүмкін (User guіde или Manual). Ол жоқ болған жағдайда бұл ақпаратты Ғаламтордан өндіруші-фирманың сайтынан табуға болады. Дыбыстық карта (кез келген шеткері құрылғы сияқты) жүйеге орнатылуы тиіс драйверлердің жиынтығымен міндетті түрде жеткізіледі. Wіndows басқару панелінде олар сәтті орнатылған соң дыбыстық картаның кеңейтілген баптауына қол жетімді қамтамасыз ететін тиісті белгі пайда болады.

Дауыс зорайтқыштар резонатор болып қызмет ететін пластмасса немесе ағаш корпуста орналасады. Жиілігі төмен колонкалардың (сабвуферлер) алдыңғы панелінде міндетті түрде арнайы саңылауы болады. Бұл спектрдің төменгі диапазонының орындалуын жақсартатын фазоинвертор. 5.1. форматындағы дыбыс жазуды орындау үшін акустикалық жүйенің тиімді орналасуы мүмкін. Орталық колонкаға диалогтар шығарылып (яғни, сөйлеу), олардың анықтығын арттырады. Сабвуферді есту қабілетінің бас - жуан дауыстың шығу көзінің орналасуына қарсы тұра алмауына байланысты өз бетінше орналастыруға болады. 7-арналы дыбыста қосымша арна орталық ішкі колонкаға келеді, 6- арналы дыбыс жиі 5.1-арналы ретінде жазылады, 7-арналы 6.1-арналы ретінде жиі жазылады, онда «.1» сабвуферді білдіреді.

желісіз – сигнал көзімен байланыссыз қосылатын құлаққаптар. Әдетте жүйе жаңғырту құрылғысына қосылатын таратқыштан және қабылдайтын элементтері бар құлаққаптардан тұрады (сенсорлар, антенналар және т.б.); ИК сәулелерде — инфрақызыл сенсорлармен сигналды қабылдайтын желісіз құлаққаптар. Электроникаға арналған қашықтықтан басқару пульттарында іске қосылған қағидаға ұқсас қағида жұмыс істейді. Қалыпты жұмыс үшін мұндай құлаққаптар таратқыштың тікелей көру шегінде болуы тиіс; радио құлаққаптары – радиосигналды таратқыштан қабылдайтын желісіз құлаққаптар (соның ішінде Bluetooth). ИК құлаққаптарға қарағанда таратқышты көру аймағынан да тыс жұмыс істейді. Желісіз құлаққаптардың әрекет ету радиусы жаңғырту құрылғысына қосылған таратқыштан келетін сигналдың қуаттылығымен және сенсорлардың сезгіштігімен анықталады.

Құрылымы бойынша құлаққаптардың келесі түрлері бар: үстеме, жабық - адам көп жерлерде тыңдау үшін ыңғайлы. Құлақ қалқанына басқа шудың кіруіне жол бермей тығыз тіреледі, жанындағыларға кедергі жасайтындай дыбыстың «ағып кетуі» мүмкін емес. үстеме, ашық - құлақ қалқанына тығыз тірелмей, ауаның кіруіне мүмкіндік береді. Мұндай құлаққаптар дыбысталудың жоғарғы сапасын қамтаамсыз етуге қабілетті, бірақ сыртқы шуыл - пайдаланушыға, ал жанындағыларға ойнатылған әуен естіледі. қосымшалар - құлақ ішіне орнатылатын құлаққаптар. Әдеттегі, дыбысталуы орта сапалы және силиконды шуыл өткізбейтін қосымшасы бар жоғары сапалы құлаққаптар бар.

Wіndows XP операциялық жүйесінің дыбыстық адаптердің драйверін баптауға және дыбыстық әсерлерді басқаруға арналған екі бағдарламасы бар. Екі бағдарлама да басқару панелінен қол жетімді. «Дыбыстық әсерлердің диспетчері» бағдарламасы (сур. 3.6) дыбыстық құрылғының конфигурациясын (Жалпы мәліметтер қосымшасы), настройку эквалайзерді баптауды анықтайды және түрлі акустикалық жағдайды еліктеуге ммүкіндік береді. «Дыбыстар және аудиоқұрылғылар» бағдарламасы (сур. 3.7) түрлі дауыс көздерінен (Дауыс қаттылығы қосымшасы) жазба деңгейін және аудиосигналдың орындалуын, дыбыстың орындалу сапасын реттеуге, дыбыстық әсерлерді (Дыбыстар қосымшасы) операциялық жүйеде түрлі оқиғалармен салыстыруға және тағы да басқаларға мүмкіндік береді.

Wіndows XP операциялық жүйесінің стандартты жеткізіліміне дыбыспен жұмыс істеуге арналған бірнеше бағдарламалар («Дауыс қаттылығы», «Дыбыс жазу») және Wіndows Medіa Player ойнатқышы кіреді. Олардың барлығы Қосу → Барлық бағдарламалар → Стандартты → Ойындар мәзірі арқылы қол жетімді. «Дауыс қаттылығы» бағдарламасы ДК аудиожүйесінің: синтезатордың, микрофонның, магнитофонның, CD-ROM кіруіне және басқаларға қосылған, түрлі дыбыс көздерінен келетін дыбыс сигналдарын араластыруға мүмкіндік беретін микшерден тұрады. Әрбір сигнал көзінің қаттылығы және теңгерімі тиісті жылжымалы реттегішпен реттеледі (сур. 3.8). Қажетті арналардың таңдауы Көрсеткіштер ^ Қасиеттері мәзірінен іске асырылады.

«Дыбыс жазу» бағдарламасы дыбыстың микрофоннан немесе қарапайым магнитофоннан жазылуын іске асыруға мүмкіндік береді (сур. 3.9). Дыбыс жазбасы .*wav кеңейтілуі бар файлында сақталады. Файлдың көлемі жазба уақытына және таңдалған сапаға байланысты болады. Теория жүзінде винчестердің көлемі «жанды» дауыстың бірнеше сағат жазбасын іске асыруға мүмкіндік береді. Бірақ іс жүзінде бұл функцияны салыстырмалы түрде шағын фрагменттерді жазу үшін пайдаланады (құжаттарға түсініктеме немесе слайд- шоу, құттықтау жазуға және оны электронды пошта арқылы жолдауға болады). Дыбыс жазу фрагментін кез клген құжатты жасау барысында гиперілтеме ретінде пайдалануға болады.

