Қорғансыздың күнін кешкендер

лы, ұлттың мəдениетін жəне сана-сезімін көтеру арқылы билік құрған жүйеден құтқару идеясымен ұштастырдым. Сол үшін де патшалық тұсында түрмеде отыруға, жер аударуды бастан өткеруге тура келді. Мен, қоғамдық дамуда артта қалған ұлттың ұлы ретінде құлшына жұмыс істедім, қазақ халқын ағарту ісіне бар күшім мен қабілетімді, тіптен денсаулығымды сарқа еңбек еттім. Енді міне тағдырдың жазуымен қазақ халқына атқарған осы еңбегімнің өтеуіне қартайған шағымда (62 жастамын) 20 ай түрмеде, 22 ай концлагерьде жүрмін» [1], – деп жазды. Бұл хаттан мынадай екі жағдайды анық байқауға болар еді жəне оларды күрескер тұлға анық білдіріп те отыр. Біріншіден, азаматтық ұстанымы жəне кəсібі тұрғысынан ол ең əуелде ағартушы екендігін, сондай-ақ бұл қызметін туған халқына арнағандығын, екіншіден, осы қызметі үшін бұрынғы патшалық жəне жаңа советтік биліктер жүйесінен қуғын-сүргін көріп келе жатқандығын жеткізуі еді. Сонымен бірге бұл арада, əрине, мынадай бір жағдайды да ескерген артық емес. Ол қайраткердің өзі өмір сүрген кезеңде қазақ қоғамында қалыптасқан жағдайға байланысты ағартушылық жəне шығармашылық қызметін туған елін əділетсіз отарлық жүйеден құтқару ісімен, яғни саяси қызметпен байланыстыруға мəжбүр болғандығын білдіруі еді. Қорыта айтқанда, хаттағы орталық идея ол, əрине, азаттық идеясы, өз ретінде бұл идеяға екі жүйенің де, патшалық жəне советтік, қарсы болғандығын автордың зор өкінішпен жеткізуі еді. А.Байтұрсынұлының Е.П. Пешковаға жазған хаты ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ зиялыларының өмірі мен қызметін, олар көтерген идеяны тура түсінудің кілті десе де болады. Бұл идея сондай-ақ барлық азат өмір үшін күрес жолында тұрған халықтардың зиялыларына ортақ, түсінікті идея болатын. Азаттық идеясы ұлт зиялыларына əділетсіз жəне күші басым жүйемен ақтық күресте оларға күш-қуат, сенім берді. Өз ретінде ұлт зиялылары бұл идеяны халық арасына жайды, сол арқылы оны материалдық күшке айналдырды. Азаттық идеясының түпкі мақсаты ұлтқа саяси тəуелсіздік əперу, яғни оның ұлттық мемлекеттілігін жаңғырту. Мемлекеттілік бұл осы кезеңдегі ұлттық бастаушы топтың кəусар арманы. Осы арада мынадай сауалдың тууы əбден мүмкін. Жайлы, жетімді өмірді аңсамайтын ел болмайды. Елдің бұл тілегін білдіретін ұлттың оқыған, көзі ашық жетекші тобы – ұлт зиялылары. Адами көзқарас тұрғысынан алғанда бəрі дұрыс сияқты. Ұлт оқығандарының дұрыс жолда тұрғандығына шек келтірудің өзі қисынсыз болар еді. Осы ретте мынадай толық негізді сұрау туындайды: Ұлт зиялыларының бұл əрекетіне биліктегі саяси жүйе түсіністікпен қарай алды ма? Бұл сұрауға берілетін негізді жауап биліктегі жүйенің қандай ұстанымда тұрғандығының өлшемі еді.

А.Байтұрсынұлы жəне патшалық режим. Біздің қолымызда ССРО Бас Прокуратурасына тиесілі қордан алынған құжат. Ол Ресей Федерациясының мемлекеттік архивінде (ГАРФ) сақтаулы [2]. Іске байланысты берілген мəліметтен оның 1909 жылы, яғни патшалық билік тұсында полиция департаменті тарапынан ашылғанын аңғаруға болады. 39 беттен тұратын бұл істе 1909 жылдың 26 июлінен келесі 1910 жылдың 6 мартына дейінгі аралықтағы Ахмет Байтұрсынұлының сот ісіне қатысты құжаттық материалдар тіркелген. Тіркелген құжаттардан патшалық əкімшіліктің архив ісін жүргізуде жоғарғы мəдениет қалыптастырғанын байқауға болады. Істегі материалдар қамауға алынған А.Байтұрсынұлы туралы мəлімет берілетін анкетадан басталады. Советтік кезеңге тиесілі тергеу материалдары да осы тəртіпті еске салады. Тергеу ісі бойынша тіркелген құжаттық материалдар осы анкетадан басталады. Бұл арада екі жүйедегі саяси полиция қызметі арасындағы сабақтастық қатаң түрде сақталғандығы байқалады. Сонымен анкетадағы мəліметтер бойынша патшалық полиция органы қамауға алған Ахмет Байтұрсынұлы кім? Айыпталушы ретінде жауапқа тартылған қырғыз (қазақ – авт.) Ахмет Байтұрсынұлы Байтұрсынов Қарқаралы қаласындағы орыс-қырғыз училищесінің бұрынғы меңгерушісі. Қамауға алынған кісі туралы алғашқы мəлімет «Лит.А» деген белгімен 1909 ж. №226. 11 июльде берілген. Туған уақыты: 1873 жылдың 5 сентябрі. Туған жері: Тосын болысы Торғай облысы. Діні: магометандық, яғни мұсылман. Тегі: Қырғыз (қазақ – авт.) Халқы: Торғай облысының қазағы Азаматтығы: орыстық. Тұрған мекені: Қарқаралы қаласы Семей облысы. Тіркелген жері: Торғай облысы Торғай уезі. Кəсібі: мұғалім. Табыс көзі: жеке еңбегі. Отбасы жағдайы: зайыбы – Бадри-Сафа Мұхаммед Садыққызы Қарқаралы қаласының тұрғыны. Қызметі жоқ. Балалары жоқ. Туыстық байланысы: анасы – Күнші, бауырлары: Қали 41 ж., Хакімжан 40 ж., Махмұд 36 ж. Байтұрсыновтар Торғай уезі Торғай облысында тұрады. Мал шаруасымен айналысады. Қарындасы – Зибиш Бисалы Баясыловқа тұрмысқа шыққан, Торғай уезінде мал шаруасында. Ата-анасының далалықтарға тəн шаруасы бар. Анкетада тергеудегі кісінің білім алған орны туралы сауал бар. Берілген жауапта 1886 жылы Торғайдағы 2 кластық орыс-қазақ училищесіне оқу ға түсіп, онда 5 жыл болып, 1891 жылы толық курсын аяқтап шыққан-

дығы, тура сол жылы Орынбордағы мұғалімдер мектебіне оқуға қабылданып, оның да толық курсын 1895 жылы аяқтап шыққандығы туралы мəлімет берілген. Кімнің есебінен білім алды деген сауалға «Шаңырақ басынан жиналған салық есебінен» деген жауап бар. Ахаң ата-анасы арқылы алған діни сеніміне үлкен ыждағаттықпен қараған. Жеңіл болмаған өмір жолында ислам дінінің негізгі талаптарын орындауға ден қойған. Мəселен, сүйікті жары Александра Ивановна анамыз Ахаңды сыйлағандықтан болса керек мұсылмандыққа өтіп, мешітке барып Бəдрисафа Мұхаммед Садыққызы есімін алған. Отбасында мұсылмандық талаптары қатаң сақталған. Ахаң тіптен ауыр жағдайда лагерьде жүріп те ораза ұстаған. Ол жөнінде өмірлік досы Əлекеңе (Ə.Бөкейхановқа) жазған. Қандай негізде жауапқа тартылды деген сауалға: «Қарқаралы уездік бастығы жүргізген тергеу ісі бойынша Ахмет Байтұрсынов қазақтар арасында сепараттық мазмұнда үкіметке қарсы үгіт жүргізген, сондай-ақ (жер аударылған қазақ Ақпаевты қайтару туралы) арыз-хат даярлап, оған қол жинаған. Қарқаралы қаласында 1909 жылы 1 июль күні үйінде тінту жүргізіліп, тұтқынға алынған. Тінту кезінде көзге түсерлік не алынды деген сұрауға: «қылмысқа лайық ештеңе де көзге түспеді» деген жазу жазылған. Осы арада мынадай бір детальға көңіл аударуға тура келеді. Ахаңды июльдің бірінде қамауға алады да, тергеу жұмысын июльдің 16-нда бастайды, яғни жарты ай абақтыда ұстаған соң. Бұл, əрине, полицейлік режим тарапынан тұтқынға алынған тұлғаны сындыру, оған жасалған рухани қысымның түрі еді. Тұтқынға алынған тұлғаға байланысты тура осы қысым түрін кейін патшалық режимнің орнына келген советтік саяси полиция органдары да іске асырды. Бұл екі режим арасындағы өзара сабақтастықтың нақты көрінісі болатын. №261 анкетаны Омбы жандарм басқармасы бастығының көмекшісі ротмистр Левановский қолын қойып бекіткен. Күні 1909 ж. 26 июлі [3]. Сонымен, анкетадағы мəліметтерден байқағанымыздай Ахаң орысқазақ училищесінде бес жыл оқып, артын ала білімін Орынбордағы мұғалімдер мектебінде жалғастырып, мұғалім деген мамандық алумен аяқтайды. Оқуын аяқтағанда ол 22 жастағы жігіт еді. Ұлы дарын иесін осы алған білімі елін зор азаттық жəне теңдік үшін күрес жолына бастап шығуға негіз болды. Анкетада берілген мəліметтерден көңіл аударуға лайық келесі мəсе ле, əрине, Ахаңды полиция департаментінің қандай себеппен қамауға алғандығы болса керек. Бұл сауалға байланысты тергеуші анкетада А.Байтұрсынұлы «қазақ арасында сепараттық мазмұнда үкіметке қарсы үгіт жүр-

гізді» деген түсінік берген. Бірақ кейінгі күндері тергеу жүргізуші жаққа бұл аргумент жетімсіз көрінген сияқты. Сол 1909 жылғы 2 желтоқсанда, яғни бес айдан соң ротмистр Левановский «А.Байтұрсынов 1905 жылдан бастап қазақ арасында қылмысты үндеу таратып, қазақтарды салық төлемеуге, қоныс аудара келгендерге жер бермеуге жəне басшыларға бағынбауға шақырды» деген айыптаулар қосады [4]. Сонымен, жандарм тарапынан қамауға алынған А.Байтұрсынұлына таңылған алғашқы кінə міне осы мазмұнда болды. Осы арада Ахмет Байтұрсынұлы жəне оның серіктері тарапынан саяси билікке қарсы аталған əркеттер орын алды ма? деген сауалдың тууы, əрине, толық негізді. Қазақ жерінде Ресей билігінің беделі болды ма? Отандық тарихнамада ұлт басшыларының патшалық, оның орнына келген советтік жүйелер жағдайында ұлттың болмыс-бірегейлігін сақтауға байланысты ел арасында жүргізген үгіт-насихат жұмысына жете көңіл аударылмады. Ұлттық басшылықты биліктің елге қиянатына қарсылық көрсете алмаған əлеуметтік топ ретінде көрсету ұстанымы байқалды. Бұл тарихи шындыққа сəйкес келмейтін баяндау еді. Тарихи фактілердің көрсетуіне қарағанда ұлт оқығандары ресейлік биліктің көпе-көрнеу зорлыққа көшкендігін көре отырып елді қарсылық көрсетуге үндегені рас болатын. Ал бұл қарсылық халыққа оның ауыр жағдайын түсіндіруден, қиянатқа нақты əрекетпен жауап беруге шақырудан басталған-тын. Өз ретінде бұл мəселені орыс билігінің қазақ даласында беделі болды ма? деген сауалға жауап іздеуден бастаған жөн. Орыс билігінің қазақ даласында беделі ешуақытта болған емес. Бұл арада оны ежіктеп санап жатпай, мынадай екі себебіне ғана тоқталу жеткілікті. Біріншіден, орыс əкімшілігінің қазақ халқына жасаған ең үлкен қиянаты оның жер саясатынан көрініс тапты. Орыс билігі өзінің тойымсыз жəне əділетсіз мазмұнын қазақ жеріне байланысты қабылдаған заңдық актілері жəне соған сүйеніп жүргізген переселен саясаты арқылы танытты. 1868 жəне 1886 жылдары қабылдаған Ережелері бойынша ол өзін қазақ жерінің жоғарғы иесі жариялады. Бұл іс жүзінде биліктің қазақ жерін конфискілеуі еді. ХХ ғасырдың басында Переселен мекемесі құрылып, бұл үрдіс барлық қазақ облыстарын қамтыды. Жерді отарлау үрдісінің негізгі күші міндетін үкіметтің қолдауына сүйеніп жаңа қоныс іздеген орыс шаруалары атқарды. Екіншіден, еуропалық мемлекеттер өз елдерінің экономикалық-əлеуметтік дамуының алғышартын халыққа білім беруден іздестірді. Өзінің ішкі губернияларында көп сатылы білім жүйесін қалыптастыру ісін қолға алған Ресей билігі қазақ сияқты отарлық езгідегі халықты білімсіз, надан күйінде ұстауға мүдделілік танытты. Білімсіз, өз жағдайын жете түсін-

беген халықты алдап-арбап басқару оған жеңіл көрінді. Ел ішіндегі бірен-саран ескі жүйедегі медресе-мектептерден жалпы қоғамға пайда жоқтың қасында болды. Жаңа жадидтік бағдарламаға сүйенген мектептерді ашуға тыйым салынды, түрлі кедергілер қойылды. Қазақ тілінде мектеп ашып, бала оқытуға ешқандай да заңдық, материалдық жəне басқа негіздер жасалынбады. Жоғарыда А.Байтұрсынұлының Е.П. Пешковаға жазған хатында көрсетілгендей «қазақ тілінде жазуға, оқуға, білім алуға рұқсат берілмеді, сондықтан да бұл тілде ағартушылық қызметті жүргізуге мүмкіндік беретін қарапайым даярлық та болған жоқ, яғни оның алфавиті, орфографиясы, грамматикасы, тіл теориясы, оқулықтары, баспа əдебиеті, газеттері болған емес». Қорыта айтқанда, қазақ жерінде қалыптасқан ресейлік билік жүйесі отаршыл мазмұндағы жүйе болды, ол жергілікті халықты мəжбүрлеу арқылы өз тіліне жəне заңына бағындыруды көздеді. Міне осындай қалыптасқан жағдайда қазақ зиялыларына, оның Ə.Бөкейханов пен А.Байтұрсынұлы бастаған отаршыл билікке қарсы күрес жолын ұстанған бөлігіне ел арасында түсіндіру жұмысын жүргізуден басқа амал қалған жоқ еді. Қарсылықтағы зиялылардың жүргізген үгіт-насихат қызметі. Алғашқы буын ұлт зиялыларының қазақ қоғамына алып келген жаңалықтарының бірі – саяси үгіт-насихат жұмысы болды. Омбы жандарм басқармасы бастығының көмекшісі ротмистр Леваневский 1909 жылы желтоқсанда «Совершенно секретно» деген 495-рет санымен Ахмет Байтұрсынұлының үкіметке қарсы қызметіне байланысты полиция департаментіне 23 беттен тұратын анықтама түсіреді [5]. Бас прокуратураның архивіндегі А.Байтұрсынұлының ісінде сақтаулы бұл анықтамадан ротмистр Леваневскийдің арнайы тапсырмамен жылға жуық (мүмкін одан да көп – авт.) уақытта Ахаңның жəне оның мүдделес достарының ел арасындағы қызметіне байланысты үлкен ыждағаттылықпен түрлі фактілер жинап, ол фактілерді билік ұстанымы тұрғысынан қорытып, полиция департаментіне жеткізуге тырысқандығы байқалады. Бұл құжаттағы негізгі ой, əрине, А.Байтұрсынұлы мен оның серіктерінің қазақ қоғамы арасында жүргізген үгіт-насихат жұмысының мазмұны, сондай-ақ бұл қызметке ел арасында тартылған тұлғалардың кімдер екендігі туралы мəлімет еді. Ротмистр Леваневский қаламынан туған бұл құжат зерттеуші үшін маңызды. Зерделі зерттеуші ротмистр даярлаған анықтамамен мұқият танысып шығып, ұлт қайраткерімен күрес ісінде патшалық жəне советтік жүйелер арасындағы сабақтастықты барлық параметрлер бойынша жазбай тани алады. Сонымен, осы жəне басқа құжаттарда баяндалған фактілік материалдар арқылы тарихи кезеңдегі ұлт зиялыларының үгіт-насихат жұмысына үңіліп көрейік.

хан Бөкейхановқа 50 рубльден жіберіп отырған болса, сонда ол үкіметтің саясатын түсіндіруге арналған газет шығара алатын еді, сондай-ақ Мемлекеттік Дума мүшелерінен адам тауып, қазақ халқының мүддесін қорғау жолдарын қарастырған болар еді. Байтұрсыновтың осы ұсыныстарын іске асыруды қолға алған Кент болысының басқарушысы Кəрібай Матаев осы жылдың шілдесінде болыстарды аралап шықты, ал бірақ болыс басқарушылары, маған жеткен мəліметтерге қарағанда, бұл ұсынысқа келіспеген. Бөкейхановқа байланысты Байтұрсынов осы жылдың қаңтарында Қарқаралы қаласында өткен болыс басқарушылары қатынасқан жиналыста да айтты. Байтұрсыновтың барлық сөйлеген сөздерін мен өзім де тыңдадым, басқа да қазақтардан естідім. Қу болысының Болыс басқарушысы туралы айтарым, ол Ақбаевты айдаудан қайтару туралы арызға қол қоюды ұйымдастырды. Егер Ақбаев қайтып келетін болса жұртқа көмектесетін болады деді. Байтұрсыновтың пікірлесі Ақшатау болысының қазағы Бодаубек Райымбеков. Ол да Байтұрсынов айтқан пікірді қыр қазағы арасында таратушылардың қатарында, қазақтарға ел аралауға шыққан бастықтарға лау бермеуге шақырады.., үкіметке қарсы мазмұндағы кеңестер береді» [6]. Мыңғырбай Байдəулетов берген көрсетулерінде 1907 жəне 1908 жыл дары Қарқаралыдағы орыс-қазақ училищесінің меңгерушісі Ахмет Байтұрсыновпен болған кездесулерде шамамен Амантай Адамбаев баяндаған тақырып бағытында сөз болғандығын айтады. М.Байдəулетов та, Ахаңның ел арасындағы ең сенімді де жақын адамдарының бірі Қу болысының қазағы Хасен Ақаев болғандығын, оның ел арасында үгіт-насихат жұмысын өрістетуге белсенді түрде атсалысқандығын, осы жұмысқа өзін, яғни Мыңғырбайды да тартып, Ақбаев пен Байтұрсыновқа көмектесуге шақырғандығын, бірақ өзінің мұндай көмек беруден бас тартқандығын жеткізеді. Мыңғырбай Байтұрсынов арқылы Ə.Бөкейхановтан арасында «Выборг манифесті» бар хат-хабарлар келіп тұратындығын, оларды Байтұрсынов ел арасында тарату үшін Хасен Ақаевқа жеткізетіндігін, өкіметтің берген түрлі өкімдеріне наразы қазақтар түгелдей Байтұрсыновқа кеңес алуға баратындығын, міне осы Ақбаев пен Байтұрсыновтың үгіт-насихатының нəтижесінде қазақтардың билікке бағынудан қалғандығын, мұндай наразылықтың сұлтан Кенесары Қасымов заманынан бергі уақытта байқалмағандығын баяндайды. Ротмистр Леваневский Мыңғырбайдың берген «мəліметіне» сүйеніп ел арасындағы А.Байтұрсыновтың үгіт-насихат жұмысын жүргізушілердің аты-жөнін атайды. Ақшатау болысынан Бодаубек Райымбеков, Кент болысынан Ахмет Райымбеков, Берқара болысынан Ыбырай Ақбаев, Тоқырауын болысынан Смақан Бөкейханов, сондай-ақ орыс-қазақ учили2 – 5

щесінің барлық оқушылары осы Байтұрсынов пікірін таратушылар екен. Бұл қатарға ол сондай-ақ Ақсу болысындағы №8 ауылдан Нұршан Қойбасовты, Нұғман Шұңғылтаевты, Мұқшын Торбақтаевты, Ысқақ Нұрпейісовты қосып, бұлар Ақбаев пен Байтұрсыновты қаржылай қолдап отырғандықтарын жазады [7]. Ротмистр Леваневскийдің пікірінше, сол тұстағы қазақ қоғамы үшін күн тəртібіндегі ең өзекті мəселе ол переселен мəселесі болған. Үгітнасихат жүргізушілердің назары осы тақырыпқа бөлініп, қазақ қоғамының ұстанымын қалыптастыруға арналған. Байтұрсынов пен оның осы ұстанымдағы серіктері переселен мəселесін жоғарыда баяндалған мазмұнда көтеріп, қазақтардың отырықшы тұрмысқа көшуіне үлкен кедергі жасап отыр. Кең жəне құпия түрде жүргізілген барлау материалдарына, куəлік бергендердің көрсетуіне қарағанда жүргізілген үгіт жұмыстарының нəтижесінде отырықшы тұрмысқа өтуге жəне осы бағыттағы өкіметтің шараларына қарсылық халықтың санасына əбден сіңірілген. А.Байтұрсынов пен оның серіктерінің өкіметтің переселен саясатына байланысты жүргізген үгіт жұмысы отарлаушы жүйенің жүрегіне оқтай қадалған еді. Өйткені орталықтағы биліктің мақсаты қазақтарды тез арада ес жидырмай отырықшы тұрмысқа өткізу арқылы біраз жерді босатып алып, оларға ішкі Ресейден орыс шаруаларын көшіріп əкеліп қоныстандыру, сөйтіп болашақта қазақ жерінде сандық тұрғыдан күш алу еді. Осымен бірге ротмистр полиция департаментіне даярлаған есебінде қазақ қоғамында орыс билігіне наразылықтың күшейе түскендігіне, тəртіп сақшыларын (стражниктерді) ұру, өкімет адамдарына өрескел мінез көрсету жиілегендігін жəне басқа жағымсыз көріністердің көбейіп кеткендігіне, кейінгі уақытта, мəселен, ел арасына шыққан билік өкілдеріне ауыл жəне болыс басшылары тарапынан көлік беру қиындай түскендігіне көңіл аударады. Мəліметінің соңын ротмистр Леваневский «Қарқаралы қаласынан оңтүстік бағытта Балқаш көліне дейін мыңдаған шақырым жол жүріп, елдің ең алыс түпкіріндегі елді мекендерге соғып байқағаным қырда орыс билігінің беделі мүлдем жоқ, ал орыс шенеунігі қазақтардың қолындағы қуыршақ дəрежесінде» деген оймен тұжырымдайды. Міне осы көңіл-күйді ел арасында орнықтыру ісінде Ахмет Байтұрсынұлы мен Жақып Ақбаевтың бастауымен жүргізіліп отырған мақсатты үгіт-насихат жұмысының рөлі ерекше екендігіне назар аударады. Сондағы айтпақ ойы, əрине, қазақ жеріндегі орыс билігінің рөлі мен ықпалын күшейте түсу маңызды болмақ. Жалпы ротмистр Леваневскийдің ұсыныстары жерде қалған жоқ. Қазақ даласындағы орыс билігін нығайта түсудің бірден-бір тура жолы ол билікке қарсы тұлғаларды қазақ қоғамынан аластау, яғни оларға байланысты жер аудару шарасын қолдану болды.

Абай жəне əдебиеттегі бірегейлік пен сабақтастық. 1909 жылы, яғни Ахаңның абақтыға жабылатын жылы баспадан үш кітап жарық көрді. Олар Абай Құнанбайұлының өлеңдер жинағы (Петербург), Ахмет Байтұрсынұлының «Қырық мысалы» (Петербург) жəне Міржақып Дулатұлының «Оян, қазағы» (Уфа). Бұл қазақ руханияты тарихындағы ерекше бір құбылыс еді. Өйткені бұл үш кітап ұлт өмірінде сілкініс тудырып, ұлтқа, оның бастаушы тобына сенім берді, ұлттық сананы жаңа сапаға көтерді. Ахаң Абайдың шығармаларымен 1903 жылы танысады. 1913 жылы өзі басқаратын «Қазақ» газетіне «Қазақтың бас ақыны» аталатын мақала жариялап, онда «Абай сөздері дүниеде қалғаны қазаққа зор бақ. Бетін түзеп, жөн сілтеген кісілерге де, сілтеген жолды лақпай тұп-тура тапқан адамға да қазақ балалары талай алғыс берер» [8], – деген тұжырымды айтты. Осы ретте Абай шығармаларындағы Ахаң мен оның замандастарына ой салған негізгі нəрсе не еді? деген сауалға жауапты ең алдымен қазақ қоғамына байланысты Абай айтқан сыннан іздеген жөн болмақ. Сондайақ сын есіктен ентелеп еніп келе жатқан жаңа заманға ұлтты бейімдеуге, сол арқылы оның елдік болмысын, түп қазығын сақтауға бағытталған сын еді. Ұлт өміріне айтылған сын Абай шығармашылығының өзекті жібі. Бұл тұрғыдан алғанда да ол қазақ қоғамдық ойына сырттан келген қондырма элемент емес, нағыз қайталанбас төл тума еді. Абай тақырыбы, яғни ұлы ойшыл күн тəртібіне қойған қоғамдық мəселеге деген көзқарас бұл ұлт үшін, оның шығармашылықтағы тобы үшін əр қашанда кемелдіктің өлшемі мен көрінісі болды. Бұл пікір ХХ ғасыр басындағы ұлт оқығандарына да байланысты айтылады. Бұдан жүз жыл бұрын қалыптасқан бұл рухани құбылыс бүгін де өз күшін жойған жоқ, іргелі дəстүрге айналды. Абай тұлғасы мен оның мұрасын тура түсіну үшін тарихи таным, жəне көзқарас қажет. Яғни Абай шығармашылығын ол өмір сүрген тарихи уақыт жəне ортамен тығыз байланыста ғана қарап тура түсінуге болады. Ал, Абай ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген тұлға, оның кемел шығармашылыққа ден қойған мезгілі осы жүзжылдықтың соңғы ширегіне тұс келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда Абайдың алдында қоғамдық ойда «Зар заман» атанған кезеңнің Шортанбай, Мұрат жəне Дулат сияқты өкілдері тұрса, соңында Алаш қозғалысына белсенді атсалысқан Ахмет, Мір - жақып, Мағжан, Сұлтанмахмұт, Жүсіпбек, Омар Қараш бастаған шоғыр тұр. Абайдың тұлғасы мен шығармашылығын осы аталған қоғамдық ой арнасы мен ағымында ғана тура түсініп бағалауға болады. «Зар заман» мектебі ақындары жырлаған ойдың өзегі империялық би ліктің құзырына өткен атамекенді, жермен бірге көзден ұшқан саяси

аз, бойында күш-қуаты мол, бірақ оны орнымен жұмсауға олақ халықтың қиын-қыстау сəтінде жанашыр ұстазы болып сөйлеген тұлға. Кезінде, идеологиялық ұстанымдарға сəйкес Абай тұлғасы мен мұрасын қазақ қоғамына қарсы қоя отырып талдау үрдісі үстем алды. Мұндай мақсатты ұстаным өз нəтижесін берді де. Қазақ өмірі, қазақ ортасы мен ақын тұлғасы, ақын мұрасы арасында алшақтық, сəйкессіздік өмірге келді. Абайдың ХІХ ғасырдың соңындағы қазақ қоғамындағы қалыпты жағдайға саналы түрде қарсы шыққан тұлға екендігін баса айта отырып, сонымен бірге біз көп жағдайда бұл ұлы ойшылдың бар болмысымен сол кезеңдегі қазақы тұрмыстың, оның мəдениеті мен қоғамдық ойының жинақы көрінісі болғандығын ескере бермедік. Басқаша айтқанда, Абай қазақ жұртына Батыс пен Шығыстың əдебиеті арқылы келген қондырғы элемент (маргинал) емес, Абай қазақ топырағынан бой көтерген, оның отына күйіп, суығына тоңуға даяр толық табиғи төл тума құбылыс еді. Абай қазақ тарихындағы алғашқы ұлт ақыны. Ол рулық немесе жүздік мүддеден алыс кеткен, тіпті оған қарсы құбылыс. Оның ұлтшылдығы ХVIII ғасырдағы Бұхардан да, XIX ғасырдағы ұлы шоғыр – Мұрат, Дулат, Шортанбайдан анық. Абай деңгейінде қазақ халқының ұлттық болмысы мен табиғатын дəл де терең ашқан басқа талантты табу қиын. Бұл біріншіден. Екіншіден, Абай отарлық тəуелділік кезеңіндегі қазақ қоғамының ұлттық трагедиясын ашық жария етіп, сол арқылы соңына ерген зерделі жас ұрпаққа жол көрсетіп, жалпы ұлттың ұстазы дəрежесінде мойындалған тарихи тұлға болды. Кеңестік кезеңге тəн əдебиетте Абайдың ел басқару ісіндегі белсенді қызметі, осы бағыттағы ізденістері жөнінде мардымды мəлімет берілмеді. Бұл ресми идеологиялық ұстаным тудырған жағдай еді. Архив құжаттарының көрсетуіне қарағанда Абай Құнанбайұлы саналы 18 жылын ел басқару ісіне арнап, оның 12 жылында болыс, 6 жылында би болып, ғұмырын əр қилы айтыс-тартысқа толы оқиғалар толқынында өткізеді [9]. Ұлы ақынның турашылдығы мен ел мүддесіне қатысты мəселелерде өз жауларымен ымырасыздығы оған ұзақ мерзім істі болуына да негіз болды. Бұл егес үзіліп-созыла келе 1903 жылы 25 көкекте ақын үйіне жүргізілген полицейлік тінтумен аяқталады. Тінтуге себепші болған жағдай билік тарапынан белгілі тұлғаға көрсетілген саяси сенімсіздік еді [10]. Абайға «Почетный Киргиз» («Құметті қырғыз») атағын беріп, 3 разрядтағы кафтан (1876) кигізіп, аңшы мылтығымен (1890) марапаттаған үкімет [11] енді осы факті арқылы ақынға ешуақытта сенбейтіндігін де білдірген еді. Ақынның ел басқару ісіне араласуы, белгілі дəрежеде, өз замандасы, ұлы ғалым Шоқан Уəлихановтың 1862 жылы Атбасар округінің аға сұл-

таны қызметіне дауысқа түсіп, «өз өнегесімен жерлестеріне білімді сұлтан-правительдің» қаншалықты пайдалы болатындығын» дəлелдеуге тырысқандығын еріксіз еске салады [12]. Яғни, Абай отаршыл билік жүйесі мен халықтың ара қатынасын сырттай бақылау арқылы емес, басқарушы билікке тікелей араласа жүріп көзімен көрді, сыншыл ой елегінен өткізіп, таныды. Оның мемлекеттік басқару ісіне араласуы ұлттық қоғамдық ойдың жаңа сапаға көтерілуіне негіз болды. Абай сол тарихи мезгілдегі патшалық сайлау жүйесінің қазақ қоғамы үшін аса зиянды індетке айналғандығын, қазақ халқын «бұзықшылыққа тартып, жылдан-жылға төмендетіп бара жатқанын» көріп, одан құтылмай ел ісінің оңбайтындығын терең ұғынды. Басқаша айтқанда, Абай отаршыл биліктің бұрыннан келе жатқан ұлттық мінез жəне болмыстағы кемшіліктерді тереңдетіп жібергенін көзімен көріп, бұл процесті жанымен сезінді. Ақынның қара сөздерінде бұл дағдарыстық құбылыстың нақты көрінісі берілген. Он төртінші сөзінде ол: «Тірі адамның жүректен аяулы жері бола ма? Біздің қазақтың жүректі кісі дегені – батыр кісі дегені. Онан басқа жүректің қасиеттерін анықтап бере алмайды. Рахымдылық, мейірбандылық, əр түрлі істе адам баласын өз бауырым деп, өзіне ойлағандай оларға да игі іс тілемек бұлар жүрек ісі... Жұрттың көбінің айтып жүрген мықты жігіт, ер жігіт, пысық жігіт деп ат қойып жүрген кісілерінің бəрі бəлеге, жаманшылыққа, мақтанға салынып, өз бойын өзі бір тексермей кеткен кісі, тəуір жігіт түгіл, əуелі адам ба өзі?» [13], – деген негізді тұжырымға келеді. Абай талдауынан өтпеген, Абай сынына ілінбеген қазақ қоғамында əлеуметтік топ жоқ десе де болады. Жиырма екінші сөзінде ол: «Дəл осы күнде қазақтың ішінде кімді жақсы көріп, кімді қадірлейін деп ойладым. Байды қадірлейін десең бай жоқ. Бай болса өз басының, өз малының еркі өзінде болмас па еді? Ешбір байдың өз малының еркі өзінде жоқ... Мырзаларды қадірлейін десең, осы күнде анық мырза елде жоқ, мал бергіш мырза иттен көп. Біреу бір пайдама келтірем деп мырза болып жүр... Болыс пен биді құрметтейін десең, құдай берген болыстық пен билік елде жоқ. Сатып алған, жалынып бас ұрып алған болыстық пенен биліктің ешбір қасиеті жоқ... ...Жə, кімді сүйдің, кімнің тілеуін тіледің?... ұры, залым, қуларға жеміт болып жүрген шын момындарды аямасаң, соның тілеуін тілемесең болмайды. Сонан басқаны таба алмадым [14], – деп күрсінеді. Жоғарыда айтылғандай, Абайды түсіну, Абайдың сыны мен мұңын сол дəреже деңгейде қабылдап, қорыту қазақ зиялылары мен қауымына жеңілге түскен жоқ.

...Кезінде, яғни өткен ғасырдың 50-60 жылдары мектепте оқып жүргенде бағдарламаға сəйкес Абайды біз де оқыдық. Оқыту əдісі де, ұстазымыздың шеберлігінде мін болған жоқ. Бірақ, біз Абайды сол кезден бастап-ақ тура түсіне бастадық деп айта алмаймын. Шынын айтқанда ұлы ойшыл бізден тым алыс еді. Өйткені сол тұстағы мектеп бағдарламасындағы ойшыл ақын Абай алды мен артында ешкім жоқ, қайырсыз, қатал сахарада жалғыз қалып, сары уайымға шегілген шерменде жан еді. Кейін барып түсінгеніміздей, бұл тарихи жəне ғылыми шындықтан мүлдем алшақ, бірақ партиялық идеологияға тиімді Абай болатын. Олай болса тарихи, ғылыми шындық қайда, шын Абай кім? ХІХ ғасырдың соңы ХХ ғасырдың басында, яғни отарлық езгі мен ортағасырлық надандық екі жағынан бірдей езген қоғам жағдайында өмір сүрген ұлы ойшылдың алдында Шортанбай, Дулат, Мұрат сияқты алыптар артында Əлихан, Ахмет, Міржақып, Мағжан, Сұлтанмахмұт, Жүсіпбек, Омар Қараш сияқты «Азаттықтың алтын айына қол сермеп», сол жолда мерт болған алаштық қасиетті буын бар еді. Қорыта айтқанда, қазақ қоғамдық ойына Абайдың ізін ала келген ұрпақ ұлы ақынның перзенті Əбдірахманмен замандас «жаңа жолдың басшысы», қайғы-қасіретке бой алдырудан халықтың халінің өзгермесін терең түсінген, түсініп сапалы іс-əрекетке көшкен ұрпақ болатын. Іс-əрекетті бұлар да ағартушылықтан бастады. Олардың ағартушылығы халыққа, оның болашағына кəміл сенген, сондықтан да, алдымен оның өзін оятуды мақсат тұтқан ағартушылық болды. Соның нəтижесінде өмірге ұлт-азаттық идеологиясы келді, ұлттық мемлекеттікті қалпына келтіру ісі қолға алынды, осы мұратты көздеген Алаш қозғалысы нақты күшке айналды. Ə.Бөкейханов əлі жарық көріп үлгірмеген Абайдың қолжазбаларымен танысып, ақын шығармаларын 1903 жылдан бастап-ақ қазақ қоғамдық ойының жетістігі есебінде орыс оқырмандарына таныстыра бастайды. Ол жөнінде белгілі зерттеуші Қ.Мұхаметқанов «Абайдың көзі тірісінде оны орыстың оқырман қауымына тұңғыш рет таныстырған адам Əлихан Бөкейханов» [15], – деп əбден орынды жазды. Абай қайтыс болған соң Ə.Бөкейханұлы алдымен «Семипалатин - ский листок» (1905), содан кейін орыс географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей бөлімшесінің жазбаларында арнайы мақала жариялап, онда ақын шығармалары қазақ елінің мақтанышы болып табылатындығын айтып «еще не было киргизского поэта, так возвысившего духовное творчество народа, как Абай» [16], – деп жазды. Ə.Бөкейханұлы Абай шығармаларының тұңғыш рет Петербургтен кітап болып шығуына да тікелей мұрындық болды. Бұл жөнінде өзі: «1904 жылы Абай марқұмның өлеңін кітап қылып басыңдар деп, балаларына

хат жаздым. 1905 жылғы апрель аяғында Кəкітай Абайдың қолжазба кітабын алып, Омбыдағы маған келді. 1905 жылы жазғытұры саясат ісі қалай болғанын біздің «Қазақтың» оқушылары біледі. Кəкітай біздің үйде бірер жұмадай жатты. Абай, Пушкин, Лермонтов сөздерін бірге оқып, мəз-мейрам болдық. Анық таныстық» [17], – деп жазды. Бұл істе Ə.Бөкейханұлының атқарған қызметі туралы М.Дулатұлы 1914 жылы «Қазақ» газетінде басылған «Абай» атты мақаласында: «1909 жы лы Абайдың балалары һəм інілерінің ризалығы һəм Əлиханның ыждаһатымен Абай кітабы Петербургте Бураганский баспаханасын да басылып шықты. Бұл күні қолымыздағы кітап сол бірінші баспасы» [18], – деп жазды. Абайды А.Байтұрсынұлы мен М.Дулатұлы да өздеріне ұстаз тұтты. А.Байтұрсынұлы 1904 жылдың күзінде Абаймен танысу үшін ақынның еліне баруды жоспарлайды, бірақ ұлы ойшылдың сол жылғы маусымда опат болуына байланысты бұл мақсаты іске аспай қалады. Ə.Бөкейханұлының Абайдың туыс-шəкірттері Кəкітай жəне Көкбаймен ара-қатынасы өте жылы болды. Сол жайдан хабар беретін мынадай бір фактіні ғана келтіре кетейік. 1909 жылы Кəкітай мен Шəкəрім Ə.Бөкейхановқа хат жазып, онда ішкі Россиядан келген шаруаларға жер үлесін беретін переселен мекемесінің Құнанбай тұқымының ата қонысы Қарауылға да жеткенін айтып, «Не айтасың, ата қоныс, кір жуып, кіндік кескен Қарауыл өзені мұжыққа кетіп барады, 15-тен жер ал дейді, аламыз ба?» деп ақыл сұрайды. Оған Əлекең «Жерің кетсін. Құнанбай баласы Тобықтыға мұрындық болды деген атқа қаларсың, не болса да жұртпен бірге көр. Жұрт шаруасы қағазбен 15-ті алғанменен егінге айналмас. Тəмам қазақ Құнанбай баласына еріп қалған, артынан еріп 15-ке құл болса, мал баққан шаруаға зиян болар» деп жауап береді. Əлекеңнің кеңесін орындап Құнанбай тұқымы Қарауылдан айрылды [19]. Саяси мəдениеті мен белсенділігі жоғары болған Құнанбай тұқымы əрқашанда ұлт-азаттық қозғалыс жағында болды, оған қолдау жасап отырды. 1906 жылы маусым айында Семей қаласында Мемлекеттік Думаға депутат сайлауға жиналған қазақ сайлаушыларының жиналысы өтеді. Оған 150-ден астам адам қатынасып, сөзді Ə.Бөкейханұлы бастап, ол жиналыста отырғандарды кадеттер партиясының бағдарламасымен таныстырып, отырғандар осы партияға қосылу турасында қаулы қабылдайды. Жарыссөзде Абайдың немере інісі Шəкəрім де сөз алады. Бұл 1905 жылдан бастап жаңа кезеңге өткен ұлт-азаттық қозғалыстың саяси күресте кадеттер партиясының соңынан ергендігінің бір көрінісі еді. 1917 жылы патшалық билік құлағаннан кейінгі айларда облыстық жəне жалпықазақ съездері өтіп, жаңа жағдайда қазақ қоғамының алдында

тұрған міндеттерді айқындайды. Осы съездерге Шəкəріммен бірге Абайдың ұлы Тұрағұл да белсенді түрде атсалысады. Мəселен, ол екінші жалпықазақ съезінің (Орынбор, желтоқсан) шешімі бойынша Алашорда үкіметінің атынан Сырдария қазақтарының съезіне қатынасады (1918, қаңтар). Шəкəрім мен Тұрағұл жергілікті болыстық жəне уездік Қазақ комитеттерінің де жұмысына белсенді түрде араласады. Осы қызметі үшін де олардың кейінірек ОГПУ-дің назарына ілінгені тарихи шындық. Шəкəрім мен Тұрағұлдың тағдырын Кəкітайдың ұлы Даниял Ысқақұлы да бөлісті. Қорыта айтқанда, міне осы жоғарыда келтірілген фактілер Абай феноменін терең тарихи контексте, тарихи сабақтастықта ғана тура түсінуге болатындығын көрсетсе керек. Жер аудару. Жаңа сападағы азаттық үшін күрес басшыларын қамауға алу ісі Əлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтан басталды. Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланған ол «Выборг манифесі» аталған наразылық құжатына басқа да жүзден астам депутаттармен бірге қол қойғаны үшін Семей абақтысына қамауға алынып, одан шыққан бетте ішкі Ресейдегі Самара қаласына жер аударылады. Осы мезгілден бастап үкімет орындары қазақ азаттық қозғалысын əлсірету жəне бастаушысыз қалдыруды көздеп, оның белсенді қайраткерлерін қазақ облыстарынан тыс аудандарға жер аудару тəжірибесін қолданды. Жүргізген үгіт-насихат жұмысы үшін Жақып Ақбаевтың жер аударылғаны туралы айтылды. Ендігі кезек Қарқаралыдағы 2 кластық орыс-қазақ училищесінің меңгерушісі Ахмет Байтұрсынұлынікі еді. А.Байтұрсынұлының ісі 1910 жылы ақпанда Ішкі Істер Министрлігінің Ерекше Кеңесінде қаралып, оған екі жылға дала өлкесінде, Жетісу жəне Торғай облыстарында тұруға тыйым салынады. Осы шешімнен соң Ахаң өз еркімен Орынбор қаласын таңдап алады. А.Байтұрсынұлын қолдап, онымен бірлікте билікке қарсы үгіт жұмысын жүргізді деген Қарқаралы уезінің тағы жеті азаматы, яғни Смахан Бөкейханов, Ыбырай Ақбаев, Хасен Ақаев, Ахмет Райымбеков, Бодаубек Райымбеков, Асылбек Сүлейменов жəне Смайыл Бəйтенов 1910 жылдың наурызынан бастап, келесі жылдың 16 сəуірінде елге қайтуға рұқсат берген министрдің жарлығы шыққанға дейін Том губерниясында тұра - ды [20]. Бұдан бұрын ел арасында ислам дінінің ұстанымын қорғап үгіт жүргізгендіктері үшін Науан хазірет (Наурызбай Таласов) пен Шаймерден Қощығұлов 1903–1905 ж.ж. аралығында Иркутскі губерниясында жер айдауда болып қайтты. Тура осы мезгілде, яғни 1903 жылы дін тақырыбында үндеу қағаздар таратты деген кінə тағылып, Көкшетау уезінің тұрғындары Мұқаш Қадыров 2 жылға Зайсан уезіне, ал Сексенбай Төленкинов 2 жылға Өскемен уезіне жер аударылды [21].

Əрине, азаттық қозғалыс басшылары мен белсенділерін жазалау шаралары мұнымен аяқталған жоқ-тын. Мұндай жазалау шаралары басқа да тұлғаларға байланысты басқа да өңірлерде жүріп жатты. Метрополия бұл өңірде өз мақсатына жету үшін қандай қатал шара болмасын қолдануға даяр тұрды. Отарлаушы билік кімдерді не үшін жазаға тартқанын жақсы түсінді. Мұны екінші, яғни жазаланушы жақ та білді. Араша түскендер. Қандай заман жəне тəртіпте болмасын əділетсіздік салтанат құрып, шаңырақ иесі абақтыға жабылғанда, бұл жағдайдың азабын шегетін алдымен отбасы мүшелері, отағасының жары. Ахаңның жары Бəдрисафа Байтұрсынова далалық облыстардың генерал-губернаторына «белгісіз себептермен абақтыға жабылған» [22] күйеуінің ісі бойынша тергеу жұмысын тездетіп, оның кінəлі екендігі дəлелденбеген жағдайда босатуын өтініп арыз жазады. Мұндай арыздағы өтінішті жауапсыз қалдыру жандарм орындарына тəн мінез еді. Мұндай жағдайда Ахаңа көмекке келетін досы Əлекең, Əлихан Бөкейханов еді. Екі жүйеде де солай болды. Əлекеңнің дамылсыз ізденісінің нəтижесінде Петербургте шығатын «Современное слово» газетінде «Киргизский народный поэт в тюрьме» атты мақала жарық көреді. Мақаланы «Русские ведомости» жəне «Волость» газеттері көшіріп басады. Көлемі тұрғысынан шағын бұл мақала сол тарихи кезеңдегі қазақ қоғамының өз болмысын, бірегейлігін сақтау үшін жүргізген арпалысты күресінің айшықты бір көрінісі болумен қатар, ресейлік қоғамда қазақ сияқты халықтың азаттық үшін күресіне түсінушілікпен қарап, оған көмекке келуге даяр демократиялық элементтердің бар екендігінің де айғағы болды. Осы жағдайды ескере отырып, тарихи факті ретінде мақаланы түпнұсқа тілінде бергенді жөн көрдік. «Киргизский народный поэт в тюрьме. Из Семипалатинска. В здешней тюрьме томится 5-й месяц Ахмед Байтурсунов, талантливый киргизский поэт. В 1900 году он издал книгу «Крык–Мысал» – сорок басен, перевод в стихах 40 басен Крылова. Книга отпечатана в академии наук. Ахмед Байтурсунов состоял заведующим русско-киргизскою школою в Каркаралах. Преступления Байтурсунова, изложенныя в отношении семипалатинского губернатора г.Тройницкого на имя попечителя западно-сибирского округа, таковы: 1) минувшей зимою ученики русско-киргизской школы подрались с одним сартом жителем города; 2) в школе нет русских учеников; 3) в 1905 году принимал участие в делах киргиз, когда они подавали петицию Государю;

1. знакомство с членом 1-й Государственной Думы г. Букейхановым и выборщиком Акбаевым; 5) во время русско-японской войны не обнаружил патриотизма. Уволенный от службы Байтурсунов поехал к попечителю. Выслушав объяснение, попечитель обещал ему возвратить старую должность. Но когда это стало известно семипалатинскому губернатору, Байтурсунов был 1 июля арестован, причем его уже обвиняют в пропаганде среди киргиз сепаратизме и неплатежа податей. Байтурсунов сидит 5-й месяц. Не предъявляют ему обвинения и не освобождают его. Прошение его на имя губернатора остаются без ответа» [23]. Өз ретінде айта кеткен жөн, ротмистр Леваневский анықтамасында Ахаңа «айыптау 16 июльде жария етілді, ал Байтұрсынов болса маған жа қында бұл берілгенді айыптау емес, жала жабу деп санайтындығын мəлім деді» [24], – деп жазды. Ə.Бөкейханов Ахаңды осы жолы абақтыдан шығарып алу ісіне көп үлес қосқан тұлға, Мемлекеттік Думадағы сібірлік депутат Николай Лукич Скалозубов болғандығын айтады. Тура осындай қызметті Қарқаралылық сотталған жеті азаматты айдаудан қайтаруға байланысты Н.Л. Скалозубовпен бірге жүріп атқарған тағы бір сібірлік депутат Михаил Александрович Дзюбинский еді. Əлекең Н.Л. Скалозубовтың өмірден озуына байланысты «Қазақ» газетіне жазған қазанамасында: «1910 жылы біздің Қарқаралыдан Хасен, Ыбырай, Смахан, Бодаубек, Ахмет Райымбек баласы, Асылбек Сүлейменов екі жылға жер аударылды. Жазықтары: бірі менімен бір туысқан, бірі Жақыппен бір туысқан, бірі Ахмет Байтұрсынұлының өлеңін айтқан, өзгелері осылармен таныс. Осы жігіттер күні толмай үйлеріне қайтты. Столыпинге неше қайтара барып, байды сөзге түсіріп, осы алты (алтау емес, жетеу, бұл арада Смайыл Байтенов аталмаған – авт.) жігіттің қайтуына көп қызметін өткізген Г.Совет члені Л.Н. Толстой досы Михаил Александрович пен Н.Л. Скалозубов болатын» [25], – деп жазды. Бөлімге қорытынды. Мұхтар Əуезов Ахаңның шығармашылығына байланысты «жаңа өсіп келе жатқан қазақ əдебиеті Ахаңды өзінің басшысы деп санайды» деген ойды, əрине, сол тұстағы ұлт өмірінде қалыптасқан тарихи жағдайға сүйеніп айтты. Ахмет Байтұрсынұлы ХХ ғасырдың басында тұйыққа келіп тірелген қазақ қоғамдық өмірінің сұранысына жауап ретінде күрес кеңістігіне көтерілген Ə.Бөкейханов бастаған зиялылар тобының басында тұрды. Ал бұл буын қазақ өмірі үшін шын мəнінде реформаторлар буыны еді. Өйткені бұл буын бір шындықты жақсы жəне соңына жете түсінді. Ол орыс билігінің өзгерістерге аса мұқтаж кезеңге қадам басқан қазақ ұлтының еркі мен ішкі сұраныстарына жауап бере алмайтындығы еді. Ұлт алдында енді не істеу керек? деген сауал тұрды. Олар қазақ қоғамына қажет өзгерістерді ресейлік өлшем арқылы емес, қазақ

А.Байтұрсынұлы осы революциялық комитеттің басшысының орынбасары болып тағайындалды. Бұл акті өз ретінде В.И. Ленин басқарған совет үкіметінің қазақ ұлт-азаттық қозғалысын іс жүзінде де (де-факто) жəне заң жүзінде де (де-юре) мойындағандығының айғағы болатын. Əлем алдында өзін капиталистік жəне империялық езгідегі халықтарға азаттық беруші билік ретінде жариялаған үкіметтің тура осы кезеңде басқа шешім қабылдауға мүмкіндігі де жоқ-тын. Қазақ қоғамымен өзара қатынас жолына түсуге мəжбүр болған совет өкіметі А.Байтұрсынұлына бұл істе стратегиялық тұлға ретінде қарады жəне онымен осы ұстаным тұрғысынан қатынас орнатты. Біздің бұл пікіріміздің дұрыстығын сол тұстағы үкіметтің ұлт істері бойынша комиссары И.Сталиннің 1919 жылы шілдеде білдірген мына сөзінен анық аңғаруға болатын еді: «В Оргбюро ЦК Елене Стасовой. Мое мнение таково, что Байтурсунов должен остаться в ревкоме. Я его не считал и не считаю революционером – коммунистом или сочувствующим, тем не менее его в ревкоме необходимо» [26]. А.Байтұрсынұлы жəне Совет өкіметі Біздің қолымызда ССРО Бас прокуратурасына тиесілі архив қорынан алынған құжат [27]. Арнайы папкаға тігілген құжаттар топтамасы 1959 жылдың 13 наурызы мен 1988 жылдың 30 тамызы аралығында Ахмет Байтұрсынұлын ақтау ісіне (реабилитация) байланысты жүргізілген түрлі қағаздардан тұрады. Ақтау процесінің отыз жылға созылғандығын ескерсек, Ахаңның совет өкіметі алдында жасаған «қылмысы» соншалықты ауыр екен деп топшылауға болады. Осы ретте тарихи фактілер не дейді? Істегі құжаттар Ахаңның өзінен үлкен ағасы Қалидың қызы Сəкен Бектемісованың 1959 жылы 15 ақпанда ССРО-ның Бас прокурорының атына А.Байтұрсынұлының ісін қарап, егер онда қылмыс құрамы болмаса заңдық тұрғыдан ақтау туралы шешім қабылдауын өтінген. С.Бектемісова шағым-хатында «Октябрь революциясына дейін менің аға йым Орынбор қаласында шығып тұрған «Қазақ» газетінің шығарушысы болды, сол кезде ол қазақ халқын патшалыққа қарсылыққа шақырған «Қырық мысал», «Маса» жəне басқа кең танылған шығармаларын жариялады. Қазақстанда совет өкіметі орнаған соң ағайым халық ағарту саласында қызмет жасап, алдымен Орынбор қаласындағы Қазақ халық ағарту институтында оқытушы, сонан соң Қазақ мемлекеттік университетінде жəне басқа Қазақстанның жоғары оқу орындарында жұмыс істеді», – деп көрсетті [28]. С.Бектемісова сондай-ақ арызында Ахаңның революциялық өзгерістерге дейін-ақ қазақ халқының азаттығы мен өркендеуіне тер төгіп, күш

1928 жылдар аралығында, ҚазМУ-не ауысқанға дейін Ташкенттегі Қазақ педагогикалық жоғары оқу орнында қазақ тілі мен əдебиеті кафедрасының доценті қызметінде болдым. 1928 жылдың 1-нші октябрінен Қазақ оқу-ағарту комиссариаты мені Қазақ мемлекеттік университетіне қазақ тілі кафедрасы бойынша профессорлық қызметке шақырды, ол жөнінде аталған комиссариатпен айырықша келісім жасалған», – деп жазды (Құжат Ахмет Байтұрсынұлының музей-үй қорынан алынды). Сонымен, байқағанымыздай Ахаңның өзі жазған ғұмырнамада оның советтік кезеңдегі өмір жолы жетерліктей анық баяндалған. Көз жүгіртіп қарап шыққан кісіге Ахаңның бұл жүріп өткен жолы біркелкі тиянақты болып көрінуі əбден ықтимал. Ал шын мəнінде бұл кезең Ахаң үшін, жалпы алаштық буын үшін қандай асқақ, үмітке толы кезең болса, тура сондай тауы шағылып, үміт-тілегі үзілгендей ауыр күй кешті. 1920 жылы 15 сəуірде «Известия киргизского края» газеті Ахаңның коммунистік партия қатарына кіру туралы РК(б)П Орынбор Комитетіне жазған мəлімдемесін жариялайды. Мəлімдеме оның «ғасырлар бойы қанаудағы қазақ халқын азат ету жолын ұзақ уақыт іздеумен жүріп мынадай сенімге келдім» деген сөздерімен басталады. Одан əрі Ахаң не себепті коммунистік партия қатарына кіру туралы шешім қабылдағанын түсіндіреді. Осы ретте 1) тəуелсіздік алған қазақ халқы бақытқа тек адамзаттың басқа да қанаудағы бөлігімен бірге ғана жете алады, яғни əлемдік революцияда, əлемдік федерацияда жəне 2) бұл мақсатты өзінің тікелей міндеті санап жəне оны белгілі дəрежеде таптар мен ұлттарды азат ету түрінде іске асыра бастаған интернационалшыл коммунистік партиядан басқа ешкім де атқара алмайды деген ойын білдіреді. Одан əрі Ахаң бұл мақсатқа жетудің өтпелі кезеңінде адамзаттың еңбекші бұқара бөлігінің саяси жəне экономикалық диктатурасының қажет екендігін, өз ретінде ол билік түріне адамзаттың еңбекші бұқарасы саналы түрде қолдау көрсетіп, оның төңірегіне топтасуы қажеттігін, мұндай ұстанымның қазақ халқына қанауға түскен халық ретінде пайдалы екендігін, сондай-ақ ұлтаралық қатынасқа байланысты РК(б)П-ның, ж. Лениннің көзқарасы егер ол өмірде тура іске асырылатын болса онда қазақ ұлтының да мүддесі орындалатын болады деген тұжырымын баяндап, осы себепті коммунистік партия құрамына ену туралы шешім қабылдағандығын мəлімдейді [29]. «Известия киргизского края» газеті осы санында «Заявление т. Ахмета Байтурсунова» деген атпен Ахаңның мəлімдемесіне қосымша түсінік хат жариялап, онда «Ахмет Байтұрсынов жолдасты бүкіл дала біледі. Əрбір қазақ өз халқының көсемінің, ірі қоғам қайраткерінің жəне əдебиетшісінің атын естіген. Қазақ халқының соңғы онжылдықтардағы саяси қозғалысы

қоғамдық ойының өсуі бүтіндей Байтұрсыновтың есімімен тығыз байланысты» [30], – деп жазды. Аталған басылым бетінде жарық көрген бұл түсінік хаттан большевиктер билігінің А.Байтұрсынұлының қазақ халқының өмірінде, оның азаттық үшін қозғалыс жолында алатын орнын жақсы білгендігін аңғару мүлдем қиынға түспейді. Хаттың соңында «Байтұрсынов ж. коммунистік партия құрамына енуі қазақ арасындағы қызметіміздің ірі жеңістерінің бірі» деген тұжырым жасалынады. Ахаң бұл мəлімдемесін 1920 жылы 4 сəуірде жария етті. Бұл оның Алашорда басшылығының шешімімен Мəскеуге келіп, советтік басшылықпен жəне оның қызметімен танысып, Қазақ революциялық комитетінің құрамында Орынбор қаласында (сол кездегі астаналық қала – авт.) басшылық қызметте жүрген шағы болатын. Кейін ол (1929ж.) бұл шешімі туралы берген көрсетуінде «1920 жылы Фрунзе Орынборда жұмыс істейтін, ол маған БК(б)П қатарына кіруді ұсынды. Сəл кейінірек осы ұсыныс Седельников ж. тарапынан да айтылды. Мен бұл ұсыныстарды ой таразысынан өткізіп, партия қатарына кіру туралы шешім қабылдадым», – деген ойын білдіреді. Бірақ Ахаң келесі 1921 жылы партияға мүшелікке кандидаттықтан шы - ғып қалады. Бұл жағдайды ол аталған көрсетуінде мынадай себеппен түсін діреді: «Партияға мүшеліктен 1921 жылы тазарту барысында пассивтік ұстанымым үшін шығарылдым. Менің бұл кездегі белсенділігімнің төмендігі мынадай жағдайға байланысты болды: мен ғылыми жұмысқа ден қойдым, соған байланысты партия жиналыстарына қатынасқан жоқпын, жалпы саясатқа аз уақыт бөлетін болдым, өйткені тіл мен қазақ əдебиетіне қатысты ғылыми жұмысымды негізгі міндетім санадым, мен үшін онсыз ағартушылық жұмыс жүргізу туралы ойлаудың өзі мүмкін емес-тін» [31]. Ахаң партиядан шығып қалуын ОГПУ тергеушісіне осындай себеппен түсіндіреді. Істің шын мəнісіне келсек мəселе баяндалған себептен анағұрлым тереңірек жағдайға байланысты еді. Анығырақ айтқанда, Ахаңның большевиктер билігінен көңілінің қала бастауында болатын. Енді осы жағдайға тоқталайық. Ахмет Байтұрсынұлының советтік биліктен неге көңілі қалды?

Бұл арада мынадай жағдайды ескерген жөн. Большевиктер орнатқан диктатуралық билікке күмəндана қарау, алғашқы эйфория өткен соң зиялылар қауымының үлкен бөлігіне тəн құбылыс болды. Бұл жағдайды байқаған В.И. Ленин большевиктер билігіне бағынғысы келмеген зиялыларды шетелге жер аудару туралы шешім қабылдайды [32]. Өзінің бұл көңілкүйін ол сондай-ақ Ф.Э. Дзержинский мен И.В. Сталинге де білдіреді. 3 – 5

Партия қатарына кіруге арыз берген А.Байтұрсынұлының да өзара қабыса бермейтін екі ұдай пікірдің мазасын алғанын аңғаруға болады. Бір жағынан оған үкімет басшысы В.И. Ленин мен орталық билік орындарының қазақ сияқты отарлық езгіде болып келген халыққа көмек қолын созуға даяр екендігі байқалғандай көрінді. Сонымен бірге, екінші жақтан, орталық үкімет шешімдері мен нақты əрекеттерінде бұл ойды жоққа шығаратындай фактілер де аз емес-тін. Жалпы бұл мезгілдегі орталық биліктің ұлт саясатында түсініксіз жағдайлар мен қайшылықты көріністер жеткілікті еді. Орталық үкімет жанынан құрылған Ұлт істері бойынша Комиссариатты И.Сталин басқарды. Ол В.И. Ленин басқарған үкіметтегі ұлтаралық қатынастар бойынша негізгі маман саналды. Ал И.Сталиннің, мəселен, қазақ жəне басқа Орта Азия халықтары туралы түсінігі өте қарабайыр деңгейде еді. Бұл мəселеге байланысты ол В.И. Лениннің көңіл-күйін жақсы біле отырып, кез-келген мəселеде таптық көзқарасты алға шығарып, ұлттар өміріне қатысты істерді кейінге ығыстыруды ұмытпады. Ұлт істері бойынша комиссарға ұлт мəселесі күш алған өрттей көрініп, оны мүмкін болғанша тезірек сөндіру жолдарын қарастырып, өзі қажет санаған сəттерде əкімшілік əдістерге барып отырды. Комиссариаттың бұл жұмыс ерекшеліктерін дəл байқаған Заки Валидов «Орталық Комитетте Шығыс халықтары өміріне қатысты қажет құжаттарды даярлату үшін Мəскеуге шығыс ұлттары арасынан совет азаматтары жеткізілетін», – деп жазды. Бұл ойын ұштай түсіп ол Ресей құрамындағы халықтардың қорланып қалған мəселелерін шешу туралы мəселе көтергеннен гөрі «Ресей Коммунистік партиясымен алыстағы Азия жəне Африка елдеріндегі халықтарды құтқару туралы сөйлесу жеңілірек» [33] еді деген пікірі арқылы орталық билікте қалыптасқан жағдайды тура жеткізуге тырысқандығы байқалады. Сөзіміз дəлелді болуы үшін мынадай бір фактіге көңіл аударайық. Жоғарыда айтылғандай Совет үкіметі жанынан Ұлт істері бойынша комиссариат құрылып, оның 18 секциясының бірі «қырғыз секциясы» аталды. Оған жетекшілікке Қазақстаннан Мұхамедиар Тұнғачин шақырылды. Бас - қа емес, тура М.Тұнғачиннің шақырылуы, əрине, кездейсоқ оқиға емес-тін. Дерек көздерінің көрсетуіне қарағанда Ұлт істері бойынша комиссар И.Сталин советтік биліктің алғашқы күнінен бастап-ақ оған белсенді түрде қарсы тұрған қазақ ұлт-азаттық қозғалысының басшылары туралы біраз мəлімет жинастырғандығы байқалады. Бұл істе оған ескі патшалық құпия полицияның қызметкерлері мен олар берген мəліметтің көмекке келгендігі хақ. Мəселен, 1917 жылғы революциялық өзгерістерге дейін қазақ қоғамындағы азаттық қозғалысқа ешқандай да қатынасы жоқ, тіптен оның жетекші тұлғаларымен араздықта болған Əліби Жангелдиннің Торғай облысына Ə.Бөкейхановтың орнына комиссарлық қызметке бекітілуі

соның көрінісі еді. И.Сталин ашықтан ашық жаңа орныға бастаған билік жүйесіне соған дейінгі азаттық қозғалысқа қарсы əрекеті мен көзге түскен тұлғаларды тартуға көшті. Осы кезеңнен бастап ол советтік биліктің қазақ азаттық қозғалысына қатысты лас та оны күрес алаңынан біржола кетіру жолына түсті. Өз кезегінде Ə.Жангелдин Торғайдан өзінің комиссарлық қызметке кі - ріскендігі туралы И.Сталинге хабарлап, осы хабарында өзіне көмекшілік қызметке М.Тұнғачинді алғандығын мəлімдейді. Ізін ала, яғни 1918 жылы Мəскеуде Ұлт істері бойынша Халық Комиссариаты жанынан «Қыр ғыз секциясын» құру туралы шешім қабылданғанда, бұл секцияның меңгерушісі қызметіне М.Тұнғачинді ұсынады. Ал осы М.Тұнғачин кім еді? Архив деректерінің көрсетуіне қарағанда, ол 1905 жылы Қазан қаласындағы мұғалімдер семинариясын бітірген [34] соң ұзақ жылдар бойы (1917 ж. өзгерістерге дейін) Орынбор қаласындағы генерал-губернатор кеңсесі жанындағы татар жəне қазақ басылымдарының цензоры қызметін атқарған. Цензордың міндеті жоғарғы билік орындарына (ең алдымен генерал-губернатор мен ішкі істер министрлігіне – авт.) татар жəне қазақ тілді басылымдарда билікке қарсы ұстанымда жарық көрген материалдар туралы мəлімет жеткізіп тұру болған. Яғни ол атқаратын қызметінің табиғи ерекшелігі тұрғысынан құпия полицияның қызметіне жақын тұрды. 1917 жылы патшалық билік құлаған соң 1–2 сəуір күндері Орынбор қаласында болып өткен Торғай облысы қазақтарының съезінде оған қатынасуға келген М.Тұнғачиннің облыс губернаторы Эверсманмен бірге залдан кетірілуі оның осы құпия қызметіне берілген баға еді [35]. Қорыта айтқанда, əлгінде ғана орнаған жаңа советтік биліктің Ə.Жангелдин мен М.Тұнғачинді өзіне тартып, оларға сенім артуы қазақ ұлт-азаттық қозғалысы басшыларын терең ойда қалдырған еді. Ендігі уақытта советтік басшылықтың қазақ даласына байланысты бұл ұстанымының астарын тура түсіну азаттық қозғалыстың бағыт-бағдарын анықтау үшін аса қажет еді. А.Байтұрсынұлының Мəскеуге жаңа билік басшыларымен келіссөзге аттануының бірден-бір себебі осы жағдайға байланысты болатын. Совет үкіметінің қазақ ұлт-азаттық қозғалысына қатынасы 1919 жылы 10 шілдеде РСФСР ХКК декретімен құрылған Қазақ революциялық комитетінің құрамынан да анық байқалды. Оның төрағасы болып С.С. Пестковский бекітілді. Ол В.И. Лениннің сенімді адамдарының бірі болатын, ал бірақ соған дейін қазақ жеріне аяғы тимеген, қазақ қоғамын тек картадан ғана көрген, ал оның өмірінен мүлдем хабарсыз адам-тын. Ал қалған алтаудың үшеуінің (Ə.Жангелдин, М.Тұнғачин, Б.Қаратаев) қазақ азаттық қозғалысына ешқандай да қатынасы жоқ, тіптен белгілі дəрежеде оған қарсы əрекеттерімен танылған адамдар-тын.

Осы ретте Ревком мүшесі Бақытжан Бисалыұлы Қаратаев туралы бірекі ауыз сөз. Патшалық кезеңде патшашыл, советтік кезең келгенде «мен өмір бойы жасырын большевик болып жүрдім» деген Б.Қаратаев та сын сəттерде өзін ұлт мүддесінен алыс тұрғандығын танытып жүргендердің бірі болды. Осы аталған тұлғаларға байланысты кезінде М.Шоқай «бұл тағайындаулар совет өкіметінің қазақ елін басқару ісінде алған саяси бағытына байланысты тым көп нəрсені аңғартатын еді... Ендігі уақытта иллюзияға орын қалған жоқ-тын», – деп жазды [36]. Басқаша айтқанда, осы аталған тұлғаларға сүйене отырып советтік орталық тезірек қазақ азаттық қозғалысын басып тастауға асықты. Большевиктік басшылықтың бұл саяси ұстанымы, əрине, оның жалпы қазақ еліне қатысты ұстанымының жинақы көрінісі еді. В.И. Ленин мен оның серіктері үшін бірінші кезекте тұрған мəселе өздері пролетариат диктатурасы атаған билікті аман алып қалу болды. Ал өздеріне бейтаныс империяның алыс түпкіріндегі қазақ азаттық қозғалысы олар үшін тіптен Польша немесе Финляндия мəселесі де емес, сондай-ақ «оқшау жəне дербес мəнге ие мəселе де емес», яғни бар болғаны «пролетарлық революция туралы мəселенің бөлігі» ғана еді. Анығырақ айтқанда, большевизмнің теориялық негізін қалаушылар Ресей империясындағы ұлт-азаттық қозғалыстарды метрополиядағы революциялық процестің бөлігі, оған тəуелді резервтік күш ретінде бағалады. Соған байланысты совет үкіметінің ұлт мəселесіне қатысты Ресей халықтарының құқы туралы декларациядан басқа бағдарламалық құжаты да жоқ-тын. Үкімет басшысы В.И. Лениннің 1920 жылы ІІІ Коммунистік Интернационалдың ІІ съезіне даярлық барысында жазған «Первоначальный набросок тезисов по национальному и колониальному вопросам» аталатын еңбегі осы жағдайдың көрінісі еді. Революция көсемі бұл тезистерін партия жəне совет қайраткерлеріне таратып, олардан мəселеге қатысты пікір білдірулерін өтінді. Түркістандық қайраткерлермен бірге бұл сұранысқа жауап жазудың өзектілігін Ахаң да тура түсініп, бір жауапқа басқа да тұлғалармен бірге қол қойып, ал екіншісін жеке өз атынан жолдады. Өз атынан совет басшысына жазған хатында ол, біріншіден, қазақ өлкесінде жаңа билік жүйесін құруға жіберген орталықтың өкілінде белгілі бір ұстанымның жоқтығын, өйткені ондай ұстаным орталық биліктің өзінде жоқ екендігін, екіншіден, соған байланысты орталық биліктің өкілдері мен жергілікті халықтың арасында өзара сенімнің болмай тұрғандығын, жергілікті халық жаңа орнаған билікті ескі орыс билігі есебінде қабылдап отырғандығын, ал ескі билік пен қазақ арасында ешқашанда өзара сенім болмағандығын жазды. Олай болса не істеу керек?

