2 тарау

9 тарау

«Федералдық білім беруді дамыту институты» федералды мемлекеттік автономды мекемесімен «Шаштараз» мамандығы бойынша бастапқы кәсіптік білім беру бағдарламасын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқыту үрдісінде оқу құралы ретінде қолдануға

КБЖ 38.937я722

Пікір беруші— Мәскеу қ. «Сервис және туризм колледжі» ГОУ СПО жоғарғы білікті санатты арнайы тәртіптер пәндердің оқытушысы Н.А.Рябкова

Г937 Шаш үлгілерін көркем жобалау негіздері. Арнайы сурет. Жаттықтыру сабағы: орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы / А.В.Гузь, Т.И.Беспалова. — 3-басылым, стер. — М. : «Академия» баспасөз орталығы, 2016.— 64 п., [16] түсті суретті

Жаттықтыру сабағы «Шаштараз» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жинақтың бөлігі болып табылады. Шаштараздарға, олардың композицияларына, геометриялық фигураларды жазықтықта салуға, пластикалық анатомия, түстану, сонымен қатар адам басын, шаштарын, тарихи шаш үлгілерін, заманауи шаш қиюларды, авторлық шаш үлгілері мен қиюларды тәжірибелік орындауға арналған арнайы суреттер негіздері бойынша жаттығулар келтірілген. Оқу құралын ФГОС CПО сәйкес «Шаштараз» мамандығына арналған ОП.05 «Арнайы сурет» жалпы кәсіби тәртіпті игеру үшін пайдалануға болады.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

КБЖ 38.937я722

№ 103114037 басылым. 12.02.2016ж. басылымға беруге қол қойылған. Формат 70 х 100/16. Гарнитура «Балтика». офс.қағазы № 1. Офсетті басу. Басу қызметі, п. 6,5, оның ішінде 1,3 түсті. Тираж 500 дана, тапсырыс №

«Академия» баспасөз орталығы» ААҚ. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Мир даңғылы, 101В, бет 1. Тел./факс: (495) 648-0507, 616-0029. Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды 25.05.2015 жылғы № РОСС RU. AE51. H16679. Идел-Прессте басылып шығарылған.

Жаттықтыру сабағы – «Шаштараз» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жинақтың бөлігі болып табылады. Жаттықтыру сабағы ОП.05 «Арнайы сурет» жалпы кәсіби тәртіпті зерттеуге арналған. Жаңа буынды оқу-әдістемелік жинақ дәстүрлі және инновациялық оқу құралдарынан тұрады. Ол жалпы білім беру мен жалпы кәсіптік тәртіптер, кәсіби модульдерді зерттеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Әрбір жинақтың құрамында оқулық және оқу құралдары, жалпы және кәсіби құзыретін, сондай-ақ жұмыс берушінің талаптарын ескерумен, игеруге қажетті оқу құралдары мен бақылауы бар. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстар интербелсенді жаттығулармен және жаттығу құрылғыларымен, мультимедиялы объектілермен, қосымша материалдарға сілтеме жасаумен және интернет ресурстармен теориялық және тәжирибелі модульдерден құралған. Мұнда оқу үрдісінің негізгі параметрлері қадағаланатын терминологиялық сөздік және электронды журнал енгізілген: жұмыс уақыты, бақылау және тәжірибе тапсырмаларын орындау нәтижелері. Электронды ресурстар оқу үрдісіне жеңіл жүктеледі және түрлі оқу бағдарламалары үшін бейімделуі әбден мүмкін.

Әлеуметтік және техникалық серпіннің, әл-ауқаттық өсімнің, тұрғындардың эстетикалық және көркемдік критерияларының нығаюы – мамандардан теориялық және тәжірибелік дайындықтарды жетілдіруді талап етеді. Орта кәсіби білім берудің жүйесі жаңа үлгідегі мамандарды оқытуға бағытталған, енді олардың еңбегі шығармашылық элементтерінен құралатын болады. «Шаштараз- стильші» кәсібі көркем дайындықтың, дизайнер дағдысының, технологиялық білім мен қарым-қатынас мәдениетінің жоғары болуын қалайды. Ол – өте гармониялы дамыған тұлға болуы керек. Демек, осындай жан-жақты дамыған маманды күтіп-ұстау, ұйымдастыру және оқыту әдістемесі бірінші қатардағы маңызды мәселе болып табылады. Шашты сәнді көркем жобалау арнайы оқыту циклының жетекші пәні болып табылады Жаттығу сабағы өзін-өзі тексеруге және алған білімін бекітуге мүмкіндік береді. Жаттығу сабағының тапсырмалары мен бөлімдері теңгерімді және тәжірибеде үйрету болып табылады. Бұлар «Шаш үлгісін жобалау негіздері. Арнайы сурет» оқулығымен тығыз байланыса отырып құрастырылған және бөлімдердің мазмұны мен тапсырмалары жаттығу сабақтарын толықтырып, оқулықта кеңінен пайдаланады. Бірінші бөлімнен әрі қарай тапсырмалар қиындай түседі. Тапсырмаларды алғашқы реттен орындау қиынға соқтырса, оны қайталау қажет. Жаттығу сабақтарының тапсырмаларын оның кітапта орналасқанына сәйкес қатаң тәртіпте орындаумен жасалған: осы реттілік сақталмаған жағдайда, сіз соңғы бөлімде ұсынылған тапсырмаларды орындай алмайсыз. Бастапқы тапсырмалар қарапайым, оларды орындай отырып, өмірде қарындаш ұстап сурет салмаған адам да сурет салуға үйренеді. Жаттығу сабағының тапсырмаларын орындаудың қорытындысы суретті толық, сауатты, көркем орындау болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін: А4 форматты тығыз сызу қағазды альбом немесе парақтар, түрлі жұмсақты графитті карындаш, өшіргіш және т.б. оқулықта көрсетілген барлық материалдарды алып келген жөн. Жаттығу сабағына кескіндеме немесе қарындаш техникасы бойынша тапсырма берілсе, акварельге арналған қағаз, бояу және түрлі-түсті қарындаштар қажет. Студент жаттығу сабағындағы тапсырмаларды орындаумен қатар негізгі курсты оқыса, қажетті теориялық дағдысын тезірек игереді және оны тәжірибе үстінде бекітеді. Жаттығу сабағының маңызды бөлігі студенттер орындаған түрлі-түсті суреттерден тұратындығын атап өтеміз. Бұл оқу басылымының пайдаланушыларына олардың жақын арадағы келешегін көрсетіп, өз күштеріне сендіріп, батылдық беру үшін жасалған. Әрбір тапсырмаға барынша көңіл бөліп, мұқияттылықпен қарау қажет және оларды орындау кезінде барлық ұсынымдардың толық орындалуын сақтаған жөн. Студент жасаған суреттер дұрыс орындау критериясы болып табылады.

Қарындаштың әрбір маркасы үшін 3×3 немесе 4×4 см көлемінде төртбұрыш салыңыз және оны қарындашпен штрихтаңыз. Штрих жасау кезінде ешқандай сызықтар мен дақтар қалмауы керек, сурет барынша біркелкі болуы қажет (1.1-сурет). Төртбұрыштың қарама-қарсы ұштарын штрихтау кезінде қарындашты басу түрлері де неше түрлі болады. Бір жақ ұшы ашық (штрихтау кезінде қарындашты әлсіз басу), ал оған диагональді орналасқан ұшы – қаралау (қарындашты қаттырақ басу қажет) болсын. Әрбір үлгіге таңба қойылу тиіс: төртбұрыштың астына қарындаш жұмсақтығының деңгейін көрсет. Осындай штрихтеу тәсілі бетті модельдеу кезінде қолданылады. Әр адамның қарындашты басып жазуы әр түрлі болғандықтан, осы тапсырманы орындағаннан кейін білім алушы қарындаш таңдаудың анықтамалық кестесін байқайды, бұдан кейінгі сәйкес тапсырмаларды соны қолданып орындауы керек.

Сур. 1.1

Осы техниканың мүмкіндігін кеңінен байқау үшін иреленген лентаға түсті созыңыз. Түс бірте-бірте ашық ортасынан (блик) шетіне қарай қарая бастаумен жайылады (1.2-сурет). Тапсырманың маңызы: ашықтан қараға дейін жәй жұмсақ өтуді үйрену.

Сур. 1.2

Алдыңғы тапсырманы күрделендірейік. Торды құрайтын, ені түрлі толқындалған, ерікті, бірімен айқасып салынған лентаны салыңыз. Оларды 1.3. –суретте көрсетілгендей штрихтау қажет. Бұл ретте, лентаның түсін пысықтау кезінде штрихталғаны көрінбейтіндей етіп, өте жұмсақ техникамен орындау керек. Үлгіні орындау нәтижесінде суретте екі өлшемді иллюзия көрінуі тиіс.

Сур. 1.3

Қарындашпен штрих жасаудың тағы бір тәсілі бар. Осы штрих техникасы шаштың құрылымы мен бағытын, оның түсі мен бояуын көрсетуге (1.4-сурет) маңызды декоративті элемент сияқты «жұмыс істейді». 4x4 см көлеміндегі төртбұрышты қарындаштың ұшымен әртүрлі баса отырып боя. Осы ретте сызықтар түсті дақтарды түзбей (алдындағы тапсырмадағыдай), бөлек болуы қажет. Бұл тапсырманың мәні – әр нақты сызықтардың әсемдігін айқындау. Бір қарағанда тапсырма қарапайым болып көрінеді, алайда жақсылап «қолды үйрету» үшін үш суретпен шектеліп қалмай, сызықтар салуға қосымша машықтану керек.

Сур. 1.4

Осы жаттығулар нақты шаш бұрымын штрихтауды игеруге бағытталған. Бір бұрым шаш бұйраланған болса (1.5, а-сурет), біреуі қысқа қиылған (1.5, б-сурет), және буып жиналған (1.5, в, г-суреттер) және т.б. Штрих тек түсін ғана бермей, пішіні мен бағытын да көрсетуі тиіс. Түстің жұмсақ ауысумен шаш бұрылу иллюзиясы мен бұрымның көлемін көрсетеді. Сызықтар бұл жерде маңызды рөл атқарады, оны жасырмайды.Үлкен емес бұрымды көрсету үшін сызық өрескел емес, жұмсақ болуы қажет, қайратты шашты салу кезінде сызықтарды да қаттырақ басумен орындап, оның фактурасын жеткізеді.

Сур. 1.5

Анық қатты штрих техникасында, кейіпті декоративті тұрғыда көрсету принципінде әйелдің сәнді шашын немесе қиылған шашын салу кезінде бірегей сүйірлікті сақтамай үтіктелмеген күйде көрсетуге де болады (1.6-сурет). Штрихтеу сызбасы тәсілі шаш тұтамдарының бөлінуі мен бағыттарын айқындап және шашты қалың етіп көрсетеді. Осындай қысқа бірақ декоративті суретте қиылған, сондай-ақ күтім жасалмаған шаш үлгісінің жандылығын көруге болады.

Сур. 1.6

Графикалық техниканы қауырсын мен тушь арқылы игерудің түріне өтеміз. Қауырсынмен жұмыс жасау техникасы нәзік және талғампаздық графика түрімен таныстырады. Сызық мұнда маңызды рөл атқарады. Қауырсынмен сурет салуды шілтерімен теңейді, мұнда әрбір ұсақ нәрсе маңызды. Осы техниканы сезу және материалдардың мүмкіндігін ашу үшін табиғаттан және елестетумен көптеген нобай жасау қажет. Түсті дақ жасау үшін тек сызықты пайдаланады, немесе штрихталған сызықты пайдаланады. Табиғаттан талдың, мысалы қарағайдың сабағын қауырсынмен немесе тушьпен салыңыз (1.7-сурет). Композиция еркін болуы мүмкін, алайда жапырақ тұтастырылған болуы қажет. Қағаз бетінде жарқырамас үшін тушьті қолданар алдында оны 1/3 сумен арластырған жөн. Суретшілерге арналған арнаулы дүкенде қауырсын сатып алуға болады. Тал сабағын салу кезде қауырсынға басуды ауыстырып отырыңыз: қалың сызықтар қараушыға жақын болып көрінеді, ал жіңішке сызық – екінші, кейде үшінші кезекке өтеді. Бүршікті бояу кезінде штрихты әлсіз деңгейде қолданыңыз. Тапсырманы орындағаннан кейін, жапырақ, шөп пен гүлдер салумен жаттыққаныңыз дұрыс. Осындай нобайлар неғұрлым көп салынса, техниканы соғұрлым тез игересіз. Егер сіз суретті бірден таза орындауға жүрексінсеңіз (өйткені бұл техникада өшіргіш пайдаланылмайды), қарындашпен дайындықтың әлсіз сызықтарын алдын-ала сызып алыңыз, оны сурет кепкеннен кейін, өшіріп тастауға болады.

