«ЖОШЫ ХАН» тарихи-деректі романының

Аңдатпа Бұл анықтамалық Байтайлақ Ұларбек Дәлейұлының «Жошы хан» тарихидеректі романының 2026 жылғы толықтырылған екінші басылымына арналған академиялық қосымша еңбек. Негізгі мақсат – романның композициясын, хикаялар жүйесін, кейіпкерлер эволюциясын, тарихи-географиялық кеңістігін, пайдаланылған дереккөздер корпусын және идеялық-көркемдік құрылымын жүйелі түрде сипаттау. Сол арқылы бұрынғы советтік қызыл тарихшылар жазған, саясат үшін мүлде өзгертілген тарихи картинаны шеберлікпен қалпына келтіреді. Жазушының шеберлігі сонда – тау мен даланы, өзен мен көлді, әр типтегі кейіпкерлерді сол заман тілімен сөйлетеді де, оқырманды бірден өзіне баурап әкетеді. Бұл жайында автор: «Ойлана келе әр тарауға тақырып қою стилінде Рашид ад-Диннің жолын ұстандым. «Тарау» деп емес, «хикая» деп атадым да, екі жолдық ұйқасты өлең формасында алуды жөн санадым, тақырыпты ұзақ толғамай, өзімше сығымдадым. «Юан тарихы», Әбілғазының «Түрік шежіресі» өз алдына сөз етуге тұрарлық. Нығымет Мыңжани жазған «Қазақтың қысқаша тарихы» мен Өтеміс қажының «Шыңғыснамасын» бірнеше қайыра парақтап шықтым. Бүгінгі заманда хатқа түскен ең бір айтулы еңбек — Мұхтар Мағауиннің Шыңғыс заманының толық деректер базасын жасаған «Шыңғыс хан және оның заманы» атты төрт томдығы тың көзқарастар мен шынайы тарихқа толы ғажайып олжа екені сөзсіз. Бұл еңбектер романымның тұтас бойына өз жарығын түсіріп тұрды. Зардыхан Қинаятұлының «Қазақ мемлекеті және Жошы хан» атты зерттеу еңбегіндегі маңызды түйіндерге де салыстыра көз жүгірттім», – дейді.

Анықтамалық роман мәтінін алмастырмайды; керісінше, оқырманға, студентке, мұғалімге және зерттеушіге мәтінді бағдарлап оқуға мүмкіндік беретін талдамалық карта қызметін атқарады. Әдістемелік ұстаным: барлық хикаялық мазмұн, кейіпкер сипаттамасы, оқиғалық рет және авторлық деректік бағдар ең алдымен роман мәтінінен алынды. Романда келтірілген тарихи пікірлер бұл анықтамалықта «романның деректік ұстанымы» ретінде белгіленеді; оларды тәуелсіз тарихнамалық верификациямен теңестіруге болмайды. Даулы даталар, этнонимдер мен топонимдер жөнінде арнайы зерттеу қажет болған жағдайда бастапқы дерекке қайта оралу ұсынылады.

Библиографиялық сипаттама Дәлейұлы, Ұларбек. Жошы хан: тарихи-деректі роман. Толықтырылған екінші басылым. – Астана: «Фолиант», 2026. – 496 б. ІSBN 978-601-11-0503-3.

Романның ғылыми-деректік ұстанымы Автор алғысөзінде шығарманы тарихи қиялға еркін жіберілген романнан гөрі дерек ізіне құрылған тарихи-деректі туынды ретінде түсіндіреді. Негізгі қағида – тарихи шындықтан әдейі ауытқымау және оқиғаларды дәуір куәліктерімен көрсету. Романның деректік корпусында Нәсәуи, Ата-Мәлік Жувәйни, Ли Жычаң, Рашид ад-Дин, «Юань тарихы», Әбілғазы, Өтеміс қажы, Плано Карпини, Гильом де Рубрук, В.В. Бартольд, Мұхтар Мағауин, Зардыхан Қинаятұлы және басқа еңбектер аталады. Хикая атаулары мен эпиграфтарында осы деректердің ізі үнемі көрініп отырады. Композициялық тұрғыдан шығарма төрт ірі бөлімге бөлінеді: «Мұнарлы Онан», «Тұр-қорғанның арғы беті», «Өткелсіз Сейхұн», «Ордам қонған Ұлытау». Бұл бөлімдер Жошының жеке ғұмырбаянын ғана емес, империялық кеңістіктің шығыстан батысқа қозғалысын да бейнелейді. Қысқартулар мен қолдану тәртібі «Роман» – «Жошы хан» тарихи-деректі романы; «хикая» – автор қолданған тарау атауы; «деректік эпиграф» – хикая басында берілген тарихи үзінді немесе ғылыми пайым; «оқиғалық кеңістік» – нақты хикаяда белсенді аталған жер-су жүйесі; «академиялық түсінік» – роман композициясын талдауға арналған осы анықтамалықтың редакциялық түсіндірмесі.

1 бөлім. МҰНАРЛЫ ОНАН

1-хикая. Есугейдің іңір әлетінде Батсайғұн бақсының тұлымын кесуі. Қоныстан жеткен хабарға Сарқы әулиенің көз жасын төгуі Роман мәтіні: 11-27 беттер. Бірінші хикая романның тарихи кеңістігін Жошыдан әлдеқайда бұрын, Есугей баһадүр дәуірінен ашады. Онан, Хан-Кентай, Байкөл маңындағы көшпелі тайпалардың өзара қатынасы, қият, татар, меркіт, керей, найман тәрізді ірі ұлыстардың күш салмағы сипатталады. Қамбағай ханның татарлар қолына түсіп, шүршіт билігінде азаптап өлтірілуі қият жұртының кекке толы саяси жадын қалыптастырған оқиға ретінде беріледі. Есугейдің Өгелінді меркіт ЕкеЧіледуден тартып алуы да кейінгі меркіт-қият жаулығының астарын құрайды. Осылайша автор Темужін дүниеге келер алдындағы сахараны тек табиғат көрінісі емес, кек, құдалық, ант, жайылым мен билік үшін күрес қайнаған күрделі саяси кеңістік ретінде көрсетеді.

Хикаяның негізгі драмасы Есугей мен татар қолбасылары Темужін-Үге, Қара-Бұқа арасындағы шайқасқа тіреледі. Сарқы әулие, Батсайғұн бақсы, Жанжын-бөрі, Тарғын-Бұрқы, Құрыл ноян тәрізді адамдар жорық кеңесіне қатысады. Батсайғұнның сатқындығы анықталып, ол дала заңы бойынша өлтірілмей, тұлымы кесіліп, елден аластатылады. Есугей татар қолын талқандап, Темужін-Үгені тұтқынға алады. Дәл сол сәтте Өгеліннің ұл туғаны туралы хабар жетеді. Жеңілген татар көсемінің есімі жаңа туған сәбиге ырымдап қойылып, ол Темужін аталады. Бұл көркем шешім кейінгі ұлы тарихтың бастауы ретінде беріледі. Хикаяның идеялық қызметі – болашақ қаған мен кейінгі Жошы тарихының түп-тамырын ашу. Автор Онан дариясын халық жадын сақтаушы табиғи кейіпкер деңгейіне көтереді. Жеке адамдар өтіп кетсе де, өзен мен тау олардың кегін, антын, жеңісін және қайғысын үнсіз сақтап қалады. Сондықтан алғашқы хикая тұтас романға эпикалық тыныс береді: Жошы тарихы оның әкесінің өмірімен ғана емес, бірнеше буынға созылған дала тарихымен сабақтас екені айқындалады. Академиялық паспорт

айқындалады.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Жошыға дейінгі әулеттік, саяси және моральдық алғышарттарды қалыптастырады. Оны Жошы бейнесінің «генеалогиялық прологы» ретінде оқу тиімді.

2-хикая. Есугейдің Тай шешенді ажалдан құтқаруы. Құдалықтан қайтқан батырдың есіл өмірмен қоштасуы Роман мәтіні: 28-46 беттер. Екінші хикаяда Темужіннің балалық шағы мен оның Бөртемен тағдырласуы алдыңғы орынға шығады. Есугей баласын ертіп, қоңырат-олқонат еліне құда түсуге аттанады. Тай шешенмен жолығу, құдалық жөніндегі келісім және Темужінді қалыңдық ауылында қалдыру – кейінгі ұлы әулеттің отбасылық негізін қалыптастыратын оқиғалар. Бөрте әлі болашақ ханым ғана, алайда автор оны зерделі, сабырлы және отбасылық-саяси салмағы бар тұлға ретінде ерте таныстырады. Хикаяның екінші жартысы күрт трагедиялық сипат алады. Есугей кері қайтар жолда татарлар отырған асқа кезігеді. Дала дәстүрін бұзбай дәм татқанымен, жау оны танып қояды. Уланған Есугей әрең еліне жетеді де, ұлыстың болашағына алаңдап, соңғы өсиеттерін айтады. Оның өлімі Темужін әулетін бір мезетте саяси тірексіз қалдырады. Есугейге бағынған рулардың ыдырап кетуі, тайжуыт ықпалының артуы және Өгелін бастаған отбасының жалғыз қалуы кейінгі күреске негіз болады. Осы хикая арқылы романның басты моральдық желілерінің бірі пайда болады: билік мұрагерлікпен ғана келмейді, оны сақтап қалу үшін төзім, ерлік және саяси ақыл қажет. Әкесінің өлімі Темужіннің балалық дәуренін үзіп, оны ерте есейтеді. Сонымен бірге Есугейдің өлімі кейінгі Шыңғыс қағанның татарларға деген қатал қатынасының жеке-психологиялық себептерін де күшейтеді. Бөртемен құдалықтың басталуы мен әкенің қазасы қатар қойылып, болашақ өмірдің екі өзегі – отбасы мен күрес – бір хикаяда тоғысады.

моральдық желілерінің бірі пайда

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Жошыға дейінгі әулеттік, саяси және моральдық алғышарттарды қалыптастырады. Оны Жошы бейнесінің «генеалогиялық прологы» ретінде оқу тиімді.

3-хикая. Қорқонақ қойнауында азалы жоқтау есуі. Темужіннің Тергүне шоқысында қырылдақты састыруы Роман мәтіні: 47-67 беттер. Үшінші хикая Есугейден кейінгі ең ауыр кезеңді суреттейді. Өгеліннің балалары мен Сөчигілдің ұлдары тайжуыттар тарапынан тасталып, бұрынғы билеуші әулет аштық пен қорлыққа түседі. Кеше ғана мыңғырған малы, қолдаушы руы бар шаңырақ енді өзеннен балық ұстап, тамыр қазып күнелтеді. Бұл кезең Темужін, Қасар, Белгүтай секілді балалардың мінезін шыңдайды. Автор олардың дене қуатын ғана емес, қорлықтан туған ішкі намысын да алдыңғы орынға шығарады. Тарғытай қырылдақ Темужінді қауіпті мұрагер деп көріп, оны бірнеше рет қолға түсіруге тырысады. Темужіннің тұтқындалуы, одан қашып шығуы және Сорқын сары әулетінің көмегі – хикаяның шешуші желісі. Бұл эпизодта кейін қағанатта үлкен құрметке жететін Сорқын сарының адамгершілігі мен тәуекелі көрінеді. Темужін әлсіз жасөспірім емес, жағдайды бақылап, қашудың амалын таба алатын, адамды танитын жас тұлға ретінде қалыптасады. Хикаяның атауындағы «Тергүне шоқысында қырылдақты састыру» – Темужіннің қорқыныштан арыла бастағанын білдіретін символдық кезең. Ол енді өз тағдырын өзгелердің шешіміне тапсырып қоймайды. Әкеден қалған билік әзірше жоқ, бірақ тірі қалудың өзі болашақ жеңістің алғашқы шартына айналады. Роман осы жерде қаған болуға апарар жолдың салтанаттан емес, жоқшылық, тұтқындық және қуғыннан басталғанын көрсетеді.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер Жыл саны хикая ішінде әртүрлі жыл қайырымы/оқиғалық ретпен беріледі. Негізгі тұлғалар Темужін, Есугей, Өгелін, Жошы, Тоғрыл, Бөрте Негізгі кеңістік Онан, Хан-Кентай, Таңғұт, Түлкі асуы, Ие-хулиң Деректік эпиграф көзі Рашид ад-Дин. «Жамиғ ат-тауарих» Композициялық қызмет Хикаяның атауындағы «Тергүне шоқысында қырылдақты састыру» – Темужіннің қорқыныштан арыла бастағанын білдіретін символдық кезең. Ол енді өз тағдырын өзгелердің шешіміне тапсырып қоймайды. Әкеден қалған билік әзірше жоқ, бірақ тірі қалудың өзі болашақ жеңістің алғашқы шартына айналады. Роман осы жерде қаған болуға апарар жолдың салтанаттан емес, жоқшылық, тұтқындық және қуғыннан басталғанын көрсетеді.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Жошыға дейінгі әулеттік, саяси және моральдық алғышарттарды қалыптастырады. Оны Жошы бейнесінің «генеалогиялық прологы» ретінде оқу тиімді.

