Көкірегім – көне кітап.
Сұр тысты.
Қырық қазына, мың мағына – қыртысты.
Қиялым бар жетпіс түрге құбылған,

Оқымай-ақ отқа салма мені сен,
Керегіңе жарата алсаң – келісем.
Залым-сұмнан сағың сынған налаң мен
Ауырсынған жараң болса, – бөлісем.

Сыңар көзбен қарай берме сен өйтіп,
Бөлісе алам шаттығыңды – көбейтіп.
Бөлісе алам қайғы-мұңды – азайтып,
Айлы түнгі айдыныңды кеңейтіп...

Бұл кітапта саңқылдаған қыран бар,
Алып өткен Антымды аман мұрам бар.
Бұл кітапта – шырқай-шырқай шығанға
Шыңға ілініп қалатұғын бір ән бар.

Бұл кітапта даналардың сөзі бар,
Бабалардың, аналардың көзі бар.
Сазын – бұлбұл, назын жұлдыз жұптаған
Бұл кітапта арулардың өзі бар.

Арқалаған адам болсаң ар жүгін,
Өзіңменен бөлісемін барлығын.
Жел-желікпен аша көрме, тек оны,
Пенделіктің шаша көрме зәр-жынын.

Өйтер болсаң, айналамын тасқа сұр,
Қасыма кеп тамыр басып, ашпа сыр.
Бір-біріне тарс жабылып өтеді,
Сұп-сұр түсті, сұп-сұр тысты – қос басыр.

Бұл кітапқа кір жұқтырман – көрге енсем!
Түсін бұзбас – жапқан шапан, берген шен.
Мұны өйткені, Ел оқиды – әуелі,
Елден алып Жел оқиды – өлген соң...

04.06.2003 ж.
Шынжыр.

«Қазағым», – деп Әбубәкір Кердері
Жұлып ашты жүректегі пердені.
Осы өлеңді естіп өстім шалдардан,
Етегімді жабуға әлім келгелі.

Содан кейін, Абай, Ақан Серіден
«Қазақ» деген талай сөзді теріп ем.
Қоректенген қанын жалап жанымның
Ауру болды ол бірге өлетін менімен.

«Қазақ» десе, кірпігімнің жасы мөлт
Етер болды! –
Қайтер екен осы дерт? –
«Мен – қазақтың баласы!..» деп

тәкаппар
Дүниені жалт қаратқалы Қасым-өрт!

Сәл ес жиып,
кірпік сүйеп шамдалға
Нұрды жалғап отырғанда таңдарға –
Жан-қоңырау қоя берді сыңғырлап,

«Қазақ» десе – үн бітердей кереңге,
«Қазақ» десе – тіл бітердей тереңге!
Телегейім қоя берді сайқалып,
Жұбан-ағам: «Мен – қазақпын!» дегенде...

Айналамды қамағанмен мол кезбе,
Мен қазақтан танымадым елді өзге.
Түрмесіне –
Міржақып пен Мағжанның

«Өз қазағын жек көрер, – деп, – арыс қай?! –
«Қазағым-дап» сөйлеп бақтым қалыспай.
Қазақты айтса, сырт айналып кететін
Таң қалушы ем ағаларға талыстай.

«Қазағым!» – деп туды алғашқы ғазалым,
Сол халыққа бардай әлі жазарым.
Тілек айтам мінәжатты түндерде:
«Қазағымның алдында ал, – деп, – Ажалым!.. »

Көк байрағым тұрғанымен төбемде,
Жан-Азамды айтып жүрмін көп елге:
«Мен – өлейін! Жоғалайын!..
Қазағым,

...Қазағымның алдында алып Ажалым,
Топырағымды жап қолыңмен, Қазағым!
Құлпытасым:
«Қазағым!..» – деп күбірлеп,

08.06.2003 ж.
Шынжыр.

Өлең, сенен өлсем қашып құтылман,
Жабысқан бір дерт болдың ғой тұқымнан.
Жүрегімнің тереңінде бір жел бар,
Жеткен маған зыңыранып зытымнан...

Қабағымда жатты талай торып түн,
Сонда маған Құбыла болып жолықтың.
Өлең! – Сені тірі сақтап қалам деп,
Талай жерде қорықпастан қорықтым...

Көкірегіме сәуле малып таңғы ыра,
Оятқасын – басқа амалым қалды ма?
Өлең! – Сені есен алып өтем деп,
Қанша бардым малғұндардың алдына.

Қасқа қазақ болған шақта қара бақ,
Жаудың оғы сені кетті жаралап.
Желтоқсанның қан атқанда көзінен,
Аман қалдың тар қаңқамды паналап.

Талай мәрте ит кісінеп, жылқы ұлып,
Періштемнің берген сыйын, жын тығып;
Апан-түнге адастырып апарды –
Ай-сүйекті тістей қашқан түлкі-бұлт...

Алтын сарай соға алмаспын мен саған,
Сенің арқаң – айналама келсе жан.
Жүрегімнің лүпілімен қанатын
Бірге қаққан, бозша торғай, болшы аман!

Бастан өтті – мұздай күндер, оттай түн,
Сонда өзіңмен бірге болдым – көпке айқын.
Бейітімде шырақ болып шырылдап,
Мен өлгенде – тек өзіңсің жоқтайтын!

Аман болса атажұрттың ақ тасы,
Мәңгіліктің жабылар-ау қақпасы!..
Құлып-Тастың құлап түсіп түбіне,
Шырлай алмай шалажансар жатпашы!..

08.06.2003 ж.
Шынжыр.

Кез қайда жаз жәнатын қусырмаған? –
Көзімнен жібек құмдай сусыр ғалам.
Барады тас төбемнен Дәурен көшіп,
Қанаты құлағымда сусылдаған.

Кез қайда қусырмаған жаз жәнатын? –
Қалқамның әр қылығы наз болатын.
Сыңсыған, Айлы Дәурен, көштің қайда
Басымда қонақтаған аз ғана түн?

Қош, қалқам – әнді жалған, өлең-жалған,
Кеудемде әрең жанған сөнерде арман –
Саз қылып, самал қылып тарқатармын
Сарқытын сағыныштың сенен қалған...

Ай-дарақ, болғай жұлдыз-бұтаң да аман!–
Деп тілеп, саусағыма тұтам қалам.
Соңымда саз-самалым қалса аңқылдап,
Алдымнан күтер, бәлкім, ЖҰПАР-ҒАЛАМ?..

Жарқ етіп көшті жаз-дәурен,
Жаңғырды талай жыр-көшем.
Жанумен,
жана жаздаумен

Жылаулы жылдар қалды артта,
Жалаулы шақтың бәрі есте.
Жайласам жазғы Жәннатта, –
Жасаған жазды емес пе!

Жуалы жонас, сайыңнан
Жай ұрған талай жоғалды із.
Жұлынға жұғы жайылған –
Жұпарлы жалбыз, көк андыз.

Жанымды жүрген жадылап –
Жамбасқа жұққан топырақ.
Жосылды жолдар жамырап,
Жерімнің жақтым отын ап.

Жапан қыр, жалғыз отанды
Жауладым жырмен, қиялмен.
Жерлендім жалпақ жаһанды
Жарығы жылы ұяммен.

Жанарға жылдар жақса үміт,
Жондағы гүлдей қысылдым.
Жолдаған жанға жақсылық –
Жырымды жазған ұсындым.

Жүрекке дәйім жағып шам,
Жанында жүрдім Арымның.
Жыламай жалған –
жабықсам,

Жарылмас досым – өлеңім,
Жүз жолдас жидым қасыма.
Жастықтың жасыл желегін
Жұбайдың жаптым басына.

Жазуым бітіп кенеттен,
Жаратқан жазып жазасын,
Жазымыш жетсе, – жоқ өкпем!

Жемітін жұтсын шата сұм,
Жолығар алдан Ар-түрме.
Жендеттің жемей жапасын,
Жеткей жан Мүңкүр-Нәңкірге!

Жоғалтқан Арын – қарын жеп,
Жанынан аулақ – боқ-байдың!..
Жаббардан жақын Жарым жоқ,
Жұртымнан жырақ жоқ Қайғым!

Жазықсыз, қалай тұл қалмақ,
Жалпыға жиған қазынам?! –
Жоқ арман –
жатсам жыр жолдап,

05.06.2003 ж.
Шынжыр.

Айнала – қырат, төсі – кен,
Маңғыстаудың Ыстамболдан несі кем?!
Ер Доспамбет ағадан
Кем бе еді менім-дағы несібем?!

Әлі асқанның азуында кетті Азаулы,
Жаратқанның жазуында кетті Ажалды,
Жарақты елдің қазуында кетті Хазарлы.
Еніп алып Есіме,

кіріп алып Түсіме,
ей, Ер Доспамбет ағамыз,
қоймадыңыз-ау қажауды!..

Ер Доспамбет ағамыз,
назар салып қараңыз, –
кәпір оғы қыл майқаннан қарып түскенде,
тұлпар-жалғаннан жұлдыздай ағып түскенде –

Сол жығылғаннан тұрғаным жоқ әлі мен,
ғұмыр кешем залымдардың заңымен.
Шах Мамайдың төрткүліне шығамын,
шығамын да бұғамын,

дұшпан сұғын қадар деп, –
қорыққаным – кәпірлердің кәрінен.

Кейінгі қалған көп көпек
аруларымның белін шешіп – ие боп,
Сенен қалған ардың туын күйелеп;
тіннің бәрі шым-шытырық шие боп,

қақ сүйекті қан қақсатып тиеді оқ!..
Жатып жиған тезегімнің ығында
бұраламын үйелеп.

Құтылдым деп орыстан,
тұтылыппын борышқа! –
Анау жылы –
кәрін шашқан бағы қашқан қонысқа

жұлдыздары иығында күшіктеп,
зілді ызғары миығында ісік боп,
жүруші еді біздің мынау болыста.

Өзгергенмен өңдері –
қимылдары дәл солардан аумайтын,
Арманыңды салмағымен жаулайтын:
нәсілі жоқ, ұлты жоқ,

кәсібі көп – ғұрпы жоқ
отаршылдар тағы басты – сауға айқын!

Сенен қалған мертік шалған Қаңқамды
Енді кімдер көкпар қылып тартар-ды?
Ебірейдің тақасымен езгілеп,
католиктің Папасымен езгілеп:

Біздің ауру Өксіктің
көмейіне тас тыққан
құтылмадым сонау «ұлы достықтан»!
«Достық», сірә, жетер менің түбіме,

аман шыққан анау жылғы Аштықтан!
Қастық – хан боп төрге озғанда талтаңдап,
бас бұққан көп,
бастыққан бек – жас жұтқан.

Мынау ненің нышаны? –
Аспан толы азат елдің ұшағы.
«Достық – менің байлығым!..» – деп қаңқылдап,
Біздің қаздар барша әлемге ұшады.

Шүршітті де құшады,
жөйітті де құшады,
жөгіні де, зәңгіні де қысады.
(Неткен кең ед құшағы!)

Үміт үзіп мына біздей зарықтан,
мұңаяды ғаріп Таң:
«Ертең қандай Ел шығар, – деп күбірлеп, –
Қас пен Досты айырмайтын халықтан?!»

Бұлақтарды жылатады жалбыз-мұң,
Құрақтарды жұбатады андыз-мұң.
Әруақтардың нышандарын ұғатын
Үнін қашан естіртіп ем – Жалғыздың?!

Жалғыздардың төбесінде – бар құзғын.
Құранымды өш – Арамға аудартып,
Ұранымды есі Алаңға салғыздым.

Көз жазып қап замананың көшінен,
Сарыарқадан босып ем.
Алатаудың төсінен
сүренді от боп өшіп ем.

Қаратауда қаралы күй шертіп ап,
Құм Нарын мен Ақ Жайықты
толарсақтан кешіп ем.

Өткенім мен Жетпегім,
Бүгінімнің Есіне ен!
Ене алмасаң – кешігем.
Желге ұшарын,

жер құшарын хақ деп біл,
жерге сыймас есіл де менің несібем!

Айнала – қырат, төсі – кен,
Маңғыстаудың Ыстамболдан несі кем? –
Несі кемдігінің Себебі:
Ер Доспамбет ағаның

артында қалған баланың
шықпайтын болсын Есінен!..

Жұпар қырға төккен боқ
Қисық Тақа басады ғой өктемдеп,
Сол Тақаны сүрінтер
түбір болсам өкпем жоқ! –

Ер Доспамбет ағаның
Жүрегінен жеткен Кек –
«Сіздің естен кеткенмен,
Біздің ЕСТЕН кеткен жоқ»!..

04.06.2003 ж.
Шынжыр.

Сенің нұрың – менің әппақ кебінім,
Сол кебінге оранса еді өлігім.
«Жан-әлдиім – өзіңіз!..» – деп, Ақ ханша,
Жаназамды оқыса ғой ерінің...

О сол шақта күрт өзгеріп мына әлем,
Күлер еді ең әдемі КҮНӘМЕН.
Нұр-кебінге оранғасын,
мәңгілік

«Өзің!..» – деші,
көкірегіңе гүл қадап,
Кірпігіңнің әрбір талы бүр жамап.
Жаназа мен Жыр қиғанда некесін,

Аспан-Жерді шат шыраймен қаусырам,
Балқып кетпей тұра алмайды сау Шыдам.
Табар ғалам – әнін, сәнін жоғалтқан
Періштенің іңгәлаған даусынан...

Сүйегі мәрмәр Ақ ханша, мәртебең биік,
Төменнен саған көз салып өртенем күйіп.
Жан-теңізімде жүзесің Тылсым жұлдызша,
Әппақ сәуледен басыңа сәукелең киіп.

Уыздай нұрың жұққанда кермек ерінге
Тамсана берем,
білмеймін шөлдегемін бе?
Махаббат күйі ыңырсып қоя береді,

Пәнері жұлдыз Ақ ханша – оғыздың қызы,
Сен десем, үн боп тамады қобыздың мұзы.
Қобыздың мұзы тамғанда –
сыбырлап сырын

Жүректің қызыл құмына күйіп табаным,
Алдыңа сенің еңсемді иіп барамын.
Киіп барамын кебінін сағынышымның:
«Есіркей гөр, – деп, – мәртебең биік қарағым!..»

Ақ сәулең жанды шақырып жырақтан арбай,
Телмірем тылсым төріне – мұрат табардай.
Өзіңдей Нұрды сүйгеннің, мүмкін бе, сірә,
Күнәһар жерде қалуы – жұмаққа бармай?!

Оғыздың қызы!
Сен айтсаң аңызға нанам,
Тағы бір Аңыз жаралсын Абыз-Даладан –
Жұмақта жүздескенімде қайырып берем,

Талпынып Тылсым жұлдызға – киеліме мен,
Жазғанмын қобыз-көңілдің жиегіне өлең –
Уызыңа ерін жетпесе,
Нұрыңа – қолым,

О, Ақ ханша, жұлдызың тым жоғары,
Сен жүрген жер – Ағрафтың* көгалы.
Сенің үнің саңылауыма сіңгенде,
Жүрегіме бал жұққандай болады.

Мен жолаушы ем – басын, қасын қапқан шаң,
Жуды нұрмен көзіме өзің жаққан шам.
Періштелер патшасының ақтығы ең,
АЛЛА саған арзу қылды, Ақ ханшам.

«Мен» дегенде, дәтің – мықты, діт – берік,
«Сен» дегенде, біздік төзім бітті өліп:
Жүрегімнен қызыл-жасыл жас саулап,
Сүйегімнің сәулелері түктеніп!..