Гладиолустың гүлдеу кезін салайық (1.8-сурет). Бұл әрине нобай, жеңіл, тез, бірақ нақты салынған. Гүлдердің танымал болуы міндет. Жалғыз гүлді салумен бастаған жөн. Суретке шамалы штрихтауды енгізссе болады, ол түрлі кезекті және түсті түрлілік береді.

Әйелдің сәнді шашын елестете отырып салыңыз. Мұнда фактура бойынша шаш бұрымының түрлері болады: түзу және спиральді бұйра (1.9-сурет). Тез және декоративті сурет салыңыз. Шаштың бөлінген жеріне, фактурасының күрделігіне ерекше көңіл бөліңіз. Бас сүйегінде жатқан көлемін, шаштың бейберекеттігін, бұрым шаштардың табиғатын сақтап, нақты жеткізіңіз.

Сур. 1.9

Қылқалам және тушьпен жұмыс істеудің нәтижесінде қара дақтар мен сызықтар қалады, олардың қалыңдықтары біркелкі емес. Қылқалам өлшемі дақ пен суреттің көлеміне тиісті болғаны өте маңызды: үлкен емес форматты суретке үлкен емес қылқалам таңдайды. Осы техникада орындалған суретті түзеуге немесе өшіруге мүмкіндік жоқ: суреттің жандылығы мен тазалығы кетіп қалады. Қара, сондай-ақ қоңыр тушьті пайдалануға болады. Қылқалам басуына қарай түрлі сілтей жағудың жолағын жасайды. Егер қылқалам жақсы болса, оның ұшымен өте нәзік қылдай сызық жүргізуге болады, ал баса түссеңіз сызығыңыз қалындайды. Осы техникамен жануарлар мен адамдардың, пейзаждың, адам басының, шаш сәндеуді қоса алғандағы суретінің нобайын жасауға болады. Қыстағы жапырағы жоқ, тек қаңқасы қалған талдың суретін тез салып жіберіңіз (1.10-сурет). Әртүрлі қалыңдықтағы сызықтармен ақ қардағы қара дақтарды және нәзік қимылдаған сабақтарын көрсетіңіз. Қылқаламның бірнеше жанасуы – алдыңғы кезекте саябақтағы қыс ауасындағы жол, қардың астындағы жер, көгершін және т.б, да көрінді.

Сызық және дақ композицияның графикалық құралдарының негізі болып табылады. осы жаттығуды ақ-қара материалдармен орындаңыз. Гелді қалам, қауырсын немесе қалыңдығы бірдей жақсы сызықтар сала алатын басқа сурет салу құралдарын пайдалануға болады. Ақ түс – қағаздағы сурет салынбаған жер. Тапсырманы орындау үшін

қандай да болсын негізделген эстетикалық пішін аламыз, мысалы үлгідегі ( 2.1-сурет) сияқты талдың анық жапырағы, немесе өз қалауың бойынша басқасын (2.2- сурет), осы нысанды өзгертусіз салыңыз (үш, төрт немесе одан да көп). Әрбір нысанды сызықтар мен дақтардың көмегімен графикалық салып алған дұрыс, жұмыстың соңында осы нысандарды ашық, орта және қаралау етіп бөлуге болады. Бұл тапсырма авторлық жақындауды, графикалық бейнелілікті мұқият орындауды талап етеді. Ақ-қара әзірлеу бірсарынды-біркелкі өңсіз болмауы керек, сондай-ақ графикалық фактураны орындау үстінде оған немқұрайлы қарауға болмайды.

Тапсырманы орындау үшін 17x20 см көлеміндегі тікбұрышты А4 форматтағы қағаз үстіне салыңыз. Осы көлемдер басқа да болуы мүмкін. Осы тікбұрышты қалауыңызша 7— 10 бөлікке бөліңіз. Осы негіздердің әрбір бөлігін әртүрлі графикалық фактурамен бояңыз, жұмыстың соңында осы бөліктердің әрбірі шартты-өрнекті авторлық фактураға айналуы тиіс. Осы жаттығу тәжірибелік дағды қатарында шығармашылық ойлауды дамытады.

Сур. 2.3 Суреттерде көрсетілгендей дақтар реңктердің қатынасын түсінуге мүмкіндік береді (2.3- сурет; оқулықтағы 2.13 және 2.14-суреттері).

Графикалық фактура әзірлемелері эмоциялық жүктеме болуы мүмкін, яғни тыныш, байсалдылық сақтау немесе күштену, мазасыздану, агрессия ассоциациялы жай-күйге сәйкес болу. Осы тапсырманы орындай отырып, шеңбер түріндегі өрнектенген әзірлемені жасап көрейік (алманы, алмұртты, немес басқа шар тәріздес нысанды алуға болады) сызық, дақ сияқты негізгі графикалық құралдарды пайдаланумен, осы нысандарды жұмыстың соңында күшейту деңгейінің түрлерімен аяқталған фактуралар етіп толтырыңыз: жеңіл, нәзік, тыныштық (2.4, а, б, в-суреттер), немесе керісінше мазасыздық, елегіздік күйде салыңыз (2.4, г, д, е-суреттер).

Сур. 2.4

Сур. 2.4

Бояумен толықтырылған графикалық фактура әзірлемесі жай фигуралардың пішіні негізінде түсті гел қаламымен салынады. Түстердің көптеген түрлерін алудың қажеті жоқ. Бір, екі немесе үш түс жеткілікті. Бір әзірлемедегі түстің пайыздық ара қатынасы бірдей болауы тиіс. Бір түстің пропорциялы басымдығын басқа таңдалған түспен араластырыңыз. Ақ және қара композицияда негізгі болып қала береді. Толықтырылған бір немесе екі түс хроматика түсі болады, немесе хромды түсті толықтыруы сияқты.

Осы жаттығуды орындаудың мысалдары І-суретте көрсетілген.

Фантазиялы тақырыптық кейіп композициясын ақ-қара материалмен орындаңыз. Қажет болған жағдайда тұлғаның шамалас сызбасын– фронтальді, профильді немесе төрттен үш бөлігін сызып алыңыз: 4-тараудың 4.3, в,-сурет, 4.4, б,-сурет, 4.9, а- суреттерін қараңыз, композицияны тақырыптық тапсырмаға және авторлық ойға сәйкес әзірлеу. Жұмыста алдыңғы тапсырмалардағы графикалық жаттығулардан алған тәжірибеңізді қолданыңыз. Осы жұмыстардың мысалы 2.5 және 2.6-суреттерде көрсетілген, сондай-ақ оқулықтың түрлі-түсті суреттерінде көрсетілген (2.7, 2.8 және 2.12-суреттерді қараңыз). Ұсынылған кейіптерді көшірмеңіз, керісінше өз шығармашылық шешімдеріңізді ұсыныңыз.

Шығармашылық ойды дамыту үшін эскиздерде өз ойыңызды шапшаң сақтап қалуға үйрену керек. Сызбамен сәнді шаш пен қиылған шаштың форэскиздерін орындаңыз. Тікбұрыштың ішіне беттің сопақшасына сәйкес сопақша салыңыз, және оны бірнеше рет қайталаңыз (бес сопақша). Алғашқы екі шартты бетке (бет бөліктерін нақты салусыз) симметриялы және ассиметриялы пішінде сәнді шаш немесе шаштың фактурасын мұқият келтіріп таңдаңыз ( 2.7, а және б-суреттер). Үшінші және төртінші сопақшалар сәнді шаштың статикасы мен динамикасын ұсыну қажет (2.7, в және г-суреттер). Сәнді шаштың бесінші суреті күрделі ритмикалық қайталану элементтерін ұсынады ( 2.7, д-сурет). Бұл ретте, барлық пішіндер пропорционалды және композициялы салмақты болуы тиіс. Оқулықтың 2.16-суретіне қарасақ болады, алайда осы тапсырманың графикалық ұсыныстары барынша жеңіл болуы керек.

Пропорциялы беттің заманауи креативті сәнді шаш үлгісі постижерлі бұйыммен толықтырылған, сәнді шаштардың барлық үлгілерін мұқият пысықтаумен, постижерлі толықтыру және шаш құралымен нобайлаңыз. Оқулықтың 2.4-суретімен бірге қайталасаңыз болады.

Кейіп толық жасалған фантазиялы көркем -тақырыптық композиция құрыңыз, мұнда сәнді шаш үлгісіне постижерлі бұйымдар қосымша пысықталсын, маска, костюм және толықтыруларды қосыңыз (түсті қосымша парағы ІІ-сурет; оқулықты қараңыз, түсті қосымша парағы, 1 және 2-суреттер). Эскизді жасау үшін қара және ақ түстен басқа екі немесе одан да көп (қалауың бойынша) хроматикалық түстерді пайдалануға болады. Кейіпті өз ойыңызға немесе тақырыптық тапсырмаға сәйкес жасаңыз. Жұмысты өз қалауыңыз бойынша көркем-графикалық орындаңыз: акварель, түрлі-түсті қарындаш, гель қаламдары, аппликация және т.б.

Ауыл табиғаты көрінісінің перспективасын орындау үшін –графитті қарындаш техникасымен орындалатын ауыл көшелерінің көрінісін ұсынамыз (3.1-сурет). Мұнда перспектива деп нақты айтылса да арнайы сызықпен суретте белгіленбеген. Сурет салу кезінде басу күшіне көңіл аударған жөн. Алыстағы жоспарлар ашық және нәзік болады, ал алдыңғы қатардағы табиғаттың бөлшектерін анық пысықтау керек және жұмсақ қарындашпен орындайды. Табиғат көрінісін сауатты салу үшін тапсырманы орындаудың басында

Сур. 3.1 парақ үстіне қосымша сызықтарды жасау керек: көкжиек сызықтары мен үйлердің көкжиек сызықтары, олар көкжиек сызығының түйісу нүктесіне барады (барлық көкжиектер осы нүктеге қарауы тиіс). Қысқаша, шағын нобайлар болашақтағы үйреншікті көріністі дамытуға көмек болады. Бірінші кезекте, сурет салудың алдында көкжиек сызығын анықтауға ерекше көңіл аудару керек. Бұл сурет салушының көз қарашығының көкжиекті орналасу бағытында қарындашты басып қою жолымен және осы сызықтардың қиылысқан объектілердің көкжиек сызықтарын белгілеуді елестетумен жасалады. Келешекті бағыттың түйісудегі шартты сызығы көкжиек болады. Келешек әсіресе қалада анық «оқылады»: ғимараттардың көкжиекті кескіні, шатырдың, ернеулері мен терезенің көкжиекті сызықтары, рельефтері мен т.б. – осының барлығы көкжиек сызықтарының түйінді нүктесіне шартты және бағытты еңкейеді. Қала көрінісін көптеген кысқа нобай жасаумен, перспективалы дағдыны тез игере білесіз.

Қысқы Петербург көрінісін қауырсын және тушь арқылы жасау кезінде канал салынады, одан көпір өтеді және үйлер, оның барлығы болашаққа кетіп қалады (3.2- сурет). Көпір үстіндегі жарық шамы нақты бөліктермен жасалған. Суреттің штрихтелуі қара дақтарды жинақтайды, ал ақ дақтар - штрихтелмеген дақтар қар жамылғысын бейнелейді.

Қысқы суретте табиғат көрінісінің келешегін анықтаңыз.