4-хикая. Белгүтайдың Қаратұмыт тауында арысқа түсуі. Өгеліннің БұрқыЕрекке сорға бола қонуы Роман мәтіні: 68-84 беттер. Төртінші хикаяда Есугей әулеті біртіндеп еңсе көтереді. Темужіннің айналасына сенімді адамдар жиналып, отбасы бұрынғыдай қорғансыз күйден шыға бастайды. Белгүтайдың күш-қайраты, Қасардың мергендігі, Буыршы мен Желме тәрізді алғашқы достарының адалдығы жас Темужіннің болашақ билігінің тірегіне айналады. Көшпелі дүниеде жеке адамның ерлігі ру мен әулеттің саяси тағдырын өзгерте алатыны осы оқиғалар арқылы көрінеді. Бөртемен некенің бекітілуі – хикаяның екінші маңызды желісі. Қоңырат көсемі Тай шешеннің қызы Бөрте Темужін әулетіне келіп, оның ең сенімді серігіне айналады. Бөртенің жасауындағы бұлғын ішік Тоғрыл ханға тарту етіледі. Бұл қарапайым сый емес, Есугей мен Тоғрыл арасындағы анда қатынасын жаңғыртып, Темужіннің керей билеушісімен саяси жақындасуына

жол ашады. Осылайша отбасылық салт үлкен саяси одақтың құралына айналады. Өгеліннің отбасы үшін қолайлы қоныс іздеуі, жер мен малды сақтау, ұлдарын бірлікте ұстау әрекеттері оның роман ішіндегі саяси рөлін күшейтеді. Автор Өгелінді тек ана емес, күйреген әулетті қайта жинаған тұлға ретінде көрсетеді. Төртінші хикаяның жалпы мазмұны – Темужіннің қайта көтерілуінің әлеуметтік іргетасын қалау. Оның артында анасының табандылығы, Бөртенің ақылы, бауырларының күші және алғашқы нөкерлерінің адалдығы бар.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер Негізгі тұлғалар Темужін, Өгелін, Есугей, Бөрте, Жамұқа, Тоғрыл, Тоқта бек, Жошы Негізгі кеңістік Онан, Керүлен, Қалқа, Таңғұт Деректік эпиграф көзі «Жаңа Юан тарихы». 2‑бума Композициялық қызмет Өгеліннің отбасы үшін қолайлы қоныс іздеуі, жер мен малды сақтау, ұлдарын бірлікте ұстау әрекеттері оның роман ішіндегі саяси рөлін күшейтеді. Автор Өгелінді тек ана емес, күйреген әулетті қайта жинаған тұлға ретінде көрсетеді. Төртінші хикаяның жалпы мазмұны – Темужіннің қайта көтерілуінің әлеуметтік іргетасын қалау. Оның артында анасының табандылығы, Бөртенің ақылы, бауырларының күші және алғашқы нөкерлерінің адалдығы бар.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Жошыға дейінгі әулеттік, саяси және моральдық алғышарттарды қалыптастырады. Оны Жошы бейнесінің «генеалогиялық прологы» ретінде оқу тиімді.

5-хикая. Темужіннің көш жолында толғақ күтуі. Үш ұлыс жасағының Бүкір-кегерді қанға бояуы Роман мәтіні: 85-103 беттер. Бесінші хикая Жошы тағдырының бастауын құрайтын ең маңызды тараулардың бірі. Меркіттер Есугейдің кезінде Өгелінді тартып әкеткен оқиғаның қарымтасын қайтарып, Темужін қонысына шабуыл жасайды. Бөрте

қолға түседі. Темужін Тоғрыл хан мен Жамұқадан көмек сұрап, үш ұлыстың біріккен жасағы меркіттерге қарсы жорыққа шығады. Жорық әскери жеңіс қана емес, Темужін үшін отбасын қайтару, ал меркіттер үшін ескі кектің жалғасы ретінде суреттеледі. Керей ханы Тоғрылдың Темужінді өз баласындай қарап, отбасына пана, өзіне қамқор болғаны айтылады. Бүкір-кегердегі қанды шайқаста меркіт ұлысы ауыр жеңіліске ұшырайды. Тұтқындар, олжа және қырғын суреттері арқылы автор дала соғысының қаталдығын көрсетеді. Бөрте құтқарылады. Оның Жошыға жүкті болуы және меркіт қолында болған уақыт кейінгі ғасырларда күмән мен дауға айналған тақырып ретінде романға енгізіледі. Бірақ шығарма Бөртенің меркіт ішінде ұзақ болмағанын атап, Жошының заңды мұрагер ретіндегі орнын айқын көрсетуге ұмтылады. Жошының дүниеге келуі соғыс пен көші-қон арасында өтеді. Оның атының өзі «жолшы», «қонақ», «жол үстінде туған» деген мағыналық ассоциацияға жақын қойылып, болашақ өмірінің жорық пен көшке толы боларына ишара жасайды. Осы хикаядан бастап романның негізгі кейіпкері дүниеге келеді. Бөртенің ана ретіндегі қайсарлығы, Темужіннің балаға деген ерекше ықыласы және айналадағы саяси күмәндер Жошының кейінгі психологиялық болмысының негізіне айналады. Ол туған сәтінен-ақ жеке тағдыр мен мемлекеттік саясат түйіскен тұлға болып шығады.

психологиялық

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Жошыға дейінгі әулеттік, саяси және моральдық алғышарттарды қалыптастырады. Оны Жошы бейнесінің «генеалогиялық прологы» ретінде оқу тиімді.

6-хикая. Темужіннің Сеңгірбұлақта хан тағына отыруы. Анттас андалардың жаулық шақыруы Роман мәтіні: 104-121 беттер. Алтыншы хикаяда Темужіннің Тоғрыл ханның қол астындағы жеке сардардан дербес ханға айналу кезеңі бейнеленеді. Меркіт жорығынан кейін оның беделі артып, айналасына ру басылары мен нояндар жинала бастайды. Жамұқамен ұзақ жыл жалғасқан анда достығы да осы тұста саяси бәсекеге ұласады. Жайылым таңдау жөніндегі Жамұқаның астарлы сөзіне Бөртенің назар аударуы, Темужін тобының бөлек көшуі және сол көшке жаңа рулардың қосылуы – билік орталығының біртіндеп өзгеріп келе жатқанын көрсетеді. 1189 жылы Сеңгірбұлақ маңында Темужін ақ киізге көтеріліп, хан тағына отырады. Романда бұл рәсім ежелгі көшпелі дәстүрмен, бақсылардың жорасымен, Көк Тәңірі мен ата-баба аруағына сыйынумен суреттеледі. Таққа отыру салтанаты оның саяси билігін ғана емес, рухани заңдылығын да бекітеді. Жаңа ханның жанында Буыршы, Желме, Қасар, Белгүтай және басқа сенімді серіктер бар. Бірақ хандықтың құрылуы бейбіт кезеңге әкелмейді. Жамұқа мен Темужін арасындағы бәсеке күшейіп, бұрынғы достық соғысқа бет алады. Тайсарының жылқы дауы, Құлын-тайшының жаралануы сияқты оқиғалар екі жақтың қарымқатынасын одан әрі ушықтырады. Хикаяның басты идеясы – билікке көтерілген адамның бұрынғы жеке байланыстары саяси мүддеге бағынатыны. Темужіннің хан болуы оның жеңісі ғана емес, даладағы үлкен азаматтық қақтығыстың басталуы болып шығады.

Композициялық қызмет Бірақ хандықтың құрылуы бейбіт кезеңге әкелмейді. Жамұқа мен Темужін арасындағы бәсеке күшейіп, бұрынғы достық соғысқа бет алады. Тайсарының жылқы дауы, Құлынтайшының жаралануы сияқты оқиғалар екі жақтың қарымқатынасын одан әрі ушықтырады. Хикаяның басты идеясы – билікке көтерілген адамның бұрынғы жеке байланыстары саяси мүддеге бағынатыны. Темужіннің хан болуы оның жеңісі ғана емес, даладағы үлкен азаматтық қақтығыстың басталуы болып шығады.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Жошыға дейінгі әулеттік, саяси және моральдық алғышарттарды қалыптастырады. Оны Жошы бейнесінің «генеалогиялық прологы» ретінде оқу тиімді.

7-хикая. Жошының айғыр жалында таң атыруы. Темулүн қазасының ханзаданы қайғыға батыруы Роман мәтіні: 122-140 беттер. Жетінші хикаядан бастап Жошы дербес кейіпкер ретінде айқын көрінеді. Оның балалық шағы орда еркелігімен емес, ат үстіндегі тәрбие, аңшылық, садақ ату, үлкендердің саяси тартысын көру арқылы өтеді. Әкесі Темужін мен Жамұқа арасындағы соғыс, Тоғрыл ханның ықпалы және даладағы ұлыстардың бірбірімен шайқасы жас ханзаданың дүниетанымын қалыптастырады. Жошы ерте жастан соғыстың даңқымен қатар оның қасіретін де көреді. Хикаяда Темулүннің қазасы Жошының ішкі әлеміне ауыр соққы болып тиеді. Туысқа деген мейірім мен жаугершілік заманның қаталдығы бір-біріне қарама-қарсы қойылады. Жошы қолына қару ұстайтын, ерлікке бейім болғанымен, адам өліміне салқын қарамайтын мінезімен ерекшеленеді. Бұл қасиет кейін оның тұтқындарға, бағынған қалаларға және қарапайым халыққа қатысты шешімдерінде үнемі қайталанады. Сонымен бірге бұл хикаяда Темужіннің сыртқы беделі де өседі: шүршіт билігінің өкілдері оған атақ береді, Тоғрыл хан «Уаң хан» дәрежесін алады. Әке әлемдік саясатқа қарай көтеріле бастаған шақта, ұл да жеке тұлға болып жетіледі. Осы параллель романның негізгі композициялық тәсілдерінің бірі: Шыңғыс қағанның өрлеуі мен Жошының есейуі қатар жүріп отырады.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер 1194, 1198, 1199, 1200 Негізгі тұлғалар Темужін, Жошы, Тоғрыл, Есугей, Өгелін, Жамұқа, Бөрте, Шағатай, Тоқта бек, Үгетай Негізгі кеңістік Онан, Керүлен, Алтай, Қалқа, Таңғұт, Саян Деректік эпиграф көзі Рашид ад-Дин. «Жамиғ ат-тауарих» Композициялық қызмет Сонымен бірге бұл хикаяда Темужіннің сыртқы беделі де өседі: шүршіт билігінің өкілдері оған атақ береді, Тоғрыл хан «Уаң хан» дәрежесін алады. Әке әлемдік саясатқа қарай көтеріле бастаған шақта, ұл да жеке тұлға болып жетіледі. Осы параллель романның негізгі композициялық тәсілдерінің бірі: Шыңғыс қағанның өрлеуі мен Жошының есейуі қатар жүріп отырады.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикаяда Жошы дербес қаһарманға айналып, оның мінезі, әскери қабілеті және бағынған жұртқа қатынасы айқындалады. Кейінгі Хорезм желісіндегі ұстанымдардың бастауы осы тұста қаланады.

8-хикая. Мейірімді ханзаданың «Үш жорықтан» шет қалуы. Көшпенділер қолының таңғұттарды бетке алуы Роман мәтіні: 141-162 беттер. Сегізінші хикая Жошының мінезін анықтайтын моральдық тартысқа құрылған. Ол ержүрек, айлалы сардар ретінде мойындала бастағанымен, беталды қырғынды құптамайды. Роман эпиграфының өзінде Жошының адам өлтіруді жаны сүймейтіні атап көрсетіледі. Бұл сипат кейін Шағатаймен арадағы негізгі айырмашылыққа айналады: біреуі бағындырудан кейін халық пен қаланы сақтауға ұмтылса, екіншісі қатал жазалау арқылы тәртіп орнатуды жөн көреді. Темужіннің ірі жорықтарға әзірлігі, дала тайпаларын бағындыру және Таңғұт бағытына бет бұруы хикаяның тарихи аясын құрайды. Жошы кей жорықтардан шет қалса да, ордадағы әскери-саяси тәрбиеден тыс емес. Ол нояндармен, бауырларымен, әкесімен қарым-қатынаста өз пікірін қалыптастырады. Осы кезеңде оның болашақ ұлыс билеушісіне тән қасиеттері –

сабыр, мейірім, жауынгерге деген қамқорлық, жау елдің қарапайым жұртын жау деп қабылдамау – айқындала түседі. Хикая Жошының «мейірімді ханзада» бейнесін бекітеді. Бұл көркемдік шешім кейін Хорезм жорығында ерекше маңыз алады. Автор оның батырлығы мен гуманистік көзқарасын бір-біріне қарсы қоймайды: нағыз билеуші үшін жеңу ғана емес, жеңістен кейін елді ұстап қалу да маңызды деген идея алға шығады.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер 1201, 1202, 1204, 1205 Негізгі тұлғалар Темужін, Жошы, Жамұқа, Тоғрыл, Жебе, Есугей, Өгелін, Тоқта бек, Сүбітай, Күшілік Негізгі кеңістік Таңғұт, Алтай, Онан, Сыр, Ертіс, Қалқа, Хан-Кентай Деректік эпиграф көзі «Жаңа Юан тарихы», 106‑бума, 3‑ғұмырнама Композициялық қызмет Хикая Жошының «мейірімді ханзада» бейнесін бекітеді. Бұл көркемдік шешім кейін Хорезм жорығында ерекше маңыз алады. Автор оның батырлығы мен гуманистік көзқарасын бір-біріне қарсы қоймайды: нағыз билеуші үшін жеңу ғана емес, жеңістен кейін елді ұстап қалу да маңызды деген идея алға шығады.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикаяда Жошы дербес қаһарманға айналып, оның мінезі, әскери қабілеті және бағынған жұртқа қатынасы айқындалады. Кейінгі Хорезм желісіндегі ұстанымдардың бастауы осы тұста қаланады.

