Қолыма қағаз, қалам алайын да,
Лапылдап тал отындай жанайын да.
Естіген, көргенімді әңгіме ғып,
Дүниенің базарына салайын да.

Бұлбұл қүс гүлстанда гүлге ғашық,
Көбелек, сірә, жүрмес оттан қашық.
Көлеңке денесінен кайда кетсін,
Өлең-жыр бізге сондай болған машық.

Ойласаң, бұ жалғаннан кетпеймісің,
Мезгілсіз, келсе мейман, күтпеймісің.
Хан-қара, бай-жарлының бәрі де өткен,
Жалғаннан сен де бір күн өтпеймісің?!

Әркім-аң өліп жатыр боқ басында,
Біткен соң санаулы дем, тоңтасын ба?
Бұл тойға бұрын барып, орын алмай,
Отырып қаласың ба от басында?!

Шабыт қыл қыран құстай шарыққа ұшып,
Шақырсын саятшылар жемін тосып.

Көрінсе қайда жемтік, соған түсіп.
Бұл жалған қанша қусаң, ақыр — өлім,
Аларсың бір сыбаға онан тыйым.

Дүниеде өзін, өлсең, сөзің қалсын,
Сөйлеп қал осындайда, қызыл тілім!
Туған күн ертеңменен кешке батар,
Саудырап он саусағын, көрде жатар.

Бұл дүние тынымы жоқ ескен желдей,
Қаңбақтай бір күн еріксіз домалатар.
Кетесің бұ жалғаннан еріксіз өзің,
Құйылған кұңга толар екі көзің.

Жылқыдай жау айдаған кетсең жытып,
Қазылған жолдай болып қалсын ізің.
Сұм жылан, қызығына жүрмін тоймай,
Мінезді жастықтағы өлі қоймай.

Ап кетсе абайсызда ажал бір күн,
Жүргенде біз далактан күліп-ойнай.
Боламын кейде жүйрік, кейде жорға,
Бұл дүние көп куғанмен түспес колға.

Байланып арқан жіпсіз аяк пен кол,
Кете алмай жүргенім, ой ұзақ жолға.
Басыма қыла алмадым пайдалы істі,
Жұмыс пен ылғи залал өмірім кешті.

Пенденің ойлағаны болған бар ма,
Алланың, ар не қылсын, әмірі күшті.
Дүние-ай, талмай кл'ын жете алмадым,
Нәпсімен болдым даулы, біте алмадым.

Мойыныма үзілмейтін арқан түсті,
Қанрат кып, үзіп тастап кете алмадым.
Табылды өз бойымнан екі дұшпан,
Біреуі іштен болғанда, бірі — тыстан.

Есте жоқ, алтын, күміс тілін білген:
Қорытын айырып алар бізді мыстан.
Салымыз болған біздің лан балшықтан,
Бар қылып жаратқан Хан бізді жоқтан.

Біз жүрміз тазаланып, арыла алмай,
Нажасат үстімізге жұққан боқтан.
Қалыпқа, ұста қойса, кірпіш болдық,
Қаланып қой қорақа тас боп тұрдық.

Ең іске жарағанда болдык қора,
Мұнымен бұ жалғанда қадайша оңдық?!
Лай болып, басылмадық қырық күн ұдай,
Сылдырлап шығар едік ақ шыныдай.

Базарда қымбат пұлға өтер едік,
Қайтейік жазбаған соң патша құдай?!
Кен болып, бола алмадық мыстың тасы,
Хайуанның болып жүрміз бергі қасы.

Мыстан — күміс, күмістен алтын айырып,
Табылса, алар еді-ау ол ұстасы!
Түспес ек, алтын болсақ, қолдан-қолға,
Керек қып алар еді әркім пұлға.

Дәнемеге жарамай қалғаннан соң,
Қосып, шатып жүрміз ғой тұзды сорға.
Темір болсақ, дүкенге түспес пе едік,
Көркейіп бұрынғыдай өспес пе едік?!

Пышақ, балта, қанжардың бірі болып,
Болаттай кез келгенді кеспес пе едік?!
Болмадықтым болмаса қара темір,
Ерітіп ағызбай ма қызған көмір?!

Колында көрінгеннің қайрақ болып,
Таусылып қоршылықпен өттің өмір.
Біз жүрміз үкі құстай, күзетіп боқ,
Алады кім көрінген бір-бір тал шоқ.

Қызығып жүнімізге қылады әуес,
Ол жүннің өзімізге пайдасы жоқ.
Көреміз үйтіп-бүйтіп күнімізді,
Шығармай жұрт естір деп үнімізді.

Күндіз ұшып жүруден бой сақтадық,
Алған соң әркім жұлын жүнімізді.
Сықылды менің сөзім қызыл түлкі,
Қызықты түлкіден де ажар көркі.

Үстіңнен — құс, астыңнан ит жүгіртіп,
Тамаша көрген жандар қылар күлкі.

Дүниеде сөз қатығы өлең-жыр бар,
Білуге сөз мәнісін неше қыр бар.
Би хикмат Жаббар ием жаратқан жоқ,
Бұлайша болуында бек көп сыр бар.

Диуана болған Әдһам масауалла,
Дүние үшін болған емес шаиналла.
Бір қызға ғашық қылып, мүфтала етіп,
Дерт берген дауасы жоқ, оған Алла.

Сол кызға төккендіктен Хак, өз нұрын,
Диуана салған Әдхам көздің қырын.
Болмаса не себептен ғайып болды,
Қайда едіңңіз іздесе мұнан бұрын?!

Құдайдың болды ғашық нұрын көріп,
Танумен өзге жұрттан бұрын көріп.
Қудырған елден патша қылып намыс,
Әдхамның бұл мінезін қырын көріп.

Ғашықтық, бір ауыр жүк көтермес нар,
Жүк салған сүйген құлға Хаң Сәруар.
Құдайдың құдіретіне не шәгің бар,
Бір қызға диуананы қып қойған зар.

Ол қызды Жаббар Алла қалай тосты?
Жол болмай жолығуға жердің үсті.
Апарып жер астына тығып салып,
Көрсетіп шеберлігін өзі қосты.

Не кылса істейді өзі Хақ тағала,
Ешкімнің таласы жоқ оған жана (және).
Алланың өз нұрынан пайда болып,
Жалғанға Ибраһимдей келді бала.

Әулие өткен екен неше мың сан,
Не қылса, тәңірім өзі, сен бұған нан.
Дәл осындай болғаны кем де кем-аң,
Жалғанға жеке дара келген бір жан.

Қалайша ашты тәңірім алдынан жол?
Бір ұстасан айырылмай кетті ғой қол.
Атанған жеті Бүзрік сүлтан болып,
Атақты әулиенің біреуі — сол!

Қош, онан Махмұт сынды бала туды,
Атаның туысымен жолын қуды.
Он бесінде бұрылмай оң мен солға,
Аттанды Хақ жолына ұстап туды.

Таяғын атасының он бесте алды,
Әкесі Хақ жолына кұрбан шалды.
Мұны да ойлап біраз білу керек,
Құдайдан сонда кандай дәреже алды?!

Әкесі «көк қошкардай» мұны сойды,
Құдайға жакындыққа көңіл тойды.
Далада тәңірім бекер қалдырмады,
Күзетші өз үйіне сақшы қойды.

Дүниеде мәшһүр болып қалды аты,
Құдайға күнде жетіп айтқан даты.
Есікші Байтұллаға күзетші боп,
Атанды «Сакшы Махмұт зиараты».

Есіктің қақ алдында — Бап-Әлсіллам,
Зиарат қылса егер барған адам.
Бұл бастап Байтұллаға кіргізеді,
Болса да қандай соқыр, саңырау адам.

Есіктің қақ аузынан берген орын,
Қылсын деп жұрт зиарат бұдан бұрын.
Бұл бастап Байтуллаға кіргізеді,
Құюмен төбесінен құдай нұрын.

Тазалап ішек-қарынын әбден аршып,
Жуумен бастан-аяң нұрға малшып.
Онан соң ол адамда болмас ашу,
Езсе де табанымен жерге шаншып.

Кұдайдың құдіретінен оза алмассың,
Қолыңды жетпес жерге соза алмассың.
Сақшы Махмұт тазалап жуған жанды,
Өзгертіп балталаса, бұза алмассың.

Наданға мұндайлыңты білу — арам,
Бар ма, айтшы, көп қажыда білген адам?
Сұлтан мен сақшы Махмұт жұмысы жоқ, —
«Қағбаны көрдік!» — дейді, болды тамам.

Барғанмен, кажы болмайды ісі бітпей,
Зиарат қылар жерді тауап етпей.
Далактап жансыз тасты жеті айналып,
Мұнда кеп бұзылады үш күн өтпей.

Қажы — ораза, намаздан қиын жұмыс,
Онда көп шарт етілген әр түрлі іс.
Оқымай Мұңтасарды, кажы кітабын,
Надан ит, кажы барудан к...ідді қыс.

Не нәрсе парыз болса, ғылым — парыз,
Ғылым білсең, өтелер қанша қарыз.
Өуелі қылар істің ғылымын біл,
Қанша айт, онша айт, онан соң Құдайға арыз.

Қажы барып кеп, көргем жоқ одған кісі,
Қажы барды-ак, бұзылады өңі-түсі.
Ғылымсыз қылған ғамал — құр қиналу,
Наданның бір жындылық кылған ісі.

Барып өлген құдайға қиды жанын,
Жан киюмен адамдық, тапты санын.
Қайтып келген қақақтап дүние жинап,
Жеп қояды бауыздап малдың қанын.

Наданды әлдеқашан Құдай аткан,
Сол үшін белшесінен күнде батқан.
Тірідей, өлгенім деп, кебін киіп,
Кәне: «Өлдім!»— деп, үйінен шықпай жатқан?!

Дін үйрен, ғылым ізден, болмасаң көр,
Қанша айтқанмен, ғылымсыз жоқ, саған төр!
Құдай үйін іздеген — қалайша іздер —
Рабиға мен Ибраһим, Әдһамды көр.

Далақтап екі-үш айда барып келіп,
Әкелгенің бар ма, айтшы, бойыңа іліп?
Бәрекелді, Құдайды шын тауыпсың,
Мал десе, діңкең құрып, осынша өліп!

Саған менің бұл сөзім жақпасын да,
Қалмаған соң Байтұлла қақпасында,
Даушы да өзі, топ болса, жаушы да өзі,
Дау болса, қажы жүрер қақ басында.

Оңай болды бұл күнде қажы бару,
Көбіне арам — жан қиып онда қалу.
Саған кайда, казағым, қанша айтқанмен,
Қаңтарсыз — қар, қажысыз — дауға жару.

Қалам, тұрмай, жаза бер, арылмайсың,
Құр жаттым деп, кағаз, сен, налымайсың.
Бұрынғылар мақал ғып айтып кеткен:
«Қажы келмей — деп, — дауға жарымайсың!»

«Арафатқа шықтым,»- деп, ол бір тауға,
Жайнамаз, тәспі ап келіп жұртты алдауға.
Қажының жұртқа тиген шарапаты:
Ширатты партия мен жұртты дауға.

Қажы барсаң, Ибраһимдей мал-жаннан кеш,
Бір құдайдан басқаны ойға алма еш!
Болмаса, малың шашып әуре болма,
Үйде жат, мезгіліңмен тамағыңды іш!

Әуре боп, надан болсаң, аяқ баспа,
«Бардым, — деп, — мен сүйттім», — деп, аузыңды ашпа.
Көпке ортаң, дүние деген, жұртқа нәсіп,
Апарып көп нәсібін түзге шашпа.

Бай болғаның — бір шыбын жанның қасы,
Жүмсайсың Хаң жолына, атаң басы!
Байлардың қолыңдағы жиған мүлкі:
Кем-кетік, жоң-жітіктің сыбагасы.

Бақташы қылып сені койған Құдай,
Құдайсыз бұл мал саған болмас оңай!
Бір кедей ас таба алмай аштан өлсе,
Төлемек соның құнын қайырсыз бай.

Ас ішпей үздіккен соң, жүрек талар,
Күш кетіп калғаннан соң, өліп қалар.
Құдайым оның құнын жібермей бос,
Жазасын сараң болған байға салар.

Жігіттер, бұл айтқаным — Құдай сөзі,
Құдайдың — ғалым өзі, кітап сөзі.
«Аннфуку иммат разаңанакум,»— деп Құранда,
Айтып тұр әмір етіп тәңірім өзі.

Көңілді шын ниетпен қойсаң аққа,
Тура жол, түзу бастар оңған жаққа:
Біреуді бай, біреуді жарлы қылған,
Пендесін әр күйменен сынамаққа.

Бізге қоныс болмайды осы мекен,
Түнеп көшкен керуеннің қосы-мекен.
Ойласайшы: болмаса, не үшін берді?
Бай құдайдың есі мен досы ма екен?!

Мал табу өзінің күші ме екен?
«Құлмын» деуі күр тілдің ұшы ма екен?
Неге мұны миға сап ойламайды?
Кедей-қастас құдайдың өші ме екен?!

Бай, кедей — бәрі бірдей құдайға құл.
Біреуді кем ұып койған, біреуді — мол.
«Бай кедейге ауыссын, қарассын»— деп,
Шеберлікпен жаратқан құдіреті сол!

Қор болдың, есіл ңазаң, надан қалып,
Білгеннің, іс қылмайсың, тілін алып.
Көп несібесі болмаса жиылған мал,
Қай бай кетті бар малын жинап алып?!

Бай өлді, бір өлімтік болып қалды,
Тірі калған апарып көрге салды.
«Жанға берме, татырма!»— дегендері
Ит пен құска жем болып мұнда қалды.

Құлақта тесік болса, мінеки, сөз,
Құлақтан, тесігі жоқ, күдеріңді үз.
Толтырсақ дүние жүзін, түк жоқ, саған,
Несібең бұл жалғаннан — үш қабат бөз!

Мен құраннан аятты көрдім көзден,
Жаның жанға ашыса, иман ізден.
О дағы бұйырғанға бұйырады,
Бұйырмаған ізденер, өлсе, түзден.

Өлімді ұмытпаған ойға алады,
Өзінікі бұйырса, қуанады.
Біреуден алып келіп қойған кебін
Маңшарда тырдай тонап өзі алады.

Шіркін-ай, құтыласың мұнан қашып,
Өлген күні каласың боқтай сасып.
Өзінікін таныған өзі ап кетіп,
Жұрт алдында келесің бұтыңды ашып.

Қолым [тұрма], айтпа тілім, жазба қалам,
Сен айтқанмен болмайды тегіс тамам.
Білмегенге өкпем жок мұнда-онда,
Рақмет айтар сүйсініп білген адам.

Бұл сөзім түссін көптің ортасына,
Сатпаймын қолдан өзім дүр тасына.
Үмітпен құдай үшін жазылған сөз
Жүректің махаббат қолқасына.

Жасымнан мен ғылымды қылдым талап,
Жұрт алған бір басымды көпке балап.
«Тұрмайды!» — деген жанға бұлдамаймын,
Қолкаға, тұрад деген алсын қалап.

Кісіге анау-мынау бұрмаймын бас.
Дүние — дос, махаббатсыз, ңұр қара тас.
Шың жүрек махаббатлығы жан табылса,
Жолына жаным құрбан, құдайға — бас.

Махаббатпен жаратқан адамды өзі,
Махаббатсыз боп кетті дүние жүзі.
«Махаббатсыз жан да жоқ, тіпті, иман,»— деп,
Анық, бар пайғамбардың хадис сөзі.

Иа, Алла, мені айырма махаббаттан,
Танырсың, көрмегенің, жазған хаттан.
Ақыреттің Мәшһүрі қылғай Алла,
Жалғанда түк таппадым «Мәшһүр» аттан.

Жан тапсам махаббатлы, көңілім жай.
Табылмас онан да аулайын... ай.
Жалғанда һәр не қылсаң, разымын,
Қыла көр ақыретте иманға бай!

Өнерпаз кара жерге салар қайық,
Жаһаннан алар тағылым, қанат жайып.
Әр жердің тамашасын көзбен көріп,
Жастықта сайран етер болып ғайып.

Тұрғанда бойда қуат, жүрген жақсы,
Аяғың бір күн қылдан кетер тайып!
Басыңды тауға да соқ, тасқа да соқ,
Отырып қалмай үйде қыңырайып.

Жүргеннен тіпті қарап, пайдалырақ
Бір әріп (харып) сөз үйренсең, кітап жайып.
Тамшыдан тама берсе, дария болар,
Кетпей ме ақырында бір молайып?!

Қылжақтап екі ауылдың арасында,
Не пайда жүргендеріңнен ңұр сорайып?!
Бас болып, өнер білсең, тіпті жақсы,
Тамаша болдың жігіт таңғажайып.

...Білгеннің жүрген жері — бәрі жарық,
Жоламас кем-кетіктік оған айып.
Бұларды айту — бізден, ұстау — сізден,
Ыңғайлы, үлгі аларлық тұрсаң лайық.

Көзіңе көрінгеннен ғибрат алсаң,
Ғаламға болдың өзің Еділ-Жайық.
Дариядан көз жеткісіз өткізетін:
Боласың өзің кеме, өзің қайық.

Қызға айтып келейіндерге байқатамыз,
Түс ашып, сол солай деп не қылайың?!

Айтатын құран сөзін молда қайда?
Дүние үшін ойлағаны амал, хайла.
Айтайын бұрынғының нақыл сөзін
Қайырдан аз да болса көрген пайда.

Дүние өтер бәйге атындай желіп шауып,
Шөп шығар тақыр жерге жаңбыр жауып.
Бір жаяу жолаушы боп келе жатып,
Бір сандың жарҚыраған алды тауып.

Қуанды алтын ғой деп көрген заман,
Ұмтылды алайын деп соған таман.
Жалтырап жатқаннан соң қолына алды:
«Кез болды жоқ жерден, — деп — қайдан маған?!»