Сур. 3.2

Ұсынылған қала көрінісін есте сақтаумен салынған (3.3-сурет). Фотосурет немесе табиғаттан алып, алдын-ала нобай жасаумен салса да болады. Осындай тез салынған нобайдың, әсіресе артқы жоспарда көп бөліктері болмайды, бұл жерде жағалауды қоршаған тор нақты анық салынуы тиіс. Табиғат көрінісі өте ықшам, келешегі ауыл табиғатының көрінісіне қарағанда анық емес көрсетілген, алайда жағалаудағы тор сызықтарының артына көз салсақ, гранит бағаналарының кішіреюін байқаймыз. Осы суретке нобай ретінде қарайық, мұндағы бастысы - келешек сызықтарының ұзарған бағыты және ғимараттар мен объектілердің қысқаруы.

Сур. 3.3

Қарасұр қарындаш техникасымен жуашыққа қарап оның суретін салыңыз (3.4- сурет). Тапсырманы орындаудың мәні- жуашықтың штрихтары көрінбейтіндей етіп салыңыз, бұл ретте заттың көлемі анық көрсетіледі. Шардың көлеңкесін әзірлеу кезінде оқулықта көрсетілгендей жуашықты да жасанды жарықтандыру қажет.

Сур. 3.4

Анық штрихталған техникамен жуашықты салыңыз ( 3.5-сурет). Объекті дұрыс жарықтандырылуы керек. Тапсырманы орындау кезінде жуашықтың көлемін анықтап алып, көлеңкеге ауысуын, сондай-ақ жуашықтың көлеңкесін де қадағалау қажет. Осы штрихтау түрін игеру сәнді шаш салу кезінде қажет болады.

Сур. 3.5

Раушан гүл суретін қарапайым қарындашпен (графитті) нобайлап алыңыз. Тапсырманың мәні гүл ерекшелігі мен көлемін түсіруде. Қарайту техникасын пайдаланған жөн (штрихтары көрінбеу керек). Түсі жұмсақ бірте-бірте ауысады, бұл ретте раушанды бөлшектеп салған дұрыс, бірақ суреттің өзін бөлшектемеу керек (3.6-сурет).

Раушанның шар тәрізді нысаны анық салынуы керек.

Сурет салуды үйрену үшін жиі-жиі түрлі гүлдерді, шөптерді, құстарды табиғаттың өзінен салып тұрған жөн. Осы нобайдағы ең бастысы – нысанды қадағалау мен анықтау және объектілердің түрлі ерекшеліктерін нақты және нәзік жеткізу. Көлемді графитті қарындашпен қаралау арқылы анықтаған жөн, өйткені суреттің сәтсіз бөлігін әдетте ашықтау етумен немесе өшіргішпен өшірумен де түзетуге болады. Сонымен қатар, қарындашпен салған суреттер үйреншікті және көлемді жақсы түсіреді.

Сур. 3.6 Сурет салуға үйретудің келесі кезеңі - айналасындағы заттардың нысаны мен көлемін жеткізу болып табылады. Әрбір құмыра, бокал, теген - натюрмортты толықтырады, олар жеке геометриялық пішіндерден тұрады. Мысалы, құмыра пішінін салғанда: тұлғасы-шар, мойын жағы-конус, құмбалшық теген - шартышар және т.б. геометриялық пішіндерді елестетесің.

Осы пішіндер көлемімен көрсетілген және күрделі фонға байланысты бірнеше геометриялық пішіннен тұратын графикалық декоративті панно салыңыз. Бірінші паннода композиция ортасында орналасқан шар басты пішін болып саналады (3.7-сурет, а). Басқа пішіндердің де анық көрсетілген қалыптары бар (3.7-сурет, б). Тапсырма шығармашылық ықыласты қажет етеді, ұсынылатын композиция көмескі және біртекті сұр болмауы үшін түстік градациялармен құбылтуға үлкен аумақта ойлау мүмкіндігін береді. Тапсырманың екінші жаттығуы – композицияның ортасын табу, ең маңызды фактор болып саналатын басты түйін.

Сур. 3.7

Натюрморт салыңыз. Композицияның дәл ортасы, заттық орта (натюрморттағы басты зат) өте маңызды. Ортасы бір немесе екі заттан тұруы ықтимал. Үлгі ретінде үш натюрморт берілген, дәлірек айтқанда қаламұшпен (қауырсынмен) салынған екі нобай (3.8-сурет а,б) және қарындашпен жай өңделген нобай (3.8-сурет, в). Тапсырманың түйіні қойылымға кіргізілген массалар мен кқлемдер қатынасын ерекшелеп көрсету. Жақсы ойластырылған натюрморт жан біткендей көрінеді, кеңістік пен заттар көлемдерінің үйлесімділігі байқалады. Тапсырманың келесі деңгейі ретінде бірнеше қарапайым заттан тұратын өз натюрмортымызды салу ұсынылады, егер ол қиын болса, қойылым жасап, оны қағаз бетіне түсіру керек.

Сур. 3.8

Ыдыстар жиынтығы: А4 пішіні қағазында еркін орналастырылған стакан, бокал, түрлі пішіндегі және көлемдегі банкалар (3,9-сурет). Бұл заттар бір біріне жартылай кіруі және алдынғы жақта орналасқан нысандар арқылы анық көрініп тұрулары керек.

Сур. 3.9 суретті шартты сызықпен түрлеу әдісімен орындаңыз. Заттардың пішіндерін анық салыңыз, қоюландырыңыз және олардың ортасын ашыңыз. Осылайша шыныны материал ретінде (оның мөлдірлігін), құрылымын, өлшемдер үйлесімділігін және пішінін көрсетеді.

Бас сүйектің қырынан қарағандағы суретін салу үшін бас сүйекті қойылымдық үстелге көлденең сызығы сурет салған кезде шамамен көз деңгейіне, беттік жағы келетіндей етіп орналастырылу керек.

Сурет. 4.1 Тік орналастырылды, ал бас сүйектің ми бөлігі 4.1-суретте көрсетілгендей кішкене демеуіштің үстінде тұрды. Оқулықта 4.1-суретте, қағаз бетінде суретті үйлестіруден бастап пішінді конструкторлық құрастыруды «маңдай алды қалып» деп аталатын бастың ракустық бұрылуын, бас сүйектің ұқсас суретін салу ұсынылады. Қыр жағының суретін салған кезде ұқсас жүйелікпен, егжей-тегжейлі зерттеп және бұл бұрылыста беттік жағы көп ми сүйегінің пішінін зерттеп салады. Осы бұрылыстың мысалы 4.2-суретте келтірілген. Бас сүйегінің суретін пішінді конструкторлық құрастырумен және түрлі ракустық бұрылыстарда өлшемдерді тоналдық анықтап салу ұсынылады.

Жай ТМ немесе М қарындашпен әйел адамның пропорционал бетін салу үшін 14,4 х 7,3 см өлшемімен жұқа сызықпен тік төртбұрыш салыңыз. Тік төртбұрышты тігінен екі бірдей бөлікке бөліңіз. Тік төртбұрышқа жұмыртқаның пішініндей сопақша салыңыз. Шыққан сопақшаны көлденең сызықпен екі бірдей бөлікке бөліңіз (сурет- 4.3, а) осы көлденең сызықтарда көздер орналасады. Одан кейін тік төрт бұрыштың жоғары жағына маңдайдың биіктігін және шаштың өсу жолағын анықтайтын көлденең сызық жүргізіңіз. Беттің ашық бөлігін шаштың өсу жолағынан иекке дейінгі аралықты үш бірдей бөлікке бөліңіз. Біздің тік төртбұрышымызда сызықтар арасы 3,3 см. Осылайша бетті үш бөлікке бөледі: үстіңгі, ортаңғы және төменгі бөліктер. Бұл бөліктер ойша көлденең төрт сызықпен сызылған: бірінші – маңдайдың жоғарғы нүктесі арқылы өтеді, осы жерде шаш өсетін сызық бар, екінші – маңдай сызығы, үшінші — мұрынның негізі, төртінші – иектің төменгі нүктесі арқылы өтеді (сурет – 4.3, б). Көз ұарашықтары арқылы өтетін көлденең сызық бетті екі бірдей бөлікке бөліп тұр – астыңғы және үстіңгі. Пропорционалды бетте мұрынның ені көздердің ішкі бұрыштарының арақашықтықтарымен

Сур. 4.3 Сурет-4.3, в. Классикалық пропорцияда сопақ бетті салуға арналған оңай есептеулер келтірілген. Бетпе бет қалыпта тұрған пропорционалдық беттің сұлбасын салыңыз, ол сізге келесі нобайлық жұмысыңызда қажет болады.

Қырынан қараған беттің сұлбасын салудың көп түрлері бар. Қырынан қараған әйел адамның пропорционалды бетін алдын ала көлемі 11 х 10 см болатын көлденең және тігінен бірдей бөліктерге бөлінген көмекші тік төртбұрыш сызып алып құрастыруға болады (сурет 4.4, а). Көлденең сызықта ракурстық ықшамдалған көз орналасатын болады. Тік төрт бұрыштың жоғары жағынан 2 см көлденең сызық алып тастаңыз. Алынған тік төртбұрышты көлденең сызықпен бірдей үш бөлікке бөліңіз. Тік төртбұрыштың оң жақ шетінен 1,5 см төмен түсіп тағы бір тігінен сызық жүргізіңіз (сурет - 4.4, а қараңыз). Осылай сызылған торға 4.4, б-суретінде көрсетілген қырынан қараған пропорционалды бетті салыңыз.

Сур. 4.4

Орыс көркемөнері академиялық білім жүйесі «Прейслер суреті кітабынан» бастау алады. XVІІІ ғ. Ресей ғылым Академиясының «Суретшілер палатасы» мұғалімдері шет елдік суретшілер болды. Олар сол кезде барлық еуропалық көркемөнер академияларында оқытылатын оқу құралдарын алып келді. Даниил Прейслердің оқу құралы көркемөнер білім жүйесінде суретшілерді дайындаудың классикалық іргетасы болды, өйткені оқыту негізінде әрқашан сурет бар. Бұрылу кезінде ракурстық ықшамдалған пропорционалды бас пішінін салу түсінігі сурет-4.5 көрсетілген.

Сур. 4.5. ( 28 п. қараңыз)

Сур. 4.5. (соңы)

Бастың қырынан қысқартылуы «үштен төрт» деп аталады, оқулықтың 4.11 суретіне қарайық. Ол суретте бас сүйегін салу дәйекті түрде көрсетілген.

Бас сүйектің осы бұрылыс кезінде бет бөлігінің пропорциясының өзгерісі 4.6-суретте көрсетілген. Жұмысты алдыңғы тапсырмалардағы кезекпен орындаңыз, мысал ретінде 4.7-сурет ұсынылады.

Бас бұрылысындағы сопақ беттің пропорционалдық сұлбасы суреттерімен жұмыс жасап болған соң өз келбетіңізге бақылау жүргізіңіз. Айналаңыздағы адамдардың бетіне қараңыз. Салыстырмалы сипаттамалар көмегімен осы немесе басқа беттің бір бірінен ерекшелігі неде екенін анықтап көріңіз. Нобайлардан, болмыстан алынған қысқа суреттер жақсы жаттығу болады. Бұл істе сізге сырт келбеті пропорционал емес және бет бөліктерінде ерекше сипаттамалары бар адамдар үлгі бола алады. Нобайлар мысалы 4,8- суретте а,б және в үлгілері көрсетілген.

Сур. 4.8

Бас суретін салу сызбалық құрылым болса да күрделі тапсырма болып саналады. Пластикалық анатомияны зерделей келе сурет салғанда мүмкіндігінше пішін анатомиялық құрылымға дәл сәйкес келуі қажет. Қолдың бейнесін ашу кезінде ол айтарлықтай декоративті- көркемөнерлік мәнге ие және композицияның басқа да бөліктерімен теңдей нобайларда келтірілуі қажет. Қол буындарын салудың сызбалық суреті (сурет – 4.9) Д. Прейслердің «Негізгі ережелер немесе сурет салу көркемөнеріне қысқаша нұсқаулық» (1795) кестесінен алынған. Қол буындарының сырт жағының анатомиялық құрылысы 4.10-суретте келтірілген.