9-хикая. Онан бойында жаңа Ұлыстың шаңырақ көтеруі. Жошы қолының Орман жұртына бет алуы Роман мәтіні: 163-184 беттер. Тоғызыншы хикая – Жошының алғашқы ірі дербес жорығына кіріспе. Шыңғыс қаған мемлекеттің әскери-әкімшілік жүйесін қалыптастырып, ұлдарына, нояндарға міндет бөліп береді. Жошыға солтүстік орман халықтарын бағындыру тапсырылып, оған тәжірибелі нояндар мен мыңдықтар қосылады.

Бұқа, Құнан, Мүңгуір, Кет-Бұқа, Күй-Темір сияқты кейін Жошы ұлысының өзегіне айналатын адамдар осы жорықта қасында жүреді. Жорық тек соғыс мақсатымен емес, жаңа кеңістікті саяси жүйеге қосу міндетімен беріледі. Жошы Саян, Енисей, Барғұжын-Тоқым сияқты күрделі табиғи аймақтарға бет алады. Құтұқа бек тәрізді жергілікті билеушілермен байланыс, жол көрсету, кей рулардың өз еркімен бағынуы және кейбірінің қарсылық көрсетуі орман жұртының біркелкі болмағанын байқатады. Жошы әр жерде қылышқа емес, келісімге жүгінуге тырысады. Тараудың маңызы – Жошының әкесінің әскеріндегі ханзададан өз саясаты бар қолбасшыға айналуында. Оның маңына жиналған нояндар кейінгі ұлыстың басқарушы элитасының негізін құрайды. Роман осы жорық арқылы «Жошы ұлысы» идеясының алғашқы нышанын көрсетеді: жеке әскери қосын, тұрақты нояндар тобы, бағындырылған халықтар және ханзаданың дербес билік тәжірибесі қалыптаса бастайды.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер Негізгі тұлғалар Жошы, Шыңғыс, Кет-Бұқа, Құнан, Өгелін, Темужін, Орда, Жамұқа, Мүңгуір, Жебе Негізгі кеңістік Саян, Енисей, Таңғұт, Онан, Ертіс, Байкөл, Алтай Деректік эпиграф көзі Тоныкөк мәңгітасындағы жазу Композициялық қызмет Тараудың маңызы — Жошының әкесінің әскеріндегі ханзададан өз саясаты бар қолбасшыға айналуында. Оның маңына жиналған нояндар кейінгі ұлыстың басқарушы элитасының негізін құрайды. Роман осы жорық арқылы «Жошы ұлысы» идеясының алғашқы нышанын көрсетеді: жеке әскери қосын, тұрақты нояндар тобы, бағындырылған халықтар және ханзаданың дербес билік тәжірибесі қалыптаса бастайды.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикаяда Жошы дербес қаһарманға айналып, оның мінезі, әскери қабілеті және бағынған жұртқа қатынасы айқындалады. Кейінгі Хорезм желісіндегі ұстанымдардың бастауы осы тұста қаланады.

10-хикая. Ханзада қолының Саян тауынан асуы. Тұңғыш ұлдың қаған алдында мерейі тасуы Роман мәтіні: 185-206 беттер. Оныншы хикая орман жұртына жорықтың ең күрделі кезеңдерін қамтиды. Саянның қарлы асулары, Кем-Кемжүт, Енисей бойы, қоры тұмат пен қырғыздардың қарсылығы атты қол үшін табиғи кедергіге айналады. Қашы мергеннің жасағы қоршауда қалып, Жошы негізгі қолмен көмекке келеді. Қорғанысқа қолайлы таулы-орманды кеңістікте соғыс жүргізу үшін кәдімгі дала тактикасын өзгерту қажет болады. Арқанмен жартастан түсу, асу қамалын түнде басу, өзен мұзын жол ретінде пайдалану сияқты тәсілдер ханзаданың әскери тәжірибесін арттырады. Қырғыз және орман бектерімен қатынаста Жошы тағы да келісім мен күшті қатар қолданады. Кейбір ел өз еркімен бағынса, Өребек-тегін тәрізді қарсыластар соғыс жолын таңдайды. Құтұқа бектің араағайындығы, Кет-Бұқа мен Күй-Темірдің елшілік қызметі, Бұқа ноянның айласы сияқты эпизодтар жорықтың тек бір адамның ерлігі емес, тұтас қолбасшылық жүйенің нәтижесі екенін көрсетеді. Жорық аяқталған соң бағынған жұрт Жошыны хан ретінде көтеруге ұмтылады. Ол бұл мәртебені әкесінің рұқсатынсыз түпкілікті қабылдаудан тартынады. Осы тұста Жошының заңдылыққа деген құрметі байқалады. Сәтті жорықпен Ұлы Ордаға қайтқанда Шыңғыс қаған тұңғыш ұлын ерекше мадақтап, оның бағындырған жерлерін өз иелігіне береді. Бұл – Жошының жеке ұлысына апарар ең маңызды саяси қадамдардың бірі.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер 1207, 1211 Негізгі тұлғалар Жошы, Шыңғыс, Орда, Құнан, КетБұқа, Бөрте, Өгелін, Мұхаммед, Мүңгуір Негізгі кеңістік Саян, Онан, Таңғұт, Байкөл, Енисей, Алтай, Ұлытау, Сығанақ, Сыр, Отырар Деректік эпиграф көзі Мұхтар Мағауин. «Шыңғыс хан», ІІ том Композициялық қызмет Жорық аяқталған соң бағынған жұрт Жошыны хан ретінде көтеруге ұмтылады. Ол бұл мәртебені әкесінің рұқсатынсыз түпкілікті қабылдаудан тартынады. Осы тұста Жошының заңдылыққа деген құрметі байқалады.

Сәтті жорықпен Ұлы Ордаға қайтқанда Шыңғыс қаған тұңғыш ұлын ерекше мадақтап, оның бағындырған жерлерін өз иелігіне береді. Бұл — Жошының жеке ұлысына апарар ең маңызды саяси қадамдардың бірі.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикаяда Жошы дербес қаһарманға айналып, оның мінезі, әскери қабілеті және бағынған жұртқа қатынасы айқындалады. Кейінгі Хорезм желісіндегі ұстанымдардың бастауы осы тұста қаланады.

11-хикая. Жебе ноянның Тоқта бекті жазым етуі. Шағатайдың Таңғұт шегінде жаулыққа бекуі Роман мәтіні: 207-228 беттер. Он бірінші хикая бірнеше жорық желісін тоғыстырады. Жебе мен Сүбітай меркіт көсемі Тоқта бек пен найман Күшіліктің ізіне түседі. Алтай, Ертіс, Марқакөл, Жетісу бағытындағы шайқастарда Тоқта бек қаза табады, оның ұлдары мен Күшілік батысқа шегінеді. Күшіліктің кейін Қарақытайды билеп, Жетісу мен Қашғар кеңістігінде жаңа саяси күшке айналуы романның батысқа қарай кеңейетін географиясын көрсетеді. Сонымен қатар Шыңғыс қаған Таңғұтқа жаңа жорық әзірлейді. Жошы, Шағатай, Үгетай алдыңғы лекке тағайындалып, Буыршы, Борағұл, Арқай Қасар, Жетей және басқа нояндар үлкен қолды бастайды. Осы тұста Жошы мен Шағатай арасындағы мінез айырмашылығы барған сайын саяси жаулық сипат алады. Жошының тұтқындар мен бағынышты елдерге жұмсақ қатынасы Шағатайға әлсіздік болып көрінеді. Хикая Шыңғыс империясының бір мезгілде бірнеше бағытта соғыс жүргізе алатын қуатын көрсетеді. Бір жақта меркіт пен Күшілік мәселесі шешіліп жатса, екінші жақта Таңғұт пен Жин майданы ашылады. Жошы осы алып әскери жүйенің ішінде тәжірибе жинап, бірақ біртіндеп өз көзқарасын айқындайды.

көзқарасын айқындайды.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая империялық соғыс тәжірибесін кеңейтеді. Қамал алу, логистика, су мен асу факторлары, көпұлтты жасақ құрылымы кейінгі Хорезм жорығына дайындық іспетті көрінеді.

2 бөлім. ТҰР-ҚОРҒАННЫҢ АРҒЫ БЕТІ 12-хикая. Жошының «Тәңір бұлағынан» су ішуі. Түс аянымен Таңғұт астанасын селге тоғытуы Роман мәтіні: 229-249 беттер. Он екінші хикаяда Таңғұт жорығы кеңінен суреттеледі. Қуаң дала, Ғобы шөлі, су тапшылығы және қамалдар жүйесі көшпелі әскер үшін ерекше сынақ. Жошы ханзада алдыңғы қолда жүріп, Гау Лиңгүң бастаған таңғұт жасақтарымен шайқасады. Бір жекпе-жекте Бұқа мен Құнан ноянға қауіп төнгенде Жошының өзі араласып, Гау Лиңгүңді аттан түсіреді. Бұл эпизод оның қолбасшы ғана емес, тікелей майданға кіретін жауынгер екенін айқындайды. Таңғұт астанасын қоршау барысында су арнасын пайдалану, бөгет салу және тасқын арқылы қорғанысты әлсірету тәсілдері көрінеді. Әскери инженерияның маңызы артып, шүршіт-қытай шеберлерінің білімі көшпелі атты қолдың шапшаңдығымен ұштасады. Романның атауындағы «Тәңір бұлағы» Жошының табиғатпен рухани байланысын, ал тасқын көрінісі соғыстың табиғатты да қаруға айналдыратын қаталдығын қатар береді. Хикая Жошының соғыстағы беделін күшейтіп, оның маңындағы нояндардың өзара адалдығын көрсетеді. Құнан, Бұқа, Мүңгуір тәрізді адамдар тек қызметші емес, ханзаданың өмірін қорғауға дайын серіктер ретінде бейнеленеді. Кейін Жошы ұлысы құрылғанда осы әскери достық саяси тірекке айналады.

Орда, Өгелін

Негізгі кеңістік Таңғұт, Керүлен, Онан, Алтай, Сыр Деректік эпиграф көзі Рашид ад-Дин. «Жамиғ ат-тауарих» Композициялық қызмет Хикая Жошының соғыстағы беделін күшейтіп, оның маңындағы нояндардың өзара адалдығын көрсетеді. Құнан, Бұқа, Мүңгуір тәрізді адамдар тек қызметші емес, ханзаданың өмірін қорғауға дайын серіктер ретінде бейнеленеді. Кейін Жошы ұлысы құрылғанда осы әскери достық саяси тірекке айналады. Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая империялық соғыс тәжірибесін кеңейтеді. Қамал алу, логистика, су мен асу факторлары, көпұлтты жасақ құрылымы кейінгі Хорезм жорығына дайындық іспетті көрінеді.

13-хикая. Жошының үш ірі қамалды алуы. «Қырық түмен аруақтың» Түлкі асуында қалуы Роман мәтіні: 250-267 беттер. Он үшінші хикая Жин мемлекетіне қарсы жорықтағы ең ірі шайқастардың бірін суреттейді. Жошы, Шағатай және Үгетай оң қол әскермен Тайхаң бағытына жіберіледі. Қамалдарды кезекпен алу, тау асуларын иелену және негізгі армияға жол ашу міндеті ханзадаларға жүктеледі. Жошы үш ірі бекіністі алып, инженерлік және атты әскер тактикасын қатар қолданады. Түлкі асуы – Ие-хулиңдегі шайқас романның көлемді соғыс көріністерінің бірі. Қалың шүршіт әскерімен беттескен көшпелі қол шапшаң маневр, садақ және жанкешті топтар арқылы басымдыққа жетеді. Автор кейінгі деректердегі орасан әскер санын көркем кеңдікпен береді, бірақ оқиғаның өзегінде саннан гөрі асу үшін талас, жасақтардың қырғынға түсуі және жеңістің өте ауыр құны жатыр. Сонымен қатар автор соғыс картиналарын асқан шеберлікпен береді. «Қырық түмен аруақ» образы сол майданда қалған мыңдаған адамның қазасын символға айналдырады. Жошының жеңісі оның атағын өсіргенімен, соғыс оның дүниетанымына жаңа салмақ түсіреді. Бұл хикаядан кейін Жошы үлкен қалалар мен көп халықтың тағдырына жауап беретін деңгейге көтеріледі.

Ие-хулиң, Жұңду, Түлкі асуы, Онан,

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая империялық соғыс тәжірибесін кеңейтеді. Қамал алу, логистика, су мен асу факторлары, көпұлтты жасақ құрылымы кейінгі Хорезм жорығына дайындық іспетті көрінеді.

