Бұрынғы бір байдың дербес үйіне қазір ревком мен басқа да мекемелер орналасқан. Өмір өршелене түскен. Коммутатор, телефондар. Телефонистка телефон қабылдап алып жатыр. Телефонистка (телефонға кеп). Иә, жолдас Хрущ па? Қазір! (Жүгіріп кетеді.) Жолдас Хрущ! Жолдас Хрущ! Сізді бірінші дивизия шақырады! Хрущ (аппаратқа кеп). Я, я, я... Солай. Құп. Бір салар ма? Жақсы! Орындалады.

Кошкин бөлмесінен 1-комсомолка шығады. 1- комсомолка. Жолдас Хрущ, асығыс телефонограмма бар. Жолдас Кошкин, Мазухин мен сізге тез табыс ет деді.

Мазухин оқиды. Телефон шылдыры. 2-комсомолка. Я! Жолдас Кошкин бе? Қазір! Кошкин кабинетіне кетеді. Кабинеттен комиссар Вихорь жүгіре шығады.

Вихорь. Сонда кеттім! Тез кетеді. Хрущ пен Мазухин сөйлесіп кете барады. 2-комсомолка келеді. 2-комсомолка (аппаратқа кеп). Бес минуттан соң өзі шақырады. Панова мен Швандя. Панова қолындағы қағаздарымен машинка жанына отырады.

Панова. Сіз де сонда болдыңыз ба, жолдас Швандя?

Швандя. Әбден болдым. Мына, мына мен ғой біздер, қызылдар, жағада едік, а сіз мысалы, тап матросқа толған, француз кемесі. Ап-айқын көрініп, естіліп тұр. Сол сәтте біреуі ортаға шыға қап басты - ау кеп. (Телефон шылдыры.) Я... тап бастырмалатып: "Жолдастар деп боржуй мен аққа қарсы қапта" деп (телефон шылдыры), "жетті енді бізге бұлар үшін..." деп...

Панова. Барсаңыз ана телефонға.

Швандя (трубканы алып). Ал, ревком... Не қыл дейсің. Ал, иә! Жоғал тап, сайтан! Сенсіз де мен мұнда бұтты - сатты боп басым айналып, мұрын сіңбіруге тап мұршам жоқ. Менің мұнда докладым боп жатса қайтесің. Былшылыңмен екпінді істен бөгеме дейін. (Трубканы алып, отбой беріп.) "Жетті енді бұлар үшін қан..." деп содан кетті, кетті дейін кеп ағып...

Ш в а н д я. Е, оның не білмейтіні бар. Буржуй, қанішер кімге айтсаң де біледі. Содан арман көріп тұрмыз, катерге мініп өзі келеді. Сақал дегеніңіз бе? Шаш дегенің — о да... сақ етпес пе.

Панова. Ой, енді бұныңыз өзі... Жолдас Швандя, сіз тіпті аса көп көріп жіберген екенсіз.

Ш в а н д я. Өлген? Қой - ой, сізше дүние пролетариатына команда беріп отырған кім?

Панова. Жоқ... танимын. (Қағазын алып көшіре бастайды. Грозной бұдан көзін алмайды.)

Грозной. Сізге мен қауіпті емеспін. Ал ана өзге жыландарды ма, көзімнің өзімен есінен тандырам.

Панова. Қойыңызшы.

Грозной. Жаңа бір доктор кеп еді. Бойы төбеге тіреледі. Сақалы күйектей, көзәйнек... Мен соған, былайша қарап қана қалып ем. Бітті, талас! Бикештей боп ағарып, қалтырай жөнелді.

Панова. Иә, көзіңіз көз - ақ.

Грозной папиросын алып, ұсынады. Былғары пальтосының етегі ашылып, офицер шалбары көрінеді. Мына костюм қалай жарасқан?

Панова. Тамаша. Алтын оқа. Контрреволюция шалбарын неге киесіз? Грозной (қысылғаннан қымтанып). Әдейі күлкі үшін... сізге бір көрінейін деп... А, міне, қолыңызды беріңізші.

Панова. Неге?

Грозной. Көресіз ғой. (Қалтасынан білезік, сақиналар алып.) Зиянсыз нәрселер ғой!

Панова. Жоқ, жолдас Грозной, өзіңізде қалсын.

Грозной. Ну, жақсы. Бірақ есіңізде болсын, зауқыңыз қашан соқса сонда аласыз. Мен жанымда сақтаймын. (Төс қалтасына тығады.) Әйелін ертіп профессор Горностаев шығады. Горностаев (дәл - салдау, қозғалыстары шошып оянған кісідей). Кімге сөйлессем екен?

Горностаев. Сізсіз бе. Иә, иә! Жұмысым, винтовкалы адамдар кеп менің кітапханамды печаттап кетті. Горностаева. Ал біздің пәтерімізге кіріп алған, шолақ қол комиссар Вихорь, барлық үй сайманымызды алып қойды. Бар мүлікті ластап отыр. Айтқаны боқтық. Үш тауығымызды сойып, солардың қанымен әр жерге: "бауызда буржуйды" деп жазып қойыпты. Грозной, Хо – хо – хо. Вихорь азамат. Тапқанын қарасаңшы. Әй шаян! Тауықпен революция жасайды.

Грозной. Борсыған сорпа профессоры ғой. Ха-ха- ха. Саған не керек дейсің. Кітаптарыңды біз оқу үйіне аламыз.