Сену керек өле ғашық – аңғалға,
Сөну керек көбелекше шамдалда.
Сендей жанға ынтық болған шайырдың
Моласынан шырақ жанса,

О, Ақ ханша!
Сенсің ғасыл мұратым,
Мұратына жеткен емес бір ақын.
Өзің ғана –

әуейілеу ғашықты
Әулиеге айналдырып тынатын.

Беу, Ақ ханша!
Шыдай тұршы сәл ғана,
Кеңиді әлі-ақ біздер сіңген тар мола.
Мерт болады дұға қылып біздерге,

02.06.2003 ж.
Шынжыр.

-------------------------------------------
Ағраф* – жәннат пен тозақтың арасы.

Сен! – десем болды,
жанымнан тың ырғақ табам,
Сен! – десем, сөйлеп кетеді сыбырлап ғалам.

Сен! – десем, жұлдыздардан да жұпар аңқиды,
Сен! – десем, тарта жөнелед бұталар күйді.

Сен! – десем, қара тастар да елжіреп қалып,
Көздерін сүртіп жатады жел-жібекті алып.

Жапырақтардың жанары жиі шықтанып,
Көбелек шөлі гүлдермен сүйісіп қанып;

Көбелек түгіл, қанаты дегелектің де
Тұтанып кетіп, жанады от керемет, мүлде;

Суылдап судың бетімен жалын жүгіріп,
Тал аяғына ақ самал талып жығылып;

Қанаты талып құстардың, діңкесі құрып,
Айдын екен деп, құлайды құм төсін ұрып.

Төсіне құмның құпия діріл жайылып,
Тарайды бір үн қобыздың қылындай ұлып.

Бозторғай барлық бұлбұлмен үн жарыстырып,
Жыландар таңдай қағады қырдан ысқырып.

Сүт-сәуле жуған сұлулық – көзді құрсап бар,
Бу болып ұша жаздайды боз құлыншақтар.

Күлкісін шашып ақ бұлақ – таудан жыр сұрап,
Ай-тегененің ернеуін саумал-нұр шылап;

«Құс жолы» – түннің қанаты...
Сөгіле қозғап,
Қисая жаздап дүние,
төгіле жаздап...

Құныға қарап бәріне – жан-ақы қалып,
Көкжиек жатад кірпігін қанатып алып.

«Сен!» – деп қалғанда,
Жайымды менің ұға бер – мен боп толған да!..

Осынау сырды өзіңе ақтарсам дедім,
Осынау ғалам астында, Ақ ханшам, менің!..

02.06.2003 ж.
Шынжыр.

Тегіңді сенің таратып айта аламын ба? –
Руың жоқ-дүр түріктің тайпаларында.

Салорларында да, баяттарында да,
Қашқари жазған жұлдыз бен ай аттарында да;

Аусарылар мен емірлеріңде де,
Еңкулеп жортқан Темір легінде де;

Ерсарылар мен селжұқтарда да,
Маңғыттар түгіл, таңғұттарда да;

Жер-түптен жеткен оғызыңда да,
Қорқытпен жеткен қобызыңда да –

Сенің атың кездеспейді, Ақ ханшам! –
Есімің жоқ –
тоғанақты ақтарсам.

Күлген сағымға ілесіп,
мүрдем сарынға,
Есіміңді іздеп ес кетіп жүрген шағымда,

Күп-күрең тастың астынан қабаржып маған,
Шопан-Атада тіл қатты Оғаржық қаған:

«Ешқашан сені түсірмес – дастандар ізге,
Шын сүйсең –

Мен содан бері тау жаншып, тастарды да езіп,
Сені іздеп жүргем, Ақ ханша, аспанды кезіп.

Бір күні, таңғы шұғыла тұнған ғаламнан
Үн шықты:

Кірден жаралған пендеге қиын сын болды,
Нұрдың Перзенті біздейге бұйырсын ба енді?

Тез ғайыптан тіл қатпасаң, Ақ ханшам,
Шайылады шыңнан – шырай, бақтан – сән...

Ғайыптың ісі...
Жыр ма бұл елге сыйлайтын? –
Мен сүйген жанның әдеті ед жерге сыймайтын.

Әй, бәсе!
Менің сүйгенім төбемнен балқып,
Түссе керек-ті қанаты өлеңмен қалқып.

Мен жүре берем –
қыпшақ та, оғыз да атанып,
Өзіңнің артқан қайғыңды қобызға таңып.

Ақ ханша!
Жолың бар екен мызғымас та айқын,
Тірліктің түнектерінен бізді бастайтын.

Қарармын саған қарашық талмай,
Ізіңнен жүрсем адасып қалмай...

... Армансызбын, Нұр Перзенті – Ақ ханшам! –
Нұрды сүйген жанды кейде жадқа алсаң...

Сол жетед маған – жадыңа бір сіңсем болды! –
Өртейді демің ғаламды – күрсінсең де енді!..

03.06.2003 ж.
Шынжыр.

Жел үрген шам емес пе – ұрынса жан,
Жетті әзер тіл қатуға бүгін шамам.
Ұсындым – дауыл ұрып тамырымды,
Жанымның нұрға ораған жырын саған.

Үй сырты төбет-жел жүр саңқып үріп,
Үркесің – кірпігіңе жан тығылып.
Майшам тұр пеш үстінде – жел үнінен
Шишасын білтедегі от шалқып ұрып...

Қымтанып кірпігіңмен қымсынғанмен,
Көзіңде – тылсым-дәрмен түн сынды әрмен.
Күзгі түн, қоңыр төрге ыңыл жағып,
Кеудеме сурет салдың мұңсіңді әнмен.

Күрсінсең – қоңыр түнше күрсін, қарғам,
Қалдырмас кімді арманда бұл сұм жалған!..
Жұпарын септі кенет,
өтті жебеп

Ілебінен таңғы күннің исі күлген,
Айналдым, бүршік жарған түйсігіңнен!..
Осылай иемденіп кеткем сені,
Жанардан жанды оқитын қисыныммен...

Сырт-Ие – өтті жылым... аптам солай,
Соғар ем саған жазған хаттан сарай...
Ұшында кірпігімнің қалып қойдың,
Жанды уға малып қойдың, Ақ ханшам-ай!..

Ғұмырым бұлқынады тар шеңберде,
Япырмай, біздей ме екен бар шерменде? –
Кетерсің кірпігімнен от боп тамып,
Білтесі бір жалп етіп – Жан сөнгенде!..

04.06.2003 ж.
Шынжыр.

Ғашықтар Елі көшіп барады жырақта,
Мінәжат Түні тиеді даусы құлаққа.
Мән бермес едім: «Өшкен бір дәурен-дағы», – деп,
Оғыздың қызы, сен барсың онда, бірақ та.

Сол Көшке кейін дәп қылып алдым еруді,
Қызыл да жасыл ғажап керуен шерулі.
Пендені, бірақ ішіне қарай өткізбес
Кемпірғосақтың көпірі жатыр керулі.

Бір көрсең оны – қоймайды қайта көрмеске,
Ол Көштің даусы жанға енді тыным бермес те.
Салып барады жұлыныма байлап әндерін,
Аңыздан жеткен арудың бәрі сол Көште.

Тоқтайтын жері, беймәлім бағыт-мекені,
Даламнан мынау дүбірлей көшіп өтеді.
Қанағат тұтып, қала барамын артында,
Бір көріп қалсам өлердей сүйген көкені.

Мезі етіп кейде мыйсыз мәжіліс, кер кеңес,
Аржағына өтем –
пайда болғанда перде-елес.
Жұмақтай көріп, жұртында түнеп жатар ем,

Шуақша шашып көздегі Нұрдың шарабын,
Оғыздың қызы, мен жаққа кейде қарадың.
Бір мәрте Көштен қала жаздадың жырылып,
Қалмай жүгірген мені аяп кетіп, қарағым.

Жүрсеңдер болды, шығармай, соғып, елді естен,
Қалармыз біздер сырымызды айтып желге ескен.
Бейіш-Мекенге біржола көшіп жеткенше,
Оғыздың қызы, ажырай көрме сол Көштен...

09.06.2003 ж.
Шынжыр.

Бөлек боп тағдыр таңбасы да ені,
Жыраққа сүйреп жол қашып еді.
Жолымыз біздің ажырағанда
Жапырағы жанның жап-жасыл еді...

Ғасырлар салып ізіңнен жеттім,
Күз уілдеп тұр...
Жүзіңнен де өптім.
Кірпігіңнен көріп тізілген көп мұң,

Сезімнің сөлі сарқылмаған-ау,
Жанарда жатты жарқылдап алау.
Ғасырлап жұтқан сағыныш жасын
Қандай қиын ед алқымға қамау?!

Жиналдық зорға – сөгіліп барып,
Көңіл көбесі көмігіп тамып.
Сонша сүр-сартап сарқынды сабыр
Ұялта жаздад – төгіліп қалып.

Көңілшектенбей көңіл шектеліп,
Кеткен екенбіз шегіншек болып.
Жылдарға сіңіп жоғалған сынды
Үрпек қыз үркек келіншектеніп.

Күз жетті...
Дауыл сапырарына
Көз жетті – тағы аһ ұрарына.
...Ішіме жұтқан тамады жасым

02.03.2003 ж.
Шынжыр.

...Мен Жұмақта жатырмын...
Жасыл шалғын.
Тізесіне һүрлердің басым салдым.

Айналамда құстар жүр жібек қанат,
Әндеріне қосылдым жүрек қалап.

Дүниеде кір де жоқ, көлеңке жоқ,
Бұлақ былдыр қағады көп еркелеп.

Жасыл шалғын сөйлейді жұпарлы үнмен,
Қанғанымша сол үнді жұтам гүлден.

Мамық ғалам.
Салмақ жоқ білекті үзер,
Тікен де жоқ жүректі шым-м еткізер.

Саусағымда сыңсыған қауырсынның
Тасқа тамған көз жасын ауырсындым...

Ауырсындым, көз жасын тастан оқып,
Жалғап кеттім арғарай дастан етіп.

Тас та балқып,
жанардан жас та балқып,
Кемпірғосақ исінен аспан аңқып;

Бұлтсыз көктен жауып тұр жұпар жаңбыр,
Шырақ жақты жаңбырдан тұтанған гүл.

Сол шырақты кеудеге қададым да,
Қарғып тұрдым – жалт ойнап жанарымда.

Әдетім ед От көрсем тұра алмайтын,
Бір пәле бар сол отта –
Құранға айқын.

Жанарымның жалтынан тастар күйіп,
Ала қойды жұпарын Аспан жиып...

Бір күш мені ылақтырды жыраққа ала,
Сыймайды екем мен байғұс Жұмаққа да.

Бар алғаным – жатқанда құлап бара,
Кеудемдегі сөнбеген шырақ қана...

Есім жисам, келемін қара қырда,
Күзгі жаңбыр құйып тұр қабағымда.

Тікен жарып, табанды тастар кесіп,
Турап жатыр жасындар аспанды осып...

Саусағымда сарнаған қауырсынның
Жанға тамған көз жасын ауырсындым...

Содан кейін тығылып бір қуысқа,
Шөлім бастым, толтырып жырды уысқа.

Шырақ аман.
Қалды артта ауыр сыным,
Саусағымда сыңсиды қауырсыным.

Жібек қанат құс емес –
көбелектер
Шыраққа кеп – түсіп жүр көп әлекке ел...

Өң де, Түс де кешкенің –
кешіремін, –
Бар көргенім өмірде осы менің...

Жете алмай жапанына кезген сағым,
Жоғалған жырақ жәннат кезді аңсадым...
Жәудіреп қалып едің жайлауыңда,
Жанарың көзіндей боп боз наршаның.

Жайлатқан жазымды аңсап Айды уысқа,
Жүрегім қолын қанша жайды құсқа.
Жан жоқтап жұпар-жарық жанарыңды,
Жазған құл жүгірмеді қай қуысқа...

Жабыңқы күз сарғайтып көк қырқаны
Жатқанда, жолға түсіп көп бұлтаңы,
Жандардан жүз-өңі бар, жүрегі жоқ
Жалығып, өзіңді іздеп жеттім тағы.

Жолығып қалар-ау деп қай қауымнан,
Жоқ іздеп қойлы ауылдан, тойлы ауылдан –
Жұртыңа жеті айналып жеткенімде,
Жарыла ел көшіпті жайлауыңнан.

Жылаған күз қалыпты мекеніңде,
Жүз басқан із қалыпты кетеріңде.
Жүзімді бұра алмадым іздеріңнен,
Жүрсің деп кімнің ғана жетегінде?..

Жоқ па деп жолығудың бір амалы? –
Жай айттым жапыраққа тұмадағы...
Жатырқап жекенді сай, жалбыз-бұлақ,
Жабыққан жағыдайымды сұрамады...

Жанардан жанұшырып безген сағым
Жетектеп жетті аңсатқан кезден сарын.
Жылаған жел ме, мен бе, Құдайым-ау,
Жетеді-ей, даусы қайдан боз наршаның?..

Жамалын түздің желі опалаған
Жұртыңнан жалғызсырап кетем әмән.
...Жанымнан, жез бұйда-жыр, жырақтама,
Жанары жер түбінде боталаған!..

08.06.2003 ж.
Шынжыр.

«Пай, пай, түлеп кеткен екен мына қыр!
Көктем екен мен көрмеген, сірә, бұл.
Қалай қиып өкпелетем гүлдерді –
қауызында жанып тұрған шыра-нұр?!

Жатыр бүгін ілебіме тас жібіп,
жоқ білемін қалған тірлік бас бұғып.
Көп аңсатқан мекен ең ғой,
құлақ сал,

Мондалақ пен көсік қазған шағылдан
із көремін... айналайын, табыңнан!..
Көрмегелі көп болды ғой,
менің де

Осылайша, бояуды алып көздегі,
солғын жерге жағып көрдім сөздегі.
Байқап тұрсам,
шаруасы жоқ менімен,

Саусағымен құмның бетін сызғылап,
тәлімсиді төмен қарап қызқұлақ –
илан-мырза желкесінен иіскеп,
мазалайды омырауын мыжғылап.

«Мен бар жерде, – деп, – туымды кім алмақ?!» –
Барлығын бір хош қылмақ ем жыр арнап! –
Қолтығында қоңырбас пен еркектің
ыраң біткен билеп кетті бұраңдап.

Сақтап келген жырыңды енді бұлтқа шаш!
Сырыңды анау мөрі көшкен жұртқа шаш!
Саған ешбір алаңы жоқ! –
Изеннің

Мына дүние зәру деп пе ең, не, саған?! –
Есің барда еліңді тап, Есалаң!..
Қызғалдақты бүктеп басқан бауырына,
қазір менен айбындырақ ошаған.

Өз қызығы өзіндегі гүлдерге
өткізетін жағыдайым жоқ жырды емге.
Табиғаттың тікен болмай көзіне,
қой, кетейін,

06.06.2003 ж.
Шынжыр.

Лүпілін жүрегімнің бұлаққа ілдім,
Деміне құлақ түрдім қырат-қырдың.
Ай – құлып.
Жұлдыз-кілтпен бұрап тұрмын,

Жұмақ-түн.
Жұмбақ әуен.
Шырын ғалам,
Түйсікпен аулап келдім сырыңды әман.

Ақтарып жеті ықылым құпиясын,
Сөйлейді жұлдыз ғана бүгін маған.

Мен кешкен ғажап ғұмыр осы-ай, жалған!
Бақыттан бұл бір дәурен бас айналған.
Жыр емес, көмейімнен нұр тамады,
Жұлдыздар сиқырына масайғаннан.