Қолдың буынын үш бөлікке бөледі: білек, алақан сүйегі және саусақтың бөлігі. 4.11- суретте қолды салған кездегі анатомиялық талдау тәсілі көрсетілген. Өз қолыңызды үш түрлі қалыпта салыңыз. Пішін үндестігімен жұмыс жасаңыз. Қолдың түрлі қалыптағы күйінің нобайларын салыңыз, қысқа мерзімдік суреттерде пропорциялық қатынасты сақтаған кезде пайда болатын динамика сезімін жеткізіңіз.

Суретті ұлғайтылған көлемде графиттік қарындашпен орындаңыз. Оқулықтың 5 тарауында белгіленгендей адам көзінің ең үлкен ені (көздің ашық күйі) көз қарашығының ортасы арқылы өтетін шартты тік сызықта орналастырып жасалған. Сурет салар алдында көздің ішкі және сыртқы бұрыштарының бір көлденең сызықта орналасқанын анықтаңыз. Сонымен қатар, жас ағар орнына (жас ағар) зер салыңыз – бұл көз құрылысының маңызды ерекшелігі. Көзді сала отырып қабақтың астында белгілі бір көлемі мен шар тәрізді пішіні бар көз алмасы орналасқанын сезініңіз және көрсетіңіз. Көздің сыртқы мөлдір қабығы толықтай көрінбейді: үстіңгі жақтан оны жоғарғы қабақ жауып тұр, бірақ мөлдір қабықты астыңғы қабақпен ішінара жабуға да болады (сурет-5.1). Көз құрылысына қараған кезде астыңғы қабақта ерекше білінетін қабақтың қалыңдығына назар аударыңыз. Көз біршама тереңдікте орналасады, ал қастармен қабақ үсті сүйектері күнқағарлар секілді көз шұңқырларына төніп тұрады. Бұл көлемдерді де реңкпен көрсетіңіз, көздің сыртқы шетінен самайды аздап көрсету керек. Көз қарашығын салғанда оның шеңбер тәрізді домалақ екенін және сыртқы мөлдір қабықтың дәл ортасында орналасатынын есте сақтаңыз. Сыртқы мөлдір қабық үстіңгі қабақпен жартылай жабылып тұрғандықтан, көздің қарашығы оның көрінетін бөлігінен аздап жоғары тұрғандай көрінеді. Көз құрылысын толық түсіну үшін, модельді көз қарасын оң жаққа және сол жаққа бұруын сұраңыз: көз қиығы қарашықтың орналасуына тәуелді өзгереді (көздің ең үлкен бөлігі қарашыққа тәуелді қозғалатын болады).

Сур. 5.1

Кірпікті ең соңғы кезекте салады. Олардың бәрі бірдей емес — қалыңдығы мен ұзындықтары әр түрлі. Егер барлық кірпікті бір өлшемде салатын болсаңыз, қуыр×шақтың кірпіктері болып шығады. Көз алмасын түспен штрихтаңыз, көз шеттеріне қарай дөңгеленгенін көрсетіңіз, үстіңгі қабаққа анағұрлым ашық түс беріңіз, оның үстіне қоңыр қабат жасаңыз, жоғары бағытта біртіндеп түсін ашық түске ауыстырып отыру қажет.

Түрлі түсті қарындаш техникасында танымал модельдің жарнамалық түрлі түсті суретінен ауызын көшіріп алыңыз. Ерін құрылысын, оның түсін барынша жеткізіңіз. Сурет құрастырған кезде, ойша дәл ортасынан жүргізілуі қажет симметриялық жолақты ескеріңіз. Ерін көлемін қою сызықпен сызу арқылы көрсетіңіз, сондай ақ қою сызық арқылы ерін далабының пластикасымен мінезін де көрсетіңіз. Ерін мен оның айналасындағы тері түсін білінер білінбес өте жылы түстермен және түстер үйлесімділігмен орындайтын өте жұқа түстер қабатымен бояңыз (түс. қос., сурет. ІV). Беттің көлемін және макияж түсін дәл жеткізу визаж саласына жатады, дегенмен, шаштараз- стильшіге өнердің осы жіңішке, нәзік биязы түріне кішкене болса да мән бергені абзал. Бұндай тапсырмалар түстің өте жұқа нюансын жеткізуге үйретеді.

Қырынан қараған антикалық әйел мүсінінің суретіне қарап, шаш үлгісі бар суретті салыңыз. Шаш үлгісі барынша түсінікті жасалған және оның сипаттамалық ерекшеліктері жақсы байқалады: маңдайда симметриялық сызық бойынша бірдей бөлінген және одан екі жаққа маңдай үстіне толқынды шаштар, «пердеше» жасап түсіп тұр (сурет – 5.2, а). Шаштың өсу бағыты көрсетілмеген, құлақ жартылай жабылған, желкеде шаш түйілген, шаш үлгісінің шеке аймағында көлем жоқ. Шаш үлгісі ұзын, толқын тәрізді шаштан жасалған. Әйел адамның басы классикалық грек профиліне ие.

Сур. 5.2 Сурет салған кезде, бірінші кезекте басты «құрастырып» алыңыз, пропорцияларды ескеріп, бастың айналасында «ауа» жететініне көз жеткізіңіз. Бастың көлемін қайта үлгілеуді өте мұқият жасау керек, бет пластикасы немесе шаштың дұрыс ретке келтірілгеніне тәуелді қою сызық техникасын ауыстырып отырған абзал. Бірінші жағдайда штрих шаш бағытын және көлемін береді, ал екіншісінде – бет және мойынның жұмсақ терісін саласыз (сурет – 5.2, б). Бұл тапсырманың мақсаты табиғатты зерттеу, қою сызық техникасын меңгеру және көлемді бере алу қабілетін игеру. Одан кейінгі жұмыстарда антикалық ескерткіштердің ақ қара түсті суреттерін пайдалану және гипстік көшірмелермен де жұмыс жасай алу білімі тарихи шаш үлгілерін жасағанда да, классика негізінде заманауи шаш үлгілерін жасағанда да өте пайдалы болады.

Құрастыру үрдісінде арнайы «тоқтатылған» және тондық үлгілеудің бастапқы деңгейіндегі сурет үлгісін ұсынамыз (сурет – 5.3). Антикалық гипстік бедерлерің суретін салу үрдісі оқулықтада және басқа сәйкес оқу құралдарында да егжей-тегжейлі сипатталған. Осындай үлгілерді салудың классикалық кезегі бар. Беріліп тұрған тапсырмада сурет салу үрдісі ортасына келіп тоқталған, оның мақсаты қағаз бетіне сурет композициясының маңызды деңгейлеріне, басты құрастыру, түспен жеңіл үлгілеуге назар аударту. Сурет салғанда пішін мен көлем қатынасына, бастың бұрылуына, бас сүйегінің ми және бет бөлігінің қатынасына ерекше назар салыңыз. Тапсырма бұл суреттің аяқталғанын білдірмейді. Тапсырманың мәні суретті осы деңгейлерде сауатты және анағұрлым тез құрастыру, ол тек суретші ретінде ойлауды ғана үйретіп қоймайды, сіз сондай-ақ өз ойларыңызды сауатты жеткізіп дағдыланасыз.

Сурет салу үшін қарап тұрған адам көзінің сызығынан сәл жоғары орналасқан бетпе бет тіке қарап тұрған гипстік бас ұсынылады (сурет – 5.4). суретші көзқарасы бастың желке тұсына келеді, бет сәл «ықшамдалған». Симметрия сызығы жақсы қадағаланады. Қағаз бетінде жинақтауды әдеттегідей басынан бастаңыз. Осыдан кейін құрастыруды жалғастырыңыз: алдымен симметрияның тігінен осьін жүргізіңіз, келесідей өлшемдерді көрсететін қиындыларды белгілеңіз: а) тігінен бастың көлемі; б) ең кең жерде (самайдан кішкене биіктеу) бастың көлденең өлшемі. Нысанның биіктігі мен ені арасында пропорционалдық айырмашылықты бекіткен соң, тік ось бойынша көлденең қиылыстар ара қашықтығын белгілейтін қиындылар қалдырыңыз: шаш үлгісінің көлемі, маңдай, мұрын; мұрын мен иек арасы. Көлденең сызықтар дәл жазықтық бойынша емес, шеңбер бойынша жүретінін еске сақтаңыз, өйткені адам беті көлемді. Ортаңғы оське қатысты кесінділерді салып қойыңыз, көз қиылысының әр түрлі өлшемі, мұрын бикітігі мен негізі, ауыз ені, иек. Жақ сүйек, қабақ, бет жазықтығының иілу бұрышының сызығы және қырынан қарап тұрған жазықтықтарды нүктемен белгілеп кету қажет. Жазықтықтардың түйісу нүктелерін білінер білінбес сызықтармен сызып өтіңіз. Басты анығырақ етіп салу барысында өлшемдерді тағы бір тексеріп өткен абзал. Бастың негізгі бөліктерін жұқа өңмен ерекшелеңіз. Бастың шеке тұсын, бөлігін және желкеге бант болып жиналатын, шеке айналасындағы шашты көрсету керек. Шаш үлгісі бастың өлшемі анық байқалатындай салыну керек. Үлгі ақ гипс бас болғандықтан сурет қараңғыланып кетпеуі тиіс.

«Лессировка» техникасын өңдеу үшін қарындашпен үш немесе төрт шаршы сызыңыз және олардың әрқайсысын диагоналін төрт бөлікке бөліңіз. Әр шаршы үшін өз түстерін акварель бояуымен арнайы шұңқыры бар пластмасса ыдысқа дайындаңыз. Түс қанықтығы орташа, ақшыл болуы қажет. Енді бояу тақтайшасында алынған түсті төрт үшбұрыштан тұратын квадратты бояңыз, толық кепкеннен кейін үш үшбұрышты осы түспен бояңыз, біраз уақыт өткізіп, тағы да толық кепкен соң екі үшбұрышты осы бояумен бояйсыз, соңында кептіріп бір үшбұрышты сол бір түспен бояңыз. Әр үшбұрыштың қанықтығы бойынша бір бірінен ерекше, өйткені әр үшбұрышта бояу қабаты әртүрлі. Жаттығу мысалын оқу құралының 18-суретінде көре аласыз.

Ішінде алты бұрышы бар он екі бөлікті шеңбер құрастырыңыз және оны акварель бояулары түстерімен орындаңыз, оқулықтың 14-суретінде көрсетілгендей І, ІІ және ІІІ деңгей түстерін барынша дәл беріңіз.

Беттің қырынан қараған (немесе кез-келген басқа) трафарет бойынша бірнеше басты графит қарындашпен контурлық сызықпен салыңыз. Одан соң әр бетке он екі бөлікті түсті шеңбер ішіндегі І және ІІ кезектегі түстерді таңдап экстремалды түсті шаш үлгісін немесе шаш алу үлгісін ойлап табыңыз. Мысалы қиылған шаштың негізгі түсі күлгін болса, қызыл мен көк түс композиция арасында, боялатын аумағы аз түрде ғана кездесе алады. Шаш үлгісі және шаш қию пішіні туралы ұсыныстар авторлық немесе сол тапсырысты орындау барысында сәнді бағыттарды ескере отырып тақырыптық болуы мүмкін. Сондай жұмыстарды орындау мысалы түс қосу, сурет -V, а — з көрсетілген.

Өлшемі 10 х 12,5 см тіктөртбұрыш сызыңыз және оны жанынан 2,5 см шаршыларға бөліңіз. Төрт қатар, әр қатарда бес шаршыдан шығады. Бірінші қатарда тігінен тұрған төрт шаршының әр қайсысын өз қалауыңызбен спектралды түстерге бояңыз. Одан кейін кезекпен әр түстегі деңгейлік өзгерістерге қол жеткізіп, ақ бояуды қоса отырып әр түсті ағартыңыз. Бұл тапсырманы орындау үшін өңнің ағаруын алу барысында мұқияттылық, сонымен қатар, ұқыптылық қажет жаттығуларды орындау мысалдары оқулықтың 12- суретінде бар. Он екі бөлікті түрлі түсті бояулармен шеңбердің әр түсін көп деңгейлі ағарту және әр түсті бөлек қарайту жұмыстарының түстерді қосу мысалы оқулықта 17 – суретте бар.