Горностаев. Міне, ең лайықсызы сол болады.

Грозной. Но, сен бізге нұсқама. Сенің бір басыңда ғой мыңдаған кітап бар! Ал халықтың мыңына бір кітап жоқ болса қайтесің. Тәртіп пе осы?

Грозной. "Жұмыс!" Біз әлі сенің онда не жазып жатқаныңды көреміз. Әлде контрреволюцияны үгіттеп жатқан шығарсың.

Грозной. Менің бе. Қорқыныш. Ну, мен сені бір-ақ қорқытайын. Швандя, мына контрды маған алып кел.

Кошкин. Ну, Грозной, сөйтіп ертеңнен қалмай кетеміз. Темекіңді әкелші! (Пановаға.) Басыңыз: "Әдіс ретімен аз уақыт қаладан кете тұрып, граждандардың толық тыныштық сақтауы..."

Грозной. Жолдас Панова, революционердің жүрегі болат, төсі темір болуға керек. Кошкин. Рас, Грозной! (Ананың кеудесін сипап) Әй, сенің төсің өзі... алтын ба қалай? (Тағы қағады.) Шылдырайды ғой.

Грозной тапаншасын салады. Қалтанда не бар, сал столға. Қалтасындағы алтындарды салады. Ой, бандит. Махно. Марш коридорға! Грознойды коридорға алып шығады. Грознойдың өкірген даусы: "Рома, кеш". Кошкиннің командасы: "Грозной, тұр дуалға! Тез тұр...

Бір. Екі".Мылтық тарс етеді. Кошкин келеді.

Кошкин (айта беріп). Баса беріңіз..."Қаланы барлық революциялық тәртібінде қалдырып..."

Көше. Эвакуация аяқталып келеді. Қала сыртындағы зеңбірек даусы енді мылтық, пулемет даусына ауысады. Пұшпақта Совет кеңселері орнаған үйде барлық есік, терезе ашық. Алысырақта шеткі ұй жанында Дунька өз жүктерін арбаға тиеп алған. Кетушілер мен қалушылар топтары. Дунька. Тұра тұр деймін, албасты. Мынаған әлі отырғышты тығуға да болады. Айнаны үстінен сал. Чемоданды бүйірден қақшит. Ал, жүр шапшаң! Я, құдай-ау!

Елисатов. Жоқ, мен сөйтейін. Сіз революцияға аса керек адамсыз. Эвакуация жұмысын ең ақырына шейін мен басқарамын.

Елисатов кетеді. Швандя келеді.

Швандя. Жолдас Роман, бұл қалай. Соғыс қаланың ішіне тақап қалды. Жеглов көпірі талқандалмағаны ма сөйтіп.

Горностаева. Мырзалар, офицерлер. Арестке алыңдар мына жауызды. Комиссар Вихорь!

Генерал. О немене, поручик Яровой?

Яровой. Иә, міне, адамның астамшылығын қараңыз. Профессор әйелі, жақсы сақтамадың деп ұрсып тұр. Менің өмірімді оққа байлап жүргенімді қайдан білсін.

Генерал. Иә, біз сізге бата оқитын боп қойып ек.

Горностаева. Сөйтіп сіз... біздік... біздік пе едіңіз? Қуанып қолын құшақтайды. Мықты конвоймен Хрущ, Мазухин бастаған жегловшыларды әкеледі.

Тұн. Қала сыртындағы жардың елсіз жері. Үн жоқ. Аздан соң Швандя жақындап келе жатады. Оны екі конвой әкеле жатыр.Тоқтасады. 1-конвой. Қай жерде, батыр-ау, бұл иттің қаласы. Аспан жап-жарық. Ал жерде түк көрінбейді. Тоқта. Тынығамыз.

1-к о н в о й. Сені сол жерде - ақ асуға болатын еді. Осында жиырма шақырымға айдатқанын сайтан біле ме?

Швандя (темекі тартып). А, ол жер маған мүлде жақпаған шығар. 1-конвой. А, мен сен бандитті осы арада қып жоқ қылайын деп отырмын. Бәрібір үкімің айтылған. Ш в а н д я. Е, әрине, ұқыптылығыңа рахмет. Бірақ әуелі мені түрмеге жеткіз.

1-конвой. Оған жеткенше таң атып кетеді де, сені аса алмай қаламыз ғой. Ш в а н д я. Е, менің оншалық асығысым жоқ. ( Әндетеді.) Неткен сұмырай қыз еді - ей, Неге алдаумен өтесің...

1-к о н в о й. Қой. Итше ұлыма өзің.

Швандя. Өлім алдында тамақты кенеп алған жақсы болады... (Әндетеді.) Демеп пе едің сүйемін мен, Байға кеткен неткенің.

1-к о н в о й. Бәсе, өлімді қолмен қаға алмайсың. Дүниедегінің бәрі пәни жалған. Мына сен ғой большевик, неміске сатылдың да, капитал алдың, о дүниеге бәрібір әкете алмайсың.

2- к о н в о й. Қанша алдың? Әйтеуір өлесің ғой, дінді айтып тәубе қылсаңшы!

1-конвой. Сен шоқыдан поп не алсын. Мен - ақ жараймын. Мен шіркеу старостасымын.

Ш в а н д я. А, ну, о да болады. 1-к о н в о й. Ал кәне, имандай шыныңды айт: дін мен отанды сатқаның үшін қанша соқтың? Ш в а н д я. Е, құдайға шүкір, құр тастаған жоқ. Дін үшін ер басына жүз гүл алдық. Ал отан үшін тік көтере сауда қып стервинг төледі.