А.Байтұрсынұлы: қазақтар үшін коммунизм идеясы «жат қонақ» есебінде 1921 жылы қарашада Ахаң коммунистік партия қатарынан шығарылғандығы туралы хабар алады. Мұндай шешімге негіз болған: 1-ден, оның партия жиналыстарына қатыспауы, 2-ден, мүшелік жарнаны өз уақытында төлемеуі жəне 3-ден Алашорда ұйымында болғандығы екен [37]. Архив қорында Ахаңның осы жағдайға байланысты партиялық тазарту комиссиясының атына жазған мəлімдемесі тіркелген. Құжатта Ахаң губерниялық тазарту комиссиясының өзін партия қатарынан шығару туралы шешімімен келісе алмайтындығын білдіріп, уəждерін келтірген. Қайраткердің сол тарихи кезеңдегі саяси ұстанымы мен көзқарасына тікелей қатынасы бар бұл құжатқа тоқталу артық емес. Өйткені онда сол тұстағы қазақ өміріне қатысты өзара үйлесімсіз екі көзқарастың қақтығысы орын алғандығын байқауға болады. Үйлесімсіздік ең алдымен екі жақтың өкімет түріне байланысты көзқарасының өзгешелігінен туындайды. Қазақ қоғамы үшін өкімет ортақ ұлттық мүдде төңірегіне елдегі барлық əлеуметтік топтар мен күштерді жұмылдыра алатын ұйытқы элемент міндетін атқаруға тиіс еді. Бұл сол уақытқа дейін отарлық езгіде болып келген ұлтқа қорланып қалған түрлі экономикалық, саяси жəне əлеуметтік мəселелерді жалпыдемократиялық тұрғыдан шешудің жалғыз тура жолы еді. Сондықтан да, қазақ азаттық қозғалысынан ұлттық мүддені қорғау арнасынан шығып, одан өз ішінде таптық-əлеуметтік жіктелу жолына түсуді талап ету, бұл оны алдымен əлсіретіп, сонан соң біртіндеп жоюдың өзі болатын. Бұл, əрине, асыра сілтеушілік емес-тін, дəлірек айтқанда, империя құрамындағы ұлт-азаттық қозғалысқа саналы түрде жасалынған қиянат еді. Оны В.И. Ленин мен И.В. Сталин білмеді емес, білді, көре тұрып, көрмегендей сыңай танытты. Революциялық өзгерістер тұсында орын алуы мүмкін «ауытқудың» көрінісі ретінде бағалады. Мəскеулік басшылық əуелде Ресейдегі социалистік революцияның еуропалық елдерде өз жалғасын табатындығына, бұл процесте капиталистік қанаудағы Шығыстан қолдау алатындығына сенді. Бірақ өмір басқа жағдайды көрсетті. Ресейдегі пролетарлық революция еуропалық елдерде жалғасын табады деген пікір негізсіз болып шықты, ал «ұйқыдан оянған шығыстың» бұқарасының Ресей пролетариатының соңынан еріп, өзінің таптық мүддесін қорғауға көтерілуі де аңызға жақын бірдеме еді. Соған байланысты большевиктік басшылыққа ендігі уақытта социалистік құрылыстың бір ғана елде жеңе алуы мүмкін деген жаңа теориялық ұстанымға көшуіне тура келген еді. Қалыптасқан жаңа жағдайда большевиктік басшылық үшін Ресейдің мемлекеттік тұтастығын сақтап, оны нығайту

ісі алдыңғы орынға шықты. Өз кезегінде бұл межеге Орталық Мəскеулік билікті күшейте түсу арқылы ғана жету мүмкін еді. Ендігі уақытта қазақ сияқты халықтардың өзін-өзі басқару идеясының ресейлік ұлыдержавалық мүддемен қайшылыққа келмеуі тіптен де мүмкін емес-тін. Мəскеулік орталық, ұлт саясатының тізгінін қолында ұстаған И.Сталин қазақ, татар жəне басқа халықтардың басшылығынан ұлттардың өздерінөзі басқару идеясынан бас тартуларын талап етті. Бұл азаттық жəне еркін даму платформасында тұрған ұлт қайраткерлерінен іс жүзінде идеялық қарусыздануды талап етудің өзі еді. 1923 жылы 9-12 маусым күндері Мəскеуде РК(б)П ОК ұлт республикалары мен облыстарының жауапты қызметкерлерімен өткізілген төртінші кеңесі осы ұстанымның нақты көрінісі болды [38]. Орталықтағы басшылықтың ұстанымындағы бұл өзгерісті дəл байқаған Ахаң арнайы мақала жазып, онда қазақ қаламгерлерінің ұлтшылдық ұстанымы қандай себептерге байланысты өмірге келгендігіне тоқталып: «Қазақ қалам қайраткерлері қайдан туған, қашан шыққан деп сұрау қойылса, жауап қиын емес. 1) Қазақ қалам қайраткерлері орыстан қорлық көрген, тайақ жеген, орыстың табанында езілген жұрттан туған. 2) Қазақ қалам қайраткерлері қазақ басына қиын қыстау зар заман түсіп, үстін торлап, қайғы бұлты қаптаған шақта шыққан» екендігін ескертіп, енді міне жаңа совет заманында «қазақтың ісіне қатыспақ түгіл қарасын көрмеген, атын есітпеген жат жұрттың адамдары» қазақ үшін,«ұлт үшін қызмет қылған, қиналған адамдарға «жұртшыл», «ұлтшыл» деген таңба» басатын болды. «Қазақтың көрген қорлығын, зорлығын айтатын адам болса, ауызға қағып, сөйлетпейтін болды. Қазақ өзгеріс үшін құрбан болса, несі құрайды деуші болса, арқаға қағып, дұрыс пікір осы» дейтіндер шыққандығын факті ретінде келтіріп, мұндай жағдайда ұлт қаламгерлерінің ұстанатын бағыт-бағдарына тоқталып: «Қалам қайраткерлері – жолын тастап, көрінген жолаушыға ере беретін бұралқы ит емес... Қазақ мəдениеті қасындағы жұрттардан кем екенін біле тұра, қазақты жемтік есебінде жей бер деп қазақ азаматтары тастай ала ма? Оны қазақ азаматтары істей алмайды. Олай болса, бауырмал десін, қазақшыл десін, оған құлақ ауыртып ауырламасқа керек» [39], – деп жазды. Азаттық қозғалыстың мүддесіне байланысты Мəскеулік орталық биліктің аяқ алысын мұқият сараптаудан өткізіп отырған Ахаңның төзімін тауысқан жағдай түрік халықтарының əліпбиін латын графикасына көшіру туралы шешім болды. Бұл тақырып алдымен 1924 жылы 12 маусым күні Орынбор қаласында өткен қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде талқыға түсіп, съез тұтыныста жүрген араб графикасындағы əліпбиді латын əліпбиіне ауыстыруды орынсыз деп табады [40].

даярлаған емлеге сүйенген қазақ тілі ұлттық сананы оятушы, ұлттық ұюға негіз болған құралға айналып үлгерген еді. Міне осы жағдайды ешқандай да есепке алмастан араб алфавиті негізінде қалыптасқан емлені тастап латын графикасына көшуді талап ету бұл ұлттың руханиятына ашықтанашық жасалған қиянаттың өзі болатын. Большевиктер партиясының Қазақстандағы алғашқы басшыларының бірі А.Д. Авдеев «біз мұнда келгенде Алашордадан тараған рух анық сезіліп тұрды» [41] деген ойды айтқан еді. Ал осы алашордадан тараған ықпалдың екі тіреуі бар-тын: олар қазақ жері мен қазақ тілі еді. А.Байтұрсынұлы Бакудегі съез мінберіне төрт рет көтеріліп, одақ құрамындағы қазақ жəне басқа түрік халықтарына алфавит ауыстырып, латын графикасына көшуге ешқандай да төтенше жағдай жоқ екендігін дəлелдеуге күш салды. Бұл ретте ол татарстандық ғалым Шараф Ғалымжанның съезде сөз «əліп-би қалау» мəселесі емес, «əліп-би алмастыру» мəселесі, «əліп-би қалау» деген мен «əліп-би алмастыру» деген екі ұстанымның айырмашылығына көңіл аударып, түрік жұрттары үшін «қашан жəне қандай жағдайда алфавитті өзгерту туралы мəселе қойылмақ?» деген сұрау қойып, оған «түрік жұрттары – тұтынып отырған əліп-биі бар жұрттар. Көбінің əліп-биімен байласқан əдебиеті, мəдениеті бар», – деген жауабын айтып, соңында «бірақ құрылтай дүкенін жасаушылардың қолында болғандықтан, күн бұрын қолайлап бəрін икемдеп қойғандықтан, қазанның құлағы қазаншының қалаған жерінен шықты: «Латын əліп-биінің артықтығына құрылтайдың көзі жетті», – деген тұжырымын білдіреді [42]. Съезден оралған соң «Жаңа мектеп» аталатын басылымда жариялаған есебінде Ахаң қазақ тарапынан барған делегацияның ұстанымына байланысты мынадай ойды айтты: «біздер мəдениет жүзінде кейін қалған жұрт болғандықтан, мəдениет қуатымыз да, мал қуатымыз да шағын, сол шағын қуатымызды қазірде өте-мөте керек нəрселерге ғана жұмсап жатырмыз. Қазіргі бізге өте-мөте керек нəрсе оқу кітаптары. Бар күшімізді соған салып жатырмыз. Басқа керек нəрселер де толып жатыр; оларды қоя тұрып, өте керегін істеп жатырмыз. Қаріп жағынан өте-мөте керек болып қысып тұрған мұқтаждық жоқ. Осы құрылтайда айтылған пəн пəтуаларынша ең жақсы емле де, ең жақсы əліп-би де біздікі болып шықты. Емле мен əліпби жағына келгенде, біз орыстан да, немістен де, француздан да, ағылшындардан да алда тұрғанымыз мəлім болды. Аз ғана күшімізді озған үстіне озамыз деп, озып тұрған жерімізге жұмсауымыз керек. Бізге жаны ашитындар қаріп тауып береміз демей, мектептерімізді бұзау мен қозы алатын үйлерде пысынатпай, соларға үй салып берсе екен делінді» [43]. Съезде сөйлеген сөздерінде Ахаң отаршыл жəне зорлықшыл елдердің өздеріне тəуелді елдерге жасап отырған қиянатын ашық айтуды өз мінде тіне алғандығын анық байқатқан еді. А.Байтұрсынұлы съезде кезекті

бірі социализмді орнатуды көздейтін Ұлы Орыс Революциясы. Социализм қоғам ісін үйлестірудің ең жоғарғы түрі жəне ол өте жоғарғы мəдениетті талап етеді. Оған апаратын жалғыз тура жол əділеттілік. ...Ал əділеттілік бұл жайылған дастархан бетіндегі түрлі тағамдар емес, əркім өз қалағанын алып қанағаттанатын. Əділеттілік басқаның құқына деген құрметті білмейді, өйткені табиғатта күш қана билік құрады. Ал күш билік құрған жерде əділеттілік болмайды. Дегенмен, табиғаттың күшін белгілі бір дəрежеге дейін ретке келтіретін, сабасына түсіретін тағы бір күш бар, ол күш – мəдениет күші. Əділеттілікті жасайтын адам. Адам əділеттілікке мəдениеттерді теңестіру арқылы ғана жетеді. Мəдениеттер теңдігі сатылмайды немесе сыйлыққа берілмейді, ол қажымай-талмай жасаған еңбектің нəтижесі есебінде келмек. Өмір қайыр-садақа бермейді, өмір көш соңында қалғандарға демеу жасап, күтіп тұрмайды» [44]. Ахаңның Бакудегі түркологтар съезінде сөйлеген сөзі бар болғаны 13 жылда (осы съезде сөйлеген сөзінде атаған уақыты – авт.) қазақ ұлтының басын біріктіріп, ел екендігін білдіру ісінде ерекше қызмет жасаған ана тілінің өзі даярлаған алғашқы ғылыми емлесін жанұшыра қорғауы болды. Ұлы ойшыл-қайраткердің Ресей империясындағы беделді деген ғалымдар бас қосқан үлкен аудитория алдында мұндай қадамға баруға толық моральдық құқы бар-тын. Бұл оның империялық зорлыққа, яғни советтік билік жүйесінің өсу жолында тұрған ұлттық санаға жасап отырған қиянатына алаңсыз ашық қарсылық көрсетуі болды. А.Байтұрсынұлының түркологтар съезінде сөйлеген сөзі билік тарапынан түрік халықтарын латын алфавитін қабылдауға қарсылық көрсетуге шақырғандай қабылданды. Қазақ қайраткерінің жаңа өкіметтің империя құрамындағы түрік халықтарына жасап отырған қиянатын ашық айтып, оған қарсылық көрсетуге үндеуі сталиндік басшылыққа, əрине, ұнамады. Мұндай қарсылықты А.Байтұрсынұлы 1924 жылы қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде, сондай-ақ 1925 жылы Пішпекте болып өткен қырғыз елінің ағарту қызметкерлерінің бірінші съезінде де ашық білдірген еді. Соңғы жиынды сөйлеген сөзінде ол мынадай ойды айтты: «...культура есть видоизменение эксплуатации. Это видно из того, что и теперь Англия и Америка, как самые культурные страны, эксплуатируют отсталые нации. Это общий закон природы, и в отношении развития они идут впереди. Народность, которая могла бороться, идет вперед, может создать высокую культуру. Мы же не могли этого сделать и отстали... Москва, Компартия конкурируют с другими странами, но мы всегда остаемся в хвосте. Победителями в борьбе могут выходить те, кто способен совершенствоваться, а для того чтобы быть способным, нужно быть культурным, технически вооруженным...

К нам, беспартийным, Советская власть относится с недоверием, но мы не дураки, чтобы не оценить значения Советской власти, дающей нам возможность проявить себя» [45]. Жалпы Баку съезі Ахмет Байтұрсынұлына Совет өкіметіне қатысты ұстанымын біржола анықтау сəті болды. Бұл жолы ол биліктің еліне өз тағдырын өзіне шешу мүмкіндігін бермейтіндігіне көзі жете түскен еді. Қайраткердің бұл жолғы жеңілісі Алашорда үкіметін құру əрекетінен (1917–1919) кейінгі екінші жеңілісі-тін. «Байтұрсынов коммунист болған емес, болмайды да» деген пікірдегі сталиндік билік араға 3 жыл 3 ай салып оны қамауға алды. Қайраткердің ендігі өмірі рухани күйзелісте, қуғын-сүргін жағдайда өтті. Ескертулер 1. Кеңестік идеология жасырған ақиқат // Жас Алаш. – 2016 ж. 29 қыркүйек. 2. Государственный архив Росийской Федераций (ГАРФ) 7-қ.,109-т., 2881-іс. 3. Сонда, 3-4об пп. 4. Сонда, 33, 38 пп. 5. Сонда, 21-32 пп. 6. Сонда, 21-22об пп. 7. Сонда, 22об -24 пп. 8. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 1-т., – Алматы. 2013. – 144 б. 9. Байгалиев Б. Абай өмірбаяны архив деректерінде. – Алматы, 2001. – 27-28 б. 10. Сонда, 44-65 б. 11. Сонда, 42 б. 12. Валиханов Ч.Ч. Соч. т.5, – Алматы: 1985. – 150 с. 13. Абай Құнанбаев. Шығармалар. 2 томдық. – Алматы, 1968, 2-т., 163 б. 14. Сонда,170-171 б. 15. Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы. 4-т. – Алматы. 2005. – 205 б. 16. Бөкейхан Ə. Шығармалары.VI т., – Астана. 2018. – 21 б. 17. Бөкейханов Ə. Шығармалары. – А., 1994. – 272 б. 18. Дулатұлы М. Бес томдық шығармалар жинағы. – А., 2003. – 189-190 б.б. 19. Бөкейханов Ə. Шығармалары. – А., 1994. – 271-274 б.б. 20. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Бірінші том. Өңделіп, толықтырылған екін ші басылым. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2008. – 480 бет, суретті. – 167168 б.б. 21. Байғалиев Б. Абай өмірбаяны архив деректерінде. – Алматы, 2001. – 68-79 б.б. 22. ГАРФ. 7-қ, 109-т., 2881-іс, 16-п. 23. Сонда, 11-п. 24. Сонда, Л. 31об 25. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. 1 кітап. Сонда, 174 б. 26. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Екінші кітап. – Алматы: «Мектеп», 2017. – 79 б. 27. ГАРФ. 1-8131қ., 31-т., 86105-іс. 28. Сонда, 1-п.

1. Известия Киргизского края. – 1920. 16 апреля. №16. 30. Сонда. 31. ҚР ІІМ Алматы қаласы бойынша архиві, 6-қ., арх.№124, 2-т., 159-160-п.п. 32. Письмо Ф.Э. Дзержинскому, 19 мая 1922 г. // Ленин В.И. т.54. 265-266 с. 33. Заки Валиди Тоган. Воспоминания. Борьба мусульман Туркестана и других восточных тюрок из национальное существование и культуру. Москва, 1997. – 365 с. 34. ҚР ІІМ Алматы қаласы бойынша департаментінің архиві, 6-қ., №011020іс, 1-том, 1-17 п.п. 35. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы 1 кітап, 302 б. 36. Шоқай М. Шығармалары. 12 томдық 3 т., – Алматы, 2012. – 237 б. 37. ҚР ІІМ АҚДА., 6 қ., №09797 іс, 114-118 п.п. 38. Тайны национальной политики ЦК РКП «Четвертое совещание ЦК РКП с ответственными работниками национальных республик и областей в г. Москве 9-12 июня 1923 г.» Стенографический отчет. М., 1992.– 296 с. 39. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 5-т., – Алматы, 2013. – 182-187 бб. 40. Қазақ білімпаздарының тұңғыш сиезі. – Алматы, 2005. – 93 б. 41. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. 1 кітап. Сонда, 103 б. 42. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 4 т. – Алматы, 2013. – 298 б. 43. Сонда, 299 б. 44. Первый всесоюзный тюркологический съезд. 26 февраля – 5 марта 1926 г. (стенографический отчет). – Баку. 2011. – 509-511 с. 45. Карбозов Д. Ахмет Байтурсунов жəне қырғыз тили // Ұлттық рухтың ұлы тіні. – Алматы, – 1999. – 220-233 б.б. §2. МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ: АЛАШТЫҚ ҚАЛАМГЕРЛЕР МАНИФЕСІ Ұлт-азаттық қозғалыстың жеңіліске ұшырауы, азаттық үшін күресте белсенділік танытып, көзге түскен ұлт оқығандарына жаңа биліктің суық қабақ танытуы шығармашылықтағы зиялыларға əсері зиянды болды. Ендігі уақытта елді, ұлтты бірлікке, тəуелсіздікке шақыру, билікке, биліктегі партияға қарсы үндеу тастауымен бірдей ұғылатын кезең келді. Қаламгерлерге мүлдем жаңа да бейтаныс, табиғилығынан жасандылығы басым көрінген идеяға бейімделіп шығарма жазып, үн қосу жеңілге түскен жоқ. Соған байланысты шығармашылықта абдырау жəне тоқырау үрдісі етек алды. Ақынның: Жүрегім, мен зарлымын жаралыға, Сұм өмір абақты ғой саналыға Қызыл тіл, қолым емес, кісендеулі, Сондықтан жаным күйіп, жанады да, – деген жолдармен басталатын дастаны осы көңіл күйді білдіретін еді.

Ұлт қаламгерлері тағдырындағы осындай күрделі кезеңде бұл тұйықтан шығар жолды ұсынған бағдарламалық туынды – «Алқа-Табалдырық» өмірге келді. Оның авторы – Мағжан ақын еді. «Табалдырық» – қазақ ұлт-азаттық қозғалысы (1916–1919 жж.) кезекті жеңіліске ұшырағаннан кейін қалыптасқан тарихи жағдайда ұлттық көркем ойға теориялық негіз беріп, оны жаңа сапа жəне сатыға көтерген ұлы туынды. Қазақ əдебиетінде бұдан бұрын да, сондай-ақ одан кейін де ұлттық көркем ойға ортақ ұстаным ретінде ұсынылған мұндай бағдарламалық – мəлімдеме болған емес. «Табалдырықтың» жаңашылдығы да, қайталанбас ерекшелігі де, əдеби мұра ретінде құндылығы да оның осы қырынан туындайды. «Табалдырық» – ұлы шығармашылық иесінің кредосы, сенімі. Ол күрделі өзгерістер кезеңінде өмірге келген өткінші мазмұндағы құжат емес, ол бүгін де өзекті, ұлт өмірінің жан дүниесіне жаңа серпін бере алатын қуат көзі. Мағжан ақын оны өзі құрмақ болған «Алқа» ұйымының бағдарламасы, идеялық ұстанымы ретінде 1924 жылы жазғанын айтады. 1924–1925 жылдар Мағжан Бекенұлының Мəскеуде көркем-əдебиет институтының соңғы курсында оқуда жүрген кезі. Бұл ақынның кеңестік империя астанасында аз уақыт болса да шығармашылықтағы ортада білім алып, ой қорытып, кемеліне келген шағы-тын. Ол бұл уақытқа дейін бірнеше жинақтардың авторы. Ең бастысы, ақын əлгінде ғана ұлт зиялыларымен бірге азаттық үшін қозғалысқа белсенді түрде атсалысып, бірақ оның дегеніне жете алмай, жеңіліс тапқанын көзімен көріп, тауы шағылып, терең рухани күйзелісті басынан кешіріп, енді ғана сол тұйықтан шыға бастаған кезі-тін. Осы арада кезінде ғалымдар арасында дискуссия тудырған «Табалдырықтың» авторлығы мəселесіне тоқталып өткен жөн. «Табалдырық» ұжымдық туынды деген пікір бар [1]. Ғылымда белгілі бір мəселеге байланысты түрлі пікірлердің болуы əбден мүмкін екендігін мойындай отырып, дегенмен, «Табалдырықтың» авторлығына қатысты ондай тұжырымға негіздің тым əлсіз екендігіне бірден тоқталған жөн. Мəселе мынада. Біріншіден, «Табалдырық» – бұл шығармашылықтағы көзқарастық ұстаным. Ал, ұстанымды мұндай деңгей-дəрежеде білдіру, əрине, үлкен теориялық даярлықты, зор қабілет-қарымды талап етеді. Сол тұстағы қазақ көркем ойында мұндай ортақ ұстанымды тиесілі дəрежеде қорытып бере алатын шығармашылық иелері көп емес-тін. Ахмет Байтұрсынұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Мұхтар Əуезов, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин... Бұлардың біреуі де «Табалдырықты» жазуға қатысы болғандығын білдірген емес. Ия, рас, Ж.Аймауытұлы мен М.Əуезов оның мəтінін пошта арқылы алып, авторына хат түрінде жауап бергендіктерін айтқан. Сондай-ақ азаттық қозғалыстың жетекшілері тарапынан ортақ ұстанымды

білдіруге байланысты жеке шығармашылық иесіне тапсырыс болғандығын айғақтайтын фактілер де кездеспейді. Сондықтан да, «Табалдырық» Мəскеудің көркем-əдебиет институтын да теориялық даярлықтан өткен, империя астанасындағы түрлі əдеби ағымдардан [2] жақсы хабардар, бұған қосымша əрісі еуропа, берісі орыс əдебиеті мен қазақ көркем ойы арасындағы айырмашылықты терең меңгерген Мағжан ақынның қаламынан туған шығарма деп айтуға негіз жеткілікті. Енді төменде осы тұжырымға айғақ бола алатын фактілерге тоқталайық. Профессор Дихан Қамзабекұлының пікірінше, құжаттың аты «Табалдырық» емес «Алқа», ал «Табалдырық» деп авторлар бағдарламаға кіріспе бөлімді ғана атаған. Ғалымның мұндай пікірге келуін белгілі дəрежеде түсінуге болады, өйткені оған тақырыпқа қатысты басқа құжаттық фактілер таныс емес-тін. Мағжан ақын соңғы рет 1937 жылы 30 жетоқсанда тұтқынға алынып, келесі 1938 жылы 6 қаңтарда тергеушіге берген жауабында біз қарастырып отырған тақырыпқа байланысты мынадай жағдайды баяндайды: «Алқа» аталатын əдеби үйірмені ұйымдастыруды 1925 жылы ғой деймін, Мəскеуде жүргенімде ойластырған мен едім. «Алқаның» бағдарламасын да ГИЖ1-дің студенттері Жəкен Cəрсембин мен Аманғали Сегізбаевтың жақын араласуымен жазған да мен едім. Келесі жылы ГИЖ-ге оқуға келген Ілияс Жансүгіров оған кейбір түзетулер енгізді» [3]. Бұл көрсетуден «Алқа» ұйымын құру идеясының да, сондай-ақ ол ұйымның бағдарламасын даярлаушының да Мағжан ақын екендігін аңғару, əрине, қиынға түспейді. Деректік материалдардың көрсетуіне қарағанда жоғарыда аты аталған Жəкен Сəрсембиннің «Табалдырықты» даярлау ісінде өз үлесін асыра бағалауға ұрынғандығы байқалады. Оның осы мазмұндағы көрсетулері «Табалдырық» авторлық топтың ортақ туындысы деген пікірге, белгілі дəрежеде, негіз болған да сияқты. Профессор Ш.Елеукеновтың мəскеулік студенттердің «Табалдырық» сияқты шығарма жазу деңгейіне көтеріле қоймағандығы жөнінде жасаған тұжырымы орынды. Бұған қосымша айтарымыз, Ж.Сəрсембин тергеу алдында толтырылған анкетада білімінің «бастауыш» сынып (низшее) деңгейінде екенін көрсеткен. Осы ретте Жүсіпбек Аймауытовтың 1929 жылы 24 маусымда тергеушіге берген көрсетулерінен мынадай жолдарды оқимыз: «Алқаның» платформасымен мен алғаш рет 1925 жылдың бас кезінде Орынбор қаласында мынадай жағдайда таныстым: «Мен «Ақ жол» редакциясында Ташкентте қызметте едім, каникулға шығып, Орынбор қаласына бардым. Міне, осы сапарда мен редакцияда Сəрсембинге кезіктім, ал ол менде шаруасы барын айтты... Келесі күні, əлде мүмкін сол күні ме, əйтеуір түскі ас кезінде 1 ГИЖ – Государственный Институт Журналистики.

Алдоңғаровтың үйінде кездестік, онда Сəрсембин, Алдоңғаров, ұмытпасам Сегізбаев жəне басқа маған аты-жөні мəлім емес кісілер болды. Есімде қалғаны олар қостанайлық студенттер еді. Сəрсембин «Алқа» платформасын оқи бастады, оны мəскеулік студенттердің Жұмабаевтың қатынасуымен даярлағанын айтты. Кейінірек, Жұмабаевпен өзара алысқан хат арқылы платформаның авторы Жұмабаевтың өзі екенін анықтадым. Құжат Жұмабаевтың почеркімен жазылған еді. Оны жазу ісіне Бөкейханов Əлихан мен Байтұрсынов Ахметтің қатысы болды ма, ол жағын білмеймін, Сəрсембин де ол туралы ештеңе айтқан жоқ. Ол платформаны Байтұрсыновқа оқып бергенін айтты, ал Байтұрсыновтың қандай пікір білдіргенін мен білмеймін» [4]. Сондай-ақ, бағдарламаның аты «Табалдырық», ал оның авторы Мағжан ақын екендігін Ж.Сəрсембиннің өзі де жоққа шығармайды. 1929 жылы 5 мамырда тергеушіге берген көрсетуінде ол 1924 жылы желтоқсанда Мəскеудегі Қазақ өкілдігінде (Казпредставительство) студент жастардың Мағжан Жұмабаевтың «Өлеңдер» жинағын талқылауға жиналып, жиналыстан соң Мағжанның пəтерінде ақынның өзімен болған кездесуі жөнінде мынадай көрсету береді: «Менің Жұмабаевпен кездесуім жиналыс болған күні кешінде өтті. Ол Түркреспубликасы өкілдігінің бұрынғы үйінде тұрады екен. Өзінің шығармаларын талқылауға арналған жиналысқа байланысты Мағжан менен егжей-тегжейлі сұрап, сонан соң жазулы шығармасы бар екендігін, соны тарату қажеттігін айтты. Ол шығарма «Табалдырық» аталатын əдеби платформа болып шықты» [5]. «Табалдырықтың» Мағжан ақынның қаламынан туғандығына дəлел бола алатын фактілерді келтіре беруге болады. Дегенмен ақынның берген мынадай мазмұндағы көрсетуі мəселеге біржола анықтық енгізеді деп білеміз. Ол 1929 жылғы 14 шілдеде берген жауабында: «Мəскеуде жүргенде мен Плехановтың, Луначарскийдің жəне басқа авторлардың еңбектерімен танысып, біраз пəндермен тереңірек айналыстым, сонан соң «Алқа» аталған əдебиеттің бағыты жөнінде сыни бағдарламалық мақала жазып, онымен Сəрсембин Жəкен мен Аманғали Сегізбаевты таныстырдым. ...«Алқа» бағдарламасы мен Жұмабаев жеке өзім жаздым. 1924 жылы қыста Сəрсембин жəне Сегізбаевтармен бірнеше мəрте талқылап, өзгерістер мен түзетулер енгіздім» [6]. Міне, бұл келтірілген құжаттық фактілерден бағдарламаның аты «Табалдырық», ал оның авторы Мағжан Бекенұлы екендігіне жеткілікті дəрежеде көз жеткізуге болады. Ж.Сəрсембин жоғарыда аталған көрсетуінде «Табалдырық» бағдарламаның аты, ал «Алқа» сол бағдарламаны негізге алып құрылуға тиіс болған жазушылар ұйымы екендігін анық жеткізген. Мəселен, ол Ж.Аймауытовпен бірге өткізген жиында алдымен, «Табалдырық» платформа-

сын жариялап, сонан соң барып «Алқа» ұйымын құруға көшу жөнінде сөз болғанын айтады [7]. Ж.Сəрсембиннің көрсетуіне байланысты мынадай бір жағдайдың ескерілгені жөн. Алдымен, Алматыда, сонан соң Мəскеудегі Бутырька абақтысында алаштық топтың үстінен жүргізілген (1928–1930 жж.) алғашқы толқын сот процесінде басты тергеуші міндетін атқарған атақты Саенко. Ия, бұған дейін Украинадағы «халық жаулары» үстінен жүргізілген сот процестерінде мол тəжірибе жинап, енді осы «құрметті» міндетін «қазақ ұлтшылдарымен» күресте жалғастыруға арнайы жіберілген ОГПУ-дың Шығыс бөлімі бастығының көмекшісі Саенко осы [8]. Саенко Альшанский (Республикадағы ОГПУ бастығының орынбасары) жəне Петровпен (ОГПУ-дің Шығыс бөлімінің бастығы) бірге 1928–1932 жж. алаш қайраткерлері үстінен жүргізілген екі дүркін сот процесінде Д.Əділов, Х.Ғаббасов, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Дулатов, Ə.Байділдин жəне басқаларды тергеу жұмысында белсенді рөл атқарды. Арнайы тапсырма алған кəнігі Саенконың М.Жұмабаевтың «Табалдырығына» соншалықты шұқшия төніп, бағдарламаға қатысы болды-ау деген кісілерден түсінік алып, бұл фактіні кеңірек ауқымда жəне астарда қарауға тырысуы, əрине, жəйдан-жəй емес-тін. Саенкоға керегі «қазақ ұлтшылдары кеңестік билікке қарсы контрреволюциялық жасырын ұйым құрды жəне ол ұйымның «Табалдырық» сияқты ұстанымы болды» деген тұжырым еді. Ал, пассионарлық ұстанымда жəне жоғарғы теориялық деңгейде жазылған «Табалдырық» жəне оны негізге алып құрылуға тиіс болған «Алқа» ұйымы Саенко сияқтылар үшін таптырмайтын «олжа» болатын. Сондықтан да ол «Алқаға» байланысты А.Байтұрсыновтан, Ж.Аймауытовтан (екі мəрте), М.Əуезовтен, А.Байтасовтан, Ə.Байділдиннен, Ж.Тілеулиннен жəне басқа алаштық тұтқындардан арнайы түсінік алды. «Табалдырыққа» байланысты егжей-тегжейлі көрсетуді Ж.Сəрсембин де берді. Тергеу ісіне куəгер ретінде тартылған Ж.Сəрсембиннің көрсетуінен оған тергеуші Саенко тарапынан жасалған қысымның табы байқалады. Тұтқынның «бəле» іздеген тергеушінің ыңғайына көнуге мəжбүр болып, шатысуларға жол бергендігі де содан болса керек. Мəселен, Алдоңғаровтың пəтерінде өткен шағын жиылыста бас қосқан кісілердің құрамына байланысты Ж.Аймауытов екеуінің көрсетулерінде алшақтық бар. Ж.Сəрсембин атаған құрам тым ауқымды. Жиналған кісілердің арасында А. Байтұрсыновтың да болғандығы айтылады. Ал Ақаң Алдоңғаровтың үйінде ешуақытта болмағандығын көрсетеді. Бізге бұл ретте Ж.Аймауытов атаған құрам тарихи шындыққа жақын көрінді. Сонымен, «Табалдырық» 1924 жылдың соңы 1925 жылдың бас кезінде жазылды. Бұл бағдарламалық құжаттың жазылуына сол тұстағы Мəскеудегі жазушылар қауымы арасында қалыптасқан түрлі ағымдар мен тео4 – 5

риялық ұстанымдардың өзара қақтығысының əсері болғандығы анық. Алдоңғаровтың үйінде өткен басқосуда отырғандар Сəрсембиннен «Алқа» сияқты ұйымның бар-жоғын сұрағанда, ол «оған идеялық тұрғыдан жақын ұйымның мəскеулік жазушылар арасында бар екендігін», яғни оны қазақ жазушылары арасында құруға болатындығын айтады [9]. М.Жұмабаев өз тарапынан Мəскеуде жүргенде Вс.Иванов, Первухин жəне Л.Сейфуллина сияқты орыс жазушыларымен байланыс орнатып, «бірақ ол байланыстың іскерлік қатынастан аспағандығын» білдірген [10]. Осы арада тоқталуға тура келетін тағы бір мəселе бар. Əдебиет тарихын зерттеушілер М.Жұмабаевтың «Алқа» ұйымын құруға байланысты идеясын ҚазАПП-пен (Қазақ пролетариат жазушыларының ұйымы) байланыстырады, яғни оны М.Жұмабаев бастаған алаштық ұстанымдағы жазушылар ҚазАПП-қа балама ұйым ретінде құрмақ болды деген тұжырымға бейім екендіктерін байқатады. Бізге мəлім тарихи құжаттарда мұндай пікірге негіз боларлық фактілер кездеспейді. Тіптен, керісінше, билік тарапынан ҚазАПП-ты құру жөніндегі шешімнің қабылдануын тездеткен «Табалдырықтың» қолжазба түрінде таралуы сияқты. Жоғарыда айтылғандай, М. Жұмабаев «Табалдырықты» 1925 жылдың ба сында, яғни қаңтар айында даярлаған. Ол жөнінде өз көрсетулерінде Ж.Сəрсембин мен Ж.Аймауытов айтады [11]. С.Мұқанов «Есею жылда ры» атты өмірбаяндық хикаясында ҚазАПП-ты құру туралы биліктің шешімі 1925 жылдың шілдесінде баспасөзде жарық көргенін, ал бірақ бұл жазушылар ұйымын құру тек келесі 1926 жылы қазанда іске асқаны жөнінде мынадай фактілер келтіреді: «ҚазАПП-тың маған тапсырылған платформасы жазылды да, 1926 жылдың 4 октябрінде еңбекші қаламгерлердің жалпы жиналысында талқыланып бекітілді. Сол күннен бастап ҚазАПП осы платформаның бағытында қызмет атқарды». Жазушы «қазақ совет əдебиетінің белгілі бір дəуірінде туған», яғни партиялық тапсырма бойынша өзі даярлаған платформаның мəтінін «дəуірдің тарихи шындығын түсінуде» пайдалы болар деген ниетпен толық күйінде береді [12]. Міне, бұл ҚазАПП-ты құру ісінің бастау көзінде тұрған, сондай-ақ оның платформасын жазған жазушының көрсетуінен ұйымның 1926 жылдың күзінде құрылғанын аңғару, əрине, қиын емес. Платформамен танысқан кісіге жаңадан құрылған жазушылар ұйымының өз қызметінде қандай мақсаттарды көздегендігі де анық байқалады. Яғни, «қазақ байлары орыс байларындай Октябрьдің таяғын оңдап жеген жоқ. Ауылда əлі де болса байлардың өкілі – Алашорданың ықпалы бар». Міне, осындай жағдайда «қазақтың пролетариат, қарашаруа жазушылары жалпы қазақ еңбекшілерінің салт-санасын тəрбиелеп, еңбекші бұқараны социалдық дəуірге жетектеуге, еңбекші таптың мақсатына теріс пікірлермен күресуге партияға көмектес болулары керек» [13].

Бұл жаңа құрылған Жазушылар Одағының Ф.Голощекин ұсынған «Кіші Октябрь» курсын қабыл алуы еді. Ф.Голощекин 1925 жылы желтоқсанда Қызылордада өткен 5-ші Өлкелік партия конференциясында жасаған есеп баяндамасында «Ауылда нағыз совет билігі жоқ, байдың билігі бар, рудың билігі бар...» [14], – деп көрсеткен еді. Кейін ол бұл тұжырымын И.Сталинге жолдаған хатында: «...революция ауылдағы бұрынғы революцияға дейінгі қатынастарға тимей, күшті рулар мен байлардың экономикалық жəне саяси билігін сол күйінде қалдырып отыр» [15], – деп қайталады. Яғни, жаңа құрылған Қазақ пролетариат жəне қара шаруа жазушылар одағының өз мойнына алған негізгі міндеті Д.Қамзабекұлы дəл атап көрсеткендей «тоталитаризмнің рухани саладағы күштеу» құралына айналу еді [16]. Сонымен, «Табалдырық» авторы нені көздеді, алдына қандай мақсаттар қойды? Бұл арада, əрине, бағдарламаның көздеген мақсаты деп көп нəрсені тізбелей беруге болар еді, бірақ оның қажеті жоқ. Біздің пікірімізше, ол – əдебиеттанудың міндеті. Сондықтан да, «Табалдырыққа» біз тек тарихи құжат ретінде, белгілі бір тарихи кезеңнің куəлігі ретінде ғана тоқталмақпыз. Міне, осы тұрғыдан алғанда «Табалдырық» авторының алдына қойған мақсаты, одақ көлемінде орнығуға бет алған тоталитарлық идеология жағдайында қазақ қаламгерлері үшін теориялық маңызы бар мəселе, бұл біріншіден, күрделі əлеуметтік жəне мəдени реформалар алдында тұрған қазақ қоғамының салыстырмалы тұрғыдан орыс қоғамынан ерекшеліктерін анықтау, соған сəйкес, екіншіден, ұлт жазушыларының шығармашылықтағы ұстанымын белгілеу еді. Мұндай міндетті белгілі бір деңгейде шешу жалпы ұлттық мəдениетке, оның зиялылар қауымына үлкен сынмен тең шаруа болатын. Ал осы мезгілде шығармашылықтағы жетекші тұлға (лидер) ретінде мойындалған Мағжан ақынның өз ұстанымын ортаға салып, «Табалдырық» сияқты бағдарламаны ұсынуы өркениет жолында тұрған қоғам үшін толық табиғи құбылыс-тын. 1916 жылғы көтеріліс, қазақ жастарының майдандағы қара жұмысқа алынуы, оның артын ала келген 1917 жылғы революциялық аласапыран, қазақ ұлт-азаттық қозғалысының заманға лайық жаңа қарқын, мақсатты сипат алуы – ұлт өміріндегі осындай күрделі өзгерістер мезгілінде заман қойған түрлі сауалдарға аласұрып жауап іздеген халықтың шерлі көңілкүйін бағып, оның нəзік қылдарын баса білу, тіптен халықпен бірге қуанып, бірге егілу Мағжан поэзиясына тəн қасиет. Ал Мағжан шығармашылығының негізгі өзегі, оның болмыс-бітімін анықтап тұрған тылсым да тұңғиық сыры – ол азаттық идеясы. Мағжан азаттық жыршысы. Жеке тұлғаның, бүтін қоғамның азаттығы – Мағжан поэзиясының іргелі тақырыбы. Мағжан өз уақыты мен заманының ақыны. Сондықтан да ол үшін қоғам жəй абстракция емес, ол оның еркіндікке, теңдікке ұмтылған қазақ

елі. Яғни, ол ұлт-азаттық қозғалыс дəуірінің ақыны, ұлт-азаттық күрес жыршысы. Мағжан ақын шығармашылығының ерекшелігі де осында. Сондықтан да 1917 жылғы революциялық өзгерістерден соң Алаш қозғалысының жеңіліс табуын, қазақ ұлтының шарасыз жағдайын өз шығармашылығы арқылы терең қорытып, осы тарихи мезгілдің ұлт өміріндегі ерекшелігін поэзия тілінде дəл бедерлеген Мағжан ақын еді. Сезімтал ақын үшін бұл тарихи кезеңдегі (шамамен 1919–1924 жж.) өмір «абақтыға» тең, өйткені ақын көңілі айға (яғни азаттыққа – авт.) ұмтылып, бірақ оны ала алмаған балаға ұқсайды, жүрегі жаралы. Т.Жұртбай құрастырып, алғы сөзін жазған «Алаш ақиықтары» аталатын кітапта Ж.Аймауытов пен М.Жолдыбаевтың 1924 жылы мамырда Мəскеудегі Мағжан ақынға жазған хаты берілді. Хат иелері қазақ əдебиетінде «өзіндік дəуір жасау» Мағжан ақынның ғана қолынан келетіндігін, «сұр айдың артынан күншуақ болмай» тұрмайтындығын, «күннің көзін мəңгілік бұлт басып тұру мүмкін» еместігін ескертіп, ендігі уақытта оны «торығуды, зорығуды, зорлануды» қойып, жаңа тілек, жаңа арман, яғни жаңа жасампаз өмірге ұмтылған ақынның күйіне өтуге шақырады [17]. Осы мазмұндағы хаттарды Мағжан ақынның басқа да ұлт зиялыларынан алып, ал қайсыбірінен осы пікірді ауызекі естігені байқалады. Ал «Табалдырық» болса сол айтылған тілектерге байланысты ақынның берген жауабы еді. Құжаттың бағдарламалық, концептуалдық мазмұн жəне сипатта жазылуы да ақын көзқарасындағы кезеңдік өзгеріске байланысты болатын. Ақын нағыз талант иесі ретінде оның шығармашылық еркіндігіне қол салған зорлықшыл билік пен оның идеологиясына ашық түрде қарсылық танытты, оларды өзінің көзқарас, ұстанымымен есептесуге шақырды. Бұл ретте соцреализм шығармашылықтағы ұстаным ретінде қазақ жазушысына сырттан қандай зорлықпен телінген əдіс болса, «Табалдырық» та өз ретінде қазақ қоғамының ішкі даму ерекшелігінен бастау алып, оның ішкі табиғи тілек-сұраныстарына жауап беретін таным құралы, зерттеу əдісі болатын. Мағжан ақын диалектик. Ол Еуропа, орыс өмірінің қазақ қоғамына ықпалын жоққа шығармайды, асыра да бағаламайды. ХХ ғасырдың басындағы Ресей – қазақ қоғамы үшін отарлаушы мемлекет. Бұл ретте ол басқа континенттердегі қазақ сияқты экономикалық дамуда кенже қалған елдерді шикізат көзі жəне өз тауарларын өткізетін рынок есебінде өзіне бағындыруды көздеген еуропалық мемлекеттердің ісін жалғастырушы ғана. Сонымен бірге, Мағжан ақын пікірінше, «еуропа отаршылдығының бір қасиеті «құлды көп қуып батыр қылуы» өлімге бұйыруы», сол арқылы оны өмірге ғашық етуі, яғни «езілген елдің ұлттық сезімін оятуы», «соққы жеп сүлесі қатқан елдің есін жия бастауы». Бұл ретте 1905 жылғы оқиғалар ұлт əде-

5 мамыр) 1924 жылы желтоқсанда Мəскеудегі қазақ студенттерінің жерлестігі өткізген Мағжан Жұмабаевтың «Өлеңдер» жинағын талқылауға арналған кештен соң ақынның өзімен болған кездесуінде оған Мағжанның ұлтшыл ұстанымдағы жазушылардан алған бірнеше хаттарды көрсетіп, оларда хат авторларының «Алқа» сияқты ұйым құру үшін, оның платформасын даярлау қажеттігі туралы ұсыныстар жасалғандығын айтады. Хат арқылы ұсыныс жасағандардың қатарында Ленинградтан М.Əуезов, Орынбордан Ж.Аймауытов, Ташкенттен Х.Досмұхамедов, К.Кемеңгеров, А.Байтасов жəне М.Есболов бар еді. Ташкенттік топ осындай ұсыныспен бір емес, екі хат жазған сияқты. Сондай-ақ, осы мазмұндағы хаттар Семейдегі С.Дөнентаевтан, Х.Ғаббасовтан жəне М.Тұрғанбаевтан, Орынбордағы Алдоңғаров пен Е.Омаровтан, Петропавлдағы Ж.Тілеулин мен Ғ.Кемелевтен, Ақмоладағы Хайретдин Болғанбаевтан келген еді. Өкінішке орай, бұл хаттарды ғылыми айналымға тарту бақытын тағдыр бізге жазбаған сияқты. Егер бұл фактіні шындық ретінде қабылдасақ, онда Мағжанның «Алқа» ұйымын құруға байланысты осы аталған кісілермен пікір алысып, олардың қолдауын алған соң «Табалдырықты» жазуға кіріскенін аңғаруға болады. Басқаша айтқанда, Мағжан ақын өзінің пікірлестерімен хат арқылы кеңесіп, олардың қолдауын алған соң «Табалдырықты» даярлау ісіне 1924 жылы кірісіп, келесі 1925 жылы аяқтаған еді. Ендігі уақытта даяр болған платформаның мəтінін қолмен көшіру арқылы көбейтіп, жоғарыда аталған адрестерге тарату қалған-тын. Жəкен Сəрсембиннің бұл іске тартылуы осы мезгілде, яғни платформаны көшіру жəне тиесілі адрестерге тарату кезеңінде болған. Ж.Сəрсембин: «Жұмабаев хатты оқып болған соң аталған кісілерге пошта арқылы тарату үшін платформаны көбейту керектігін айтты. Осы мақсатта ол маған платформаны көшіруді ұсынды. Мен, Жұмабаев жəне оның інісі болып бір жетінің ішінде мəтіннің 17 данасын даярладық, олардың бір данасын өзімде қалдырдым» [18], – деп көрсетеді. Ж.Сəрсембин көрсетуінде берілген бұл фактілерге сенуге болады. Өйткені Мəскеуде қазақ алфавитіндегі теру машинкасын табу оңайға түспейтін, сондай-ақ болған күннің өзінде ондай машинкамен «Табалдырық» сияқты құжат мəтінін алудың өзі қауіпсіз емес-тін. Сондықтан да платформа мəтінінің қолмен көшіріліп көбейтілгендігі, бұл іске үш адамның бірі болып Ж.Сəрсембиннің қатысқаны ақиқат. Ал Мағжанның інісі деп отырған үшінші кісінің кім екендігін бұл көрсетуінде атамаған. Өз қолымен жазған көрсетуінде (1938 ж., 6 қаңтар) мəтінді көшіруге қатынасқан мəскеулік студент ретінде Аманғали Сегізбаевты атайды. Яғни, Мағжан ақын платформаны даярлауға (оқыған, түзеген жəне көшірген) қатынасқан кісілерді Мəскеудегі Мемлекеттік журналистика институтының сту-

денттері Сəрсембин жəне Сегізбаевпен, сондай-ақ осы институтқа тыңдаушы ретінде келген Ілияс Жансүгіровпен шектейді. Ал Сəрсембиннің Мағжанның інісі деп отырғаны А.Сегізбаев болса керек. Сонымен бірге «Үлкен террор» кезеңіндегі тергеу материалдарына қатысты мынадай бір ерекшелікті зерттеуші назардан тыс қалдыра алмайды. Тергеушілердің басым бөлігі (бұл арада Дмитриенко жəне Саенко) жүргізген ісіне қатысы болуы мүмкін деген адамдардың санын неғұрлым кеңейте түсуге құштарлық танытты. Сол арқылы кез-келген істі кеңестік билікке қарсы ұйымдасқан топтың қастандық əрекеті ретінде, ал өзін сол ұйымдасқан топты əшкерелеуші «тұлға» ретінде көрсетуге тырысты. Кеңестік репрессиялық машинаның ерекшелігі сонда, оған тартылған, оның торына іліккен адам шыбындай панасыз күйге ұшырады да, ал ол істі жүргізген тергеуші əрқашанда жеңіске жететін ақылды да тапқыр тұлға рөлінде болды. «Табалдырыққа» байланысты да тура осындай жағдай байқалады. Мəселен, Мағжан ақын атынан баяндалған мына жағдай соның айғағы: «Сонымен, Сəрсембиннің, Сегізбаевтың жəне Жансүгіровтың қатысуымен мен даярлаған, сондай-ақ Бөкейханов пен Байтұрсынов қолдаған «Алқа» бағдарламасы қолдан көшірумен көбейтіліп пошта арқылы мынадай адрестерге жіберілді: Қызылордадағы М.Дулатов пен Е.Омаровқа, Петропавлдағы Ж.Тілеулин мен Семейдегі М.Əуезовке. Бұл кісілердің бəрінен де қолдау таптым, сондай-ақ «Алқа» бағдарлама-платформасы рухында əдебиет саласында жұмыс жүргізуге уəде алдым» [19]. Міне бұл үзіндіден тергеушінің көздеген мақсаты анық байқалып-ақ тұр. Біріншіден, бағдарламаны жазушы мен оған көмек берушілер анықталса, екіншіден бағдарлама идеясын қолдаушылар мен оған дем берушілер «белгілі», үшіншіден, сондай-ақ, бағдарламаны сұратып алып, ендігі уақытта оның идеясын «іске асырушы» субъектілер де ашылып отыр. Басқаша айтқанда, бұл арада тергеушілер жоспарлағандай «антисоветтік» пиғылдағы қазақ ұлтшылдарының «Алқа» ұйымының «сұлбасы» шығып тұр. Тергеуші үшін ең маңызды нəрсе билікке қарсы «ұйымдасқан» топтың іс-əрекетінің əшкерленуі, топқа тартылған адамдардың аты-жөнінің аталуы еді. Репрессия машинасының жұмыс механизмі, өзіндік логикасы міне осы. Тергеуші Саенконың Мəскеуде жазылған «Табалдырыққа» қозғалыс басшылары Ə.Бөкейханов пен А.Байтұрсыновтың қатынасын анықтауға тырысқандығы логикаға толық сиымды əрекет. Өйткені аталған тұлғаларсыз Саенконың құрған конструкциясы сенімсіз болып шығар еді. Сондықтан да ол Ж. Сəрсембинге бұл мəселеге қатысты бірнеше сұрау қойғандығы хақ, бірақ тергеуші мен тергелушінің екеуара сөзі «сұрақ-жауап» түрінде емес, жай баяндау түрінде берілген. Дегенмен тергеу хаттамасында тақырыпқа қатысты берілген фактілер көңілге қонымды екендігін мойындаған жөн. Мəселен, Ж.Сəрсембин Мəскеуге жалпыодақ-

тық мұғалімдер съезіне келе жатқан А.Байтұрсынұлының жеделхат арқылы Мағжан ақынға хабарлап, күтіп алуын өтінгенін, ал темір жол вокзалына Ə.Бөкейханов жəне М.Жұмабаевпен бірге өзінің де барғандығын айтып, сол күні кешінде делегаттар орналасқан жатақханадағы А.Байтұрсынұлы бөлмесінде «Табалдырық» мəтінінің оқылып, оның соңы өзара ой бөлісуге ұласқандығын баяндайды. Міне сол отырыста Əлекең платформаны қолдап, оны тарату жағын ұйымдастыруды қарастыруды ұсынады. Ал Ақаң қазақ əдебиетіндегі жағдайға тоқталып «еуропалықтар қазаққа еуропалық костюм кигізгісі келеді, ал шаруашылық ерекшелігіне байланысты қазаққа шапан кию қолайлы. Қазақтың түйесін поездың артына тіркеп қойғысы бар. Мұндай жағдай оған тиімсіз» екендігін білдіріп, «қазақ əдебиеті ұлтшылдық ұстанымда болуға тиіс», бірақ бұл ретте «əдебиет пен саясатты араластырудан аулақ болған дұрыс» деген тұжырым жасайды. Басқа дерек көздерімен салыстыра отырып Ақаңның бұл айтқандарының оның жалпы ұстанымы арнасында екендігіне көз жеткізу қиынға түспейді. А.Байтұрсынұлы 1929 жылы 18 маусымда тергеуші Саенкоға берген жауабында «Мен Қазақстандағы əдебиеттегі ағымдармен таныспын, бірақ олардың ешқайсысына да қосылған емеспін, өйткені əдебиеттен қандай бағыттың, яғни пролетарлық бағыттың ба, жоқ əлде ұлтшылдық бағыттың ба үстемдік алатындығы мен үшін соншалықты маңызды емес... Қазақ əдебиетінің қандай бағытта даму алатындығын мен ешкіммен талқыға салған емеспін. Мəселен, Бөкейхановпен бірге М.Жұмабаев даярлаған платформаны оқығандығымыз есімде жоқ. 1924 жылы күзде Мəскеуде өлкетанушылар съезіне барып, РСФСР Наркомпросының жатақханасына тоқтағанда Бөкейханов пен Жұмабаев менің бөлмемде болған да шығар. Сонда отырып «Табалдырық» платформасын оқыдық деп айта алмаймын. Əдебиетке қатысты қолжазба түрінде ме, жоқ əлде газеттік пе материалдарды оқыған да шығармыз, есімде жоқ. Сəрсембинді ұмытқан жоқпын. Мəскеуде болғанда Жұмабаевпен бірге жүргені есімде» [20] деген көрсетулермен шектеледі. Əдетте, тергеушілерге берген жауабында фактілерге өте сараң А.Байтұрсынұлының бұл жолы да ақтарыла салмағандығы байқалады. «Табалдырықтың» біраз адреске таратылғаны анық. Ол жөнінде пошта арқылы бағдарламаның мəтінін алғандар өз көрсетулерінде жасырмай айтқан. Мəселен, М.Əуезов 1931 жылы 20 қыркүйекте тергеуші Поповқа берген көрсетуінде «Жұмабаевтан бір конвертке салынған хат пен «Алқаның» бағдарламасын Семейде жүргенде алдым, ал алдын-ала ешқандай да хат арқылы пікір алысқан емеспіз. Бұл «Алқадан» құпия əрекет ретінде бағалануға тиіс ештеме көргенім жоқ, платформаны алған соң БК(б)П Семей Губкомының үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі жəне «Қазақ тілі» газетінің редакторы Тоқжігітовке көрсеттім, «Алқа» мəтіні менде қалды, ал оны қолдайтындығымды жəне осы ұстанымдағы қаламгерлердің ұйы-

мын ресми түрде құру үшін қазақ əдебиетшілерінің жиылысын шақыру қажет екендігін айтып Жұмабаевқа хат жаздым, іс осымен аяқталды» [21] – дейді. «Табалдырықтың» бір дана көшірмесін Мағжан ақын бұрын өзі жұмыс істеген (1921–1922 жж.) Петропавлдағы «Бостандық туы» газетінің редакциясына жібереді [22]. Ол жөнінде Жұмағали Тілеулин: «Алқа үйірмесіне байланысты мен бұрынғы көрсетуімде айтқанымды қайталаймын, яғни «Алқа» платформасының бір данасы «Бостандық туына» келді. Ол жөнінде редакцияның қазақ қызметкерлерінің жиналысында Айтқожин жəне оның орынбасары Бекішев айтты. Ол жөнінде басқа ештеме естігенім жоқ, сондай-ақ М.Жұмабаевтың өзінен басқа ешкімге жазған да емеспін. Ал оған жауап хатымда Петропавлда «Алқаға» қатысты редакция тарапынан ешқандай əрекет жоқтығын айттым...» [23], – дейді. Мағжан ақынның «Табалдырықты» жіберген адрестерінің бірі Ташкент еді. Бұл мезгілде алаштық зиялылардың біразы осы қалада қызметте жүрді, сондықтан да ақынның өз манифесін пікірлес серіктеріне жолдап, қолдау күтуін толық табиғи нəрсе ретінде қабылдауға болады. «Табалдырықтың» Ташкентке пошта арқылы жіберілгенін ақынның жерлесі Байтасов Абдолла тергеушіге берген көрсетуінде (1929 ж., 14 шілде) айтады. А.Байтасовтың бұл көрсетуіне қысқаша болса да тоқталған жөн. Өйткені құжатта Мағжан ақынның сол мезгілдегі шығармашылықтағы ұстаным ерекшелігі байқалады. «1925 жылы Жұмабаев Мағжан маған бірнеше мəрте хат жолдап, оларда қазақ əдебиетінің ауыл тұрғындарына жақын болғаны дұрыстығын айтты. Жұмабаевтың əдебиеттің бағыты жөніндегі хаттарын Ташкентте редакцияда істеп жүрген Əуезов Мұқтардан да көрдім. 1925 жылы Жұмабаев Мағжан Мəскеуден маған Аймауытов, Кемеңгеров жəне Ысқақовтан тұрған топқа арнап қазақ əдебиетінің бағытбағдары жөніндегі «Алқа» бағдарламасын жіберіп, оны талқыға салып, пікір білдіруді өтінді. Хат пошта арқылы жіберілді, сондай-ақ ол партияда барларға да жəне одан тыс жүргендерге де арналған еді», – деп көрсетеді А. Байтасов [24]. А.Байтасов осы көрсетуінде бағдарлама нұсқаларының А.Сегізбаевта, Ж.Сəрсембинде жəне М.Əуезовта болғандығын, ал «Алқа» бағдарламасы жөнінде Ə.Бəйділдиннің білгендігін, сондай-ақ Сəдуақасов, Мұқанов жəне басқалардың хабардар болуы мүмкін екендігін айтады. Əбдірахман Байділдин өз ретінде «Табалдырықпен» таныс екендігін мойындайды. 1929 жылы 1 шілдеде тергеушіге берген мəліметінде ол бағдарлама жөнінде 1925 жылы естігенін, тіптен «ұлтшыл» М. Жұмабаевтың «Алқа» ұйымын «құрып» қойғандығын көрсеткен. Сондай-ақ Мəскеуде жүрген Жұмабаевтың Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде (КУТВ) сабақ жүргізіп, «Табалдырықтағы» негізгі тұжырымдарды сонда баяндағанын да білдіріп өтеді [25].

Ə.Байділдин көрсетулерінен, сондай-ақ осы мезгілге тəн басқа да фактілік материалдардан бір нəрсе анық байқалады. Мəскеудегі Шығыс баспасы, Ташкенттегі «Ақжол» газеті жəне басқа баспа құралдары арқылы ұлт-азаттық ұстанымындағы шығармашылықтағы топ Орталық биліктің кеңестік жаңа отарлау курсына мүмкін болғанша қарсылық көрсетіп бақты, интеллектуалдық күрестің жаңа əдіс-құралдарын игерді. Газет-журнал беттерінде əдебиеттің өсу жəне өзгеру бағыттары жөнінде дискуссиялар ұйымдастырды («Ақжол», «Еңбекші Қазақ», «Қызыл Қазақстан» ж.б.). Өз ұстанымдарын цензурадан өткізу үшін олар эзоптық тілмен, яғни негізгі ойды жұмбақтап, жасырып айту, мысалы, ертегі, аңыз кейіпкерлерінің əрекеті арқылы білдіру сияқты əдіс-құралдарын пайдаланды. Алаштық зиялылардың 20-жылдары жүргізген бұл əрекеті интеллектуалдық күрестің қайталанбас ғажап үлгісі ретінде бағалануға лайық. Қазақ ұлтшылдарының жаңа қалыптасқан саяси жағдайда халыққа өз ойы мен ұстанымын білдіруде эзоптық əдіс-құралдарға көшкендігін кезінде Ф.Голощёкин де тура байқаған еді. Ол Өлкелік партия комитетінің 5-конференциясында (1925 ж., желтоқсан) қазақ басылымдарындағы («Еңбекші қазақ», «Ақжол» ж.б.) материалдардың мазмұнына тоқталып, бұл ақпарат құралдары «анық та түсінікті тілмен айтуға болмайтын нəрселер жөнінде астарлы аңыз, мысал тілімен жазып үйренген, бұл жалпыға бірдей құбылысқа айналған. Белгілі бір мысалдың астарында біреудің іс-əрекеті тұрады. Мұндай əдісті патшалық баспасөзде эзоптық тіл деп атайтын» [26] – деген тұжырымға келіп, белгілі дəрежеде, шындыққа жақындай түскен еді. Тіке, ашық айтуға болмайтын мəселелерді ыммен, астармен айту əдісін əсіресе Мəскеудегі Шығыс баспасы (қазақ редакциясын басқарушы Нəзір Төреқұлов) тамаша игергендігі байқалады. Ал бұл кезде баспада Ə.Бөкейханов, М.Жұмабаев сияқты астарлы ой айту ісінде əбден төселген сөз шеберлері жұмыс жасады. Қысқа мерзім болса да бұл кісілермен осы баспада қызмет атқарған Ə.Байділдин баспа меңгерушісі Н.Төреқұловтың бұл аталған штаттағы қызметкерлеріне «зор құрметпен əрі сеніммен» қарағандығын айтады. Баспа басшылығы мен оның қызметкерлері арасындағы өзара түсінушілік алаштық зиялыларға бұл маңызды орынды қысқа мезгілге болса да халық шығармашылығының үздік туындыларын (ескі аңыз, ертегі, жыр т.б.с.с.), сондай-ақ өз шығармаларын жарыққа шығарып отыру арқылы, қазақ қоғамымен байланыс үзбеу мақсатында пайдалануға мүмкіндік туғызған еді. Мəселен, А.Байтұрсынұлының ел арасынан жинап, түзетіп, даярлап, осы баспадан шығарған «Ер Сайын» (1923 ж.) жəне «23 жоқтау» (1926 ж.) сияқты кітаптары осы пікірге дəлел бола алады. Халық шығармашылығының үлгілерінен құрастырылған бұл екі кітап та, əрине, сол тарихи мезгілдегі алаштық зиялылардың көңіл-күйінен ха-

бар беретін еді. «23 жоқтауға» жазған кіріспе сөзінде Ахаң бұл туындыларды қазақтың тіл мəдениетінің үлгілері ретінде ұсынады. Тек осы ойды ғана басшылыққа алып отырғандығын білдіреді. Ал шын мəнінде астарлы ой тереңде жатты. «23 жоқтау», белгілі дəрежеде, əлгінде ғана жеңіліс тапқан ұлт-азаттық қозғалыс басшыларының шерлі көңіл-күйін білдіретін шығармалардан тұратын еді: Құйрық атып құлиа, Түлкідей қашқан жымиа, Қараңды үзіп барасың Бізден де, қайран дүниа. Көп жылдар қудым артыңнан, Лашындай сызып жер қиа... [27]. Кеңестік биліктің шешімімен Мəскеуде жалғыз бөлмелі пəтерде тұруға мəжбүр болған Ə.Бөкейханов тергеушінің «қазіргі уақытта кіммен сыр бөлісесіз?» деген мағынадағы сауалына «Менің екі-ақ жанмен сырласуым мүмкін, олар А.Байтұрсынұлы жəне М.Дулатұлы, бірақ олармен оңаша сыр алыса қалған күннің өзінде біз өкініш пен мұңнан арыла алмадық», – деп көрсетеді. Шəңгерей ақын айтқан жоқтаудан алынған жоғарыдағы жолдар қазақ азаттық қозғалысы басшыларының сол мезгілдегі көңілкүйін дəл беретін еді. Сəл кешірек біз бұл тақырыпқа ораламыз, енді «Табалдырық» авторының өз шығармасын кең ауқымға шығару əрекетіне тоқталайық. Сонымен, 1925 жылы Мағжан ақынның манифесімен Орынбор, Ташкент, Қызылорда жəне Петропавл сияқты орталықтардағы зиялылар танысты. Олар дерлік түгелдей Мағжан ақын ұсынған ұстанымды қолдайтындықтарын білдіргенімен, «Алқаны» білек түрініп құруға кірісіп кетуден іркілгендіктері байқалады. Бұл арада, əрине, түсініксіз ештеме де жоқ. Одақта күш алып келе жатқан диктатуралық тəртіп қазақ зиялыларына «Алқаны» құруға жол бермейтіндігі анық-тын. Осы ретте Т.Жұртбайдың «Алқа» ұйымы жасырын түрде қызметін жүргізді деген пікірін қолдау қиын. Мұндай тұжырымға негіз боларлық фактілер жоқтың қасында. Ал тергеу барысында алынған көрсетулерді сол күйінде қабылдау қателікке ұрындырар. Дегенмен, елдегі ұлтшыл ұстанымдағы зиялылардың «Табалдырықты» жариялауға ынта танытқандықтары жөнінде айтуға негіз бар. Ж.Сəрсембин 1925 жылы қаңтарда оқуын аяқтамастан кейін шақырылып Орынборға оралып, журналистік қызметпен айналысқандығын, осы мезгілде Мағжан манифесін басылым арқылы жарыққа шығару жолдарын қарастырғанын мойындайды. Бұл іс бойынша оның алдымен сөйлескен адамы сол тұстағы «Еңбекші қазақтың» бас редакторы Смағұл Сəдуақасұлы. С.Сəдуақасұлы манифест идеясына қолдау жасап, газетке басуға келісімін береді, бірақ оны əуелде Е.Омаровқа, С.Қожановқа жəне Ж.Аймауытовқа

оқытып, олардың пікірін біліп алуды ұсынады. Ж.Сəрсембин С.Сəдуақасұлымен екеуара болған əңгімеде, «Алқа» үйірмелерін құру жөнінде де сөз қозғалғандығын, бұл іске Смағұлдың іштарта қарағандығын білдіреді. Ж.Сəрсембиннің бұл көрсетуі негізсіз емес-тін. Басқа дерек көздері де С.Сəдуақасұлының Мағжан ақын ұсынған «Алқа» ұйымын құру идеясымен таныс болғандығын растайды. Шешімі 1925 жылы қабылданып, 1926 жылы күзде ұйымдастырылған ҚазАПП (қазақ пролетариат-қарашаруа жазушыларының одағы) шығармашылықтағы зиялылар арасында түрлі қайшылықты ұстанымдар туғызды. Оның платформасында көрсетілгендей басты міндеті қазақ ауылындағы байлармен, «байлардың өкілі алашорданың ықпалымен» күресте «партияға көмектес болу» еді [28]. Бұл арада əу бастан-ақ бұл одақтың біріншіден елдегі саяси билікті қолына шоғырландырған партиялық диктатураның идеологиялық құралы ретінде өмірге келгендігі айқын болса, екіншіден, оған өзінің табиғи арнасы ұлтшылдық ұстанымында тұрған шығармашылық иелеріне қарсы ашық шабуылға көшу ісінде белсенді рөл атқару міндеті де жүктелген-ді. Басқаша айтқанда, Ресейдегі тап күресі идеологиясын сол күйінде қабылдаған КазАПП, қазақ топырағында (постколониалдық кезеңдегі) өзінің толық табиғи арнасында тұрған қазақ ұлтшылдығымен күрес жолына түсті. Бұл 20–30 жылдардағы кеңестік билік жүйесі жағдайында талантты жəне белсенді қазақ жазушыларын жаппай репрессиялау саясатына идеологиялық негіз, алғышарт жасаумен, сол арқылы империялық орталықтағы ұлыдержавалық күштердің теориялық, идеологиялық үстемдігіне жол ашып, оларға белсенді қызмет жасауды білдіретін еді. ҚазАПП-қа жүктелген міндеттің астарын тура түсінген санаулы тұлғалардың қатарында С.Сəдуақасұлы да болды. Міне осы топтың талабы жəне белсенді атсалысуымен 1926–1927 жылдары қазақ тілді басылым беттерінде ҚазАПП төңірегінде қызу айтыс болып өтеді. ҚазАПП идеясын қолдаған жазушылар «Жыл құсы» аталатын əдеби жинақ төңірегіне бірігеді. Айтыс өзінің шарықтау шегіне 1927 жылы жетеді. Міне осы айтыс барысында ҚазАПП-қа қарсы топтағылар бұл ұйымды жауып, оның орнына «Советтік жазушылар одағын» құруды ұсынады. 1927 жылдың басында Өлкелік партия комитетінің баспасөз бөлімінде осы мəселені талқылауға арналған 2–3 кеңес болып өтеді. Ə.Байділдин тергеу барысында берген көрсетуінде бұл кеңестерде орын алған айтыс-тартыстың баспасөз бетіндегіден анағұрлым ымырасыз ашық, қарсыласу түрінде өткендігін айтады. Міне осы болып өткен кеңестердің алғашқысында (1927 ж., наурыз) С.Сəдуақасұлы мен Ш.Тоқжігітов ҚазАПП-ты таратып, оның орнына түрлі бағыттағы жазушылардың басын біріктірген Советтік жазушылар одағын құруды ұсынады. Ал олардың бұл ұсынысын О.Жандосов,