14-хикая. Тұңғыш ұлдың шүршіт астанасын өртке орауы. «Теке бұрқыл» түні Тұңғар қонысына оқ борауы

Роман мәтіні: 268-287 беттер. Он төртінші хикая Жин астанасы мен солтүстік майдандағы оқиғаларды аяқтай отырып, Жошының қайтадан орман жұрты бағытына бұрылуын байланыстырады. Жұңдудағы аштық, қоршау, өрт және қаланың күйреуі шүршіт мемлекетінің әлсіреуін көрсетеді. Үлкен империялық жеңіс бір мезгілде бейбіт халықтың ауыр қасіреті ретінде суреттеледі. Кейін Жошы қырғыз және Тұңғар қоныстары бағытында қайта әрекет етеді. Өребек-тегіннің бағынудан бас тартуы, қысқы боран – «Теке бұрқыл» амалы және қар астындағы шабуыл хикаяға өзгеше табиғи драматизм береді. Кет-Бұқа мен Күй-Темірдің соңғы рет бейбіт келісім іздеуі Жошының күш қолданудан бұрын сөзге мүмкіндік беретін ұстанымын қайталайды. Осы кезеңде Жебе ноян Күшілікті жойып, Қарақытай мемлекетінің күйреуіне жеткізеді. Жетісу, Талас, Қашғар бағыттарының қағанатқа қосылуы батысқа жол ашады. Хикая соңында Сартауыл – Хорезм дүниесімен сауда байланысының күшеюі байқалады. Осылайша шығыс соғыстарының аяқталуы романның ең үлкен тарихи арнасы – Хорезм жорығына табиғи өткел жасайды.

Сүбітай,

Орда, Күшілік, Темужін, Мұхаммед, Үгетай, Шағатай Негізгі кеңістік Жұңду, Ертіс, Хорезм, Керүлен, Сыр, Ие-хулиң, Ұлытау, Бұхара, Алтай, Түлкі асуы Деректік эпиграф көзі «Жаңа Юан тарихы», 3‑бума Композициялық қызмет Осы кезеңде Жебе ноян Күшілікті жойып, Қарақытай мемлекетінің күйреуіне жеткізеді. Жетісу, Талас, Қашғар бағыттарының қағанатқа қосылуы батысқа жол ашады. Хикая соңында Сартауыл — Хорезм дүниесімен сауда байланысының күшеюі байқалады. Осылайша шығыс соғыстарының аяқталуы романның ең үлкен тарихи арнасы — Хорезм жорығына табиғи өткел жасайды.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая империялық соғыс тәжірибесін кеңейтеді. Қамал алу, логистика, су мен асу факторлары, көпұлтты жасақ құрылымы кейінгі Хорезм жорығына дайындық іспетті көрінеді.

15-хикая. Керуеншілердің Отырар қаласында қырғын табуы. Тоғытайдың Ұлұғ Ордаға аман баруы

Роман мәтіні: 288-310 беттер. Он бесінші хикая Хорезм соғысының тікелей себебін баяндайды. Шыңғыс қаған мен Хорезмшах мемлекеті арасында сауда және елшілік байланыс орнатуға талпыныс жасалады. Қағанаттан шыққан ірі сауда керуені Отырарға жеткенде, қала билігі оны күдікпен қабылдап, көпестерді тұтқындайды. Қайыр хан мен Хорезмшах шешімінің салдарынан жүздеген керуенші өлтіріліп, тауармүлік тәркіленеді. Қырғыннан аман қалған Тоғытай ұзақ әрі қауіпті сапармен Ұлы Ордаға жетуге ұмтылады. Оның жалғыз сапары арқылы роман соғыс алдында тұрған кеңістікті – Сайрам, Жетісу, Тәңіртау, шөлейт жолдар мен керуен бағыттарын – жеке адамның көзімен көрсетеді. Тоғытайдың серіктерін жерлей алмай кеткеніне күйзелуі, жолда аң аулап азық жинауы және қағанға хабар жеткізуді азаматтық міндет санауы тарауға адамдық салмақ береді. Отырар оқиғасы бір қаланың қылмысы емес, мемлекетаралық қатынасты күйреткен шешім ретінде беріледі. Қаған көпестерді «өз адамдары» деп

қабылдайды; сондықтан олардың өлімі жеке қорлық әрі саяси соғыс себебіне айналады. Хикая соңында үлкен соғыстың бұлты анық көрінеді: енді Шыңғыс қаған үшін Хорезмге аттану саудагерлердің кегін қайтару, елшінің құнын даулау және батыстағы қауіптің алдын алу мәселесіне айналады.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер 1124, 1125, 1200, 1215, 1217, 1218 Негізгі тұлғалар Жебе, Шыңғыс, Қайыр, Күшілік, Орда, Мұхаммед, Жошы, Түркенқатын, Тоғрыл, Сүбітай Негізгі кеңістік Хорезм, Отырар, Самарқанд, Алтай, Онан, Бұхара, Таңғұт, Сыр, Ие-хулиң, Жұңду Деректік эпиграф көзі Рашид ад-Дин. «Жамиғ ат-тауарих» Композициялық қызмет Отырар оқиғасы бір қаланың қылмысы емес, мемлекетаралық қатынасты күйреткен шешім ретінде беріледі. Қаған көпестерді «өз адамдары» деп қабылдайды; сондықтан олардың өлімі жеке қорлық әрі саяси соғыс себебіне айналады. Хикая соңында үлкен соғыстың бұлты анық көрінеді: енді Шыңғыс қаған үшін Хорезмге аттану саудагерлердің кегін қайтару, елшінің құнын даулау және батыстағы қауіптің алдын алу мәселесіне айналады.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Сыр бойы мен Хорезм соғысының саяси-адамгершілік қайшылықтарын қоюландырады. Жошының билік, қала тағдыры және туыстық бәсеке арасындағы таңдауы зерттеуге маңызды.

Қағанаттың барлық әскери-өндірістік қуаты іске қосылады: ұсталар қару жасайды, инженерлер қамал бұзар құралдар әзірлейді, дәрігерлер мен шеберлер жұмылдырылады. Жорық тек атты қолдың шапшаң шабуылы емес, алдын ала ойластырылған мемлекеттік соғыс ретінде көрсетіледі. Жошы бұған дейін меркіттерді қуып батысқа шыққан сапарында Хорезмшах Мұхаммедтің үлкен жасағымен Ырғыз маңында беттеседі. Сан жағынан басым қарсыласқа қарамастан, Жошы мен Сүбітай күштері шапшаң шабуылмен шах әскерін ауыр жағдайға түсіреді. Мұхаммед алғаш рет қағанат қолының нақты күшін сезініп, кейінгі үлкен соғыста ашық дала шайқасынан қашу саясатына көшеді. Бұл кездесу роман ішінде оның «үрейінің ұшуы» ретінде түсіндіріледі. 1219 жылғы негізгі жорық басталғанда әскер бірнеше бағытқа бөлінеді. Отырар қоршауға алынады, Жошы Сырдың төменгі ағысына, өзге ханзадалар мен нояндар басқа бағыттарға жіберіледі. Осы хикаядан бастап романның кеңістігі түгелдей қазіргі Қазақстан мен Орта Азияға ауысады. Отырар қабырғасы алдында тұрған қалың қол – бұрынғы барлық жорықтардың нәтижесінде шыңдалған империялық машинаның көрінісі.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер Негізгі тұлғалар Жошы, Шыңғыс, Сүбітай, Мұхаммед, Орда, Құнан, Жебе, Үгетай, Шағатай, Бөрте Негізгі кеңістік Хорезм, Алтай, Отырар, Онан, Сыр, Самарқанд, Керүлен, Ертіс, Ұлытау, Сейхұн Деректік эпиграф көзі Хикая басындағы деректік үзінді роман мәтінінде берілген. Композициялық қызмет жылғы негізгі жорық басталғанда әскер бірнеше бағытқа бөлінеді. Отырар қоршауға алынады, Жошы Сырдың төменгі ағысына, өзге ханзадалар мен нояндар басқа бағыттарға жіберіледі. Осы хикаядан бастап романның кеңістігі түгелдей қазіргі Қазақстан мен Орта Азияға ауысады. Отырар қабырғасы алдында тұрған қалың қол — бұрынғы барлық жорықтардың нәтижесінде шыңдалған империялық машинаның көрінісі.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Сыр бойы мен Хорезм соғысының саяси-адамгершілік қайшылықтарын қоюландырады. Жошының билік, қала тағдыры және туыстық бәсеке арасындағы таңдауы зерттеуге маңызды.

Роман мәтіні: 332-351 беттер. Он жетінші хикая Жошы қолының Сыр бойындағы қалаларды біртіндеп бағындыруын суреттейді. Ясы, Сығанақ, Женд, Баршынкент секілді қалалар әртүрлі тағдырға ұшырайды: кейбірі келісімге келеді, кейбірі қарсылық көрсетеді. Жошы бейбіт берілген жұртты сақтауға ұмтылады, ал елшіні өлтіру немесе қарулы қарсылық қатал жауапқа әкеледі. Бұл тарауда соғыс ережесі мен билеушінің жеке мінезі үнемі салыстырылып отырады. Бату ханзада әкесінің жанында алғаш ірі әскери тәжірибе жинайды. Баршынкентті алу кезінде дария суын бұру секілді инженерлік амалға араласуы оның болашақ қолбасшылық бейнесіне кіріспе болады. Әке мен ұлдың қатар жүруі романның кейінгі жалғасы – Бату дәуіріне табиғи көпір жасайды. Ясы маңындағы ғашықтық әуен, қала мәдениеті, базар мен діни орта суреттері әскери оқиғалардың арасындағы адамдық тыныс іспетті. Жошы далалық жауынгер ғана емес, қала мәдениетін түсінуге, жергілікті халықтың тұрмысын сақтауға тырысатын билеуші ретінде көрінеді. Осы қасиеті оның Сыр бойындағы жаңа иеліктерді болашақ ұлысының бөлігі деп қарағанын аңғартады.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер Негізгі тұлғалар Жошы, Бату, Шыңғыс, Мұхаммед, Орда, Құнан, Шағатай, Қайыр, Үгетай, Төле Негізгі кеңістік Сығанақ, Хорезм, Отырар, Баршынкент, Сыр, Иасы, Таңғұт, Самарқанд, Бұхара, Сейхұн Деректік эпиграф көзі Әл-Жувейни. «Тарих-и жаһангушай» Композициялық қызмет Ясы маңындағы ғашықтық әуен, қала мәдениеті, базар мен діни орта суреттері әскери оқиғалардың арасындағы адамдық тыныс іспетті. Жошы далалық жауынгер ғана емес, қала мәдениетін түсінуге, жергілікті

халықтың тұрмысын сақтауға тырысатын билеуші ретінде көрінеді. Осы қасиеті оның Сыр бойындағы жаңа иеліктерді болашақ ұлысының бөлігі деп қарағанын аңғартады. Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Сыр бойы мен Хорезм соғысының саяси-адамгершілік қайшылықтарын қоюландырады. Жошының билік, қала тағдыры және туыстық бәсеке арасындағы таңдауы зерттеуге маңызды.

18-хикая. Отырар мен Бұхараның опат болуы. Намазғақ қақпасының кісі өлігіне толуы Роман мәтіні: 352-376 беттер. Он сегізінші хикая Хорезм жорығының ең қасіретті көріністерін біріктіреді. Ұзақ қоршаудан кейін Отырар құлайды. Қайыр ханның тағдыры, қаланың күйреуі және қорғанысқа қатысқан жасақтың қырғыны арқылы Отырар оқиғасының соңы беріледі. Одан кейін Шыңғыс қағанның Бұхараға бағыт алып, қаланы алуы баяндалады. Бұхарадағы оқиғаларда автор соғыс салтанатын емес, бейбіт тұрғындардың күйзелісін алдыңғы орынға шығарады. Намазғақ қақпасы, қала ішіндегі өлік, босқындар мен тоналған дүние – жорықтың адамдық құнын көрсететін образдар. Қағанның әскери есептері мен қарапайым адамның қайғысы қатар беріледі. Бұл хикая Жошының өзге ханзадалардан айырмашылығын да күшейтеді. Ол кейін өз иелігіне өтетін қалалардың толық қирауына қарсы; әсіресе Сыр бойы мен Хорезмнің экономикалық қуатын сақтаудың маңызын сезінеді. Сондықтан Бұхара мен Отырардағы апат оның Үргенішке қатысты ұстанымына психологиялық алғышарт жасайды.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер 1181, 1182, 1219, 1220 Негізгі тұлғалар Шыңғыс, Жошы, Қайыр, Мұхаммед, Шағатай, Жебе, Үгетай, Сүбітай, Төле, Орда Негізгі кеңістік Бұхара, Самарқанд, Отырар, Хорезм, Сығанақ, Сейхұн, Сыр, Үргеніш, Керүлен, Онан Деректік эпиграф көзі Әл-Жувәйни. «Тарих-и жаһангушай» Композициялық қызмет Бұл хикая Жошының өзге ханзадалардан айырмашылығын да күшейтеді. Ол кейін өз иелігіне өтетін

қалалардың толық қирауына қарсы; әсіресе Сыр бойы мен Хорезмнің экономикалық қуатын сақтаудың маңызын сезінеді. Сондықтан Бұхара мен Отырардағы апат оның Үргенішке қатысты ұстанымына психологиялық алғышарт жасайды.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Сыр бойы мен Хорезм соғысының саяси-адамгершілік қайшылықтарын қоюландырады. Жошының билік, қала тағдыры және туыстық бәсеке арасындағы таңдауы зерттеуге маңызды.