Сандықтың, ала сала, ауызын ашты,
Сап-сары көрді ішінде алтын тасты.
«Жоқ, жерден берді ғой — деп — құдай маған!»
Шаттанып куанғаннан судай тасты.

Қуанып ол сандыққа салды қолды,
Қолына алып еді, жылан болды.
Бір сәтте өсіп кетті айдаһардай,
Таппады құтылуға қашар жолды.

Жай жатқан сандық, едім, ауызымды аштың.
Тірілттің мені козғап қолыңа алып,
Құйрығын жатқан жылан өзің бастың.
Қолыңа алдың ойлап нені? — дейді,

Ауызға ашылған соң қорек керек,
Жұтамын енді амалсыз сені, — дейді.

Жоламай кетуші еді милы кісі.
Тынбайтын қолға алғанның басын жұтпай,
Құдайдың бұл әзелден жазулы ісі.
Кез қылды сені құдай маңдайыма,

Бұйрықты болғаннан соң таңдайыма.
Сен менен құтыламын деп ойласаң,
Сыйғызып бұрынғыдай сал жайыма.
Бекітіп бұрынғыдай ауызымды жап,

Боламын өсе берсем мен күһі қап.
Енді сені жұтудан басқа ісім жоқ,
Кәнеки, болысатын кісіңді тап!
Қайралып шықыр-шықыр азу тісі,

Қарасы көрінбейді таудан кіші.
Әлсіреп, сасып адам тұрғанында,
Көрінді көз ішінде отыз кісі.
Қуанды берді ғой деп құдай жәрдем [жардам],

Табылды бір отыз жан жоқтан, бардан.
Жалынды байғұс жаяу алдын тосып:

Мән-жайын бастан-аяқ көрді байқап,
Айдаһар жолатпайды бәрін жайқап.
Бәрі де көп тұра алмай кете барды:
«Болмас, болмас!»— десті де, басын шайқап.

Кез болды құдай айдап бір бес адам.
Жалынып оларға да жылап бақты,
Зар тұтып, басындағы мұңын шақты.

Жиылса, бүтін дүние жетпес күші.
Бесеуміз бұған айла, не табамыз?
Біз түгіл түк қылмапты отыз кісі.
Келмейді саған лаж [ғылаж] қолымыздан,

Айдаһар ақырумен жақын келді,
Өлерін сорлы жаяу анық білді.
«Кеттім ғой су түбіне!»— деп тұрғанда,
Селтеңдеп бір жарты адам шыға келді.

Басына бір қиын іс түскен шағы,
Тынбайды жалынудан тіл мен жағы.
«Тал қармар суға кеткен»— дегендейін,
Жалынды жан хайласы оған дағы.

Жарты адам ыңғайланып тұра калған,
Сөзіне мұның айтқан құлақ салған:

Нанбаймын мен орынсыз сөзге жалған!
Қыспаққа бұл сорлыны алып тұрсың,
Сен қалайша өтірікке нанып тұрсың?
«Ішінде көздей сандық жатып ем», — деп,

Жоң жерден бір пәлені салып тұрсың!
Ыңсапка қарасайшы есің жиып,
Өтіріктен ау жасап, бұрыш қиып.
Көрінген мынау тұрған денеңменен

Жатасың сен сандыққа калай сыйып?
Нандырдың талай жанды таңырқатып,
Өтірігің болды әшкере, таңдай атып.
Сөзіңді әуел маған рас қылшы,

Сандықты қылдың мекен, қалай жатып?
Жұлқынды, айдаһарды ашу қысты,
Жұлындай түгін болып аспанға ұшты.
Түгіннен ұшқын болып көзге түсіп,

Сандыққа ұшып келіп қайта түсті.
Ойда жоң жерден ойлап амал тапты,
Сандыққа айдаһарды сүйтіп сапты.

Мақына енді қайтып жолай көрме,
Қарасын анадайдан көрген заман.

Осыған жетпей тұр ма әлі көзің?!
Не дейсің, бұл айдаһар, дәнеме емес,
Аузыңнан абайсызда шыққан сөзің.
Жамандық алтындай боп түсер көзге,

Қызықты нәрсе жоқ боп онан өзге.
Аузыңнан бір жаман сөз шығып кетсе,
Қаларсың әр орнында жанжал сөзге.
Жамандық қайдан туар, тілден туар,

Әркім де ғаңыл болса, тілін буар.
Шығарсаң бір жаман сөз сен аузыңнан,
Артыңнан айдаһар боп сені қуар.
Оразаң отыз күнгі — отың кісің,

Бес кісі — бес намазың, білемісің.
Жоқ қылып жамандықты жойылтуға,
Бұлармен дәнемеге келмес күшің.
Қысылды, мен болмасам, шыбын жаның,

Дәрменің қалмап еді, құрып әлің.
Танып қой, танымасақ, мен боламын,
Дүниеде қылған қайыр — жарты қаның!
Шықпаған, сараңдықтан, бүтін — қолдан,

Қалмас ең болса бүтін, мұнша жолдан.
Дүниеде қылған қайыр ықсанықыз,
«Тар жер, тайғақ кешуде» пана болған.
Бозбала, бір көрерсің өлім бетін,

Тіл алсақ, өлім бетін көрмей, күтін.
Өлімнен күні бұрын күтінбесең,
Бұрқылдап әр тесіктен шығар түтін.
Жиылса бір араға тамам түтін,

Түтіннің не болатын көрдің бетін.
Қайыр, ықсан, сауапты жарты қылмай,
Қыла гөр күні бұрын соны бүтін.
Жеміссіз, құр қақайған болма терек,

Басқаға, бір отыннан, неге керек?
«Ал хасанат из һыбын алсиат»— деп,
Мағынасын бұл аяттың білсең керек.
1110 жыл

Жастықтың заманы өтті жалдайтұғын,
Өмірдің уақыты жетті алдайтұғын.
Көз салып, көиіл қалап (калып), тауды алып,
Баяғы күй[ің] бар ма таңдайтұғын?!

Қолға алып, жүрек (иүрек) танып, өрнек салып,
Бишіктен сегіз өрім талдайтүғын.
Дәм танып, ғашығың жанып сүйіп,
Сағызды шелегімен балдайтұғын!

Жоғалып бізден қалып, қайда барып,
Ұзақ, түн әзіл-ойын қанбайтұғын!
Су шалып, өшіп калып, бықсып жанып,
Бір отқа душар болдың жанбайтұғын!

Тұрса-шы буынға (бойға) ырғалып, қолын салып,
Қандай жан ақыл-естен танбайтұғын?!
Бұл қалыптан құр қалып, назаланып,
Күншілдер, жамандар (иамандар) көп шамдайтұғын!

Бойды көріп, көре алмай, шәу-шәу үріп,
Қаншық иттей түн бойы талмайтұғын!
Ежелден құны бардай өшіп-өліп,
Артыңнан сонша несі қалмайтұғын?!

Күн батар кешке таман таудан асып,
Шапақтан қызыл алтын нұры тасып.
Ақшаның қараңғылық, мезгілінде
Қосылар екі ғашың асып-сасып.

Күн батар кешке таман мұнарланып,
Ойнайды екі ғашық құмарланып.
Аң үйдің оң жағында жатар ма еді
Бүркіттей түлкі алған жұмарланып?!

Боз үйден күйеу шығар қадам басып,
Алдынан қалыңдығы есік ашып:
«Келгенше енді айналып, кім бар, кім жоқ
Қалқатай, тіліңді бер, аузыңды ашып!»

Қан түсті алпыс үште аяғыма,
Ок, тиіп түзде жүрген саяғыма.
Көп сөйлеп ғаңыл-естің жоқтығынан,
Кетіппін тағы түсіп баяғыма.

Келмеген қайдан білсін бастарына?!
Әркім өзі ұшырамаң тастарына.
Шағайын мен мұңымды бір аз ғана
Арғынның алаш білген жастарына.

«Бозінген, бозайғырдай»— түстік күйге,
Келе алмай бір кеткеннен, қайтып үйге.
«Атадан алтау болып туғанменен,
Бір жалғыздық, бар!» — деген ұшырап күйге.

Толық, боп көзге түсіп тұрған төлім,
Жұрт қолына алынған аққан сөлім.
Турашыл, түзушілдік сыбағасы —
Кесімді әуел ақыр нақақ өлім.

Жасымнан бұрылмаған бетім ыққа,
Ұл еді карсы туған атқан оққа.
Құдайға көп ризамын (ырзамын) қат-қат шүкір,
Толың боп жарап кеткен құрбандыққа!

Құдайдың бір зор сыйы маған берген,
Толық, қып бергендігін алаш көрген.
Жаманға ат айтқанмен жоқ сыбаға,
Мал арам: пышақтимей, бітеу өлген.

Жазған соң жер қазылып, қойылуға,
Жем болған жаман-жәутік тойынуға.
Құдайға шүкір мүндай кылған семіз,
Жараған арық қашан сойылуға?!

Танбасы ғарасатта қыгі-қызыл қан:
«Шаһит боп өткеніне — деп — бұған нан!»
Демейді: «Жаман өлім»— тіпті мүны,
Шаһитті кәрбаланы естіген жан.

Түскен жоқ олжа болып шабындыдан,
Жарамсақ, шықпайды өнер жағымдыдан.
Ұлт үшін жаннан кешіп, өлді шаһид,
Өлмей ме жаман да үйде қағындыдан?!

Өзімді, жыным бар ма өзім жойып?!
Отырмын Хақ ісіне мен ден қойып.
Жемісім ақыретлік толық болып,
Есірдім: ішпей мас боп, жемей тойып.

Құдайым бала берген махаббатты,
Татымды жеміс қылып, бек ләззатты.
Сүйгенін: «Шұнағым!» — деп, у ішкізді,
Аузыма сүп-сүйкімді балдан тәтті.

Тәңір ісі бәрі оп-оңай, емес қиын,
Той болды естілгені — ұлы жиын.
Көтеріп ала алмадым, шамам жетіп,
Иемнің мейірмандық (мыһырбанлық) берген сыйын!

Ешкімнен кем болған жоқ көріністе,
Жаманға өңі түгіл, жоқ қой түсте.
Кінәсыз жас жиының (хыбының) орнын берді,
Түсіріп жұрт көзіне отыз үште.

Жұрт алды деп, алады бәрі де «Айқап»,
Ешқайсысы білмейді оқып, байқап.
Алған бала сандыққа тастай беріп,
Әке жүр: «Күр шығын»- деп, басын шайқап.

Енді не деп, ұялмай, ақша салар,
Жыртылумен әр жерде тозып қалар.
Майлық, сулық, шаршы орамал боп,
Үйінде болыстардың текке қалар!

Мен әуелден жаздырдым өз атыма,
Ежелден үйір болган сөз атыма.
Поштабайшы, болысқа жалынбайын деп,
«Құдай қуат берсін! — деп, — боз атыма!»

Почтаның тұрмасам да қүлағында,
Ертеден сөзге үйірлік құлағымда.
Баяннан тұрған жерім — алпыс шақырым,
Қожа қорығы — Айдостың бұлағында.

Пайғамбар бізден бұрын Мұса болған,
Оларда неше түрлі қисса болған.
Қиссадан кисса ала алмай, еңбек жанбай,
Қайғы ойлап, талай жандар құса болған.

Мұсаны бірге сөйлеп Арынменен,
Қалмаған Перғауын да Қарынменен.
Айтылмақ жақсы, жаман қосақталып,
Әуелден келе жаткан сарынменен.

Әуелде айтылса да ермек үшін,
Әңгіме көп бас қосқан дүрмек үшін.
Қиссадан өлең кылған акын, шайыр,
Азық, кып кейінгіге бермек үшін.

Ұстадан — тат, молдадан хат қалады,
Жаманнан — бөз, жақсыдан ат қалады.
Ақ, кағаздың жүзіне бір жазылса,
Талапкер ер табылса, жатқа алады.

Мұны жазған — алпыста — Мәшһүр-Жүсіп,
Қалам алса, кетеді жосып-жосып.
Бұ сабазға кез болса, жаттап алып,
Домбырамен айтады әңге қосып.

Домбырамен айтқанда, қосылса әні,
Өлең сөздің кіреді сонда сәні.
Өлген сөзді тірілтіп, сөйлегенде,
Құлаңсалған сүйсініп, дейді: «Пәлі!»

Қыс өтіп, жаздып күні таңалғанда,
Жауғанына, кар жұрттан, ақы алғанда,
Ішпей, жемей мал жиған сараң байлар,
Қар мен мұзға шашалып қақалғанда.

Жылқыдан жиырма бір күн қалғанда,
Сағат он бір болуға түн қалғанда,
Қойда— құйрық, жылқыда жал мен коң аз,
Мал үстінде үрпиген жүн калғанда.

Біреуге шөп таңсык, боп, біреуге — отын,
Баспа-бас қойға ала алмай үнның пұтын.
Жанның бәрі телміріп көк жүзіне:
«Құдай жерден берсе, — деп, — адал отын!»

Дәметкен қар кетуін марттан бұрын,
Қыс ыңғайы шаруаға келіп қырын.
Февральдың он алтысы деген күні,
Құдайдың мол төгілген көрдік нұрын.

Қуандың көз кенеліп, нұрға тойып,
Құдайдың күдіретіне мойын койып.
Шөбі жоқтар кенеліп, мәз боп жатыр,
Емін-еркін арык пен тұрың сойып.

Арық өліп, семіздер арып жатыр,
Күні жеткен күнінде барып жатыр.
Семізінде союға қимағандар
Арығында жайратып жарып жатыр.

Не салганын Құдайдың көріп жатыр,
Бүгін жауған ңар ертең еріп жатыр.
Құдай үшін қимаған — желжетпесін
Ит пен құүска саудасыз беріп жатыр.

Кедей байғұс Құдайға налып жатыр,
Аштан көбі қалжырап талып жатыр.
«Сат!» — дегенде, кедейге бұлдаушы еді,
Қардан санап, қанша ақша алып жатыр?!

Талай бай бізден бұрын өткен екен,
Ойдасаң, кезек бізге жеткен екен.
Шортанбай қожа әуелі болып өткен,
Байдарды, о да зардап, кеткен екен.

Айтыпты: «Байды Құдай атқаны!» — деп,
«Ақ,шаға жабағы жүн сатқаны», — деп.
«Кедей боп, ақырында қаңғып қалып,
Сатуға таба алмай мал жатқаны!» — деп.

Бұ күнде байлар малдың боғын сатты,
Кедейге тас темірдей болды қатты.
Малының ауырып өлген етін сатып,
Борышқа белшесінен кедей батты.

Жоң болып нан беруші жалғыз тілім,
Деуіңе тұрмай қалды: «Халқым, елім!»
Өзін кімге өткізер сатуменен,
Сол үшін арылмай тұр ауыр өлім!

Әркімнің өз қылғаны — өз алдына,
Байды бастап сөйлейміз сөз алдына.
Тәубе ойлап, тауфик, қылып, тоқтамайды,
Көрсетіп тұрса-дағы көз алдына.

Бұл қарын бір күн тоймақ, бір күн ашпақ,
Күнде тойып отырса, тым-ақ жақсы-ақ.
Бұрыннан келе жатқан жаман әдет —
Қарны ашқан қаралы үйге қарай қапшақ.

Не болар жеген тамақ арын сатып,
Тұрған жоқ еріп іші, сені ұнатып!
«Бір тойған — шала байлық,»— деген қазақ
Қызығып тонғалдыққа қалар жатып.

Бұрынғылар: «Балалы үй — базар,»— деген,
Жарасар сондай үйде ішкен-жеген.
Баласы жоқ думан ғып отыратын —
Үйдің атын бұл бір «қу мазар» деген.

Осы күнде дағдарып, бұл жұрт сасқан,
Кез болып бір пейілге асқан-тасқан.
Тарының қауызындай болмай қалды,
Астың — жер, болғанменен үстің аспан!

Кең дала, қалдың адыра көркің, кетіп,
Жұрт қалып мал жаюдан өрістетіп.
Әр сайда кора менен мола қапты,
Иесіз тау, елсіз қыстау,— барсаң жетіп.

Қой— Үркер жұлдыз болды, тұрса абайлап
Сиыр жүр Таразыдай шанжағайлап.
Түйе жүр жалғыз-жарым некен саяқ,
Мал қайда жаюыңа топтап айдап.

Жылқы жоқ, бұрынғыдай қостап шығар,
Күн қайда жонға барып қыстап шығар?!
Бұл түрімен төмендеп кете берсе,
Әркім-ақ, өзінікін ұстап шығар!

Айырылып қала қапсы, қайран жұртым,
Өзі берік, өзі жүйрік арғымақтан.
Құданың, бар ма шара құдіретіне,
Ер еді, жұрт сүйінген келбетіне!

Біз келдік аман-есен бес жыл жүріп,
Өткізіп әр нәубетті колдан беріп.
«Бүгін көрген — таңда жок,» — деген заман,
Жолықтық, ағайынды жана көріп.

Сырдария облысына қайттық барып,
Жол жүріп, келдік жүдеп, ашып, арып.
«Ел жаңа елу жылда», — дегендей боп,
Кетіпті бірнеше жан дүние салып.

Кәрі өлсе, арманына жасы жеткен,
Жұмысы бұ дүниеде түгел біткен.
Болған соң Хақтың ісі, еш хайла жоқ,
Арман сол: өліп жастай, қыршын кеткен.

Кәрі өлсе, жылағанның шықсын көзі,
Өлмейтін патша Құдай жалғыз өзі.
«Жігіт өлсе, аскар тау құлағанымен
Бірдей», — деп, бұрынғы айтқан бар-ды сөзі.

Қайғы ойлап, жарамайды уайым жеген,
«Бір өлім туған жанға дайын», — деген.
Кәрі өлсе, айтып тойды жарастықты,
«Жігіт өлсе, қиямет кайым!» — деген.

Қалады кімдер кірмей казған көрге,
Тою жоқ бауыры суың ңара жерге.
Бәрі де бұрынғының каксап кеткен,
Деп айтып: «Жігітлікте өлім берме!».