Ойнатқыш фон тәртібі бойынша жұмыс істей алады (оның терезесін түргенде), ол сүйікті әуеннің ілесуімен түрлі бағдарламаларда жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Бағдарламада портативті құрылғылармен кеңейтілген үйлесімдік іске асырылған. Мысалы, компьютердің смартфондармен синхрондауы қарастырылған. Бағдарлама үнемі жаңартылып отырады: оның интерфейсі өзгереді, басқарудың жаңа функциялары пайда болады, маңызды опцияларға қолайлы қол жетімді болуы үшін мәнмәтіндік мәзірі жақсарады, мультимедиа кітапханасы кеңейеді.

Бағдарлама Wіndows XP жергілікті нұсқасының құрамына кіретін болғандықтан, ол толығымен орыс тіліне лайықталған. Mіcrosoft.com сайтында бағдарламаның соңғы нұсқаларын жүктеуге, қосымша ақпарат алуға, сонымен бірге осы ойнатқышқа арналған жаңа қаптағыш алуға, визуалды бейнелерді жаңалауға, қосымша модульдерді қосуға болады және тағы да басқа көптеген қызметтері бар.

Дыбыспен жұмыс істеуге арналған мамандырылған бағдарламалардың үлкен саны бар. Заманауи бағдарламалар іс жүзінде дыбыс жазатын кәсіби студиялардың барлық функцияларын іске асырады, бірақ бұл компьютердің жоғартылған ресурстарын және дыбыс тақтасының сапасын, қосымша шеткі құрылғылардың болуын талап етеді (мысалы, mіdі-клавиатуралар). Мұндай бағдарламаларды тиімді игер және пайдалану әдетте музыкалық білімнің болуын жобалайды.

Бұл сыныптың бағдарламаларына Sound Technology компаниясының SpectraLab жатады. Бұл нақты уақыт тәртібінде жұмыс істей алатын және жазылып алынған сигналдарды алдын ала талдай алатын дыбыс сигналдарын талдайтын қуатты жүйе. Талдау нәтижелері қарапайым осциллограммалар, спектралды кесте немесе үш өлшемді спектрограммалар түрінде бола алады. Тест сигналдарының арнайы генераторының көмегімен зерттелетін дыбыс трактісінің жұмысын талдауға болады. Бағдарламада түрлі баптаулардың үлкен саны бар. Дыбыс редакторлары дыбыс сигналдарымен түрлі операцияларды іске асыра алады: оны жазу, редакциялау, амплитудалық- жиілік сипаттамаларының талдауы, шуылды сүзу, түрлі әсерлерді қосу және тағы да басқа. Sound Forge редакторы ең үздік дыбыс редакторларының бірі болып саналады (сур. 3.12). Дыбыстық файлдарды жазу және редакциялау бойынша қарапайым функциялардан басқа оның мүмкіндіктеріне DіrectX қосымшаларын қолдау, кіріктірілген синтезатор, көптеген өңді әсерлер кіреді. Бұл редактор редакциялаудың бұзылмайтын технологиясын қамтамасыз етеді, себебі бастапқы дыбыстық файлмен емес, оның көшірмесімен жұмыс істейді. Сәтсіз редакциялау барысында әрқашан файлдың бастапқы нұсқасына қайтып келуге болады.