1-к о н в о й. Сөйтіп, о дүниеге әкетпексің ғой.

Швандя. Неге! Осы дүниеде дұға қып отырарлық бір тәуір қолға тапсырсам болар еді.

1- к о н в о й. Әпкел деймін! Әпкел, әйтпесе осы қазір жатқызамын. Көтер қолыңды, бандит. (Швандя қолын көтереді.) Қай жерінде? (Тінтіп, қалталарын сыр айналдырып шығады.) Ой, айт деймін!

Швандя. Пұл сенде ғой, бай. А мендегі барым осы сиқым мен битім ғой. 1-конвой. Өтірік айтасың. Немістің ақшасы болмаса сен ел талап, кісі өлтірер ме ең? Швандя. Осы, мен емес, сен өлтіргелі келе жатқан жоқсың мені. Соның үшін және неміс ақшасымен ақы алғың келеді емес пе. Сатымсақ оңбаған сен емессің бе?

Швандя. Сенің жерің үшін деймін! Тап сенен алып мынаған, жолдасыңа беру үшін соғысамын... 1-к о н в о й (долданып, мылтығын шапшаң көтеріп). Қорқытпақсың ба, бандит! Қылжақ керек. Кәне, тұр былай! Әрі қара деймін, өй, өлексе!

2- к о н в о й (жалт беріп мылтығын оқтанып). Әй бәлем, доңыз құлақ сен бе, тез... Швандя (2-ші конвойды қолынан ұстай алып). Жолдас, тоқта. Оғыңды шығын қылма. Елді үркітпейік!

1- к о н в о й. Қара...

Швандя (аузын басып). Сүйре былай, мына жарға. Екеуі. 1-конвойды қараңғыға әкетеді. Тез оралады.

Кеш батып барады. Бірінші пердедегі бөлме. Ала тулар. Плакат, афишалары би жайын мәлімдейді. "Ресейдің оңтүстігіндегі әскерлерге көмек үшін" деген жазулар. Алысырақта Панова отыр. Колосов провод жүргізіп жүр. Есіктен Любовь Яровая көрінеді.

Л ю б о в ь. Не білдіңіз?

Колосов. Түк білмедім. Бәрінің айтатыны: жегловшылар атылады дейді. Үкімді бекіткен пакетті тосып отырса керек. Любовь. Білеміз, кешірім жоқ. Қашан орындар екен. Жаңа Швандя кеп кетті, Роман жіберіпті. Жолдастарды атуға апара жатқанда жолда тартып алмақшы. Жалғыз-ақ қашан, қай жерде атуын білу керек.

Б и ш і. Немене. Би мен үкілі почта. Биді өзім басқарамын. Афишаны түзеп жүгіріп кетеді.

Кутов. Жаңа ғана. Дәл фронттан. Амансыз ба, Павла Петровна. Его превосходительствоға доклад етіп, Селезневка тұсында тағы да әдемілеп жеңгенімізді баян еттім. Олжаны білдіңіз бе?

Елисатов. Басылып қойған еді. Бірақ "қосымша хабарлар бойынша" дейміз ғой. К у т о в. Және армияның көңілі қатты көтеріңкі деп басыңыз. Халық тегіс ерікті әскер қатарына жазылып жатыр деңіз.

Елисатов. Жау қалай дейміз?

К у т о в. Әбден іріген, үштен бірі дезертир, қалғанын штык, пулеметпен айдап салып жүр. Революция айдаһары өлуге айналды. Енді барлық орыс халқының ұлы Россия үшін жанын салып, "я құдай, жарылқа..." деп шығатын күніне аз-ақ қалды.

К у т о в. Пожалуйста. Құрметті Павла Петровна, сіздің білу сыртқы дос деген сұмдарыңыздың не жаңалығы бар?

Панова. Жаңалығы — жаңа мода. Жаңа билер. Бар Париждің толғағы сол. К у т о в. Ну, оқа емес, ренжімеңіз, қымбаттым. Қарулар ашсақ, модасын да алармыз. Аркадий Петрович, сіз білдіңіз (іс, жақында его превосходительство келеді.

В л и с а т о в. Әрине, білемін.

К у т о в. Айтпақшы, өткен жолы его превосходительство келгенде көшеде қала халқынан ешкім болмады. Оны превосходительство байқап қалды.

К л и с а т о в. Павла Петровна, ұқтыңыз ба! Бұл да жоқ. Бірақ сондай үлкен тапсырманы орындауға уақыт аз ойламайсыз ба, полковник. Және біздің техника қандай...

Закатов. Ақшы алдым ба, мырзалар. Его превосходительство келді ме? Тәңірім дұшпанды тағы бірі деген ақпар тұғыры ма?

К у т о в. Әбден тұра. Уағыз сөз сізге парыз боп қалды.

Яровой. Жоқ, одан да жаман. Ол айтқандарында тым құрыса дін мен отан бар ғой. Мыналарда жалғыз бас қамы мен қарын ғана десеңші.