Лапылдап тамырымда ұшқалақ қан,
Сәулеге ілесердей тұстан аққан...
Сусылдап естілердей,
періштенің

Шырышы бұзылмаған думан қырда
Бойыңды шайтан шөлі – шуға алдырма!
Үні бар Періштенің –
тыңдап қара,

Бұл дәурен маған тиген бәсіре екен,
Асыл жоқ жалғаншыда бәсіне тең.
Жұлдыздай ағып шығып,
жан-жағыма

04.06.2003 ж.
Шынжыр.

«Әйтшу, әйтшу, қызыл нар,
Бесқалаға түзу бар...»
Бала кезден құлақта
Қалып қойған ызың бар.

«Әйтшу, әйтшу, қызыл нар...» –
Осы өлеңді
Айтпайтұғын боп кетті шешем енді...
«Целинадан» ағамыз кеше келді,

«Тербеледі тың дала» деген әнді
Шырқайды кеп апамыз менен әлді.
Тысқа шықсам...
қызыл нар келеді әлгі,

Бесқаладан ұн артып тірі жеткен
Тұратындай еске алып күнін өткен.
Босап қалған жандайын қызыметтен,
Қарамайды ешкім де құрыметпен.

Көптен бері бұйырмай жем-сыбаға,
Шеттей беред қызыл нар ерсі, дара.
Ән арнамас «жол қарап», ол, сірә да,
Көре қалса тас атад көрші бала.

Керуен ед қызыл нар үшін байрақ,
Қалмағандай талыстай мүсінде айбат.
Қайдағы бір суық мұң ішін жайлап,
Ыңырсиды желіде тісін қайрап.

Өндіріс кеп,
қысқарды ұзын өріс,
Үркіп, қонбай ұшқан-ды тізіле құс.
...Ақырып тұр әркімге –

жүзі кейіс
Қызыл нардан кіші емес қызыл орыс.

...Көтеріле бергенде төбеге Ай тік,
Буыршын-жел астымен желеді айқып.
Оралғанда өрістен келе қайтып,

«Әйтшу! Әптшу!..»
Осы еді қысқы қызық...
Соғым сойдық содан соң...
құс тізіліп.

...Қызыл қарда – қызыл нар...
Түсті бұзып
Қып-қызыл шоқ ішімнен түсті үзіліп.

«Әтшу! Әтшу!..»
Қызыл қардан ұшады ақ шұбақ бу...
Қалғаны есімде жоқ...

07.05.2003 ж.
Ақтау.

Не деп маған ыңырсисың, нар-мекен? –
Ол-дағы бір... біздей болған зарлы екен...
Сенің барлық қасіретіңді сіңірген
Бізден шерлі, бізден желді бар ма екен?

Іңген-далам, мая-далам, нар-далам,
Тағы қандай өкпе-арызың бар маған?
Бозторғайдан бағам төмен мен байғұс,
Сенің тамшы көз жасыңды талмаған.

Боздай бермей тоқтай тұршы, бота-дөң,
Көшкен жұрттың өшпей жатыр оты әрең...
Көзім жұмсам... бұлт шудалы керуен
Босып кетіп баратады жотамен.

Көктем уыз ақтарғанда күбіден,
Көз, құлақты ала алмаймын күнімен –
Ыңыранған айырқанат ізінен,
Зыңыранған зымыранның үнінен.

Шығарғанда тылсым шыған, жапан үн,
Жүрегімде боздайтыны-ай ботаның...
Оралар ма... бізді жұртқа қалдырып,
Аспан жаққа көшіп кеткен Отаным?

Бұйда-мұңды жұлқыласа нар-мекен,
Көкірегімнен естілетін ән бөтен.
Түн баласы жұлдыз ағып тынбайды,
Жүрегімді жырып кеткен қан ба екен?..

Нар-мекеннің көшіп кеткен қазағы
Қайта оралып, төріне әлі озады –
«Темірқазық» тапжылмай тұр, өйткені,
«Құсжолының» бұрқырайды тозаңы...

05.05.2003 ж.
Ақтау.

«Қорлайды, – деп, – қадірімді білмей жұрт», –
Күрсінеді есек құлақ, пілдей қырт.
Әрбір сөзін шығарады күйелеп
Мүйіз тұмсық астындағы зілдей мұрт.

Қара жерге түкірігін былш ұрып,
Барлық түгін тікірейтіп тыңшы ғып,
Күйзеледі,
ұрлап жиған боғына

Ындын – аран,
нәпсі – құрдым,
еңсе – құз,
Бұл жоласа, – босаға – арық, төр – семіз.

Місесі өліп батпақтанған санаға
Тас батпайды,
оқ өтпейді сенсеңіз!

Бет базданып,
шек қозданып,
шат талып,
Ол тұр, міне, сөгілуге шақ қалып.

Қиын жалап – ділі кеткен боқтанып,
Тиын жалап – тілі кеткен таттанып.

«Қай нәсілден жаралған?» – деп, сірә, алаң
Болып жүрме! –
Пайда болған бұл адам:
Қарынбайдың қорын құйған ұрадан,

Қор заманға қолай келген сорлы ағаң
Ұлттың ұры ұрығынан – ең һарам!
Бұл өмірге келген күні,
жиіркеніп

Кіндік кесіп, мұның атын қойған жын,
Бұған жұғад шәйтани-шәр кей қалжың.
Құрсақ қылын қозғамайтын шаруаға
Сөзі салғырт,

Аяғында жатқаннан соң ас ырғын
Бұл зұлматқа мен де талай бас ұрдым...
Отап келед егінімді көк өскін –
Ең кесапат арам шөбі ғасырдың!

Бірге ас жеген нәйіспенен, наспенен
Ол барар жер – біз кірмейтін басқа әлем...
Ол басқанда – ойбайлайды Жер байғұс,
Бірақ ешкім естімейді – тас керең!

Оған деген күлкің болса – күлмей құрт!
Оған деген түрпің болса – ілмей жырт!
«Қорлап жүр, – деп, – қадірімді білмей жұрт», –
Тас төбемде талтайып тұр пілдей қырт...

Жібек-бұлтты жеп тауысып күйе-күн,
Жалмайды кеп, талмайды көкжиегін...
Пілдей қырттың табанының астында
Сықыр... шықыр... шыңғырады Сүйегім...

Беу, менің, қоңыр қошақан-далам,
Неге маңырайсың көргенде мені?
Бұралқыларға тас ата алмаған
Мен де бір күздің шерменде желі.

Босағаныңмен кеше көгеннен,
Мойныңда жүр әлі бұршағың.
Жолыңды ындын-құрт кеседі өлермен,
Толтыра алмаған кәрі құрсағын.

Қорқатын болдым жең түрінгеннен,
Құрбан шалардай араны аш құлдар.
Бұлт емес анау жөңкіліп өрген,
Өзіңді аңдыған қара қасқырлар.

Шығатын болдым жылап түнімен,
Өшердей қырдың думан әндері.
Үңгір қазып ап құлақ түбінен,
Әулігіп жатыр шулаған бөрі.

Жатқандай қорқам сені қоршап ап
Кілең шибөрі түнек-көзденген...
Маңырай жүгіріп мені көрсең-ақ,
Не таптың, қозым, жүректі езгеннен?!.

...Жауым жоқ, шүкір, шаңырақты ұрған,
Есім де бүтін, аятым анық.
Тек... қоңыр қозы маңырап қырдан,
Жүреді ылғи да оятып алып...

09.06.2003 ж.
Шынжыр.

...Барып қонды көп жылдар көзден жырға,
Бар ма елестер – біз кеше кезген қырда?
Бозғыл айдың астында, боз көйлек қыз,
Бозбалаға боз атты кез болдың ба?

...Бұрымыңмен көзді орап әуре қылдым,
Құлағыңа сырға қып сәулені ілдім.
Өзі екенін сол түннің білмеппін-ау
Екі қайтып оралмас дәуренімнің.

Сәттер есте байланған сәтке тілім,
Сипап тұрдың ондайда ат кекілін.
Есімде әлі – Мұқаңның «Бозқараған»,
«Боздаласын» Қадырдың жатқа оқыдым.

Жан едің ғой сен сұмдық жырға ғашық,
Кеттік өлең көгінде бірге адасып.
Бара жатты екеуміз қосыла айтқан
«Желсіз түнде жарық ай» қырдан асып...

Құсжолы боп теңселген арман-шынар,
Жұлдыз емес шашқаны, маржан шығар!..
Бізді көрген сол түні жан болса егер,
Періште иә... солай деп қалған шығар!

Жүрек жырдан лапылдап, көз – құмардан,
Өте шыққан сол ғажап кез бір арман.
...Айлы қырды кезсем-ақ,
боз көйлекпен

Бөліп кеткен жолдардың бұралаңы
Жыр-хатымды жеткізбей шұбалады...
Сол бір қырда сол қалпы елесің жүр,
Кешір...

08.06.2003 ж.
Шынжыр.

«...Сонау өткен отыз бірдің жылында,
Үстірт үсті, Самның орғыл құмында
Ту көтерді Мырзалы* мен Боқмаш* «хан»,
Майдан ашып бәлшебектей зұлымға.

Мендегі жел жабысып ед жатында,
Кете бардым сол ерлердің сапында.
«Елмен бол!» – деп басып берді сонда әкем
Құмай торы ат, бесатарды тақымға.

Жыршылар бар, қарайтын бар жауырын,
Байқастаймыз ел дыбысын, жау ыңын.
Хабар жетті:
«Елу-алпыс «Күпу»* кеп

Жау емінсе, сау елінде жатар ма? –
Сау етістік Самның таңы атарда!
Қырып салдық шошқаларша шыңғыртып,
Бәйбішені кергенде иттер бақанға.

Содан бастап, алағай да бұлағай,
Бұл дүбірден кім қалушы ед, сірә, жай!
Жүз жігіті түрмеде еді Адайдың,
Ақкетікке* тарттық содан шыдамай.

Тура шауып құрып қойған ажалға,
Ақкетікті айналдырдық мазарға.

Қалған жағын ту-талақай қылғанмен,
Алдырмады әскері бар казарма.

Ай, сол күні кеме қаптап теңізден,
Пулемет – жүз, айырпылан сегізден,
Оқтан шашу шашты дерсің! –
Теріп жеп

От ішінде салып жүріп алысты,
Амалсыздан, қолдан бердік намысты.
Кете бардық, қанмен жуып ат жалын,
Жауға алдырып екі жүздей арысты!

Содан соңғы...
Сол Қараған-Босаға,
Ат тізеден батқан жері жосаға.
Балуанияз*, Тұрмамбетке* сыйынып,

Ері – құрбан, ел тұйыққа тірелсе,
Арпалыстық, амал қанша, бір ерше.
Алдырар ма ек, қаруымыз тең болып,
Әр Адайға он орыстан жіберсе!

Біздей ерді таба алмайсың – жерді ашшы!
Оғымыз жоқ! –
Сол запыран болды ащы...
Біздің жақтан Мырзалы хан шаһит боп,

Қанша шаптым ерлігіме бегеніп,
Өң алдырмад қасқыр-тағдыр безеріп...
Айырпылан береді де меже ғып,
Мәшін мінген жау жетеді кезеніп.

Тағы кеттік, сағы ерлердің сынғасын,
Сонда білдім бұл сүргіннің тынбасын.
«Топ-топ болып соғысайық!» – деп тұрған
Көріп қалдым Тоқабайдың Құрмашын*.

--------------------------------------------------------------
Балуанияз* Мүсірепұлы, Тұрмамбет* Төлеғожаұлы – халық батырлары.
Қараған-Босағаға жерленген.
Құрмаш* Қосжанұлы – халық батыры. Қызылдардың оғынан мерт тапқан.

Қиын екен оқ жауғаны аспаннан,
Булыойыққа* кіріп кеттік сасқаннан...
«Көшкен – жұттан,
қашқан жаудан құтылар!» –

Сөйтіп, көптен аулақ салдым іргемді,
Одан бері заман неше түрге енді;
Арт жағымда кілең қызыл шибөрі –
Мен қашқалы жетпіс екі жыл болды!

Кезіме тап болып тұрсың қартайған,
Баяғыдан бой қалды тек қаңқайған...
Бізді көріп, орынынан тақ тұрған
Жөнейіттің* Бас сардары Шалтай* хан!

Маған тура келген емес жан адам,
«Көн тулағын көтке ұрғанға» қараман.
Дұшпанымды таңдап аттым қалаған,
Қамдап аттым шашар жерін қара қан!

Айдалада мал да айдадым мыңғыртып,
Қай жағада сұлу құштым сүмбілтіп...
Маған оғы сәлем беріп өтеді,
Нысанаға байлап атса мың мылтық!

Кейде онға, кейде жүзге татыдым,
Аттан ауып көріп пе екен тақымым?!
Тартып алдым, ат көтінде қыңсытып
Жеті бірдей кәмөнестің қатынын!

Иттей қырдым қызылдардың солдатын,
Жоқ-ау деймін кеткен жерім қанға ақым.
Менің кәрі сіңірімді кесіп ал, –
Мен – Адайға таңып берген «банды» атын!

Басқа жол жоқ шыққалы әлгі анамнан!
Кәпірге өтті –
байтақ отан, қара орман!..

-------------------------------------------------------------
Булыойық* – жер аты. Жер асты көлі бар үлкен үңгір.
Жөнейіт* – түркмендердің ханы. Совет өкіметінің хас дұшпаны.
Шалтай* – түркмен тайпасынан шыққан әскер басы – сардар.

Ажалынан өлген жалғыз мен ғана
Дүрегелі Атағозы* бабамнан!..»

...Әлі өзінің өлмегенін ұмытып,
Қарайды шал өңін сәл-пәл жылытып.
Сосын шөптің түрін айтып кетеді,
Қына басқан тасты аударып бұғы түк.

«Мынау – илан,
бұл – қантепер,
бұл – андыз,
Мына аңшөптен артын қысад құяң-құз.

Қантеперің – қанқыспаның дауасы,
Ал ақберен – қылтамаққа ем жылан жүз.

Қасқа бала, үйреніп қал мен барда,
Зар боласың ертең біздей шалдарға!
Бірақ жүзге жетпей, атсаң – өлмеймін,
Солай болад!

Түйетабан, жаужұмыр мен қызылша
Жараға – жұт! –
Іші-сыртың бұзылса.
Қаражалбыз – мың да бір ем сусаққа,

Мың қазына – асты мынау жалдардың,
Ерді өлтірмес иір шөпті жолға ал-ғын.
Еркекмағыз...
Ішкен шөбі баяғы

Ерқұны – анау,
анау – арпамедиен,
Қасиеті бірге өледі-ау менімен...
Тіфә! Тіфә!

Сақта, Тәңір, өлімнен! –
Сен жасай бер уа, Маңғыстау – кең ием!..»

Дейді дағы:
«Алайық, – деп – аң атып»,
Мылтықты ілед қанды ауызын жалатып.
«Қосшылыққа қалайсың!» – деп күледі,

Тоқсан жеңіп, шөккенімен нар тұлға,
Жиырма бестің желігі бар қартыңда.
...Тауға өрмелеп келе жатам мықшаңдап,
Ең ақырғы «Банды Адайдың» артында!..

07.06.2003 ж.
Шынжыр.

--------------------------------------------------------
Атағозы* Айтқұлұлы (ХVІІІ ғ.) – халық батыры.

Қапыда сіңіп күні ғайыпқа,
Мертігіп қалған талай нар,
Бірі – Маңғыстау, бірі Жайықта –
Қазақта екі Қараой бар.

Шаң-кебін киген өлік мекені
Мүлгімейді үнсіз әр уақта, ал –
Дауылды түні өріп кетеді
Қос Қараойдағы әруақтар.

Аққанда Жайық жарғабақ тіліп,
Тартқанда дала ағайран –
Басы жоқ ақын тарлан ат мініп
Шығады түнгі Қараойдан.