Ж.Сұлтанбеков, Ғ.Тоғжанов жəне Орынбаев қолдайды. Міне осы топтың тапсыруымен Ғ.Тоғжанов Өлкелік партия комитетіне аталған ұсыныспен кіреді. Өлкелік комитет бұл ұсынысты «Алқалықтардың» əрекеті ретінде бағалап, қабылдамай тастайды [29]. Бұл баяндалған фактіден С.Сəдуақасұлының «Табалдырық» манифесімен жақсы таныс болғандығын жəне ондағы ұстанымды іске асыру жолында тұрғандығын аңғару, əрине, қиынға түспейді. Дегенмен, «Табалдырықты» ашық баспасөзде жариялауға С.Сəдуақасұлының ерік-жігері жеткенімен, оған партиялық цензура жол бермейтіндігі айқын еді. С.Сəдуақасұлының қазақ ұлт-азаттық қозғалысындағы орны мен рөлін жақсы түсінген тергеуші Саенко мен оның серіктері тергеу барысында міне осы мəселеге мүмкін болғанша нақты да толық жауап алуға тырысқандығын атап айтқан жөн. Біз үшін «Табалдырыққа» байланысты аса маңызды мəселелердің бірі, мүмкін ең негізгісі, ол платформа ұсынған ұстанымдағы қазақ жазушылары мен олардың осы арнада өмірге келген туындыларын мүмкін болғанша анықтау болса керек. Бұл ретте алдымен ұлттық көркем ойда осы тарихи мезгілде қалыптасқан мынадай жағдайға тоқталған жөн. XX ғасырдың 20-жылдарының екінші жартысы қазақ əдебиетінде жаңа ағымның қалыптасуымен ерекшеленді. Ғасырдың басындағы азаттық қозғалыстың толқынында өмірге келген жаңа мазмұндағы көркем ойдың көтерген ұраны, қойған мəселесі қазақты ояту, оның аянышты да қауіпті жағдайын халықтың өзіне таныту болды. Осы мезгілде жарық көрген шығармалардың атынан-ақ («Оян, қазақ!», «Маса», «Тұр, қазақ!», «Сарыарқа кімдікі?» ж.б.) олардың мақсат-міндеті көрініп тұрды, сондай-ақ революциялық өзгерістер қарсаңында қазақ қоғамында жаңа ситуация қалыптастыруға тікелей өз үлесін қосты. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, келесі 1917 жылы бүкіл қазақ жерінде болып өткен қазақ сьездері, солардың нəтижесінде қазақ комитеттерінің өмірге келуі (ұлттық мемлекеттілікке ұмтылыс), қазақ қоғамының Алаш партиясы ұсынған бағытқа қолдау көрсетуі, белгілі дəрежеде, ғасыр басындағы қазақ қоғамдық ойы мен ұлттық əдебиеттің мақсатты қызметінің нəтижесі еді. Алашорда мемлекетінің құрылуы, Алаш автономиясын жариялау əрекеті ғасыр басындағы əдебиетті өмірге əкелген буынның осы мезгілде жүргізген ағартушылық, сондай-ақ саяси қызметінің де жиынтық көрінісі болатын. Өкінішке орай, бұл буынның ерлік қызметі күткен нəтиже бермеді, азаттық қозғалыс жеңіліске ұшырады. Ол үшін, əрине, алғашқы буын ұлтзиялыларын кінəлау ағаттық болар еді. Трагедияның түп-тамыры империя құрамындағы аз ұлттардың еркіндігін мойындаудан бас тартқан жаңа большевиктік биліктің антидемократиялық табиғатында жатты. Əлгінде ғана бас көтеріп, азаттыққа ұмтылыс жасаған ұлттық сана енді жеңілістің

уын ішуге мəжбүр болды. Соған байланысты 20-жылдардың ортасынан басталып 30-жылдардың алғашқы жартысын қамтыған ұлт зиялыларының шығармаларындағы жаңа кезең қазақ қоғамдық ойындағы екіұдай (екіжақты) көңіл-күйінің көрінісі болды. Ахмет Байтұрсынұлының баспа көрген «Жоқтау» жинағы мен «Бесік жыры» алғашқы буын ұлт зиялыларының 1917–1918 жж. жеңіліске ұшыраған азаттық қозғалыстан кейінгі басыңқы көңіл-күйін білдірсе, Мағжан ақын қаламынан туған «Табалдырық» жəне «Жүсіп хан», М.Əуезовтің «Хан Кенесі», І.Жансүгіровтың «Күйші» жəне «Құлагері», келесі екінші буын шығармашылық иелерінің ұлтқа жеңілістен кейінгі қайғылы жағдайын білдіре отырып, оны күйректіктен, біржола түңілуден сақтап, жігерлендіріп, жаңа күреске, жаңа ұмтылысқа даярлау əрекетінің көрінісі еді. Өйткені бұл буынның бойында жаңа қарқын, аға буын берген отанға, елге деген махаббат оты бар-тын. Олар Абайдың: Қайғы келсе, қарсы тұр, құлай берме, Қызық келсе, қызықпа, оңғаққа ерме, – деген өсиетіне сенетін еді. Бірақ, елдегі большевиктік тəртіпке қарсы кез-келген болар-болмас наразылықты зор күшпен басып жаншуға даяр тұрған саяси билік жағдайында еркін əдеби ойға да орын жоқ-тын. Соған байланысты ұлтшылдық ұстанымындағы қазақ жазушыларына жоғарыда айтылғандай эзоп тілін, яғни шындықты терең жасырып, астарлап айту əдісін игеруге тура келген еді. Мағжан ақын бастаған жаңа буын ұлт жазушылары бұл жолда табыссыз да емес-тін. Өмірге мазмұндық тұрғыдан жаңа да тұтас көркем шығармалар шоғыры келді. Енді осы «Табалдырық» ұстанымындағы шығармаларға тоқталайық. М.Жұмабаев 1938 жылғы 6 қаңтарда берген көрсетуінде қазақ қаламгерлері арасында «Алқа» платформасын белсенді түрде ұстанғандар ретінде Ж.Аймауытовты, А.Байтасовты, М.Əуезовты, Қ.Кемеңгеровты жəне І.Жансүгіровты атайды [30]. Бұл ретте ол Ж.Аймауытов пен А.Байтасовтың Ташкент басылымдарында бірнеше өткір мақалалар жариялағанын, ал І.Жансүгіровтың «Күйші», «Құлагер» жəне басқа шығармаларын «Табалдырық» жəне тарихи романтизм рухында жазғандығын мойындайды. Сонымен «Табалдырықта» баяндалған ұстанымдағы ұлт жазушылары «Алқа» түріндегі ұйымдарын құра алған жоқ, жаңа орнаған билік ондай əрекетке жол бермейтіндігін елдегі қалыптасқан саяси жағдай көрсетті. Сонымен бірге Мағжан ақын ұсынған идея тек ұсыныс күйінде қалып қойды деген тұжырымға келсек, онда «Табалдырық» ұстанымы арнасында өмірге келген қазақ көркем ойының біраз туындыларын түсіне алмағандыққа ұрынар едік. Біздің пікірімізше, жоғарыда Мағжан Жұмабаев атаған жазушылар қаламынан туған біраз туындыларды осы «Табалды-

рық» ұстанымындағы шығармалар шоғыры ретінде қарастыруға толық негіз бар. «Табалдырықта» Мағжан ақын ұсынған ұстанымды белсенді түрде талқыға салған Ташкенттегі «Ақжол» газеті болды. 1925 жылы газет беттерінде «Біздің сауалдарымыз (анкеттер)» деген рубрика мен əдебиеттегі процесті талдауға алған жазушы жəне журналистердің мақалалары тұрақты түрде жарық көріп тұрды. Газет ұйымдастырған бұл дискуссия арнасында Ж.Аймауытов, А.Байтасов, Ж.Сəрсенбин жəне басқа авторлардың материалдары жарияланды. Олар өз мақалаларында «қазақ əдебиеті жаңа заманда қандай мазмұн жəне бағытта даму алғаны жөн» деген сауалға жауап іздеді жəне олардың ортақ ұстанымы «қожалық құрған, билеп-төстеген үстем ұлттың əдебиеті мен төменшік, əлсіз, езілген, бодан ұлттың əдебиеті бір болмайды. Қазақ əдебиетінің ұлы орыс əдебиетінен айырмасы бар һəм болмақ» деген тұжырымға сайды, ал қазақ əдебиетіндегі ұлтшылдықтың толық өмірлік негізі бар, ал ол өмірлік негіздің бірден шайылып жоқ болмайтындығы сияқты, əдебиеттегі ұлтшылдық сезімнің де «тез заманда қала қою мүмкін емес» [31]. Ал қазақ ұлтшылдығын олар мынадай мазмұнда түсіндірді «қазақ ұлтшылдығы үстемдікті, бағындыруды көксеген, шегіне жеткен, озбыр ұлтшылдық емес, алдымен бас қорғауға, жансауға қылуға, жете алса теңдік алуға талпынған тіленші ұлтшылдық. Тұрмыс жүзінде уақ ұлттардың қалың бұқарасы теңгерілмей тұрғанда, ұлтшылдық жоғалмайды» [32]. Сонымен бірге, əдебиет пен өнердегі социалистік реализмді тек бір қара бояумен ғана түстеу орынсыз болып шығар еді. Өйткені, қарапайым еңбек адамы, оның тұрмыс-тіршілігі, игілігі, Мағжан ақын «Табалдырығында» дəл басып айтқанындай, əдебиеттен өзіне лайық орын алуға тиіс құндылық. Мағжан ақын атап көрсеткендей, «Табалдырық» ұстанымында І.Жансүгіровтың «Күйші» (1935 ж.) жəне «Құлагер» (1936 ж.) атты шығармалары бар. «Күйші» дастаны 1929 жылы жарық көрген «Күй» дастанынан соң өмірге келген [33]. «Күй» дастанындағы ойдың желісі «Бозінген» күйіне құрылған. Ақын онда бұл зарлы күйді тартқан Молықбай шал мен «жаны жылаулы жапан даланың» арасындағы үйлесімділікті көріп, «əлемнің əуеніне бермес ем-ау, қазақтың мұңын тартқан күйші шалын» деген тұжырымға келгенімен, бұл көңіл-күйін октябрьдің «қып-қызыл боп тасыған суымен» шайып, оның орнын даланы дүркіреткен жаңа социализм күйіне береді. Соған қарамастан, 1934 жылы Ілияс ақын зарлы күй тақырыбына қайта оралып, енді «Күйшіні» жазады. Олай болса, бұл күйші кім, ол тартқан күй не туралы баяндайды? «Күйшіде» жауаптан сұрау көп. «Күйшінің» астары қатпар-қатпар. Күйді сүйген, оны терең түсіне де білген қатыгез Қарашаш сұлу төре тұқымы. Ал тоқсан күй мен сұңғыла өнердің иесі, «бір өзіне барлық Үйсін

татымас» Күйші қара тобырдан. Яғни екеуінің арасында заман тұрғызған зəулім қабырға тұр. «Күйшіде» жауаптан сұрау көп дедік. Неге күй зарлы да, бірақ ол жеткен көңілге тəтті? Неге толғауы тоқсан күйдің бірі бəрінен артық? Неге өнердің хас жорғасы – күйші жігіт күйді сүйген сұлуға тең емес? Жалғыз ұлын аңға балап атып салған Арша мергеннің тағдыры неге қайғылы? Неге тоқсан күйді түсініп, қабыл алған Қарашаштай сұлу күйші жанынан қайнап шыққан жалғыз күйді түсіне алмайды?... Бұл қойылған сұраулардың бəріне бірдей жауап беру мүмкін емес, ол біздің қолымыздан да келмес, тек біреуіне ғана жауап беріп көрейік. Қасиетті домбыра, одан шыққан тоқсан күйдің бəрі бірдей інжу-маржан, адам жанының шетсіз де шексіз қырлары мен сəттері. Бірақ сол тоқсан күйден ерекше бір ғана күй бар, ол Азаттықтың күйі. «Күйшідегі» Кене ханның сүйікті қарындасы Қарашаш сұлуда бəрі бар: төрелік тек те, ерекше көрік те, билік те, дүние-мүлік те. Бірақ Ілияс ақын айтқандай басқа тоқсан күйден өзгеше азаттықтың күйін түсінбеген сұлу Қарашаш Күйші көзінде «қыз емес, албасты», «жыландай жиырылған кесіртке», «қара тастай суық». Ілияс ақын үшін Қарашаш билік, мүмкін ол патшалық болар, мүмкін ол кеңестік болар, қайсысы болса да ол билік. Ол жеке басты пенденің азаттығын сыйласа ғана, жеке тұлғаның еркіндігіне басты құндылық ретінде қараса ғана құрметті. «Адамның азат басы дəулет екен, өзінде ердің еркі – сəулет екен», олай болса «домбыра бостандықтың ырғағын тарт!» – дейді ақын. «Құлагер» бұл да күй. Ілияс ақын айтқандай «қазақтың қиялының жақсы аты», арғымағы. «Құлагер» зарының авторы Ақан сері, Ілияс ақын пікірінше «əулие болмаса да, безеген жан». Неліктен? Бұл сұрауға жауап беруді, жалпы Ақан тұлғасы мен шығармашылығының түпкі себебін түсіндіруді «Құлагер» авторы кейінгі тарихшыларға қалдырады [34]. Бұл мəселе тарихи зерттеу тақырыбы ретінде іргелі монографиялық еңбектерде қарастырылған, сондықтан да бұл арада тек жасалған негізгі тұжырымдармен ғана шектелейік. XVIII ғасырдың 50-жылдары Жоңғар қалмақтары біржола ығысқаннан кейінгі уақытта, басым түрде Орта жүз қазақтары жайлаған Арқа жерінде аз мезгілге болса да тыныштық орнап, мал шаруасына аса қолайлы бұл өлкеде қазақ ауылдары салыстырмалы түрде болса да, емін-еркін өсіп-өркендеу сəтін басынан кешірді. Емінеркін Арқадағы ғажап өмір туралы ертегідей түсінік қазақ санасында міне осы уақытта орын тепті. Бірақ бұл мезгіл де ұзаққа созылған жоқ. XIX ғасырдың 20–40-жылдарынан бастап, казак посёлкалары енді қазақтың қалың ішіне еніп, Көкшетау, Ақмола, Атбасар өңірлерінде орныға бастады. «Енді еркіндік заман жоқ, дұшпанның құрған торы бар. Ендігі жүрген жігіттің, маңдайында соры бар», – деп Шортанбай ақынның ой түйген заманы шамамен осы 5 – 5

мезгілге тұс келеді. Ақан сері мен Біржан салдың əндерін кернеген мұң аяқтың астынан сусып басқаға өтіп бара жатқан атамекен жер, сол жермен бірге кетпек еркіндікті жоқтаған елдің көңіл-күйін білдірсе керек. Ілияс ақынның Ақан серісінің сүйгені Ақмарқа сұлу да, мінгені Құлагер, жаттағаны жыр, жоқтағаны жер. Ақмарқаны ала алмағаны, Құлагерді төгілтіп өмірінің соңына дейін серік етіп жүре алмағаны, Көкшетау–Бурабайдай жерді ұстап тұра алмағаны үшін «алдымен өзін жазалаған», шерлі де мұңлы Ақан сері. Сөйтіп жалғыз қалған, қоғамнан шеттеп шыққан «артық адам» (лишний человек). Дегенмен, Ілияс ақынның айтпағы ол емес-тін. Оның айтпағы Ақанның Құлагері. Анығырақ айтсақ Құлагерге жоқтау. Қазақы көңіл оны түсіне алады. Арғымақ ат ер жігіттің қанаты, яғни ол қазақ ұғымында азаттықтың жалқы баламасы. Ілияс ақынның «Құлагері» азаттыққа айтылған жоқтаудай оқылатындығы да сондықтан. Мағжан ақынның 1937 жылы Алматыға келіп, Жансүгіровтің «Күйшісі» мен «Құлагерін» оқығанда, оның«Алқа» «платформасы арнасында үлкен жігермен ізденіс жасағандығына көзім жетті» дегенде айтқалы отырған негізгі ойы да осы болса керек. Ілияс ақынның көздегені «Құлагерін» жоқтап күңіренген Ақан серінің бейнесі арқылы азаттығына қолы жетпеген қазақтың шерменде көңілін білдіру еді. Ал, осы «Табалдырық» манифесін жазып, «Алқа» ұйымын құруды ойластырған Мағжан ақын осы мезгілде өзі ұсынған ұстанымда шығармалар жазды ма? Ақынның 1925 жылдан кейінгі шығармашылық тағдыры жеңіл-желпі қалыптаспағандығын аңғару қиынға түспейді. Осы жылғы мамырда партияның Қазақ өлкелік комитетінің атына И.Сталиннің «Ақжол» газетінің саяси ұстанымына байланысты жолдаған хатынан соң алаштық зиялылардың жағдайы бұрынғыдан күрделене түсті. Олар Мəскеу, Ташкент, Қызылорда жəне басқа орталықтардағы баспа жəне редакция ісіндегі қызметтерінен босатылды. Мəскеудегі Орталық баспадағы қызметінен Ə.Бөкейханов та кетірілді. «Ақжол» жəне «Еңбекші қазақ» газеттерінің редакциясында қызметте жүрген Алаш қозғалысына қатынасы бар деп танылған шығармашылық иелері жұмыссыз қалды. Басқаша айтқанда, «ұлтшыл» ұстанымдағы жазушыларды ашық түрде қудалау басталып кетті. Міне, осы елде қалыптаса бастаған жаңа саяси жағдайды есепке алғанда Мағжан ақынның астарлы оймен біршама еркін жазған соңғы көлемді шығармаларының бірі – «Жүсіп хан». Ақынның 1988 жылы жарық көрген шығармалар жинағында бұл поэма 1924 жылғы қазан айында жазылған деп көрсетілген [35]. Бұл мезгілде Мағжан ақын Мəскеудегі Орталық баспаның қазақ секциясында қызметте жүрді. Осы жылдары ақынмен қызметтес болған ұлт зиялыларының бірі мынадай пікір білдіреді: «Орталық баспаның қазақ

секциясының қызметінде алашордалық ұстаным басымдылық алды. Н. Төреқұлов (секция басшысы – авт.) əрқашанда Бөкейхановтың ұсыныстарына қолдау көрсетті. Төреқұловтың өзі де халық əдебиетінің үлгілерін жақсы көретін. Олардың қайсыбірлеріне өз атынан мақтау сөздер мен кіріспе жазатын (мəселен, «Кенесары – Наурызбай» атты тарихи жырға, «Мың бір мақал» жинағына, Шығыс баспасы, 1923 ж.). Ол неше түрлі ертегілерді ұнататын. Мəселен, Иран өмірінен алынған өте екіұшты, астарлы жəне контрреволюциялық мазмұндағы ертегі негізінде М.Жұмабаев «Жүсіп хан» деген поэмасын соның тапсырысымен жазды. Бұл ертегі баспадан 1926-1927 жылдары жарық көрді. Мен ол шығарманың жариялануына қарсы болдым» [36]. Шынымен, бұл көрсетуде айтылғандай, «Жүсіп хан» дастаны астарлы, эзоптық тілмен жазылған, сол мезгілдегі ойлы оқырманға айтары көп шығарма еді. Поэмада өткінші «бір сəтке» хан тағына отырған Жүсіп хан жедел түрде кедей-кепшіктің пайдасына тəркілеу (конфискация) шараларын жүргізеді. ...Жарлықты Жүкең жаудырды, Уəзірді жер аударды, Қазының басын алдырды. Машайығын, молдасын, Қойқаңдаған қолбасын, Абақтыға салдырды. Мұналық талай мұңдардың, Елді сорған сұмдардың, Қырықтырды басын түймедей. Байларды айдап жиғызды, Тұмылдырық кигізді «Уһ!» – деді көп кедей [37]. Сөйтіп, Жүсіп хан «өңшең залым, кезептен еңбекші елді аршыды». Бірақ, парадокс сонда, кедей-кепшікке «мереке» əкелген бұл шара қоғамдық өмірдің заңдылықтарына қайшы келетін еді. Сондықтан да «донкихот» Жүсіп ханның билігі он-ақ күнге созылды. Тəркілеуден «тірі қалған төбеттер» есін жиып оныншы күні Жүсіпті тағында өлтірді. Ал байтақ ел ше, енді ол жетім. Болған істі көріп, аз «түнеріп тұрды да, «Қап!» – деп санын ұрды да, үн-түн жоқ» тарап кете барды. Белсенділігі осымен аяқталды. Ресейдегі революциялық өзгерістерді көз алдынан өткізген Мағжан ақын 1924 жылы-ақ бұл аласапыранның соңы осы Иран ертегісіндегідей шындыққа ұласпайды ма? деген сауалды көлденең тартады. Бұл ретте біз профессор Ш.Елеукеновтың Жүсіп хан мен И.Сталин арасынан ұқсастық іздеуіне толық қосыламыз [38]. Егер поэма кейіпкері Жүсіптің есімі ислам

дініндегі Юсуф жəне библиядағы Иосиф пайғамбарлардың есімінен бастау алатындығын, сондай-ақ Кеңестер Одағының басшысы Сталиннің де есімінің Иосиф екендігін, елдегі тəркілеу саясатының соның басшылығымен жүргендігін еске алсақ, онда Мағжан ақынның «Жүсіп хан» аталатын жоғарыда баяндалған мазмұндағы поэма жазып, оны Мəскеуде жариялап, қандай тəуекелге барғандығын аңғару мүлдем қиынға түспейді. Қорытынды. Кезінде тергеу материалдарында «Табалдырық» «платформа» аталған. «Платформа» – француз сөзі, егер оның саяси мағынасын алсақ – белгілі бір саяси партияның, қоғамдық ұйымның, топтың əрекет бағдарламасы дегенді білдіреді [39]. Өткен ғасырдың 20–30 жылдары елімізде жаппай репрессия саясаты жүргізілген мезгілде Алаш зиялылары, үстінен жүргізілген сот процесі ба - рысында тергеушілер бұл құжатқа мүмкін болғанша саяси реңк, астар беріп, оны Кеңестік билік пен Коммунистік идеологияға қарсы қазақ ұлтшылдарының ортақ бағдарламалық құжаты ретінде қарастыруға тырысып «платформа» деп атады. Яғни «Табалдырық» большевиктер платформасына қарсы қойылған қазақ ұлтшылдарының платформасы. Ал Мағжан ақын болса өз шығармасына бағдарлама немесе платформа деп ат қоймаған. Қалыптасқан жағдайға қарағанда ақында ондай мүмкіндік болмаған да сияқты. «Табалдырық» жай, ағымдағы шығарма емес. Ол қоғамдағы күрделі де түбегейлі саяси, əлеуметтік жəне рухани өзгерістер жағдайында өмірге келген туынды. Оны өмірге əкелген сол тарихи мезгілде илеуге түскен қазақ шындығы. Ресей империясында қазан революциясы жеңіп, кеңестік билік орнағаннан кейінгі уақытта В.И. Ленин бастаған большевиктер партиясы социализм атанған қоғамдық жүйені енгізе бастады. Қазақ қоғамы империяның орыс халқы сияқты жаңа саяси жəне экономикалық жүйені қабылдауға тіптен де даяр емес-тін. Сондықтан да большевиктер үкіметі көздеген мақсатына тек күшке сүйене отырып қана жете алатын еді. Жаңа саяси тəртіпке күштеп көндіру əрекеті рухани өмір, мəдениет саласында да жүрді. Шығармашылықтағы қазақ зиялыларының белсенді бөлігі мұндай зорлыққа қарсылықпен жауап берді. 1924 жылдың соңы жəне 1925 жылдың алғашқы күндері жазылған Мағжан Жұмабаевтың «Табалдырық» аталатын шығармасы міне осы елде тоталитарлық билік жүйесін орнату жолына түскен большевиктік идеологияға қарсы əдеби ағымның негізін қалады, соның нəтижесінде 1917 жылдан кейінгі оқиғаларға қатысты алаштық саяси топтың көзқарасын білдірген шығармалар шоғыры өмірге келді. Эзоптық тіл мен əдіске негізделген бұл əдебиеттегі ағымды біз «Қарсылық əдебиеті» атауды жөн деп білеміз. «Табалдырықтың» Коммунистік Орталықтың империядағы қазақ сияқты халықтардың қоғамдық өмірдегі ұлттық ерекшеліктерін есепке алмас-

1. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., 011494 - іс, 6-т., 177-178 пп. 30. Сонда, 6-қ., 09797-іс, 87-п. 31. Жұртбай Т. Алаш ақиықтары. – Алматы, – 2006. – 43 б. 32. Сонда, 59 б. 33. Жансүгіров І. Көп томдық шығармалар жинағы. 3-т. Поэмалар. – Алматы, – 2004. – 405 б. 34. Сонда, 318 б.: «Арқада Ақанды айтқан əңгіме көп, Қылады оны əулие əлде не деп, Əулие болмаса да безеген жан, Неліктен? Тарихшылар табар себеп» 35. Жұмабаев М. Шығармалары. – Алматы, – 1989. – 441 б. 36. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., 011494-іс, 3-т., 240 п. 37. Жұмабаев М. Аталған кітап, – 265 б. 38. Елеукенов Ш. «Олар қандай, мен қандай...». // Қазақ əдебиеті, – 2010 ж. 9 шілде. 39. Словарь иностранных слов. – М., – 1988. – 392.с. §3. ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТҰЛЫ: АДАМНЫҢ ҰЛТЫ КӨРКЕЙСЕ, ӨЗІ ДЕ КӨРКЕЙЕДІ Проклинаю судьбу, создавшую меня жалким сыном этого жалкого народа! Ж.Аймауытов. (Из протокола допроса) 20-жылдардың орта тұсынан бастап, саяси жүйе қазақ қаламгерлерін ұлтшылдық ұстанымынан қайтару ісін түрлі қиянатты шараларға бару арқылы қолға алды, осы мақсатта перманентті сот процестерін өрбіту, зиялыларды түрлі мезгілге соттау немесе өлім жазасына кесу актілері іске асырылды. Бұл ретте шығармашылықтағы ұлттық, ұстанымды аса жоғары дəрежеде, өзінің зор талантына сай жігермен орнықтыруға күш салған Жүсіпбек Аймауытұлының тағдыры ұлттық руханиятқа жасалған қиянаттың нақты көрінісі еді. Ж.Аймауытұлы үшін оның қазақ ұлт-азаттық қозғалысындағы басқа да замандастары сияқты ұлттық бостандық идеясы бірінші кезекте тұрды. Бұл ұстанымын ол жасырған да емес. Солай болуға тиіс екендігіне сенімді болды. «Бір халықтың ұлтшыл адамдары көбейсе, – деп жазды ол, – ұлты үшін жанын салып, сол ұлтты көркейтуге тырыспақ. Адамның өз басының көркеюімен ұлты көркеймейді, ұлты көркейсе, өзі де көркейеді. Бір ұлт бақытты болса, ол бақыт сол халықтың ішіндегі адамдарына да ортақ. Ұлтшыл болу – адамшылық ісі емес, заманның ісі». Бұл бостандық үшін жалпыұлттық күрес кезеңіндегі шығармашылық иесінің бағдарламалық ұстанымы болатын. Ел азаматтарының

бойындағы мұндай сезімді Мағжан ақын айтқандай «аспандағы лаулап жанған отпен» ғана теңеуге болатын еді. Империяшыл ұстанымдағы қара пиғылды күштер оны бірден таныды, таныды да тезірек сөндіруге ұмтылды. Ж.Аймауытұлы қазақ қаламгерлерінің сағын сындыру мақсатында ұйымдастырлыған екі бірдей соттың (1924–1926, 1928–1930) құрбаны болды [1]. Ал Жүсекеңнің 1930-жылы Мəскеуде атылуының басты себебі де оның жасап қойған қылмысына байланысты емес-тін. Жазушының ондай қылмысы болған күнде саяси полиция үлкен шумен əлемге жар салған болар еді. Атылуының басты себебі оның талантты қаламгер ретінде ұстанған ұлтшылдық бағытына байланысты болғаны ешқандай да күмəн тудырмайды. ОГПУ тергеушілері бұл ретте империя мүддесін қорғаушылар рөлін соңына дейін атқарды. Олар Ж.Аймауытұлы егер тірі қалып, өмір сүрген күнде совет өкіметі тарапынан ұлт руханиятына жасалынған қиянаттың жазушы қаламы арқылы көркем полотноға айналуы əбден мүмкін екендігін түсінді. «Ақбілек» сияқты шығарманың авторының қолынан ол келетін еді. Бұл біріншіден. Екіншіден, ОГПУ – КГБ бұл саяси-идеологиялық жүйе. Оның қызметі империяның сол өткінші кезеңдегі жауларымен күрес жүргізумен шектелген жоқ-тын. Ол империяның қарсыластарымен күресте мемлекеттің ертеңгі күніне де қатысты шешімдер қабылдап, оны іске асыруды есінен шығарған емес. Сондай-ақ ол идеологиялық қызметін жабық түрде жүргізетін мекеме рөлін қатар алып жүрді. Бұл мекеменің қазақ қоғамындағы əулеттерге қатысты репрессиялық шаралары осындай тұжырымға жетелейді. Бұл тұрғыдан алғанда патшалық Ресей мен Советтер Одағындағы құпия полиция қызметі өзара сабақтастыққа негізделді. Саяси жүйелердің ауысуы немесе ұстанымдық тұрғыдан өзгерістерге ұшырауы құпия полиция қызметінің жалпыимпериялық мазмұнына түбегейлі бетбұрыс əкелген емес. Мəскеудегі ОГПУ басшылығына Ж.Аймауытұлын өлім жазасына кесу сол тарихи кезеңде империя көлемінде «тым» белсенділік танытқан қазақ зиялылары мен қаламгерлерін ұлтшылдық ұстанымынан қайтару үшін қажет болды. Жүсіпбек Аймауытұлы 1917 жылдың алғашқы айларынан бастап өмірінің соңына дейін саналы түрде ұлт-азаттық идеологиясы арнасында ғана болып қойған жоқ, бұл бағдарламалық ұстанымның жалпы қазақ халқын мойындаған ең белсенді де беделді жаршыларының алдыңғы сапында болды. Тап осы күрделі тарихи мезгілдегі қоғамдық өзгерістерге қатысты өзінің көзқарасы туралы 1929 жылы ОГПУ тергеушілеріне берген көрсетуінде мынадай ойды айтты: «Мені не үшін айыпты санауға болса, ол əрине – ұлтшылдығым үшін. Бірақ менің ұлтшылдығым ерекше, тіптен қайғылы сипатта болды деуге келеді. Бəрі неден басталды: ақпан революциясының жеңісімен жалпы жұртты құшағына алған ұлттық

сілкініс сол тұстағы қазақ жастарын да елітті. Соларға үн қосып, мен де ұлт еркіндігін жырладым... Іштей байды, құлақты жек көрдім, ал іс жүзінде ұлтшылдық жағында болдым. Қазақ халқының ауыр халі, надандығы менің жүрегімде аяушылық сезімін туғызды, ал оның тіршілігі мен мінезіндегі жағымсыз қылықтары зығырданымды қайнатып, жеккөрушілік отын жақты. Мен оның жағымсыз мінезін, салт дəстүрін, діншілдігін, қысқартып айтқанда, ескіден қалған жат қылықтарына қарсы болдым, сондықтан да кейбір ұлтшыл ақын жазушылар сияқты бұрынғы хандар мен батырларды дəріптеуден өзімді алыс ұстадым», – деген пікірін білдіре келіп, ойын мынадай көңіл аударуға тұрарлық тұжырыммен жалғастырады: «Менің түсінігімше қазақ ұлты өз бетінше дербес тұра алмайды, ол сыртқы қолдауға мұқтаж оны өз бетінше қалдырсаң көш бастаушылары билік үшін бірін бірі жеп қоюға даяр. Мұндай жағдай оның тарихынан байқалады, оның мəдени жəне экономикалық дəреже деңгейінен, ұлттық қозғалыс тəжірибесінен туындайды» [2]. Жүсіпбек Аймауытұлының бұл тұжырымынан туған елінің қайғылы кемшілігіне айналған ұлттық мінезінің əлсіз қырына байланысты айтқан үлкен өкінішінің табы байқалады. Сонымен бірге Ж.Аймауытұлы көзқарасындағы мынадай ерекшелікті байқау қиын емес. Жазушы сол тарихи кезеңде өмір сүрген кейбір қаламгерлер сияқты əсіре қызыл тапшыл бағытты ұстанған емес. Ол нағыз талант иесіне тəн, жігері мен жалпы ұлтқа тиесілі қадір-қасиеттер мен құндылықтарды құрметтеу мен дəріптеу жағында болды. Тергеу барысында берген жауабында ол «менің бір жағынан кедейлерге жаным ашыды, оларды өз шығармаларымның кейіпкері етіп жаздым. Ал екінші жағынан ұлтшылдық көңіл-күйім кейде басым түсіп жатты. Сондықтан да сыншыларымыздың мені жазушылардың қай тобына, яғни, төңкерісшілдер жағына ма, жоқ əлде ұлтшылдар жағына ма, жоқ əлде жолбикелер тобына жатқызарын білмей абдырғаны бар. Ал өзімнің түсінігімше идеологиялық ауытқушылық пен төңкерісшілдік Сейфуллин, Мұқанов, Майлин сияқты жазушыларда қанша болса, менде де сондай. Рас, олардың қайсыбіреулерінде құр даурықпа сөз көбірек, ал менде болса өмір шындығы, көркемдік басымырақ. Айырмашылық сол ғана...» [3]. Жүсіпбек Аймауытұлы өзінің талантына, жазған шығармаларының рухани қуатына сенген, өз қабілет-қарымын, басқаша айтқанда өз бағасын адаспай, мейлінше дəл түсінген талант. Өз шығармашылығында ұстанған теориялық концепциясының туралығына оның адамгершілік мазмұн-астарына кəміл сенген ол, ОГПУ-дың шығыс бөліміне хат жолдап: «Соңғы уақытта мен жанымды жеген азапты ойларым мен тербеністерімді кейінге ысырып тап жазушысы болуға бел будым. Сонда байқағаным: жаңа ұстанымға өтуді қалау аз екен, өту үшін терең сенім мен ниеттің тазалығы қа-

жет. Ол үшін өзің де сол құрылысшылар қатарында болып, қайнаған өмірге құлшына араласып кетуің керек... Осы айтылғандарды баяндай отырып мен Шығыс бөлімінен бірнеше əңгімелерім мен фельетондарымды орыс тіліне аудартып, олармен танысуды өтінемін, сол арқылы осы өтінішімде баяндалған ойларымның шын екендігіне көз жеткізуге болады. Егер бəрін аударту мүмкін емес деп тапсаңыздар, онда ең болмаса бірнеше əңгімелерімді ғана, мəселен: 1) Тастамақ қойшы; 2) Кузьма; 3) Жидебайдың баяндамасы; 4) Жарыққа жыр; 5) Что это, если не переменность?; 6) Плохой туман (детская сказка); 7) Красная юрта, красная девица сияқты шығармаларымды. Бұл шығармаларымның бəрі де сіздерде бар. Егер рұқсат берсеңіздер, оларды өзім-ақ аударып берер едім, аударманың дəлдігін біреуге тексертіп алуға болады. Мен қазақ жазушылары мен ақындарының бірде біреуінің «Жарыққа жыр», «Жаман тұман» жəне «Қызыл үй, қызыл қыз» сияқты қарапайым да əсерлі жəне иланымды шығармалар жазбағандығына сенімдімін. (Əрине, олар орыс тіліне аударылғанда алғашқы нəрінен біраз айрылады). Мен, əрине, совет өкіметіне адал ниетпен пайдалы қызмет жасап, өз тағдырымды еңбекшілер табымен байланыстырып, оның арманы мен тілегін көркем образдар арқылы берсем деймін. Бұл менің жүрек жарды сөзім. Мені БК(б)П партиясынан ажыратып, бақытсыз халықтың бақытсыз ұлы етіп жаратқан тағдырыма налимын!» [4]. Ж.Аймауытұлы ОГПУ коллегиясының (Мəскеудегі) 1930 жылғы 4-сəуір - дегі шешімімен ату жазасына кесілді. Жазушыға мынадай мазмұндағы кінə тағылды: 1) М.Дулатұлы басқарған қазақтардың антисоветтік жасырын ұйымының қызметіне белсенді түрде атсалысты; 2) 1928 жылы БК(б)П Орталық Комитетінің мүшесі Голощекинді жоюға байланысты мəселені талқылауға қатынасқан; 3) 1927–1928 ж.ж. Совет өкіметіне қарсы қарулы көтерілістер даярлау үшін далаға кетуге даярлық жасаған [5]. Ж.Аймауытов ақтық сөзінде бұл тағылған кінəларды мойындаудан бас тартқан. Жазушының антисоветтік жасырын ұйымға қатысқандығын растайтын құжаттық жəне басқа материалдар жоқ болатын, ондай дəлелді мəскеулік тергеу орындары келтіре алған жоқ та еді. Дегенмен, мəскеулік саяси полиция Ж.Аймауытовқа байланысты ауыр жаза қолдануды тура көрді [6]. Смағұл Сəдуақасұлы «Əдебиет əңгімелері» аталатын мақаласында əсіре қызыл тапшылдық ұстанымға қарсы шығып «Жүсіпбек пен Мұхтарды жоқ қылу осы күнгі қазақ əдебиетінің бір қолы мен бір аяғын кесіп тастаумен бір есеп» [7], – деп жазған еді (1927 ж.). Пролетариат диктатурасы аталған өкіметтің əдеби шығарма мен жазушыларға байланысты өз өлшемі болды. Ал Ж.Аймауытұлына байланысты шығарған үкімі,

əрине, қазақ ұлт-азаттық қозғалысына байланысты шығарылған үкім болатын. Араға отыз жеті жыл салып, яғни 1967 жылы Жүсіпбек Аймауытұлы - ның туысы Алматы қаласының тұрғыны пенсионер С.Оқасов КПСС Орталық Комитетінің хатшысы П.Н. Демичевке «көзқарасындағы қайшылықтарға байланысты» атылған талантты жазушының осы уақытқа дейін «республикадағы кітапханалардың бірде-біреуінде шығармаларының жоқ екендігі» түсініксіз жағдай, Ж.Аймауытовтың ісін қайта қарап, тиісті орындарға ақтау жөнінде тапсырма беруін өтінеді [8]. Советтер одағының Бас прокуратурасынан С.Оқасовтың атына келген хатта (1967 ж. 5 сəуір) «тексеру барысында анықталғанындай Ж.Аймауытов 1930 жылы 4 сəуірде антисоветтік ұлтшылдық ұйымының мүшесі болғаны үшін ату жазасына тура кесілген, соған байланысты оны ақтауға ешқандай да негіз жоқ», [9] – деген жауап жазылған еді. Ескертулер 1. Қойгелдиев М. «Басқа табар елім жоқ!» // Қазақ əдебиеті. – 1996 ж. 6 ақпан.; Алаш қозғалысы. 2-кітап. – Алматы. – 2017. – 341-349 б.б. 2. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., арх. №011494, 3-т., 34-34обпп. 3. Сонда, 35–35обпп. 4. Сонда, 36 п. 5. ГАРФ. 8131-қ., 36-т., 1708-іс, 16-23 пп. 6. Сонда, 29-30 пп. 7. Сəдуақасұлы С. Екі томдық шығармалар жинағы. 1-т., – Алматы, – 2003. – 255 б. 8. Сонда, 2-3 пп. 9. Сонда, 23 п. §4. МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ: ҚАЗАН ТӨҢКЕРІСІ – БІЗ ҮШІН ЕУРОПА ТАРИХЫ ТУДЫРҒАН ЖАТ ТӨҢКЕРІС Əдебиеттегі ұлтшылдық – заман сұранысына берілген жауап-тын. Өткен ХХ ғасырдың 60-жылдары Қазақстан басшылығының атына Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығына байланысты Коммунистік партия тарапынан салынған тыйымның күшін жою туралы екі ұсыныс келіп түсті. Оның алғашқысы С.М. Киров атындағы қазақ университетінің профессорлары атынан (1968) [1], ал екіншісі Башқұртстанның Халық жазушысы Сайфи Құдаштың атынан (1969) [2] еді. Қазақ университеті профессорлары арасынан, əсіресе, белсенділік танытқан Орыс филологиясы кафедрасының меңгерушісі Хатмолла Махмудов еді. Əдебиетші М.Жұма-

баевтың шығармашылығына арналған «Казахский лирик» аталатын мақаласында ақынның «Айға» деп аталатын өлеңіндегі: Кең дала, көресің ғой, ана жақтан Жібектей жасыл шөптер бетін жапқан. Асқар тау, балдан тəтті сулары бар, Əне, сол анам еді мені тапқан..., – деген оның бүкіл шығармашылығына беташар боларлық жолдардан бастап, «ақын шығармашылығын нақты тарихи шындықпен, яғни сол бір қазақ халқының өміріне бұрын болмаған ұлы əлеуметтік сілкіністер ала келген оның қоғамдық-экономикалық тіршілігіндегі бетбұрыстармен органикалық байланыста қараған жөн. Сол кезеңдегі қалыптасқан нақты жағдайды есепке алу арқылы ғана Мағжан Жұмабаев шығармашылығына тура түсінуге қажет кілтті табуға болады», – деген астарлы тұжырымын баяндап, «халықтар түрмесі» атанған Ресейдің ұлттық шет аймақтарындағы ең алдыңғы, прогресшіл нəрселердің бəрі де ұлт-азаттық қозғалыстармен байланыста өмірге келгендігін, Мағжан ақын да барлық шығармаларында елін білім мен азаттыққа шақырғандығы, ал мұның өзі құбылыс екендігін тура түсінуге шақырды. «Ұмыттырудың да өлім сияқты екі жолы бар: табиғи жəне зорлық арқылы. Мағжан шығармашылық қуаты тасыған шағында советтік билік тарапынан өлтірілді. Бүгін оның есімі толық ақталған. Ақынның поэтикалық мұрасын оқырманға қайтаратын уақыт жетті» [3], – деп жазды. Екінші хаттың иесі башқұрт елінің халық жазушысы Сайфи Құдаш Қазақстан Компратиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Д.А. Қонаевқа жолдаған хатында Қазақстан өзіне ыстық, екінші отаны екендігін, осында «өз университеттерінен өткендігін, сондықтан да қазақ əдебиетіне байланысты ерекше ықыласын жеткізіп, осы əдебиеттегі Абай дəстүрін жалғастырушы Мағжан ақынды шығармашылық тұрғыдан «қамауда ұстаудың» əділетсіздікке жол берумен тең екендігіне назар аударады. Бұл жағдайдың нақты көрінісі ретінде 1968 жылы қарашада Қазақ университетінде өткен жиналысты Мағжан ақынның екі томдық шығармалар жинағын баспадан шығаруға байланысты қабылданған шешімді Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті тарапынан «саяси қате» ретінде бағалағандығы өкінішті екендігін айтады. Сайфи Құдаш «Тоқсанның тобын» жазған Мағжан ақынның: «Жырладым елді жалпылап, Жасырмай, жүзді жоқтадым. Тоқсанға енді тоқтадым... Бұл арада Мағжан ақын «жүзден тоқсан» деп еңбекші халықты, ал «он» деп алаштық зиялыларды айтып, билікке большевиктік идеологияны мойындайтынын білдіріп отыр. Дегенмен, ол оған дейін «жасырмай, жүзді жоқтадым» деп ескертеді, яғни таптық емес, жалпыұлттық позицияда тұрғандығын көрсетеді. «Тоқсаннан сонау он аулақ, сонау оннан мен ау-

лақ, мен тоқсанмен біргемін» [4], – деген сөзіне билік бəрібір сенген жоқ. Неге сенбеді? Деген сұрау қойып оған «оның жалғыз ғана себебі бар, ол ақынның ұлтшыл ұстанымды болғандығы» деген жауабын береді. Əбден дəлелді де дəл жауап. Совет өкіметі мен Коммунистік партияның ешуақытта бітіспес бір жауы – қазақ ұлтшылдығы болды. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысының туын ұстаған ақынның ұлт мəселесінде большевизммен ымыраға келуі тіптен де мүмкін емес-тін. Бұл басы ашық нəрсе болатын. Бұл ақиқатты екі жақ та қатесіз анық түсінді. Жүсіпбек Аймауытұлының, Мағжан Жұмабайұлының атылып кетуінің түп-төркінінде осы бітіспес ұстаным жатты. Совет өкіметі өмірінің соңына дейін қазақ жазушыларын мынадай жікке бөліп ұстады: социалистік реализм, яғни интернационалдық жəне ұлттық ұстанымдағылар деген мағынада. Бұл арада «ұлттық ұстанымдағылар» деген сөзді ассимиляция саясатына қарсылар деген мығынада түсінген дұрыс. Сайфи Құдаш кезінде советтік идеологияны қабылдай алмаған И.А. Бу нин жəне А.И. Куприн сияқты ұлы орыс жазушылары шығармаларына салынған тыйымның советтік идеология тарапынан алынып тасталып, бұл ұстанымның Мағжан, Ахмет, Міржақып, Жүсіпбек шығармашылығына қатысты күшін жоя қоймағандығын ашық болмаса да, астарлы түрде осы қазақ ұлтшылдығымен тікелей байланысты болып отырғандығын меңзейді. Осы ретте, енді мынадай бір мəселеге тоқталуға тура келеді. Қазақстан билігі алдында Мағжан ақынның шығармашылығын қазақ оқырманына қайтару мəселесінде неге татар жəне башқұрт зиялылары белсенділік танытты деген сұрау туады. Бұл жағдайдың астарында жатқан нəрсе тағы да сол баяғы «қазақ ұлтшылдығы» еді. Коммунистік партия, совет өкіметі қазақ зиялыларын ұлтына қатысты ақиқатты ашық айту құқынан біржола айырған-тын. С.Құдаш осы жағдайға байланысты «бұл хатты жазуға түрткі салған менің қазақ достарым болды» [5], – деп ескертеді. Жалпы революциядан кейінгі шамамен он жылдықта қазақ зиялылары өз пікірлері мен ұстанымдарын анық жəне батыл білдірулерімен ерекшеленді. Мұндай жағдай олардың біріншіден тұлғалық ірілігіне байланысты болса, екіншіден, əлі де болса советтік идеологиялық аппараттың зорлығына сына қоймағандығы еді. Ал бұл буында артындағы жұртының атынан айтылуға тиіс ойлар мен тұжырымдар аз емес-тін. Сондай тұжырымдардың бірін Ахаң 1929 жылы Мəскеудегі Бутырка түрмесінде жатып білдірді. «Я считаю, – деп көрсетті ол 1929 ж. 25 желтоқсанда тергеуші Павловқа берген жауабында – что современная политика власти в отношении к Казахстану не ведет к подъему его хозяйственной мощи, т.к. во первых, казахи не привыкли к столь высоким налогам с одной стороны, с другой перераспределения земучастков отчасти устраивает бедноту, но не устраивает, не обеспечивает рост середнячества. Исправить это может, т.е.

может стимулировать укрепление хозяйств казахов уменьшение налога, обеспечение землей середнячства, и т.д.» [6]. А.Байтұрсынұлы тарапынан айтылған бұл пікір қазақ қоғамының өмірін іштей терең білетін жəне оған жаны ашитын тұлғаның пікірі еді. Бұл айтылған пікірде сондай-ақ кішкентай да қателік жоқ-тын. Қайраткердің бұл жасаған тұжырымының дəлдігін араға бар болғаны 2-3 жыл салып жеткен аштық көрсетіп берді. Қайраткердің қазақ жерінде орнаған советтік биліктің отарлық сипатына байланысты жасаған тұжырымы да шындықтан алыс емес-тін. Алаш қайраткерлерін тергеу ісінде ерекше көзге түскен Саенко 1929 жылы куəгер ретінде Қазақ халық ағарту институтында (КИНО) оқыған Əбдрахимов Ерғазыдан осы оқу орнында оқытушылық қызметте болған А.Байтұрсынұлы туралы көрсету алады. Бұрынғы студент көрсетуінде мынадай мəлімет береді. 1927 жылы 7 қаңтарда «Мəдениет тарихы курсынан» сабақ беретін А.Бай - тұрсынұлы студенттерге «Мемлекетте диктатура орнаған. Оны жою мүмкін ба, жоқ мүмкін емес па?», – деген сұрау қояды. Қойылған сұрауды талқылау студенттер арасында дикуссияға ұласады. Қортынды сөзінде А.Байтұрсынұлы диктатура туралы мəселеге жауап беру қазір мүмкін емес деген ойды айтады. Өйткені ертең не болатынын болжау қиын. Ал коммунизмнің мүмкіндігі туралы айту үшін тəжірибеге, үлгіге сүйенген жөн. Мұндай үлгіні бізге кім көрсетеді? Əрине, коммунистер. «Олар мұндай үлгіні көрсетіп отыр ма?» деген сұрау қойып, оған «жоқ, олар мұндай үлгіні көрсетіп отырған жоқ. Мəселен, институттың (КИНО) оқу ғимараты жоқ, ал Қазақ атқару комитетінің төрағасы жалғыз өзі бірнеше бөлмені ұстап отыр» деген жауапты өзі береді. «Мəселен, – деп жалғастырады сөзін Ахаң, – газеттер Мəскеуде тұрғын үйлер салу жоспарланғанын жазды, жаңадан жүз тұрғын үй салмақ. Неге осы құрылысты бүтіндей Мəскеуде салу жоспарланған, неге, мəселен, Қызылордада емес? Бізде мұнда тұрғын үйге деген тапшылық зор, ал үйлер үлкен қарқынмен Мəскеуде салынады». Осы арада Байтұрсынұлы маған қарап «Сен марксист болғың келеді, осы ретте, мəселен, айта қойшы Ан - глияда тау-кен жұмысшыларды ереуілге шықты, ереуіл пролетариат диктатурасының орнауымен аяқталады ма? Жарайды, жұмысшылар билікті өз қолдарына алды делік, билік алған бетте олар Индияға бостандық береді деп ойлайсыз ба? Əрине, бермейді. Өйткені Индия Англия үшін сауын сиыр ғой!» – деген пікірмен сөзін аяқтады [7]. Өмір сияқты, биліктегі жүйемен күрес те күрделі процесс. Мəселен, алғашқы аға буын зиялылар, азаттық күрестің бастау кезінде тұрған Əлихан, Ахмет жəне Міржақып өмірлерінің соңын азапты жағдайда, абақтыда өткізіп, алған ұстанымдарында көз жұмды. Мүмкін осы алғашқы буын-

түсіністік туғызу болмақ. Əрине, менің бұл лирикалық шегінісімнің көрсетуіме қатысы да жоқ шығар, дегенмен ол мені жəне менің бұдан кейінгі өмірлік жолымды тура түсінуге қажет кілт есебінде, егер тағдыр, əрине, ол жолды жалғастыруға мүмкіндік беріп жатса» – деп жазды. Ақын осы көрсетуінде 1931 жылдан бері жеті жыл бойы Соловецк жəне Сібір лагерлерінде жүріп өзінің өткен өмір жолына толық селқостық қалыптасқанын, соған байланысты Қазақстаннан ешкіммен хат алыспағандығын, олармен саналы түрде байланысын үзгенін, тек əйелі Зылихаға ғана Ленинград облысына келіп тұрды өтінгенін, бұл өтінішін зайыбы қош көріп, өзі қамаудан босанып шыққанша Ленинградта, Ленинград түбінде бір өзі орыс отбасыларында тұрғандығын баяндайды. Зылихаға мəлімет алуға қазақтардан анда санда Тіл институтының аспиранты Əлкей Марғұлановтың ғана келгендігін жазады. Бұрынғы жолдастарынан тек Ə.Бөкейхановтың ғана бірнеше открытка жолдап, жылы сөздерімен қолдау көрсеткенін, бірақ өзінің лагерь жағдайында оған жауап жаза алмағанын, əйелінің Мəскеуде Е.П. Пешковамен кездесуге барғанда Ə.Бөкейхановпен екі мəрте жолыққаны туралы мəлімет береді. Бұл фактілердің, əрине, тергеушінің талабы бойынша баяндалғанын түсінуге болады. Шамамен 1934 жылы Мағжан Мəскеуде қызыл профессура институтында оқуда жүрген С.Мұқановтан хат алады [8]. Ол жөнінде ақын «1934 жылы (ұмытпасам) Мəскеудегі Сəбит Мұқановтан хат алдым. Ол хатында менің шығармашылығымды қазақ буржуазиялық поэзиясының шыңы ретінде атап, абақты мерзімі аяқталған соң Қазақстанға келуді ұсынды. Менің осында (Алматыны айтып отыр – авт.) келуімнің бір себебі де осыған байланысты еді... оның хаты мені таң қалдырды. Хатқа жауап берген жоқпын. Бұл кезде іштей ұстанымымды анықтау жұмысы жүріп жат - ты», – деп көрсетеді [9]. Осы арада кеше ғана «Алқа» ұйымын құрмақшы болып, оның бағдарламасын жазған ақынға өзін қазақ əдебиетінде социалистік реализм ағымын орнықтырушы ретінде танытқан Сəбит Мұқановтың хатынан қысқа ғана үзінді келтіруге тура келеді. «... Егер мен алған адрес тура болса Сіз менің хатымды аласыз, – деп жазады ол хатында. Бір қарағанда ол Сізге оғаштау болып көрінуі мүмкін. Бұл толық табиғи нəрсе, өйткені біз мүддесі мүлдем қарсы екі таптың өкілдеріміз. Дегенмен, мен Сізді қазіргі жағдайыңызға байланысты табалаудан аулақпын. Біздің өкіметтің жазалау саясатының жеке адамды қанау мақсаты жоқ, керісінше оны еңбек үстінде түзелуге көмектеседі» [10]. С.Мұқановтан келген хатқа байланысты Мағжан ақынның «оның хаты мені таң қалдырды» деген сөзіне назар аударған жөн. Мəселе мынада. Ла - герьде қамақта жүрген адамға конвертке салынған хаттың жетуі өте си6 – 5

рек кездесетін жағдай. Хат, хабар алысу тек ашық открытка түрінде ғана жүргізілген. Мағжан ақынның «хатқа жауап берген жоқпын» деген сөзінің астарында жатқан себептің бірі осы. Бұл біріншіден. Екіншіден, С.Мұқановтың хатында кеше ғана Омбыда ағалы-інілі болып жүрген кісілердің енді бүгін «мүддесі мүлдем қарсы екі таптың өкілі» болып шыға келгендігі, əрине, Мағжан ақынға жеңіл тимегендігін түсінуге болады. Үшіншіден, хат иесінің «өкіметтің жазалау саясатының мақсаты» «жаңылыс» басқан ақынды еңбекпен түзеу екендігін қадап айтуы, əрине, оғаш шыққан сөз ғана емес, нағыз табалаудың өзіндей оқылатындығы анық. С.Мұқановтың қызыл профессура институтында білім алып жүргендігі хаттағы мына пікірінен де байқалады: «Сіз, əрине, сөзсіз біздің заманымыздың ұлы сөз зергерлерінің бірісіз. Қазақтың жазба əдебиетінің əзірге шығармашылығы арқылы бүтін бір дəуір жасаған үш ірі ақындары мен жазушылары бар, олар: Абай – феодалдық əдебиеттің шыңы, Сіз – буржуазиялық əдебиеттің шыңы, Сəкен – советтік əдебиеттің шыңы. Біздегі сын бұл жағдайды бірнеше мəрте қайталаған» [11]. С.Мұқанов хатында Мағжан ақынды дұрыс жолға, яғни «пролетарлық мəдениет» жолына түсуге шақырып, «мəселен, Сіздің кешегі пікірлес серігіңіз Мұқтар Əуезов бүгін өз қателігін мойындап, советтік жолға түсіп, коммунист жазушылармен бірдей партия мен үкіметтің қолдауын пайдаланып отыр», – деген ойын жеткізіп, хатын «сіздің поэтикалық қаламыңыз ендігі уақытта кімге қызмет етуге тиіс?» [12] сұрауымен аяқтайды. Мағжан ақын 1936 жылдың маусымының соңғы күндері лагерден азаттыққа шыққан бетте өзі мен зайыбы Зылиханың туған жері Петропавловскіге келеді. Ақын көрсетуінде «туыстарымның ешқайсысы отырған қоныстарында болмай шықты, бəрі де пана іздеп көшіп кетіпті», – деп жазады. Көшеде кезіккен ескі таныстарының сөйлесуден қашқақтағанын, əзер дегенде мұғалімдер курсына жұмысқа тұрып, курстағы жұмыстан соң күнкөріске қаржы табу жолына түскенін айтады. Сөйтіп жүргенде 1936 жылдың қыркүйегінде Петропавловскіге С.Мұқанов келіп, ақынмен оның ендігі тағдыры туралы «күмəнді жылы» сөйлесіп, Алматыға қоныс аударуға ұсыныс жасайды. Жары Зылиханың сырқаттанып қалуына байланысты бірден Алматыға аттанып кете алмайды. Ақын 1937 жылы 20 ақпанда С.Мұқановқа жазған хатында қаңтардың соңында орыс мектебіндегі оқытушылық қызметінен саяси себеппен шығып қалғанын хабарлап, ендігі үміті туралы мынадай ойын білдіреді: «Мен Қазақстанға жаңа жолға түскенімді өзімнің қалам ұшыммен көрсетсем деген жалғыз тілекпен оралдым. Қалай болғанда да орталыққа жетуім керек деп шештім. Егер жолға қаражат тапсам, орталыққа баруды ойлап отырмын. Əрине, өз халімнің мүмкіндігін айта отырып, Сізді де бірдеңеге

міндеттегім келмейді. Сізге осылай жазуға қазіргі халім итермелеп отыр. Кешіріңіз...» [13]. Ақын жарымен бірге Алматыға 1937 жылдың сəуірінің соңғы күндері жетіп, келген бетте күнкөріске қажет табыс табу үшін жұмыс іздеуге кіріседі. Алматыға келген соң «араға үш күн салып ең болмаса əйтеуір бір жұмыс сұрап алуға Сəкен Сейфуллинге бардым, – деп көрсетеді ол берген түсініктемесінде, – ол мені салқын қабылдаған жоқ, сондай-ақ жылы ықылас та танытпады. Əйтеуір бір сақтық жəне шарасыздық күйде отырғандығы байқалып тұрды. Ол əзірге тек сенің жұмысың туралы ғана сөйлесейік, Сəбит (Мұқанов) оны жайғастыратын болады деді» [14]. Араға бірнеше күн салып С.Мұқанов Мағжан ақынды жұмысқа орналастырғандай болады. Өкінішке орай, бұл жұмыс та оның ауыр қаржылық жағдайын оңалтуға жетімсіз еді. Қоғамда үрей туғызған репрессиялық шаралар күн өткен сайын күш алып келе жатты. Міне осындай саяси қыспақ пен күнкөріс үшін арпалыста жүрген ақын 1927 жылы 21 мамырда Қазақ ССР үкіметінің төрағасы О.Исаевқа ашық хат жазып, тəлкекке түскен тағдырына араша түсуін өтінеді. Үкімет басшысына жазылған бұл хатты соншалықты ерекше құжат ретінде тану да тура болмас еді. Өйткені өкімет тарапынан жеке тұлғалардың тұлғалық қасиетін мақсатты түрде сындырудың нəтижесінде өмірге келген мұндай құжаттар бұл кезеңде аз болған жоқ-тын. Дегенмен, зерттеуші үшін бұл хаттың өзіндік орны бар. Яғни ол Мағжан ақын сияқты шығармашылықтағы ірі тұлғаның өмір жолындағы бетбұрыстарға тереңдеу арқылы жалпы қоғамның рухани өміріндегі өзгерістерді бағамдауға жол ашатын құжат. Мəселе мынада. Мағжан ірі талант иесі ретінде ұлттың ортағасырлық ұйқыдан оянып, жаңа өмірге, азаттыққа ұмтылыс жасаған сəтінде шығармашылыққа келіп елінің сезіміне сүйеніш болып, қанат беріп, алға бастады. Шығармашылықтағы ірі талантқа тəн тағы да бір мынадай қасиет бар. Ірі таланттың шығармашылығы елінің күнделікті өмірімен, ілгері ұмтылыстарымен бітісіп кетеді. Соған байланысты ірі шығармашылық иесі мен биліктің ара қатынасы соңғысының қоғамдық құндылықтарға деген ұстанымының айнасы іспеттес. Осы қатынасты пайымдау арқылы шығармашылық иесі өзінің қызметінде, біріншіден, қоғам өмірінің өзекті мəселелерін қаншалықты тура шағылдыра алғандығын білуге болса, екіншіден, елді басқарып отырған өкімет сол мəселелерді шешуге қаншалықты ықылас танытып отырғандығын анықтауға мүмкіндік туады. Мағжан ақын жəне басқа ұлт қаламгерлерінің өмірі мысалында біз олардың шығармашылығы қазақ шындығын дəл де терең ашып көрсете алғандығына көз жеткізсек, өткен ғасырдың 20–30-жылдарындағы совет өкіметі туралы ондай тұжырымға келу қиын. Екі жақтың мүддесі қазақ

ұлтының болашағы мəселесіне келгенде өзара қабыспайтындығын анық байқатты. Осы қарсыласу барысында алаштық буынның басына түскен тауқімет көп ұзамай-ақ алаш жұртының да басына түсетін трагедия болғандығын кейінгі советтік тарих көрсетіп берді. Енді хатқа келейік. Хат қазақ өкіметінің басшысына орыс тілінде жазылды. Неге? Бұл арада өкіметтің іс қағаздарының басым түрде орыс тілінде жүргізілгендігін аңғару, əрине, қиын емес. Яғни, өкімет қазақ өкіметі аталғанымен, оның заты орталықтың құзырында еді, басқаша айтқанда, ол шынайы қазақ мүддесін қорғаудан алыс тұрған билік орны болатын. Бұл арада байқалатыны «Совет өкіметі қазақ үшін!» деген ұранның жамылғы нəрсе болғандығын, ал шын мəнінде «Қазақ совет үкіметі үшін» деген анықтаманың сол кездегі шындыққа үйлесімді келетіндігін айтқан жөн болар еді. Бұл біріншіден. Екіншіден, бұл тұжырым тарихи шындыққа қайшы келмейді. Мағжан сияқты ұлтшыл ұстанымдағы зиялының қазақ өкіметінің басшысымен орыс тілінде хат алысуы – бұл «Үй өзімдікі деме, үй артында кісі бар!» деген қазақ мəтелінің дəлдігінің жəне оның өмірлік тəжірибеден алынғандығының айғағы еді. Яғни, Мұстафа Шоқайдың Орта Азия елдеріне байланысты компартия орнатқан өкіметті қуыршақ өкімет ретінде бағалағаны шындықтан алыс емес-тін. Хат авторының негізгі тұжырымы алаштық ұлтшылдықтан бас тартып, социалистік құрылысқа араласуға бет бұрғандығын мəлімдеу екендігін ескертіп, бұл арада құжаттан үзінді келтірумен шектеуді жөн көрдік. «Открыто, чистосердечно и с бесповоротной твердостью заявляю, – деп жазды Мағжан ақын «об этом Вам, главе Правительства, Правительству социалистического Казахстана и строящему счастливую жизнь всему казахскому народу и с данным письмом обращаюсь к Вам и прошу о предоставлении мне возможности показать и доказать свое бесповоротное перерождение, окончательную перековку, свою преданность социалистической Родине на деле, на творческой работе, в частности на литературной творческой работе, дав мне возможность доказать, что служившее долго и преступно реакции и казахской контрреволюции мое перо, после перековки, после перевоспитания меня советской трудовой политикой, будет честно, преданно и надеюсь, плодотворно служить социалистической Родине» [15]. Хатының соңында ақын соңғы уақытта жазған үш өлеңін тіркегенін айтады. Олардың қандай шығармалар болғаны бізге беймəлім. Өз ретінде, əрине, ақынның үкімет басшысына жолдаған бұл хатынан белгілі бір нəтиже шықты ма? деген сұраудың туары хақ. Хаттан ақынның азаптағы өміріне өзгеріс əкелетіндей нəтиже болды деп айтуға, өкінішке орай, негіз жоқ. 1937 жылдың 30 желтоқсан күні М.Жұмабаев Қазақстандағы НКВД тарапынан кезекті рет қамауға алынды. Бұл тұтқыннан ол қайтып оралған жоқ еді.

Қазақ орталық атқару комитетінде саяси хатшы қызметінде (Орынбор қ.) жүрген М.Əуезов жоғарғы саяси басшылықтың наразылығын тудырған мынадай бір іске араласады. Осы жылдың басында Қазақ ОАК төрағасы С.Меңдешевтің шешімімен Сібір өлкесінің құрамынан Қазақ республикасының басқаруына өткен Семей губерниясын қабылдап алуға Семейге С.Сəдуақасов іссапарға жіберіледі. Бұл губернияның қазақ тұрғындарының арасын аштық жайлаған кезең еді. Елдегі ауыр жағдайды көріп отырған губерниялық басшылық шарасыздық танытып, əрекетке көшпейді. С.Сəдуақасов келген бетте төтенше жағдай жариялап, тек еуропалықтардан тұрған ескі губерниялық атқару комитетін таратып, орнына құрамына жергілікті қазақ қызметкерлері енгізілген губревкомды құрады. С.Сəдуақасовтың бұл шешімдерінен «ұлтшылдықты» көрген қарсылыстары бірігіп оны Семейдегі қызметінен кетіріп, партия қатарынан шығартуға əрекет жасайды. Қоғамның көз алдында орын алған бұл озбырлыққа төзе алмаған басшылықтағы қазақ қызметкерлері 1921 жылы қазан айында Орынборда шақырылған Жалпықазақстандық II-советтер съезіне қатынасқан қазақ коммунистерінің жиналысын өткізеді. Сол кездегі республика басшылары Меңдешев, Мырзағалиев, Асылбеков, Түркістан республикасының өкілі Ф.Ходжаев жəне басқа барлығы 51 адам қатынасқан бұл жиналысқа М.Əуезов төрағалық жасайды. Жиналыс С.Сəдуақасовтың мəлімдемесін тыңдап жəне оны талқылап мынадай мазмұндағы қаулы қабылдайды: «Жиналыс Сəдуақасов жолдастың мəлімдемесін тыңдап, оның Семей губерниясындағы қызметінде бетімен кеткен отаршылдық ұстанымдағы губерниялық революциялық комитетті құруды əбден орынды шешім деп есептелсін. Сəдуақасов жолдастың Семей губерниясындағы қызметі барысында отаршылдық пиғылдағыларды босатып, қызметке жергілікті бұратаналарды тартуын да тура санап, соған байланысты Облыстық комитет тарапынан Сəдуақасов жолдастың жоғарыда баяндалған қызметіне съезд барысында оң баға беруі өтінілсін, ал Бақылау Комиссиясы Сəдуақасов жолдасқа байланысты бұған дейінгі шешімін қайта қарасын» [1]. Жиналыста қабылданған бұл шешімнің С.Сəдуақасовты партия қатарында қалдыруға, сондай-ақ Семей оқиғасына байланысты қызметкерлер арасында оң пікір қалыптастыруға жағымды əсері болғандығы түсінікті. М.Əуезов кейінірек, яғни 1931 жылы 20 қыркүйекте абақтыда жатып, осы жиналысқа байланысты берген жауабында С.Сəдуақасов əрекетінен ешқандай да ұлтшылдық пиғылды көре алмайтындығын тағы да қайталайды. Жалпы бұл фактіден Қазақстанда енді ғана өз қызметіне кіріскен советтік мемлекеттік аппараттың патшалық кезеңдегі ұлыдержавалық ұстанымынан арыла алмай отырғандығын, ал оның бұл ұстанымына қазақ қызметкерлерінің үзілді-кесілді қарсылық танытқандығын, М.Əуезовтің осы қарсыласудың басы-қасында жүргендігін байқауға болады.