Я р о в о й. О, аса көп десеңші. Замостье тұсынан бір шабуыл жасағалы келе жатыр ек. Бір сәтте, бір топ таңбалы азғындар: "Соғыс жойылсын!" деп айғай салғаны. Біреуі арқама найза қадап, бірі қолымнан атып, кейін қашып кетісті. Немістер тауып ап жарамды жазды. Және өзіме нағыз бостандықты ертеде құрып алған халықтың бүгінде нағыз революция жасап, мәдениетті қорғап жатқан үлгі қалпын көрсетті. Ол бостандық біздің түсімізге де кірмеген екен. Бірақ сол бостандық үшін өзімді де, сені де аямағанымды білесің ғой... Ендеше сол бостандыққа түкіріп, халық қанына тоғытқан жандарды да аямаймын. Соғыс шегіне жеткенше...

Любовь. Команда жасаушы баяғы охраниктер ғой...

Я р о в о й. Ол бір біткен топ. Дауыл ұшырған қу жапырақ қой, оларсыз - ақ көшіміз жетеді.

Я р о в о й. Е, ол фронт. Ал сені бұл фронттың арғы бетіне жібермеймін, Люба. Жіберу үшін тапқам жоқ. Сен екеуміздің екі айыр жолмен кетуіміз сұмдық қой. Бір-бірімізді таба салысымен екі айрылмақпыз ба? Любовь. Жоқ, одан да жаман. Жолымыз екеу емес. Бір жолда көп қақтықтық, енді біріміз жардан ұшармыз.

Яровой. Люба, мен оған жол бермеймін.

Любовь. Құдіреті қайсы! Біз енді бұрынғы адамдар емеспіз: мен күштімін де, сен сорлысың.

Елисатов. Жаңа ғана, осы пұшпақтағы бақ ішінде өлтіріпті. Тегі бір нәрсемен ұрып жықса керек.

Кешкі уақыт. Қала бағы. Сусын сататын павильон - кафе. Оркестр. Халық. Газет, папирос, тағы басқа уақ-түйек сатушылар.

Газет сатушы. Соңғы хабар, кешкі газет. Ерікті армияның ерлігі. Большевиктер бітеді. Папирос сатушы. Ең жоғары сортты папирос, өзі анағүрлым арзан! Он штугі он - ақ мың!

Газет сатушы (папирос сатушыға ақырын). Любовьтың мектебінде, сағат бірде. Папирос сатушы. Құп! Жоғары сортты папирос. Етік тазалаушының қасында бай қатын өңдетіп тұр.

Б а й қ а т ы н. Бар жиғаны, бар асылым барлығы да жоқ болды. Офицер (осы әйелдің қасында тұрып). Жүріңізші, сәулем. Қатты өтінемін. Жүріңізші. Етік тазалаушыға ақша төлеп, столдар тұрған жаққа кетеді. Ол жақта мас офицерлер мен жалаңаш әйелдер лық толы.

Папирос сатушы әйел. Жоғары сортты папирос, өзі арзан! (Етік тазалаушыға ақырын.) Сағат бірде, Любовьтың мектебінде... Етік тазалаушы (естімеген боп). Бек әдемі гуталин, резинка мен жақсы бау, өздері арзан. Бек әдемі гуталин.

Стол басында Елисатов отыр, алдында план.

Д а у ы с т а р. Елисатов мырза, пожалуйста, маған бірінші қатардан тағы бір жер беріңіз. Бұл тіпті ашқарақтай! Елисатов мырза, бірінші қатардағы жерді маған қалдырыңыз. Елисатов. Мырзалар, болашақ курорт "Аркадияның" бос жерлері тегіс сатылып болып қалды. Енді ең соңғы жерлер ғана қалды.

1-м ы р з а. Планды көрсетіңізші, осы менің жерім қай тұста? Елисатов. Бұйырыңыз. Жерін көрдіңіз ғой? Тап мына тұрған курорттың үлкен залы.

1 - м ы р з а. Қазір анау алабота басқан жер ме?

Елисатов. Жоқ, алаботаның тұсында ағылшындық сақ болады. Мынау әзірше боқтық үйілген жер, шұрайлы болады.

Е л и с а т о в. А, сіз екінші қатардан алыңыз, матушка! Гамаша жер мінеки. "Қиял фонтаны" деген болашақ фонтанный қақ қасы. Ал ана біріншіңізді сата қойыңыз.

Елисатов. Бір де орын жоқ, мырзалар. Болашақ курорт "Аркадия" маңындағы жердің бәрі сатылып қойылды. (Планын, ақшасын тығады.)

2-м ы р з а. А, батыр-ау, мен отан үшін отқа түсіп жүргем жоқ па? Елисатов. Бәріміз де түсіп жүрміз. Тіпті болмаса қара қол елтірісі мен күріш бар, жалғыз-ақ тік көтере аласыз. 2-м ы р з а. Барон, сонымен іс бітті. Петербургтағы сарайыңыз үшін менің қырымдағы дамды аласыз, үстеуіне бес қадақ қант қостым.

Панова. Міне ай да туып келеді. Бірақ мен қиял ете алмаймын. Орыстың айы... Бұл да орыстың қазіргі жеріндей кірлеген, былғанған... Малинин. Оқа емес, біз оны тазалап тұрып, дөп-дөңгелек қып өзіңізге қайырып береміз. Панова. Тәңір жарылқасын. Сіз осы қай кезде дөп-дөңгелек ақымақсыз, мас күніңізде ме, жоқ сауыңызда ма? Ашуланбаңыз, мен бір жағынан өзімді айтам. Міне іштім де ақымақ болдым. А, бұрын ақылды болушы ем. Бұл тегі киімімнің жамандығынан болар... Киімі жаман әйел ақылды бола алмайды ғой. Малинин. Павла Петровна, маған әмір беріңізші, мен сізді ханшадай киіндірейін.