19-хикая. «Әулие мазарындағы» ақ мысықтың аянышты өлімі. Жошының Үргеніш түбінде ірге бөлуі Роман мәтіні: 377-400 беттер. Он тоғызыншы хикая романның негізгі отбасылық-саяси қақтығысын шегіне жеткізеді. Хорезмшах Мұхаммедтің күйреуі мен қашуы, аянышты өлімі алып кеңістікке кіріге шебер баяндалған соң, Жошы, Шағатай және Үгетай Үргенішті алуға бірігеді. Қала бай, халқы көп, қорғанысы мықты. Жошы бұл өлкеге болашақ иелігі ретінде қарайды және қаланы соғыссыз алуға барынша күш салады. Тоғытай арқылы жіберілген хатта берілсе, халықтың аман қалатыны ескертіледі. Шағатай үшін мұндай сақтық артық жұмсақтық болып көрінеді. Ағайынды екі ханзада арасында бұрыннан бар реніш енді әскери басқару дауына айналады. Үргеніш қоршауы созылып, көп жасақ қаза табады. Қаған олардың келіспеушілігі туралы естіп, басшылықты Үгетайға береді. Жошы үшін бұл тек әскери емес, жеке қорлық. Ол әкесі мен інісінің өзіне сенімсіздік танытқанын сезінеді. Үргеніш ақыры апатқа ұшырайды. Қала мен халықтың ауыр тағдыры Жошының ішкі күйзелісін күшейтеді. Осы тараудан кейін оның Ұлы Ордадан психологиялық алыстауы айқындала бастайды. Әкеге деген құрмет сақталғанымен, өз ұлысын жеке қалыптастыруға деген ұмтылыс күшейеді. Сондықтан «ірге бөлу» атауы тек әскери лагерьді бөлу емес, Жошының саяси тағдырының жаңа кезеңге өтуін де білдіреді.

Негізгі кеңістік Үргеніш, Хорезм, Самарқанд, Бұхара, Онан, Отырар, Таңғұт, Термез, Сығанақ, Сыр Деректік эпиграф көзі Рашид ад-Дин. «Жамиғ ат-тауарих» Композициялық қызмет Үргеніш ақыры апатқа ұшырайды. Қала мен халықтың ауыр тағдыры Жошының ішкі күйзелісін күшейтеді. Осы тараудан кейін оның Ұлы Ордадан психологиялық алыстауы айқындала бастайды. Әкеге деген құрмет сақталғанымен, өз ұлысын жеке қалыптастыруға деген ұмтылыс күшейеді. Сондықтан «ірге бөлу» атауы тек әскери лагерьді бөлу емес, Жошының саяси тағдырының жаңа кезеңге өтуін де білдіреді.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Сыр бойы мен Хорезм соғысының саяси-адамгершілік қайшылықтарын қоюландырады. Жошының билік, қала тағдыры және туыстық бәсеке арасындағы таңдауы зерттеуге маңызды.

4 бөлім. ОРДАМ ҚОНҒАН ҰЛЫТАУ

20-хикая. Жошы ханзаданың Қыпшақ даласына қайтуы. Дария бойында Сартауыл күнінің батуы Роман мәтіні: 401-420 беттер. Жиырмасыншы хикая Хорезм жорығының соңғы кезеңін және Жошының Қыпшақ даласына бет бұруын қатар береді. Үргеніштен кейін ол өзінің бір түменін Жебе мен Сүбітайға көмекке жібереді. Құштай, Кете, Құтан сияқты нояндар бұл жасақты бастап, Кавказ бен батыс бағыттағы жорықтарға қосылады. Осы арқылы Жошы ұлысының әскери күші алғаш рет Еділден арғы кеңістікті барлауға қатысады. Шыңғыс қаған Хорасан, Ауғанстан және Гиндукуш аймағындағы соғыстарын жалғастырады. Бамиан, Пәрван, Жәлел ад-Динге қарсы жорықтар, Шикі-Құтұқтың жеңілісі және қағанның оңтүстікке ұмтылысы үлкен империялық фон жасайды. Жошы болса Сыр бойына, кейін Дәшті Қыпшаққа қарай алыстайды. Бұл екі бағыт – әкенің оңтүстікке, ұлдың солтүстік-батысқа кетуі – олардың тағдыр жолдарының да бөлініп бара жатқанын символдайды. Жошының Қыпшақ даласына қайтуы жеңілген адамның шегінуі емес. Керісінше, ол өзіне берілген кеңістікті мемлекеттік тұрғыдан ұйымдастыруға

бет алады. Хорезм соғысының қанқұйлы тәжірибесінен кейін оның басты мақсаты – жаңа ұлыста тәртіп орнату, халықты тыныштандыру және сауда жолдарын қалпына келтіру.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер 1153, 1220, 1221 Негізгі тұлғалар Шыңғыс, Жәлел ад-Дин, Шикі-Құтұқ, Жошы, Жебе, Мұхаммед, Шағатай, Төле, Сүбітай, Үгетай Негізгі кеңістік Хорезм, Үргеніш, Самарқанд, Бұхара, Сейхұн, Отырар, Онан, Сыр, Ұлытау, Сығанақ Деректік эпиграф көзі Мұхтар Мағауин. «Шыңғыс хан». ІІІ том Композициялық қызмет Жошының Қыпшақ даласына қайтуы жеңілген адамның шегінуі емес. Керісінше, ол өзіне берілген кеңістікті мемлекеттік тұрғыдан ұйымдастыруға бет алады. Хорезм соғысының қанқұйлы тәжірибесінен кейін оның басты мақсаты — жаңа ұлыста тәртіп орнату, халықты тыныштандыру және сауда жолдарын қалпына келтіру.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Жошы ұлысының дербестенуін, Дәшті-Қыпшақ кеңістігінің саяси қайта ұйымдасуын және әке мен ұл жолының алшақтауын көрсетеді. Романның мемлекеттік идеясы осы соңғы бөлімде түйінделеді.

21-хикая. Ұлы көш бұйдасын Өтүкеннен Қыпшақ даласына жалғауы. Қос ноянның Батыс Дәштіні қармауы Роман мәтіні: 421-441 беттер. Жиырма бірінші хикая Жошы ұлысының нақты қоныстану кезеңін бейнелейді. Отырарда тыныстаған Жошы өзінің отбасы мен оған қарасты төрт мың түтінді шығыстан Қыпшақ даласына көшіріп әкелуді ұйымдастырады. Бұл жай ғана көш емес, жаңа саяси орталықтың қалыптасуы. Ұлы Ордадағы отбасылық, әскери және шаруашылық орта енді Ұлытау, Ертіс, Сыр бойына жалғасады. Жошы Ұлытау мен Қыпшақ даласына орныға бастағанда, Жебе мен Сүбітай Кавказдан өтіп, аландар, қыпшақтар және Русь кінәздіктерімен шайқасады. Қалқа шайқасы осы ұзақ барлау-жорықтың шарықтау шегі ретінде беріледі.

Романда Жошы жіберген түменнің бұл жорыққа қатысуы Батыс Дәштіге болашақ Бату жорығының жолын ашады. Атақты «Қалқа ұрысы», оған қатысқан Жебе-Сүбітайдің 20 мыңнан асатын аз ғана жауынгер қолының Қыпшақ-Русь біріккен әскерінің 103 мың адамдық тобын қалай қиратқаны тарихи дерек ізімен аса шебер баяндалады. Хикая екі тарихи қозғалысты біріктіреді: шығыстан батысқа көшкен Жошы ұлысы және одан әрі батысты барлаған Жебе-Сүбітай қолы. Нәтижесінде Жошы иелігі географиялық тұрғыдан ғана емес, стратегиялық мағынада да қалыптасады. Дешті Қыпшақ енді шет аймақ емес, империяның батысқа ашылған негізгі қақпасы болады.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер 1221, 1222, 1223 Негізгі тұлғалар Жошы, Жебе, Сүбітай, Шыңғыс, Орда, Бату, Қайыр, Кет-Бұқа, Мұхаммед, Мүңгуір Негізгі кеңістік Қалқа, Отырар, Онан, Ұлытау, Хорезм, Самарқанд, Керүлен, ДәштіҚыпшақ, Сығанақ, Сыр Деректік эпиграф көзі Мұхтар Мағауин. «Шыңғыс хан», ІІІ том. Композициялық қызмет Хикая екі тарихи қозғалысты біріктіреді: шығыстан батысқа көшкен Жошы ұлысы және одан әрі батысты барлаған Жебе-Сүбітай қолы. Нәтижесінде Жошы иелігі географиялық тұрғыдан ғана емес, стратегиялық мағынада да қалыптасады. Дешті Қыпшақ енді шет аймақ емес, империяның батысқа ашылған негізгі қақпасы болады.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Жошы ұлысының дербестенуін, Дәшті-Қыпшақ кеңістігінің саяси қайта ұйымдасуын және әке мен ұл жолының алшақтауын көрсетеді. Романның мемлекеттік идеясы осы соңғы бөлімде түйінделеді.

Жиырма екінші хикая соғыс қасіреті мен мемлекеттік құрылыс идеясын бірбіріне қарама-қарсы қояды. Бір желіде Хорезм әулетінің күйреуі, Түркенқатынның қайғысы, Шыңғыс қағанның Самарқанд, Термез, Гиндукуш арқылы қайтуы көрінеді. Екінші желіде Жошы Қыпшақ даласында өз ұлысының ішкі тәртібін орнықтырады. Ұлытаудағы құрылтайға түрлі ру-тайпа өкілдері, қалалар мен өңірлердің бектері жиналады. Жаңа ұлыстың шекарасы, салық, сауда жолдарын қорғау, әскери міндеттер және басқару тәртібі белгіленеді. Жошы билігі тек жаулап алынған жерге сүйенбейді; ол жергілікті қыпшақ, қаңлы және басқа тайпалардың келісімін алуға ұмтылады. Орда-Базар саяси орталық ретінде қалыптасады. Бұл хикая Жошыны романның бастапқыдағы ханзада бейнесінен толыққанды мемлекет құрушы тұлғаға жеткізеді. Оның маңындағы Бұқа, Құнан, Мүңгуір, Кет-Бұқа, Күй-Темір сияқты нояндар енді тек жорық серігі емес, ұлыстың басқарушы тірегіне айналады. Әке құрған алып империяның ішінде тұңғыш ұлдың өз мемлекеттік кеңістігі пайда болады.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер 1223, 1227 Негізгі тұлғалар Жошы, Шыңғыс, Орда, Түркен-қатын, Бату, Мұхаммед, Шағатай, Үгетай, Төле, Сүбітай Негізгі кеңістік Хорезм, Ұлытау, Самарқанд, Үргеніш, Сыр, Сейхұн, Отырар, Термез, Таңғұт, Жұңду Деректік эпиграф көзі Хикая басындағы деректік үзінді роман мәтінінде берілген. Композициялық қызмет Бұл хикая Жошыны романның бастапқыдағы ханзада бейнесінен толыққанды мемлекет құрушы тұлғаға жеткізеді. Оның маңындағы Бұқа, Құнан, Мүңгуір, Кет-Бұқа, КүйТемір сияқты нояндар енді тек жорық серігі емес, ұлыстың басқарушы тірегіне айналады. Әке құрған алып империяның ішінде тұңғыш ұлдың өз мемлекеттік кеңістігі пайда болады.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Жошы ұлысының дербестенуін, Дәшті-Қыпшақ кеңістігінің саяси қайта ұйымдасуын және әке мен ұл жолының алшақтауын көрсетеді. Романның мемлекеттік идеясы осы соңғы бөлімде түйінделеді.

23-хикая. Жошының Қыпшақ даласына сауын айтуы. Есіл ханның Тәңір дәргейіне қайтуы Роман мәтіні: 462-482 беттер. Жиырма үшінші хикая романның эмоционалдық және саяси шарықтау шегі. Жошы Ұлытаудағы ордасын нығайтып, Қыпшақ даласының ру-тайпаларын өз билігіне біріктіреді. 1224 жылғы ұлыс кеңесінде әр рудың таңбасы ақ туға түсіріліп, жаңа ұлыстың заңдары, салық және әскери міндеттері белгіленеді. Жошы өзін кең даланың иесі ретінде сезінсе де, Ұлы Ордадан алыстағанын, әкесін, шешесін және бауырларын сағынатынын іштей аңғарады. Шағатаймен қарым-қатынасы түзелмейді. Жошының шақыруына інісі күдікпен қарайды. Әкеге бару және Таңғұт жорығына қатысу мәселелері де орындалмай қалады. Қаған ордасына Жошының аңға шығып, әмірді елемеді деген күмәнді хабарлар жетеді. Роман осы тарихи даулы мәселені әке мен ұл арасындағы психологиялық қашықтықтың өсуі ретінде береді. 1227 жылдың қыс соңында Жошы ұлдары Орда-Ежен мен Батуға, сондай-ақ Шайбанға болашақ міндеттерін айтып, ұлыс шетін бөліп тапсырады. Өзі қалған ғұмырын тыныш өткізгісі келетінін білдіреді. Аңға шыққан сапар оның соңғы сапарына айналады. Жошының қазасы Ұлытауды қара жамылдырады. Автор оның сүйегінің Қаракеңгір бойына жерленуін, кейін бұл маңның қасиетті Ұлы Қорыққа айналуын баяндайды.