Аяқ астынан күбініп мекен,
Жатқанда дауыл жар турап –
Кенеттен мен де тіріліп кетем,
Тамырды қара қан тырнап.

Көзімді түнгі от қаната қарып,
Үскірік ұрып бетіме;
Ышқынып ұлып Маната қалып,
Ұзаймын Үстірт шетіне.

Қара жаяумын...
Етегім желге
Толып ұшамын аулаққа.
Қарсы келеатқан

Жетемін мен де
Тарлан ат мінген әруаққа.

Көңіл қабаржып, көз де шықтанып,
Шық тамып шыт-шыт ерінге,
Тұрамын Оған кездесіп қалып
Алғидың ала дөңінде.

Қанымыз ағып... сіңдіріп ізге,
Күрең жылға боп түйісті із.
Түйіскеннен соң бір-бірімізге

Не деген шексіз жолым қасірет! –
Дауылға не айтам есірген? –
Бірдеңе деуге... ОНЫҢ БАСЫ ЖОҚ,
Ал менің... ТІЛІМ КЕСІЛГЕН!

Қос ақын – мынау басыр қырға әйгі,
Түртіп оятпақ тұқымын...
Ол болса менің басымды ымдайды, –
Көрсетем тілдің тұқылын.

Тергейді Дауыл сұрақты беріп,
Қанжарша қырды тілгілеп.
Бір жаяу менен бір атты болып
Кеземіз түнгі қырды кеп.

Қуғандай жұртты жауым басынып,
Өтеді көзден көш қашып...
Сөйтіп жүргенде дауыл басылып,
Тұрамыз үнсіз қоштасып.

Шақырмай елді ұранға тағы,
Басылып желмен бар айбар –
Егіліп үнсіз жылап жатады
Артымыздағы Қараойлар.

Қалады Жайық жарғабақта ұлып,
Жым болып желік-сайтаны...
Жалғыз Жолаушы тарлан ат мініп
Өз МОЛАСЫНА ҚАЙТАДЫ.

Өз Моласына барады аяулым,
Жерлейді тағы қоғам боп...
Айтсаңшы, дала! –
Қара жаяумын! –

Мен қайда барам? –
Молам жоқ!

Соңымнан ит боп үре тұр, уайым! –
Үнсіз жатады қыр қанша?! –
Кебінімді шешпей жүре тұрайын,
Тағы бір Дауыл тұрғанша!..

04.04.2003 ж.
Ақтау.

Жүректерін бұрғылап сұрапыл мұң,
Басы бұрын жүреді шын ақынның.
Бұрын жүрген Бастарды жалмамаққа,
Қараойларды қалқалап бұғатын Жын.

Бас жоқ мынау жалғанда киелі ондай,
Жүрегімен өз елін сүйеді оңбай.
Болашаққа мойынын соза-соза,
Қалады ақыр Басына ие болмай.

Бәсігі бар Бастың да, асқағы бар,
Асқағының көз жасы Тасқа жұғар.
Иесізді қапысыз шалатұғын
Жын көп мынау далада –

Жын арбасып,
Жындағы құмар да артып,
Ай көзіне қан жұғып туар балқып.
Кесілген Бас...

жүзінен есілген жас
Тұманында Қараойдың тұрар қалқып.

Жыным жақын жүрген соң, қасым жуық,
Шаңырағым шатынап, шашылды уық...
Суыменен Жайықтың жасын жуып,
Шын ақындар өтеді Басын қуып.

Жалқы Жүрек, Жетім Ел киесі боп,
Бай кісінеп жырына, би есінеп;
Мен де қуып келемін Өз Басымды,
Оның да енді, әрине, Иесі жоқ!..

06.06.2003 ж.
Шынжыр.

Көк тоғайдың көмейі лоқсып алып,
Жайық кетіп барады өксіп ағып.
Көркем ең ғой, Ақ Жайық,
жағып қойған

Түбіртегін қалдырып тұл ағаштың,
Неге менен жүзіңді бұра қаштың?
Өксіп-өксіп аласың өрт жұтқандай,
Жыламаспын деп едім, шыдамаспын!

Неге жұбау дидарың? –
Шырайлы едің,
Шықпашы, еркем, алдымнан бұлай менің...
Ақ қайыңдар білегі аймалаған,

Бұлай көрем деп пе едім бейнелімді,
Жел сөйлеп тұр ызалы, кейде мұңды.
Жанарымның нұрымен жамап тұрмын
Дал-дұл қылған әлдегім көйлегіңді.

Тіл қатар деп ақ еркем, көп шыдадым,
Тұнжыраған барады өксіп ағын...
Түнек басып қалмай ма бұл даланы,
Төбеңдегі сөнген күн – Көк Шырағың?!

Ақ Жайығым, өзіңнен аңыз ұқтық,
Кетпесе игі ед жағаңнан қара үзіп құт...
«Көк Шырағың төбеңде сөнбесін!» – деп,
Көз жасымды тамызам тамызық қып...

06.06.2003 ж.
Шынжыр.

Айналайын Ақ Жайық,
Бұл даланың аспанын
Турап-турап, жарып-жарып жоғалмай,
Неге иріле, неге үйріле бересің?

Қай иінге қайраңдатып тастадың
Кескекті ерлердің кемесін?..

Көйлегіңді түріп кеше басыңа,
Сенің әппақ тәніңді
Жабыла кеп көрген кезде көп кәпір,
Жер таба алмай қоятұғын жанымды,

Әлі шыға қойғам жоқ
Сол бір күрең жалыннан,
От тамызад түн ұйып.
Не қалды екен қызыл түйір қанымнан?

Сөндірудің орынына,
жымиып,
Сылаң қағып өте шықтың жанымнан.

Айналайын Ақ Жайық,
Жүрегімде ауырған
Бір бозторғай бебектейді безілдеп:
«Шыннан сүйсең,

жауыңнан
Тартып неге алмай жүрсің өзің?» – деп.

Сол Сауалдан күйреп тағы Дәрменім,
Жер бауырлап жығыламын жағаңа.
Күйік шалған тұла бойым қан менің,
Шоқып жатыр шулаған көп шағала.

Бұйырмашы айыпқа,
Тым тереңнен шақырғанда қиянға Ай,
Тас-санама терең-терең ой салшы!
...Махамбеттер жасын жуған Жайыққа

Мен де үңілем ұялмай! –
Құдайдың қорлығын қойсаңшы!..

06.06.2003 ж.
Шынжыр.

Ай саусағы айдынға түрлі із салып,
Құлпырады мұз үсті құндыз сарып.
Ақ бөкебай кіл кербез қарағай тұр,
Шекілдеуік орнына жұлдыз шағып.

Сықыр-сықыр дүние – сырлы ғалам,
Оқжетпесті бауырға ап түн құлаған.
Әлдеғайдан сыңсыған үн шығады,
Жұмбақтасты тасалап кім жылаған?..

Қарасам-ақ жан-жаққа жұмбақ ашам,
Жағып қойған кім екен шыңға да шам?..
Арманыма бүгін түн жетпес пе екем,
Айды байлап аяққа сырғанасам??

Абылайдың жайғасып тас-тағына,
Әңгіме айтсам нетеді Аспаныма?
Бүгін мені бар қазақ ұғар, бәлкім?..
Жә, жә! Барып қайтеміз бас жағына?!

Сурет ойнап шығады көз тіккеннен, –
Анау қандай көлеңке тез тіктелген?..
Бүгін түнде оянып кетер сынды
Жеке батыр – бет-аузы боз түктенген...

Әсерге еріп әртүрлі, жат өңденіп
Елти берем, бұл неткен әпенделік?!
Бір жаққа ертіп дәл қазір әкетердей
Біржан, Ақан, Мағжан мен Сәкен келіп.

Ай – пәруана. Көл – шырақ. Мың құбылды Ай.
Ол шыдар ма шыраққа құлдық ұрмай?!
...Сүйегіме сиқыры барады өтіп,
Қой, кетейін, тұрғанда жынды қылмай!..

02.02.2002 ж.
Шынжыр.

«Әл-қисса» деп бір аңыз бастағалы
Отырмын мен,
тыңдарман, қоста, кәні!
Қарағайлар құлағын түрері анық,

Болмасам да абыз-би, нағыз көсем,
Сенер болсаң, – мағына-маңызға сен!
Алдыңызға ұсындым осы кепті,
Шындық десең өзің біл,

...Көкшетаудың аспаны абың-гүбің,
Есін алар той болмақ сабырлының.
Періштелер сұлтаны осында әкеп
Түсіретін көрінед қалыңдығын.

Көп періште білдірмей жымын, жігін,
Бар өнерін салыпты бүгінгі күн –
Ақ қайыңнан өңіне өрнек тоқып,
Қарағайдан тігіпті шымылдығын.

Аспан Елі жатыпты жота кернеп,
Болар тойдың күн сайын атағы өрлеп.
«Жұмбақтастай» кейуана – жаулық салып,
«Жеке батыр» қария бата бермек.

Тойдың сәнін айта алман таратып мен,
Көнегөз жоқ қозғайтын саға-түптен.
Күйеу менен қалыңдық кіретұғын
«Оқжетпес» ед отауы дара тіккен.

Тірі еді онда толқыны «Бурабайдың»,
Күні-түні ән салған шулап айдын.
Қанаттарын аққулар жия алмапты,
Ажарына арзу боп судағы Айдың.

Әрбір дыбыс әуеден күй боп төккен,
Аққуларға ән арнап үйрек көктен,
Махаббаттың маусымы басталған соң,
Шыдай алмай, қайыңдар билеп кеткен.

Тойға асықты мыңдаған бұлақ күліп.
...Той біткен соң, қалдырмақ көрінеді
Осы араны –
Жердегі Жұмақ қылып...

Қос періште, хош делік, түсті жерге,
Сейіл құрды (бізше айтсақ – скверде).
...Жырлап тұрған Табиғат,
о, ғаламат,

Мұнар басып әп-сәтте ашық күнді,
Сұлулықты аспанға шашып тынды...
Жұмақ тойын жерге әкеп жасатпасқа –
Ібілістің әскері басып кірді.

Ібілістің әскері жетті үрейлі,
Қарулары қолдағы от күрейді...
Қалыңдықтың айнасы тасқа түсіп,
Сексен жаққа шашырап кетті дейді!..

Күл-парша боп қирады асқақ Бақыт,
Қос періште көкке ұшты тастап тақыт.
Ібілісті ішіне енгізбеске,
Қалды ілезде дүние тас боп қатып!

Байғыз айтад сол жайлы Ай батқаннан,
Бұлбұл соны жырлайды сайрап таңнан –
Ібілістер көп дейді сол жерде әлі,
Жеңіп алған жеріне жайлап қалған.

Мейлі, тауда қаңғыған бір аңыз де, –
Құлақ салып көнелеу тұрам ізге.
Жұмақ бола жаздаған мекен мынау,
Сәл жатырқап қарайды мына бізге.

Қалатындай тағы бір дүлей келіп,
Неге, қалқам, қарайсың үрейленіп?..
Екеуміздің бүгінгі Бағымызды
Судағы аққу,

«Неге-леп» күрсінбелік.
Ырас болса,
Жетім Ай жүзген кезде,
Періште кеп айнасын жүрсін көріп.

Ібіліске таптатпай ізімізді,
Аққулармен жүрсек тек жүзіп ізгі.
Аспан жаққа қаратып өлсек, шіркін,
Сексен көлге жуылған жүзімізді!..

04.06.2003 ж.
Шынжыр.

Қандай Сөз айтылмады мына қырда!
Талайы қалды менің құлағымда.
Ауаның ағысынан әңгіме аулап,
Отырам жүрек тосып жылы ағынға.

Тартылған талай ғасыр демі ішіне,
Аралас қылған емес мені ісіне.
Жеті жұрт...
Жеті Жұт пен Жеті Дәуір... –

Ауаны құлағымен бос қармаған,
Шынында, мына отырған қасқаң – надан...
Алдаймын өзімді-өзім:
«Олар жайлы

Содан соң... қанаты бар көп күлікті Ер –
Алапат даусы шығад көкті бүктер.
Соңында көк бөрінің дүркіреген,
Жөнелед күркіреген көк түріктер!

Жан-жақтан ақиқат пен аңыз қыстап,
Кептірем көз жасымды қобызға ұстап.
Қорқытты қырық жыл қуып ажал болып,
Жатады жарғыласып оғыз-қыпшақ.

Көзімнен аққан қанды тіске жағып,
Қайтемін –
өткенімді күстәна ғып.
Хан Шыңғыс, Сайын, Темір...

Он сан ноғай
Жарқылдап жоғалады тұстан ағып.

Бір жақтан башқұрт бүктеп, татар мақтап,
Қызылбас қыр уызын жатар қақтап;
Бір гуіл тағы өтеді абыржыған,
Қалмақ пен орысыңды қатар боқтап.

Кейбір Сөз –
уілдейді белгілі ән боп,
Кейбір Сөз –
күбірлейді көн құран боп.

Сарнаған даусы естілед әлдегімнің:
«Қайткенде, бұл қазақты ел қылам?!» – деп.

Содан соң...
Басталады Ұлы Аңшылық,
Сұр заман ысқырады жылансынып.
Ай болып ақ күмбезден құран сынып,

Талайлар ауызымен құс тістеген,
Астында сол ұранның мұшты иіскеген.
Өтеді көп белсенді «піш-піштеген»,
Кетеді қалың қойшы «кіш-кіштеген...»

Бұл қырда – өткен талай өткелектен
Осындай дауыстар бар көкке жеткен.
...Тағы бір үн шығады түсініксіз,
Япырмай, сөйлейді ғой өктем-өктем!

Кеткеннің дауысы тұр құлағымда,
Жеткеннің ізі жатыр құба құмда.
Біле алмай ертеңіме не айтарымды,
Тас-мылқау мен де отырмын – мына қырда!

Ызғардың сесі шығад кешкі кермек,
Сызғырып құлағымнан есті жел кеп...
Қорқамын шығаруға үн:
«Ертеңіме

05.06.2003 ж.
Шынжыр.

Әлдеғашан шіріп кеткен шатыры,
Ық жағында сынық ауыт, ақыры –
Тап осы үйде өсіп еді бір кезде
Мына тұрған қырдың соңғы ақыны.

Мен жайлаған жұмақ еді тау іші,
Есте әжемнің: «Түбәй*, түбәй»... «Кәуісі*».
Сосын тағы –
бұрқыраған қою шаң,

Басқаларын басқа жырда жазғанмын,
Өзімді өзім қайталауға аз қалдым!..
Көне жолға түсіп алса, –
шықпайтын

Оттан көйлек киіп алған көбелек! –
Тап осы үйден қашып шықтым, не керек!..
Алматының бір-ақ түстім аузына,
Ақын болып қайтамын деп керемет.

Сөзім есте... жұртқа жаққан аздаған,
Сезім есте сөнген, кейін маздаған.
Кезім есте ағаларға еліктеп,
Ақын емес, қоқым бола жаздаған.

Қалқып шығып сезім деген сағымнан,
Кездеріме көз жіберсем сабылған –
Салтанатты сарайлардың өзінде
Осы қыстау шықпай қойды жадымнан...

Ей, қаламсап, қауырсынды ырғай түс!..
Жүрек-торғай, тағы, тағы шырлай түс!..

...Келсем.., осы тас молаға тап болдым,
Әлдеғашан болған екен қыр қайтыс...

Қырым өлген.
Артын ала мен өлгем,
Ащыласып адыра қалғыр өлеңмен –
Жетім қалған кер далаға «қош-қош» деп,

Мен өлгенмен, өлмейтін бір жүрек қой,
Қалмайды әлі дала көрсе дір-р етпей.
Мынау да сол,
балалықтың жұртына

Соңғы кезде, жылай бермей қорланып,
Сол ырғалғыш қаламсапты қолға алып,
Жүрер болдым көр-ханамның ішінде
Қырдың соңғы ақынынша толғанып.