Өлім бір құтқармайтын қанды қақпан,
Тайдырған патшаларды алтын тақтан.
Айырылып кала қапсық, кайран жұртым,
Өзі берік, өзі жүйрік арғымақтан.

Құданың бар ма шара құдіретіне,
Ер еді, жұрт сүйінген келбетіне!
Өлген соң, жақсылықтың жаман аты,
Тіріде келіп еді кім бетіне?!

Жасынан жақсылармен жарысқаны,
Дұшпанмен, ерегескен, алысқаны.
Атадан алтау, жетеу туғанменен,
Ішінде болар біреу арыстаны (арысланы).

Бола ма он саусақтың бәрі бірдей,
Жолды алған жүйрік еді бәйгегердей.
Бұл өлім ешбір жанды сау қойма[ға]н,
Талайдың көңілін басып, кылып жердей.

Жарқырап мыңнан шыққан тұлпар еді,
Ішінде ителгінің сұңкар еді.
Сескенген әрбір дұшпан айдынынан,
Көрген де, көрмеген де іңкәр еді.

Дұшпанға ерегескен қырындаған,
Алтайда қызыл түлкі қырылмаған.
Жігіттің өзі кұрбы, сырттаны еді.
Бір бет алған жағынан бұрылмаған.

Атадан бір ұл еді туған асып,
Үстінен өте алмаған ешкім басып.
Амал не, атқаннан соң ажал оғын,
Сөндірген талай жанның жанған шоғын!

Жүрген жан — бір-біріне аз күн қонақ,
Сұм жалған, болармысың мұнша шолақ?!
Бәріне жан біткеннің ... жылдай,
Ешкімге тоқтамайсың қылып тұрақ.

Айтайын қайсыбірін арманының,
Қызығын көріп өткен жалғанының.
Өткенге: иман, ақырет үйін беріп,
Қайырын берсін Алла қалғанының!

Бұл өлім бірдей келер кәрі-жасқа,
Білмейді сорлы пенде келмей басқа.
Әркім-ақ қимасынан айырылатын,
Жан шіркін болған[нан] соң басқа-басқа.

Ана өлсе — қыз, ата өлсе, ұл жетімдей,
Жанкүйер, жақсысы өлген ел жетімдей.
Ата-анасыз пайғамбар болған жетім,
Тәрбие, күшің келсе, қыл жетімдей!

Жетімдік (жетімлік) мирас қалған Мұхаммедтен,
Жасында ата-анасы бірдей өткен.
Сүйер досты, Мұхаммед пайғамбарды,
Айырып ата-анадан жетім еткен!

Айтамын әңгіме үшін аз ғана сөз,
Сөйлеуден тіл қалады, жұмылса көз.
Денеден демі біткен уақытында,
Әр адам киіп жатқан үш қари бөз.

Алланың, атқан оқтан ажалы тез,
Айырылған асылдан (ақылдан) осы бір кез.
Секілді кен топырақтан алтын кетті,
Ендігі қалғаны не: мыс пенен жез.

Қадірін сол алтынның білмедік біз,
Тіл, айтып, сөз-гауһарын жібекке тіз.
Атадан мұндай дана туар деме,
Ендігі туған ұлдан күдеріңді үз.

Тар болды жүруіңе малдан дала,
Немене қорғаны жоқтұрған қала?!
Он бестен сол он алты жасқа келіп,
Атанып: «Боштайұлы», — туған бала.

Таппассың мұндай алтын, іздеп қара,
Көңіліне халық-ағайын түсті жара.
Жүргені біраз күнше тәуір еді,
Ісіне құдіреттің бар ма шара?!

Әулие Төлебайдай болса баба,
Тұқымы дұшпандарға болмас таба!
Өлі аруақ бірден-бірге підия берер,
Қорындай үзілмейтін қара саба.

Екінші: өсіп-өніп Еламаннан,
Шаһизада, кем болмаған төре, ханнан.
Басына жеті атадан бақыт қонған,
Уақытында асып өткен сан адамнан.

Баласы Тұрсынбайдың: Бәзіл, Боштай,
Үшеуі бір ұядан ұшкан құстай.
Екі өсім: мал мен басқа бірдей келіп,
Кеңітіп шалқып жатыр сер қоныстай.

Хусекең онан туған бала емес пе,
Данышпан, дария көлдей дана емес пе?!
«Жалғыз-аң қожа тумас бұлардан!» — деп,
Айтқаны Мұса мырза бар емес пе?!

Мұсаның үлгісін жұрт көп айтады,
Қайғысын әлі күнге жеп айтады.
Көрмеген сол ерлерді, біз баламыз,
«Әулие!» — көрген жандар деп айтады.

Бір басы базар болған: күнде жиын,
Дүниенің төрт бұрышына салып миын.
Атасы басқа жұртқа еш нәрсе емес,
Ағайын, туысқанға болды қиын...

Ақ, сұңқар аспандағы түсер торға,
Өрлеген өнерпаздар жығылды орға.
Ес кетіп жан шыққандай іс болғанда,
Құтылып кейбіреулер шығар зорға.

Аман сау жатырмысың, Мәди батыр,
Тұтқын боп бұл түрмеде әркім жатыр...
Жуымас ақка пәле деген сөз бар,
Қалас боп құтыларсың бір күн ақыр...

Жаңбырдай жауа берген көздің жасы,
Ат пенен не көрмейді ердің басы.
Шөп шулап, ағаш шулап сәлем айтты,
Он екі қазылықтың тау мен тасы.

Біз елден шығып едік өткен қыста,
Болмады, оңдалмадық асығыста,
Қағыстық бір-екі ауыз амандықты,
Анадай ат үстінде, тұрып тыста.

Құмарым тарқамады көріп көзбен,
Білмеймін жүргеніңді қай түрлі ізбен.
Кіруге қайта-қайта қарауылшы
Қарайды ұрсып-зекіп жаман көзбен.

Бекітіп талай ерді кісендеген,
Сонда да ажал келмей кісі өлмеген.
Басына бір кемшілік түскен кезде,
Рас деп шындығына бір сенбеген.

Жүргенде басы боста жігіттікпен,
Кісі көп баратұғын «мен сендікпін».
Жаныңда жүз бір достан бірі калмас,
Түсер күн болған күнде бір кемдікпен.

Ак, сұңңар аспандағы түсер торға,
Өрлеген өнерпаздар жығылды орға.
Ес кетіп жан шыққандан іс болғанда,
Құтылып кейбіреулер шығар зорға.

Ниетің болу керек хаққа дүрыс,
Әркіммен жасай берме жанжал ұрыс.
Зынданда жалғыз жатқан сен емессің,
Әр түрлі жақсылар бар қылған қоныс.

Жаксылыққа тырмыса бер, басшы бала,
Қадірін білсең сөздің нұрлы гауһар,
Сырға қыл кұлағына, әнші бала.
Бұл сөзді айтушы ағаң — Мәшһур Жүсіп,

Елдей боп қара басы жүрген көшіп.
Сен қадіріне жетпесең болып зайғы,
Жоғалып қалған бір сөз жерге түсіп.
Бұл жерде сен де кәріп (ғаріп), мен де кәріп,

Мойны ұзын алыс жерде жұртым қалып.
Күшім жок, ақылдасар кісім де жок,
Кететін ерікке қоймай жұлып алып.

Жадыраса ғаріп көңілің жаздай болған,
Айырылған көп тобынан аздай болған.
Біздерден осы күнде не сүрайсыз,
Айырылған ел-жұртынан каздай болған?!

Айырылған ел, жұртынан біз бір сорлы,
Жас аккан көзімізден біз бір мұңлы.
Бұлбұл құс Гүлстаннан айырылған соң,
Бағасы болмайды екен торғай құрлы.

Үшбу күн: ішім — түтін, сыртым — бүтін,
Ем болар ішсем канша аққу өтін?!
Қадірлі түп ағашы үжмақта да,
Апарса басқа жайға болар отын.

Ағайын алыс кетті туысқаннан,
Қадірлес ойнап өскен мың мен саннан.
Тағы да бір Жүсібің (Иосифің) қасірет шегіп,
Түңілген хазірет Жацып(Иаков) мал мен жаннан.

Өсірген желпіп, күтіп ана қайда?!
Өр іске ықтияр жоқ, бір Құдайда!
Жазың — той, кысың ойын-күлкі қылған,
Мәшһүрдей енді оларға бала қайда?!

Бас қосқан бір төсекте қатын қайда?
Ағайын, бір туысқан жақын қайда?
Қандай ұл, қанша дайын қыздар кайда?
Әрқайсы кала берген әр бір жайда.

Жүруші ем қаздай қалқып, елдей көшіп,
Еркелеп ұрттап төгіп, шайқап ішіп.
Замандас, құрбы, құрдас балдан тәтті,
Бәрінен бұл дүниенің кеткен кешіп.

Көзінен ғаріплердің ағар жасы,
Ат пенен не көрмейді адам басы?!
Әркім-ақ ғибрат қылып ойлау керек,
Алланың болған дүр деп бірадасы.

Хат-хабар әр тараптан келіп жатыр,
Ажалды әр бір жайда өліп жатыр.
Ойдағы- қырдағының хал-ахуалын,
Ташкентте жатып Жүсіп біліп жатыр.

Арқадан биыл көп жан қажы барған,
Барам деп көбі соны кылған арман.
Құдай мен пайғамбары калаған соң,
Бұйырып топырағы сонда калған.

Қызыл тау, Баян аула — өскен жерім,
Кір жуып, кіндігімді кескен жерім.
Қан жұтып, қайғы үстіне қайғы жамап,
Қозғалды оттай кайнап ішкі шерім.

Бұйырған түз нәсібі айдамас па?
Ер жігіт басты өлімге байламас па?
От түсіп, Гүлстаны өртенген соң,
Бұлбұлы Сүйіндіктің сайрамас па?

Сарыарқа, өсіп-өнген жерлерім-ай!
Дін үшін кылған кайрат шерлерім-ай!
Хак, жолға жанын қиып, басын берген,
Шайтанға ерлік қылған ерлерім-ай!

Бірі ата болғанда, бірі — қайын,
Көңілімде сайрап тұрған бәрі дайын.
Әрбірі әрбір жұрттың серкесі еді,
Құдайым жаннат қылсын жатқан жайын!

Қылмайды ешбір арман ол жерде өлген,
Тілегін шаһбазлардын, тәңірім берген.
Қылмаңыз олар үшін ешбір уайым,
Үжмаққа тірі барып, тура кірген.

Айдабол, Күлік, Қаржас — Мақпалым-ай!
Бәйге алып талай тойда шапқаным-ай!
Ерлердің бас қосқан ңұсасымен
Ел кезіп, диуанадай ақтадым-ай!

Бас қосып өңшең ерлер барғанын-ай!
Қайырын берсін Алла қалғанына—ай!
Амалмен әр бір түрлі әркімді алған,
Опасыз пани дүние жалғанын-ай!

Қадірлес қалың ашна, көз танысым.
Ағайын, бәрі жақын, жоқ алысым.
Мал-жаннан түгел безіп шейіт болған,
Қадірлі өңшең қабылан, жолбарысым!

Әрбірі жомартлықта Атымтай да!
Дүниеге ондай ерлер келмес кайта.
Ерлерден біраз ғана сөз қылайын,
Шарапат барып өлген артық жайда.

Ата дос болғанынан Құдай қосын,
Құйрық пен бауыр турап, төстік жесіп.
Батасы бір-бірінің қабыл болып,
Үбірлі-шүбірлі боп кеткен өсіп.

Бабасы Төлебайға бақ қараған,
Туыпты Едіге, Еламан бір анадан.
Тұрсынбай: онан Бәзіл, Боштай туып,
Уақытында асып өткен хан, қарадан.

Баласы бай Бәзілдің Шегебай-ды
Ерте ойлап, есіне алған бір Құдайды.
Жаннатіл, Бақияға барып өлген,
Жастанып шарапатіл жақсы жайды.

Құран мен тәпсір еді ұстағаны,
Қош көріп молдаларды қостағаны.
Ниеті дін, исламға жақын болып,
Құдайдың жақсы жолға бастағаны.

Ұнатып өзге өнерден молдалықты.
Сарып қып дүние шашып барған қажы,
Билік пен керек қылмай болыстықты.
Қадірлес, халық, ағайын, қарындасы,

Таласып бірдей өсіп мал мен басы.
«Ойында озған-шында озар,»— деген сөз бар,
Тұрағы пайғамбардың болып қасы.
Қалыпты Байтоллада Шегең жатып,

Алған соң оны Құдай өзі ұнатып.
Жаманға дәнеме емес, жақсыға арман,
Тұрғанда Хұсайынға қатты батып.
Жүсеке, қажымаңыз бұган жасып,

Кетпесін көңіліңізді кайғы басып.
Жер қараған алдыңызда — көш басшыңыз,
Шапағат барша жанға болса нәсіп.
Уайымсыз болып өткен бас пен малдан,

Түгел боп баршасына дүние-жалған.
Балалар артта қалған қапаланып,
Еш бейнет, қылмаңыздар оған арман.
Тұрады кімнен өтпей дүние-жалған,

Арманын қылып өткен ойына алған.
Олардың өздеріне еш қайғы жоқ,
Қасіреті бізге қиын артта калған.
Бәйбіше, қамықпаңыз еріңізге,

Асқар тау, биік, заңғар беліңізге!
Үжмақтан орныңызды даярлапты,
Көшбасшы барып қонар жеріңізге.
Бұл дүние, ол дүниеде паналарың,

Өлмесе қайда кетті бабаларың?!
Өткенге өкінбеңіз уайымын жеп,
Енді аман болсын ... балаларың!
Қанша айтып қаңсағанмен, алғаның жоқ.

Айырылып жамандықтан қалғаның жоқ.
Қызыңды ұлдан артық қылып берген,
Құдайға біле білсең, арманың жоқ.
Талай бай боқ басында өліп жатыр,

Кімнің кім не болғанын біліп жатыр.
«Бірінің өзі, бірінің көзі жақсы,»
Жан-жаңтан балаларың келіп жатыр.
Қасында бір құдасы бірге барған,

Іс еді көптен бері ойына алған.
Еламан: Байжан ұлы — Жүсіп қажы,
Жаннатіл Бакияда бірге қалған.
Бәйбіше, Балғын, бұған налымаңыз

Қайғымен арып, жүдеп, арымаңыз.
«Жалғыздың жары — Құдай,»— деген сөз бар,
Артында Тай бейшара калған жалғыз.
Бір нәрсе тірлікте көрсең Тайдан,

Жандар көп өсіп-өнген осындайдан.
Құдайдың бір жарылқар күні бар-ды,
Тілей бер күдер үзбей бір Құдайдан.
Олардың жаннат болсын жатқан жайы,

Қосылып пайғамбармен бір құдайы.
Өтіпті Темірболат Ақпан ұлы
Қадірлі Сүйіндіктің күгпан байы.
Бабасы Малгелдіні алаш білген,

Баң, аруаң Төлебайдан жалғас келген.
«Табылар, бай маңтанса,»— деген осы,
Жаннатіл Бақияның өзінде өлген.
Өзі еді дәл айтулы қара көктің

Шұбар төс, шынжыр балаң, дегдар тектің.
Кетпеген тұқымынан байлық аты
Шолпаның, ұйтқысы еді Сүйіндіктің.
Ерлерді айт қажы барған дүние шашып,

Балықтан Нами шыққан жұрттан асып.
Жаралған шын—ақтемір, болат екен,
Өліпті байлығына құп жарасып.
Ойға алған өңшең ерлер бір Құдайды,

Әркімге мұндай өлім табылмайды.
«Өлді, — деп, — Мәдинаның жауарында»,
Есіттім Құдияр ұлы Мұсабайды!
Мұсабай — Исабай деп аты шыққан,

Насиқ, ат, ғалымдардың сөзін ұққан.
Туысқан, ақыреттік бауыр екен,
Ағасын іздеп барып сол жолыққан.
Жалған деп, күдер үзген бұл дүниеден,

Жай алған ерте барып ол дүниеден.
Өтіпті ақырында қоныс қарап,
Бірі — Мекке, бірі — Мәдинадан!
Баянтау, өсіп едім, қаласында.

Арқаның сахара, майдан даласында.
Малдыбай қажы өтіпті деп есіттім,
Мекке мен Мәдинаның арасында.
Акырет қызығына жүрген тоймай,

Сағынып жүруші едік күліп, ойнай.
Пайғамбар дауазасына ғашық, болып,
«Барам!» — деп, жүруші еді, айтып ңоймай.
Су ішіп, зәм-зәм шәріп қанды ма екен?

Құдайдың уағдасына танды ма екен?
«Қажыға сіз барасыз ғой!» — деуші едім,
Барғанда бізді ойына алды ма екен?!
Түскенде солар еске сағынамын,

Сағынып, сағынбай да не қыламын?
Кеткенде мінездері түсіп еске,
Айырылып ақыл, естен жаңыламын.
Бір жүрген дін жолында жолдасым-ай!

Тар жерде жолдас болған мұңдасым-ай!
Есімнен өзге кетсе, сен кетпейсің,
Бастасым, молда Ғали, құрдасым-ай!
Бүхарда тұрушы едің қағаз жазып,

Сарғайып дін жолында, жүдеп, азып.
Сен кетіп бұл жалғаннан, мен калғанға,
Білмеймін не қыларым, тұрмын қажып.
Барып ең биылғы жыл қажы қайдан?