Веердің (желпуіш) шартты-сұлбалық пішінін салыңыз және пішіндік суретті бірнеше рет қайталаңыз. Әр суретте әр түрлі тапсырмаларды орындауға болады. Мысалы, түстің ағаруын, қараюын қайта өңдеуге, қосымша түстерді үйлестіру, түстік қатынастың жылысуықтығы, веерді өрнектік өңдегенде декоративті- композициялық мүмкіндіктерін қарастыруға болады. жаттығуларды орындау мысалы V І І - с у р е т т е к ө р с е т і л г е н .

Төрт төртбұрыш салыңыз (өшемдері 4х8 см) және әрқайсысын өз қалауыңызбен бес бөлікке бөліп, тікбұрыш бөліктерін бояған кезде бояудың толық кепкенін күтпеу үшін, екі сызықпен сызыңыз. Әр тікбұрышқа өз түсін белгілеңіз, бірақ әр бөлігі осы таңдаған түсіңіздің әр түрлі реңкін беріп, бір-бірінен жылы немесе салқындығымен ерекшеленулері керек. Түспен боялған бөліктерді санмен белгілеп, VІІІ, а—г –суреттерінде көрсетілгендей қауымдастық-бейнелік атау беріңіз. Тапсырманы орындау үшін ақ түсті бояумен акварельдік бояулар, гуаш немесе су негізінле көркемөнерге арналған бояуларды қолдануға болады.

Көбелектің үлкен трафаретін жасаңыз (әдеттегі өлшемнен сәл үлкен) және оны екі рет қайталаңыз. Бір суретті қызыл ал екіншісін көк түстер гаммасында орындаңыз. Қанаттарды оюмен өрнектеу автордың қалауымен болсын. Әр суреттің түстер гаммасы түстердің максималды санын қосуы қажет, оның ішінде ашық және күңгірт түстер де кіреді. Тапсырманы орындау нұсқалары ІХ-суретте көрсетілген. Көк гаммада жылы түстер (түс. қосу, сурет ІX, а), болуы керек, ал қызыл салқын түстер (түс, қосу, сурет. ІX, б). Көк және қызыл түстердің жылы суықтығының бетпердесі 15-суретте келтірілген.

Аппликация техникасында тапсырма орындау үшін қарапайым көркемөнер- графикалық материалдармен бірге түрлі түсті қағаз, қайшы және резеңке желім дайындап қою қажет. Тапсырманың құрылымын ойластырып қарындашпен үлгілер жасауға болады, одан кейін қажет түсте, қалыпта және масштабта түсті сопақ бет дайындау керек. Түрлі түсті қағаздан қажет бөлшектердің барлығын қиып алыңыз, одан кейін түсті фонға барлығын орналастырыңыз. Осы кезде жұмыстың түс өңдік құрылымын және қағаздың құрамын анықтайды. Егжей-тегжейлі дайындық жұмысына қарамастан элементтерді желімдемес бұрын оларға орын тауып, жазықтық бетінде жылжыту керек. Композицияның әр құрамдас бөлігіне дәл орнын табу керек, өйткені желімдегеннен кейін қандайда бір өзгерістер енгізу қиындықтар тудырады. Беттегі ерін, көз, мұрынды қажетінше суреттерін салуға болады. Осы тақырыптың үлгілері оқулықтың 9-11- суреттерінде көрсетілген.

Оқулықтың 6.2-суретінде он екі бөлікті түрлі түсті шеңбер сұлбасы бар. Онда төрт геометриялық фигуралардан тұратын тізбек бар, әр үшбұрыш, шаршы және тікбұрыш өз бұрыштарымен қарама- қарсы түстердің әдемі үйлесімін көрсетеді. Осы тақырыпты меңгеру үшін үйлесімді түстер үндестігін үш, төрт және одан да көп түстерден таңдау бойынша тапсырмалар орындаңыз. Басында қарапайым балық немесе көбелек, гүл пішіндерін немесе геометриялық денелерден тұратын жеңіл композицияны алуға болады. Мысалдар Х-суретте а-е келтірілген. Құрылымдық сипаттағы бірнеше графикалық композициялық өңдеулерді орындаңыз. Сан алуан үйлесімді түстер құрылымын таңдаңыз, сурет – Х, ж—к.

Түстердің өзара байланысын, түстік қатынастың жылы суықтығығын, реңктерді енгізу, жарықтүсірудің жіңішке нюанстарын түсіну үшін шағын қойылым жасаңыз — перделеуі бар бірнеше заттан құралған натюрморт. Қойылым ерекшелігі жақын түстер гаммасымен. Бұл жағдайда білім алушыларға түстік және реңктік қатынасты дұрыс алу, түстің айқындалған жылысуықтығын анықтау керек. Егер бұндай натюрмортты тек жылы түстермен салса, ол енжар және айқын емес болады. Сол себепті заттардағы суық түстерді көре білу өте маңызды, яғни жылу салқындықтың қатыстық шамасын ажырата білу керек. Бір натюрмортты жылы гаммада, ал екіншісін салқын гаммада өңдеп көрген жақсы, біріншісінде және екіншісінде де тақырып жақсы ашылады. Мысалдар сурет - XІ, а және б.

Декоротивті косметика және шаштараз өнері саласында өтетін халықаралық форумдардың сән көрсетілімдерінің тәжірибесіне жүгіне отырып, таңдауыңыз бойынша тақырыптық бейнені немесе өзіңізге қызықты тақырып ойластырып, оны композициялық тұрғыда әзірлеу қажет. Осындай халықаралық іс-шаралар жыл сайын өтеді, онда шаштараз өнері мен декоративті косметиканың талантты, заманауи дизайнерлерінің шығармашылықтары көрнекі, айқын және әсерлі ұсынылады. Олар жасаған бейнелердің көбісі барлық параметрлері бойынша қоғамның заманауи сұраныстарына жауап береді. Костюмнің, шаш үлгісінің және макияждың заманауи даму қарқынын ассоциативтік- бейнелік ойлауды, көру мен түсінуді дамыту қажет. Осының бәрі, соның ішінде шығармашылықтың қайнар көздері суретші импульсінің, шығарманы болашақта дайындауға түрткі болатын идеяның пайда болуына сөзсіз ықпал етеді. Композиция идеясын бекіткеннен кейін үлгілерден графикалық айқындықты іздеуге болады. Оларды аралас еркін техникада орындайды. Оларға оқулықтағы 1, 2, 3, а, б және 8 түрлі-түсті суреттер, сонымен қатар жаттықтыру сабағының – XІІ түрлі-түсті суреті мысал бола алады.

Бұл тапсырма қиын емес, дегенмен, ол назар аударуды, орындау шеберлігін және сурет салудың арнайы графикалық тәсілдерін қолдануды талап етеді Шаш үлгісінің түрі каре. Ол арасында қысқа қиылған шаштар аймағы бар ұзын тік шаштардан жасалған– бұл шаш үлгісінің осы түрі үшін өзгеше элемент. Штрихтеу шаштың ұзындығы мен сипатын, жиналуын, жылтыры мен олардың бағытын көрсетуі керек. Суреттегі барлық әдемілікті реңкпен көрсететін 7.1 сурет графиттік қарындашпен орындалған. Штрихтеу тәсілі оқулықтың 7-тарауында толық сипатталған. Қарындаш штрихының бағыты шаш үлгісіндегі шашты жинау бағытын қамтығаны жөн, қарындаштың әр қимылы шаш үлгісінің түрі мен сыртын бейнелеуі керек. Шаш үлгісін салған кезде оның элементтері бастысынан басым болмауы қажет екендігін ескеріңіз, ал шаш үлгісінің өзі тиісті көлемі бар бас сүйегінде орналасқан, бұл суретте көрініп тұруы керек.

Сур. 7.1

Шаш үлгісін бейнелеумен тұтас сурет салу үшін беттің түсін пыысықтаңыз. Жылы жұмсақ бет түсін жарық өңдермен өңдеп, бірте-бірте қара және жылы түстерге көшіңіз. Беттің шырайын ерін мен беттің түсімен салыстырып, суреттің соңында салыңыз. Суретте фотосуреттің өте қараңғы бөліктерімен әуестенбеген абзал – олар анықтаушы, басты бөліктер емес. Бастысы суретті сауатты құрастырып, түсті үйлестіріп, шаш үлгісінің пішінін және түс ауысуын сауатты салу жеткілікті. Суретте бастысы шаш үлгісі болып табылады, сонда да бетті салуға да басты назар аудару керек.

Бді анағұрлым қиын үлгі: бұрым цилиндр тәрізді оратылып қақ төбеге жиналған, самайдағыұл ен шашды желкеге «алып кетеді»; шекеден желкеге ішке қарай оратылып көп шаш түседі (түс. қосу., сурет - XІV, а). Бұл суретті деңгей бойынша салу мынадай: бас пен шаш үлгісін қағаз бетінде құрастыру; жеңіл сызықтармен бет және шаш үлгісін салу, ашық түстерден бастап, оларды біртіндеп «жылытады» (сурет -XІV, б). Бұл суретте ең бастысы — бет және айқын шаш үлгісі. Фонды және модельдің қолын салудың қажеті жоқ. Артқы фон мен киім түсін өз қалауыңша аяқтауыңа болады.

Бұл оданда қиын, әйел адамның заманауи шаш үлгісі. Көшіру үшін жас қазға шаш үлгісі ұсынылады. Тіке шаштардан тұратын кекіл, жанынан шаштар бұйраланып, үлкен көбіктей жиналған (сурет - XV, а). Шаш үлгісінің пішіні — каре, бірақ күрделендірілген каре. Шаш үлгісін қағаз бетінде құрастырып алып түстік дақтарды салуға кірісіңіз. Алда болған тапсырмалардағыдай ашық дақтардан бастап қоңырқай түстерге көшіңіз, өте қара реңктерге өтіп кетпеңіз. Маңдайдың дөңестілігін қалың кекілдің бұйралығы арқылы беруге тырысыңыз. Бұйрала шаштың бағытын қарындаш сызықтары қозғалысы арқылы жеткізіңіз. Беттің түсі сепкілдің болуы есебінен жылы жирен сары. Көзге аса үлкен мән беріңіз. Барлық суретті алтын-жиренге жақын гаммада құрастырыңыз, осы түстердің жақындығы нюанстармен беріледі. Егер бұйра шаштар арасынан алдыңғы қатарға бірнеше тал шаш шығарса бұл суретті біршама жандандырады. (түс қос.,сурет - XV, б).

Қырынан қарап тұрған модельдің суреті ұсынылады. Шаш үлгісі ұзын шаштан орындалған. Беттің айналасына білікше болып оратылған, желке пішімі мен көлемі сай. (түс, сурет. XVІ, а). Бас суретін және шаш үлгісін құрастырып және салып болғаннан кейін түсті бояуға кірісе беріңіз. Модель өте талғампаз седеп-алқызыл- алтын түсті реңкпен берілген (түс. сурет. XVІ, б). Суреттің анықтылығы үшін қырынан қараған сызық шартты түрде көгілдір түспен реңктеледі. Шаштар бірнеше түстермен боялады, көлем қою сызықтар бағыты мен түстік қарама-қайшылық арқасында беріледі. Ашық түстер пішіннің иілген жерлерінде орналасқан, қара түстер сәйкесінше көлеңкеде. Бұл шаш үлгісінің түстер үйлесімділігінің ерекшелігі, ол шаш боялған бірнеше түспен берілетіндігінде, бұл жерде алтын, ашық-қоңыр, сары және жұқа боз түстер бар. барлығы бңр массаға жиналған, түсі және пішіні бойынша өте декоративті. Беттің табиғи түсі – терісі сары, нәзік беттің қызыл шырайы бар – шаштың түсімен тамаша үйлесім тапқан. Бұл суретте бастысы, шаш үлгісін «ауырлатып» жібермеу, шаштың жеңілдігі мен сыпайылығын жеткізу.