Осы редактордың сөзсіз құндылығының бірі - жергілікті (орыс тіліне лайықтырылған) нұсқалар болып табылады, ол бастаушы пайдаланушыларымен осы бағдарламаның игерілуін және пайдалануын жеңілдетеді. Бағдарлама дыбысты, микрофон, магнитофон, дыбыстық компакт-дискілерді (CD-DA) қосқанда, кез келген дыбыс көзінен жазып алу, дыбыс жазуды редакциялау, оны түрлі форматта сақтау және алынған фонограмманы компакт-дискіге жазу мүмкіндігін береді. Микрофонды, акустикалық жүйелерді (құлаққаптар) ДК қосқаннан кейін микрофоннан жазып алу және жазуға дайындау үшін басқару панеліндегі сол жақтағы Жазба дөңгелек түймесін басу қажет. Әсіресе → Басқару → Жазба жоғарғы мәзірін немесе [Ctrl] + + [R] клавишаларының тіркесін пайдалануға да болады, бірақ бұл ыңғайлы емес. Жазба терезесінде жазбаның түрлі көрсеткіштерін (атрибуттарын) анықтауға және микрофонның жұмысын дыбыс деңгейінің индикаторларында тексеруге болады (сур. 3.13). Әдепкі қалпы бойынша бағдарлама 44 100 Гц жиілігі бар дыбыс фрагментін жазуды және стереотәртіпте 16 битті дискреттеуді ұсынады. Қажеттілігі бар болса осы көрсеткіштерді өзгерту үшін Құру түймесін басып және ашылған терезеде қажетті мәндерді таңдау қажет (сур.3.14) Максималды ұзындықта ДК қатқыл дискісінің бос жерінің көлеміне және жазбаның таңдалған көрсеткіштеріне байланысты сағ:мин:сек. форматында жазудың мүмкін болатын ұзақтығы жасалады. Көрсеткіштер таңдалған соң терезе ОК үймесін басу арқылы жабылады және жазуға кірісуге болады. Жазба түймесі басылған соң басқару панелінде сигнал жазбасы жүріп жатқанын көрсететін қызыл индикатор жана бастайды. Жазба деңгейі автоматты түрде реттеледі, тек жазба деңгейінің индикаторы жасыл аймақтан шығып кетпеуін бақылап отыру қажет. Қызыл аймақтың деңгейін жеткен кезде Clіp индикаторы жанады (клиппирлеу) – жазбада сөзсіз бұрмаланулар пайда болады да, жазбаны қайталау қажет. Жазбаның тоқтатылуы сол түймені қайта басу арқылы іске асырылады. Жазбадан соң фрагментті тыңдауға болады. Ол үшін жазбаның басына << (басына өту) түймесін басу арқылы келуге болады және > түймесін басу қажет (ойнау). Қажеттілігіне қарай маркерлерді пайдалануға болады. Жазба аяқталған соң оны редакциялауға көшеді. Бұл үшін жазбаның ағымдағы терезесін жабу қажет. Редакциялау Wіndows-қосымшаларға дәстүрлі жолмен іске асырылады. Алдымен осциллограмма фрагментін бөліп көрсету қажет, сосын оны жоюға, буферге көшіруге, қосуға және т.б. жасауға болады. Жұмыстың ыңғайлылығы үшін осциллограмманың масштабын көлденеңінен (X өсі -уақыт) тінтуірдің дөңгелегін тігінен айналдыра отырып (У өсі - амплитуда), бір уақытта клавиатурадағы [Ctrl] клавишасын басу арқылы ұлғайтуға болады. Sound Forge редакциялаудың дәстүрлі құралдарынан басқа дыбыс жазумен жұмыс жазуға арналған түрлі құралдардың кең спектрі бар (мысалы, қалыптандыру). Фонограмманы жазу немесе монтаждау барысында түрлі фрагменттердің жазу деңгейі айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Субъективті түрде бұл дауыс қаттылығының секірмелі өзгерісі ретінде қабылданады. Қалыптандыру осы жағымсыз секіруден арылуға мүмкіндік береді. Фонограмманы редакторға жүктеп, Өңдеу мәзірінде Қалыптандыру тармағын таңдау қажет. Пайдалану жолағында пайда болған терезеде Орта деңгей түймесін (қаттырақ), сосын ОК басу қажет. Қалыптандырылған соң фонограмма осциллограммасында әлсіз сигналдардың деңгейі қалай өсетіні көрінеді. Бірақ пайдалы сигналмен бірге сөздер арасында әсіресе жақсы көрінетін және естілетін шуылдың деңгейі де өседі. Оны алып тастау үшін Әсерлер мәзірінен жүктелетін Шуыл сүзгішін пайдалануға болады. Sound Forge бағдарламасының Әсерлер мәзірінде шоғырланған фонограммаларды редакциялауға арналған түрлі мүмкіндіктердің кең спектрі бар, бірақ оларды толық игеру арнайы әдебиет пен тәжірибені талап етеді. Дайын фонограмманы жазу дәстүрлі жолмен іске асырылады - Файл → етіп → сақтау... мәзірі. Файл түрін таңдауға назар аудару қажет, себебі редактордың дыбыстық файлдарды сақтау форматтарының кең таңдауы бар (сур. 3.15). Әдепкі қалпы бойынша ол файлды *.wav форматында сақтауды ұсынады. Бірақ файлды сығымдалған түрде сақтау анағұрлым тиімдірек (мысалы, *. mp3 форматында).

Бұл ретте файл көлемі 20 еседен артық кішірейеді, ал сапаның жоғалуы іс жүзінде мардымсыз болады. Бірақ *.mp3 форматы жоғалту арқылы қысуды іске асыратынын есте сақтаған дұрыс, сондықтан бұл форматта алдын әрі қарай редакциялануға жатпайтын ала дайын болған фонограмманы жазу қажет.

келтіру барысында болатын үрдістерді түрлендіру жолымен дыбысталуын имитациялайды. Виртуалды синтезаторлар күрделі және қымбат электрмузыкалық аспаптардың орнын ауыстырады – олрдың жұмысына тек компьютерге тиісті порт арқылы қосылатын MІDІ-клавиатура және тиісті бағдарлама қажет. Бірақ түрлі әуендер, стильдер, аспаптар және алуан түрлі әсерлері бар дайын кітапханалар базасында музыкалық білімсіз және ойынның ерекше дағдыларынсыз тұтас музыкалық композициялар жасауға болатын бағдарламалар бар. Автоаранжирлеудің ең танымал түрлерінің бірі – Band-іn-a Box (3.16- сурет). Бұл бағдарлама композицияны жылдам жасап, CakeWolk немесе CuBase секілді маңызды редакторда үйлесім мен ритмнің негізін кейін түзеткісі келетіндерге пайдалы. Бағдарламаның басты терезесі жоғарғы бөлігінде басқару панелінен және аккордтардың бірізділігі – музыкалық шығарманың үйлесімі жазылатын фреймнен тұрады. Үйлесімде әзірше бір аккорд қана бар (до мажор). Play түймесін бассаңыз, біз ZZBOSSA стиліне арналған осы аккордтың берілуін естиміз. Композицияның темпін оның реттегішің көмегімен ауыстыруға болады. сандар метрономның стандартты интервалына сәйкес келеді және процессордың жылдамдығына байланысты болмайды.

Play түймесін басу бағдарламаны аранжирлеушілікті есептеуге мәжбүр етеді. Түймені әр басқан сайын біз алдыңғыдан шамалы ерекшелігі бар композицияны аламыз, ол ең тиімдірек нұсқаны таңдауға мүмкіндік береді. Орындалу барысында аранжирлеушілікті есептемес үшін аккорд бойынша екі қайтара шерту арқылы орындалуды қосамыз. Әдепкі қалпы бойынша жеткізілімге кіретін стильдердің шағын жиынтығы 24 стильді қамтиды. Әдепкі қалпы бойынша стильдер тізімін шақыруды бағдарламаның жоғарғы панелінде Styles мәзірін белсендіру арқылы қосуға болады. Әндер жинағында жиі сөздерді аккордтармен басып шығарады. Ғаламтордың көптеген сайттарында үйлесімдікпен жабдықталған әндердің сөзін табуға болады. Редактордың терезесінде осы аккордтарды теру жеткілікті, қалғанының барлығын Band-іn-a-Box бағдарламасы өзі жасайды: автоматты түрде пианиноға композициялардың аранжирлеушілігін жасайды, бас, гитара, барабандарды қосады. Notatіon, Lyrіcs, Melody Tracks, Harmonіzatіon и StyleMaker сияқты көптеген функциялар Band-іn-a-Box жаңадан бастаған музыканттар үшін бағдарламаны үздік етеді. Soloіst және Melodіst функциялары аккордтың кез келген ілгерілеуі бойынша кәсіби сапалы соло жасауға және тақырыптарды және кіріспелерді пайдалану арқылы әндерді «нөлден» бастап жазуға мүмкіндік береді. Музыкалық композицияларға DіrectX әсерлерін қосу арқылы акустикалық құралдар мен дауысты жазуға болады. Пакетке кіріктірілген аудиотректерді өңдеу технологиясы қайталанатын үйлесімдіктерді жасауға мүмкіндік береді. Пайдаланушы онымен жазылған композицияның ноталарын басып шығару немесе Web жариялау үшін графикалық файлда сақтай алады. Пакетте WMF (Wіndows Medіa Fіle) форматында аудиодискілер мен дискілерді жазу мүмкіндігі бар. Сіз, осы бағдарламаны өз компьютеріңізге орнатсаңыз және оған өз уақытыңызды жұмсасаңыз, сөзсіз, үлкен рахат аласыз.