М.Əуезовтің сол кездегі астана Орынбордағы белсенді саяси қызметі əсіресе, 1921 жылғы аштықпен күрес тұсында анық байқалады. Бүкіл қазақ даласын құрсауына алған аштықпен арпалыста инициатива алаштық зиялыларға көшіп, олар елдегі ірі орталықтарда аштарға көмек ұйымдастыру ісін қолға алады. «Ақжол» (Ташкент), «Қазақ тілі» (Семей) газеттері бұл істе ұйытқылық қызмет атқарады. Орынборда Қазақ Орталық Атқару Комитетінің саяси хатшысы қызметіндегі М.Əуезовтің ұсынысы жəне ұйымдастыруымен үкімет мүшелері мен зиялылар қатынасқан үлкен жиналыс өткізіліп, аштық жайлаған өңірлерге тез арада көмек ұйымдастыру мəселесі талқыға түсіп, республикалық Аштарға көмек комиссиясы (Помгол) құрылады. М.Əуезов Комиссияға төрағалыққа А.Байтұрсынұлын, ал мүшелікке партияда жоқ, бірақ ел арасында беделі бар қазақ оқығандарын көбірек енгізуді ұсынады. Оның бұл ұсынысы бүтіндей өтпесе де, ішінара қабылданып, комиссия төрағасы болып С.Меңдешев (ҚазОАК-нің төрағасы), ал оның орынбасарлары болып А.Байтұрсынұлы мен М.Əуезов бекітіледі. М.Əуезов осы жиналыс өткен бетте «Еңбекші Қазақ» газетінде елді жайлаған аштықпен күреске белгіленген шараларды түсіндіруге байланысты мақалалар жариялап, ізін ала Семей жəне Орал губернияларында болып жергілікті жағдайлармен танысып, губерниялық активтермен жиналыстар өткізеді. М.Əуезовтің ҚазОАК-дегі қызметімен жақыннан таныс болған Ə.Байділдин 1929 жылы 1 маусымда тергеушіге берген көрсетуінде М.Əуезовтің «аталған жиналыс өте салысымен «Еңбекші қазақтың» сол жылғы 4жəне 5-сандарында аштыққа байланысты мақалалар жариялап, оның бұл əрекеті тез арада Ташкенттегі алашордалықтар тарапынан үлгі аларлық іс ретінде қолдау тауып, осы орайда «Ақ жол» газетінде ел азаматтарын аштықпен күрес ісінде ауызбірлікке жəне нақты жұмыс атқаруға шақырған материалдар легі жарық көргендігін баяндайды [2]. «... Осы мезгілде, – деп жазады көрсетуінде Ə.Байділдин, Əуезов Орал қаласына губерниялық конференция өткізуге барып қайтты. Бұл сапардан ол жол бойындағы аштық жайлаған қазақ халқының күйін (ит етін жеген, шөп тамырын қорек еткен, жол жағасында көмусіз қалған мəйіттер) көріп, жан түршігерлік жағдайға куə болғанын айтып келді. Өңірде өзімен бірге болып, халыққа көмек ұйымдастыру ісінде аянбай еңбек еткен Жолдыбаев, Жантілеуов, Қаратілеуов жəне басқа серіктері туралы жақсы пікірін білдірді» [3]. Ə.Байділдиннің көрсетуіне қарағанда Аштарға көмек комиссиясының жұмысын жүргізген А.Байтұрсынұлы мен М.Əуезов біраз жұмыс атқарып жергілікті мекемелерге жеделхат жолдап, тез арада аштарға көмек комиссияларын ұйымдастыруды ұсынып, барлық губерниялар бойынша танымал зиялылардың тізімін жасап, оларды жылу жинау үшін ел арасына шығару ісін ұйымдастырады. Бұл жұмысты жүргізу тəртібін түсінді-

ретін түрлі нұсқаулар даярлап, губернияларға жіберілетін өкілдер тізімін анықтайды. А.Байтұрсынұлы комиссия атынан қазақ халқына үлкен үндеу мəтінін даярлап, оны «Еңбекші қазақ» газетінің редакциясына əкеліп, редактордан тезірек жариялауды өтінеді. Бірақ, бұл үндеу мəтіні жарияланбайды. Оны Ə.Байділдин (редактор) мынадай себептермен түсіндіреді: «Воззвание было какое-то тенденциозное. Оно значительно преувеличивало состояние голода и не совсем правильно указывало на действительные причины, вызвавшие его (голод). В заключительной части воззвания был призыв к интеллигенции, ко всей лучшей части народа организованно выступить на борьбу против голода и тут же указывались методы (мобилизация всей интеллигенции, повсеместный сбор пожертвования, переброска их в голодающие районы и т.д.) борьбы. Так, подумав, я немедленно пошел к тов.Асылбекову (он тогда был секретарем обкома, членом комисси помгола и членом редколлегии газеты «Энбекши казах»)... он взял воззвание для ознокомления, и на следующий день сказал, что согласен не печатать его. Воззвание Байтурсынова осталось не опубликованным» [4]. Бұл аса маңызды құжат, сол бір күрделі мезгілдің куəгері, жоғалып кеткен еді. Ə.Байділдиннің көрсетуіне қарағанда А.Байтұрсынұлы онда қазақ жерін жайлаған аштықтың себеп-салдарына тереңірек тоқталады. Мұндай акцент биліктегілерге ұнай қойған жоқ еді. Сондай-ақ бұл факті советтік биліктегілердің алаштық зиялыларға сенбейтіндіктерінің, тіптен аштық салдарынан қырылу жолында тұрған халыққа көмек ұйымдастыру ісінде өздерінің тар партиялық мүддесін қоғам мүддесінен жоғары қойғандығының көрінісі еді. Бұл кезде алаштық зиялылар мен биліктегі партия арасында қоғамға ықпал үшін тайталас жүріп жатты. Үндеудің жарық көруі алаштық күштердің ықпалының арта түсуіне əсері болатынын түсінген партиялық басшылық мұндай тенденцияға жол бергісі келмеді. С.Сəдуақасов пен М.Əуезов Кенжиннің, Мырзағалиевтың жəне Əлібековтің (Əлиасқар) қолдауымен қазақ арасындағы аштықпен күресті күшейте түсуге байланысты нақты шаралар белгілеген үкімет қаулысын даярлап, оны қабылдатып, ондағы қарастырылған шараларды іске асыру үшін губернияларға шығатын топтардың тізімін бекіттіреді. Мəселен: Семей губерниясына – Əуезов жəне Досов; Ақмолаға – Кенжин жəне Төлепов; Қостанайға – Сəдуақасов ж.б.с.с. Қазақ үкіметі мен Қазақ орталық атқару комитеті тарапынан қабылданған бұл шараларға сəйкес, мəселен Қостанай жəне Семей губернияларына барған өкілдері мен аталған өңірлерде билікте отырған еуропалықтар арасында қарсыласу басталып кетеді. Оған себепші болған жағдай жергілікті уездік жəне губерниялық басшылықта отырған еуропалық

қызметкерлердің республикалық Аштықпен күрес комиссиясы белгілеген шараларға құлақ аса қоймағандығы, немқұрайдылық танытқандығы еді. Ауыр аштық жағдайдағы Торғай уезіне келген С.Сəдуақасов пен М.Мурзин басым түрде еуропалықтардан құралған уездегі ревком мен оргбюроны таратып оларды жаңадан құрып, оргбюроға Байменов, Ержанов жəне Юсуповты енгізіп, ревкомға Қаржасовты төраға, мүшелікке Байменов, Ержанов, Юсупов жəне Байдəулетовты бекітеді. Губерниядағы басқарушы кадрлар құрамына жергілікті ұлттан Көшербаев, Сұлтанбеков, Масанов, Арыстанбеков, Чуланов, Майлин сияқты сауатты азаматтар тартылады. Өкілдердің бұл шешімдерін Қостанай губкомындағы Шафет бастаған еуропалық қызметкерлер қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағалап, С.Сəдуақасов пен М.Мурзинді жазалауды талап етеді [5]. Шамамен осы мазмұндағы жұмысты Семей губерниясына өкіл ретінде барған М.Əуезов та іске асыруға күш салады. Өңірдегі ауыр жағдайды өзгерту мақсатында ол ел азаматтарының басын қосқан жиналыстар өткізіп, аштықты тоқтатуға байланысты шаралар белгілеп, жергілікті кадр құрамында өзгерістер жасайды. Ел арасына арнайы тапсырмамен шыққан өкілдердің аштықты тоқтатуға сондай-ақ губерниялық жəне уездік басқару аппаратындағы ұлыдержавалық, шовинистік ұстанымды ауыздықтауға бағытталған бұл əрекеттері республикалық басшылық тарапынан қолдау таба қойған жоқ. Советтердің үшінші съезінен соң Мырзағалиев, Мурзин, Əуезов жəне басқа қызметкерлер республикалық басшылықтағы қызметінен босатылады. Міне осы жағдайдың М.Əуезовке Қазақстандағы қызметінен кетуіне негіз болғандығы байқалады. 1922 жылы қарашада ол Ташкентке келіп, «Шолпан» журналының редакциясына қызметке орналасады. Осы мезгілде Қазақстанда, оның мемлекеттік басқару жүйесінде, идеологияда, қазақ ұлтының қоғамдық санасына тағдырлы ықпалы болған мынадай өзгерістер жүріп жатты. Елдегі саяси билік мəскеулік орталыққа бүтіндей тəуелді партиялық басшылыққа ауыса бастады. Республикадағы жетекші басшы қызметкерлерді анықтау ісі орталықтың құзырында болды. Республика өміріне қатысты кез-келген мəселе бойынша соңғы шешім мəскеулік орталық қалағандай ұстаным тұрғысынан қабылдануға тиіс болды. Яғни, бірінші күннен бастап орталықтандыру (централизация) ең жоғарғы деңгейде жүрді. Жергілікті халықтан билікке тартылғандар бұл тəртіпке көнуге, бой үйретуге тиісті болды. Тимофей Иванович Седельников (алғашқы үкімет – Қазақ ревкомының мүшесі – авт.) сияқты мұндай тəртіпке қарсы шығып, тіптен В.И. Лениннің өзіне арнайы хат жолдап өз елін басқару ісінде қа-

зақтардың заңды құқын сыйлауды талап еткен басшылықтағы қазақ емес ұлт өкілдері «қазақ ұлтшылы» ретінде айыпталып, сол арада жазалануға тиіс болды, немесе одақтағы басқа ұлттық республикаға ауыстырылды. Қазақстанда қалыптасқан ауыр моральдық атмосфераға байланысты қазақ ревкомының мүшесі А.Д. Авдеев пен Өлкелік жер бөлімінің меңгерушісі Н.Кулаков Ревком төрағасы С.С. Пестковскийге жазған хатында мынадай пікірлерін білдірді (құжатты түпнұсқа тілінде беруді қош көрдік – авт.): «В степи, среди киргиз, уже распространяются слухи, что в Ревкоме образовалось две партии: одна – коммунистическая, стремящаяся захватить власть в Киргизии, и другая – националистическая, борющяся с коммунистами, отстаивающая права киргизского народа и стремящаяся передать власть киргизам и алашординцам» [6]. Елдегі саяси жағдайға берілген бұл сипаттама негізсіз емес-тін. Большевиктік басшылықтың ұлттарға өздерін өздері билеуге байланысты берген уəдесіне сенген қазақ басшылығы елдегі билікті өз қолына алуға тырысты, белсенділік танытты, бұл əрекет мемлекеттік басқару аппаратының барлық буынында байқалды. Қазақ қоғамы тарапынан көрсетілген бұл ынтаны тиесілі дəрежеде жəне мағынада қабылдауға жаңа өкіметтік жүйе даяр болмай шықты. Тіптен мемлекеттік басқару ісінде белсенділік танытып, қоғамдағы ұлыдержавалық ұстанымдарға қарсылық танытқан жеке тұлғалар партия жəне ОГПУ тарапынан қудалауға ұшырайтын болды. Қазақстан өмірінде байқалған бұл көріністің советтік басшылықтың ашық жария еткен курсына үйлеспейтіндігін байқаған ГПУ офицері Фома Иванов «еуропалық жəне қазақ басшылығының» өкілдері ретінде Ф.Голощекин мен С.Сəдуақасовқа жолдаған құпия мəлімдемесінде «ГПУ тарапынан берілетін бірінші кезектегі оперативтік тапсырма қазақ жауапты қызметкерлері үстінен оларды қылмыскер ретінде көрсететін материалдар жинау болып табылады» [7], – деп жазды. Сонымен бірге Орталық, əсіресе И.Сталин басқарған ұлт істері бойынша комиссиариат алашордалық зиялыларға ұлт-азаттық ұстанымдағы күш емес, оларды бөліп жармастан совет өкіметіне қарсы əлеуметтік топ ретінде қарастырды. Алаштықтардың билікке қарсы болғанымен, қазаққа қарсы еместігі есепке алынбады. Совет өкіметі өзінің бұл біржақты, қарабайыр қате ұстанымын соңғы күніне дейін өзгерткен жоқ. Қалыптасқан бұл жағдай таза пікірдегі барлық ұлт зиялылары тарапынан совет билігіне деген сенімсіздікке жол ашты. Сонымен, советтік биліктің алғашқы қадамынан-ақ қалыптасқан бұл жағдай азаттық қозғалысқа атсалысқан ұлт оқығандарының Түркістан республикасына, Ташкентке ығысуына алып келді. М.Дулатұлы тергеушіге берген көрсетуінде өзінің 1921 жылы Ташкентке келгенде мұнда «менен бұрын Қазақстаннан келіп қызметке тұрған бірсыпыра адамдар

бар екен, көбі алашордашылар екен, осылардан білдім, Түркістанда Қазақстанға қарағанда қызмет етуге мүмкіншілік мол екен... Ташкентте сол кезде «отаршыл», «колонизатор», деген сөзден жаман сөгіс жоқ. Ал Қазақстан орталығы Орынбордан келіп жатқан хабарларға қарағанда, онда керісінше, онда отаршылдық күшті, қазақ қызметкерлеріне қызмет етуге еркіндік бермейді, партияға қазақтың бұрынғы шенеуніктері, тілмаштары, парақорлары көп кірген, солар орыстың отаршылдарымен қосылып кеңес өкіметінің ұлт саясатын бұзып, өздерінікін жүргізіп жатыр» [8] деген пікірдің кең тарағанын баяндайды. Осы көрсетуінде М.Дулатұлы Қазақстаннан келіп Ташкентке жұмысқа орналасуға мəжбүр болған алаштықтардың біразының аты-жөнін атайды: Ха лел Досмұхамедұлы, Жаһанша Досмұхамедұлы, Мұхамеджан Тынышбайұлы, Мырзағазы Есболұлы, Мағжан Жұмабаев, Ғазымбек Бірімжанов ж.б. Сонымен 1921 жылдың соңында Қазақ республикасынан Ташкентке бет түзеген М.Əуезов бір шындықты ашық түсінген еді. Партия-совет қызметінде жүріп бұл билікті ұлт саясатында алған əділетсіз бетінен жақын арада қайтару жеңілге түспейтіндігін, саяси билік ырқының қазақ қолынан тағы да сусып шығып кеткендігін байқады. Алдыңғы аға буындағы А.Байтұрсынұлының көзі жеткен бұл шындыққа кейінгі буындағы М.Əуезовтің де билікте араласа жүріп көзі жеткен еді. Ендігі уақытта ол ынта-жігерін іргелі білім алып, біржола шығармашылыққа ойысуға бұрды. Қазақ жерінде совет өкіметінің билігі жарияланған 1920 жылдан бастап ұлттық басшылықтың ішіндегі екі саяси ағым арасында бітіспес қарсыласу басталып кетті. Олардың өзара ымыраға келуіне мүмкіндік бермеген тақырып жаңа советтік биліктің, анығырақ айтқанда, мəскеулік орталықтың қазақ елінде жүргізіп отырған ұлт саясаты еді. Ə.Жангелдин, С.Меңдешев бастаған биліктегі аға буын, Мəскеудегі орталықтың қаулы-қаралары мен тапсырмаларына сол күйінде орындауда қазақ қоғамы үшін ең тиімді жол санады. Олардың артында большевизмнің социалистік идеясына ешқандай да күмəнданусыз сенген С.Сейфуллин жəне саяси ұстанымы тұрғысынан онымен идеялас тұлғалар тұрды. Бұл ұстанымдағыларға Смағұл Сəдуақасов бастаған жоғарғы билікке араласып немесе оған жақын жүрген жастар буыны қарсылық танытып, оларға коллаборационистер (фр.collaboration) ретінде қарады. Қазақ басшылығында жүрген еуропалықтардың біраз бөлігін бұл топтағылар колонизаторлар есебінде бағалады. Мəскеулік орталық, сондай-ақ алғашқы топтағылар екінші ұстанымдағылардың артында алаштық буын тұр деген ойда болды, шындығында ондай емес-тін. Жастар советтік билікке белсенді түрде араласып, компартияның ұлтқа тиімді уəделері мен жобларын шындыққа айналдыру мүмкін деген сенімде болды. Сонымен бірге жастар алаштық буынның

жер, мəдениет салаларына қатысты идеялары мен тəжірибелерін өз қызметінде пайдаланудан тартынбады. М.Əуезов көзқарастық ұстанымы тұрғысына жастар буынына, əсіресе С.Сəдуақасовқа жақын болды. Ұлт тақырыбы жазушының жолын осы қысылтаяң тарихи кезеңде Тұрар Рысқұлұлымен де тоғыстырған еді. Тұрардың таң қаларлық өмір жолынан хабардар болуы М.Əуезовке «Қарашқараш оқиғасын» (1927 ж.) жазуға негіз болған еді. Т.Рысқұлұлының сирек кездесетін күрескерлік тұлғасы қаламгер замандастарына ой салғаны белгілі. Мəселен, А.З. Валидовтың Т.Рысқұлұлы туралы «бір көргенде Рысқұловтың мансапқор болып көрінуі ықтимал, ал шын мəнінде ол ондай емес» деген пікірін Ғазымбек Бірімжановтан естігенін Міржақып Дулатұлы тергеушіге берген көрсетуінде жазып, ал 1921 жылы көктемде «Рысқұлұлы Ташкентке келді дегенді естіп онымен кездесіп, сөйлескім келді» деген ықыласта болғанын жасырмайды [9]. М.Əуезовтің Т.Рысқұловпен 1922 жылы 27 қаңтарда Орынборда өткен Қазақ облыстық партия комитетінің кеңейтілген пленумында кездеседі. Мəскеуден арнайы келген Т.Рысқұлов осы пленумда ұлт мəселесіне арналған баяндамамен сөйлейді. Баяндаманың түпнұсқасы сақталмаған. Қосымша материалдарға қарағанда ондағы негізгі ой: Ресей алып мемлекет, экономикалық-əлеуметтік жəне мəдени деңгейі, салт-дəстүрі əртүрлі халықтардан тұрады, соған байланысты оны бір орталықтан басқару жеңіл-желпі нəрсе емес, ондай əрекеттің түрлі қиындықтарға, тіптен қателіктерге соқтыруы əбден мүмкін, осы жағдайды ескере отырып советтік басшылық, мəселен, түрік халықтарына өз коммунистік партиясын, өз қызыл əскерін құруға рұқсат бергені жөн. Т.Рысқұлов тарапынан жасалынған бұл ұсыныстағы өзекті ой – советтік басшылықты жергілікті ерекшеліктерін жақсы білмейтін Түркістан жəне Қазақстан республикаларында бастап кеткен реформалық шараларының күтпеген апатты нəтижелерге ұрындыруы мүмкін екендігін ескерту еді. Осы пленумның жұмысына қатынасқан Ə.Байділдиннің көрсетуінен мынадай жолдарды оқимыз: «... проездом из Москвы в Ташкент в Оренбурге остановился тов.Рыскулов. Он делал доклад на собрании актива по национальному вопросу. Собрание было довольно многолюдное, в здании Обкома. Докладчик изложил известную тогдашнюю свою точку зрения. Он исходил от программы партии по национальному вопросу, рассказал сущность и значение ее, а затем своебразно толковал и развивал ее. Из его толкований вытекало целесообразность организации особой восточной компартии. По оканчаний доклада были по нему прения. В защиту положения тов. Рыскулова, кажется, выступали Ауезов, Нахимжан и др., а против – Айтиев, Саматов и один европейский товарищ» [10].

Ə.Байділдиннің бұл көрсетуінде кейбір дəлдіктің жетіспейтіндігі бар, дегенмен баяндауда тарихи шынайылықтың сақталғанын аңғару қиынға түспейді. М.Əуезов өзіне ұстаз тұтқан А.Байтұрсынұлы 1923 жылы қаңтарда 50-ге келеді. Бұл датаның сол тұстағы қазақ қоғамы, оның оқыған азаматтары үшін аса зор маңызын тура түсінген М.Əуезов 1922 жылы Орынбордағы досы С.Сəдуақасовқа арнайы хат жазып бұл жағдайды тиесілі дəрежеде атап өтуге байланысты ой бөліседі. Өз ретінде С.Сəдуақасұлы республикадағы партия басшысы Г.А. Коростелевқа ұсыныс-хат жолдап А.Байтұрсынұлының 50 жылдығына байланысты үкімет шешімін шығаруды өтінеді. Партияның облыстық комитеті А.Байтұрсынұлының 50 жылдығы туралы мəселені қарап «1. Совет органдары тарапынан бұл юбилейді ұйымдастыруға жол берілмесін. 2. Ал жеке тұлғалар тарапынан мерейтойды атап өтуге қарсылық көрсетілмесін. 3. Мерейтойда советтік органдар атынан сөйлейтін жолдастардың сөздерінің мазмұнына жауапкершілік Сейфуллин жолдасқа жүктелсін» [11], – деген шешім қабылдайды. Жауапкершіліктің С.Сейфуллинге жүктелуі оның үкімет төрағасы қызметіне байланысты еді. М.Əуезов ұстазының 50 жылдығына байланысты арнайы мақала жариялап, онда Ахаңның ұлт алдында «істеген қызметі қазақтың ұзын ырға тарихымен жалғасып кететін қызмет. Істеген ісімен өзіне орнатылған ескерткіш – мəңгілік ескерткіш» [12], – деп жазды. Белгілі əдебиеттерде А.Байтұрсынұлының 50 жылдығының аталып өтілуіне байланысты жаңсақ пікірлердің орын алғандығы байқалады. Осы ретте жоғарыда аталған Ə.Байділдиннің көрсетуіндегі мынадай фактілерге назар аударған артық емес. Ə.Байділдиннің көрсетуіне қарағанда А.Байтұрсынұлының 50 жылдық юбилейін атап өтуді алдымен Ташкенттік зиялылар, яғни С.Қожанов, И.Тоқтыбаев жəне басқа басшылық қызметтегі азаматтар көтереді. Жалпы бұл істе ташкенттік азаматтардың жоғарғы белсенділік танытқанын А.Байтұрсынұлының Ташкентке арнайы шақыру алғандығынан, сондай-ақ «Ақжол» газетінде осы датаға байланысты жарық көрген материалдардан жəне басқа юбилярдың атына көрсетілген түрлі құрметтен байқауға болады. С.Сəдуақасов осы юбилейге байланысты Орынборда белгіленген шарада баяндамашы ретінде бекітіледі. Салтанатты жиналысқа жиналған халық өте көп болып, залға сыймайды. Басым бөлігі оқудағы жастар еді. Жиналысты жүргізу К.Тоқтыбаевқа, Ж.Сəдуақасовқа жəне Байділдинге тапсырылады. С.Сəдуақасовтың жасаған баяндамасы өте мазмұнды шығады. Баяндамашы А.Байтұрсынұлының ағартушылық саласында атқарған еңбегін қазақ еліне мəңгі қызмет жасайтын зəулім де салтанатты са-

өткен жиналысын «Байтұрсынов, Əуезов ж.б. басшылығындағы тек қазақтардан тұратын контрреволюциялық астыртын ұйымның» жиналысы ретінде атады [13]. Ф.Голощекиннің бұл айтқан пікірі Ташкентте жүрген М.Əуезовті осы жылдың 8 қазанында ОГПУ тарапынан тұтқынға алып Алматыға жеткізуге негіз болған еді. 1931 жылы 21 желтоқсанда даяр болып Қазақстандағы ОГПУ бастығы міндетін атқарушы Хворостян мен оперуполномоченный Попов қол қойып, ОГПУ жанындағы прокурор бекіткен №2370 екінші «Алаш ісі» бойынша айыптау қорытындысында М.Əуезовке жоғарыда Ф.Голощекиннің айтқан ойымен үндес мынадай мазмұндағы айып тағылды: «айыпталушы – Əуезов Мұхтар Қазақстандағы партия жəне совет органдарындағы отаршылдықтың көріністерімен күрес деген желеумен астыртын құпия ұйымның тапсырмасына сəйкес оның белгілеген шараларын іске асыруда белсенділік танытты. Орынборда өткен Қазақстан советтерінің 2-съезінде ол коммунистер мен партияда жоқ ұлтшыл делегаттардың тек қазақ бөлігімен жиналыс өткізіп, осы жиналыста отаршыл күштердің шабуылға көшкендігі жəне олармен күрес түрі жөнінде сөз болды. Əуезовтің «отаршылдықпен» күрестегі жақын серіктері, астыртын құпия ұйымның мүшелері Сəдуақасов пен абақтыда отырған айыпталушы Омаров Əшім. Сəдуақасов сəтсіздікке ұшырап, партиядан шығып қалу қаупі төнгенде Əуезов оған Ташкентке кетіп, одан əрі Ферғаналық басмашыларға барып қосылу туралы кеңес берген. Ал бұл кезде ұлтшылдардың Ташкенттегі құпия ұйымының басмашыларымен өзара байланысы болды» [14]. Осы ретте Ф.Голощекиннің тікелей араласуымен М.Əуезовке байланысты қойылған айыптаудың астарында жатқан мақсатқа тоталуға тура келеді. Голощекин (Шая Ицкая), əрине, алаштық тұлғалардың қайсысы болмасын соттап, жазалауға жақын тұрды. Бұл ретте ол И.Сталиннің қолдауына сүйенді, тіптен оның тапсырмасын орындаушы жендет рөлін атқарды. Қанға құныққан құзғындар сияқты ол М.Əуезовті абақтыға жауып, сындырып, сол арқылы өзінің ымырасыз жауы – С.Сəдуақасовты жауапқа тартып, кезінде қазақ саяси басқарушы тобы алдында Вайнштейн, Ярославский (Губельман) жəне өзі сияқты көлденең көк аттылар үшін кек алудан үміттенді. Голощекин де жəне оның ОГПУ-дегі сыбайластары да өз мақсаттарына «міне енді жетеміз» деген күйде болды. Көп ұзамай ол дегеніне жетті де. Оның жымысқы, адамгершілікке жат, жауыздық жолын таңдады. Мəскеудегі темір жол транспорты институтын бітірген С.Сəдуақасовты Қазақстанға да емес, Орта Азия өңіріне де емес, Донбастағы темір жол құрылысына жіберді. Əдейі көзден таса, жат ортаға. Сонда жүрген Смағұл «суық тиді» деген диагнозбен Мəскеуге, Кремльдегі ауруханаға жеткізілді. Ауруханаға түскен ол тез арада, түсініксіз жағдайда көз жұмады. Смағұлдың өлімі туралы оның жары Елизавета Əлиханқызы

Сəдуақасова «оны жай ғана өлтіре салды ғой!» [15] деген астарлы пікірде болды. Бұл пікір шындыққа тіптен де қайшы емес-тін жəне ол жоғары білікті дəрігердің қойған диагнозы еді. Жоғарыда аталған партактив жиналысында Голощекин ұлт-азаттық қозғалыс қайраткерлеріне байланысты үлкен өшпенділікпен ашыла жəне ашына сөйлеуі, əрине, жəйдан-жəй емес-тін, бүкіл қазақ жері көлемінде советтік, реформаға қарсы халық көтерілістері жүріп жатты. Елде жаппай аштықтың белгісі көріне бастады. Мемлекет өмірінде орын алып отырған бұл трагедия үшін кімнің жауап беретіндігі үлкен мəселеге айналған сəт болатын. А.Байтұрсынұлы, С.Сəдуақасов, М.Əуезов жəне басқа абақтыда отырған алаштықтарға социалистік құрылысқа байланысты сəтсіздіктерді үйіп–төгуі де соған байланысты еді. Ф.Голощекиннің абақтыда отырған М.Əуезов пен Ə.Ермековтен биліктегі партиядан кешірім өтініп мəлімдеме жасауларын талап етуі Қазақстандағы трагедияны алаштық зиялыларға аударып салу əрекетінің бір ұшығы еді. 1932 жылы 10 маусымда «Социалды Қазақстан» жəне «Казахстанская правда» газеттерінде жарық көрген М.Əуезовтің мəлімдемесі, онда сол уақытқа дейінгі шығармашылықта, сондай-ақ қазақ əдебиеті тарихын зерттеу ісінде ұстанған бағыты «қате» болғандығы туралы мəжбүр болғаны Əуезов өмірінің ең басты драмасы да еді. М.Əуезовтің бұл мəлімдемесін, тарихи факті ретінде, басқа да алаштықтардың трагедиялы тағдырымен байланыста түсінген жөн. М.Əуезов өткен ғасырдағы советтік билік тарапынан алаштық буынға жасалған қиянаттан аман қалған бірлі-жарым тұлғалардың бірі болды. дегенмен жазушының көрген жəне білген құқайы мұнымен аяқталған жоқ-тын. Совет өкіметі, оның идеологиялық аппараты соңғы күніне дейін алаштық буынға қазақ жері мен елі үшін ымырасыз күресін қалай кешіре алмаса, сол мінезін М.Əуезовке де көрсетіп отырудан жалтарған емес. Басқаша айтқанда коммунистік билік партияда жоқ жазушыға басым түрде саяси тұлға, қайраткер ретінде қарады, оның шығармашылығына, қызметіне осы тұрғыдан баға берді. М.Əуезовке байланысты совет өкіметі тарапынан қалыптасқан мұндай ұстанымның мынадай себептері бар-тын. 1-ден, жазушы шығармашылығымен де, сондай-ақ нақты практикалық қызметі тұрғысынан да қазақ ұлт-азаттық қозғалысы жағында болды, оның көрнекті тұлғаларының біріне айналды. 2-ден, советтік билікке Ахмет Байтұрсынұлы, Смағұл Сəдуақасұлы, Тұрар Рысқұлұлы сияқты оппозициялық көзқарас жəне ұстанымдағы тұлғаларға қолдау көрсетті, олармен жылы, достық қатынаста болды. Бұл айтылғандарға қосымша, 3-ден, ол соңғы деміне дейн шығармашылығы арқылы ұлт өмірінің өзегі-ұлттық болмыс пен санаға, қызмет жасады, оларды ояу жəне таза ұстауға шақырды.

М.Əуезов өміріне қатысты тағы бір ескеретін жағдай, жазушының өмірі оқиғалар мен өзгерістерге соншалықты тығыз жəне мазмұнды болғанымен ұзақ болды деп айтуға келмейді. Осы ғұмырында, ол саяси бақылау мекемесі назарынан тыс қалған емес. Бақылау мекемесіне өзі ортасында жүрген «достары» да қосылып отырудан тартынбады. Д.А. Қонаев естелік кітабында Ғылым академиясында президенттік қызметте жүргенде сол кездегі партия басшысы Ж.Шаяхметовке есеп бере барғанында ғылым саласындағы жағдайды егжей-тегжейлі əңгіме еткен басшының «Əуезов не істеп жүр қазір?» деген сұрау салып, артын ала сұрауына өзі жауап беріп «Сырт естуімше, Əуезов те сирақтан бүйрек шығарып, бір басына ие бола алмай жүрген көрінеді. Баяғы əуенге басып, бұрынғы қателіктерін қайталай бастапты. Қазақстаннан іргесін аулақ салып, біржола Мəскеуге көшіпті» дейді. Партия басшысы сөзін «Əуезовты академиктер құрамынан аластау керек» [16], – деген пікірімен түйіндейді. Бұл шамамен 1953 жылы болса керек. Д.А. Қонаев 50-жылдардың алғашқы жартысындағы қазақ зиялыларының, солардың қатарындағы М.Əуезовтің де басына түскен дүрбелеңге байланысты жасаған тұжырымын «байтал түгілі бас қайғы болған осындай дүрбелеңде ел ағалары аттанға ұран қосып отырғаны, əрине, өкініштіақ еді» деген сөзбен аяқтайды. М.Əуезовтің 50-жылдардағы қызметі туралы келесі тарауда. Ескертулер 1. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., №011494-іс, 7-т., 18-18об пп. 2. Сонда, 213 п. 3. Сонда, 216 п. 4. Сонда, 216-217 пп. 5. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. Аталған басылым, 3-т., 1-кітап, – Алматы. 2007. – 106-108 бб.; 2-кітап, 277-288 бб.; ҚР ІІМ АҚДА. №011494-іс. 3-т., 223-224 пп. 6. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар. Аталған басылым, 3-т., 1-к., – 48 б. 7. Сонда, 215-217 бб. 8. Сонда, 46, 47 бб. 9. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., №011494-іс, 6-т., 22об п. 10. Сонда, 3-т., 213 п. 11. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар. Аталған басылым, 3-т., 1-к., – 126-127 бб. 12. Байтұрсынұлы А., Шығармалары. 6-т., – Алматы, – 2013. – 120 б. 13. Голощекин Ф.И. Десять лет пройденных и предстоящие задачи. – Алматы, – 1930. – 16 с. 14. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., №06610-іс, 3-т., 123 п. 7 – 5

1. Букейханов С. Нельзя о прошлом позабыть. – Алматы, – 2005. – 75 с. / Автор книги Срым Букейханов вспоминает: «В 1933 году в Кремлевской больнице скоропостижно скончался Смагул. В официальном заключении написано, что от простуды. Лиза считает. Что его просто убили». 16. Қонаев Д. Өтті дəурен осылай. – Алматы, – 1992. – 132 б.

§1. М.ƏУЕЗОВ ЖƏНЕ Ғ.МҮСІРЕПОВ: ҰСТАНЫМДАҒЫ ҚАЙШЫЛЫҚТАР Көркем шығарма, жазушының ұстанымы тарихшы үшін интеллектуалдық өмір фактісі. Тарихшы, жазушы өміріне, оның шығармашылығына жəне ұстанымына осы тұрғыдан келеді. Бұл біріншіден. Екіншіден, советтік кезеңде жазушы мен оның шығармасының қоғам өміріндегі орны жоғары бағаланды. Анығырақ айтқанда, жазушы өзінің шығармашылық қызметі арқылы биліктегі партияның идеологиялық жұмысындағы көмекшісі міндетін атқаруға тиіс болды. Біздің бүгінде классиктер қатарын да аталып жүрген советтік жазушыларымыздың қайсыбірі кезінде Казкрайкомның үгіт-насихат бөлімінің (агитпроп) қызметін құлшына атқарды десе де болады. И.Сталиннің «жазушы, адам жанының инженері» деген қанатты сөзі, əрине, осы қызметтің теориялық негіздемесі есебінде жүрді. Үшіншіден, автор ұлттық қауіпсіздік комитетінің, сондай-ақ Ресей Федерациясы архив қорларында сақталып келген еліміздің белгілі жазушылары мен əдебиеттанушыларының шығармашылық мұрасына қатысты материалдарымен жұмыс істеді. Ұзақ күндер, айлар отырып оларды конспектіледі, оларда баяндалған фактілер мен тұжырымдарды қоғам өмірімен байланыста түсінуге көңіл аударды, теориялық талдаудан өткізді. Осы жұмыс барысында бұл материалдардағы фактілер, белгілі дəрежеде, тарихшының зерттеулерінде өз орнын алуға тиіс деген қортындыға келді. * Бұдан бұрынғы тарауда баяндалғандай Ташкентте ғылыми жəне оқытушылық қызметте жүрген М.Əуезов 1930 жылдың 8 қазанында кенеттен ОГПУ тарапынан қамауға алынып, Алматыға жөнелтіледі. Алматы абақтысында бұл кезде М.Тынышбаев пен Х.Досмұхамедов бастаған алаштық зиялылардың екінші тобы үстінен тергеу ісі жүргізіліп жатты. Осы арада қысқа болса да бұл тергеу ісінің астарында жатқан елдегі жағдайға тоқталған жөн. 1930 жыл. И.Сталиннің қолдауымен қазақ даласы үстінен Ф.Голощекин жүргізген «Кіші Октябрь» идеясы жүріп өткен сəт. А.Байтұрсынұлы, 2 ТАРАУ. ƏДЕБИЕТТАНУ ҒЫЛЫМЫНЫҢ 1950 ЖЫЛДАРДАҒЫ ТАРИХЫНАН

қоюшы (режиссер) ретінде қыс бойы «Хан Кене» қойылымы арқылы өз театрының шығармашылық жолын айқындауға күш салды, ал мұндай қойылым арқылы революцияшыл театрдың бағытын анықтау қателік қой, театр мұндай тақырыптағы қойылым арқылы жаңа революциялық советтік бетін емес, ескі бағытта тұрғандығын бекітіп отыр» [1]. Ғ.Мүсірепов бұл қойылып отырған мəселенің принциптік мəні бар екендігіне көңіл аударады. Өйткені, театр «Еңлік-Кебек», «Арқалық батыр», сол сияқты «Хан Кенені» зор шабытпен қоя отырып, ал «Майдан», «Түрксиб» сияқты жəне басқа аударма революциялық тақырыптағы қойылымдарға келгенде солғындық танытқан. Театр қандай тақырып арқылы өзінің шығармашылық жəне көркемдік ұстанымын анықтағалы отыр – бұл үлкен принциптік маңызы бар мəселе. Сонымен, 1934 жылы 8 мамыр күні болып өткен талқылауда Өлкелік партия комитетінің мəдениет жəне насихат бөлімінің меңгерушісі І.Қабылов төрағалық жасап, пьесаны талқылауға оның авторынан басқа С.Сейфуллин, С.Асфендияров, Ғ.Тоғжанов, Ғ.Мүсірепов, Ирубаев жəне О.Беков қатысады [2]. Жүргізуші төраға Халкомның бөлім меңгерушісі Ілияс Қабылұлы сөз беріп, халық комиссары Темірбек Жүргенұлы бірінші болып «Хан Кене» қойылымына өз ойын білдіреді. Бірден айтқан жөн, Халком қойылымды үзілді-кесілді өшіріп тастауға қарсы екендігін білдірді. Ия, рас, деді ол елімізде Кене хан қозғалысы туралы, жалпы қазақ тарихы туралы іргелі де жүйелі жазылған тарих əзірге жоқ. Соған байланысты халық арасындағы пікірге де құлақ қойған дұрыс. Осы ретте Кенесарының жанында болып, оның өмірінің соңғы сəтін көз алдында өткізген Нысанбай сияқты ұлы жыраудың да пікіріне назар аударған жөн. Оның айтқанына зер салған кісі таптық көзқарасты да, ұлтаралық жағдайды таба алады. Қара халықтың Кене хан ұстанымына қатынасын да байқайды. Голощекин басқарған жылдары бəріне де тиым салынса, енді Мирзоян жолдас келген екен деп екінші жақ бетке көз жұмып, алаңсыз кеткенімізде болмас деген ойды білдіреді [3]. Халком Т.Жүргеновтен соң сөз алған М.Əуезов бұл шығармасын жазуға қандай даярлықпен келгендігінен мəлімет беруден бастайды. Ал шын мəнінде, жазушы бұл тақырыпқа қалам тартуға себепші болған жағдайдан бастауы керек еді. Оның бұл мəселеге соқпаған себебін бүгін түсінуге болады жəне солай жасағаны дұрыс та еді. М.Əуезов үшін Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс – бұл ұлттық тəуелсіздік үшін күрес тақырыбы. Құжаттық материалдар бұл ұлт өмірінің аса маңызды кезеңіне қатысты тақырыптың ұлы жазушы көңілінде зор толғаныс тудырып, өмірінің соңына шейін онымен бірге жүргендігін байқатады. Бұл ретте, мəселен, 1943 жылы жарық көріп, Мəскеудегі партия-

Менің пьесамның белгілі бір идеясы мен мақсаты бар екендігін айтқаным жөн. Ал оны қабылдау немесе қабылдамау бұл басқа мəселе... Осында пікір айтқан кісілердің сөзіне қарағанда мен кейбір персонаждарды ұлттың батыр тұлғалары ретінде əсерлеп (идеализация) көрсетіппін. Осыған байланысты мына жағдайды айтуға тиіспін. Ол персонаждар сол тірі күйінде қоғамда қабылданған, сондықтан да оны сайқымазақ бейне түрінде беруге болмайды. ...Наурызбай қарапайым халық жадында ерік-жігерлі тұлға. Мен оны ерекше мінез иесі ретінде көрсетемін... Сонымен бірге ол тек қарабайыр күш иесі ғана емес. Оның сөздерінде ақыл бар. ...Менің байқағаным, егер Кенесары туралы сөз болса, міндетті түрде оның патшалықпен күресін көрсету керек екен. Жоқ, менің пьесам алдына ондай мақсат қоймаған... Пьесаның мақсаты, идеясы басқа, ол пьесаның өзекті жібі ретінде аздыкөпті айтылады [4]. М.Əуезов осы кіріспе сөзі арқылы-ақ, біраз нəрсені, негізгі ойын астармен жеткізген еді. Бірақ большевиктік идеология ұстанымына табан тіреп алған дискуссияға қатысушы шешендерге тағы бір басқа екінші ұстанымның, «бұлыңғыр» тарих философиясының пайдасына айтылған дəлелдер мен аргументтердің мүлдем қажеті де жоқ-тын. Оларға жүктелген міндет «алашшыл» Əуезовті жаңа таптық философия тұрғысынан ауыздықтау еді. Сондықтан да келесі сөз алған С.Сейфуллин пьесаның пролетарлық емес өзекте сəл ертерек жазылып, кейінірек енгізген өзгертулер «жасыл түсті фонға қып-қызыл жалау» жапсырғандай болып шыққандығын, сондай-ақ, Əуезовтің ықыласы революцияшыл кейіпкерлер жағында емес, ұлтшыл Наурызбай жағында екендігіне көңіл аударады. С.Сейфуллин пікірінше, Кенесарының мақсаты қазақтардың патшалық билікке қарсы қозғалысын пайдаланып, атасы Абылай хан тұсында құлаған хандық билікте халыққа тиімді ештеңе де болған емес-тін. «Маған бұл қозғалыста батыр да, хан да жəне би де феодалдар табының өкілі, ортақ мақсаттағылар ретінде көрінеді. ...Менің ойымша, «Айман-Шолпан» да шындықтан алыс тұр. «АйманШолпанда» қазақтың ірі байларының үрім-бұтағын көреміз. Бұлар қазақ феодалдары, ал қарапайым қара қазақ жоқ. Біз пьесадан жарқыраған, көз қарықтыратын феодалдың қыздары мен ұлдарын көреміз, ал қазақ бұқарасы оған қатыспайды». Пьесадан байқалатын келесі нəрсе, ол автордың көрерменнің ұлттық сезіміне тиюге құмарлығы екен [5]. Дискуссияда сөз алған С.Асфендияров пен Ғ.Тоғжанов та пьесада қарапайым халықтың революциялық қозғалысынан гөрі, Кене хан мен Наурызбай сұлтанды əсірелеп көрсету əрекеті барына назар аударып, «Кенесары хан болғандықтан да халық қаһарманы ретінде көрсетілуі қателік» деген пікірді білдіреді [6].

Талқылауға төрағалық жасаған І.Қабылов та «жаңа пьеса даярлау бұл біздің театр қызметкерлерінің ғана жұмысы емес, бүкіл қауымның, үкіметтің, сондай-ақ, партия ұйымының да ісі», ал кеңестік театрда хан тұқымы сахнаға неге қаһарман болып шығып, тіптен өмірден қаһарман болып өтуі тиіс, бұл, əрине, пьесаның кемшілігі деген тұжырым жасайды [7]. «Хан Кене» драмасын талқылауға байланысты Ғабит Мүсіреповтың пікіріне тоқталмай өту, əрине, мүмкін емес. Өйткені жазушы «Хан Кенеге» 30 беттен тұратын «Хан Кенені» қандай тұрғыдан қайта қарау қажет» деген тақырыппен көлемді сын пікірін білдірген. Ғ.Мүсірепов «Хан Кенеге» дейін де, одан кейін де қазақ ұлт-азаттық қозғалысын өзінше ерекше түсінген жазушы болды. Ол бұл ұстанымын 1927 жылы жазған «Тулаған толқында» əңгімесі арқылы ашық əрі анық танытқан [8]. Əрине, ҚазАПП ұстанымы арнасында. Əлеуметтік қанау мен надандықтың иіріміне тартылып, өзгенің мүддесіне жұтылып, малы таланып, намысы аяқ асты болып, қараңғы түнекте жол таба алмай қиналып тұрған сорлы жұртқа «Оян, қазақ!», төңірегіңе қара, «Елбол! Өз жолыңды тап!» деп, қолына əліппесін алып, газет-журналын, кітабын шығарып, сауат ашуға шақырып, сол ісі мен сөзі үшін абақты есігін көріп, дүлей биліктің бітіспес жауына айналып, жетім жұртына аласұрып араша түскен жанашыр аз ғана зиялылар шоғырына жүдеу тіршілік еңсесін езіп, санасын күнделікті нан табу əрекеті билеп алған қарапайым халықты қарсы қойып,оның аузына «қолымызға ұстатқаныңды, көзімізге көрсеткеніңді айтшы! Құрғақ қасық ауыз жыртар!» [9], – деген сияқты арзан сөз салған, жазушымыз большевиктік идеологияға құрақ ұшып қызмет жасауға ерте танытқан еді. Бұл ұстанымына беріктігін ылғи да байқатып отыратын Ғ.Мүсірепов «жылма-жыл мемлекетке миллиард пұт астық беруден айнымайтын» халықтың ертеңгі тағдыры туралы, қазаққа басқа бақыттың, ертеңгі қажетіне жарайтын басқа рухани азықтың бұйыруы мүмкін екендігі туралы ойлануға қазақ баласын шақырмады, тіптен осы арнада ойланудан тайсалды, тартынды. Ғабаң үшін М.Əуезовтің драмасында Кене ханның аузымен айтылған «атаңың не қасіретпен өткені» туралы кейінгі ұрпаққа ойланудың қажеті жоқ, артық əрекет. Бұл Қазақстанда советтік кезеңде орын алған «өзгерістердің ортасында болған, «əдебиет майданында» бағын сынаған классик жазушымыздың жасаған тұжырымы. Бұл арада қарсы уəждегілердің маған ол кезде олай еді ғой, былай еді ғой деген аргументтер келтіруі, əрине, мүмкін. Ондай пікірдегі ағайынға кешірім өтіне отырып, айтарым: өмірде уақыт тезінен өтпейтін нəрсе жоқ. Бұл өлшем ең алдымен əдебиет туындысына тиесілі. Əдебиет туындысы рухани өмірдің айнасы. Ғ.Мүсірепов «Тулаған толқында» шығармасын жазған жылы (1927) ешқандай да классик емес бірақ құдай берген

қасиетімен өмір шындығына терең сүңгіп үлгерген данышпан Смағұл Сəдуақасұлы «Құлдықтан құтылу үшін қазақ елі төңкерістен бұрын ұлт ұранын көтерді. Əуелі ұлт болып алып, əуелі ұлттық есімізді жинап алып, орыстың капиталының тегеурінінен құтыламыз» деген тұжырым жасап, алдын ала бұл пікірін анықтай түсіп «империализмнің қол астындағы ұлттардың бостандық жолының Индия, Африка қозғалыстарының – бəрінің ұраны осы» [10], – деп жалғастырды. Бір қызығы сол С.Сəдуақасұлы бұл ойын империализмнің отарлық жүйесінің іргесі сөгіле бастап, бірақ əлі ыдырай қоймаған кезінде өз елінің өмір шындығына сүйене отырып айтты. Бұл елінің қандай тарихи кезеңді басынан кешіріп отырғанын тура бағамдап, соған сəйкес алдында тұрған міндеттерін тура түсіндіріп берудің үлгісі емес пе еді! Ия, рас,қазақ зиялыларының бəрі бірдей заманында жүріп жатқан қоғамдық процестерді мұндай дəрежеде қорыту деңгейіне көтеріле қойған жоқ-тын, ол əрине, жеңіл-желпі нəрсе де емес-тін. Кезінде еліміздің өмірінде орын алған бұл тарихи процестерді мүмкін болғанша шынайылық тұрғыдан қорыту мүмкіндігіне соңғы жылдарда ғана қол жеткізе бастадық. Оның екі себебі бар. Біріншіден, советтік идеология тарих қойнауына кетті.Аяқталған қоғамдық процесті қорыту жеңіл-желпі шаруа емес, дегенмен болады. Екіншіден, советтік тəжірибені қорытуға мүмкіндік тудыратын жабық архив қорлары толық түрде ашылмаса да,қолжетімді күйге біршама жақындай түсті. Сол кейінгі кезеңде қолжетімді болған тағы бір құжатты атап өтейік. Ол Ғ.Мүсіреповтың жаппай репрессиялық шаралар тұсында, яғни 1937 жылы Қазақстан компартиясы Орталық Комитетіне жеке өзінің жіберіп алған қателіктеріне байланысты биліктегі партиядан кешірім сұрап жазған арызы. «Тулаған толқында» саяси тұрғыдан зиянды қателіктер жүйесіне орын алдырып алашорда сияқты ұлтшыл-фашистердің сөзіне мінбер беріп қойған екенмін» уақытында «оларды əшкерелейтін мықты теңеулер» таба да алмаппын» деген ойға келіп, алаш идеологиясы мен əдеби шығармашылығын «ескі атқорадан» тараған «заразаға» теңейді [11]. С.Сəдуақасұлының жоғарыда айтқан пікірінен бері де біраз уақыт өтті. Өткен ғасырдың 60-жылдары империализмнің отарлық жүйесі күйреді. 1979 жылы «Азия. Африка əдебиет қозғалысының ортасында» жүрмін деп жазған Ғ.Мүсірепов бұл процесті қазақ азаттық қозғалысымен байланыста қарау ісінде өзінен жарты ғасыр (52 жыл) бұрын Смағұл Сəдуақасұлы қорытқандай деңгейге көтеріле алмады. Бұл сыңаржақтық ұстанымдағы соцалистік реализм əдісінің əдебиетімізде соншалықты терең тамыр жайғандығының, осы ұстанымдағы жазушыларымыздың, Ғ.Мүсіреповтің өзі мойындағанындай, «əдебиеттің басқарушы тобының ішінде» жетекші рөл атқарғандығының көрінісі еді.

Ғабаң ғасыр басындағы Ə.Бөкейханов, А.Байтұрсынұлы бастаған азаттық қозғалысқа қарсы ұстанымда екендігін «Тулаған толқында» шығармасын көзі тірісінде (1980) баспадан шығарған үштомдық таңдамалысына қосып, шығармашылығының бастауы есебінде үштомдығын осы повесінен бастады [12]. М.Əуезов өмірінің соңына дейін мүмкін болғанша өз ұстанымын қорғаштап өтті. Бұл шаруа оған жеңілге түскен жоқ. 1951–1952 жж. сотқа тартылып, тергеуге алынған жетекші ғалымдарымыздың бірі қазақ ғылымындағы «ұлтшылдықтың көзі Əуезовте, сондай-ақ əдебиеттанушылар Жұмалиев пен Кенжебаевта» [13] деп көрсетті. Жазушыны жіті бақылауда ұстаған Қауіпсіздік Комитеті бір қорытынды материалында шамамен «Əуезов өте сақ, жаңа ұстанымға көшті, қазіргі уақытта ол өзінің түпкілікті ойын шығармалары арқылы, немесе жазған мақалалары арқылы, айтуды тоғарған. Бұл ісін енді ол шəкірттері арқылы, оларға бағытбағдар, ғылыми тақырып беру арқылы іске асыру жолына түскен» [14], – деген тұжырымын береді. М.Əуезов осы ұстанымда қалғандығы Заки Валиди Тоғанның «Естеліктеріндегі» мына жолдарды оқығанда да еріксіз еске оралады. З.В. Тоған естелігінде М.Əуезовпен 1959 жылы совет делегациясы құрамында НьюЙорк қаласына келгенде кездескеніне тоқталып, ол жазушының сондағы эмигранттарымен арада болған əңгімесінде Алашорда үкіметі атынан 1918 жылы Башқұрт азаттық қозғалысы басшыларымен кездесуге барғанын айтып, оны «қараңғы түнекте жарқ еткен найзағайдың жарығындай сəтке теңегенін» [15] жазады. Осы арада Ғ.Мүсіреповтің Алаш қозғалысына қатысты ұстанымын кейінге шегере тұрып, «Хан Кенеге» жазған пікіріне оралайық. Пікірде пьесада көрініс тапқан Кене хан, Наурызбай жəне басқа жағымды кейіпкерлердің бейнесін беруде автор, тым əсірелеуге (идеализация) ұрынған деген ой айтылады. Мəселенің екінші қарсы беті бар емес пе? Яғни, халық патшалық отаршылдығына, оның жасаған шексіз мол қиянатына қарсы жинақы образды Кене хан немесе Исатай Тайманұлының тұлғасы арқылы көргісі келсе ше? Бұл арада, əрине, Ғ.Мүсіреповтың өз сынында көз жұмып партиялық диктат ықпалына беріліп, социалистік реализм арнасына бой алдырғанын байқау қиынға түспейді. Бұл біріншіден. Екіншіден, ұлы шығармашылық иесінің ұлылығы неде? Ол өзінің шығармасында туған елі үшін өткінші құндылықтар мен мəңгі құндылықтарды айыра білгендігінде болса керек. Өкінішке орай, ҚазАПП (Казахская ассоциация пролетарских писателей) жəне социалистік реализм ұстанымын қабылдап, оған бар ынта-жігерімен осы арнада қалам тартқан жазушылар бұл принциптік ұстанымды жіктей бермеді. Агитпроп дегеніне жетті. Жазушыларымыз ғана емес, советтік қызметкерлеріміз де алдымен «алашты

еңбек адамы, оның тұрмыс-тіршілігі, мүддесі, ол жасаған байлық, бұл да адамзат игілігі, Мағжан ақын «Табалдырығында» дəл басып айтқанындай, қоғам өмірінен өзіне лайық орын алуға тиіс таным құралы. Бірақ бұл процесс барлық ұлы мəдениеттердегідей бейбіт түрде, біржақтылықсыз, табиғи өз жолымен жүргені дұрыс еді. Ғ.Мүсірепов пен С.Сейфуллиннің белсенді түрде қолдауымен орныққан құндылықтарға жетер жолда М.Əуезов жырлаған құндылықтар жатқандығын, алғашқысыз соңғысы жоқ екендігіне, кемел, жетілген қоғамдық қатынастар жағдайында бұл екі құндылықтар өзара үйлесімді өмір сүре алатындығына кім де болса келіседі. Бүгінгі дамыған мəдениеттерде бұл мəселенің үйлесімді шешімі табылған. Міне, осы тұрғыдан алғанда М.Əуезов ұстанған бағыт, ұстаным күрделірек, бірақ өміршең еді. Ең бастысы, ол отаршылдыққа қарсы, тəуелсіздік үшін күрес жолында тұрған ұлт өмірінің сол бір тарихи кезеңіндегі рухани сұраныстарын қанағаттандыруға тиіс болған ұстаным еді. Осы ұстанымдағы Ж.Аймауытов 1932 жылы Мəскеуде атылды, М.Дулатұлы Ақтеңіз-Балтық каналы бойындағы лагерде өмірден қайтты, лагерден оралған А.Байтұрсынұлы жұмыссыз рухани азапта жүріп, бірер жылдан соң қайтадан қамауға алынып, атылды. Басқаша айтқанда, «ұлтшылдық» ұстанымы талантты қазақ қаламгерлеріне, Мағжан айтқандай, «дағдылы да табиғи жол» болмай шықты. Лагерден əлгінде ғана оралған Мағжанның өзі де 1937 жылы 21 мамырда үкімет төрағасы Ораз Исаевқа өзінің бұрынғы «ұлтшылдық-алашордалық» ұстанымынан үзілді-кесілді бас тартатындығын мəлімдеп хат жолдады. М.Əуезовтің ұстанымы əсерлеп көрсетуге мұқтаж емес. Жазушы да жұмыр басты пенде. Саяси қудалаудың тақсіретін бір адамдай тартқан қаламгердің кезінде билікпен, оның идеологиялық талаптарымен ымыраға келуге мəжбүр болған сəттері де бар. Бұл арада мынадай жағдайды ескеруе тиіспіз. Белгілі бір саяси-идеологиялық ұстанымды мойындауға мəжбүр болу бар да, тура сол ұстанымға саналы түрде қызмет жасау бар. Бұл екі ұстаным өзара жараса алмақ емес. Советтік құндылықтарды орнықтыру ұлттық мəдениетке шабуыл арқылы жүрді. Бұл идеологиялық экспансияның көрінісі-тін. Соның нəтижесінде ХХ ғасырдың басында қазақ халқы енді ғана қалыптасып келе жатқан ұлттық элитасынан, онымен бірге табиғи құндылықтарынан айырылды, орталық күшпен еккен рухани «құндылықтарға» мойынсұнды. М.Əуезовтің сексен жылдығына (1977) байланысты жазылған мақаласында Ғ.Мүсірепов «Хан Кене» авторын «қазақ совет əдебиетінің айнымас – негізін қалап берген алыптар тобының ішіндегі ең кемеңгері» [16] деп, ұлы замандасын жаңа тұғырға орнықтырды. Мұқаңның өзі бұл тұжырымға келісе қояр ма еді? Айту қиын.

Ізін ала Ғабең «қазақ совет əдебиетінің бұлжымас негізін қалаушылар тобына көбірек тоқталып», ал ұлт əдебиетіндегі одан бұрынғы кезеңді көрмегендей сыңай танытады. Оған беретін негіздемесіде бар. Бұл келген тұжырымының «жəбірі жоқ шындық» екендігіне бəрімізді сенуге шақырып, бұл байлам «алпыс жыл ішінде (сөз советтік кезең туралы – авт.) екшелген, сараланған» өміршең байлам екендігіне өзі де сенеді, өзгені де сендіргісі келеді. «Əдебиетке əлеуметтік мəн бере білген ағалардың» (Сəкен, Бейімбет, Ілияс, Сəбит) алдында ғасыр басындағы «Маса» мен «Оян, қазақтың» авторлары бар екендігін атауды артық санайды. Əлекең бастап, оған Ахаң мен Жақаң сарқылмас күш-қуат берген азаттық қозғалысты, осы буынның төккен тері мен азапты тағдыры арқылы Мағжан, Жүсіпбек, Смағұлдар сусындаған кəусар-бұлақ – идеяны атауға ықылассыз. Бұл жұмсартып айтқанда жазушының ұлт руханиятына большевиктіксоветтік дүниетаным тұрғысынан өріс беру ісіндегі соңғы əрекеті болды. Сонымен шығармашылықтағы, көркем ойдағы екі ұстаным. Бұл сол тарихи кезеңге тəн көркем ойдағы екі ұстаным ғана емес, сонымен бірге, қазақ өмірін түсіну мен түсіндіру ісінде қазақ қаламгерлері көрсеткен екі көзқарас еді. Олардың бірі ешқандай да басқаға еліктеусіз, табиғи қалыпта жаңа қарқынмен өзі іштей хош көрген жолмен əдебиеттің жүгін жаңа өрге сүйреуді көздесе, екіншісі өзіне жақын да түсінікті көрінгені болмаса, өзі де терең байыбына жетіп үлгермеген ұстанымды билік ұсынған соң қабыл алып, ендігі уақытта оны өз ұстанымына айналдырып, оның жалғыз дұрыс ұстаным екендігіне билікпен бірге өзі де сеніп, өзгені де сендіруге кірісіп кеткен еді. Ə.Əбішев «Шерлі шежіре» аталатын естелік кітабында М.Əуезов пен Ғ.Мүсірепов арасында орын алған мынадай бір жағдайды еске алады. «Қазақ ұлтшылдығы» туралы науқанның туы қайта көтерілген 1947 жылы қалалық бір жиналыста Ғ.Мүсірепов М.Əуезовты алашордашыл ұлтшылдығынан біржола арыла алмай жүрген жазушы ретінде сынға алады. Екеуара кикілжің басталып, ол Мұқаңның үйінде өткен төрт жарым сағаттық өзара кінəласумен аяқталады. «Екеуінің түйілген қабағы бір ашылмай, өңдеріндегі ызғар бір жібімей» тарасады. Көшеге шыққан Ғ.Мүсірепов «қара шалдың қайысатын түрі көрінбеді-ау» [17], – дейді. 1961 жылдың жазында Мəскеуде Мұқаң өмірден озды. Ұлы жазушыны елге алып қайтуға барған топтың арасында Ғ.Мүсірепов та бар-тын. Қандай оймен қайтты екен?.. Ескертулер 1. ҚР Президентінің архиві. 141-қ., 1-т., 7641-іс. 38-40 пп. 2. Сонда, 7641-іс, 1-53 пп. 3. Сонда, 1-7 пп.

1. Сонда, 8-17 пп. 5. Сонда, 17-30 пп. 6. Сонда, 30-48 пп. 7. Сонда, 48-53 пп. 8. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы. 1-т., – 11-57 бб. 9. Сонда. 27-28 пп. 10. Сəдуақасұлы С. Екі томдық шығармалар жинағы. 1-т. – Алматы, – 2003. – 259 б. 11. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. 3-т., 2-к., – Алматы, – 2007. – 246 б. 12. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы. 1-т., – 11-57 бб. 13. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., арх. №06771-іс, 2-т., 347об 14. Сонда, 6-қ., арх. №06771-іс, 1-т., – 224-225 пп. 15. Заки Валиди Тоган. Воспоминания. – Москва, – 1997. – 237 с. 16. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы. 2-т., – 565 б. 17. Əбішұлы Ə. Шерлі шежіре. – Алматы, – 1995. – 268-271 бб. §2. М.ƏУЕЗОВ ЖƏНЕ С.МҰҚАНОВ: АБАЙ МҰРАСЫ – ДИСКУССИЯ ТАҚЫРЫБЫ Асықпаңдар артымызда қазы бар... А.Байтұрсынұлы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған бетте руханият орын алған келеңсіз жағдайлар Абай Құнанбайұлы шығармашылығын да айналып өткен жоқ еді. 1951 жылы 13–15 маусым күндері Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл жəне əдебиет институты мен Қазақстан совет жазушылары одағының бірлескен мəжілісі өткізіліп, онда негізгі тақырып ретінде Абай мұрасын танудың негізгі өзекті мəселелері талқыға түсті [1]. Пікір алысуға қатысқан ғалымдар мен жазушылар оны бірауыздан дискуссия деп атайды. Біз де солай атағанды жөн көрдік. Дискуссия жоғарғы партиялық билік тарапынан берілген тапсырыс бойынша өткізілгені байқалады. Ол жөнінде дискуссияға қатынасқан ғалым Қ.Жұмалиев «осы дискуссияға даярлық барысында біз екі ай бойы қызметтегі ісімізді тоғасып қойдық» [2], – деп көрсетті. Дискуссияға соншалықты үлкен көңіл бөлгендігі тағы да сондай фактілерден байқалады. Оның жұмысына Академия президенті Қ.Н. Сəтбаевтан басқа партия жəне совет басшылығынан И.Омаров, Шəрипов, Неклюдов жəне Храмков қатысады. Əдебиет пен ғылымдағы арпалысты жағдайды байқатқан бұл үш күндік бас қосуда тақырып ретінде Абай мұрасын танып-білудің өзекті мəселелері алынғанымен, тыңдалған төрт баяндама мен дискуссияға қа-

иелерінің мұрасын насихаттауға кірісіп кеткен-тін. Ендігі міндет осы қатардағы еркінсіген əдебиетшілерге тоқтау салып, сол арқылы басқаларға да ескерту жасау еді. Үшіншіден, алашордашыл М.Əуезовтің Абай туралы шығармалары, əсіресе, əлгінде ғана жарық көрген «Абай аға» романы халық арасында зор беделге ие болып, ұлы ойшыл жəне ақын мұрасын жаңа мазмұн жəне деңгейде тануға мүмкіндік туғызды. Осы арнада Абайдың айналасы, Абайдың шығармашылықтағы ұстанымының мұрагерлері, əсіресе, Абайдың ізін ала шығармашылыққа келіп, өздерін ұлы ойшылақынның мұрагері ретінде жариялап, көрсеткен алаштық буын туралы мəселе өмірге келді. Өткізіліп отырған дисскуссия ең бірінші кезекте осы соңғы мəселеге байланысты идеологиялық аппараттың талабына сəйкес теориялық негіз қалыптастыруға тиіс болды. Бас баяндамашы сөзін «Правда» газетінде жарық көрген «За мар - ксистско-ленинское освещение вопросов истории Казахстана» [3] аталатын мақалада қойылған мəселелер арнасында бастап, елдегі идеологиялық кеңістікті антимарксистік, антилениндік «қоқыстан» тазарту қажеттігі туралы, осы арнада өзекті тақырыптардың бірі əдебиеттегі Абай мектебі жəне оның шəкірттері жөнінде болып отырғандығын мəлімдеді. С.Мұқанов 1933 жылы ақпанда М.Əуезовке жазған хатында «Өскен сайын (ой өсуін айтам) адам, əрине, объективно бола бастайды... Қазақстан жағдайының қазіргі күйіне объективно қарай алам» [4], – деп жазды. Сəбең баяндамасын осы хаттан жиырма жыл өткен соң жасап отыр. Біраз уақыт. Жазушы баяндамасында қазақ өмірінде орын алған тарихи фактілерге баға беруде қаншалықты əділ бола алды? Осы мəселеге тоқталайық. Бұл арада баяндамашының Абайдың шығармашылық мектебі мен шəкірттеріне байланысты антимарксистік жəне антилениндік «қоқысқа» нені жəне кімдерді жатқызғанына назар аударуға тура келеді. С.Мұқанов «Абайдың нағыз шəкірттері кімдер еді?» деген сауалға тоқталады. Мұндай тақырып қойып, жауап іздеу оған ұтымды көрінген сияқты. Өйткені, Абайдың əдеби мектебі мен шəкірттері деген тақырыпты ғылыми айналымға қосқан М.Əуезов еді. Ал Абай шығармашылығының ұлт руханияты үшін маңызын тура жəне терең түсінген жəне оны жалғастыру ісін алғаш қолға алған алаштық буын болатын. С.Мұқанов пен оның жақтастарына осы жағдайды пайдаланып М.Əуезовке алаштық ұстанымдағы тұлға ретінде кезекті рет соққы беруге мүмкіндік туған еді. С.Мұқанов баяндамасында: «Абайдың нағыз шəкірттері кімдер еді?» деген сауал қойып, оған «Бұл мəселені осыдан 40 жыл бұрын 1913 жылы буржуазиялық ұлтшылдардың лидерлерінің бірі Ахмет Байтұрсынов «Қазақ» газетінің бірнеше санында жарық көрген көлемді мақаласында көтеріп, ол мүмкін болғанша Абайды өздерінің рухани əкесі ретінде көрсетуге тырысқан болатын. Буржуазиялық ұлтшыл Байтұрсыновтың бұл

жалған тұжырымдарын өмірдің өзі жоққа шығарады: буржуазиялық ұлтшылдар іс жүзінде өздерін халық жауы ретінде əшкереледі, ал Абай болса сол бұрынғыдай халықтың айнымас досы күйінде қалды» [5], – деді. Бұл арада С.Мұқанов, əрине, А.Байтұрсынұлының «Қазақтың бас ақыны» (1913 ж.) [6], – аталатын мақаласы туралы айтып отыр. Ахаңның, сондай-ақ Ə.Бөкейханов пен М.Дулатұлының, жалпы алаштық буынның өздерін Абайдың шəкірті, ұлы ақынды ұстаз тұтқаны қоғамда белгілі. Ə.Бөкейхановтың Абай өмірден озғанда тебіреністі мақала (некролог) жазып, оны «Семипалатинский листок» (1907 ж.) газетінде жариялап, «қазақ халқының рухани əлемін мұндай биікке көтерген ақын болған емес», ал ол талант құдіреті тұрғысынан «Еуропаның ең атақты деген ақындары» қатарында тұр [7], – деп көрсетеді. Əлекеңнің тікелей көмегі жəне қолдауымен Абайдың шығармалар жинағы алғаш рет 1909 жылы С.Петербургте жарық көргені де мəлім. Осы арада ХХ ғасыр басындағы ұлтшылдар буынының Абай мұрасына қатынасы толық табиғи, қоғамдық ойдағы буынаралық сабақтастық арнасында көрініс тапты. Олардың ұлы ақын мұрасына қатынасында, көзқарасында С.Мұқанов айтқандай ешқандай да саяси-идеологиялық тар таптық немесе ұлттық бақастық есеп болған емес. Соның бір көрінісі «Қазақ» газетінде 1913 жылы Абайдың досы Михаэлистің опат болуына байланысты жарияланған мына бір көңіл айтудан байқалады: «19 декабрьде Семейде Евгений Петрович Михаэлис өлді. 1880 жылдарда көп орыс жұртын ілгері бастыру, өрге сүйреу жолында қызмет еткен жастар шет жерге жер аударылғанда, Михаэлис біздің Семейге айдалып келіп, сонан бері біздің қазақ жерінде қалған еді. Қазақтың жалғыз ақыны Абайды тура жолға салған осы Михаэлис еді. Абай өле-өлгенше менің көзімді ашқан, маған жаны ашырлық қылған Михаэлис еді деп айтып өтуші еді... » [8]. Ал осы Абайдың Михаэлиске деген ризашылығы, адами қатынасы Əлихан, Ахметтерге өтіп, сонан соң олар арқылы М.Əуезовке жетсе, осы табиғи сабақтастықта қандай өрескелдік бар? С.Мұқанов баяндамасында айтылғандай, Абай шəкірттері туралы мəселені екінші рет, яғни 1918 жылы көтерген алаштық келесі буын өкілдері екен. Осы жылы контрреволюциялық «Алашорданың» Семейлік комитеті «Абай» аталатын журнал шығара бастап журналда Абайдың мектебі мен идеялық мұрагерлері туралы мəселе халыққа мүлдем жағымсыз, арнада қойылады екен. Осы екінші алаштық буынға байланысты С.Мұқановқа ұнамаған келесі бір жағдайға тоқталайық. Ол Абайдың жалпыадамзаттың құндылықтар тұрғысынан қазаққа айтқан сыны, осы еліне деген жанашырлықтан туындаған бұл сыншылдық көзқарастың заман сұранысына жауап ретінде ұлтшылдық ұстаным түрінде зиялылардың келесі буынына өтуі еді. 8 – 5

Жоғарыда аталған «Абай» журналында «Екеу» деген бүркеншік атпен «Абайдан соңғы ақындар» деген мақала жарияланады. Екеу – бұл журналды шығарған Ж.Аймауытұлы мен М.Əуезовтің бүркеншік аты деген пікір бар (Б.Кенжебаев т.б.). Бұл сол кездегі зиялылар арасында мəлім пікір. Оны С.Мұқановтың білмеуі, əрине, мүмкін емес. С.Мұқанов баяндамасында «Екеу» деген бүркеншік аттың астарында кімдердің жасырынып тұрғандығын мен білмеймін. Ал бірақ бұл мақала басынан аяғына дейін контрреволюциялық мазмұнда жəне Абайға жабылған жалаға толы» [9] деген ойды айтты. Бұл, əрине, алаштық зиялыларға, сол буыннан белсенді қызметте жүрген М.Əуезовтің атына айтылған ауыр айыптау еді. С.Мұқанов баяндамасында екеудің мақаласын неге байланысты контрреволюциялық мазмұндағы мақала ретінде аталады? Ол, əрине, «Абай» журналындағы екеудің қазақты оятқан орыс революциясы жəне большевиктер емес Абай мен «қазақ» газеті деп көрсетуі еді. Екеу мақалаларында Абайды қазаққа тілегі бір, мақсаты бір бүтін ұлт ретінде қарап, ұлтты жазған еңбегі, шығармалары арқылы келе жатқан күрделі өмірді, заманды білімді, өнерлі, ауызбірлігі бар ел ретінде қарсы алуға шақырған ұлт ойшылы ретінде көрсетеді. «Қазақтың – деп жазды олар, – мінезін суреттеп, мінін айтып, айқын сырын ашып, көзге көрсететін, елдің халін қайғыртып, жақсылыққа сүйреген сөздер Абайдан бері басталады... Абайдан бері əлгі өмірдің тұйығы табылып, түйіні шешіліп, сыр сыртқа шығып, мінез айнаға түсіп келе жатыр. Қалам шамасынша шеберлеп, келісті жақсыны да, кейіпсіз жаманды да суреттеп отыр». Абай шығармашылығына берілген осы сипаттамадан соң екеу қазақ қоғамында бір оянудың бар екендігін, соның бірден бір көрінісі елде қолына қалам ұстаған оқыған азаматтардың көбейгенін айтып, ал қоғамдағы қозғалысқа түрткі салған «бірінші – Абай, екінші – «Қазақ» газетасы, үшінші – жалпы жұрттың ғылымға бет алуы себеп болды» [10], – деген тұжырымға келеді. Советтік идеология, оның қызметіндегі тарихнама қазақтың санасына қозғау салып, оятқан ғасыр басындағы Ресейдегі революциялық өзгерістер деумен болды, ал екеудің мақаласында мұндай тұжырым жоқ еді. Екеу ғасыр басындағы қазақ шындығын жанашырлықпен ашып көрсету ісінде Абай мен «Қазақ» газеті төңірегіне біріккен ұлт оқығандарының орнын ерекше бөліп көрсетіп отыр. Ал ғасыр басындағы ұлт оқығандарының жасаған тұжырымы неге міндетті түрде коммунистік партия идеологтарының айтқанымен сəйкес келуге тиісті? Бұл, əрине, қазақ шындығына байланысты соңғы тұжырым жасау құқы тек партиялық идеологиялық аппаратта болуға тиіс деген ойдың көрінісі еді. С.Мұқанов баяндамасында айтылғандай, Абай шəкірттері туралы мəселені үшінші рет көтерген 1922–1923 жылдары Ташкентте қазақ тілінде

шығып тұрған «Шолпан» журналы (бас редакторы Иса Тоқтыбаев) екен. Бар болғаны 8 саны жарық көрген журнал «...жеке мақалаларында буржуазиялық-ұлтшылдық қате тұжырымдарға жол бергені» [11] үшін 1923 жылы мамырда жабылып қалған. Журналды «буржуазиялық-ұлтшылдық ұстанымындағы басылым ретінде жабуға негіз болған қандай материалдар еді? Олар, əрине, М.Əуезовтің «Қыр əңгімелері», «Оқыған азамат», тарихи, əдеби сын тақырыбына жазған алғашқы туындылары, Мағжан Жұмабаевтың «Қорқыт» жəне «Батыр Баян» поэмалары мен «Шолпанның күнəсі» əңгімесі, Шəкəрім Құдайбердіұлының «Лəйлі – Мəжнүн» поэмасы сияқты қазақ əдебиетінің классикалық үлгідегі үздік туындылары еді. Баяндамашыға əсіресе ұнамағаны «Шолпанда» М.Əуезовтің тікелей өз атымен жəне «Қоңыр» деген бүркеншік атпен жарық көрген сын мақалалары еді. «Қазақтағы қалам қайраткерлеріне» аталатын ашық хатында Мұқтар революциялық өзгерістерге дейін А.Байтұрсынұлының «Қазақ» газеті (1913–1918) «толымды жалғыз» басылым ретінде сол тұстағы белсенді ұлт қаламгерлерімен бірлікте ұлттың «тəрбиешісі міндетін атқарғандығын» еске салып, ал енді жаңа советтік билік тұсында баспасөз сан жағынан өскенімен, «қалың қазақтың тілегіне келгенде» сол «Қазақ» газеті тұсындағыдай міндетін атқара алмай, «көбі əрі-бері сандалуда» екендігін ескертіп, ал қалам ұстаған жазушылар болса ұлт-азаттық қозғалысы (алаш қозғалысы – авт.) жеңіліс тапқаннан кейінгі уақытта өздеріне–өздері келе алмай шығармашылық тоқырауда жүргеніне меңзеп, соған байланысты «əдебиеттің елге тəрбие бере алмай, я рухына жақындай алмай, ол міндетін атқара алмай жүргендігінің белгісі» деген тұжырымын айтады. Одан əрі М.Əуезов жас таланттарды серпіліс жасап «таза əдебиет ауданындағы сөздерді» жазуға, ағымдағы өмірдің рухани талап-тілегіне бет түзеуге, бұл олардың ұлт алдындағы міндеті екендігін ұмытпауға шақырады [12]. Революциялық аласапыранға дейінгі ұлт руханияты үшін қалыпты жағдайдың күрт өзгеруі, зиялылар зарыға күткен мемлекеттілік идеясының қара үзіп кетуі, жаңа советтік биліктің əдебиеттегі шығармашылықты тар партиялық-таптық қалыпқа сала бастауы Мағжан сияқты табиғи талантты да терең күйзеліске ұшыратқандығы «Шолпанда» жарияланған оның «Батыр Баянының» алғашқы мына жолдарынан анық байқалатын еді: Жүрегім, мен зарлымын жаралыға, Сұм өмір абақты ғой саналыға. Қызыл тіл, қолым емес, кісендеулі, Сондықтан, жаным күйіп–жанады да. Қу өмір, қызығы жоқ қажытқан соң, Толғанып қарауым сол баяғыға» [13].