Шаш үлгісі ашық түсті жасалған және күрделі жиналған (түрлі-түсті, сурет - XVІІ, а). Ашық үсті шаштарда пакеттеу техникасымен орындалған қара дақтар ерекшеленеді. Шаш үлгісінің тұтас теңбілдігі не құс қауырсынымен не теңбіл жануардың терісіне ұқсас. Шаш бастапқылық стиліне келтіріліп жасалған: шаштар үрпиіп, табиғи, ретсіз жатыр. Шын мәнінде осы ретсіздік өте жақсы ойластырылған және шебер орындалған. Шаш үлгісін тұтас нәзік жұмсақ қабат орайды. Шаш үлгісінің әр түрлі ұзындықтары оны қисық геометрия стилінде орындауға мүмкіндік береді. Бұл шаш үлгісі жас қыздарға арналған. А4 пішіндегі қағаз парағын біріктіріп, оның ортасында тіке қарап тұрған басты аздап алдыға орналастырыңыз, шаш үлгісінің желке тұсы мен маңдайы көрінуі үшін. Ұзындықтары әр түрлі жалбыр ұзын кекілдер модельдің бетін жартылай жауып тұр. Түрлі-түсті қарындаштармен бет-әлпеті мен шаш үлгісін анығырақ етіп салған кезде әдеттегідей ең ашық таңбалардан бастау қажет. Бұл суретте ұсақ бөліктер өте көп, жалпы көлемді аңғартқызбай шаштар бір-бірінің үстіне тасталған (түрлі-түс қос., сурет. XVІІ, б). Дегенмен, шығып тұрған кекілдердің бағытталу сызықтарын дөңгелетіп және шаш үлгісінің шет жақтарын сәл ауырлатып бұл көлемді шығару қажет – осының барлығы бейнені толықтырады. Бұл суретте бояу түстері өте мол, түстер реңктері мен өңдері бойынша бір біріне жақын болғандықтан қиындық туындайды. Кейбір күрделі түстерді әр түрлі комбинацияларда бір түсті басқасына салу жолымен алуға болады. Бұл суретті салу үшін түрлі түсті қарындаштардың үлкен жинағы керек – кемінде 36 түс. Суреттің тұтастығы мен балғындығын сақтап қалу үшін сурет бөліктерін бір-бірімен салыстыру жолымен суретті асықпай, байыппен салыңыз.

Бұл өте шығармашылық тапсырма. Оны орындау үшін құрбыңыздың (әпкеңіздің) қырынан қарағандағы фотосуретін алыңыз және оны шынайы өмірдегі кейпіне барынша ұқсастырып суретін салыңыз. Сіздің ойыңызша бейнеге барынша сәйкес келетін, оны заманауи, күшті ете түсетін басқа шаш үлгісін (қиылған шаш үлгісі) ұсыныңыз. Суретті түрлі түсті қылып бояңыз. Мысал ретінде колледж студентімен орындалған осыған ұқсас жұмысты қайталауды ұсынамыз. Түрлі түсті қосымша парақтағы XVІІІ суретте, а оның құрбысының осы қыз үшін қарапайым шаш үлгісімен қырынан қарағандағы фотосуреті ұсынылған. Түрлі түсті қосымша парақтағы XVІІІ суретте, б студентпен ойлап табылған шаш үлгісі бейнеленген. Шаш үлгісінің түсі түбегейлі өзгерген: бұрымдардың біртекті емес бояуы пайда болған. Жолақтар гаммада қызыл-таңқурай түстен күрең-қызыл арқылы қара түсті бұрымға үйлеседі. Бет әлпеті барынша тануға болатындай бейнеленген, терісінің түсі табиғи. Профильдің ашық контурын қарайту үшін суретке сәл көкшілдеу түс енгізілген. 7 тараудың мәліметтері бойынша өздік жұмысқа арналған тапсырманы сипаттауды аяқтай отырып және қорытындылай келе әйелдердің заманауи шаш үлгілері мен қиылған шаш үлгілері , әсіресе түспен берілуінде өз бетінше суреттелген кескіндердің пайдасының үлкен екендігін тұжырымдауға болады. Біріншіден, сіз ұзын, күрделі жинақталған шашты, сондай-ақ қысқа, абыл-сабыл жатқан шаш бұрымдарын бейнелеуді үйренесіз. Екіншіден, нақты бір шаш үлгісімен жұмыс жасай отырып сіз түстер мен реңктердің көптүрлілігін бере аласыз, ол боялған шаштың заманауи түрлі палитрасында бағдарлануға жәрдемдеседі. Үшіншіден, өзіңіздің ойыңызды әсіресе нақты бір адамға қолданғанда, көркемөнер құралдарымен жеткізе білу жеке идеяңызды және оны жүзеге асыру күрделілігін бағалау мүмкіншілігін жеңілдетеді, сонымен қатар жобалау барысындағы мүмкін болатын қателерді анықтайды.

Алдымен 1920-шы жылдардағы әйелдердің шаш үлгілерін қарастырамыз және бейнелейміз. Сол уақыттағы кинокадрларда біз Мери Пикфорд пен Дуглас Фербенкс сияқты әйгілі актерлерді көреміз. Мери Пикфордтың шаш үлгісі сол уақыттағы сәнді стильде жасалған: біртекті жинақталған шаш толқындары желкеде кішкентай түйінге жиналған. Шаш үлгісінің көлемі шағын болғанына қарамастан құрылымы бойынша өте жинақы. Қошқыл өң толқын пішінді бейнелеп және айрықша көрсете отырып лезде ақшыл өңге ауысады. Сур. 8.1, а — кинотаспа кадры, ал сур. 8.1, б — осы шаш үлгісінің оқу суреті.Суретке кірісе отырып, оны орындау үшін оқулықта сипатталған кезең-кезеңмен орындау тұрғысын қолдану керек. Жұмыстың жүйелілігін қысқаша ескертеміз: А4 форматтағы қағаз бетінде шаш үлгісі бар әйелдің басын құрастырыңыз; фонды біртекті ақ деп есептеңіз. Еркек портретін елестетпеңіз. Бет-әлпетін анығырақ етіп суреттей отырып, оны барынша түпнұсқасына ұқсас етіп келтіріңіз. Шаш үлгісін суреттей отырып шаштың бас сүйегі қаңқасының үстінде орналасатынын ұмытпау қажет. Бұл көлем суретте сезілуі тиіс. Детальдармен ерекше әуестенбей, бетіне жеңіл өң салыңыз. Сызық сызуда бұрымдардың иілімдеріне мән беру керек: сызықтың бағыты толқын иілімінің бағытын қайталауы керек, сонымен қатар ең ақшылдан қошқылға дейін түс ауысуларын сақтау керек. Бетті суреттегенде макияжға, әсіресе еріннің пішіні мен бояуына назар аударыңыз.

Сур. 8.1

Шаш үлгісі басының айналасына бұрымнан жасалған «тәжді» қолдануымен қызық, алдыңғы жағынан ол көтеріңкі келген және оның көлемі үлкейтілген, желкесінде табиғи пішінді сақтап тұрады, шаштың өсу сызығы самай мен маңдайда ашық (сур. 8.2, а)

Сур. 8.2 8.2 суретте басына лезде жарық түсірілген. Қарама-қарсы ақшыл және қошқыл дақтар лезде модельдің пішінін сомдайды. Шаш үлгісінің графиктік орындалу нұсқасы ұсынылады (сур. 8.2, б). Қырына қарай бұрылған басы соғыс кезіндегі шаш үлгілерін дәл сипаттай алады. Суретті пропорцияларды сақтап, негізгі ірі пішіндерді салуға тырыса отырып, әдеттегідей А4 форматтағы ақ қағаз бетінде құрастырыңыз. Суретте желкенің мөлшері мен басының айналасында жинақталған бұрымның бағыты жақсы айқындалуы тиіс. Тек бет-әлпетінің қырынан түсірілген бөлігі ақшыл болып қалады; бетінің бөлігі, желкесі, құлағы мен мойны көлеңкеде қалады. Шаштың көлемін тиянақты пысықтаңыз, түр сызық жинақталған бұрымның пластикасын анықтауы тиіс. Ірілеу сызықтармен желкесін қараңғылаңыз. Бетін жалпылап бейнелеңіз, басты назарды шаш үлгісіне аударыңыз. Суретті орындағанда түпнұсқасындағыдай қатты қарама-қарсылық беруге болмайды, тек оны сұр түстерде ұстау керек. Бұл «Бабетта» шаш үлгісі француз киножұлдызы Бриджит Бардонікі, ол көлемді және сұлбасы бойынша күрделі (сур. 8.3, а). Мұндай шаш үлгісі ауыр салмақты болуы мүмкін болар еді, бірақ үлпілдеген, тиянақсыз жиналған шаштар жеңілдік пен ұқыпсыз көріктілік береді. Шаш үлгісі желкеде ұзартылған шаш бұрымына өтетін қалың кекіл болуын жобалайды. Дәл сол кездері табиғи көрінетін толқындар мен бұрымдар жасау үшін швей- цариялық модельер Крамер тігінен бұйралау үшін арнайы бигудиларды қолдануды ұсынды.

Сур. 8.3 Б.Бардоның шаш үлгісін бейнелеуге оның фотосуреті ғана емес, сонымен бірге жоба суреті де көмектеседі (сур. 8.3, б). Актрисамен барынша ұқсастыру үшін келесідей амалды қолдануды ұсынамыз: түпнұсқаны ақ қағаздың астына қойып және шыны арқылы астыңғы жағынан жарықтандыру арқылы бейнені түсіру. Беттің суретін үлгілеу үшін Т және ТМ қарындаштарын пайдалана отырып жұмсақ кірісу керек. Шаштарын біршама белсенді сызықтармен көрсетуге болады және ТМ бастап 2М дейін қарындаштарды пайдалануға болады. Сурет салғанда шаш үлгісіндегі шаштардың бағытын мұқият бақылаңыз, оны сызықпен ерекшелеңіз, және актрисаға тән көздерінің қошқыл сүрмеленуіне ерекше назар аударыңыз. Суреттің және бас анатомиясының біртұтастылығы туралы есте сақтау керек. Б.Бардоның шаш үлгісіне бағдарлана отырып жаңадан заманауи шаш үлгілерінің нұсқаларын құруға болады.

1960-шы жылдардан бастап пайда болған шаш үлгілерін қарастырамыз. Олардың пішіндері мен сұлбалары біршама тұрақты және ауырсалмақты. Осы уақытта шаштараздар шаш бұрымдарын бір жағынан түтіп тарау тәсілін қолданатын, осыған сәйкес шаш үлгісі биік және көлемді болып шығатын. Ол туралы шаш үлгілерінің атаулары да айтады: «Ара ұясы», «Қантты бас». Жиі осындай шаш үлгілерін шиньондар көмегімен жасайды. Осы шаш үлгілері 25-30 жас аралығындағы әйелдерге өте жарасымды. Осы шаш үлгісіндегі шаш массасы беттің сопақтығын көлемді безендіретіндігі сонша, ол тіпті беттің кемшіліктерін жасыратын және әрбір әйелге жарасымды болатын. Суреттеу үшін әр түрлі позициялардан көрсетілген осындай шаш үлгілерінің бірнеше нұсқалары таңдалып алынды. Барлық шаш үлгілері ірі көлемге және жинақтау үшін қызықты тәсілдерге ие. Осы уақытта платина, жез, қола және мыс түстері сәнді болатын.

Сур. 8.4.

Шаш үлгісі түрдің сипаты бойынша күрделі (сур. 8.4, а). Көлем арнайы лактармен бекітілген көптеген бұрымдармен салынған. Шаш үлгісінің көлемін беттің өлшемімен салыстырыңыз: ол шаш массасына қатынасы бойынша кішілеу болып көрінеді. Сондай- ақ макияж бен көздің сүрмесіне назар аударыңыз. Бұл модельде симметрия сызығы сәл ұсталған. Шаш көлемінің өлшемі мен жинақталған шаш осы шаш үлгісін сәнді қылып көрсетеді, ол барлық бет типтеріне жарасымды. Шаш үлгісін құрастырыңыз және А4 қағазда бейнелеңіз. Негізгі назарды шаштарды сызуға аударыңыз, көз макияжына мән бере отырып, бетті әдепті және нобайлап бейнелеңіз (сур. 8.4, б). Шаштың көлемін ерекшелейтін қарындаш сызықтарының бағыты шаш үлгісіндегі жинақталған шаштардың бағытына сәйкес келуі тиіс. 1960-шы жылдардағы көлемді шаш үлгілеріндегі шаш жинақтау күрделі технологиясы оқу үшін өте пайдалы. Мұндай шаш үлгісінің пішіндері сәнге қайтып келмесіне кім кепіл.