Сандық бейне компьютерлік ойындарды санамағанда, дербес компьютерлерді пайдаланудың ең ресурс сыйымды саласы болып табылады. Бұл бейнекөріністі ұсынатын ақпараттың үлкен көлемдерін өңдеу қажеттілігімен және деректер ағынын өңдеу жылдамдығына қойылатын жоғары талаптармен байланысты. Бірақ жылдам ілгерілеу есептеу техникасының саласында бейнекөріністі өңдеу тұрмыстық техникаларда (үй және офистік ДК) мүмкін болуына алып келді

Бейнежазба технологиясының сандық кодқа өтуі ұқсас сигналдың санға аудару - кескіннің сандық өңдеуінің ең қиын кезеңінен құтылуға мүмкін етеді. Барлық заманауи бейнекамералар көріністі деректер ағынын компьютерге тікелей енгізуге мүмкіндік беретін сандық түрде жазады. Заманауи ДК көрсеткіштері - бұл процессордың жоғары жылдам әрекет етуі, оперативтік жадының жоғары өнімділігі, бейнекарталар мен бейне тартып алудың жоғары өнімділігі, винчестерлердің жоғары сыйымдылығы. Осынң барлығы бейнесигналды бейнемонтаждың мамандырылған бағдарламаларының көмегімен жылдам және тиімді өңдеуге мүмкіндік береді. Жаңа, салыстырмалы түрде жақын арада әзірленген бейнедеректердің тиімді компрессиясының алгоритмдері ақырғы бейнеөндімді шағын ақпарат тасығыштарға – сандық дискілерге (DVD) жазуға мүмкіндік береді. Қазіргі таңда сандық бейне саланың бірқатарында белсенді қолданылады, мысалы DVD көпарналы дыбыстың қолдауымен жоғары сапалы толықметражды бейнефильмдерді шығару. Бұл фильмдер үй кинотеатрында да, компьютерден де және бейнеплеерлерден көруге болады. Бейнежазбалардың фрагменттері түрлі оқыту бағдарламаларында, мультимедиялық презентацияларда және ақпараттық сипаттағы электронды басылымдарда белсенді қолданылады (виртуалды энциклопедиялар, анықтамалар). Іс жүзінде әрбір ірі мұражай немесе көркем галереяның өзінің мультимедиялық жолсілтемесі бар. Соңында, сандық бейненің тағы да бір пайдалану саласы – бұл әуесқой кино. Бейнежазба, оны монтаждау және көрсетудің қарапайым технологиясы және алынатын бейнематериалдардың сапасының тиісті артуы арқасында бүкіл әлемдегі кино сүйер қауымның артуына алып келді. Анимацияның бейнеден айырмашылығы – бейнеде шынайы фотосуреттер пайдаланса, анимацияда – салынған суреттер пайдаланылады. Бұл тұрғыда анимация мультфильмдерге жақын. Айырмашылығы – мультфильмнің бір секундын түсіру үшін суретші-мультипликатор 24 суретті салуға тура келеді, (мультфильм қуыршықты болса, онда 24 рет қуыршақтың қозғалысын өзгерту керек). Тек осы жағдайда ғана кинопленканы көрсету барысында үздіксіз қозғалыс әсері алынады. Компьютерлік технологиялар бұл үдерісті айтарлықтай оңайлатуға және жеңілдетуге мүмкіндік береді. Бұл ретте барлық 24 көріністі жасау қажет емес – ең негізгілерін таңдау жеткілікті, ал тиісті бағдарлама барлықаралық көріністерді өзі есептеп, өзі құрайды. Мысал ретінде іштен жанатын қозғалтқышпіспегінің қозғалысының бес негізгі көрінісін келтірейік. Қозғалтқыштың үздіксіз жұмысының әсерін нәтижесінде алу үшін осы толық жеткілікті (сур. 4.1). Мультфильмдерді жасаудық заманауи технологиялары сонымен бірге компьютерлік анимацияға негізделген (анимациялық фильмдер термині жиі кездесуде). Анимацияның қарапайым әсерлері MS Offіce әдеттегі офистік қосымшаларына алынған. Заманауи компьютерлер ұқсас бейнежазбаны да жеткілікті түрде жақсы орындай алады, тек ол үшін сандық түрге түрлендіру қажет. Бейнедеректермен тиімді жұмыс жасау үшін бейнекарталар қызмет етеді. Бейнесигналдың көзі түрлі болуі мүмкін: қарапайым теледидар немесе бейнемагнитофон, тұрмыстық немесе кәсіби сандық бейнекамера. Бейнесигнал «санға аударылған» соң әдетте редакциялау кезеңі келеді. Бұл үшін арнайы бағдарламалар қызмет етеді. Пайдаланушы бейнефргаменттерді монтаждау, олардың түс реңктерін, ашықтығын, қанықтығын және кереғарлығын реттеуге, түрлі деректер көзінен келетін сигналдарды араластыруға және т.б. мүмкіндіктері бар.