Терең рухани күйзелісте жүрген ақынды Ж.Аймауытов пен М.Жолдыбаевтың «торығуды, зорығуды, зорлануды» қойып, жаңа тілек, жаңа арман, яғни жаңа жасампаз өмірге ұмтылыс жасауға шақырған хаты осы кезде (1924 ж. мамыр) жазылады. Жалпы 1922–1923 жж. жарық көрген «Шолпан» журналы ұстанымындағы ұлт зиялыларының Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің, Қоқандағы Түркістан автономиясы үкіметінің советтер тарапынан күшпен таратылғаннан кейінгі көңіл-күйін неғұрлым дəл де терең берген басылым болды. Журналдың шығарушы редакторы Иса Тоқтыбайұлының 1933–1954 жж., яғни отыз жылға жуық советтік билік тарапынан саяси қуғынға ұшырап, абақтылар мен лагерлер қорлығын басынан кешіруінің бірден-бір себебі оның редакторлығымен шыққан журналдың жаңа өкіметтің ескі патшалық билікке тəн империялық кеудем соқ тəкаппарлықтан арыла алмай жүргендігін астарлы сынға алуына да байланысты болды. Жазушы С.Мұқановтың елдегі қайнаған саяси өмір ортасында жүріп «Шолпан» журналына байланысты осы мазмұндағы мəліметтерді естімеуі, білмеуі, əрине, мүмкін емес-тін. Бұл біріншіден. Екіншіден, осы жо - ғарыда аталған «Қазақ», «Абай» жəне «Шолпан» басылымдарының төңірегіне топтасқан шығармашылықтағы ұлт зиялыларының əрекетінен Абай ұстанымына, жалпы гуманизм өлшемдеріне қайшы келетін идеяны іздеудің өзі қисынсыз еді, ал оны іздеткен идеологиялық жүйенің этикалық ұстанымының өте төмен екендігін аңғару да қиын емес. Осы ретте мынадай бір жағдайға тоқталған жөн. Абай қазақ қоғамындағы дағдарыстық жағдай аранасында өмірге келген тұлға. Осы тұрғыдан келгенде ол этикалық ұстанымы айқын шығармашылық иесі. Ол сол кезеңде қазақ қоғамында белең алған рулық немесе жүздік мүддеден алыс кеткен, тіптен оған қарсы құбылыс. Абайдың ұлтшылдығы 18-ғасырдағы кемеңгер Бұқардан, 19-ғасырдағы ұлы шоғыр – Мұрат, Дулат, Шортанбайдан ілгері кеткен, заман сұранысына берілген жауап ретінде өмірге бастайтын ұстаным. Кейінгі, яғни алаштық буынның Абайдан алған мұрасы – ол қазақ қоғамына жаңа айтылған негізді де орынды сын еді. Өз ретінде бұл ұлт тағдырына, оның болашағына алаңдаушылықтан туындаған сын ұлт өміріне байланысты жаңа ұстанымға əкелмей қоймайтын еді. Екеу мақаласында «Бұл ұлтшылдық қазақ жұртының қысылып таршылықта келіп, өнер, білім жүзінде өзгеден кейін қалғандығынан. Енді сол қысымшылықтан босанып, тез ілгері бассам екен деген табиғи мақсатынан шыққан нəрсе» еді [14], – деп жазды. Өкінішке орай, Абайдың ізін ала қоғамдық өмірге араласқан келесі буын ұлт оқығандары ылғи да «бізде ұлтшылдық жоқ!» деп Орталық билік алдында ақталып отыруға мəжбүр болды. Совет өкіметі орныққан

соң «қазақ ұлтшылдығы» деген бүтін бір ұлт атына айтылған айыптауклише шамамен 1923 жылдан бастап елдің бас көтерерлерін жазалау əдісқұралына айналып, 1991 жылға дейін күшінде болды. «Қазақ ұлтшылдығына» айыптау синдромы тіптен тəуелсіздік жылдары да байқалды. Осы ретте «Қазақ ұлтшылдығы» деген ұғым, түсінік қашан жəне неге байланысты өмірге келді деген сұрауға жауап беру өзекті. Ия, рас, қазақ қайраткерлерін сепаратистер ретінде кінəлау патшалық билік тұсында өмірге келді. Ал бұл «сепаратист» терминнің «ұлтшыл» терминіне ауыстырылуы советтік кезеңде іске асты. Анығырақ айтқанда 1923 жылы сол кездегі қазақ астанасы Орынбор қаласында өткен облыстың 3-ші партия (РК(б)П) конференциясында Орталықтың қазақ басшылығынан ұлт-азаттық ұстанымын тапаралық күрес ұранына ауыстыру туралы талабына жауап ретінде сөйлеген Смағұл Сəдуақасұлы шамамен «осы қазақ топырағына төтеннен əкелініп, күшпен енгізіліп отырған социализм идеясы оған азап көпірі болмайды ма?» деген ойын ашық білдірді. Конференцияға партияның Орталық Комитеті жіберген өкілі Е.М. Ярославский, қазақ үкіметі төрағасының орынбасары А.И. Вайнштейн ж.б. С.Сəдуақасұлы байқатқан көңіл-күйі жалпы барлық қазақ коммунистеріне ортақ ұстаным деген тұжырымға келеді. Осындай жағдайда жоғары басшылықтағы 14 қазақ коммунистері Е.М. Ярославскийге өздерінің наразылық хатын жолдап мұндай айыптаудың негізсіз екендігін білдірді [15]. Міне, осы кезеңнен бастап теориялық күрестерде құйтырқы əдістерді пайдалануды меңгеріп алған орталық биліктегілер қазақ қоғамын басқару ісінде «қазақ ұлтшылдығын» (клише) ерттеп мініп, қазақ басшылығын бағынышты күйде ұстау қаруына айналдырып алды. Өз ретінде бұл қитұрқы əдістің астарын түсінгені бар, түсінбегені бар қазақ басшылығы төресіне ұлтшыл емес, Ахаң айтқандай, бейбауырмал (интернационалист – авт.) болып көрінуге бар күшін салды. Ендігі уақытта ұлттық санаға жəне бірегейлікке соншалықты зиянды бұл катехизистік қаруды ұлттың өз ішіндегі билікке, ықпалға, жалған өткінші үстемдікке ұмтылған жеке тұлғалар немесе топтар шынайы ұлттық ұстанымдағы тұлғаларға қарсы пайдалануға бейімділік танытты. Совет өкіметінің бастапқы кезеңінде «қазақ ұлтшылдығының» баламасы «буржуазиялық ұлтшылдық» деген атау болды. «Буржуазиялық ұлтшыл» атанған Жақаң, М.Дулатұлы өздеріне таңылған жалаға жауап беріп «совет үкіметіне қарсы деп шуласып жүргендері – қазақ ұлтын өз бетінше өмір сүрсін деген мүддеден туған ниет қана. Өз отауымыз өзімізге бұйырсыншы дегеніміз» [16], – басқа ештеңе де емес екендігін ашына жазды. Қорыта айтқанда, С.Мұқанов осы жасаған баяндамасында «буржуазиялық ұлтшылдар Абайдың мұрасын иемденуге біраз күш салды, бірақ олардың бұл əрекетінен ештеңе шықпады» [17], – деген тұжырымға келеді.

Жоғарыда айтылғандай 80 беттік баяндамада келесі қойылған мəселе Абайдың шəкірттері туралы еді. Бұл ретте С.Мұқанов осы тақырыпқа еңбек арнаған авторлар М.Əуезовтің, Қ.Мұхаметхановтың жəне А.Жиреншиннің зерттеулеріне талдау жасап, осы жəне басқа авторлар атаған 25–30 Абай шəкірттерінен тек С.Торайғыров пен С.Дөнентаевтан басқаларын қалың оқырман білмейді, яғни осы екі жазушыдан басқаларының шығармалары мазмұндық тұрғыдан да, сондай-ақ кəсібилік тұрғыдан да көркем шығармаға қойылатын талапты қанағаттандыра алмайды деген тұжырым жасайды [18]. Баяндамашының мұндай қатал сынына ұшыраған ақын-жазушылардың арасында Абайдың ұлдары Ақылбай, Мағауия жəне Тұрағұлдан басқа Шəкəрім Құдайбердіұлы, Мəшһүр Жүсіп Көпейұлы, Нарманбет Орманбетұлы, Əсет Найманбайұлы жəне басқа шығармашылық иелері бар-тын. С.Мұқановтың бұл ұстанымы өкінішке орай, дискуссияға қатынасқан шешендердің біразының тарапынан қолдау тапты. Қоғамдағы атмосфераны иемденген партиялық ұстаным дегеніне жетті. Бұл арада С.Мұқанов орнықтыруға күш салған тұжырымдарға байланысты пікір білдірушілердің бəріне егжей-тегжейлі тоқталудың қажеті жоқ. Біз тек Ғ.Мүсірепов пен М.Əуезовтің айтқан пікірлеріне, сондай-ақ Қ.Сəтбаевтың қорытынды сөзіне қысқа тоқталуды жөн көрдік. Ғ.Мүсірепов сөзінде С.Мұқановтың жасаған тұжырымдарына басымдылық берді. Біз оқырман тарапынан сезік тудырмау үшін оның Абай мектебіне байланысты пікірін аудармастан мəтіндегі күйінде бергенді жөн көрдік: «Итак, – деп қорытты Ғабаң, – первый вопрос о школе Абая. Я повторяю еще раз, что тов. Муканов обстоятельно доказал и его многие поддержали, что утверждение о литературной школе Абая и его уче никах в прошлом было несостоятельным, надуманным, мало того вредным» [19]. Сонымен бірге Ғ.Мүсірепов Мұқановтың баяндамасында «кейбір жолдастардың» Абай мектебі мен шəкірттеріне байланысты тұжырымдарының соңғы 20 жылда ылғи да өзгеріске ұшырап отырғандығын дəлелдейтін құжаттар келтіргеніне ризашылығын білдірді. «Біздер үшін бүгін – деп көрсетті Ғ.Мүсірепов, – жеке жолдастардың өткенде жіберген қателіктері соншалықты маңызды емес, маңызды нəрсе сол қателіктердің қандай идеялық ұстанымға байланысты жіберілгендігін ашу еді. Мұқанов ж. бұл мəселеде толықтай турасын айтты. Менің бұған қосарым жоқ. Абай шəкірттерінің тізімін контрреволюциялық Алашорда лидерлерінен бастап, көзқарастағы эволюция барысында ол тізімді қараңғы жəне кертартпа молдалармен аяқтап, əрине, ешқандай да прогресшіл мектеп жасай алмайтының хақ. Ендігі күнде, əрине, ондай мектептің болмағандығын мойындауға, ал мектеп туралы ойды жоққа шығаруға тура келеді. Менің пікірімше кезінде жіберілген мұндай қателіктердің төркіні əбден түсінікті, бұл арада оған арнайы тоқталуға ешқандай қажеттілік жоқ» [20].

октябрь революциясына дейін орыс мəдениетіне жақындатушылар, оны қазақ қоғамында жаюшылар, осы жолда қызмет жасағандар болған жоқ деп көрсетумен тең. Мəскеулік əдебиеттанушылар, белгілі əдебиет сыншысы мəселен, З.Кедрина дұрыс көрсетіп отырғанындай, Абайдың əдеби мектебі, кейбір əдебиетшісымақтар қолдан жасаған Абай мен қазақ совет əдебиеті арасындағы кеңістікті толтырады. Біздің руханиятымызда Абайдың алатын орны тым үлкен, ал оны жеңіл түрде есептен шығара салу мүмкін емес...» [21]. Абай мұрасы туралы үш күнге созылған дисскусияның қортындысын Ғылым Академиясының президенті, академик Қ.И. Сəтбаев шығарады. Өз ретінде ол бұл дискуссияның Академия Президумының жоспарында білгіленген шара екендігін, шығармашылықтағы бəсекелестік, айтыс, обьективті жəне тəуелсіз сын болмаған жерде ғылымда тоқырау басталатындығын ескертті. Президент абайтану саласының салыстырмалы түрде алғанда жас ғылыми бағыт екендігін, соған қарамастан жетістіктері елеулі екендігін, осы ретте Мұхтар Əуезовтің «Абай» романы қазақ совет əдебиетінің, жалпы советтік əдебиеттің роман жанрындағы мақтанышына айналғандығын, М.Əуезовтің Абай туралы, оның əдебиеттегі дəстүрі туралы романдар сериясын жоспарлап отырғандығын, оның осы үлкен, пайдалы жəне тарихи еңбегіне сəттілік тілейміз деген ойын жеткізді. Қ.И. Сəтбаев дискуссияның абайтану саласы үшін аса пайдалы болғандығын, бұл саланың өзекті бағыттарын анықтауға мүмкіндік туғызғанына тоқталып, сонымен бірге мынадай бір фактіге көңіл аударды. Ол «дискуссия астанада зиялылар қауымының назарын өзіне аударғаны сондай, айтыс өткен залда сол күндері ине шаншырлық жер болмады. Бұл жағдай Қазақстанның зиялылар қауымы, жалпы қоғамы біздің əдебиетіміздің классигі Абай шығармашылығын сүйетіндігін жəне оны түсінуге деген ынтасы жоғары екендігін көрсетеді. Бұл жағдай сондай-ақ біздің зиялы қауым үшін өткеннен жеткен мұраны игеру ісінің аса маңызды болып отырғандығын көрсетеді» [22]. Соңында айтарымыз, біз Абай мұрасына қатысты дискуссия материалдарынан тарихнамаға байланысты фактілерді қарастыруға мүделілік таныттық. Біз үшін 1951 жылғы дискуссия Абай мұрасына қатысты əдебиеттану мəселесі ғана емес, ол əуелде ұлттық қоғамдық ой тақырыбы, айтыс барысында шешендердің сөзінде келтірілген фактілер мен тұжырымдар, олардың ұстанымы сол тарихи кезеңдегі қазақ руханиятының жағдайынан хабар беретін мəлімет көзі еді. P.S. 1951 жылғы Абай мұрасына қатысты айтыс бұл ұлттық рухани бірегейлігіне жасалған кезекті шабуыл еді. Бүгін біз соғыстан кейінгі жеті жыл (1947–1953 жж.) аралығында Қазақстанда жүргізілген идеология-

институтының филология факультетіне түсіп, оны 1934 жылы аяқтайды. 1939 жылға шейін «Коммунист» журналының редакциясында қызмет істеген ол, осы жылы Ғылым академиясы филиалындағы тіл, əдебиет жəне тарих бөліміне жұмысқа ауысады. Осы кезден бастап Е.Исмайловтың өмірі мен шығармашылық қызметі қазақ əдебиеттану ғылымымен тығыз байланыста жүрді [1]. 1952 жылы 9-10 мамыр күндері өткен жабық сотта сөйлеген соңғы сөзінде ол «мен көркем əдебиетті соншалықты сүйдім, тіптен оны өзімнің барлық мүдделерімнен жоғары қойдым» [2], – деп көрсетті. Е.Исмайлов тіл жəне əдебиет секторына қызметке келгенде өзінің əлі де болса жастығына (28 жас) қарамастан, қоғамдық өмірде талай сыннан өтіп үлгерген, өмірлік ұстанымы қалыптасып қалған зерттеуші-ғалым еді. Ол өмір сүрген тарихи кезең мен ортада зерделі жанның тез пісіп жетілмеске де шарасы жоқ-тын. Профессор ғалым Т.Кəкішев «Е.Исмайлов не үшін сотталды» (Т.Кəкішев. Санадағы жаралар. Алматы, 1992. 230-261 бб.) атты мақаласында əдебиеттанушының өмір жолына қатысты фактілерге тоқталып, 1933 жылы қамауға алынғанын, оған не себепші болғандығын зерттей түсу қажеттігін айтқан. Архив құжаттарына сүйеніп осы орынды қойылған тақырыпқа жауап іздеп көрейік. Оқиға былайша өрбиді. 1931–1933 жылдары қазақ халқының жаппай қырғынға ұшырауына ұласқан аштық болғаны мəлім. Трагедияның себебін өз мойнына алудан жалтарған билік орындары бар кінəні оппозициялық ұстанымдағы күштерге аударуға тырысып оларға қарсы репрессиялық шараларды іске асырады. Біріккен мемлекеттік саяси басқарма (ППОГПУ) тек 1933 жылы ғана Қазақстанда 10-нан астам сот процестерін өткізді [3]. Осы сот істері бойынша жасалған тұжырымда: «Аталған контрреволюциялық құрылымдарды тергеу барысында бірнеше жылдар бойы негізінен Алашорданың бұрынғы мүшелерінен тұрған, сондай-ақ басым түрде жастардан құрылып, қоғамда кең тамыр жайған контрреволюциялық ұлтшыл топтардың белсенді əрекет жүргізгені анықталып отыр. Тергеу бұл контрреволюциялық ұйымдардың бір құпия ұлтшыл орталық арқылы басқарылғанын ашты» [4], – деп көрсетілген. Міне сол сот процестерінің бірі «Түрік халық партиясының ісі» деп аталды. Қолдан жасалған бұл сот процесін ОГПУ орындары ұйымдастырған еді. Мақсат 1932 жылғы елді жайлаған жаппай қырғын барысында қоғам арасындағы табиғи наразылықты, сондай-ақ бірінші басшы Ф.Голощекин атына айтылған өткір сын-пікірлерді бастау көзінде-ақ басып тастау болатын. Кеңестік билік Қазақстандағы жаппай адам қырғынының себебін тағы да өзінен ысырып, өзіне сын айтушыларға аударуға тырысты. ОГПУ жасаған конструкция жəне оның құрбандары. 1932 жылы 26, 28 жəне 29 желтоқсан күндері Алматыда Абикеев Дайыр (Алматы

облыстық партия комитетінің ауыл шаруашылығы сектор меңгерушісі), Мадыгулов Мұқаш, Рамазанов Халық жəне Дəріқұлов Есберген (Қазақ педагогикалық институтының аспиранттары), Сағатов Толымбек (облпланның экономисті) жəне Жүсіпов Арын (Шымкенттегі Қазмақтакомның қызметкері), тұтқынға алынады [5]. ОГПУ тергеушілеріне бұл тұтқындалғандардан алған жауаптан көңілге қонымды іс құрау жеңілге түспейді. Сондықтан да елге танымал оппозициядағы тұлғалардың бірін іске тарту жөнінде ұйғарым жасалынғаны байқалады. Сөйтіп, 1933 жылы 17 қаңтарда Алматыдан берілген теле - грамма (№2010, 1933 жылғы 4 қаңтар) бойынша ГПУ қызметкерлері Мəскеуде іссапарда жүрген Қазақ геологиялық-барлау институтының директоры, сол тарихи кезеңдегі белгілі саяси тұлға, оппозиционер Ыдырыс Мустамбаевты тұтқынға алып, Алматыға ГПУ-дың тергеуіне жібереді [6]. Осы жылдың қаңтар жəне ақпан айларында бұл аталған кісілермен «саяси ортақ мақсатта байланыста болды» деген себеппен Демешев Ғали (мұғалім, Ақтөбе облысынан), Жуанышбаев Сейітжапар (Шымкенттегі «Қазортаазияполиметалл» мекемесінің қызметкері), Жантаев Шабденалы (Түрсиб политехникумының студенті), Хасенов Сүлеймен (Ақмола қаласының тұрғыны), Құсайынов Шахмет (Қарағанды облысы, Айыртау ауданының тұрғыны) жəне Исмайлов Есмағамбет (ҚазПИ-дің студенті) тұтқындалады [7]. Сонымен барлығы 17 адамнан тұрған бұл топқа «буржуазиялық бағыттағы тəуелсіз Қазақстан» үшін күресу мақсатында антисоветтік ұлтшыл ұстанымдағы «Түрік халық партиясын» құруды көздеді деген айып тағылды. Партия құру идеясының авторы Ы.Мұстамбаев, ал тергеу барысында ол идеяны іске асырушы «белсенді топтың» жетекшісі Алматы облыстық партия комитетінің сектор меңгерушісі Əбікеев Дайыр болды деген «тұжырым» жасалынды. Бұл, əрине, мəселені қысқартып айтар болсақ, сол тарихи кезеңдегі ОГПУ тарапынан қолдан жасалынған көптеген жалған конструкциялардың кезекті бірі еді. Сонымен бірге бұл арада мынадай бір жағдайды да ескерген жөн. Тергеу материалдарына қарағанда 1932 жылғы елдегі жаппай аштық салдарынан жүріп жатқан қырғын жағдайында Алматыдағы жоғарғы саяси топ қоғам арасында биліктің авантюралық курсына байланысты наразылық хаттар ұйымдастыру əрекетін іске асырған сияқты. Бұл істі жүргізу барысында партия қызметкері Д.Əбікеев пен Қазақ педагогикалық институтының аспиранты Х.Рамазановтардың ОГПУ органдарының назарына ілініп қалғандығын дерек көздерінен аңғаруға болады. Дегенмен, бұл кісілердің кеңестік саяси жүйеге қауіп төндірерліктей əрекетке барғандығына дəлел боларлықтай құжаттық айғақтың іске тіркелмегенін ескерткен артық емес.

ланбастан тайып кетісті. Бұл адамдарды жауапкершіліктен босатып жіберген жағдайда Мұстамбаев пен Əбікеевті белгілі бір топтың басшысы ретінде соттаудың өзі де негізсіз, сол сияқты, басқаларды да соттаудың қисыны жоқ болып шығады. А. жəне Б.-ны жауапкершіліктен шын көңілден берген көрсетулері үшін босатуға заңды негіз жоқ жəне оның болуы да мүмкін емес-тін... 3) Қазақстанның ескі басшылығы тұсында басталған біздің тергеу ісіміздің шеңберін жалпықазақстандық ауқымға кеңейтіп, сол арқылы Қазақстандағы қоғамдық-саяи пікір түзіп, еңбекші бұқара алдында барлық ұлтшыл, контрреволюциялық ұстанымдағы күштер оппозициялық көңілкүйдегі тұлғалардың төңірегіне топтасуда деген ой туғызу əрекеті байқалды. Өкінішке орай біздің тергеу ісімізге қатысты материалдарды біржақты қорыту, сөйтіп оны Қазақстандағы артиялық-советтік жəне шаруашылық құрылыстағы апатты жағдаймен байланыстыру, яғни осы сəтсіздіктердің бəрі де бір контрреволюциялық ұлтшыл орталықтың жымысқы қызметінің нəтижесі ретінде көрсету əрекеті əлі де жалғасын табуда. Тергеу ісінің осындай біржақты бағыт алуының салдарынан қалыптасқан жағдайды объективті зерттеп бағалау болмады, сондай-ақ жалпы Қазақстандағы жағдайдың жылдар бойы ең жоғарғы партиялық жəне өкіметтік билікке бұрмаланып баяндалғаны сияқты, біздің ісіміз де пролетариат диктатурасының Жоғарғы сот органына бұрмаланып жеткізілді. Кейбір фактілерге қарағанда қазір де жаңа басшылық өзінің сəтсіздіктерін уклонистерден, ұлтшылдардан жəне басқалардан көргісі келетіндігі байқалды, ОГПУ-дің қайсыбір қызметкерлері де осы ұстанымда, бұлар мұндай теориясымақтың зиянды екендігін, бұл ұстанымның ескі басшылықтың шовинистік біржақты жəне саяси соқырлығынан туғандағандығын түсіне алмай отыр. Арыздың соңында оған қолдарын қойған кісілер өздеріне таңылған кінəнің əділетті емес екендігін, сондықтан да үштіктің шешімімен келісе алмайтындықтарын ашық мəлімдейді [8]. Арызда баяндалған фактілерге байланысты оқырманның назарын сол тұстағы елдегі мынадай жағдайға аударуға тура келеді. Репрессиялық аппараттың еркінсуі. 1929–1932 жж. республика өмірінде бұрын-соңды болмаған трагедиялық жағдай орын алды. Жергі лікті халықтың жартысына жуығы (Жоғарғы Кеңес комиссиясының көрсетуі бойынша) аштықтан қырылды. Жергілікті халық – қазақтардың бір миллионға жуығы өлімнен қашып көрші елдерге жаппай қоныс аударуға мəжбүр болды. Ф.Голощекин мен оған жақын республикалық басшылық ел өмірінде қалыптасқан бұл апаттық жағдайға байланысты жанұшыра өздерінің бастарына араша боларлықтай аргумент іздеді. Осы ретте бірінші

басшылық орында отырған Ф.Голощекин қолындағы билікті пайдаланып мынадай мазмұнда есеп құрып, оны іске асырды. 1. Ф.Голощекин өзі Қазақстандағы билікке келген бетте алаштық буынға қарсы бастап кеткен сот процестерін (1926–1932 жж.) [9] «қазақ ұлтшылдарының», «буржуазиялық-интеллигенцияның» советтік реформаларға «қарсылығын» қоғамдық пікір алдында əшкерелеу бағытында жəне мазмұнда жүргізді. Осы жылдары советтік тарихтың түрлі кезеңдерінде төбе көрсетуден танбаған «қазақ ұлтшылдығы» деген ұғым өмірге келіп, тарихи ландшафтқа орнықты. Бұл сол кезеңдегі советтік идеологияның негізін қалаған мəскеулік жабық та құпия кабинеттердің жымысқы қызметі арқылы қазақ мүддесін біржола сөндіру мақсатында айналымға қосылған механизмдердің бірі-тін. Бұл тетік əлі де өз өзектілігін жоя қойған жоқ. Дегенмен, алаштықтарға байланысты жүргізілген бұл сот процестері Ф.Голощекин мен оның идеяластары күткендей нəтиже берген жоқ-тын. Өйткені ондай идеяға жем боларлық негіз табыла қойған жоқ еді. Алашордалық «ұлтшылдарға» байланысты жүргізілген екінші сот ісі 1930 жылы басталып, 1932 жылы Мəскеуде аяқталды. Мəскеулік тергеушілер Алматыдағы Ф.Голощекинге арнайы хат жазып бұл іс бойынша оған тартылған азаматтарды соттауға негіз боларлық фактілердің жоқ екендігін хабарлайды. Ф.Голощекин сотқа тартылған алашордалықтарды кінəлі еместіктерін мойындап Қазақстанға қайтарған күнде бұл істі бастаған өзі мен басқа да сыбайластарының қоғам алдында абыройсыз болатындығын айтып, қайткенде де оларды белгілі бір мерзімге соттап, Қазақстаннан тыс өңірге жер аударуды талап етеді. Осы арада советтік сот жүйесінің большевиктік диктатура қолындағы ойыншық екендігі анық байқалады. Алашордалық екінші топтың қылмысты деп табылған он бесі бес жылға Воронеж қаласына жер аударылды. Айтуға лайық факті: бұл шешімді тағы да сол құрамында Ф.Голощекин (одан басқа Сольц жəне Фельдман) бар ОГПУ-дің көшпелі (выездная Сессия Коллегии ОГПУ) үштігі қабылдайды [10]. Қазақ тарихының жаңа кезеңдегі кезекті сорақы фарс осылай аяқталды. Большевиктер диктатурасы қалыптастырған Қазақстандағы жағдайды қазақ емес, осы «көк атты» үштік жақсы «білетін» болып шықты. Осылайша советтік аталған билік жүйесі орныққан соң қазақ халқы мен оның саяси бастаушы тобының тағдырын, А.Байтұрсынұлы айтқандай, «қазақтың ісіне қатыспақ түгіл қарасын көрмеген, атын есітпеген жат жұрттың адамдары» [11] шешті. Бұл жағдай, біріншіден, советтік мемлекеттік жүйенің бұрынғы патша өкіметінің қазақ қоғамына байланысты отарлаушы күш ұстанымынан арыла алмағандығының, бұл ұстанымының тіптен күшейе түскендігінің нақты көрінісі-тін. Екіншіден, бұл факті сондай-ақ совет өкіметінің ішкі жəне сыртқы саясатта өз дегеніне жету үшін қазақ

сияқты халықты құрбандыққа шалуға даяр тұрғандығының айғағы болды. Үшіншіден, А.Байтұрсынұлы 1920 жылы В.И. Ленинге жазған хатында советтік басшылық үшін қазақ қоғамын басқаруға байланысты екі-ақ жол бар. Оның бірі қазақ елін сол бұрынғы патшалық билік тұсындағыдай «жарым патша» – генерал–губернаторлар арқылы басқару да, екіншісі, елді басқару ісін ұлттың оқыған зиялыларына сеніп тапсыру еді. Советтік басшылық қазақ қоғамын басқару ісінде бірінші жолды таңдады. Голощекиндік билік совет өкіметінің осы ұстанымды басшылыққа алғандығының нақты көрінісі болды. 2. Ф.Голощекин қазақ жерінде билік құрған жылдары партиялық аппарат пен ОГПУ арасындағы өзара түсінушілік толық «үйлесімді» деңгейде жүрді. Республикадағы ОГПУ басшысының қатынасуынсыз Өлкелік партия комитеті бюросының бірде-бір отырысы өтпейтіндей жағдайға жетті. Алаш ісі бойынша сот процестерінен елдегі қырғынға негіз боларлық дəлел шығара алмаған Ф.Голощекин ендігі уақытта ондай дəлелді қалай болғанда да қоғам ішінен табуға ОГПУ басшылығына тапсырма береді. Өз кезегінде ОГПУ органдары «Алаш ісі» аяқтала салысымен, келесі 1933 жылы №4727 «Қазақ контрреволюциялық ұлтшылдар орталығы» аталатын сот процесін ұйымдастырып, репрессиялық шараларды бастап кетті. Республикадағы ОГПУ басшылығы тарапынан, Мəскеудегі орталық мекемесіне осы іс бойынша он контрреволюциялық қазақ ұлтшылдарының ұйымын ашып, жойғандығы туралы есеп беріледі [12]. Бұл арада Қазақстандағы ОГПУ органдарының соншалықты еркінсіп, елді басынғандығын көрсететін сол жылы «ашылды» деген қазақ ұлтшылдарының ұйымдары туралы мəліметті келтірейік. 1. Қазақ АССР Байланыс басқармасы бастығының бұрынғы орынбасары Мұстамбаев басқарған «Түрік халық партиясы» аталатын ұлтшылдар тобы (ОГПУ коллегиясы қараған №1292 тергеу ісі. Іс бойынша 12 адам сотталды). 2. Оңтүстік Қазақстан облысы Қармақшы ауданындағы Қара-Кеткін МТС мен «Қызыл кедей» колхозында өрт ұйымдастырып шаруашылықты құлатқан контрреволюциялық ұйым (№4728 тергеу ісі бойынша ПП ОГПУдің үштігінің шешімімен 53 адам сотқа тартылып, олардың 5-і атылып, 48-і түрлі мерзімге концлагерге айдалған). 3. Кадр бөлімінің бастығы Кадаленко басқарған «Қарағанды-көмір» тресіндегі контрреволюциялық ұйым (№2033 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігі қарап, 12 адам сотталды). 4. Əулиеата ауданындағы контрреволюциялық ұлтшылдар тобы. Бұл топ қолдан қиындықтар туғызып, соның салдарынан жергілікті жұрт жаппай қырғынға ұшыраған. (№16/4638 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігінің шешімімен 21 адам түрлі мерзімге концлагерге айдалды). 9 – 5

1. Құрамында Қаржаубаев, Сауғабаев жəне басқалар бар Орынборлық контрреволюциялық ұлтшылдар тобы Ақтөбе жəне Оңтүстік Қазақстан об - лыстарынан Қазақстаннан тыс өңірлерге қазақ қожалықтарының қоныс ау - даруын ұйымдастырған (№4727 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігінің шешімімен 2 адам, бірі 10 жылға, ал екіншісі 5 жылға концлагерге айдалған). 6. Жалнин басқаратын орыс интеллигенттер тобы қазақ ұлтшылдарымен бірлікте қарулы көтеріліс ұйымдастырып интеллигенцияның диктатурасы арқылы басқарылатын буржуазиялық мемлекетті қалпына келтіруді көздеген (№2727 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігі 4 адамды түрлі мерзімге концлагерге кескен). 7. Утеулиев, Бірімжанов ж.б. басқарған қазақ студенттерінің контрреволюциялық тобы «Тəуелсіз Тұран мемлекетін» құрамыз деген ұранмен шет елдерге қазақ қожалықтарының қоныс аударуын ұйымдастырған (№4727 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігі кінəлілерді концлагерге кескен). 8. Қызылордадағы Қазақ ағарту институтының студенттері оқу ісінің меңгерушісі Исиннің басқаруымен ұлтшыл көзқарастағы кадрларды контрреволюциялық жұмысқа тартқан (№4727 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігі Исинді 5 жылға концлагерге кескен). 9. Тоқтыбаев Иса басқарған Ленинградтық қазақ студенттерінің тобы ұлтшыл ұстанымдағы кадрларды даярлау ісін міндетіне алған (контрреволюциялық топты Ленинградтағы ОГПУ органдары жойған). 10. Мəскеуде қызмет атқаратын қазақ ұлтшылдары Тоғжанов жəне Есқараевтың басшылығымен қазақ студенттерінің мəскеулік тобы Қазақстанда контрреволюциялық ұлтшылдық жұмыстар жүргізу үшін кадр даярлау ісін көздеген (Бұл топтағылар Қазақстанға келген соң түрлі контрреволюциялық құрылымдарға сіңісіп кеткен) [13]. Осы тергеу істері бойынша даярланған айыптау қорытындысында Қазақстанда «ұзақ жылдар бойы басым түрде бұрынғы алашордалықтардан тұратын, сондай-ақ қатарына ұлтшыл элементтерді, əсіресе, жастарды тартып, кең тамыр жайған жəне белсенді қызмет жүргізетін контрреволюциялық ұлтшылдар ұйымының болғандығы», бұл астыртын құпия өзара байланыстағы құрылымдардың бір орталықтан басқарылатындығы туралы айтылады. ОГПУ тергеушілері Қазақстан көлемінде тамыр жайған мұндай контрреволюциялық ұлтшылдар ұйымының құрылғанын тамсана баяндай отырып, ондай ұйым бар екендігін куəландыратын бірде-бір құжаттық материал келтірмейді. Өйткені ондай құжаттар жоқ-тын. Тек «бұл контрреволюциялық ұйымның саяси платформасы бүтіндей алашордадан» [14] алынған еді деген сөзбен шектеледі. Басқаша айтқанда, ОГПУ тергеушілерінің қаламынан туған осы сияқты тұжырымсымақтарды оқи отырып қазақ қоғамында ерекше адам төзгісіз ұстанымдағы ұлтшылдықтың орын

тепкендігі туралы тұжырымға оп-оңай келуге болатын еді. Мұндай аңызға (мифке) жақын тұжырымдардың астарында билік тарапынан жалпы қазақ ұлтына сенбеушіліктің табын байқауға болатын еді. Большевиктер партиясы, оның идеологиялық штабы 1917 жылы Алаш партиясының құрылып, белсенді қызметке көшуін, оның артын ала Алашорда үкіметінің өмірге келіп, антибольшевиктік лагерь құрамында советтік билікке ашық қарсылық танытуын жалпы қазақ ұлты тарапынан өзіне көрсетілген жақтырмаушылық ретінде қабылдап, бұл жағдайды ешуақытта да есінен шығарған емес. Осы кезден бастап «алашорда» сөзі жағымсыз мағынадағы қазақ ұлтшылдығы сөзінің синонимі есебінде айтылып, осы мазмұнда қабылданатын болды. Құрылды деген жоғарыда аталған он контрреволюциялық қазақ ұлтшылдарының ұйымы туралы мəлімет Қазақстан қоғамы үшін ғана емес, əуелде Мəскеудегі орталық басшылық үшін даярланды. Мақсат қазақ қоғамында социалистік құрылысқа, советтік реформаларға қарсылықтың зор екендігін, оны алашордалық элементтердің басшылығымен ұлтшылдық ұстанымдағы күштердің жүргізіп отырғандығын, републиканы жайлаған аштық солардың қолымен жасалғандығы туралы мəскеулік орталықта сенім қалыптастыру еді. Осы ойдың тұзағына түскен Ф.Голощекин дегеніне жету үшін мұнда билікке келген бетте үлкен шумен басшылықтан кетірген екі саяси тұлға Сұлтанбек Қожанов пен Смағұл Сəдуақасовтың жақын деген жақтастарын нысанаға алды. Ол ОГПУ басшылығына аталған екі қайраткерге жақын, сондай-ақ республикалық советтік-партиялық актив арасында аты мəлім қызметкерлерді қамауға алып солардың тергеу ісін негізге алып нанымды тұжырымдар жасауды тапсырды. Қазақ педагогикалық институтының филология мамандығы бойынша студенті Есмағамбет Смайылов, жоғарыда айтылғандай, Ыдырыс Мұстамбаев пен Дайыр Əбикеев құрды деген №4727 «Қазақ контрреволюциялық ұлтшылдар орталығының ісі» бойынша жауапқа тартылған еді. Бұл іске байланысты 1975 жылы сəуірде Қазақ ССР Прокурорының орынбасары Н.Я. Манаев Қазақ ССР Жоғарғы сотының коллегиясына мынадай мазмұндағы наразылық хатын түсіреді: «ОГПУ коллегиясының 1933 ж. 4 шілдедегі қаулысымен Жантаев Шабденалы, Хасанов Сүлеймен жəне Исмайлов Есмағамбетке байланысты қозғалған қылмыс істері, яғни Жантаев Ш.-ға қатысты қылмыс құрамы болмауына, ал Хасенов пен Исмайловқа қатысты қылмыс жасағандықтары дəлелденбегендіктен тоқтатылсын» [15]. Бұл арада біз осы тарихи кезеңдегі елдегі ауыр жағдайға байланысты Есмағамбет Исмайловтың көңіл-күйінен хабар беретін оның 1933 жылы 8 ақпанда тергеушіге берген жауабынан үзінді келтірумен шектелеміз.

«Исмайлов Есмағамбет, 1911 ж. туған, Қарағанды облысы, Көкшетау ауданы №15 ауылдан, Қазақ, ата-анасы – батрақ, РСФСР азаматы, ҚазПИ-дің қоғамдық-əдебиет факультетінің 3-курс студенті, бойдақ, əкесі – Самрат 65 жаста, анасы – Жəмила 50 жаста, інісі – Мұрат 17 жаста, інісі – Сауыт 13 жаста, қарындасы – Жамал 12 жаста, тұрып жатқан жері: №5 ауылда тұрады, колхоз мүшелері, Сауыт інісі Петропавловскіде темір жол техникумында оқиды [16]. Қозғалған іске байланысты көрсеткені: Рамазанов Халықпен жақынырақ танысқаным 1932 жылдың қыркүйегінде. Демалысқа шығып Қарағанды облысына бару үшін пойызға отырдым. Мен отырған вагонда Рамазанов жəне ҚазПИ-дің даярлау бөлімінің студенті Қасымова Ғазия да бар екен. Əңгімелесіп отырдық. Рамазанов елдегі жағдайға тоқталып, жетістіктер де жоқ емес əрине, дегенмен партия мен Совет өкіметінің ауылда жүргізіп отырған шаралары қазақ халқына тиімсіз болып шықты, мəселен, ұжымдастыру, астық даярлау сияқты ж.б. шаралары, осы шаралардың нəтижесінде қазақ халқы аштыққа, қайыршылыққа жəне қырғынға ұшырады. Рамазановтың айтқан ойынан қазақ елі мұндай жағдай сақталса жойылып кетуден құтыла алмайды деген қортынды шығаруға болатын еді. ...Бір жолы Рамазанов маған мынадай сұрау қойды: ойпыр-ай, қазақ халқы осылай қырылып біткенше шыдамдылық танытып, отыра береміз ба? Жоқ, – деді ол, ең болмаса Жуанышевтың (Қуанышев болып оқылғаны жөн – авт.) тобындай топ құрып əрекетке көшкеніміз жөн болар. 1932 жылдың желтоқсан айының бір күні ҚазПИ-дің ғимаратында, Рамазанов екеуіміздің көз алдымызда, бір өрімдей қазақ аштықтан көз жұмды. Осы жағдайға байланысты Рамазанов маған: «Көрдің бе не болып жатқанын, мұндай тағдыр барлық қазаққа жететін болады. Кезек ертең екеумізге де жетеді», – деді. ...Рамазанов маған қандай да бір ұйымдасқан топ бар екендігін айтқан емес» [17]. Е.Исмайлов өзіне тəн қайсарлықпен советтік биліктің осы кезеңінде жүргізген саясатына деген ымырасыз наразылығын кейінгі, яғни 1951– 1952 жж. тергеу тұсында да қайталайды. Мəселен ол 1951–1952 жылдары жүрген тергеу барысында берген көрсетуінде: «1930 жылдың басында комсомолға өттім, белсенді болдым. 1932 жылы аудандық комсомол комитеті мені үгіт-насихат тобымен бірге мəдени-тəрбие жұмысын жүргізу үшін Шығыс Қазақстан облысына жіберді. Мен Өскемен мен Семей қалаларында болдым, барлық жерді аштық жайлаған еді, қазақтар қырылып жатты. Көргенім маған қатты əсер етті. «Халық неге қырылды» деген ой мазамды алды». Қайтып келген соң енді туыстарым тұратын Көкшетау облысына жолға шықтым. Жол-жөнекей «менің де туыстарым əлгі Шы-

ғыс Қазақстандықтар сияқты күйде ме екен?» деген ой санамнан кетпеді. ...Жолда Рамазановпен арамыздағы əңгіме аштық жөнінде болды, ол совет үкіметінің Қазақстанда жүргізіп отырған саясатының дұрыс еместігін, соның нəтижесінде елді аштық жайлап, халықтың біраз бөлігінің басқа жаққа көшуге мəжбүр болып отырғанын айтты. Мен оның бұл пікірімен келістім жəне ол жөнінде 1933 жылғы тергеу барысында айтқанмын...» [18], – дейді. 1933 жылы, сонан соң араға жиырма жыл уақыт салып 1951 жылы тергеу орындарына советтік биліктің реформаларына қатысты жауабында өзінің жағымсыз көзқарасын ашық білдіруінен ғалымның өз елінің тағдырына қатысты мəселеде азаматтық ұстанымын мүмкін болғанша ашық айтқаны анық байқалады. Сондай-ақ Е.Исмайловтың бұл ұстанымы сол тұстағы советтік реформаларға қатысты оппозициядағы топтың ұстанымымен бір арнадан шыққандығын айтқан жөн. Соған байланысты оның 1933 жылы осы ұстанымдағы топпен бірге тұтқынға алынуын, əрине, кездейсоқ оқиға ретінде қарастыру қате болар еді. Осы ретте арасында Е.Исмайлов бар топтың жетекші ретінде жауапқа тартылған Ы.Мұстамбаевтың тергеуші сұрағына берген жауабындағы мына жолдарға назар аударайық: «Жіберген асыра сілтеушіліктер нəтижесінде Қазақстанның саяси-экономикалық жағдайының ауырлап кетуіне байланысты мен 1931–1932 жылдары идеологиялық тұрғыдан терең дағдарыста жүрдім жəне көңіл-күйім кеңестік билік жағында емес-тін. Мұндай күй жеке өз басымдағы жағдаймен де байланысты болды. Осы кезде жасаған тұжырымдарым да, əрине, жағымды мазмұнда болған жоқ. Міне осындай көңіл-күйде жүргенде менің Əбікеевпен арада болған пікір алысуларым тікелей антисоветтік, яғни көтеріліс ұйымдастыру, совет билігін құлату жəне буржуазиялықдемократиялық республика орнату сияқты тақырыптарға ойыса берді. Осы мазмұндағы пікір алысулар барысында Əбікеев менің алдыма құпия жастар тобын жасақтап, сонан соң жасырын ұйым құру қажеттігін қойып, іске көшуді ұсынды. Бұл тақырыптағы əңгімені тиып тастай алмадым, өйткені менің өзімнің көңіл-күйімнің Əбікеевтің тілегінен өзгешелігі шамалы еді. Əбікеевпен арамызда болған Қазақстандағы Совет билігін құлату жөніндегі əңгімемізді Сұлтанбековке1 айтқанымда, ол тіптен мұндай тақырыпта сөз болмайтындығын, ал Əбікеевпен байланысты күрт үзуді талап етіп, «мүмкін ол ОГПУ-дің агенті болып жүрмесін» [19], – деген қаупін білдірді. Сонымен, 1932–1933 жылдардағы аштық жағдайында Е.Исмайлов жəне басқа да жастардың арасында кеңестік биліктің қырғынға алып келген саяси курсына қарсы жай наразылық қана емес, өзара бір құпия ұйымға бірігіп, саяси əрекетке көшу ойларында болуы да əбден ықтимал еді. 1 Бұл арада сөз белгілі мемлекет қайраткері Жағыпар Сұлтанбеков жөнінде болып отыр.

Қалай болғанда да құжаттық материалдарда ара-кідік осындай тұжырым жасауға жетелейтін фактілердің аз да болса кездесіп қалатындығын айтқан жөн. Е.Исмайловтың бір институтта оқитын Х.Рамазанов арқылы осы мазмұндағы көңіл-күйдегі жүрген жастармен аралас-құралас жүргендігі анық. Соның нəтижесінде ол 1933 жылы алғаш рет абақты есігін көрді. Бес ай отырып тергеу тозағынан өтудің не екенін біледі. Бір ғажабы сол бұл оқиғадан кейінгі өмір жолынан оның беті қайтып, тауының шағылғаны байқалмайды. Қайта 1933 жылғы сот ісі оның шығармашылықтағы ұстанымының тез кемелдене түсуіне жағымды ықпал жасағандығын аңғару қиынға түспейді. Сонымен бірге осы тарихи мезгілге қатысты мынадай бір жағдайды атап айтқан жөн. Саяси билік жүйесімен тығыз үйлесімдікте жұмыс жасаған, Қазақстандағы Біріккен мемлекеттік саяси басқарма (ОГПУ) бұл мезгілде қазақ ұлт-азаттық қозғалысын басып-жаншу ісінде біраз тəжірибе жинап ысылған, сондай-ақ бұл ретте, белгілі дəрежеде, «үй ішінде үй тіккен» яғни ешкімге де жалтақтамай алаңсыз жұмыс істейтін жəне ешқандай да бақылаусыз мекемеге айналып үлгерген еді. Əсіресе алаш зиялыларын оның басшыларын түгелдей репрессиялаумен аяқталған екі сот процесінен соң (1927–1930, 1930–1932) бұл мекеме «ұлтшылдарды əшкерелеп» жазалау ісінде əбден еркінсіп алды жəне бұл істі өз қызметінің басты бір мазмұнына айналдырды. Оған бас көтерер кез-келген қазақты «ұлтшыл» ретінде айыптап, оның үстінен іс қозғау жəне құрастыру түкке де тұрмайтын еді. «Түрік халық партиясы ісі» жəне басқа толып жатқан тергеу істері бұл тұжырымға толық негіз бола алады. Əдебиеттанушының 30-жылдардағы саяси репрессия жəне соғыс (1941–1945) жылдарындағы қызметі. Қазақ педагогикалық институтын 1934 жылы аяқтаған Е.Исмайлов осы жылы Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің органы «Коммунист» журналының редакциясына қызметке тұрып, осы ұжымда 1939 жылға дейін жұмыс істейді. Ғалымның 1937–1938 жж. саяси репрессиядан аман қалуы да, мүмкін, осы қызметіне байланысты шығар. Осы уақытқа шейін үш өлеңдер жинағын шығарып үлгерген ақын Есмағамбет 1936 жылдан бастап өлең жазуын қойып, біржола əдебиеттану ғылымына бет бұрады. Өзінің мұндай шешімге келу себебін ол былай түсіндіреді: «Мен 1936 жылы ақындық талантымның кемшін екендігін түсіндім. Шығарған үш өлеңдер жинағымнан соң мен өлең жазуды тоқтаттым. Сөйтіп көркем шығармаларға сын пікір жазу ісіне ден қойдым» [20]1. Е.Исмайловтың мұндай шешімге келуімен қазақ əдебиеті ұтты. Ғылымға əдебиеттану ісімен кəсіби деңгейде айналысатын зерттеуші маман 1 Е.Исмайловтың жарық көрген өлеңдер жинағы: «Тұлпар жыры», «Еңбек жемісі», «Жаз еркесі».

1934 жылы 4 мамырда ақын, «Айқап» журналын шығарушылардың бірі Мұхаммед – Сəлім Кəшімовқа жазған хатында одан халық ауыз əдебиеті үлгілеріне баса назар аударуын өтіне келіп, «өзіңізге мəлім Есілкөлдің төңірегінде Олжабай мен Барлыбай ақындардың шығармашылығынан хабардар, ескі аңыз – əңгімелерді көп білетін сондай-ақ өздері де əрнəрсе шығаруға бейім кісілер аз емес. Солармен сөйлесіп, айтқандарын жазып алған абзал болар еді» [21], – деген өтінішін білдіреді. Сөз ретіне қарай айта кетелік хаттағы Олжабай мен Барлыбай Нұралиндер Ақмола уезінің Қоржынкөл болысының тұрғындары, кезінде алаш қозғалысына ықылас танытқандары үшін Есілкөл өңіріне жер аударыла барған еді. Ал М.С. Кəшімов болса «Айқап» журналын шығару ісіндегі еңбегіне байланысты патшалық биліктің бақылауына ілігіп, кейіннен сол қызметі үшін советтік билік тарапынан да сенімсіз адам ретінде болып қалған еді. Е.Исмайловтың Жамбыл шығармашылығына зерттеуге ден қоюы да, əрине, көзі тірі жыраумен жақын араласып, ақындық өнердің тылсым сырларын түсінуге ұмтылысынан туындағаны анық. Ақын заманының дəстүрлі мəдениеті мен ортасының перзенті. «Жамбыл өскен орта, оның тайпасының арғы тегі кейінгі ұрпаққа үлгі боларлықтай ерлік істерімен аты шыққан. Ал Қарасай мен Наурызбай батырлар Жамбылдың тікелей түпкі аталары болып келеді. Тіптен əкесі Жабайдың өзі де Сыпатай сияқты ірі батыр болған. Жалпы батырлық айбын шапырашты тайпасына тəн қасиет» [22]. Бұл ғалымның 1938–1939 жылдары жасаған тұжырымы. Е.Исмайловтың зерттеулері тарихи контекстпен астасып жатады. Əдеби шығармаларды, əсіресе, эпикалық дəстүрді талдау ісінде ол міндетті түрде хронологиялық принципті негізге алады да, батырлық эпосты бірнеше тарихи кезеңдерге жіктеп, «Едіге», «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын» жырларын 14–15 ғасырларға, ал Бөгенбай, Жəнібек, Қабанбай, Ағыбай, Сыздық батырларға арналған тарихи жырларды 18–19 ғасырлардың үлесіне жатқызады. Нақты тарихи материалдармен байланыстыра қараған күнде де бұл толық негізді тұжырым еді. Ғалым зерттеуінде қазақ эпикалық өнерінің өзекті жібі, басты тақырыбы да батырлық, батырдың қоғам алдындағы қызметі. Бұл ғажап дəстүр қазақ қоғамы өмірінің өзіндік ерекшелігі ретінде 18–19 ғасырларда да байқалды. Төңірегіне сайып қыран батырларды жинаған Абылай ханның кеңесшісі Бұқар жырау, Кенесары ханның қасында Досқожа мен Нысанбай, Исатай батырдың үзеңгілес серіктері Махамбет пен Шернияз. Е.Исмайловтың 1941 жылға дейінгі шығармашылығында орта мектепке арнап қазақ əдебиетінен оқу-бағдарламасын, оқулық жəне хрестоматия даярлау үлкен орын алғандығы байқалады. Ол «1939–1940 жж. Халық ағарту комиссариаты маған 2 оқулық даярлауды тапсырды» деп көрсетіп, 9 сыныпқа арналған оқулыққа Ғұмар Қараштың шығармашылығы туралы

бөлім енгізгенін, онда Ғ.Қарашты патриот, советтік шындықты жырлаған ақын ретінде баяндағанын айтады. 1939 жылы Т.Ақшолақовпен бірлікте баспадан шығарған 9 сыныпқа арналған əдебиет хрестоматиясында (2-басылымы) Ғ.Қараштың шығармашылығына кеңінен тоқталып, ақынның «Қазақтың атқа мінген адамдарына», «Замананың адамы», «Замана жайынан» сияқты барлығы он екі шығармасын (өлеңдерін) береді. Хрестоматия авторы Ғ.Қараш қызметі мен шығармашылығында негізгі бағыт ағартушылық екендігіне баса назар аударып, оның Уфа қаласынан 1911 жылы жарық көрген «Өрнек» атты кітабындағы мына жолдарды келтіреді: «...Бұдан 50–60 жыл бұрын біздің мұсылман халықтар бек надандықтары себепті ауруларын тиісті дарулармен ем жасатпаған, бақсыларға бақтырған; һəм ішінде қашып-пысып жүрген молда, надан ишандарға үшкіртіп, түкіртіп əурелеткен. Қайсыбір ауруларды далада өскен бəйтерек ағашқа апарып, неше күн сонда түнетіп, жансыз ағаштан медетжəрдем талап еткен. Мұны ағашқа табыну демей не дейміз?» [23]. Ғ.Қараш шығармашылығын баяндауда авторлар, əрине, идеологиялық талаптарға бейімделуге тырысты. Басқаша болуы да мүмкін емес-тін. Ал, Ғ.Қараштың Заманасына, қоғамдағы саяси өзгерістерге айтқан сыны ауыр болатын. Мəселен, «Бұл заман» аталатын өлеңінде «жауыздық өрлеп жоғары аспанменен таласып, ізгіліктің шырағы сөне қалған бұ заман, ... заман түрін ескеріп, қайғы етпек біз жаман», – деп жазған ақынның 1917 жылғы революциялық өзгерістерге байланысты: Мезгілсіз ерте туған таңнан қорқам, Жауынсыз құр желдеткен шаңнан қорқам. «Таң туда, мезгіл жетті» деп адасып, Құрылған қараңғыда заңнан қорқам. Теңгеріп жарлы, байды, құрып жұмақ, Теп-тегіс жұртқа жеткен тойдан қорқам [24], – деген өлең жолдарының бар екендігін Е.Исмайловтың білмеуі əрине, мүмкін емес-тін. Соған қарамастан бұл авторды мектеп оқулығы мен оқу құралына ірі шығармашылық иесі ретінде енгізуі бұл, əрине, үлкен ер - лік еді. Осы ретте мынандай жағдайға көңіл аударған артық емес. Ғұмар Қараш шығармашылықта əдебиеттегі басқа да отандастары сияқты ағартушылық жəне ұлтшылдық ұстанымда болды. А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы жəне басқа ұлттық ақын-жазушылар шығармаларындағы тақырып жəне идеялар Қараштың өлеңдері мен публицистикасынан да жоғары деңгейде көрініс тапты. Əдебиеттегі бұл жағдай сонау батыстағы Орда мен шығыстағы Омбы–Семей арасындағы кеңістікті өзіне атамекен еткен қазақ деген халықтың біртұтас ұлт екендігінің көрінісі еді. Əдебиетші-ғалым Е.Исмайловтың Ғ.Қараш шығармашылығын жат пиғылдан қорғап, мектеп

оқулығына енгізудегі мақсаты осы ойды қазақ шəкіртіне жеткізу болғандығы күмəн тудырмаса керек. Е.Исмайлов пен Т.Ақшолақовтың 1939 жылы жарық көрген əдебиет оқулығы мен хрестоматиясына енгізген ақындардың бірі Орманбетұлы Нарманбет. Нарманбет ақынның шығармашылығы да биліктегі партияның талап-тілегіне сəйкес келе бермейтін еді. Кітапқа енген «Кер заман», «Сақараға қарасақ», «Толғауы тоқсан қызыл тіл» жəне басқа өлеңдерінен қазақ қоғамының осы тарихи кезеңіне тəн ортақ белгілерін көрсету жəне оларды қорыту бар. Бұл ретте ақын жасаған тұжырым жəне сурет шындықтан алыс емес. Мəселен, ақын «Сақараға қарасақ» атты шығармасында «сақараға қарасақ жайылған қойдай халайық. Бейғамына қарасақ – қасқыр жеуге ылайық», – деген ойды айтып, бұл көріп, білгенін «көңіл сезді, көз көріп, айтпай қайтіп шыдайық. ...Қаршыға аңдып қоянды, о да шошып оянды, кел ұйқыдан тұрайық!» [25], – деген оймен түйіндейді. Ал осы шындықты мектептегі шəкірттің білгені жөн бе? Əрине, жөн. Неғұрлым ерте біліп, түсінсе, соғұрлым оған да, қоғамға да пайдалы. Жалпы, ХХ ғасыр басындағы қазақ əдебиетіне тəн бір ерекшелік – оның ағартушылық ұстанымының беріктігі. Бұл ұстанымның негізінде қазақ ақын-жазушыларының халықшылдық сезімі жатты. Ғ.Қараш, Н.Орманбетұлы жəне басқа олармен замандас ақын жазушыларға ортақ белгі – қасиет, оларды қазақ руханиятының өзекті діңгегі етіп тұрған жағдай – олардың атамекен жеріне деген ыстық ықыласы, басылмаған өксігі, шынайы сүйіспеншілігі өкініші. Нарманбет ақынның «Сарыарқа сайран жерім-ай!» шығармасындағы мына жолдар соның айғағы болса керек: Сарыарқа сайран жерім-ай, Салқын да самал белім-ай! Сандалдай тауы тізілген, Өлкелі өзен, көлім-ай! Мал асырап, мекен қып, Ел өсірген кенім-й! Қасірет жоқ, қайғы жоқ, Уайымсыз елім-ай! Сарыарқадан сəн кетті, Қазақтан қуат, əл кетті. Ойын-күлкі, сауықты Бозбаладан əн кетті [26]. 1939 жылы Е.Исмайловтың құрастыруымен Нарманбет ақынның шығармалар жинағы жарық көреді. Бұл əрине, əдебиетші ғалымның Нарманбет ақынның шығармашылығы арқылы жалғасын тапқан өзекті идея – дербес ел болу, елдікті сақтау идеясына берген басымдығы, құрметі еді.