Деме: «Қырды –
несібесін тауысты?!» –
Кейде осылай жеңдірмейді дау ішкі.
Қалғып кетсем,

бұрқыраған шаң көрем
Және естимін шұрқыраған дауысты...

Ат үстінде қалып қойған тақымы
Біздейлердің түсінде де аз ақылы...
Тәубә! Тәубә! –
Сыбырлап жүр бір бала:

07.06.2003 ж.
Шынжыр.

«...Жалғыз байғыз, құлақ сал кеңесіме,
Не пәленің ересің елесіне?
Ымырт түсе сұңқылдап жанды жейсің,
Қонып алып күмбездің төбесіне.

Намаздыгер – намазшам арасында,
Қанды өртейсің, зарлы әнге саласың да...
Өтінемін, шақырма жаманшылық,
Мен де өзіңдей жалғызбын! –

Иен тау тұр.
Тым қашық қала, сірә?
У себесің жалғыздың жарасына.
Алты жасар сәби ем –

Ел көшкенде
Тастап кеткен баласыз нағашыма...

Сен тағыңа мінесің екінді ауа,
Көне күмбез – көн қобыз секілді о да.
Сенің тылсым үніңнің тұтқынында –
Жапандағы жалғыз үй, жетім мола.

Қоя қойшы, көңілге салғызбай мұз,
Үнің шықса, далаға андыздаймыз...
Өлі әруақты көрінде жатқызбастай
Не жазығы бар еді, жалғыз байғыз?..

Қырылған мал – дәлу мен үттің жолы,
Жағадан ап буып тұр жұттың қолы.
Бөрі менен желі тұр талас ұлып,
Бір басылмай түнімен, тіпті, үндері.

Үңірейіп төнгенде түн апаны,
Жалғыз байғыз, кім бізді жұбатады?..
Болар ма екен бұл тауда бір жақсылық –
Күле қойшы, кәнеки, мұраталы?!.

Қаңтар-ақпан – таулардың тонын бүрген
Жұртта қалған жалқы үйді торыр мүлдем.

Мұратты-құс*, япырмай, өлеміз бе,
Бір естімей үніңді сенің күлген?!.

...Сені бізге тап қылған қайсы Құдай?..
Өшір енді үніңді, әй, сұмырай!..
Сенің үнің шағылып сәулесіне,
Құлап түссе қайтесің Ай шыныдай?!.»

...Тозып бітті бойдағы төзім-көйлек,
Түнгі пештің көмейі...
Безілдейді от.
Пеш үстінде жалқы шам тұр бәжбиіп,

Шымылдық-пеш сан сөнді, неше маздап,
Елегізіп жүргендей шешем аздап...
Кәкем жатыр дерт жеңген,
маңдайынан

шыны сынып,
шырағы өше жаздап.

...Ай шыныдай сынған жоқ.
Құлаған жоқ.
Кәкем өлді...
пештегі жылағанда от.

Алты жасар мен қалдым.
Шешем қалды...
Алай-түлей жапанда – тірі адам жоқ!..

Ажал алғаш жолықты түрі суық,
Оған қоса байғыз тұр үн ұшырып...
Қанша түстім қақпанға содан бері,
Сол Ақпаннан кеткелі тірі шығып...

Тірі шығып кеттім мен сан қақпаннан,
«Тентек дәлу», қаһарлы қарлы ақпаннан.
Жалғыз байғыз, бармысың, есіңде ме –
Жалғыз кемпір, жалғыз ұл зарлап қалған?..

Дулы қала, шулы күз мынау келген
Естіртпейді үнімді сұрау берген.

Шырағданым лыпылдап, елегізіп,
Терезеден телмірем қырау көмген...

Күз үнінен жатқандай Дүлей қоздап,
Тұр шаһарды демімен күрей жаздап.
Бір Жалғыздық кетпейді көкірегімнен,
Үміт сөніп көзімде,

Құзғын талап жатқандай қуды сақар –
Бір Үн мені төсектен қуды саһар...
Шырағданның шырмайды ол сәулесімен,
Естімейді, ал ол үнді шулы шаһар!..

...Тас қалада тозғанда жалбыздай жүз,
Ескі елесті есіме салғызды-ай күз.
Күмбезіне жанымның қонып алып,
Сұңқылдайды, жазған-ай, жалғыз байғыз!..

08.06.2003 ж.
Шынжыр.

Құдайы жүрегіне Ай қадамаған
Қамаған айналамды қара надан.
Шәулігіп шибөрідей шабалаған,
Әулігіп албастыдай абалаған.

Жаратқан тастаған соң нас қоғамға,
Туысып кештім ғұмыр тас-наданға.
Жоқ, әлде хайуандығы құтыра ма,
Адамзат жынға айнала бастағанда?

Сәуле жоқ жанарында, қолда шамы,
Тобырдың түнек кезген мол жасағы –
Қидалап жыртып сүлде – суретімді,
Жанымның қанын сорып шөл басады.

Білмеймін,
түн – дүбіліс,
күн – күбініс,
Бастаған пенде бар ма пірлі бір іс?!

Тас байлап,
Басқа Әлемге сүңгір едім,
Шығады-ау тағы алдымнан жын-жыбылыс.

Мыналар таптырар ма моламда жай? –
Шұбырып келед тағы маған қарай.
...Шаншыла құлап барад құлпытасқа,
Басына жүрегімнің қадалған Ай...

02.06.2003 ж.
Шынжыр.

Не дегелі келді екен мына бір күз?
Қабағында бар сынды, сірә, бір мұз.
Қандай жұттан мерт тапты өлі-дала,
Кімді шоқығалы тұр құладын-құз?..

Не күйде деп келіп ем сері далам,
Жұт қарсы алды алдымнан ілебі жаман.
Мұз-азуын далама ақситып тұр,
Ақшитып тұр тұз-көзін бөрі-заман.

Әуселеңді дегендей көріп алдым,
Жел жалмап жүр жаһанды тегі – малғұн.
Қаңқасының ығына үйріледі
Сорлы қаңбақ сордағы өлі нардың.

Құзың да сұр,
құздағы ызың да сұр,
Сұр елестер салып жүр түзімде асыр.
Табиғатты сұрғайтып жібергендей

Тұқайымен таптардай түкті жын кеп,
Сұп-сұр түгін жүйкемнің бітті ызың жеп.
Сұр шөмеле-бұлттардың тасасында
Күн үреді –

04.06.2003 ж.
Шынжыр.

Салып жатқан жын барлық жүректе асыр,
Маған тағы тап келді түнек ғасыр!
Жұлдыз жұққан Жан-Арын жұртқа тігер,
Тағы өтем бе жете алмай тілекке асыл?

Көзім – басыр, бас – ісік, ұйқым – шала,
Қиқым, шала илеген шикіл сана...
Итін сана жабысқан балағымның,
Талағымның қабысқан битін сана...

Шерт – шідерсіз. Серт – иесіз. Сөз – бұйдалы. –
Қашты неге жұртымның көзде иманы?
Кімнің тағы кетеді телімінде,
Өздеріне бұйырмай – өз қилары?

Бұттың безін Көз Уы қышқылдаған,
Қышқырады қаптаған ышқыр-надан.
Іш тырнаған қайғымды жел кеп түтіп,
Күнім бар ма оңаша ышқынбаған?!

Жөйіт жалмап ырысын, өзбек терген
Далам жатыр – ұртына сөз кептелген.
Қыстырмайтын –
сөйлесем Көз боп Көрден,

Қайда асығып барасың, аптығып құр? –
Төріңде де Көріңде жат құлып тұр!
Жиренбеңіз –
тұныққа құла маймыл,

Жайлап алып қаланы, қырды ызғырық,
Табыттардың ығында жүрміз бұғып.
...Жатыр тағы тау-бұлттар тасасында,
Хақ-Тілегім – көзіне жұлдыз жұғып...

08.06.2003 ж.
Шынжыр.

Мен мына күнге не кешіп келмедім! –
Бабамыз жүрген жол кәдімгі.
Теңсіздіктермен егесіп көргенмін,
Қисайтып жіберді жағымды.

Жаныма жақпай асқынған заңы ғұмырдың,
Туладым асаудай шалқалап.
Баққан Иемнің кәріне іліндім, –
Тастады көз-қыры жаңқалап...

Жанға қарамай көзімнің аласыменен,
Сияқты жүремін мінгі мәш.
Топылған тобырдың арасына енем,
Жал – жығық,

көз – жұмық,
жұп-жуас.

Жуасығасын жырақтады мұң,
Өзді-өзім күн кешем бұйығы.
Көлеңкелерінде тұрып ап құлақтарының,
Ақырад есектер үйірі.

Қанатсыз болса шеніме жоламас та еді,
Не шара, қиған соң Алла бақ?! –
Келемеш қылады жаңбырда жалаңаш мені
Шинелін қымтанған жарғанат.

Аққудың қалды дауылда зарлап ауылы,
Теңкиіп теңіздің мұзында.
Той жасап жатыр қарға қауымы
Үмедей қилардың ығында.

Дәметпе менен.
Мен қазір өлікпін, Құсым! –
Жол берем доңызға тоқтап, шын.
...Осы айтқаныма сеніп тұрмысың?

08.06.2003 ж.
Шынжыр.

Иманның қабы – таза тілектің
Бабалар өткен: «Жалған!..» – деп.
Көк күмбезіне Қожа-Ахметтің
Бір жетіп өлу арман боп.

Қыран баптаған аңыздар қалған,
Тұраным – бағзым, Түркістан.
Құран жаттаған абыздар қалған –
Қыламын тағзым, Түркістан!

Ерлердің қашан наласы артпаған? –
Қасықтап ішіп қас қанын!
Түркістан – мың жыл аласартпаған
Қазақтың байтақ аспанын!

Бабадан жеткен сәруар үнмен
Маңдай бұр жұмақ-шаһарға –
Түмен бап түгел – жан уа ділмен
Мақтаған Хақты саһарда!

Ізіндей Пірдің гүл құшқан көше,
Сарқылмас сазды ертек пе ең?! –
Тамырым тулап: «Түркістан!» – десе,
Көзімнің оты мөлт еткен...

Шындыққа қарсы алысқан жаттың
Туралық беріп құлқына,
Құрма-Аманаты Арыстанбаптың
Бұйырғай дағы жұртыма!

Қабылдап Хақтан Сәлемді ғажап,
Бір мақамменен толғайық...
«Әмин!..» – деші, кәне, енді, Қазақ,
Түркістан жаққа қол жайып!..

Ұлытау еді арқауы сырдың,
Аңыз гүлдеген әр қырқасында.
Ортағы менен Кертағы шыңның
Тағдырым жатыр тарғыл тасында.

Шыңына бардым, сырына қандым, –
Арылмайды екен төсі мұнардан.
«Алаша» атанған ұлы Қағанның
Ұлытау ғой бұл бесігі болған.

Бүгеді сырын – текті ұлына аян,
Кереге түрмей кереметің кей...
Күй шалған белдер Кетбұғы ноян
Күмбірлеп ала жөнелетіндей.

Күмбезіне кеп Жошы-ханымның,
Бүгілген белді зорға жазармын.
Өшпеуі ескі несі сарынның –
Жұртынан шыққан Ордабазардың?..

Шашырағанда от-намыс қанға,
Өрт кешкен ерлер арыстан жалды.
Ер Едіге мен Тоқтамыс хан да
Осында... өліп табысқан мәңгі.

Тәуекел, Есім – дабылы-ай қалған! –
Қиялды сүйрер елесі арыға.
Әбілқайыр мен Абылайлардан
Дарыған ерлік Кенесарыға.

Бебеулі желден ұғар сыр бар ма? –
Жатқандай бағзы нарларым боздап.
Шақырғанда ұран ұлар шыңдарда,
Қандағы сөнген әруағым маздап...

Жарасқан айбар далама ғажап,
Өрінен шыңның үміт аумады.
Шын ұлы халық бола ма қазақ,
Болмаса егер ұлы таулары?!

Маусым, 2006 ж.
--------------
Ордабазар* – Ұлытаудағы қазақтың көне астанасының бірі.

Ит-арбаға жегілген мехнатта
Өтіп жатыр жесір күн, жетім апта.
Шеті жоқ па, Құдай-ау, бұл азаптың,
Жаңалық жоқ жер мен көк – жеті қатта?!

Біткені ме осылай ғұмырнамам? –
Тірлікке ортақ бір жанбыз қыбырлаған.
Пері де жоқ – тамырда шымырлаған,
Періште де – құлаққа сыбырлаған.

Айтқан кезін ұмытып шырқау өлең,
Көтереді кірпігін сырқау әрең –
Мен қарасам бетіне,
маған қарап

Жүректегі құс қайда үні күміс?..
Өлі бұрыш – тұрағым.
Тұншығамын
Ести алмай ғаламнан Тірі Дыбыс.

Арман, түйсік, ой, сезім, мұң маталған
Қай түрмеге түстім мен – үн қақалған?
Жүрек те үнсіз.
Жүректің дүрсілі де

17.01.2008 ж.
Шынжыр.

Өлең деген бұлттан да ақша құс еді,
Сен де өлеңсің – аумай тартқан түс-өңі.
Менің жүрек-айдыныма сол құстың
Қауырсыны қалқып келіп түседі.

Сол түскен сәт, шіркін, қандай аяулы-ақ,
Ырғалады жағасында баяу бақ.
Сәлден кейін қауырсынның орынында
Нұрға малтып жатады әппақ Ай аунап.

Сонда, ақын қыз, бөленеді жан жырға,
Ырза болам маған жазған тағдырға.
Дүниеге таратады сәулесін
Жүрек-айдын – шүпілдеген ақ нұрға.

Ақша құстың жанарынан жалт көрем,
Аппақ Айдың табағынан қант терем.
Көмейге – уыз,
тіліме – бал құйылып:

Аспанында ақша құсы қалқыған,
Айдынында қауырсыны малтыған,
Жүрегінде аппақ Айы балқыған
Ақын –

17.01.2008 ж.
Шынжыр.

Жәутең көзді, пәк қарағым,
Түсесің сен неге есіме?
Қырды кезсем,
тап боламын

Қол бұлғайды қырқада әман,
Қолға жаңа қалам ұстап,
Кекілдерін күн тараған
Көк жейделі балалық шақ.

Тілдесуге оқталамын,
Сипағым кеп маңдайынан.
Кетуге еріп шақ қаламын,
Жармасып ап шалғайынан.

Өзек күйіп, қысылар дем,
Кірпігімде білте жанып.
Өтем үнсіз тұсынан мен
Жанарымды бүркеп алып.

Бір белесте –
әз болашақ –
Көздерінде жарқыл жанып –
Ақ көйлекті бозбала шақ

Күйдіргенде өңімді шық,
Шақты көріп сәлемі – өлең;
Қалғым келіп қолын қысып,
Кідіремін әрең-әрең.

Бозбалаға қарай алмай –
Жүрегінің дүрсілі аңыз,
Өтіп кетем жанай (Алла-ай!) –
Ол да, мен де... қымсынамыз.

Жан сияқты қорқамын кеп
Асау мінген тізгіні осал. –
Біз тілдесер ортақ үн жоқ,
Ортақ жол жоқ бізді қосар.

бота – мұңсыз
Жастық шақтың даласымен
Өтіп бара жатам үнсіз –
Кілең Елес арасымен.

Күзге жеттім – жаз өтіп ед,
Сені аңсадым жанып ішім,
Еш пендеге қажеті жоқ,
Қайран менің сағынышым!