Тиетін бір жан едің көпке пайдаң.
Күйініп сенің өле қалғаныңа,
Мен тұрмын көңілім тоқтап мұндай жайдан.
Кемелге келіп едің жаңа жетіп,

Бір қазақ не болады сенен өтіп.
Өртеніп өз-өзімнен от боп күйдім,
Қалған соң есіл ғылым текке кетіп.
Есіме, өртенемін, сені алғанда,

Көре алмай кеткен қызық сұм жалғанда.
Еңбегі жаста қылған босқа кетіп,
Бәрінен бұл барғанның сен арманда.
Жоланнан: Мүсабай мен Омар барған,

Арқада кажы бар ма бармай калған?!
Жаннатіл мұғаллада маупін болып,
Арманы тамам болған ойына алған.
Екі бас барған екен ел Қаржастан,

Нұсқа боп, жайылған сөз болсын дастан.
«Құтылмас ерден иман,»— деген сөз бар,
Ер еді аты атанған бала жастан.
Жолдасы Хұсайынның — Байқошқар би,

Жасынан қылған өнер, әр түрлі күй.
Күлдіріп ойын сөзбен жүруші еді,
Алыпты ақырында ұжмақтан үй.
Көстеден: баласы мен Шұпан кеткен,

Ер еді құдай үшін мейман кеткен.
Қылған кайыр, ықсаны қабыл болып,
Жаннатіл — Бакияда ажал жеткен!
Қозғаннан: ер Атажан барған екен,

Ерлікпен Құдайды ойға алған екен.
Келді деп естілмейді жазған хатта,
Табылмас өңшең ерлер қалған екен.
Биылғы, өкпеледім, өткен жазға,

Ағайын, енді маған кағаз жазба.
Халқынан Қаракесек: Жүсіп қожа,
Жолдаспен жетпіс шақты барған қажыға.
Бұрын да неше қабат барып еді,

Ойына Хызыр ата дарып еді.
Жолдасы ақыреттік — Аңай қажы,
Бұйырып топырақ сонда қалып еді.
Бұл жолда жамиғатын кеткен алып,

Дүниені парһам ұрып, талақ салып.
Жолыңңан ақыреттік достасына
Әдейі тірілікте іздеп барып.
Өзі өліп, жамиғаты келген қайтып,

Қаншама қасірет, жапа тартып.
Аты бар, атағы жоқ бықсық байды,
Шаршайын қайсы бірін сіздерге айтып.
Кеткенін қажы тәуір көргенім жоқ,

Ұнатып көтеріле барғанын көп.
Ерлердің іске жарар бәрі өліпті,
Кім өліп, кім қалғанын білгенім жоқ.
Ал, енді, қанша айтқанмен, олар кәне?

Мекке мен көріп өлген Мәдинаны.
Дал болып, ойран көңілім сынық болып,
Мәшһүрдің құр шықпаған шыбын жаны.
Келмеген ойға алғанның бір де бірі,

Қазақтың қасқа, жайсаң кемеңгері.
Шықпаған кеудесінде ыстық, жан жүр,
Сөзге ұлы көрініп, көзге — тірі.
Ғам басып тұнық, көңіл лайланған,

Ашылмай бақ, талайым жол байланған.
Кісіде суға кеткен ес қала ма? —
Дүниенің зардабымен шыр айналған.
«Мәшһүр» деп, әр баланың коймас атын,

Алашқа қылған ашна хихаятын.
«Садаға кара ұлың құлдан,» — деген,
Үл табар буаз болса, сол бір қатын.
Жасынан Жүсіп көнген жоқтығына,

Алданған аз [күн]қарын тоқтығына.
Қарайлап қарға менен ит қалады
Ел көшіп, кеткен жұрттың боқтығына.
Жазғаным осы сөзді бәріңе айтып,

Көбіңнің ықыласыңнан көңілім қайтып.
Таппаса керек қылып іздеп біреу,
Бармайды көшкен жұртқа ит те қайтып.
1191 жыл

Бісмілла — бұл сөзімнің басы болды,
Екі елу ер жігіттің жасы болды.
Биылғы өткен жаздың ортасында
Мұсаның ат шаптырған асы болды.

Сол асқа жақсы келді, жаман келді,
Бай, жарлы, төре, қара — тамам келді.
Арғынның ақсақалы Саққұлақ боп,
Әр жұрттан әрбір жақсы адам келді.

Әкімбек Шідертіні өрлей көшіп,
Тәнтімен мырзалыққа ерегесіп.
Екі болыс: Айдабол, Күлік, Қаржас,
Ас берді Сүйіндік боп басын қосып.

Мұсаның кім таласар бұ шағына,
Ел сыйған, жайса құлаш, құшағына.
Бақтыбай, Мақан, Шоман аулыменен,
Айнала қонып алды ошағына.

Өлеңті, Шідерті мен — елге қоныс,
Мұсаға жан біткеннің көңілі дұрыс.
Ас берді екі облысқа, сауын айтып,
Тік тұрып екі оязнай, он бес болыс.

Жері еді ошақ қазған — «Шүршіт қырған».
Кім шығар Мұсадай боп енді қырдан?!
Уай, дүние, ырғап-жырғап қайтушы еді,
Қожалар Қаратау мен келген Сырдан.

Сату, сою жағына жарамаспын,
Жолда жатса, бұрылып қарамаспын.
Енесінен түңілген қозыдаймын,
Жынысы әйелге — ит тиген арам аспын.

Жылқыны бауыздады қамап жарға,
Аңңан су араласты қызыл қанға.
Омбы, Семей — бір шетін шақырудың
Жіберді Көкшетау мен Қызылжарға.

Қараөткел мен Қарқаралы, Атбасардың
Шақырды почтаменен соның бәрін.
Келгені келді, келмегені қала берді,
Бір үлкен жиын болды сондай қалың.

Қуандық, Сүйіндік пен егіз еді,
Ақылға — Мұса — Арғынның теңізі еді.
Жүз жылқы — алдыңғы аттың бәйгесіне,
Бұйымы жамбысымен тоғыз еді.

Топ болған ба Секербай, Мұса болмай,
Айтқан сөзі әр жерде қисса болмай.
Серкесіз — қой, көсемсіз көш болған соң,
Қалай дәурен сүрерсің құса болмай!

Керейден келген екен Жөкен асқа,
Саққұлақ сексен алты келген жасқа!
Қанша елден қанша жақсы келсе—дағы,
Мұсаның өзге жаннан орыны басқа!

Мұсадай түгел туған жақсы қанда,
Жоқтығың білінеді әрбір жайда.
Хан болып қара басы, дәурен сүрген,
Мұндай ер енді анадан болмас пайда.

Тигізген бірдей қайыр жарлы, байға,
Бола ма тегін адам Мұса жайға.
Онымен бірге туған — Әужан, Иса,
Кіре алмас рұқсатсыз оязнайға.

Бақ, дәулет, ақыл, ғылым — тегіс еді,
Саф алтын, арамы жоқ күміс еді.
Жандарал неше келген князьбенен
Бәрінің құрдасындай біліс еді.

Асқар тау, дұшпан аспас сары белім,
Айнала көз жеткісіз шалкар көлім,
Көркі едің Орта жүздің шырайындай,
Кешегі туым кайда, кайран елім?!

Көз көрмес, қолға түспес асыл еді,
Басқадан бақ, аруағы басым еді.
Асында кеше Керей Сағынайдың
Сүйіндік өзге жұрттан асып еді.

Аспай, қайтсін, аз дәурен құрғаннан соң,
Құдай берген дәулетке толғаннан соң.
Жарасып: ишан, қожа, молдасымен,
Секербай, Мұса болып тұрғаннан соң.

Әкімбек төбелесті салып жатыр,
Күнсекей шатырда өліп талып жатыр.

Кеш келген Қанжығалы шегіншектеп,
Арғынның көбейтуге тобын жіктеп.
Саққұлақ айдалаға отырып алды:

Бір жерге тамам Арғын бас қосқанда,
Жылқың жоқ жолаушының аты құрлы.
Жалынды Керей сорлы ағатайлап,
Таныды өзін-өзі, жаңа абайлап.

Әр таптан әр жақсыны соңына ертіп,
Сол асты кылды орнықты Мұса жайлап.
Жұрт көрген сонда Мұса салтанатын,
Көп нөкер қасындағы жамағатын.

Төрт інісі түп-түгел баласымен
Құдай да беріп қойған қолғанатын.
Мұсаға қара қазақ тең болды ма,
Есепсіз акыл-ойы кең болды ма?!

Секербай — Малгелдінің бел баласы,
Ешкімнен қызыл тілде кем болды ма?
Тоңтау жоқ, сырғанайды табанымыз,
Құрып тұр бұған айла, амалымыз.

Жүк — тайлаққа, қалғандай ел бойдаққа,
Олдеқандай болады заманымыз?!
Шорман өліп, жас қалған Мұса бала,
Таласа Шоңмен шықты Боштай және.

Бой жетті ендігінің, ой жеткен жоқ,
Қанша жетті десең де, әлі шала.
Айдаған мың-мың жылқы байлар кетті,
Жылдан жылдар, айлардан айлар өтті.

Қырық асып, елу барып, не боламыз?
Жиырма, отызбенен текке кетті.
Дүние, қорлықпенен өткенің бе,
Шыныңмен, жиырма бес, кеткенің бе?!

Өлеңменен газетте біз жүргенде,
Аяңдап, қырық пен елу, жеткенің бе?!
Мұса өтті, былтырғы қыс биыл болды,
Тіріде жүрген жері жиын болды.

Күн көрген мәжілісінде қожа, молда,
Кең дүние тарыдай болып, қиын болды.
Жеткізер құдай, пенде кылса талап,
Дүниені кім өткізер қолдан санап?!

Үлгі жол — бұрынғының әрбір ісі,
Кітаптан калмайды екен жанасалап.
Күні өтті ғапілдікпен пенде білмей,
Не білсін мұңдық, жайын, баска келмей.

«Өлі тілін-тірі алмас,» — деген сөз бар,
Сақтанбас ғапіл пенде, көзі көрмей!
Көп шығар әрбір түрлі біздің тұста,
Бірдей бол, шамаң келсе, дұшпан, доска!

Бір басымда мың ғайып толып жатыр,
Сөйлеймін, болғандықтан, ақылым қысқа!
Аузыма, қайтармаймын, келген сөзді,
Сөйлесін деп жаратқан тіл мен көзді!

Іздесең де, дүниені, таба алмайсың,
Мендей қисық, сынбайтын қатыгезді?!
Парқы бар жақсының да жаманменен,
Ғалым бірдей бола ма наданменен?

Аллаға жағам десең, азандай бол,
«Халыққа жақ, — деген сөз бар, — қазанменен.
Жүремін қалт-құлт етіп: «Бердіменен»,
Ісім жоқ жақсы-жаман ешкімменен.

Аллаға азаным бар, қазаным жоқ,
Жағамын бүкіл жұртқа мен немменен?!
Парқы бар жақсының да жақсыменен,
Бола ма, балгер бірдей бақсыменен?!

Артымда ненің барын мен білем бе,
Жамандық, қанша болса, тапшы менен!
Парқы бар жаманның да жаманменен,
Жүйрік ат тең бола ма шабанменен.

Өткіздім мен өмірімді бекер босқа,
Осындай әуре-сарсаң заманменен.
Жүремін шүкірлік қып денім сауға,
Үміт бар, ермеспін деп, нәпсі жауға!

Көзіме айт, сыртыма айтпай, касың бар ма,
Қылайын білместікке мен һәм тәубе.
Жабысты маған өлең он бес жаста,
Жұрт айтты:

Өйткенмен қоя алмадым бір білген соң,
Сотым жок, кылған жұртқа мұнан баска.
Хазірет айтты:

Өнер жоқ — жұртта табар онан өзге!
Жетпеген күші аузына қожалармен
Үйінде Баттал мырза келдік сөзге.
Сөйлестік бір-екі ауыз сөздің жөнін,

Жүсіптің кім кеседі қызыл тілін?!
Өзіменен өзі білген әулие ғой,
Біреудің сөйлемек қой біреу мінін!
Тимеймін мен бұл жұртқа тіпті тектен,

Не түсер сақтағанмен, өкпе кектен?!
Жамандап мені барып Мәжи қожа,
Алыпты бір түйені Ақылбектен.
Түйе алмайтын кісі ме жай да барып,

О да жүрген қожадан бүркіт алып.
Баянаула, Қызылтау арасында
Қожа жүрген өсектен көпір салып.
Тере берсек, айтуға сөз де көп қой,

Бүл күнгі қожа, молда арам шөп қой.
Ақсүйекке өсектің ұнауы жоқ,
Қара қазақ баласы біздерге еп қой.
Менің қанша сотым бар қас көргендей,

Өнер жоқ, ауыз бағып, жай жүргендей.
Бұл қазақтың баласы дуагөйге
Өсек айтпай жүрсе де, ас бергендей!
1111 жыл

Еліміз Баянаула, Қазалтауда,
Төскейде мал жатады қалың қауда.
Аллаға тәуекел ғып шыға қалдың,
Тіпті үйде жатпайын деп денім сауда.

Бұхара, тан, қаламын, барғаныма,
Өкіндім оқи алмай қалғаныма!
Дүниеден құр алақан мен барамын,
Жете алмай бұ жалғанда арманыма!

Жігіттер, өлмеймін деп , қапы (ғапыл) қалма,
"Іздеген табылмас!" —деп, ойыңа алма.
Жетеді ақыр бір күн іздегенге
Құдайды бір жаратқан естен салма!

Ертеңмен дүйсенбі күн атқа міндім,
Араға сол бір қонып Шатқа келдім.
Кеудеме Құдай өнер берген шақта
Бетіне ақ қағаздың атша желдім.

Онан Семізбұғы - қорық (құдық) қондым,
Жүре алмай сол бораннан төрт күн тұрдым.
Өзіме тәңірім өнер бергеннен соң,
Жерлерде мен осындай кеңес құрдым.

Бет қойдым онан шығып Ерейменге,
Бергендей тамақ тауып кедей кімге?!
"Құрт болған сиыр етін жеймін десең,
Түс!" — дейді, сөйлес қылсаң сол әркімге.

Қаракесек, Сүйіндік жайладым тел,
Бес баласы Мейрамның дария көл.
"Құрт болған сиыр етін жеймін!"- десең,
Бозбала, қыс болғанда, Ереймен кел!

Жолымда қала берді Байбек аулы,
Неше жыл Кәрібаймен болған даулы.
Намаздыгер, намазшам арасында
Аралап өте бердім тамам тауды.

Бір ниет талап ойлап міндім атқа,
"Барсам,- деп,- иншалла, зиаратка!"
Жағдайсыз ауылдарға мен қона алмай,
Тау асып, барып жаттым Қарашатқа.

Қонаққа жоқ ел екен жайы, күйі,
Құрысын: қарын әйнегі, шымнан үйі.
Мейманға төбесімен тік тұратын
Қоскелді: жаңа болыс Баймен үйі.

Үй екен әр нәрсесі салтанатты,
Келіні - ас қылатын қолғанаты.
Баласы - біреуінен біреуі артық,
Әлікей жас мырзасы Керей атты (атлы).

Керейден сол бір нияз алдым теңге,
Тиын жоқ қара күреш онан өңге.
Құдайдың құдіретіне қарасаңшы,
Бел асып шығып кеттім дөңнен-дөңге.

Мәшһүрдің қараңыздар қызығына,
Бір түрлі жүрісінің бұзығына.
"Тәуекел, Тағала Алла, өзің бер!"- деп,
Жыланды барып қондым мұжығына.

Атқа - шөп, самаурын готов етті,
"Адам,- деп - талип ғалым сыйлап күтті.
Тік тұрды үй-ішімен теп-тегіс (тіпа-тегіс),
Құдайым күгпина алып рақым етті.

Мұжыққа болдық қонақ тіл білмеген,
Кәріп (ғарыб) бас тіршілікте не көрмеген?!
Құданың құдіретінің шеберлігі
Не білсін үйде жатып, жол жүрмеген?!

Жұма күн қонып шықтым Дауылбайдан,
Жүре алмай серке сойды жүрген жайдан.
Бәрінен ерте күдер үзген бір ел:
Қант, қаймақ, қара шай, сары майдан.

Шай іштім ертең келіп Жылқыбайдан,
Мезгілсіз жаман уақытта шықтым қайдан?!
Сүйіндік, айналайын, сенен кетіп,
Көже мен құтылмадым такты шайдан.

Онан соң барып қондым Сексенбайға,
Қандырды қос самаурын қойып шайға.
О дағы: "үш теңгең —деп нияз берді,
Қалған жоқ қарап тіпті босқа жайға.

Салғасын түзу жолға Тәңірім бізді,
Аяқ-қол, сегіз мүше, біреу көзді.
Баласы Баймен қажы - Бекмұхаммед,
Айтайын әңгіме қып онан сөзді.

Үйіне келіп түстім, уақыт - бесін,
Құдайым түгел (берсін) әр бір несін.
Куандық-Сүйіндіктің бір үйі екен,
Айтайын, жұрт біледі оның несін?!

Жібермей сол екі күн қонақ қылды,
Жайымды жүрген-тұрған сұрап білді.
"Тұрсаңыз Қараөткелде келіп түр!"- деп,
Бір ашке және үш теңге ақша берді.

Қайрадым сол арада жолдасымды,
Тапсырдым бір Құдайға мен басымды!
Айрылып ел-жұртымнан, болсам кәріп,
Құдайым көрер ме екен көз жасымды?!

Бауырсақ, қоңыр шолақ елемеген,
Жалғанда, ауыз байғұс, не жемеген?!
Құл болды, қош-аман бол, қайран жұртым,
Көтеріп көп назымды еркелеген.

Жақсыбай дұға қылдым - қажы орнына,
Жасырып кететұғын мен сорлы ма?!
Бір теңге баласынан болды ниғам,
Келмейді тамам Айтбай сөз формына!

Саһурат қонақ қылды ертіп келіп,
Ғылымның тәрбиесін о да біліп.
Бір теңге қырық тиын нияз қылып,
Жөнелтті керек-жарақ нәрсе беріп.

Қалтама ақша түсті сегіз теңге,
Жібердім мен көңілімді молдық кеңге.
Құданың құдіретіне сүйенген соң,
Бел асып күннен-күнге шықтым дөңге.