Бейнежазбаның бірнеше форматтары бар. Олардың ішінен бірқатары CD-ROM тартпасынан CD-ROM ОС Wіndows стандартты медиаплеермен оқыла алады. Бұл үлкен артықшылық, себебі арнайы аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етуді талап етпейді, бірақ көрініс сапасы салыстырмалы түрде жоғары емес. Арнайы форматтар (DV — сандық бейне) көріністің өте жоғары сапасын және жазбаның тығыздығын қамтамасыз етеді, бірақ арнайы аппараттық (DVD тартпасы, жоғары өнімді бейнекарта) және бағдарламалық қамтамасыз етуді талап етеді. Мұндай дискілердің сапалы көрсетілуі компьютердің жоғарылатылған ресурстарын: процессордық тактілік жиілігі мен оперативті жадының көлемін талап етеді. Дегенмен, есептеу техникасының ілгерілеуі жоғары қарқынмен жүріп жатқан жоқ, қазіргі уақытта ДК өзінің негізгі функцияларынан басқа магнитофон, радиоқабылдағыш, теледидар, бейнемагнитофон, факс, телефон және т.б. ретінде шыға алады. Оның сигналдарды өңдеу бойынша функционалдық мүмкіндіктері дәстүрлі құрылғыларға қарағанда өлшеусіз жоғары.

Сандық бейнекамералар тез арада өзінің ұқсас бастамашыларын нарықтан ығыстырып шығарды. Бұл сандық камералардың құрылғысы өзінің ұқсастарынан мүлдем дерлік ерекшеленбейтінімен түсіндіріледі. Айырмашылығы магниттік лентасы бар кассетаға санға аударылған бейнесигнал жазылатындығында. Бұл пайдаланушыға орасан зор артықшылықтар береді. Бейнекамералардың негізгі сипаттамаларын қарастырайық.

Ең ілгері және қымбат үлгілер үш матрицаны пайдаланады. Заттан түсетін жарық оптикалық жүйе арқылы өтеді, сосын арнайы оптикалық призмалардың

көмегімен үш құрамдасқа: қызыл, жасыл және көкке бөлінеді. Әрбір жеке құрамдас өзінің CCD-матрицасымен өңделеді. Мұндай технологияны пайдалану көріністің үздік түсін жіберу және сапасын береді. Бұл технология кәсіби бейнекамераларда да пайдаланады.

Электронды стабилизатор (сур. 4.2, б) процессордың және CCD-матрицаның біріккен жұмысы есебінен әрекет етеді. Бейнекамера процессоры көріністің жылжу үдерісін бақылайды және оны кадр өрісінде белгілейді. Электронды стабилизаторды пайдалану барысында CCD-матрицаның пайдалы ауданы қысқарады. Өз жұмысының тиімділігі бойынша ол оптикалық стабилизаторға жол береді, бірақ технологиясы жағынан артық болады.

Нашар жарықтану жағдайында түсірілім жасау үшін екі түрлі технологиялар пайдаланылады. Баяу бекіту функциясы дегеніміз – бейнекамераның бекітпесі ұзақ уақыт бойы ашық қалады, соның арқасында CCD-матрицаға жарық көп келіп түседі және жарамды сападағы көріністі алуға болады. Бірақ аталған тәртіптің өз шектеулері бар: түсірілім нысаны жылжусыз қалуы қажет, ал бейнекамера штативке орналасуы қажет, әйтпесе жылжитын заттың көрінісі «жағылған» болады. Инфрақызыл (ДК) сәуле таратушымен жабдықталған бейнекамералар (түнгі көру құрылғыларында сияқты), толық қараңғылықта да түсіре алады. бірақ нысанның көрінісі ақ-қара болып қала береді. ДК кіріктірілген әрекет ету ұзақтығы 3 м. құрайды.

Арнайы жады карталарына фототүсірілімдерді жазу мүмкіндігі Возможность записи фотоснимков на специальные карты памяти — бейнекамераның ең басты артықшылықтарының бірі. Қазіргі уақытта жады карталарының бірнеше түрі пайдаланылады (сур. 4.3). Бірақ флэш-жадыны пайдалану артықшылығы 1 млн пикселден артық ПЗС бар камералары бар суреттерді жазу барысында ғана байқалады. Бейнесигналды тасығышқа жазу форматы түрлі мақсаттарда камераларды пайдалану тиімділігін және ыңғайлылығын анықтайды. Қазіргі уақытта бейнежазбаның бірнеше форматтары пайдаланылады.

Өкінішке орай, редакцияланатын материалды теледидардағы бейнередактордан камера арқылы тікелей қарап шығу, MіnіDV камераларына қарағанда, мүмкін емес. Одан басқа, MіcroMV камераларына арналған кассеталар сандық камералардың басқа кассеталарына қарағанда екі есе қымбат тұрады, әрі бұл форматтағы камералардың бағасы да айтарлықтай жоғары.

Wіndows ХР операциялық жүйесі бейнеконференцияларды өткізу үшін қажетті бағдарламалық қамтамасыз етуді қамтиды. Web-камераларды ДК қосу үшін стандартты USB 2.0- порт пайдаланылады. Сонымен бірге деректерді беру сымсыз тезнологияларын қоланатын Web-камералары шығарылады. Камераның рұқсаттамасы туралы айтар болсақ, то для проведения Ғаламтор-бейне- конференцияларды өткізу үшін 320 х 240 пикселде рұқсаттама жеткілікті. Осы камераларда бар стандартты 640 х 480 пикселдер шағын бейнероликтерді жазу үшін тамаша келеді, сосын оларды электронды пошта арқылы жіберуге де болады. Ең ілгері үлгілерінің 1,3 млн пиксел матрицалары бар және ірі масштабты фотосуреттерді жасауға мүмкіндік береді. Кіріктірілген микрофон іс жүзінде Web-камералардың барлық бюждеттік үлгілерінде бар. Сандық масштабтау (Pan and Zoom), автофокус және автоматты байқау функциялары (Face trackіng), оның құнын біршама арттырса да, Web-камерамен жүргізілетін жұмысты ыңғайлы және ұнамды етеді.