Е.Исмайловтың да шығармашылық қызметі міне осы біз баяндаған бағыт жəне мазмұнда жүрді. Ол 1943 жылы майдандағы Бауыржан Момышұлына хат жолдап, сол хатында өзінің ғылымдағы ұстанымы туралы ойын білдіреді: «Қазақты жақсы көрген адам оның өткен күні мен бүгінгі күнін түгел айырып, жақсы білуіне тиісті, екеуінен де жақсыны, сүйсінерлік қасиетті де табады, сынайтын, жек көретін мінді де табады. Қазақты жақсы көру үшін алдымен оның ерте күннен мемлекет, мəдениетті ел, жауынгерлік салты мықты халық болған тарихын, мəдениетін жақсы білуі керек. Өзінің ата-бабасының тарихын білмеген адам еш уақытта өзінің халқын толық жақсы көре алмайды» [27]. Жалпы бұл хатта айтылған ой, жасалған тұжырымдар осы бір ел басына түскен төнген сын сəтте əдебиетші ғалым қаламынан туған гуманитарлық саладағы ғылымдардың ортақ бағдарламасы ретінде оқылатын еді. Əдебиеттанушы Есмағамбет батыр Бауыржан тұлғасынан əлгінде ғана жеңіліс тапқан алаштықтардың, репрессия құрбаны болған ұлт қайраткерлерінің рухының қайта жаңғырып, бас көтеруін көргендей күй кешеді. Ғалым осы хатында «қатал қайрат» деген ұғымды он шақты рет қайталайды. Бұл сөз тіркесін ол Абылай мен Кенесары тұлғаларына байланысты айтады. «...қатал қайрат иесі адамдар, – деп жазды ол, – тек өжет, мықты, батырлар емес, ақылы, айласы қайратына сүйеу болып отыратын, қиын-қыстау күндерде, қырғын соғыс үстінде ел-жұртын, əскерін тас қамау, тар құрсаулардан абыржымай алып шыққан қолбасы, мемлекет қайраткерлерін айтамын. Мұндай қасиеттерге қазақта Абылай мен Кенесары ие болды» – деген ойын білдіріп, Кенесарыдан соң, Октябрь төңкерісінен соң халықтың рухы жасып, жалтақ болып қалғанын, ендігі уақытта «жақсы, адам жолдастар көп болғанымен, қатал қайратымен жарқ етіп əлеумет майданында көрініп, бүкіл қазақ елін» соңына ертіп, жаңа белестерге бастайтын «Кенесарыдай ұлы адамдарымызды бүгінгі біздің тарихымыз күтіп» отырғанын жазды. Азаттық үшін күрестің жалғасатынына сенді. Бұл арада əдебиетші ғалымға сол заманның идеологиялық ұстанымы айтқызбай отырған бір ақиқат бар. Ол, əрине, Алаш ақиқаты. Өзі көзімен көріп, дəрісін тыңдаған Ахмет Байтұрсынұлының, Халел Досмұхамедұлының ақиқаты, шығармаларын оқып есейіп, солардың жолымен əдебиетке, ғылымға келген Міржақыптың, Мағжанның, Ғұмардың ақиқаты болатын. Азамат ретінде, əдебиетші ғалым ретінде ұлт өмірінде болған жəне бар осы дəстүрді қайта өрістетуді армандайтынын астарлап жеткізумен болды. Ғалым қазаққа «қатал қайрат иесі адам керек» екендігін жəне оның не үшін керектігін түсіндіріп «біздің халқымыздың ерлік, адалдық, намыскерлік қасиетімен қатар алтыбақан алауыздық, бірін-бірі күндеушілік, өскенін күндеп, өшкенін жерлеу сияқты теріс сыяпаты да бар... Осыған

күйініп, қандайлық ауыр сынды Абайдың айтқаны» [28] ұмытылмай қойғанын, Абайдан соң қатал қайрат танытқан алаштық буын болғанын, олардың тура жол тауып», осы жолда өткенін еппен ескертіп, жеткізеді. Ғалым осы хатында Б.Момышұлының майданнан үкімет төрағасы Н.Оңдасыновқа қазақтың озық құндылықтарын сақтауға қатысты хат жолдағанына ризашылық білдіріп, мұндай мазмұндағы хат жолдау Баукең сияқты қатал қайрат иесінің ғана қолынан келетінін, «мұнда елінің келешегі, бүгінгі игілігі үшін шын жаны ашыған адамның сөзі айтылған. Қуанып, сүйсініп қабыл алмасқа шара бар ма, мұндай батыл, əділ тура сөздерді. Бұл жалтақ емес, жағымпаздықты білмейтін қайрат иесі адамының сөзі ғой» – деп, ақтарыла сөйледі. Осы буынның өзара жазысқан жүрекжарды хаттарын оқып отырып, бүгін қайран ағаларым-ай демеске шараң жоқ! Ғалымның бұл ұстанымы, қазақ көркем ойындағы ұлттық идеяның көрінісін баяндауға арналған еңбектерінде анық та үйлесімді шешімін табады. 1939 жылы Е.Исмайлов пен Т.Ақшолақовтың даярлаған «Əдебиет хрестоматиясы» (орта мектептің 9 класына арналған), 1942 жылы «Қазақ совет əдебиеті» оқулығы жарық көреді. Міне осы екі кітаппен жəне ғалымның қаламынан туған мақалаларымен таныса отырып, оның ғылыми ұстанымынан біршама толық түсінік алуға болады. Е.Исмайловтың баяндауында 19 ғасырдағы қазақ көркем ойына, оның ең талантты өкілдерінің шығармаларына арқау болған негізгі тақырып – ол ұлт бостандығы, өз елдігін сақтау жолындағы əлеуметтік теңсіздікке қарсы күрес. Махамбет, Нысанбай, Досқожа, Шернияз өз шығармаларында ұлт-азаттық қозғалыстың кең панорамасын беріп, оның көсемдері Кенесарының, Наурызбайдың, Исатайдың, Жоламанның, Ағыбайдың, Жанқожаның көркем бейнесін сомдаған. Сондай-ақ бұл ақындардың шығармалары арқылы біз халықтың өз отанына деген шексіз сүйіспеншілігін, ал оның жауларына деген жек көрушілігін көреміз. Ғалым қазақ көркем ойының бұл кезеңін əдебиеттегі ерлік дəуірі ретінде атайды. Бұл кезеңдегі əдебиеттің жауһарларында ерлікті, биік азаматтық пен парасатты дəріптеумен қатар ел іші алауыздыққа сатқындыққа байланысты болашақтан түңілу де барлығын айтады. ХІХ ғасырдың 50–60 жылдары əдебиеттегі ерлік дəуірін зар-заман мектебі ауыстырады. Бұл кезеңдегі ақындардың шығармашылығындағы басты ерекшелік патшалық Ресейдің жаулап алу саясатына көрсетілген қарсылықта жеңіліс тапқан қазақ қоғамындағы басыңқы көңіл-күйді, яғни өмір шындығын дəл бере білгендіктерінде болатын. Шортанбай, Мұрат, Дулат, Əбубəкір, Базар жырау ақындар өмір шындығын қорытуда қазақ əдебиетін жаңа сапаға көтерді. ХХ ғасырдың басындағы Нұржан Наушабайұлы, Албан-Асан, Нарманбет Орманбетұлы жəне басқа ақындар отарлық тəуелділіктегі қазақ хал-

қының ауыр халін суреттеу ісінде зар-заман мектебінің қоғамдық шындықты жеткізу тəржірибесіне сүйенді. Қазақ азаттық қозғалысының шарықтау биігі алаш қозғалысы. Советтік билік 1928–1932 жылдары жүргізілген сот процестерінен соң бұл қозғалыс саясат кеңістігінен біржола кетті деп түсінді. Ендігі уақытта алаш қаламгерлерінің мұрасы жөнінде қалам тарту кез-келген зерттеушіні ауыр жағдайға қоятын еді. Идеологиялық аппараттың ондай ғалымды «буржуазиялық ұлтшыл» жариялай салуы таңданыс тудырмайтын. Е.Исмайлов өз шығармашылығы арқылы ресми биліктің мұндай ұстанымына мүмкін болғанша қарсылық көрсетіп бақты. Міне осы билік тарапынан байқалған жаппай идеологиялық террор жағдайында шығармашылықтағы зиялылар арасында ұстанымдық жарылыс анық байқалды. Оларды негізінен екі топқа бөлуге болады. Бірінші топтағылар ашық түрде билік жағына шығып шығармашылықтағы советтік пролетарлық интернационализмді жəне социалистік-реализмді орнықтыру жолына түсті. Еңбектерін осы ұстаным тұрғысынан жазуға көшіп, реті келгенде «байшыл» жəне «буржуазиялық ұлтшыл» көзқарастағы қаламгерлерді əшкерелеуді ұмытпады. Екінші топтағылар ресми идеологияға ашық қарсылық таныту мүмкін еместігін түсіне отырып, сонымен бірге түрлі əдіс-құралдар арқылы көркем ойдағы ұлттық құндылықтарды еппен өткізу жолын таңдады. Осы мақсатта өз шығармашылықтарында түрлі тəсілдерді игере бастайды. Е.Исмайлов соңғы ұстанымдағы ғалымдар қатарында болды. Ол өзінің «Абылай туралы» аталатын қолжазбасында «Егер біз кейбір жеке бастың қамын жақсы ойлайтын жəне оны шығармашылығымен қабыстыра білген сақ зерттеушілердің пікірін басшылыққа алсақ, онда қазақ тарихынан сөз етуге тұрарлық ұлы тұлғаларды тауып, олар жөнінде ештеңе де айта алмас едік... Олардың көбісі тарихқа зерттеушінің көзімен қарай алмағандар, тек ескі шпаргалкаларына қарап ғайбат сөз айтушылар. Мұндай дерт біздің қазақ жазушыларының, мəдениет пен əдебиеттің төңірегінде жүргендердің арасында кездеседі. Олар Кенесары мен Абылайдың кім болғандығын білмесе де, əйтеуір бірдеңе айтып қалуды өздеріне міндет санайды, көбінесе қалқада қалып, мəселенің тура шешілуіне кедергі жасайды» [29]. Осындай методологиялық ұстанымда тұрған Е.Исмайлов қазақ қоғамдық ойындағы алаш қаламгерлерінің шығармашылық мұрасын айналып өтуі, əрине, мүмкін емес еді. 1942 жылы жарық көрген «Қазақ совет əдебиеті» аталатын еңбекте алашордалықтарға байланысты «оларда реакциялық элемент басым еді» деген үйреншікті «дежурный» сөз тіркесіне орын бергенімен, алашордалықтар да «халықты мəдениетке, білімге жəне ұлттық тəуелсіздікке шақырады... Бұл ағымның ең көрнекті өкілдері Ахмет Байтұрсынов, Міржақып

Дулатов, Мағжан Жұмабаев жəне басқалар болды» [30], – деген астарлы тұжырым жасайды. Ғалымның зерттеу еңбектерінде 20 ғасырдағы ұлттық көркем ойдың мазмұндық бағыты мен бағдарын, эстетикалық талғамын анықтауда шешуші орын алаш қаламгерлерінің үлесіне тиесілі. Ал əдебиеттегі бұл ағымның табиғи жалғасы ретінде Ж.Аймауытовтың, М.Əуезовтің көркем туындылары С.Сəдуақасовтың публицистикасы мен сын жанрындағы еңбектері аталады. Əдебиеттанудағы белсенді ғалымының қазақ əдебиеті тарихына байланысты ресми идеологияның ұстанымына үйлесе бермейтін бұл талдаулары мен тұжырымдары елеусіз қалған жоқ-тын. 1938 жылы 2 шілде жəне 8 тамыз күндері жарық көрген «Ленинская смена» газетінің сандарында «Националистическая контрабанда» [31] жəне «Кто возглавляет секцию критиков» [32] атты мақалалар жарияланып, олардың екеуі де Е.Исмайловтың шығармашылықтағы ұстанымын талдауға арналды. Бұл материалдар арнайы тапсырыс бойынша жазылған еді. Олардың алғашқысында сөз «Көркем əдебиет» баспасынан жарық көрген «Қазақ мақал-мəтелдері» кітабы, ал екіншісінде Жазушылар одағының сын секциясының қызметі жөнінде болғанымен, авторлардың көздегені енді ғана қаламы күш алып келе жатқан Е.Исмайловқа ОГПУ қызметкерлерінің назарын аудару еді. Алғашқы мақалада автор Е.Исмайловқа «алаяқ жəне кезеп» деген айып тағып, оның 1933 жылы контрреволюциялық ұйымының жұмысына қатынасқаны үшін комсомолдан қуылғандығын еске алып, ал ендігі уақытта «əдебиет сыны саласындағы қызметін контрреволюциялық бандиттер Сейфуллинді, Жансүгіровті жəне басқаларды дəріптеуге арнап отырғандығын» көлденең тартады. Екінші мақала авторы елде жүріп жатқан халық жауларын əшкерелеу науқаны жағдайында жазушылар одағы жанындағы сын секциясының өз міндетін тиесілі дəрежеде орындай алмай отырғандығын мəселе етіп көтеріп, оның себебін секция жұмысын басқарып отырған Есмағамбет Исмайловтың ұлтшылдық контрреволюциялық көзқарасымен байланыстырады. Елде жүріп жатқан жаппай репрессиялау жағдайында жоғарыда аталған мақалалар авторының көздеген мақсатын дəл түсінген Е.Исмайлов қорғануға мəжбүр болды. Коммунистік жастар одағы Орталық Комитеттің хатшысы Мұқановқа жолдаған арызында ол «Ленинская смена» газетінің осы жылғы (1938) 2 шілде жəне 8 тамыздағы нөмірлерінде Б.Шалабаевтың маған жала жабу тұрғысынан жазған мақалалары жарық көрді. Газет арқылы Шалабаев маған біріншіден, кезеп, алаяқ, екіншіден, контрреволюциялық шығармалардың авторы үшіншіден, жариялаған сыни мақалаларымның бəрі де бухариндік жəне ұлтшыл-фашистік көзқарас тұрғысынан жазылған, төртіншіден, комсомолдан контрреволюциялық ұйымдардың

жұмысына қатысқандығы үшін шығарылған, бесіншіден, сын секциясының жұмысын құлатты деген айыптар тағады. Өзім туралы қысқа ғана айтайын. Мен 1927 жылдан комсомол мүшесімен, 1926-дан 1930 жылға шейін балалар үйінде тəрбиелендім. 1930 жылы ҚазПИ-ге түсіп, оны 1934 жылы аяқтағаннан соң, осы жылғы 20 желтоқсаннан бері Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің аппаратында, оның партиялық-көпшілік органы «Коммунист» журналында жауапты хатшы жəне редколлегия мүшесі қызметінде жұмыс істеп келемін. Менің негізгі жұмысым бүгінгі күнге шейін ҚазПИ-де, Ғылым академиясында да, Жазушылар одағында да емес, «Коммунист журналында». ...Міне сондықтан ж. Шалабаев та «Ленинская смена» газетінің ештеңені көрмес редакторының маған баукеспе ұры, алаяқ, карьерист ж.б. о.с. айыптар тағуына ешқандай да негіз жоқ. Қазіргі уақытта мен ҚК (б)П ОК-нің, партиялық жетекші басылымында жауапты қызметтемін» [33], – деп көрсетеді. Міне осындай толық дəлелді жауаптан соң Е.Исмайловтың жаулары біраз аяқтарын тартқандай сыңай танытады. Бірақ, бұл уақытша алдамшы құбылыс еді. 1937-38 жж. жаппай репрессиялау саясаты тұсында басқа ұлттық республикалардағыдай Қазақстанда басты нысанаға ұлттық сана мен ұлттық идея алынды, шабуыл соларға, оларды білдіруші күштерге, жеке тұлғаларға жасалынды. Осы арада соғыс жылдары (1941–1945) Е.Исмайлов жəне басқа қазақ əдебиетшілері мен тарихшыларының ұлт тарихымыздағы қаһарман тұлғалардың қызметі мен бейнесіне қалам тартуы олардың өмір жолында трагедиялы із қалдырғаны мəлім. Ал осы тарих неден басталды? Е.Исмайловтың шығармашылық жолына байланысты осы тақырыпқа тоқталайық. Совет өкіметінің алғашқы күндерінен бастап қоғам өмірінде идеологияның рөлі өте жоғары болды. Ал 1941–1945 жж. соғыс кезеңінде бұл жағдай күшейе түспесе, бəсеңсіген жоқ. Сонымен бірге бұл істе советтік басшылық алғашқы сəтте мынадай қайшылыққа тап болды. Осы уақытқа дейін тап жаулары ретінде аталып келген патшалық кезеңдегі тарихи тұлғалар көрсеткен отаншылдық үлгілерге ендігі жағдайда қатынас қандай болмақ? И.Сталин 1941 жылы 7 қарашада Октябрь революциясының 24 жылдығына байланысты сөйлеген сөзінде бұл дүдəмал жағдайға нүкте қойды. Ол «бұл соғыста сіздерді біздің ұлы ата-бабаларымыздың қаһарман бейнесі қолдасын» деген ойды айтып, үлгі ретінде Александр Невский, Дмитрий Донской, Кузьма Микин, Дмитрий Пожарский, Александр Суворов, Михаил Кутузов есімі аталды. Бұл аталған тұлғалар дерлік түгел ескі тəртіптің қорғаушылары еді [34]. И.Сталин сөзінде айтылған бұл пікірді, Қазақстан басшылығы да, əрине, сол күйінде қабылдады. Е.Исмайловпен бір мезгілде, яғни 1952 ж. сот -

қа тартылған тарихшы Б.Сүлейменов өзіне байланысты қозғалған істің құқықтық негізі жоқ екендігін баяндап, сол кездегі Қазақстан Компартиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы П.К. Пономаренкоға жолдаған хатында мынадай фактілерді келтіреді: «Соңғы уақытқа дейін Қазақстанның партиялық ұйымы... тарихшыларға, əдебиеттанушыларға, шығармашылықтағы қызметкерлерге, халық ақындарына, мұғалімдерге жəне гуманитарлық саланың басқа да өкілдеріне... Қазақстан тарихы мен қазақ əдебиетіне байланысты» еліміздің өткен тарихындағы ерлік істерді насихаттауға тапсырма берді, бұл ретте партиялық басшылықтың өзі де үлгі көрсетті, «мəселен, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бұрынғы хатшысы Н.А. Скворцов «Правда» газетінде жарияланған Қазақ ССР-ның жиырма жылдығына байланысты мақаласында, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы Ж.Шаяхметов 1940–1944 жылдары республикалық «Казахстанская правда», «Социалистік Қазақстан» газеттерінде жариялаған мақалаларында» Кенесары сұлтанның жəне басқа өткен заманның реакциялық қайраткерлерін дəріптеді, Қазақстанның Ресейге қосылуының прогрессивтік маңызын жоққа шығарды. Қазақстан Компартиясы ОК-нің үгіт жəне насихат бойынша бұрынғы хатшылары Важник, Бузурбаев, Əбдіхалықов, Омаров, сондай-ақ Қазақ ССР министрлер Кеңесінің бұрынғы төрағасы Н.Оңдасынов, Қазақ ССР Жоғары Кеңесі Президиумының бұрынғы төрағалары Ə.Қазақбаев пен Д.Керімбаев жəне басқа республика басшылары да жариялаған мақалалары мен сөйлеген сөздерінде осы ұстанымда болды. Қазақстан Компартиясы ОК-нің хатшылары Шаяхметов, Бузурбаев, Əбдіхалықов, Омаров көптеген шағын кеңестерде жəне жеке қабылдауларында республиканың идеологиялық майданы қызметкерлеріне Абылай, Кенесары хандардың, сұлтандардың, Бұқар, Шортанбай, Дулат, Мұрат жəне басқа реакцияшыл, феодалдық жыраулардың қызметі мен шығармашылығын «ұлт қаһармандары», «халық жыршылары» тұрғысынан кең түрде насихаттауды тапсырыс ретінде берді. 1947 жылы Қазақстан Компартиясы ОК-нің хатшылары Шаяхметов пен Əбдіхалықовтың нұсқауларымен «Социалистік Қазақстан» газетінің бір саны Кенесары Қасымұлының «қаһармандықпен» қаза тапқанына жүз жыл толуына арналды. «Социалистік Қазақстанның» осы санында Бекмахановтың жəне басқа авторлардың Кенесары, Наурызбай Қасымұлдарының «ерлік істерін», сондай-ақ Кенесарының феодалдық сарай жыраулары Нысанбай мен Досқожаны дəріптеген мақалалары [35] жарық көрді. Б.Сүлейменов осы аталған хатында Қазақстан Компартиясы басшылары тарапынан жүргізілген осы идеологиялық жұмыстың түгелдей кейін қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағаланғанына таңданыс танытып, бұл жетімсіз болса дегендей тағы да бір мынадай факті келтіреді: 10 – 5

«1940 жылы Қазақстан Компартиясы ОК-нің хатшысы Ж.Шаяхметовтың тапсырмасымен – деп жазды ол, – «Большевик Казахстана» (Қазақстан Компартиясы ОК-нің органы) журналында Қазақстан Компартиясы ОК-і жанындағы партия тарихы институтының директоры Н.Тимофеев пен тарихшы Е.Федоровтың Кенесарының феодалдық-монорхиялық қозғалысының тарихына арналған партиялық бағыт сілтейтін мақаласы жарық көрді. Міне осы Қазақстан КП ОК-нің хатшылары тарапынан мақұлданған, нұсқау ретіндегі мақалада Кенесары, Наурызбай Қасымұлдарының жəне басқа сұлтандардың, билердің, феодалдық жыраулар Нысанбайдың, Досқожаның жəне басқалардың тұлғалық қасиеттері «ұлт қаһарманы», «халық жыраулары» дəрежесіне жеткізіліп, ал Кенесарының реакциялық қозғалысы «прогрессшіл ұлт-азаттық көтеріліс» [36] есебінде түсіндірілді. Қазақстандағы партиялық басшылықтың ұлт тарихындағы тарихи тұлғалардың қызметіне берген бағасы жалпы алғанда халықтың түсінік, талғамына қайшы келмейтін, белгілі дəрежеде содан бастау алатын еді. Бұл жағдай əдебиетші ғалымдардың шығармашылық мүмкіндігіне біраз жол ашып тіпті оны кеңейте түскендей еді. Осы ұстанымды негізге алған Е.Исмайлов соғыс жылдары жазған «Абылай туралы» (датасы көрсетілмеген) аталатын мақаласында «Қазақ хандарынан Абылайдың сіңірген еңбегі ерекше. Ол қазақ халқының тəуелсіз, тұтас ұлт болуын армандады», өмірін осы іске арнады, бұл тұрғыдан Абылай елге қызметі сіңген ұлы тұлға болды деп жазды. Ғалым 1940 жылы «Кенесары Қасымов» аталатын мақаласын жазды. Ол жөнінде «мен 1940 жылы Кенесары Қасымов туралы еңбегімді жаздым, бұл тақырып бойынша ұзақ еңбектендім» деп көрсетіп, жазуға даярлық барысында «Кенесарыға байланысты Мұқанов пен Əуезовтан кеңес сұрадым. Əуезов маған Кенесарыны түсінуге көмектесетін бірнеше мақалаларды оқып шығып, өзіңнің бір тұжырымға келгенің жөн деді. Əуезов Кенесары туралы жағымды пікірде болды. Мұқанов та 1940 жылдан Кенесарыны мақтай бастады. Жалпы 1940 жылдан Кенесары қозғалысы прогресшіл, жағымды, халықтық қозғалыс ретінде сипатталды. Мен Кенесарыға екі жұмыс арнадым, екеуі де ұлтшылдық ұстанымда жазылды» [37], – деп көрсетеді. Осы еңбегінде Е.Исмайлов Кенесарының атасы Абылайдың тұсында үш жүздің қазақтары ынтымақты болып, сыртқы жауға тойтарыс бере алатындай қуат көрсеткен, ал Абылай өлген соң оның ұлдары татулығынан айырылып, бұл жағдай қоғамда берекесіздік тудырғандығын айтып, жүріп жатқан соғыс жағдайында Абылайдың қызметін көпке жеткізу маңызды екендігіне тоқталады. Ғалым Абылаймен бірге оның үзеңгілес батырлары Бұқарбай, Қабанбай жəне Бөгенбайды да атап, бұл тарихи тұлғаларға байланысты мəлімет

бергенде Бұқар жыраудың, Мəшһүр Жүсіп Көпейұлының, Жүсіпбек қожаның, Шəкəрім Құдайбердіұлының көрсетулеріне сүйенді. Е.Исмайлов осы ретте тергеушіге берген көрсетулерін 1948 жылы Б.Момышұлына жазған хатында мынадай фактілермен толықтырады: «1933-40шы жылдардағы Кенесарының басын аршып алу жөніндегі біздің жалпыласқан айтыстарымыз болды. 1939 жылы «Қазақстан большевигі» журналының 8-санында Якунин1 дегеннің Кенесары туралы мақаласы басылды. Онда Кенесарыны ұры, қанішер, қазақ тарихындағы барып тұрған оңбаған адам деп жазды. Мұны қазақтың кейбір басты жазушылары да мақұлдады. Міне, осы тарихқа лас, кір жұқтырушылармен қатты айтысты ұйымдастыруды қолға алып, филиалда, Орталық Комитетте бірнеше рет баяндама жасадым, мұны Мəлік, Мұхтар, Əбділда, Əділгереев, Сəрсен Аманжолов, тағы басқа жолдастар мақұлдап, ақыры жеңіп шықтық. Міне, сол айтыстың кезінде екі-үш ай бойы ұйқы-күлкі көрмей, азып-тозып, архивтің арасында отырып, барлық нервіні тоздырып жүрген кездер болды. Сол не үшін еді? Ата-бабаның жақсы қасиетіне кір жұқтырмау үшін ғой. Мансаптың, өңештің, мақтанның құлы болсаң, жүз жыл бұрын өліп қалған Кенесарыда не жұмысымыз болар еді. Сұлтанмахмұттың, Қарашевтың, Шернияздың бастарын аршып алу жолындағы айтыс-тартыстың шегі жоқ, оның көбінің шет жағасын Құрманбек жақсы біледі. Қысқасы біздің мəдениет, тарих майданымыз да күрес-тартыссыз емес» [38]. Е.Исмайловтың шығармашылықтағы кемелдікке жетуі соғыс жылдарына тұс келді. Ғалым өзінің ғылымдағы жетілуін ұлт тарихына қатысты көзқарасының қалыптасуымен байланыстырады. Тергеушінің «ұлтшылдық ұстанымыңыз қашан жəне қандай жағдайда орнықты деген сұрауына ол «Ғылым академиясына жұмысқа ауысқан соң» деген жауап береді. «Мен – деп көрсетті ол тергеушінің сұрауына берген жауабында – жер үшін жүргізілген кез-келген ұлттық қозғалысты прогресшіл қозғалыс деп санаймын. Ал Кенесары жер үшін күрес жүргізді... Менің «Алынбаған кек» аталатын жарық көрмеген шығармам бар. 1940 жылға дейін ұлт мəселесінде толқуларым болды, ал 1940 жылдан соң ұлтшылдық көзқарасым берік сипат алды. Оған мынадай жағдайлар себепші болды: біріншіден, Қазақ ССР Ғылым академиясына қызметке ауысқан бетте мен өте көп архив материалдарының ортасынан бір-ақ шықтым да, буржуазиялық ұстанымдағы ғалымдардың, мəселен, Қарашевтың шығармаларын оқып, оларды сын көзбен қорыта алмадым. Екіншіден, қызметтегі əдебиетші əріп1 А.Ф. Якунин «Правда» газетінде (1950, 26 декабрь) жарияланған «Марксистколенинское освещение вопросов истории Казахстана» аталатын шулы мақаланың авторларының (қалған екеуі: Х.Г. Айдарова жəне Т.Шойынбаев) бірі. Ол К.Қасымов бастаған қозғалысты ұлт-азаттық емес, феодалдық-монархиялық ұстанымдағы қозғалыс ретінде қарастыруды жақтады.

тестерім менімен бір пікірде болды, үшіншіден, қазақ əдебиетшілерінде большевиктік сын болған жоқ, олар жеке есеп айырысумен əуестенді. Менің ұлтшылдық жолға түсуіме ықпал жасаған осы жағдайлар еді» [39]. Бұл арада ғалымның ұлтшылдық көзқарасының қалыптасуына байланысты берген жауабындағы «архив материалдарын» сын көзбен қорыта алмадым» немесе «əдебиетшілерде «большевиктік сын болған жоқ, олар жеке есеп айырысумен əуестенді» деген уəждері, əрине, тергеушілер тарапынан жасалынған қыспақтың салдары ретінде қабылданғаны тура болмақ. 1941–1945 жж. Қазақстандық жауынгерлер майдан даласында, тылдағы халық еңбекте адам таңғаларлық ғаламат ерліктің үлгісін көрсетті. Сарқылмас рухани күш-жігер түрінде көрінген бұл құбылыстың түп-төркінін ғалымдар ең алдымен ұлт тарихынан, ұлттық болмыстан іздеді, солар арқылы түсіндіруді қисынды көрді. Сондай-ақ бұл тек қазақ ғалымдарына ғана тəн көрініс емес, жалпы одақ ғалымдары тарапынан, қолдау тапқан ғылыми ұстаным болатын. Алматыға қоныс аудара келген Мəскеулік тарихшы ғалымдар мен қазақ ғалымдарының бас біріктіре отырып даярлап, 1943 жылы жарық көрген «История Казахской ССР» аталатын еңбек осы ортақ ұстанымның дəлелді көрінісі еді. Е.Исмайлов бұл кітаптың «Литература и музыка в первой половине XIX века» аталатын 16-тарауын жазды [40]. Қазақ халқының ХІХ ғасырдың алғашқы жартысындағы əдебиеті мен өнеріне арналған бұл тарауда автор басым түрде ұлт-азаттық қозғалыс тудырған шығармаларға тоқталып «баяндалған оқиғалардың негізінде тарихи шындық жатыр», ал оларды сол оқиғаларға қатынасқан Досқожа, Күдері, Нысанбай, Махамбет, Шернияз сияқты құдыретті талант иелері халық ақындары шығарып, ең биік те мəңгі рухани құндылық-азаттықты дəріптеп, жырлағандығын айтты. «Исатай-Махамбет», «Жанқожа», «Бекет батыр», «Кенесары-Наурызбай» сияқты тарихи шындыққа құрылған көркем шығармаларды талдауға алған ғалым өзін қазақ əдебиетіндегі ерлік тақырыбының нəзік те білгір зерттеушісі ретінде танытады. Осы мезгілде Е.Исмайловтың негізгі зерттеу бағыттары да айқындалып қалған еді. Олар біріншіден, отан үшін, ел үшін ерлік, азаттық күрестің ұлттық көркем ойдағы көрінісін талдауға алу болса, екіншіден, осы тақырыпқа қалам тартқан немесе оларды ауыз əдебиеті дəстүрі арнасында жыр арқауы еткен ақын-жыраулардың шығармашылық тəжірибесін жанжақты зерттеу еді. Осы тақырыптарға арналған зерттеу еңбектері оны 40-жылдары-ақ əдебиеттану ғылымындағы белді тұлғалардың қатарына қосты. 1946 жылы əлгінде ғана дербес ғылыми орталық ретінде құрылған Тіл жəне əдебиет институтының директоры болып бекітілуі соның айғағы-тын. Е.Исмайловтың ғылыми мекемеге басшы болып бекітілуі Академия президенті Қ.Сəтбаев пен аталған институттың ғылыми қызметкері

М.Əуезовтің қолдауымен болған іс екендігін аңғару, əрине, қиын емес. Бірақ Е.Исмайловтың директорлығы бар болғаны бес-ақ айға созылды. Ол ғылымдағы ұлтшылдық ұстанымдағы əдебиетші ретінде институт жұмысын одан ары басқаруға лайық тұлға болмай шықты. Мұндай шешімнің төркінін, əрине, партияның идеологиялық курсынан іздеген жөн. Соғыс жылдарында ұлт тарихындағы тəуелсіздік үшін күрескен тұлғаларды дəріптеу міндетке айналған болса, сырттан төнген қауіп сейілген ендігі жағдайда мұндай ұстаным түбегейлі өзгеруге тиіс болды. 1946 жылы тамыздың ортасында партияның Орталық Комитетінің əдеби-көркем «Звезда» жəне «Ленинград» журналдарын идеологиялық ұстанымын əлсіретіп алған басылымдар ретінде сынға алған қаулысы шықты [41]. Бұл құжат барлық ұлттық республикаларда «буржуазиялық ұлтшылдықпен» күрес науқанын жүргізуді бастап берген еді. 1946 жылы 16 қарашада партияның ОК-нің аталған қаулысына байланысты Қазақстан Ғылым академиясы жанындағы партия ұйымы мен Қазақ ССР Ғылым академиясының президиумы тарапынан арнайы құрылған комиссияның мəжілісі өткізіледі. Оған тіл жəне əдебиет, тарих жəне этнография институттарының жетекші қызметкерлері жəне Қазақстан совет жазушылары ұйымының мүшелері (барлығы 70 адам) қатынасып, мəжілісте негізгі тақырып ретінде ағартушы, ақын Ғұмар Қараштың шығармашылық мұрасы туралы мəселе талқыға түсті [42]. Бұл арада, əрине, Ғ.Қараштың шығармашылығы неге дискуссия тақырыбына айналды? деген сұрау туындайды. Бұл идеологиялық аппарат тарапынан 20–30 жылдары жүргізілген əдебиет ландшафтын большевизм ұстанымына үйлеспейтін тұлғалармен олардың идеяларынан тазалау шараларының жалғасы болатын. Ал Ғ.Қараш шығармашылықтағы ұстанымы тұрғысынан ХХ ғасыр басындағы қазақ ақын – жазушыларымен заман сұранысына лайық бір арнада тұрған ақын болатын, яғни басқа қазақ жазушыларына тəн ағартушылық жəне ұлтшылдық көзқарас Ғұмар Қарашқа да тəн еді. Ойшыл ақынның бұл ұстанымы оны «Айқап» жəне «Қазақ» сияқты басылымдардың аса беделді авторлары қатарына қосты. Əсіресе, «Қазақ» газеті Ғ.Қараштың жарық көрген кітаптары туралы хабар беріп, оған ұлттың, «Қазақ» газетінің жанашыры ретінде құрметін көрсетіп отырудан айнымады. Ал «Қазақ» газеті жарық көрген бетте Ғ.Қараш «Сүйінші» аталатын өлеңімен шашу шашты [43]. Советтік идеологиялық аппаратқа Ғ.Қараштың ұнамай қалғаны əсіресе мынадай жағдайға байланысты болды. 1918 жылы, яғни большевиктер билікке келген сəттің ізін ала Уфа қаласындағы «Шарқ» баспасынан Ғ.Қараштың «Тұрымтай» аталатын өлеңдер жинағы жарық көреді. Бұл жинақ арқылы жарық көрген ақын шығармаларына тəн бір ерекшелік, оның қоғамдағы өзгерістерге түксіне, қазақ қоғамы үшін түсініксіз салда-

рына күмəндана қарауында еді. Ақын, мəселен, «Саған не болды?» деген ұзақ өлеңін бүкіл елді құшағына алған өзгерістерге даяр емес халқына арнап «Дүние толды өсек-аяң, жар салды, елемесең, елім, байқап оң-солды. Өтер жолың тайғақ кешу, тар жол-ды, байқамастай, елім, саған не болды?» деген жолдармен бастап, ауызбірлігі жоқ ортақ мүдде төңірегіне жұдырықтай жұмыла алмаған халқына сын айтып «үрім-бұтақ ұрпағыңды құл етер, əлпештеген аруыңды күң етер, жарық сəуле бостандыққа мұң етер, ойламастай, жұртын, саған не болды?» деген ой тастайды. Большевиктер билігіне ұнамағаны осы кітаптағы «Неден қорқам?» аталатын өлеңдегі мына жолдар еді: Мезгілсіз ерте туған таңнан қорқам, Жауынсыз құр желдеткен шаңнан қорқам. «Таң туды, мезгіл жетті» деп адасып, Құрылған қараңғыда заңнан қорқам. ............................................................. Теңгеріп жарлы, байды, құрып жұмақ, Теп-тегіс жұртқа жеткен тойдан қорқам [44]. Бұл берілген өлең жолдары елдегі революциялық өзгерістердің нəтижесіне ашық түрде күмəн келтірумен бірдей еді. Сонымен, 1946 жылғы 16 қарашада өткізілген мəжілісте Тіл жəне əдебиет институтының ғылыми қызметкері Қалижан Бекхожин мен осы институттың директоры Есмағамбет Исмайлов Ғұмар Қараштың шығармашылық мұрасына қатысты ұстанымдарын баяндайды. Бұл арада Қ.Бекхожиннің ресми идеология ұстанымын білдіруші рөлін атқарғандығын айтқан теріс емес. Яғни, оның айтуында қазақ əдебиеті тарихында Абылай ханның сұрқылтай кеңесшісі Бұқар жырау, зар заман ақындары Дулат, Мұрат, Шортанбай мұрасына, одан бергі кезеңдегі ұлтшылдық ұстанымдағы əдебиетке орын берілуге тиіс емес. Өйткені бұл арнадағы ақын-жазушылар, олардың соңында қалдырған мұрасы отарлық тəуелділікке қарсы, ұлтты азат өмірге шақырады, адам санасын еркін, азат ойлау құдіретіне сендіреді. Бұған дейін əдебиет тарихына Ғ.Қараш шығармашылығын енгізген Е.Исмайлов пен Қ.Жұмалиевтің ұстанымында жоғарыда аты аталған ақындарды əдебиет тарихынан алып тастап, тек Абай, Алтынсарин, Жамбыл – үш ақын мұрасымен ұлт əдебиетінің тарихын жасау ешқандай қисынға келмейді. Абай өзінің алдымен, соңымен Абай (Қ.Жұмалиев). Яғни буынаралық сабақтастық көркем ойдың өзегі, күш-қуаты. Дискуссия барысында сөз алған Қажым Жұмалиев тек ХIХ ғасырда ғана өмір сүріп, артында мұра қалдырған қазақ ақын-жазушыларының саны 212-і, ал олардың арасынан орта мектеп оқулығы мен оқу құралдарына таңдалынып алынғаны 14-15 ақын-жазушылар ғана екендігіне назар аударды.

Пікір алысуда сөз алған Əлкей Марғұлан Ғ.Қараш «1905 жылы Россияда болған буржуазиялық революция кезі мен реакция кезінде қазақ жерінде бірінші оянған кісі» деген ойын білдіріп, ақын шығармашылығы мен қызметіндегі үш кезеңді, яғни «а) 1905–1913 жылдар арасындағы Қараштың өмірі, ісі, шығармасы; б) Қарашев 1914–1917 жылдар арасында; в) октябрь революциясы кезіндегі Қарашев (1917–1921)» [45], – деп көрсетті. Дегенмен, пікір алысуға қатынасқан ғалымдардың басым бөлігі Ғ.Қараш шығармашылығын əдебиет тарихына енгізу жағында болғанымен, партиялық басшылық ұстанымы басымдылық алды. Ғ.Қараш мұрасын ендігі уақытта мектеп оқулықтарына енгізу дұрыс емес деген шешім қабылданды. Бұл ұстаным өз ретінде Бұқар жырау, зар заман ақындарына, сондай-ақ əрине, алаштық ақын-жазушылар мұрасына да байланысты білдірілді. 1947 жылы 21 қаңтарда қабылданған Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің «Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл жəне əдебиет институтының жұмысындағы өрескел саяси қателіктер туралы» қаулысында əдебиеттану ғылымы саласында институт басшылығы тарапынан жіберіліп отырған идеялық саяси қателіктер, əсіресе, ұлтшылдық ағым қатаң сынға алынды. Қаулының ізін ала Алматыда ғылым, əдебиет жəне өнер қызметкерлерінің жиналысы өткізіліп, онда Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы Ж.Шаяхметовтың идеологиялық қызметінің негізгі міндеттері туралы баяндамасы тыңдалды. Орталық Комитет хатшысы баяндамасында Ғылым академиясының Тіл жəне əдебиет институты ғылыми қызметкерлерінің еңбектерінде орын алған «кемшіліктерге» арнайы тоқталды. Мəселен, осыдан бұрын А.Мəметованың сынға ұшыраған «Қазақ билерінің шешендік өнері» аталатын диссертациялық зерттеуіне байланысты институт директоры Е.Исмайлов «Мəметованың диссертациялық зерттеуі байлардың қоғамдағы рөлін анықтауды көздемейді. Қазақ ССР тарихында би, батырлардың əлеуметтік қызметіне арналған еңбектер жоқ, сол сияқты байлардың қоғамдағы орнына байланысты əдебиеттануда зерттеулер жазылмаған. Ал фольклорлық шығармаларда кейбір байлар əсерлі бейнеленеді, соған байланысты жұмыста бұл мəселе əдеби тұрғыдан қойылған...» деген уəжін айтқан. Ж.Шаяхметов осы тақырыпқа тоқталып біз «мəселе əдеби тұрғыдан қойылған» деп большевизм рухына жауап бере алмайтын не болса соны жазып, халқымыздың санасын улауға жол беріп отыра алмаймыз, «сонда қалай Исмайлов жолдастың біздің əдебиет – партиялық əдебиет, ол бүтіндей жəне толығымен большевиктер партиясының саяси ұстанымын білдіруге тиіс екендігін білмегені ма?» деген ренішін білдіреді. Республикалық партия ұйымының басшысы осы ретте жиырмасыншы жылдардағы қазақ қоғамындағы тапаралық қатынас туралы дискуссияға

қайта оралып «мəселен, ж. Кенжебаев өзінің» «С.Торайғыровтың поэтикалық шығармашылығы» аталатын диссертациялық жұмысында біздің қазақ халқы тап-тапқа бөлініп ұйымдасу емес, тіптен таптық негізде белгілі бір жіктелуге де жеткен жоқ, соған байланысты біздің сол кездегі əдебиетте таптық көзқарас, таптық ұстаным болған емес, яғни бізде таза тап ақыны, тап жазушысы жоқ деп айтуға болады деген тұжырымға келді. Міне осындай қате жəне ғылыми емес ұстанымның нəтижесінде – деп жалғастырды сөзін хатшы – қазақ халқының бүкіл əдеби мұрасы біржақты, тек жағымды тұрғыдан ғана қарастырылып, əдебиеттің өткен кезеңдердегі өкілдері түгелдей жалпыұлттық, жалпыхалықтық қайраткерлер ретінде көрсетіледі. Мұндай ұстаным өткенді дəріптеуге, хандарды, байларды, билерді асыра мақтауға, қазақ ауылындағы феодалдық-таптық құрылысты əсірелеп бейнелеуге алып келді. ...Қазақ бұқарасының ойы озық өкілдері, қазақ халқының өзі де ешуақытта ескірмейтін əндер, поэмалар, мақал-мəтелдер жаратқаны бəрімізге мəлім. Осы ретте мынадай сұрау туындайды: əн, мақал-мəтел шығарып өткенге жəне халықты қанаған байларға, феодалдарға қарғыс айтқан қазақ халқының ісі дұрыс па? Жоқ əлде бай жəне феодалдардың өкілдерін дəріптейтін Исмайлов басқаратын Тіл жəне əдебиет институтының əрекеті дұрыс па?» [46]. Бұл келтірілген үзіндіден Орталық Комитет хатшысының қазақ əдебиеттануындағы ғалымдардың ұстанымын бұрмалап көрсетуге ұрынып отырғанын аңғаруға болады. Дегенмен, бұл арада сөз ол жөнінде емес. Сөз Орталық Комитет қызметкерлерінің хатшы сынына ұшыраған əдебиеттанудағы ұстанымының неге байланысты туындағандығын түсіне алмағандығында, немесе түсінгісі келмегендігі туралы болғаны жөн. Мұндай ұлт өміріне қатысты ерекшеліктерді түсіне алмай, асыра сілтеушілікке ұрынып, соның нəтижесінде қиянатқа жол ашу жалпы большевиктер партиясына тəн ұстаным болды. Ұлт өмірін зорлықпен болса да тап күресі арнасына салуға күш салған большевизм əдебиетті, жалпы ұлттық руханиятты да осы арнаға бұруға тырысты. Қазақ əдебиеті, оның ойлы жəне белсенді өкілдері 1917 жылғы революциялық өзгерістер қарсаңында жəне оның ізін ала келген жылдары ұлт азаттық үшін күрес жолында тұрды. Қазақ қаламгерлері үшін ұлт өміріндегі күн тəртібінде тұрған негізгі нəрсе тапаралық күрес емес, ұлттық бостандыққа жетіп, ұлттың өз ішіндегі саяси-əлеуметтік мəселелерді шешу мүмкіндігін өз қолына алуы болды. 18 ғасырдағы Ресей мен Қытай арасындағы арпалысты замандағы ұлт еркіндігі үшін арпалысты күресте өмірін өткізген Абылай ханды мемлекетшіл тұлға ретінде, 19 ғасырдағы қазақ жерінің бүтіндігіне ең асыл жəне

ең биік рухани құндылық ретінде жырлаған Мұрат, Дулат жəне Шортанбайды ұлт тарихындағы ерекше тұлғалар ретінде жас ұрпақ, жалпы ел жадында жаңғырту бұл əдебиеттанудың бірден-бір міндеті еді. Осы тарихи кезеңдегі белсенді жəне беделді əдебиетшілер – Е.Исмайлов, Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев, Қ.Мұқаметқанов т.б. өздерінің азаматтық борышын осы тұрғыдан түсінді. Əдебиеттанудың ғылым саласы жəне рухани күрес құралы ретінде де қажеттілігі оның осы қырынан туындайтын. Əдебиет пен əдебиеттанудың осы ерекшеліктерін терең де дəл түсіндірген Мағжан ақын: «Еуропа отаршылдығының бір қасиеті – «құлды көп қуып батыр қылуы», өлімге бұйыруы мен өмірді сүйгізуі, езілген елдің ұлттық сезімін оятуы» – деп бір шындықтың бетін ашып, бірақ осы жолда бізде қалыптасқан жағдайды мына жолдар арқылы білдіреді: «Ояна бастаған ел – кешегі ел болған күнін есіне түсірмек. Адабиятымыз да мынау «Оян!» деген зармен бірге елдің өткен күнін есіне сала бастап еді, өткен тағы болып жүрген дəуірді қайта орнату үшін емес, елдің жанына үміт салу үшін өткенді жырлай бастап еді. Жырлап үлгерген жоқ еді, жырлай бастап еді. Адабиятымыз осы күйде тұрғанда, біз үстіміздегі зор төңкеріске кіріп кеттік» [47], – деп советтік билікпен бірге ұлт қаламгерлері басына түскен қайшылықты күйге түсінік береді. Ақынның «өткен күн ертегімен таласқандай, уа, дүние, ол күндерде алаш қандай?!» деген жыр жолдары да белгілі бір тап ұстанымындағы емес, жалпы ел, ұлт ұстанымындағы шығармашылық иесінің осы тарихи кезеңдегі шынайы көңіл-күйін білдіретін еді. Орталық Комитет хатшысының сынына Е.Исмайлов пен Қ.Жұмалиевтің қазақ мектептерінің тоғызыншы сыныбына арналған қазақ əдебиетінің оқулығы да ұшырады. Оқулықтарға енгізілген «Зарзаман» ағымындағы ақындардың шығармалары күні өткен феодалдық-рулық өмірді аңсау Шəңгерей Бөкеев өлеңдері «өнер өнер үшін» ұстанымындағы, шірік мещандықтың үлгісі, ал алашордалық Омар Қараштың шығармалары діни сопылық, буржуазиялық-ұлтшылдықтың көрінісі ретінде бағаланды. Қорыта айтқанда, 1947 жылы Орталық Комитет тарапынан Тіл жəне əдебиет институтындағы жағдайға байланысты қабылданған қаулы арқылы аталған ақын-жазушылардың шығармашылығы туралы мəліметті əдебиет оқулықтарынан алып тастау, ал Е.Исмайлов пен Қ.Жұмалиевке байланысты сот ісіне қозғау салу шешілген мəселе еді. Институт директоры Е.Исмайлов, əрине, ұлтшылдық ұстанымы үшін қызметінен босатылды. Кейінірек ол өзінің саяси бақылаушы аппараттың назарына іліккен жағдайынан мынадай хабар береді: «Осы институтта (əдебиет жəне тіл институты – авт.) 1950 жылдың желтоқсанына дейін мен аға ғылыми қызметкер, сектор жəне бөлім меңгерушісі қызметінде, ал 1946 жылы 5 ай бойы институттың директоры болдым», деп көрсетіп, ал

директорлық қызметтен бостылуына байланысты «1946–1947 жылдары партия мүшесі болдым, Қазақстан коммунистік партиясы Орталық Комитетінің ҰҒА Тіл жəне əдебиет институты қызметіндегі кемшіліктерге байланысты қаулысы шыққан соң партиядан шығарылдым. Институт директоры қызметінен «Зерттеу жұмыстарында тұрақты түрде буржуазиялықұлтшылдық идеяларын жүргізіп отырғандығы үшін» деген анықтамамен босатылдым... 1950 жылдың 1 желтоқсанында мені Қазақ мемлекеттік университетіне ауыстырды, онда қазақ əдебиеті кафедрасында оқытушылық, доцент қызметін атқардым. 1951 жылы маусымда Қазақ мемлекеттік университетіндегі жұмысымнан босатылып, бүгінгі күнге дейін жұмыссыз жүрмін» [48]. 1951 жылы Қазақстанда саяси репрессияның жаңа кезеңі басталды. Алдымен 1951 жылы 6 қараша күні əдебиеттанушы ғалым Есмағамбет Исмайлов қамауға алынды. Келесі 1952 жылы 17 шілдеде тарихшы Бекежан Сүлейменов, 5 қыркүйекте тарихшы Ермұхан Бекмаханов абақтыға жабылды. Осымен бір мезгілде əдебиетші Ғабдулқайым Мұхамедханов, ақындар Шəкір Əбенов пен Нұрлыбек Баймұратов тұтқындалды. Сөйтіп ғасыр көлемінде «қазақ ұлтшылдығы» үстінен жүргізілген төртінші сот процесі (бұдан бұрын 1908–1912; 1920-30; 1937-38 жж.) басталып кеткен еді. Архив құжаттарының көрсетуіне қарағанда репрессия ауқымы аталған тұлғалармен шектелмеуі əбден мүмкін еді. Осы ретте 1952 жылы 20 наурызда Қазақ ССР Мемлекеттік Қауіпсіздік Министрлігінің тергеу бөлімінің бастығы тарапынан бекітілген мынадай құжатқа назар аударған артық емес: «Көрсетулер бойынша Қазақстандағы идеологиялық майданның түрлі салаларында антисоветтік ұлтшылдық жұмыс жүргізгендер: Əуезов Мұқтар, Сəтбаев Қаныш, Мұқанов Сəбит, Жұмалиев Қажым, Мүсірепов Ғабит, Бекмаханов Ермұқан, Тəжібаев Əбділда, Марғұлан Əлкей, Бекхожин Қалижан жəне Кенжебаев Бейсембай» [49]. Көрсетулер қосымша тексеруге мұқтаж болғандықтан аталған тұлғаларға қатысты материалдар №674 істен ерекше өндіріске бөлінсін деген қаулы қабылданады. Бізге белгісіз себептермен республикадағы қауіпсіздік министрлігі аталған тұлғаларға байланысты репрессиялық шараларды іске асыра алмады. Олардың «ұлтшылдық» қызметін баспасөз бетінде ашық талқылаумен шектелді. Дегенмен, қоғамдағы ауыр атмосфера 1951–1952 жылдары шарықтау шегіне жеткен еді. Бұл процесті Е.Исмайловты қамауға алуға байланысты Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі тарапынан шығарылған қаулыда «ескі ұлтшылдық ұстанымда» төңірегіне пікір таратқандығы үшін деген мəлімет берілген. Ғалым 1933 жылы ОГПУ тарапынан РСФСР қылмыс кодексінің 58-10 бабына сəйкес 4 ай бойы тергеуде болса, 1951 жылы да осы бап бойынша, «ұлтшылдық» көзқарасы үшін жауақа тартылды.

14.02.1952 г.» [50]. Бұл процесті бастаған саяси полиция өзінің көздеген мақсатын қалай жақсы түсінсе, тергеу ісіне тартылған ғалым жəне қаламгерлер де не үшін жазаланып отырғандықтарын жақсы білді. Тек олардың арасында мынадай принциптік айырмашылық болды: билік, оның еркін білдіруші Мемлекеттік Қауіпсіздік Министрлігі сот процесін өзі қалағандай бағытта жүргізіп жəне өзі қалағандай нəтижемен аяқтай алатындығына сенімді еді. Сондықтан да тергеу жұмысын заңдық негізде жүргізуді қаперіне де алған жоқ. Діттеген мақсатына жету үшін сол бұрынғыдай заңсыз əдісқұралдарды өзі қалағандай ауқым жəне деңгейде еркін қолданды. Тиесілі жауап алу мақсатында тұтқынды ұрып-соғу, есінен тандыру, үрей туғызу сияқты шаралар толығымен іске қосылды. Керісінше, тергеу ісіне тартылған шығармашылықтағы зиялылардың ұстанған бағытымен жасаған тұжырымдарының негізді екендігін қарсы

жаққа жеткізу мүмкіндігі өте төмен еді. Тұтқыннан жауап алу процедурасы тура сол 1937-38 жылдары қалыптасқан тəртіп бойынша жүрді. Белгілі бір мерзімге шейін түрлі əдістер қолдану арқылы тұтқынның қарсылығын сындыру, оны психологиялық тұрғыдан илеу процесі жүрді. Біраз мерзім өткен соң, өзінің қорғану мүмкіндігінің жоқ екендігіне көзі жеткен тұтқын ендігі уақытта шарасыздан алдын-ала тергеуші даярлаған қолхаттарға (протоколдарға) қол қоюға мəжбүр болды. Бұл арада, əрине, тұтқынның ерік-жігеріне байланысты тергеу процесінің басқа да сипат алуы əбден ықтимал. Жалпы алғанда, тергеу ісі жоғарыда баяндалғандай арнада жүрді. Е.Исмайлов денсаулығының соншалықты мықты болмағандығына қарамастан (ғалымның туа біткен құныстығы бар-тын – авт.) тергеу барысында басына түскен адам төзгісіз ауыртпалықты шыдап көтере білді. Сынған жоқ. Рухани күйзеліске де түспеді. Оның бұл күйін тергеу материалдарынан анық байқауға болады. Менің саяси ұстанымымда кішкене де дақ жоқ! Е.Исмайловтың тер геу ісіндегі маңызды құжат – эксперттік комиссияның (төрағасы Ф.Р. Жизневский) даярлаған қортынды актісі. Бұл құжат сол тарихи кезеңдегі советтік Мемлекеттік қауіпсіздік министірлігі ғимаратында қазақ руханиятына жасалынған қиянаттан хабар беретіндігімен маңызды. Эксперттік комиссия құрамында оның төрағасы Ф.Р. Жизневскийден (қазақ «ұлтшылдары» ісіне байланысты эксперттік акті даярлау ісіне машықтанған – авт.) басқа Е.Бекмаханов еңбектеріне қарсы əрекеттерімен аты шыққан Х.Айдарова жəне əлгінде ғана кандидаттық диссертациясын қорғаған 24 жастағы əдебиеттанушы З.Ахметов болды. 1952 жылдың 10 қаңтарынан 29 ақпанына дейін Қазақ ССР Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі ғимаратында тапжылмай отырып жұмыс жасаған бұл топтың алдына Е.Исмайловтың үйінде жүргізілген тінту нəтижесінде тəркіленген 168 дана кітап, 101 дана журналдар, Е.Исмайловтың қаламынан туған 33 мақала, 19 папкадан тұрған қолжазба материалдар, сондай-ақ тергеушілер тарапынан берілген Исмайловтың «Алынбаған кек» аталатын кітабының қолжазбасы жəне Байтұрсыновтың «Кенесары – Наурызбай» аталатын поэмасы қойылған еді. Бұдан тыс комиссияға тергеу ісіне байланысты Е.Исмайловқа сұрау қойып, оған жауап алу құқы беріледі [51]. Бұл арада біз эксперттік комиссия даярлаған қортындыдағы Есмағамбет Самұратұлы шығармашылығында ұлтшылдық ұстаным тұрғысынан бұрмалауға ұшыраған деген түйінді мəселелерге ғана тоқталуды жөн көрдік. 1. Талдауға алынған материалдар (кітаптар, мақалалар, қолжазбалар ж.б.) – деп бастайды эксперттік комиссия қортындысын – Исмайлов тарапынан Қазақстанның революцияға дейінгі тарихына қатысты мəселелерді, Едіге, Қасым хан – авт., Əбілқайыр, Абылай, Кенесары, Наурызбай сияқты тұлғаларды сипаттау, Қазақстандағы ұлттық қозғалыстарды

түсіндіру жəне Қазақстанның Ресейге қосылу фактісін Исмайлов тарапынан ұлтшылдық ұстаным тұрғысынан баяндалады. Е.Исмайлов өткен тарихтан тек Қазақстанның Ресейге қосылуына қарсы бағытталған фактілер мен оқиғаларды ғана көтереді. Қазақ қоғамындағы тап күресін айналып өтіп, ал феодалдық-монорхиялық реакциялық қозғалыстарды асыра мақтап, оларды əділ ұлт-азаттық, тіптен революциялық халық көтерілістері ретінде көрсетуге ықыласты. Е.Исмайлов еңбектерінде «Едіге», «Қобыланды», «Қорқыт ата» сияқты реакциялық мазмұндағы эпостарды халық эпосы қатарына жатқызып, оларды «қазақ ауыз əдебиетінің інжу-маржаны» санайды [52]. Əдебиетші зерттеулерінде Абылай ханды Əбілқайыр ханға қарсы койып, Абылайды қазақ халқының тəуелсіздігі үшін күрескен тұлға ретінде баяндайды. Ал шын мəнінде қортынды авторларының пікірінде Абылай прогресшіл ұстанымдағы емес, қазақ қоғамында ортағасырлық тəртіпті сақтау үшін күрескен тұлға екен. Ол сыртқы саясатта қоғамдық дамуға артта қалған Қытайға бағыт ұстаған. Зерттеуші Абылаймен бірге оның батырлары Бұқарбайды, Қабанбайды жəне Бөгембайды дəріптеп, өз тұжырымдарын сарай ақыны, реакциялық ұстанымдағы Бұқар жыраудың, клерикал ақын жəне публицист Мəшһүр Жүсіп Көпеевтің, панисламист ақын Жүсіпбек қожаның, халық жауы Шəкəрім Құдайбердіұлының айтқандығына сүйене отырып жасаған. Е.Исмайлов көптеген мақалалары мен зерттеулерінде əсіресе Кенесары Қасымұлының қозғалысына ерекше көңіл аударған К.Қасымұлының қазақ халқын Ресейден бөліп əкетуді көздейтін реакциялық феодалдықмонархиялық қозғалысын халықтық, прогрессивті, ұлт-азаттық қозғалыс ретінде көрсетіп, ал қазақ халқының қанын ішкен Кенесары Қасымұлын халықтың көсемі, аса көрнекті қолбасшы, кемел мемлекет қайраткері ретінде баяндап, қателікке ұрынады. Е.Исмайловтың міне осы сияқты тұжырымдары, эксперттік комиссияның қорытындысында, тарихты бұрмалау ретінде бағаланады. Өйткені Кенесары қозғалысы ешқашан да халықтық, бұқаралық қозғалыс болған емес, ал халық, керісінше, орыс өкіметінен Кенесарының тонауынан құтқаруды өтініпті. Кенесарының əскері нағыз патриоттық ұстанымдағы азаматтардан емес, құрама баскесер шайкілерден тұрған. Бұл арада, əрине,эксперттік комиссияның Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалысқа байланысты бағасы патша шенеуніктерінің берген бағасынан айырмасы жоқ-тын тіптен қаралау тұрғысынан асып түседі. Қорытынды авторлары патриотизм тақырыбына тоқталып, Исмайлов советтік патриотизмді советтік қоғамдық құрылыспен, социалистік өндірістік қатынастарымен емес, қазақ халқының тарих қойнауынан бері үзілмей келе жатқан дəстүрмен, Едіге, Кенесары, Наурызбай жəне басқа тарихи тұл-

ғалардың ерлік істерімен байланыстырып қателікке ұрынды деген тұжырымға келеді [53]. Эксперттік комиссияға ұнамағаны Е.Исмайловтың ұлт тарихындағы тұлғаларды таптық-партиялық ұстанымға сүйеніп қаралаудан гөрі оларды қорғау ісінде белсенділік танытуы еді. Осы мазмұндағы пікірлерге дəлел ретінде қорытындыда əдебиетшінің «Абылай туралы» аталатын мақаласынан мынадай үзінді келтіреді: «Егер, біз өз басын қорғап, өзін сақ санайтын зерттеушілерді ғана тыңдайдын болсақ, онда қазақ тарихынан ұлы тұлғаларды таба алмас едік. Біз қазақ тарихындағы Абылай, Сырым батыр, Кенесары, Наурызбай, Исатай, Махамбет, Жанқожа, Бекет, Сыздық жəне Ағыбай сияқты қазақ тарихындағы батыр тұлғаларды дəріптеп еңбек жазуға көңіл аударуға тиістіміз. Осы арқылы біз, біріншіден, төл тарихымызды тура түсінуге жол ашамыз, сондай-ақ, екіншіден, Ұлы Отан соғысы тұсында халқымыздың санасында отанға деген сүйіспеншілік отын жағып, ерлікке шақырып, тəрбиелейтін боламыз. Жалпы біздің ғалымдардың бірден бір міндеті отанымыздың тарихындағы оның адал ұлдарын лас жəне ғайбат пікірлерден аршып, тазалап отыру болмақ. Мəселен, Кенесары тек хан тұқымы болғандықтан ғана неге жағымсыз тұлға атануға тиіс?» [54]. Қорыта айтқанда, Е.Исмайлов осы мазмұндағы еңбектері арқылы советтік жас ұрпақты ұлт тарихындағы шынайы патриоттық ұстанымдағы бейнесі арқылы емес, реакциялық феодалдық – монорхиялық көзқарастағы адамдардың үлгісі арқылы тəрбиелеуді мақсат тұтқан екен. 2. Е.Исмайлов шығармашылығындағы эксперттік комиссия сынына ұшыраған келесі мəселе «реакциялық, феодалдық» эпос жəне «феодалдық» кезеңнің ақындары еді. Қорытындыда мұндай реакциялық-феодалдық эпостардың қатарына «Едіге», «Қорқыт», «Орақ Мамай», «ҚарасайҚазы», сондай-ақ Бөкенбай, Қабанбай, Ағыбай, Сыздық жəне басқа батырлар туралы эпикалық шығармалар жатқызылады. Е.Исмайлов қазақ ақындарының, жырауларының шығармашылығындағы ұлттық еркіндік үшін күрес, шетелдік басқыншыларға қарсы ерлік тақырыбын халық ауыз əдебиетіндегі басты тақырып ретінде қарастырады. Бұл қате ұстаным екен. Өйткені халық шығармашылығындағы басты тақырып тап күресі, бұқара халықтың əлеуметтік теңдік үшін күресі болуға тиіс еді [55]. Е.Исмайлов қазақ қоғамындағы үстем, қанаушы тап өкілдері билердің шешендік сөздерін халық ауыз əдебиетінің ең үздік үлгісі ретінде қарастырады. Ал Қаз дауысты Қазыбек би, Төле би, Алшын Қаражігіт би, Тіленші би, Ақтайлақ би, Досбол би, Бала би сияқты ірі феодалдарды шешендік өнерді жасаушылар ретінде бағалайды. Осы сияқты феодалдық эпостағы, ертегілердегі батырлар Е.Исмайлов зерттеулерінде түгелдей отанын қорғаған патриоттар. Оларды таптық

азаттық, антиколониалдық күресінің айнасы іспетті қарастырады [56]. Осы концепцияға сүйеніп ол «Қазақ совет əдебиеті» (1942) атты кітапта 18-19 ғғ. қазақ əдебиетінің тарихына мынадай кезеңдерге бөлді: бірінші кезең əдебиеттегі ерлік кезеңі. Бұл кезеңде Махамбет, Шернияз, Нысанбай, Досқожа ақындар Исатай мен Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілістерді, халықтың осы мезгілде патшалық өкіметінің басқыншылық саясатына көрсеткен қарсылығын шығармаларына арқау етті. Осы жəне басқа ақын жыраулардың туындылары азаттық үшін арпалыстың кең панорамасын береді. Олардан біз көтеріліс көсемдерінің, халық батырларының – Кенесарының, Исатайдың, Жоламанның, Ағыбайдың, Жанқожаның бейнесін көреміз. Осы кезеңдегі əдебиетте халықтың отанына деген махаббаты, ал оның жауларына деген жек көрушілігі бар. Сонымен бірге бұл шығармалар өкінішке, мұңға, кекке толы. Екінші кезең XIX ғасырдың 50–60 жылдарынан бастау алып Октябрь (1917) революциясына дейінгі уақытта қамтиды. Бұл кезеңдегі əдебиет – зар заман əдебиеті аталады. Неге зар заман? XIX ғасырдың 60-жылдары қазақ даласын патшалық самодержавия тарапынан басып алу аяқталды. Қазақ жері мен елі патшалық Ресейдің отарына айналды. Қазақ халқының қарсылығы қолға боялып басылды. Осы кезеңдегі ұлттың басыңқы көңілкүйі оның əдебиетінде көрініс тапты. Əдебиеттегі осы кезеңдегі Дулат (1802–1847), Шортанбай (1808–1871), Мұрат (1843–1906) ақындар бастап берген болса, осы əуенді ХХ ғасырдың басындағы шығармашылық иелері Нұржан Наушабайұлы, Албан-Асан, Нарманбет жəне басқалар одан əрі жалғастырды [57]. Эксперттік комиссия Е.Исмайловтың бұл берген кезеңдеуі мен оларға сипаттамасынан тарихи фактілерді бұрмалаушылықты, феодалдық, реакциялық көзқарастағы Нысанбай, Досқожа ақындардың шығармашылығынан қазақ халқының қас жаулары Кенесары жəне Наурызбай сұлтандарды негізсіз мақтау, мадақтауды көреді. Ал «Зар заман» мектебінің ақындары Шортанбай, Мұрат, Əбубəкір, Базар жыраулар болса орыстан келген барлық нəрсеге қарсылық танытып, ескі ортағасырлық феодалдық тəртіпті дəріптеуді дəстүрге айналдырған. Комиссия осы ағымдағы шығармашылық иелерінің мұрасын насихаттау арқылы Е.Исмайлов іс жүзінде Қазақстанның Ресей құрамына қосылуының прогрессивтік маңызын жоққа шығарып отыр деген тұжырымға келеді. Эксперттік комиссияның пікірінше Е.Исмайловтың қазақ əдебиеті пəні бойынша 9 сыныпқа арналған хрестоматияға (1939, 1940) Шəңгерей Бөкеев, Ақмолда, Омар Қарашев, Нұржан Наушабаев, Нарманбет Орманбетов сияқты ақындардың шығармашылығын енгізуі оның буржуазиялық ұлтшылдық ұстанымда тұрғандығының нақты көрінісі.

Мəселен, Е.Исмайлов Нарманбет ақынды 1905 жылғы революция тұсында «халықтың атынан сөйледі», ал оның шығармалары халық өмірінің айнасындай болды, өзін Абайдың шəкірті ретінде танытты деген ойды айтты. Е.Исмайлов ұзақ жылдар бойы буржуазиялық-ұлтшыл ұстанымдағы ақын Омар Қараштың шығармашылығын ерекше қорғап, құлшына насихаттады. Бұл ретте комиссия əдебиетшінің 1946 жылы 16 қарашада Омар ақынның шығармашылықтағы азаматтық ұстанымына байланысты жасаған баяндамасын бөліп атайды. Аталған баяндама Е.Исмайловтың тəуелсіз, шынайы ғылыми ұстанымын танытатын еңбектерінің бірі. Оның пікірінде Омар өз заманының ең озық идеяларын білдірген, жаңашыл, прогресшіл, қазақ қоғамдық ойын ілгері сүйреген шығармашылық иесі. Яғни, Е.Исмайлов «буржуазиялық-ұлтшылдық ұстанымындағы» ақынды соншама дəріптеген. Қорыта айтқанда, əдебиетші Е.Исмайлов қазақ зиялылары арасындағы буржуазиялық ұлтшылдық ағымды демократиялық ағымнан ажырата алмайды, оның түсінігінде 1919 жылға дейін қазақ зиялылары бүтіндей прогресшіл ұстанымда болып, жалпыұлтық мүддені қорғау жолында тұрған. 4. Эксперттік комиссия тарапынан ерекше наразылық тудырған əсіресе Е.Исмайловтың ХХ ғасыр басындағы əдебие ттегі Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мағжан Жұмабаев бастаған ағымға деген ыстық ықыласы болды. Эксперттік қорытынды авторлары бұл ретте ХХ ғасыр басындағы ағартушылық, антиимпериялистік жəне антиколониалдық ұстанымда тұрған ұлттық патриоттық күштерге байланысты большевизмнің негізсіз, екіжүзді концепциясымағын қайталайды. Уақыт өте, большевиктердің империядағы өздеріне тəуелді ұлттық азшылықтарды теориялық тұрғыдан алдау-арбау жолына түсіп, құйтырқы əдіс құралдар арқылы уақыт ұтуға тырысқандықтарының да ашылатындығын болжай алмады. Большевиктік басшылық осы тарихи кезеңде (ХХ ғ. 20–30 жж.) басымдылықты «Революция қазақ елі үшін» ұстанымына емес, керісінше «қазақ елі революция үшін» ұстанымына берді. Саясат ісіндегі гений Смағұл Сəдуақасұлының советтердің Мəскеудегі ең жоғарғы билігіне жолдаған хатында айтылған мына жолдар большевиктік басшылықтың сол кезеңдегі қазақ сияқты халыққа байланысты ұстанымын тура əрі дəл беретін еді «Қанаудағы ұлттардың өмірін деп жазды ол – құрбандыққа шалу арқылы өркениетті халықтардың жұмысшы табы коммунизмнің салтанатты жеңісіне жетуге тиіс деген пікір ешқандай да марксистік əдебиетте айтылмаған» [58]. Е.Исмайловта (шығармашылық иесіне тəн) сирек кездесетін сезім болды. Сыншысын қасиеті əсіресе ұлт өміріндегі күрескер тарихи тұлғалардың қызметіне баға беруде анық байқалады. Е.Исмайловтың еңбектерінде 11 – 5

үлкен құрметпен жəне лəззатпен еске алып, шығармаларына зор ықыласпен талдау жасайтын авторы осы Смағұл Сəдуақасұлы. Советтік идеологияның Қазақстандағы ымырасыз оппоненті болған С.Сəдуақасұлын 40– 50 жылдары ауызға алудың өзі мүмкін емес-тін. Өйткені, С.Сəдуақасұлы модернизацияға мұқтаж қазақ шындығына не қажет екендігін мəскеулік орталық пен оның қазақ жеріне жіберген эмиссарларынан жақсы білді жəне оны тайсалмай айтты да. Міне осы С.Сəдуақасұлының пікірнше ХХ ғасыр басындағы жас буын қазақ жазушыларының арасында ұлттық əдебиеттің мазмұндық тұрғыдан бағыт-бағдарын анықтау мүмкіндігі Мағжан Жұмабаевқа, Жүсіпбек Аймауытұлына жəне Мұхтар Əуезовке тиесілі болды. Бұл жазушылардың жарық көрген шығармалары арқылы көтерген əлеуметтік жүгі жəне оған қарым-қабілеті мен талантының сəйкес келуі осындай тұжырымға негіз болатын еді. Басқаша айтқанда, жаңа қазақ əдебиетінің даму тенденциясын анықтау құқы осы шоғырдың үлесінде болуға тиіс еді [59]. Қорыта айтқанда, эксперттік комиссия Е.Исмайловтың 1932–1951 жыл дар аралығындағы ұстанымы мен жазған еңбектеріне талдау жасап ол өзгермейтін көзқарастағы ұлтшыл деген тұжырымға келеді. Мұндай тұжырымға оның тарихи оқиғаларға берген бағасы, советтік шындыққа қатынасы, қазақ əдебиетінің советтік кезеңге дейінгі жəне советтік кезеңдегі тарихына көзқарасы негіз болады екен. Буржуазиялық ұлтшылдық көзқарас ол жазған кітаптардың, жариялаған мақалаларының, сөйлеген сөздерінің өзекті жібі екен. Əдебиетшінің еңбектеріне жасалған талдауларға сүйене отырып эксперттік комиссия жауапқа тартылған əдебиеттанушы ғалым Е.Исмайлов біраз жылдар бойы өзінің шынайы бетін жасырып келген, қазақ əдебиеттану ғылымында тұрақты түрде ұлтшылдық көзқарасына насихаттап келген екіжүзді адам деген қорытынды жасап, сот органдары тарапынан тиесілі шешім шығаруға идеологиялық негіз жасап береді [60]. Жоғарыда біз Е.Исмайловтың ісіне қатысты тергеу барысында құрылған эксперттік комиссияның қортындысына тоқталдық. Осы ретте бұл іске байланысты архив құжаттарымен жақын танысқан зерттеуші ретінде бірлі-жарым бақылауымызбен бөлісуді жөн көрдік. ХХ ғасырдың 30 жылдарының алғашқы жартысында Мəскеулік орталық қазақ ұлт-азаттық қозғалысы басшыларын (алаш қайраткерлерін) жою шараларын іске асырды. Ал 1937–1938 жылдары алаштың көзі тірі қалғандарын, сондай-ақ екінші буын ұлттық басшылық репрессия құрбаны болды. Қазақ халқы кезекті рет ұлттық саяси басқарусыз қалды. Елдің еңсесі түсті. 1941–1945 жж. қарапайым қазақтың ұлдары мен қыздары майдан даласында, тылдағы жұмыста қайрат-жігерінің əлі де мұқалмағанын, бар

Сот үкімі ...Е.Исмайлов Қазақ пединститутында студент кезінде Алматы қаласында 1930–1932 жж. əрекет жасаған антисоветтік ұлтшылдар тобы құрамында болып, сол үшін жауапқа тартылып, сотталған. Жазасын өтеген. Өзінің осы ССРО-дағы саяси құрылысқа деген өшпенділік ұстанымын кейін де сақтап, осы мақсатта əдебиеттанушы қызметін пайдаланып көптеген жылдар бойы Ресейге, орыс халқына қарсы күрескен реакционер хандарды, сұлтандарды, билерді, ақындарды дəріптеп, Совет өкіметіне қарсы шыққан алашорда қайраткерлерінің халық жауларының Қазақстанды ССРО-дан бөліп əкететін буржуазиялық тəртіп орнату əрекетін жақтап, осы мақсатта Қазақстан тарихы мен əдебиетін бұрмалап антисоветтік жұмыс жүргізген...». Осы мазмұндағы негіздемеге сүйенген сот Е.Исмайловты РСФСР Қылмыс кодексінің 58-10 бабының 2-тармағына сəйкес қамауға алып, жазасын 25 жылға еңбекпен түзету лагерінде өтеуге, РСФСР Қылмыс кодексінің 31 бабының «А, Б, В» тармақтарына сəйкес 5 жылға дауыс беру құқынан айыруға, сондай-ақ оған тиесілі жеке мүлкін мемлекет пайдасына тəркілеуге үкім шығарады [61]. ССРО Жоғары сотының қылмыстық істер бойынша сот коллегиясы 1954 жылы 12 июньдегі мəжілісінде Қазақ ССР Жоғарғы сотының 1952 жылғы 9–10 мамырда Исмайлов Есмағамбетке байланысты шешімін қайта қарап, оған таңылған қылмыстың дəлелсіз екендігін мойындап, қабылданған шешімінің күшін жойды. Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы 1993 жылы 4 ақпандағы шешімімен Е.Исмайловтың ісінде қылмыс құрамы болмағандықтан оның ақталғанын жария етті [62]. Ескертулер 1. ҚР Ішкі істер министрлігінің Алматы қаласы бойынша департаменті (бұдан былай ҚР ІІМ АҚДА). №674 2 томнан тұратын Исмайлов Есмағамбеттің тергеу ісі. 1-т., 2, 5 об пп. 2. Сонда, 2-т, 383-383об пп. 3. Сонда, №4727. 17 томнан тұратын Қазақ контрреволюциялық ұлтшылдар орталығының ісі. 2-т., 1-3 пп. 4. Сонда, 3 п. 5. Сонда, №04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі, 2-т., 3-4 пп. 6. Сонда, №06785 Мұстамбаев Ыдырыс Мұстамбайұлының тергеу ісі. 1-т., 291-п.; Сонда, №04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі, 2-т., 3, 4 пп. 7. Сонда, №04010 Е.Исмайлов. тергеу ісі. 2 т., 3, 4 пп. 8. Сонда, №010237. Ы.Мұстамбаевтың ісі, 2-т., 72-82 пп. 9. Бұл арада сөз 1925-1926 жж. Ж.Аймауытовқа байланысты «Торғай ісі», 1927–1930 жəне 1930–1932 жж. жүрген «Алаш ісі» аталған сот процестері туралы болып отыр.