Күтінбей үйден жайсыз шыға қалдым,
Мұнымен Қараөткелге тура бардым.
Сапардың лауазымы қылайын деп,
Сол жерде керек-жарақ нәрсе алдым.

Қараөткел қаласында үш күн жаттым,
Әр жердің мен осындай дәмін таттым.
Жер - таға шегедей мұз боп қалып,
Атымды ақша беріп тағалаттым.

Тұтатса мерген білте, шақпақ шағып,
Бір Құдай оққағар бол, өзің қағып.
Періште, қағаз, сия қылма шығын,
Тұра алман мен аузымды тіпті бағып!

Шығып ек кешегі айда елімізден,
Мекен - жай, қоныс қылған жерімізден.
Хазіреттің ақ күмбезін зиарат қып,
Қол жайып бата алғалы пірімізден.

Еліміз Баянаула, Қызылтауда,
Төскейде мал жатады қалың қауда.
Аллаға тәуекел ғып шыға қалдық,
Тіпті үйде жатпайын деп денім сауда.

Ереймен, жүре бердік Есіл өтіп,
Тұсынан Күйгенжардың кесіп өтіп.
Жас сығыра бір қияға боп ман ласқыра,
Құдайым түзден ырзық несіп етіп.

Ел-жұртым, қатын-бала,- бәрі қалып,
Он "бесте" түсіп жолға, болып кәріп [ғаріп].
Үйде қашқан, табылып, нәрсем түзден,
Келемін мен құдіретке қайран қалып.

Мүсәпір жолаушымыз біздер ғаріп,
Келеміз ұзын жолда ашып, арып.
Жал үзіп, қара қоңға таянып ат,
Тана алмай, пақырлықты, мойынға алып.

Бейшара өңшең сүлтік жолдасымыз,
Жоқ болып көңіл аулар құрдасымыз.
Ілініп сұм жалғанның тұзағына,
Келеді тұтқындықта бір басымыз.

Шалдар - жетпіс, кемпірлер - алпыс жаста,
Түп-түгел малы біткен біздің қаста.
Ғазап лим деуіме бек лайықты,
Жазылулы күн бар екен жұмыр баста.

Жылым-қой, жетті жасым бір он "беске",
Енді oн "бестің" жоқтығы кірмейді еске.
Қатын-бала қамынан қашқандарды
Түзде үйір қылады екен мақау (фиске) пешка.

Қапаста сайрай алмай қызыл тілім,
Халық-жұрт, қадір білген, қалып елім.
Көңілімді күн-түн сайын жүдетеді.
Тұнжырлар томырықты қара жылым.

Жегенім зақым болып, ішкенім - зәр,
Ғаһұдым ныхли әр кез бермеді пар.
Тақады құсалықпен өлтіруге,
Қоршаған маңайымда көр менен кәр.

Ауаның (һуаның) ыстықтығы миды ашытып,
Келеді қамықтырып, жол жасытып.
Айдаған жер сібір қып мені Құдай,
Кемпір мен, ұзын жолда, шал тасытып.

Мен қашан бұл жылаудан уанамын,
Көз ашып, көріп кімді қуанамын?!
Өткізіп дер жасымды келемін мен,
Муасеусе салқын сопы, диуанамен.

Жолдасым, су қараңғы алған үйден,
Құтылар бар ма күнім мұндай күйден?!
Надандар түк білмейтін бар қасымда,
Отыз жыл оқып білмес әліп биден.

Тұрады қай жерімде ғақыл ме не?!
Қайғымен ертеңгі күн болады кеш.
Ақшасыз арзан ғана табылатын,
Іздесең, маңайымнан не түрлі кес.

Атандым Мәшһүр-Жүсіп мен жасымда,
Мұң мен зар толып жатыр бір басымда.
Татырлық бір тиынға біреуі жоқ,
Бұ жолғы жаныма ерген жолдасымда.

Бір құдай ықтиярсыз айдауменен,
Мен шықтым басты өлімге байлауменен.
Қолыма ойға алғанның түспей бірі
Келеді зығырланым қайнауменен.

Өзің сад түзу жолға, иа, Раббым хақ,
Келеміз несие болып не түрлі нақ.
Ащы су, сүті жоқ шай жүрек кесіп,
Күн ыстық, қанбай сусын, сағынып-ақ.

Түйе өркештен айырылып, аттар-жалдан,
Не пайда қалған үйде қанша малдан?
Шараба Тыһурадай көрінетін
Жан болса, бір жұтқызар сүт, саумалдан.

Қыл медет: әулиелер, ұстаз пірлер,
Зарығып, тарығарлық келді жерлер.
Келеді күнде бірі қылып қапа
Жолдас боп Сүйіндіктен шыққан ерлер.

Мәшһүрдің қасындағы ұмытты атын,
Зергер жоқ танитұғын зердің затын.
Шыққанда , бәрі де ермін деген жандар
Келеді ұзын та...қ, болып қатын.

Бір-Алтай, Қараөткелден ерді Аманқұл,
Кісі екен ақ пейілді, сірә, аман жол.
Алласы разы болсын әрқашан да,
Келеді бет қайтармай жалғыз-ақ сол.

Ат-арық, көңіл- жарық, жолымыз-шөл,
Сырт қарап қоңырайысты жолдастар төл.
Мәшһүрдің түсті есіне айдалада
Күндері болып өскен екі елге тел.

Әр істі тірілікте көрсін көзің,
Үйіңде отыра алмай шыққан өзің.
Түңіліп, мен жолдастан үздім күдер,
Иа, Құдай, жаратушы болыс өзің!

Білместік, көп кемшілік - бар ғой бізде,
Ауыздан, түзулік жоқ, шыққан сөзде.
Досқа-күлкі, дұшпанға таба қылып,
Құдай-ау, көз сүздірме жапан түзде!

Шатыр боп, қырық жамаулы баспана үйім,
Бұ жолда болып душар тозған киім.
Кемпір, шал екі аяқты, жолдас боп мал,
Айтты не, айтпады не,кетті күйім.

Хазіретке, бәрі де ұмыт, аман барсам,
Пірлерден денсаулықта фатиқа алсам!
Бұрынғы түсер едім мен қалпыма,
Айырылып мылқаулардан, сонда қалсам!

Жау болды бұл заманда ескі досың,
Құса боп бұл қайғыдан қанлар құстың!
Іс болды бұл сапар да, маған бір сын,
Құдай-ау, қолайсызды қайдан қостың?!

Жыртық тон, қырық жамаулы, ескі болды,
Бастадық төмен тартқан ішкі жолды.
Қой еті бір-бір ұшты көзімізден,
Бұл жолғы ырзық, несіп ешкі болды.

Душар боп жолымызға жоқ ел қойы,
Құрысын ешкі сойып, қылған тойы!
Темешті, Құлымбет пен кім көріпті,
Кең үйлі, кедей екен Нұра бойы.

Ешкіні Құлымбетте: Құлжан сойды,
Бейшара қайдан сойсын тауып қойды?!
Қойдан құны арзан деп қонағына
Байларға шайтан салған мұндай ойды.

Қарпықта: Құлымбеттің көрмен бетін,
Нұраның жағаламан енді шетін.
Құрысын елден бұрын ешкі хайуан,
Жегендей, қап-қара ғып, қасқыр етін.

Шөл, қоңыр жолыменен жүрдім қайдан?
Ат-тонын ала қашқан пейіл байдан.
Қанына жалғыз ешкі жазалымыз,
Отырған Ескенеде Аралбайдан.

Халықтан неден мұндай пейіл қашты?
Темеш пен Құлымбетте қарын ашты.
Зарығып жүдеп келе жатқан кезде,
Сайдалы-Жайылмада душарласты.

Сүлеймен Тұтқышұғлы екі қойды:
Бірін- түнде, біреуін күндіз сойды.
Кемпір-шал, жаман-жәутік қасымдағы
Кенеліп бейпіл асқа әбден тойды.

Ел болмас пейілге бай Сайдалыдай,
Тұр екен өзіне де беріп Құдай.
Мал шарқы аз, дастарқанға зор бай екен,
Төменгі Әлике мен Байдалыдай!

Тынығып бір-екі күн жаттық сонда,
Бір көрген сәулеміз боп осы жолда.
Бас салып бір тоқтыны сойды таңдап,
Баласы Жанбабаның Мәшік молда.

Атасу, Манақ сонда, Сарысу өттік,
Кім бар, кім жоқ үш суда, білмей кеттік.
Мұңлы, қулы, арқарлы Ақшидегі '
Әлиф жүк тамаға жаңа жеттік.

Арқарлы мен Қайнарда бар Мыңбұлақ,
Тамаға болып өттік аз күн қонақ.
Барсақ та қай ауылға бақыруда
Бірде арық, бірде семіз жазған лақ.

Наp жүгін, көтере алмас, айыр өркеш,
Мен жаздым көргенімді тіркес-тіркес.
Ақшиде Жақсылықтың ұлы Таймас,
Оңбаған жаздай от жеп, сойды, серкеш.

Бос жер жоқ, Сарыарқада ел қонбаған,
Құйғанмен, түпсіз ыдыс, бір толмаған.
"Кемпір ұлы-Көр ұлы"- деген бар-ды:
Жан екен оңбағанда, шын оңбаған!

Дөң асып неше күндер шықтық жалға,
Көп екен шоқынған жұрт хайуан малға.
Шабдардан шыққан күні келіп түстік,
Отырған Жиделіде Аташалға.

Тамаға кез келген соң құдай бастап,
Сөйледім бейпіл сөзді мен құлаштап.
Ыбырай, сұмырай, диуана- суаналар
Қарамай, озып кетті бізді тастап.

Тамадан бір төрт сабаз жолдас ерді,
Зарығып, тарыққанда, құдай берді.
Айдала-жазы жапан, бостан болды,
Сұрама онан соңғы жүрген жерді!

Өзіміздің иттердің көбі кетті,
Ит төлеуі кісіден түгел жетті.
Ер Танаштың баласы- Тама-Құлбек
Бірге жүріп он бес күн қызмет етті.

Арқаның ұмыт болды өзен-көлі,
Нұраның бойы тола құрысын елі!
Кез болып жақсы жолдас жапан түзде,
Жаннаттай жайлы болды Бетпақ шөлі.

Болған соң өзіңе сай жолдас ері,
Әр жерден қонақасы келді тірі.
Ешкі, лақты шұбыртып жолмен айдап,
Айт пен той, болды сауық, жүрген жері.

От-су жоқ, Бетпақ шөлі, мидай тақыр,
Елсізде ешкі сойып, астық бақыр.
Әр құдықтың басында бірін сойып,
Жейтін ауыз бар болса, дедік: "Шақыр!"

Самауырды қайнатып, бақыр асып,
Ойын, күлкі, сөзіміз қатты ұнасып. "
Сен же, мен же!"-тамаққа болдық дарқан,
Қазан алып жатақтан палау басып.

Жігіттер, жаманнан қаш, жаманнан қаш,
Жаманмен жолдас болсаң, ағарар шаш.
Он бес күн Тама жолдас болған соңғы
Дәуренім, бір жасаған, болды ғой жас!

Болғанда жолдас мұндай әуел баста,
Зарланбас едім, қалсам, тас қапаста.
Айырылдық жыласумен қош айтысып,
Асуы Қаратаудың Жамантаста.

Ырзамын келген мейман- он "бесіме",
Кездеспей қаңғып өттім теңдесіме.
Қоштасып төрт Тамадан айырылған күн,
Жалғыздық жамандығы түсті есіме.

Келгенді мен ойыма қашан бүктім?
Көзімнің арзан жасын бейпіл төктім.
"Шықтым,- деп,-елден кімді серік көріп?!
" Өзімді ел аулақта өзім сөктім.

Бірікпес, басын қосып, жез бенен мыс,
Жақсы-жаз, жаман адам - зымстан қыс.
Жолдас тап, жолдас тап та, жолға шыққын,
Таппасаң жолдас егер, көтіңді қыс!

Ер егіз, болса жалғыз, еңбек сегіз,
Сөйлесем, көрген жапам ұшан - теңіз!
Кісі деп ертіп елден шыққандарым,
Демесең, мүйізі жоқ, сиыр, өгіз.

Болдырдым арып текке тулай-тулай,
Жалғаннан өтесің ғой құлақ шулай!
Белгілеп, елден ертіп ап шыққаным,
Көрсоқыр су қараңғы, қуыс, қурай.

Мен тұрмын көріп олжа тоңбағанды,
Ұнатып жайсыз жерге қонбағанды.
Құдай-ау, әкеп қайдан қиыстырдың,
Әрқашан үйде-түзде оңбағанды?!

Бұхара, тан, каламын, барғаныма,
Өкіндім оки алмай қалғаныма!
Дүниеден құр алаңан мен барамын,
Жете алмай бұ жалғанда арманыма!

Барған соң жатсам не етті сонан шықпай,
Мен жүрмін әуре болып ғылым жұқпай!
Ғылымның апатына кез болдым ба,
Жастықпен [жаслықпен] жақсылардың сөзін ұқпай!

Бардырған әулиелер қоймай тартып,
Жасымда серт қылып ем, нәзір айтып.
Арқаны көрмей, білмей кетіп едім,
Несіне құр алақан келдім қайтып?!

Ойға алған жақсыларға ұшырасам кез,
Сөйлессем шер тарқатып, сол жүзбе-жүз!
Басынан кешкен білер, көрген білер,
Қанша айтсаң көрмегенге, нанбастай сөз!

Замандас қайда кетті жаста көрген,
Тигізген ақтан оғын болдық мерген!
Аяғым, айтшы сенде арман бар ма
Көшесін Бұхараның таптап жүрген?!

Алланың ақ жаратқан панасында,
Қазақтың туып, өсіп даласында.
Самарқанд, Бұхар, Ташкент — кездік бәрін,
Жиырма мен отыздың арасында.

Бүгін де келіп қалдык алпыс беске,
Сәске түс, бесін кетіп, қалдык кешке!
Қолыма қағаз бенен қалам алдым,
Кеткен күн, өткен өмір түсіп еске!

Бұйрықты түз несібе адамды айдар,
Барады күн-күн өтіп, жыл мен айлар.
Табылар барсаң қайда іздегенмен,
Фиіз абад, фітіх абадтай шәриф жайлар?!

Жастыңта сіз де, біз де көрдік, әне (әні),
Дариға, сондай жайлар енді, кәне (кәні)?!
Сасре саледе наурыздама той-тамаша,
Ғажап жай Бұхараның рикстаны.

Кәпір мен мұсылманның шекарасы,
Әдеплік (адаплік) барша пақыр бұқарасы.
Көрінер көз ұшынан сағымданып,
Әрік пен Масхыд қаллан мұнарасы.

Дүние-ақырет кызығы Бұхарада,
Оңдай жай саған қайда бұл арада?!
Бір өзінде он бес жан азан айтқан,
Жұма (жымга) күн әлгі айтқан мұнарада.

Әкірді (кішірі) Бүхараның — аһыл сәлік,
Күндізгі күннен жарың-шабтарик.
Хан алдына екі ғид, жұмада имам,
Мерекенде хазіреті Мианмәлік.

Күмбезі Мерғарабтың тұрған қатар,
Періште сипатлы жан сонда жатар!
Көкалдаш — айналасы толған базар,
Адамы көптігінен, басың қатар.

Көкалдашта ахон тұр Хитнархан,
Жеке қара медресе ол — Тұрсынжан.
Көзіңді, қарағанда, талдырады,
Зейнетлі қош медресе — Ғабдоллахан.

Тамаша көрген жанды таң калдырған,
Таңданып карағанда, көз талдырған.
Шаршы базар шахардың ортасынан
Атақты Ғабдолла хан там салдырған.

Басыңды ойлай берсең, катырады,
Түн ұйқысын көрмей таң атырады.
«Тым» деген бір магазин, толық дүкен,
Шаһи дүриа патшайы сатылады.

Көзіңдей арманда етіп пұлдың жоғы,
Ешбірін жоқтатпайды көңіл тоғы.
Өзіңде шиле (шел) болып тұрып қалған
Қу жарғақ Төлебайдың атқан оғы.

Ұшырайды көп пәлеге дүние жиған,
Болады мұнан халас нәпсі тыйған.
Басында дүйсенбі күн ат базары,
Аузында дарбазаның (даруазаныц) — хазірет Имам.

Медресе — мүфти, қазы, бәрі молда,
Ақ күміс ұстағаны алтын ділда.
Сенбі күн таңертеңгі зиаратқа,
Шайхы молда шат мұратхан жиып Алла.

Тамаша, таңғажайып әрбір жері,
Тарқайды барсаң соңда іштің шері!
Жойбарлық махалласы өңшең қожа,
Ғажап жай — Бұхараның үштен бірі!

Бұхара, қылсам сейіл базарына,
Ерлердіц болсам душар назарына.
Басында қолым жайып тұрсам барып,
Хазірет имам Казыхан мазарына!

Түбінде шынар ағаш екі соқыр,
Тапжылмай, қозғалмастан Дауам отыр.
Менде арман қалмас еді барып соған,
Сүйкенсем сиыр болып болған қотыр.

Басына, құшақтасам барып туын,
Әулие қатар жатқан буын-буын.
Гүл сурех Баһауалдин сейілінде,
Қант салған ішсем дүние хауыз суын!

Бәрі әулие, басында түрған туы,
Қалмастан барар сонда жасы-куы.
Ол күнде алаңдатып, әуре кылды,
Ғакылдың көзін шалып нәпсі буы.

Арман жоқ, көрсем барып тамашасын,
Басында әр мазардың оқып иасин!
Насихат, мадаңлардың сөзін естіп,
Ағызсам екі көздің қанды жасын!

Несіп боп, Бұхараның нанын татсам,
Бүк түсіп, бір хүжырада жалғыз жатсам.
Бұхара — қатқан нанын қорек (хорик) қылып
Армансыз болар едім аштан ңатсам!