Бұл шаш үлгісі өз заманына аса тән, бірақ оның көлемі детальдарға бөлшектенбестен бірыңғай шаш массасымен ерекшеленген (сур. 8.5, а). Шаш үлгісі маңдайды ашады, сәл тарылтып және бір мезгілде жақ сүйектерін сызып көрсетеді. Суретті А4 форматтағы ақ қағазда құрастырғанда ерекше назарды шаштың бейнесіне аудара отырып, кезеңдік суретке кірісу керек. Осы шаш үлгісін (сур. 8.5, б) бейнелеудің күрделілігі төбедегі шаштың барлығын жинақталған шашта шаштардың бағытын сызып өтетін декоративтік ұзын ірі сызықтармен үлгілеу қажет, сонымен қоса шаш үлгісінің ақшыл жерлерінде

Сур. 8.5 қоңыр түске түскен ақ дақтарды бейнелеуді ұмытпау керек. Бұл шаш үлгісіндегі ең маңыздысы – пішіннің біртұтастығы және әдемі кейіп. Дәл осы сипаттамалар суретте бейнеленуі тиіс, ол үшін шашты тонировкалау кезінде пішіннің бірыңғайлылығын жоғалтпау керек (суретті «қатты түрлендіріп» жібермеу).

Модель қырынан суреттелген. Бұл позицияда мойнына түйінге өтетін желкесіндегі шаш үлгісінің көлемдері жақсы көрінеді (сур. 8.6, а). Әшекейі бар — шаш қыстырғыш, ол шаш үлгісінің екінші дәрежелі фрагменті болып табылады, дегенмен оған да көңіл бөлу керек. Шаш үлгісін құрастырып және суретін салған соң шаштарын қарайтуға кірісіңіз – ол суреттің басты мақсаты. Шаштарына түс бергенде 8.5 тапсырмасындағы принциптерді басшылыққа ала отырыңыз: шаштың қозғалысын ерекшелейтін шаш үлгісін ірі декоративтік сызықтармен бейнелеңіз (сур. 8.6, б). Бастың жақ бөлігіндегі және желкедегі шаш көлемі өте жұмсақ үлгіленген, мұнда ашық қарама-қарсылықтар жоқ. Шаштың негізгі көлемдері теңдестірілген. Бетін өте жұмсақ үлгілеңіз. Шаш қыстырғыш қара шашта ең ашық дақ болып табылады, ол суретте басым болмайтындай бейнеленуі тиіс. Шаш бұрымдарын байлау арқылы пайда болған желкедегі түйін сурет сызықтарының бағыты көмегімен ерекшеленуі тиіс.

Сол тарихи кезеңнің шаш үлгісі бастың үштөрттік қалпында көрсетілген. Сәнді қайырылған шаш көлемінде оны күрделі жинақтау ерекшелейді: желке

Сур. 8.6 және жақтық бұрымдар елесті бүгілген және көтеріңкі келген (сур. 8.7, а). Олар әдемі ірі толқындарды құрайды. Маңдайы ашық. Шаш үлгісі кемелденген әйелдерге жарасымды және оны да салтанатты деп санауға болады. Осы шаш үлгісін бейнелеу кезінде бастысы бұйралаудың тік элементтерін көрсету болып табылады. Бұл шаш үлгісінің сәнділігі мен салтанаттылығын декоративтік сызықтармен түсіріңіз, ол оның көлемдерін ерекшелеп көрсететін болады (сур. 8.7, б). Бетін жұмсақ үлгілеңіз, себебі шаш үлгісі маңызды элемент болып табылады.

Сур. 8.7

1960-шы жылдардың соңы мен 1970-шы жылдардың басында әр жастағы әйелдерге жарасымды болатын әдемі және тиімді шаш қиюлар пайда болды. Мұндай шаш қиюлар шашын маңдайына түсіріп тарау мен түтіп тарауға төзбейді және өзінің көлемін мүлтіксіз шаш қию нәтижесінде ерекшелейді. «Гаврош», «Паж» типті шаш қиюлар пайда бола бастайды. Осындай шаш қиюларды ойлап тапқан және орындаған ағылшын шаштаразы Видал Сессун болып табылады. Ол пішіндерді қалыптастырушы болып табылады, онда сызықтардың геометриялылығы мен пішіннің мүсінділігі негізделген. Бұл шаш үлгілері қарақоңыр шаштарда көзтартарлықтай көрінеді. Мінсіз мысал ретінде әйгілі француз әншісі Мирей Матьеның шаш үлгісі табылады (сур. 8.8, а). Бұл шаш үлгісі қалың шаштың болуын талап етеді. Сурет үшін М.Матьеның фотосуретінен шаш үлгісі ұсынылады. Беті мен шашының суретін Б.Бардоның суретіндегідей шыны мен жарықтың көмегімен түсіріп алуды ұсынамыз. Білінер-білінбес сызықтармен жасалуы тиіс нақтылаушы суреттеуден соң пішінді айқындауға кірісіңіз (сур. 8.8, б). Бетін жұмсақтау бейнелеңіз, көздерін түсі бойынша қаттырақ айқындаңыз. Бетінің жалпы түсі ақшыл, оны бейнелеуші сызықпен түрлеу көрінбеуі тиіс. Шаштарын суреттеген кезде қарындашты баса түсіңіз, сонымен қоса жұмсақтау қарындаш пайдалану керек және жинақталған шашты сызып көрсететін сызықтармен сызу керек. Шашындағы қоңыр түске түскен ақ даққа және шаштар сәл төменге бұйраланғанын және беттің айналасында білікше жасап тұрғанына ерекше назар аударыңыз. Ол шаш қиюға көлем береді. Модельге оның ақшыл бетінің сопақтығын ерекшелеп тұратын ұзын қалың кекілдің болуы тән. Кекіл сызығы бірсарынды жалпы шаш қию контурына өтеді, оның нәтижесінде бетінің айналасында қошқыл сопақ жақтау түзіледі. Бір қарағанда қарапайым болып көрінетін бұл шаш үлгісі аяқталған пішіннің, орындалудың пропорциялығы мен ұшталғандығының бейнесі болып табылады.

Сур. 8.8

Геометриялық шаш қию тақырыбын жалғастырамыз. Сол замандағы сурет қырынан қарағандағы пішінде берілген (сур. 8.9, а). Горизонталь ұзын кекіл жақтық сызыққа және желке сызығына өтеді. Шаштары арт жағынан көтеріңкі және желкедегі көлемді ұстап тұратындай қиылған. Осы шаш үлгісінің пішінінің мүсінділігі 1970-ші жылдардың бас кезіне өте сипатты. Осы шаш үлгісі бейнесінде ерекше назарды жалпы пішіні мен сұлбасына аударыңыз, оған қоса ол өте сипатты түрде жарықтандырылған. Модельдің қырынан қараған пішіндегі сұлбалық бейнеде бет-әлпеті көрінбейді, ол әрең білінеді, есесіне модельдің қырынан қарағандағы жалпы сұлбасы өте ашық ерекшеленіп тұр. Шаш үлгісінің көлемі аздап көрсетілген, беті жазық көрінеді. Шаш үлгісіндегі шаштарының көлемін беру кезінде «телпек» пен астыңғы жағынан желкені сызықпен түрлеу техникасын айрықшалау керек (сур. 8.9, б). «Телпектегі» шаштарды бейнелейтін сызық 8.8 тапсырмадағы кескінге ұқсас болатын болса, яғни ол ұзын, декоративтік, белсенді, шаштардың бағытын көрсететін болса, шаш үлгісінің төменгі жағы желкесіндегі шаштардың көлемін сызып көрсететін сызық үзік-үзік болуы керек. жалпы профильді белгілей отырып, пластиканы бермей-ақ бетті үлгілеуді ұсынамыз. Осы шаш үлгісіндегі қарапайымдылық пен ықшамдылық идеясы суретте нақты оқылуы тиіс.

Сур. 8.9

Бұл шаш қию эскизінде екі бұрылыстағы ассиметриялық кекілі бар, шаш ұзындығы ассиметриялы және күрделі боялған, шаш қиюда шаш бұрымдарының ұштары қошқылданған. Қосымша клиент бейнесінің суретін және шаш қиюға дейінгі шаш сипатын орындау ұсынылған. Тапсырма мысалы сур. 9.1 берілген, бірақ оны көшірудің

Пішіннің сыртқы келбетін контурлық сызықпен белгілеп қарындашты қатты баспай пішіннің пластикасын дәл түсіріп бастың екі бұрылысындағы шаш қию суретін және шаштардың түс фактурасын орындаңыз. Шаш қиюдың түссіздендірілген жерлерін ойластырылған жоспармен орындаңыз. Эскиздарда шаштың түссіздендірілуін суреттеу процесінде қажет жерлерді сызықтармен сызбай қалдыра отырып, сызықтар көмегімен орындауға болады, немесе өшіргіштің көмегімен үшкір жағымен орындауға болады (үшкір жағын кеңсе пышағымен кесуге болады). 9.2 суретте кекіл тұсында мелирленген шаш қию көрсетілген. 9.3 суретте түссіздендіру өшіргіш көмегімен орындалған. Оқулықта ер адамдар мен әйелдердің шаш қиюындағы шаштарының араларын ішінара түссіздендіру 9.8 суретте көрсетілген.

Сән мен өнер үнемі бір-бірімен қарым қатынаста болады, олар бір-бірін ұғынып, оптикалық иллюзия, қозғалыс, виртуалдылық, көркемөнер бейнеліліктің бірдей санаттарына айналады. Сәнде уақыт бейнеленеді. Екінші мыңжылдықтың соңындағы сән тенденцияларында минимализмге, абстракцияға, мінсіз пішіндерді іздеуге ұмтылу басым. Оқулықтың 9.3 суретінде көрсетілгендей форэскиздерді ұқсас орындап, заманауи сәнді шаш қию бағыттарын пысықтап алыңыз. Жастар сәні тенденцияларының дамуын және классикалық кейіпке жаңа ағымдардың әсер етуін ескере отырып, қиялға ерік беріп, эскиздерде перспективалы авторлық ұсыныстарды әзірлеуге болады.

Әйелдердің шашын креативті қию эскизін орындаңыз. Суретті пішін, композициялық акценттер, макияжбен байланысты ойластырыңыз және салып шығыңыз. Бұл эскизде шаш қиюдың құрамдас элементтеріндегі фактуралардың әр алуандығын көрсетіңіз. Креативті шаш қиюлардың және фактураларды бейнелеу үшін графиктік тәсілдерді қолдану оқулықтың 9.7 суретінде бейнеленген. Шаш қию суретін модельдің бейнелік қатарына сәйкес келіп тұратын сәнді аксессуарлар, декоративті толықтыруар суреттелетін иық белдеуін рәсімдеумен толықтырыңыз.

Ер адамдардың шаштарын қию суреті әйелдердікінің суретінен ешбір айырмашылығы жоқ. Алайда ер адамдардың шаштарын классикалық стильде қию кезінде самай мен желке тұстарын ерекше өңдеуді жобалайды. Ер адамдардың классикалық шаш қию үлгісін салу үшін бастың маңдай алды қалпында бас қаңқасының үстінен контурлық сызықпен шаш үлгісінің биіктігін және қырынан қарағандағы қалпында шаш үлгісінің дұрыс сұлбасын белгілеп алыңыз. Сондай-ақ егер модель бойынша қажет болса, айрық сызығын белгілеп алыңыз.