Академиялық паспорт Хронологиялық белгілер 1222, 1223, 1224, 1225, 1226, 1227 Негізгі тұлғалар Жошы, Орда, Сүбітай, Шыңғыс, Жебе, Шағатай, Бату, Құнан, Үгетай, Кет-Бұқа Негізгі кеңістік Ұлытау, Таңғұт, Ертіс, Сығанақ, Самарқанд, Онан, Алтай, Сыр, Отырар, Үргеніш Деректік эпиграф көзі Хикая басындағы деректік үзінді роман мәтінінде берілген. Композициялық қызмет 1227 жылдың қыс соңында Жошы ұлдары Орда-Ежен мен Батуға, сондай-ақ Шайбанға болашақ міндеттерін айтып, ұлыс шетін бөліп

тапсырады. Өзі қалған ғұмырын тыныш өткізгісі келетінін білдіреді. Аңға шыққан сапар оның соңғы сапарына айналады. Жошының қазасы Ұлытауды қара жамылдырады. Автор оның сүйегінің Қаракеңгір бойына жерленуін, кейін бұл маңның қасиетті Ұлы Қорыққа айналуын баяндайды.

Оқу мен зерттеуге арналған түйін Бұл хикая Жошы ұлысының дербестенуін, Дәшті-Қыпшақ кеңістігінің саяси қайта ұйымдасуын және әке мен ұл жолының алшақтауын көрсетеді. Романның мемлекеттік идеясы осы соңғы бөлімде түйінделеді.

ІІ. НЕГІЗГІ КЕЙІПКЕРЛЕР ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ Жошы хан Романның басты тұлғасы. Бөрте мен Шыңғыс қағанның тұңғыш ұлы. Шығармада бала күнінен мейірімді, жауынгер, бірақ беталды қырғынды ұнатпайтын ханзада ретінде қалыптасады. Орман жұртына алғашқы дербес жорықтан бастап Таңғұт, Жин, Хорезм соғыстарында қол бастайды. Үргеніш мәселесінде Шағатаймен қақтығысып, кейін Дәшті Қыпшаққа оралып, Жошы ұлысын құрады. Ұлытау – оның мемлекеттік және рухани орталығы. Ұлдары Орда-Ежен, Бату, Шайбанға ұлыс шеттерін тапсырады. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Билік және әулет. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Шыңғыс қаған Жошының әкесі және романның екінші негізгі өзегі. Бала Темужіннен ұлы қағанға дейінгі жолы алғашқы бөлімдерде кең беріледі. Әкесінен айырылғаннан кейінгі қуғын, Жамұқамен тартыс, Тоғрыл ханмен одақ, 1206 жылғы қағанат құрылуы, Таңғұт, Жин және Хорезм жорықтары арқылы тұлғасы ашылады. Жошыға сенімі жоғары болғанымен, Үргеніштен кейінгі күдік пен Шағатаймен дау әке-бала арасына салқындық түсіреді. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 1, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Билік және әулет. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Бөрте-қатын Қоңырат көсемі Тай шешеннің қызы, Жошы, Шағатай, Үгетай, Төле және бес қыздың анасы. Романда отбасын сақтайтын, саяси астарды тез аңғаратын,

Темужінге ақыл айтатын тұлға. Меркіт тұтқынынан құтқарылуы Жошының туу тарихымен тікелей байланысты. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 15, 16, 19, 20, 23. Зерттеу кілті: Билік және әулет. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Өгелін үжін Шыңғыс қағанның анасы. Есугей өлгеннен кейін отбасының ыдырап кетпеуіне күш салып, балаларын аштық пен қуғыннан алып шығады. Романда әулетті қайта тұрғызған мықты ана және саяси тірек ретінде бейнеленеді. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 20, 21, 23. Зерттеу кілті: Билік және әулет. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Есугей баһадүр Қият, Бартан баһадүрдің ұлы, Қабұл ханның немересі. Темужіннің әкесі. Татарлармен күресі, Өгелінді алып келуі, ұлын Бөртеге атастыруы және улануы романның алғашқы тарихи қабатын құрайды. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 14, 16, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Шағатай Жошының туған інісі. Тегеурінді, қатал және заң тәртібін жоғары қоятын ханзада. Жошының жұмсақтығын әлсіздік деп қабылдайды. Таңғұттан бастап Үргеніш қоршауына дейін ағасымен келіспеушілігі өсіп, кейін саяси күдікке ұласады. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Билік және әулет. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Үгетай Шыңғыс қағанның үшінші ұлы. Ағайын арасындағы дауда көбіне сабырлы араағайын ретінде көрінеді. Үргеніш қоршауында қаған оның қолына ортақ басшылық береді. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 23. Зерттеу кілті: Билік және әулет. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Бату Жошының екінші ұлы. Романда жас ханзада ретінде Сыр бойы жорықтарына қатысады, Баршынкент оқиғасында әскери тәжірибе жинайды. Эпилогта

Шыңғыс қаған оны Жошы ұлысының басты мұрагері және батыс жорығын жалғастыратын тұлға деп белгілейді. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 9, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Билік және әулет. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Орда-Ежен Жошының үлкен ұлы. Әкесінің соңғы өсиетінде Ертіс пен Ұлытау арасындағы шығыс қанатты күзету міндетін алады. Эпилогта күміс босағалы көк орда нышанымен көрсетіледі. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 8, 14, 16, 17, 18, 20, 22, 23. Зерттеу кілті: Билік және әулет. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Жебе ноян Руы бесұт. Шыңғыс қағанның төрт сырттанының бірі. Күшілікті жойып, Қарақытайды құлатады; Сүбітаймен бірге Кавказ, Дәшті Қыпшақ және Қалқа бағытындағы жорықтарға шығады. Жошымен майданда бірнеше рет қатар жүреді. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 2, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Сүбітай баһадүр Руы ұраңқай, Желменің інісі. Ұзақ барлау-жорықтардың аса тәжірибелі қолбасшысы. Жебемен бірге Кавказ бен Дәшті Қыпшақты барлайды; кейін Бату жорығының бас сардары болатыны кітап соңындағы түсініктемеде айтылады. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 6, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Бұқа ноян Жалайыр Мұқалы ноянның інісі. Тоғайлы жорығынан бастап Жошының ең сенімді батырларының бірі. Әскери кеңестерде белсенді, ханзаданың жанында ұзақ қалады және Жошы қайтыс болғаннан кейін Бату дәуіріне өтетін сабақтастықтың тірегі болады. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 1, 2, 3, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Құнан ноян Руы кенегес. Темужін Жамұқадан бөлінгенде өз руын бастап келіп қосылған. 1206 жылдан кейін Жошының құзырына өтеді. Романда ханзаданың ең сенімді

нояндарының бірі, жекпе-жек пен жорықта жанынан табылатын адал сардар ретінде көрінеді. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Мүңгуір ноян Руы сижуыт. Жошыға берілген мыңған нояндардың бірі. Орман жұрты, Таңғұт және батыс жорықтарында көрінеді. Кейін Бату әскерінің оң қолында қызмет еткені кітап соңындағы түсініктемеде көрсетілген. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 5, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Кет-Бұқа Найман ордасының жас жыршысы, кейін Жошының ақылшысы. Романда жорыққа қатысатын ноян әрі күйші-жыршы ретінде екі қырлы тұлға. Жошы өлімін Шыңғыс қағанға жеткізетін қаралы елшіліктің басында болады. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 8, 9, 10, 14, 16, 18, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Күй-Темір Керей ордасынан шыққан батыр. Жошы ұлысының қалыптасуына қатысқан сенімді нояндардың бірі. Жорықтарда елшілік, кеңес және әскери міндет атқарады. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 9, 10, 14, 16, 18, 19, 20, 21, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Құтан ноян Руы кеңгіт. Жошының адал нояндарының бірі. Кейін оның ұрпағының Елхан ұлысында қызмет еткені кітаптағы кейіпкерлер түсініктемесінде аталады. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 16, 20, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Құштай Руы үйсін, Борағұл ноянның немере інісі. Тәуекелшіл ерлігімен аты шыққан. Жошы берген таңдаулы түменді Жебе мен Сүбітайға жеткізетін қолбасшылардың бірі. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 16, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн.

Тоғытай Отырар қырғынынан аман қалып, қағанға хабар жеткізетін батыр. Кейін Жошының қасында тұрақты жүріп, елшілік және әскери тапсырмаларды орындайды. Оның тағдыры қарапайым жорықшының адалдығы мен төзімін көрсетеді. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Тоғрыл хан туған жылы нақты белгісіз. 1203 жылы қайтыс болған. Тарихта Оң хан деп те айтылады. Керей хандығының билеушісі. Құржақз-Бұйрық ханның үлкен ұлы. Атасы Марқұз-Бұйрық хан. Тоғрыл – Есугейдің айнымасқа серттескен анда-досы. Сертінде тұрып, Есугей өлген соң Темужінді өз панасына алады. Оған өкіл әке болып, қуатты жасағын көмекке беріп, шашыраған елін өзіне жинап, Темужіннің сақарада үлкен айбатқа ие болуына көп жәрдем берді. 1203 жылы Темужіннің шапқыншылығынан ордасы құлап, өзі пана сұрап қашып барғанда, Найман хандығының шекарасында қарауылбасы Қоры-Сүбечінің қолынан жазым болады. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 14, 15, 20, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Жамұқа Темужіннің андасы әрі басты саяси қарсыластарының бірі. Достықтың жаулыққа айналуы арқылы даладағы билік үшін күрестің трагедиясын көрсетеді. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 18. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Шикі-Құтұқ Темужін татар жұртынан тауып, бауырына басқан бала. Кейін қағанаттың бас қазысы, заң жүйесінің тірегі. Хорезм жорығында Пәрван маңында Жәлел адДиннен жеңіліс табады. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 5, 6, 7, 9, 11, 13, 18, 20. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Жәлел ад-Дин Хорезмшах Мұхаммедтің жауынгер ұлы. Романда Хорезм мемлекеті күйрегеннен кейін де қарсылықты жалғастырған, Шыңғыс қағанның өзін үлкен жорыққа мәжбүр еткен батыл қарсылас. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 15, 16, 18, 19, 20, 21, 22.

Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Мұхаммед Хорезмшах Хорезм мемлекетінің билеушісі. Отырар оқиғасына жауапты саяси шешімдерді қолдайды. Ырғыздағы кездесуден кейін Шыңғыс қолының қуатын сезіп, ашық далалық шайқастан жалтарған билеуші ретінде беріледі. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 10, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн. Қайыр хан Отырар әмірі. Шыңғыс қаған жіберген сауда керуенін тұтқындап, өлтіру оқиғасының ортасында тұрған тұлға. Оның әрекеті Хорезм жорығына тікелей себеп болады. Жошының мемлекет құрушы бейнесі: Романның басты идеялық арқауы – Жошыны тек жаулап алушы ханзада емес, Дәшті Қыпшақта жаңа саяси кеңістік қалыптастырған мемлекет құрушы ретінде көрсету. Әке мен ұл арасындағы байланыс: Шыңғыс пен Жошы арасында терең сүйіспеншілік, сенім және сонымен қатар империялық саясат туғызған күдік қатар жүреді. Үргеніш оқиғасы бұл қатынастың сын нүктесіне айналады. Мейірім мен қаталдық: Жошының тұтқындар мен қалаларға жұмсақ қарауы Шағатайдың қаталдығына қарсы қойылады. Осы айырмашылық билеушінің адамгершілік өлшемі туралы сұрақ көтереді. Дала мен қала: Онан, Саян, Ұлытау тәрізді дала-тау кеңістігі Бұхара, Отырар, Үргеніш секілді қалалармен алма-кезек беріледі. Көшпелі және отырықшы дүниенің қақтығысы ғана емес, өзара тәуелділігі де көрінеді. Тарихи жады: «Онан дариясы, Бұрғу/Бұрқан Қалдүн, Ұлытау, Қаракеңгір табиғат объектісі ғана емес, ұрпақ жадын сақтаушы кеңістік ретінде суреттеледі. Автор романда: Онан даласының көктемі қысқа, қысы жазға ұласып, өз бауырын мекендеген көшпенді жұрттың талай қуанышы мен қайғысын көрді. Бірде солардың бақытты, мамыражай сәтінде алаңсыз, тынып ақса, бірде қылыш шыңылынан, жебе суылынан тіксіне, долдана жөңкілді. Онан дариясы бауырынан өрген балаларына бөле қараған емес. Онан суы – жаралының жанына шипа, қайғылының жүрегіне дауа. Онан дария – арғы жағалауда жажырат қызы сыңсыта салған мұңды әуенге қосыла өз жарасын да қосыла емдейді. Онанның жадынан ештеңені өшіре алмайсыз. Ол мүмкін де емес. Тек, ана дариямен сырлас бола аласыз. Уақыт та, сіз де...» дейді.