Көзіме ыстық әр сай, белең,
Көшіп жатыр көш-дүрмек боп.
Неге сені аңсай берем,
Жүрегімнен жас дірдектеп?..

Мен тіріде соғам мұнда,
Кетпегей тек қашып Елес.
Мына қырда моламның да
Тұрар күні қашық емес!..

Жалбарынам Тәңіріме –
Пәк жүзінде бір секем жоқ
Сол елестер қабіріме
Келіп-кетіп жүрсе екен деп...

19.01.2008 ж.
Шынжыр.

Бас Тоғыс бүгін.
Құдая, тәубә! –
Ақшулан дәлу арсылдап...
Сен қыстан, інім, сұрама сауға,

Жеті қат көкті тінте қараңыз,
Мүмкін бе жұлдыз-қар ұшпау?! –
Ай-қалыңдық пен Үркер-ағамыз
Өліп те талып табысты-ау.

Дәурен ғой бұл да түстегі ғафыл,
Арбайды ғарыш сағымы.
Құс төсек құсап Құсжолы жатыр,
Бұрқырап бұлттың мамығы.

Пердеден тұрмын Айды шақ тауып,
Сұқтанып сәуле-сынаға.
Жолықты екеуі айғұшақ қауып,
Не болды сосын? – Сұрама!..

Ұлғайды кеуде-сарайдағы үрей,
Сескендім жандай соғар сең.
Аспанның асты алай да дүлей
Болды да кетті содан соң!

Көрпесін Ай ма, қыз ба бүркенген? –
Жарайсың, Үркер – мәрт аға!..
Қаламыз ба енді біз-дағы Үркерден,
Жетейік Айдай қалқаға?!

Қайта оралғаны бастан ұшқан сән
Бақ па, әлде сор ма, ай, Тәңір? –
Толғатады әлем Бас Тоғыстан соң
Бір перзентіне, әйтеуір!

Туад деп Көктем түзді түлеткен,
Сол арманға елтіп жан-тәнім –
Қағып тұрмын мен ізгі тілекпен
Есігін Айдай қалқаның...

22.01.2008 ж.
Шынжыр.

Сары күз жүр соңымда салбыр балақ,
Кәрі құз тұр алдымда жалбыр қабақ.
Көз шоламның кіреуке алдын қамап,
Құстар кетті сусылдап шалғын-қанат.

Сүйегімді бір суық кеміреді,
Жүрегімнің жыртығын жаңбыр жамап.

Соғар ма екен сілесі сары күздің,
Ұрар ма екен жоқ, әлде кәрі құздың?..
Күз күлкісі емі емес жанымыздың,
Қылымсыған кейпіндей кәрі қыздың.

Келер күзде қалмаймыз –
сіз де, біз де,
Кетуін-ай, қара ағаш, сәніміздің...

Кім кетпей жүр?! –
Артында із қалмаған
Соңы біз бе құрбанның күз жалмаған?!
Бауырын – мұз,

сауырын сыз қарнаған
Күз күлкісі – зары екен бізге арнаған.
Өтпесіңе қоя ма, кетпесіңе,
Сайдан аптап ұрғылап, құздан боран!..

Әлі сәби – жел үні іңгәлаған,
Ұлитын шақ жеткен жоқ шыңдағы аран.
Сол аранның аузына сырғанаған
Жеткізбей-ақ қойса екен күнге қаран.

Осы күзде-ақ кетейік, кел, ендеше,
Ізімізді қыс қалсын тырналаған.

Тауып алып көктемде мүрдемізді,
Басымызға көтерер дүрбемізді.
Еңірете беред деп түнде құзды,
Екеумізден күз күдер мүлдем үзді.

Дүрбемізді паналап жас бұтақтар,
Тырнап жүрсін бейбақ-жел іргемізді...

03.02.2008 ж.
Шынжыр.

Жүректен – нұр, жанардан аспан өшіп,
Біздің ауыл баратыр тасқа көшіп.
Шетінеген бауырдың тумай жатып
Басында тұр жел тербеп қасқа бесік.

Көш алмасып жатқандай Екі Ғалам,
Ортасында табыт жүр қатынаған.
Жетім анам жылайды: «Не жаздық? – деп, –
Әлде жердің, әлде елдің ниеті жаман...»

Дегеніммен: «Өлгенге кінә тақпан», –
Бірі арақтан мерт тапқан, бірі апаттан.
Кілең – патша, табытын елге артып ап,
Ана таққа ауысад мына тақтан.

Жалмап келед бір тажал тапап бәрін,
Қарсы қояр амалын апатқа кім?
Түк бітірмей тірліктен өткен бейбақ,
Құлпытаста қалдырған атақтарын...

Байлап жүрген кім біздің ұрғынға кек? –
Әлде шындап төбеден ұрдың ба, Көк?..
Біздің ауыл қырылып жатыр бүгін...
Заман – тыныш. Сүргін де, қырғын да жоқ...

Жылан жалап жатқанда төңірегін,
Еңірерім болмаса, не білемін?
Садақаға шалынып, бұл бетімен
Жер бетінен көше ме менің елім?..

Бәрі өшуде – делі дос, ізгі бауыр,
Сыпырып жүр сапырып түзді дауыл.
...Ертең қырда жоқ болып шықса, қайтем,
Тас бетіне орнаған Біздің Ауыл?..

Бағзы күмбез әлі тұр әспетімен,
Тарихымды оқимын хасбетінен.
...Түнде Сүлдем тентіреп жүрмегей тек –
Көшіп кеткен Елді іздеп тас бетінен!..

03.02.2008 ж.
Шынжыр.

«...Болмасын еш күмәнің мен сұрағың,
Мына тұман – менің ғана тұманым.
Таңда түнгі табытымнан тұрамын,
Қара торын жамылып ап күнәнің.

Атқан таңым ақ таң емес, қара таң,
Маған түкке қажеті жоқ – ел, отан.
Көксегенім – жалғыз басым қарақан,
Жалған сөйлеп, жалған күліп баратам.

Екенімді сезінбеймін елге өгей,
Мені еріне қылады үлгі жеңге кей:
Қарақанда тұманы жоқ пендедей,
Жан-апанда күмәні жоқ пендедей.

Тұманыма жанасса егер шамалы,
Су қараңғы бітеледі жанары.
Өңешімнен өткені тек – бағалы,
Бәрі бір бәс – харамы не халалы.

Өзі білсін, кімдер мені жек көрсе,
Тұманыма кірмей кетер кектенсе.
Күндіз өмір сүрер адам жоқ менше,
Түнгі қара табытыма жеткенше...»

...Қара тұман келеді, ойбай, жолама! –
Жоласаң-ақ, кетеді ертіп молаға...
Біздің үшбу қасиетті далада –
Осындай да бір адамдар болады, ә?..

03.02.2008 ж.
Шынжыр.

Шықтың алдан ақыры, Баянауыл,
Арманда едім жете алмай саяңа бір.
Неткен шер бұл толғағы тарқамайтын –
Баяғыша бұлттардың аяғы ауыр?..

Бұлтқа малтып, қаққанда Ай қанатын,
Сыңсып, жұлдыз,
жанардан тайғана, түн...
Ұл екен ғой төсіңде туған төлің –

Күйші екен ғой құрағың, бұлағың да,
Биші екен ғой шынарың, шырағың да.
Бұқар қалай тумасын, Мәшһүр қалай,
Сенің мынау жұпарлы жұмағыңда?!.

Алқасындай Ақбаян сардаланың,
Тауды кезіп жүр тылсым зарлаған үн. –
Жеткізердей жел Сұлтанмахмұтқа
Бағиланың* Алтайдан салған әнін...

Артық екен Баянның төрі тақтан,
Айналайын қазақтан сені тапқан!
Шыршаларға жұлдыздар бек жарасар,
Қолазыдай үкіге сері таққан.

Сұлулық-ай, даланың шетін керген,
Буға оранам үш көлдің бетін көмген!
Шың басында шоқ қайың тербеледі,
Жаяу Салдың үкісі секілденген...

Жолығардай қалқамен сағынысып,
Жүрек неге баратыр алып-ұшып –
Қарағайдың бүріне тұнған шыққа
Ай сәулесі жатқанда шағылысып?!.

Тарқамайтын мұңы бар Баянауыл,
Баяғыша бұлтыңның аяғы ауыр...
...«Ақбоз үйге сүйеніп қарап тұрар»,
Қай жерде екен қызы бар саяқ ауыл?..

-------------------------------------------------
Бағила* Әбдікерімқызы Ережепнемересі – Сұлтанмахмұттың арманды
ғашығы. Ақын, әнші. Алтайдың Қосағашына ұзатылып кеткен.

Аңыз қалған Ақбаян саласында,
Шіміркентер шындық та бар осында...
Арман болып алдымнан шығып едің,
Арман болып артымда қаласың да...

Арман болып қаласың, Баян елі,
Сая белі, мөлт еткен ая көлі!
«Ауылыңның сыртынан аттандырып,
Қара да тұр»!

Ұмытпа!
Ая, мені!..

04.02.2008 ж.
Шынжыр.

Бәрін көрдім. Не көрмеді бұл басым? –
Шүкір, Алла, бергеніңе деймін де.
Елестетсем өткенімнің сұлбасын,
Назырқаймын өңсіз өткен кей күнге.

Мен елшісі бола алдым ба Шындықтың,
Жүрегімнен шықты ма екен ақ Кәлам?..
Қамытынан құтылғанмен тірліктің,
Тағдырымның табытына тап болам.

Келешекке салсам көңіл-дүрбіні:
Жолым шалғай – сор мен дауыл, аңызақ.
Ағаш атқа мініп алып бір күні,
Аттанамын сапарыма ең ұзақ.

Махаббатпен жаратқан соң адамды –
Жар да сүйдім, қыз да сүйдім, ұл сүйдім.
Бабам жатқан, балам туған даламды
Зар еңіреп жылап сүйдім, шын сүйдім!

Тәубасы жоқ тәкаппар мен менменнің
Тәңір өзі жетер жерін шектеген.
Мына дүние – елін сүйген ерлердің
Жанарының жасыменен көктеген!

Байтақ Отан, айналайын атыңнан,
Жүрегімде жыр боп тулап, бұрқаншы! –
Менің шексіз, өртті махаббатымнан
Ғаламға Нұр қосылады бір тамшы.

Ұлы жолға буып қойғам белімді –
Бір тамшы Нұр қостым ғой деп Ғаламға.
Сәулелейді ол –
тірліктегі жолымды,

04.02.2008 ж.
Шынжыр.

Қаңқамды кеміргенмен кілең құзғын,
Келмейді келер күннен күдерді үзгім.
Кісенді құлбаулыдан өнбеп ем ғой,
Ау, қашан үзіледі шідер біздің?!.

Қорамнан қуып сүзіп көк бұқа кіл,
Қаусатып қабырғамды сөкті тағы.
Қыла ма шыннан талақ топырағымды,
Тереңге тін байлаған текті тамыр?

Жүр әлі бастан байлап, ұрып малғұн,
Көгімнен көшпей қойды кіріптар күн.
Сұйылып ұлт құрсағы тынғаны ма
Көлденең көк аттыдан – сідік-қарғын?..

Не түсті, ал сарнағанда, зарлағанда? –
Еститін кім бар, айтшы, шар-ғаламда?..
«Құдайдың сыны, – деуші ед бұрынғылар, –
Пенденің тап болмағы тар заманға».

Төбемнен бұл неғылған көшпейтін Сын? –
Сәулесіз жатыр неге, сеспей Тылсым?..
«Тіріліп кетерің – хақ!» – деді бірде,
Жүрекке мөрін басқан – Өшпейтін ШЫН.

Кеудемді зарға бекер қабір қылдым,
Қабірге енді үміттің шамын да ілдім.
ШЫН жалған сөйлемейді! –
Топырағымнан

Бұза алмақ Тәңірімнің әмірін кім?! –
Барша жан ағылады әлі бір күн –
ШЫНЫМА шідерленіп,

04.02.2008 ж.
Шынжыр.

Сан түсіп көрдім мен әбес жолға,
Әрайна, інім, әрайна! –
Мен ішкен уға сен әуес болма,
Сен әуес болма, жарай ма?!

Көрсетер жан жоқ шам жағып бағыт,
Бағытсыз кетті көп есем.
У жұту деген – алданып қалып,
Ақылдың ісі емес ол.

Түзден де үріктім, ізден де үріктім,
Ет жүрек кеуде тепкілеп.
Қылымсығанның бәрін –
қыз деп жүріппін,

Тәлімсігеннің бәрін –
текті деп.

Шыққанда кейін түлкі боп тектім,
Жұтқандай болды ішім от.
Кісінегеннің бәрін –
жылқы деп кеппін,

Есінегеннің бәрін –
кісі деп.

Кісі дегенім –
кісәпірленіп,
Кісінегенім –
доңыз боп,

Улап өлтіріп «мүсәтір» беріп,
Тірілдім талай қоңыз жеп.

Кісәпір доңыз құша түргеліп,
Аямай тепті, ант атқыр!
Қаңғыдым сосын мүсәпірге еріп,
Жаныма жинап жалтақ құл.

Жүректен атты дәлдеп мергені,
Сауытымды бұзды – әл кеміп...
У болып шақты –
бал деп бергені,

Нәр деп бергені –
зәрленіп.

Мен өткен жолға түсе көрмеші,
Құланмын қашқан қағынан.
Мен ішкен уды іше көрмеші,
Шағынам, інім, жалынам!

Көз жазып қалма –
Жәлал-Аллаңнан,
Шайтаннан басты аршып ал.
Сыны бар шығар саған арналған,

Бұл менің, інім, –
арманым, сырым,
Кіргенше көрге айтам мен:
Арқалап өлгін –

АЛЛАНЫҢ Сынын,
Бал жалағанша –
шайтанмен!..

05.02.2008 ж.
Шынжыр.

Жырын оқып Шах Бабырдың,
Өкпеледім еншіме.
Менің де енді таққа мінгім
Келсе, – мұным ерсі ме?..

Әмір қылса, – Тәңір қылды,
Мен де таққа шығар ем.
Ганга жақта Бабыр жүрді,
Қаңға* жақта – мына мен.

Шах Бабырды Ганга жақта
Жебеп еді Хақ-Тәңір.
Маған, бірақ Қаңға жақта
Не демеді «Октябрь»?!.

«Мұңғылстан», «Мұңалстан»,
«Моғолстан» – мұңстан...
Құлдар кеше құрақ ұшқан
Билікке ие – зымыстан!

Ганга, Қаңға – Мұңал елі,
Болған ордам жауға отын.
Кем деп пе едің мына мені,
Қор деп пе едің зәузатым!?

Кімнен көрем? –
Маңдайдағы
Сордан көрем бес елі.
Бабыр-бауыр шалғайдағы

Ал мен болсам,
өз апанын
Жауға алдырған қасқырмын.
Не бетім бар, әз отаным,

Мен қасқырмын ырылдаған,
Жүрген –
ізін шиырлай.

------------------------------------------------
Қаңға*(Қаңға-баба) – Сөз Иесі туған жер.

«Моғолстан» түгіл, маған
Қазақстан бұйырмай.

Баста жоқта сарай тәуір,
Болмаса да түк қайғым,
Бір теңсіздік бар, әйтеуір,
Не теңсіздік? –

Жоқ бабамның оты қанда,
«Тақ» дегенім далбаса! –
Бабыр жырын оқығанда
Талпынғаным болмаса.

Гүл-баққа да Қадыр кірген
Ене алмадым иіліп...
...Қалар ма, әлде Бабыр мінген
Жырдың тағы бұйырып?..

05.02.2008 ж.
Шынжыр.