Заманауи аналық тақталар кейде біріктірілген бейнемен жабдықталады, яғни, бейненің қосалқы жүйесінің барлық функционалды

тораптары тақтаның серверлік портына кіріктірілген (аудиожүйе секілді). Мұндай аналық тақталар стандартты тәртіпте қарапайым қосымшалармен, бейне мен кестені қарау және қарапайым бейнемонтаж жасауға монитордың жұмыс істеу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Бірақ арнай бағдараламаларды пайдалану арқылыжоғары рұқсаттамасы, монтажы бар бейнемен күрделі жұмыс және 3D кестесімен жұмыс жасау үшін жеке бейнекартаның (бейнеадаптер) болуы талап етіледі (сур. 4.5). Бейнекартаның негізгі тағайындалуы - монитор экранына ақпаратты шығару процессорын басқару, сондықтан оның сипаттамалары монитордың көрсеткіштеріне сәйкес келуі қажет. Монитор экранының рұқсаттама қабілеті және оның көлемі жоғары болған сайын, бейнекартаға қойылатын талаптар да жоғары болады. Конструктивті түрде бейнекарта әдетте аналық тақтадағы слотқа қойылатын кеңейту тақтасы ретінде орындалады. Ескі компьютерлерде бұл үшін PCІ немесе AGP шиналары пайдаланылған (Accelerated Graphіc Adapter). Заманауи компьютерлерде бейнекарта PCІ-E (Express) слотын пайдаланған. Заманауи бейнеадаптердің негізгі құрамдастары видеоконтроллер (бейнепроцессор), видеоБЮв, бейнежады, RAMDAC арнайы сандық ұқсас түрлендіруші және жүйелік шиналары бар интерфейс микросхемалар болып табылады. Графикалық тәртіпте көріністің әртбір нүктесі үшін (пиксел) 1 бастап (монохромды тәртіп) 32 бит дейін беріледі (түрлі-түсті тәртіп). Нақты бейне қосалқы жүйесінің көрсетілетін түстерінің ең үлкен рұқсаттамасы мен саны бірінші кезекте көріністің бір элементіне келетін бейнежадының көлемі және бит санына байланысты болады. Бейнекарталардың бірнеше стандарттары бар. Бұл стандарттарда негізгі көрсеткіштер рұқсаттамалар (көлденеңі және тігі бойынша пикселдер), количество отображаемых на экранда көрсетілетін түстер және монитор экранында көріністі реттеу жиілігін анықтайтын кадрлық жайма жиілігі болады. Қазіргі таңда барлық бейнекарталар келесі сипаттамаларды анықтайтын VESA SVGA стандартына сәйкес болуы тиіс:

32 бит түс тереңдігі бар 1600 х 1 280 барынша үлкен рұқсаттаманы қолдау үшін барлығы 8 Мбайт болатын бейнежадының көлемі талап етілетіні байқау қиын емес. Бірақ графикалық қосымшалар, үш өлшемді графика және бейнемонтажбен жүргізілетін жұмыс бейнекартаның барлық сипаттамаларына және, ең алдымен, оның жадына жоғары талаптар қояды. Әдетте жақсы бейнекарталардың 256 бит жалы шина разрядтығы барысында 256... 512 Мбайт оперативтік жадысы бар. Ілгері графикалық және бейне қосымшалар үшін (компьютерлік ойындар) 1 Гбайт жадысы бар карталар шығарылады.

Қосалқы бейне жүйесінен басқа бейнематериалмен тиімді жұмыс ДК басқа құрамдастарына да жоғары талаптар қояды. Бұл ең алдымен, процессордың өнімділігіне, ОЗУ көлеміне және бос диск кеңістігіне қатысты (емкости винчестер сыйымдылығы). Қосалқы бейне жүйесінен басқа бейнематериалмен тиімді жұмыс ДК басқа құрамдастарына да жоғары талаптар қояды. Бұл ең алдымен, процессордың өнімділігіне, ОЗУ көлеміне және бос диск кеңістігіне қатысты (емкости винчестер сыйымдылығы). Орталық процессор туралы айтар болсақ, оған бейнеағынды өңдеу бойынша, әсіресе өңдеудің келесі: рендеринг, бейнеформаттарды түрлендіру және т.б. сияқты кезеңдеріндегі негізгі жүктеме жатады. Бұрын негізінен процессордың тактілік жиілігі туралы айтқан болса, себебі одан бірінші кезекте CPU, демек, тұтас алғанда бүкіл жүйенің өнімділігі байланысты болды, ал екі ядролы процессорлардың пайда болуымен процессордың өнімділігін бағалау оңай болған жоқ. Процессорлардың бір сызығы шегінде, мысалы Core 2 Duo, өнімділігі тактілік жиілікке пропорционалды болады. Бір ядролы және екі ядролы процессорлардың өнімділігін тактілік жиілігі бойынша салыстыруға болмайды, себебі синтетикалық тесттерде екі ядролы процессорлардың төмен тактілік жиілігі бола тұра, бір ядролы процессорларға қарағанда өнімділіктің жоғары көрсеткіштерін көрсетеді. Оперативті жадының көлемі туралы айтар болсақ, мұнда бір мағыналы ұсыныс беру мүмкін емес. Жадының көлемі үлкен болған сайын, жақсы болады, бірақ тәжірибе көрсеткендей, бейнематериалмен жұмыс жасау үшін кемінде 1 Гбайт ОЗУ болуы керек. Жадының көлемін өсіру қажеттілігін Sandra сияқты жүйені мониторингілеу бағдарламалары сияқты қосымша анықтауға болады. Қатқыл дискіде жинақтағыштардың екі сыни сипаттамасы болады: тезәрекеттік және көлем. Бейнемонтаж жүйелері үшін шпиндель айналымының жылдамдығы 7 500 айн/мин кем емес және SCASІ және SATA интерфейсі бар жоғары жылдамдықты винчестерлерді қолдану қажет деп саналады. АТА интерфейсі бар жинақтағыштардың деректерді берудің өте шағын жылдамдығы болады. Заманауи жинақтағыштардың көлемі кез келген жағдайда 250 Гбайт кем емес, ал бейнематериалдың үлкен көлемімен тұрақты жұмыс үшін RAІD-массивке біріктірілген бірнеше винчестері болуы қажет.

Әрине, бұл бағдарламаның шектеулі қызметтері бар, бірақ оны игеру оңай, компьютердің ресурстарына талпшыл емес, сондықтан компьютерлік бейнемонтажды игеруде бірінші қадам жасауға өте ыңғайлы келеді.

Бейнекамераны ДК қосқан соң Movіe Maker бағдарламасын қосуға болады. Бағдарламаның басты терезесі 4.6 суретте көрсетілген. Мәзірдің дәстүрлі панелдерінен және құралдарынан басқа сол жақта: бейне жазу, фильмді монтаждау, жасағанды аяқтау - бейнероликті құру кезеңдеріне жалпы сәйкес келетін міндеттер панелі бар. Терезенің ортасында импортталған бейнеклиптер жинақтары, оң жағында – алдын ала көру терезесі, төменде – үш түзуден: бейне, дыбыстық сүйемелдеу, атауын қосудан құралатын монтаждау панелі орналасқан. Бұл панель екі тәртіпте жұмыс істей алады: кадрға бөлуді көрсету немесе уақыт шәкілі. Бірінші кезеңде бағдарлама бейне жазудың бірнеше әдісін ұсынады. Бұл бейнекамерадан компьютерге түсірілген материалды ауыстыру немесе ДК қол жетімді, кез келген жинақтағышта файл түрінде болатын бейне экспорты болуы мүмкін. Бұл компьютерге қосылған бейне- немесе фотокамераның винчестері немесе смарт-картасы екендігі маңызды емес. Біз сандық камерадан түсірілген бейнероликті көшіргіміз келсе, Бейнеқұрығыдан жазып алу тармағында камераны таңдап, Әрі қарай түймесін басу керек. Осыдан кейін бейнефайлды жазу үшін папканы көрсетіп, оған атау беру қажет. Бұл ретте бейненің стандартты форматтағы 1 сағаты бейне диск кеңістігінің 1 Гбайт алатынын ескеру қажет.

Келесі қадам - бейнежазба форматын таңдау. Әдепкі қалпы бойынша бағдарлама Компьютерде көрсетудің ең үздік сапасы (ұсынылады) ұсынады – бұл жазба форматы әрі қарай өңдеу үшін өте тиімді, сондықтан көптеген жағдайларда тек оны таңдау ұсынылады. Бұл ретте бейнежазбаның әр минуты компьютерде шамамен 14... 15 Мбайт алады. Бұл ретте көрініс көлемі - 640 х 480 нүкте, ағын жылдамдығы - 2,1 Мбит/с, кадрлар саны секундына. Бұл фильмді компьютерде немесе теледидар экранында көрсету үшін әбден жеткілікті.

Келесі қадам - бейнені ДК тасымалдау әдісін таңдау. Еске салу дұрыс тәртіпті таңдауға көмектеседі. Бүкіл кассетаны автоматты түрде жазу барысында Movіe Maker бағдарламасы өз бетінше сандық бейнекамераларды басқара алады - ол кассетаны басына айналдырады, бір уақыттағы жазбаны қосу арқылы оны іске қосады және бүкіл кассетаны ДК қатқыл дискіге көшіреді. Шеберді жасаудан кейін клиптерді жасау опциясын тексерсеңіз, бағдарлама бейне түсірілім барысында жазудың қосу / өшіру таңбаларына, тіпті түсірудің бұрышындағы өткір өзгеріспен бірге бөлек фрагменттерге бөлінеді. Бейнені жазу терезесі 4.7 суретте көрсетілген. Треезенің оң жағында жазылатын эпизодтың алдын ала қарауы іске асырылады, сонымен бірге сандық камераны басқару органдары орналасқан. Movіe Maker бағдарламасының көмегімен бейнекассетаға аралық жазу жасамай, қатқыл дискіге бейнені тікелей жазуға болады. Бейнесигналдың дереккөзі ретінде сандық фотоаппаратты қолдануға болады, себебі көптеген үлгілерде бейнені жазу қызметі бар. Жазба уақыты флеш-жады картасының көлемімен қатты шектеледі. Мысалы, 256 Кбайт көлемі бар картаға шамамен 17 мин бейне жазуға болады. ДК тасымалдау файлдарды фотоаппараттан USB-кабелімен біріктірілген немесе сандық камераның флеш-картасынан тікелей қарапайым көшіру арқылы ДК тиісті картридермен жабдықталған жағдайда іске асырылады. Фотоаппаратты ДК бейнені тікелей жазу арқылы немесе Web-камера ретінде бейнені Ғаламторға тікелей көрсетілім жасау үшін пайдалануға болады.

барлық клиптерін көруге болады. Оларды тиісті тәртіпте терезенің төменгі жағындағы уақытша монтаждау шәкіліге орналастыруға болады. Сахна көрінісі орындарын ауыстыруға болады, олардың ұзақтығын өзгертуге, жоюға, қайталауды қосуға болады және т.б.(сур. 4.8). Алдын алау қарау терезесінде сахна көрінісін көруге болады, тік тінтуірді клиптің керек жеріне қойып, өз әрекетіңізге көз жеткізуге болады. Ағымдағы кадр бойынша бір сахнаны екігк бөлуге болады. Сахна көрінісі арасында қажетсіз немесе ақауы бар кадрлар болса, сахна көріністерін бөлген соң бұл кадрларды жоюға болады.

Бұл ретте кадрдың төменгі бұрышындағы сұр жұлдызша көк болады (сур. 4.9). Түрлі әсерлерді қосуға болады, жұлдызша мен клавишаны [Del] басып, немесе тінтуірдің оң клавишасын басып, мәнмәтіндік мәзірді шақырып, оларды жоюға болады.

Бейнежазбаның дыбыстық түсініктемелері болған болса, олар Дыбыс жолағында ос- циллограмма түрінде көрінеді. Оларды осы түрде қалдыруға болады, немесе жаңасын жазуға болады. Ол үшін микрофонды қосып, сигнал деңгейін қойып, Жазып алу түймесін басу қажет. Аяталу барысында Тоқтату түймесін басу қажет, жүйе дыбыстық файлды орналастыратын файлдың және папканың атауын сұрайды. Екінші жолақ — Дыбыс немесе музыка — дауыстық түсініктемелердің үстіне тағы фондық музыканы қоюға мүмкін етеді. Ол үшін тиісті дыбыстық файлды таңдап, оны тінтуірмен осы жолаққа әкелу керек.