1. Осы ретте мынадай бір жағдайға көңіл аударуға тура келеді. Ф.Голощекин Қазақстандағы билікке келген соң алаштық буынмен есеп айырысу барысында өзінің мүдделестеріне қандастарына сүйенуді ұмытпағанын байқауға болады. Мəселен, ол алаш қозғалысын ұлт-азаттық қозғалыс емес, буржуазиялық-ұлтшылдықтың көрінісі ретінде айғақтап, оған идеялық «соққы» беру үшін Қазақстанға «Поалей Цион» аталатын еврейлер жұмысшы партиясының белсенді мүшелері Соломон Хаймович Брайнин (1931) мен Шолом Яковлевич Шафироны (1932) шақырып, «Очерки по истории Алаш-Орды» (А.–М., 1935) аталатын кітапты жаздырды. Ал алаштықтарға байланысты соңғы шешімді (1932) Ф.Голощекиннің талабы бойынша құрамында өзінен басқа Сольц жəне Фельдман бар ОГПУ-дің үштігі қабылдайды. 11. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 5-т., – Алматы. – 2013, – 183 б. 12. ҚР ІІМ АҚДА., №04693 Қазақ контрреволюциялық ұлтшылдар орталығының ісі. 17 томдық. 2-т., 1-3 пп. 13. Сонда, 1-3 пп. 14. Сонда, №010237 Ы.Мұстамбаевтың тергеу ісі, 2-т., 358 п. 15. Сонда, №06785 Ы.Мұстамбаевтың ісі, 3-т. 4 п. 16. Сонда, №010237 Сағатов Толымбек ж.б. ісі, 1-т., 316, 317 пп. 17. Сонда. 316, 317 пп. 18. Сонда, №04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі (арх. №04010) 2 томдық. 2-т., 383-384 пп. 19. Сонда, №010237 Т.Сағатаевтың ж.б. тергеу ісі. 1-т., 385 п. 20. Сонда, арх. №04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 2-т. 384-384обпп. 21. Сонда, 203 п. 22. Сонда, 2-т., 199-200 пп. 23. Смайлов Е., Ақшолақов Т. Əдебиет хрестоматиясы. Орта мектептің 9-класына арналған. – А., – 1939. – 88-89 бб., Қараш Ғ. Шығармалары. II т. – Орал, – 2018. – 68 б. 24. Қараш Ғ. Шығармалары. 1-т. – 284 б. 25. Смайлов Е., Ақшолақов Т. Əдебиет хрестоматиясы, 41–42 б.б., Орманбетұлы Н. Өлеңдер. – Алматы, – 2004. – 77 б. 26. Орманбетұлы Н. Өлеңдер, – 101 б. 27. Момышұлы Б. Алыстан сəлем жолдаймын. Көп томдық шығармалар жинағы 20-том (1-кітап). – Алматы, – 2010. – 84 б. / Е.Исмайловтың Бауыржан Момышұлына жолдаған бұл хатына байланысты мынадай жағдайды айтқан жөн. Хаттың Бауыржан Момышұлының көптомдық шығармалар жинағында (20-т., 1-кітап, – Алматы: «Өнер», – 2010. Жауапты редактор М.Мырзахметов, 19–89 бб.) жəне «Түркістан» газетінде (2015, 12 қараша) жазушы М.Рəшев жариялаған екі нұсқасы бар. Көптомдықта жазылған датасы ретінде 12.07.1998 ж. көрсетілсе, газеттік нұсқасында 1943 жыл көрсетілген. Болашақта бұл екі датаның қайсысы дұрыс екендігін анықтау тура келетін сияқты. 28. Сонда, 82 б. 29. Сілтеме Е.Исмайловтың «Абылай туралы» аталатын мақаласының орыс тіліне аударылған үзіндісінен алынды.

1. Қазақ совет əдебиеті. – Алматы, – 1942. – 19 б. 31. Ш.Б. Националистическая контрабанда // «Ленинская смена». №89, 1938 г., 2 июля. 32. Шаруатов. Кто возглавляет секцию критиков? // «Ленинская смена». №107. 1938 г., 8 августа. 33. Сонда, №04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 2-т., 300-305 пп. 34. Речь Председателя Государственного комитета обороны и Народного комиссара обороны тов. И.В. Сталина // Правда. 1941, 8 ноября. – 1 с. 35. ҚР ІІМ Алматы қаласы бойынша департаментінің архиві. №04032 Сүлейменов Бекежанның тергеу ісі. 4-т. 177-187 пп. 36. Сонда,187 п. 37. Сонда, №04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 1-т., 386-386об пп. 38. Момышұлы Б. Алыстан сəлем жолдамаймын, 83-84 бб. 39. Сонда, №04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 1-т., 389 п. 40. История Казахстана ССР с древнейших времен до наших дней. Под редакцией М.Абдыкалыкова и А.Панкратовой. КазОГИЗ, 1943. – 258-267 с. 41. О журналах «Звезда» и «Ленинград». Из постоновления ЦК ВК(б) от 14 августа 1946 г.// Культура и жизнь. 1946, 20 августа. -.1 с. 42. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының архиві (бұдан былай ҚР ҰҒАА), 80-қ., 1-т., 11-іс. 43. «Қазақ» газеті. 1913, №01–44. – Алматы, – 2018. – 141 б. 44. Қараш Ғ. Шығармалары. 1-том. – Орал, – 2018. – 283-286 бб. 45. ҚР ҰҒАА, 80-қ., 1-т, 11-іс, 35-37, 54-56, 68-70, 84-87 бб. 46. Шаяхметов Ж. Боевые задачи работников идеологического фронта // Большевик Казахстана. 1947, №2, - 8-18 бб. 47. Жұмабаев М. Табалдырық. Манифест. – Алматы, – 2011. – 50 б. 48. ҚР ІІМ АҚДА. №04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 1-т., 31 п. 49. Сонда. 2-т., 327 п. 50. Сонда, №04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 2-т., 318 п. 51. Сонда,179 п. 52. Сонда,180-196 пп. 53. Сонда, 180-182 пп. 54. Сонда,196-197 пп. 55. Сонда, 198-202 пп. 56. Сонда, 204-214 пп. 57. Сонда, 203-205 пп. 58. ҚРПА. 140-қ., 1-т., 121-іс, 1-14 пп. 59. Сəдуақасұлы С. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы. 1-т. – 2003. – 251–263 бб. 60. Сонда, №04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 2-т.,179-250 пп. 61. Сонда, 398-399об пп. 62. Сонда, 421-422 пп.

§4. НЫСАНБАЙ ЖЫРАУДЫҢ «КЕНЕСАРЫ–НАУРЫЗБАЙ» ДАСТАНЫ: УАҚЫТ ТЕЗІНЕН ӨТКЕН ЖЫР Мəңгілікке ұмтылмайтын ел болмайды. Осы жолдағы ұлттың қызметі мыңдаған жеке тұлғалардың күнделікті күйбең (жағымды мағынадағы) тірлігінен, арыстандай айбатты азаматтарының шешуші сəтте көрсеткен қайрат, жігерінен құралады. Қазақ тарихындағы сондай ел тағдыры таразыға түскен кезеңдердің бірі ХІХ ғасырдағы бүкіл қазақ даласын өз құшағына алып, сілкілеп өткен Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың болып өткен жылдары. Қазіргі уақытта бұл тақырып ғылымда біршама шешімін тапты деп айтуға болады, яғни Кене хан бастаған қозғалыс (1837–1847) – қазақ елінің өз жерінің тұтастығы мен саяси тəуелсіздігі үшін жүргізген күресі ретінде қабылданады. Ұлт тарихының сондай күрделі кезеңінде ешқандай да мүдірместен азаттық үшін күрес жолына түсіп, Кене хан сияқты тарихи тұлғаның жалпыұлттық қызметіне қолдау көрсетіп, ханның сенімді серіктері қатарында болып, олардың қуанышы мен қайғысын бірге бөліскен тұлғалардың бірі – Нысанбай жырау Жаманқұлұлы (1822–1883 ж.ж.).1 Жыраудың «Кенесары-Наурызбай» дастанының құндылығы оны шығарған автордың, М.Əуезов дəл айтып көрсеткеніндей, «қайғылы оқиғаның қызығы мен қайғысының қалың ортасында» жүріп, «қан майданның ішінен шыққан жортуылшы ақын, қалың қолдың жыршысы» болғандығында еді. Нысанбай Кене хан бастаған қозғалысқа байланысты өз міндетін терең түсініп, жырына қосқан оқиғалар мен жеке тұлғалардың қызметін мүмкін болғанша əділ баяндаған, «қырғыз бен қазаққа тең ақын болып» [1] сөйлеген. Нысанбайдың дастаны мен жоқтауында берілген фактілер мен бағалар жырау өмір сүрген тарихи кезеңдегі қазақ арасында Кенесары қозғалысына байланысты кең тараған пікірлермен үндес, яғни орыс шенеуніктері мен əскер адамдарының қолынан шыққан құжаттық материалдарда берілген тұжырымдар мен көрсетулерден өзгеше. Солай болуы, əрине, толық табиғи нəрсе. Егер орыс шенеуніктерінің қолынан шыққан құжаттар жаңа жерлер мен елдерді отарлау жолында тұрған патшалық əкімшілік орындарының ұстанымын білдірсе, қазақ ақын-жырауларының туынды, естеліктері керісінше отарлануға ұшыраған ұлт өмірінің ішкі көңіл-күйінен 1 Əдебиетте жыраудың өмір сүрген мезгілі ретінде осы жылдар қабылданған. Бұл көрсету даусыз емес, яғни анықтай түсуді талап етеді. Жыраудың туған жылы ретінде 1822 жыл алынған жəне бұл тұжырымға негіз ретінде зерттеушілердің Нысанбайдың «15 жасында Кене хан қолына келіп қосылдым» деген көрсетудің қазақы көрсету тұрғысынан шартты екендігі есепке алынбаған.

қобызымен айтқан арқалы Нысанбай жырауды ұнатып, өз қолымен бірге ала кетеді1. Біздің түсінігімізше, жырау хан қосынына оның Жетісуға бет алған кезеңінде қосылған болу керек. Өйткені, оның шығармашылығы да басым түрде Кене хан тарихының осы кезеңін ғана баяндайды. Жырау Кенесары мен Наурызбайға байланысты баянын ə дегенде-ақ Абылай хан ұрпағының саяси ұстанымына байланысты өз көзқарасын білдіруден бастайды. Бұл əулетті ол қазақтың жері мен елінің тұтастығы жəне тəуелсіздігі жолында жан алып, жан беріскен əулет болғандығы үшін құрмет тұтатындығын анық білдіреді. Жыраудың түсінігінде Кенесары сияқты мемлекетшіл тұлға ел қорғаны, ал оның қызметі ұлттық мемлекеттілікке ұмтылыстың көрінісі. Кене хан халыққа ие билеушілер қатарында, сондықтан да қамқоршы болар ханы жоқ елді жырау «шегірткеге таланған қырғауылға» немесе «жапалақтан сескенген жалғыз қазға» теңейді. Абылай, Кенесары сияқты «хандарынан айрылған иесіз жұртта» сынның да болмайтындығын айтады. Кенекем менің кеткен соң, Заманым қалды тарылып. Салтанатты хандардан Жетім қалдым айрылып! Екі бірдей қанатым Топшыдан сынды қайрылып! Балдағы алтын ақ берен Тасқа тиді майрылып. Кемшілік түсті басыма, Көрінгеннен қаймығып [2], – дейді. Жыраудың бұл ойын араға жарты ғасыр салып ұлт-азаттық қозғалыстың келесі кезеңінде оның басшысы Əлихан Бөкейхан да білдіреді. Оның тұжырымынша «ұлттық мемлекеттігі жоқ халық жетім, жетекшіл, жалтақ халыққа айналмақ [3]. Басқаша айтқанда, «Кенесары–Наурызбай» жыры бұл – мемлекетшіл ұстанымдағы жыраудың шығармашылығынан туған жыр. Осы ретте Нысанбай жырау шығармашылығына қатысты мынадай бір жағдайды ескерген жөн. ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында қазақ қоғамында, елдің қоғамдық санасында саясаттану (политизация – авт.) үрдісі жүріп жатты. Оған түрткі болған қазақ елі мен жеріне жан-жақтан төнген қауіптің жəне ішкі алауыздықтың күшейе түсуі болды. Сондай-ақ сыртқы күштердің 1 Бұл əңгімені бізге баяндап берген 85 жастағы Жылқыайдар ақсақал. 2012 жылы күзде Бұқарбай батырға арналған ғылыми конференцияға барған бізді Жылқыайдар ақсақал 80дегі інісі Доларес ақсақал екеуі Нысанбай жыраудың жерленген қорымына ертіп барып бата жасауға себепші болған еді. Мекен-жайы: Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, «Аққошқар» ауылы.

араласуы ішкі қайшылықтарды тереңдетіп жіберді. Міне, осы ретте Нысанбай жырау шығармашылығын оның замандасы Махамбет ақынның шығармашылығымен тамырлас, өзара сабақтас етіп тұрған өзек-мазмұн бар. Махамбет сияқты Нысанбай жырау да азаттық жыршысы. Махамбет сияқты Нысанбай жырау да шығармашылықты нақты іс-əрекетпен байланыстырады. Екеуі де қарулы көтерілістің бел ортасында жүрді. Нысанбай ақын да Махамбет сияқты көтерілістің жеңіліс тауып, ал оның қолбасшысының қайғылы өлімге ұшырағанын көзімен көріп жеңілістің уын ішіп, құсалы күйде ел аралап жүріп өмірден озды. Екеуінің шығармашылығында да тарихи контекске деген құрмет, дəлдік бар. Сонымен бірге, бұл замандас екі ақынның шығармашылықтарына тəн айырмашылықты да байқау қиынға түспейді. Махамбет бұқарашыл, «қара қазан, сары баланың» қамын биік ұстаған əлеуметшіл поэзия өкілі, ал Нысанбай жырау поэзиясында жалпы ұлт мүддесін құндылық тұтқан мемлекетшілдік ұстанымға басымдылық беріледі. Орыс зерттеушісі Н.Середа Кенесары қозғалысына арнаған еңбегінде хан əскеріне жəне оның жеке тұлғасына байланысты «кез-келген еуропалық əскердің қолбасшысы оның рухтанған жасақтарын көріп таң қалып, қызғанған болар еді. Кенесары сондай тұлға-тын. Ия, рас, ол ерекше қасиетке ие адам, егер ол басқа ортада қалыптаса қалған күнде одан, əрине, жəй қатардағы емес мемлекеттік қайраткердің шығуы тіптен де даусыз еді», – деген тұжырымға келеді. Тарихшының бұл пікірі бізге Нысанбай жыраудың Кене хан қолына келіп қосылуын кездейсоқ оқиға емес, ол əскер жасақтау ісінде идеологиялық факторға үлкен көңіл аударған ханның мақсатты əрекетінің көрінісі ретінде бағалауға мүмкіндік береді. Ескерерлік жағдай, отаршыл билікке қарсы үгіт-насихат жұмысын Исатай Тайманұлы сияқты Кенесары Қасымұлы да жүргізген. Екеуі де өздері құрған жасақтардың рухани көңіл-күйіне жете мəн берген. Н.Середа əкесі Қасым сұлтан сияқты Кенесарының да үгіт-насихат ісімен айналысқанына көңіл аударады [4]. Сонымен бірге ХІХ ғасырдағы ақын-жыраулар шығармашылығына тəн отаншылдық ұстаным соңғы буын зерттеушілер назарына сирек іліне бастаса оның себебін өткен ғасырдың 40-50 жылдары жүргізілген репрессия саясатынан іздеген жөн. Басқаша айтқанда, Нысанбай жырау шығармашылығын еркін талдауға алуға тиым салынуына байланысты тақырыпты тура түсіну жəне қорыту ісіндегі ұрпақаралық сабақтастық үзіліп қалды. Осы жағдайды куəландыратын 50-жылдардың алғашқы жартысында болып өткен сот процестерінің материалдарына көңіл аударайық. Филолог-ғалым Е.Исмайловтың ісінен. Филология ғылымдарының докторы Е.Исмайлов 1950 жылы желтоқсанда Қазақ КСР ҒА-ның тіл жəне

əдебиет институтындағы қызметінен босатылып, келесі жылы 6 қарашада Мемлекеттік Қауіпсіздік Министрлігі тарапынан тұтқынға алынады. Ғалымға 19 қарашада таңылған айыптау құжатында «Е.Исмайлов Кеңестік билікке жаулық көзқараста болып біраз жылдар бойы антисоветтік ұлтшылдық мазмұндағы жұмыстар жүргізіп, буржуазиялық-ұлтшылдық идеяларды насихаттады» [5], – деп көрсетілді. Келесі 1952 жылы 25 жылға сотталған Е.Исмайловтың шығармашылығында тергеу орындары тарапынан сезік тудырған негізгі мəселелердің бірі Кене хан бастаған азаттық қозғалысқа жыр-дастандарын арнаған Нысанбай жəне Досқожа сияқты ақын-жыраулардың шығармаларын арнайы іргелі зерттеуге алуы еді. Өз ретінде оқырман назарына тергеу материалдарынан үзінділер ұсынар алдында мынадай жағдайды ескертуді жөн деп білеміз. ОГПУ жəне Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі абақтылары қойнауында өмірге келген тергеу хаттамаларын сол күйінде қабылдау қателікке ұрындырады. Тергеу процесі алдын-ала белгіленген белгілі бір ірі идеологиялық мақсатта жүргізілетіндіктен тергеуші тергеу процесін сол негізгі мақсатқа бағындырып жүргізеді, яғни тұтқыннан сол белгіленген мақсатқа сəйкес, соған негіз боларлық жауап алуға бар күшін, мүмкіндігін жұмсайды. Басқаша айтқанда, тергеу протоколы бұл тергеуші мен тергелушінің арасындағы «мамыражай» диалог емес. Көп жағдайда, басым түрде ол тергелушіге жасалған түрлі қысым, қиянат нəтижесінде өмірге келген құжат. Сондықтан да терегушінің жауабында кездесетін, мəселен, Нысанбай, Досқожа сияқты ақын-жырауларға байланысты «реакциялық» көзқарастағы жырау немесе М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов сияқты Алаш қайраткерлеріне байланысты қолданған «контрреволюцияшыл» қайраткер, «буржуазиялық-ұлтшылдар», ал өзіне байланысты «ұлтшыл» сияқты терминдерді ол өз еркінен тыс пайдалануға мəжбүр болғандығын ескерген жөн. Сонымен, 1951 жылғы 11 желтоқсандағы Е.Исмайловты тергеу хаттамасынан: Сұрау: Сіз 1936 жылы-ақ ұлтшылдық ұстаным тұрғысынан келіп Нысанбай сияқты реакциялық көзқарастағы ақынға, сондай-ақ А.Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев жəне басқа контрреволюцияшыл қайраткерлерге жағымды баға бердіңіз. Осы ұстанымыңызды растайсыз ба? Жауап: Ия, растаймын. 1937 жылға дейінгі жазған кейбір мақалаларымды мен шынымен де бірсыпыра реакциялық көзқарастағы ақындардың шығармаларын, сондай-ақ контрреволюцияшыл қайраткерлердің қызметін жағымды тұрғыдан бағалағаным рас. Бұл ұлтшылдық ұстанымда болған менің қателігім» [6]. 1951 жылғы 17 желтоқсандағы тергеу хаттамасынан: «Сұрау: Осы 1936 жылы тағы да қандай қазақ жазушылары мен ақындарына жағымды баға бергеніңізді есіңізге түсіре аласыз ба?

Жауап: 1936 жылы Мағжан Жұмабаев, Шəкəрім Құдайбердиев сияқты реакциялық буржуазиялық-ұлтшылдық ұстанымдағы ақындардың поэтикалық шеберлігі жөнінде жағымды пікір айтып, А.Байтұрсыновтың Крыловтан аударған мысалдарына оң пікір бергенім есімде. Бұдан бөлек мен Нысанбай, Əубəкір сияқты реакцияшыл ақындар жөнінде прогресшіл қөзқарастағы шығармашылық иелері ретінде мақтау сөз айттым...» [7]. Е.Исмайловтың əдебиеттанушы ретінде зерттеу жұмыстарының өзекті жібі фольклордағы, ақын-жыраулар мен жазушылар шығармашылығындағы отаншылдық тақырыбы еді. Бұл тақырыпты зерттеу ісіне оның ғалымдық талантының жарқырап көрінгені де анық. Мемлекеттік Қауіпсіздік Министрлігі тергеушілерінің ғалымның соңына түсуінің астарында жатқан себеп те осы жағдай болатын. 1952 жылы 9–10 мамыр күндері болып өткен жабық сот процесінде ғалым адвокат қызметінен бас тартып, өз ұстанымын қорғап ұзақ сөз сөйлейді. Ол сөзінде өзі зерттеген Кене хан көтерілісі тақырыбына байланысты тұжырымдарын келтірді: «...1940 жылы Кенесары Қасымов жөнінде жұмысымды жаздым, оны мен өте ұзақ жаздым. Тура осы уақытта журналда Якуниннің мақаласы жарық көріп, онда Кенесары реакцияшыл, халықты тұншықтырушы деген пікір айтылды. Бұл мақала тарихшылар мен əдебиетшілер арасында үлкен дау туғызды. Якунин екеуміздің ара қатынасымыз нашар еді. Бір жиналыста мен Кенесары қозғалысын жақтап Якунинге қарсы сөйлегенмін. Міне осы Кенесары тақырыбына байланысты С.Мұқанов жəне М.Əуезовпен сөйлесуге тура келді. М.Əуезов маған Кенесары жөнінде жазған бірнеше мақалаларды атап, солармен танысып өзімнің белгілі бір тұжырымға келуімді жөн көрді. М.Əуезов Кенесары жөнінде жағымды пікірде еді. С.Мұқанов болса 1940 жылдан бастап Кенесары туралы мақтау пікір айта бастады. Жалпы «1940 жылы Кенесары қозғалысы прогресшіл, жағымды, халықтық қозғалыс ретінде сипатталды. Ал мен Кенесарыға екі жұмыс арнадым, олар ұлтшылдық көзқарас тұрғысынан жазылды. ...Менің пікірімше, кез-келген ұлттық қозғалыс егер ол жер үшін жүрсе прогресшіл қозғалыс. Ал Кенесары жер үшін күресті...» [8]. Сот үкімінде Е.Исмайлов бұрынғыдай «өзінің КСРО-дағы саяси құрылысқа деген жаулық қатынаста қала отырып, көптеген жылдар бойы өзінің əдебиеттанушы ғалым қызметін пайдаланып кеңестік билікке қарсы ұлтшылдық идеологиясын жүргізді, сөйтіп Ресейге, орыс халқына қарсы күрескен билерді, ақындарды насихаттады, Совет билігіне қарсы күресіп Қазақстанды КСРО-дан бөліп əкетіп, буржуазиялық тəртіп орнатуға тырысқан Алашорда қайраткерлерін дəріптеді» [9], – деген тұжырым айтылды. Тарихшы-ғалым Ермұхан Бекмахановтың ісінен. 1952 жылы 5 қыр - күйекте белгілі тарихшы-ғалым Ермұхан Бекмаханов Қазақ КСР Мемле-

кеттік Қауіпсіздік Министрлігі тарапынан тұтқынға алынды. Ғалымды қамауға алуға байланысты қаулыда «Е.Бекмаханов біраз жылдар бойы өзінің ұлтшылдық сенімін негізге ала отырып тарихи фактілерді бұрмалап, буржуазиялық-ұлтшылдық идеологиясын насихаттаумен болды» [10], – деп көрсетілді. 1952 жылғы 7 қыркүйектегі Е.Бекмахановты тергеу хаттамасынан: «Сұрау: ...Сізде қандай себептерге байланысты буржуазиялық-ұлтшылдық көзқарас қалыптасты? Жауап: Жоғарыда көрсетілгендей мен, Қазақстан тарихының кейбір мəселелері бойынша буржуазиялық-ұлтшылдық көзқараста болдым, анығырақ айтсам Кенесары Қасымов қозғалысы бойынша. ...Кенесары бастаған қозғалыс мəселесінде буржуазиялық-ұлтшылдық бұрмалаушылықты шамамен 1942 жылдың орта тұсынан бастап жібере бастадым. Осы мезгілден бастап «Қазақ КСР тарихының» бірінші томын шығаруға даярлық басталып кеткен еді. Осы мақсатта ҚК(б)П ОК ұйымдастыруымен ғылыми қызметкерлердің кеңесі өткізіліп, оған тарихшы ғалымдар мен жазушылар қатысты. Мен ол кезде Орталық Комитеттің лекторлар тобында жұмыс істеп жүргендіктен кеңестерге қатынасып тұрдым. Кеңестер жұмысын М.Əуезов, С.Мұқанов, Е.Исмайлов сияқты қазақ зиялыларының жетекші өкілдері шақырылатын. Кеңес отырысында Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар тарихын көрсету мəселесі сөз болғанда М.Əуезов сөз алды. Ол Кенесары Қасымов қозғалысын ашып көрсету қажеттігі жөнінде айтып, Кенесары қозғалысынсыз тіптен Қазақстан тарихы туралы айтудың өзі артық екендігіне көңіл аударды. Сөйтіп, Кенесары қозғалысына арнап арнайы тарау даярлау жөнінде шешім қабылданды. Бұл тарауды жазу осы кеңес отырысына қатынасып жүрген жалғыз тарихшы-маман қазақ ретінде маған тапсырылды. Бұған дейін мен Кенесары қозғалысы тарихымен айналысқан емеспін. ...Тарауды жазуға кірісе отырып мен беделді кісілердің Кенесары Қасымов бастаған қозғалысты прогресшіл, ұлт-азаттық қозғалыс, ал оның басшысын ұлттық қаһарман ретінде қарастыру туралы пікірін басшылыққа алдым. Менің жұмысым редакциялық коллегия отырысында қуатталды... Мені, ғылыми қызметін енді ғана бастаған жас ғалым ретінде еңбегіме байланысты айтылған мақтау сөздердің қанаттандыра түскенін жасырмаймын» [11]. Е.Бекмаханов өзінің Кенесары Қасымұлы қозғалысына арнаған монографиялық зерттеуінде Нысанбай, Досқожа, Жамбыл жəне басқа ақынжыраулардың мұрасын кеңінен пайдаланғаны мəлім. Тергеу барысында Е.Бекмахановтан тергеушілер Кене хан көтерілісін жырлаған ханның замандастары Нысанбай жəне Досқожа жыраулардың мұраларына оның көзқарасы жөнінде де жауап алады.

Ал 50 жылдардың басында қабылданған идеологиялық ұстаным бойынша бұл ақын-жыраулар «реакцияшыл, сұлтан, бай-феодалдарды дəріптеген» шығармашылық иелері ретінде бағаланған болатын. 1952 жылы 23 қазанда Е.Бекмахановтан алынған тергеу хаттамасынан: «Сұрау: Эксперттік комиссия даярлаған актісінде Кенесары қозғалысын прогресшіл құбылыс ретінде көрсету мақсатында Сізді реакциялық ұстанымдағы байшыл ақындардың айтқан сөздерін пайдаланды деп көрсетеді. Сол ақындардан кімдерді сіз өз еңбегіңізде насихаттадыңыз? Жауап: Мен еңбегімде Нысанбай жəне Досқожа ақындардың шығармаларын пайдаландым. Сұрау: Анығырақ, қалай? Жауап: Мен Нысанбай жыраудың «Кенесары дастанын» пайдаландым. Дастаннан үзінділер келтіре отырып мен Кенесарының халық арасындағы беделі жөніндегі ойымды, оның қазақ халқының тəуелсіздігі жолындағы күресін дəлелді етіп көрсетуге тырыстым. Нысанбай шығармасын мен «Қазақ КСР тарихының» бірінші басылымына жəне өзімнің «ХІХ ғасырдың 20–40 жылдарындағы Қазақстан» атты кітабыма алып шықтым. Досқожа шығармаларын мен Кенесары Қасымовтың патшалық билікке қарсы күресте халық мүддесін қорғаушы тұлға екендігін көрсететін тұжырымдарыма сүйеніш ретінде алдым». Сұрау: Бұл реакцияшыл көзқарастағы ақындардың шығармаларын пайдалану жөнінде сізге кімдер кеңес берді? Жауап: «Қазақ КСР тарихының» бірінші басылымын даярлауға байланысты өткен кеңесте Сəбит Мұқанов сөйлеп, өзінің «ХІХ ғасырдағы қазақ əдебиеті тарихының очерктері» аталатын кітабында көркем əдебиет тұрғысынан Кенесарының тұлғасы жəне оның ортасы көрсетілді деген мəлімдеме жасады. Мұқановтың осы көрсетуін мен өз еңбектерімде пайдаландым» [12]. Е.Бекмахановтың ісі бойынша Қазақ КСР Жоғары Соты қабылдаған «Айыптау қорытындысында» мынадай тұжырым жасалынды: «ол өз жұмыстарында тарихи фактілерді бұрмалай көрсетіп, сөйлеген сөздерінде буржуазиялық-ұлтшылдық идеологияны, феодалдық қоғамдық құрылысты насихаттады, орыс халқына қарсы шығып, Қазақстанда ортағасырлық феодалдық тəртіпті қалпына келтіру үшін күрескен реакцияшыл сұлтандарды, хандарды, байларды дəріптеді. ...Өзінің ұлтшылдық концепциясын негіздеу үшін Бекмаханов реакцияшыл ұстанымдағы ақындардың шығармаларын жəне совет халқының хас жаулары – алашордашылардың материалдарын пайдаланды» [13]. Сонымен, 1951–1952 жж. Есмағамбет Исмайлов жəне Ермұқан Бекмаханов сияқты ірі ғалымдардың ғылыми-зерттеу жұмыстарына байланыс-

Кенекем зорға жолықты. Нөкерімен теп-тегіс Бір ажалға молықты [14], – дейді. Кенесары мен Наурызбайдың түптеп келгенде қырғыз жұртына қиянат жасап отырғанын жырда Ер Қанайдың ұлы Кəрібоздың сөзі арқылы береді: – Ей, Наурызбай, ер төрем, Қарайып жүрмін қаныма! Аза қорлық көрсетіп, Қатты баттың жаныма. Не жазығым бар еді Кенесары ханыңа? [15], – деген орынды сауалмен сөзін бастаған Кəрібоз одан əрі тарихқа бойлап, «Абылайдың тұсында да қазақтың қырғызды шапқаны есімізде, жарайды ол жолғы жағдайдың себебі бар еді делік»1 деген ойды білдіре келіп, ал енді Абылай ұрпағының бұл жолғы қырғызға жасап отырғаны қиянат екендігін ашық та анық айтып, өз тұжырымдарына негіз боларлық бірнеше нақты дəлелдер келтіреді. Жырда берілген бұл фактілердің бəрінің де өмірлік шынайы негіздері бар еді. Мəселен, «Құсшыны шапты шулатып, Қарақыстақ, Шеңгірден. Қалшаны ұстап байлады, хан болып халқын меңгерген» [16], – дейді. Бұл Кене ханның қырғыз елін бағындыруға аттанған алғашқы жорықтарының бірі жəне Талас өңірінде орын алған оқиға еді. Ол жөнінде тарихшы Б.Солтоноев Кенесары «қырғызға бет алып келе жатып Талас қырғызынан құсшы Бүргенің ұлы Калчаны қырман бастырып жатқанда қолға түсіріп, үш-төрт айдан соң қоя берген» [17], – деген фактіні келтіреді. Шамамен 1845 жылдың соңы немесе 1846 жылдың алғашқы айларында болған бұл бұл оқиға жөнінде Н.А. Аристов, Е.Бекмаханов т.б. авторлар да жазады [18]. Қырғыз зерттеушісі Б.Солтоноев жəне Е. Бекмаханов та 1846 жылы екі жақтың да өзара түсінісуге ұмтылыс жасағандықтарына көңіл аударады. Келісімге келу екі жаққа да тиімді еді. Бірақ екі жақтың өзара түсінісуге келуі үшінші жақты, яғни Ресей əкімшілік орындарын қанағаттандырған жоқ-тын. Қырғыз жасақтары мен Кенесары қолдары арасында қанды қақтығыстардың орын алуы, сол арқылы көрші екі елдің арасында кірбіңнің тууы оған пайдалы көрінеді. Мемлекеттік тұтастығы жоқ, бұған қосымша 1 Қырғыз тарихшысы Белен Солтонаев «Қызыл қырғыз тарихы» атты еңбегінде XVIII ғасырда қырғыздың ханы Садырдың тұсында екі елдің арақатынасы бұзылып, мəселе бейбіт жолмен шешіле қоймаған соң, Абылай хан қолымен жорыққа аттанып, Талас жəне Шу бойы қырғыздарды бағындырып, Ыстықкөлге дейін барып, қайтар жолында өзімен бірге аманатқа Арқаға бір мың түтін (енді бір мəліметтерде алты жүз) қырғыз отбасын көшіріп ала кетеді (қараңыз: Солтонаев Б. Қызыл қырғыз тарихы. – Бішкек, – 1993. 1-кітап, 170–171 бб.). 12 – 5

өз ішінде дүрдараздығы жетіп артылатын қазақ жəне қырғыз сияқты елдерде мұндай саясатты жүргізу Ресей сияқты мемлекетке тіптен де жеңілге түскен еді. Ресей басқыншылығына қарсы қазақ жəне қырғыз халықтарының күшін біріктіруден үміттенген Кене ханның негізгі қарсыласының мұндай құйтырқы саясатын терең түсініп, оған қарсы қоя алатын əдіс-айласы мен басқа мүмкіндіктері шектеулі еді. Бұл ханның Ресей билігімен арадағы идеологиялық жəне дипломатиялық күресте ұмтылыс табуының көрінісі болатын. Кəрібоз манап сөзінде қырғыз елінің ашу-ызасын туғызған біраз фактілер келтіріп: «Қыс бойы елімді шауып, малымды талауға салдың, атамекен қонысымызды тастап босқынға айналдық. Қабылданған жолды бұзып Жаманқара атты елшімізді өлтірттің. Тірімізге жасаған қиянатың аз болғандай Есқожа, Қанай сияқты ардақты кісілеріміздің көріне тиістің. Қатыгездігіңде шек болмай тіпті бесіктегі бала мен аяғы ауыр ананы өлімге қидың. Мұншама өшігетін қырғыз елі саған не істеп еді?» [ 19], – дейді. Кəрібоздың сөзінде берілген бұл фактілер тарихи шындықтан алыс емес-тін. Мəселен, Б.Солтоноев аталған еңбегінде Кене ханның қолдары қазіргі Бішкек қаласының күншығыс бетіндегі Қарасу аталатын жерде отырған тынай атты рулы елді шапқанда «жас баланың жəне жүкті əйелдің ішін жарып, баласын бауыздап, керегенің басына іліп, сұлу келінқыздарды олжа ретінде əкетуге даярлап, үш жеріне оқ тиіп жаралы жатқан Қалпақ деген кісінің інісін жанды жерінен қайыс қанжығаға байлап, күшпен суырып алып өлтірген...» [20]. Сол сияқты қырғыз жақтан келген Жаманқара атты елшіні екі бірдей бүйрегін жұлып алып өлтіріп, мəйітін жұртқа тастап кеткен» [21]. М.Əуезов жоғарыда аталған мақаласында Кəрібоздың бұл орынды айтқан дауына Наурызбайдың қарсы айтар уəжі болмағандығына көңіл аударады. Ал Кəрібоз болса елінің ыза-кегін білдіріп «мейманаң тасыса Наурызбай досың да кетер жаныңнан», бұл салған ойраныңа жауап та берілер, шешуші шайқасқа жетсек «Жаппар Ием жар болып, сазайыңды əлі-ақ берерміз!» [22], – деген ойды білдіреді. Кене хан қолының қырғыз жеріндегі соғысына байланысты Рүстем сұлтан мен Сыпатай батырдың «сатқындығы» туралы біраз жазылды. Қайсыбір авторлардың бұл мəселеде біржақтылыққа ұрынып, оқиғаны тарихи контекстен бөліп алып қарауға бейімділігі байқалды. Осы ретте мынадай тарихи фактілерге тиесілі дəрежеде көңіл аудару қажет-ақ. Кене хан өз қолдары жəне ауылдарымен Жетісуға 1845–1846 жылдардың қысында келді. Ханның əскері де жəне соңына ерген ауылдары да мұнда шаршап-шалдығып, азып-тозып жетті. Көксу өзені бойындағы Майтөбе жəне Күренкей атты өңірге келіп тоқтайды. Бұл Абылайдың көзі тірі ұлы Сөк сұлтанның билігіндегі жалайыр тайпасының ауылдары орна-

Орта Азияға тереңдеп енуі немесе оған Батыс Сібірмен шектелуге тура келетіндігі туралы мəселенің шешілетіндігін Петербургтегі патша əкімшілігі жақсы түсінді. Жақсы түсіне отырып күрес барысын өз пайдасына шешуге бар күшін салды. Осы мақсатта Ресей тарапынан атқарылған белсенді шараларды императордың өзі басқарып жəне бақылап отырады. Кене ханның əскері мен соңына ерген елінің Жетісу жеріне келуі ұлы жүз жұртының арасында зор қобалжу, дүрбелең туғызды. Бүкіл қазақ даласын өзінің жанкешті қаһармандық істерімен сілкілеп өткен Кенесары қозғалысының Жетісу жеріне де келіп жетуі жергілікті жұрт арасында екі ұдай пікір қалыптастырды. Қарапайым халыққа аты мен ісі аңызға айналып үлгерген Кенесары хан мен оны қоршаған батырлары қазақ елі мен жерін жан-жақтан ентелеген жаудан құтқарып, елге сенім əкелетін, сөйтіп жаңа өмірге бастайтын жұмбақ күштей көрінді. Өзі хан, өзі батыр бастаған қозғалыс туралы ел арасында кең тараған жағымды сиқырдай қауесет оның қатарына қосылуға ықыласты жастардың санын көбейтті. Ал олар Қоқан хандығының түрлі зорлық-зомбылығын көрген Жетісу өңірінде аз емес-тін. Ол жөнінде өз ретінде айтылады. Өңірде қалыптасқан саяси жағдайдан біршама жақсы мəліметі бар елді басқарып отырған сұлтандар мен билердің Кенесары ханның мұнда келуіне байланысты ұстанымы қарапайым халықтың ұстанымынан өзгеше еді. Қатарында Сөк Абылайханұлы, Əли Əділұлы, Əкімбек Абылайұлы сияқты сұлтандар, Қарабай Төлесұлы, Мəнке Боқтыбайұлы, Тіленші Балпықұлы сияқты билер бар басқарушы топ орыс əкімшілігімен 20–30 жыл бұрын басталып кеткен өзара қатынасты тоқтатуды қош көрмеді. Олар Кене хан қолының Жетісу жеріне келуіне ел өміріне қолайсыздық туғызатын жағдай ретінде қарады. Ұлы жүз елін билеуші топтың бұл ұстанымы 1846 жылы жазда Көксу жəне Лепсі өзендері бойында болып өткен кеңестердің шешімінен анық байқалды. Көксу бойындағы кеңес. Өткізілуі 1846 жылдың 1 маусымы күніне белгіленген «Лепсі конгресі» (А.Янушкевич бұл жиынды осылай атаған) жиырма күннен астам уақыт кешігіп, осы айдың 23-і күні басталады. Орта жүз бен ұлы жүздің билеушілерінің басын қосқан бұл жиынның кешігіп өтуіне себепші болған жағдай Көксу өзені бойындағы Кене хан қосында хан мен ұлы жүз билеушілері арасында өткен бір жетілік кеңестің шақырылуы еді [23]. Бұл кеңеске Əли сұлтан бастаған ұлы жүздің Сары, Мəңке, Тойшыбек, Қарабай, Тіленші, Диқамбай, Тазабек сияқты беделді де ықпалды билері мен батырлары қатынасады. Бір жетіге созылған кеңестің қызу айтыс, пікірталас жағдайында өткендігі байқалады. Кене хан Жетісу жеріне келген себебін түсіндіріп, жалпыұлттық ісіне қолдау жасап, əскеріне жігіт, көлік, сондай-ақ азық-түлік берулерін сұрайды. Жиналыс

барысында сөз алған Сары жəне Мəңке сияқты билер ханның қаһармандық ісіне деген құрметі мен сыйын білдіре отырып, сонымен бірге ханның талабын орындап оның қолына жігіт, азық-түлік жəне көлік берген күнде, ертең-ақ бұл өңірге қадам басқалы отырған орыс əскерін тоқтата аларлық күштің жоқ екендігіне көздерінің жеткендіктерін, бұл жағдайдың орта жүз бен кіші жүздің жерінен ығысып мұнда келген Кене ханның өзіне де аян екендігін айтады. Бұған қосымша, Ресей құрамында болуға келісімдерін бұдан бұрын беріп қойғандықтарын көлденең тартады. Қорыта айтқанда, Көксу кеңесі Кене ханның күткеніндей нəтиже берген жоқ еді. Ол ұлы жүз билеушілерінің қолдауын ала алмады. Лепсі конгресі. Қарқаралы, Аягөз жəне Көкпекті дуандарының аға сұлтандары (Құнанбай бастаған), сондай-ақ ұлы жүздің дулат, албан, суан, шапырашты жəне жалайыр руларының сұлтандары мен билері бас қосқан келесі жиналыс 19–23 маусым аралығында өтіп, оған Сібір қазақтарының шекара бастығы генерал Вишневский төрағалық жасайды. Жиналыстың мақсаты аталған ұлы жүз руларының басшыларына қазақ елінің бұл бөлігінің Ресей құрамына қабылданғандығын ресми түрде мəлім етіп, өз ретінде ру басыларынан Кенесарыны «жалпы қазақтың жауы санайтындықтары жөнінде міндеттеме алу» болды. Жиналыс 23 маусым күні оған жиналған 11 сұлтан, 27 би жəне 1 молда қолдарын қойған мəлімдемені қабылдаумен аяқталады. Онда ұлы жүз билеушілері Қарқаралы, Аягөз жəне Көкпекті округтерінің аға сұлтандарымен кеңесе отырып бірауыздан шешімге келгендіктерін білдіріп, «біздің жаққа келген бүлікшіл сұлтан Кенесары Қасымұлы мен оның пікірлестерін берік сеніммен жалпыхалықтық тыныштықты бұзушы біздің жауымыз санап, онымен ешқандай да қатынас жасамай, Кенесары мен оның пікірлестерінің біз тұрған жерден кетуін талап етеміз» деген тұжырымға келгендіктерін мəлімдейді [24]. Сөйтіп, Лепсі конгресі Көксу басқосуының шешімін бекітіп берді. Басқаша айтқанда, Кенесары көтерілісіне байланысты Құнанбай бастаған орта жүз билеушілерінің ұстанымына ендігі уақытта ұлы жүз билеушілері де қосылды. Жəй қосылып қана қойған жоқ, Ресейдің экспансиялық саясатына қарсы шыққан Кенесары хан ұстанымын ашық мəлімдеме түрінде айыптады. Бұл Ресей дипломатиясының жеңісі ғана емес, сонымен бірге қазақ қоғамына тереңдеп еніп, оны бөліп-жарып, өзара қарсы қойып басқару ісіндегі əдісінің салтанат құруы да еді. Бұдан былай кімде-кім қазақ арасында Ресей билігіне қарсылық көрсетсе, ол «жалпыхалықтық тыныштықты бұзушы», яғни қазақ халқының жауы болып саналуға тиіс болды. Бұл тəжірибе кеңестік билік тұсында жетіле түсіп, жаңа идеологиялық əдіс-құралдар арқылы қолданысқа түсті. Ескеруге лайық жағдай, Кенесары хан ұстанымын айыптап, мəлімдеме құжатқа қол қойғандардың басында ханның туыстары, Абылай ханның

туған ұлы Сөк Абылайханұлы, немересі Əли Əділұлы жəне басқа тоғыз сұлтан тұрды. Сонымен бірге, Көксу жəне Лепсі кеңестері Ресей билік орындарына байланысты қазақ билеушілері арасында шарасыздықтан туған ымырашылдық ұстанымының басымдық алғаны байқалады. Ал бұл жағдай өз ретінде қазақ жерінде он жыл бойы жүрген Кене хан бастаған азаттық қозғалыстың аяқталғандығын да айғақтайтын еді. Қырғыз жасақтарымен қақтығысқа түскен ханның бұдан былайғы көңіл-күйінде ашу-ыза, кек жəне өкініш үстем түсіп жатты. Өзіне туыс сұлтандар мен ұлы жүздің ру басы билерінен қолдау ала алмаған Кенесары хан Іле өзенін кесіп өтіп Шу өңіріне бет түзейді. Ол жөнінде Нысанбай жырау: Сыйынып барған елінен, Кене хан үзді күдерді. Дегені болмай қалған соң, Қабағы ханның түнерді. Қазан айы болғанда, Қатуланды, қаттанды. Іріктеп алған ерлермен Хан қамаудан аттанды [25], – дейді. Нысанбай жыраудың Іледен Шуға бет алған ханның көңіл-күйіне байланысты берген мəліметі шындықтан алыс емес. Жырау берген мəліметтің жалғасын Жамбыл ақынның айтқан естелік əңгімесінен кездестіреміз, сондай-ақ ол мəліметтен Жетісу өңірі халқының хан мен оны қоршаған батырларына қатынасын байқағандай боламыз. Жамбыл ақын Іледен төмен түскен ханның Тойшыбек бидің ауылына тоқтағанын айтып, одан ары: «атағы жер жарған Кенесары, Наурызбай келді деген соң, Ұлы жүз дулат елі қалмай жиналды, күні-түні Кененің ауылын босатпайды. Дулаттың батыры Сыпатай да, қоңыраттан шыққан Байзақ та, 30) төре Рүстем де қалмай келді», – деп көрсетеді [26]. Бұл жерде Жамбыл ақынның ұстанымы қарапайым халықтың ұстанымына жақын. Іледен қайтқан хан туралы айта келіп: «Кенесары жағадан алған жаудан жеңілетін ер ме еді? Ол етектен алған «иттерден» жеңілді ғой. Қазақтың алауыздығы оңған ба? Кенесарының тілеуіндемін деп жүрген байлардың, төрелердің барлығы да патша əскеріне болысып кетті, елдің ішіне іріткі салды» [27], – деп көрсетеді. Ақынның көрсетуіне қарағанда жаңа жердегі ел ортасына келген Кене хан «екі күн ұдайы ешбір адаммен сөйлеспей, маңдайын ұстап, ауыр ойланып» рухани дағдарыс күйде болған. Тек жас Сұраншы мен Бəйсейіт батырлармен болған өзара жүздесуден соң ғана болашаққа деген үміті оянып көңілі жібіген сияқты.

Естелігінің соңын Жамбыл ақын «Жетісудың кілең айбынды ерлері қосылып, Алатауды сілкінткендей бір қалың, қайратты қол» құралғанын айтып, кезінде бұл жағдайды ұстазы Сүйінбай ақынмен бірге жырлап, содан мынадай жолдар қалғанын келтіреді: ...Кенекем келді алыстан. Ақауызы арқырап, Ақ сауыры жарқырап, ...Кенесары келген соң, Өңкей ерді көрген соң, Ерлігін жаннан асырған, Бес қаруын асынған Келді Саурық, Сыпатай, Жас Бəйсейіт, Сұраншы, Келді бəрі қалмастан, Кенесары алдында Өңкей көкжал бас қосқан... [28]. Жамбыл естелігі мен жырында поэтикалық пафос бар. Ол рас. Сонымен бірге бұл берілген жолдарда бізден сəл де болса алыстап кеткен, сондықтан да бізге түсініксіздеу болып көрінетін, яғни қолына қару алып, баптап арғымақ мінген батырлар дəуірінің тарих қойнауына кеткелі тұрған соңғы кезеңінің табы бар. Ақын-жыраулар шығармашылығы арқылы бізге жеткен дерек көздерінің өткен тарихымыздың ішкі əлемін түсінуге қосқан баға жетпес үлесі де мүмкін осы болар. Қорыта айтқанда, Кене ханның қырғыз жасақтарымен қақтығыстар қарсаңында Жетісуда қалыптасқан саяси жағдай хан қолының пайдасы жағында емес-тін. Ресейдің Батыс Сібірлік əкімшілік орындары жергілікті ұлы жүз басшыларын Кенесары хан ұстанымын қолдамауға иландырып үлгірген еді. Сондай-ақ ішкі ауызбірлігі жəне Ресей экспансиясына қарсы қоярлық нақты күші жоқ қазақ қоғамы үшін басқа балама жол да жоқтын. Қалыптасқан объективті жағдай азатшыл ұстанымдағы Кене хан мен оның қосынын қайшылықты да күрделі жағдайға əкеліп тіреді. Бұған қосымша қырғыз елінің іргесіне келіп тоқтаған Кене хан көрші əрі туыс халықтың билеушілеріне сырттан төнген қауіпке қарсы одақ құруды ұсынды. Тура осы мезгілде қырғыз билеушілеріне Батыс Сібір əкімшілігі тарапынан да ұсыныс түсіп, онда Кенесарыға соққы беру жөнінде айтылып, қажет болса əскери көмек беруге даяр екендігін білдіреді. Қырғыз манаптары Ресей əкімшілігі тарапынан айтылған ұсынысты қабыл алады. Міне, осы баяндалған жағдай Кенесары хан қолының қырғыздармен болған қақтығыста жеңіліс табуын тек бір ғана фактімен, яғни Рүстем сұлтан мен Сыпатай батырдың өз қолдарын алып майдан даласынан кетіп қалуымен байланыстырудың тым бір жақты тұжырым екендігін көрсетеді.

1. Хан кене... Аталған басылым. – 2, 34 б. 20. Солтоноев Б. Қызыл қырғыз тарихы. Аталған басылым. – 205 б. 21. Сонда, 207 б. 22. Хан кене... Аталған басылым. 36–37 бб. 23. Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям. – Алматы, – 1966. – 49, 50, 54 с ; Махаева А. Тойшыбек би жəне оның заманы. – Алматы, – 2006. – 63 б. 24. Присоединение Казахстана и Средней Азии к России (XVIII–XIX века). Документы. Автор-составитель Н.Е. Бекмаханова. – М., – 2008. 171–172 с. 25. Хан кене. – Алматы, – 1993. Аталған басылым. – 19 б. 26. Сонда, 146 б. 27. Сонда, 147 б. 28. Сонда, 147–148 бб.

Қазақ əдебиетінде өз ұстанымыңды бағдарламалық манифест арқылы жариялау дəстүрі қалыптаспаған. Бұл жағдай ондай мүмкіндіктің болмауына да байланысты шығар. Дегенмен де, ондай мүмкіндік қысқа мезгілге болса да, бір рет берілді. Оны уақытында орнымен пайдаланып өз манифест-ұстанымын жариялап үлгерген Мағжан ақын еді. 1925 жылы өмірге келген «Табалдырық–Алқа» соның көрінісі. Ол əдебиеттің идеологиялық конъюктурадан дербестігі туралы айтты. Сол арқылы қазақ көркем ойының əлемдік деңгейде тұрғандығын білдірді. Бұл бір қазақ көркем ойының жұлдызды шағы еді. Ұлт аспанында жарқырап жанған бұл жалынды коммунистік партия өз қолымен сөндірді. С.Сейфуллин мен С.Мұқановқа Қазақ пролетарлық жазушылары ассоциациясын құру туралы тапсырма берілді. Мақсат таптық негізде жіктелу ұстанымын əдебиетке де енгізу еді. Ұлы Ахаң мұндай ұранды ұстанымның көздеген мақсатын біле қойып «қазақ қаламгерлері біреу солай айтты екен деп ұлтын қуырып жеуге бере алмайды» деп қарсылық танытты. Билік дегенін істеді. Оған күйлеушілер де аз болған жоқ. Нені неге алмастыру жүріп жатқанын түсінгендер болды, бірақ олар тым аз-тын. Сонымен екінші, социалистік реализм ұстанымы басымдылық алды. Көп ұзамай-ақ бұл ұстанымның да шектеулі мүмкіндігі көріне бастады. Осы жамылғыны бетке ұстап ұлттық болмысқа жасалып жатқан шабуылды жұрт көрді. Өзіңді-өзің сақтау қамына көшпесең құрдымға кетеріне көзі жете бастады. Тығырықтан шығатын жол қандай? Көркем ой арқылы оны қалай айтуға болады? Алпысыншы жылдары осы арнада ізденіске барған қаламгерлер болмады емес, болды. Осы жүкті арқалап, негізгі сауалға концептуалды жауап берген шығармалардың алдыңғы қатарында Асқар Сүлейменовтың «Бесатары» [1] бар-тын. «Бесатарда» айтылған ойды тура да дəл түсініп, оның авторының ұлт əдебиетіндегі алатын орнын атап айта алатындай күйге енді ғана жеткендейміз. Яғни, сөз аталған шығарманың мағынасы жөнінде ғана емес, бұл сөздің сондай-ақ əр нəрсенің қасиетін өз дəрежесінде түсініп бағалай алатын кемелдігімізге де қатысы бар. Басқаша айтқанда, кез келген өнер туындысының мағынасына үңіліп, баға бергенде көкейге келіп тірелетін жалғыз сұрау: «Ол көрерменді (немесе оқырманын) қандай ойға жетелейді?» болса керек. Осы сауалға жауап3 ТАРАУ. АСҚАР СҮЛЕЙМЕНОВТІҢ «БЕСІН» ПОВЕСІНІҢ ТАРИХИ НЕГІЗІ ТУРАЛЫ

шалғы, ал қазақты пішендей» сезінеді. (А.Сүлейменов). Солай болды да. «Қазақтың дəлел сөзін, дəйек ойын» құйрығына да ілмеген орыстың төресі елдің оңы мен солын танып қалған оқыған қыршын жасты, бар болғаны Шымкенттегі переселен мекемесінің аудармашысы Сəруарды атты да тастады. Өрімдей жастың арманындай аялаған Қараала арғымағын да аямады. Екеуін бірдей жоқтап артында Қазығұрт қалды. Міне осы жоғарыда қазақ көркем ойының ұлы тұлғалары баяндаған ақиқаттан туындайтын тұжырым қандай болмақ? Империялық озбырлық алдында сен ел, жұрт емессің, панасызсың, қорғансыздың күнін кешкенің кешкен. Ақбілектей пəк те сұлу аруыңды қорлап, өмірдің табалдырығынан енді ғана аттаған Сəруардай есті жасыңды көз алдында атып тастағаны болашағыңа балта шапқаны емес пе еді?! Ж.Аймауытов пен А.Сүлейменовтың ұлт тарихының түрлі кезеңдеріндегі фактілерге сүйеніп айтпақ ортақ ойы осы еді ғой. А.Сүлейменовтың оқырманына ескерту ретінде жеткізген өмірлік негізі мығым ойлары мына жолдарда көрініс тапқандай: «Апыр-ау, осы елдің түбіне көріп алам жетпеп пе еді, бір Алланың өзі сақтар жетпеп пе еді; ауып келіп асыңды ішіп, табағыңды тепкен жендеттің қымыз кекіріп тұрып маңдайыңнан шерткенде қол қусырғаның, қол қусыра бергенің жетпеп пе еді? Нені көріп аласың сонда? Ел айбаты көп ердің іркес-тіркес айдалып кеткенін бе?» [2]. Жазушы озбыр, зорлықшыл билікке он алтының бас көтеруінен соң араға 25-30 жыл салып жанұшыра қарсылық танытып отырған момақан жұртын осылай баяндайды. Сол қарсылықтардың міндетті түрде ел азаматтарына қатысты жаппай репрессиямен аяқталатынына меңзейді. Империялық орталықтың араға уақыт салып қазақ жұртының оның саяси басқарушы тобын баудай түсіріп, бассыз қалдырып отырғанын олай еместін деп кім айта алады? Ғ.Мүсіреповтың «Бесатарға» байланысты не айтқысы келді? Мəселе мынада: бұл пікірдің астарында А.Сүлейменовтың ұлы туындысына тікелей қатысы бар тарихи фактілер жатыр. Ғ.Мүсірепов шығарма авторы туралы «жаңаша жазушы, жазуға жаңалық кіргізер жазушы келе жатыр. Ойлы да серпінді жазушы келе жатыр. Тек Асқарды сыдыртып оқымай, ішке түйе оқу керек» [3], – дейді. А.Сүлейменов пен Ғ.Мүсіреповты жолықтырып, тіптен табыстырып тұрған қандай негіз? Тарихшы ретінде маған осы тақырыпқа қысқа болса да тоқталуға тура келеді. Менің пікірімше, екі сұңғыла қалам иелерін диалогқа тартқан 16-ның көтерілісі емес, одан кейінгі, яғни 1930 жылғы советтік реформаларға ашық қарсы шыққан қарапайым халықтың Созақ жəне Қарақұм атанған көтерілістері, осы көтерілістерге қатынасқан ерлерге советтік билік тарапынан жасалынған

1. Ірі байларды тəркілеген соң, енді тəркілеуді тоқтату туралы декрет болған, ал бірақ бұл жағдай орташаларға байланысты жалғасуда, мұндай əрекеттерді тоқтатуды талап етеміз. 5. Колхоздар құру ерікті түрде жүрсін. 6. Салық əр қожалықтың көлеміне қарай салынсын. Астық екпейтіндерге астық салығы салынбасын» [4]. Ал енді өкімет пен халық арасындағы 30–жылғы шатақ қандай шешімін тапты, осы тақырыпқа қысқа тоқталайық. Жоғарыда баяндалған көтерілісшілердің талаптарында басбұзарлық бірдеңе бар ма еді? Əрине, жоқ-тын. Осы ретте мынадай жағдайға көңіл аударған артық емес. 20-30 жылдардағы Совет үкіметі өз халқынан қолдан жау жасаған үкімет болды. Оның 1927-1932 жылдар аралығындағы алаштық буынға байланысты жүргізген екі дүркін сот процестері, 1929-1931жж аралығында болып өткен 372 қарулы бас көтерулерді қанға бояп басқаны – бұл қазақ елін екінші мəрте жаулап алумен тең еді. Бұл жолы енді советтік билік тарапынан. Бүкіл Қазақстан бойынша 1929 жылдың қыркүйегінен бастап (Тақтакөпірдегі) жүрген көтерілістер тізбегімен келіссөз арқылы бəтуаға келу биліктің қаперінде болмады. Көтерілісшілерге советтік реформаларға қарсы бай мен ишан-имандар ұйымдастырған «бандиттік», «басмашылар» қозғалысы ретінде баға берілді. Осы тұрғыдан көтерілісшілерге қарсы қоғамда үгіт-насихат жүргізіліп, қоғамдық пікір қалыптастыруға күш салынды. Халық қарсылығы тапаралық күрестің көрінісіне жатқызылды. Ал большевиктік биліктің жөнсіз астық, ет салығы, орташалар мен қарапайым шаруа қожалықтарына жасаған қиянаты, сол арқылы ұлттың қалыпты өміріне салынған іріткі есепке алынбады. Сонымен бірге, баррикаданың бір жағында коммунистер мен басым түрде орыс, еуропалық нəсілді кəсіби əскерилер мен переселен шаруалардан тұрған қарулы əскери құрамалар тұрса, оның екінші бетінде өзінің заңдық құқын, ұлттық бірегейлігі мен болмысын қорғауға көтерілген қарапайым халық тұрды. 1930 жылы 7 ақпанда басталған Созақтағы халық көтерілісін басуға арнайы жеткен ОГПУ басшысы Альшанский Түркістаннан Мəскеуге, Алматыға, Ташкентке, Шымкентке, Қызылордаға жолдаған жедел хабарында мынадай жағдайды баяндады (үзінді): «13 февраля отряд коммунаров под руководством сотрудника ОГПУ Никитенко боем заняли Сузак, что 130 верст севернее города Туркестана. Вследствие натиска банды того же числа вынуждены были отступить в направлении Чулак Кургана... Убито в бою 300 бандитов, повторяю триста бандитов, двести захвачено в плен, большое количество лошадей до 70 экземпляров. Потери нашей стороны ранено два..» [5]. Халық арасындағы сақталған дереккөздері тұтқынға алынғандардың да басым бөлігінің атылғандығын айтады. Бұл арада «не қылған көп бандиттер, қоршауда қалып, зеңбірек, пулеметтермен атқы-

ланған Созақ «бандыларының» арасында бала-шаға, бейбіт тұрғындар болған жоқ па?» деген сауалға, əрине, жауап берілген жоқ-тын. Қарақұмдағы алғашқы қақтығыстарда да көтерілісшілер арасында болған шығын аз емес-тін (347 адам шамасында). Адам шығынының ендігі уақытта бұдан да көп болуына көзі жеткен əскерилер жағының басшысы Евсеев 1930 ж. сəуірінде Голощекинге хат жолдап, қалыптасқан ауыр жағдайдан шығу үшін мемлекеттік комиссия құрып, «қазақтың ұлттық əскерімен» (Евсеев көтерілісшілер қолын осылай атайды) келіссөз жүргізуді талап етеді. 12 сəуірде Алматыдан арнайы комиссия шығатындығы туралы хабар келеді. Ол мына құрамда еді: Ə.Жангелдин (Қазақ Орталық Атқару Комитеті төрағасының орынбасары-төраға), Ғ.Мүсірепов (хатшы), С.Сейфуллин, Юсупов жəне Тыспаев. Комиссия 19 сəуірде Аралға келіп жетеді [6]. Осы арада мындай жағдайды айтқан жөн. Комиссияны көтерілісшілер «үкіметтің өзі келгендей қабылдайды» (құжатта солай жазылған – авт.). С.Сейфуллин сөйлеген сөзінде көтерілісшілер «үкімет өзі билікке келген уақыттан бері алғаш рет жерге түсті» деген пікір айтты деп көрсеткен. Келіссөзді көтерілісшілер жағынан басшылары Досжан Қараев, Сарт жəне Байымбетов Жұмағазы жүргізеді. Көтерілісшілермен келіссөз шамамен жиырма күнге созылып, əсіресе отызға жуық мергендер тобы қару-жарақтарын беруден бас тартады. Қорыта айтқанда, келіссөз нəтижесінде көтерілісшілердің басым бөлігі үкіметтік комиссияның уəдесіне сеніп қаруларын өткізіп, тұрақты мекенжайларына оралады. Көп ұзамай-ақ көтеріліс басшылары, оған белсенді атсалысқандар, мергендер тұтқындалып, аяусыз жазаланды. Билік уəдесін орындамады. ПП ОГПУ-дің Ерекше үштігінің шешімімен Қарақұм көтерілісіне қатынасқан 175 адам ату жазасына кесілді, 172 адам 2 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімге еңбекпен түзету лагерлеріне айдалды ж.б.с.с. [7]. Үкімет пен халық арасындағы қайшылықтың мұндай нəтижемен аяқталуы, əрине, үкімет комиссиясы мүшелеріне де көлеңке түсіргендігі түсінікті. Советтік өмірде орын алған бұл əділетсіздік Ғ.Мүсірепов сияқты ірі шығармашылық иесінің жанында терең із қалдырғаны сөзсіз. Жазушының өзімен бірге ала кеткен сырларының бірі, мүмкін осы Қарақұмдағы қайғылы оқиғаға да байланысты болуы əбден ықтимал. А.Сүлейменов сияқты ойлы жазушымен екі мəрте кездесіп, сөйлескенім бар. Ол кездесулерден алған əсерді ұмыту мүмкін емес. Сол кездесулерден менің жадымда жатталып қалған мынадай бір екі детальды айта кетейін. Бірі, Асакеңнің Созақ көтерілісіне қатынасқан 17 жасар мерген туралы əңгімесі. Жазушы төбе басына орналасып алып төмендегі қызыл əскердің біразын жайғаған мергенді байлаулы жаяу күйінде қызылдардың Шымкенттің көшесімен алып өткендігін тебірене есіне алғаны еді.

ҚОСЫМШАЛАР Раздел I АХМЕТ БАЙТУРСЫНОВ №1 1909 г., июля 151. – Телеграмма степного генерал-губернатора Е.О. Шмита в министерство внутренних дел о продлении ареста Ахмета Байтурсынова № 16549 Из Омска СПб, министру внутренних дел. На основании циркуляра 104950 прошу [о] продлении порядке статьи 33 ареста бывшему заведывающему русско-киргизским училищем Каркаралах Ахмету Байтурсунову, задержанному первого июля за противоправительственную агитаторскую деятельность [на] почве сепаратизма. Шмит. ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 7. Подлинник. №2 1909 г., июля 26. – Справка Омского жандармского управления об Ахмете Байтурсынове, предоставленная Департаменту полиции (по 7-у делопроизводству) № 261 Лит. Б Секретно Сведения о лице, привлеченном к переписке в качестве обвиняемого бывшем заведывающем русско-киргизским училищем в г. Каркаралах киргизе Ахмете Байтурсунове. 1) Когда послана лит А. «11» июля, 1909 г. за № 226. 2) Фамилия, имя и отчество (о замужних упомянуть первоначальную фамилию). Байтурсунов Ахмет Байтурсунов. 3) Время рождения. 5-го сентября 1873 года. 4) Место рождения. Тулсунская волость Тургайской области. 5) Вероисповедение. Магометанское. 6) Происхождение. Киргиз. 7) Народность. Киргиз Тургайской области. 8) Подданство. Русское. 1 Дата получения документа.

1. Звание. Бывший заведывающий русско-киргизским училищем в г. Каркаралах. 10) Место постоянного жительства. г. Каркаралы Семипалатинской области. 11) Место приписки. Тургайская область Тургайский уезд. 12) Занятия. Учитель. 13) Средства к жизни. Личный труд. 14) Семейное положение (имя, отчество жены или мужа, имена детей, их занятие и местожительство). Жена Бадри-Сафа Мухамед Садыковна проживает в г. Каркаралах, занятий не имеет. Детей нет. 15) Родственные связи (имя, отчество, фамилия родителей, братьев, сестер, места их жительства и занятия). Мать Кунчи, братья Кали 41 г., Хакымжан 40 л., Махмуд 36 л. Байтурсуновы проживают в Тургайском уезде, Тургайской области, занимаются скотоводством, сестра Зиваш замужем за Бейсим Балсиловым в Тургайской уезде, занимаются скотоводством. 16) Места постоянного жительства родителей или заменяющих их родственников или опекунов. Тургайский уезд Тургайской области. 17) Экономическое положение родителей. Имеют степное хозяйство. 18) Место воспитания (указать в каком именно заведении, сколько времени пробыл, почему оставил каждое заведение, когда поступил и когда вышел). В 1886 г. поступил в Тургайское двухклассное русско-киргизское училище, пробыл 5 лет до 1891 г., окончил полный курс и в том же году поступил в Оренбургскую учительскую школу, пробыв до 1895 г., и окончил там полный курс. 19) На чей счет воспитывался. На казенный счет. 20) Был ли за границей, когда именно, где и с какой целью. Не был. 21) Привлекался ли раньше к дознаниям. Не привлекался. 22) Основания привлечения к настоящей переписке. Произведенное Каркаралинским уездным начальником дознание, из которого усматривается, что Ахмет Байтурсунов вел среди киргиз пропаганду в противоправительственном сепаратистком духе, а также составлял приговор и собирал подписи к возвращению высланного киргиза Акпаева. 23) Время привлечения к переписке. «11» июля 1909 г. 24) Место производства переписки. г. Семипалатинск и 14 волостей Каркаралинского уезда. 25) Время и место обыска или ареста. 1-го июля в г. Каркаралах. 26) Время первого допроса. «16» июля 1909 г. 27) Что обнаружено по обыску. Ничего преступного не обнаружено. 28) Принятая мера присечения (указать куда заключен под стражу, где отдан под надзор полиции, кому отдан на поруки и т. д.). Заключен под стражу в Семипалатинский тюремный замок.

1. Время сообщения (кому именно, число и №) о привлечении к дознанию обвиняемого состоящего на государственной службе или воспитаника учебного заведения, по принадлежности, его начальству «...» 190... г.за № ... Помощник начальника Омского жандармского управления ротмистр Леваневский Помета: Справка послана 21 августа 1909 г., исх. № 108148. ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 3–4об. Подлинник. №3 1909 г., ноября 19. – Статья «Киргизский народный поэт в тюрьме» Киргизский народный поэт в тюрьме. Из Семипалатинска. В здешней тюрьме томится 5-й месяц Ахмед Байтурсунов, талантливый киргизский поэт. В 1909 г. он издал книгу «Крык-Мысал» – сорок басен, перевод в стихах 40 басен Крылова. Книга отпечатана в Академии наук. Ахмед Байтурсунов состоял заведующим русско-киргизской школой в Каркаралах. Преступления Байтурсунова, изложенные в отношении Семипалатинского губернатора г. Тройницкого на имя попечителя западно-сибирского округа, таковы: 1) минувшей зимой ученики русско-киргизской школы подрались с одним сартом – жителем города; 2) в школе нет русских учеников; 3) в 1905 г. принимал участие в делах киргиз, когда они подавали петицию государю; 4) знакомство с членом 1-й Государственной Думы г. Букейхановым и выборщиком Акбаевым; 5) во время русско-японской войны не обнаружил патриотизма. Уволенный от службы Байтурсунов поехал к попечителю. Выслушав объяснение, попечитель обещал ему возвратить старую должность. Но когда это стало известно семипалатинскому губернатору, Байтурсунов был 1-го июля арестован, причем его уже обвиняют в пропаганде среди киргиз сепаратизма и не платежа податей! Байтурсунов сидит 5-й месяц. Не предъявляют ему обвинения и не освобождают его. Прошения его на имя губернатора остаются без ответа.