Алла – жалғыз!
Тәңір – тақ! –
Жерде, бірақ «құдай» көп.
Мен отырмын таңырқап,

Қаптап кеткен «құдайлар»
Шабады олай, былай кеп;
төбет-«құдай» түгі – айбар,
тісі сұсты құмайда еп.

Мінгені – тақ,
асы – боқ,
доңыз-«құдай» жер сүзер.
Онсыз елдің басы жоқ,

мүйізтұмсық, піл-«құдай»,
тышқан-«құдай» – долы, нән.
Тапап кетер, құрғыр-ай,
Ығысайын жолынан.

тауық-«құдай» шақырса,
Түсінеді тілін нақ –
есек-«құдай» ақырса,
мысық-«құдай» пырылдап.

Келсе «құдай»-арыстан,
түлкі-«құдай», тап тілін.
барыс-«құдай» бағы ұшқан
Баса алмай жүр аптығын.

Мазалайды шұқид та
Бір-бірін – ит, бит-«құдай».
Сыйыспай жүр мұхитқа –
шабақ-«құдай», кит-«құдай».

Жұмыс – қауырт,
сын да көп,
Тірлік бірақ түрме емес:
қыран-«құдай» – шыңда жоқ,

Әрбір «құдай» өз заңын
Жүргізіп тұр ұлысқа –
Азғаның мен тозғаның
Түк қажетсіз, дұрыс па?!.

борсық атты «тәңірім»
Семіріпті шық баспай...
Нанымым мен танымым
Қалды қазір түкке аспай.

Шығыршықта ойнаған
маймыл-«құдай» – ол да бар.
...Кілең «құдай» – айналам...
Болғайсың да, Алла, Жар!..

05.02.2008 ж.
Шынжыр.

Жүрмін қанша аңсап азып,
Маған шексіз қымбат құны –
Сонша қатал, сонша нәзік
Боз даламның жұмбақ түні.

Босаға жоқ, төр деген не,
Шаңырақ – шақ, кереге – тар.
Ей, тағдырым, мен дегенде
Болдың екен неге қатал?

Қалай шерін тарқата алам? –
Соған күш жоқ – қыл аяғы:
Ұл-келінсіз қарт ата-анам
Шам түбінде мұңаяды...

Тірліктегі мұратым не? –
Шықты бәрі сандырақ боп!
Олар өтсе...
Мына түнге

Шамды түннің табы ұрады,
Қос көлеңке қозғалады.
Олар өтсе...
Шаңырағы

Зарла, байғыз!
Жырла, бота! –
Сен әзірге желідесің.
Шәрге сіңген біржолата

Кетпейді үні құлағымнан,
Мұңы ма екен бар ақынның?..
Менің жұмбақ жұмағымнан
Күнде алыстап баратырмын.

Жүрек керек есітуге,
Түсінбейді ылай-таным.
Бұл ғаламға осы түнде
Бар сықылды бір айтарым.

Жан лап етед сезімнен мың,
Қырдың самал тисе ілебі.
Неткен ыстық боз інгеннің
Бырт-бырт етіп күйсегені?!

Ошақтағы от өзі сөнген,
Ақ отаудың шамы сөнбей.
...Саулық шығар қозысы өлген,
Маңырайды жағы сембей.

Қырдың бөлек бүгін сәні,
Әр жүректің лүпілі анық.
Шіңгірлесе құлыншағы,
Шабады ене шұқыранып.

Самал ұрса сайдан желпіп,
«Құс жолы» тұр түбіт шашып. –
Бұлттан шыққан Айдан қорқып,
Ақкүшік жүр үріп қашып.

Ұмыт болып жан-арпалыс,
Кірген сынды жүрегіме әр.
Осы түнде маған таныс
Бір тылсымның ілебі бар.

Дала түні – дертім сіңген,
Саған шаттық, құрбан – қайғым.
Жалғастырар сол Тылсыммен
Жұмбақ жайда тұрғандаймын.

Мен арзумын ымыртқа шын...
Алыс ұшып кетпе менен, –
Ақ отауын – жұмыртқасын
Тербеп басқан, кептер-әлем!..

05.02.2008 ж.
Шынжыр.

Дүние тағы құлазулы –
Тіс қайрап жүр кіл азулы.
«Бал жұтқызам, – деп, – еліме», –
Біз де ішіппіз біраз уды.

Шын қалмады шыңғырмаған,
Естімейді тұлдыр ғалам.
Қаптап барад қанды көз ит
Шынжырлары шылдырлаған.

Көзден жұғып көгіме қан,
Сезген бүлік – көңіл алаң.
Шынжыры иттің шылдырласа,
Бұға қалад менің ағам.

Ағамыздың қорыққанын
Біліп алған жеміт-залым –
Майқандап жүр,
сойқандап жүр

Сақылдаса жегі-құлқын,
Төзім – іркін, сезім – үркін:
«Қай азуда кетеді, – деп, –
Менің қоңыр қозы-жұртым?..»

Көрді тінтіп, сүйек ашқан
Обырлықтан мый адасқан.
Күйелі аспан – көретінің,
Өлі дала – кие қашқан.

Сілкінсейші шамалы, аға,
Бермей маза барады, аға! –
Тіріге де, өліге де,
Қалаға да, молаға да.

Сілкінбестей сорлы емес ек,
Не болажақ – ел, келешек, –
Қисықтарды жөндемесек,
Дертімізді емдемесек?!.

Тірі мүрде – түспей лахат,
Ессіз елді күштейді апат.

Бал ұсынсаң, – жүрегі айнып,
Уды көрсе, – тістей қатад...

Қорқауға да, құзғынға да
Қоныс болды біздің дала.
...Осындай сын басыңызда
Болып па еді сіздің, Баба?..

07.02.2008 ж.
Шынжыр.

Өр рухы оянбай бабаңның
Қаныңнан атойлап –
Төсек боп біткені далаңның,
Төбеңде жат ойнап.

Кешегі тау-баба ұрпағы
Тынды ма кесек боп? –
Құл тәнін құшақтап ұлт Ары,
Ұл тағы есек боп.

Төріңе Жүрегім жақсын шам,
Жеңілдеп жүгің мың –
ЖАДЫМДЫ қайтеді жапсырсам,

Оянсын тамырдан есіл Жад,
Жиналсын Ес енді!
Ие бол, туыңа, асылзат,
Жібермей Есеңді!

Ер бабаң кем емес ешкімнен,
Жатқа енді қалмашы аса таң.
Бәрінің мекені ес білген
Баяғы – тас апан.

Бәрінің жатары – бір қабір,
Ата-анаң – қара жер.
Тек олар дәурендеп тұр қазір,
Оянам – шама бер!

Жүректер жүр қазір шам жағып
Байтаққа осынша.
Ертеңің болады жап-жарық –
ЖАД пен ЕС қосылса!

Ал әзір, бірге ішем уыңды,
Қалсам да жолымнан! –
Көрейін, сол кезде Туыңды
Алғанын – қолыңнан!!!

07.02.2008 ж.
Шынжыр.

Мылқау түнек тұтып тұр.
Тас-жаңғырық...
Жаңғырықтар ішінде бас қаңғырып;
Нас, қар қылып –

еркегін, ұрғашысын,
Сақылдайды Сайтанат астам күліп.

Астанаға ас, Семей қаш, Алматы бар –
Иманда мөр қалмады, арда тұмар.
Бұт пен шатын шайтанға итаяқ қып,
Шығады өріп алдыңнан салдақы қар.

Ұрпақ келді – Тәңірім Мөр баспаған,
Менің еншім – Сайтанат! – Ең нас қоғам.
...Сенің ерте кеткенің дұрыс болды,
Бейбақ әжем, дәретсіз жер баспаған...

Жол-жобамды Ібіліс сызған барлық,
Қиыс кетсең, өлесің құздан қарғып.
Бұзған барлық шегара-жосыныңды,
Ұлдан – зорлық күтпей көр, қыздан – қарлық.

Іс адалы қалды ма, ас адалы?.. –
Не істемей жүр дұшпаным тасадағы!..
Мені әуелде АЛЛАМНАН айырғанда,
Нас пен қар ед кәпірдің жасамағы...

Мылқау түнек тұтып тұр...
Меңірей-түн –
Перғауынның бұзауы мөңірейтін!..
Еңірейтін жер таппай Алласына,

Көгілдір қырдың қанатын керегем керіп,
Тыраулап тырна бастаған төбеден жорық.
Мұнаралы қырдың жұпары бұрқ етті бір күн,
Алматы жақтан Шәмші мен Төлеген келіп.

Таңғы шық біткен талдардың бұтағын ашып,
Таңырқай қарап, көз жасын жұтады жасып.
Маңғыстау лоқси жеркеніп мұнай мен газдан,
Жатқан шақ еді ол даланың жұпары қашып.

«Ару залдарға» –
қос ерке саңқылдап тұрған,
Гәккулі қаздар мойынын қаңқылдап бұрған.
«Бұрымдай қара дария» бұрала жүйткіп,

Күлтелеп жалын қыраты сағым даланың,
Өңіне сепсіп қан тепті сабырлы ағаның.
«Жағалбайлы жігіт» ән айтса, сілкініп сезім,
Тірілді әруақтар жырына «Табын баланың».

Аупарткомдардың жыр жаулап кеңсесін өктем,
Адуын ырғақ аумастай өлсе, осы беттен.
Мұңайған шыңдар қайтадан шарқатын байлап,
«Ұран-от» жақты қарт таулар еңсесі кеткен.

Ересе құздар сарбаздай кежеуілді сап,
Еркек шөп үкі байлаған селеуін құшад.
Езіліп қалған ез дала ес жинап сәтке,
Есіне түсті баяғы ереуілді шақ.

Ән қалды түнгі аққудың сұңқылында аққан,
Жыр қалды талдың бүрінде кірпігін қаққан.
Төлеген-жыр мен Шәмші-әнге елітіп сонда,

Жүрек едік біз –
сол оттан тамызық алған,
Ән менен Жырдың қыламыз әлі ізін арман.
...Талайлар келіп жатыр ғой, талайлар кетіп...

Ән мен Жыр болып біз енді толғанамыз да,
Қараймыз толқып мұнарлы сал даламызға.
Бастаймыз сосын сапарды –
жалғанамыз да

Бастадық сапар – қанатын кеме қаққанда,
Толғанған сыр бұл көгімнен өлең аққанда –
«Каспийдің толқын тауында» Гүлнәр-қызбенен
«Ақ ерке – Жайық» әнін сап келе жатқанда!..

Гүл-жастық көшті түзге жарасқан,
Армандар қайда бізден адасқан?..
Иесі тауып алған да шығар,
Енді күлкіңді іздеме қашқан.

Талай кәлләны құзғындар жеуде,
Келгенін байқа күздің де әудемге.
Жалған күлмеген –
арман бүрлеген

Жол қамын жейік,
сапар бар алда,
Сақтағай дейік қаһардан Алла!
Аттансақ болды дүрмекпен бірге,

Жомартқа мәлім сақидың сыры,
Фәнидей болмас Жат Үйдің сыны...
Көкті көмкеріп, іргені қымтап,
Жақындап қалды Бақидың Түні.

Қап-қара түннің құрсағын жарып,
Ақ күмбез алда тұр шамын жағып.
Ғаршы қайығы қылт-қылт етеді,
Шамнан құлаған нұр сағымданып.

Барармыз кешке қайыққа жанай,
Аптықпа, көңіл, байыптап ал-ай...
Қайыққа мінсек –
сағым-толқынмен

Өткен-кеткенді екше де, Көңіл,
Гүл-жастығыңды көксеме, Көңіл.
Хақиқи Шыны нәсіп боп Хақтың,
Бақидың сыны өтсе де, – жеңіл.

Көктемнің күлте сағымы сынды
Жалап барады жалын ішімді.
Хош! Фәни-Дәурен! –
Иеме жетіп

05.02.2008 ж.
Шынжыр.

Затың – әкім, атыңды да жақсы ғып
Қойған екен – жақсылыққа тапшы ғып.
Жан атанып жүрсің әттең,
мал болсаң, –

Ал ит болсаң, –
айналар ең көпекке,
Өле-өлгенше байланар ең жетекке.
Садаға кет төбеттіктен! –

Шәуілдеп
Жат құлыпты күзетер ең кетекте.

Төр не теңің! –
Шермендесің,
Шерменде! –
Кірер едім – болмай қалды көр менде!

Жер қылдың ғой –
сергелдеңнен сексен жыл
Ясауидің Нұрын алып келгенде.

Иманың – жоқ,
жиғаның – боқ,
дау бар ма! –
Сен рухыңды сатқан жансың жауларға.

Ит кетектей клубыңды құлыптап,
О, зәнталақ,
зытып кеттің ауданға!

Сен қашпадың, қашқан сенің сайтаның,
Көріп тұрмын, білгеннен соң айтамын.
Тойлатар ең төрің емес, төбеңде
Жөйіттердің жалаң бұтты сайқалын.

Ұрпақ қолын жеткізбейтін кенішке –
Ел билеткен кім сен сынды кеміске?!
Сайтан біткен безіп берді сол күні,
Жеткеннен соң жеті бірдей періште.

Топастықтың топанына сал құлаш! –
Ей, сәбетқұл, ісің енді мандымас.
Шырлап тұрды – қонатын жер таба алмай
Жыл құсымен жеткен жеті қарлығаш.

Сен қашқанмен, тырна келді тыраулап,
Құм да келді – төрт түлігі құраулап.
Сексен жылдай сеспей жатқан көрінде
Әулиелер түсті сол күн бір аунап!

Дәл сол күні Нұр құйылды аспаннан,
дәл сол күні Жыр құйылды дастаннан;
дәл сол күні – қаша берсін қашқан жан,
дәл сол күні – саса берсін сасқан жан, –

гүл жырлады қауыздарын ашқаннан,
тарам-тарам жас білінді тастардан.
Сексен жылғы ғимаратым бос қалған,
ендім саған, енді ешкімнен жасқанбан!

Сексен жылғы сетінеген соқпағым,
түстім саған, жоқ-дүр менде басқа арман!
Түркістан мен Оғыландыға тап салған,
Мекке менен Мәдинадан басталған, –

Хақты көрер бұл соқпақты басқан жан,
Бақты көрер бұл қақпаны ашқан жан!

Айдар ишан*, уа, Сәт-еке*, түрегел!
Сендерге енді қуып жеттім, міне, көр! –
Үн төгіп тұр жеті бұлбұл көгімде,
Бар ғаламның Иесінің Нұры еді ол!

«Төбет қашса – өлекшінге!..» осы да,
Қой, көңілім, итке өкпелеп жасыма!
Жеттім, шүкір, «Қариша ахун»* қасына,
Төлеудейін халифаның* тасына.

Несібек-Нұр*, Әуеталық-Қожырдан*
Көшкен Бақыт қонды қайта басыма!

Алды-артымды күндіз-түні торыған
Қашсын шайтан –
Ақиқаттың жолынан!

Мен қумаймын Ясауиден қашқанды,
Қуамын мен бабаларды – соңынан!

Ол бабалар кіргізеді Жәнатқа,
Жүргізеді, енгізеді санатқа.
Жарқ етеді ЖҮРЕГІМНІҢ ЖАНАРЫ,

Түйгіштеген түрен менен кетпен құр
Тіріл сен де, кенезесі кепкен қыр.
Өлі Әруақты, Тірі Рухты оятар
Ясауидің хикметі төккен нұр.

Тебірен, тау!
Теңсел, төбе!!
Ұлы жер,
Күнің туды сапқа тұрар, бірігер.

Басталады шын құрылыс – бір ұлы іс,
Біріккесін Өлілер мен Тірілер.