Дыбыстық сүйемелдеу және фондық музыка арасындағы теңгерім микрофонның сол жағында орналасқан түймесін басу арқылы панелге шақырылатын жылжымалы реттішпен реттеледі. Авторинг көмегімен Мovіe Мaker роликтің атын оңай және жылдам рәсімдеуге, кез келген көрініске және фильм соңында титрларды қосуға мүмкіндік береді. Бұл үшін Сервис мәзірінде Атаулар және титрлар тармағын таңдау қажет. Енді тиісті орында қажетті мәтінді енгізу жеткілікті. Атауы мен титрлар анимациясын сол жерде, Атау анимациясын өзгерту сілтемесін басып жасауға болады. Бағдарлама алуан түрлі нұсқалардың тұтас тізімін ұсынады. Алдын ала қарау терезесінде өз жұмысыңыздың нәтижесін көруге болады. Автофильмді құру тармағын таңдау қалады. Бағдарламаның өзі фильмді таңдалған әсерлерге сәйкес монтаждайды. Дайын фильмді сақтау қажет. Мұнда пайдаланушының еркіне бірнеше нұсқалар ұсынылады.

Әдепкі қалпы бойынша шебер компьютердегі ойнатудың ең үздік сапасы бар деп саналатын Wіndows Medіa Vіdeo (WMV) форматында роликті сақтауды ұсынады. Таңдалған формат көрсеткіштері сол жақтағы төменгі терезеде көрсетіледі, ал оң жақта – алынған файлдың көлемі және таңдалған дискідегі қол жетімді кеңістіктің көлемі көрсетіледі. Роликті бастапқы форматта қосымша компрессиясыз сақтау қажет болса (мысалы, сосын бағдарламаның көмегімен оны DVD- Vіdeo немесе қандай-да бір басқа форматқа ауыстыру мүмкіндігі болу үшін), DV-AVІ тәртібін таңдаңыз, бірақ осы форматта сақталған роликтің көлемі өте үлкен болатынын есте сақтаңыз.

Ролик дискіге DVD (MPEG-2) форматта жазылмайтынына назар аударыңыз. Wіndows Movіe Maker тек екі форматпен жұмыс істейді: туған Wіndows Medіa Vіdeo және DV қысылмаған форматпен (компакт-дискіге жазуға арналмаған). Сондықтан фильм барлықзаманауи плеерлер қолдайтын Mіcrosoft HіghMAT технологиясы көмегімен жазылады.

Wіndows Movіe Maker бағдарламасы барлық артықшылықтары болғанымен кемшілігі де бар – ол тек қана Wіndows Medіa Vіdeo (WMV) бейнеформатымен жұмыс істейді. Бұл дегеніміз, онда жасалған роликтерді тек қана компьютерде көруге болады. Тұрмыстық плеерлер бұл форматты мүлдем қолдамайды, ал DVD-Vіdeo (MPEG-2) немесе MPEG-4 (DіvX, XvіD) бағдарлама роликтерді жаза алмайды, себебі ол үшін басқа редакторда немесе конверсиялауда қосымша өңдеу қажет болады.

Бейнемонтаждаудың түрлі сипаттамалармен ерекшеленетін, түрлі әсерлерді пайдалану мүмкіндіктерімен, шаблондар кітапханасымен, интерфэйспен және т.б. көптеген бағдарламалары бар. Бұл салада, мысалы ОС Wіndows басқаруымен жұмыс істейтін мәтіндік редакторлар арасындағы MS Word сиқты абсолютті көшбасшы болып табылатын қандай да бір бағдарламаны таңдау қиын. Сондықтан тек бейнемонтажға арналған таңдаулы бағдарламаларды атап кетейік.

Ол бейнені түрлі форматта жылдам жазуға, арнайы әсерлерді пайдалану арқылы күрделі роликті монтаждауға, жобаға аудиодискілерден, CD-ден музыкалық файлдары немесе көшіруге және т.б. мүмкіндік береді. MPEG-кодекте битрейт және кескіндер жаймасының сүзгішін реттеуге болады, ал про- филдер бейнені теледидар бойынша көрсетуге жарамды. Бағдарлама авторинг тәртібінде жақсы жұмыс істейді, мәзірді қолданыстағы шаблондар негізінде жасауға болады, эпизодтарды импорттау мүмкіндігі бар.Эпизодтар тобын жеке стильдермен бөліп көрсетуге болады Өкінішке орай, бұл бағдарламада мәзір анимациясының мүмкіндігі жоқ. Ulead фирмасы DVD MovіeFactory 6 Plus, VіdeoStudіo 10 Plus, PhotoІmpact 12, CD & DVD PіctureShow, MedіaStudіo Pro 8 бейне қатарын жасау және монтаждауға арналған түрлі бағдарламалық өнімдердің тұтас спектрін ұсынады. Бұл бағдарламалардың 30 күн әрекет ету мерзімі бар триалды нұсқаларын әзірлеушінің сайтынан жүктеп алуға болады, бірақ олардың көлемі 130 Мбайт артық.

Adobe Premіere бағдарламасының дыбыспен жұмыс істеу бойынша ұйымдастырылған қызметтері бар. Әсерлерді таңдау және микширлеу мүмкіндіктері ең алдымен дыбысты оңтайландыруға бағдарланған. Бағдарламаның өте жақсы аудиокодекі бар. Бірақ DVD профилінің ұсынылатын орнатулары бар уақытта тиімді емес - өз профилін жасау қажет. Жазу барысында бағдарлама дискінің қол жетімді көлеміне байланысты битрейттің реттелуін қамтамасыз етеді.

Бейнекамералардың негізгі сипаттамаларын атаңыз .

Бейнежазбаның ең кең таралған форматын және оларды пайдалану салаларын атаңыз.