Қадамжай — мешіт Махаке — жердің асты,
Ондай жай бұл жаһанда табылмас-ты!
Өң түгіл, түске кірмес мекен жайды,
Барған соң Тәңірім айдап, аяк, басты.

Білдік пе оның қадірін біз ол шақта,
Жүгіріп жүрді көңіл әрбір жаққа!
Айрылмай тіс, тырнақпен жабысар ек,
Кәнеки, бір көрінсе, осы уақта!

Серік болды Ғаділхан деген төре,
Барушы ек атасына сәлем бере.
Үстіне Мерғарабтың шығушы едік,
Жорабай қасапшының кызын көре.

Түн болса, көше бойы жаққан фонар,
Бихисап толып жатыр тамашалар.
Шахарда ат ұрғаны ғарышқа жетіп,
Жер жарып һу зікірімен диуаналар.

Оянып шошығандай тамам будан,
Жүгіріп жан қалмастан жас пен қудан.
Өтеді оң екіде карилыққа
Балалар құлын жастан сонда туған.

Оқыған Калам шариф қандай оны,
Сықылды түннің бәрі — қадір түні!
Бар ғұмырықа татиды қызықтығы
Маер-мазин шарифтің отыз күні.

Нануайлар айғай салып, деп:
«Ыстык, (ыслиғ) нан!»
Табылып бір көшеден мың түрлі жан.
Оқиды қош әуезбен кетіп һошы,

Жұма күн мешітлерде — «мышной-хуан».
Барған соң мен несіне келдім қайтып,
Сол жайда калсам не етті топырақ тартып?!
Жүз алтыда Сейітжан мүфти отыр,

Іркілместен саулатып дәріс айтып.
Тұрған жан сондай жайда болмайды тек,
«Бәрі әулие!» — деп сөйле, келтірмей шек.
Көз алдымда елестеп көрінеді

Қос медресе: Зіргіран, мырза Ұлықбек.
Қарайды көрген жандар мойнын соза,
Мас болып, ішкен жандай араң-боза.
Медресе — «Мырза Ұлықбек» медресесі,

Әулие шарапатлы Хамза қожа.
Алдынан шарт жүгініп алдыц сабақ,
Ашылды сонан соң-ақ біздің қабақ.
Төрт ауыз жүрерде айтқан насихаты —

Бізге азық, өмір бойы болды тамақ.
Адам жоқ ешбір осал онда тіпті,
«Ішпей мас, жемей тоқ» — боп, болдың күпті.
Дәріс айтқан пай астана шариф жайда,

Атаңты Сыражаддин ноғай мүфти (мүфті).
Алдына шарт жүгініп отырдың біз,
Сондықтан ерте шөкті, мінеки, тіз (тізе).
Көп шыққан хатымгерде өз алдынан

Шәкірті мыңнан аса бірнеше жүз.
Адамы Бұхараның — меруерт, маржан,
Жаманға қат, жаңсыға бәрі де арзан.
Аталған «Құдай дат» — деп,

Бұхарада Кіші жүз:
Тама, Табын — молда Қалжан.
Уа, дүние, жүріп сонда басқан іздер (ізлер),
Әр жайда кала берген жазған (иазган) сөздер.

Лашқа әңгімесін Мәшһүр шашты,
Жері жоқ болған, сірә, аяң асты!
Жалғыз тоннан жоқ баска лыпа үстінде,
Отырған леп, род да жалаңаш-ты.

Тоқтылық, тонауы жоң көрер көзге,
Бар жалғанды қолымен өлшеп, пішіп.
Қызметінде жүгірдік қүстай ұшып,
Бата берген аяумен мейірі түсіп.

Ерден назар, ұлпат тапқандықтан,
Алты алашқа атандың «Мәшһүр-Жүсіп».
Құс салған, аң аулаған, мылтық, атқан,
Хак, иадын айтқан құлдар (кыллар) түнде қатқан.

Басында әр төбенің мола болып,
Бәрі де біздей жан ғой солар жатқан!
Ащы менен тұщыны білер татқан,
Күнәға ғапыл пенде күнде батқан.

Бір тынышы жалғыз жанның бұ дүниеде
Дәріс оқып бір хұжырада жалғыз жатқан.
Ермегің еріктірмес кітап қолда,
Сол шығып маталғаның (мұталғаның) болсаң молда!

Молданың сабақ, алған бірі болып,
Дүниеден өтіп кетсең, жатып сонда!
Семейлік Фидахметті көзім көрді,
Бастас боп молда Ғали бірге жүрді.

Тоқбет қажы баласы Жағыпар сабаз
Мерғарабта көп тұрып, сол жайда өлді.
Тарқайтын жолыкңанда іштің шері,
Қалмапты замандастың бірде бірі.

Түбі — Уақ, хатымгерде Ғабдолуахид
Бұл күнде жалғыз-ак, сол — калған тірі.
Дүниенің ойға алмастан көбін, азын,
Құдайдың кім тауысар қысы-жазын?!

Оқысам мен әуел Бабайпәре түзде,
Сенбі күн ол ерте таң намазын!
Бір тас жер Бұхарадан мазар Шәріф,
Тарқаттың бір құмарды үш-төрт барып!

Меркалел кожа, кағба Лабар менен
Баршасын көріп қайттық шырқ айналып!
Өлуге, өлмесек те жүрдік таяу,
Ол күнде ойда бар ма бір жанды аяу?!

Қожа Жаһан әулие Ғыхдуанда
Жаз шыққан соң жағалап бардық жаяу.
Бір күні сондай күннің мыңға татыр,
Жастыңтың аркасында болдық батыр.

«Шәкірттің перуайы (первыйы)» деп аталған
Шайхы Ысқақ қалабади — о да жатыр.
Онда көп: ноғай, қазаң, сарт пен сауан,
Қайтқан жоқ бұ жалғаннан біздің тауан!

Қадамжай Ғалыхида бір зиарат,
Шайхы Жалал Мағзұм мен ахон Хауан.
Көргенді ғаңыл-естен таңдырыпты,
Төрт күмбезлі медресе қалдырыпты.

Түрікпен: Ниязғалы, өзі халфе,
Шаһардың ортасынан салдырыпты.
Түгендеп тауысамыз қай базарды,
Біле алмай, сасып қалдын не жазарды!

Кепхозы Диуанбегі қасындағы
Айтайын медресе Ерназарды.
Ол жайды барып көрген болмайды қор,
Бұрқырап жерден көкке атылған нұр.

Бір өзінде тап отыз медресе бар,
Медресе «Жағыфар қожа», тағы атағы зор.
«Хиябан көсгынд мыһтыр ғынбыр» — дейді,
«Беделбек, Диуанбегі әм бар!» — дейді.

«Көрхана, Ханаңаның есебі жоң,
Әрбірінде мың, миллион жан бар!» — дейді.
Байлык пен біз бармадың дәулет артып,
Оңыдык, құр қол жүріп, мехнат тартып.

Баска жайдың сопысы, молдасынан
Бұхараның иті мен есегі артың.
Тартқан жан әулиелер сонда барар,
Шың әулие қайта алмай, жатып қалар.

Көрмегенге сөзім жоқ, өкпе де жоқ,
Көрген жан: «Рас айтады, шың!» — деп, нанар.
Өткен күн, жүрген жерлер ойға түсіп,
«Барам — деп, тағы айналып», — көңіл көшіп.

Елтімес(естімес) дұғаңыздан кылған үміт:
Құрық — қол, бибзағит Мәшһүр-Жүсіп.
Пірлерден зат едіңіз тиген назар,
Алдың шақар болғанда, артық базар.

Қасиет кәріпліктен пайыз тауып,
Табиб болдың, дауасыз дертті жазар.
Арңаға кайта шықтық аяқ тайып,
Көлден шөлге ұшқандай қанат жайып.

«Бұхарай-Шәріфтің нанын тат!» — деп,
Уыз батаң берсейші бір қол жайып.
1911 жыл

Әулие өткен Абылай хан,
Заманында хан болды.
Жұрт устінде паң, болды,
Журген жері шаң, болды.

Қазаң пенен орысты,
Қалмаң пенен шуршітті
Бір өзіне ңаратып,
Ғаламга даңқын таратып:

«Абылай хан сөйтті!» — деп,
Соңғыларға заң болды.

Ай, жарандар, жарандар,
Маған да таман караңдар.
Бір сөзім бар, айтамын,
Айтамын да, қайтамын.

Бұ сөзімді аңдасаң,
Құлак, койып тыңдасаң,
Әулие өткен Абылай хан,
Заманында хан болды.

Жұрт үстінде паң болды,
Жүрген жері шаң болды.
Қазақ пенен орысты,
Қалмак пенен шүршітті

Бір өзіне каратып,
Ғаламға даңқын таратып:
«Абылай хан сөйтті!» — деп,
Соңғыларға заң болды.

Бұрынғыдай болмайды
Мұсылманның баласы.
Алды-артымды камады,
Кәпірдің салған қаласы.

Кәпірге қарап оқ атқан,
Мұсылманға жан тартқан,
Күнінде Кенесары болмаса,
Кәпірдің жұма күні тойы бар,

Шаңыртам деген ойы бар.
Өз жұртымның қызығы
Қызылжар мен Қоқандай.
Қайын жұртымның қымызығы

Шәуешек пенен Бүхардай.
Абылай, сен жас ұл едің,
Тұрымтайдай төре едің,
Түркістанда жүр едің,

Ақ сұңқар ңүстай түледің!
Тоятың сенің қанған соң,
Алыстан тоят іздедің.
Сүмбіл туар жылтиып,

Ат семіріп құнтиып.
Абылай сарттың найзасы
Кайың да болды, берік болды.
Атакемнің найзасы

Айтайын, айт дегеннен, ау, жарандар,
Кейін сал кеңесіңді, бозбалалар.
Айтамын Кенесары, Наурызбайды,
Бурдағы мойыныңды, кұлағың сал!

Жел болса, қамыс басы айда-сайда,
Жігітке бір өткен соқ, дәурен қайда?
Бұрдағы құрдай мойның, кұлағың сал,
Айтамын Кенесары, Наурызбайды.

Баласы Абылайдың Қасымым-ай,
Сүйегі өзге жұрттан асылым-ай!
Үш төре Абылайдың сарттан өлді,
Орыска қазақ түгіл басымым-ай!

Бауыры Алатаудың тал мен терек,
Мінгені Жеке батыр — Көкше серек.
Аттанды он төрт мың қол шеру тартып,
Басы екен Кенесары бір зеңбірек.

Кене ағам қосын тартып, Қырғыз барды,
Аз ауыл: «Қосшы (қошшы)» — деген қырғызды алды.
«Бәлемді оңдап тұрып кыранын!» — деп,
Қырғызға: «Жиылсын!» — деп, хабар салды.

Ілінер қара балық, жібек ауға,
Аттанды Кенесары Қырғыз жауға!
Болғанда бесінші күн қырғыз толды,
Қыбырлап кара құрттай Алатауға.

Кене ағам косын тартып, кырғыз барған,
Аз ауыл «Қосшы» деген кырғызды алған.
Кененің ішіп жатқан суын бұрып,
Қаңғырып Кене қолы шөлде қалған.

Кене ағам атысады жалғыз жатып,
Атының, шаба алмайды, мойны катып.
Астында ер Науанның Қызылауыз,
Ок үзді артқы аяғын бұлғаңдатып.

Кете ме қырғыз қырып азаматты?!
Астымда Кызылауыз оққа ұшты,
Бересің (бересін), таңсыр, бізге қандай атты?!

Өркеші жоқтүйедей, мойны құлаш,
Ап келді Кертайлаңты Үйсін Байзақ.
Кертайлақты ап келді:

Мін-дағы, жауға килік! — деп.
Кенеге тілеу болмады,
Қырғызды Құдай оңдады.
Арам каткыр, Кертайлақ,

Қызылауыз аттай болмады.
Наурызбай соғысуға ерінбеді:

Найзадан күннің көзі көрінбеді.
Қол оқпен қозы жауырын Бопы атады,
Мылтыкиен Құдайменде қиратады.
Соғыста өңге төре жүргенінде,

Шатырда жаман Көшек тек жатады.
Не күшті бұ дүниеде, Құдай күшті,
Алдымен Ержан төре қолға түсті.
Онан соң, Құдайменде мылтығы өшті,

Шатырға: «Ой, бауырым!» — деп, Науан түсті.
Кигенім көк сауыр етік, кызыл ұлтан,
Алдымен колға түскен Ержан сұлтан.
Оңңа ұшып Құдайменде қалғаннан соң,

Жайдаңтап жауға шапты Қаракұлпан.
Кигенім көк сауыр етік, қызыл ұлтан,
Оққа ұшып Құдайменде жатыр сұлтан.
Қырғызды екі жарып бөгеп тастап,

Сүйегін алып шықты Қаракұлпан.
Кенені осы жолы кара басты,
Кене мен қырғыз колы араласты.
Жеңерін жау қырғыздың білгеннен соң,

Наурызбай, Кенесары ақылдасты.
Наурызбай[дың] Кене ағаңа ақылдасқандай қып айтқаны:

Жеңері кырғыз-казак екіталай.
Ыңғайы жау кырғыздың жаман болды,
Кене аға, осы жолдан кайтсаң калай?
Кене ханның сөзі:

Жеңері қырғыз-қазақ екіталай.
Мен өлсем, бірді-екілі күшік бар ғой,
Науанжан, сен аманда кайтсаң калай?!
Наурызбай:

Бұ сөзді не деп айттың, таңсыр ханым?!
Жеріңде сенің өлген мен де өлейін,
Болып па сенен артың менің жаным?!
Кене ағам, сенен калып не боламын,

Қырғызды, айқай салсам, үш бөлемін!
Кегімді жалғыз қалып мен ала алман,
Жеріңде сенің өлген мен де өлемін!
Кене ханның сөзі:

Мен өлсем, артта калар тұяқ бар ғой,
Сен өлсең, кара шаңырақ иесіз ғой!
Наурызбай жүруші еді жаумен ойнап,
Кене жүрді он кісімен «Абылайлап!»

Ер Науанның астында Кертайлақ ат,
Ерін алып тастады, мінді жайдаң.
Кенеге тігілмеді торғын шатыр,
Топалақ тиген қойдай қазақ жатыр.

Басы екен Шұбыртпалы ер Ағыбай,
Құтылды есен-аман сексен батыр.
Қазақ бір қашты дабырлап,
Қырғыз бір қуды жабырлап.

Адыра калғыр Қараөткел,
Қазақтар қалды сабырлап.
Бауыры Алатаудың терек, тал-ды,
Қоқидын бойын өрлей қырғыз салды.

Ер Науан аты жүрмей отыр еді,
Жау қырғыз келдідағы қамап алды.
Ұстаған ер Науанды Үйсін дейді,
Жүрегі жау қыргыздың дүрсілдейді.

Қырғыздың «қазақ» деуге тілі келмейді,
«Қасақ» деп айтады.
Қатындары балаларын қарғап, ұрысқанда:
«Қасақ алғыр!» — деп қарғайды.

Сонда «Кімсің?» дегенде,
Наурызбай не дейді:
Сұрасаң арғы атамды, хан Абылай,
Атқаны Кене ағамның Күлдір, Мамай.

Ит қырғыз, танымасаң, танытайын,
Қызыңды қатын қылған мен — Наурызбай!
Тағай:
Наурызбай, ойың болса, ойла! — дейді,

Дәуренің бұрынғыдай қайда? — дейді.
Елшіге былтырғыда жіберіп ем,
Бауырым Жаманқара қайда? — дейді.
Наурызбай:

Батырың біздің елге барды, — дейді,
Аса ауыр қалың олжа алды, — дейді.
Еліңе тірі болса, келмес пе еді,
Ақтарылып шек-қарны қалды! — дейді.

Тағай:
Құдайым, айналайын, берді — дейді,
Байлауда енді Науан шірі! — дейді.
Айтасың өтіріктен, жаның шыққыр,

Сұрадым Ержаныңнан тірі! — дейді
Наурызбай:
Жігітке қару болмас садақтайын,
Ақ тұзын Абылайдың адақтайын.

Бүйрегін наркескенмен ойып алып,
Итіңді бақыртқанмын лақтайын.
Пр V
Тағай:

Батырым Жаманқара ерім күтпан,
Өлтірдің оны неге жүрек жұтқан?!
Кескенше басын қылыш, тілін тартпай,
Ит еді бұ кайдағы жүрек жұтқан?!

Наурызбай:
Қол оқпен козы жауырын қойып (куып) алдым,
Өгіздей жон терісін сойып алдым.
«Ханыма кырын карап сөйлейсің!» — деп,

Тағай:
Науанжан, сенің өзің төресің ғой,
Қырғызға «Абылайлап!» тиесің ғой.
Манабым Жаманқара сен өлтірсең,

Болыпсың сен де сондай, өлесің ғой!
Наурызбай:
Жүруші ем өз елімде мен жайыма,
Жігітке өлім деген уайым ба?

Ит кырғыз, әке десем, жібермейсің,
Болармын, өлсем, жакын Құдайыма.
Тағай:
Жігіттер, өлең баста, өнер баста,

Мереке күнде мұндай табылмас та.
Кескенше кесер басын, тіл тартпайды,
Кескілеп, Наурызбайды, итке таста!
Наурызбай:

Жағалай Қоқи бойын терек пен тал,
Құйғаным тегешіме тола аяқ бал.
Ит қырғыз, әке десем, жібермейсің,
Итіңе, маған десең, кескілеп сал!

Тағай:
Үйінен тамам қырғыз жылап шықты,
Ішінде бір сұрқылтай сынап шықты:

Қырғыз сөзі:
Құлағы арғымақтың ерек-серек,
Жапанға жалғыз біткен бір бәйтерек.
Бір туған елде жалғыз ер екенсің

Наурызбай, сенің өтің кімге керек?!
Наурызбай:
Бір салсам наркескенмен шығады миы,
Ит қырғыз, менің айтқан сөзіме ұйы.