Соғыстың құны: Жеңіс эпикасымен қатар, қалалардың қирауы, тұтқын, босқын, өлім, қаралы жоқтау үнемі көрсетіледі. Шығарма соғыстың салтанатын ғана емес, адамдық құнын да еске салады.

Ұлыс және мұра: Роман соңында Жошыдан Бату мен Орда-Еженге өтетін саяси мұра кейінгі Алтын Орда дәуірінің бастауына айналады. «Жошы хан» қандай жанрдағы шығарма? Автор оны тарихи шындық пен дерекке сүйенген тарихи-деректі роман деп анықтайды. Роман неше бөлімнен тұрады? Төрт бөлімнен, 23 хикаядан және эпилогтан. Романның негізгі кейіпкері кім? Шыңғыс қағанның тұңғыш ұлы Жошы хан. Оқиға Жошының тууынан бастала ма? Жоқ. Роман Есугей дәуіріндегі саяси жағдайдан басталып, Жошының дүниеге келуіне тарихи алғышарт жасайды. Жошының анасы кім? Бөрте-қатын, қоңырат көсемі Тай шешеннің қызы. Жошының туғанына байланысты даулы мәселе қалай берілген? Роман Бөртенің меркіт тұтқынында ұзақ болмағанын көрсетіп, Жошыны Темужіннің заңды тұңғыш ұлы ретінде баяндайды. Жошының негізгі мінезі қандай? Ержүрек, мейірімді, адамдарды беталды қыруға қарсы, бірақ соғыс кезінде батыл әрі айлалы. Жошының алғашқы дербес жорығы қайда? Орман жұртына, Саян–Енисей–Барғұжын-Тоқым бағытында. Жошыға ерген негізгі нояндар кімдер? Бұқа, Құнан, Мүңгуір, Кет-Бұқа, Күй-Темір, Құтан, Құштай, Кете және басқалар. Құнан қай рудан? Кітаптағы түсініктемеде кенегес руынан деп беріледі. Бату романда көріне ме? Иә. Жас ханзада ретінде әкесінің жорықтарына қатысады және эпилогта Жошы ұлысының мұрагері ретінде айқындалады. Шағатай мен Жошы неге келіспейді? Олардың мінезі, соғысқа көзқарасы және Үргенішті алу тәсілі туралы пікірлері қайшы. Үргеніш дауының мәні неде? Жошы қаланы сақтағысы келеді, Шағатай қатаң шабуылды қолдайды. Ұзақ қоршау кезінде қаған басшылықты Үгетайға береді. Отырар оқиғасы романда қалай түсіндіріледі? Сауда керуенінің қырғыны және елшінің өлтірілуі Хорезмге жорықтың тікелей себебі ретінде беріледі. Тоғытай кім? Отырар қырғынынан аман қалып, Ұлы Ордаға хабар жеткізген және кейін Жошыға қызмет еткен батыр.

Жебе мен Сүбітайдың орны қандай? Олар Шыңғыс қағанның батыстағы басты қолбасшылары; Жошы ұлысының болашақ батыс шекарасын барлауға жол ашады. Қалқа шайқасы бар ма? Иә, Жебе-Сүбітайдың Батыс Дәшті жорығы аясында баяндалады. Жошы ұлысы қай жерде құрылады? Романда Дәшті Қыпшақта, негізгі саяси-рухани орталығы Ұлытау болып қалыптасады. Орда-Базар деген не? Жошы ұлысының ордалық-саяси орталығы ретінде суреттелетін мекен. Жошы Ұлытауды неге таңдайды? Кең дала ортасындағы стратегиялық, жайылымдық және саяси қолайлылығы, сондай-ақ жаңа ұлысты біріктіретін орталықтық орны үшін. Романның негізгі тарихи деректері қандай? Рашид ад-Дин, Жувәйни, Нәсәуи, Ли Жычаң, «Юан тарихы», Карпини, Рубрук және басқа еңбектер. Романда Бөрте қандай тұлға? Саяси астарды түсінетін, отбасының бірлігін сақтайтын ақылды ханым және Жошының анасы. Өгеліннің рөлі қандай? Есугей өлгеннен кейін әулетті сақтап қалған күшті ана және саяси тірек. Тоғрыл хан кім? Керей билеушісі, Есугейдің андасы және Темужіннің ерте дәуірдегі басты одақтасы. Жамұқа кім? Темужіннің андасы, кейін билік үшін басты қарсыласы. Кет-Бұқа романда не істейді? Жошының ноян-ақылшысы әрі жыршы-күйші; эпилогта Жошының өлімін қағанға жеткізеді. Жошы қалай қаза болады? Романда 1227 жылғы қыстың соңындағы аң сапарынан кейін қайтыс болып, Ұлытау өңіріне жерленеді. Жошының өліміне қатысты роман нақты бір нұсқаны таңдай ма? Шығарма тарихи даулы мәселені көркем желімен байланыстырады; анықтамалық толық мәтіндегі көркем шешімді алмастырмайды. Жошының қабірі қайда деп беріледі? Қаракеңгір өзені бойындағы Ұлытау өңірі. Шыңғыс қаған Жошыдан кейін кімді мұрагер етеді? Эпилогта Жошы ұлысының тағына Батуды лайық деп көрсетеді. Орда-Еженнің орны қандай? Жошының үлкен ұлы, ұлыстың шығыс қанатына жауап беретін мұрагер. Шайбанның орны қандай?

Жошының ұлдарының бірі; эпилогта жеке орда нышаны беріледі. Романда қала мәдениеті қалай көрінеді? Отырар, Ясы, Бұхара, Үргеніш, Жұңду сияқты қалалар сауда, дін, қолөнер және соғыс кеңістігі ретінде суреттеледі. Роман тек соғыс туралы ма? Жоқ. Отбасы, ант, ана тағдыры, билік, көш, сауда, дін, табиғат және мемлекеттік құрылыс желілері қатар жүреді. Табиғаттың рөлі қандай? Онан, Саян, Байкөл, Сейхұн, Ұлытау сияқты кеңістіктер кейіпкерлердің ішкі күйімен астасып, тарихи жад символына айналады. Автор неліктен тарауларды «хикая» деп атаған? Алғысөзінде Рашид ад-Дин мен Жувәйнидің баяндау үлгісіне сүйеніп, «тарау» орнына «хикая» атауын таңдағанын айтады. Шығарманың басты идеясы қандай? Жошының өмірі арқылы Дәшті Қыпшақта жаңа ұлыстың қалыптасуын және оның кейінгі қазақ даласының мемлекеттік тарихындағы орнын көрсету. Романның финалы неге Батумен аяқталады? Жошының мемлекеттік мұрасы үзілмейтінін және келесі тарихи кезеңді Бату жалғастыратынын көрсету үшін. Студент романнан қандай тақырып зерттей алады? Жошы тұлғасы, әке-бала қатынасы, Хорезм жорығы, Жошы ұлысының құрылуы, көшпелі әскери жүйе, ортағасырлық қала және дала қатынасы. Бұл анықтамалық толық романның орнына жүре ме? Жоқ. Ол іздеу, оқу және зерттеу үшін навигациялық құрал; көркем мәтіннің толық әсері тек романды оқығанда ашылады. Ұларбек Дәлейұлының «Жошы хан» тарихи-деректі романы — Шыңғыс қағанның тұңғыш ұлы Жошының өмірі мен Дәшті Қыпшақтағы Жошы ұлысының қалыптасуын көркем және деректік негізде баяндайтын шығарма. Роман төрт бөлім, жиырма үш хикая және эпилогтан тұрады. Оқиға Есугей баһадүр дәуірінен басталып, Темужіннің билікке көтерілуі, Бөртенің тағдыры, Жошының дүниеге келуі мен ержетуі, Орман жұртына, Таңғұт пен Жин мемлекетіне жасалған жорықтар, Отырар оқиғасы, Хорезм соғысы, Сыр бойындағы қалалар, Бұхара мен Үргеніш трагедиясы, Жошының Дәшті Қыпшаққа оралуы, Ұлытауда жеке ұлыс құруы және 1227 жылғы қазасына дейін жалғасады. Шығармада Жошы соғыс өнеріне жетік, бірақ адамды беталды қыруға қарсы, бағынған елдің қалалары мен халқын сақтауға ұмтылған билеуші ретінде сипатталады. Оның Шағатаймен Үргеніш мәселесіндегі тартысы, әкесі Шыңғыс қағанмен күрделі қарым-қатынасы және Ұлытауда жаңа мемлекеттік орталық қалыптастыруы романның негізгі идеялық желілерінің бірі. Эпилогта Жошы қазасынан кейін оның ұлдары Орда-Ежен, Бату және Шайбанның орны айқындалып, Бату Жошы ұлысының саяси мұрасын жалғастырушы тұлға ретінде көрсетіледі.

Анықтамалық романның толық мәтінін алмастырмайды. Негізгі дерек: Ұларбек Дәлейұлы. «Жошы хан». Толықтырылған екінші басылым. Астана: Фолиант, 2026. Романда белсенді көрінетін хикаялар: 9, 12, 15, 16, 17, 18, 19, 21. Зерттеу кілті: Әскери-саяси тұлға. Кейіпкерді тарихи прототип пен романдық характердің арақатынасы тұрғысынан қарастырған жөн.

Романдағы Жошы образы бір ғана батырлық қалыппен шектелмейді. Оның характері бес негізгі кезең арқылы дамиды: дүниеге келу төңірегіндегі саясиотбасылық дағдарыс; ат үстіндегі балалық және туыстық сезім; алғашқы дербес жорықтар; Хорезм соғысындағы моральдық-саяси қайшылық; Дәшті-Қыпшақта өз ұлысын қалыптастыру. Жошының басты айырмасы – күш қолдануды мемлекеттің жалғыз тетігі деп қабылдамауы. Роман оны соғысты білетін, бірақ қажетсіз қырғынды ұнатпайтын ханзада ретінде сомдайды. Бұл қасиет Орман жұрты, Сыр бойы және Үргеніш желілерінде қайталанып, Шағатайдың қатал ұстанымымен контраст жасайды. Әке мен ұл қатынасы романның психологиялық өзегінің бірі. Шыңғыс қаған Жошының қабілетін мойындайды, оған ірі әскер мен кеңістік береді; сонымен бірге империялық тәртіп пен мұрагерлік мәселесі олардың арасындағы қашықтықты ұлғайтады. Соңғы бөлімде бұл қашықтық географиялық сипат та алады: қаған оңтүстік пен шығысқа, Жошы Дәшті-Қыпшаққа қарай тартады. Ұлытау романның соңғы бөлігінде жай мекен емес, мемлекеттік таңдау белгісі. Жошының Дәшті-Қыпшаққа орнығуы — империя ішіндегі жаңа саяси орталықтың қалыптасуы. Осы арқылы шығарма Жошы ұлысын кейінгі Алтын Орда мен қазақ мемлекеттілігіне жалғасатын тарихи желінің бастауы ретінде пайымдайды.

ІV. НЕГІЗГІ ТАҚЫРЫПТАР МЕН ИДЕЯЛАР Әке мен ұл Шыңғыс қаған мен Жошы арасындағы байланыс — махаббат, сенім, әскери міндет, мұрагерлік және саяси күдік қабаттары тоғысқан желі. Романды тек жорықтар хроникасы емес, әке мен ұлдың алыстай түскен тарихи тағдыры ретінде де оқуға болады. Империя және ұлыс Шығармада империя әскери жаулап алу арқылы ғана емес, ұлыстарға бөлу, мыңдық-түмендік жүйе, орда, құрылтай, жарлық, алым және бағынышты елдермен қатынас арқылы бейнеленеді.

Соғыс этикасы Жошының қырғынға көзқарасы, тұтқындарға мейірім танытуы, қалаларды сақтауға ұмтылысы романның адамгершілік өлшемін күшейтеді. Қаталдық пен саяси қажеттілік арасындағы шекара үнемі қозғалыста. Дала және қала Онан мен Керүленнен Отырар, Бұхара, Үргенішке дейінгі кеңістік көшпелі және отырықшы өркениеттердің түйісуін көрсетеді. Қала — сауда мен мәдениеттің орталығы ғана емес, қоршау, су жүйесі, қақпа, базар және халық тағдыры арқылы күрделі кейіпке енеді. Жол және кеңістік Жорық жолдары романда дербес құрылымдық фактор. Асулар, шөлдер, өзен өткелдері, жайлау мен қыстау, азық пен жылқы қоры — әскери шешімдердің табиғи негізі ретінде көрсетіледі. Тарихи жады Онан, Бұрғу/Бұрқан Қалдұн, Ұлытау сияқты кеңістіктер ата-баба жады мен билік легитимдігін байланыстыратын символдық орындар ретінде көрінеді.