М а л и н и н. О, о... мен байқаймын... Мен өзімнің полковник, жандарм полковнигі екенімді түсімде де байқаймын.

Павла Петровна, рұқсат етіңіз. (Биге әкетеді.) Малинин артынан өте бергенде, Яровой жетіп келеді.

Яровой. Әзірше ешнәрсе кесіп айта алмаймын.

Малинин. Қалай құтырады, бәтір - ау! Бүгін-ақ есебін қайыру керек. Үкімнің бекуі келді. Жегловшыларды таң сәріден бақ ішіне асып тастау керек.

Яровой. Сөз жоқ. Кошкин бір нәрсе әзірлеп жүр. Бір түйін байланып келеді, бірақ ушығын ұстау қиын. Қазір екеуміз бір-бірімізді сиқыршыдай қуып жүрміз.

Кетеді. Жолдағыларды қағып-соғып Марья жүгіре шығады. Малининді қағып кетеді.

Малинин. Ой, қақпас, кімді қағасың!

Марья. Жоғал! Семканы көріпті осында. (Верандадан ас ішіп жатқандардың айғайы.)

С е м е н. Бұ мен, Семен Скопцов қой. Амансың ба, апажан - ау! (Сүйеді.) Марья. Сен... Е, көзің қайда? Өй, иттің балалары. Іздеген бейнетімнен садаға, өңшең. Көрінде өкіргір, өңшең...

Семен. Өзімнің де іздегенім сол, апажан. Жерге кірсе де қоймаймын. Өшімді аламын. Зорықтырып өлтірген екі атым ше, тыққан жерімнен қазып алған жүз сегіз пұт бидайым ше. Қайтарамын орайын. Жерге кірсе де қоймаймын. Атымның өшіне бақалшағын шағамын, бидайымның өшіне шиеттей қып қанын ағызамын.

М а р ь я. Е, өзі де көрде шығар.

Семен. Көрде болса табамын. Дүниені шарласам да ақ малымды аламын. Мен қан сорпа боп мал жиғанда қайда жүрген екен ол қу бандит. Мен тырнақтап жимап па ем! Оқып алып, купецтің арзан нанын жемеп пе еді? Сол купенің ғой тағы өзін атты. Бірге туысқан мені де талатты. Жиырма жылдық бейнетімді бір түнде жоқ қылды.

Марья. Ендеше осында әкелем. Әй қуарған, төбеңнен тарт қырлар. Қатынды қайдан табам енді сен қу соқырға!

Колосов. Абақтыға кештен бастап отряд кірді. Ал үйінде құран оқытарлық шелпек әзірлеп жатыр. Және әндетіп иман айтып жүр. Бұл дарға кісі асылар алдындағы әдеті. (Кете береді.) Л ю б о в ь. Тез барып Романға айтыңыз. Бұйрығын иген сыртында тосамын. Верандадан Фольгин мен Елисатов түседі.

Чир. Ұр, туғандар, Сима, Хама және Ахветті! Дунька. Ой, тәңірім-ау! Енді қайттік! Ұйымдас шапшаң!

Д а у ы с т а p. Қайда большевик?

Үйлердің көлеңкесіне халық жиналады. Орталарында Любовь, Панова. Қуанышты сыбыр шошынған айғаймен араласады.

Д а у ы с т а р. Кошкин баронессаны бауыздап кетіпті. Барлығын бір-ақ қыру керек!

Ақ армия штабының қораcы. Кешкі мезгіл. Күтпеген жерден ақтар көшіп жатыр. Паровоз, автомобиль, обоз дауыстары, офицерлер жүгірісіп жүр. Террасада Яровой қағаз ұстап тұр. Телефон шылдыры. Малинина келеді. Малинина. Міне бұйрық, его превосходительство, жүріп бара жатып, жөнелту жұмысын маған тапсырды, қала күзетін сізге тапсырды.

Я р о в о й. Біз деген сіз емес.

Малинина. А? Иә... Ну, несі бар алысыңыз. Я, айтпақшы, его превосходительство, кеше ұсталған Кошкинді және жегловшыларды түрме ішінде жоқ қылуға бұйырды. Яровой. Тегі, генерал, мен Кошкинді босатып жіберу үшін ұстады деп ойлады ма екен!

Горностаев. Оны қойшы. А, мұнда міне бірнеше адамды өлтіргелі жатыр. (Малининге жақындап.) Мырзалар, болмайды...

Горностаева. Макс, құдай үшін жүрейікші біз де.

Горностаев. Леля, сен білесің ғой... Мен шет елге ғылыми мақсатпен ғана барамын.

Горностаева. Ну, сол ғылыми мақсатпен кетейік.

Кетіседі. Чемодандарын алып бірінші жөне екінші мырза келеді. Ханымдар да бар. 1-м ы р з а. Мырзалар, мырзалар, одақтастардың ғажайып кемесі кепті. Жағада күзетте тұрған солдатты алдымен мен көрдім.

Закатов. Мүмкін, бәрі де мүмкін, балаларым. Комендант жүгіріп бара жатады. Комендант мырза, мына матушка екеумізге төрт орынды автомобиль берілмек еді.

Комендант. Я - я, әзір тұр. Он үшінші номерлі.

Матушка. Ой, номері ырымға жаман екен. Тым құрымаса он төртіншіні беріңізші.

Елисатов. Москваға барасыз ғой, батюшка?