Керегің өн бойымда өтім болса,
Қызыңның, өтімді ал да, көтіне қүй!
Жағалай Қоқи бойын терек, тал-ды,
Шақырып Құсбек итін жанына алды.

Қырғыздың өз қылышы өтпеген соң,
Науанның наркескенімен басын алды.
Ертістің арғы жағы — Тарбағатай,
Сөзімнің менің айтқан бәрі қате-ай!

Ерлерді (ердерді) бұрынғы өткен біз қозғадық,
Жамағат мына отырған, қылсақ бата-ай!
Сұрасаң арғы атамды Атығай-ды,
Кене мен өлец қылдым Наурызбайды.

Тілеген — менің атым, ақын, молда,
Науанды өлец қылып жұртқа жайды.
Абылайдың көкжалдары қырғызда өлген,
Сол өлген соң, дұшпандар жырқ-жырқ күлген.

Абылайдың көкжалдары өлгеннен соң,
Дін мұсылман быт-шыт боп жаман бүлген!

Дүр гауһардың данасы,
Үйсіздерге үй болған,
Бұл Арканың панасы.
Аңкағанға сусын боп,

Шаршағанға ат болған,
Дарияның аккан саласы.
Үшкеңгірде мекені,
Ұлытаудың даласы.

Кіші таудың саласы.
Көп тілеуін тілеген
Мұсылманның баласы.
Ата бір тегін сұрасаң,

Абылай ханның баласы —
Кенесары, Наурызбай.
Тұра алмай оның кеткені —
Бүл жақтағы казақтың

Ауызының аласы.
Абылай ұғлы Қасым-ды
Жасық, емес, асыл-ды.
Саржан атқа мінген соң,

Жасынан ойлап тастады (таслады).
Дұшпанның көңілі басылды,
Жалғыз өзі емес-ті,
Есенкелді қосылды.

Ұсталар алар қолына
Қышқаш пенен балғаны.
Кенесары, Наурызбай
Қырғыз бір болды арманы.

Іледен өтіп, хан кетті,
Өр Дулатңа барғалы.
Сол жақтағы қазақ пен
Қосылып барып алғалы.

Барып еді өр Дулат,
Барғанын қабыл алмады.
Асаулар үзді шідерді,
Сыйламай Дулат жіберді.

Сеніп келген халқынан
Хан Кене үзді күдерді.
Күздігүні болғанда
Қатуланды, касланды (қаттанды).

Хан қамалдан аттанды,
Қоласты калың шеңгелден,
«Қосшы» деген елді алды,
Қарақыстақ, Шөңгелден

Қалшасын ұстап байлады.
Хан болып халқын меңгерген,
Кем-кетікті теңгерген,
Сатуына Қалшаның

Тоғыз түйе арттырып,
Отаулатып қыз беріп,
Кисайған жағын түзеген.
Бұл уақытта Құдайым

Қоқаннан ауған көп
Дулат Қара ағаштай ел келген.
Мәмбет ұлы Байзак,
Балқожа, Медет ол келген:

Жоғарғыдан су ағар
Жүйесін тауып төменге.
Атса, мылтық өтпейді,
Асылдан сокқан беренге (перенге).

Дулатты сүйді хан Кене:
«Мен жолдаспын!» — дегенге.
Сұңқарлар жайды қанатты,
Жұртына салды санатты,

Қара ағаштай көп Дулат
Хан аузына қарапты.
Сегіз жүз кісі аттанып,
Шапты бір олжа болатты.

Аісу деген өзеннен,
Бұ сапарда Наурызбай.
Төрт камалды бір бұзып,
Жұртты аузына қаратты,

Қокиланып кырғыздың,
Қатыны мен қыздарын,
Қос-ңосңа бөліп таратты.
Дулаттың алған малына

Бір төлеңгіт бармады,
Олжа атын алмады.
«Қызыл тұмсық, болсын», — деп,
Ғақылмен аузын қандады,

Екіншіде аттанды,
Естіген Дулат қалмады,
Байзақ келді төменнен.
Көңілі бітті айқасып,

Кенесары төреңмен.
Телім дас болды олжаға
Наурызбай атты беренмен (перенмен).
Он екі мың кісі боп,

Бір күні қайта ел шапты,
Таудағы алты өзеннен.
Зеңбірегін асырды «Абылай аспас» кезеңнен.
Құлаң (ңаулаң) бір тарс бекінді,

Кенесары, Наурызбай,
Таудан асты дегеннен.
«Абылай аспас» асудан,
Асамын деп өрледі.

Асуды қырғыз бермеді.
Бес күнгеше атысты,
Қазақтың әлі келмеді.
Қарабалта, Суңызлың

Аңғарынан шаң асты.
Атынан әркім адасты.
Қырғыз, қазақ ат койды,
Бір кезеңге тгіласты.

«Абылай аспас» асудан
Асамын деп, аса алмай,
Көп қырғызды баса алмай,
Ерлер сонда бір састы.

Ұрыс қылды қырғызлар,
Төбеден атын ойнатып.
«Қызықсын, — деп, — асуға!»
Қазына төкті жайнатып.

Жалғыз жолға су кұйып,
Кар ерітіп, қайнатып.
«Абылай аспас» асудан «Асамын!» — деп өктеді.
Асуды тастап қырғыздар

Бас камын кылып кетпеді.
Ойдан атқан зеңбірек,
Тау басына жетпеді.
Сол уақытта болғанда,

Ыза болып хан Кене,
Келтірді екі түйені.
Шөгере салып түйені,
Зеңбірегін сүйеді.

Тұрғызып қойып атса да,
Сонда да тауға жетпеді.
Атасы өткен Абылай,
Тілеуді бергей бар Құдай,

Былтырдан алған басшысы
Шапырашты Бұғыбай.

Қорлық, болды-ау, бұ қалай?
Амал тапшы бұған-ай!
Былтырдан өзің келгеннен,
Елдің алдың жарлығын.

Құлдың жедің жабдығын,
Бір кезеңнен айдадың
Үш алаштың барлығын.
Жалғыз жолдан аса алмай,

Қырғызға беттей бата алмай,
Тау-тастың тарттың зарлығын.
Жалғыз жолдан аса алмай,
Қазақтың жолы байланды.

Бес күнгеше атысып,
Тауысып тұрмын хайламды.
Өліп кетсем, Бүғыбай,
Көңілімде арман кетпесін!

Осы бүгін күн батпай,
Тау басында қамалға
Бір тигізші найзамды!
Бұғыбай сонда сөйлейді,

Ағаңнан жауап алыңыз,
Ағаңыз рұқсат ол берсе,
Томағамды сыпырып,
Қамау да тасқа салыңыз!

Жауыңды шаншып беруге
Науанжан, келмес халіміз.
«Жол тап!» — деген сөзіңнен
Төгіле калмас арымыз.

Ер Наурызбай келіпті,
Алдына карсы Кененің:

Төрт қырлаған жебенің.
Ажал уақыты болғанда,
Қорғаны болмас көбенің.
Рүқсат берсең, Кенеке,

Тау басында қырғызға
Барайын соған деп едім!
Ертіп келген касымда,
Бұғы басшы ер! — дейді.

Бір мұратқа жетейін!
Былтырғы қылған қырғыздың
Зорлығын бүгін өтейін!
Екі-үш жүз кісі көбірек,

Онша ер алып не етейін?!
Аз кісіге жақсы екен Алатаудың саласы.
Қиын жерде жолдасқа Сүйіклі еді, қарашы!
Көп кісі каптай шабуға

Арқаның бар ма жазық даласы?!
Отыз шама кісімен Барғым менің келеді.
Қысылған жерде әркімге Аруақ та болсын панасы!
Таң қалады Кене хан

Ер Науанның сөзіне.
Бұл арада Науандай,
Қайырымды жан көрінбес көзіне. Қайтармады бұл бетін,
Рұқсат берді еріне.

Іріктеп алды манатты,
Қауырсынды, канатты.
Таңдап алды Наурызбай Тастан қайтпас болатты.
Тамам колдың бектері,

Бұғыбай басшы алдында.
Жол қиынын көрген соң,
Қамалдағы кырғыздың
Алла оңдаса, осы жол,

Жан жазасын бергелі
Отыз касқа жөнелді.
Отыз жігіт жөнелді
Наурызбайдың соңынан.

Бұл сапарда Науанның
Жұлдызы туды оңынан.
Жаз жайлауы — Сардала,
Қыс қыстауы — Қарғалы.

Кене хан рұқсат берген соң,
Наурызбай төре жөнелді.
Отыз жігіт соңында,
Тау басында жиылған,

Көп қамалға барғалы.
Наурызбай төре кеткен соң,
Төменде қалған қалың қол
Тұра алмады-ау ерігіп,

Басын қосты бірігіп.
Бастырмайды тау мен тас
Жарлыда бар шегене.
Байзақ датқа (датхуа) түсінді

Бұ жауаптын, тегіне.
Хан қасынан жылысып,
Жетіп барды көбіне.
Ер Байзақтың караңыз,

Қарап тұрып өлмелік,
Намысты қолдан бермелік,
Теп-тегіс түсе калыңыз,
Ер басына бір-бір тас,

Түсіп бір жерден алыңыз!
Қамалып босқа тұрғанша,
Сөйтіп бір жолды салыңыз!
Ойда тұрған хан Кене

Жаңадан жолды салғай[сың]!
Сонда тұрып хан Кене
Көбін жиып сөйлейді,
Сөйлегенде, не дейді:

Қара ағаштай көп қырғыз
Бірсыпыра болдың, карашы!
Ойда — Қоқан, қырда — орыс,
Хакім болған қаласы.

Алдырғаны дұшпанға
Аузы жұрттың аласы.
Кімнен таяқ жегендей,
Бір ауызға караса,

Қайрат қосса жебеге.
Ер басына аяктай,
Тас аударса, бұ тауды,
Жол салмасқа немене?!

Мұны айтқанда ер Байзақ
Аттан түсіп барды да,
Жерден бір тас көтерді.
Байзақ аттан түскен соң,

Төгіле қалды-ау арымыз.
Алмасақ, та таудан тас,
Аттан түстік бәріміз.
Сол арада қарасақ

Тау басында шу шықты,
Мұнара болып бу шықты,
Будақтап мылтық түтіні,
Қолында жасыл ту шықты.

Отыз көкжал бөрімен
Наурызбай төре бұл шықты.
Жау — жоғары, біз — төмен,
Жеткен екен камалға.

Наурызбай сынды сұр берен,
Мінген аты көк дөнен.
Қарқарадай ат астында,
Жауға барып кірісті.

Күн шығыс жақ шетінен,
Қамалға кірді көлденең.
Кене хан соны көрген соң,
Қалмады сабыр қарары.

Жауға қиын барары,
Жаны ңайтіп шыдасын?!
Түгеген мылтық, ішінде,
Көзінің кірді жанары.

Жанган оттай бұрқылдап,
Көк дөнен ат астында,
Ақ орамал басында,
Ор қояндай бұлтылдап,

Жарң-жұрқ етіп күнменен
Найзаның ұшы жылтылдап.
Наурызбай кірді камалға
Күншығыс жаудың шетінен.

Шыдай алмай Кене хан
Ат койды таудың бетіне.
Биіклігі сонша бар,
Шөке атым (аттам) жер бармай-ақ,

Сыпырылып калып барады,
Көкбурыл аттың көтінен.
Кене ханның арманы
Қыргызды таудан асырып,

Құмбелден жатпаң жай алып,
Не жаны қалсын Кененің
Наурызбайдан аянып?!
Еріне көзін салмады,

Тарта берді шылбырын,
Қылышын тасқа таянып.
Қайтпасын ханның білген соң,
Тұс-тұсынан ат қойдық.

Түсініп қазақ оянып,
Наурызбай шықты қамалдан,
Найзасы қанға боялып!
Төрелер кетті алдында,

Артында қалған көп қазақ
Несіне тұрсын аянып?!
Құйылысты сайдың ішіне,
Қырғыздың неше қырандары,

Қамалда тұрып аттары,
Неше батыр өздері.
Қол толды таудың тасына,
Барғалы жаудың қасына,

Екі мың кісі аттанып,
Шықты бір таудың басына.
Ханның туын көрген соң,
Қоқиласып, шуласып,

Қырғыздың қатыны мен қыздары.
Сол арада хан Кене
Қырық, арқанды жалғады,
Тартып алды арбаны.

Зеңбірегін бір атты,
Көп қамалды бұзғалы.
Зеңбірегін алған соң,
Арқанменен сүйретіп.

Халқына ғақыл үйретіп,
Қатар да қойып бір атты
Тауды, тасты күңірентіп.
Шамға жақтың шырақты,

Жаңындатып (иаңындатып) жырақты.
Қожабай мерген ер екен,
Қамалдан малды құлатты.
Мылтығын тастап тау-тасқа

Қырғыздың қашты мергені.
«Абылайлап!» ат қойып,
Қазақтың қаптап келгені.
Он екі шамғал, жүз мылтық,

Жүз қаралы мергені.
Алтын жатса, алмады,
Олжаға көзін салмады.
«Абылай аспас» асуды

Асамын! — деп, өктеді.
Наурызбайдың ірілігін Қырғыз, қазақ сөкпеді.
Қырғыздан мерген жүгірді,
Алдынан мылтық, төккелі.

Қатар қоныш арбаны
Төтесінен бір атты.
Олжабай мерген ұшырып,
Қамалдан малды құлатты.

Зеңбіректі қарсы қойды,
[Абылай!] — десіп, ат қойды,
Екі мың шамғал, жүз мылтық
Бәрін қырды мергеннің!

Қамалға кіріп хан кетті,
Наурызбайды көргелі.
Таудың тердік шиесін,
Иад қылды әркім иесін.

Қамалға барып көрді хан,
Шыққан екен Наурызбай,
Елу шамалы жылқы алып,
Жетпіс шамалы түйесін

Қыргызға қылып кесірді.
Бергізгенде олжа қып,
Домаланған кара көз
Қыз, келіншек жесірді.

Қамалда жүрген Наурызбай
Хан Кенені көрген соң,
Бүгежектеп жүрген ер
Еркінше шауып көсілді.

Қолына жасыл ту алып,
Аң білегін сыбанып.
Бозбалаға сөйлескен
Ағасын көріп қуанып.

Кенекем дүкен құрғаны.
Батырлардың келіспес,
Майданға кірмей тұрғаны.
Кенекем келді біз үшін

«Жақсылар, — деп, — сіз үшін!»
Аяңбай бүгін іс көрсет,
Таманың батыр Құрманы!
Бүгін бізге жар болғай (иар) болғай

Бабамыз өткен Абылай!
Арғыннан шыққан кос жігіт,
Табыннан шыққан Бұхарбай,
Дулаттан озган Меңдібай (Өңдібай),

Шәкір мен Жәуке, Төлебай,
Шұбыртпалы Ағыбай,
Төртуылдан — Жанайдар,
Қарауылдан — Кенжетай.

Ойран салдың бозбала
Ала бір таудың бетінде.
Мұнда қылмай кайратты
Қоска барып өкінбе!

Істерің (ишларың) жақсы бозбала,
Ұстатармын қырғыздан
Қос-қос қара жетімді!
Жан аянба камалда

Он екі шамгал, жүз мылтың —
Кенекем келген секілді.
Кенекем келіп қосылса,
Кім тұрар соның бетінде?!

Қылды бір жауға өкімді,
Ат тұяғын шаң кылдык.
Алатаудың дарасын,
Төрелер түзде жад (иад) еткен

Хан Абылай бабасын.
Мылтың оғы от алмас,
Құлақтары түтанбай.
Ақ кіреуке, берік сауыт

Мылтыққа тұрар төтепке,
Шығыршығы жұқармай,
Аянбай бүгін қимылда
Табынның есіл Бұхарбай!

Жаман жігіт тұрады
Жауды көрсе жалтаңтап,
Көлге қонған құтандай.
«Абылай аспас» асудан

Аса барып, ел шапты.
Қоқилатып айдады.
Қырғыздың қатын-баласын.
«Ел болалың!» — дегенде,

Бергендей еді бар малын.
Бітіре алмай төре жүр,
Көңіліндегі арманын.
Ол малын ел қайтарып,

Және шауып ел алды,
Ақсудың бұзып қорғапын.
Және шауып ел алдық
Ақсудың салған қаласын.

Шауып алды сол жолда
Аспара (Есңара) мен Меркені.
Билеп бір тұрған ұлығы
Мәмедәлі деген сарт екен.

Ауызға кіріп сөз болған,
Ақауыз деген аргымаң,
Сол Мәмедәлі берген ат еді,
Белгілі бұрын кент еді.

Сарттың бір салған қаласы,
Екі жүз үйдің мекені,
Ақсудың аяқ саласы.
Қоқанды сол алды ғой

Имам батыр ағасы.
Мұны есітіп хан Кене,
Екі жүз кісі Ержанды
Басшы ғып соған жіберді.

Дабылы кеткен Кененің
Әубан мен Сыбанға.
Мұнан үріккен көп қырғыз
Қайта барып қамалды

Судың басы Дауанға.
Ергенде кол, сыймайды
Алатаудың бауырына.
Дулатты соған айдады.

Өшіккен қырғыз жауына,
Он мың кісі аттанып,
Кекіліктің тауына,
Мұнарамен шаң болды

Қызылсу, Самса саласы.
Ол сапарда қазақтың
Қабыл болды тәубесі (тобасы).
Қол алдында жүргенде,

Кәрібоз деген бір қырғыз —
Ер Қанайдың баласы.
Дулат осы бөлініп кеткеннен соң,
Астыртын қырғызға үндес болып,

Кене ханға қиянат қыла бастады.
Осы қамалды бұзғанына қанағат қылмай,
Енді соқынан қалмай қуа бергені...
Кәрібоздың елшілікке келіп,

Наурызбайға айтқан сөздері:
Кәрібоз сонда сөйлейді,
Сөйлегенде, не дейді?

Не жазығым бар еді,
Кенесары ханыңа?!
Бітті деп көңіл қылмадың,
Қырғыздағы арыңа.