Сур. 9.4 Шаш қиюдың шаш бұрымдарының бағытына сәйкес келетін шаш фактурасын жасай отырып ұзын шаштары бар жерлерін біршама қошқылдау түспен бояңыз. Шаштары қысқалау келетін жерлерінде, мысалы самай мен желкеде 9.4 суретте көрсетілгендей түспен пысықтауды біртіндеп түссіздендіріңіз, яғни өңдік созуды қошқыл өңнен жартылай өң арқылы ашық өңге өтіңіз.

Ерлердің креативтік шаш қиюы суретін мұқият шаш қию сұлбасын және шаш фактурасы мен шаш қию пішінін түспен өндеуді суреттей отырып орындаңыз (мысалдар 9.5 суретте көрсетілген).

Сур. 9.5

Шаштараз өнері шеберлерінің шығармашылық жарыстарында Алекс Кеблер әйелдер мен ерлердің «Хаир Тату» (Haіr Tatoo) жаңа элементі бар сәнді шаш қию үлгісін ұсынды. Жаңа шаш үлгісі бастың әр түрлі аумақтарында ішінара фигуралық шаш қырқу мен шаш қию үлгісін толықтырады. Хаир Татуды шаш қию композициясының жеке элементі ретінде және бейненің бағытталуына тәуелді бастың жоғарғы бетінің өзіндік оюлы- графиктік шешімі ретінде қосуға болады. Ерлердің креативті шаш қиюын шаштың самай аумағына көркем графиктік шаш қырқу элементтерімен орындаңыз. Осыған ұқсас декоративтік қырқулармен толықтырылған шаш қиюлар белгілі болуда және дизайнерден орындаудың асқан шеберлігін, оюлы композицияны шығармашылық түрде түсіне білуді, сондай-ақ модельдің кейіптік қатарының көркем дәрежесін талап етеді.

Сур. 9.6 Стильдің біртұтастығы пайда болатын кейіптің маңызды құраушысы болып табылады. Ерлер шаш қию үлгісі 9.6 суретте көрсетілген. Фигуралық шаш қырқудың өзіндік композицияңызды жасап шығыңыз, тақырыптық нұсқалар ұсыныңыз

Ішінара немесе толық боялған шашпен көріністік креативті әйелдер шаш қиюының эскизін орындаңыз. Эскизді түрлі-түсті қарындаштар техникасында орындаңыз. Шаш қиюдың заманауи пішін композициясын, сұлбасын, декоративтік және конструктивтік сызықтарын, жеке толықтырулар мен түстік гаммаларды ойластырыңыз. Қарындашты қатты баспай жіңішке сызықпен барлық элементтерін дәл суреттей отырып, шаш қиюдың конструктивтік суретін салыңыз. Түсті қағаз палитрасында қарапайым бояу жағатын таяқшамен түстері бойынша қарындаштар таңдап алыңыз. Графиттік қарындашпен салғандай, шаш қиюдың барлық жерлерінде кезекпен түстік суреттемемен көлемдердің суретін салыңыз. Суретті түрлі-түсті қарындаштармен өшіріп тастау мүмкін емес, сондықтан түстік гамманы таңдаған кезде және пішінді сызғанда мұқият болыңыз. Қарындаштар жақсы ұшталған болуы тиіс және оларды үнемі жұмыс барысында ұштап отыру керек. Суреттеуді жіңішке ашық түстен бастаңыз, біртіндеп қанықтығын арттырыңыз, қалаулы нәтижеге дейін жеткізіңіз. Суреттегі ең ашық жерлер — қоңыр түске түскен ақ дақтар, рефлекстер, жартылай түстер — алдын- ала анықтаңыз және сызықтармен сызбай қалдырыңыз, немесе сурет бойынша талап етілетіндей, мысалдағыдай өте ашық қылып қалдырыңыз. Түрлі-түсті қарындаштармен боялған шаш қиюлардың суреттегі мысалдары түсті қосымшада оқулықта берілген, сур. 35.

Орта жасты ескере отырып, пропорционалды бетке арналған күнделікті шаш үлгісін өзгертуді ойластырыңыз. Эскизді маңдай алды және қырынан қарағандағы қалпында боялған және түссіздендірілген шаш бұрымын түстік анықтауымен графиттік қарындаш техникасында орындаңыз. Тапсырманың мысалы 10.1 суретте келтірілген, сондай-ақ оқулықта 10.1 суретте келтірілген.

Пропорционалды бет сызбасының негізінде (4 тарау, 4.3, в суретті қараңыз) пропорцияларды өзгерте отырып, алмұрт тәрізді немесе үшбұрышты беттік суретін анықтаңыз. Осындай бет үшін көлемдердің түстік анықталуымен детальдардың фактуралары бар көркемдік қиялдық шаш үлгісінің эскиздерін орындаңыз. Эскиздарда сондай-ақ берілген шаш үлгісінің қырынан қараған қалпын ұсыныңыз. Мысалдар оқулықта 10.5 суретте келтірілген.

Сур. 10.1

1960-шы жылдардың соңындағы сәнді шаш қию үлгілеріне сүйене отырып, көркемдік заманауи бейненің эскизін жасап шығаруды ұсынамыз (түсті қосымша, XІX сурет). Шаш қиюларда геометриялық сызықтар, қатаңдық пен қарапайымдылық болуы керек. Бейнені сол жылдардағы әдеміліктің қалауына сәйкес келетін әшекейлермен толықтырыңыз. Эскизді аппликацияларды қолдана отырып, аралас техникада түрлі-түсті қылып орындаңыз.

Алдын ала бейнелеу өнерімен, әсіресе, Жапонияның декоративтік-қолданбалы бейнелеу өнерімен танысып алып, қияли бейне эскизін орындаңыз. Шығыстың көркемөнер мәдениеті өзіндік таңдамалы бояуымен, өзіне тән композициялық тұрғызылуымен, өнердің дамуының дәстүрлі принциптарына тұрғызылған толық бейнесінің сиқырлы сипатымен еліктіретін. Ұлттық киімінің, шаш үлгісінің, макияжының, өрнектік ерекшелігі және түс таңдауларының мәнерлік сипатты ерекшеліктерін зерттеңіз. Тапсырма мысалы түрлі-түсті қосымшада ХХ суретте және оқулықтың түрлі-түсті қосымшасында 37 суретте келтірілген. Эскизды орындауға қажетті материалдар: қағаз, графиттік қарындаш, акварель бояулары, түрлі-түсті қарындаштар.

Қиялдағы бейнені ойластырыңыз, онда кез келген қарама-қарсы жағдайлар графиктік құралдармен біріктірілетін болады: күн мен түн, су мен оттың бейнесі, ай мен күн және т.б. Бетінде сәйкесінше макияж немесе сурет, париктік толықтырулар, аксессуарларды ойластырыңыз. Жұмыстың бояуын дұрыс анықтаған маңызды. Тапсырманы орындау мысалы түрлі-түсті қосымшада ХХІ суретте көрсетілген.

Ол бетінде ассиметриялық суреті бар ұстамды түрлі-түсті гаммадағы подиумдық көрсетілімдерге арналған қияли бейне эскизі. Бұл жұмыста беттегі, шаш үлгісіндегі және париктік қосымшадағы композициялық байланысты ұстап қалу міндетті. Ерекше назарды беттегі суретті графиктік анықтауға, сәйкес келетін түс гаммасын таңдауға аудару керек. Жұмысты түрлі-түсті қарындаштар техникасында орындаңыз. Тапсырманы орындау мысалы ХХІІ суреттегі түрлі-түсті қосымшада көрсетілген.

ХХ ғасыр басындағы авангардтық өнер тақырыбы ХХІІІ суреттегі түрлі-түсті қосымшада көрсетілген бейненің негізінде жатыр. Шаш қию эскизінде конструктивтік бағыттағы көркемөнерлік пішінді пысықтаңыз. Түсті таңдау стилистикасы, геометриялық пішіндер сипаты шаш қиюдың құрамдас элементтерінде нақты қадағаланады. Шаш тұтамдарының ырғақты қайталануларының қатары мен шаш қию деңгейлеріндегі динамикалық айырмашылық болады.

Шаш үлгісінің стильдік бағытталуын ескере отырып, қияли өрудің екі эскизін орындаңыз. Тапсырманың шарты бойынша эскиздерде әрбір жұмыстың шығармашылық көзін сақтап қалу керек. Тапсырманы орындаудың реті де осыған бағытталған. Күрделі шаш үлгісі моделіндегідей суретте де айқындалған табылған сұлбаның, көлемдердің ара-қатынасы мен бағыныштылық қатары, сондай-ақ әр түрлі өрім фактураларын пысықтаудың, тегіс бұрымдарының суреттелуінің мұқияттылығының маңызы жоғары. Эскиздерді орындап болған соң бейнелердің салыстырмалы сипаттамасын жасаңыз, әрқайсысының стильдік біртұтастылыққа сәйкестігін салыстырыңыз және эскиздердің графиктік айқындылығын бағалаңыз, сондай-ақ жұмыстағы мүмкін болатын қателерді көруге тырысыңыз. Тапсырманың мысалдары ХХІV а және б суреттеріндегі түсті қосымшада келтірілген.

Шаш үлгісінің контрастылық түс шешімдерімен бірге подиумдық тақырыптық бейне эскизін жасап шығарыңыз. Париктік бұйымның композициялық шешімін, түгел шаш үлгісі элементтерінің сонымен қатар парик пен макияждың ритмикалық бағыныштылық қатарын табыңыз. Эскиздерде макияждың графиктік дайындамасының нұсқаларын ойластырыңыз. Тапсырманы орындау мысалы түрлі-түсті қосымшаның ХХV суретте көрсетілген.

Тақырыптық қияли бейне эскизін театрландырылған кездесулер үшін орындаңыз. Көркем өнерді жобалаудағы тақырыпты шешкен кезде түр қалыптастыруда жаңашылдыққа, шаш үлгісі мен толықтырулардың композициялық байланысына жету міндетті. Бейнені құру ішпыстырарлық, жай және қарапайым болмауы міндетті. Берілген тапсырмада үлкен көлемді түйрегіш толықтырушы және декоративтік акцент болып табылады. Жобаның түс қатары күрделі, бірақ ұстамды болуы тиіс. Тақырыптық үлгінің құрылуы интуитивті авторлық суырып салмалық болуы мүмкін. Тапсырманы орындау мысалы түрлі-түсті қосымшаның ХХVІ суретте көрсетілген.

Подиумдық көрсетілімге арналған модельдің эскизін жасаңыз. Бейненің композициясы пішіндердің өзара контрастылық байланыстарында, құрамдас элементтерінің бірқалыпты кезектесулерінде тұрғызылуы тиіс. Бейненің декоративтік шешімі динамикалық болуы тиіс. Құрылымның біртұтастылығы мен көлемдердің бағыныштылық қатары сақталуы тиіс. Тапсырманы шығармашылық жағынан түсіну үшін ассоциативті ойлауды дамыту маңызды. Ассоциациялар заттық, абстрактілі, түрлі-түсті болуы мүмкін. Пайда болған бейнелік идеяны графиктік пішінге түрлендіріңіз, эскиз құраңыз. Эскизде идея бейнелік мәнерге, жаңашылдыққа, авторлық қайталанбастыққа ие болады. Жұмысты орындау үшін автордың қалауы бойынша кез-келген сурет салу құралдары қолданылады, орындау техникасы еркін. Тапсырманы орындау мысалы түрлі- түсті қосымшаның ХХVІІ суретте көрсетілген.

Беляева С. Е. Суреттеу өнері және көркемдік жобалау негіздері / С. Е. Беляева. — М.

: «Академия» баспа орталығы, 2015.

Глазычев В.Л. Дизайн проблемалары / В.Л.Глазычев. — М. : Ресей дизайнерлер одағы,2003.

Ростовцев Н. Н. Мектепте суреттеу өнерін оқыту әдістері / Н.Н.Ростовцев. — М. : Просвещение, 1980. Ростовцев Н. Н. Сурет теуге оқыту әдістерінің тарихы бойынша очерк / Н.Н.Ростовцев. — М. : Суреттеу өнері, 1983.

Сыромятникова И.С. Прима және макияж жасау өнері / И.С.Сыромятникова. — М. : Рипол Классик, 2004.