Пометы: 1. Осведомительное бюро при Главном управлении по делам печати. СПб. Фонтанка 57. 2. 7-ое Делопроизводство. 20 ноября 1909 г. Вх. № 15562. ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 10. Вырезка из газеты. №4 1909 г., ноября 17. – Письмо члена Государственной Думы Н. Скалозубова товарищу министра внутренних дел П.Г. Курлову об аресте Ахмета Байтурсынова В Семипалатинской и Усть-Каменогорской тюрьмах томится без суда по многу месяцев ряд интеллигентных киргиз, просящих обратить внимание на безвыходное положение их и их семей. От местных жителей и жены содержащегося в Семипалатинской тюрьме Ахмеда Байтурсунова я получил письма с просьбой ходатайствовать о выяснении его дела и положения. Байтурсунов – киргизский поэт, переводчик на киргизский язык басен Крылова. Он был заведывающим русско-киргизскою школою в Каркаралах. Семипалатинским губернатором в вину ему ставилось, что он принимал участие в составлении петиции от киргизского народа государю императору, а затем, совершенно, по уверению моих корреспондентов, неосновательно – пропаганду среди киргиз идей сепаратизма и неплатежа податей. Арестован он 1 июля и до сих пор ему никакого обвинения не предъявлено. Далее, один из заключенных в Усть-Каменогорскую тюрьму (Семипалат[инская] обл.) в письме от 11 октября сообщает, что их, заключенных «бьют беспощадно». 17 ноября 1909. Мотнинск[ая] 31/6. Член Госуд[арственной] Думы Н. Скалозубов ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 12–13. Автограф.

№6 1909 г., декабря 31. – Докладная записка помощника начальника Омского жандармского управления ротмистра Леваневского в Департамент полиции (по 7-у делопроизводству) по делу Ахмета Байтурсынова № 495 г. Семипалатинск Совершенно секретно Поводом к начинанию дела об Ахмете Байтурсунове, как я доносил от 3-го октября за № 381, послужило появление в минувшем январе в г. Каркаралах приговора, на предмет ходатайства о возвращении из ссылки киргиза Якуба Акпаева и подозрение, падавшее в составлении этого приговора на Байтурсынова. Из допроса свидетелей обвинения, как фигурировавших в дознании каркаралинского уездного начальника, так и добытых мною путем негласной разведки усмотривается, что Байтурсунов, начиная с 1905 г. занимался среди киргиз пропогандой, сводившейся: к подстрекательству не платить подати, не давать земли переселенцам, не повиноваться начальству и раздаче преступных воззваний. Из целого ряда данных против Байтурсунова показаний, наиболее характерными и полными являются показания акчетавского волостного управителя Амантая Адамбаева и почетного аксакала Аксаринской волости Мангирбая Байдавлетова, старика 74 лет, присутствовавшего на коронации ныне царствующего государя императора; показания этих двух лиц я привожу полностью; показания Амантая Адамбаева: «До 1905 г. народ в степи жил спокойно, но вот, в конце этого года в Каркаралы явился Якуб Акпаев и начал внушать киргизам, что в прочих государствах народ живет свободно, нет у него начальства, не бойтесь и вы начальства, не исполняйте их приказы, не платите податей; в таком же духе и говорил Байтурсунов, как в 1905 г., так и все последующие года, вплоть до ареста. Разьезжая по аульным школам, сталкиваясь с киргизами в г. Каркаралах, Байтурсунов проповедовал следующее: я, говорил Байтурсунов, человек грамотный и на моей душе будет грех, если я вам всего не скажу. В настоящее время взяла вверх соц[иал-]демократическая партия и что вы не просите, все вам дадут. Русский царь теперь уже не может повелевать, он потерял силу, поймите вы – продолжал Байтурсунов, если бы русский царь был силен, он бы не стал собирать Государственную Думу, да и Манифест 17-го октября дан не по своей воле царем, а по настоянию народа. Русского царя боятся нечего, у него остались верными одни казаки. Подати не платите, в России за крестьянами целые миллионы недоимок и с

виновности. Так темирлинский волостной управитель Абеу Ермеков, не давший против Байтурсунова никаких показаний, заявил, что он слышал от кентского управителя, что Байтурсуновым было получено от Алихана Букейханова письмо, в котором последний просил Байтурсунова передать волостным управителям, чтобы ему – Букейханову выслали 50 руб. в месяц, а он будет ходатайствовать об оставлении земли за киргизами. Факт этот мне известен не был и вопрос по этому поводу я Ермекову не задавал. Теперь акчетавский волостной управитель Адамбаев показал, что кентский управитель Матаев по поручению Байтурсунова объезжал волости для сбора денег в пользу Букейханова. Наконец сам кентский управитель Матаев заявил, что указанное поручение он от Байтурсунова имел и ездил к моинтинскому волостному управителю. Полученные мною сведения о том, что у Хасеня Акаева собирались волостные управители некоторых волостей и решили показаний мне по делу Байтурсунова не давать, постоян но наводимые справки о месте моего пребывания Хасен Акаевым, помимо показаний, приводят к мысли о виновности Байтурсунова, так упорно им отрицаемой. О вышеизложенном имею честь донести в Департамент полиции. Ротмистр Леваневский ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 21–27об, 30-32. Подлинник. №7 1910 г., января 51. – Телеграмма Бадрисафы Байтурсыновой министру внутренних дел об освобождении от ареста Ахмета Байтурсынова Из Семипалатинска в Петербург Петербург, его высокопревосходительству г-ну министру внутренних дел. Муж мой седьмой месяц тюрьме. порядке охраны дознание кончено ноябре. Следствия нет. Почтительнейше прошу ваше высокопревосходительство выпустить на поруки или под залог. Байтурсунова. Помета: 24, по письму 110669, ожидаются сведения [от] Семипалатинского губернатора, которому телеграфирую [об] ускорении. Шмит. ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 16. Подлинник. 1 Дата получения документа.

№8 1910 г., января 13. – Разбор шифрованной телеграммы директору департамента полиции по делу Ахмета Байтурсынова № 1473 41. Дело Ахмета Байтурсунова произведено порядке охраны, 11 января губернатором представлено генерал-губернатору [для] дальнейшего направления [с] ходатайством [о] высылке на пять лет, тяжесть падающих обвинений исключает возможность освобождения. Подробное донесение [по] этому делу представлено мною департамент полиции 7-го января за № 495. № 20. Ротмистр Леваневский. Резолюция: Включить в доклад по получении ответа от генерал-губернатора. 13/I. ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 20. Подлинник. №9 1910 г., января 22. – Письмо степного генерал-майора Е.О. Шмита товарищу министра внутренних дел П.Г. Курлову по делу Ахмета Байтурсынова № 23 г. Омск Милостивый государь Павел Григорьевич. Вследствие письма действительного статского советника Зуева, от 9 мин[увшего] декабря за № 110669, уведомляю, что в Семипалатинской тюрьме из числа интеллигентных киргиз в настоящее время содержится только один Байтурсунов, которому 16 июля 1909 г., в порядке охраны, были предъявлены обвинения помощником начальника омского жандармского управления, ротмистром Леваневским, а 2 декабря того же года предъявлены некоторые дополнительные обвинения по фактам, выясненным г. Леваневским во время производства расследования в Каркаралинском уезде. Дознание о действиях Байтурсунова будет закончено в непродолжительном времени. В Устькаменогорской тюрьме содержались в порядке охраны Кольбай Теленгутов и Джампей Джансугуров, из коих первый был освобожден 27 ноября 1909 г., а второй – 8 августа того же года. 14 – 5

Ни в октябре 1909 г., ни, вообще за ближайшие годы не было фактов жестокого обращения с арестантами в названной тюрьме, что подтверждается препровождаемой при сем копией рапорта устькаменогорскогоуездного начальника от 30 мин[увшего] декабря за № 1126 с приложением произведенного по сему расследования. Прошу принять уверенное в совершенном моем почтении и таковой же преданности. Е. Шмит ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 33 и об. Подлинник. №10 1909 г. декабря 30. – Рапорт начальника Усть-Каменогорского уезда Казанцева губернатору Семипалатинской области о расследовании фактов жестокого обращения с арестантами в тюрьме № 1126 г. Устькаменогорск Совершенно секретно Представляя при сем, произведенное, вследствие телеграммы вашего превосходительства, расследование о допущении будто-бы устькаменогорской тюремной администрацией жестокого обращения с арестантами, имею честь донести, что хотя при частых и внезапных посещениях мною местной тюрьмы никто из арестантов не заявлял мне о том, что смотритель или надзиратели тюрьмы позволяли себе какие либо жестокости с заключеннными; но, получив телеграмму вашего превосходительства, я тотчас же (в 2 часа дня 27 декабря) отправился в тюрьму, где опросил всех арестантов и ни один из них не заявил мне, чтобы смотритель или надзиратели тюрьмы позволяли себе бить их. Ложность, упомянутого в телеграмме, заявления «одного заключенного от 11 октября» удостоверяется также и формальным, представляемым при сем, расследованием, при которым был опрошен бывший арестант Блискун, содержавшийся в Устькаменогорской тюрьмы более двух лет, и, мне кажется, может быть удостоверена и товарищем прокурора Пухляковым, несколько раз посещавшим внезапно Устькаменогорскую тюрьму в нынешнем году. Подписал: Уездный начальник Казанцев. Скрепил: Письмоводитель Редикульцев. Верно: Старший делопроизводитель канцелярии степного генерал-губернатора […]1 ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Заверенная копия. 1 Подпись неразборчива.

№11 1910 г., марта 6. – Докладная директора Омского департамента полиции об условиях содержания арестованных в Семипалатинской и Усть-Каменогорской тюрьмах Член Государственной Думы Н. Скалозубов письмом от 17 ноября 1909 г. сообщил г. товарищу министра внутренних дел генерал-майору Курлову, что в Семипалатинской и Усть-Каменогорской тюрьмах томится без суда много месяцев ряд интеллигентных киргиз, что в Семипалатинской тюрьме содержится киргиз Ахмет Байтурсунов, арестованный по распоряжению генерал-губернатора 1 июля 1909 г. и что ему никакого обвинения не предъявлено и, наконец, что один из содержащихся в УстьКаменогорской тюрьме сообщил письмом от 11 октября, что заключенных бьют беспощадно. Из полученных Департаментом полиции от помощника начальника Омского жандармского управления сведений видно, что Байтурсунов, начиная с 1905 г. распространял среди киргиз преступные воззвания и подстрекал их не платить подати, не давать земли переселенцам и не повиноваться начальству. 9 июля 1909 г. была возбуждена, на основании положения об охране, переписка по исследованию противоправительственной деятельности бывшего заведывающего русско-киргизским училищем в г. Каркаралах Ахмета Байтурсунова, вследствие чего он был заключен 16 июля 1909 г. в Семипалатинскую тюрьму. Означенная переписка 29 декабря 1909 г. окончена и того же числа за № 489 была препровождена губернатору, который 11 января 1910 г. представил ее генерал-губернатору. Письмом от 22 января 1910 г. за № 23 на имя г. товарища министра генерал-майора Курлова степной генерал-губернатор сообщил, что в Семипалатинской тюрьме из числа интеллигентных киргиз содержится только один Ахмет Байтурсунов и что в Усть-Каменогорской тюрьме, как в октябре 1909 г., так и ранее, фактов жестокого обращения со стороны тюремной администрации с арестантами не было. Об изложенном имею честь доложить вашему высоко-превосходительству. Директор […]1 ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 38 и об. Отпуск. 1 Подпись неразборчива.

Раздел ІІ МИРЖАКЫП ДУЛАТОВ №12 1911 г., июня 13. – Донесение прокурора Семипалатинского окружного суда министру юстиции о проведении дознания по деятельности Мыржакыпа Дулатова №64 г. Семипалатинск Секретно Арестантское Имею честь донести вашему превосходительству, что мною одновременно съ сим за №60 предложено судебному следователю Семипалатинского Окружного суда принять от помощника начальника Омского жандармского управления в г. Семипалатинске возбужденное им 13 сего июня формальное дознание о киргизе Мир Якубе Дулатове и приступить к производству предварительного следствия по признакам преступления предусмотренного 6 п. 129 ст. Угол[овного] Улож[ения], и что сведения об обстоятельствах этого дела будут мною представлены вашему превосходительству дополнительно. С подлинным верно: Прокурор Семипалатинского окружного суда […]1 Помета: Копия представления прокурора Семипалатинского окружного суда прокурору Омской судебной палаты от 13 июня 1911 г. за № 62. ГАРФ. Ф. МЮ. Оп. 49. Д. 587/1911. Л. 1. Заверенная копия. 1 Подпись неразборчива.

№13 1911 г., июня 30. – Донесение и.о. прокурора Семипалатинского окружного суда Пухлякова министру юстиции о заключении под стражу Мыржакыпа Дулатова №73 г. Семипалатинск Секретно Арестантское В дополнение к №62 от 13 июня н.г. имею честь донести вашему превосходительству, что обстоятельства дела о киргизе Мир-Якупе Дулатове, обвиняемому в преступлении, предусмотренному 129 ст. Угол[овного] Улож[ения], заключается в следующем. 6 июня н.г. помощникомъ начальника Омского жандармского управления, ротмистром Леваневским в порядке положения о государственной охране былъ произведен у проживающего в г. Семипалатинске киргиза Мир-Якупа Дулатова обыск, по которому в чемодане, принадлежащему Дулатову было обнаружено в числе брошюр различного наименования, газет и проч., 9 тождественных брошюр на киргизском языке, под заглавием «Уян-Казак», т.е. «Пробуждайся киргиз». Брошюра «Пробуждайся киргиз» по содержанию своему представляет воззвание к киргизской молодежи, возбуждающее к ниспровержению существующего в государстве общественного строя, причем проводится сравнение свободной жизни киргизского народа при ханах с теперешней, полной несправедливостей и притеснений со стороны русского правительства, отбирающего киргиз землю для переселенцев и рассылающего по степи попов-миссионеров. Привлеченный к следствию в качестве обвиняемого в преступлении, предусмотренном 2 п. 1 ч. 129 ст. Угол[овного] Улож[ения] киргиз Тургайской области Мир-Якуп виновным себя не признал и объяснил, что обнаруженные у него по обыску брошюры, составлены им, что сочинение это разрешено в печати петербургской цензурой и что издано оно с целью распространения между киргизами. Мерой пресечения Дулатову способов уклоняться от следствия и суда избрано безусловное содержание под стражей в Семипалатинской тюрьме. Подлинное подписал за прокурора суда Пухляков. С подлинным верно: За прокурора суда Пухляков Помета: Копия представления прокурора Семипалатинского окружного суда прокурору Омской судебной палаты от 30 июня сего года за №72. ГАРФ. Ф. МЮ. Оп. 49. Д. 587/1911. Л. 2 и об. Заверенная копия.

№14 1911 г., сентября 20. – Донесение и.о. прокурора Семипалатинского окружного суда Пухлякова министру юстиции о предъявлении обвинения Мыржакыпу Дулатову №89 г. Семипалатинск Секретно Арестантское В дополнение к №72 от 30 июня с.г. имею честь донести вашему превосходительству, что одновременно с сим мною внесен в Семипалатинский окружной суд обвинительный акт по делу о киргизе Тургайской области Мир-Якубе Дулатове, который обвиняется в том, что в составленной им и напечатанной в настоящем 1911 г. с целью распространения среди киргизского населения брошюры «Пробуждайся киргиз». 1) поместил статью под заглавием «Загадка», в которой, хотя и без цели возбудить неуважение к особе государя императора, изложил русские политические события лет в аллегорической форме, оскорбительной для достоинства монарха; 2) поместил статью под заглавием «Киргизская земля» возбуждающую киргизское население к вражде по отношению приходящих из европейской России переселенцев, т.е. в преступлениях, предусмотренных 2 ч. 103 и 6 п. 129 ст. Угол[овного] Уложения. И.о. прокурора суда Пухляков Помета: Копия представления прокурора Семипалатинского окружного суда прокурору Омской судебной палаты от 20 сентября 1911 г. за №88. ГАРФ. Ф. МЮ. Оп. 49. Д. 587/1911. Л. 4. Отпуск. №15 1911 г., сентября 20. – Представление прокурора Семипалатинского окружного суда Кривицкого министру юстиции о назначении даты слушания по делу Мыржакыпа Дулатова №111 г. Семипалатинск Секретно Арестантское В дополнение к №88 от 20 сентября сего года имею честь донести вашему превосходительству: 1) что дело по обвинению Мир Якуба Дулатова в преступлении, предусмотренном 2 ч. 103 и 6 п. 129 ст. Угол[овного]

Улож[ения] назначено к слушанию на 22 декабря сего года и 2) что, как уведомил меня прокурор Казанского окружного суда при отношении от 11 сего ноября за №9479, Казанским временным комитетом по делам печати на брошюру Мир Якуба Дулатова «Пробуждайся киргиз» наложен арест, причем об утверждении такового, равно и о возбуждении уголовного преследования против Дулатова по 128 и 129 ст. Угол[овного] Улож[ения] названным комитетом сообщено прокурору Саратовской судебной палаты 7 сего ноября за №1727. Подлинное подписал прокурор суда Кривицкий. С подлинным верно: Прокурор суда Кривицкий Помета: Копия представления прокурора Семипалатинского окружного суда прокурору Омской судебной палаты от 29 ноября 1911 г. за №110. ГАРФ. Ф. МЮ. Оп. 49. Д. 587/1911. Л. 5. Заверенная копия. №16 1912 г., сентября 3. – Рапорт прокурора Омской судебной палаты в Первый департамент министерства юстиции (Третье уголовное отделение) о вынесении приговора по делу Мыржакыпа Дулатова №224 г. Омск Секретно В дополнение к копии донесения прокурора Семипалатинского окружного суда от 29 ноября 1911 г. за №111 имею честь сообщить, что киргиз Мир Якуп Дулатов приговорен названным судом 23 декабря того же года за преступления, предусмотренным 2 ч. 103 и 6 п. 1 ч. 129 ст. Угол[овного] Улож[ения], к заключению в крепости на один год и подал на приговор эту апелляционную жалобу, которая 18 августа с.г. Омской судебной палатой оставлена без рассмотрения, в виду последовавшего со стороны Дулатова отказа от жалобы. Прокурор судебной палаты […]1 ГАРФ. Ф. МЮ. Оп. 49. Д. 587/1911. Л. 6. Подлинник. 1 Подпись неразборчива.

Раздел III ЖУСУПБЕК АЙМАУТОВ №17 Письмо пенсионера С. Окасова секретарю ЦК КПСС П.Н. Демичеву по вопросу реабилитации Жусупбека Аймаутова 30 июня 1967 г. Кандидату в члены политбюро ЦК КПСС секретарю ЦК КПСС, товарищу Демичеву П.Н. от пенсионера Окасова С., проживающего в г.АлмаАта, Вавилова 50, дом №9. В начале [19]30-х гг. был осужден известный казахский писатель Жусупбек Аймаутов (1893–1930), автор многочисленных художественных произведений, в том числе романов: «Карткожа», «Акбилек», «Куныкейдын жазыгы», повестей: «Аншы», «Кзыл отау», «Жол үстінде»; драм: «Мансапкорлар», «Канапия Шарбану», «Ел Корганы», «Сылан кыз»; научных трудов, учебников: «Жана ауыл», «Психология» и другие. Кроме этого, им написаны десятки рассказов, очерков, публицистических и критических статей. Ж. Аймаутову принадлежит самый лучший перевод «Интернационала», осуществленный в первые годы революции, ставший с тех пор самой популярной народной песней среди широких слоев казахского народа. Ж. Аймаутов – выдающийся писатель, мастер художественного слова, его произведения пользовались огромной популярностью. Грамотные казахи с большим увлечением читали все его оригинальные и переводные произведения, изданные в 20-е гг. Им были блестяще переведены «Скупой рыцарь», «Каменный гость», А.С. Пушкина; «Ревизор» Н.В. Гоголя, ряд рассказов, очерков М. Горького, Л. Толстого, Дж. Лондона. Им также переведен ряд книг по истории, биологии, химии и др. Он принимал активное участие в составлении учебников, учебно-методических пособий, в разработке грамматики, правописании казахского языка и т.д. Я к Вам обращаюсь, как земляк и дальний родственник покойного в преклонном возрасте, вроде теперь все равно, ведь не историк, не исследователь истории литературы, однако, нашему нашему поколению хорошо знакомы произведения Аймаутова Ж., в которых ярко и увлекательно отражались огромные социально-исторические события революционного преобразования в Казахстане в 1916–1929 гг. и в каждом произведении автор прежде всего показывает думы, чаяния, сомнения, борьбу, победы, трагедию казахских бедняков.

Его произведения по содержанию и художественному достоинству не устарели и сегодня, с большим увлечением читали бы современный читатель, к сожалению его изданных выше указанных произведений нет ни в одной библиотеке республики. Мне трудно судить об его ошибках и заблуждениях в ранние годы, но отдельные недостатки и ошибки в его произведениях не так уж велики и страшные, чтобы уничтожить его имя. Нам известно, что он был жертвой периода, но почему-то он не реабилитирован, когда в последние годы пересматривали дела многих писателей, у которых остались живые близкие родственники. Нам кажется, было бы субьективно, сделать выводы о его деятельности, исходя из его противоречий. Широкому кругу казахских читателей известны значительные заслуги Аймаутова в развитии казахского языка, литературы и в зарождении казахского романа. Сообщая о вышеизложенном, просим Вас дать необходимые указания о пересмотре его дела для реабилитации. 30.VI–67 г. С. Окасов ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 36. Д. 1708. Л. 2–3. Подлинник. №18 Сопроводительная начальника группы Управления КГБ при Совете министров Казахской ССР по Павлодарской области Татарченко начальнику Отдела по надзору за следствием в органах Прокуратуры СССР Седову, г. Москва г. Алма-Ата №10/1356 12 августа 1967 г. Совершенно секретно На Ваш запрос от 27 июля 1967 г. за №13/3-736-67 при этом направляется архивно-следственное дело №524 по обвинению Аймаутова Жусупбека и других. Дело по истечении 40-дневного со дня получения с соответствующими отметками в контрольной книге подлежит возврату учетно-архивный отдел КГБ при СМ КССР. При пересылке дела в другой отдел в копии просим сообщить. Приложение: Дело в 2-х том[ах]. Начальник группы УКГВ при Совете министров Казахской ССР по Павлодарской области Татарченко Помета: Васильев Г.А. Прошу рассмотреть. 28/VIII-67. ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 36. Д. 1708. Л. 5. Типографский бланк.

№19 Выписка из дополнительных показаний обвиняемого Аймаутова Жакупбека от 15/X–1937 года1 30 августа 1967 г. Вопрос: Дайте подробное ваше показание, почему Вы сразу дали согласие Нуркину быть членом национал-фашистской к[онтр]-р[еволюционной] алаш-ординской организации. Ответ: Вот этот раз в своем разговоре Нуркин Таускель мне сказал, что если ты действительно «джигит» то ты должен отомстить Сов[етской] власти за кровь своего брата Аймаутова Тусупбека, ты сам знаешь какой молодой талантливый парень, подлинный алашский писатель ( годы империалистической, а затем гражданской войны совместно с ним в одной лодке защищал интересы казахского населения), после за это твоего брата сов[етская] власть уничтожила. Кров[ь] Тусупбека должна возбудить твои нервы и ты должен стать активным врагом советской власти. Я отлично понимал что когда мой брат алаш-ординец Аймаутов Тусупбек исчез без вести, я сразу знал, что он расстрелян сов[етской] властью, за что был очень озлоблен и дал свое согласие Таускелю быть членом национал-фашистской к[онтр]-р[еволюционной] алаш-ординской организации. И с этого дня открыто пошел на контрреволюционный путь. Выписка верна: Прокурор отдела Г. Васильев 30.8.67. Помета: Протокол допроса в деле №0524, том I и л.д. 172. ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 36. Д. 1708. Л. 7. Заверенная копия. №20 Справка по делу брата Жусупбека Аймаутова 30 августа 1967 г. Архивно-следственное дело №0524 поступившее из У[правления] КГБ при С[овете] м[инистров] Каз[ахской] ССР по Павлодарской области является делом на другое лицо – брата писателя Аймаутова. По делу №0524 в 1937 г. был арестован в числе 10 человек, брат писателя Аймаутов Жакупбек 1894 г.р. уроженец аула №19 Баян-Аульского 1 Заголовок документа.

района Павлодарской области б[ес]/п[артийный], семейный работавший учителем в колхозе «Тонкерис» Павлодарской р[айо]на. Постановлением тройки У[правления] НКВД по Восточно-Казахстанской области от 29 октября 1938 г. Аймаутов Ж. осужден к в[ысшей] м[ере] н[аказания]. Постановлением президиума Павлодарского областного суда от 28 июня 1956 г. постановление тройки У[правления] НКВД от 29.X.1937 г. в отношении Аймаутова и других отменено и делопроизводство прекращено за недоказанностью преступления. Дело возвратить помилованию надобности. Прокурор отдела Г. Васильев 30.8.67. ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 36. Д. 1708. Л. 9. Автограф. №21 Отношение прокурора Отдела по надзору за следствием в органах госбезопасности Прокуратуры СССР, старшего советника юстиции Г.А. Васильева заместителю прокурора Казахской ССР государственному советнику III класса А.П. Чурбанову №13/3–736–67/1950 г. 30 августа 1967 г. Секретно При этом направляю Вам для проверки и разрешения по существу фотокопию жалобы гр. Окасова С. о реабилитации казахского писателя Аймаутова. По сведениям I-го спецотдела МООП [Министерство охраны общественного порядка] К[азахской] ССР Аймаутов Джусупбек Аймаутович, 1888 г.р. уроженец б[ывшей] Семипалатинской губернии был осужден Коллегией ОГПУ 14 апреля 1930 г. по ст. 58-12, 58-8, 58-10, 58-11 УК РСФСР к в[ысшей] м[ере] н[аказания]. Постановление приведено в исполнение 21.4.1930 г. Архивно-следственное дело хранилось под №541784. На наш запрос о высылке указанного дела из У[правления] КГБ при С[овете] м[инистров] Казахской ССР по Павлодарской области поступило дело №0524 (б.арх. №376 и 350810) по которому 29 октября 1937 г. был осужден брат писателя – Аймаутов Жакупбек 1894 г.р. работавший учителем в колхозе «Тонкерис» Павлодарского района. Брат писателя – Жакупбек, реабилитирован постановлением президиума Павлодарского областного суда 28 июня 1956 г. Из допроса Жакупбека от 15.X.37 г. видно, что он называл брата «Аймаутов Тусупбек».

Прошу Вас дать указание об истребовании и проверке дела по обвинению б[ывшего] писателя Аймаутова Жусупбека (Джусупбека-Тусупбека) Аймаутовича осужденного в 1930 г. О результатах проверки дела прошу сообщить заявителю и в Прокуратуру СССР. В случае реабилитации Аймаутова о дате реабилитации прошу сообщить в ЦК КП Казахстана и Союз писателей Казахстана. Исполнение ожидается к 15 октября 1967 года. Приложение: Фотокопия жалобы на 2-х листах и выписка из протокола на 1 листе. Прокурор Отдела по надзору за следствием в органах госбезопасности ст[арший] советник юстиции Васильев. Верно […]1 30.X.67 ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 36. Д. 1708. Л. 10. Подлинник. №22 Докладная записка заместителя прокурора Казахской ССР государственного советника III класса А.П. Чурбанова прокурору Отдела по надзору за следствием в органах госбезопасности Прокуратуры СССР, старшему советнику юстиции Г.А. Васильеву г. Алма-Ата, ул. Мира, д. №110 №5д/28–66/579с На №13/3–736–67/1950 г. от 30/08–67 9 сентября 1967 г. Секретно Дело Аймаутова Д. и других уже рассматривалось прокуратурой Казахской ССР и принято решение об оставлении заявления Окасова без удовлетворения, о чем ему сообщено. Копия заключения по данному делу прилагается, и возвращается поступившее от Вас письмо Окасова. Оснований к пересмотру дела Аймаутова не нахожу. Приложение: Заключение и письмо Окасова, всего на 11 листах. Зам[еститель] прокурора Казахской ССР государственный советник 3 класса А. Чурбанов ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 36. Д. 1708. Л. 12. Подлинник. 1 Подпись неразборчива.

Приложение. Заключение по архивно-следственному делу №124 А. Байтурсынова, Ж. Аймаутова, А. Байдильдина и М. Жумабаева г. Алма-Ата 9 июня 1966 г. Секретно «Утверждаю» Зам[еститель] прокурора Казахской ССР государственный советник юстиции 3-го класса А. Чурбанов 9/VI–1966 г. ЗАКЛЮЧЕНИЕ 2 июня 1966 г. г. Алма-Ата Помощник прокурора Казахской ССР по надзору за следствием в органах гос[ударственной] безопасности – старший советник юстиции Тимофеев, рассмотрев архивно-следственное дело №124 на Байтурсунова и других. НАШЕЛ: 4 апреля 1930 г. коллегией ОГПУ были осуждены к различным мерам наказания Байтурсунов Ахмет, Дулатов Мир Якуб, Испулов Мирза Газы, Габбасов Халиль, Адилев Дыньмухамед, Аймаутов Джусупбек, Байдильдин Абдрахман, Джумабаев Магжан и другие, всего 42 человека. Из материалов дела усматривается, что лидеры буржуазно-националистической партии «Алаш» Букейханов, Байтурсунов Ахмет, Дулатов и другие, занимая видное место в органах временного правительства в Казахстане, а затем в «правительстве» Алаш-Орды, совместно с казачьей контрреволюцией, открыто выступали против советской власти. В этих целях они создавали вооруженные отряды, возглавляемые военным Советом в составе: Испулова, Дулатова и других, которые принимали непосредственное участие в подготовке карательной экспедиции для уничтожения красногвардейских отрядов героя казахского народа Амангельды Иманова. В начале 1919 г. в Тургае алаш-ордынскими бандами во главе с Байтурсуновым, Дулатовым и Испуловым были арестованы уездный военный комиссар А. Иманов и командир партизанского отряда красных Л. Таран, затем оба они зверски убиты, а отряды их обезаружены.

Решением коллегии ОГПУ от 4 апреля 1930 г. Байдильдин и Аймаутов осуждены к высшей мере наказания – расстрелу, а Джумабаев к заключению в концлагерь сроком на десять лет. Согласно обвинительного заключения обвинялись: Байдильдин – в том, что он состоял секретным агентом колчаковской контрразведки, будучи связан с лидерами подпольной казахской националистической организации Дулатовым и другим, вел националистическую пропаганду и агитацию; Джумабаев – в том, что он будучи участником подпольной Казахской националистической организации, организовал нелегальный националистический кружок «Алка», оказавший влияние на Казахскую печать и литературу. Аймаутов – в том, что он будучи в составе подпольной националистической организации, быв[шей] Алаш-Орды, проводил активную антисоветскую работу. Обвиняемый Байдильдин на следствии в 1929 г. показал, что в 1917 г. он работал в аппарате Омского комитета Алаш-Орды, затем в период с декабря 1918 г. по июнь 1919 г. вместе с Адилевым скрывался в ауле Петропавловского уезда, куда вскоре прибыл сотрудник штаба 3-й армии Колчака и последнему он дал письменное обязательство быть сотрудником-осведомителем. Далее показал, что он был связан со многими алашордынцами, в т.ч. Байтурсуновым, который использовал его в националистических целях. Обвиняемый Дулатов показал, что в 1921 г. в Петропавловске Байдильдин говорил ему, что советская власть скоро разрушится, надо националистам присоединиться к басмаческому движению. О подобных антисоветских высказываниях Байдильдина дал показания и свидетель Байгаскин. Кроме того, в деле имеются документы, свидетельствующие, что Байдильдин действительно поддерживал преступную связь с лидерами Алаш-Орды Адилевым и другими. По данным партийного архива института истории ЦК КПК значится, что Байдильдин в 1920-1929 гг. состоял в ВКП(б), затем исключен из нее проверочной комиссией ЦКК. В протоколе комиссии от 13 июня 1929 г. указано: «Байдильдин Абдрахман – член ВКП(б) с 1920 г., партбилет №09500052, родился в 1897 г., сын бая – интеллигент, имеющий среднее образование, кандидат в члены Крайкома, преподаватель КазГУ. До 1917 г. учился, принимал участие в работе алашордынской организации молодежи «Бирлик», активно помогавшей Колчаку. Во время колчаковщины ездил в качестве адъютанта с Букейхановым (лидер Алаш-Орды) на совещание в г. Уфу и

Гос[ударственный] архив Северо-Казахстанской области также подтвердил, что Джумабаев значится в списках партии «Алаш». При ознакомлении с архивно-уголовным делом на Тогусова за 1919 г. хранящегося в Государственном архиве Омской области, в нем оказалась копия решения Центрального комитета социалистической киргизской партии «Уш-Жуз», где указано: «Сообщить весь обвинительный материал следственной комиссии при революционном трибунале Омского Совета рабочих и солдатских депутатов для немедленного привлечения в качестве обвиняемых и заключения под стражу следующих к[онтр]/р[еволюционных] членов низложенного областного комитета: Асылбека Сеитова, Макжана Джумабаева…». Что же касается националистической деятельности Джумабаева в области литературы, то об этом указывали в своих произведениях известные Казахские писатели Габбас Токжанов («Критика Жусупбека поэтическое творчество Магжана», 1926 г.), Сакен Сейфуллин («Тернистый путь», 1926 г.), и Сабит Муканов («Казахская литература XX века», 1932 г.). Во время проверки данного дела была образована комиссия из числа ученых и писателей Казахстана, которая, ознакомившись с творчеством Джумабаева в целях определения идейной направленности его произведений, дала заключение о том, что поэтическое наследие Джумабаева в своей идейной основе «носило буржуазно-националистический, следовательно, контрреволюционный характер». Как видно из дела, Джумабаеву в связи с ходатайством о помиловании, срок наказания ему был сокращен до 7 лет, который он отбывал в 1936 г. В 1938 г. он вновь был привлечен к уголовной ответственности по обвинению в антисоветской деятельности и осужден к в[ысшей] м[ере] н[аказания] – расстрелу. Однако уголовное дело на него за 1938 г. определением Военного трибунала Туркестанского военного округа от 6/VI–1960 г. прекращено по мотивам, что Джумабаев за эти деяния был осужден в 1930 г. и наказание не отбыл. Обвиняемый Аймаутов на следствии в 1930 г. показал, что он в 1918 г. работал редактором газеты «Абай», издаваемой Алашордынским кредитным товариществом и выполнял отдельные поручения Киргизского областного комитета. В 1921 г. он участвовал на сборище алаш-ордынцев Дулатова, Габбасова и других, обсуждали вопрос о вступлении в ВКП(б) с тем, чтобы иметь возможность занимать ответственные должности в советских учреждениях. В 1924 г. он переехал в Ташкент, где совместно с Джумабаевым сотрудничал в газете «Ак-Жол», которая была еще националистической. В начале 1925 г., будучи в Оренбурге, затем в Ташкенте принимал участие в обсуждении программы Джумабаева «Алка» и по этому поводу имел с ним переписку. 15 – 5

Исходя из изложенного выше, и руководствуясь ст. 364 УПК Каз[ахской] ССР ПОЛАГАЛ БЫ: В пересмотре архивно-уголовного дела №124 на Байтурсунова и других отказать и поступившие ходатайства о реабилитации осужденных по этому делу Байдильдина Абдрахмана, Джумабаева Магжана и Аймаутова Джусупбека оставить без удовлетворения. Пом[ощник] прокурора Казахской ССР по надзору за следствием в органах госбезопасности, ст[арший] советник юстиции В. Тимофеев ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 36. Д. 1708. Л. 16–23. Подлинник. №23 Справка по архивно-следственному делу №124 по обвинению Аймаутова Джусупбека, Байтурсунова Ахмеда и других (всего 42 человек)1 13 декабря 1967 г. Постановлением комиссии ОГПУ от 4 апреля 1930 года осужден расстрелу. Аймаутов Джусупбек 40 лет (1890 г.р.) казах, гр-н СССР б[ес]/ п[артийный] (состоял в РКП(б) в 1920-22 гг.) педагог-литератор, семейный, имеет 3-х детей, окончил учительскую семинарию в г. Семипалатинске. Аймаутов арестован 14 мая 1929 г. в г. Ташкенте. Аймаутова обвинили в том, что он: а) принимал активное участие в а[нти]/с[оветской] подпольной казахской организации руководимой Дулатовым. б) участвовал в обсуждении вопроса в 1928 г. о теракте над членом ЦК ВКП(б) т. Голощекиным. в) подготовился к уходу в степь для участия в вооруженном выступлении против советской власти в 1927-28 гг. (том 6, л.д. 256–257). Аймаутов в принадлежности к а[нти]/с[оветской] подпольной организации виновным себя не признал, однако руководитель организации Дулатов Мир Якуб в своих показаниях считает Аймаутова членом организации 1 Заголовок документа.

и указывает, что Аймаутов сочувствовал «Алаш-Орде». В своих первоначальных показаниях 16 мая, 21 мая и 23 мая 1929 г. Аймаутов показал о своей биографии и общественно-политической деятельности в 1917–26 гг. в частности он показал, что в своем произведении «Карт-Кожа» помещенном в журнале «Абай» он выступал с разоблачением «Алаш-Орды» как организации казахских баев. (том 2, л.д. 115–123). Аймаутова, как члена организации изобличали арестованный Адилев Диньмухамед, который подтвердил свои показания на очной ставке с Аймаутовым 29.5.1929 г., однако последний показания Адилева отрицал. (том 2, л.д. 155–156). В связи с жалобами родственников, КГБ при С[овете] м[инистров] Каз[ахской] ССР в 1966 г. в отношении Байдильдинова, Джумабаева и Аймаутова проводилась дополнительная проверка по делу и в пересмотре дела в отношении Аймаутова, Джумабаева и Байдильдинова отказано. (том 8, л.д. 98–107). Прокурор Отдела, ст[арший] сов[етник] юстиции Г. Васильев ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 36. Д. 1708. Л. 25–26. Автограф. №24 Письмо прокурора Отдела по надзору за следствием в органах госбезопасности Прокуратуры СССР, старшего советника юстиции Г.А. Васильева пенсионеру С. Окасову об отказе реабилитации Жусупбека Аймаутова №13/6–736–67 5 апреля 1968 г. г. Алма-Ата – 50, ул. Вавилова, д. 9, гр. Окасову С. Ваше заявление по вопросу реабилитации Аймаутова Джусупбека (Жусупбека) из ЦК КПСС поступило для разрешения в Прокуратуру СССР где рассмотрено. При проверке установлено, что Аймаутов Джусупбек за принадлежность к антисоветской националистической организации 4 апреля 1930 г. был осужден правильно и для прекращения дела оснований нет. Ваша жалоба о реабилитации Аймаутова Д. оставлена без удовлетворения. Прокурор Отдела по надзору за следствием в органах госбезопасности ст[арший] советник юстиции Г. Васильев. ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 36. Д. 1708. Л. 28. Отпуск.

№26 Письмо пенсионера С. Окасова первому секретарю ЦК КП Казахстана Д.А. Кунаеву по вопросу реабилитации Жусупбека Аймаутова 27 декабря 1974 г. Кандидату в члены политбюро ЦК КПСС, первому секретарю ЦК ком[унистической] Казахстана товарищу Кунаева Д.А. от пенсионера Окасова С., проживающего в г.АлмаАта, 50 Вавилова, дом №9. В начале [19]30-х гг. был осужден известный казахский писатель Жусупбек Аймаутов (1893 – 1930), автор многочисленных художественных произведений, в том числе романов: «Карткожа», «Акбилек», «Куныкейдын жазыгы», повестей: «Аншы», «Кзыл отау», «Жол үстінде»; драм: «Мансапкорлар», «Канапия Шарбану», «Ел Корганы», «Сылан кыз»; научных трудов, учебников: «Жана ауыл», «Психология» и другие. Кроме этого, им написаны десятки рассказов, очерков, публицистических и критических статей. Ж.Аймаутову принадлежит самый лучший перевод «Интернационала», осуществленный в первые годы революции, ставший с тех пор самой популярной народной песней среди широких слоев казахского народа. Ж.Аймаутов – выдающийся писатель, мастер художественного слова, его произведения пользовались огромной популярностью. Грамотные казахи с большим увлечением читали все его оригинальные и переводные произведения, изданные в 20-е гг. Им были блестяще переведены «Скупой рыцарь», «Каменный гость», А.С. Пушкина; «Ревизор» Н.В. Гоголя, ряд рассказов, очерков М. Горького, Л. Толстого, Дж. Лондона. Им также переведен ряд книг по истории, биологии, химии и др. Он принимал активное участие в составлении учебников, учебно-методических пособий, в разработке грамматики, правописании казахского языка и т.д. Я к Вам обращаюсь, как земляк и дальний родственник покойного в преклонном возрасте, вроде теперь все равно, ведь не историк, не исследователь истории литературы, однако, нашему нашему поколению хорошо знакомы произведения Аймаутова Ж., в которых ярко и увлекательно отражались огромные социально-исторические события революционного преобразования в Казахстане в 1916–1929 гг. и в каждом произведении автор прежде всего показывает думы, чаяния, сомнения, борьбу, победы, трагедию казахских бедняков. Его произведения по содержанию и художественному достоинству не устарели и сегодня, с большим увлечением читали бы современный чита-

Раздел IV КАЖИМ ЖУМАЛИЕВ №29 Докладная записка начальника в/тюрьмы МВД Казахской ССР, майора Корольского генеральному прокурору СССР о заявлении Кажима Жумалиева г. Алма-Ата №30/547 июль 1953 г. Секретно Генеральному прокурору Союза ССР, г. Москва При этом направляется заявление заключенного Джумалиева К.Д., 1907 г. рожд. осужденного Судебной коллегией Верховного суда К[азахской] ССР 26-27/V–53 г. по ст. 51–І0 ч. II УК на 25 лет и п[поражением] пр[ав] на 5 лет. Ставим Вас в известность что заключенный Джумалиев К.Д. нами этапирован согласно наряда ГУЛАГ в Озерный лагерь МВД СССР, ст. Тайшет, Красноярской ж.д. Приложение: по тексту. Начальник в/тюрьмы МВД К[азахской] ССР, майор Корольский Помета: Прокуратура СССР, Особый сектор, №20945, 10/8–1953 г. ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 31. Д. 39829. Л. 1. Подлинник. №30 Предписание заместителя начальника Отдела по специальным делам Прокуратуры СССР, государственного советника 3 класса А. Сучкова заместителю прокурора по спецделам Казахской ССР, государственному советнику 3 класса А.П. Чурбанову о рассмотре дела Кажима Жумалиева г. Москва, Пушкинская 15а №7136-53/274б3 14 августа 1953 г. Зам[естителю] прокурора Казахской ССР, гос[ударственному] юстиции 3 класса тов. Чурбанову А.П.

Направляя жалобу з[а]/к[люченного] Джумалиева К.Д., 1907 г.р. осужденного Верховным судом Казах[ской] ССР 26–27 мая 1953 по ст. 58/10 ч.ІІ УК, поступившую в Прокуратуру Союза ССР. Прошу Вас истребовать дело в порядке надзора, проверить законность приговора и о результатах рассмотрения дела сообщить в Прокуратуру Союза ССР. В случае отказа в принесении протеста на приговор суда вышлите в Прокуратуру СССР мотивированное заключение с учетом указанных в жалобе доводов. Жалобу возвратите. Исполнение ожидается к 25 сентября 1593 г. Приложение: по тексту на 3 листах. Зам[еститель] нач[альника] Отдела по спецделам, гос[ударственный] советник юстиции 3 кл[асса] А.Сучков ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 31. Д. 39829. Л. 2. Типографский бланк. №31 Отношение заведующего Общим отделом секретариата ЦК Кабанина генеральному прокурору СССР Р.А. Руденко о рассмотре письма А.И. Малиной №190318 8 сентября 1953 г. Особый контроль Направляется Вам на рассмотрение письмо Малиной А.И., адресованное на имя тов. Хрущева Н.С. О результатах просьба сообщить заявителю и тов. Хрущеву Н.С. Зав[едующий] Общим отделом Секретариата ЦК Кабанин ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 31. Д. 39829. Л. 3. Подлинник. Приложение. Письмо И.Е. Малиной секретарю ЦК КП СССР Н.С. Хрущеву с просьбой о пересмотре дела ее мужа, писателя К.Д. Жумалиева Секретарю Центрального комитета Коммунистической партии Советского Союза товарищу Хрущеву Никите Сергеевичу

от жены бывшего члена-корреспондента Академии наук Казахской ССР, доктора филологических наук, писателя Джумалиева Кажима Джумалиевича Александры Ивановны Малиной, прожив[ающей] в г. АлмаАте по Комсомольской ул. 29, кв.4. Временный адрес: Москва, 59, Хухриков проезд 14, кв. 3, Малина Ирина Егоровна. Жалоба 27-го мая с.г. Верховный суд Каз[ахской] ССР признал моего мужа, Кажима Джумалиевича Джумалиева, виновным «в национализме» и приговорил его к двадцати пяти годам заключения в исправительно-трудовом лагере, с конфискацией имущества. Приговор этот вынесен «без права обжалования», а при ведении предварительного и судебного следствия не были приняты во внимание документы, полностью реабилитирующие моего мужа. Так как приговор этот явился результатом местных влияний, вследствие чего добиться правды на месте не представляется возможным, я, оставив двух малолетних детей дома, приехала в Москву, чтобы путем предъявления имеющихся у меня на руках материалов, которые невозможно оспорить и которые умышленно не были учтены при разборе дела моего мужа, добиться правды в Центральном Комитете нашей партии, являющейся умом, совестью и честью всего советского народа. Мой муж является автором учебников для средних школ. 20-го апреля 1940 г. в №52 газеты «Ленинская смена» в отделе «Библиография» была помещена статья С. Джусупбекова и А. Токмагамбетова, в которой мой муж Джумалиев обвиняется в том, что он в своей книге «протаскивает «теорию» о том, что движение казахов, во главе которого стоял Кенесары, было реакционным движением. Кенесары и Наурызбай, которые в течение 10-ти лет боролись против колонизаторской политики царизма, оказались в трактовке К. Джумалиева «кровопийцами». (Приложение 1). Таким образом, муж мой обвиняется в том, что он в своих учебниках считает движение Кенесары реакционным, а его будто бы надо считать «прогрессивным». В соответствии с полученными указаниями муж мой вынужден был пересмотреть свою правильную позицию о роли Кенесары и в новых изданиях учебника он определял роль Кенесары, согласно указаниям критики тем более, что эти указания не расходились со взглядами секретарей ЦК КП(б) Казахстана т.т. Шаяхметова и Омарова, о чем было указано в корреспонденции «Правды» от 20-го октября 1951 г., перепечатанной в газете «Казахстанская Правда» 21-го октября 1951 г. (Приложение 2).

Кроме того, там же написано, что «Т.Ж. Шаяхметов признал, что он лично допустил ошибку, напечатав в 1944 г. в газете «Социалистик Казахстан» статью, в которой наряду с действительными героями казахского народа привел имена реакционеров Кенесары, Аблая, Наурызбая». Кроме того, там же написано, что «Критикуя бюро и секретарей ЦК за слабое руководство печатной пропагандой, редактор газеты «Казахстанская Правда» т. Никитин рассказал, что редакция давно располагала материалами, разоблачающими националистические извращения в исторической науке Казахстана, и собиралась их напечатать, но т. Омаров запретил это делать. Выступавшие подвергли резкой критике неудовлетворительную работу отдела пропаганды и агитации ЦК КП(б) Казахстана. Признав критику правильной , заведующий отделом т. Храмков вынужден был заявить, что он и работники отдела боялись поколебать сложившееся мнение у т.т. Шаяхметова и Омарова о характере движения Кенесары, хотя в самом аппарате ЦК была масса убедительных документов, опровергающих их ошибочную позицию». Таким образом, при «сложившемся мнении у секретарей ЦК» поколебать которое «боялся» даже зав[едующий] отделом т. Храмков, моему мужу просто невозможно было отстаивать свое правильное мнение и он вынужден был принять мнение секретарей ЦК. После этой вполне правильной и обоснованной критики мой муж в 1951 г. внес исправления в учебник для 8–9 класса средней школы, о чем и написано им в предисловии к учебнику, но мужу запретили ставить свою фамилию, как автора, и учебник вышел уже без автора, анонимно (Приложение 3), хотя согласно справке Казах[ского] гос[ударственного] учеб[но]-педагог[ического] изд-ства от 10/VII–1951 г. от мужа была принята рукопись учебника после переработки и он получил за нее авторские (Приложение 4). При наличии таких обстоятельств Верховный суд Казахской ССР не должен был судить мужа за наличие «национализма» в учебнике прошлых лет, написанных по утвержденной программе министерства просвещения и одобренной ЦК КП(б) Казахстана, в которой движение Кенесары рассматривалось, как прогрессивное. Но в газете «Правда» от 30-го января с.г. появилась статья Павла Кузнецова под заглавием: «Величание вместо критики», перепечатанная в номере газеты «Казахстанская правда» 31-го января 1953 г. В этой статье Павел Кузнецов порицает т. Нуртазина за то, что он хвалил учебник моего мужа, который будто бы восхвалял «националистические произведения реакционнейших мракобесов».

№32 Запрос заместителя начальника Отдела по спецделам Прокуратуры СССР, государственного советника 3 класса А. Сучкова заместителю прокурора по спецделам Казахской ССР, государственному советнику 3 класса А.П. Чурбанову по архивно-следственному делу Кажима Жумалиева 13 ок/7136-5/31520 14 сентября 1953 г. Секретно Особый контроль Прошу выслать для просмотра в порядке надзора архивно-следственное дело на Джумалиева Кажима Джумалиевича, осужденного Верховным судом Казахской ССР 26–27.V.1953 г. по. ст. 58–І0 ч. 2 УК РСФСР. Вместе с делом вышлите и Ваше мотивированное заключение об обоснованности приговора суда. Высылку дела прошу не задержать, так как о результатах проверки дела необходимо сообщить в ЦК КПСС. Зам[еститель] начальника Отдела по спецделам государственный советник юстиции 3 класса Сучков. ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 31. Д. 39829. Л. 7. Копия.

№33 Заключение помощника прокурора Казахской ССР по специальным делам, старшего советника юстиции В. Тимофеева по вопросу о пересмотре дела Кажима Жумалиева г. Алма-Ата 13 октября 1953 г. «Утверждаю» прокурор К[азахской] ССР гос[ударственный] советник юстиции 2-го класса А. Набатов 13 октября 1953 г. ЗАКЛЮЧЕНИЕ 1953 г., октября 9 дня, г. Алма-Ата Помощник прокурора Каз[ахской] ССР по cпецделам – старший советник юстиции – Тимофеев, рассмотрев в порядке надзора дело по обвинению Джумалиева Кажгали, в преступлении предусмотренном ст. 58–І0 ч. 2 УК РСФСР. НАШЕЛ: Приговором Судебной Коллегии по уголовным делам Верховного суда Казахской ССР 26–27 мая 1953 г. Джумалиев Кажгали, 1907 г. рождения, уроженец Саралджынского аулсовета, Каратинского района, Западно-Казахстанской области, казах, исключенный из рядов КПСС за антисоветскую националистическую деятельность, имеющий высшее образование, по профессии литературовед, доктор филологических наук, сын бая, ранее не судим, до ареста работал преподавателем Карагандинского пед[агогического] института. Осужден по ст. 58–І0 ч. II УК РСФСР на 25 лет и[справительно]- т[рудовом] л[агере], с поражением в правах по п.п. «а», «б», «в» ст. 31 УК РСФСР на 5 лет, с конфискацией лично принадлежащего имущества. Осужденный Джумалиев К., признан виновным в том, что будучи выходцем из социально чуждой-байской среды, на почве своей враждебности к существующему в СССР политическому строю, пользуясь своим положением научного работника, преподавателя, автора ряда учебников по казахской литературе, писателя и поэта, на протяжении ряда лет проводил антисоветскую националистическую работу. В своих учебниках, науч16 – 5

После постановления ЦК Казахстана в 1947 г. ... при составлении учебника мною некоторые ошибки вновь были допущены... В личной библиотеке изъятая литература у меня была... Присоединение Казахстана к России я рассматривал как колонизаторскую политику... В 1942 г. было написано письмо казахским воинам от всего Казахстана, составил письмо я, в нем я Едыге показал как народного героя и воинам ставил его пример... Зная, что у Саманчина в работе (диссертации) допущены грубые ошибки, я дал положительную оценку его работе. В основном заключение экспертизы я считаю правильным, но ими допущены некоторые неточности». (л.д. 289–291 т. ІІІ). «Я говорил, что на пустом месте, не руководствуясь литературой Булата, Мурата, Шартанбая и других, нельзя создать пролетарской литературы... До момента ареста я скрывал, что я происхождением из баев....» (л.д. 292 т. ІІІ). «Стихотворение у Шортамбая есть, что русские отобрали Волгу, я цитировал это стихотворение». (л.д. 295 т. ІІІ). «С выводами экспертной комиссии согласен». (л.д. 302 т. ІІІ). «В учебниках мною были допущены националистические ошибки, я в этом признаюсь. В отношении Едыге я допустил также ошибку. В учебниках я говорил, что по левобережью Волги жили казахи, что им впоследствии было запрещено кочевать по левобережью. Движение Кенесары Касымова, я переоценивал...». (л .д. 302 т. ІІІ). В своей жалобе генеральному прокурору Союза ССР заключенный Джумалиев пишет, что он по происхождению сын бая, отрицает, что он недоволен существующим политическим строем, что националистические ошибки в учебниках и других произведениях допущены не сознательно, из-за не изученности Казахстана, что его антисоветские высказывания не нашли себе подтверждения в суде. В силу изложенного просит снизить ему меру наказания. Изложенные доводы в жалобе осужденного опровергаются следующими материалами дела: Допрошенные в суде свидетели показали: Свидетель Исмаилов Есмагамбет: «В 1941 г. Джумалиев защищал кандидатскую диссертацию на тему «Казахская литература ХІХ в.». Диссертация носила националистический характер, в ней он восхвалял реакционных поэтов ХІХ в. При составления учебника для ВУЗов по истории казахской литературы в раздел 19, он включил реакционных поэтов, говоря о них как народных акынов. В учебнике для 8 класса изданном в 1941–[19]42 гг. Джумалиев доказывал, что казахский народ боролся против русских захватчиков, хвалил «Золо-

тую Орду», восхвалял Кобланды, Едыге и др. После постановления ЦК Казахстана 1947 г. Джумалиев по-прежнему пишет, что казахские батыры боролись за Волгу, восхвалял ханов Аблая и Кенесары. В переработаное издание учебника по казахской литературе для 8 класса в 1948 г. поместил реакционного акына Мурата, изобразив его как народного акына, певца крестьянского восстания. Джумалиев написал пьесу «Едыге», изобразив Едыге, как народного защитника. Коммунизм Джумалиев сравнивал с приближающей тучей, злом» (л.д. 292–293 т. ІІІ). Свидетель Абдукадыров Калмахан: «В 1941 г. ко мне приехал борец Кажмухан, его пригласил к себе в гости Джумалиев, пошел и я, там Джумалиев сказал, что он самый сильный борец, его никто не поборет, так как его воодушевляет дух батыров Едыге и Кобланды. В 1945 г. пригласил я в гости друзей, среди них был и Джумалиев. Первый тост я предложил выпить за защитников советской Родины и родной Волги, Джумалиев на это ответил, хотя и пьет за Волгу, но Волга теперь не наша, когда-то она принадлежала казахом, а теперь она русская. Джумалиев беседуя со мной, советовал мне писать о героях Кобланды и Едыге» (л.д. 293 т. ІІІ). Свидетель Есбатыров Джумабай, 1907 г. рождения: «В 1944 г. я работал в редакции, мне принесли почитать сборник стихотворений, составителем был Джумалиев, я отказался печатать, так как в сборнике говорилось, что основные враги не немцы, а русские... два сборника были изъяты, (в остальном дал показания тождественные показаниям свидетеля Абдукадырова о словах Джумалиева по поводу тоста за Волгу). Джумалиев говорил, что русские победили не благодаря героизму, а благодаря численности» (л.д. 294 т. ІІІ). Свидетель Байкадамов Бакижан Байкадамович, 1917 г. рождения, композитор Союза композиторов: «Примерно в 1944 г. мне Джумалиев предложил написать музыку посвященному Малику Габдулину, он Малика сравнивал с Едыге – реакционным героем. Я написал, эту вещь транслировали по радио, потом я его встретил, он мне предложил уничтожить ноты, иначе мы можем погибнуть, я ноты уничтожил». (л.д. 295 т. ІІІ). Свидетель Юсупов Шах-Заде, 1904 г. рождения, работает в Казахском пед[агогическом] институте: «.....Джумалиев протаскивал в своих работах националистические идеи и рекомендовал их молодежи. В учебник для 8 класса Джумалиев помес-

тил реакционных поэтов: Шартанбая, Мурата, золоординских ханов – Мамая и др. Об Урат Мамае он говорил, что когда он умер его народ оплакивал, так же как Горького и Кирова. В своей докторской диссертации повторяет свои ошибки и проводит националистические идеи. После постановления ЦК Казахстана 1947 г. продолжает проводить космополитические идеи, буржуазные теории, считая, что нашими предками являются арабы, или персы, или турки. Идеи эти он пропагандирует устно. В 1947 г. он призывает советских воинов быть такими как Едыге, Урат Мамаев и др. В 1947 г. в пединституте состоялся вечер по поводу встречи с кандидатом Снегиным, Джумалиев был его доверенным лицом и здесь он выступил с националистической речью, говоря что тесно, душно в комнатушке, где проходит встреча и жалел, что нет казахской душистой степи, покрытой цветами Сары Арки. В стихотворении «Туркестано-Сибирская железная дорога» сравнивал коммунизм с надвигающей тучей... После постановления он писал о Мамае... Джумалиев также говорил, что мы своей критикой уничтожаем всех предков, что у нас ничего не остается». (л.д. 296–297 т. ІІІ). Свидетель Салмурзина Мазура, 1924 г. рождения, зав[едующая] кафедрой казахской литературы КазГУ: «Джумалиева я характеризую, как националистически настроенную личность, он в своих лекциях протаскивал националистические идеи, лекции его основаны были на творчестве реакционных поэтов. Советские темы он не брал, он избегал их, тем самым прививал любовь студентов к реакционным поэтам. В учебниках для 8–9 классов говорил, что Волга принадлежала казахам, в своей диссертационной работе указывал, что Абай мало употреблял русских выражений, а выражался и увлекался языками дореволюционного Востока.... Считаю, что Джумалиев сознательно проводил националистические идеи... Когда Джумалиев цитировал Шартанбая, он так увлекался, что его никто не мог остановить...» (л.д. 297 т. ІІІ). Свидетель Иманжанов Мукаш, зав[едующий] редакции журнала «Пионер»: «Джумалиев в своем сборнике «Наш Малик», изданный в годы Великой Отечественнной войны, что источником героизма наших бойцов является Кобланды, Кенесары и Едыге. В учебниках восхваляет и идеализирует Шортанбая, Дулата...» (л.д. 298 т. ІІІ). Свидетель Сарсекеев Мукаш Шайхович, преподаватель Каз[ахского] пед[агогического] института: «В 1951 г. у нас в институте проходила конференция, Джумалиев выступил с докладом на тему «Об исследовании и изучении творчества Махам-

бета», в ней он восхвалял реакционного поэта Мурата... Мы не могли терпеть такую фальсификацию истории, стали его критиковать, Джумалиев стал оскорблять нас... В феврале месяце 1951 г. в газете «Каз[ахстанская] правда» была опубликована моя статья «против идеализации старины в казахской поэзии», встретив Джумалиева, он мне сказал: «Зачем ты написал такую шумную статью, зачем браться за такие статьи, что Тажибаев обиделся, так как в этой статье критиковали его...» (л.д. 298 т. ІІІ). Свидетель Сахариев Балгамер, зав[едующий] отделом языка и литературы редакции журнала «Халык мугалимы»: «В своих лекциях Джумалиев говорил, о Шортанбае, Мурате, Абубакире, восхволял прошлое казахского народа, выдавая за реальность. Учебники Джумалиева мы читали, в них он также протаскивал националистические и буржуазные идеи. После окончания института, в 1951 г. у нас проходила конференция, на ней была прочитана лекция о Мурате, все аспиранты выступали против восхваления национализма. Джумалиев защищал прочитанные лекции на конференции. Махамбет не реакционер, но не классик и не мудрец, как его характеризовал Джумалиев». (л.д. 299 т. ІІІ). Свидетель Габдулин Нигметжан, зав[едующий] отделом литературы и искусства редакции газеты «Лениншил жас»: «Джумалиев в период моей учебы заведывал кафедрой казахской литературы, он у нас читал лекции по курсу казахской литературы ХVІІІ и ХІХ вв., в лекциях у нас говорил о Бухар-Жирау, Махамбете, Насымбае, Дулате, Мурате, они являются ярыми реакционерами...» (л.д. 299 т. ІІІ). Свидетель Нуркатов Айкин, учащийся в аспирантуре: «Знаю Джумалиева как преподавателя истории казахской литературы. В лекциях своих давал положительную оценку поэтам прошлого века Дулату, Мурату, и другим. В его учебниках за 8 класс помещены цитаты Нысамбая, Дулата, и других реакционных поэтов. В 1951 г. была научная конференция, мы все молодые аспиранты выступали против доклада Джумалиева» (л.д. 299–300). Свидетель Гумарова Малика Гумаровна, младший научный сотрудник института языка и литературы Академии наук Каз[ахской] ССР: «Джумалиева знаю с 1937 г., с момента учебы в Каз[ахском] пед[агогическом] институте, он читал лекции о казахской литературе, в своих лекциях он идеализировал золотоордынского хана Едыге, реакционных поэтов изображал реалистами. В 1940 г. по казахской литературе я писала реферат на тему «Национальное освободительное движение

XVIII–XIX вв. и их отражение в литературе». В этой работе движение Кенесары Касымова я характеризовала как антинародное движение, показала его как душителя народа. Джумалиев прочитав мою работу сказал, что я неправильно изобразила Кенесары, его движения нужно изобразить, как национально-освободительное, на этой точке зрения он стоял до последних дней. В учебниках по казахской литературе, изданных в 1941–1943 гг., Джумалиев пропагандировал поэму реакционного акына Нысамбая «Кенесары и Наурызбай», утверждая, что они боролись за независимость. Джумалиев идеализирует эпос «Кобланды», что в нем выражается патриотизм к Родине. В своей книге «Казахская поэзия до Абая и поэтический язык Абая», считая учениками Абая Турагула и Кокбая, считая их предшественниками1 Абая...». (л.д. 300 т. ІІІ). Свидетель Искаков Ахмет Искакович, директор Института языка и литературы Академии наук Каз[ахской] ССР: «Джумалиева знаю с 1937 г. Историю казахской литературы преподавал Джумалиев. Реакционных поэтов изображал народными поэтами, что якобы Шортанбаев в «эпохе скорби», период присоединения Казахстана к России, оплакивает чаяния народа. Джумалиев в 1944 г. написал пьесу «Едыге», где душитель народа показывается как защитник казахского народа... я стал говорить Джумалиеву, что с национализмом нужно покончить, но все же он до конца оставался на своей точке зрения. В мае-июне месяце 1951 г. речь шла о постановлении ЦК КП(б) к 1947 г., разговаривали о программах и учебниках для средней школы, кто-то из присутствующих спросил, почему в учебниках фигурируют Мурат и Шортамбай, Джумалиев ответил, что в постановлении ничего не говорится о этих поэтах... В 1947 г. Джумалиев будучи у меня на квартире... декламировал один куплет из Махамбета, где говорилось, что раньше казахи кочевали по Волге, а теперь их русские изгнали оттуда. Лекции националистического характера Джумалиева конечно оказали плохое влияние на студентов, они после окончания института направлены были преподавателями средних школ и там преподавали тот материал ученикам, который получили в институте....» (л.д. 301 т. ІІІ). В заключении экспертизы рассмотревшей изъятые при обыске у Джумалиева разные книги, статьи, рукописи, записи и представленные следствием разные материалы и документы указано: 1. Из материалов, рассмотренных экспертизой видно, что работы Джумалиева по казахскому литературоведению являются по своему содержанию буржуазно-националистическими (л.д. 201 т. ІІІ). 1 Так в документе.

1. Наиболее полно и последовательно свои буржуазно-националистические взгляды Джумалиев начинает пропагандировать с 1940 г., а особенно активно в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. против немецко-фашистских захватчиков. На позициях буржуазного националиста остался и после Великой Отечественной войны (л.д. 201 т. ІІІ). 3. В более ясной и полной форме буржуазно-националистические взгляды Джумалиева выражены в его учебниках по казахской литературе для 8 и 9 классов средней школы, которые издавались и переиздавались с 1941 по 1951 г., в «Хрестоматии казахской литературы», подготовленной к печати, в пьесе «Едыге-батыр», в сборнике «Наш Малик». (л.д. 201 т. ІІІ). 4. Сущность буржуазно-националистических взглядов Джумалиева состоит в том, что он брал из истории прошлого, из устного творчества и литературы, главным образом, реакционное с антирусским содержанием. (л.д. 201). 5. Учебники Джумалиева, по которым велось преподавание в школах не могли не принести вреда в деле воспитания молодежи» (л.д. 201 т. ІІІ). 6. Джумалиев для пропаганды своих взглядов широко пользовался методами фальсификации исторических фактов, фактов развития казахской устной поэзии и литературы (л.д. 201 т. ІІІ). 7. Джумалиев хранил у себя запрещенную литературу с буржуазно-националистическим содержанием. (л.д. 201). 8. Экспертная комиссия считает, что в конечном счете деятельность Джумалиева была направлена против существующего политического строя в СССР (л.д. 202 т.ІІІ). Таким образом антисоветская националистическая деятельность осужденного Джумалиева доказана материалами дела, заключением экспертной комиссии, показаниями свидетелей Исмаилова, Абдукадырова, Есбатырова, Байкадамова, Юсупова, Салмурзиной, Иманжанова, Сарсекеева, Сахариева, Габдулина, Нуркатова, Гумаровой, Искакова и другими, вещественными доказательствами и признательными показаниями самого Джумалиева. Каких либо оснований к снижению меры наказания из материалов дела и доводов жалобы не имеется. На основании вышеизложенного, не усматривая из имеющихся в деле материалов оснований к пересмотру приговора Верховного суда Казахской ССР, ПОЛАГАЛ БЫ: С приговором Верховного суда Каз[ахской] ССР от 26–27 мая 1953 г. в отношений Джумалиева Кажгали – согласится, а жалобу его оставить без удовлетворения.

Настоящее заключение вместе с делом и жалобой Джумалиева направить в Отдел по спецделам Прокуратуры Союза ССР. Пом[ощник] прокурора Каз[ахской] ССР по спецделам старший советник юстиции В.Тимофеев ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 31. Д. 39829. Л. 10–19. Подлинник. Приложение 1. Цитаты из произведений байских поэтов, помещенные в учебниках Джумалиевым1 Стихи Асан-Кайгы (л.д. 142, т.3). Настанут мрачные времена. Проклятая эпоха настанет. Законы тяжкие станут. Щука взберется на вершину сосны. Жизнь детей наших безрадостная. Сыны и дочери твои подданные русс... О моя Родина, народ мой бесценный, что станет тогда с тобой». Стихи Мурата «Волгу захватили, значит за подол схватили, Яик захватили, за ворот схватили» в учебнике по литературе ХІХ в. Стихи Дулата «Раз лишился ты состояния, и жена и ... станут тебе чужими, твоими врагами, пойдешь ты бродить по городу и будешь у русского сторожить хлев». Стихи Акан-Сери Ни одну могилу русских не трогали. А нам они делают преднамеренно. Крестьянам ценее щенок, чем казахский народ. Подумай, как мы живем вместе с таким звероловным народом» (л.д. 164 т.3). ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 31. Д. 39829. Л. 18об. Подлинник. №34 Заключение прокурора Отдела специальным делам Казахской ССР Новикова по вопросу о пересмотре дела Кажима Жумалиева 27 октября 1953 г. Заключение по делу составлено полно и объективно, в нем приведены дословно выдержки из показаний обвиняемого и свидетелей в судебном заседании, которые аналогично показаниям обвиняемого и свидетелей на предварительном следствии. 1 Заголовок документа.

Дословно изложено заключение экспертной комиссии по литературным произведениям Джумалиева, составленным им учебникам и рукописям. В судебном заседании Джумалиев показал, что со всеми свидетелями у него нормальные взаимоотношения и виновным себя признал за исключением антисоветских выссказываний среди них. Все это Джумалиев в суде объяснил тем, что «плохо изучена история Казахстана. Плохое изучение литературы повлияло и на литературу, кроме того фольклор в казахской литературе является начальной стадией, поэтому и допущены ошибки». Цели протаскивания национализма у него не было. На предварительном следствии (л.д 174) Джумалиев показал: «В том, что на намеренной и сознательной фальсификации некоторых вопросов казахской литературы оказали на меня влияние буржуазно-националистические взгляды Ауэзова Мухтара, Маргулана Аликея и Муканова Сабита в освящении и трактовке ими отдельных вопросов казахской литературы. Кроме того, как показал ранее, я стоял на буржуазно-националистических позициях в оценке факта присоединения Казахстана к России, рассматривая и проанализируя этот исторический факт только как процесс колонизации Казахстана Россией, при этом умалчивая о прогрессивном значении присоединения Казахстана к России». В своей жалобе Джумалиев указал: 1) «Происходит он из семьи бая, но недовольство к существующему строю у него нет, никто из его родственников не репрессирован органами сов[етской] власти. 2) Что антисоветскую, буржуазно-националистическую идею в литературе и в учебниках он проводил не сознательно, а из-за не изученности истории Казахской ССР и на почве не умения по-марксистски подойти к наследиям прошлого. Эти его учебники к тому же утверждались министерством просвещения Каз[ахской] ССР, а некоторые и правительственной комиссией. 3) Отрицательного отношения к присоединению Казахстана к России он нигде не высказывал, а только дал положительную оценку произведениям поэтов ХІХ в., в которых критиковалась колонизаторская политика царя Николая 1-го. 4) О врагах народа Едыге и Кенесары он помещал статьи в учебниках. О Едыге написал поэму, но все это было до постанавления УК ВКП(б) от 1944 г. После чего он признал публично свою ошибку. 5) В проведении им антисоветской агитации некоторые свидетели дают неправильные показания, тогда как другие свидетели, присутствовавшие на вечере, не подтвердили этого (св[идетель] Жароков (л.д. 294 т. 3) пока-