Алмаған арың калды ма,
Қырғыздан сенің тағы да?!
Қосшыны шаптың шулатып,
Қарағаштай шөңгірден

Қалшасын ұстап, байладың.
Хан болып, халқын меңгерген
Сатуына қалшаның
Тоғыз түйе арттырып,

Отаулап қызды бергені.
Атаң Абылайдың тұсында
Бар ма еді қалыңсыз
Саған қыз бергені?!

«Абылай аспас» асудан
Аса келіп, ел шаптың.
Туыңды тігіп Құмбелден,
Қыстай шауып елімді,

Баламды салдың тілімге.
Босатып қойдың, бостырып,
Ата мекен жерімді.
Жаманқарамды өлтіріп,

Бір сындырдың белімді!
Бұрынғы-соңғы үлықтың
Салған бір жолы бар ма еді,
Елшіге берген өлімді?!

Қоқанда жатқан қорқытып,
Аттарын (атларын) алдың бегімнің.
Тіріме қылсаң, аз ба еді,
Өлігім саған не қылды?

Атаңның хақы бар ма еді,
Енеңнің ақы бар ма еді
Есқожа, Қанай көрінде?!
«Бұған ашу бассын!» — деп,

Елімді саған тастадым.
«Олжа қылып жатсын!» — деп,
Жерімді саған тастадым.
Бқ да алғаның емес пе?!

Жалғыз да, жалғыз ат мініп,
Қорғалап тауға босқаным!
Білмеймісің, Наурызбай,
Мейманаңның асқанын?!

Құдайыңның тосқанын,
Жанқарамды өлтірдің,
Суырып алып [дене]сін.
Сол әкенің басына

Тірсегінен асқаның!
Не себептен, хан Кене,
Қырғызға мұнша өшіккен?
Ақ қалпақты қырғыздан,

Қазаққа жазған несіптен,
Ат мініп, жарақ асынған
Бізді аяма, төрелер,
Есіркесең болмай ма,

Жолыңда жатқан бесікті?!
Балалы арқар баурайды,
Баласыз арқар маңырайды.
Мейірімсіз мұнша болғанша

Не шүршіт пен, не қалмақ
Бірі де болсаң, болмай ма?!
Кәрібоздың бұл сөзіне пар келетұғын сөз жоқ.

Қонысын орыс алған соң,
Кенекем кеткен жерінен.
Бауыры суып ол жерден,
Қарашы болған елінен.

Он екі кісі бас қылып,
Жеке батырымды жібердім.
Қоқидың шалқан көлінен,
Екі жыл жатты пенде болып,

Жанғараш, Жантай бегіңнен!
Ауылым баса қонған соң,
Әзер алдым өлімнен!
Жанқараңды өлтірдім,

Өзіңнің қылған кегіңнен.
Кім таласар, жігіттер,
Құдайдың берген бағына?!
Әркім шыққан табына,

Қанайыңды мен сенің.
Атаң аңы бар ма еді,
Менің Сыпатай, Андасымның тамында?!
Білмейсің, Кәрібоз,

Мойныңдағы жазаңды?!
Құл болмасаң Құдайға,
Кенекем алар мазаңды?
Міндетін ханның алайын

Екі саба арақты Жанғараш пен Жантайың
Артып келсін ант етіп,
Тіліп қайтсын сабаңды!
Қайтыс қылсын Кенекем

Қатын менен балаңды.
Арағыңды коймасаң,
Наурызбай берер жазаңды!
Кәрібоздың сөзі:

Айтарсың, төре, сөзіңді.
Асқар тауға, Наурызбай,
Мінгіз-ай берме өзіңді!
Алтын жағаң ңисайса,

Бір күн қырғыз ояр көзіңді!
Атаң сенің Абылай,
Он сан жатқан Орта жүз,
Ұйтқысын өзің шайқадың!

Қанды көйлек елің-ді,
Кіші жүзге сыя алмай,
Тастай қаштың жеріңді.
Төлегенұлы Жанғабыл

Тоқсан кісіңді өлтіріп,
Бітеу сойып басыңды.
Қоқанға берді тіріңді.
Басың кетер панадан,

Жаның кетер танадан.
Тіпті үміт қылмаймын
Қолыңдағы, Наурызбай,
Қатын менен баладан.

Атаң сенің Қасым хан,
Қан шеңгелдеп туыпты
Туғаныңда анадан.
«Салтыма тарттым!» — десейші,

Солайша десең, нанамын.
Ержан кеткен түн қатып,
Қалың жаудың шетінен.
Хан баршаға жіберген

Қудырып, дамыл таптырмай.
Қашқан жаудың көтінен
Жасанған жауға жолығып,
Мінген бір аты зорығып,

Қолға түскен сыңылды
Екпіндеп барған бетімен.

Кешегі мінген бәйгекөк
Бүгін мойыны талыпты.
Уаллағылым Кенеке,
Ержан да қолды болыпты,

Бізді жоқтап көзінен,
Ержан жасын төкпесін!
Пенде болып Қырғызға
Ердің көңілі шөкпесін!

«Батырды ұстап алдық,!» — деп,
«Байлауға мықтап алдың!» — деп,
Қырғызға дабыл кетпесін!
Ержан батыр аңсызда

Жолығыпты аранға.
Ағасы кетсе, артында
Інінің күні ңараң-ды.
Ержан жауға түскенде,

Біздің мұнда, тақсыр хан,
Тұрмағымыз арам-ды!
Маған жауап беріңіз,
Екі-үш жүз кісі бөліңіз.

Ержан үшін жан кешіп,
Бір қайратты бастайын,
Тілеулес болып турыңыз!
Үш жерден қаптап шабайын,

Асуына шығармай,
Айырып алып калайын!
Қан кұстырып келейін,
Саңау қырғыз талайын.

Кене хан жауап бермеді,
Науанның көңілін көрмеді:

Ат пенен ердің өнері.
Толды бір қолға сыңысып,
Қызылсу, Самса кенері.
Қырғыздан кірді майданға:

Байзақ, датқа (дадхуан) сөйлейді,
Сөйлегенде, не дейді:

Қолға толды арасы.
Қара ағаштай көп Дулат
Ханға болдың карашы.
Қысылған жерде әркімге

Аруаң бір болсын панасы.
Жемит болған дұшпанға
Алаш байдың баласы

Кімнен таяқ жегендей,
Бір ауызға қараса,
Біздің қазақ баласы?!
Біреуің атқа мініңдер

Бедерге жауап беріңдер!
Олардың бізден артық па
Атасы менен анасы?!
Таусылдың ба Мәмбеттің

Найза ұстаған баласы?!
Қайғыға толды бұ жолда
Қазақтардың койыны.
Батырлардың майданда

Қызбас болды ойыны.
Ер Байзақтың сөзіне
Еш адам басын көтермей,
Төмен де түсті мойыны.

Қырғыздың қолы жиылды,
Әр жерлерден кұралып.
Қыстай мінген қазақы ат
Баса алмай жатыр аяғын,

Қып-қызыл тастан тұралап.
Майданға Бедер кірген соң,

Шыдамады Наурызбай
Түрегелді-ау (түра келді-ау) орнынан!
Шыбықтай белі бұралып,
Камзол ішік үстінде

Бауын үзіп белсеніп,
Ақауызын мінді де,
Түсті бір таудан теңселіп.
Сол арада Наурызбай

Жігіттерін қайрайды,
Ғайбат бірлан (айбатпенен) ісі жоқ,
Бұлбұл құстай сайрайды:

Қайтпас-ты бастан бағымыз.
«Жау қарасын көргенде,
Ойыңнан шығар, — деуші едім,

Қара ағаштай көп қырғыз,
Қику сал да, дабыл қақ,
Атын қой да, өзін шап,
Қатты тарт та, көздеп ат.

Майданға кірер күн бүгін
Бүгін жаннан кешіңлер,
Кебінді қолдан пішіңдер,
Әркайсың оннан шаншыңдар!

Артықша туған ерлерім,
Іс көрсетер күн бүгін!
Таудың басы қарлы тұман,
Қырғыздарға бермей аман,

Бүгін болсын ақыр заман!
Жанымдағы арыстандарым,
Жаннан кешер күн бүгін!
Жанымда жүрген шерлерім,

Күміс қылыш, белдерім,
«Осындай жерде керек!» — деп,

Солайша айтып Наурызбай
Тартып-тартып жіберді,
Ақауыз атты жамбасқа (жанбаска),
Қолын бір сілтеп суырды.

Тұрсынбай берген алмасқа.
Артына көзін салмады
Үйде бір қалған мал басқа!
Шыға шапты Наурызбай

Бұлдырықтай зырқырап.
Бедер шықты қасқа атпен
Қояндай шаңы бүркырап.
Хан қасынан ұмтылды

Меңдібай, Дулат, Ағыбай,
Шәкір мен Жәуке, Төлебай,
Арғыннан шыққан қос жігіт,
Табыннан іныққан Бұхарбай.

Төртуылдан — Жанайдар,
Қарауылдан — Кенжетай, —
Он бір жігіт жөнелді,
Наурызбайдың соңынан.

Сол сапарда Наурыздың
Жұлдызы туды оңынан.
Сол уақыттар болғанда,
Бедер де сонда сөйлейді,

Ғаңылың асқан данасың!
Алдыңда айдап, шулаттың,
Қырғыздың қатын-баласын!
Ер деуші еді Наурызбай,

Бірің де келсең, болмай ма
Иттеріңді шұбыртып,
Төрем, қайда барасың?!
Артына қарап Наурызбай

Ерлеріне сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Келдіңіз бе, бәріңіз?!
Біздің бүгін кеудеден
Шықпақ бір болса жанымыз,
Келгенменен, ерлерім,

Қорғауға келмес халіңіз!
Құдай берсе абиыр,
Түсірген атты алыңыз.
Жазым болсам бұл жерде,

Сүйегіме шабыңыз!
Бедер айтты бір сөзді,
Төгіле қалды-ау арымыз!
Сөзге сынық болмайын,

Ерлерім, кейін қалыңыз!
Сол уақыттар болғанда,
Бұрқ-сарқ етіп айқасты,
Батырлар күшін байқасты.

Төренің асты хайласы,
Қайраттың (ғайраттың) тиді пайдасы.
Айңасып калған мезгілде
Шолтақдап Бедер мырзасы,

Аспанға ұшты найзасы.
Бедер келіп жолыққан Кекіліктің тауынан.
Наурызбай келіп жолыққан
Қызылсу, Самса баурынан.

Айқасканда екеуі,
Бедер мырза жығылды
Күрең қасқа аттың сауырынан.
Мұнарамен шаң болды

Шу мен Таудың жағасы.
Төрелердің жар (иар) болды-ау
Хан Абылай бабасы!
Бедер аттан үшқанда:

Үш алаштың баласы.
Аузы жетті тілектен,
Найзасы тиді білектен.
Шанышқан екен Бедерді

Наурызбай төре жүректен.
Сыртынан шығып темірін
Суыра алмады-ау жақсылар
Қанменен қатты-ау жібектен.

Әр тараптан кырғыздар (кырғызлар),
Қоқиласып ат койды,
Үміті (мидді) болып сүйектен.
Жалғыз шапты Наурызбай

Жауға карсы енуге.
Шауып барып Бұхарбай
Өткізіп алды шылбырын
Ер Бедердің беліне.

Ордалы құлан серкелі
Малақай қылар үйегін,
Үш ай тоқсан болғанда,
Шаруа шешер күйегін.

Түсіріп төре кеткен соң,
Бұхар батыр ап кетті
Ер Бедердің сүйегін.
Қарасайшы Кұдайдың

Бұларға берген бақтарын:
«Бермейміз!» — деп артынан
Қыргыздың қаптай шапқанын.
Араласып соғысып,

Бұхарбай батыр ап келді
Артында қалған аттарын.
Алып келіп оларды
Хан Кенеге тартқанын!

Ер Бедердің артынан
Олжа болат баласы
Ораз кірді майданға.
Бастан ауған бағы бар,

Карайып тұрған ханы бар,
Шығайын деп тұрған жаны бар,
Жаны қайтіп шыдасын
Наурызбайдың қосында

Некелеп (некахлап) алған жары бар.
Ораз шапты ар жақтан,
Наурызбай шапты бер жақтан.
Айқасқанда екеуі

Ораз мырза жығылды.
Телқоқыр аттың сол жақтан,
Бір себептен Ағыбай
Қарайған екен қанына

Жеткен екен төпелеп,
Наурызбайдың жанына!
Түсіріп төре кеткен соң,
Шауып барып Ағыбай

Оразды алды көтеріп,
Телкоңыр аттың жалына.
Қокилай келген кырғызға
Бермей кетті тағы да.

Қазір оған қарап тұр
Наурызбайдың жебесі (жұмысы)
Тасып, киімге сыймайды
Хан Кененің денесі.

Қарала атты бір қырғыз
Тағы да кірді майданға.
«Мынау кім?» — деп сұрасаң,
Жанқараштың інісі.

Інісінің бір ісі
Қыстай шауып жол қылды
Қызылсу, Самса жиегін.
Наурызбай төре ағытты

Ерлігінің тиегін.
Түсіріп төре кеткен соң,
Жаңын жерде қырғыздар
Алып бір қалды сүйегін.

Шапқан сайын Акауыз,
Жерді таптап, өктеді,
Қырғыз, қазақ ерлігін
Наурызбайдың— сөкпеді.

Екі мың кісі қырғыздан
Өзен жолын өрледі,
Жаяу мерген төккелі.
Оны көріп Кене хан

Иек қақты нөкерге
Арбадан арыс көтерді,
Шымғалды (шымғалны) қойды катарға
Жиылған көпке атарға.

Зеңбірекке оң берді,
Құлағына от берді,
Зеңбіректің аузына
Селдір сирек топ келді.

Зеңбіректің аузы ауып,
Қолдың болды көтінен.
Сегіз кісі ұшырды
Селдір сирек шетінен.

Бір боз атты ұшырды
Қырғыздың арғы бетінен.
Сол арада қырғыздар
Ойран болып бүлінді.

Қасында тұрған Наурызбай
Сұққардай соғып ілінді,
Және оқтап атқанда,
Ұрмай, соқпай зеңбірек

Ортасынан бөлінді.
Қырғыз қашты алақтап,
Наурызбай кетті шабаңтап.
Бір тозаңның астынан

Тоғыз атты ап келді
Меңдібай, Дулат: Ағыбай.
Бір тозаңның астынан
Он екі атты ап келді:

Шәкір мен Жәуке, Төлебай.
Бәрі келіп қосылды
Қызылсудың беліне.
Көңілі бітті Науанның

Тұз татырған еріне.
Шыға шапты Наурызбай,
Екі мың қырғыз айналып (айланып),
Мерген төккен жеріне.

Он сегіз мерген бір жерде
Білте шекіп жатқаны.
Жалғыз барған төрені
Тегісінен атқаны.

Шара бар ма Құдайдың
Бұл сапарда қаққаны.
Қой боғындай қорғасын
Ажалы жоқтан таппады.

Мылтығын тастап, тау-тасқа
Қайта қашты мергені.
Мергеннің атын бермеді,
Араға түсіп кернеді.

Біреуін шаншып түсіріп,
Екеуін шаншып, өлтіріп,
Бес мергенді тірі айдап,
Сегіз мылтық өңгеріп,

Қызысудың жарында
Найзасын тұрды таянып.
Ханды қара баспаса,
Барса не етті сол жолда

Қалың қолдан оянып.
Күн батқанша атысып,
Мерекеге батысып,
Акауыз ат оққа ұшты,

Қызылсу, Самса боданның
Аңғарынан шақ асты.
Атынан әркім адасты
Болған қырсық, міне, осы,

Қырғыз, қазақ екі жар
Наурызбайға таласты.
Қазақ аз да, қырғыз көп,
Ортаға алып қамасты.

Наурызбайға түйіліп,
Үсті-үстіне үйіліп,
Аттарын баска сабасты.
Қияда жүрген Бұхарбай

Көре сала төрені
Жандамалап жанасты,
Шауып келіп Бұхарбай
Ерінің мінді артына

Үзеңгісін шығарды,
Қиын жерден елбесіп,
Төреге шықты мінгесіп,
Қырғыз жетті алысып,

Айғайлап, сүрен салысып.
Ағыбай сыртын айналды,
Құтқармаққа ойланды.
Наурызбай мен Бұхарбай

Салар еді ойранды.
Мінгесулі бір атқа
Бұлардың қолы байланды.
Басшыны жетіп дендеді,

Қорғауға әлі келмеді.
Алдыңғы келген кырғызды
Ағыбай шаншып кернеді.
Және қайта ұмтылды,

Төрені жауға бермеді.
Шәкір шапты бұл жақтан
Дулат: Ңабан, Меңдібай
О да келді бір жақтан.

Жәуке менен Төлебай
Кертайлак, атты ап келді.
Мініп алды Наурызбай
Көлденеңдеп тұрысты.

Сегіз жігіт бас қосып,
Су бойында ұрысты.
Тоқта[та] алмай көп жауды
Белеңге ойнап шығысты.

Шубыртпалы: Ағыбай
Талайды шанышты жүректен.
Итшілесіп, сілкісіп,
Қорғап шықты төрені.

Қиын жерде түбектен
Кертайлақты мінеді.
Ақауыздай болмады,
Тасып жүрген Науанның

Көңілі бұған толмады.
Шанышпақ түғіл қырғызды,
Болмады қорғау басына.
Қайтып келіп Наурызбай,

Ханның түсті қасына.
Өсіп бір сонда сөйледі
Құдайменде төреге
Долданып, қатты ашына:

Дұшпан алды өреңді.
Қырғыз тұтқын қылыпты
Ержан сынды төреңді!
Қолға түскен шағында:

«Екі інім, бір ағам бар,
Сатылсам, менің бағам бар.
Өлсем, алар қүнымды.
Ала алмас ешкім тонымды!»