Закатов. Мен сіздерді Москваға шақырып ем, сіз дінсіздер, күмән келтірдіңіздер ғой.

2- д а м а. Ғажайып кеме, батюшка.

Закатов. Балаларым, тәңірінің ғажайып талпынып... Бірақ бастаушы ұстазыңыз болсын. Комендант мырза, менің автомобилім қайсы?

Д у н ь к а. Е, сұмдармен бірге қашушы ма ем! Кетеді. Сахна сыртында автомобиль жанында дау шығады.

Матушка. Қойыңыз! Құдай жолындағы автомобильге кептелетін сенің бөксең бе екен! Горностаев (таласқандарға қарай ұмтылып). Дуньканы Европаға жіберіңіздер, жіберіңіздер. Елисатов (штабтан шыға айғайлап). Павла Петровна, мен мұндамын. Автомобильге отырыңыз. Бір ғана қағазды реттеп алайын. Бір минутке...

Штабқа кетеді. Панова шығады.

Панова (Елисатовтың соңынан). Ал, тез болыңыз... (Келе жатқан Любовька.) Е, сәулем, байыңыз керек пе? Әрі кеңес, әрі махаббат. Неменеге келістіңіздер, Кошкинге ме?

Панова. Қате айтасың, сәулем. Сатқанда дос сатады. Мен жауымды ұстаттым. А, сенің көмегіңе рахмет.

Любовь (тапаншасын ұстай алып). Санаулы оқты саған жұмсау да арам. Панова. Міне енді біз "сен" десіп жүзбе-жүз сөйлесейік. (Бетін тақап, ақырын, қадап сөйлейді.) Сен жыланнан да жамансың. Ғасырлық көнесінен жап-жасыл боп кеткен мына көзіңізді өлердей жек көрем. Ажымды маңдайыңды, уланған бейшара ойынды. Еріндерің жыланның балаларындай иреңдейді. Миллион басты айдаһар! Өмір бойы жиренумен өтермін. Любовь. Сенің өміріңе қалған бар сыбаға сол ғой, тілі суырылған жылан. Жерімізден алып кет өлексеңді.

Елисатов. Павла Петровна, мен әзірмін, автомобильге рахым етіңіз. Бір жұмадан соң екеуміз Парижде боламыз. Екеуі кетеді. Террасаға қағаз қараған бойында Яровой шығады. Любовь оған жақындайды. Яровой (басын көтеріп). Люба! Любовь. Кошкин мен жеголовшыларды босат. Яровой. Люба, бұл орындалмайтын тілек. Любовь. Бұл тілек емес, шарт. Яровой. Кімнің шарты?

Любовь. Менікі. Мен кеше саған Кошкинді ұстап бердім, бүгін қайтар деймін. Яровой. Сөйтіп, мәселе жалғыз Кошкин туралы ғой? Любовь. Жақсы. Әуелі Кошкин басын босат. Яровой. Мен оны бір күнге жалдамаға алды деп білемісің өзің? Любовь. Қылжақ керек пе? Көзіме қара менің. Әлде ең соңғы көргенің болар. Кеше, кеше неге келдің маған? Яровой. Люба, өзімнің саған тиісті жаныммен ант етейін, сені ғана іздеп ем. Аналар кездеседі деп ойламап ем. Любовь. Ендеше антыңды ақта — босат мыналарды. Құтқар соларды, бұны сен істей аласың ба? Яровой. Істей алсам, алдымен сені олардан құтқарар ем. Жетті, Люба. Бұл өлім майданы. Құлаш сілтесіп тұрмыз. Кімнің көзі тайса, соның басы ұшады. Сен маған көзің тайдыр демексің бе? Любовь. Сен ғой кеше алдаумен менің көзімді тайдырған. Жыландай жер бауырлап кеп жүрегіме кіріп, өлтіре шаққалы кепсің ғой. Яровой. Кездейсоқ оқиға килікті, сен айыпты емессің. Любовь. Айыпты емес? Сенің құшағыңа бас иіп ем, бірақ сенің аяқ астыңа қандай бастарды түсіріп отырмын. (Телефон шылдыры.) Яровой (аппаратқа барып). Я, немене? Қазір жетемін. Ну, қош бол, Люба, мені үшінші рет өлді сана. Любовь. Сен... сен құтқармағаның ба? Яровой. Бар енді... уақыт жоқ. Любовь (қалтасынан тапаншасын жұлып алып). Міне... Я р о в о й. А... Бұны сен жақсы тауыпсың. Ақылдысың. (Алдына тура қап төсін ашады.) Шындап өлтір.

Любовь. Жоқ, сенің өлім жазаң алдында!

Тапаншаны өз кеудесіне бұра береді. Яровой секіріп кеп жұлып алып, жанына тығады. Бұның азғантай ғана бөгеуіл ғой. Бәрібір Романды өлтірсең, мен өзімді өзім өлтірем.

Колосов. Мен Любовьқа келіп ем.

Яровой. Aha.. Тыңдаңыз, мен сізді білемін, сондықтан сіз азатсыз. Сіз Любаны дереу, қала ішінен аулаққа алып кете аласыз ба?

Колосов. Мен дәл соны тілеймін. Любаны қарап қалмаңыз. Бұл дертті көтере алмайды. Қажет болса Кошкиннің орнына мені алыңыз.

Яровой. Жоқ, сіз зиянсыз. Жөнеліңіз. Бірақ, бір сағаттан соң қайта оралыңыз, Любаны сіздің ғана қолыңызға табыс етем. Кетеді. Жүріп бара жаткан машинаның даусы. Колосов көшеде, алдынан офицер киімін киген Швандя шығады.

Швандя. Неге? Жақсылықпен аламыз. (Колосовқа (айғайлап.) Әмірімді тыңда. (Террасаға шығып.) Смирно. Мен сендердің большевиктік істеріңді жоямын. Жеңдік дейсің ғой. Өтірік айтасыңдар, қызыл сайтандар! Фронт қайта бекіді. Генералдар қайтып келді. Бәрі қайтып жатыр. Мінеки, пакет. (Пакет суырып.) Қазір маған екінші провод орнат. Ну? Әй? (Қарауылға.) Поручик Яровой қайда?

Швандя. Білу керек, айуан. Әлде сен де қызылсың ба. Көрсетермін бәлем. (Телефон трубкасын алып.) Бикеш, екі мың екі нөл номерін беріңіз. Поручик Яровой? Сөйлеуші прапорщик... князь Курносовский. Тап өзі, сізге тығыз пакет бар. Қарауылға берем бе? Құп. Қай большевик қатын? Арестегі ме? Қазір білейін. Қарауыл, аресте әйел бар ма еді?

Қ а р а у ы л. Дәл солай.

Швандя (трубкеге). Дәл солай. Бар екен. Сөйтіп, оны қайтейін? Түрмеге өзің апар? Құп, жол... поручик мырза... Мен оны қазір алайын. Шұрқ етпеңіз. Мен тырп еткізбеймін. Қарауыл пакетті күзетсін дейсіз бе? Құп, сау бол. Бонжур. (Қарауылға.) Әкел әлгі қатынды, түрмеге әкетемін. Ал сен мына пакетті ұста да, онымен поручикті тос.

Қ а р а у ы л. Бұйрықсыз қалай болады?

Ш в а н д я. Не дейсің? Телефонды естімеген шығарсың? Мен сенің мүкісіңді арылтармын. Ну, бол, аш! Тұтқын, шық былай, марш. А, сен пакетке сақ бол.

Қ а р а у ы л. Қалай айт деп бұйырасыз?

Швандя. Саңыраусың ба. Подпоручик князь Курносовский бұйрығы де. Монтер, бітірдің бе? Бар. (Қарауыл кетеді.) Ал, жолдастар, бытырайық, жөнеліңдер!

Татьяна. Беріп - беріп қойыңдар. Беруге мастерсіңдер. Хрущ сендер үшін отқа кетіп бара жатқанда "Хрущ барсын" дедіңдер. Енді Хрущтар асыларда: "Хрущ асылсын" дейсіндер ғой. (Жылайды).

1- ә й е л. Дұрыс айтады. 2- ә й е л. Дұрыс емей немене... Жақыны ма екен. (Мазақтап.) "Құр қол" дейді. Ендеше қолдарыңды кеп байлап, менің байым фонарьға асқанша тосыңдар, сөйтіп... Байым фонарьда, үш балам фонарь түбінде... Саусақтарын әкесіне созады. Мен болсам міне... Тосыңдар, сөйтіп. Д а у ы с т а p. Біздің кісілер Громовойдың бер жағасына өтіпті ғой. Таңертең жетеді.

Любовь жақындайды.

Любовь. Жолдастар, таң ата мұнда фронттағы қырандар жетеді. Ал енді кеш бата жаумен осы арада алысып жүрген жолдастарды дарға асады.

Ж ұ м ы с ш ы. Біз де соны айтып тұрмыз ғой.

Любовь. Қалайша қол қусырып танды тосып отырасыздар, ә? Ертең жауынгер жолдастардың жүзіне не деп қарайсыңдар?

Ж ұ м ы с ш ы. Қарамай суалып қалсын ол көзіміз.

Любовь. Немен қарсы аласыздар? Ерлердің бусанып тұрған өлігімен қарсы алмақсыздар ма? Ақтың тұзағынан ер бауырларыңды айырып алу үшін не істедіңіздер демей ме? Сонда не айтасыздар?

Д а у ы с т а р. Рас қой, жолдастар - ау?

Халық кете береді. Алыста қалың дүбір. Буржуйлар шошына қашып жатыр. Ақ армия да шегініп барады. Жаралы мен аурулары да бар.

1-гражданин. Әлде бірдеме бар шығар. Ақшасына қарамаймын. Ботинкаңызды сатасыз ба? Қажет еді.

3- г р а ж д а н и н. Ақтың ақшасы жойылды. Жаңа кассада жариялады. Өкімет - ақ екен. Енді қайттік? 4- г р а ж д а н и н. А, менде құдайға шүкір, Керен мен Николайдан басқа түк жоқ. Бастан-ақ біліп едім.

Қ а р а у ы л. Пакет күзетуде.

Яровой (бос пакетті жыртып-жыртып қарауылдың бетіне лақтырып). А, аттырамын сені! (Телефон шылдырайды. Ұмтылып телефонға.) Я, халық? Түрмеге? Алаңға ротаны шығарып, пулеметтер құрылсын. Бұйрық тосыңдар.

Семен. Ну, соғыссыз бермейді. Яровой. Бар. Бұйрықты телефоннан тос. Семен. Тосуға болмайды ғой. Яровой. Бар деймін. Семен кетеді. Яровой телефон жанында толқып жүреді. Трубканы бір алып, қайта іледі. Анық естілмейді. Телефон шылдырайды. Трубканы алады.

Малинина. Поручик Яровой, сіздің істі бөгейтініңіз қалай? Неге ат деп бұйрық етпейсіз?

Яровой. Үлгереміз.

Малинина. Қалай үлгересіз? Бір большевик қатын солдаттардың қақ қасына барыпты. Үгіттеп жатыр дейді.

Ч и р. Ол әлгі сіздің қағазыңызды тінтетін қатын.

М а л и н и н. А, сол ма еді. Енді түсіндім, поручик мырза. Дереу атуға бұйырыңыз.

Кетеді. Семен жүгіріп келеді.

Семен. Поручик мырза! Бу не, бәтір - ау, жегловшыларды тірідей тастағанымыз ба?

Яровой. Қазір телефонмен бұйрық етемін (Телефон соғады.) Түрмені беріңіз. (Телефон соға береді, бірақ жауап жоқ) Сайтан!

Яровой. Өте жақсы. Поручик, түнге шейін еркіншілік біздің қолда. Түнде қарағайға кіреміз. Соғыс әлі де бар.

Офицер. Ұлдары? Отан? (Ысқырып, погондарын жұлып ап.) Жоқ, мен дәмін татқанмын.

Жөнеледі.

Семен. Поручик мырза, большевиктер билеп барады. Бар қорадан қаптай шығып ылғи қызыл ту іліп жатыр. Қайдан алғанын да білмеймін. Жағалай арестке алып жатыр.

Оқ атып қашады. Патруль артынан қуып кетеді. Горностаевты айдап Пикалов шығады.

Горностаев (тоқтап, Пикаловтың етігін сілкіп). Талай мың деңіз... Ал, егер қашан мыңдаған ұсақ шындықтан бір үлкенді жасаймыз десе... ол егеуқұйрықтан бір үлкен піл жасаймыз деген тәрізді болады. Пикалов. Өй, өзің неге сілкесің мені? Мен саған алма ағашы ма едім? Тұтқын конвойды сілікпе тек жүру керек.

Горностаев. Бірақ сен екеуміз әлі жүрміз, әлі жүрміз, түк таппадық қой. П и к а л о в. Е, жақсы ұлық атаулыны жын қағып кеткенге мен айыпты дейсің бе?

Горностаев. Мені жаманына табыс етші.

Пикалов. Жаманның әлі келмейді. Осында екеуі шарпысып, бірі: "пакетті оған апарып бер!" деп ақырады. Тағы біреуі: "мына пакетте "өте шұғыл" деп жазылған — пакетпен бірге өзін де сүйре" деп айқайлайды. Ал, шайтанның өзі қайда жоғалғанын қайдан білейін. Тауып көр кәне.

Екеуі де есік артына кетеді. Қуып жүрген патруль кіреді. Қарсыдан кемпір шығады.

Патруль есікті аша береді, қарсы алдынан Колосовтың киімін киген Яровой шығады.

Л ю б о в ь. А, сен бұндай құрбандықты қабыл алушы ма ең? (Патрульге.) Тоқтаңдар, жолдастар, мынау Яровой емес. Маскарад жасап жүрген мына дуана той. Яровой былай қашып кетті.

Алыстан қуанышты халықтың дабыры күшейе береді. Сол халық ортасында Кошкин мен жегловшылар, бұларға жұмысшы еркек, әйел қуана ұмтылады. Әр жерде шошынған буржуйлар бүрісіп тұр.

Д а у ы с. Хрущ әзір көрінбейді. Татьяна. Ендеше асқаны ма? Кошкин бастаған халық жегловшылары мен барлығы уралаған айғаймен алаңға толады. Татьяна Кошкинге ұмтылады.

Хрущ қайда? Ағам қайда? Шын - ақ асқаны ма?

Кошкин (жымиып). Асарсың оны... Көтеретін фонарь табылмас. (Топ ішінен Хрущ шығады.) Өзінің өскенін көрсеңіз! (Татьяна Хрущтің құшағына ұмтылады.)

X р у щ. Амансыз ба, жолдас Яровая! Сізді алдымен күйдірді - ау? К о ш к и н. А, біз решетка артында қол қусырып отыра бердік те, құр ғана тамашалай бердік. (Күліп.) Бірақ, жолдастар, қол қусырып отыруға ерте. Жау кезі келсе кеңірдектен ала түсейін деп баспа қып тұр. Бәрің де шолғыншы болыңдар!

Швандя (көзінен бір нәрсені сілкіп тастап). Ремизге отырып ек, қайта айықты - ау.

Кошкин. Жолдас Горностаев! Амандығыңызға қуаныштымыз. Сөйтіп қараңғылықпен алысамыз ба?!

Марья. Қай жерде?

Швандя. Шеше, не теңіздің аржағынан немесе осы арада қасыңнан қазбақ. Түкпірден Яровой қашып шығады, Патруль қуып келеді. Яровой Кошкинмен кездесіп қалады. К о ш к и н. А! Комиссар Вихорь! Міне тағы кездестік, бірақ айтысар сөз де жоқ. Сөйтіп... бақыл бол!..

Яровой. Қош бол, Люба!

Любовь (бұдан сырт айналады. Яровойды ұстап әкетеді. Любовь артынан қарап, күрсініп көзін жұмып, тез түзеліп, Кошкинге.) Жолдас Роман, отын астындағы құру бүгін тиісті кісілерге табыс етілді.