V. ХРОНОЛОГИЯЛЫҚ КЕСТЕ Кезең Романдағы оқиғалық мәні 1155 шамасы Темужіннің дүниеге келуі; романның алғашқы хикаясы осы оқиға алдындағы қият–татар тартысын суреттейді. 1170-жылдар Есугейдің өлімі, Өгелін отбасының ауыр кезеңі, Темужіннің аман қалу күресі. 1180-жылдар Бөртемен некелесу, меркіт шабуылы, Жошының дүниеге келуі, Темужін беделінің өсуі. 1189 шамасы Темужіннің хан көтерілуі және Жамұқамен ашық бәсекенің күшеюі. Ұлы құрылтай, империялық әскериәкімшілік жүйенің қалыптасуы, Жошының дербес жорықтарға дайындалуы. 1207-1208 Жошының Орман жұрты мен Саян– Енисей бағытына жорығы. 1209-1215 Таңғұт және Жин бағытындағы жорықтар; Жошы, Шағатай, Үгетайдың ірі әскери тәжірибесі. Отырардағы керуен қырғыны; Хорезммен соғыстың тікелей себебі ретінде беріледі. Ырғыз маңындағы қақтығыс пен Отырар қоршауы; Сыр бойына ірі жорықтың басталуы. 1219-1220 Сыр бойы қалалары, Бұхара, Самарқанд, Отырар желілері. 1220-1221 Үргеніш қоршауы, Жошы–Шағатай қайшылығы; Жошының ДәштіҚыпшаққа бет бұруы. 1221-1223 Жебе мен Сүбітайдың Кавказ– Қыпшақ–Қалқа бағытындағы жорығы; Жошы иелігінің батыс көкжиегі кеңейеді. 1220-жылдардың орта шені Жошы ұлысының Ұлытау–ДәштіҚыпшақ кеңістігінде орнығуы және Жошының соңғы кезеңі.

Онан Темужін әулетінің бастапқы тарихи кеңістігі, романның жад пен бастау символы. Керүлен Орталық орда кеңістігінің негізгі өзендерінің бірі. Хан-Кентай / Бұрғу тауы (Бұрқан Қалдұн) Әулеттік қасиетті кеңістік, алғашқы хикаялардың табиғи-мифологиялық өзегі. Саян-Енисей Жошының алғашқы ірі дербес солтүстік жорығының кеңістігі. Алтай-Ертіс Шығыс Дәшті-Қыпшаққа өтетін стратегиялық дәліз. Ұлытау Жошы ұлысының саяси және символдық орталығы ретінде романда ерекше мәнге ие. Отырар Хорезм соғысының басталуына түрткі болған керуен оқиғасы және ұзақ қоршау кеңістігі. Иасы Сыр бойындағы мәдени-саяси қала, Жошы жасағының қозғалысындағы маңызды нүкте. Баршынкент Бату қатысатын Сыр бойы әскери эпизодтарының бірі. Бұхара Хорезм жорығының ірі қалалық трагедияларының бірі. Самарқанд Хорезмшах билігінің орталығы және жорықтың шешуші қалаларының бірі. Үргеніш Жошы мен Шағатай арасындағы қайшылық шегіне жететін стратегиялық қала. Гиндукуш–Бамиян Шыңғыс қағанның оңтүстік жорығының кеңістігі; Жошы жолының солтүстік-батысқа бөлінуіне фон болады. Кавказ–Қалқа Жебе мен Сүбітай арқылы Батыс Дәштінің барлануын көрсететін кеңістік.

VІІ. РУ-ТАЙПАЛЫҚ ЖӘНЕ ӘСКЕРИ ҚҰРЫЛЫМ Қият-боржығын Шыңғыс қаған әулетінің өзегі. Романның алғашқы бөлімінде қияттың ішкі тармақтары, тайжуыттармен және көрші тайпалармен қатынас кең суреттеледі.

Қоңырат Бөрте арқылы әулеттік-саяси одақтың негізгі тіректерінің бірі. Керей Тоғрыл ханмен қатынас арқылы Темужіннің ерте саяси өрлеуіне ықпал етеді. Меркіт Өгелін мен Бөрте желілеріндегі кек, тұтқын және жорық мәселелерінің тарихи қарсысы. Найман Күшілік және батысқа ығысқан күштер арқылы империяның Жетісу мен Қарақытайға таралуына байланыстырылады. Кенегес / Құнан ноян Романда Құнан Жошы маңындағы маңызды нояндардың бірі ретінде көрінеді; Жошы ұлысының бастапқы әскери элитасын талдауда назар аударар тұлға. Мыңдық-түмендік жүйе Әскер руға ғана емес, орталық жарлықпен қайта ұйымдастырылған ондық жүйеге сүйенеді. Романда мыңдық, түмен, кешік, оң қанат, сол қанат атаулары жиі қолданылады.

Рашид ад-Дин, «Жамиғ ат-тауарих» Романда ең жиі эпиграф және салыстырмалы дерек ретінде көрінеді. Әулет шежіресі, жорықтар, нояндар, Жошы мен Шағатай арасындағы тартыс сияқты мәселелерде негізгі тіректердің бірі. Ата-Мәлік Жувәйни, «Тарих-и жаһангушай» Отырар, Бұхара, Хорезм қалалары, қоршаулар мен жорық салдары жөніндегі баяндауларға деректік негіз береді. Нәсәуи Мұхаммед Хорезмшах пен Жәлел ад-Дин дәуіріне қатысты қарсы тараптың ішкі ахуалын танытатын маңызды куәлік ретінде пайдаланылады. «Юань тарихы» және «Жаңа Юань тарихы» Шыңғыс қағанның ерте өмірі, Таңғұт және Жин жорықтары, ханзадалардың әскери қызметі туралы қытайлық деректерді береді. Ли Жычаң, «Әулие Чаңчуннің батысқа сапары» Империя кеңістігі мен жорық жолдарына қатысты көзкөргендік мәліметтер үшін маңызды. Плано Карпини және Гильом де Рубрук Көшпелі орда, саяси салт, кеңістік және тұрмыс жөніндегі кейінгі XІІІ ғасырлық сыртқы куәліктер.

Өтеміс қажы, Әбілғазы Жошы ұлысы мен кейінгі Шыңғыс әулеттік дәстүрінің түркілік шежірелік қабатын толықтырады. В.В. Бартольд, Мұхтар Мағауин, Зардыхан Қинаятұлы Қазіргі тарихнамалық пайым мен деректерді қайта түсіндіруде автор сүйенген зерттеу еңбектері. Зерттеушіге ескерту: роман ішіндегі деректік эпиграф немесе авторлық түсіндірме бастапқы дерек мәтінінің орнына жүрмейді. Ғылыми мақала, диссертация немесе оқулық дайындағанда роман көрсеткен деректің түпнұсқа басылымына қайта сілтеме жасау қажет.

«Әлқисса» формуласы Хикаяшы дауысы дәстүрлі шежірелік және қиссалық баяндауды жаңғыртады. Бұл тәсіл оқырманға тарихи хроника мен көркем баяндау арасындағы ауысуды сездіреді. Табиғаттың кейіптенуі Онан, тау, өзен, боран, шөл, түн мен таң тек фон емес; олар оқиға көңілкүйін көтеретін дербес поэтикалық күш ретінде көрінеді. Соғыс панорамасы Жекпе-жек, садақ, найза, ат, қорамсақ, жасақ легі, жорық кеңесі мен логистика қатар беріледі. Макро-панорама мен жеке адамның өлімі кезектеседі. Дерек пен диалог Тарихи факт көркем диалог арқылы адамдық себепке айналады. Бұл тәсіл деректі романның негізгі ерекшелігі: факт сақталады, бірақ оқиға ішіндегі мотивация көркем түрде жандандырылады. Архаикалық лексика Қару-жарақ, әскери атақ, салт, мал шаруашылығы, жыл қайырымы және діни-мифологиялық ұғымдар арқылы дәуірлік тілдік орта жасалады.

• Жошы бейнесінің «мейірімді ханзададан» ұлыс иесіне дейінгі эволюциясы. • Шыңғыс қаған мен Жошы арасындағы әке–ұл қатынасының саяси және психологиялық табиғаты. • Жошы мен Шағатай: соғыс этикасы мен билік түсінігінің қарама-қарсылығы. • «Жошы хан» романындағы Ұлытау концептісі және мемлекеттік идея. • Отырар оқиғасының романдағы деректік және көркем интерпретациясы. • Үргеніш қоршауы: тарихи дерек, әскери логика және кейіпкер конфликтісі. • Романдағы қала мен дала оппозициясы.

• Әскери логистика: жылқы, су, асу, шөл, өзен өткелі және қоршау техникасы. • Романның эпиграфтық жүйесі және Рашид ад-Диннің қызметі. • Қытай деректері арқылы Таңғұт–Жин жорықтарының берілуі. • Нояндар галереясы: Жебе, Сүбітай, Құнан, Кет-Бұқа және әскери элита. • Бату бейнесінің кейінгі Алтын Орда тақырыбына өткел болуы. • Тарихи-деректі роман жанрының ерекшелігі және көркем қиялдың шегі. • Архаикалық лексика мен көшпелі дүниетанымның тілдік көрінісі. • Тәңірлік ұғымдар, салт және исламдық қалалар арасындағы мәдени қабаттар.

XІ. ХИКАЯ–БЕТ КӨРСЕТКІШІ № Хикая Беттер 1-хикая. Есугейдің іңір әлетінде Батсайғұн бақсының тұлымын кесуі. Қоныстан жеткен хабарға Сарқы әулиенің көз жасын төгуі 11-27 2-хикая. Есугейдің Тай шешенді ажалдан құтқаруы. Құдалықтан қайтқан батырдың есіл өмірмен қоштасуы 28-46 3-хикая. Қорқонақ қойнауында азалы жоқтау есуі. Темужіннің Тергүне шоқысында қырылдақты састыруы 47-67 4-хикая. Белгүтайдың Қаратұмыт тауында арысқа түсуі. Өгеліннің Бұрқы-Ерекке сорға бола қонуы 68-84 5-хикая. Темужіннің көш жолында толғақ күтуі. Үш ұлыс жасағының Бүкіркегерді қанға бояуы 85-103 6-хикая. Темужіннің Сеңгірбұлақта хан тағына отыруы. Анттас андалардың жаулық 104-121

шақыруы 7-хикая. Жошының айғыр жалында таң атыруы. Темулүн қазасының ханзаданы қайғыға батыруы 122-140 8-хикая. Мейірімді ханзаданың «Үш жорықтан» шет қалуы. Көшпенділер қолының таңғұттарды бетке алуы 141-162 9-хикая. Онан бойында жаңа Ұлыстың шаңырақ көтеруі. Жошы қолының Орман жұртына бет алуы 163-184 10-хикая. Ханзада қолының Саян тауынан асуы. Тұңғыш ұлдың қаған алдында мерейі тасуы 185-206 11-хикая. Жебе ноянның Тоқта бекті жазым етуі. Шағатайдың Таңғұт шегінде жаулыққа бекуі 207-228 12-хикая. Жошының «Тәңір бұлағынан» су ішуі. Түс аянымен Таңғұт астанасын селге тоғытуы 229-249 13-хикая. Жошының үш ірі қамалды алуы. «Қырық түмен аруақтың» Түлкі асуында қалуы 250-267 14-хикая. Тұңғыш ұлдың шүршіт астанасын өртке орауы. «Теке бұрқыл» түні Тұңғар қонысына оқ борауы 268-287 15-хикая. 288-310

Керуеншілердің Отырар қаласында қырғын табуы. Тоғытайдың Ұлұғ Ордаға аман баруы 16-хикая. Ырғыз бойында Хорезмшах үрейінің ұшуы. Шыңғыс қолының Отырарды қоршауы 311-331 17-хикая. Жошы қолының Иасы түбінде ғашықтық әуеніне елітуі. Батудың Баршынкентке дария суын бұруы 332-351 18-хикая. Отырар мен Бұхараның опат болуы. Намазғақ қақпасының кісі өлігіне толуы 352-376 19-хикая. «Әулие мазарындағы» ақ мысықтың аянышты өлімі. Жошының Үргеніш түбінде ірге бөлуі 377-400 20-хикая. Жошы ханзаданың Қыпшақ даласына қайтуы. Дария бойында Сартауыл күнінің батуы 401-420 21-хикая. Ұлы көш бұйдасын Өтүкеннен Қыпшақ даласына жалғауы. Қос ноянның Батыс Дәштіні қармауы 421-441 22-хикая. Түркенқатынның Намазғақ қақпасында зарлы жоқтау айтуы. Жошы ұлысында Ұлы Құрылтай өтуі 442-461 23-хикая. Жошының 462-482

Тәңір дәргейіне қайтуы

Қорытынды «Жошы хан» романының академиялық оқылымы шығармадағы жеке тұлға тарихын Еуразия кеңістігінің қайта құрылуымен қатар қарауды талап етеді. Жошы бейнесі балалық қасірет, әскери тәрбие, дербес жорық, Хорезм соғысы, әулеттік тартыс және Дәшті-Қыпшақтағы мемлекеттік орнығу кезеңдері арқылы біртіндеп ашылады. Романның басты ғылыми-практикалық құндылығы — оқырманды ортағасырлық деректерге жетелейтін кең деректік желі мен оқиғаларды біртұтас хикаялық құрылымға біріктіруінде. Бұл анықтамалық роман мәтінімен қатар пайдаланылғанда ғана толық мәнге ие. Ғылыми дәйексөз үшін романның тиісті бетіне және онда көрсетілген бастапқы дерекке қайта оралу ұсынылады.