Ол құрылыс жүргізбейді маңынан
Жаралғанды – шайтандардың шаңынан.
Ол Ұлы Істі тірі өліктер көрмейді,
Мақұрымдар – әулиелер зарынан.

Таяды әлі-ақ талтаңдатқан тағынан,
Құр қалғандар – Құайдың хақ заңынан!

Сол Ұлы Істі қолың барда қолдап қал,
Үнің барда сәлеміңді жолдап қал.
...Платонның «Троглодиті»* сықылды
Айтқанменен еш сенбейді көрбақтар.

Жұтатыны – зымиянның заһары,
Зытатыны – шайтандықтың шаһары.
Қай ауданға қашар екен ол бейбақ,
Қысқан күні Қадир*-Хақтың қаһары?!.

Әулиеге жалынады ол содан соң,
Ыңырсиды ол атын атап Алланың.

Әулиелер жүзін бұрып теріске,
Көз салмайды бұл баратын өріске.
Жетпейді оған сәлемін ап Алланың
Жебеуші боп жеті бірдей періште!

Ол әзірше – Троглодит! –
Ұқпайды,
Тас қараңғы зынданынан шықпайды.
Періштелер әкелердей жұт-қайғы,

Клубтардың құлыптарын құнттайды.
Ясауидің хикметінен қашарда –
Өзінен де зор шайтан бар шаһарда,
Соның барып көлеңкесін ықтайды.

Ал әзірге... керез-сөзді айтам құр,
Әкім біткен шаһарларда шайқап жүр.
...Клубтарда құлыптар тұр қап-қара,
Жүректегі мөрі құсап шайтанның!..

Шалқып кеттік сізге ұқсап біз де кей күн...
Шайтанға шәкірт шалдуар
шайырдың шатпағынан.

Кешір, Һәйам,
Сүйген құлы Алланың! –
Мен жұтыппын залымдардың қармағын.
Сенің ішкен шарабыңнан шатасып,

Он жетімде –
белім шығып бесіктен,
Кең дүниеге сығалап ем есіктен.
Еліктіріп ертіп ала жөнелді

«Бұл неткен жұрт – тумай жатып танығыш?!» –
Бәрі – бауыр.
Бәрі – пырақ.
Бәрі – құс.

Таңырқап та үлгермедім,
десті олар:
«Ақынды енді аспан жаққа алып ұш!» –
«Бұл – алтын», – деп, тостақ берді сары мыс –

Жанарыңды жарқылымен қарығыш.
Әлденені аңсаушы едім жанып іш,
Сол Аңсарға жеткеніне нанып іш,
Босай берді алдымдағы бар ыдыс.

Туғаннан-ақ Жасыл Жалын жанығыш
Біздік жүрек –
лүпілдеген жарылыс,
Біздік жүрек –

шүпілдеген сағыныш.
Нұр-сағыныш ұқсап қара қайғыға,
Жасыл жазбен некелесті кәрі қыс.

Содан соң ба?..
Қол жеткенмен жүлдеге,
Оранбадым үлде мен бүлдеге.
«Аспан мен Жер менікі!» – деп айқайлап,

Құрсын менің салғаным да бүйтіп ән,
Жүрген жерім қызылшеке – шиқыман.
Шиқыманнан шалажансар шықтым сан,
Сана – соқыр,

жүрек – мылқау,
мый – тұман.

«Аспан жаққа алып ұшар» құт-мұрат
Достар қашты.
Құстар, қит, қит!
Зыт, пырақ!..

Түстім талай – ұшамын деп аспанға,
Қара тасқа шүйдемменен тік құлап.
Аспан да жоқ.
Достар да жоқ.

Құстар да! –
Өтті бәрі – біттімәттан жіттімәт!

Дос дегенім – есегі екен сайтанның,
Жар дегенім – төсегі екен сайқалдың.
Көкпар құсап түстім талай кергіге,
Дауылдағы көк тал құсап шайқалдым.

Молаға сан жамырадым – жын ұрып,
Жалғыз көзді диюларға ұрынып.
Безден беріш, тастан шемен жұдырық
Шақырғанда – кете алмадым бұрылып.

Періштемнің атын алып аударып,
Перілерге беріп жүрдім сауда ғып.
Бар жасаған күнәм менен кінәмді
Кеттім талай, Һәйам, сізге аударып.

Жеткізер ме – саңырау жел, тау ғаріп
Жүгінсем мен алдыңызға тәуба ғып!..

...Сол бір кірлер өшер емес Есімнен,
Сол бір зілдер көшер емес Көшімнен:
Үш күн іштім –
«тұңғыш мұнай атқызған

Атышулы Жаңаөзендей шаһарда
Үш күн, үш түн мелдектедім зәһарға.

«Һәйамды айтшы, – дейді досым, –
Һәйамды айт!..» –
Күн батарда,
жатарда,

Бас «жазыла»:
«Һәйамды айт! – деп, – Һәйамды айт!..» –
Досым менің Һәйам десе аянбайд!
Елге тұтқа қос жампоздың артында

Қудай емес, удай даусым тарантып,
Әр демімнен ән емес-ау, зәр аңқып,
Һәйам сөзін домбыраға қосамын,
Дос алдында көтеріліп бағам тік.

Таптырды ма – пәмді пәни, сау жалған?! –
Алған кітап – барған жолы ауданнан –
Жаттап алған жырым еді жасымнан
Шаңғытбаев Қуан-ағам аударған.

Иесіз пәтер.
Үш-төрт жанбыз.
Жыршы өзім.
Мас болсам да ұмытпаймын бір сөзін.

Һәйамды айтсам, көзден көшіп жатады:
Гүлдер, һүрлер, шарап, шаттық – кіл сезім.

Қақаған қыс.
Иесіз пәтер, саяңда
Болған жәйтті шыннан жұртқа жаям ба? –
Бір шәйір мен бір мұнайшы – сол жолы

Үш күннен соң...
Шыққанымды білмеймін,
Қай бағытқа зытқанымды білмеймін...
Бастан талай өткен зілдей күндерден

«Омар ішкен.
Абай шеккен нашаны,
Әйел болған және олардың осалы», –
деген сөзге есімізді алдырып,

Кешір, Һәйам! –
Сүйген құлы Алланың! –
Аяусыз-ақ жұтқан екем қармағын.
Жар Нұрына ғашық болған ардағым,

«Шарап» деген –
Нұры екенін Алланың
Енді ғана ұғып тұрмын,
әруағым.

Адасыппын нұр балқыған ізіңнен,
Жұтамын деп жөйіттіктің қармағын.

Кәлимолла пайғамбардың «үмбеті» –
Шайтанға – қар қылу бізді міндеті.
Қашан шығып болар екен бойымнан
Ішке түскен Ібілістің індеті?...

Сол Індеттен:
ұл – есанау, қыз – арсыз.
Ұлтым, ғұрпым дертті екенін ұғарсыз.
Күмәнаға ілескен соң күмәнсіз,

Сор-батпақтан қалай аман шығарсыз?..
Хан – қорғансыз,
данышпаным – құралсыз,
Қандай кеңес бересіңіз бұған, Сіз:

Қытай-қыздың қармағына ілінген
Үйсіндердің Күнбиіндей мүжәлсіз!..

Жар Дидарын көру болып арманым,
Мен де сенің жолыңды ақыр таңдадым.
Көп адасып,
түстім сенің ізіңе,

Мен ояндым! –
Ұрықсат жоқ жатуға! –
Кешір, Һәйам, жүрсе сөзім ғафуға.
Кешетінім – ДАРИЯСЫ ҒЫЛЫМНЫҢ,

--------------------------------------------
Шарабан таһура* – Жәннат шәрбаты.

Өзендегі,
әлемдегі достарды
Шақырамын Нұрдан бірге татуға...
Берме иманды Ібіліске сатуға,

Ұйықтап жатыр Астана, Ақтау, Алматым...
Шайтан ояу! –
Жайсыз осы жанға тым.
Ғайыби илхам* – жәрдеміңді бер, шайыр,

Нишапурге жетсе менің зар-хатым.
Жар Нұрына толтырады жүректі
Таңда саһар зарлап тапқан ЖӘННАТЫМ!
Сол ЖӘННАТҚА кіргізейік Ғаламды,

Кешір, Һәйам! –
Келмесең де хәл сұрап,
Мен алдыңа жығыламын қансырап,
Саусағымда – таспихтың тастары

14.01.2008 ж.
Шынжыр.

------------------------------------------------
Ғайыби илхам* – ғайыптан келетін хабар.

...Аспанды нажағайдың тырнағы осып,
Астында жөңкіледі тырна жошып.
Адайы таңба құсап үшкілденіп,
Барады біздің ауыл қырға көшіп.

Пай! – деген, біздің елдің көші қандай?! –
Мен сені тұра алмаспын есіме алмай.
Көп жылқы жер табандап жылжымайды,
Бұл көкте былтыр кеткен өші бардай.

Тоң кетіп, көкіректен күрсінді ұрлап,
Жатқандай тамырыңда Тылсым жырлап.
Көшеді бозторғайдың көмейіне,
Қарағай тамырынан бүр сыңғырлап.

Сол үнді жұтса, шіркін, Ындын қарпып,
Кетер ед Фәни құны бір күнде артып –
Жүректің бұтағынан жыр бүршіктеп,
Жаныңның жұпарынан бұлбұл балқып!

Салғанда жез бұйда бұлт желе сүркіл,
Қағады қорлы көлдің көбесі ыңқыл.
Керілген адырнадай жеті аққудан
Қадалып көкірегіңе – жебе-сұңқыл.

...Жан-жақта Алатау мен Алтай қалып,
Көш жетед Сарыарқаға жарты айда анық.
Таң, Үзе, Азау, Қобан, Еділ, Жайық –
Қонады біздің құстар тарқай барып.

Талда емес, сол бір құстар, қанда сайрап,
Сардарлар шауып шықса жалға атойлап, –
Жөңкиді құлан мінген кіл оғылан
Тауларды еңіретіп – «Алла-һай-лап!»

Басқұрдай кемпірғосақ шыңға ұстаған,
Түтіндеп өрмек-сағым қырды ыстаған.
Көшбасы биылғы жыл – Мүде шәнүй,
Қосбасы соңғы көштің – Шыңғыс қаған!

Біздің көш қара жердің үстін керіп,
Аттанды Ясыға үш күн қонып –
Жеткенде жеті аққудан жебе-сұңқыл

Қанаты түндіктей боп құзғын көшкен,
Соқса да қанша дауыл – тізгін кескен,
Балапан талпынады сынық қанат,
Адасып қалмайын деп БІЗДІҢ КӨШТЕН!..

Сол КӨШ жоқ!..
Айтпас жөнін кәрі қырат,
Бір КӨШТІ күтер сойды бәрі, бірақ...
...Шынымен, сол КӨШ келмей кетер ме екен,

Сол бір КӨШ оралардай сап құраған,
Үн жұтам көктемгі ақ түн – ақ тұмадан:
Шырлайды сынық қанат балапаным,
Қанатын ұясында қаққылаған!..

14.01.2008 ж.
Шынжыр.

Тамырымда бебеулейді мың ғасыр,
Жүрегімді мың ғасырлық үн қасыр.
Ол үндерді естімейді ешқашан,
Қаны қалғып кеткен мынау кіл басыр.

Басыр аспан.
Басыр дала.
Басыр шың,
Жеті асылын жерге бүккен насырсың.

Селт етпейсің – кемпірғосақ асылсын,
Міз бақпайсың – жанарымның жасы ұрсын!

Неге мылқау мына ғалам? –
Тәңірім
Қашан айтар: «Оян!» – деген әмірін?!
Тар шекемді солқылдатып баратыр,

Жолбарыс боп жаралғанмын басында,
Мысықтардың неғып жүрмін қасында?..
Осы сауал мың ғасырлық үн болып,
Түнде Сізді қинамай ма, ырасында?..

Жолбарысқа асқар керек, шың керек,
Мысықтарға тышқан керек, ін керек.
Тамыр бірге, таным бөтен болғасын,
Екеуінде арман бөгде, мұң бөлек.

Дертім ауыр, күндіз – ауру, түнде – сау,
Бізге біткен төзім тентек, мұң да асау.
Мың ғасырдың үнін жиған тамырым
Ай астында бір жарылмай тынбас-ау!..

Ол жарылса – адыра қап мол сабыр,
Күткен күн кеп қанша ғасыр, сонша жыл;
Ай – азуша, жұлдыз – тісше сақылдап,
Аспан асты азан-қазан болса бір!

Болса, шіркін, дәл осылай, дәл солай! –
Сілкінер ед шыңдар біткен аңсағай!
Түннен іңкәр,
Үннен жұпар жұтар ед,

Дәл сол күнге жетер ме екем, шіркін, мен?! –
Дәл сол күні мерт боп кетем, мүмкін, мен:

15.01.2008 ж.
Шынжыр.

Шұбар дала.
Шұбар тау.
Шұбар аспан.
Шұбар жел жүр етектен жұла қашқан.

Шімірігіп әлдебір кінәлі істен,
Шемен тастың беттерін қына басқан.

...Шыңғыстауға бет түзеп Баршатастан,
Шұбартаудан шақ еді әнсат* асқан.
Шағырмақ күн –
тасқа ұрған шекесі ісіп,

Шаққа таптық қажының шошаласын,
Қолмен ұстап қираған босағасын.
Топырағын сүйкедік көзімізге,
Көңіл шіркін қабаржып босағасын.

Таптағанда дүниені тиран мысы,
Тұрды мұнда «Ар-Ілім» жиған кісі.
Тау ішінде жартыкеш шошала тұр,
Тажал тепкен Хақ-Кәләм қирандысы.

...Бошалама, шұбар бұлт,
бошалама,
Әзер жеттік бошалап осы араға...
Бар Ғаламның ғылымын жиды қажы,

Бошалама, шұбар жел, бошалама,
Інім, сен де сабыр ет.
Босама, аға!..
«Жауға – қатын, жақынға – жалмауыздар»

Әулиені –
атанған Дала Соты
Қара-сарты соттады, шала сопы.
Сол Ғылымның шайтандар шашқанда отын,

-----------------
Әнсат* – оңай.

Дегдарларды тыққандар түрме, көрге
Ұлық Соттың алдында құнды өтер ме!..
Даналық пен надандық қабат туып,
Кетеді олар сыя алмай бір мекенге.

...Күн де батты...
Отырған кім-ей, зарлап?..
Келеатқандай дүниені дүлей жалмап –
Бошалаң жел кезгенде шың арасын,

Көз меземнен күннің де үздім нұрын,
Шыңды қамап түн келед құзғын-құрым.
Иесіз тауда қалуға қажы құсап,
Аздық етед, әрине, Біздің Білім.

Шұбартау мен Шыңғыстау босағасын
Зарға бөлеп, суық жел бошаласын.
Жүргендей ғой шың кезіп қажы әруағы –
Қалдырайық өзіне шошаласын!..

Құлатардай құрдымға киесіз жалған,
Түршігіп тұр тұла бой жүйесіз зардан.
...Шулы шәрде қинайды-ау еске түсіп,
Иен тауда жалғыз үй – иесіз қалған...

15.01.2008 ж.
Шынжыр.

Ұқпайды алакүдек сана мұны,
Шайырдың емес және жаңалығы.
Тәмсілі әулиенің ырас болса,
Үш топқа бөлінеді –

О, жо-жоқ, күмән бар ма ырасына?! –
Сөз болды-ау сәл асығыс бұ да, сірә...
Арасын ажыратам Топ, Талаптың,
Көз салып уәлидің мұрасына!

Қосқанға аламанға атын тарап,
Анаған жақындама ақын санап.
Атақ пен есілдертін дүние жеңген,
Оныкі: