Соны Сұхбаттар. 2. том

Авторы: Өтежан Нұрғалиев

Өтежан НҰРҒАЛИЕВ Алматы «Жазушы» СОҒЫСТЫҢ СОҢҒЫ ЖАЗЫ 2-том Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне спорт министрлігі «Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша жарық көрді Нұрғалиев Ө. Н 86 Соғыстың соңғы жазы: 2-том. – Алматы: Жазушы, 2015.– 288 бет.

ISBN 978-601-200-511-0 Àқûííûң áұë òîìғà åíãåí өëåңäåðіíäå ñîғûñ æûëäàðûíäàғû åë áàñûíà òүñêåí àóûðòïàëûқ, áàëàëûқñûç өòêåí ñәáè øàқ, қèûí êåçåңäåãі òұðìûñ òàóқûìåòіíå ìîéûìàғàí àäàìäàð áîéûíäàғû æіãåð, қàæûð, ñîäàí қóàò àëûï òàñûғàí æàñàìïàçäûқ, äîñòûқ, ìàõàááàò, іçãіëіê ñåçіìäåðі áåäåðëі òіë, áåéíåëі îáðàçäàð àðқûëû áîÿìàñûç өðíåêòåëãåí. Àâòîð îñûëàéøà өç өìіð êåøêåí çàìàí øûíäûғûí àқûíäûқ øàëқàð øàáûòïåí æûðëàé îòûðûï òұòàñòàé áіð äәóіðäің ïîý òèêàëûқ ïàíîðàìàñûí áåðóäі ìàқñàò òұòқàí. © Нұрғалиев Ө., 2015 © «Жазушы» баспасы, 2015 УДК ББК Н УДК 821.512.122 ББК 84 (5Қаз) Н 86 ISBN 978-601-200-511-0 (2-т.) ISBN 978-601-200-509-7 (орт.) УДК 821.512.122 ББК 84 (5Қаз)

ÀËҒÀØҚÛ Ñ ӨÇ Àëғàøқû ñөç – қèûí ñөç, òàïòûðìàéòûí, Ñûíøû áîëñà òûңäàóøûң – æàқòûðìàéòûí. Êåëåñі ñөç – æàé ғàíà êåëåëі ñөç Қèûí æåðäå áәéãåãå øàïòûðìàéòûí. Òұңғûø ñөçäі òàð æåðäå òàïқàí àäàì, Ñөçіí àéòñûí áіðåóäåí æàòòàìàғàí. Àñқàқ áîëñûí ñîë áіð ñөç, áèіê áîëñûí, Àëàñàëàð áàñûíàí àòòàìàғàí. Øàқûðғàíғà áàðìàéòûí қèûí êіñі, Êåëñіí îғàí áàñқàëàð ñûéûíғûñû. Ìәæіëіñêå ñîë êåëñіí áіðіíøі áîï, Êåëå áåðåð êåçåêïåí êåéіíãіñі... Åð қàëïûíàí àéíûìàñ, òàíáàñ ìіíåç, Ұðïàғûңà үçіëìåé æàëғàñøû òåç, Ìåíі ұÿòқà қàëäûðìà åë àëäûíäà,– Æүðåãіìíåí øûққàí ñөç – àëғàøқû ñөç! І-ÁÀÑÒÀÌÀ: ÁÀÐÑÀҢ, ÑӘËÅÌ ÀÉÒÀ ÁÀÐ ÁÀÉҒÀÍÈÍÃÅ! Àқ қàғàçäàí қîðқóøû åì íүêòåñі æîқ, Àéäàëàäàí қîðқóøû åì áүêïåñі êөï. Íүêòåñіí äå êөï êөðäіì, áүêïåñіí äå, Ìàғàí, ñіðә, áұë æåðäің өêïåñі æîқ. Åðғàðàíûң èåñіç îðìàíûíäà, Òàңäû êөðäіì Àқòàìäà қîíғàíûìäà. Êүíäі êөðäіì ìåí òұңғûø құìғà áàòқàí Қûçûë æèðåí Құìñàéäûң àð æàғûíäà.

Àòòû êөðäіì àÿғû òұñàëìàғàí. Құñòû êөðäіì àñïàíғà ұøà àëìàғàí. Àéäûí êөëäің àққóûí ñîíäà êөðäіì Құøàìûí äåï, құøàì äåï, құøà àëìàғàí. Өòòі, êåòòі, æàñûқ áîï – æûëàìàéìûí, Өòêåí êүíäі åñêå àëàì, ñûíàìàéìûí. Æåìíің àðғû áåòіíäå құëàí құñàï, Æûëқûëàðû æүð ìå åêåí Æұìàáàéäûң. Æàóäû êөðñå әëі äå àқèÿ ìà, Òàð áîëìàé ìà æåòïіñ æàñ òàқèÿғà– Áіð òàé ìіíåð óàқûòûì áîëäû ìåíің, Áàðñàң, ñәëåì áåðå øûқ Æàқèÿғà. Ñәëåì áåðіï, ìåí áîëûï òàéғà ìіí äå, Áàðñàң, ñәëåì àéòà áàð Áàéғàíèíãå, Àíäà-ñàíäà құëàқ ñàï æүð äåãåéñің Æүðåãіíäå æîғàëìàé қàëғàí үíãå. ІІ-ÁÀÑÒÀÌÀ: ÊÅÓÄÅÌÄÅ ÆÀÍҒÀÍ ØÛÐÀҚÒÛҢ ӘÍІ Êүí áàòûðà àëìàéìûí, òàңäû àòûðà, Àқ қàғàçғà àëìàéìûí қîë áàòûðà. Ïàңäûқ åìåñ, øûíûì ñîë, íәíäіê åìåñ, Òұðғûì êåëìåé êåòåäі Àëìàòûäà. Îë æàқòà äà қèғàø қàñ қàðûíäàñ êөï, Îë æàқòà äà Æұáàí êөï, Æàðûëғàñ êөï. Êөêåéіìíåí êåòïåéòіí àóûë æàққà Ұøûï êåòêіì êåëіï òұð қàðëûғàø áîï. Áåñòөáåäåí áàñòàëғàí åãіñ ìіíå, Àëûï æàòқàí äөңäі äå, òåãіñòі äå. Àқ êөéëåãі øàңқèғàí øàғàëà áîï, Қîíà êåòêіì êåëåäі Æåì үñòіíå. Îéëàíóғà êåëäіì ғîé, îéëàíóғà, Òîéëàðûңà êåëäіì ғîé, òîéëàðûңà. Áåíçèí òàñûï æүðåòіí ìàé øîôåðìåí Òàéûï êåòå áåðñåì áå қîéëû àóûëғà?! Àóðóõàíàì ìûíàó ғîé ñàí àé æàòқàí, Ñàí àé æàòûï, äåðò қàëғàí òàëàé áàòïàí. Ìûíàó үéіì Êөïáàéäàí ñàòûï àëûï, Àëòûíìåíåí àñòû-үñòіí «ñàðàéëàòқàí».

Àçäû-êөïòі іñіìäі õàëûқ êөðìåé, Æàðғà æûғûï Àðìàíûì åðіê áåðìåé, Îñû үéäå àëòû êіòàï æàçғàí åêåì, Æàëғûç æîëû áàñïàäàí æàðûқ êөðìåé! «Ìûíàó ñұëó äүíèåãå èå áîëàì», Èå áîëàì äåï өìіðäі ñүéåäі àäàì. Ìûíàó – ìåíің қîíäûðòқàí òåëåôîíûì, Ìûíàó – ìåíің ñàëäûðòқàí òүéå қîðàì... Òәëòіðåêòåï òүçåëãåí òұìñà æûëûì, Æүðåãіìäå îéíàòûï æүð ñàғûìûí. Ìûíàó – ìåíің æàóñà äà қàíøà æàңáûð, «Áіð қàíäûì» äåï àéòïàéòûí құì øàғûëûì. Òұëïàðûìíûң ìîéíûíàí ìîíøàғûìäû – Ìөëäіðåòіï òөãіïïіí – ñîíøà æûëäû, Ñîíøà æûëäû ñîë æåðäå қàëäûðғàííàí, Êөðãіì êåëіï êåòåäі ñîë øàғûëäû. Êүí áàòûðà àëìàéìûí, òàңäû àòûðà, Àқ қàғàçғà àëìàéìûí қîë áàòûðà. Ïàңäûқ åìåñ íåìåñå, íәíäіê åìåñ, Òұðғûì êåëìåé êåòåäі Àëìàòûäà. Îë æàқòà äà Æұáàí êөï, Æàðûëғàñ êөï. Îë æàқòà äà қèғàø қàñ қàðûíäàñ êөï. Êөêåéіìíåí êåòïåéòіí àóûë æàққà, Ұøûï êåòêіì êåëіï òұð қàðëûғàø áîï. ІІІ-ÁÀÑÒÀÌÀ: ÀËÛÑÒÀ ҚÀËҒÀÍ ÆÛÐÀҚÒÛҢ ӘÍІ Àëàáàñ òàóëû, Àқøóëàí äàëàì, Ñүéåäі ñàìàë áåòіңäі. Өòêåí êүí ìàғàí Өðòåңãå òүñêåí Қàéûңäû òîғàé Ñåêіëäі. Áàóðûң – øàëғûí, Áàëàғûң – ñàìàë, Áàëòûðûң – áàëғûí, Òөñің – íұð. Òîñûðқàï қàëғàí

Êөçіìíің íұðûí Æàëàңàø қûçäàé Øåøіíäіð. «Áîëìàøû æàëòàқ, Êөңіëäå ñәë òàò Қàëìàñûí, – äåäі,– Àқûíäà». Îñûëàé äåäі Қàéûңäû Òîғàé Ñûðëàñûï åäіì Æàқûíäà. ...Қàéûңäû Òîғàé, Қàéûðëû òîғàé, Áүãіíіì ìåíåí Өòêåíіì. Өðòòåðãå áіðàç Øàøàñûíàí Øàðïûëûï өòêåí Êөêòåìіì. Áұðûí äà ñàғàí, Қàéûңäû Òîғàé, Æîқ åäі іøòå Ðåíіø. Áүãіí äå ìåíäå Өçіңå өêïåì Æîқ ìåíің. Àéòà àëìàé êåëãåí, Іøіңäå ñåìãåí, Ñûðëàðûң áîëñà, Òóûíäàò. Іëãåéñің êөêêå Ñàðû àëà øàøàқ Òóûңäû àï. «Äàò áàñûï қàëғàí Қûëûøòû òàçàðò, Æåңіñòің êүéіí қàéòà øåðò»,– Îñûëàé äåäі Қàéûңäû Òîғàé Æåëìåíåí áіðãå Øóûëäàï... Қàéûңäû Òîғàé Æåңіìïàç æûëûì, Æîòàñû áèіê Æåңіñіì. Åëåңíåí òұðûï

Æîëàóøû æүðіï, Àìàí-ñàó æåòêåí Æîëäàñûì құñàï Àқ àòòû, Қàéûңäû Òîғàé, Àëäûìíàí øûқòûң Үçåңãі òîñûï Êөëäåíåң. Қàéûңäû Òîғàé, Øіëäåäå áàðñàì, Êөëåңêå òөãіï Êөëáåäің. Äàóûëäà áàðäûì... Æàóûíäà қàëäûì... Òұìàíғà... ñåëãå... Áåðìåäің, Æàңáûðғà åìåñ, Өëåңãå, æûðғà Øөëäåäің. Қàéûңäû Òîғàé – Õàëқûìíûң ðóõû, Ñàëñà äà өðòêå... Өëìåäің! Қàéûңäû Òîғàé, Áåðіø áîï қàòқàí Áåçі áàð ìүéіç Àқ қàéûң. Ïåðіøòå құñàï Ïåéіøòå æàòқàí Øàқûðñàң òұðàð Äàï-äàéûí. Òàï-òàçà ғұìûð, Òàï-òàçà àóà, Òàçà өìіð. Қîëûìíàí êåëñå, Æûðäû äà ñåíäåé Ñàқòàéûí! Ñîғûñòàí àìàí, Ïәëåäåí àìàí, Æàëàäàí àìàí, Æàëàäàí. Æîғàëòûï áàðûï... Àëàéûí òàóûï Äàëàäàí. Ñóûңäû òàçà, Íóûңäû òàçà,

Àóàңäû òàçà, Ñàқòàéûí! Àòàìíàí қàëûï... Áàáàìíàí қàëûï, Өçіìå æåòêåí Àқ қàéûң! Ñóûíäàé ìөëäіð – Áîëàéûí áûëäûð – Áұëàқòûң. Ñóäûðëàï ñөéëåï Æàï-æàñûë æûðûí Құðàқòûң, Құëûíäàé øàóûï, Îðìàíғà êіðіï, Àäàñûï қàëғàí Æûëäàð áàð!– Әíäåðіí ñàëûï Áåðåòіí ñîíàó Àëûñòà қàëғàí Æûðàқòûң. ÊÅÉІÍ ҚÀÐÀÉ ÆҮÐÓ Құìғà áàòқàí ìàøèíàíû êөðäің áå?! Қûçûë ìàé áîï қîëäûң ұøûí áåðäің áå?! ß, áîëìàñà òұðûï àëûï ñåëòèіï, Ûçà áîëғàí øîôåðіңíің «íåðâіíäå» – Îéíàäûң áà? Òàíûñòûң áà «æàðòûìåí?» Іøêіøòåðäің æàñûìåí äå қàðòûìåí? Êåðі êåòêåí øîôåðëàðäû êөðäің áå, Ûëғè ғàíà æүðåòұғûí àðòûìåí? Құìғà áàòó... Àéäàëàäà – қûçûқ әí, Æîëäûң òàòó áұéûðғàí äәì-òұçûíàí. Ìåíің өçіì – æүðå àëìàé қàï іëãåðі, Êåéіí қàðàé æүðåòіíãå қûçûғàì... Ìåí äå êåéäå êåéіí қàðàé æүðñåì-àó, Ñàғûíäûðñà åðëіê òîëû æûë ñîíàó, «Àëғà!» – äåóãå àóçû үéðåíãåí îқóøûì, Îñû àðàäà «Êåðіòàðòïà!» äåï ұðûñàð-àó. Ìåéëі êåéäå áîðêåìіê áîï ñүéåãіì, Êåéіíãіãå áàñ èþäі ñүéåìіí. Êåøåãі өòêåí æîëäàðûíà Æåңіñòің, Êåðі îðàëûï... Ìåí áàñûìäû èåìіí.

Øіðêіí, æүðó ìүìêіí áîëñà àðòûңìåí, Êåçäåñåð åì êөðìåé êåòêåí қàðòûììåí. Өìіð äåéòіí Үëêåí Æîëäûң áîéûíäà Êåçäåñåð åì êåçäåñïåéòіí әðêіììåí!! Áàñòûқ қàòûí – áàëïûëäàғàí Áàқûëìåí, Àéòûñàð åì æàéëàï қàíà àқûëìåí... Ñûðò-ñûðò қàғûï øîòûí øîқûï îòûðғàí Òåíòåê õàòøû òàқûëäàғàí Òàқûëìåí, Òәæіáàéìåí... Æàқèÿìåí... Øîқàòïåí... Æàòàð åäіì æàғàëàñûï Æàïàқïåí... Қàìøû үéіðãåí Àқåäіëäің үñòіíåí Òàéëàқ құñàï êåòåð åäіì òàïàï ìåí, Àéìîëäàìåí, Æîëàéìåíåí, Êөøåðìåí, Ñәéòïåê äåéòіí ұð äà æûқòàó åñåðìåí... Áàëòөðåìåí, áàқûðàóûқ Áàòàíìåí, Øåøïåé êåòêåí ìәñåëåíі øåøåð ìå åì? Æåòіì қàëғàí Ñëàìғàëè... Èçåëìåí Êåçäåñåð ìå åì êåçäåðіíäå êүéçåëãåí, Æàëғûç ðåò æàñàð ìà åäіì æіãіòòіê Êåòå áåðìåé êүí өòêіçіï êүéáåңìåí! Îéáàé, òîқòà! Áіçäің æîë ìà ìûíàó äà – Òåðåçåìäі êөìіï òұðғàí қûðàóғà?! Ìûíàó æîë äà ìåí өòåòіí æîë ìà åêåí, Êіðäіì áàðûï àíäàï òұðғàí ñұðàóғà!? Æåòіì қàëғàí áұçàóäàé-àқ òåëìåңäåï, Åìіçáåéòіí өãåé åíå – àðìàí êөï. Өңøåң êүðåң òåíòåê ñèûð êåëåäі, Áұòàғû æîқ ìүéіçäåðі îðìàí áîï!!! Æåòіì áұçàó ñүòêå òîéìàé ìөңіðåï, Ұìòûëàäû æàéûëûñқà êåңіðåê... Êèіì êåðåê... îқó êåðåê... үé êåðåê... Æûëûëûққà òîëó êåðåê òөңіðåê... Æûíäû øåøå êåðåê åìåñ қàìàéòûí, (Әêå êåðåê – ñîë øåøåíі ñàáàéòûí)... Îòûí êåðåê óіëäåãåí áîðàíäà, Øåêåð êåðåê æåìåñåң äå, æàëàéòûí.

Құéòòàé æүéêå òүòіëãåíäå æàíæàëìåí, Øåøó êåðåê êåé òүéіíäі қàíæàðìåí... Àéòó êåðåê Êөìåêáàéäû êөðäіì äåï... Ìûң қîé áàққàí æàëғûç êөéëåê-äàìáàëìåí! Áәðі êåðåê – өëìåé òіðі æүðãåíãå! Áәðі êåðåê – êåðåê çàòûí áіëãåíãå! Ұìòûëûï æүð àäàìäàðäûң áàðëûғû... Åø íәðñå äå êåðåê åìåñ êүíäåðãå... Òіëі øûқïàé қàëғàíäàðғà – ñөç êåðåê... Ñîқûðëàðғà – òàñòàí ñàëғàí êөç êåðåê... Áàðëûғû äà áîëàøàққà қàðàï æүð, Áұðûíғûäàí áîëñàì äåï æүð өçãåðåê. Êåëіíøåêêå қûðûíäàï æүð áàñқàðìà... Êәðіëåð æүð àқûë àéòûï æàñòàðғà... Áðèãàäèð àéқàéëàï æүð өãіçãå... Ñàìîëåòòåð қàëûқòàï æүð àñïàíäà... Æûëäû æåãåí êүí, àéëàðäûң æұëìàëàï, Үëãåðìåéñің áåòòåðіíå áіð қàðàï. Êåòіï æàòûð êîíüêè òàққàí ñåêóíäòàð Ìұç òàóëàðäûң áåòіìåíåí ñûðғàíàï! Áәðіíің äå өç қàìû áàð, өç ìұңû... Қûëàңû áàð, қîңûðû áàð, áîçғûëû, Òåíòåê áәéãå áàðà æàòûð òөñ қàғûï, Òàáàíûíäà øàңäàқ æîëäûң òîçғûíû. Өòêåí, êåòêåí, өëãåí, өøêåí îñûíäà... Òàíûìàéñûң êåéáіðåóің òîñûíäà, Àäàìûì-àó áіð êөðãåí äåï áåòіңå Қàðàìàéäû áіðãå өñêåí äîñûң äà. Òіñòûðíàқòàï, қîñ қàíàòûí ñåðìåëåï, Æàëòûð òàóғà áàðà æàòқàí өðìåëåï, Қàëûң íөïіð... òîқòà, ìåíің Ìàøèíàì! Æåòåð! Åíäі áіçãå áàñқà æåð êåðåê! Ìûíàó øàңғà êөìіëóãå áîëìàéäû! Áұäàí әðі øåãіíóãå áîëìàéäû! Өìіð äåãåí – æîëäà Æàòқàí Æîëáàðûñ, Æåңó êåðåê, æåңіëóãå áîëìàéäû!

Өìіð äåãåí – êөêòå àëûñқàí құñ áіëåì, Қàíàò ñûíғàí æàғàëàñûï êүøòіìåí, Қàéûñïàéòûí қàíàòûңäû қàғàðäà Құñ êөðìåãåí қàëàëàðäûң үñòіìåí. Ұøà àëìàéòûí òүéåқұñ òà ñîë æàéäû, Àéòқûñû êåï... қàíàòòàðûí қîìäàéäû. Àäàì äåãåí ìàøèíà åìåñ, àäàìғà Êåéіí қàðàé øåãіíóãå áîëìàéäû. Ñåçіì äåéòіí ñåêñåí қûëäû øåðòêåíäå, Òîқñàí қàáàò қàòқàí òîңäû åðіòêåíäå, Åðіï áàðûï, èіñі æàðûï ìұðûíäû Áîç æóñàííûң áүðøіãіíäåé áөðòêåíäå. Êåç êåëãåíãå – åãіëóãå áîëìàéäû, Êүç êåëãåíäå – òөãіëóãå áîëìàéäû, Ñîë êåçäå äå øåãіíóäің æөíі áàð – Øåêòåí øûғà øåãіíóãå áîëìàéäû!!! ÌÀҢÄÀÉ Ñîë êåçåңíің ñûðû íәçіê áіëãåíãå, Ñîë êåçåңíің æûðû íәçіê áіëãåíãå, Áіëå òұðà қàëàé áàðàì қîðûқïàé Øûíäûқ үøіí áàñ êåòåòіí êүíäåðãå!? Өòêåí êүíãå, Өøêåí ñûðғà æàí êіðіï, Æүðåãіңäі æүðåäі ұçàқ æàíäûðûï, Æүðåãіìíің қûëäàí íәçіê õàáàðûí Àéòà àëàì áà íàíáàéòûíäû íàíäûðûï. Қàëàð ìà åêåì ñәë æàëғàíғà қàқòûғûï, Àñûï êåòіï æүðìåñ ïå åêåì àïòûғûï, Ñîð ñûÿòûí ñұð ìàңäàéғà åêі åëі Ñûÿð ìà åêåí øûíäûқòàғû қàòòûëûқ!? Êåé íәðñåíің øûíûí àéòó қèûí-àқ... Æàëғàí æàòàð áіðåóëåðãå æèі ұíàï. Áіçäің үéäің àé ñàéûíғû êіðіñі – «Æәðäåì àқøà» – áåñ ñîì àëïûñ òèûí-àқ.

Øûíûí àéòñàì áåðåêåëі íәðñå өçі, Áàçàðäàғû áàéøûêåøòåé әð ñөçі, Øàé äà àëàìûç, қàíò òà àëàìûç îñûғàí... Әæåïòәóіð àÿқòàíûï, æàí ñîçûï. Өëìåéòұғûí өçåêòіíің қîðåãі, Êîëõîç Áіçãå Òàðû, Òàëқàí áåðåäі... Òàðû äà åìåñ, Òàëқàí äà åìåñ, Íàí äà åìåñ... Øàé áîëàòûí Ñîë êåìïіðäің қîðåãі... «Æîқ!» äåãåí ñөç èòòåí æàìàí òàқûìäàï, Ìèäû æåéäі àø òåêåäåé áàқûëäàï. Åң ñîңûíäà ñүòêå қàðàï қàëàìûç Ïåíñèÿíû àëàð êåçãå æàқûíäàï. «Æәðäåì àқøà» àòàëàòûí æàңàғû Ìàïàқàíû өçі áàðûï àëàäû. Îðíûí òàïñà – îòûðғàí қûç ñèÿқòû Ñîë áіð àқøà әð êåðåêêå æàðàäû. Áұðûí òàëàé àëûï ñîíû êөðãåì-äі. Ìåí àëàòûí áîëäûì áіð êүí æәðäåìäі. Äàқ-äàқ áàñûï áàðäûì æàéëàï ïî÷òàғà. Àқøà êåóëåï èіñі æàқñû... êåóäåìäі... Øûòûð-øûòûð àëà қàíàò, øàï-øàғûí, Ñàóûñқàíäàé құéðûғû áàð àқøàíûң, Êүçåí құñàï òүñåòұғûí қàóûíғà Áіð æàғûíàí ұðëàíûï êåï áàқøàíûң, Àқøà òûққàí қîíûøûì áàé, қîéíûì áàé, Øûғàéáàéäûң áàëàñûíàí àéíûìàé Қàëäûì áіëåì, өңøåң æàңà ñàðқұëàқ Ñàíàï áåðäі – ñàï-ñàðû қûï Îéëûáàé... Ñîíàí êåéіí êөêòåí êөìåê êүòåì áå? Àқøàíû әëäå òүáіò қûëûï òүòåì áå? Áàðûï êіðäіì àçäàï áàñûì àéíàëûï Àóäàíäàғû àñòàíàäàé äүêåíãå.

Êîíüêè òàққàí òàáàíûíäàé áàëàíûң... Êөçіì òàéûï, àң-òàң áîëûï áàðàìûí... Èіñ ñàáûí, àéíà-òàðàқ, èіñ-ñó Òîëûï òұðғàí ñөðåëåðãå қàðàäûì. Қèìàéûíûң èіñі àңқûғàí àò äîғà, Æûëқû құñàï ìàғàí қàðàï қàïòû î äà. Áәðі ìàғàí – àқøàң áàð ғîé қàëòàңäà... Äåéòіíäåé-àқ қàëòàäà áîñ ñàқòàìà... Áұë äүêåíäå òүðëі «òàóàð» ìîë äåéäі, Ñàóäà іñòåìåé êåòêіì, ñіðә, êåëìåéäі. Òàëàé æұòòàí àìàí øûқòû áіçäің үé... Íàð òәóåêåë, áèûë, ñіðә, өëìåéäі. Îñûíäàé îé æàí-æүéåìäі êåçãåíäåé, Әðëі-áåðëі àóûòқûғàí áåçáåíäåé. Êөçіì áàðûï Øàðøû Òұçғà òîқòàäû Áіð ñұìäûқòûң áîëàòûíûí ñåçãåíäåé. Êàðòà îéíàñà құðûñòàéäû àðқà áîé, Êàðòà àëñàì áà äåãåí ұðû òàðòàäû îé. Îéáàé ìûíàó àқ êèіçäің үñòіíäå Áàñқàðìàëàð îéíàéòұғûí êàðòà ғîé! Êàðòà æàòûð ìөðäåé áîëûï òàңáàñû, Äåãåíäåé-àқ êәíå ñàòûï àëìàøû, Қûï-қûçûë áîï êүéñåï æàòûð òүéåñі, Қàï-қàðà áîï қîíûï æàòûð қàðғàñû... Êàðòà àëìàñàì áіçäің æàғäàé қèûíғà Àéíàëàðûí ñåçäі áіëåì ìèûì äà, Æàқàí ìàðқұì àò, òүéåäåé áàғàëàï Êàðòà áåðäі үø ñîì æåòïіñ òèûíғà. Êàðòàíû àëäûì – îíûìåíåí òîқòàó ìà!? Òүñіï êåòòіì áàñ қàòûðғàí êөï äàóғà... Îíûíøûíûң àëûï әäåáèåòіí Іøіí àøòûï, өëåң áîëñà, æàòòàóғà! Àқøà îñû ғîé áàð êåðåêêå æàðàғàí, Àқøà îñû ғîé қàéòà-қàéòà ñàíàғàí. Æàí àçûғû òîéûíғàí ñîң, áіð ñîìғà Ñàòûï àëäûì åêі áөëêå қàðà íàí.

Áәðіí àëûï, åêі àÿғûì қàқòûғûï, Ñàóäà іñòåóãå қàëғàíäàé-àқ æàòòûғûï, Ìàé іøêåíäåé æүðåãіì ñәë қîáàëæûï, Үéãå æåòòіì áàçàðøûäàé àïòûғûï. «Áîëäû ғîé äåï ìåíің, àäàì қàðàғûì!» Àéòà ìà äåï áàғàìûí äà қàáàғûí, Øàéûң қàéäà әêåëãåí äåï àéòàð äåï, Æàéìåí ғàíà êåìïіðãå êөç ñàëàìûí. Қàðàï òұðñàì... қàðà êåìïіð ìåí áіëãåí Қàðà ñóäàé áåòі òóëàï æåë æүðãåí, ß, íåìåñå æàíûï æàòқàí өðòіңäі Æàңà ғàíà æàңáûð æàóûï ñөíäіðãåí. Ñåêіëäі áîï қîëûíà àëûï áàëғàíû Ñөíãåíäåé áîï іøіíäåãі àðìàíû, «Êөðäің áå äåï ìûíà ñîðëû ìàңäàéäû» Өç ìàңäàéûí өçі ñàëûï қàëғàíû! «Өìіð áîéû æåòіì áàқòû áұë ìàңäàé, Өìіð áîéû îòûí øàïòû áұë ìàңäàé...» Îñûëàé äåï өç ìàңäàéûí өçі ұðäû Áàðëûқ ïәëå ñîë ìàңäàéäà òұðғàíäàé. ...Құéòòàé ғàíà әæіì-әæіì ñұð ìàңäàé, Êåìïіð àéòқàí ñîë àðàäà æûð қàíäàé!– Ìåí ìàңäàéғà үðåéëåíå қàðàäûì «Ñîғûñ» äåéòіí ñөç æàçóëû òұðғàíäàé! Ìåí ìàңäàéғà, Ìàңäàé ìàғàí қàðàäû, Ñåêіëäі áîï қàí ìàéäàííûң àëàáû. Áàëғà òèіï øîäûðàéғàí іñіãі... Ñîғûñòà өëãåí әêåìäі åñêå ñàëàäû. Ñîë àðàäà àéòó êåðåê äұðûñûí, Òөãіëãåíäåé áîëäû áàðëûқ ûðûñûì. Øàғûï іøêåí íåñіáåíің ûäûñûí Áүéòіï êөðãåí қûçûғû äà құðûñûí. Ñîë àðàäà ñіçãå өòіðіê, ìàғàí øûí, Êåëäі ìåíің êåëìåé êåòêåí õàáàðøûì. Àð îÿíûï æүðåãіìíің òүáіíåí Äåäі: ìåíі áîëàøàқòàí òàáàðñûң!

Äåäі-äàғû қàðà òүíãå æîқ áîëäû, Àéòқàíû àç äà, ұққàí çàòûì êөï áîëäû. Êîðîëü êðåñ – êөê ñàқàëû ñàïñèғàí Êåéіí òàëàé ұÿëìàóғà ñåï áîëäû. Êåìïіð æàòòû. Қàðûíäàñûì æàí-æàқòû Áàðëàï қîéûï, қàðàңғûäà øàì æàқòû. Қàëò-құëò åòêåí әëñіç øàìíûң òүáіíäå Áîìáû құñàï åêі áөëêå íàí æàòòû... ÌҰÇ ҮÑÒІÍÄÅÃІ ÒӘÓÅÊÅË Àéòàð êåçäå æåңãåíäіãіí êіìäі-êіì, Êөòåðåäі ñîë êүíäåðäің ìûң æүãіí, Àқ қàðëàð ìåí Êөê ìұçäàðäûң үñòіíåí Êөðіíåäі Øàòûíàғàí Øûíäûғûì... ...Êөðøі êåìïіð қàëғàí êåçäå øåêіñіï: «Қàéáіð îë äà îòûð äåéñің æåòіñіï, Àëàқàíûí æàéûï өòêåí Øîí ғîé îë Æàðûìàғàí æàìàó êөéëåê, áåòі іñіê,..» Äåï æàìàíäàï, Øîíғà òіëіí òүéðåïòі, Áұë àóûëäà áұëàé ñөéëåó ñèðåê-òі. Àëàқàíûí æàéäû äåãåí æàìàí ñөç Áөëіï өòêåí òàñ ñèÿқòû áүéðåêòі– Òèãåí åêåí Øîí êåìïіðãå øàíøóäàé, Êөңіëäåãі қàëғàí êіðãå àðøûëìàé. Òүñòі åñіíå... қàð àñòûíäà қàëғàíû Қîÿí құñàï íåñіáåñі òàóñûëìàé... Ñîңғû æûëû, Ñîңғû àéëàðû åä ñîғûñòûң. Áіòå æàçäàï æàòқàí êåçі åä êөï іñòің Òàðòқàí êåçі åä êөңіëäåðäің àóûðëàó... Қàéòқàí êåçі åä қàéòïàé æүðãåí íå êүøòің... Æүçіìіçäå æàóäû æàңà æåңãåí òүð, Ñåêіëäі åäі òåêåìåòêå åíãåí òүð. ...Қàðàòөáå êîëõîçûíûң қîÿíûí Қîé ғûï áàғûï... àðғû áåòòå ñîë êåìïіð.

Îòûð åäі áåëіí áүãіï áүêіð ғûï, Êåëòіðìåé-àқ àқ êөңіëãå êүïіðëіê, Õàáàðû æîқ Ñàðûáàéûíàí æàìàíàò Êåëìåãåíãå – æàñàï áіðàç øүêіðëіê, Îòûð åäі àòïà ïåøòі қûçäûðûï... Òåðіñòіêòåí қîçғàëäû áіð ûçғûðûқ. Òүñêå қàðàé òүñòіê æàққà æåë àóäû Êåòåòіíäåé Æåìäі áұçûï ìұç æүðіï. Ñåң æүðóäåí ñәë-ïәë õàáàð æåòêåñіí, Êåìïіð àéòòû: «Æåì қîçғàëûï êåòêåñіí Áіð àé áîéû ñàңûðàó áîï қàëàìûç!»– Äåäі-äàғû қîëûíà àëûï өêïåñіí, Àóäàí æàққà æåäåë òûçғûï æөíåëäі, Åëäåí õàáàð àëìàқ áîëûï îë åíäі. Үìáåò қàëäû àëòû æàñàð қûñòàóäà Áіëåð-áіëìåñ әëі қîðқó äåãåíäі... Æàëғûç қûñòàó. Æàëғûç ñèûð. Áіð áөëìå. Æàғäàé àóûð øûí æàғäàéäû áіëãåíãå. Äàңғûðàéäû åññіç áөëìå æàңғûðûï Æàëғûç áàëà әðëі-áåðëі æүðãåíäå. Ñîë êåçäåðäі – êåòêåí êåãі қàéòà àëìàé– Үìáåò êåéäå îòûðàäû àéòà àëìàé... Үø êүí ñîқòû ñîë ñîққàííàí àқ áîðàí Ìүéіçіìåí ìàқòà øàøқàí øàéòàíäàé. Áіð êүí өòòі... Үìáåò êүòòі... Êåìïіð æîқ... Åêі êүí өòòі... Үìáåò êүòòі... Êåìïіð æîқ... Үøіíøі êүí ìұç үñòіíåí êөðіíäі Àóäàí æàқòàí æàìàí æàóëûқ æåëïіëäåï. Әðåң æåòêåí әëñіç êåìïіð áіòіï äåì... Әëäåíåãå қàï-қàðà áîï òүòіêêåí. Òàíàó êåòêåí қóñûðûëûï æûëқûäàé Òàëûқñûï êåï ñó іøåòіí òүòіêòåí.

Үø êүí áîéû îò æàқïàғàí үé ñóûқ, Áåë øåø àëìàñ òұëà áîéûң ñүéñіíіï. Æàìàí êåìïіð àéòà àëìàäû æàқñû ñөç Òûì áîëìàñà áàëàñûíà èñіíіï. Àéòàð ñөçі àç áà åäі іøòå, êөï ïå åäі? Áàñқà ñөçãå êåìïіð òіëі æåòïåäі: «Åñòіï êåëäіì åñòіìåãåí æàìàíàò – Áіç ñîðëûғà Ñàðûáàé åíäі æîқ!» – äåäі... Êåòêåí êүíäі... Æàðқàìûñòà êåøêіðòêåí Òіðëіê áîëғàí – êүë øûғàðғàí, ïåø òүðòêåí. Áàқûë қàòûí – êåìïіðëåðäі æèíàï àï – Øîí êåìïіðãå æàìàí õàáàð åñòіðòêåí! Æûëàóғà äà äàóñû өøêåí, әëі æîқ... Æûëàìàóғà áåòі äå æîқ, õàëі æîқ... Қàòïàé æàòқàí ìұçғà қàðàï æүãіðãåí Êүéіê ñîққàí êåóäåñіíäå æàíûï îò. Áіðåó àéòàä òүñіï өëåð ìұçғà äåï, Êүéіê қàққàí åëіðìåëåó, қûçáà äåï, Áіðãå ñåíіï, áіð ñөçіíå ñåíáåéñің Àéòûï áåðãåí ñөçäåðіíå òіçáåëåï. Òіðі æàíғà êåðåê åêåí òіðøіëіê – Øûáûí æàíû áіð ìàéûñûï, áіð ñûíûï, Ñàëғàí êåçäå àқ êèіçäің àñòûíà Êåìïіð қàëғàí øүéêåäåé áîï òұíøûғûï. Áіðåó ұðûñûï, áіðåó æàéëàï æұáàòқàí. Áіðåó àëäàï, òөñåãіíå құëàòқàí. Åêі êүíäåé åññіç æàòûï... үêіäåé... Әëі қàòïàé æàòқàí Қàðàқұëàқòàí Ұøûï øûққàí – òүí іøіíäå êөêêå áіð, Æåðãå òèìåé қîë-àÿғû æåï-æåңіë, «Êåðìàíäà өëіï æàòқàí êåçäå әêåñі, Ñóûқ үéäå қàòûï қàëàð, æåòïåãіð!» – Îñûëàé äåï êåëå æàòûð îé-îéëàï, Äàқ-äàқ áàñûï, ìұç үñòіìåí àáàéëàï, Åíäі қàëғàí åêі æåòіì... ñîëàðäûң Æàìàíäûғûí êөðñåòïå äåï құäàéëàï...

Íàí ñàòóøû – қàëғàí êåçäå õàë ñұðàï, Àëғàí åäі åêі áөëêå íàí ñұðàï. Ñîë êåëåäі æàéëàï æûëòûï æүðåãіí, Қîëòûғûíäà ëàóëàï æàíûï øàìøûðàқ. Êүí äå øûқòû қàóûí áåòòі – әңãåëåê – Ñàðûáàé құñàï ñàðû ñàқàëû äөңãåëåï. Êөңіëіíäå – өëіï қàëғàí Ñàðûáàé, Қîëòûғûíäà åêі áөëêå íàí êåëåä! Ñîë êүíäåð äå ұìûòûëà ìà, Құäàé-àó, Àäàì êөңіëі ñó òàñûñà ûëàé-àó, Îòûð åêåí àëòû æàñàð Үìáåòі Өëі äå åìåñ, òіðі äå åìåñ, құð îÿó. Қàòûï-ñåìіï, àéðàí құñàï áîçàðûï, Æóàñ áàëà... өçі құéòòàé, өçі àðûқ, Êіð êөðïåãå өëìåñòåé áîï îðàíûï Îòûð åêåí ìóìèÿäàé ñàçàðûï. Ñîë êүíäåðäі åíäі ұìûòàì äåãåíäå, Êөðøі êåìïіð іëіíäіðäі êөãåíãå: «Àëàқàíûí æàéғàí ñîíäà íàí ñұðàï... Æàìàíáûí áà äåãåíі ғîé ñåíåí äå?» ...Àëàқàíûí æàéìàäû ìà? Æàéäû ìà? Òóðà æîëäàí òàéìàäû ìà, òàéäû ìà? Ñóғà òүñіï êåòóäі äå îéëàäû îë Øûäàé àëìàé ñîë áіð òүíãі Қàéғûғà. Ìүæèäі åêåí ìұç-êåóäåíі ñàí ñұðàқ, Åðіï æàòқàí қàéғûäàé-àқ òàìøûëàï, Қàòòû áàòòû àáûñûííûң ñîë ñөçі – Àëғàíñûң äåï ñîë áіð êåçäå íàí ñұðàï. Ñîë êåçäåðäå ñұðàìàғàí íàí áàð ìà? Ñîë êåçäåðäå æûëàìàғàí æàí áàð ìà? Áөëіñïåãåí қàéғû áàð ìà áàñқàìåí Қîé îðíûíà қîÿí áàғûï қàëғàíäà!? Òүíі áîéû îéëàíñàң äà ñåí ìåéëі, Ñîë áіð êүíäåð òүñіңå äå åíáåéäі, Øàòûáàéäûң æûðûғûíäà Øîí êåìïіð Қîÿí áàқòû äåñåң àóûë ñåíáåéäі.

Áåñ æүç қîÿí... æåð àñòûíäà ìûң қîÿí... Æүðåäі àìàí êүíäіç îÿí, òүíäå îÿí... Èò қóìàéäû, қàñқûð îíû æåìåéäі... Áàð åêåí äåï îéëàìàéäû ìұíäàé àң. «Æåð áåòіíäå ìұíäàé ôåðìà áàð-àó äåï Ìûíà êåìïіð – êұéòòàé êåìïіð íàð-àó äåï, Òөðò æûë áîéû òөðò ìûң қîÿí өñіðãåí Áұë êåìïіðäің åңáåãі äå áàð-àó», – äåï. Àéòàð äåñåң, – êөçіí àøûï қàëғûғàí, Ñөç àéòàäû æàìàí êåìïіð àëæûғàí. Æүðåãіíå åêі áàòïàí ó ñàëûï Åêі áөëêå íàí øûғàäû àëäûíàí... Êөçäåðіíäå – òàëàé ñîðғà êөíãåí òүð... Êөçäåðіíäå – ñàí қàéғûíû æåңãåí òүð... Òұðғàí êåçäå íàóáàéøûäàí íàí àëûï Қàòòû îéëàíûï қàëàäû ûëғè Øîí êåìïіð. Ìұç áîï қàòқàí øåìåíäåðäі ñàíàғà Ұìûòóìåí êåòіðóãå áîëà ìà? Åêі áөëêå íàí êåëåäі æûï-æûëû Àðғû áåòòå òîңûï æàòқàí áàëàғà! Áіð àøûққàí áàëà íàíғà òîéìàéäû, Ñàëàòûí äà øûғàð òûíáàé îéáàéäû. Êåëå æàòûï êåìïіð ñîëàé îéëàéäû– Òіðі êіñі òіðøіëіãіí қîéìàéäû. Қàí ìàéäàíäà қàí áөëіññå íåñі àéûï? Àø áàëàғà íàí áөëіññå íåñі àéûï? Қàí áөëіñêåí, Íàí áөëіñêåí Êåçåңãå Қàëàé ғàíà áіç қèÿíàò æàñàéûқ! Êөêіðåêêå құéòòàé êүìәí êåëòіðìåé Òàð êåçåңäå òәóåêåëіí өëòіðìåé, Øûíäûқ өòêåí ìұç үñòіíåí өòåéіí Åêі áөëêå íàí êөòåðãåí êåìïіðäåé! Æүðåêòåðäің қîçғàìàñàì ìûң æүãіí, Áіð æүãіìäі êіì қîçғàéäû êүí áүãіí? Òåңñåëåäі àð àëäûíäà æåë øàéқàï Øàòûíàғàí øàð àéíàäàé øûíäûғûì.

Ñîë øûíäûғûì áіð áұçûëìàé ûðғàғû, Ìұçғà ñàëғàí òәóåêåë áîï æûðëàäû. Æûðëàé-æûðëàé, æûëàé-æûëàé êåëäі äå Æåңіñіìíің æàíàðûíäà құðғàäû. Ñûíғàí ìұçäàé æûðûì-æûðûì æèåãі Òүðïіäåé áîï... êөңіëãå äå òèåäі. Àäàì áіðàқ... ñîë øûíäûқòû áәðіáіð Өçãåðìåãåí өç қàëïûíäà ñүéåäі. Ñàòûëìàñûí äåéäі ñîíû àëòûíғà! Ұðûíáàñûí äåéäі ñîíû ñàëқûíғà! Æåð қàéûñқàí ñîëäàò өòêåí êөïіðäåé Қàëñûí äåéäі ñәë ìàéûñқàí қàëïûíäà! Æåңãåí øûíäûқ ñàìóðàéäûң ñұìäûғûí... Æåңãåí øûíäûқ ôàøèçìíің құëäûғûí... Ìåíің æûðûì êөòåðåäі ìàéûñûï Ñîë êåçåңíің øàòûíàғàí øûíäûғûí! ÁÎÒÀ ÁÀҚҚÀÍ ÀҚÛÍ Åñіãі àøûқ Өìіð äåãåí äүêåííåí Әëі òàëàé ñûáàғàíû êүòåì ìåí. Òұңғûø ðåò àùû ñөçäі үéðåíãåì Ìîï-ìîìàқàí áîòà ìåíåí òіêåííåí. Æàòàð үé æîқ. Áіð áүéіðäå áүéðåêòåï Қàíøà æүðåì áåëãіñіç åä, êүéáåêòåï, Æàқèÿíûң Ñàðû Æàïàëàқ Қàòûíû Үéіíå әêåï æàòқûçáàñà ñүéðåï êåï. Æұìáàқ åäі әðі қàðàңғû æàғäàéûì – Қàíäàé áîÿó àëäà òұðäû, қàíäàé үí? Áîç іңãåííің áîçàëàңäàó êөæåñіí Áіëіï àëäû ìåíің íәçіê òàңäàéûì. Áîòà äåñå çûð æүãіðіï æèі ìåí Êөçіìäі àøûï-æұìáàé æàòûï êèіíåì. «Áîòà êåòòі!» äåñå áîëäû çûðëàéìûí Åêі êөçіì ұéûқòàï æүðãåí êүéіìåí... Қàðûíäàøòûң ұøûìåíåí êүéäі àéäàï, Æàòûð åäіì àқ қàғàçäû øèìàéëàï, «Áîòà êåòòі» äåäі áіðåó... ìåí үøіí, «Өðò» äåãåíäåé áîï åñòіëäі îéáàéëàï!

Ìåí æөíåëäіì... æåìåé òұðûï òàÿғûí... Çûðûëäàéäû æåðãå òèìåé àÿғûì. Îң æàғûìäà åðáåңäåéäі êөëåңêåì – Қàøàí êөðñåң æîғàëìàéòûí ñàÿғûì. Құëàғûìäà áîòà äàóñû øûðқûðàï, Қàëò-құëò åòіï àóíàé æàçäàï òұð òұðàқ, Құëàғûìäà øàéïàó æåңãå äàóûñû – Øàòûíàéòûí ñàé-ñүéåãіì ñûðқûðàï. Êåëåì çóëàï.. қîë-àÿқòû ñåðìåëåï, Àñïàí ìåí æåð... áîòà... òүéå... îí áөëåê. Òàáàíûìäû êåíåòòåí áіð øîқ қàðûï, Êåòòіì ұøûï êөêîðàéғà äөңãåëåï... Қàëûң ìèÿ øàëғû òүñêåí îðûíäû, Àðàñûíàí òàïқàí åêåì ñîðûìäû, Òàáàíûìíàí êіðãåí үëêåí áіð ñîÿó Òàáàíûìíûң үñòіíäåãі òåðіìäі Òåñå àëìàé òұð Ìàé Òàáàííàí өòñå äå, Îқ òèãåíäåé өçåóðåéìіí Өêøåãå... Áұë æàғäàéäà қàðàéòûíäàé òүðіì æîқ Æàìûðàó òүãіë áîòà өëіï êåòñå äå! Áіðåó êүëіï, áіðåóëåðäå àÿó áàð... Æåòòі æåëіï àòòûëàð ìåí æàÿóëàð, Àқûí æàòòû... áîòà áàққàí... áîëàøàқ Òàáàíûíäà Ñóûðûëìàғàí ñîÿó áàð! Áіðåó òұðûï: (áàð ñèÿқòû àқûëû) «Äîêòîð êåðåê, – äåäі, – áұғàí ìàқұëû!», Ñîë àðàäà ìåíі қóғàí áîòàғà Øұáàò құìàð áàñқàðìàíûң қàòûíû, Òұðғàíäàðäûң áèäàéëàðûí қóûðûï, Áіð өðòåíіï, æàòқàí ñөíіï, ñóûíûï, Òұңғûø êіðãåí òàáàíûìà ñîÿóäû Æұëûï àëäû àòàóûçáåí ñóûðûï! Æàíûì ìåíің! Ñәë æàқñûëûқ àäàìíàí Êөðäіê òàëàé... Æàңñàқ áàñқàí қàäàìíàí. Ìàңäàéûìíàí øûқòû òàëàé øîð áîëûï, Ñîë êåçäåãі êіðãåí øөãіð òàáàííàí.

Òàëàé æåðäå òàáàíûìåí òàïàғàí... Òàëàé æåðäå æәáіð ìåíåí æàïàäàí... Àéқàé қàëäû құëàғûìäà... үçіëìåé... Åíåñіíå æàìûðàғàí áîòàäàí. Áіð êåçäåãі àçó Ñàëғàí Òіêåíìåí, Êåçäåñåòіí áіð êåçåңäі êүòåì ìåí. Қàðñû êåëãåí қàéûðûìñûç қîíàқòû Қàðñû àëàìûí қàéûñïàé-àқ òіêåìíåí. Қàòòû áîëäûң ìåí äåãåíäå, àíàøûì, Қàòòû áîëäûң ìåí äåãåíäå, íàғàøûì, Ñîë êåçäåðäің òàëàé-òàëàé ñîÿóûí Ìåíің құéòòàé òàáàíûìíàí òàáàñûң. Áіðåóëåðäің æåðäі æàðғàí àòàғû, Áіðåóëåðäің ұñàқ-òүéåê øàòàғû... Құéòòàé áàëà æүðåãіìíің іøіíäå Áîòà қóûï êåòіï áàðà æàòàäû... Өìіð äåãåí – òіëåíøіíің òåңãåñі... Өìіð äåãåí – æàқñû қûçäûң æåңãåñі... Æүðåãіìäå æàòûð ìåíің, Өìіðäің Òàëàé-òàëàé ñóûðóñûç øөңãåñі. Æåðіì, ñóûì, òóғàí àéìàқ... Îòàíûì, Өòêåí êүííің íұðìåí æóäûң íå òàáûí. Æàçäûì ñåíäå øөңãå êіðãåí òàáàíäû... Құëàқòàғû àùû äàóûñûí áîòàíûң... Ñүéåêòåãі æүðãåí æàéëàð ñûðқûðàï, Ñәóëå ñүéãåí ìұç ñèÿқòû құðòûëàä. Өòêåí Êүííің Ñîë áіð Құéòòàé Òåñіãі Òàáàíûìíàí êөðіíåñің æûëòûðàï! Ñîë êүíäåðäå òàëàé-òàëàé îңáàғàí Òàëàé çåêіï, òàëàé æåðãå æîëäàғàí... Òîңäû ìåíің æàñ æүðåãіì ñөçäåðäåí... Ñàқûëäàғàí ñàðû àÿçäà òîңáàғàí... Ñîë áіð êүíäåð îðàëìàñûí æóûқòà, Ñөíáåñіí îò! Ñîëìàñûí ãүë ñóûқòà, Ñîë êүíäåðäің õұðìåòі үøіí, Æүðåãіì, Òàáàíäàғû øөңãåңäі äå ұìûòïà!

ÁÀҚÛÒ ÄÅÃÅÍ ÍÅ? Áұë àóûð õàë ñîë êүíäåðäің åëåñі åä... Ñîë êүíäåðãå қàéòà îðàëó íåãå ñåï!? Әðåң æåòòі åëóіíøі æûëäàðғà Åêі қàïøûқ ұí êөòåðãåí Êөê Åñåê... Áұë æàғäàéäû àéòûï áåðñåì ñіçäåðãå, Ñîë æûëäàðғû òүñіï àëûï іçäåðãå, Íàíàñûç áà, íàíáàéñûç áà, áіëìåéìіí, Íàí áîëғàí æîқ äåñåì ñîíäà áіçäåðäå!?.. Åêі æàñқà òîëìàñà äà êөê Åñåê, Êүø æàғûíàí áàñïàқïåíåí òåңåñåä. Äәë ñîë êүíі ñîë æàíóàð áîëìàñà, Ñîë áіð êåøòå ñîë áіð íàíäû æåìåñ åê! Íàí äåéìіç-àó, íàí áîëғàíäà қàíäàé íàí! Øèðåê ғàñûð äәìі êåòïåãåí òàңäàéäàí. Ñîë áіð êåøòå ñîë æàíóàð åêåóìіç Åêі қàïøûқ ұí әêåëäіê øàëғàéäàí. Îë êåçäåðі – ұí äåãåíің Àқòàìäà, Æåòïіñ қàáàò æåð àñòûíäà ñàқòàóäà. Åêі қàïøûқ áðèãàäèð ұí áåðіï, «Àëûï êåòñіí!» äåï àéòûïòû Ìàқïàëғà. Қàñқûð èòòåé қîñ құëàғûí òіêøèòіï, Ñîíà òåñêåí æûðòûқ êөçіí æіïñèòіï, Åñåê òұðäû åêі қàïøûқ қàðà ұíäû Àðòқàí êåçäå àðқàñûíà ìûқøèòûï. «Ñàқ áîë!» – äåãåí ñөçіí òûңäàï êåìïіðäің, Æîëғà қàðàï; «Òәóåêåë!» – äåï æåң òүðäіì Òәóåêåëäің ñóғà ñàëғàí қàéûғûí Òåңіçäåãі êåìå құñàï ìåí òұðäûì. Àқòàì ìåíåí Òөáåãөңíің àðàñû – Æèûðìà åêі øàқûðûìäàé, øàìàñû. Êөê åñåêêå åêі қàïøûқ ұí àðòûï, Үéãå қàéòòû Àқáөïåíің áàëàñû.

Øұáûðûíäû іçãå òүñіï àқòàáàí Ìàéûñàäû êүðå áåëі қàòïàғàí. Ñұðàéìûí ìåí àìàí қûë äåï Құäàéäàí Äіð-äіð åòіï әð àäûìûí àòòàғàí. Ñåãіç áұòòàé ñåìіç æүêòåí қàéûñûï, Құìûðñқàäàé áåë êåëåäі ìàéûñûï. Àëà êүçäің æûðòûқ êөéëåê áұëòòàðû Êөê àñïàíäà êåòіï áàðàä æàé ұøûï. Ñûëқ-ñûëқ êүëіï ñîë æàғûìäà Æåì àғûï, Îң æàғûìäà îìàқà-құì îìàëûï, Қàñқûðû áàð қîңûðëûқòûң іøіíäå Øûòûðìàííàí øûғà àëìàñòàé қàìàëûï, Қûңқ äåìåé-àқ қàòòû àøñà äà қàðûíûì, Үìіò ñәóëå àëäûìäàғû æàðûғûì. Æàëғûç àðìàí – ÅÑÅÊÊÅ ÀÐÒҚÀÍ ҚÀÇÛÍÀÌ Àìàí æåòñå Åêі Қàïøûқ Қàðà ұíûì! Қàáàғûíàí åñåêòің òåð äîìàëàï, Қàçіð æåòåì äåï êåëåìіí æîáàëàï. Åñåê áîëûï êåëå æàòқàí Åêåóãå Åñåê áîëûï құëàï қàëó îáàë-àқ. Íåäåí қîðқàì! Íåãå ñàñàì!? Íåìäі àÿï!.. Ìåí êåëåìіí àÿңûìíàí òàíáàé-àқ... Òåңіçäåãі àëòûí àðòқàí êåìåëåð Àçàð áîëñà, áîëғàí øûғàð ìåíäåé-àқ... Қîñ қàïøûқ ұí áîëàð åêåí қàíøà íàí!? Ñîë áіð íàíғà òîÿð åêåí қàíøà æàí? Өìіð åíäі áұðûíғûäàí өçãåðåä, Қàðûíäàñûì, íàí әêåëåì ìåí ñàғàí! Ñîíûìåíåí àéòûï-àéòïàé íå êåðåê, Әð òұÿғûí æåðãå қàғûï øåãåëåï, Áîëàøàққà åêі қàïøûқ ұí àðòûï, Æүäåó Áàëà êåëå æàòòû æåáåëåï. Àқ êүëøåäåé àñïàíäà àé øàëқàëàï, Æàòòû ñұëàï іңіðäåãі øàðòàðàï. Òûқ-òûқ åòіï, áàëäàқ құñàï òұÿғû Òұңғûø ðåò ìîëøûëûқòû àðқàëàï.

Êåëå æàòòû, êåëå æàòòû Êөê Åñåê... Ñîë êүíäåðãå қàéòà îðàëó íåãå ñåï!? Іøòå æàòòû, іøòå æàòòû Ñàí Àðìàí... Іøòå æàòòû, іøòå æàòòû êөï åñåï... Æàңà æàçғàí áîëàøàққà õàòòû àëûï, Êөңіë êåòòі êөê æèåêêå àòòàíûï. Өëå áåðäі өòêåí êүííің өêñіãі Êөê åñåêòің òұÿғûíà òàïòàëûï. Æåð àñòûíàí қàðà íұðëàð æîðғàëàï, Àëäû-àðòûìäû қàðàңғûëûқ àëäû îðàï. Åêі қàïøûқ ұí êåëåäі àóûëғà Òүí іøіíäå òұÿғûíàí øàң áîðàï! Êөçі æàíғàí áөðіäåí äå қîðûқïàé, Òîðûï æүðãåí ұðûäàí äà òîðûқïàé, Àóûëûíà àìàí áàðûï æåòñå åêåí Æàð àñòûíàí æàìàíøûëûқ æîëûқïàé. Øәðòіê åñåê øàòқàÿқòàï құëàìàé, Øûíæàó áàëà øûð-øûð åòіï æûëàìàé, Áàқûò äåãåí åêі қàïøûқ ұí áîëñà, Ñîë áàқûòòû áåðøі ñîғàí, ñұðàìàé! Áүãіí ñàғàí ұí áåðåéіí æүç қàïøûқ, Өìіð òîçáàқ, áàéëûқ òîçáàқ, òîçáàқ øûò. Өòêåí êүííің Òîçáàéòұғûí Ñóðåòі, Êөêіðåãіìíåí äåðò áîï æàðûï, ñûçäàï øûқ, Æûð áåðåéіí, áîëñà ñàғàí ұíàғàí, Ñûíàé áåðñіí òүéñіãі æîқ – ñûíàғàí, Åêі қàïøûқ ұí òèåãåí өëåңіì, Æåòåð æåðãå æåòñå áîëäû äіí àìàí! Áàòûðìàé-àқ қîéñûí êүíäåð îëæàғà, Өòêåíäі àéòïàé, áîëàøàқòû áîëæàìà. Қàëàé, àғà, ñîë áіð òүíäі ұìûòòûң!– Äåï àéòïàñà áîëäû ìàғàí ñîë Áàëà! Òàóñûëìàéìûí òàқûðûïñûç òîðûғûï, Àäàñïàéìûí àéäàëàäà çîðûғûï... Áîëàøàққà áàðàð æîëäû ñұðàéìûí, Àíäà-ñàíäà ñîë áàëàìåí æîëûғûï.

Áүãіí áіðåó өç áàғàñûí áіëìåéäі, Áүãіí áіðåó өç òàғäûðûí òіëäåéäі, Ñîë áàëàäàí «áàқûò íå?» äåï ñұðàñàң... «Åñåêêå àðòқàí åêі қàïøûқ ұí», – äåéäі. Áіðåó ìåíің ìөëäіð ñóäàé ìұңûìäû Ûëàéëàéäû, òүñіíáåéäі ñûðûìäû, Òåðåңіìå үңіëãåíäåð ұғàäû Øûңûðàóäûң òүáіíäåãі øûíûìäû... ҚÀÐÛÍÄÀØÛ ØÎØÀҢÄÀҒÀÍ ÈÇÅË ÒÓÐÀËÛ Îñû қûçäûң ûçàñû әáäåí өòåäі, Қàðûíäàøқà ìàқòàíáàñà íåòåäі! Êåðòіï òүïòåí áàéëàï қîéғàí қàðûíäàø Îìûðàóûíäà øîøàң-øîøàң åòåäі. Æåòі æàñòà åðêåëåó қûç, øîëæàңäàó. Құéòòàé áîëûï ñàðàң өçі – ìàëæàíäàó, Ñîë êåçäåãі қèÿëøûëäûң åðìåãі – Êåðå қàðûñ қàðûíäàøòû àðìàíäàó. Қàðûíäàø áîï êөðіíåäі құðûқòàð, Қàðûíäàø áîï êөðіíåäі ñûðûқòàð... Өçåãіíäå ãðàôèòі æîқ áîëûï Øûғàäû ûëғè ìåí ñûíäûðғàí øûáûқòàð... Ñîë қàðûíäàø... Èçåëäå áàð. Áіçäå æîқ. Іçäåð åäіê үéäå äå æîқ, òүçäå æîқ. Қàðûíäàø áîï êөðіíåäі àëûñòàí Ìåðãåíäåðäің áåëáåóіíå òіçãåí îқ. Ñîëäàò êåëåäі äåãåí ñөçäің òûқûðûí Åñòè қàëñàқ, òàáàìûç äà ұòûðûí, Іçäåï áàðûï, ñүéіíøіãå ұÿëìàé Ñұðàï àëûï ñîë қàðûíäàø òұқûëûí; Òіëіìіçäің ұøûìåíåí áіð æàëàï, Құðáàíäûққà øàëғàí ìàëäàé құðìàëàï, Қàëàï àëғàí àò-òүéåäåé қàðûíäàø Æөíåëåäі àқ қàғàçáåí æîðғàëàï!

Қàғàç қàéäà!? Қàғàçäàí äà æұòàï òûì, Қàëғàíäàéìûç áàñûí øàéíàï áұòàқòûң, Åøêі құñàï øөï òàïïàғàí, òүðòåìіç Ñàðғûø áåòіí ëàòûíøà êіòàïòûң. Áіðäі àéòûï, áіðãå êåòіï қàëäûì áà?! Қàíäàé ìәí áàð, ìұíû àéòқàíäà àë ìұíäà?– Äåéòіí êåçäå òұðàäû ûëғè Қàðà Қûç Қàðûíäàøû áіçäåé áîëûï àëäûìäà. Èçåë ûëғè қàðûíäàøïåí îéíàéäû, Қàðûíäàøûí æîғàëòóûí қîéìàéäû, – ß æîғàëòàò, ÿ ұðëàòàò ñîíäûқòàí... Әæåñі îíûң òүðëі îéëàðғà áîéëàéäû. Øåøïåê áîëûï қàðûíäàøòûң «æұìûñûí» Æіïêå áàéëàï êåðіòåäі äå áіð ұøûí, Æіïòің ұøûí Èçåëæàííûң ìîéíûíà Áàéëàéäû äà êåң àëàäû òûíûñûí. Øèïàңäàғàí қàðûíäàøòà íå ñàëìàқ, Қîíáàғàíûí äәëåëäåé ìå îñàë áàқ.– Áàëàëàðìåí îéíàé қàëñà Èçåëæàí, Қàðûíäàø òà áіðãå îéíàéäû øîøàңäàï. Èçåë òүðòñå, қàðûíäàø òà òүðòåäі, Èçåë үðіêñå, қàðûíäàø òà үðêåäі. Ñîë қàðûíäàø Әðóàғûíäàé Àòàíûң Èçåëæàííûң àðäàқòàғàí ìүëêі åäі. Îéíàï æүðіï Èçåë ұéûқòàï қàëғàíäà Áіç æåòåìіç æåòïåé æүðãåí àðìàíғà. Қàðûíäàøòàí åêі åëіäåé êåñіï àï Æүðãåí қóëàð áіð áàéèäû ñîë ìàңäà... Қàçіð Èçåë àñûï қàëғàí қûðûқòàí, Àòòàï өòêåí òàëàé-òàëàé ñûðûқòàí. Қàðûíäàøòàé қàçûқ қàíà қàëûïòû Êåñå-êåñå өìіð äåéòіí құðûқòàí. Êөç àëäûìäà: Æàëàң àÿқ, æàëàң áàñ... Ñîë êåçåң òұð åíäі қàéòà îðàëìàñ. Êөç àëäûìäà øîøàңäàï òұð êөңіëäі Ñîë êåçäåãі Èçåë òàққàí қàðûíäàø.

Æүðãåí äå æîқ өòêåí іçäåí æîë òàңäàï, Ñұðàғàí æîқ ұëûëàðäàí қîë òàңáà àï. Àï-àëàñà êåìïіð áîïòû Èçåëæàí Қàðûíäàøòûң ìîëòàғûíäàé øîëòàңäàï. ÎËÆÀ ҮËÅÑÒІÐÃÅÍ ÑÀҒÛÍÄÛҚ

1945... Ñîíûìåí Ñàғûíäûқ îëæà үëåñòіðіï æàòûð. Êå øå êåëãåí åêåí. Àóûë áàëûқ үëåñòіðãåíäåé áîëäû. «Áàñûìûçñûң!» äåï áàñқàðìàғà ñүðіê áåøïåò-øàëáàð áåðäі. Áàñқàðìàíûң áàëàñûíà íåìіñòің äәïòåðіí áåðäі. Ñûçûғû – äàðà, êөêïåí ñûçғàí. Ñòåïàí êåòòі қóàíûï. Áіð äәïòåðäі áіð-áіð áåòòåí æàïûðàқòàï æàòûð. Әð áàëàғà åêі áåòòåí, ìàғàí äå åêі áåò òèäі. Ìåí äәïòåð äә ìåòіï åäіì. Àëìàéìûí äåï åêі áåòіí ëàқòûðûï êåòòіì. Ñүíäåò äàëàäà îáàé ñàëûï æүð. Øîí ұðûñàäû. «Êіøі áàëà Ãåðìàíèÿäàí àìàí êåëìåãåíäå өëåñің áå!» – äåï. Øûíûíäà äà, Ñàғûíäûқ Ãåðìàíèÿäàí, қàí ìàéäàííàí åêі äәïòåð әêåëìåãåíäå, өëåìіç áå! Ñûðòқà øûқòûқ. Òұìñûғûíàí òàáàíûíà äåéіí áûëғàðû êèãåí áàñқàðìà қàòûíäàðìåí îéíàï òұð. Ìұðòû ìàé-ìàé. Қàòûíäàð ñîғûì ñұðàï òұð. Áàñқàðìà áåðåì äåï òұð. Әé, өòіðіê-àó...Қàðà ñóûқ äåêàáðüäå äå áіð áåðìåï åäі. Ñүðіê øàë áàð êèãåñіí қîëû àøûëìàñà – ñîғûì áåðìåñ... Үéäå äәïòåð үëåñі әëі қûçûï æàòûð. Ñүíäåò өçіíå òèіñòі åêі áåò қàғàçäû æåëãå ұøûðûï æàïûðàқòàð æàòûð. ҚÀҒÀÇ ҰØÛÏ ÁÀÐÀÄÛ... Åð æіãіòêå ìàéäàí æîëû – áұë äà ñûí... Áåðëèí æàқòàí òàðòûïòû äà æîë áàñûí, Òөáåãөңãå áүãіí êåëіï... óһ... äåï Үëåñòіðіï æàòûð áүãіí îëæàñûí. Îòûð Ñәêåң åêі èûқòàí æåë åñіï, Òөðãå øûғûï áàñқàðìàìåí òåңåñіï. Øóûëäàéäû áàëà-øàғà, қûç-қûðқûí Æàòқàíäàé-àқ àóäàí áàëûқ үëåñіï. Áèëåï àëûï áіð êåðåìåò êүé áіçäі, Òөáåëåðäі êөêêå àïàðûï òèãіçäі. Æàñ òà áîëñà áàñûìûçñûң áіçäің äåï... Æàқèÿғà ñүðіê áåøïåò êèãіçäі.

Áіç áàðàìûç ìàéäàëàíûï, ұñàқòàï... Ñәêåң êүëåä ìұðò àñòûíäà òіñі àïïàқ. Áàñқàðìàíûң áàëàñû äà êүëіï òұð Åøêіìäå æîқ äәïòåðëåðäі құøàқòàï! Íå êөï ñîíäà! Àóûëûìûçäà áàëà êөï... Àíòàëàéìûç: «Ìàғàí äà áåð, àғà!» – äåï. Ìåí äå ұìòûëàì: «Ìåí өç æàқûí òóìàңíûң Áàëàñûìûí, êөçіңäі àøûï қàðà!» – äåï. Ìåí äå ұìòûëàì åêі êөçіì òåëìåңäåï, Æàóäû æåңіï ìåíің òóìàì êåëãåí äåï. Қàðàï қîÿì ìұңäû êөçáåí àғàìà: «Әêåì ìåíің Ñîë Ñîғûñòà өëãåí!» – äåï. Қàðàï қîÿì: «Әêåì áіçäåí êåòêåí äåï... Òіðі áîëñà әêåëåð åä äәïòåð», – äåï, Ñóäûðëàéäû Ñàғûíäûқòûң қîëûíäà Àқ ïàðàқòàð ñûçûқòàðû êөêïåңáåê!!! Ñәêåң ìàғàí ìàңғàçäàíà қàðàéäû, Қàðàéäû äà áàðìàқòàðûí æàëàéäû. Æàëàï àëғàí áàðìàғûíà іëіíãåí Қîñ ïàðàқòû åêі ìәðòå ñàíàéäû. Ñàíàéäû äà ñәë қàïûëûï, қàқòûғûï, Ñәë àñûғûï, àïàëàқòàï àïòûғûï, Æұëûï àëғàí åêі ïàðàқ қàғàçäû Ìàғàí қàðàé æіáåðåäі ëàқòûðûï! Ñàáàқ àëғàí ìұíäàé òàëàé «ғûëûìíàí», Òàëàé æåðäå æàïûðàғû æұëûíғàí, Ìåí қàëàìûí қàðàï òұðûï òàðñèûï Áàқà құñàï òàñқà áàðûï ұðûëғàí. Òûðñ åòïåéìіí, æûëàìàéìûí қàñòûғûï, Қàòûï қàëàì àëқûìûìà æàñ òûғûï. Æåòіì êåóäåì åêі ïàðàқ қàғàçäûң Îðòàñûíà æіáåðåäі òàñ òûғûï. ...Àëûï æàòûð Áàëòөðå äå, Áàòàí äà Ñàðûáàé äà àëûï æàòûð, Ñàòàí äà... Òûðñ үíäåìåé òûñқà øûғûï êåòåì ìåí Åêі áåòòі ëàқòûðàì äà Æàқàíғà.

Ñûðòқà øûқñàì øàøïàéûí äåï êөïêå ñûð, Ìåí åêåí äåï æүðñåì æàëғûç өêïåøіë... Îéáàé ñàëûï қàғàç æûðòûï Ñүíäåò æүð... Әëãі äәïòåð æàñàғàí-àó êөï êåñіð. Ñүíäåò æàқòà: Қûçûë æàíæàë áүëіê òұð. Ìåíің êөңіëіì: Ñұï-ñұð áîëûï ñұëûқ òұð. Ñұëûқòàð ìåí áүëіêòåðäің қàñûíäà Æәêåң áіçäің ñûëқ-ñûëқ åòіï êүëіï òұð. Æәêåң áіçäің Қèÿқ Ìұðòòû Áàñқàðìà, Өðëåï æүðãåí êөңіëі áèіê àñқàðғà. Æàқèÿғà ñүðіê áåøïåò òèіïòі Æàìàí íåìіñ Áåðëèíіíå қàøқàíäà!!! Áàñқàðìàíûң æàëғûç ұëû – ñүéіêòі – Áіð өçіíå åêі äәïòåð òèіïòі. Áіçäåí ãөðі ìәðòåáåñі æîғàðû Áіçäåí ãөðі ìåêåíäåïòі áèіêòі. Áàñқàðìà òұð áûëғàðûғà ìàëûíûï, Áұðûíғûäàé òûғûëìàéäû òàðûëûï. Àқ êөéëåêòің æàғàñû òіê áàñòûқòàí Қàòûíäàð òұð ñîғûì ñұðàï æàëûíûï. Áàñòûқ îғàí ìàқұë, äåéäі, êөðåìіç, Æàóäû æåңäіê... ҚÈÛÍÄÛҚÒÛ ÆÅҢÅÌІÇ, Àðìèÿíûң ñåìüÿñû áîëғàííûң Áәðіíå äå ñîғûì ñîéûï áåðåìіç... Қàòûíäàðäûң êөçäåðіíäå қóàíûø, Áåðëèí æàқòàí õàáàð êåëäі òó àëûñ, Æүðåêòå òұð àëóàí-àëóàí æұáàíûø... Үé іøіíäå... äәïòåðі êөï Ñàғûíäûқ... Үé ñûðòûíäà Æàқèÿ òұð æóàí іø. Áàñòûқ ñûðòòà үãіò қîéûï үíäåï òұð: «Àëäà òàëàé àëûíáàғàí ìіíäåò òұð...» Áіð æàқ øåòòå áіð æàïûðàқ қàғàçäû Æåëãå øàøûï æàïûðàқòàï Ñүíäåò òұð... Òөðò æûë áîéû áіç æåңіñêå òàáûíäûқ, Òөðò æûë áîéû Ñàғûíäûқòû ñàғûíäûқ. Ñàғûíáàғàí áàñқàðìàíûң ұëûíà Áàð äәïòåðäі áåðå ñàëäû Ñàғûíäûқ.

ÒÀҒÛ ÄÀ ÁÀÑҚÀÐÌÀÍÛҢ ÁÀËÀÑÛ ÒÓÐÀËÛ Êөңіëіì ìåíің ñîë îңáàғàí áàëàíû Àíäà-ñàíäà қàïåðіíå àëàäû. Ñîë áàëàíûң қûëғàí òàëàé қûëóàñû Òàñқà áàñқàí òàңáà құñàï қàëàäû. Áîëäû ìåíäå áіð áàñқàðìà íàғàøû – Øåøåìіçäің íåìåðåëåó àғàñû. Ìåíің êөðãåí êåðåìåòіì ñîë êåçãі– Áàñқàðìàíûң ìàқïàë êèãåí áàëàñû. Қûï-қûçûë áîï áàñûíäàғû òүëêіñі, Åðòåëі-êåø áіð ñөíáåéäі êүëêіñі. Åêі-үø òүéіð îñû àóûëäûң áàëàñû Ñîë áàëàíûң êіñåíäåóëі æûëқûñû. Àÿғûíäà àқ òүáіòòåí áàéïàғû Òàï-òàçà áîï ãàëîøûìåí... қàéòàäû. Өçі îңáàғàí – áåñ æàñàìàé æàòñà äà, Қûçäàð æàéëû ұÿò өëåң àéòàäû. Îë øүëäіêòі қàқïàñà äà – қàғàäû. Îë àñûқòû àòïàñà äà – òàáàäû. Îñû àóûëäûң Áàëäàðûíûң Áàñòûғû Îғàí òèñåң – æіëіíøіêòі øàғàäû. Қàíäàé àóñàð îғàí áàðûï òèіññіí? Îë êүðåññå – æûғûëóғà òèіññің. Қàíäàé ғàíà êөçі ñîқûð àқûìàқ Îë áàëàìåí құéûñқàíäû қûéûññûí? Ìåí æәíå îë – áіð êëàñòà åêі үçäіê, Òîáûìûçäàí қàðàìûçäû æåêå үçäіê. Àғàé òұðûï áіð êүí ñұìäûқ ñөç àéòòû Ұÿñûíàí øûққàí êөçäі àòûç ғûï:

«Øûғó äåãåí áіð êëàñòàí åêі îçàò– Øûíûí àéòñàқ ñәë àғàòòàó, õàòà çàò, Ñàíû áіçãå êåðåê åìåñ îçàòòûң, Áіçäåð үøіí åң êåðåãі – ñàïà æàқ... Áіð æàðûñòà áîëó êåðåê áіð áәéãі, Áіðåó қàòòû, áіðåó æàéëàï çûðëàéäû. Àéíàëàéûí, äåäі ìàғàí, ñåí åíäі «Óäàðíèê» áîï îқûìàñàң áîëìàéäû.

Қèûíäûқòàí қàéûñïàéòûí ñàíàëû Îқóøûғà øûäàì êåðåê øàìàëû. Áұäàí áûëàé àëìàñàң äà àëàñûң Àëìàé êåëãåí òөðò äåéòұғûí áàғàíû. Èíñïåêòîð êåøå êåòòі òåêñåðіï, Àðòûқ áàғà қîéìàñ, ñіðә, äåï ñåíіï. Æàëғûç үçäіê ñîë áîëàäû êëàñòà– Ñåíåí ãөðі ñәë êүøòіëåó Æåêñåíîâ». Îñûëàé äåï àғàé ìåíі ñåíäіðіï, Äәðåæåìäі òүñіðóãå êөíäіðіï. Áіðåð òîқñàí «áåñіìíåí» äå àéðûëûï «Òөðòіìå» äå қàëûï åäіì êөíäіãіï... Ñүéåìåëäі òàðòïàé қàëäû êүøòіìіç, Áàñқàëàðäàí àðòïàé қàëäû êүøòіìіç, Ñûðòқà øûқòû ìåíäå æàòқàí қûçғàíûø – Êүí қûçäûðìàé қàòûï æàòқàí іøêі ìұç. Äåäіì îғàí: «Êөңіëің áîñқà өñïåñіí, Æàòòà әóåëі êөáåéòóäің êåñòåñіí, Òàðòûï àëғàí áåäåëіìåí әêåңíің «Áåñòіê» áàғà қàðûíûңäû òåñïåñіí». Îë äà òұðûï: «Ñàғàí íå æîқ!» – äåìåñ ïå, Ñàëäûқ áіðàç ñîë àðàäà өңåøêå, Àғàé àéòòû: «Ìåêòåáіìіç қàóëû àëғàí, Øàìàң êåëñå Æåêñåíîâïåí åãåñïå». Òàðòûï àëғàí áåäåë ìåíåí áàғàíû, Ñîë áàëàíû Óàқûò åñêå ñàëàäû. Òóðà îòûç æûë òîëғàí åêåí, ìіíåêè, «Òөðò» ïåí «áåñòің» àðàñûíäà àäàñûï, Ìåíің áàғàì æûëàï êåòіï áàðàäû. Ñîë êåçäåãі áіðàқ æàéëàð åñòå åìåñ, Ñîë áàëàíûң àëғàí «áåñі» – «áåñ» òå åìåñ, Ñîë êåçåңíің ñîíäà áåðãåí ñàáàғûí Îòûç æûëäà áіð қàéòàëàó êåø òå åìåñ. «Ñîғûñ» äåéòіí ñөçäі òүñіí... òүñіíáå, Òàëàé áîìáû æàòòû іñòåãåí іñіíäå, «Òөðò» äåóãå äå, «áåñ» äåóãå äå êåëìåéòіí Áàғà áîëäû êөï áàғàíûң іøіíäå.

Àғàé àéòñà, íå іñòåóãå äå әçіð åê, Àғàé àéòñà, áàðûìûçғà ìәçіð åê, Ñîë áàғàíû ñîғûñ қîéäû áіçäåðãå – Ñîë êåçäå äå áîëäû áіçãå äәïòåðäің Àðàñûíà òûғûëàòûí әäіëåò. Áіðåóëåð áàð æàңñàқ áàñқàí қàäàìäû Êөðñå, áåëäåí áіð ñûçàäû àäàìäû. Ìåçãіëіíåí áұðûí қîÿ ñàëàäû Ìåçãіë ғàíà қîÿ àëàòûí Áàғàңäû. Æåңåòіíіí àéòøû äåñåң êіìäі-êіì, Òүðåð óàқûò òүðіëìåãåí òүíäіãіí. Әäіëåòòің æүðåãіíåí òàáàðìûç Àғàéûííûң àäàñòûðғàí Øûíäûғûí. Æèåíäі äå ñîë àðàäàí òàáàñûң, Ñîë àðàäà òàáûëàäû íàғàøûң, Өç қîëûìåí Өìіð êåëіï өçãåðòåð Өç êåçіíäå өçі қîéғàí áàғàñûí. Êåçі êåëñå өçãåðåäі íàғàøû. Өçãåðåäі қàìқà òîííûң æàғàñû. Өңі òүñïåñ, өìіð áîéû өçãåðìåñ Æàëғûç áàғà – ӘÄІËÅÒÒІҢ ÁÀҒÀÑÛ. ÅÊІ ÌÅÒÐ ҚÀÐÀ ÌÀÒÀ ÒÓÐÀËÛ ÆÛÐ Қàí қàқûðàï æàòқàí êåçäå åë үøіí (Àðòûқ àéòñàì êåøіð ìåíі, Æåңіñіì!) Áіçäің ұðïàқ íå êèìåäі Ñàì æàқòà?– Êèäі àқûðû êèіêòåðäің òåðіñіí... Áіç әêåäåí æûðòûқ áîëûï қàëғàíáûç, Áіç æåңіñêå æàëàңàÿқ áàðғàíáûç. Óàқûò îçûï, øîқàé òîçûï, òîí òîçûï... Åң ñîңûíäà øèíåëü êèіï àëғàíáûç. Æåңіñ êåëіï қàéòà ëàóëàï îòûìûç, Áåòòі òүçåï êåëå æàòқàí áåòіìіç. Қàðûí òîéäû. Åíäі ñûðòқû қàáûқòû Òүçåé àëìàé òүðøіãåäі åòіìіç.

Қîңûçäûң äà áîëàäû ғîé қàáûғû, (Æàқñû, әðèíå, äåíåñіíің æàáûғû) Åêі ìåòð ìàòà åñіìíåí øûқïàéäû, Áіðäåңåíің òèãåíäåé-àқ øàëûғû. ...Ñîë áіð æûëû «ìîäû» äåãåí ñөç øûғûï, Ñîë ìîäûíû êөðåòұғûí êөç øûғûï, Қàðíûң òîéñà қàðà êîñòþì ìîäû áîï Êіðіï êåòòі ñàíàìûçғà òåç ñіңіï... Қûç æàéûíäà àéòûñàòûí áәñ òіãіï Êèіìі æүäåó àқûí æàíäû æàñ æіãіò, Үñòіíäåãі èі òүñêåí áåøïåòïåí Æіãіòòіêêå êåòå àëìàäû áàñòûғûï. Әð êåçåңíің өç êåçåңі, өç æұðòû... Áîëàä äåéäі àëòûí ñàқàë, æåç ìұðòû. Îí æåòіãå æåòåð-æåòïåñ êåçіìäå «Øåðñòü ìàòà» áîëäû ìàғàí êөç құðòû. Òүí іçäåäіì ñîë áіð Қàðà ìàòàíû, Êүí іçäåäіì ñîë áіð Қàðà ìàòàíû. Òүñіìäå îë... ìàқïàë қàðà àéғûð áîï Êөê áèåíі қóûï áàðà æàòàäû... Àқ áұëòòàðäûң àð æàғûíäà àäàñқàí Ìàòà áîëûï æåëïіëäåéäі Қàðà Àñïàí. Êүçäің êүíі қàðà ìàóûò æàóàäû Ñàðû æàïûðàқ æàóàòұғûí àғàøòàí. Îðûíäàëìàñ àðìàí äåéòіí æåòіìäі Äүíèåãå êåëòіðìåéòіí ñåêіëäі, Äүíèåãå áіð êåëòіðãåí ïåíäåñіí «Құäàé өçі» өëòіðìåéòіí ñåêіëäі. Òîңûï қàëғàí êîñòþìі æîқ Àқ Êөéëåê Ìàõàááàòòûң áàçàðûíäà өòïåé êåï, Æåòòі-àó áіð êүí æåòåòұғûí æåðіíå Òàóäû êåçіï, òàñòû êåçіï êөêêå өðëåï, Æåòòі-àó áіð êүí ñәë òîçäûðûï òұÿқòû, Æåòòі-àó áіð êүí ñәë æûëàòûï қèÿқòû, Ìåí äå æåòòіì àðìàíûìà... Àðìàíûì – Åêі ìåòð қàðà ìàòà ñèÿқòû.

Àñïàíғà äà ұøûï æүð ғîé ұøà àëғàí, Ñұëóäû äà құøûï æүð ғîé құøà àëғàí, Àäàì äåãåí – Àðìàíäàðäûң Қàïøûғû, Іøі òîëû Үëêåí Àðìàí... Êіøі Àðìàí... Àéíàëàíû, æàñûðà àëìàí, ìұíû ìåí, Àðìàíûìíûң æàðқûðàòòûì íұðûìåí. Áөðåíåäåé òîïàñ қûçäûң æүðåãіí Òіëіï òүñòіì øàëáàðûìíûң қûðûìåí! Ìåí áàðғàíäà òұðäû áàñûí òàң æàðûï, Ìåí áàðғàíäà òұðäû àëäûìíàí øàì æàíûï. Қàðà êîñòþì êèіï æүðãåí æіãіòòің Æүðãåí æåðі áîëàäû åêåí æàï-æàðûқ! Êåçäåð өòòі әêåìіçäåí æàñ қàëғàí, Êåçäåð өòòі òàìàқ іøïåé àø қàëғàí. Ñîë êөêòåìäå Ñұëóëûққà êөçіìіç Øөëäåãåíäå қàéäàí áîëñûí áàñқà àðìàí?! Құð ñåíäåëіï æүðãåí ïåíäåң áіçäåð ìå? «Áіð ñåí!» äåäіê. Êөç òàñòàäûқ Ñіçäåðãå... Æүðñåì äåäіê... Ñүðñåì äåäіê Äәóіðäі. Áүðñåңäåäіê қàðà қàòқàқ êүçäåðäå. Æåòêåí æåðäå æүãіìäі àðòûï æүç íàðғà Àðìàí êåëіï òүíãі ұéқûìäû áұçғàíäà, Үñòіìåíåí «Êîñòþì» Äåéòіí Àóûëäûң Æүðåäі åêåí áàðàòûí æîë қûçäàðғà. Òîқïàí æіëіê òîïàòàé áîï òàëғàíäà... Òîëàðñàқòàí òîáûқ øûғûï қàëғàíäà... Ñèûð ñàóғàí àқøàñûíà øåøåíің Åêі ìåòð àðìàí ñàòûï àëғàíäà... Áàқûò áіçãå êåëìåóøі åäі õàòàìåí, Áàқûò áіçãå êåëìåóøі åäі áàòàìåí, Íàí øåêåðãå òîéғàí êåçäå – Îë êåëäі Äүêåíäåãі åêі ìåòð ìàòàìåí!

Øèíåëüäåðäåí өòіï áàðûï îқ òåñêåí, Åòіêòåðäåí өòіï áàðûï îò êåøêåí, Êåòå ìå äåï қîðқàòûíáûç үçіëіï... Áàқûò æіáі Áіçãå æåòåð-æåòïåñòåí! Ìîë øèðàòûï áàқûò æіáіí – ìîë êүòêåí, Ñîë òàðàïқà àïàðàðäàé æîë áіòêåí, Áіçãå êîñòþì òіãåòіíäåð áîëàòûí Үçіëìåéòіí Үìіò äåéòіí Ñîë æіïïåí! Æàðқ-æұðқ åòіï êèãåí êåçäå îíû áіç Қàëò-құëò åòіï æåңіëåòіí äîëû қûç. Ñîë êүéіììåí... Ñîë êèіììåí Òàóñûëìàñ Êүëêіëåðãå æåòóøі åäі қîëûìûç. Өðåñі æîқ өñïåéòіííің ұðïàғû Өòêåí êүííің åòåê-æåңіí қûðқàäû. Æàóғà øàïқàí Æàëàңòөñòің Åðëіãіí Áіçäің ұðïàқ өç әíіìåí øûðқàäû. Òàñòàñà äà áіçäің òұëïàð òåðëіãіí, Òàñòàғàí æîқ áіçäің ұðïàқ åðëіãіí. Êåáіí åìåñ, êåáåíåêòің іøіíäå Ñàқòàé áіëäі өç íàìûñûí, åðëіãіí. Өç áèіãіì, өç äàóûñûì, өç әíіì, Áîëñà ғàíà àëàñàäàí îçàìûí. Æàëғûç êîñòþì êèіï өòêåí êүíäåðäің Òåê ñîë үøіí ñүéåì Àëòûí Òîçàңûí... Қàíäàé êүéäå áîëñàì äàғû қàøàí ìåí Øûíäûғûìäû өç îðíûìíàí òîñàì ìåí. Ұÿëìàé-àқ áîëàøàққà áàðàìûí Îñû Êүéìåí, îñû Äàóûñ, îñû Әíìåí.

ÃҮËÀÉØÀ ÒҰÐÌÛÑҚÀ ØÛҚҚÀÍ ÆÛË Òұðìûñ äåéòіí қàéòà ëàóëàï îòûìûç Áåòòі òүçåï êåëå æàòқàí áåòіìіç. Àéæàí, Ìàðæàí êөçіìіçäі òàðòàäû– Áàñқàðìàíûң үéіíäåãі åêі қûç. Àéæàí ïұøûқ. Àéæàí қàðà äîìàëàқ. Òàðàìàñà áұéðà øàøû ñàáàëàқ. Ìàðæàí ûëғè ìұðíûí òàðòûï æүðåäі (Қûç òóðàëû áұëàé àéòó îáàë-àқ). Øûíäûқ áіðàқ îáàëûңà қàðàìàñ, Îáàë ғîé äåï æàëғàí àéòó æàðàìàñ. Àëäûìåíåí Øûíäûқ... áұðûí өëåäі Өòіðіêïåí қîíà қàëñà àðàëàñ. Áіðäі àéòûï áіðãå êåòіï қàëàìûç, Áіç îë êåçäå øàøû ñó-ñó áàëàìûç. Åðòåëі-êåø ñүéðåéòұғûí áіð åðìåê – Çәóðåø äåéòіí құéòòàé ғàíà қàðà қûç. Åðêå òîòàé – áàñқàðìàíûң êåíæåñі, Ñûëäûðëàéäû òåëïåãіíäå òåңãåñі, Áіðåñå îíû Àéæàí, Ìàðæàí àðқàëàï, Áіðåñå îíû êөòåðåäі æåңãåñі. Áіð êүíі îíû øàò-øәëåêåé êүëãіçіï, Àëìàñ êåòòі åñåãіíå ìіíãіçіï. Òûïûң-òûïûң æåëåòұғûí қàðà åñåê Áîï êөðіíäі æàñ áàëàғà òûì қûçûқ. Өçåí êåøòі, æүðåê øіðêіí, òàó êåøòі, Æүðåê øіðêіí қîçғàï êåòòі äàóäû åñêі. Àëìàñ àғàé қàðà åñåêêå ìіíãіçіï Êүíі áîéû қûäûðòàäû Çәóðåøòі. Æүðåãіíå øîқ áîï òүñêåí àëғàøқû Îò áàð åêåí өðòåï æүðãåí Àëìàñòû. Ñәáè ìіíãåí қàðà åñåêòің үñòіìåí Ëàóëàï ñîë îò... Ãүëàéøàғà æàëғàñòû. Íîғàé – áàëäûç, ñұëó áàëäûç – Ãүëàéøà, Àëìàñ æûëàð Ãүëàéøà – қûç ìұңàéñà. Áàñқàðìàíûң áàëäûçûíà áұë Àëìàñ Àÿқ àñòû ғàøûқ áîëäû қàëàéøà!?

Îңàéëûқïåí áàñқàðìà îғàí áåðå ìå!? Áåðåì äåñå, Ãүëàéøà îғàí êөíå ìå! Áұíûң áіðіí òүñіíáåäі қàðà åñåê... Òûïûңäàé ìà!? Æүãіðå ìå!? Æåëå ìå!? Ìұíûң áіðіí құéòòàé Çәóðåø áіëå ìå!? Áûëäûðëàéäû, қóàíғàííàí êүëå ìå!? Áàñқàðìàíûң құéòòàé қûçûí ìіíãіçіï, Êåøêå äåéіí îñû àóûëäà æүðå ìå!? Îñûëàéøà Àëìàñ áіçäің îéëàíûï, Қèÿëûíäà òîé æàòàäû òîéëàíûï. Òûïûң-òûïûң êåøêå äåéіí қàðà åñåê Áàñқàðìàíûң æүðåäі үéіí àéíàëûï. Áұë Құäàéûì áåðåì äåñå áåðãåíäåé, Áîëғàí êåçäå Ғàøûқòûқòàí өëãåíäåé, Àëìàñ áіð êүí áіçäің үéãå êåëіï òұð Æåð àñòûíàí æåòі қîÿí êөðãåíäåé: «Áүãіí êåøêå áіçäің үéãå áàðàñûң, Òîé æàñàéäû «ìûíàóñêè» íàғàøûң! Òөáåãөңíің àäàìûíà – õàáàðғà Æіáåðіңäåð Àñàðáàéäûң áàëàñûí!» Òөáåìіçäåí æàé òүñêåíäåé àëғàøòà Áіç òàң қàëäûқ. Æàëғàí õàáàð áîëìàñ ïà!? Áàñқàðìàíûң Қûç Æіáåêòåé áàëäûçû Øûíûìåíåí òèãåíі ìå Àëìàñқà!? Әóåë êåçäå қîðàø êөðіï êүëãåíìåí, Ñәë îéëàíûï òîқòàó òàïòûқ áұë æåðäåí. Àóûçûìåíåí құñ òіñòåãåí äүêåíøі Àóûëûìûçäà Àëìàñ áіçäің êіìíåí êåì!? Әêåñі îíûң ìàңäàé àëäû æûëқûøû, Áұçûëìàғàí қàðòàéñà äà êүëêіñі, Æåñіð êåìïіð êөðñå àóíàï òүñåäі Æàңà òіêêåí áàñûíäàғû òүëêіñі. Øåøåñі äå қàñқûð êіñі... Үø іíі – Үø àðëàíғà ұқñàéòұғûí ïіøіíі. Қàðà қàéûñ қàðûíäàñû æәíå áàð Êүëêіñіìåí құëàòàòûí êіñіíі.

Áіçãå áұë æåð íàìûñ áåðåð æåð åìåñ, Ñүéãåí àäàì êåìøіëіêòі åëåìåñ. Қàíøà ñұëó áîëғàíìåíåí Ãүëàéøà... Àëìàñ îäàí ñûíûқ ñүéåì êåì åìåñ. Ñîíûìåíåí өãіç ñîéäû Æîòà қàðò – Қàðà іңãåíі øûққàí òүíі áîòàëàï. Àéæàí, Ìàðæàí áіðãå áàðäû іëåñіï, Ãүëàéøàñû áàðғàí æåðãå «àïàëàï»... Îñû êүíі êåëäіê áіðàç æåðãå åíäі, Òіë àéòà àëìàñ Áіçäің Êөçáåí Êөðãåíäі. «Ñåíі Àëìàñ қàðà åñåêïåí қûäûðòòû», Äåãåí ñөçãå Çәóðåø ñåíáåñ áîëäû åíäі. Îéìàóûòòà әíãå ñàëûï Àéæàí æүð, «Ìûíàó æàңáûð äåï ñàëàäû қàé æàңáûð» Àë Ìàðæàííûң қàéäà åêåíіí áіëìåäіì... Қûç іçіíåí ñәë àäàñûï қàëñàң áіð, Òàïòûðìàéäû... өòêåí іçäі іçäåñåң, Ұøқàí áұëòòàí ñұðàï àë äà êүçäå ñåí, Ñîë êүíäåðäі ñîë қàëïûíäà, åé, Өìіð, Ñàғûíғàíäà àéòûï áåðøі áіçãå ñåí. Áұë æàғäàéäû өç êөçіììåí êөðìåñåì, Ìûíà êіñі ñîë äåãåíãå ñåíáåñ åì, Àøàäàғû æàëғûç ñұëó Ãүëàéøà åäі... Ñîë Ãүëàéøàң êåìïіð áîïòû åíäåøå! Ñîë òîéäàí ñîң... êөңіëіí әáäåí òûíäûðғàí... Àëìàñ ұðғàí... íå үøіí ұðғàí! Êіìäі ұðғàí! Êүíäåð áîëғàí «øàòàóàòòàí» қûçғàíûï, Ãүëàéøàíûң ñåãіç òіñіí ñûíäûðғàí... Áîëғàí æàғäàé ñîë Àëìàñòûң òîéûíäà, Êүíі êåøå áîëғàíäàé-àқ îéûìäà. Àøà äåéòіí àóûëûìûç áîëóøû åäі, Қàðàòөáå äåéòіí ñàéäûң áîéûíäà!!! Êåìïіð áîëàð Ãүëàéøàëàð êүíі өòñå, Àéëàð өòñå, àé àðòûíàí æûë өòñå. Ñîë Àëìàñòû қàðà åñåêêå ìіíãіçіï, Ñîë àóûëғà қàéòàäàí áіð òүíåòñå.

Êåçåð ìå åäі êåäіð-áұäûð àäûðûí, Òàñòàð ìà åäі ìіíåçіíің øàäûðûí?! Àëìàé æàòûï ñåãіç òіñіí ñûíäûðғàí Ñåçåð ìå åäі ìàõàááàòòûң қàäіðіí? Өòêåí êүííің өêіíіøіí ïûøàқòàï, Êåòåð ìå åäі îéғà áàòûï ұñàқòàï, Ìàõàááàòòûң ìàңäàéûíà áàñ қîéûï, Æûëàð ìà åäі қàðà åñåãіí құøàқòàï. Өìіð äåãåí áàòïàñ êүíäі êåøêіðòåä, Өìіð äåãåí òîçáàñòû äà åñêіðòåä, Êåë іøåéіê, Óäàí àùû Øûíäûқòû – Әêåñіíің өëãåíіí äå åñòіðòåä – Áұë æàғäàéäû өç êөçіììåí êөðìåñåì, Қàíøà àéòñà äà, ñүéòòі äåñå ñåíáåñ åì, Àëìàñ äåéòіí àқñàқ øàëû қàñûíäà, Ãүëàéøàíû êөðіï қàëäûì ìåí êåøå – Өңі òàéûï, òіñі äå àçäàï òүñіïòі, Æàìûëûïòû òүãі òүñêåí іøіêòі, Àñïàíäàғû ïåðіøòåäåé Ãүëàéøà Øàðøàғàí ñîң æåð áåòіíå òүñіïòі. Áұëàң құéðûқ, òүëêі òұìñûқ, қàðñàқ áàñ, Êіìäі æåңáåñ... өìіð êіìäі øàðøàòïàñ, Áіç өìіðäåí қàáûëäàäûқ Áіð Îқòû Àòқàí îғûí Өìіð åíäі қàéòà àòïàñ, Áіð îðòàéғàí êөңіë åíäі – îðòàéìàñ... Áіð æàíòàéғàí òàóëàð åíäі æàíòàéìàñ, Àïàëàðû қàðòàéûïòû ñәë åðòå... Áіçäің қûçäàð, ìүìêіí, ìәңãі қàðòàéìàñ! ӘÍÅØÒІҢ ÁІÐІÍØІ ÕÈÊÀßÑÛ І Қàéðûëғàíäà қàòàëäûқòàí қàíàòûң, Åé, àқèқàò, øûðàқ áîëøû æàíàòûí, «Ñîғûñûңíûң ñîңғû æàçûí» қîçғàð äåï... Òûғûï æүðãåí áіð õèêàÿì áîëàòûí.

Áұë õèêàÿ òүñіï óàқûò òåçіíå, Øөï òүñіðіï êөêіðåêòåãі êөçіìå, Òұíûғûìäû қàíàòûìåí ûëàéëàï Õîø àéòûñïàé êåòіï қàëғàí øåæіðå. Àéòñàқ àéòûï... àéòïàñàқ òà áîëғàíäàé, Ñөçãå іëіíãіø áіð құïèÿ ñîð ìàңäàé, Әíåø қûçäûң êөç æàñòàðûí æèíàñà, Êіøіãіðіì àқ îòàóғà òîëғàíäàé! Àç áîëäû ìà ñàқòàï æүðãåí қàïàñû, Àç áîëäû ìà æàñòàí êөðãåí æàïàñû. Өòêåí òүíі øåøåñі өëãåí Әíåø қûç Àóûëäàғû áàðëûқ қûçäûң àïàñû. Қàìқà êåëіí – қûç Әíåøòің êåëіíі, Îíûң äà àққà òèìåé өòêåí åðіíі... Îí æûë áîéû Æàðàñûíàí õàò òà æîқ... Әíåø қàíà åíäі қàëғàí ñåðіãі. Әíåø îòûð... Øàéқàëäû äåï àç áàқûò – Æàñ äàóûñïåí êәðі өëåңäі қîçäàòûï, «Òîïûðàқ òà ñàëìàäû, – äåï, – áіð óûñ», – Òіðіñіíäå қîÿäû àéòûï áîçäàòûï. Êөңіë àéòûï àóûë-àéìàқ áәðіìіç, Àëäàðқàòòûқ êåëãåíіíøå әëіìіç, Òөðäå îòûðäû øàøûí æàéûï æàëáûðàï, Æàïûðàқòàé қàëò-құëò åòіï... êәðі қûç. ІІ Òұëғà äåñåң êөç òîқòàéòûí òұëғà áàð... Øîëæûңäûқ áàð – ñәë íәðñåãå áұëäàíàð. Æóàí ñàíû æіãіòòåðäің êөçіíå Áåðåòіíäåé åìіñ-åìіñ áіð õàáàð. Áàқûò құñàï ұøқàëû êåï қàíàòûí... Қèñûқ қàғûï қîíáàñ æåðãå қîíàòûí, Áàð àéûáû – Әíåø қûçäûң ñàóñàғû Құéòòàéûíàí ìîëàқ áіòêåí áîëàòûí. Ñîë ñөç áîëûï Әíåø æàéûí қîçғàðäà, Áóðà áîëûï... іíãåí іçäåï... áîçäàðäà «Øîëàқ қûç» äåï... îòûðàäû æåë àóûç... Æåëàóûçäàí құòûëàòûí êүí áàð ìà?

Іíіñі áàð. Ұøқûø áîëûï áіð æàққà, Ìәңãі-áàқè êåòòі äåéäі òұðìàққà... Êåòêåí Æàðàñ... Әíåø қûçғà êåëіí ғûï, Іëіï òàñòàï áіð æåñіðäі қàðìàққà. Òàғäûð ñàëñà қèûí åêåí áàñ áұðó... Қîñ ìіñêіíäі қèûí åìåñ äîñ қûëó... Қûç-åíå

ìåí æåñіð êåëіí åêåóі – Øàé іøåäі îңàøàäà қîñ ñұëó. Áåñ қàíàò үé қàðàøàëàó ìåêåíі Åêåóіíå íå қûëñà äà æåòåäі... Áіðіí-áіðі қèûï òàñòàï êåòïåñêå Àíò áåðåäі... îңàøàäà... åêåóі... «Øàéòàí êөï қîé, æàó æîқ äåìå æàð àñòû...» «Àäàñòû ғîé... áàéғұñ áàëà... àäàñòû». Ûëғè äà ñîë êåëіíіíің àëäûíäà Àқòàéäû Әíåø æàëғûç іíі Æàðàñòû. Òàғäûð ñàëñà қèûí åêåí áàñ áұðó... Қîñ ìіñêіíäі қèûí åìåñ äîñ қûëó... Қûç-åíå ìåí æåñіð êåëіí åêåóі – Øàé іøåäі îңàøàäà қîñ ñұëó. ІІІ Ñөéòіï æүðіï òàғû áіð êүí êåøêіëіê, Æàңà õàáàð құëàқ құðøûí òåñòіðіï, «Қàðàæàðäàí Áîçæіãіòі Әíåøòің Êүéåó áîëûï êåï æàòûð!» – äåï åñòіäіê. Êөç қûëóû, æåòіì қûçäûң – áұë øûíû, Êåòåðіíäå Әíåø ұçàқ ñûңñûäû. Áұë ñûңñóäûң, áұë êүéåóäің Әíåøêå Өìіð áîéû òèіï өòòі қûðñûғû. Ñåíáåé òèãåí êүéåó åäі өçіíå, Áіð êөðãåíäå ұíàï қàëûï êөçіíå. Ұíàìàñà – ұíàìàäû äåé àëìàé Êөíіï åäі àғàéûííûң ñөçіíå...

Êåòêåíіíå áіð àé өòïåé æàòûï-àқ, Әíåø êåëäі åêі êөçі øàòûíàï. «Ìåíің òåңіì ñåí åìåññің», – äåï ñàïòû Áåëі áүêіð êүéåó áàëà... àқûìàқ... Êүéåó áàëà æàáû áîëñà, îë – áèåäåé, Êүéåó áàëà үëåê áîëñà, îë – òүéåäåé, Қàéòûï êåëäі êүéåóіíåí... äåãåí ñөç Àқ áåòіíå æàғûï àëғàí êүéåäåé... Áіðåó: «Îғàí êүéåó áàëà òåң!» – äåäі. Áіðåó: «Îäàí êүéåó áàëà êåì!» – äåäі. Êåì äåñå äå, òåң äåñå äå... әéòåóіð, Æұðò Әíåøòің àéòқàíûíà ñåíáåäі. ІV Óàқûò ñîëàé àëàғàé äà áұëàғàé, Áàқûò äåéòіí àқ øåêïåíäі құäàғàé, Åíäі áүãіí... қûðûíäàï æүð Әíåøêå Áàëàñû æîқ, әéåëі áàð Æұìàáàé... Қûï-қûçûë áîï øîқ æàéíàғàí êүëêіñі, Àқ қàðäàғû àëòàéûíûң òүëêіñі, – Æåìíåí òүíäå өòіï æүðäі Æұìàáàé – Àðғû áåòòå îòûðàòûí æûëқûøû. Áәëêè, îëàð ìàõàááàòûí қîñқàí äà, Àðòûқ áîëғàí øûғàð íàғûç äîñòàí äà... «Àëàìûí äåï áèûë êүçäå Әíåøòі», – Æұðò Æұìàáàé àéòòû äåéäі Îñïàíғà. Àéòòû ìà әëäå іøіï æүðіï Æұìåêåң, Æұìåêåң äå êөï àéòқûøòûң áіðі åêåí, Қîñûëìàäû «қîñûëàìûç» äåãåíìåí, Қîñïàäû ìà әëäå åêåóіí... «құäåêåң». «Áіðàç æåðãå» îéíàï-êүëіï áàðäû àíûқ, Àëàð æåðäå àëàð ñûéûí àëäû àíûқ. Әíåø áіðàқ... «Ñүòòåí òàçà àқïûí», – äåï, Êåëіíіíå ... àíò іøіïòі... қàðғàíûï... Àëàð áîëñà àëàð ñûéûí àëäû àíûқ, Áàðàð áîëñà áàðàð æåðãå áàðäû àíûқ. Ìàõàááàòòû áіëìåéìіç áå? Íåñіíå Әíåø ñîðëû ó іøåäі қàðғàíûï?

Åêі әéåë êөðãåíäåé-àқ êåíåíі, Ìàõàááàòòàí қàøûðàäû äåíåíі... Îñûíäàé äà êөðäіê áіçäåð êåëіíäі... Îñûíäàé äà êөðäіê áіçäåð åíåíі... Өçäåðі àäàë. Æұðò íå äåñå î äåñіí, Êөðñåòïåéäі òүòіíіíің òөáåñіí... Åêåóіíің æàñûí қîññàң, åëóãå Æåòïåãåí ғîé, қàëàé, íå äåï ñөãåñің? Êåëіíі æүð – æіãіò áîëûï àò àéäàï, Êөçäåðіíäå æèûðìà áіðäің îòû îéíàï. Ïî÷òàëüîí áîëûï æүðäі – åíåñі... Àóäàí æàқòàí ãàçåò òàñûï, õàò àéäàï. Áіðåó îíû өñåê ñөçãå қîñàäû, Áіðåó îíû åñåï ñөçäåí òîñàäû. ...Ñåë áîï құéғàí æàңáûðëàðäàí өøêåí æîқ Құäàé қîñқàí қîñ æåñіðäің îøàғû. Құéòòàéûíàí ñîë áіð үéäің æûëàóûí, Êөңіëäåðäå åðіìåãåí қûëàóûí... Æåòі æàñòà òàëàé àéäàï әêåëãåì Áàëàñû æîқ ñîë áіð үéäің áұçàóûí Áәðіí áіëåì қàéғûñûí äà, êөç æàñûí, Îëàð äà өòòі óàқûòòàðû îçғàñûí. Îëàðғà àóûë æàңà өñåêòі æàìàéòûí Åñêі өñåêòің æàìàóëàðû òîçғàñûí... Áіðäå àñïàíäà, áіðäå æåðãå òөìåíäåé, Îëàð äà àëäàí үìіò êүòòі äåãåíäåé, Ñәóëå àңñàäû áұòàғûìåí қàðìàëàï, Äàóûëäàðìåí åðåãåñêåí åìåíäåé. Àéòóøû åäі îңàøàäà әíäі äå, Қàëàòûíäàé àéòóøû åäі ìәңãіãå... Áұë өìіðäåí ìәңãі өç îðíûí òàïòû îëàð... Áұë, әðèíå, áұäàí áàñқà әңãіìå...

ӘÍÅØ ÒÓÐÀËÛ ÅÊІÍØІ ÕÈÊÀß І Êөï êөðñåì äå êөçіíäåãі æàңáûðûí, Êөðå àëìàäûì æүçіíäåãі òàң íұðûí. Òàғû äà ñîë àéòàð ñөçіì – ñîë Әíåø – Қàéäà қîñòû, êіìãå қîñòû òàғäûðûí. Êіìãå қîññûí... қàéäàí òàïñûí Ñåðіíі... Қàéäàí òèñіí Ìàõàááàòòûң Åðіíі... Äîңûçòàóäà әéåëі өëãåí áіðåóãå Òèіï êåòòі... үø àé áîëäû... êåëіíі... Áàқûò äåéòіí àқ øåêïåíäі құäàғàé, Æүðãåí æåðі àëàғàé äà áұëàғàé, Қàðà åìåíäåé қàéûñïàéòûí Әíåø қûç Ñîққàí æåëäåí әðåң-әðåң құëàìàé. Àíà æåðäі, ìûíà æåðäі ñàғàëàï, Æàíû àøèòûí æàқûíäàðäû æàғàëàï, Æүðäі áіðàç... ìåíñіíáåãåí áіð êåçäå Æіãіòòåðі ұÿëìàé-àқ òàáàëàï... Êөçäåí òîéûï, ñөçäåí òîéûï êөëäåíåң, Æåðäåí òîéûï áіð қûçғàëäàқ áåðìåãåí. Êåòòі äåäі áіðåó îíû Ãîðüêèéãå – Іíіñіíå êөïòåí áåðі êөðìåãåí... Ñîë қàëàғà êөïòåí êүòêåí àðìàíäàé, Áîëûï åäі áіðæîëàòà áàðғàíäàé... Әíåø æàéëû құëûíû æîқ қûñûð ñөç Áîëûï åäі ñàÿáûðëàï қàëғàíäàé... Êåëñåì áіð êүí... ñәë åðòåëåó ñàáàқòàí, Êåíæå қàëûï қîÿðìûí äåï òàìàқòàí, Æàìàғàéûí Æàқèÿíûң үéіíäå Әíåø îòûð қàð æàóäûðûï қàáàқòàí. Êөêіðåãіí èә äåðò, èә æåë қóûï, Òàëғàí áåëіí àқ æàóëûқïåí áіð áóûï, Êүáіðòêåëі àëûï êåòêåí áàðìàғûí Áàéëàï àëûï... îòûð åêåí êіð æóûï.

Ìåíі êөðіï, ñәë êөçіíå æàñ àëûï, Æûëàï àëäû æåңãåñіíåí òàñà ғûï. ...Қàéðàòòû қûç îòûç òîғûç æàñқà äà Áåðіëåòіí åìåñ қàçіð қàñàðûï... Қàìқà æåңãåң êåòòі äåéäі êүéåóãå... Æàðàñ àғàң æàðàìàäû ñүéåóãå... Áіð àé áîëäû Ãîðüêèé æàқòàí қàéòқàëû, Æàðқàìûñòà æүðìіí àñòûқ òèåóäå. Åëãå áàðàð íèåò òå æîқ, áåò òå æîқ... Áәðі өçіìíåí, àғàéûíғà өêïå æîқ... Îқóûң æîқ, өíåðің æîқ äåï Æәêåң... Àéòûï åäі-àó áàðìàé-àқ қîé... øåòêå äåï... Îñûëàé äåï Әíåø êөңіëі áîñàäû, Åñêå òүñіï êåëіíі ìåí îøàғû, Åñêå òүñіï áіð àé òîëìàé æàòûï-àқ Қóûï øûққàí «Құäàé қîñқàí» қîñàғû... ІІ Óàқûò өòòі... Òàғû áіð êүí êåøêіëіê, Åñòіìåãåí æàңàëûқòû åñòіäіê. «Қîíàқ áîëûï êåëåòұғûí áіðåóëåð Құäà áîëûï êåëåäі!» – äåï åñòіäіê... Үø êүí өòòі. Àéòà áåðñåң áұ äà àңûç: Êåëіï қàëäû... Қàçàëûäàí құäàìûç. Êүéåó äå өçі, құäà äà өçі – Æèåíàé... Æèåíàéäû қàðñû àëóғà øûғàìûç. Áұë – Æèåíàé Æàқèÿíûң äîñû åêåí. Әéåëі өëіï, êөïòåí áàñû áîñ åêåí. Æàқèÿ îғàí Әíåø æàéëû õàò æàçûï, Õàò áîéûíøà æåòêåí æåðі îñû åêåí. Øàë áîëñà äà, îқóû áàð, қàòқàí øàë, Òàëàé æåðäің òәáәðіãіí òàòқàí øàë, Қûðûқ æàñòà Әíåø îғàí áұéûðäû, Àéқàéëàé áåð, êåòòі қîëäàí, àòòàí ñàë. Қàéòàð êåçі æåòòі îëàðäûң êүí ñàíàï, Әíåø ñûңñûï àëäû áåòіí òұìøàëàï. Қàëûңûíà – Æàқèÿíûң ұëûíà – Áåðіï êåòòі Êүéåó Áàëà қîë ñàғàò...

Әéåë õàëқû! Қèûíäû äà êөï êөðäің, Әéåë Õàëқû! Æүðåêòåðãå îò áåðäің. Áіð êåñåãіí қîëûìà àëäûì ñåí æүðãåí Қûðûқûíøû æûëäàðäàғû êөêòåìíің. Ñîë êåçåңãå ñîìäàï ñîғàð áåëãі үøіí Øåøіëìåãåí ñàí ñұðàғûí áåðãіøіì – Áіðäå æàíûï, áіðäå æàíáàé æûðûìäà Қàëòûðàғàí øàìøûðàғûì ñåíáіñің? Òàғäûðûңà áàñ èìåãåí åңñåң äå, Æûðûì қàëñûí øûíäûғûìíàí ñåí ñөíáå! Áіç ñèÿқòû æàëàó қàëñûí æûғûëìàé, Æàðқàìûñòà – æåð ñûïûðғàí êåңñåңäå. Áіç êөêòåäіê ñîë æûëäàðғû æàңáûðìåí... Áіç êөêòåäіê ñîë æûëäàðғû òàң íұðìåí... Әëі òàëàé êөêòåìäåðäі êөðåìіç Қîë ұñòàñûï қèëû-қèëû Òàғäûðìåí. Әéåë õàëқû, қèûí æîëûң әëі åñòåí Êåòåð åìåñ қîëûí áұëғàï áåëåñòåí. Өìіð äåéòіí ұçàқ æîëäûң áîéûíäà Әëі òàëàé êåçäåñåìіç Әíåøïåí... Áәëêè, áіðäå øàëқûï àéòқàí áîëàðìûí, Áәëêè, áіðäå àðòûқ àéòқàí áîëàðìûí. Êåìäåó àéòñàì êåøñіí Îëàð, æûðûìäà Ñûáàғàñû ñóûìàéäû Îëàðäûң... ÆÀÉËÛÁÀÉ ÆӘÍÅ ÅÑÅÊ ÌІÍÃÅÍ ҚÀÐÀ ÊÅÌÏІÐ І Æàéëûáàéäû ìұңäû қûëғàí қàé құäàé? Ñîë êåìïіðäі æûíäû қûëғàí қàé құäàé? Åñåê ìіíãåí қàðà êåìïіð êөï ñàáàï, Òóғàí æåðãå êåëìåé êåòòі Æàéëûáàé... Өêïå äåãåí áàóûðìàëäû áұçà ìà? Æåòіì êөңіë òөçáåäі ìåí ûçàғà? Ûçàñûíàí åñåê ìіíãåí êåìïіðäің Æàñòàéûíàí êåòіï қàëäû «ÔÇÎ-ғà».

Åñòіï òұðñàқ «ìèëèöèÿ» Áåêòұðäàí, Åñòіï òұðñàқ «Ïåòð äåéòіí äîқòûðäàí», Êåñіðіíåí åêі òүéіð òүéíåêòің Æàғäàé áîëғàí òөáå øàøûң òіê òұðғàí. Áұë ұðëûққà îíû èòåðãåí қàé құäàé? Àø áîëñà äà æүðñå åäі ғîé àéíûìàé. Қàðà êåìïіð ñàòàìûí äåï îòûðғàí Êөê òүéíåêòі æåï қîéûïòû Æàéëûáàé. «Æåäің äåéäі æàçäàé áàққàí қàóûíäû, Æàìûðàòòûң äåéäі æәíå Ñàóûíäû», Қàðà êåìïіð àéûð àëûï қîëûíà Øûðқ àéíàëà қóûïòû îíû àóûëäû. Åøêіìãå äå áåðìåé қîéûï àðàøà, (Қàðà êåìïіð «ïàëà÷» åêåí òàìàøà) Æàéëûáàéäûң êåóäåñіíäå òөðò æåðäå Ñîë àéûðäûң іçі қàïòû ñàíàñà! Әêåñіíің êіðãіçåì äåï êөðіíå, Өëòіðåéіí ñåíі ìå, – äåï, – ñåíі ìå... Æàíû ûøқûíûï òûғûëàäû Æàéëûáàé Àëàøàíûң æåë ãүìïèòêåí æåðіíå. Òûңäàï òұðñàң àðàøàøû Ìàéëàøòû: «Ìûíà êåìïіð қàí іøóäåí òàéìàñ-òû. Үø àøàìåí øîðàғàéäàé øàíøàäû Àëàøàíûң àðòûíäàғû Æàéëàøòû. Øûáûí æàíû êåëãåí êåçäå ұðòûíà, Æàñûðûíғàí êåáåæåíің àðòûíà. Æүê àÿқòûң àñòûíäàғû қóûñòû Òүðòåä äåéäі êåëìåé êåìïіð «қûðòûíà». Ұøòû äåéäі Æàéëàø êөêêå ïåðі áîï, Өçåãіíäå æүãіðãåíäå өðіï îò»... Өòіðіê àéòñà æàíû øûқñûí, àéûðäàí Àëàøàíûң òåñіëìåãåí æåðі æîқ! Êåìïіð әáäåí åêі êөçі æàíûïòû, Æàíøûëûï-àқ Æàéëàø әáäåí қàëûïòû. Êәäіìãіäåé өëòіðãåëі æàòқàíäà Øåêòіáàé êåï àðàøàëàï àëûïòû.

ІІ «Áүéòіï áàëà áîëғàíûìøà êүí êåøіï, Êåòåéіí äåï áұë äүíèåäåí áіð êөøіï»,– Қîñ øåøåñі áîëà òұðà Æàéëûáàé Êåòòі àóäàíғà Øåêòіáàéғà ìіíãåñіï. Өìіðäі àäàì, өìіð îíû áұçà ìà? Øûäàìàé ìà îë æàñòà êөðãåí ûçàғà?! Ñîë êåòêåííåí îðàëғàí æîқ Æàéëûáàé Òàñòàé áàòûï Қîíæàðäàғû «ÔÇÎ-ғà». Æұìñàқ қàóûí æèі êіðіï òүñіíå, Êåòòі êåìïіð æұìàғûíûң іøіíå, Êөï ұçàìàé Æàéëûáàéäûң øåøåñі Әéåëі өëãåí Îòàð äåéòіí êіñіãå Òèäі áàðûï... Áіð-áіðіíåí àéíûìàé... Êүíäåð áàòòû ұìûòûëғàí Қàéғûäàé. ...Åñåê ìіíãåí қàðà êåìïіð өëãåíäå Òîïûðàқ òà ñàëà àëìàäû Æàéëûáàé... ІІІ Ұñòà áîëäû îë. Ұðғàí æåðі қàòòûðàқ Áîëäû äåéäі. Åëäі îéëàäû òåê áіðàқ... Òүñå ìå åñêå әæåñіíің ñîққûñû Òұðғàí êåçäå äәó áàëғàíû ñîққûëàï?! Òàëàé êөðãåí қèÿìåòіí òүñ қûëìàé, Қîéäûң íåãå... Îíû құñ қûï ұøòûðìàé? Îò ұøà ìà áàëғàñûíàí øàøûðàï, Үðåéëåíãåí êөçіíäåãі ұøқûíäàé! Áұë óàқèғà æåë àóûçғà æàéûëìàé, Қîÿð ìà åäі Åë àқ-қàðàñûí àéûðìàé?.. Ìåí àéòïàñàì – øûíäûқ êåëіï... ìåíі äå Òүéðåéòіíäåé êөðіíåäі... àéûðäàé! Àëàøàғà òûғûëғàíäà Îë... Øûíäûқ-àé, Қàðà òàñ áîï, áіð îðíûңíàí áұëæûìàé, Ñîë êåìïіðäің қàðà ñіңіð қîëûíäà Қàéòåð åäі қàëñàң қàòûï æûëæûìàé!

Òûøқàíäû äà àÿéìûç ғîé, òûøқàíäû... Äұøïàíäû äà àÿéìûç ғîé, äұøïàíäû... Íåìåðåíі àÿғàí æîқ әæåñі... Íåìåðåñі ñàғûíғàí æîқ Ìûñòàíäû. Áұë íå ñîíäà? Òåíòåêòіê ïå? Ұðëûқ ïà? Áұë äà ñîíäà òәðáèå ìå, øûíäûқ ïà? Òóғàí үéãå îðàëìàäû Æàéëûáàé... Ñîíàí êåéіí îðàëìàäû Ñұìäûққà... ІV ...Àíäà-ñàíäà òóûñқàíû Ìàéëûáàé: (Ñåìіç áåòòің áіð қûëøûғû àéíûìàé) «Õàò ñàëìàéäû, íå äåðіìäі áіëìåéìіí, Қàéäà æүð äåï ñұðàéäû Æұðò Æàéëûáàé?» Å, Ìàéëåêå, àéòûï-àéòïàé íå êåðåê? Æàéëåêåң äå æүðãåí øûғàð æåáåëåï. Áіð қàíàòûí òåñіï êåòêåí òіêåíãå Îðàëà ìà æóûð ìàңäà êөáåëåê? Æàñ êåçäåí-àқ àäàìäàðғà ñұғûëғàí Òàëàé-òàëàé àéûð áàðûí ұғûíғàì... Êөç àëäûìäà... ñîңғû æûëû ñîғûñòûң Құéòòàé áàëà àëàøàғà òûғûëғàí. Àéûðäà åìåñ áàðëûқ, êіíә, õàëàéûқ, Êåìïіðäå åìåñ áàðëûқ êіíә, áàð àéûï. Ñîғûñ Äåéòіí Қàðà Êåìïіð қàðàéäû Òàðèõòàí åêі êөçі àëàéûï... Òàðèõòû îë êåéіí қàðàé ñүéðåðäåé, Åðіê áåðñåң åðáåң қàғûï áèëåðäåé, Åðіê áåðñåң Æàéëûáàéäû òàғû äà Àéûðìåíåí қóûï æүðіï òүéðåðäåé. Өòêåí êүííің өøіï êåòêåí ñóðåòіí Áүêіë õàëûқ áîëñûí ìұíû áіëåòіí: Ìûíàó æîëäà Æàéëûáàéäû òүéðåãåí Åñåê ìіíіï Қàðà Êåìïіð æүðåòіí...

ҚÀËҚÀ ÒÓÐÀËÛ ÀҢÛÇ (Ñîë êåçäің әçіëі) Òàғû äà ñîë – өìіðіíåí Қàëқàíûң Àëäàðûңà áіð êөðіíіñ òàðòàìûí. Қàëқà – æåñіð, Қàëқà – êөðêåì êåëіíøåê... Êүëêіìåíåí қàðñû àëàòûí әð òàңûí. Қàÿó äà æîқ, íå æàòñà äà іøіíäå, Äàòñûç àëìàñ – æàðқ-æұðқ åòêåí ïіøіíäå, Êіð æóûï æүð. Êіð æàéûï æүð æàðқûëäàï, Ñүéãåí æàðûí êөðãåíäåé-àқ òүñіíäå. Қîÿí іçäåï құëàқ òүðãåí òàçûäàé, Қàí іçäåãåí қàíñîíàðäà қàæûìàé, Қîëäà ìûëòûқ, Қàðà ìұðòûí øèðàòûï, Қàðàï қàïòû àң êөðãåíäåé... Òәæіáàé... Үé үñòіíäå, Қàëқà ұøûï æүð – àñïàíäà, Қàðàé áåðñåì – áіðåó ұðñûï òàñòàð ìà? Æåð áåòіíåí қàðàï қàïòû Òәæіáàé– Òүêіðіãі æåðãå òүñïåñ áàñқàðìà. Îéûíûíäà íәçіêòіêòің àçûí-àé, (Òàñûð èòòің íәíäіãіí-àé, íàçûí-àé) «Æүðåê òîëà – ñүþ äåìåé, îқ – äåéäі, Ìûëòûғûìíûң іøі òîëà» – Òәæіáàé. Òәêåң òұðûï: «Ìûëòûқ òîëà îқ!» – äåéäі, Қàëқà òұðûï: «Қîðқàð æàéûì æîқ!» – äåéäі. ...Åë àëäûíäà қàëæûңäàñқàí åêåóäің Àéòқàí ñөçі әëі åñіìíåí êåòïåéäі. Қîðûқïàñàң, àòàì! – äåéäі áàñқàðìà... Àòà àëìàéñûң! – äåéäі Қàëқà àñïàíäà. Ìåí қàðàéìûí áàñқàðìàғà... ìûëòûққà... Àòûï àëûï æүðå ìå äåï ñàñқàíäà... Áіð øàë òұðûï: Ñàқ áîëà ãөð, øûðàғûì, Òүñіðіï қîé ìûëòûғûңíûң құëàғûí... Ñîë àðàäà қàðқ-қàðқ êүëäі Òәæіáàé– «Өçіìіç äå áіëåìіç!» äåï áұ æàғûí...

...Îéғà êåòåì қàðàï òұðûï ñîë áîéäà: «Àòïà!» äåóãå, «Қîðқàì» äåóãå áîëìàé ìà? Әðìèÿғà ìåí êåòêåíäå îñûëàé Êåëіíøåãіì áàñқàðìàìåí îéíàé ìà? «Àò!» äåéäі îë. Áàñқàðìàíû қàéðàéäû. Àø òүëêіäåé åêі êөçі æàéíàéäû. Æұðòòûң êөçі åêåóіíåí òàéñà äà, Åêåóіíің êөçі íåãå òîéìàéäû? Қàóіï ïåíåí қîðқûíûøқà ûíòûққàí Ñûғàëàéòûí êөңіëäåãі æûðòûқòàí– Õàëûқòûң äà қàðàìàéòûí ñөçіíå... Қàíäàé êүø îë òàéûíáàéòûí ìûëòûқòàí? «Áіð òóғàíìûí, қàëàì åíäі áіð өëіï»,– Äåéäі-äàғû áіð êүëіï, áіð òүíåðіï, Àòà àëìàéñûң! – äåéäі Қàëқà қàç құñàï, Åêі қîëûí áұëòқà æàéûï æіáåðіï! Îëàð үøіí îéûí øûғàð îë äà áіð, Ìûëòûқ äåãåí ñîéûë øûғàð îë äà áіð, Íåãå îëàð îéíàìàéäû æàқñû îéûí, Æàқñû қàëæûң құðûï қàï ïà îңáàғûð... Ñîëàé ìà, әëäå, ñîë çàìàííûң àäàìû, Àðáàң êåëåð – әðáіð áàñқàí қàäàìû. Қàëæûңû äà äөðåêіëåó îëàðäûң, Íå ұғàìûç áіç, áүãіíãіíің «íàäàíû»... Àé-æûëäàðäûң ñүéðåòіëіï ñîңûíäà, Íå áіð қèûí Қîë Æåòïåéòіí Îðûíäà, Íå áіð қèûí Ìàõàááàòòàð æүðåòіí Àòòûң æàëû, àòàíäàðäûң қîìûíäà. Áіðåóëåðãå áàð áіëãåíіí үéðåòіï, Áіðåóëåðäің қàáûðғàñûí êүéðåòіï, Ñүéãåí àäàì қèûí үéãå êіðåòіí Øûáûðòқûñûí, ìûëòûқòàðûí ñүéðåòіï. Ñåêñåí êөëäің ñàïûðàòûí ñàáàòûí, Òîқñàí òîңíûң àқòàðàòûí қàáàòûí. Ñүéåì äåãåí ñөçäі àéòïàé-àқ øіðêіíäåð Êөï àäàñïàé ìàõàááàòûí òàáàòûí.

Îëàð ñîíäà... êөëäі êåøіï ìîë æàéқûí Áұëò àñòûíà қàíàò æàéûï áîéëàéòûí. Қàóûðñûíûí ñèïàòïàéòûí қàçäàðìåí Æұðò êөçіíøå ìûëòûқ êåçåï îéíàéòûí. ÇÎß Áðèãàäèð òàңäàï áåðãåí ñåìіçіí, Ìүéіçі үëêåí, құéðûғû äà åң ұçûí. Áàñқà өãіçäåð îғàí áұçàó ñèÿқòû, Áîëäû ìåíің Çîÿ äåéòіí өãіçіì. Øûáûí æàíғà áіð òàïòûðìàé ñàÿíû, Әêåìіçãå «ìîëà қûëûï» ìàÿíû, Êåøêå äåéіí øөï үéåìіç êðåñòåï, Êåøêå äåéіí çûðûëäàòûï Çîÿíû. Òàғû үøåó áàð, æàëғûç åìåñ Çîÿì äà, Òөðò өãіçäі òàëòàңäàòûï қîÿì áà? Ñàðòûëäàéäû ñàóûðûíäà øûáûðòқûì, Òүñå қàëñà ìèìûðò áàñûï àÿңғà. Қàìøû òèñå, øîқ ñàëғàíäàé òіðіëіï, Îí àëòû àÿқ æөíåëåäі æүãіðіï. Ìèêðîñêîï қàðàғàíäàé øûáûíäàð Îòûðàäû ìүéіçіíå үңіëіï. Áîðàçäàғà ñàëûï қîéûï Çîÿìäû Ñàëàì êåëіï ñàëäûðëàòûï, îé, әíäі. Құòûëìàéòûí æåðãå ñàëғàí àңøûäàé... Òàçûìåíåí қóûï әêåï қîÿíäû! Өãіçäåðäің «ëàóðåàòû» – ñîë өãіç, Îë æîқ áîëñà қèûíäûқòû ñåçåìіç. Өçі æîðғà, æîðғàëàқòàï êåòêåíäå Øàéқàëìàéäû òîðñûқòàғû êөæåìіç. Áіð ñұìäûғû: øөëäåé қàëñà қàòàëàï, Қàíøà ұðñàң äà, òұÿқ ñåðïïåé æàòà àëàä. Ñóғà òîéñà – қàòòû àéäàñàң, құðòàäû... «Íàñûáàéäàé ñұéûғûìåí» ñàòàëàï. Øàðøàé қàëñà – êөçі ғàíà æûëàéäû, Øûáûí æàíғà ñәë äåìàëûñ ñұðàéäû. Ұðûï-ұðûï әáäåí æүðìåé қîéғàñûí, Құðàëáàé êåï құéûðøûғûí áұðàéäû.

Ñîíäàé êåçäå êөңіëіì ñәë-ïәë áұçûëûï, Áðèãàäèð áұðàғàíäà қûçûíûï, Æûëàíäàé-àқ øàðøàï æàòқàí құéûðøûқ Òàëìàó æåðäåí ñûðò åòåäі үçіëіï. Әðі êөëіê, әðі ñåðіê, әðі ìàë, Өãіç êөçáåí áіð қàðàóäûң ìәíі áàð. Øàңûðàқòàé øàéқàï қîéûï ìүéіçіí Әëäåíåíі ìàëæàңäàéäû æàíóàð. Әëäåíåíі ñәë ìөңіðåï, åñіíåï, Àéòқàíäàé-àқ áîëäû àқûðғû өñèåò. Øåøòі àқûðû ñîë өãіçäің òàғäûðûí Ñәë æіáåðñåң – ñåìіðåòіí қàñèåò. Ñәë æіáåðñåê, ñåìіðåòіí Çîÿìûç, Áàñқàðìà àéòòû: «Áèûë êүçäå ñîÿìûç, Íîÿáðüäің òîéû áîëñûí, åòêå äå, Ñîðïàғà äà, «áàñқàғà» äà «òîÿìûç!». Құéûðøûғûí үçіï áîëûï Ұëûқïàí Үңіëåäі ñó іøåðäåé òұíûқòàí. Çîÿ áàéғұñ øûíûíäà äà ñîë êүçäå Құòûëìàäû Құäàé ñàëғàí құðûқòàí. Áàñқàðìà àéòòû, ñîéäûқ – äåäі, ñîÿìûç, Áàñқàðìà àéòòû, òîéäûқ – äåäі, òîÿìûç. Àëòû қàðûñ қàçàí òîëà åò áîëäû Êåáåæåäåé қàðûíû áàð Çîÿìûç. Ñîðïà áîëäû, ñàðû àëà ìàé åò áîëäû, Êөëäåíåң ñөç, ұðûñ-êåðіñ êөï áîëäû. Қîé àóçûíàí øөï àëìàéòûí Ñàқòàғàí Òàìàғûíàí àëà êåòòі Áåêáîëäû. Áіç øàïқàí æåð êөëäåíåңі àéøûëûқ, Ñîë áіð êүíäåð øûì-øûòûðûқ, қàéøûëûқ... Êөê өãіçãå êөêîðàéäà áіð òîéäûқ, Êүí øûæғûðғàí øåêåìіçäåí ìàé øûғûï. Êåçі êåëñå ñîéûëàäû ñåìіçäåð, Êåçі êåëñå ñàðқûëàäû òåңіçäåð. Òðàêòîðäàé êåëіï қàëûï êåìåëåð... Ñóäàí øûқòû қàéûқ құñàï өãіçäåð.

Ñîíàí êåéіí... Ñîíûң áәðі æàé – àңûç, Àíäà-ñàíäà àéòàìûç äà қîÿìûç. Êåëåð æûëû ñàìîõîäïåí øөï øàïòûқ... Äåð êåçіíäå êåòêåí åêåí Çîÿìûç. ҚÀÒÅËІÊ І Қîíûñ áіçäің ñûðò қàðàñàң ñàï-ñàéëû, Îқó äåñå, îқ òèãåíäåé àқñàéäû. «Іçіңäі îқû, øûðàғûì», – äåï Қîíûñқà Áіçäің êåìïіð қàéòà-қàéòà қàқñàéäû. Іçі òүãіë áүãіíãіíің өçіí äå Êåòåäі îë «Êөðåðìіç äåï, êåçіíäå». Қîéëû àóûëäà қîëäû ñàëûï àñàéòûí Áіëåì құéðûқ ìàé òұðàäû êөçіíäå. Үéі êåòêåí қîéìåí áіðãå Ñàì æàққà, Қîíûñ қàëғàí òàðñ іëіíіï «қàðìàққà». Êөøіï êåòêåí қîéëû àóûëäûң áàëäàðû Æàòûï îқûï æàí áàғàäû æàí-æàқòà. Қîíûñ áіçäің ñûðò қàðàñàң ñàï-ñàéëû, Îқó äåñå îқ òèãåíäåé àқñàéäû. Áіçäің êåìïіð қàéòà-қàéòà «Іçіңäі Îқûäûң áà, øûðàғûì», – äåï қàқñàéäû. «Æàқñû îқû» äåï қàíøà àéòñàқ òà áіç îғàí Қîíåêåң æîқ ñîë ìàңàéäàí ұçàғàí. ...Ñүéðåòіëіï òөðòіíøіäå åêі æûë, Øûқòû àқûðû Қîíæàðäàғû ÔÇÎ-äàí. ІІ Àíäà-ñàíäà õàò êåëåäі Қîíûñòàí, «Áàñûï æүðìіç áәòåңêåíі қîíûøòàí... Îí ñåãіç ñîì àéëûғû áàð әéòåóіð, Áіð-áіð ìәñòүð áåðіï қîéғàí îðûñòàí. Àíäà-ñàíäà ñүð êåëåäі Îңғàðғà, Àøàäû îë «ïәñåëêåíі» ìåí áàðäà, «Қàðàòөáå» êîëõîçûíàí åêåóìіç... Àëòû æүçäåé áàëà áàðìûç Қîíæàðäà.

Ñîëàé-ñîëàé, àғà, áіçäің õàëûìûç, Îë æàқòà ñіç àìàí áîëñàң áәðіңіç, Áұÿқòàғû áіç äå ñîíäàé àìàíáûç, Øàìà êåëñå... àçäàï òàðû ñàëûңûç. Әñіðåñå åëäің äәìіí ñàғûíäûì, Áàëàñûíàí áåðіï æіáåð Áàғûííûң. Òàáà àëñàңäàð àðàñûíà құðò қîñûï, Ñàðû ìàéûí ñàëûңûçäàð қàðûííûң...» Ñîëàé-ñîëàé õàò æàçàäû îë äәéіì, Áіð өòіðіê қîññàì àäàì áîëìàéûí. Қàíäàé äәìäі ñàғûíғàíûí æàçғàíäà, Æàçóøûäàé òàìûçàäû òіë ìàéûí. ІІІ Áàð æàңàëûқ – æàқñû îқó ғîé ìåíäåãі. Áіç äå æàéëàï æүðіï æàòòûқ åëäåãі, Қîíûñ ìåíің íåìåðå àғàì... êåíåòòåí Áіðàç óàқûò Қîíûñòàí õàò êåëìåäі. Àÿқ àñòû... òàðòқàíäàé-àқ êөêïàðäû... Òàñ òөáåäåí òàñòàғàíäàé øîқïàðäû, «Îқó îқûï Қîíûñ æүð» äåï æүðãåíäå, Àÿқ àñòû Қîíûñ қàéòûï êåï қàëäû. Áàÿғû òүð өçãåðіïòі äûì қàëìàé, Áүêіðåéіï îìûðòқàñû ñûíғàíäàé. Өçі æàëòàқ... òóðà қàðàé àëìàéäû, Êөçі êåòêåí іøêå êіðіï çûíäàíäàé. Æàò êіñіäåé æàí-æàғûíà ñàқòàíà, Қàðàéäû өçі òàíûñқà äà, æàòқà äà Өìіð áîéû êөìіð қàçғàí êіñіäåé, Êèіìі äå, қîëäàðû äà қàï-қàðà. Àéòà áåðñåң áàñ êèіì æîқ áàñûíäà, «Àäàì æåãіø» áàð ñèÿқòû øàøûíäà. «Êåòåð êåçäå êөìіð қàçûï æүð åäіì, – Äåï қîÿäû, – Áåðøүãіðäің қàñûíäà». Àғàé àéòòû: «Ñåí áàëàíûң æүðіñің Ñóûқ åêåí... Ұíàìàéäû áіð іñің. Àéò øûíûңäû, íåғûï êåëäің әóåëі Êөðіï òұðìûí æàғäàéûңäû, òіðіñің...

Áұðûííàí äà өòіðіãің êөï åäі, Íåғûï àäàì áîëäû äåï åì өðåëі, Áіçäің òұқûì îíñûç äà îңáàé êåòòі ғîé, Ñåìіðåð äåï ñåíãåí қîéûì ñåí åäі». Áіðàçäàí ñîң қàòûí-қàëàø æûïûðëàï... Қûçûë òîқòû æàòòû іðãåäå òûïûðëàï. Àéðàí êåëäі êөï ñàғûíғàí Қîíûñòû Åðíåóіíåí àñà æàçäàï øûïûëäàï. Ñәë-ñәë æіáіï, áұðûíғûäàí øåøіëіï: «Ìåí áіð æүðãåí åêі àÿқòû åñіðіê... Қàøûï êåëäіì... өëòіðñåң äå... ÔÇÎ-äàí», Äåäі-äàғû құëàé êåòòі êөñіëіï. «Ñîë Қîíæàðäûң áұéûðғàíûí òàóûñûï, Áіðàç æүðäіì, øûäàï êөðäіì қàðûñûï. Àқûð áіð êүí êåòòіì қûçûë âàãîíғà Áåðøүãіðäің áåð æàғûíàí æàáûñûï. Àëғàíûì æîқ åòіãі ìåí – «ïîðìûñûí», Àìàí-åñåí åëãå æåòó áîëäû іñіì. Êөðіï òұðñûң åíäі, ìіíå, іíіңíің Òұғûðûíàí òүñêåí òүðіí – ñîðëûñûí. Åң қèûíû æàñàäûң äåï æàò қûëûқ, Áèëåòіңäі àëàìûí äåï òàïòûðûï, Іçäåï-іçäåï äûì òàïïàғàí «қàíäîғäûð», Òåðåçåäåí «ïîðàøêіìäі» ëàқòûðûï. Æіáåðãåíі... қàëäûì áіðàç қàғûñûï, Îë èòåðäі, ìåí òàìáóðғà æàáûñûï, Êåëäіì ñîëàé òóғàí æåðãå èò áîëûï, Ñåíäåðìåíåí áүãіí ғàíà òàáûñûï». ІV Êөï æûë өòòі... Ìåí Қîíûñқà áàðäûì ñәëåì áåðãåëі, Êөï æûëäàí ñîң áүãіí åäі êөðãåíі. Òүñòі åñіìå Қîíåêåңíің æàëàң áàñ, Æàëàң àÿқ Áåðøүãіðäåí êåëãåíі... Òүñòі åñіìå – æіáåðìåäіì øàқ êүëіï – Àëìàқ áîëûï òèûí-òåáåí òàïòûðûï, Òàïïàғàí ñîң, ôóðàæêàñûí êîíäóêòîð Æіáåðãåíі òåðåçåäåí ëàқòûðûï...

Áàçàðû êөï áàëàëûқòûң іñіíäå, Ñîë êåçäåðі... Ïîéûç êөðäіì òүñіìäå – Қîíûñïåíåí æàғàëàñқàí êîíäóêòîð Æүðåòұғûí қûçûë âàãîí іøіíäå. Ñûé áåðå àëìàé áàқûò äåéòіí Æîìàðòòàí Өìіð ñîíäà Қîíûñқà êөç àëàðòқàí, Қîíûñ êөðãåí – Қàçàқ Æåðіí êåң áàéòàқ Åң үñòіңãі ïëàöêàðòñûç қàáàòòàí... Áèëåò òүãіë æåéäåñі æîқ үñòіíäå... Êіìñің өçің! Әëäå àñïàííàí òүñòің áå! Қàðíû àø қàëïû, қàøûï-ïûñûï Қîíæàðäàí Òóғàí æåðãå æåòêåí қàëïû үø êүíäå. Îí àëòûғà æåòåð-æåòïåñ æàñûңäà, Áèëåòі æîқ, áàñ êèіì æîқ áàñûíäà, Åëóіíøі æûëғà ìіíãåí ãåðîéûì Áåðøүãіðäің, Õðîìòàóäûң үñòіìåí Êåòіï áàðàä... æèûðìàñûíøû ғàñûðғà... Áåðøіãүðäåí... Õðîìòàóäàí... Åìáіäåí... Áàñòàëàòûí ғàñûðëàðäû ìåí áіëåì. Ñîë ғàñûðғà

Қîëäàñóғà êåëãåíäå Ñүðіíåìіí ÆÀËҒÛÇ ÑӨÇÃÅ åíäі ìåí... Æàëғûç ñөçіì... æàëғûç ñåçіì – Қàòåëіê... Æүðåãіìíің òүñåð ñîғàí îòû åðіï. Êåòòі áàëқûï... ìåòàëë áîëûï... ïàðîâîç Қîíûñòàðäû òàñòàғàí ñîң әêåëіï! V Øàø àëäûðûï, қàòåëіãіí ұñòàðòûï, Êåëåð êүíãå ñåíіìäåðіí êүøòі àðòûï, Үø êүííåí ñîң... êåéіí қàéòòû ñîë Қîíûñ Қàéòàð æîëûí ñàìîëåòïåí қûñқàðòûï! Ñîë Қîíûñûì, ñîë êåòêåííåí ìîë êåòòі. Àóûñòûðäû åëäі... æåðäі... åңáåêòі... Òûï-òûìûðñûқ қàçàқ æåðіí Қîíåêåң Ïàðîâîçäûң Åêïіíіìåí æåëäåòòі!

Қàðàï қîéñàң ñîë æîëäàðғà ұçàғàí Ñàéðàï æàòûð өìіð äåéòіí ұçàқ әí. Áàéқîңûðғà қîë ñîçғàíäàð áàð áіçäå Қîíûñ қàøқàí Қîíæàðäàғû ÔÇÎ-äàí. Қàòåìіç áå... êіìäå қàòå áîëғàí æîқ... Òîқñàí қàòå òîқñàí òàðàó æîëäàí êåï... Æàïûðàғûí æàéғàí øàғûí æûð қûëûï, Øóûëäàï òұð Қàðàғàéëû Îðìàí áîï! Ñîë Îðìàíäû áіç òұðғàíäà өðò àëìàñ. Ñîë Àðìàíäû áіç òұðғàíäà äåðò àëìàñ. Өðò ïåí Äåðòòі æàðûï өòêåí ұðïàқïûç Áîëàøàқòà íåñіáåñі îðòàéìàñ. Æүð, Áîëàøàқ! Íó Îðìàííàí өòåëіê, Құëàï қàëғàí Қàðàғàéäû êөòåðіï. Åø çàìàíäà, Åø óàқûòòà, Åø ұðïàқ Æàñàìàéäû æåëãå ұøàòûí Қàòåëіê! Қîëäàí êåëñå òүçåé æүðіï өòåëіê, Қàéûðûëғàí Қàíàòòàðäû êөòåðіï, ÀËÄÛÌÛÇÄÀ ÆҮÐІËÌÅÃÅÍ ÆÎË ÆÀÒÛÐ... Æîë үñòіíäå òүçåëåäі ҚÀÒÅËІÊ! ÁÀÇÛÍÀ І Îғàí áіðàç, îғàí áіðàç æûë өòêåí Êåòïåé қîéғàí ñîë áіð ñәòêå æүðåêòåí. Ñîë Ñòåïàí (ұëòû – қàçàқ) íàғàøûì – Қûëûқ æàñàï қîéäû ìàғàí áіð өêòåì. Áîëìàñà äà êөç қèìàéòûí қàçûíà, Ûðçà áîëàð åäіì ғîé ìåí àçûíà. Қîíàқ áîëûï øàқûðûëûï үéіíå... Æàñàï åäіì ñәë æèåíäіê áàçûíà. Àëäûì ñîíäà êөңіëіìå äåðò – ñàáàқ, Өòòіì ñîíû өçåãіìå өðò ñàíàï. ...Әêåñіíің àқøàñûíà Ñòåïàí Әêåï åäі Ìîñêâàäàí òөðò ñàғàò.

Îë áіð ñåðі, îë áіð ñåðêå, îë àқûí, Êèіì êèñå қóûðøàқøà қîíàòûí. Ñàғàò òàқòû îë áіëåãіíå æàëàңàø... (Îë êåçäåðäå ñàғàò ìîäû áîëàòûí). Әêåñі áàð, әóåëäåí-àқ áàқûòûí Òàïқàí åäі ãàóһàðû ìåí æàқұòûí. Ìîñêâàäàí àëûï êåëãåí ñîë ñàғàò, Өëøåï æàòòû Ñòåïàííûң óàқûòûí. ІІ ...Әêåñіíå òàқòû àïàðûï áіðåóіí, Àқæàðáàéғà òàқòû àïàðûï áіðåóіí. Êүòіï òұðìûí ìåí òөðòіíøі ñàғàòòûң Ìәñåëåñіí ìàғàí әêåï òіðåóіí! Қàòàð өñêåí äîñû äà åäіì, æèåí åì, Áіð ñàғàòòûң åíøіñіíå èå äå åì, Êіòàáûìûç, àñûғûìûç îðòàқ åä, Àìàí åäіì àðғà æұққàí êүéåäåí, Òàóûì қàëàé қàëñûí ìåíің øàғûëìàé, Åìіì қàëàé қàëñûí ìåíің òàáûëìàé, Æàòòû ñàғàò äàñòàðқàíäà òөðòіíøі Åøêіìíің äå áіëåãіíå òàғûëìàé. Áîëìàñà äà åðäің құíû – қàçûíà, Қàðàìàé-àқ êөáіíå äå, àçûíà, Ñîë àðàäà æèåí áîëûï, қàçàқ áîï, Æàñàäûì ìåí òұңғûø ðåò áàçûíà, Áәëêè, ìåíің іñіì ñәë áіð àғàò-òû. Ұøқûð êөңіëіì àңñàäû ìà қàíàòòû?– Òåë қîçûäàé òàòó өñêåí Ñòåïàí Æұëûï àëäû өç қîëûìíàí ñàғàòòû! Áàé äà áîëûï êåòïåñ, ñіðә, îë ìұíàí, Êåäåé áîëûï қàëìàñïûí äà ìåí áұäàí. Ïәëåíáàé æûë æûëû ұÿäà îðíûққàí Æұëûï àëäû æүðåãіìäі îðíûíàí. Êөңіë қàëàð íàñûáàéäàí áіð àòûì, Àðòûқ êөðäі îë æàí äîñûíàí ñàғàòûí. ...Үéäåí æûëàï øûғûï êåòêåí ñîë ñәòòå Ìåíің æàñûì îí àëòûäà áîëàòûí...

ІІІ Ñîíàí áåðі өòòі қàíøà æûë çûðëàï, Қàíøà ñàғàò қîңûðàóëàðû øûëäûðëàï. Қàíøà äүíèå өòòі ìåíің êөçіìíåí Ìèëëèîíåðäің êàññàñûíäàé áұëäûðëàï. ...Òұìàíäàíûï êөçіíäåãі øûðàғû, Àðàқ áîëûï òàÿóäàғû ìұðàäû, Êөê áàçàðғà áàðà қàëñàì үø ñîìғà Ìàñêүíåìäåð ñàғàò ñàòûï òұðàäû! Òàóûñûï àëûï қûç àëäûíäà òàғàòûí Õàë æîқ áîëñà – êèíîáèëåò àëàòûí, Ñàñқàí æåðäå åêі ñîìғà æàñ ñîëäàò Áåðå ñàëàð îéëàíáàé-àқ ñàғàòûí! Ñîíäà àéòàðûì: ñàòқûң êåëñå øûíäàï êåï... Ñàғàòûңäû ñàòà àëìàéñûң áұëäàï êөï, Ñîíäà àéòàðûì: Áұë äүíèåíің æүçіíäå Ñòåïàííûң ñàғàòûíàí қûìáàò æîқ! Ñîғûñ! Êәççàï! Æåòіì қûëäûң êөңіëіìäі, Қàÿó қûëäûң, æàÿó қûëäûң өìіðіìäі, Æàìàí ñàғàò àëäûíäà ìåí æåңіëäіì, Áіëìåé êåëіï, áіëìåé êåëіï æåңіëóäі. Ñàғàòòû àëñàì òûíàð ìà åäі ìұðàäûì, Ñîíû íåãå ñîíäà íåãå ñұðàäûì. Үçіëãåëі әðåң òұðғàí êөңіëіìäі Ñîë ñàғàòòûң қûëûìåíåí áұðàäûң! Қûçûқïàñқà áàëà êөңіë қûçûғûï, Áұçûëìàñқà áàëà êөңіë áұçûëûï, Æåòіìäіêêå қàðғûñ àéòûï ñîë æåðäå Äîñòûқ қûëû êåòòі ñîíäà үçіëіï. Ñîäàí áåðі қàíøà òүí êåï... òàң àòòû. Æàí-äүíèåìäі ñîë áіð æàðà қàíàòòû. Òүê òå áіëìåé áұë æàéûíäà Ñòåïàí Әëі òàғûï æүð àó ñîë áіð ñàғàòòû! Áұäàí áàñқà êіíәì äà æîқ òàғàòûí, Áұäàí áàñқà æàëàì äà æîқ æàáàòûí, «Åë áîëìàéäû æèåí äåãåí», îñû – өëåң– Íàғàøûìà ñûéëàéòұғûí ñàғàòûì...

ӨÊÏÅÌÅÍ ҚÀҒÓ Өìіð äåãåí өòêåí êүííің àðõèâі, Ñûð àøàäû әðêіìäåðãå әðқèëû. Àëïûñòàғû êåìïіð áîëûï қàçàííûң Áåòіíäåãі àқ êөáіêòі қàëқèäû. Àқòàðғàíäà «àðõèâòåðäің» қàáàòûí Àíàì ìåíåí íåøå àóðóäû òàáàòûí. Òîқñàí òүðëі êåñåëіíå áіð øèïà Îñû ғîé äåï æàñ өêïåìåí қàғàòûí. Àñûë äәðі òåêêå êүéіï êåòïåñіí, Äåãåíäåé-àқ áàëàì àçàï øåêïåñіí. Êåìïіð ìåíі æіáåðìåéäі îéûíғà «Қîé ñîÿäû» äåãåí õàáàð æåòêåñіí. Òàçûñû áàð àңøûäàé-àқ қàí æåéòіí, Æàңà ñîéғàí қîé-қîçûíû àңäèòûí, Òәæìàõàëäàé àқ æàóëûғû áàñûíäà Қàðà êåìïіð Өêïåíі іçäåï қàңғèòûí. Òàáà қàëñà àò-òүéåäåé ñұðàï àï, Áіð áүéåíãå òûғàäû äà áұðàëàï, Ñó әêåëãåí êåðóåí áàñû ñèÿқòû Òүéåñіíå құëàï æàòқàí òұðàëàï. Êåëåäі äå «Æàçûëàñûң» åíäі äåï, Қàí-қàí áîëûï òүðіï àëғàí æåң-áіëåê, Áіð қîëûìíàí ұñòàï àëûï æåòåëåï, Êүíäі äәëäåï êөçäåéòіíäåé çåңáіðåê, Áіð қîëäà өêïå, áіð қîëûíäà òàñ құìàí, Áіðäåңå àңäûï áàòқàí êүííің àñòûíàí, «Æұì êөçіңäі!» äåéäі ìàғàí... ìåí òұðàì Æұìûï àëғàí åêі êөçіì òàñ òұìàí... Òүí àóðóû áîëñàң, àóðó, òүíìåí êåò! Êүí àóðóû áîëñàң, àóðó, êүíìåí êåò! Өêïåìåíåí ұðûï-ұðûï áîëғàñûí Құáûëàғà æûғûëàäû êүðæåңäåï. Қîëқàñûíàí ñîéғàí қîéäûң қàí àғûï, Қàí êåòåäі æåð æүçіíå òàðàëûï. Àñïàí äà – қàí, áұëòòàð äà – қàí, æåð æүçі Қàéòà òóàä қûçûë қàííàí æàðàëûï!

Àóðó êөøòі! Åíäі àóðóûң êåòòі äåï, Êåìïіð òұðàä êөê æóñàíäû òåïêіëåï, Өêïå-áàóûðûí ìàғàí áåðãåí Äүíèå Қàéòà òóûï ìàңûðàéäû òîқòû áîï. Қàëø-қàëø åòіï құéòòàé äåíåì ñәë ñåðãіï, Òàñòàғàíäàé æåңіëäåéäі åңñåң æүê, Æåï-æåңіë áîï ñåðãіï êåòêåí äүíèå Äåãåíäåé-àқ құøàқòàéäû ìåí ñåíäіê. Øûíûìåí-àқ àóðó ìåíåí êөøå ìå? Ñîë áіð æûëû åì æàñàëäû íåøåìå, Әêåìіçäің íåìіñòåðäåí өëãåíіí Áàñқàðìàëàð åñòіðòêåíäå øåøåìå, Ìåíің íәçіê, øіêәñі áàð æүðåãіì Òàéғûçûï àï әðåң òұðғàí òіðåãіí, Áіðäå æûëìà, áіðäå құéûï қîðûқòûқ... Әáäåí әóðå қûëғàíûìäû áіëåìіí, Åң ñîңûíäà құëàғûíà æåòêåí åì– Êåìïіð ìåíі қàғàð áîëäû ӨÊÏÅÌÅÍ. Æåòòі ñәëåì æүðåãіìå – өêïå áîï... Ãåðìàíèÿ äàëàñûíàí æåòïåãåí. ÆÅÒÒІ ÑӘËÅÌ ÆҮÐÅÃІÌÅ ÆҮÐÅÊ ÁÎÏ, Æåòòі ñәëåì – æåòïåé êåòêåí òіëåê áîï, Æàңà ñîéғàí – òîқòû қàíû – äүíèåíің Өңåøіíåí øàïøûғàíäà øүìåêòåï... Ñîғûñ äåãåí àòûï æàòқàí îқ òà åìåñ, Ñîғûñ äåãåí æàíûï æàòқàí îò òà åìåñ, Ñîғûñ äåãåí øіêәñі áàð êіøêåíòàé, Æàñ æүðåãіì æүðіï өòêåí êөï áåëåñ. ÑÎҒÛÑ ÄÅÃÅÍ – ҚÎÉÄÛҢ ҚÀÍÛ ÒÀÌҒÀÍ ҚÛÐ, Ñîғûñ äåãåí – үìіòòåðãå æàíғàí íұð. Æàçûëàð äåï àóðó áîëғàí íåìåðåң Ñîë êåìïіðãå ñûáûðëàäû Ñàí Æàңáûð. Ñîғûñòàғû Әêåñі äå êåëåä äåï, Құéäû æàңáûð òүíіìåíåí øåëåêòåï... Æàëғûç ұëäàí қàëғàí æàëғûç íåìåðå Қûðàó áàñûï æүãіðãåíäå äåäåêòåï,

Ñîë áіð êåçäå æàòà қàëñàң øàëқàңíàí, Ñîғûñ äåéòіí Ñûç өòóøі åä àðқàңíàí. Òîқòûëàðäûң өêïåñіíің àñòûíàí Áіçäің ұðïàқ êүíäі êөðäі қàí òàìғàí. Қàéғû êөðäі áåñ æàñûíäà қàðòàéғàí, Àéäû êөðäі – Қûçûë Êðåñò æàðòû àéäàí. Àëòû æàñòà ìүøå áîëäû ÌÎÏÐ-ғà, Æåòі æàñòà æàÿó àñòû Қàéқàңíàí. Ñåãіçіíäå ñәë òәóіð áîï æүðäі åïòåï... Òîғûçûíäà òîңäû қûñòà äіðäåêòåï... Îí æàñûíäà îéøûë қûëғàí Êåçåңіí Òөðãå àïàðûï іëіï қîéäû құðìåòòåï!!! Àæàë øûққàí, àóðó øûққàí ñîғûñòàí, Ìàғàí қàðàé ñәëåì áîëûï îқ ұøқàí. Æèûðìà ìèëëèîí қîðғàñûííûң áіðåóі Ìåíің құéòòàé ìèûìà êåï òîғûñқàí. Ñîë қîðғàñûí ñîë òîғûñқàí æåðіíäå Қàëäû іëіíіï òіêåí құñàï òåðіìäå. Òåðіìäå åìåñ, æүðåãіìäå қàëäû îë, Æүðåêòå åìåñ, қàëäû Òóғàí Æåðіìäå. ӨÐÒІÍ ÎÍÛҢ ҮËÃÅÐÃÅÌ ÆÎҚ ӨØІÐІÏ, Äåðòіí îíûң үëãåðãåì æîқ êåøіðіï, ÑÎË ÑÎҒÛÑÒÛҢ ÆÀÇҒÀÍ ÁÀÐËÛҚ ÆÀÇÓÛ ØÛҚÒÛ ÌÅÍІҢ ÁÎÇ ӨÊÏÅÌÍÅÍ ÒÅÑІËІÏ. Ñîë өêïåìåí қàéғû òåñêåí, ìұң òåñêåí Òåñіï øûқòûì қàðà àñïàíäû áұëòû өøêåí. Òåñіï øûқòûì òөáåñіíåí àðìàííûң Ñәóëå êөðіï êөêåéіìäі áіð òåñêåí. Өòòіì ñîëàé Өòêåëäåðäåí өòïåãåí, Æåòòіì ñîëàé Àðìàíäàðғà æåòïåãåí, Ôàøèçìíің ìàғàí ñàëғàí ñàëқûíûí Êәðі êåìïіð қàққàí êåçäå өêïåìåí! Áұë æàғäàéäà æүç îðàëûï әëі ìåí Àéòàì áәðіí æүðåãіìíің әíіìåí. Æåңіëãåíіí àéòàì òàëàé қàðà äåðò Òóғàí æåðäің Қàñèåòòі Äәìіíåí. Îë àç äåñåң àíò êåøóãå æåòêåíìіí, – Îðòàñûíàí àëûï øûғûï өðòòåðäің. Өçіìäі åìåñ, өçãåíі äå ñàқòàóғà Өçåãіíåí ñîғûñ òàңғàí äåðòòåðäің.

Ñîë ìàңàéäà êөêåéіìíåí êåòïåãåí Æûðëàðûì êөï øèðàòóû æåòïåãåí. Өìіð ìåíің æүðåãіìäі қîðғàäû Îқ өòïåéòіí ñàóûòû áàð өêïåìåí.

Қàëàé ғàíà àқòàð åêåì îíû ìåí, Қàéòñåì ғàíà ñàқòàð åêåì îíû ìåí – Қàéòñåì ғàíà áіðіãåäі Æîëäàðûì Áіçäåð үøіí æàíêåøêåíäåð æîëûìåí?! ÎÐÀÌÀË Æàëғàííûң äà áîëàäû ғîé îðàéû, Øîøқàíûң äà áîëàäû ғîé òîðàéû. Òîðàéäû äà, îðàéäû äà áіëìåéäі Áàñқàðìàíûң êåëіíøåãі Äàðàéû. Æàңà ғàíà òүñêåí êåçі êåëіí áîï, Êөëáåңäåéäі êөðãåí êөçãå êåðіì áîï. Үé àðàñû – қîéқàң-қîéқàң åòåäі: «Áіð àóûëäûң Құäàéû ғîé åðіì», – äåï. Æûëòûðàғàí íәðñå êөðñå õàëûқòà Қàòòû ұқñàéäû – æåì æåìåãåí áàëûққà: Æûðûìøûëàï, àëäàï-ñóëàï áîïñàëàï, Áàçûíà ғûï қîÿäû ûëғè àëûï òà. Áіçäің үéäå... æàéûï òұðғàí қàíàòûí Áіð êåðåìåò құñ-îðàìàë áîëàòûí. Áіçäің үéãå êåëãåíäåðäің êөçäåðі Æûëæûï áàðûï îðàìàëғà қîíàòûí. «Ñîë íәðñåíі ìàғàí áåðñіí!» – äåäі äåï, Àéòûï æүðäі áіçäің êåìïіð êөáіðåê. Ìåí ñүðòóøі åì îðàìàëғà æåëêåìäі Íåìіñòåðäåí êåëãåí îëæà åäі äåï. «Äàìáàë» áåðìåê áîëäû ìàғàí Äàðàéû, «Êөéëåê» áåðìåê áîëäû ìàғàí Äàðàéû. Қàñàðûñûï êөíáåé қîéäû æåòіì – èò! – Êåëìåé қîéäû, êåëìåé қîéäû îðàéû. «Ñàíäàë áåðåì» – äåäі ìàғàí Äàðàéû, «Ìèíäàëü áåðåì», – äåäі ìàғàí Äàðàéû, Ìåí ìèíäàëüäûң íå åêåíіí áіëìåäіì... Êåëìåé қîéäû, êåëìåé қîéäû îðàéû...

Àéòïàғàí ñөç... àòïàғàí îқ қàëìàäû, Àқûðû îë äà îðàìàëäû æàëìàäû. «Àóðó øåøåң құìғà òүñå áàðғàíäà Қîçû ñîéûï áåðåéіí», – äåï àëäàäû. Òүñіíåìіí æàғäàéûңà Äàðàéû, Ñұëóëûққà øөëäåéäі æàí ñàðàéû, Æүäåï áàðûï æåòòі ñàғàí ìàéäàííàí Àòïàé æүðãåí àëòûí òàңíûң àðàéû. Áàéûң äà áàð... Áàóûðûңäà áàëà áàð, Áәðі áîëäû – êөïòåí êүòêåí æîðàìàë. Áîëìàé òұðғàí æàëғûç íәðñå – Ñұëóëûқ – Áіçäің үéãå æàðàñïàéòûí îðàìàë! Òөðò æûë áîéû ñұëó íәðñå êөðìåãåí... Êåç åäі îë êåìåëіíå êåëìåãåí. Құðò áîï òүñòі құéòòàé ғàíà îðàìàë Êөçіìіçãå ñұëóëûққà øөëäåãåí. Àëûï êåòòің ñîë íәðñåíі ұÿëìàé... Àïàì қàëäû – îë äà қûç ғîé – қèÿ àëìàé– Áіð êåçäåãі áàқûò ñûéғàí îòàóғà Àëàқàíäàé àқ øүáåðåê ñèÿ àëìàé... Қàçіð àéòñàì áұë æàғäàéäû қèÿëàï Ñîë êåëіíøåê – қàçіð êåìïіð – ұÿëàä... Æàëғûç øàðøû îðàìàë áîï êөңіëäå Æåëáіðåï òұð құéòòàé ғàíà қèÿíàò... ÒҮËÊІ Àïïàқ äүëåé – æåðäің үñòі, êөê àñòû. Қàðäûң ñîңû қàíñîíàðғà ұëàñòû. ...Åñòåí êåòïåñ áàëà êåçãі áіð æàéò: Åêі æіãіò áіð òүëêіãå òàëàñòû. Үëêåí äå åìåñ, òүëêі æàé áіð êүøіê-òі. Áіðåð àéëûқ... òүñіï қàëғàí òүñіê-òі. Ñîë қûçòàëàқ îéíàï æүðіï áіð êүíі Қîñ қàқïàíғà åêі àÿқòàï òүñіïòі! Áіð қàқïàíû Áèñåíäіêі áîëғàñûí, Áіð қàқïàíû Êåíæåøòіêі áîëғàñûí, Åêåóі äå құéòòàé қûçûë òåðіãå Òåң êөðìåïòі òàëàé æûëғû æîëäàñûí.

Áіðåóі àéòòû: «Òүëêі ìàғàí òүñêåí äåï», Áіðåóі àéòòû: «Ìåíіêі äåï êүøòі åңáåê» Åêі æіãіò құéòòàé қûçûë òåðі үøіí Áіðіí-áіðі òåïêåí åêåí іøòåí êåï. Òүëêі ñîíäà àð-ұÿòòàí қûìáàò ïà? Ìûң êүí ñûíáàé, áіð êүí øөëìåê ñûíáàқ ïà? Қàð áîðàòûï қàñқûð құñàï åêåóі Áіð òåðіãå òàëàñàäû құì æàқòà. Àäàì äà æîқ øûðàқòàðûì қîé äåéòіí, Àäàì àéòñà óàқèғà ғîé ñåíáåéòіí. Қàқïàíìåíåí Áèñåí ұðûï Êåíæåøòі, Қàíñûðàòûï æàðà ñàïòû өëìåéòіí. Æàëғûç өçі àқ àñïàíäû àéìàëàï, Òөáåñіíåí êүëіìñіðåï àé қàðàï, Àңғà àéíàëûï ìұç үñòіíäå åêі àäàì Áіðіí-áіðі àëà àëìàäû òàéғàíàï. Àïïàқ äүëåé àñòûң æûëûì, àëäûң ñûç, Òәðáèåñіç, òәæіðèáåñіç, òàғûëûìñûç, Åêі áàëà, åêі îìûðàó, қàí áîëäû Êіì æåңãåíі, êіì қîéғàíû ìàғұëûìñûç. Òүëêі қûçûë... – êүííің қûçûë òàðàғû... Áàòûñ æàқòûң íұðû ñåìіï áàðàäû. Åêі æîëäàñ òүëêі ñîғó îðíûíà Áіðіí-áіðі қîøқûë қàíғà ìàëàäû. Àëàқàíäàé қûçûë òåðі òүëêіñі, Ûçà áîëàð êөðãåí æàííûң êүëêіñі... Ñîë òүëêіíің әëåãіíåí áàëғàäàé Ұøûï òүñіï Êåíæåêåøòің áіð òіñі. Áіð àқñàқàë æûðòûï ñîíûң æûðòûñûí, Åêі áөëіï áåðìåê áîëäû òүëêіñіí. Åêі òåíòåê қîðàçäàíûï îòûðäû Қàðà òàóäû қàéûðғàíäàé æұðò үøіí. Ñàí-ñàïàëàқ ñàïûðûëûññûí Æîë ìåéëі, Ñàí àéқàññûí... àéìàëàññûí Қîë ìåéëі, Áіðіí-áіðі æàғàñûíàí ұñòàï àï, Æîë үñòіíäå æàғàëàñқàí Åêі Қîë Æåңäіðòïåéäі, æåңіëìåéäі, æåңáåéäі.

Åêåóі äå îí æåòіäå ñîë қûñòà... Æàñû æåòïåé, áàðìàé қàëғàí ñîғûñқà. Æұðò àóëàñà ñîғûñòàғû àңäàðäû, Áұë åêåóі åëäåãі àңғà áîëäû ұñòà. Қàқïàí қûëûï îé, øұқûðäû, áåòêåéäі, Øåòêå øûққàí «øіáèëåðäі» åïòåéäі. Әñіðåñå áіð òүëêіãå қàí áîëûï Òөáåëåñêåí қûëûғû åñòåí êåòïåéäі. Òүéìåäåéäі òүéå қûëñàì ñåí äå êåø, Áîï æүðìåñіí àäàìäàðäûң åңáåãі åø. Àңíûң åìåñ, àäàìäàðäûң òàғäûðû Ñîë қàқïàíғà òүñå қàëñà – Êåíæåêåø. Қàéòåð åäі? Áәëêè, ìàғàí îқ òèåð!– Қàí òөãіëåð... өçåê êүéåð... îò êүéåð! Àñòû – æûëûì, үñòі – æàëûí æàһàíäà, Åêі äүíèå áіðіí-áіðі òåïêіëåð! Æàòқàí àóûë êåң äүíèåäåí øåòêåðі– Êåøåãі өòêåí қàí ñîғûñқà өêïåëі. Әðáіð àóûë, әðáіð îòàð, әð æàéëàó Әëåì äåéòіí àñқàð òàóäûң áөêòåðі. Әð өìіðäің өðìåãі áàð өðåòіí, Әð ñәáèäің æàðûғû áàð êөðåòіí, Áұë äүíèåäå æүðåê áіðåó, áàñ áіðåó... Áұë äүíèåíің ïұøïàғû æîқ, қàéøûìåí Àðòûқ æåðіí êåñіï-êåñіï áåðåòіí!! Æàóà қàëñà, Áұë Àñïàííûң áұëòû – òàñ, Àóà қàëñà àóûðòïàëûқ òұð òұòàñ. Áұë äүíèåíің æұìûðòқàäàé қàáûғû Æàðûëóäû êөòåðìåñòåé áіð òұòàñ. Әð ñәáèäің æàðûғû îíäà êөðåòіí, Әð өìіðäің өðìåãі îíäà өðåòіí, Åêі àғàéûí ñіëêіëåññå, ñîë үøіí Àқñàқàë æîқ îíû áөëіï áåðåòіí!!! Òåê ñîë үøіí қàëғàí êåçäå ñûðëàñûï, ÎÐÒÀҚ ÀÑÏÀÍ ÁÎËÑÛÍ ÄÅÉІÊ ÍҰÐËÛ ÀØÛҚ!!! Æåð äåéòұғûí äîïòàé øàðäûң áåòіíäå Қûçûë òүëêі òîқòàé àëìàé æүð қàøûï.

Өòòі êåçåң æàғà æûðòқàí, æåң áåðіï, Æåòòі êåçåң æүçіìіçãå өң áåðіï. ÆÅÐ ÒÀҒÄÛÐÛ ÒÅÐІÑІ ÅÌÅÑ ÒҮËÊІÍІҢ – Åêі àқûìàқ òөáåëåññå ñîë үøіí, Áåðå ñàëàð îðòàñûíàí òåң áөëіï. Өòòі êåçåң æàғà æûðòқàí, æåң áåðіï, Æåòòі êåçåң æүçіìіçãå өң áåðіï, Êөï àäàñûï æåòòі áіçãå Òûíûøòûқ– Îðìàíäàғû қàøûï æүðãåí òүëêіäåé– Ñîғûñòàðäûң àðàñûìåí ñåíäåëіï. Òåê ñîë үøіí ñåíáå ìåéëі, ñåí ìåéëі, Ñîë òөáåëåñ êөêіðåãіìíåí өëìåéäі. ÀҢÍÀÍ ÆÀÌÀÍ ÆÀҒÀËÀÑҚÀÍ ÅÊÅÓІ Åñêå òүññå êåéäå ұéқûì êåëìåéäі. Ñîғûñ äàòûí әðåң-әðåң êåòіðäіê, Ñîғûñòàí ñîң әðåң-әðåң æåòіëäіê, Òåê ñîë үøіí – ҰÌÛÒÏÀÉÄÛ ÒҮËÊІÍІ Ñîë êåçäåãі Æåòі Æàñàð Æåòіìäіê. ÀҚÌÎËÄÀÍÛҢ ÀҢÛÇÛ Åêі àÿғû үçåңãіäåí ñàëàқòàï, Åêі êөçі èò қóғàíäàé àëàқòàï, «Ñåëüñîâåòòің ñåêñåí æûëғû õàòøûñû» Êåëäі Àқìîëäà åëãå øàóûï äàëàқòàï. «Ñàáûðëû åäі, òәóіð äå åäі Àқìîëäà, Äàáûðëû åäі, äәóіðëåäі Àқìîëäà, Ñîғûñòàí äà қàéòûï åäі... àìàí ñàó... Äåï îéëàäûқ, – íå áәëåãå òàï áîëäû, ә?» Àéòûï òұðñà: Ñîë êүí Құäàé àòқàíäà, Ðàéêîì êåï, àñûï-ñàñûï æàòқàíäà... Áåñòөáåäå òүñіï қàïòû ìåäàëі... Áàñқàðìàғà øàóûï áàðà æàòқàíäà. Æåãåí èòòåé òåíòåêòåðäåí êөï òàÿқ... Øûðïû æîқòà ñөíіï қàëғàí îòòàé-àқ, «Âàðøàâàíû қûçûë қàíìåí àëғàíäà Àëғàí æàëғûç ìåäàëü åäі» äåï қîÿä.

Øіëäå êåçі øàқûðàéғàí òүñòің äå, Êåçåңі åäі ñàғàò åêі-үøòің äå, «Âàðøàâàíû àëғàíû үøіí» ìåäàëіì Қàëäû, – äåéäі Áåñòөáåíің үñòіíäå. Àëғàí ìåäàëü àòà æàóғà îқ àòûï, Àëғàí ìåäàëü қîðғàñûíäû áîðàòûï, Әëі äå áîëñà áåñ ìåäàëің áàð ғîé äåï, Áàëғàçû øàë қîÿäû îíû æұáàòûï. Àÿқ àñòû áұë ïәëåãå òàï áîëìà, Òàï áîëñàңäàð, – êүëêі áîëìà, øàò áîëìà, Òàóûï áåðñåң, áåðåìіí äåï áіð ëàқ, – Øûðûëäàéäû òîðғàé құñàï Àқìîëäà. Áіðåó êүëіï, áіðåó àÿï, ìүñіðêåï, Åò æүðåãі åçіëãåíäåé åñіðêåï, Æàóûï òàñòàï қûðûқ áàëàëûқ ìåêòåáіí Êåòòі áàñòàï Áåñòөáåãå Ìүñіðêåï!! Қàқïàëàðäàí қàíäû àóûçûí қàíäàòòûқ, Қûðûқ áàëà ñåêñåí ñàíäû ñàíäàëòòûқ. Àëòûí қàçғàí ñòàðàòåëü ñèÿқòû Êåøêå äåéіí Áåñòөáåíі øàңäàòòûқ. Æûëòûðàғàí øûíû êөðñåê, òàñ êөðñåê, Êåóіï қàëғàí қó ñүéåê ïåí áàñ êөðñåê, Æàëғûç òіëåê áîëäû áіçäå ñîë êүíі: Àқìîëäàíûң êөçäåðіíåí æàñ êөðñåê! Êүí äå áàòòû. Іçäåó êåðåê åäі әëі, Òүéåëåðäі òіçäåó êåðåê åäі әëі, Àòïåí іçäåï, æàÿó іçäåï êөðñåê òå, Òàáûëìàäû Âàðøàâàíûң ìåäàëі. Ñîäàí áåðі қàíøà æûëäàð çûðëàғàí, Æåðäің өçі ñîë қàëïûíäà òұðìàғàí. Қàëà êåòòі... äàëà êåòòі äàëèûï, Ìåäàëü òүãіë ìàøèíàíû ұðëàғàí. Ñîë áіð æûëäàð, ñîë áіð æàíғàí îò Ìåêåí, Қàé êåóäåãå ìàðæàí òàғûï өòòі åêåí?! Àқìîëäàíûң қàíûí áåðãåí ñîë ìåäàëü Қàëàé ғàíà æåðãå ñіңіï êåòòі åêåí?!

Æàéìåí ғàíà áðîíçû åðíі қûáûðëàï, Æàéìåí ғàíà æåë ñîққàíäà æûáûðëàқ, Àқìîëäàíûң òàóñûëìàéòûí åðëіãіí Æàòûð ìà åêåí æóñàíäàðғà ñûáûðëàï? Àқìîëäàíûң æåңіñ êүíãі іøêåíіí, Àóûëғà êåï, êүïñіï ñөéëåï ïіñêåíіí; Àқìîëäàíûң øàáûñûíàí àò үñòі Øûëäûð åòіï қàëàé àóíàï òүñêåíіí? Òàáà àëìàäûқ òүíäå êåëіï, êүíäіç êåï, Іçäåñåê òå òîáûìûçáåí ұë-қûç êөï. Æұëäûç áîëûï êåòòі ìå åêåí? Òүí áîëñà, Áåñòөáåíің òөáåñіíäå æұëäûç êөï! Àéòó қèûí, àéòó қèûí äәëìå-äәë, Áұë àңûçғà áàñқà àңûç êåï æàëғàíàð. Áåñòөáåäå қàëà áåðäі ìәңãіëіê, Âàðøàâàíû àçàò åòêåí ñîë ìåäàëü. Áåñòөáåäå àäàì іçі, àң іçі... Áåñòөáåäå ñàðû øіëäåíің òàìûçû... Áåñòөáåäå êөê æóñàííûң іøіíäå Қûäûðûï æүð Àқìîëäàíûң àңûçû. «ÊÀÐÌÅÍ» Äåï æүðãåí êåç; «Áèûë ñîғûñ áіòåäі», – Åë әñêåðäің îðàëóûí êүòåäі... Åñòå қàïòû èіññóäûң, ñàáûííûң Èñі àңқûғàí Áіçäің Êîëõîç Äүêåíі. Äүêåíøіìіç – үëêåí ұëû Æîòàíûң, «Æәêå» äåéìіç äàðäàé қûëûï àòàғûí. Äәïòåð áåðñå – өçіí áåðãåí ñåêіëäі– Áұéäàñûìåí æåòåëåï êåï áîòàíûң... Áіð қàðûíäàø – ñîéûï áåðãåí қîéûíäàé. Êіòàï áåðñå – қûç ұçàòқàí òîéûíäàé. Қàðàéìûç áіç қàçûíàғà іøіï-æåï Äûì êөðìåãåí àø êөçіìіç òîéûíáàé.

Òûғûï æүðãåí қîëõàòûíäàé Åëøіíің, ß áîëìàñà, äәðіñіíäåé åìøіíің, Әñіðåñå «Êàðìåí» äåéòіí èіññó Áîëäû ìåíің êөïòåí áåðãі æåңñіãіì. Ñîë áîï àëäû àÿғûìíûң ñûëòûғû, Ñîë áîï àëäû æүðåãіìíің òûðòûғû, Ñîíû ñåïñåì áүòіíäåëіï êåòåðäåé Æàìàëìàғàí øàëáàðûìíûң æûðòûғû. Òûíûø қàíà... өêøåìäі äå êөòåðìåé, ß қàñûíáàé, æөòêіðіíáåé, æөòåëìåé, Ұçàқ-ұçàқ òàðòàòûíìûí èіñіí Òàíàóûìåí æåë èñêåãåí áөêåíäåé. Äүêåíãå äå áàðàì ûëғè ñîë үøіí, Äүêåíøіãå áåðåì ûëғè қîë ұøûí. Êіðñåì áîëäû îäåêîëîí èñіìåí Êåңіï æүðå áåðóøі åäі òûíûñûì. Ñîë äүêåíãå ûëғè áàðûï òұðäûì ìåí, Óàқûò өòіï, áіð êүí îçûï áіð êүííåí, Ñүéіíøіãå Øîқàò áåðãåí áіð ñîìғà Ñîë «Êàðìåíäі» ñàòûï àëûï òûíäûì ìåí. Àëäûì äàғû... Àëғàø æàóғàí қàð қàëûң, Àëғà қàðàé æàëғûç ұøûï ñàìғàäûì. Әòіð øàøûï ìûíàó àïïàқ äүíèåãå Æàí қàëòàìäà æàòòû ìåíің Àðìàíûì... Өëãåí құñòàé òүëêі æұëûï қàíàòûí, Àëà æàðғàқ æûðòûқ òîíûì áîëàòûí. «Êàðìåíіìäі» øàøòûì ñîғàí àñûғûñ Әëäåíåãå ñàáûð òàïïàé òàғàòûì. Àÿғûìäà – òåðі øәðêåé, òîí, òұìàқ, Òåðі іøіíåí åêі êөçіì æûëòûðàï... Æіãіò áîëûï êåòåòіíäåé êөðіíåì Åøêіìäå æîқ òûëñûì èіñ áұðқûðàï. Құëàқøûíûì áұéðàñûíàí ëàқòûң– Æұìàғû åäі àÿçäàðäà құëàқòûң. Èіññóäûң øәðäәðіäåé òàìøûñûí Құëàқøûííûң òөáåñіíå құëàòòûì.

Әëäåíåãå, òіñіì òүáі ñûðқûðàï, Áóûí áîñàï, áіð ñүðіíіï, áіð құëàï, Àéäàëàäà àқ àñïàííûң àñòûíäà Áіðàç æүðäіì «Êàðìåí» èіñіì áұðқûðàï. Ñәëäåí êåéіí... Íå áîëғàíûí áіëìåäіì, Ñàë-ñүéåê áîï ñүéðåòіëіï ñүëäåðіì; Îқ áîï òèіï ñұëó «Êàðìåí» ìèûìà... Àóûðғàíäàé áîëûï ñәë-ñәë áіð æåðіì. Òåðіñі áàð – «Êàðìåí» құéғàí ëàқòûң, Үñòіìäå òîí – èіñі áөëåê áіðàқ òûì, «Êàðìåíіìíің» қó øûíûñûí құøàқòàï Қàð үñòіíå àéäàëàäà құëàïïûí. Ñîíàí áåðі өòòі қàíøà æûë çûðëàï, Ïәóåñêåäåé қîңûðàóëàðû øûëäûðëàï. Қàéðàí «Êàðìåí», ñåíі åñêå àëñàì áîëғàíû Åêі êөçіì ñàëà áåðåð áұëäûðëàï... Øàøòàðàçäà «Êàðìåí» êөðñåì: «Êөêåòàé, Àíàóûңäû әðі қàðàé әêåò-àé!»– Äåï æàëûíàì: «Àë äà ìåíåí àқøàңäû, «Êàðìåíіңäі» ñåáå êөðìå, Æәêåòàé!?» Êåéäå îñûëàé ïàðқûí áіëìåé әðíåíің, Қàðàï æүðіï òàóñûëàäû äәðìåíің. Құìàðëûқòûң ñûðûí ñîëàé үéðåòêåí Àéëàð áîéû àңñàï æүðãåí «Êàðìåíіì». Îñû êүíі ñөç ñұðàñàң æàñòàðäàí, Қûðàí áîëûï ұøòûқ äåéäі àñқàðäàí. Áіçäің ñàïàð àòàëàòûí «Êàðìåí» äåï Èіññóғà құìàðòóäàí áàñòàëғàí. ÁÀËҒÀÒØÀ Áұëò àñòûíà àғàðàңäàï àé áàòñà, Үéäің іøі êүíäåãіäåí æàé æàòñà. Àëòû æàñàð Áàéñåðêåñіí æåòåëåï Òåçåê òåðіï îðàëàòûí Áàëғàòøà.

Êүí äөңãåëåï қàðà қîøқûë іңіðãå Қûï-қûçûë áîï áàòқàí êåøòің áіðіíäå, Áұðûíғûäàí ұÿòòûëàó, қûçûëäàó Áîÿó æàòòû Áàëғàòøàíûң òүðіíäå. Êөç áіòêåííің íàçàðëàðûí òүñіðіï, Æåë àóûçäàí æåëáіð-ñөçäі ұøûðûï, Îí òөðò æàñòà қûç áîï êåòòі Áàëғàòøà Êіðñå-øûқñà áіð òүðëі áîï қûñûëûï. «Òåçåê òåðіï қàéòûï æүðіï êåøêіëіê Қîéäû, – äåéäі, – æàð àñòûíäà òîñòûðûï». Өðіï æүðãåí áîñàғàäàí өñåê ñөç Өòåíìåíåí қîéäû îíû қîñòûðûï... Өòåí äåãåí – êåëìåñå äå өëóãå – Æàðàìàñ æàí... æүãіðóãå... æåëóãå... Àÿғû àқñàқ... ñåëüñîâåòòің áàñòûғû... Êөêñàқàë áîï êåëіï қàëғàí åëóãå. Қûçûғàòûí áîÿó äà æîқ áåòіíäå, Æүðãåí æàíäàé өðò ïåí øîқòûң өòіíäå. Àë, Áàëғàòøà – қûç áіòêåííің ïàòøàñû, Òіë áàðìàéäû Өòåíãå ïàð åòóãå. Àìàë қàíøà... òàғû áіð êүí êåøêіðіï, Ñûáûð-ñûáûð... ñûðòòà әңãіìå åñòіëіï, Áàëғàòøà қûç àóûð áîëûï àÿғû!– Àқòөáåãå êåòåäі äåï åñòіäіê. Æàé êåòïåéäі... ñîë ñåëüñîâåò àғàñûí Äåïòі áіðãå, ñåí äå áіðãå áàðàñûң... Ұÿëғàííàí ñîë Өòåêåң àóûëäûң Àëûï êåòòі òàғû äà åêі-үø áàëàñûí... Ñîíàí êåéіí íå áîëғàíûí áіëìåéäі, Áіðåó êүëіï, áіðåó ñûðòòàí òіëäåéäі. Ñåëüñîâåòòåí өçі қàëғàí Өòåíäі åë «Áàñқàðìàëûқ» îқó îқûï æүð äåéäі. Àë, Áàëғàòøà òèåð ìå åêåí êүéåóãå, Ұðëûқ-êүéåó æàðàð ìà åêåí ñүéåóãå? Âàãîí-âàãîí қàòûíäàðäûң өñåãі Æàðàï қàëäû áіð ïîåçғà òèåóãå...

Өçі êåðáåç... æàé áàñàòûí êåðìèûқ, Ұÿòûíàí òàáàíäàғû æåð êүéіï, Îқó îқûï... êåëäі àóûëғà Áàëғàòøà Àé-êүí òîëûï, àñқàáàқòàé øåðìèіï. Өòåí êåòêåí Қîáäà ìà, әëäå, Îéûëғà, Àðқàëàï àï ìûң êүíәíі ìîéûíғà. Қûç êүíіíäå қàëà áåðäі Áàëғàòøà, Қàéûðғàëè ìàñ áîëғàí æîқ òîéûíäà. Қûç Áàëғàòøà қàқòûðàòûí òàңäàéäû, Åøáіð æіãіò ìàңàéûíà áàðìàéäû. Өçі óәêіë... æәðäåìіíñіç áіðåóäің Өç áåòіìåí àòқà ìіíå àëìàéäû. Ìûңøåêå øàë – құðûï æүðіï ұðғûíû – Ñàëäû äåéäі òіëіíäåãі áұðғûíû: «Ìåíі әêå äåéòіí áîëñàң, êåò åëäåí, Òåç êåòïåñåң àòàì! – äåïòі áіð êүíі!.. Àқòөáå êåò! Қàéäà êåòñåң, îíäà êåò, Æàðқàìûñòàí êүíäå ұøàäû ñàìîëåò, Өãåé øåøå өãåéñіòåä äåñåңäåð, Іíіңäі äå ñîңûңà åðòіï àëà êåò!» Áіð êүí òàғû – êүí áàòàðäà êåøêіëіê– Әéåëäåðäің ñûïñûң ñөçі åñòіëіï, Æåòåëåãåí іíіñі áàð қàñûíäà Àóäàíäà æүð Áàëғàòøà.., – äåï åñòіäіê. Қîðëûқ ïà әëäå? Íàìûñ ïà әëäå? Ұÿò ïà? Өñåê ïå әëäå ñûáûðëàғàí қèÿққà? Ñîäàí êåéіí... ñàí æûë өòòі – ñîë қûçäûң Æàìàíàòû åñòіëìåäі áұÿқòà... Áіðåó әëі îë æåñіð áîëûï æүð äåéäі. Áіðàқ åøêіì îíû àéòқàíäà êүëìåéäі. Òóғàí æåðäåí іøòå êåòêåí қàéғûñûí Êіì êөòåðäі? Êіì áөëіñòі? Áіëìåéäі...

Òåçåê òåðãåí өçåêòåðäåí өç áàñûì Øåøåñі æîқ Æåòіì Қûçäûң Êөç Æàñûí Ìåí áіëåìіí, æåë áіëåäі êåòêåíіí Үñòіíäåãі æàëғûç êөéëåê òîçғàñûí. Æåë áіëåäі, áіëåäі îíû Êөêòå êүí, Îí òөðò æàñòà àäàñàòûí êөêòåìіí. Àé áіëåäі Áàëғàòøàíûң àäàñûï... Қèûð-øèûð æîëғà òүñіï êåòêåíіí. Äåìàëûñòà áàðûï áèûë àóûëғà, Òåçåê òàïïàé қàëäûқ үëêåí æàóûíäà. Ñîíäà åñіìå òүñòі ìåíің – ñîë ñóðåò Æүãіðãåí қûç... òåçåê òåðіï... äàóûëäà... Äåìàëûñòà áàðûï áèûë àóûëғà, Òåçåê òàïïàé қàëäûқ үëêåí äàóûëäà. Ñîíäà åñіìå òүñòі ìåíің – ñîë ñóðåò Àäàñқàí қûç... òåçåê òåðіï... äàóûëäà... Åðñі ñóðåò, ñîë áіð ñóðåò áұðûíғû, Àéòòûðàäû àéòïàé æүðãåí ñûðûңäû. Ñұì ñîғûñòûң êөëåңêåñіí æàìûëûï, Æàқûíäàéäû қàðàңғûäà ÆÛÐÛÍÄÛ. Òàëàé æåðäå, òàëàé æàíäû íәðñіç ғûï, Әëæóàçäû îíàí ñàéûí әëñіç ғûï, Ñұì ñîғûñòûң êөëåңêåñіí æàìûëûï Òàëàé æåðäå æàëàңäàäû Àðñûçäûқ. Áұëò àñòûíäà àғàðàңäàï àé áàòñà, Үéäің іøі êүíäåãіäåí æàé æàòñà, Îñû àðàäà îñû æîëìåí æåòіì қûç Òåçåê òåðіï îðàëàòûí Áàëғàòøà. Îñû áіð æåð, ұðûìòàëäàó, òөòåí æåð... Êөðå àëìàéòûí àңäûғàí êөç áөòåíäåð. Îñû æåðäå òұñàï қîéûï àòòàðûí, Қûç àңäèòûí åëóäåãі Өòåíäåð... Қàíøà æåðäåí æàñûðñàң äà øûíäûқòû, Қàíøà æåðäåí æàñûðñàң äà ñұìäûқòû. Ìåí àéòïàñàì, Áұë Æàғäàéäû áәðіáіð Áåðåäі àéòûï ìåíåí ãөðі áіð ìûқòû.

Ñûðқûðàғàí ñүéåêòåãі ñûç – æàéäû, Áåðåäі àéòûï áîëàøàққà áіç æàéëû, Îë àéòïàñà Æåë æûðëàéäû áәðіáіð, Æàëàңàÿқ òåçåê òåðãåí қûç æàéëû. Î, ñұì ñîғûñ! Қàÿó ñàëғàí æàñ æàíғà, Қàòòû áîëäûң æүðåêòåðãå òàñòàí äà. Ìåí àéòïàñàì áұë æàéûíäà áәðіáіð Àé àéòàäû áәðіí êөðãåí àñïàíäà. Áұëò àñòûíà àғàðàңäàï àé áàòñà, Үéäің іøі êүíäåãіäåí æàé æàòñà, Îñûíäàé áіð қîңûð êåøòің áіðіíäå Òåçåê òåðіï æүðóøі åäі Áàëғàòøà... ÌҰҚÀÌÁÅÒÒІҢ ҮËÊÅÍ ҚÛÇÛ – ÄӘÍÅÊÅÐ Ìàõàááàòòà ñөãіëãåí æîқ іðãåìіç, Êүíäåñåңіç ñөãіëãåíäåðäі êүíäåңіç... Ұòà қàëñà îí åñå ғûï òөëåòåð, Òөëåìåñåң – ìұðûíûңäû қàí åòåð. Êүøòі áîëäû êåéáіð åðêåê áàëàäàí Ìұқàìáåòòің үëêåí қûçû – Äәíåêåð. Æұìûðòқà ìåí æóàíû іçäåï ñàéäàғû, Қàëæûңäû àéòûï қèñûíû æîқ қàéäàғû, Қàéäà áàðñàң, ñîë Äәíåêåð æүðåòіí Àëäûìûçäà æåëê-æåëê åòіï àéäàðû. Îñû ìà åêåí áàð қîëûíàí êåëåðі, Áұë Äүíèåäå Äәíåêåðі – ñåíåðі, Àäóûíäàó әéåëі æàñ, æóàñ øàë, Øөï àóûëғà àéðàí òàñó – өíåðі. «Îéáàé, áåëіì, îéáàé, îéáàé, áóûí», – äåï, Ñәë æàçûëñà, åñêі ñàçáåí óіëäåï, Òөðò àëþìèí àқ áèäîííûң үñòіíäå Òөðò ìèëëèîí қàðà øûáûí ãóіëäåï... Îòûðғàíäà îë қàëғûï-øұëғûï áүãіëіï, Êәðі êөçі êөêæèåêêå үңіëіï, Òүéåñі үðêіï ұøûï òүñòі æåңіë øàë, Қàðñû àëäûíàí қàðà òàçû æүãіðіï.

Àéðàí ұøûï, àë êåï òүéå òóëàñûí, «Øàë өëäі!» – äåï áàëà áіòêåí øóëàñûí... Өëìåñå äå ñûíäû øàëäûң àÿғû, Ñåòіê àòàí – òөñåñå äå øóäàñûí... Ñûíûқøû æîқ өéòіï-áүéòіï қàì åòåð, Øàë æàóòàңäàï åëäåí êөìåê äәìåòåð, Ñîë àðàäà ñàëûï æүðãåí øөìåëå Æåòòі çàðëàï æàëàңàÿқ Äәíåêåð. Êүíäåñåңіç ñîë áіð қûçäû êүíäåңіç, Іëìåñåңіç êөçіңіçãå іëìåңіç. Қîңûð ñàëқûí ñàìàë áîëäû ñîë қûçғà Àñïàí àóíàï êүéіï òұðғàí øіëäåңіç!– Áîéûíäà îíûң áұғûï æàòқàí қàíäàé êүø? Êөðіï òұðûï қàíäàé æàíäà æàíáàéäû іø? Äәíåêåðäің àðқàñûíäà... êèіçäå Áөáåê құñàï òûíøè қîéäû øàë áàéғұñ. Ñîë êåòêåííåí êåòòі êіðіï құìғà қûç, Àóäàí æàққà – åðëіê áîëäû áұë íàғûç. Æàÿó êåòòі øàëäû àðқàëàï Äәíåêåð... Àóäàí àëûñ... àÿқ æàғûí òûңäàңûç, Қûë àðқàí êåï қîëûí қèûï қàí åòåð, Êөçãå òàìûï æàñïåí áіðãå àëà òåð, Áіð äåì àëìàé îí øàқûðûì àóäàíғà Æàÿó êåòêåí... îí үø æàñàð Äәíåêåð! Îí øàқûðûì Àéòàð ñөçãå îңàé-àқ, Îí үø æàñòà... áîëà қîéñûí ñîëàé-àқ. Åêі àéäàí ñîң êåëäі àóûëғà àқñàқ øàë – Áіð àÿғû ñәë қèñûқòàó øîðàÿқ... Ñîíäà àóûëäà àðáà æîқ ïà? Àò æîқ ïà? ß áàñқà áіð àÿқ-ûëàó çàò æîқ ïà? Îíû êүòіï òұðà àëìàäû ñîðëû қûç... Әêå áàòûï æàòқàí êåçäå áàòïàққà.

Өòåëìåãåí ïåðçåíò – áîðûø өòåëäі, Øàë áåéøàðà ûðçàëûқïåí æөòåëäі. Ñîë Äәíåêåð (åë êөðäі ғîé) әêåñіí Өëå-өëãåíøå àðқàñûìåí êөòåðäі... Òàғäûð қàòàë, өìіð êåéäå қàòàë-àқ, Øөëäåéäі àäàì àÿíûøқà қàòàëàï. Êүøòі åêåí ғîé áіð êåóäåäå ÒҰÒÀÑÑÀ, Àäàìäàғû ÀßÍÛØ ÏÅÍ ÌÀÕÀÁÁÀÒ! Æүðñå äàғû æûðòûқ ëûïà æàìàëìàé, Òұðäû ñîë қûç – òàñòàí ñîққàí қàìàëäàé. Ұøòû ñîë қûç êүéіï òұðғàí øіëäåäå Îí øàқûðûì æåðãå äåéіí äåì àëìàé. Êүíäåñåңіç ñîë áіð қûçäû êүíäåңіç, Іëìåñåңіç – êөçіңіçãå іëìåңіç. Æàëàң àÿқ ìàõàááàòòûң àëäûíäà Қîңûð ñàëқûí æåë áîï åñòі øіëäåңіç!! Áіç өìіðäåí әë ñұðàäûқ – әëñіðåï, Áіç өìіðäåí áàë ñұðàäûқ – қàìøû æåï. Ìàõàááàòòà ñөãіëãåí æîқ Іðãåìіç, Àóûðëûқòàí ñөãіëñå äå ñàé-ñүéåê. Ìàõàááàòòà ñөãіëãåí æîқ Іðãåìіç, Êүíäåñåңіç ñөãіëãåíäі êүíäåңіç. Äәíåêåðäің қûðûқ æàìàó êөéëåãі Áîëäû áіçäің үëäåìіç áåí áүëäåìіç... ÆÅҢІË ҰÐÛ Æàқñû êіñі äåó äå қèûí Ìұқàìáåò, Æàìàí êіñі äåó äå қèûí Ìұқàìáåò. Áіçäің Ìұқàң æåңіë-æåëïі ұðëûқïåí, Æүðóøі åäі áіðåóëåðäі ұòàì äåï. Àëïûñқà êåï áіòñå äå àòà ñàқàëû, Äіíäàðëûқïåí æåð æàðғàí æîқ àòàғû. «Áұ æұðò қàçіð ұðëûқ қûëìàé æүðå ìå», Ìұқàìáåòòің åң ñүéіêòі ìàқàëû.

Èíå ұðëàéòûí ñàáàқòàғàí ñàáàқòàí, Қàçû ұðëàéòûí æåï îòûðғàí òàáàқòàí. Іøі êүëіï... ñûðòû æûëàï... ìұç құñàï Қàð æàóäûðûï îòûðàäû қàáàқòàí. Êåøêå қàðàé æûí-øàéòàíғà æàқûíäàï, Áàëà құñàï êүëåä äåéäі ñàқûëäàï. Áàñқàðìàíû қîðқûòûïòû äåï æүðäі, Ìîëà æàқòàí òåêå áîëûï áàқûëäàï. Әð íәðñåíің êåëòіðãåí áîï ðåòіí, Ìұқàìáåò òå өëåð æåðіí áіëåòіí. Àéðàí òàñûï øөïøіëåðãå... æîëøûáàé Åïòåï-ñåïòåï ñàóäà қûëûï æүðåòіí. Әëі åñіìäå – òûғûï æүíãå, òүáіòêå, Қîçû ñàòòû æèðåí îðûñ æіãіòêå. Ìàøèíàñû құìғà áàòқàí æàñ øîôåð Êөíå қàëäû Ìұқàң àéòқàí «үãіòêå». Ñîíäà êөðäіì: òүðòіï қîéûï òóëàқòû, Ìұқàң àçäàï îðûñøàíû çóëàòòû. Òàñ-òөáåäå áәðіí êөðіï êүí òұðäû, Àéíàëàäà áәðіí êөðіï құì æàòòû. Æåòòі äå øàë øàðøàï áàðûï ñåðòіíå, Ұéқû æåңäі қîéìàé øàëäû åðêіíå. Құì іøіíäå Ìұқàң æàòòû – ...òèûíûí Òûғûï àëûï ìàé-ìàé áîëғàí áөðêіíå. Òàëàé-òàëàé àқ êіðãіçãåí øàøûíà, Òàëàé қàóіï-қàòåðìåíåí àøûíà... Ұñàқ-òүéåê, áөëåê-ñàëàқ, òèûíäû Øүéêåäåé øàë òûғà áåðãåí áàñûíà. Áөðêіíäåãі îéìàқòàé-àқ «êàññàғà», Құìàð áîëғàí àқøà äåéòіí àùûғà. Қàìñûç өìіð, òәòòі өìіðäå æóàñ øàë Æûëàé áåðãåí «êåäåéìіí» äåï æàñ ñûғà.

Áүòіí æåéäå, áүòіí ëûïà æîқ үñòå, Æүðå áåðäі қîé áàғóäà, åãіñòå. Òөáåñіíå қîíà áåðäі êөï øàéòàí, Òөáåñіíåí ұøà áåðäі ïåðіøòå. Øàë қàðòàéғàí. Әëі êåòêåí... øөëäåãåí... Қûçûғû æîқ... қîðëûғû æîқ êөðìåãåí. Îңàøàäà ñûðëàñàòûí ñåêіëäі Òөáåñіíäå ñûëäûðëàéòûí òåңãåìåí. Ñîë îңàøà îðàëòïàé ìà æàñ êүéіí!? Êèіíáåé ìå ñîë àқøàғà òàñ òүéіí!? Òөáåñіíäå òåñіãі æîқ... òәóіðëåó Òûì áîëñà êèìåé ìå åêåí áàñ êèіì?!? Ìåíің құéòòàé қîðқàқ æàíûì äүðëіêòі, Êөòåðå àëìàé òұңғûø êөðãåí áұë æүêòі. Ñîë àқøàíûң àðқàñûíäà áіðæîëà Қîéìàé ìà åêåí қàðòàéғàíäà ұðëûқòû? Íå äåñå äå áіð ìіíäåòіí îðûíäàï, Äүíèå êіëòі òұðғàíäàé áîï қîëûíäà-àқ, Äіçäåï òàñòàï Қàðà Ñåòіê Àòàíäû Ìұқàң æàòûð êөëåңêåäå қîðûëäàï!! Қàëòàñûíäà – íàñûáàéëû øàқøàñû, Áәðі іøіíäå – үòіðі ìåí æàқøàñû, Ұéûқòàï æàòûð құì іøіíäå æұìáàқ øàë, Òөáåñіíäå – ñåãіç æүç ñîì àқøàñû. ØÀËÁÀÐ ӘÍІ Ñûáàғàìûç ñóûìàïòû áіçäің äå, Êіðäіê áіð êүí «æәðäåì áåðãіø» òіçіìãå. “Áөëäі” ìàғàí ÐàéÎÍÎ áіð øàëáàð Åëó áіðäің қàðà ñóûқ êүçіíäå. Æàқñû êөéëåê êèå қàëñà æàқñû èûқ, Òұëà áîéғà қóàíûøû øàқ ñèûï. Áàқûò äåãåí ìåíің òұңғûø øàëáàðûì Îí үø æàñòà êүëãåí ìàғàí àқñèûï! Қàëàé ғàíà øûғàðìàéñûң áұғàí әí?! Қàëàé ғàíà қóàíáàñûí áұ ғàëàì: Ìûң òîғûç æүç åëó áіðäің êүçіíäå Òұңғûø ðåò øàëáàð êèäіì – øұғàäàí.

Àқ äàìáàëäû àò қûï ìіíãåí – ñàáàóñûç, Äàëäà äà åìåñ, äàó-äàìàéñûç, äàëàóñûç, Øàëáàð êèäіì, æүðåê æàðà қóàíûï Øàëáàð êèäіì òұңғûø ðåò – æàìàóñûç!! Әëåìäåãі áүòіí ëûïà – ñîë құñàï, Àøûëғàíäàé қàðñû àëäûìíàí ìûң құøàқ, Өìіð áîéû áұëò іøіíäå àäàñқàí Øûқòû øàëáàð ìàãàçèííåí êүí құñàï! Æàí-æàғûìà ұðû êөçáåí àëàқòàï, Әñіðåñå, қûçäàð æàққà қàðàï қàï, Øàëáàðûììåí êåң áàëàқòû “êîðñêîé” Êðîíøòàäòà æүðãåíäåéìіí äàëàқòàï. Ұçàқ іçäåï æàòïàäûì äà àòàóûí, Áіð êåòіðіï êөңіëіìíің àқàóûí, Ñàÿñàòêåðäің òұëïàðûíà àò қîéғàíäàé Êөëіãіìäі “Êðîíøòàäò” äåï àòàäûì. Êөç áіòêåííің êөçі ìåíäå ñèÿқòû, Ñөç áіòêåííің ñөçі ìåíäå ñèÿқòû. Òұëïàð құñàï ñàíàï-ñàíàï áàñàìûí Àëòûíìåíåí òàғàëàғàí òұÿқòû. Ñîíàí æåëіê áіòіï áîéғà áіð àñòàì, Àñïàí áіòіï êөêæèåêêå ұëàñқàí, Ãүëáàқøàìà àëòûí қàқïà құðàì äåï, Çәêіðі áàð áåëáåó ñұðàï Ñëàøòàí... Òàғûï àëûï òåңіç қûëûï æàí-æàғûí, Ñүçіï өòіï өçåíäåðäің àңғàðûí, Êåìå құñàï êåң êөøåãå øûғàäû Æåë ãóëåãåí ìåíің æåëêåí-øàëáàðûì. Øàëáàðûìà êүí қàðàéäû íó êіðïіê, Æåë æàëàéäû қûë-қûáûðäû қóäûðòûï. Ìәñіñіíäåé äәðåò àëғûø ìîëäàíûң Қûð ñûíäûðàì æàòàðûìäà ñó áүðêіï... Ñîë êүíäåðãå æåòіï åäіì åңáåêòåï, Ñîë êүíäåðãå æåòіï åäіì åëáåêòåï, Ñîë øàëáàðäû êèіï àëûï àñïàíғà Ұøà áåðäіì êөáåëåêòåé êөëáåêòåï.

Áàëàëàðäû êөðäіì æåðäåí àíûқòàï, Қàëàëàðäû êөðäіì æåðäåí àíûқòàï, Øàëáàðû æîқ áàëàëàðäûң үñòіìåí Ұøà áåðäіì, ұøà áåðäіì қàëûқòàï!! Қîíғàí äà æîқ, әëі ұøûï æүð ñîë Øàëáàð, Îë êåëåäі қàðà êүçäå – òîңñàңäàð, Îë êåëåäі àÿғûìåí өçі іçäåï, Ìåí ñèÿқòû æåòіì áàëà áîëñàңäàð!!! Êåëñå ñîíäà – òûңäàï êөðñіí Îðìàíäàð, Ìåí ñèÿқòû øàëáàð æûðûí òîëғàңäàð. Åң àáçàëû, åң àáçàëû, äîñòàðûì, Øàëáàðû æîқ æåòіì áàëà áîëìàңäàð! ÄÎÍ-ÊÈÕÎÒ Îéáàé áұғàí, åíäі áұғàí íå қûëäûқ, Êүéіï æàòûð øàáûëìàғàí øàáûíäûқ... “Àғûï æàòқàí àñàó Æåìäі өçіì-àқ Òîқòàòàì!” äåï àéòòû äåéäі Ñàғûíäûқ. Ñîқûð әңãі äåãåí ñөç áàð, òàç әңãі, Әóðå қûëäû-àó, Құäàé áåðãіð æàçàңäû. Îí áåñ әéåë àëûï êåòòі... Ñîë Òàç Èò... Òûíûø àóëàï æàòà áåðìåé ñàçàíäû”. Îñûëàé äåï Øûíòåìіð æүð áàқûðûï, Áàñқàðìàíû áþðî æàòûð øàқûðûï... Ñàғûíäûқ øàë îí áåñ æåñіð әéåëìåí Áіð àóäàíғà êàíàë қàçáàқ қàòûðûï. Áèûë Ñәêåң ìûқòàï òұðûï æåëіêòі, Өçі áèûë àëïûñ áåñêå êåëіïòі. Ìîéíû êүäіñ, áàñû øàøñûç áîëғàíìåí Åðêåê æîқòà êөðіíåäі êөðіêòі. Æåéäå-äàìáàë øàғàëàäàé øàңқèûï, Êåòïåíіíå ñүéåíіï òұð қàëқèûï. Êàíàë қàçғûø îí áåñ әéåë қàñûíäà Қàðàéäû îғàí àóûçäàðû àңқèûï... Ñàëûï қîéғàí æåð қàçóғà қàòàðëàï, Әéåëäåðäің èûқòàðû қîïàңäàï. Áіð øåòіíäå Ñàғûíäûқ òұð: “Áàққà åìåñ, Åãіí áàïқà øûғàäû!” äåï ìàқàëäàï...

Ñîíûìåíåí, áіð àé өòòі, қûñқàñû, Ñàғûíäûқòûң қûñòû ìà åêåí қûøқàøû? Òîқòàäû ìà Æåì өçåíі Ñәêåңå – Áàéғàíèííің êàíàë қàçғûø ұñòàñû!? Îí áåñ әéåë ñàç òîëòûðûï, қàï òіãіï, Áіðàç óàқûò åңáåêòåíäі àïòûғûï! Қàìûñ êåëäі, òàë äà êåëäі òàó-òөáå Òүéåëåðäің òіðñåãіíå қàқòûғûï. Ñîíûìåíåí äәëіí àéòñàқ íå áîëäû?– Àòàңûçäûң қó øåêåñіí æå áîëäû! Áіð êîëõîçäûң áіð àé åòêåí åңáåãіí Æåì ëàғûíåò Êàñïèéãå àëûï æөíåëäі. Ñàëғàí қàìûñ øîïàқ құñàï äîìàëàï, Àғûï êåòòі қîëäàí үéãåí ñîáàëàқ. Ñàғûíäûқ òұð æàð áàñûíäà: “Áіð êîëõîç Àéòûï åäіì àçäàó-àó äåï øàìàëàï! Åêі êîëõîç êåðåê åäі êàíàëғà, Ñóàғàðäûң қàíäû àóûçûí æàáàðäà». Åñіë åңáåê áîñқà êåòòі-àó, Құäàé-àé, Òàïòàëғàíäàé áîëäûқ ìүëäå òàáàíғà. Қàéðàí êөңіë, қàéðàí àңқàó қèÿë-àé, Áұë áіð êàíàë – áèò òåðіñі áèÿëàé... Áûðñ åòòі äå, қàғàíàқòàé æàðûëäû, Ñàғûíäûқ òұð òåðіñіíå ñûÿ àëìàé. «Àëûï êåòòі îí әéåëäі ñàáàíғà, Ñåíáåéäі îëàð àäàë íèåò – àäàìғà. Îí áåñ әéåë áåðäі ìàғàí êәðіëåó, Íå áîëàäû îë ìûíàó үëêåí êàíàëғà». Қàéðàí áіçäің қèÿëғà áàé өëêåìіç, Қàéðàí áіçäің òàñ êөòåðãіø æåëêåìіç. «Îí áåñ әéåë òîқòàòóғà өçåíäі Ñәë àçäàó» äåï ìåêіðåíåäі Ñåðêåìіç... Áұë Ñàғûíäûқ åñåð åäі íå äåãåí... Æåì æàóûç ғîé áåëãіëі áåñåíåäåí. Îí áåñ әéåë ñûëқ-ñûëқ åòіï êүëіï òұð... Áүëê-áүëê åòіï àғûï æàòûð Æåì – өçåí...

Àóëàқ æàқòà... íåìіñ àòқàí қàëқèäû îқ, Êөêіðåãіíäå Ñàғûíäûқòûң øàëқèäû îò. Қàéðàí áіçäің қûðûқ òөðòіíøі æûëûìûç– Қàéðàí áіçäің êîëõîçäàғû Äîí Êèõîò! ÑÀҒÛÍÄÛҚÒÛҢ ÆÀËҒÛÇ ҰËÛ – ӘÁІËÕÀÉÛÐ Øàëáàð êèñå øàëäàð құñàï êåң êèіï, Äөңáåê òàñòàé äөңäå қàëғàí äөңêèіï, Үé àëäûíäà àóûçûí áóғàí өãіçäåé Әáіëõàéûð îòûðàòûí өңêèіï. Ñóñàï æүðãåí өçãåðіñêå, æàңàғà Øөëäåï қàëғàí құëàқ øіðêіí қàíà ìà: «Әáіëõàéûð үéëåíåä äåï åñòіäіê, Қàðàæàðäàí àëûï қàøûï... Қàìàғà». Æàó êåëãåíäå òàáûëìàé қàï æàñàғû, Қîðқàқ øіðêіí ñàé-ñàëàғà қàøàäû... Àëûï қàøûï үéëåíóäің өçіìåí Әáіëõàéûð үëêåí åðëіê æàñàäû!! Үíäåìåé-àқ қîë қîÿòûí òәáіëãå, «Үíäåìåé-àқ òүñåð äåéòіí қàáіðãå».– Үéëåíãåí ñîң үø êүí өòïåé æàòûï-àқ Òіë áіòóãå àéíàëäû åíäі Әáіëãå. Êåëіíøåãі құéûï қîéғàí ñүãіðåò, Әáіë îíûң ñàóñàғûíäà æүãіðåä... Òіëñіçãå äå òіë áіòіðãåí äүíèå-àé, Әéåëäåðäің áîéûíäàғû құäіðåò... Áұðûí ìàëñûç åäі, îғàí – ìàë áіòòі. Áұðûí æàëғûç åäі, îғàí – æàë áіòòі. Áұðûí ìåң-çåң ұéқûøûëäàó Әáåêåң Êåëіíøåãіí òіçåñіíäå қàëғûòòû... Îñû åêåí ғîé øіëäåäåãі æàïàëàқ– Øөëäåéòұғûí ìөëäіð ñóғà қàòàëàï. Îñû åêåí ғîé Қàðàæàðäàí Àқæàðғà Әáіëõàéûð Àëûï Êåëãåí Ìàõàááàò! Áîñàғàғà áұçàó êåëіï áàéëàíäû. Øàé қàéíàäû, êүïòі êөңіë æàéëàíäû. Êåøå ғàíà қó òіçåñіí ñàáàғàí Әáіëõàéûð үé áîëóғà àéíàëäû.

Íå äåñåê òå Әáіëõàéûð өçãåðäі, Өçãåðãåíіí құëàқ åñòіï, êөç êөðäі. Қàðáûç æåéòіí Ñàғûíäûқòûң үéіíå Қîçû æåéòіí æàңà çàìàí êåç êåëäі. ҚÀÐÀÊÅÑÅÊ ҚÀËÌÀҒÀÌÁÅÒ ÒÓÐÀËÛ ÆÛÐ Қàðàêåñåê Қàëìàғàìáåò íàғûç ұñòà åäі. Өçіíåí áàëà қàëìàäû. Òөñіí Êåìåëáàé ұñòàäû... Êåñåëі æîқ êөêіðåãіíå áàòàòûí, Áàçàðû æîқ áұéûìäàðûí ñàòàòûí... Îí қîëûíàí өíåð òөêêåí êåðåң øàë Àéäàëàäà òåìіð ñîғûï æàòàòûí. Åøêіì îғàí «øûқ äåìåéäі æұìûñқà», Өç èëåóіí өçі òàïқàí құìûðñқà. Қàðàêåñåê Қàëìàғàìáåò áіð өçі Áіð êîëõîçäû ұñòàï òұðғàí áіð ұñòà. Қàðà òåìіð – áàñûëìàéòûí æåðіãі, Áàëàñû æîқ, æàëғûç êåìïіð – ñåðіãі. Іøêåíі – àéðàí. Æûëқû àóûëäûң ìåñіíäåé Êүíäіç-òүíі êүìïіëäåéäі êөðіãі. Æàëғûç қûëғàí, ұñòà қûëғàí өìіð-àó, Қîë-àÿғûí қûñқà қûëғàí өìіð-àó. Áàқà ìîéûí, áàқûðàóûқ қàðà øàë, Құëàғûí äà қûëғàí îíûң ñàңûðàó. Êүí-қàðëûғàø æàéғàí êåçäå қàíàòûí, Èòòåí қîðқûï үíäåìåé êåï қàáàòûí– Әäåòіì áàð іçãå òүñêåí ìûñûқòàé Òûìïûң қàғûï êөðіê үéãå áàðàòûí. Ұñòàï êөðåì ñóûï қàëғàí òåìіðäі, Ұñòàï êөðåì ñөíіï қàëғàí êөìіðäі. Æåòі æàñòà áіëіï àëғûì êåëåäі Æåòïіñ æûëäà îë æàñàғàí өìіðäі! Øîққà қàқòàï øàðòåìіðäің ìүñіíіí, Êåëòіðåäі îë íå áіð çàòòûң ïіøіíіí. Àóûçäûқ ïà... үçåңãі ìå... êөңіëіí Қàëäûðìàéäû іçäåï êåëãåí êіñіíің.

Ìàғàí æұìáàқ қîëû қàòòû øàë áіðàқ, Òåìіð ñîқñà òåðëåéòіíі áàëáûðàï. Òàңåðòåңíåí êåøêå äåéіí ñîққàíäà Ìàғàí æұìáàқ – òàëìàéòûíû қàëæûðàï... «Үø àøàíûң» èåñіç ñàéû áіëñіí äåï, Øàë ñîғàäû øàðòåìіðäі êүðñіëäåï, Òåðåң òóííåëü-òàìûðëàðäûң іøіíäå Ïîåçä êåòіï áàðàòқàíäàé äүðñіëäåï! Áұë өìіðäå íå áàð äåéñің ìәңãіëіê, Òåìіðëåðіí êөìіðãå àéòûï әí қûëûï, Өøòі áіð êүí... êүíäіç-òүíі ñөíáåéòіí «Үø àøàíûң» ñàéûíäàғû æàңғûðûқ! Êүçãå áàðûï êүí äå áàòòû ñàëқûíäàï, Îìûðàóûí áîÿé àëìàé àëòûíäàï. Қàðà òөáåò æүãіðìåéòіí áîëäû åíäі Áұðûíғûäàé êүíäіê æåðäåí àðïûëäàï. Æàëғûç òұðûï... æàëғûç êåëìåé æàòқûñû... Êåëäі äåéäі êåìïіð ñóғà áàòқûñû. Êåңñå қûëäû îë êåң үéіíің òөð æàғûí Îòûðàòûí àóûëñîâåò õàòøûñû... Áұë áіð òіðëіê өçіíå àçäàï ұíàéäû, Áàñòûқ êåëñå – êåéäå øàé-ñó ñұðàéäû. Ñåëüñîâåòêå êåëãåíäåðãå øàé áåðіï, Øàé үñòіíäå øàëûí àéòûï æûëàéäû. Ñөéòіï æүðіï... êөçãå àқ òүñіï òàðûäàé, Қàëғàí êåçäå æүðåð æîëûí òàíûìàé, Áàëà áîëäû æåñіð қàëғàí êåìïіðãå Àðìèÿäàí қàéòқàí æåòіì Ñàғûíàé... Îë æîқ áîëñà æåð îéûëàð àäàìäàé... Ұñòà êåëäі – ҚÛÇÛËÆÈÐÅÍ ÊÅÌÅËÁÀÉ, Áàқà ìîéûí áàëóàí øàëäûң áàëғàñûí Îë äà ñîқòû êүíі áîéû äåì àëìàé. «Æàқñû øîò æîқ îë æàñàғàí øîòòàí» äåï... «Òåìіð-òåðñåê îë æàñàғàí òіïòåí êөï...» Áіçäің åëäå êөç òîқòàéòûí çàò êөðñåң Åë àéòàäû: «Қàëìàғàìáåò ñîққàí», – äåï...

«Áұë ìàңàéäà Қàëåêåңå æåòåòіí, Ұñòà æîқ äåï... Қàëåêåңíåí өòåòіí...» Îë ұðғàíäà өëіï æàòқàí òåìіðëåð Òіëі øûғûï òіðіëіï-àқ êåòåòіí. Øàë åøқàøàí áàòïàóøû åäі óàéûìғà, Òіñ æàðìàéòûí өç өìіðі æàéûíäà. Òåìіðëåðäі èëåï-èëåï æұìáàқ øàë, Ұéûқòàï êåòòі «Үø àøàíûң» ñàéûíäà. Өìіð áîéû æàíûï өòòі øûðàғû, Өìіð áîéû øàóûï өòòі ïûðàғû. Ñóàðғàíäà ïûøûëäàғàí ïûøàқòàí Áàñқà өñåêòі åñòіìåäі құëàғû... Àðìàí ëàóëàï қàéòà îðàëñà áàÿғû Өòêіì êåëіï өòêåëäåðäåí өòïåãåí, Æåòêіì êåëіï àðìàíäàðғà æåòïåãåí, Êåçäåñåð åì êөðіê үéäің іøіíäå ÑÎË ÁÀßҒÛ ÑӨÍÁÅÉ ҚÀËҒÀÍ ÎÒÏÅÍÅÍ. Êүí – қàðëûғàø æàéғàí êåçäå қàíàòûí, Òûìïûң қàғûï êөðіê үéãå áàðàòûí Êүí îðàëñà – іçãå òүñêåí ìûñûқòàé... Èò îðàëñà – үíäåìåé êåï қàáàòûí... ÎÐÀËÑÀ ÀÐÌÀÍ ҚÀÉÒÀ ÎÐÀËҒÀÍ ӨÌІÐÄÅÉ, Æàíàð åäіì æåë үðëåãåí êөìіðäåé. Áàðàð åäіì Êåìåëáàéäûң àëäûíà Áіð èëåóі қàíáàé қàëғàí òåìіðäåé. Àóäàðғàíäà ñîì òåìіðäі Êåìåëáàé Òàíûð ìà åêåí òûғûðûққà қàìàëìàé? Ûðñ-ûðñ åòіï ұðғàí ñàéûí êүøåéіï, Ñîғàð ìà åêåí äәó áàëғàíû äåì àëìàé? Ñîққàí êåçäå äәó áàëғàíû äåì àëìàé, Åêіïіíіíåí æåë ñîғà ìà ñàìàëäàé? Æàñûë àéäàð æàëûíäàðäûң іøіíåí Øàð áîëàòòûң øîғûí êөðñå Êåìåëáàé, Ñәóëå êөðñå æàíàðûíà үңіëіï Өìіð êåòåð өçåãіíå æүãіðіï, Íàғûç ұñòà ñàëûï қàëñà áàëғàìåí Íàғûç òåìіð øûғà êåëåð òіðіëіï!

Ìàңäàé òåðäі ñүðòêåí êåçäå êүðñіíіï, Ãүëäåï êåòåð ãүëäåìåãåí áіð øіëіê, Íàғûç өìіð – Áàëғàëàð ìåí Òөñòåðäің Àðàñûíàí òіðіëåòіí òіðøіëіê. «ÁÈÒҚÎØ» Øûíûí àéòñàì, үðãåäåêïіí, қîðқàқïûí, Әңãіìå àéòқàí үëêåíäåðãå îðòàқïûí. Æàқñû îқèìûí үøіíøіäå, àëàéäà Àíàó-ìûíàó îðûñøàғà øîðқàқïûí. Ìұíäàé æàç äà, áîëàäû åêåí ìұíäàé êүç, Êүç êåëäі äåï, қûñûëûï òà қûңáàéìûç. Áèûë øàðóà êåëåð æûëғà қàëìàéäû, Áәðіí òàñòàï, Êåìåëáàéäû òûңäàéìûç. Æàңà үéëåíãåí Êåìåë – ұñòà, åëïіëäåê Êүëå қàëñà åêі èûғû ñåëêіëäåï, Қûçûë áåòòің ìәéåãі àòқàí æàñ ұñòà Ñөç ñөéëåéäі æèðåí ìұðòû æåëïіëäåï: «Ñåíі áіëåä äåéäі îðûñøà êөï åíäі, Áіëãіø áîëñàң, àéòøû êәíå, åíåңäі... Àңқàì êåóіï, øөëäåï òұðìûí, æàðàíäàð, Àéòøû áіëñåң, ñó áåðіңäåð!» – äåãåíäі. Áіëìåéñің áå, ñåí áіëìåñåң ìåí àéòàì, (Áіëìåñіңäі îðûñøàìåí ìîëàéòàì), «Áèòқîø!» – äåéäі – ñó áåðіңäåð!» äåãåíäі, Îíûң қûçûқ òàðèõû áàð, ñîíû àéòàì! Áіð ñîғûñòà, ñàðû øіëäåäå øөëäåï êåï, Áіð «õàòûғà» әðåң æåòòіì åңáåêòåï. Íåìіñòі äå áіðàç қûðûï òàñòàïïûí, Êåñêåí òåðåê ñåêіëäі ғûï äөңáåêòåï. Қàíûì қàòûï øөëäåï êåóіï áàðàìûí, Қàñûìäàғû æîëäàñûìà қàðàäûì. Іóàí äåéòіí îðûñ åäі îë, «Áèòқîø» äåï Àéқàéëàäû êåíåï òұðûï òàìàғûí.

Ñîë-àқ åêåí áіð êåëіíøåê æàñ қûçäàé, Æåòіï êåëäі, қîëûíäà ñó – òàñ ìұçäàé. Әëãі «Áèòқîø» æàëғûç àóûç êүøòі ñөç Áәðіìіçäің øөëіìіçäі áàñқûçäû-àé! Ñîíàí êåéіí... Ìåí äå қóëûқ æàñàäûì. Øөëäåé қàëñàì ìåí íåñіíå ñàñàìûí, Øөëäåñåì äå, àøûқñàì äà үéðåíãåí Æàëғûç àóûç îðûñøàìà áàñàìûí! Ôàøèñòåðãå òàëàé æåðäå èò қîñòûì, (Қîëäàí êåëñå қîíûøòàí áàñ, ñүéò, äîñòûì) Қàøàí îðûñ òіëіí áіëіï àëғàíøà Àø áîëғàì æîқ àðқàñûíäà «Áèòқîøòûң». Æèðåí ìұðòûí өðòêå òàëàé æàíäûðûï, Òàëàé æåðãå... қàñûқ қàíûí қàëäûðûï, Åëãå ñөéòіï àìàí қàéòòû Êåìåëáàé «Áèòқîøïåíåí» øөëіí òàëàé қàíäûðûï. «Îñûëàé äà îñûëàé» äåï Êåìåëáàé, Іøêі îéëàðûí áóûðқàíғàí æåңå àëìàé, Åêі êөçі әңãіìå àéòñà, àëàқòàï, Åíòіãåäі áіçãå қàðàï äåì àëìàé!.. ...Àéòñà äà åë, ìåíің әêåì – өëãåí äåï, Êөç àëäûìäà ñóðåòі êөëáåңäåï, «Áèòқîøòû» äà áіëìåé қàëûï Áіçäің Øàë Îéëàéìûí ìåí өëäі ìå åêåí øөëäåí äåï... Æàñ áàëàìûç, íå ñàëñà äà êөíåìіç, Үëêåíäåðäі òûңäàғûøïûç æәíå áіç. «Îðûñøà àéòқûø» Êåìåëáàéäûң ñөçіíå Ïàéғàìáàðäûң äұғàñûíäàé ñåíåìіç. ...Æàçғû øіëäå... Қàéòàð åìåñ òүíãі ûñòûқ. Êåìåëáàéäà әңãіìå áàð áіð қûñòûқ. «Áèòқîø» äåãåí æàëғûç ñөçäің ìàңûíäà Åò ïіñêåíøå îòûðàäû áіëãіøñіï. Áàñòàí ñèïàï ìåí ñèÿқòû æåòіìäі, Ñàóàòû æîқ Êåìåëáàé äà êөêèäі. «Áèòқîø» äåãåí ñөçäі áіëìåé Áіçäің Øàë Îқòàí åìåñ, øөëäåí өëãåí ñåêіëäі...

1944 ÆÛËҒÛ ÐÀÉÊÎÌ ҚÛÇÌÅÒÊÅÐІ ҚÀÐËÛҒÀØ ÀÏÀÉ ÒÓÐÀËÛ ÆÛÐ Æåңіñ æûëû. Æұðò êөçіíåí қèíàëûñ Êөðіíáåéäі áұðûíғûäàé êүé-íàëûñ. Áåñòөáåäå ìàé òîéûíà àðíàï áіð Áàñқàðìà àøòû әéåëäåðãå æèíàëûñ. Îøàқòàðäà òүòіí ëàóëàï, øàé қàéíàï... Ñөç ñұéûëûï... êåòêåí æұðòòû қàéòà àéäàï. «Ñåíäåðãå åíäі êåëãåí óәêіë àóäàííàí Әí ñàëàäû!» – äåäі áàñòûқ àéқàéëàï. Òàң қàëäûì ìåí æàé òүñêåíäåé òөáåìíåí, Àò үñòіíåí – çіðêіëäåéòіí – іðãåìíåí, Áàëàëàðäû қóàëàéòûí óәêіëäің Қûçäàð құñàï әí àéòқàíûí êіì êөðãåí? Àéòқàíäàé-àқ, àðòûқ òóғàí àқûëû, Æіáåðìåéòіí æіãіòòåðãå àқûíû, Àò үñòіíäå îð қîÿíäàé àóíàғàí Қûç áîï øûқòû – ðàéêîìíûң óәêіëі. Àéòûëàòûí әííің äå àòû – Қàðëûғàø, Àéòàòұғûí қûçäûң äà àòû – Қàðëûғàø, Қàðëûғàøòûң қîñ қàíàòûí áàéëàï àï, Ұøàòûíäàé áîëäû ìûíàó Қàðûíäàñ! Åòің äå àïïàқ åäі-àó ñåíің, Қàðëûғàø, Áåòің äå àïïàқ åäі-àó ñåíің, Қàðëûғàø, Қûç æûëàñà – ìұңûìäû àéòñàì ñàғàí äåï Òûңäàï òұðғàí қàíäàé æүðåê æàðûëìàñ. Ñàғàí ғàíà ñûðûìäû àéòàì äåãåíäå, Ñàғàí ғàíà øûíûìäû àéòàì äåãåíäå, Әéåëäåðäің òүñòі үçіëіï êөçіíåí Êөңіë äåéòіí òіçãåí қîéäàé êөãåíãå, Òîçғàí êөéëåê... òîçғàí êөңіë... òîçғàí áàñ... Òүñòі үçіëіï ñîë àðàäà Êөçäåí Æàñ... Өңøåң әéåë ñîë àðàäà æûëàäû Àðàққà åìåñ, Қàðëûғàøқà áîëғàí ìàñ!!!

Áåñ æûë áîéû åðäåí қàëғàí æàñ áîëûï, Åíå áàққàí, æåòіì áàққàí àø áîëûï, Àқ æàóëûқòàð өңøåң àéûð ñүéåíãåí Қàðëûғàøқà òåңñåëåäі ìàñ áîëûï. Àò үñòіíäå Қàðëûғàøòû òûңäàғàí, Ìàéûñқàíäà ñûíà æàçäàï ñûíáàғàí, Қûìáàò ìàғàí – àò үñòіíåí àéòқàíäà– Өңøåң æåñіð êөçіí ñүðòіï òûңäàғàí. Қûìáàò ìàғàí – ìûң áàïòàғàí Қàðëûғàø, Áîé æåòіï қàï áұëғàқòàғàí Қàðëûғàø, Àò үñòіíåí îñûëàé äåï әí ñàëäû, Áàñқàðìàíûң қàñûíäàғû қàðûíäàñ! Êөðіï òұðäûì – Қàðëûғàøòûң áұë әíі Òûңäàï òұðғàí қàíøà æàíғà ұíàäû. Øàðøàғàíäà æûëàìàғàí әéåëäåð Àñûëäàðûí àңñàғàíäà æûëàäû. Êөңіëäåãі êөêåé òåñòі құñòàðûí, Ñàғûíғàíäà, ñàðғàéғàíäà құøòàðûí Åñіíå àëûï өòêåí êүíäі Қàðëûғàø Êөêêå қàðàé қàíàò áàéëàï ұøқàíûí – Ñîíäà êөðäіì – æàëàңàÿқ... æàëàңáàñ... Қîëäàðûíäà àéûð åìåñ – àқ àëìàñ... Әí òûңäàғàí ӘÉÅËÄÅÐÄІҢ ÆҮÇІÍÅÍ ҚÀÌÀË ÊӨÐÄІÌ қàïòàғàí æàó àëà àëìàñ. Áұëòûң áîëñà êөêіðåêòі áóàòûí, Әíің áîëñûí àñïàíûңäû æóàòûí, Қîíàð æåðіí òàáà áіëãåí Ñîë Құñòûң Ñîíäà êөðäіì òіë æåòïåéòіí қóàòûí! ÊÅÌÅËÁÀÉÄÛҢ ÄÎÑÛ – ÁÀËÀÁÈÄІҢ ÊӨÇІ ÒÓÐÀËÛ ÆÛÐ Îë êåçäå «Қîëûңà íå áîëäû?», «Êөçіңå íå áîëäû?» äåãåí ñұðàó åðñі åìåñ. Àéòà áåðñåңіç, – «ìîäû». Ìұðòû үêіíің қàíàòûíäàé Êåìåëáàé: «Êөçіңå íå áîëäû, Áàëåêå?» – äåï óïîëìèíçàã ôîðìàñûí êèãåí Áàëàáèäåí ñұðàé áåðåäі. Áàëàáè áіð үíäåìåéäі, åêі үíäåìåéäі, үøіíøіäå àғûòûëûï êåòåäі:

«Ñíàéïåð áîëäûì. Áіð үéäің òàñàñûíäà æàòûï àңäûäûì. Áіð óàқûòòà îқ òûíà қàëäû. Өëãåí øûғàð èò äåï áàðà қàëñàì, òіðі, âèíòîâêàñû áàð, àòқàëû òұð. Ìұðòû æèðåí, òіñі ñàðû, êåòіê. Î äà àòòû, ìåí äå àòòûì. Åêі êүííåí êåéіí åñіì êіðñå, áàñûì áàñқà äåíåìíåí àóûð. Ñàíáàòқà òүñіï æàçûëäûì... Îñû». Êåìåëáàé ñîíäà äà қîéìàéäû: – «Êөçің ñîíäà òүê êөðìåé ìå?» «Îé, Êåìåêå-àé, òàñ íå êөðóøі åäі», – äåéäі Áàëàáè... Áіç, íå êөðìåäіê? Áàëàáèäі êөðäіê... Өçі – æàñ. Ñөçі – ìàñ. Êөçі – òàñ. Æàñ êåçäåí... òàñ êөçáåí... «Ñåí ñîғûñқà қàëàé қàðàéñûң?» – äåñå; – Áàëàáèäåí ñұðàï àëғàí òàñ êөçáåí қàðàéìûí!– äåð åì. Áàëàáè êөçіí ñóûðûï áіçãå áåðåäі. Êåìåëáàé êөðåäі. Ìåí êөðåì. Òүê æîқ... òàñòàí æàñûë қàðà äүíèå êөðіíåäі... Ìåңіðåóëіê... Ñîғûñòûң òүñі – æàñûë қàðà. Ñîғûñòûң êөçі – òàñ. Åçáåãåí êåç åøáіð қàéғû åңñåíі åø, Áіç, áàëàìûç, òèìåñå îí áåñ, òèñå áåñ. Қîëûң íåäåí øîëàқ áîëäû? Àë, êөçің Íåäåí øûқòû? – äåï қàäàëó åðñі åìåñ. Îë êåçäåðäің îíûñû ìåí ìұíûñû, Ñіðіñіíåí áàñûëàäû қîíûøû. Êөçäің қàëàé øûққàíäûғûí àéòøû äåó Ñîë êåçäåãі әңãіìåíің «ìîäûñû». Àóûë áіðåó. Áіð àòàäàí òàðàéìûç. Қîíàқ êåëñå àíòàëàóғà æàðàéìûç. Қîíàғûìûç – æàëғûç êөçäі Áàëàáè... Æàëғûç êөçãå æèûðìà êөçáåí қàðàéìûç. Êүí êөðіñêå áіçäің Áәêåң қàñқûð-àқ, Êåëå æàòûð åñіí æèíàï, áàñ құðàï. Æàëïû ñàíû êөçäің åêåó áîëғàíìåí, Åêі êөçäің áіð ñûңàðû òàñ áіðàқ. Áәêåң øàäûð. Àқûðàéûï êåòåäі. Ôóðàæêàñû қàқûðàéûï êåòåäі. Ñәë қûçàðғàí ñàó êөçіíің қàñûíäà, Øөëìåê êөçі øàқûðàéûï êåòåäі.

Áүãіí Áәêåң îòûðғàí æîқ æàí қèíàï, Áîëûï îòûð àқ êåëіíøåê øàé құéìàқ. Áәêåң êåëãåí çàãîòñêîò æàқòàғû Êåìïіðëåðäåí åêі áèäîí ìàé æèíàï... Êөңіëі ìåí êөçі ìàéғà қàíäû ìà? Êүëêі іëіíåä ìұðòûíäàғû øàëғûғà. Қîíàқ қûëûï îòûð îíû Êåìåëáàé Áàóûðñàқòû үéіï òàñòàï àëäûíà. Áіð æàìàíû – Êåìåëáàéäûң òіëі ұçûí, Áіð òûíáàéäû әңãіìåäåí êүíұçûí. «Àéò êөçіңíің òàðèõûí!» äåï Êåìåëáàé Ñàïûðàäû қàéòà-қàéòà қûìûçûí. Áәêåң үíñіç... Ñàðû қûìûçäû áіð ұðòòàï, Àéòàð ñөçі òàóñûëғàíäàé құðûï қàï, ß, íåìåñå, áіð áàóûðñàқ Òàñ áîëûï Òàìàғûíà êөëäåíåңíåí òұðûï қàï... Áіð үíäåìåé қûìûç êåëіï êåòåäі. Åêі үíäåìåé қûìûç êåëіï êåòåäі. Үøіíøіäå êөìåéäåãі әңãіìå Øåøêåí ìåñòåé àғûòûëûï êåòåäі: «Îíûң íåñіí òүðòêіëåéñің, Êåìåø-àó, Òîқòû қîøқàð, ìұðíûң æàìàí äөңåñ-àó?! Ìûíà îòûðғàí æàìàí àғàң Áàëàáè Құðàëàéäû êөçäåí àòқàí äåìåñ-àó. Òàëàé èòòі ñүéðåï åäі-àó êөãåíãå, Òàñ òөáåäåí òүéðåï åäі-àó òåáåíãå, Êіì ñåíåäі ìàé æèíàéòûí Áàëàáè Ãâàðäèÿ ñíàéïåðі äåãåíãå? Ñîíûìåíåí ñåíáåñåң äå, ñåíñåң äå, Áåëäåñêåíäі æåңáåñåì äå, æåңñåì äå, Áëèíäàæäà áàñ êөòåðìåé îòûðäûì Æàóғàí îқòàí ûçà òîëûï åңñåìäå.

Áіð óàқûòòà îқ òàðòқàíäà ñàÿáûð... «Àëғû øåïêå äåãåííåí ñîң òàÿ áіð» Áіð òîңқàңäàï, Áіð åңêåңäåï êåëàòûï, Àëà øұáàð àғàø іøі ñàé, àäûð... Áіð ôàøèñòêå êåëіï қàïïûí áåòïå-áåò, (Ìåí ñèÿқòû øûққàí åêåí øåòêåðåê). Åêåóìіç äå қàðàóûëғà àï қàïïûç Àëûñóғà ìүìêіí åìåñ æåêïå-æåê. Åêåóìіç äå íå êөðìåãåí áåòïàқïûç, Үñòå – ïëàù, àÿқòû – åòіê, áàòïàқïûç, Åêåóìіç äå – ñûғûðàéғàí ñíàéïåð, Åêåóìіç äå íûñàíàғà àï қàïïûç. Êөçіí êөðåì – ûëàé ñóäàé æіïñèãåí, Ìұðòûí êөðåì – êіðïіäåé-àқ òүêñèãåí. Қàðàóûëû òіëіíäåé áîï æûëàííûң Àæàëûì òұð қàðñû àëäûìäà áүêøèãåí! Îë äà äàÿð, ìåí äå äàÿð àòóғà, Қàðà æåðãå қàòàð òұðìûç æàòóғà, Қàí æàëàғàí қûçûë қàñқûð – êүí құñàï Åêåóìіç äå áàðà æàòòûқ áàòóғà! Åñіìäå æîқ ìåí àòòûì áà, îë àòòû?! Êіì áіðіíøі қîðғàñûíäû áîðàòòû?! Êөê òүòіííің àðàñûíàí êөðãåíіì – Êөê ôóðàæêà ñәë қèñàéûï áàðàòòû! Өëіì òәòòі... өìіð әëäå қûìáàò ïà? Ìûң êүí ñûíáàé, өìіð áіð êүí ñûíáàқ ïà? Áåñ òіñіìíåí, áіð êөçіìíåí àéûðûëûï, Үø êүííåí ñîң îÿíûïïûí «ñàíáàòòà!» «Ñîíûìåíåí òàñ ñàëäû ìà êөçіңå? Õèðóðãòåð áàñ ñàëäû äà êөçіңå?» – Êåìåëáàéûң êåëãåíäåé-àқ ñұðàéäû Қàäàëғàíäà қàí àëàòûí êåçіíå. «Êåìåëáàé-àó! Îíûң íåñіí ñұðàéñûң? Êåïêåí êөíäі қàéòà-қàéòà áұðàéñûң, Êөңіë äåãåí äîìáûðàíûң іøåãі– Êåòñå үçіëіï, æàëғàé àëìàé æûëàéñûң.

Áàð ìà åä áіçäå Òûíûøòûқòàí áàñқà àðìàí?! Àæàë ìåíің àæàðûìà áàñ ñàëғàí, – Æàíûï òұðғàí øûðàғûìíûң îðíûíà Èò êөçіíäåé åæіðåéòіï òàñ ñàëғàí! Êөðìåãåí ñîң áұðûí-ñîңäû òàñ êөçäі, Åøêі құñàï қàäàï қàïñûң «àø êөçäі», – Äåï Áàëàáè êөçіí àòòû êèіçãå Àñûқ àòқàí өíåðіìåí æàñ êåçãі. Î, ñұìäûқ-àé?! Òàëàé êөðãåí òәëêåêòі, Òàñòûң өçі áîëàäû åêåí әð òåêòі, Àқ êèіçãå àòûï òүñêåí òàñ êөçäåí Øàқïàқ құñàï æàñûë æàëûí æàðқ åòòі! Қàðàï æàòûð ұÿëìàé-àқ Êåìåëáàé. Áіç äå òұðìûç іøіìіçäåí äåì àëìàé. Қûáûð åòñåê îқ àòûëûï êåòåðäåé Құéòòàñ òàñ êөç – òàñòàí ñîққàí қàìàëäàé. Èә, íåìåñå òүãіí áүãіï òүðïіäåé Өï-өòіðіê өëіï æàòқàí êіðïіäåé, Èә, íåìåñå қûðûқ ïûøàғû қûðæàңäàï Øàëқàñûíàí құëàï æàòқàí òүëêіäåé. Àқ êèіçäå Îéûï Àëғàí Êөç æàòûð, Êөìåéëåðäå àéòûëìàғàí ñөç æàòûð, Æåòі àòàìíàí êåëå æàòқàí қîçғàëìàé Åðëіê áîëñà, êөòåð áàñòû, қîçғà, òұð! Æåðäå æàòқàí Áàòûð Êөçäі қîëғà àëäûì, Қîëғà àëäûì äà, Òåáіðåíäіì äå, Òîëғàíäûì. Ñîғûñ òұðäû êөçäåðіíäå áұðқûðàï Ñîë áіð ñәòòå ñîë àðàäà áîëғàííûң... Ñîë áіð ñóðåò åñòå қàëғàí æàñ êåçäåí, Өíäіðøåãі ñîðàÿòûí àø êåçäåí, – Ñîғûñ æàéëû ôèëüìäåðäі Áàëàáè Қàðàé ìà åêåí Ñîë áàÿғû Òàñ êөçáåí?!

Àғàøòàðäûң өðò æàëàғàí áұòàғûí Àðøûï áåðñåì, àð àëäûíäà ұòàìûí. Êөçі ñàóëàð îқûð-àó äåï æàçäûì ìåí Ñîғûñòàғû Өëãåí Êөçäің Êіòàáûí! Ìåí ñîғûñòû òәíіììåíåí ñåçіíåì, Òіëäåñêåíäåé î äүíèåíің өçіìåí. «Ñîғûñ» äåãåí ñөçäі îқóäû үéðåíãåì Áàëàáèäің àғûï òүñêåí êөçіíåí. «Ìûíàó æàíàð қóàíáàéäû ìàñ áîëûï, Ìûíàó æàíàð æûëàìàéäû æàñ òîëûï», – Ñàëäû äàғû æåðäå æàòқàí òàñ êөçіí Қàòûï қàëäû êөçäің èåñі òàñ áîëûï... Æàñ øûқïàéòûí ìүéіç êөçäі øåðìåíäå, Æàíñûç æàíäàð åëåñòåäі ñîë æåðäå. Åíäі ñîғûñ áîëìàñûí äåï òіëåäіê Áàëàáèäің æàíñûç êөçіí êөðãåíäå. Æåòòі, ñîғûñ, æүðåêòåðäі іðåóің, Áåéáіòøіëіê áîëñûí æàëғûç òіëåóіì, Áàëàáèëåð ìәңãі áàқè ëàқòûðñûí Ñîғûñ áåðãåí åêі êөçäің áіðåóіí!!! ҚÀÐÀÒӨÁÅ ÊÎËÕÎÇÛÍÛҢ ÁÐÈÃÀÄÈÐІ ҚҰÐÀËÁÀÉ ÆÀÍÑҮÃІÐÎÂ ÒÓÐÀËÛ ÀҢÛÇ Қàéðàòòû åäі, àéáàòòû åäі Құðàëáàé, Àäàì åìåñ, àéқàéëàéòûí құðàëäàé. «Æұìûñқà øûқ! Æұìûñқà! – äåï, – Æұìûñқà!» Àéқàéëàéòûí æàí òûíûñûí áіð àëìàé. Áåéíåòқîðäûң қàìûí áіðàқ æåéòұғûí, Æàëқàó êөðñå òүñіí áұçà êåéïіíің: «Құðåêå» äåï àéòïà ìàғàí, «êә» äåé áåð, «Áðèãàäèð – èòòің àòû»... äåéòұғûí... Òүñ êåçіíäå òәòòі ұéқûғà åíåòіí Құðàëáàéäàí áàñқàëàð òүñ êөðåòіí. Ñàðû øіëäåíің ñәë ñàÿáûð ñәòіíäå, Құðàëáàéäûң äàóûñû ñәë-ñәë ñөíåòіí.

Åñåñіíå – æұðò ұéқûäàí øàқ òұðûï, Ñәë áөãåëñå – øàéûí іøіï, «êәï қûëûï», Àéқàéûíà øûқïàé қîéғàí қàòûííûң Øәéíåêòåðіí ñó-ìóûìåí ëàқòûðûï. Áіðäå æûëàï, áіðäå өòіíіï òұðàòûí, Қàðñû êåëñåң – áîғàóûçáåí ұðàòûí. Íå äåñåң äå, ñîë Құðàëáàé ÆÀҚÑÛ ÀÄÀÌ, Íå қûëñà äà қîғàì үøіí қûëàòûí. Òөðò өãіçäің áіðіí ìіíіï «êөø áàñòàð», Áàëàñû áàð Òұғæûìäàðäûң áåñ æàñàð, Îíғà øûғûï îéûíìåíåí қîøòàñûï, Êåçіì æåòòі Құðàëáàéìåí äîñòàñàð. Àëäàï-ñóëàï, àңғà ñàëғàí ñåêіëäі, Òîìàғàìåí áүðêåï қîéûï áåòіìäі, «Êүí өòåäі, қàéòà-қàéòà àéðàí іø, Ñó іøïå!» – äåï үéðåòåäі Æåòіìäі. Ñîíûìåíåí áàñòàëäû үëêåí «қóûðäàқ»... Àéқàéëàéìûí – өãіçäåðãå øûðûëäàï. «Êåñåëêіäå» øåøåì îòûð ñіëòåãåí Øûáûðòқûñû íàéçàғàéäàé ñóûëäàï. Òàóñûëìàéäû áіç øàáàòûí òåңіçäåð, Øûáûí æàíûң êөëåңêåëåó æåð іçäåð. Àäàì òүãіë... Қàòûï қàëғàí øàíàø áîï Øөëіðêåéäі òүñêå қàðàé өãіçäåð... Ìåí øөëäåéìіí. Өãіçäåð äå øөëäåéäі, Áіçäің êåìïіð өëñå äå, ñûð áåðìåéäі. Îñûíäàéäà øàëàï òàñûï æүðåòіí Ñàëäûðëàòûï Ñîòûáàé äà êåëìåéäі. Åñåñіíå – øàóûï êåëіï Құðàëáàé, (Қàéäàí áîëñûí òàáûëàòûí құðàëäàé). «Ñîéìàéñûң áà áұë òóëàқòû қàìøûìåí, – Ìåí ñîðëûíû èò қûï қîéғàí Құäàéäû-àé!»... (Áіç áіëåìіç Құðàëáàéäûң àðìàíûí... Құäàé äåãåí ñөçäің, ñіðә, æàëғàíûí Құäàé åìåñ, áðèãàäèð áîëóäû Áàñқàðìàäàí өçі ñұðàï àëғàíûí).

Áіðäåңåíі ìұðûíûìåíåí ìіңãіðëåï, Өãіçäåðãå êіñіíåéìіí øіңãіðëåï. Құëàғûìà êіðіï êåòêåí áîқ øûáûí, Àéқàéûìíàí îë äà îÿíûï êүңãіðëåï. Ñîë êåçäåðäå қàìøûíû àëûï Құðàëáàé, Өãіçäі åìåñ, өçіìäі äå ұðàðäàé, Øûáûðòқûäàí қîðғàñûíäû құéғàíäà Òîқòàìàéäû øûáûí æàíûí øûғàðìàé. Áіð-àқ ñәòòå өãіç çûðëàï æөíåëіï, Қóàíûøқà Құðàëáàé äà êåíåëіï. Ñәëäåí êåéіí òàñқà ñîққàí áàëûқòàé... Қàíøà ұðñà äà қîçғàëìàéäû áөãåëіï. Ñîíäà òұðûï, æûëàðäàé áîï Құðàëáàé: «60 æàñòà èò қûï қîéғàí Құäàéäû-àé, Өãіçãå àðíàï, àéíàëàéûí өêіìåò, Қîéäûң-àó áіð ÒÅÌІÐ ҚÀÌØÛ øûғàðìàé! Ñûì òåìіðäåí өðіï áåðñå – áîëàòòàí, Ұðàð åäіì қîëòûғûíàí... қîëàòòàí... Òàñïà òіëіï àëàð åäіì òіðñåêòåí... Àðòûқ àéòñàì өçің êåøіð, Æàðàòқàí! Áәðі îñûíûң қîғàì үøіí... åë үøіí... Áіð àäàì æîқ áåðåòұғûí қîë ұøûí. Àíàó áàñòûқ. Àíàó õàòøû. Ñàðàéøû... Æàëғûç өçіì àðïûëäàéìûí ñîë үøіí. Åðòåң áàðàì... қàìøû ñұðàï àóäàíғà, (Ìûíàó íàóқàí қèûí áîï òұð æàóäàí äà). Өãіç åêåø өãіçäåð äå áіëіï òұð Áіç ñîðëûíû æàðûìàғàí ñàéìàíғà!». Îñûíû àéòûï êүңіðåíåäі Құðàëáàé: «Àëïûñ æàñòà àðïûëäàòқàí Құäàéäû-àé! «Өãіçãå àðíàï æүð äåï íåãå ØÅÁÅÐËÅÐ – Ìåí äå îéëàíàì – òåìіð қàìøû øûғàðìàé?» Áіð æûë өòòі... Құðàëáàéäûң ñîðûíà Өãіç êåòòі åò êîìáèíàò қîðûíà. Òåìіð қàìøû áұë äүíèåäå òèãåí æîқ Àðìàí åòêåí Құðàëáàéäûң қîëûíà...

Æåð êåңåéäі. Øөï øàáàòûí æåð – àëûñ, Åë êөáåéäі. Ñәë êөáåéäі äåìàëûñ. Қûçûë îòàó. Қûçûë æàëàó. Қûçûë øàé Қàïòàï êåòòі øөï øàáàòûí «Áåëàðóñü». Æàé қàìøûíûң өçі êåëìåé әæåòêå, Òåìіð қàìøû êåëìåé қîéäû қàæåòêå. «Òåìіð қàìøû áåðіңäåð» äåï çàðëàғàí Құðàëáàéäûң äàóûñû қàëäû өçåêòå. Өìіð өñòі àñïàíäàғàí øûíàðäàé, Êөңіë äå өñòі – òàóñûëìàéòûí құìàðäàé. Æàëғûç ғàíà òåìіð қàìøû ñұðàғàí Құìàðûíàí øûғà àëìàäû Құðàëáàé! Òàñè áåðäі ñîë òåëåãåé òåңіçäåð, Êөңіë åíäі қèÿëûíà åì іçäåð... Құðàëáàéäûң àéқàéëàғàí æåðіíäå Àìàí-åñåí æàéûëûï æүð өãіçäåð... ÁҰËÆÛÌÀÉÒÛÍ ÇÀҢÄÀÐÄÛҢ ÎÐÒÀÑÛÍÄÀ Ìұíäàé êåçіí àóëàíûң ñèðåê êөðåì – Àñïàí æүçіí íàéçàғàé èðåêòåãåí. Àñàó æåëäің æåðі æîқ øûëáûð áàéëàï, Қàðà áұëòòûң òåðіñіí ñүéðåòïåãåí. Àëà қàøқàí àñàóëàð àðáà áұðûï, Êөê íөñåðäі қóғàíäà æàðғà æûғûï. Ìұçæàðғûøòûң ñàëìàғûí êөòåðå àëìàé Øàòûíàéäû ìұç-àñïàí қàқ æàðûëûï. Àð æàғûíàí àñïàíìåí áàқ òàëàñқàí Êөðіíåäі êүìіñòåé àïïàқ àñïàí. Êөðіíåäі òàғû áіð àïïàқ àñïàí Íàéçàғàéäàí áàñқà åøêіì òàïòàìàñòàí... Íàéçàғàéäàí áàñқà åøêіì áåòіí àøûï, Áіð êөðìåãåí... äүíèåíің øåòі қàøûқ, Қàқ àéûðûï қàðáûçäàé æіáåðåäі Æåòіï áàðûï қàñûíà åêі áàñûï! Ñîë-àқ åêåí æàç áîéû ñөéëåìåãåí– Àëà қàíàò àқ æàңáûð – êөéëåãі өëåң– Æөíåëåäі ñûïñûңäàï ñûð àқòàðûï, Ñûáûð-ñûáûð ñûð ñұðàï êåéäå ìåíåí.

Êåéäå іøіí òàðòқàíäàé òûíà қàëûï, Қàðàғàéäû æàðғàíäàé ñûíà қàғûï, Қàðà áèå – áұëòòàðäûң æåëіíіíåí Êөíåêòåé áîï ñàóûëäàï áұëàқ àғûï, Àóíàé-àóíàé құëàï қàï æàòàäû Àñïàí, Æàóìàé-æàóìàé æàç áîéû қàòàëàñқàí. Òөãіëåäі үñòіңå òåãіí æàңáûð Òóûñûңäû, òåãіңäі... àòàìàñòàí. Ñàé-æûðàғà қàðàóғà æàðàìàñòàí, Өçåí áîéëàï äîìàëàï áàðàäû Àñïàí, Æîòàñûíàí æîñûëòқàí íàéçàғàéäûң Àқûðàéғàí êөçіíå қàðàìàñòàí! Îìûðàóûíàí æàñû àққàí òàó-æûðàäàí Æàð құëàéäû – ñåêіëäі äәó құëàғàí. Åңñåëåðі åçіëіï åñêі òàìíûң Èëі қàéûñ êèãåíäåé ìàóæûðàғàí. Ìûíàó æàңáûð – òûíàòûí êөðіíáåéäі... Áіðіí ñàóñàң, áіð áұëòû æåëіíäåéäі. Æàçûï øûққàí æàç áîéû øөë-êіòàáûí Ìүëäåì қàéòà æàçóäàí åðіíáåéäі. Áіð òûíàòûí òүðі æîқ, áіð òûíàòûí, Құðòûëàòûí òүðі æîқ, құðòûëàòûí, Äàóûë ìåíåí íàéçàғàé êåçåê òàðòûï Қàðà òүííің òүðі áàð æûðòûëàòûí. Òàң àòқàíøà áұë íөñåð қàïòàë àøқàí Òұðàð ñіðә åøқàéäà àòòàìàñòàí. Åðòåң áіðàқ êөðіíåð àïïàқ àñïàí– Òүíäåãіíі åñіíå ñàқòàìàñòàí. Êөêêå øûғûï қàéòàäàí êүí-äөңãåëåê, Æіãіò құñàï æåð áåòіí æүð æåңãåëåï. Êөêêå øûғûï қàéòàäàí қàíäû áàëàқ, Äөңãåëåéäі äөңäåðäåí íәí-äóàäàқ. Ñàñàé áîëғàí áөêåíäåé æåòіì – áұëòòû Êөê æèåêêå êåòåäі æåë қóàëàï. Øөïòің øûғû êөçäåðіí áàéқàï àøûï, Êүí қûçғàíäà êåòåäі қàéòà қàøûï. Êåìïіðқîñàқ àñïàííûң òàðàçûñû Òàëàñàäû æàңáûðìåí òàé-òàëàñûï.

Òàғû ұøàäû àëäûңíàí íәí äóàäàқ, Òàғû ұøàäû æîëäàðäû øàң қóàëàï. Æåð áåòіíäå æàóàäû æàңáûð áîëûï, Àäàì äåéòіí өìіðãå ìәңãі қîíàқ. Åøêіì îíûң æîëäàðûí өңäåìåéäі, Åøêіì îíûң өëåңіí æөíäåìåéäі. Áұëæûìàéòûí çàңäàðäûң îðòàñûíäà Өç æîëûңìåí – өç àðáàң äөңãåëåéäі.

ÆÀÐÒÛ ӨËÅҢ Àñïàí қàðà, æåð àïïàқ, Àñïàí қàðà, æåð àïïàқ, Қàðà àñïàííûң áåòіíäå Æàëò îéíàéäû æàëàқòàï. Òàéòåðіäåé әç äàëàì, Æåë æûðòқàíäà òîçáàғàí. Қàðà ñàóëûқ, àқ ñàóëûқ Æүçäі àñïàíäà қîçäàғàí. Áұëòòûң қàëûң қîòàíû... Áұëò үñòіíäå áұëò îéíàï, Íàéçàғàéäûң îòàíû Æåңіñ òîéûí æүð òîéëàï. Åé, íàéçàғàé, қàìøûңäû Íåøå æàçûï, íåøå өðäің? Êүí ñүéåäі òàìøûңäû Òåñіãіíåí íөñåðäің. Ìûíàó æàңáûð-ëàñòàí Іðіï êåòêåí ñèÿäàé, Ñәë òàçàðûï ұëû àñïàí Ұëû Æåðãå құÿäû-àé. Êөïòåí áåðãі ìîë øåìåí Øåøіëіï êåï, òîëñà өëåң, Êөêіðåãіíåí êөï ñóғà Áàòқûñû êåï áåëøåäåí. Áèіê қîé äåï ìәðòåáåì, Ìàðқàÿäû қàðò åìåí. Қàðò åìåííің òүáіíäå Æàçäûì ìåí äå æàðòû өëåң.

Åìåí äåéòіí қàðò үøіí Àëäû өòіðіê, àðòû øûí, Æàçûï æûðäû æàòқàíäà Æàңáûð áөëäі æàðòûñûí. Àëäû өòіðіê, àðòû øûí, Өëåңãå àéòàð æàëïû ñûí, Íàғûç àқûí æàңáûð ғîé, Æàңáûð æàçäû æàðòûñûí... ÁÀÐÛÏ ҚÀÉÒÑÀҚ ÁÎËÌÀÉ ÌÀ? Àéòà àëìàéìûí áұë æàéûíäà òîëғàíáàé, Àéòà àëìàéìûí áұë æàéûíäà îéëàíáàé. Áіðåó ñåíіï, áіðåó қàçіð ñåíáåéäі Áұíûң áәðі áіð êåçäåðäå áîëғàí æàé. Áàқûò òîëû ñîë êåçäåðäің êåøі áàð, Ìåíі åñіңå àë, ñîë êåçäåðäі åñіңå àë. Êөïòåí áåðі êөðìåé êåòêåí òàòóäû Îñûíäàéäà åñêå àëғàííûң íåñі áàð. Ñîíäàé óàқûò áұéûðñàéøû әðêіìãå, Ñîíäàé áàқûò áұéûðñàéøû әðêіìãå, Æåë ñîққàíäà æàëàңқàáàò êөéëåêïåí Æүðóøі åäіê Ïàíôèëîâòûң ïàðêіíäå. Õàáàðëàñқàí ïåðіøòåäåé ғàéûïïåí Àéäûí êөëäå қàíàòòàðäû æàéûï êåң, Êåøêå қàðàé «Қàéûқòà» äåï әí øûðқàï, Äөңãåëåóøі åê êөë áåòіíäå қàéûқïåí. Íұðғà òîëûï êөçіíäåãі қàðàøûқ, Íå êèñå äå òұðàòұғûí æàðàñûï. Ñåãіç æүç қûç æіáåðåòіí æөí ñіëòåï, ÆåíÏÈ æàққà áàðà қàëñàң «àäàñûï». Íåøå òүðëі ñûðëàñ áіçäå áîëàòûí, Íåøå òүðëі құðäàñ áіçäå áîëàòûí. Êåóäåìіçäå æàëғûç àðìàí áîëàòûí, Үñòіìіçäå æàëғûç êîñòþì áîëàòûí. Ñîë áіð êүíäåð áұëäûðàéäû øàëғàéäà, Æîëäàð áіçäі ñîë êåçåңãå æàëғàé ìà? Àÿқ áіçäі àïàðìàñà, Æүðåêïåí Ñîë êåçåңãå áàðûï қàéòñàқ áîëìàé ìà?

Ñîë áіð êүíäåð қàéòà îðàëûï êåëìåñ òå, Êіìäåð áàð åä, êіìäåð æîқ åä ñîë êåøòå. Îñû êүíãі қûðûқòàғû қûçäàðäûң Êåéáіðåóі êåëìåï åäі-àó îí áåñêå! ÀËÌÀÒÛÄÀ ÑÎË ÆÛËÛ ÃҮË ÆÀÓÄÛ Àëìàòûäà... àòû æàңà, òүðі åñêі Ñîë êөêòåìäå... áіð êåðåìåò ãүë өñòі. Құðòòàéûíàí èñі қàíûқ òàíàóғà Òàó áàóûðûíàí æіáåê ñàìàë íұð åñòі. Åëó үø ïå? Әëäå åëó òөðòіíøі? Æûë êөêòåìі, òүñøі åñіìå, æåëïіíøі, Ñûï-ñûï åòіï қàíàòûíäàé қûçғûøòûң Ñåðãі ìåíің, ñåðãåê êөңіëіì, ñåðïіëøі! Ñåðіãіì ìåíің! Æûëäàð өòñå êөíåðìåé, Æûð өëìåéäі – êөêіðåãіìíåí ñåí өëìåé. Ñîë êөêòåìäå... Àëìàòûäà... ãүë æàóäû... Ãүë áîëғàíäà – әð ñàáàғû åìåíäåé! Әð қàóàғû êүííің êөçіí қàëқàëàï, Ãүëäåð æүçäі áұëò іøіíäå øàëқàëàï, Ғàøûқ áîëғàí æіãіòòåðäі æåңіëòåê Қûçäàðûíà àëûï ұøòû àðқàëàï... Áіð äåãåíіì áіðåó åìåñ, үø åêåí, Үø äåãåíіì қîñ қàíàòòû құñ åêåí. Êåøêå қàðàé Àëàòàóäàí æåë ñîқòû, Æåë äåãåíіì êөêòåìäåãі òүñ åêåí. Әðáіð ñәòòі, әð ñåêóíäòû àéìàëàï, Әðáіð қûçäû, әð æіãіòòі àéìàëàï, Ұøòû ãүëäåð... өòіï æàòқàí өìіðäåé Ғàñûðëàðäûң àñïàíûíàí òàéғàíàï. Àïïàқ-àïïàқ êіð øàëìàғàí àð құñàï, Іøòåðіíäå өêіíіøі áàð құñàï, Ãүëäåð ұøòû Àëàòàóäûң æåëіíåí Áàқòàí ұøқàí àқ æàïàëàқ қàð құñàï. Áіð үé òàóûï Àëìàòûíûң øåòіíåí, Áіð òîï áàëà æүðäі ñîíäà áåòіìåí. Ãүëäі êөðäі... òүíäå êөðäі ãүëäåðäі Қàðà àñïàíäû æàðқûðàòқàí îòûìåí.

Áіð êөðãåíäі ұìûòó äà êүø åêåí, Áұë құäіðåò – òàáèғàòòàí òûñ åêåí, Ñîë êөêòåìäå êөðãåí ãүëäåð ұìûòûëìàñ Òàáèғàòòûң êөðãåí òәòòі òүñі åêåí. Æүðåê ñîëàé äåéäі ìàғàí, àéòàäû әí... Òûңäàéìûí äà ñîë áіð әíäі æàé òàáàì. Íåãå өêіíåì? Áұë òàáèғàò åðòåң-àқ Òүñ êөðåäі, òүñ êөðåäі қàéòàäàí... Êүíãå êүéãåí øàðóà ұëûíà ұñàï қàï, Êүëå қàëñà êөðіíåäі òіñі àïïàқ, Ұéûқòàï êåòñå òүñ êөðåäі, òүñіíäå Àқ êөéëåêòі àðóëàðäû құøàқòàï... Îí æåòіäåí îí ñåãіçäің іøіíå Êіðãåí êåçäå, ìіíãåí êåçäå êүøіìå, Èñіì æұïàð ãүë ñûìáàòòû êåçіìäå Êіðóøі åäіì Àëìàòûíûң òүñіíå. Æүðåê ñîëàé äåéäі ìàғàí, àéòàäû әí, Ñîë áіð әíäі òûңäàéìûí äà æàé òàáàì. Ұìûòòû äåï өêïåëåóãå áîëìàéäû, Ұìûòøàқòûң òүñіíå êіð қàéòàäàí... Êөðìåé êåòñåң ұìûòûëàñûң үø àïòà, Êåëìåé êåòñåң ұìûòûëàñûң үø àïòà. Үø àïòàäà áіð êөðìåéòіí àäàìäû Åíäі қàéòûï êөðìåéòіíäåé құøàқòà. ÆÀÍ ÁÀÑÏÀҒÀÍ ÀÐÀË Òàëàé æåðäå áүëäіðãåíіì åñіìäå. Òàëàé æåðäå êүëäіðãåíіì åñіìäå. Òàëàé æåðäå àðìàíûìà æåòêåíìіí Àëìàòûäà... Àéëû æàçäûң êåøіíäå. Òåðåңіíäå ìөëäіð ìîíøàқ æàñ ұðëàï, Қîë áұëғàäû êөðіíáåéòіí àñûë æàқ. Îí æåòіäåí îí ñåãіçãå өòêåíäå Æàíäû ìåíің êөêіðåãіìäå æàñûë Áàқ. Îí ñåãіçäå Îðòåêåíің îéíàғû Êөêòåìäåðãå êөç ñàëäûðìàé қîéìàäû. Ìîéûíûíäàé àðқàí òүñêåí àñàóäûң Äіð-äіð åòіï äәðìåí òóëàï áîéäàғû.

Òóëàï ñîққàí òîëқûíäàðäàé æàðäû ұðûï, Æàñàäûì ìåí æàñ êåçіìäå ñàí қûëûқ, (Ұÿëòàäû êөçãå òүñêåí ñәóëåäåé Æàñ êåçіìäі қàéòàëàғàí æàңғûðûқ). Æàқñû àò êөðñåì – àëûï қàøқàí Àðûíûí – Îñû òұëïàð áîëñà åêåí äåï Äàðûíûì, Àðûíûìà іëåñå àëìàé Äàðûíûì, Æàíóøû åäі êөçäå ìұíàð – Æàëûíûì. Æàñ êåçіìäå áîëäûì àçäàï ñèûқñûç, Ñәë åңñåñіç, ñәë áүêіøòåó, èûқñûç. Äåéòіíäåé-àқ, òұңғèûқ åì êөáіíå: «Åé, æàñ æіãіò, íåãå ìұíøà òұéûқñûç?» Òàëàé æåðäå Àðñûç ìåíі қîðëàäû. Ñûðқûðàéäû òүñêåí ñûçàò ñîíäàғû. Қèûíäûқòà қîëûí ñîçàð өçі êåï, Æàқñû äîñûì, æàí-áàóûðûì áîëìàäû. Ñèäàң өñêåí өðòêå òүñіï, àғàøòûң Æàïûðàғûíäàé æàïûðàғûìäû æàңà àøòûì. Æàңà òàïòûì îðìàíûìäû äåãåíäå... Қûðғè òèãåí äóàäàқòàé àäàñòûì. Ìåí àäàñòûì – áұëáұë òîëû òîғàéäàí, Әí åñòіëìåé àëòûí қàíàò ìàңàéäàí. Æåìåê áîëғàí æåңіë æåìіñ – îңàéäàí... Ñàëқûí òåð áîï ñîðғàëàäû ñàìàéäàí. Øіäåð үçãåí àñòûìäàғû àқáîçäàí, Àéûðûëäûì ìåí æұëäûçûìíàí êөêêå îçғàí. Àñòàíàäàí àóäàíäàðғà äөңãåëåï Àóíàï òүñòіì... àëûñòàғû ñîâõîçäàí... Åøêіì ìåíі қóìàñà äà æåê êөðіï, Áіð ñîâõîçäûң ìàңäàéûíà êөï êөðіï, Àëòû æûëäàé àëäûí ñүçäіì äөêåéäің, Ñұðàéòûíûì – áіð ìàøèíà øөï áîëûï! Қèғàø êåëãåí äèðåêòîðäûң қàáàғûí Êөðñåì áîëäû, äөңãåëåï êåï òàáàғûì, Òәóåëäі áîï, òàғçûì æàñàï – ñұðàäûì Îíûíøûíûң әäåáèåò ñàáàғûí...

Æàìàí àòûì, өçіìäå òұð, æàқñû àòûì... «Áàëãåð àқûí åòòі áàñòàí, áàқñû àқûí»... Ìàқñàòûìíûң ñүðòêіì êåëäі ìàңäàéûí– Ìұíûң áәðіí àéòқàíäàғû ìàқñàòûì. Òåïêåí æåðäå òàéûçäàðäûң òàéûçû Òүñòі àðûìà òàңáà áîëûï òàé іçі, Ñîë òàңáàғà қîë òàңáàñûí қîñàқòàï, Òàéûçäàðäûң қàíäû ìûқòàï àéûçû. Ñөíäі ғîé äåï ñөíáåé æүðãåí øîқ-òіëåê, Ñîëäû ғîé äåï ñîëìàé æүðãåí åò-áіëåê, Ñîëäûðғûøûì, ñөíäіðãіøіì æàð ñàëäû: Îðàëìàñòàé áіð æàðқ åòіï өòòі äåï. Îëàðû ðàñ – өòêåí іçãå îðàëìàí, Áіð æàðàëäûì – åíäі қàéòà æàðàëìàí. Ñàғûíñàңäàð, қàéòà àéíàëûï ñîғàðìûí Æàңà ìåçãіë – æàí áàñïàғàí àðàëäàí. Êүëäіðãåíіì қàëñà ñåíің åñіңäå... Áүëäіðãåíіì қàëñà ñåíің åñіңäå... Êүòïåé æүðãåí æåðëåðіңíåí øûғàðìûí Àìàí æүðñåì Àëàòàóäûң òөñіíäå. ÒÀÉ Ìåí äå áіð êүí æіãіòòіêêå æåòåì äåï, Åðäåí ұñòàï, áåëäåí ұñòàï áåêåìäåï, Àëäûìûçäàí òàéìåí øûқòû Ñòåïàí Àòқà ìіíãåí áàé ұëûíäàé òåïåңäåï. Ñòåïàíûì – әëі àñïàғàí áåñ æàñòàí – Íàғàøûì ғîé құéòòàéûìíàí äîñòàñқàí. Өòêåí æûëû áàñқàðìà áîï ïàïàñû Æûëàé-æûëàé áіçäің «åëìåí» қîøòàñқàí. Ìûң òîғûç æүç қûðûқ òөðòіíøі æûë åäі, Áîðàí åìåñ, ñîғûñ áîðàï òұð åäі. Áұë æàғäàéäû æàñ áîëñàì äà áіëåìіí, Ñåçäіðåäі æåòіìäіêòің æүðåãі. Áåñ æàñûíäà òàéғà ìіíäі Ñòåïàí. (Êîñìîíàâò áîï àéғà ìіíäі Ñòåïàí). Òàéғà ìіíіï òûíûø æүðãåí æîқ æәíå, «Әêåë!» äåäі – áàéғàçûìäû Ñòåïàí.

Êіøі êåìïіð қàðàï æүðìåé æàéûíà, (Êåãі áàð ìà êåëìåé қàëғàí áàéûíà) Ïàòåôîíäû êөòåðіï àï æөíåëäі: «Ñòåïàííûң áàéғàçû äåï òàéûíà». Ïàòåôîíìåí òîқòàғàí æîқ ñîë ñүðãіí, Áәðіí áіëіï, áәðіí êөðіï ìåí òұðìûí. Æàóûðûíûì æàðàëàíûï êåëäі äåï, Құñ òөñåãіí àëäû үëêåí êåìïіðäің! Æàðûìàғàí îë äà ìåíäåé êèіìãå, Ñîë ïàòåôîí êåòòі æåòіì êүéіíäå, Òөëåãåíãå òèå àëìàғàí Қûç Æіáåê Çàðëàäû åíäі Ñòåïàííûң үéіíäå. Áàñқàðìàíûң үéіíäåãі æåңãåìіç,– (Àóçûí áóғàí áұçàóäàéìûç өңãåìіç) Өçі ñөéëåï, өçі áèëåï, äөңãåëåï, Êåòòі ñîғàí æûëòûðàғàí òåңãåìіç. Ñîë үé æàққà æàóòàңäàéìûç àóûðñàқ, Ñîë үé æàқòàí êåëåòіíäåé òәóіð øàқ. Îòûç áіð æûë êåòïåé қîéäû ìұðûííàí Ñîë үé æàқòàí èñі àңқûғàí áàóûðñàқ... Ñîë êåçäåãі Ñòåïàí äà àÿóëû-àқ, Áіçäің үéãå êåï òұðàäû áàÿóëàï. Êåéäå òàéìåí æîðғàëàòûï êåëãåíäå Æåð áåòіìåí ìåí æàðûñàì æàÿóëàï! Ìåí ñîғûñòûң æåìåñåì äå òàÿғûí, Êåòïåéäі åñòåí îòûç æûëғûì, áàÿғûì... Åâðîïàìåí áіðãå өðòåíіï æүãіðäі Øөңãå êіðãåí ìåíің æàëàң àÿғûì... Áіçäің êåìïіð æûð ғûï ìåíің æàéûìäû Çàðëàòàäû êүíäіç-òүíі óàéûìäû. Ñîғûñ äåéòіí êөêæàë àðëàí áіð қàñқûð Æåï êåòêåíäåé ìåíің æàëғûç òàéûìäû. Ìåí äå өçіìøå áіðäåңåíі áіëäіì äåï, Ñåíің æàÿó øàáûñûңà êүëäіì äåï, Ñòåïàííûң àñòûíäàғû ñåìіç òàé «Áіðäåңåíі» êіñіíåéäі øіңãіðëåï!

Ìåí æүðåìіí êөðіï òàéäûң қàðàñûí, Үéãå êåëñå «óһіëåéäі»àíàøûì. Áîçäàéäû êåï áîòàñû өëãåí іíãåíäåé Æîқòàï «қàðà қàғàç» êåëãåí áàëàñûí. Ñîë áіð êåçäå àñïàíäàғû àéäû äà, Êөðãіì êåëìåé қàðà êөæå, øàéäû äà, Êөê åñåêòің қîäûғûíäàé êөðåìіí Ñòåïàííûң àñòûíäàғû òàéäû äà. Ñîғûñ æàéëû òàëàé ñөçäåð æàòòàëғàí... Òàëàé-òàëàé òóëàқ áîëûï àò қàëғàí. Îòûç æûëäà ìåí àðûëà àëìàäûì Æүðåêòåãі òàé іçіíäåé äàқòàðäàí... ÁÅÐІÊÁÀÉ І Êіì қîéғàíû åñіìäå æîқ, êіì òûңäàï, Åñіê æàқòàí êөçäåðіìіç æûëòûңäàï, Әí ñàëàòûí Áåðіêáàéғà қàðàéìûç: «Áәðåêåëäі, Æіáåêæàí!» äåï ñұңқûëäàï. Әí åìåñ-àó êөìåéіíåí òөãåäі îқ, Êөçäåðіíäå áіð æàíûï, áіð ñөíåäі îò. Қàðøûғà áîï... Òөëåãåí áîï... àë áіðäå Êөðіíåäі àóæàð àéòқàí Øåãå áîï... Әí îòûíà æûëûíғàíäàð òàìñàíғàí... Ñөíñåң ñөí äå... Êүéñåң êүé äå, æàíñàң – æàí! Æàñ ìàðқàäàé òұìñûғû áàð Áåðіêáàé Êөçіìäå òұð – òàíàóûíàí әí ñàëғàí... Ûқûëàñû òûңäàóøûғà áіð құëàï, Äàóûñû àøûëûï êåòêåí êåçäå øûðқûðàï, Әíäі áîëûï... әííåí êөðі äәìäіëåó Қûñòûң êүíі... åò êåëåòіí... áұðқûðàï. Òөëåãåííåí ìүëäå үìіò үçäі äåï... Æàëғûç êүòіï æàçäû өòêіçäі, êүçäі äåï... Æàçû-қûñû Áåðіêáàéäûң àóçûíàí Áіð òүñïåéòіí çàð æûëàғàí Қûç Æіáåê...

Êåñêіíі áàé, áîéäàқ æіãіò, êөðіê áàé, Êөðøі àóûëäàí áіð ñұëó қûç êөðіïòі-àé. Қîë æåòïåéòіí àñïàíäàғû æұëäûçäàí Іøіíå øîқ òүñêåí åêåí Áåðіêáàé... Ғàøûқ áîëñàң ìàғàí ғàíà ұñà äåï, Әí ñàëғàíäà àóûçûíàí ұøàäû îò. Êөçі êүëіï îòûðñà äà æіãіòòің Æàíû – ìұç áîï æàòàäû åêåí құñà áîï. – Áàñòûққà àéòñà – áåòòåí àëûï òàñòàð ìà?– Êүí åìåñ äåï îéíàқ ñàëàð æàñòàðғà. Ñîғûñ êåçі... áàéòàë òүãіë áàñ қàéғû... «Әëіңäі áіë!» – äåï қàëûïòû áàñқàðìà. ІІ Әëіí áіëіï, áàéғұñ áàëà áàòà àëìàé, Æүðåäі åêåí æàð қûçûғûí òàòà àëìàé. Êөçäің құðòûí æåãåíіíå ñîë қûçäûң Òөðò æàç... òөðò қûñ – òөðò æûë өòòі áàқàíäàé. Ñàëқûí қûçäûң äåìіíäåé áîï êүçãі ëåï, Ñîë áіð қûñòàí әðåң øûқòûқ áіç æүäåï. Àíäà-ñàíäà êөңіëіìіçäі æûëûòàòûí Áåðіêáàéäûң àóçûíäàғû «Қûç Æіáåê»... Æүðåêòåãі æàëғûçäûқòû қóàòûí Íå áіð òәòòі áàëà-қèÿë òóàòûí. Æүðåê ñîíäà åìіñ-åìіñ ñåçåòіí Қîë æåòïåãåí ìàõàááàòòûң қóàòûí. Ñàðû àëòûíғà òүãåë ìàëûï æåð үñòіí Òóàòûíûí ñåçåòіíáіç òåãіñ êүí. Æåëïіëäåéòіí Áåðіêáàéäûң òàíàóû Èñіí ñåçãåí õàáàðøûäàé æåңіñòің... Ñîë æåңіñêå áәðіìіç äå ñåíóøі åê? Æåңіñ äåñå òàðòóøû åäіê êөңіëøåê. Æåңіñ áîëûï Áåðіêáàéäûң êөçіíå Êөðіíåòіí êөңіëіíäåãі êåëіíøåê. Àïàқ-ñàïàқ êөңіëіìіçäі àøàòûí Áîéäàқ æіãіò áàñқàðìàíûң үéіíäå, Өç æàðûíà өçі àéòқàíäàé áåòàøàð Êүíäå êåøêå «Æіáåêæàíғà» áàñàòûí.

«Êүò!» äåïòі қûç, êүòå-êүòå êөç àëäû... Àңқàó æіãіò åêі êөçі áîçàðäû. Æåңіñ êүíі... қàòûíû өëãåí áàñқàðìà Әëãі қûçäû... êөï ñàðғàéòïàé өçі àëäû! ІІІ Ñîë áіð қûçғà àқûëû áàé, êөðіê áàé, Қàñèåòòі àÿìàé-àқ áåðіïòі-àé. Òîé үñòіíäå ñұï-ñұð áîëûï áåò-àóçû «Æіáåêæàíäû» òàғû äà àéòòû Áåðіêáàé. Òàñòàғàíäàé äàóñûí áіðåó êөãåíäåï? Äîìáûðàñû æөíåëãåí æîқ áåçåңäåï. Құéòòàé áîëûï áіð áұðûøòà құíûñқàí Áåðіêáàéғà «áәðåêåëäі» äåãåí æîқ. Құëàғûíà ñó êіðãåíäåé, êүңãіðëåï, Äîìáûðàíûң ìұðíû áіòòі ìіңãіðëåï. Құëûқ áîëûï құðè áåðäі äәó æіãіò Құìғà êіðіï áàðàòқàíäàé үңãіðëåï... Åé, ìàõàááàò! Ñåíің өçің қàíäàéñûң, Ñîқûð құñàï – áіð êөðãåííåí òàíáàéñûң, Æүðåãіíäå «Æіáåêæàíû» áîëìàñà, Ìàõàááàòқà әí àéòқûçà àëìàéñûң. Áұë – ìàõàááàò áұë өìіðäің ñәíі åêåí, Ñîë áіð ñәííåí ìåí äå ïұøïàқ äәìåòåì. Әí äåãåíің – ìàõàááàòòûң өçі äå... Ìàõàááàò äåï æүðãåíіìіç – әí åêåí...

Ñîë áіð қûçғà àқûëû áàé, êөðіê áàé, Қàñèåòòі àÿìàé-àқ áåðіïòі-àé. Ñîë áіð òîéäà «Æіáåêæàíäû» áіð àéòòû... Ñîíàí êåéіí әí ñàëғàí æîқ Áåðіêáàé... Өìіð äåãåí өòêåí êүííің àéòàғû– Êөңіë-áөðі æîðòûï-æîðòûï қàéòàäû. Ñîë êåçäåãі Áåðіêáàéäûң қàéғûñûí Ғàðèôîëëà... ñәë æåòêіçáåé àéòàäû...

ÆÀÐÀҚÀÒÛ ÆÎҚ ÀÄÀÌ Íå êèіìãå үñòі-áàñû æàðûìàé, Íå äåíåãå áіð қîðғàñûí äàðûìàé. Òөðò æûë æүðіï àìàí êåëäі әéòåóіð Êүíäå òîñқàí қîíàғûìûç – Äәðіáàé. Қàñқûð òàðòқàí æûðòûқ қàïòàë îң æàқòà, Àқ êîòåëîê ñàëäûð қàққàí ñîë æàқòà. Åңñå òүñêåí, êөçäåðіíäå æàëûí æîқ... Құäàéûì-àó, áұë äà ñîíäà ñîëäàò ïà? Áіðåó æàòûð ñәë ìүñіðêåï... òүңіëіï... Қîñ áàëàñû øûқòû àëäûíàí æүãіðіï. Øèíåëі æîқ êүðòå êèãåí êіñіíің Áіð æàïûðàқ қàғàçûíà үңіëіï, Ñåëüñîâåòòің ïәëåí æûëғû õàòøûñû Äåäі: «Әçіð ìûíàó áіçãå æàò êіñі». Áұë ñөçäі åñòіï àïàðûï òà ñàëìàïòû Ìàé òàñèòûí ìàñëîïðîì àòøûñû. Àìàëûң íå, Құäàé қûëñà, æàìàí ғîé, Òåç åðêåëåï ìåí äå æåòòіì, àғàì ғîé. Êүңêіëäåéäі ñөç òàáà àëìàé êåìïіðëåð: «Æåòі ìүøåң ìұçäàé қàðà àìàí ғîé?!» Үéің äå àìàí. Åêі áàëàң î äà ñàó, Áіð ìàë іçäå, íå ғûï æàòñûң, Òàëàñ-àó. ...Ñîқûð Øîқàò áàëàëàðäû қóûï æүð: «Äûì êөðìåãåí... æåòі әêåңíің... áàëàñû-àó!» «Êөðìåï ïå åäің áұðûí êіñі, çәíòàëàқ, Øàðøàï êåëäі, қàðàï қàïñûң àíòàëàï, Åñåê êөðãåí åðãåæåéëі құñàìàé «Çûò!» äåï қóàä қèòàð êөçі қàíòàëàï... Áұë ñóðåòêå êөçіìіçäі қàíäûðûï, Áіç òұðàìûç áîñàғàäà ñàíäû ұðûï, Қàøûï êåëãåí ñèÿқòàíàä Äәðіáàé Әêåìіçäі Áåðëèí æàқòà қàëäûðûï...

Қîë-àÿғûí êåëãåí åêåí àìàí ғûï, Êåëãåí åêåí áàðëûқ іñіí òәìàì ғûï, Æàëғûç ìåäàëü іëіíáåãåí êåóäåäåí, Êөңіëіìіçãå æүãіðåäі æàìàíäûқ. Қàøқàқ ïà åêåí? Қîðқàқ ïà åêåí àғàìûç? Қàëқàí құëàқ, àøûқ àóûç áàëàìûç– Îìûðàóûíà æàëғûç ìåäàëü òàқïàғàí «Æàóûíãåðãå» қàëàé ғàíà íàíàìûç? Қàòûíäàðäûң øàøïàóûíäàé øûëäûðëàï, Өòіï æàòòû, өòіï æàòòû êүí çûðëàï. Êåëãåí êåçäå үíäåìåéòіí Äәðіáàé Êүëåð áîëäû êәäіìãіäåé ñûңғûðëàï. Қàòûíäàðғà қàëæûң àéòûï, áîðàòûï, Òұðàð áîëäû àéûðìåíåí øөï àòûï. Äәðіåêåңäі қóғûíäàғàí åøêіì æîқ, Ôàøèñòåðãå êөðìåäің äåï îқ àòûï. Æàëғûç ғàíà... Àқòàì æàққà áàðғàíäà, Òîé үñòіíäå áіðåð æүçäі àëғàíäà, «Ïëåíøіêñің» äåïòі, – äåéäі, – ñåí áåòñіç!» Åñқàçûìåí òөáåëåñіï қàëғàíäà. Ñîë áіð ñөçäåí øûқòû áіëåì áàð àéûï, Ñîë æàëғûç ñөç... өðò áîï өðøіï, çîðàéûï, Æàÿó қàéòòû òүí іøіíäå үéіíå Áåò àóûçû òүííåí æàìàí қàðàéûï. Åøêіì îғàí құì øàøқàí æîқ óûñòàï, Àð-ұÿòûí қîðëàғàí æîқ... қûëûøòàï. Æàëғûç ғàíà ñîғûñ æàéëû ñөç áîëñà Æàéìåí ғàíà òàÿòûí îë æûëûñòàï. Қîë қóñûðûï үëêåí àғà, êіøі іíі Қàðñû àëäûқ áіç ñîë өçãåøå êіñіíі. Æåңіï қàéòқàí æåңіìïàçғà êåëìåéòіí Ñûíûқ åêåí ñîë êåëãåíäå... ïіøіíі.

Àòқàí îғû áіðäå қèñûқ, áіðäå äәë, Áîëғàí øûғàð áіðäå қîðқàқ, áіðäå àäàë. Òөðò æûë áîéû àòқàí îққà òүñïåãåí Îìûðàóûíäà êөðå àëìàäûқ áіð ìåäàëü. Íå áîëìàéäû áұë äүíèåíің áåòіíäå? Êіì æàíáàéäû êåøåãі өðòòің өòіíäå? Ìұðòû êүéìåé êåëäі ñîëàé áіð êіñі Áіð ñûçàò æîқ æàóғàí îқòàí åòіíäå! Îíû äà өìіð àø áөðіäåé òàëàғàí, Îë äà êåëãåí æàóғàí îқòàí áîðàғàí. Òүíäå êåëіï áàñûìåíåí òүðòåäі Åêі àÿғû, åêі қîëû æîқ àäàì, Әêåì áîëûï òүíäå ìåíі құøàäû, Құøàäû äà àñïàí æàққà ұøàäû. ß íåìåñå äîìàëàéäû æàó æàққà Àóûçûíäà... òіñòåï àëғàí... ïûøàғû! ß íåìåñå øûíûì îñû, æàðқûíûì, Îғûí òàóûñûï, òàóûñûï êүøіí, қàðқûíûí, Àéқàéëàéäûàòûìäû àòàï қàðà øàë Òàáàíûíäà øûíæûðòàáàí òіíêіíің. Àқûðғû ðåò æàíûï æàòқàí äàëàғà, Áіð қàðàï àï, қàñûíäàғû қàðàғà, Äәðіáàéғà æàëûíàòûí ñåêіëäі îë: «Ñәëåì àéò, äåï, àóûëäàғû áàëàìà...» Äәðіáàé áіðàқ áұíûң áіðіí àéòïàéäû, Æàíûíà îíûң áàòïàñ áәëêè æàò қàéғû. Әêåììåíåí áіðãå æүðãåí æұìáàқ øàë Құïèÿñûí қàïқà òûғûï ñàқòàéäû. Áүéòіï òûққàí құïèÿñû құðûñûí, Åøêіì іøïåñ åøêіìíің äå ûðûñûí. Áүãіí àòûï æіáåðñå äå ñîë үøіí Áіëãåí äұðûñ áîëғàí іñòің äұðûñûí... Êөêіðåãіìå ìåíің àçäàï êүéіê ñàë, Êіíәì áîëñà – өç ìîéíûìà қèûï ñàë. Ñîғûñ æàéëû әңãіìåäåí қàøàòûí Ұíàìàéäû ìàғàí ñîë áіð òұéûқ øàë.

Åðäі êөðäіì òàëàé äîñûí ñàқòàғàí, Åëäі êөðäіì åðäің àòûí æàòòàғàí. Ұíàìàéäû êåéáіð ìàғàí àïàé òөñ, Òөðò æûë æүðіï æàëғûç ìåäàëü òàқïàғàí. Әңãіìåíі өçі áàñòàï, èіï òіê, Ìàқòàíàòûí ұíàìàéäû ñұéûқòûқ. Îäàí æàìàí ұíàìàéäû îòûç æûë Æàëғûç ðåò àøûëìàғàí òұéûқòûқ! Әëäå áәðіí ұìûòàð äåï æүðìіñің? Êөðãå әêåòіï òûғàì áà äåï òүðëі іñіí. Áүãіí өëіï, áүãіí өëіï êåòñå äå– Қûëìûñ áîëñà, àéòïàé ìà åêåí қûëìûñûí? Åðëіê áîëñà, àéòïàé ìà åêåí åðëіãіí? Өðëіê áîëñà, àéòïàé ìà åêåí өðëіãіí? Ñåíің қàëàé êåëãåíіңäі ìàéäàííàí Æàñûðóғà ïðàâîì æîқ ìåí áүãіí. Øûíäûқ үøіí æàòòûң áіçãå áәðі æàò, Äåðòêå àéíàëàð êөï æàñûðғàí êәðі äàқ. Àóûçûí æàóûï æүðãåíìåíåí қîðқàқòàð, Àóûçûí æàóûï қàëà àëìàéäû àð-ұÿò. Ìåí áәðіáіð ұìûòïàéìûí ñîë êүíäі, Æåòіì қàëғàí æүðåêòåãі òîëқûíäû. Øûðқûðàòàì өòіðіêòің өçåãіí, Òîëòûðғàíøà øûíäûқïåíåí îëқûìäû. Íå êèіìãå үñòі-áàñû æàðûìàé, Íå äåíåãå áіð қîðғàñûí äàðûìàé, Ìåí áәðіáіð ұìûòïàéìûí êåëãåíіí Îñû өëåңãå өçåê áîëғàí Äәðіáàé! ÑÎË ÆÛËÄÀÐÄÛ ÅÑÊÅ ÀËÓ Ñîë æûëäàðû àø áîëñàқ òà êөңіëäі åê. Àóûð æîëäàí îðàëóøû åê æåңіëäåï. Қàëàé ғàíà ñîë æûëäàðäûң ñîқïàғû Ұìûòóäûң áîðàíûíà êөìіëìåê?

Øàéғà құéñàқ – êåòåòіíäåé êүø òàñûï, Ұÿò ïåí íәð àæûðàìàé òұñòàñûï, Òåðåңіíå òөãіëåòіí êåñåíің Êөãіëäіð ñүò – қàéìàғû æîқ – үø қàñûқ. Ñүò æîқ áîëñà – êөðøіëåðäåí ñұðàéìûí, Íå áіð ñàðàң... åðñіëåðäåí ñұðàéìûí, Øûқ áåðìåéòіí Øûғàéáàéäàí ñұðàéìûí, Ñұðàìàéòûí áіð êүíі æîқ Құäàéäûң. Ñұðàé қàëñà áàç áіðåóëåð – æàñûìäû, Áіðåð æàñòû қîñà ñàëàì... àøóëû... Êіï-êіøêåíòàé êîëõîçøû áîï êåңñåäå Æàғäàé àéòûï òұðàì қàñûï áàñûìäû. Ïîøòàáàéäàí õàò ñұðàéìûí – әêåìíåí Áîëà ìà äåï æàқñû õàáàð æàò åëäåí, Äàñòàðқàíäû æàéûï қîéûï ñұðàéìûç Æàңàëûқòû àóäàí æàқòàí әêåëãåí. Êүíäåð өòòі ñұðàé-ñұðàé äөңãåëåï, Áұë êүíäåðäің æàíàðûíäà өң áөëåê. Үé ñұðàäûқ қàëàäàғû Үëêåííåí Áàñïàëäàқïåí æûëæè-æûëæè өðìåëåï. «Қàëàé, àқûí!?» äåñå áіðåó õàë ñұðàï... «Æàқñû!» äåéìіí íàìûñûìäû қàìøûëàï. Ñàðû øіëäåäå ñó іøïåãåí қîé құñàï Æàí-æàғûìäà æàìûðàéäû ñàí ñұðàқ. Ñұðàï àëғàí, құðàï àëғàí òіðøіëіê Æàíàðûìäà òұðàäû ûëғè êүðñіíіï. Қàøàí ғàíà ñұëû æåãåí æûëқûäàé... Қîñ құëàқòû қàéøûëàéìûí құëøûíûï... Ñұðàó äåãåí ñұðқû æүäåó îñû әíìåí Құëàқòàғû êåòïåé æүðãåí òîñàңìåí, Æàëûíáàé-àқ, ñұðàìàé-àқ өìіðäåí Ñûáàғàìäû òàðòûï àëàì қàøàí ìåí? Ìåíäåé áîëàð ñàáûð åòêåí, øûäàғàí... Қàé áàғûòқà áàðà æàòûð áұ ғàëàì!? Қàéäà ìåíің áåðåòұғûí Êåçåңіì, Қàéäà ìåíің ñұðàìàéòûí Ñûáàғàì!

ÒҮÉÅ ÒÓÐÀËÛ ÀҢÛÇ Àëäûíà êåï ïàң æàíóàð òүéåíің Êөï èìåãåí өð áàñûìäû èåìіí. Ìåíі åìіçãåí áîòàñûíäàé áіð êåçäå Ìàë àëäûíäà ñûðқûðàéäû ñүéåãіì. Áұë æàéûíäà áîëà ìà åêåí àéòóғà, Áұë æàéûíäà áîëìàé ìà åêåí àéòóғà, «Ñåí òèìåñåң ìåí òèìåéòіí» æåðëåðãå Áîëà ìà åêåí áàðûï-áàðûï қàéòóғà! Àäàìçàòòûң ғұìûðû – өëåң, ғұìûðû – әí. Îðàëìàéäû өòêåí êүíäåð – çûìûðàí. Ñөéëåòåäі îòûç æåòі æûë áұðûí Òàңäàéûìäà қàëûï қîéғàí қûìûðàí. Ñөéëåòåäі ñàí қèÿғà ñåðìåãåí Қàòàë êåçåң – ìåéіðіìіí áåðìåãåí. Êåäåéëіê ïå, êåðáåçäіê ïå, áіëìåäіì?– Ìåíің øåøåì – áàëà åìіçіï êөðìåãåí. Ñүò òàáûëìàé òàңäàéûìà ñàñқàíäà, Êәðі êåìïіð áàóûðûíà áàñқàí äà, Қàçûғûíà қàéûðûëûïòû қàðà íàð Áîòàñû өëіï êүíäіê æåðãå қàøқàíäà. Îíûң-äàғû æүðåãіíäå æàðà áàð, Áàëàñû өëãåí îë äà àíàғà áàðàáàð. Қàñқûð åìãåí Ðәìіë ìåí Ðûìäàé Үøіíøі àíà áîëäû ìàғàí қàðà íàð. Òүéå êөðñåì øàëûï òұðғàí қèÿқòû, Øîëûï òұðғàí îÿқ ïåíåí áұÿқòû. Àäàì êөðñåì àñûðàғàí æåòіìäі– Áәðі ìàғàí ñîë Қàðà Íàð ñèÿқòû. Àìàí қàëñàì êåéäå «Құäàé æàð áîëûï»? Ñûéñà äүíèå áіð қàóûçғà òàð áîëûï, Àқ øàïàíäû àáçàë æàíäû äәðіãåð Êөðіíåäі îë äà ìàғàí... íàð áîëûï! Êåøіð ìåíі, ñәë òîìïàқòàó ñөç àéòñàì, Êåøіð ìåíі êөðіíãåíãå êөç àðòñàì, Êåøіðå ìå óàқûò äåéòіí қàðà íàð, Қàðà íàðäûң қàñèåòіí àçàéòñàì!

Ñүòіí áåðãåí қàñèåòòі òүéåíің Òàïûðàқòàï өòêåí æåðіí ñүéåìіí. Íàð ñèÿқòû àäàìäàðäûң àëäûíäà Àäàì áîëûï ìåí áàñûìäû èåìіí. Êåëñå àëäûìà өçåí, òàóûì... өç äàëàì... Ñó áîï àғûï, ñûëқ-ñûëқ êүëіï қîçғàëàì. Òóғàí æûëûì êөç àëäûìà êåëãåíäå Àéäàëàäà áîòà áîëàì áîçäàғàí. Åíåñі áîï әðáіð áұòà, әð құøàқ, Åìіðåíãåíäå ãүë құøàқòàï íәðëі øàқ, Ìûң òîғûç æүç қûðûқ áіðіì êåëåäі... Ìåíäå àëìàғàí àëàøàғû áàð құñàï! Әð òүíäіêòі æұëà қàøûï өð äàóûë, Äөңãåëåéäі êөç àëäûìäà æàðëû àóûë. Òóìàé æàòûï óûçûìà æàðûìàé Òіðіëåäі – құëàқòàғû çàðëàóûì... Àқ æàóëûғûí ìîéíûíà ñàï «Құäàéëàï», Êөç æàñûìåí êåìïіð æүçіí ûëàéëàï, Ìұõàìáåò øàë êөê áèåãå ìіíіï àï, Êåøêå қàðàé îðàëàäû òүéå àéäàï. Áөðòêåí áүðäåé áүðøіê æàðà áұòàқòàï, Àòқàí îқòàé ñұéûқ æàëûí òұòàï қàï, Қàðà íàðäûң æåëіíіíåí æàðûëûï, Òàңäàéûìà òөãіëåäі ñүò àïïàқ! Ñûðò êөçäåðãå êөðіíáåéòіí æàðà áàð, Åêі ìұңäûқ áіð-áіðіíå áàðàáàð: Óûçûíà æàðûìàғàí ñәáè ìåí Òóìàé æàòûï áîòàñû өëãåí қàðà íàð. Íàð êåëãåíäå àқ æүðåêòåí àëғûñ àï... Çàð êåëãåíäå êåìïіð àéòқàí çàð құñàï, Æèûðìà ìèëëèîí áîòàñû өëãåí Æûëäàðäûң Áàóûðûíäà Æåð áîçäàéäû íàð құñàï! Әð çàìàíäà àëғà àïàðûï, әð үéäі Әð æүðåêêå îë äәðó áîëûï äàðèäû. Áîòà қûëûï... àéäû òàïñà àñïàííàí, Æåðäåí òàïòû Àäàì àòòû ñәáèäі.

Êүçãі ñóûқ, æèі àëìàñûï, òàңғû ûçғàð... Æåð áåòіíäå æåëáіðåéäі æàëáûçäàð. Өðêåøіíåí ñåêіðåðãå êåëãåíäå Òàáàí òіðåð – ñîë áàÿғû æàëғûç íàð. Ñîë òүéåíің үñòіíäå òұð қàëàëàð, Ñîë òүéåíің үñòіíäå òұð äàëàëàð. Ñîë òүéåíің áàóûðûíäà åð æåòòіê Æåòі æұòòàí æåòіì қàëғàí áàëàëàð! Íàðäûң áåëі ñîғûñòàðäàí қàéқàңäàï, Áåéáіò æàéëàó, áөðіñі æîқ æàé òàңäàï. Ìåí ñèÿқòû òөðò ìèëëèàðä ñәáè òұð Ñîë òүéåíің æàíàðûíäà æàóòàңäàï. Ñîë æàíàðäà қàíøà òүðëі íұð қîçäàï, Қàíøà áîÿó қîçғàëìàñòû òұð қîçғàï. Æұáàíñà äà äîìáûðàäà æүç ïåðíå... Æàëғûç іøåê áîòàñû өëãåí òұð áîçäàï. Áåñ ғàñûðëûқ áåéíåò øåêêåí áåñ æàñûì, Ñîë áîçäàóғà ìөëäіð äàóñûí қîñïàñûí. Àëäûìûçäàí áіð àäàñқàí – Қàéғûìûç Áіð òөáåäåí áұғûï æàòûï òîñïàñûí! Òàëàé æåðäå, êөðãåí æåðäå æàí қûñïàқ, Àìàí қàëäûì æàëғûç øóäà òàëäû ұñòàï. Ñîë Àìàíäûқ áàðàòұғûí æåðіíå Áàðûï æåòñіí àðóàíàäàé ìàңғûñòàï. Áіð çàìàíғà – ғұìûðû өëåң, ғұìûðû – әí, Êүëëі àäàìçàò áàðûï æåòñіí... çûìûðàí... Áұçûëìàñûí îқ-äәðіíің äәìіíåí Òàңäàéëàðғà áіð òàòûғàí қûìûðàí. Àäàìçàòòûқ àäàë íèåò – àðûíàí Áіð òàìøû ñүò – ìàғàí äà êåï äàðûғàí. Àäàì òүãіë... Àìàí áîëñûí òүéåëåð Ìåíäåé ñîðëû óûçûíà æàðûғàí.

ÒҮÉÅÍІҢ ÒÓËÀÓÛ ÒÓÐÀËÛ ӨËÅҢ «Æàéðàғûð!» äåï қàðғàñà äà òүéåíі Êөëіê åäі ñîë æàíóàð êèåëі. Òөðò òүéåãå òåң áөëіíãåí æүê áîëäû Áåñ қàíàòòû áіçäің үéäің ñүéåãі. Áîëғàííàí ñîң òүéåëåðãå æүê àóûð Æұìûñ áîëäû êөøó äåãåí åäәóіð. Øàңûðàқ àðòқàí òүéåäåãі êèіçäåí Ìîéûíû ғàíà қûëòèÿäû æàäàó ұë. Ұéûқòàï қàëғàí қàðûíäàñûì áåñіêòå Îë äà æàòûð òûғûëûï áіð òåñіêòå. Øàңûðàқ òүéå òåðáåãåíäå àñïàíäû Êөңіë êåòåä êөêêå қàðàé өñіï òå. Ñàé-ñàëàíû ñàëûï өòіï òөòåëåï, Êåìïіð êåëåä êөøòі æàÿó æåòåëåï. Ñîë àðàäà Ñүíäåò êåëіï қàëìàñà Àìàí-åñåí қîíàð æåðãå æåòåð åê... Ñүíäåòòің äå æүðìåéòұғûí æåðі æîқ. Àñòûíäà өãіç æүãåíі æîқ, åðі æîқ. Ìүéіçіíå іëіï àëûï áàñ æіáіí Òåíòåê áàëà òóëàòûï æүð ïåðі áîï. Ñәë қàғûðëàó, өãіç ñәë-ïәë àñàóëàó, Үñòіíäåãі áàëà àңқàóëàó, æàñàңäàó, Òіðêåï қîéғàí àðàñûíàí òүéåíің Ìүéіçіìåí áîëûï қàëûï øîøàңäàó. Òүðòïåäі ìå, òүéåíі әëäå òүðòòі ìå, Әëäå òүéå áàñқà çàòòàí үðіêòі ìå, Øàңûðàқ-òүéå áұëòқà қàðàé àòқàқòàï Êåòå áàðäû – æûíûí áåòêå áүðіêòі äå... Қàðà êåìïіð àëïûñ áåñòі æàñàғàí, Àéқàéëàï æүð: «Өçің ñàқòà, Æàñàғàí! Æåòïåé қàëғûð Ñүíäåò êåòòі үðêіòіï Êөê өãіçáåí øûғà êåëіï òàñàäàí!» Áұë қûçûққà áүêіë àóûë қàðàï òұð, (Òүê қûëà àëìàé åðіíäåðіí æàëàï òұð!) Êіðïі-êåìïіð ñàðû æûëàíäàé áұéäàäàí Әðåң-әðåң àéûðûëìàóғà æàðàï òұð!

Ïûø-ïûø åòіï ñàðû àòàííûң òұìñûғû, Áіç êіðãåíäåé өðêåøіíå ûðøûäû. Åêі àÿқòû êåìïіð æàққà ñåðïіï æүð Ñûðò-ñûðò åòіï òіçåñіíің ұðøûғû... Êèіç ұøòû, òóëàқ ұøòû æàëïûëäàï, Êåìå құñàï äàóûë қóғàí қàëòûëäàқ. Êåìïіð áіðàқ æіáåðìåé æүð áұéäàäàí Òàáàíäàðû æåðãå òèìåé òàðïûëäàï. Òүéå äåãåí áұíäàé үðêåê áîëàð ìà, Ñàðû àòàíғà äåï ñàó êіñі æîëàð ìà? Øûíòåìіðäің áåðãåíі ғîé қàñàқû, Æûíäû òүéå æàðàéäû äåï ñîëàðғà. Àñàó òүéå àëғàí êåçäå åðêіìäі Äåãåí үíäі құëàқ øàëàä: «Өëòіðäі» Êіì өëòіðäі? Êіìäåð өëäі? Áіëìåéäі, Ñàðû àòàííûң òұìñûғûíàí êåìïіðäі... Àíäà-ñàíäà, àíäà-ñàíäà áіð êөðåì, Òóëàï æүðãåí òîқòàð åìåñ äүðáåëåң. Áіð óàқûòòà... æèðåí қàñқà Ñåéòåêåң Øàóûï êåëіï áіçäі êөðіï іðãåäåí... Îң àÿқòû øîòòàï-øîòòàï æіáåðіï, Ñàðû àòàíäû áîқòàï-áîқòàï æіáåðіï, Æàðқ åòêіçіï àóäàðäû äà áіð æүêòі... Òàéûï òұðäû үçåңãіñіí øіðåíіï. Áàëà қàëäûқ – òîñòàғàíäû ñàòïàқòàï, Êåìïіð қàëäû æàңáûð æàóìàé áàòïàқòàï. Æûíäû òүéå àëòû æàñàð ñàíàғà Æàìàí өëåң æàçûï êåòòі øàòïàқòàï. Òүéå êåòòі – қèðàìàғàí íәðñå æîқ, Òүéå êåòòі – æûғûëìàғàí åңñå æîқ, Áàñòûқ êåòòі, àò үñòіíäå êåңñåñі, Îë êåçäåðі áàñқàðìàäà êåңñå æîқ... Ñîíäà êөøêåí åêі-үø қàíà үé åäіê, Òүéåëåðãå òàңìåí òұðûï òèåëіï... Øûғûï åäіê қîíàìûç äåï ñàáàíғà... Êөøіï åäіê òәóåêåëãå ñүéåíіï.

Ñàáàí àéäàï êөøіï êåòêåí øåøåìіç, ...Íàð òәóåêåë, өçіìіç-àқ êөøåìіç... Äåï ìіíіï åê ñàðû àòàííûң қîìûíà– Åíäі àìàë æîқ òåңäі æàéëàï øåøåìіç. Àéäàëàäà, øîқûñûíäà Құëìàííûң Áіëãåí æîқïûç қàíäàé Құäàé ұðғàíûí, Áіëãåí æîқïûç àëäûìûçäà қàé æåðäå, Қàíäàé àòàí òóëàó êүòіï òұðғàíûí. Àðøûìàғàí äәí ñåêіëäі қàóûçäàí... Òàғû қàíäàé құëàéìûç äåï æàóûçäàí. Òүíі áîéû ñàðû àòàííûң әëåãі Òàðàé-òàðàé үðåé áîëûï... àóûçäàí, Ұéқû êөðìåé êåìïіð åñіï íîқòà æіï, Êөøåìіç äåï... òàң áіëіíå îқòàëûï, Øó-øó åòіï ұéûқòàé àëìàé îòûðäûқ Ñàé іøіíå øàéòàí құñàï îò æàғûï. Ñàðû àòàíғà қàéòà æîíûï ìұðûíäûқ, Қàé ïәëåãå, äåï қîÿìûç, ұðûíäûқ? Íå äåñå äå áіç өìіðäі ñîë æåðäå... Ñàðû àòàííûң òóëàóû äåï... ұғûíäûқ. Êåéіí òàëàé òóëàóëàðғà ұøûðàï, Òàëàé æåëäåí ұøûï êåòòіê... ïûøûðàï, Òàëàé àòàí òàëàé æåðäå... ëàқòûðûï, Òàëàé æåðäå òåóіï êåòòі қûñûðàқ. Òàëàé æåðäå... øûæғûðñà äà... êүí ûñòûқ, Áіç êөøåìіç... áіç іçäåéìіç... äұðûñòûқ. Æүðñå åêåí äåï әäіëåòòің àëäûíäà– Æóàñ òүéå æåòåëåãåí òûíûøòûқ. Îðòàñûíäà àøûëìàғàí ìұíàðäûң, Ғàøûқòûғû áàñûëìàғàí құìàðìûí. Өìіð áîéû òóëàñàң äà, òóғàí æåð, Ìîéûíûңíàí òүñïåéòұғûí òұìàðìûí!

ÁÎÉÆÅÒÊÅÍ Ñәë æåë ñîқñà ñûқûðëàéòûí ñүéåãі Áұë áіð îòàó әðåң òұðғàí үé åäі. Øàқûëäàғàí øàқøàқàéäàé Øәêåң қàðò – Øûíæàó ғàíà äîìáûðàíûң òèåãі. Қàëìàñà äà қûçäàðûíà ìîë ìұðà, Îë áàðûíäà îëàð êåäåé áîëäû ìà? Қàðà òèåê ñåêіëäі åäі Øәêåң қàðò– Îë áîëìàñà үíäåìåéòіí äîìáûðà. Үëêåí үø қûç – үø үé áîëäû îë åíäі, Æèåíäåðäің қûçûғûíà áөëåíäі. Àç êүí òұðûï, òàóñûëäû äà ûðçûғû, Øәêåң áіð êүí î äүíèåãå æөíåëäі. Қàëäû àðòûíäà қîçûëàðû æàìûðàï, Ñәë åðñіëåó – ұë áàëàñûç øàңûðàқ. Øүëæің æåңãåé áіðі òóғàí, áіðі өãåé– Åêі қûçáåí қàëà áåðäі àңûðàï. Áұë áіð үéäі òåңі қàëғàí øåøіëіï... «Áіð êөðïåãå êіðåéіê äåï... êөñіëіï», Áàñқàñûíàí өòіìäіëåó, ïûñûқòàó Îðòàíøû қûç àëûï êåòòі êөøіðіï. «Áіð Құäàéäûң ñàëғàíûíà êөíãåìіç, Äåéäі æåңãåé, – áàғàäû äåï ñåíãåìіç...» Òóìàñà äà òóғàíäàé áîï áіðåð æûë Òûì æàқñû áîï òұðûï åäі æåңãåìіç. Òóғàí қûçû, êіøі қûçû – ñûëқûìû, Үéðåíіï àï áîñàëàңäàó êүëêіíі, Үëãі àëûï àï қàøàғàíäàó àïàäàí, Áіð øîôåðìåí òàéûï òұðäû áіð òүíі. Øåøåñі îòûð êіðåð æåðі êөð áîëûï, Àéòàð ñөçі – «қûçûìäû ұñòàï áåð!» áîëûï. Îòûçäàðғà êіðіï қàëғàí æàñû áàð Àïàñû îòûð ұÿòûíàí æåð áîëûï!

Åëåìåé-àқ òàëàé ñөçіí құðáûíûң, «Êәðі қûç» äåï àéäàð òàққàí áіð ìіíіí, Êөç àëäûíäà қàøқàíû өëіì åêåí ғîé Îí ñåãіçãå òîëìàé æàòқàí ñіңëіíің. Òàï áîëäûқ áіç қèûí êåçãå áұ қàíäàé? Áұë æұìáàқòû àңқàó êөңіë ұғà àëìàé, Øіðêåó áîëûï қàøқûí-ñіңëі áåòіíå Қàëäû Ãүëæàí êөøåãå äå øûғà àëìàé. Áәðіí åìäåð ìåçãіë äåãåí áіð äәðі Ãүëæàí-äàғû áұë äåðòòі äå ұðëàäû. Øåøåñі ìåí Ãүëæàí қàëғàí ñîë үéäі Øûð àéíàëûï òàëàé ìåçãіë çûðëàäû. Àïàëàðû қûç-ñіңëіãå æàíû àøûï, Ìұқòàæûìåí îòûðàäû ñàíàñûï. Қàøûï êåòêåí øîôåðìåíåí êåíæå қûç Òұðàòûғûí áîëäû îëàð äà қàðàñûï. Өìіð áіðàқ àñàó àòòàé ìөңêіãåí, Æіáåðìåéäі өç ïåíäåñіí åðêіìåí. Òàғû áіð êүí... êөðäі Ãүëæàí... øåøåñіí Òîëқûíäàðäûң àðàñûíàí æөңêіãåí. Òîëқûí äåãåí òîëқûí åìåñ... åðæүðåê... Òîëқûííàí äà åòåêòіðåê, æåңäіðåê, Åêïіíіíå äàóûë ñîққàí äәóêåñ øàë Әéåëі өëãåí òүðêïåí àäàé Ìåңëіáåê, Êåøіðìåéòіí іñ қûëñà äà åñіðіê, Åë æàòàäû íå қûëûғûí êåøіðіï, Æåңãåìіçäі æåëіêòіðіï, æûíäû ғûï, Òүí іøіíäå àëûï êåòòі êөøіðіï. Êåñåëäåðäің àëà àëìàéìûç àëäûí áіç, Æүç құðàқòûң іøіíäåãі æàëáûçáûç. Ìåêòåïòåãі ìàңäàé àëäû ìұғàëіì Æàëғûç үéäå қàëà áåðäі æàëғûç қûç.

Үø àïàñû áîëûï îòûð үø òүòіí, Ñіңëіñі äå áîëûï àëäû êүøòі òûì. Åң ñîңûíäà øåøå òèäі áіð øàëғà, Ãүëæàí қàëäû ñûðòû áүòіí, іø òүòіí. Ñәë æåë ñîқñà ñûқûðëàéòûí ñүéåãі Ñîë áіð îòàó әðåң òұðғàí үé åäі. Êүéі қàøқàí äîìáûðàäàé îòàóäûң Ãүëæàí áîëäû åң àқûðғû òèåãі. Àëüáîì қàðàï îòûðғàíäà áîñ êåçäå Æàñ êåëåäі ìөëäіðåãåí қîñ êөçãå. Øàëғà òèãåí øàëäóàðäû қîñқàíäà– Ãүëæàí қûçäûң áіð өçіíäå áåñ æåçäå. Өìіð äåãåí îñû ìà åêåí àïûðàé, Áîëñà-äàғû êөңіëі êåң, çàòû áàé, Қàíøà æàқñû áîëñà-äàғû áåñ æåçäå, Æàòàäû åêåí áіð æіãіòêå òàòûìàé. Åñіíå àëûï êәðëі қûñòûң өòêåíіí Òүíäå êүòіï – êåëå æàòқàí êөêòåìіí, Òүíі áîéû òåêñåðåäі қàòàë қûç Øәêіðòòåðäің ñàëäûð-ñàëàқ äәïòåðіí. Òүíі áîéû òàëàé өðìåê өðåäі, Ìûíàó íåòêåí øûì-øûòûðûқ æåð åäі? Өìіð äåãåí ñîë äәïòåðäің áåòіíåí Íåøå òүðëі қàòåëåðäі êөðåäі! Àäàìäàðғà êåëãåíіíøå әëіìіç Қîë ñîçàìûç қèûíäûқòà áәðіìіç, Áәðіí êөðãåí... áәðіíåí äå øàðøàғàí Åøêіìãå äå æàëûíáàéäû êәðі қûç. Ìåêòåáіíäå çûð æүãіðіï êүíіìåí Îòïåí êіðіï, øûғàäû үéäің êүëіìåí. Ñîäàí êåéіí Øûðàғûíäàé Áàқûòòûң Øàì àëäûíäà îòûðàäû òүíіìåí...

ÑÎË ÆІÃІÒ ҮØІÍ Òұðñûí äåï êөêòå êүí êүëіï, Àäàìçàò үøіí ìәңãіëіê, Îðàëғàí êåçäå áàðëûғû Îðàëìàäû åëãå áіð æіãіò. Æåңіñòің êүíі êүëãåíäå Êөңіëãå қàðà òàñ òûғûï, Êåëåð äåï êүòіï æүðãåíäå Îðàëìàé қîéäû æàñ æіãіò. Îðàëìàé қîéäû îқóғà, Îðàëìàé қîéäû æұìûñқà. Өìіðіí қèäû àқûðғû Àäàìçàò үøіí ұðûñòà. Ñîë үøіí қèûï óàқûòûí, Áåðåäі әðêіì қîë ұøûí, Õàëқûíà қèғàí áàқûòûí ÑÎË ÆІÃІÒ ҮØІÍ, ÑÎË ҮØІÍ! Îðàëìàé қîéғàí ìàéäàííàí Àæàëû áîëûï ұøқàí îқ Ñîë æіãіò үøіí çûðëàéäû Ñåìáі êүíãі ñòàíîê. Ñîë æіãіò үøіí, ñîë үøіí, Îðàëìàé êåòêåí àóûëғà, Áåðåäі øîïàí қîë ұøûí Қèíàëûï æүðãåí áàóûðғà. Òүñåäі åëäің òåçіíå Æүðãåíäåð áîëñà åñіíåï, Æàëқàóëàó æàííûң өçі äå Қàéòàäû үéãå êåøіðåê. Àқñûí äåï àðûқ àòқûëàï, Åñêå àëûï åðäің êөêòåìіí Ñîë æіãіò үøіí қàòòûðàқ Ұðàäû äèқàí êåòïåíіí. Æүðåòіí іñòі æàðàòïàé, Æàëқàóëàó ìåíің áàëàì äà Æåêñåìáі êүíі òàң àòïàé Әíäåòіï øûқòû àëàңғà!

Áұëáұëäûң өçі áұë êүíі Ñîë æіãіò үøіí ñàëàäû әí. Ñàëàäû æåðãå áұðғûíû Åңáåêòің êүéі æàңàäàí. Ñîë æіãіò үøіí åңáåê қûï, Óàқûòòû қèûï áàñû àðòûқ; Òûíûøòûқ òîëû æåð êөêòі Åêі åñå øûқòûқ æàñàðòûï. Ñîë áàòûð æіãіò, áàòûð қûç Àëñûí äåï îðûí æåð-êөêòåí, Åñêåðòêіø æàñàï æàòûðìûç Үñòіíå æåðäің åңáåêòåí. Ñîëàðäûң қàéëà, êүðåãі Áàқûòòûң äәìіí áіëñіí äåï, Õàëûқòûң үëêåí æүðåãі Ñîғàäû òûíáàé äүðñіëäåï! ÀҚ ÁÎÒÀ Êөңіëіìäå êөï áîëғàí ñîң òàïøûëûқ,– Òүñ êөðãåíäå – êөðåòіíіì – æàқñûëûқ, Қàëûңäûққà áàðà æàòàì òүñіìäå Îìûðàóûìà қûçûë ãүëäі æàïñûðûï. Қàðà êîñòþì, қàðà êåáіñ, àқ êөéëåê... Êөáåëåêòің қàíàòûíäàé êөêïåңáåê Ãүë үñòіíäå, қîíàð æåðіì êөêòåì äåï, Ñûï-ñûï åòіï ñûðғûï êåëå æàòàìûí, Ñүéãåí æàðғà áàë-áұë æàíûï æåòñåì äåï. Áіð óàқûòòà æåð-äүíèåíі óûñқà Áүðіï àëғàí êіðåì қàðà қóûñқà. Қàñқûðëàðäûң êөçäåðіíäåé қûçғûëò îò Æåìòіê іçäåï æүãіðåäі áұðûøòà. Қàï-қàðàңғû. Æåë ãóëåãåí, ñүéêіìñіç... Ұçàқ æүðåì òàñ үңãіðäå үí-òүíñіç. Ұçàқ æүðåì – құëàққà ұðғàí òàíàäàé, Òөêêåí êүìіñ ñåêіëäåíãåí êүëêіңñіç. Áіð óàқûòòà òàñ òөáåìíåí îò æàíûï, Êөðіíåäі áіð ñàëòàíàò æàï-æàðûқ. Êүëëі àñïàííûң æұëäûçû ìåí àéûíûң Ñәóëåëåðіí æіáåðãåíäåé àқòàðûï.

Қàðà íұðëàð äіð-äіð åòіï қàëòûðàï Áіð áàғûòқà áұðûëàäû áàð òұðàқ. Æèíàï àëғàí æåð æүçіíің áàð íұðûí Қàëûңäûғûì êөðіíåäі æàðқûðàï. Áàñûíäàғû ñәóêåëåñіí êөðìåéìіí, Әóðå қûëғàí әóñåëåñіí êөðìåéìіí. Ìàðғàñқàëûқ, ìàðõàááàòòûқ, ìàңғàçäûқ Áіð өçіíäå – ñåíáå ìåéëің, ñåí ìåéëің! Қàққàí құñòàé... òîòûқұñòàé... қàíàòûí, Өңøåң ãàóһàð қàðàңғûäà æàíàòûí; Қàðà àñïàíìåí àïïàқ øàíà ñûðғàíàï, Êіñіíåòіï áұëò іøіíäå àқ àòûí, Æåêêåí àòû íàéçàғàéäàé êіñіíåï, Àéíàëàäû ìåí áàéғұñòû үø ðåò. Òûì áîëìàñà áіð ñàëìàéäû-àó êөçқèûқ Ìûíàó ìàғàí ғàøûқ áîëғàí êіñі äåï! Ñîíàí êåéіí... íå æàòàìûí... íå òұðûï... Òүñ êåòåäі àëûñ æàққà ñåêіðіï. Ñîíàí êåéіí... ìұíäàé àñûë øûí òүñêå Құéòòàé ғàíà æàìàé àëìàé өòіðіê, Ìåí қàëàìûí. Æàëғûç қàëàì òүñіìäå – Өңøåң êөêøіë àðìàíäàðäûң іøіíäå, Ұéûқòàï êåòñåì àéíàëàäû Àðìàíғà Ұéûқòàï æàòқàí қàñûìäàғû êіñіì äå. Êөңіë æүéòêіï қàé-қàéäàғû æàéëàðғà, Ñûðқûðàéäû àðìàí òîëû ñàéëàðғà. Ñûíûï қàëғàí îí òèûíäûқ òàðåëêå Àéíàëàäû àñïàíäàғû Àéëàðғà. Àқûí àòûí æåð áåòіíå òұңғûø àï, Òұðғàíäàé-àқ æàéûëàäû ìûң құøàқ. Æûï-æûëû áîï æүãіðåäі áіð ñәóëå Òөñåãіìå êіðіï êåòêåí êүí құñàï. Ұìûòàìûí êåé êөңіëäің òàðëûғûí, Æүðåãіìíің òûңäàï-òûңäàï æàðëûғûí. Êүí íұðû ғûï... êүëêі қûëûï êөáåéòåì Ñûíûï қàëғàí қóàíûøòûң қàëäûғûí.

Åé, қóàíûø, Æүðåêòåãі – Îòàíûì, Êөçіíäåñің – êåóäåìäåãі áîòàíûң. Өç áîòàìà өçіì æåòïåé àäàñûï, Қàëûң íóғà êіðіï áàðà æàòàìûí. Áіðåó ìåíі – áіðåóëåðãå òàïñûðûï... Æàқñûëûққà æàëғàï æàòûð æàқñûëûқ. Àëûñ áîëäûң áіðàқ ìåíің Àðìàíûì, Құøàқòàóғà қîë æåòïåñòåé қàïñûðûï Æүðåãіìäі æүðåãіíå æàïñûðûï. Êåøå äå àëûñ ñîë áіð Àðìàí àңñàғàí, Áүãіí äå àëûñ – îò ñèÿқòû ñàìñàғàí... Өңіìäå äå æåòå àëìàï åì өçіңå, Òүñіìäå äå æåòå àëìàäûì ìåí ñàғàí! Ìөëäіðåñå ìàңäàéûìäà ìөëòåê òåð, Өң áîëûï êåë. Òүñ áîëûï êåë. Åðòåê áîë. Қàðàңғûғà... қàëûңғà êåë. Қîë æåòïåñ Қàëûңäûқ áîï өçåãіìäі өðòåï êåë. Ìåí øûäàéìûí. Ñåí äå øûäà. Àòïà òàң. Æàғàð øàìûí æүðåãіìå æàқòû Îòàí... Ìåí àäàñïàí – áұë өìіðäå Ñåí áàðäà Îéíàқòàғàí àðìàí қóûï Àқ áîòàì. ÆÛËÄÀÐҒÀ ÑÀÏÀÐ Æàñòàéûìíàí өëåң áîëûï æàòòàëғàí, Áіð íàíûì áàð Áîëàøàққà àòòàíғàí. Áіð íàíûì áàð Өìіð äåéòіí êіòàïòà Өëåң іçäåï îÿíàòûí àқ òàңíàí. Êåëåð Êүíіì – áіð íåñіáåì êөðìåãåí... Өòêåí Êүíіì – áіð íåñіáåì өëìåãåí... Өòêåí êүííåí áîëàøàққà íәð æàëғàï, Үçіëìåéòіí íåñіáå áîï ìåí êåëåì. Үçіëãåíäå Íàí äåéòұғûí Íåñіáåì, Áàðàð æåðäåí... ìәңãі áàқè êåøіãåì. Íàí òóðàëû êіòàï æàçғûì êåëåäі Çàìàíäàñòûң êåòïåéòұғûí åñіíåí...

Íàíñîғàðëàð áұë ñөçіìå íàíáàéäû, Íàíáàñà äà àéòïàé øөëіì қàíáàéäû. Íàí æàéûíäà òàëàé өëåң àéòқàíìåí, Áұë æîëû äà àéòàðûì ñîë íàí æàéëû. Åêі òіëіì қàðäàé áîëғàí àқ íàííàí, Áіð òүéіíøåê øàð äәðіäåé õàòòàëғàí. Æàðòû áөëêå ûðæàíàéû æәíå áàð Æîë àçûққà áіçáåí áіðãå àòòàíғàí. Қàðàìàäûқ êөáіíå äå àçûíà... Ұðû құñàï ұðëàï æåãåí қàçûғà– Òîÿòûíäàé Ìàðàòæàíғà қàðàéìûç... Ñîíûêі åäі àëûï øûққàí қàçûíà. Қàóûí-қàðáûç қàðíû àøқàíғà қîðåê äåï, Åðå áåðäіê Ìàðàòæàíғà äåäåêòåï, Êөïòåí áåðі áіçäі қèíàï æүðåòіí «Ñàғûíäûқòàí қàóûí ұðëàó êåðåê!» äåï. Әëäå øàéòàí, Әëäå Ìàðàò àçғûðäû, Әëäå Құäàé қîñ æåòіìäі æàçғûðäû? Íàí èіñêåòіï, àëäàï ñүéðåï қó Ìàðàò Òàң àòқàëû қàðíûìûçäû ñàçäûðäû. Àð æàғû ñó... Қàäіðқұëäûң құëàғû, Áåð æàғû ñó... Ñàғûíäûқòûң áұëàғû. Îðòàñûíäà қàóûí æàòûð! Қîé êөðãåí Қàñқûð құñàï êөçіìіçäің øûðàғû... Êөç êөðãåíìåí, ìұðûí èіñêåï, æåé àëìàé, Қîë-àÿғûí áàéëàï қîéғàí қîÿíäàé. Òûì áîëìàñà... îñû àóûëäûң áàëàñû åê Áіðåð òіëіì қàóûí áåðøі! – äåé àëìàé, Құíàðëû åäі-àó Қàðàòөáå áàóûðû Ñåìіç òàéäàé æàëòûðàéòûí ñàóûðû. Үø áàëàíûң êөç àëäûíäà Áàë құñàï Ïіñіï æàòòû Ñàғûíäûқòûң қàóûíû!

Êåíåò... ìåíің îéûì êåòòі áөëіíіï, Áіðåó өòòі... áàñ æàғûìíàí æåëіãіï. Құðìàíàëû – áàñқàðìàíûң үëêåíі– Қîòûð òàéìåí қîëқûëäàï æүð... òåáіíіï!

Àóçûíäà îíûң әңãіìåíің қûñûðû... «Áұ íå òûñûð? Äåï åì – қàìûñ òûñûðû... Ñåíäåð åêåí... Қàçіð áàðûï àéòàéûí Қàóûí àңäûï êåëіïòі äåï үø ұðû!» Ìûíàó ñөçãå áîé òүðøіêòі. Àð қûçäû, Ìûíàó ñөçäåð үðåéäі åñêå ñàëғûçäû. Құðìàíàëû øàóûï өòіï áàðàòûï Àò үñòіíåí àòòû áіçãå қàðáûçäû. Ñîë-àқ åêåí (áұ Құäàéғà íå қûëäûқ). Åë àìàíäà іøïåé-æåìåé øàáûëäûқ. Қàðíû ìåñòåé, ìåñòîðûíûң үñòіíäå Àқ êөéëåêòі, àқ äàìáàëäû Ñàғûíäûқ. Æàéøûëûқòà æàé æүðìåéòіí қàëòûðàï, Çіðêіëäåï òұð Òàç òөáåñі æàëòûðàï: «Қàңғûï æүðãåí ñүéåê òàïïàé үø êүøіê, Íåғûï æүðñің áұë àðàäà òàíòûðàï? Áіð êîëõîçäûң ìàңäàéäàғû ûðûñûí Øàøàéûí äåï æүðãåí ñåíäåð – ұðûñûң... Ìûíàó ïәëå қàéäàí êåëãåí қàï-қàðà, Áіòіðåéіí құðûқïåíåí æұìûñûí!» Äåï Ìàðàòқà Ñәêåң àòïåí ұìòûëäû, Әï äåãåíäå Ìàðàò қàøûï құòûëäû. Ñàéäàí àñòû – қàëûң áàòïàқ қàðà ñàç, Ñîëàé қàðàï қîÿí құñàï ñûòûëäû.

Ìàðàò êåòòі. Òîðғà òүñіï áіç қàëäûқ. Қàðà áұëòòàé äåìі ñóûï ñûçäàíûï, Íàéçàғàéûí îéíàòқàëû êåëåäі Ñàғûíäûқòûң áîéûíäàғû ûçғàð æүê. Ìàðàòòàé ғûï, құðûқïåí äå òүðòêåí æîқ, Àøóûí äà іøêå áүãіï іðіêêåí æîқ. Әé-øәé äåìåé, «Äәóëåòîâêå æүð!»äåäі Êåòòі áіçäің үðåéіìіç êүðò ìåңäåï. Áіç æûëàéìûç Êөçäің æàñû êөë áîëûï, Òåңñåëåäі Ñàéäûң àñòû æåë áîëûï, Қàóûí èñі áұðқûðàéäû. Ñàғûíäûқ Àò үñòіíäå îòûðàä òà æөíäåëіï: «Äәóëåòîâêå àïàðìàé-àқ қîÿéûí, Өç қîëûììåí êåëòіðåéіí îðàéûí. Ìûíà ñàéäû Æàðқàìûñòûң áàëàñû Îñû æàçäà îòàï êåòòі òîëàéûì. Êіì ұðëàäû? Êіìäåð êåëäі? Æөíіңäі àéò! Қàóûí òûққàí... ұðëàï ñàòқàí... æåðіңäі àéò! Àëòû àé қûëғàí ұðëûғûңäû ìîéûíäà, Ñîíäà ғàíà Ñәêåң ñөçіí îðûíäàéä!» Áàë қàóûíғà òîéғàí қàðíû ûðñûëäàï, Áіç æûëàñàқ Ñәêåң êүëåä ìûðñûëäàï, Қàáûқ æåãåí ìåñ òîðûñû àñòûíäà Øûòûð æåãåí òүéå құñàï òûðñûëäàï... Êәïіðіңíің êөçі êåòêåí àқøèûï, Æұìûðòқàäàé ұÿñûíà øàқ ñèûï. Қàóûí құìàð құéòòàé åêі «ìұñûëìàí», Қàòûï қàëäû ñîë àðàäà áàқøèûï... Áіç àëòûäà, Ñәêåң îíäà àëïûñòà, Îíàí қàòòû øàë áîëғàí æîқ ñîë òұñòà, Әñіðåñå қàóûí ïіñêåí çàìàòòà Òүñóøі åäіê áіòіñïåéòіí òàðòûñқà.

Ñîíäàé-ñîíäàé øàëäàð áîëäû àóûëäà, Áåë øåøïåéòіí äàóûë ìåíåí æàóûíäà, Øàë өëåòіí... ñåíòÿáðüäå... áіð òүñòіê, Ñîíàí êåéіí òүñêåí æîқïûç қàóûíғà. Ñәêåң æàéûí òіë æåòïåéäі æàçàðғà... Қàëàé қàóûí ñàòàòûíûí áàçàðғà... Ұðûëàðғà ñàқ áîëғàíìåí Ñàғûíäûқ... Òұðà àëìàäû òóðà êåëãåí àæàëғà. Òіðіñіíäå ñîë øàëäàðғà íå қûëäûқ, Өëãåííåí ñîң ñîë øàëäàðäû ñàғûíäûқ. Ұðû-қàðû ұéқû áåðìåé øàðøàòқàí Ұéûқòàï æàòûð æåð àñòûíäà Ñàғûíäûқ. Åãіñ, áàқøà... àéíàëàñû ìîë øàëғûí, Ìîë øàëғûíғà æûðûììåíåí æîë ñàëäûì; Òóðà îòûç æûë òîëғàí åêåí êүçåòòåí Қàòòû ұéқûғà êåòêåíіíå ñîë øàëäûң! Әð òүéíåêòі... íàííûң әðáіð òàáàñûí Ñîë øàëäàðäûң өìіðіíåí òàáàñûң. Ìåíің æûðûì ñîë êåçåңíåí іçäåéäі Ìèëëèàðä ïұòòûқ àëûï íàííûң áàғàñûí. Ñîë êүíäåðäåí қàëғàí êåçåң қàð áàñûï... Íàð òәóåêåë, өëåңіìäå àëғà øûқ! Æàңà ìåçãіë – æàí áàñïàғàí àðàëäàð – Æàòñûí áіçäің æàғàëàóғà æàëғàñûï. Êåëåð êүíіì – áіð íåñіáåì êөðìåãåí, Өòêåí êүíіì – áіð íåñіáåì өëìåãåí, Өòêåí êүííåí áîëàøàққà ñîçûëғàí Үçіëìåéòіí íåñіáå áîï ìåí êåëåì. Үçіëãåíäå íàí äåéòұғûí íåñіáåì, Áàðàð æåðäåí ìәңãі-áàқè êåøіãåì. Íàí òóðàëû êіòàï æàçғûì êåëåäі Çàìàíäàñòûң êåòïåéòұғûí åñіíåí. Áîëàøàққà Өðìåëåãåí áұòàғûì Òàçà áîëñà – àð àëäûíäà ұòàìûí. Ñàғûíäûқòûң áàқøàñûíäàé áîëñà åêåí Қàñèåòòі íàí òóðàëû êіòàáûì...

ÊÎÍÖÅÐÒ Àéòïàñà äà áîëàð åäі áұë æàéäû, Æàғäàé åìåñ àéòóғà îíøà ûңғàéëû. Ñүéåêòåãі òàңáà æàéëû áұë áіð æàéò, Áұë áіð æàéò áîéғà òүñêåí ìіí æàéëû. Àðғà òүñêåí ñîë áіð äàғûí êүéåíің, Øàìàì êåëñå åñêå àëìàóäû ñүéåìіí. Åñêå àëìàóғà äәòіì æәíå æåòïåéäі Àë, åñêå àëñàì – ñûðқûðàéäû ñүéåãіì. Îí òîғûçäûң æàñ áóûíû æûëûíûï, Æүðãåí êåçіì òүáіò ìұðòòû қûðûíûï. Æàñ àқûí áîï æàңà øûғûï àòàғûì Øàìàì æåòêåí áèіêòåðãå ұðûíûï. Àëìàòûғà қàíàò ñіëòåï æàñ қàëàì, Æóðíàëäàðäûң áåòіíåí êөç òàñòàғàì. Àçäû-êөïòі àқøà òèіï қîëûìà Àùû ñóғà åíäі үéðåíå áàñòàғàì. Æèûí-òîéäà áîéûìà áіð æåëіê êåï, Ñөçіìå äå құëàқ ñàëғûø æåðіê êөï. Òүéіï òàñòàï, æåëå ñөéëåï îòûðàì Ñîë êåçäåãі Іçòàéëàðғà åëіêòåï. ...Àқòөáåäåí áіðàç êүéøі-әíøі åðòêåí Êåëäі áіð òîï Áàéғàíèíãå êîíöåðòïåí. Ñîë êîíöåðòêå áàðìàé қàëғàí àäàì æîқ Қûáûðëàғàí, òұÿқ ñåðïêåí, æàí ñåðïêåí. Қàðàìàéòûí æàíûï òұðғàí îòқà äà, Æàòûð åäіê ñàáàí òîé ғûï òîï áàëà. Қûðûқ æàëûí, 40 àòòåñòàò қîëûíäà Åíäі ғàíà áàñòàï åäіê «øîқòàíà». Áіðåó òұðûï: «Æåòåð åíäі òàðàéûқ, Òàðàìàéûқ, òàғû áіðäåí àëàéûқ, Àëàéûқ òà, Өòåêåңäі åðòіï àï, Àқòөáåíің êîíöåðòіíå áàðàéûқ?!»

Êөáіìіçãå ұíàï ìûíàó ұñûíûñ Ñûðòқà øûқòûқ – êåòіï áîéäàí қûñûëûñ. Ñîäàí êåéіí... æåð-äүíèåíі êүéäіðãåí Òұëàáîéäàí òàñқûí øûғûï ûñûғûø, Ñîäàí êåéіí... àëàáóðûë қàëïûììåí, (Қàëàé ғàíà àäà áîëäûì êөðêіìíåí?) Ұéûï òұðғàí àáûðîéäûң қàëàéøà Òөãіëãåíіí ñұðàï áіëäіì әðêіìíåí... «Îéáàé, áàëà, æàñàäûң ғîé òүíäå ұÿò», Äåéäі-äàғû êөç òàíûñòàð æûìèÿä. Êөðãåí æàííûң êүëіìäåãåí êөçäåðі Æүðåãіìå êүéіï òұðғàí ìұң құÿä. Àéòóûíøà, «Òûì æàқñû áîï қàðқûíäàï, Ñөç áàñòàïïûí ñàõíàäàí æàðқûëäàï». Ñîíàí êåéіí áèëåï êåòå áåðіïïіí– Åêі àÿғûì әð æåðäåí áіð òàðïûëäàï. Àқ èò øûғûï, êөê èò êіðãåí àóûçäû-àé! Æàðûқ áîëñà æåðãå êіðåð қàóûçäàé Ñèÿð åäіì... ñàõíàíû áîñàòïàé Ìûëқàó áîëûï òұðûï àïïûí ìàóûçäàé. Äөң àéáàò қûï, áіðåó ìàғàí ұðñûï қàï... Áіðåó ìåíі àëäàï-ñóëàï... ұøûқòàï... Áіðåó ìåíі êөòåðіï àï æөíåëãåí Áіð áәòåңêåì ñîë àðàäà òүñіï қàï... Ìåêåí қûëûï æұðò êөçіíåí òàñàíû, Êөңіë ëîáëûï, қàðíûì ìûқòàï àøàäû. Æàíáàé æàòûï, ñөíіï қàëàð äåï қîðқûï... Ñүíäåò ìàғàí ìûқòàï ìàññàæ æàñàäû. Áіðåó òұðûï (æүðåãіìäі құñà ғûï) «Øàқûðàäû, – äåäі, – ñåíі, Ìûøàíîâ». Ìûøàíîâûì ìèëèöèÿ áàñòûғû Åíäі, êәíå, ñîëàé қàðàé ұøàëûқ. Ìûøàíîâòûң íå àéòқàíûí áàÿíäàï Íå қûëàìûç... Îòûðñûç ғîé æàéäû àңäàï. Åêі áåòіì өðòòåí қàëғàí êүë құñàï, Æүðäіì ұçàқ құì іøіíäå àÿңäàï.

Åðòåңіíå (øûìáàéûìà áàòûðûï) ÐàéÎÍÎ àëäû ìåíі øàқûðûï. «Àìàíñûç áà, î, ìàñ æîëäàñ!» äåãåíі, Өìіð áîéû òàóñûëìàéòûí òàқûðûï... Êөøåäåãі ñұëó қûçäàð åòåãі, Êөç àëäûìíàí êөëáåң-êөëáåң åòåäі. Æàðқàìûñòà áîëñà æåðäің æàðûғû Îéëàíáàé-àқ åíãіì êåëіï êåòåäі. Êîíöåðò áіòòі, àðòèñò êåòòі ìûң áîëғûð, Өêіíñåң äå îðàëìàéäû åíäі îë êүí. Êîíöåðò äåãåí æàéûíà қàï åíäіãі Æåëàóûçäûң æàңàëûғû ìåí áîëäûì. «Ìûíà áàëà құäûқ áîëûï áàðàäû...» «Àáûðîéäàí àéûðûëóғà æàðàäû...» «Áөðіáàñàð áîëàäû äåï æүðãåíäå Òîï іøіíäå æàìàí êүøіê òàëàäû». Àéòûï æàòûð: «Қàðàң áîëäû åíäі àðìàí... Îñûëàéøà òàðûëàäû êåң æàëғàí... Àðàқ äåãåí ñèÿäû ғîé øûíûғà, Іøå àëìàñàң àðàқ ñåíің íåңäі àëғàí?» Æàðàð åíäі, êåøіð, õàëқûì, òîқòàéûқ, Áàñûìûçäàí îñûíäàé áіð өòòі àéûï. Æàқñûëûқ òà, æàìàíäûқ òà өòêіíøі, Æîқ áîëàäû êөç àëäûíäà áîï ғàéûï. Áіðåó өòåð áұë äүíèåäåí ñүðіíáåé, Ìûñûқ құñàï æүðãåíі äå áіëіíáåé. Àáûðîéäû қîëäàí áåðäіì ìåí ñîíäà Қûðқûï àëғàí қîøàқàííûң æүíіíäåé. Ñîë êүíäåðäå àóûï қàëғàí æүãіìäі, Қàëàé àðòàì êөëіãіìå áүãіíãі? Æүç қàéòàðà òàçàðòñàì äà, òåðåңíåí Êөðå áåðåì êåòïåé қîéғàí ìіíіìäі! Æåңñåì-äàғû îéûìäàғû àðìàíäû... Æåңå àëìàäûì áîéûìäàғû æàëғàíäû– Өìіð áîéû òàçàðòóìåí êåëñåì äå Ñүéåêòåãі ñûðқûðàғûø òàңáàìäû...

Èòіí қîñûï... àòқà ìіíіï, æàáûëûï... Қóìàñà äà қàøòûì ñîäàí ñàáûëûï. Ìîíøàғà äà áіðãå áàðäû ñîë êîíöåðò Ұÿò ñîққàí өêïå-áàóûðû қàáûíûï... Қûçûë òіëіì, çåð òөãåòіí çåðåãіì, Òàëàé æåðäå äөңãåëåäі çåðåңің. Òàëàé æåðäå íåñіáåңäі òүãåñіï, Òàëàé æåðäå áîëäû æұðòқà êåðåãің, Òàëàé òүíäі òûíûøòûқòàí қàëûï ñûðò, Ñåíі æàçûï... æûғûëғàíìûí òàëûқñûï... ...Áіçäің êîíöåðò àìàí-åñåí æүð ìå åêåí Ñîë êåçåңãå òàғû äà áіð áàðûï øûқ! ÀÓÛË Øûғûð øûққàí, øàéûð øûққàí Áіçäің àóûë Øàғûëäà åäі. Ñó ìîíøàқ құì, қèûðøàқ құì Ãàóһàð ìà åäі, ëàғûë ìà åäі? Құìûðñқà áåë ñàғûì áåëáåó Áåëäåí àñàð, ûðғûï áåëі, Æåë ñîққàíäà æàëûí-êөëäåí Æåëï-æåëï åòêåí òүíäіêòåðі, Ûñòûқ øіëäå... ûñ áàñқàí үé... Æàңáûð æàóñà – қàðàқұðûì, – Èñі øûғûï үéіòêåí қîéäûң, Áàëғûí øèäің áàëàғûíûң. Èñі øûғûï ñàðû ñèûðäûң Æàңà òүñêåí æàïàñûíûң, Äàóûñû øûғûï Æàíñүãіðäің Ñèûð ñàóғàí àïàñûíûң. Äàóûñû øûғûï Åñåíáàéäûң «Øәóіì-øәóіì...» áұçàóûíà, Êөçі øûғûï Әñåìáàéäûң Қàðàé-қàðàé қûçäû àóûëғà,

Øåêå қàéòûï êåëå æàòûð Ñèûð áàғûï òàңäàé êåïêåí. Әæіì äåéòіí қàðà áàòûð Áіð áàñòûқ áàð – Қàëäàéáåêòåí. Ûçû-қèқû. Áіðåóëåð øàò. Áіðåóëåðäå қèíàëûñ áàð. Àêòèâ áіòêåí æàðûì – құðñàқ Áұë àóûëäà æèíàëûñ áàð. Æîëғà ñàëûï «æàÿóëàðäû», «Òåêòåí-òåêêå» æүðіïòі äåï, Áåëñåíäіìіç òàíàóëàéäû Áåëіí áàéëàï òүðіï áіëåê, Áіð æåë êіðіï åңñåñіíå, Іñêåð æàíñûï áàқûðàäû. Ôîðòî÷êà æîқ êåңñåñіíäå «Құðûëòàéûí» øàқûðàäû. «Êåòêåíäåðäің áåòіìåíåí Êөðåéіí äåï әóñåëåñіí, Øåøіëå àëìàé «øåòіíåãåí» Øåøіï æàòûð ìәñåëåñіí. ÎÎÍ құñàï өòіï æàòûð Çîð ìәæіëіñ òүíãі àóûëäà... Áіð øåòі åëãå æåòіï æàòûð Òүññå áàñòûқ áіð äàóûëғà. Àóûë æàқñû. Áàñòûқ æàқñû. Àëàқàíäû ñîқ, áàëàқàí. Ñûðò қàðàñàң, àóûë øіðêіí Æұìûðòқàäàé ìîï-ìîìàқàí. Èò ìàé æåìåé êүøіê òîéûï... Äàñòàðқàíû æàéûëғàí үé. Àçäàï àðòûқ іøіï қîéûï Әңãіðëåï æүð Қàéûðғàëè. Қûçûï àçäàï àëàқàíûì... Ñіðә áүãіí ñàëқûí-àó êүí... Øàéқàï æàòûð áàëàïàíûí Ұÿñûíäà àëòûí àóûëûì.

Қàëàé ғàíà ñûíáàäûң – ìåí ñûíғàíäà? Қàðòàéñàң äà æүçіңíің әðіí ñàқòàï, Êүí êөðìåïñің æàìàíғà æàðûìñàқòàï. Àéòàð ìåçãіë êåëåð äåï, àëòûí ìåçãіë, Áàÿғûңíûң, æүðìіñің áәðіí ñàқòàï? Áәðіí ñàқòàï æүðìіñің? Æàðàéñûң æàí, Áұëáұë құñàï æàí-æàққà òàðàéñûң áà әí? Òîғûç ñүðëåó ñèғûçғàí – òîғûç ìûң әí Áіð êåóäåãå òàëàñïàé қàëàé ñèғàí? Қàóûðñûíû қàòïàғàí áàëàäàí àï, Æèíàï åì ғîé – àқòàáàí äàëàäàí àï, Ñàқòàï-ñàқòàï ñàí æûëäàð ñàðàéûìäà Áàëàïàíûì áîëғàíäà қàðà қàíàò, Ñîë äүíèåíің өçіíå қàéòàðàìûí, Қàéòàðғàíäà øûáûí æàí àéòàð әíіí, Æүçãå êåëãåí øàëäàðäûң қîëûíäàғû Øàé ñåêіëäі øàéқàëàð øàé òàáàғûì, Ñîңғû íәðі қàëғàíøà áұëàқòû іøіï, Ñұëóëûқòû áàóûðûíà ñұðàï құøûï, Ұøàð қóàò қàëìàғàí äүíèåíің Ñұңқàð ñîққàí қàçûíäàé құëàï òүñіï, Құëàï òүñêåí êåçäå äå, ұñàқòàñûï, Ұñàқòûққà áàðìàñûí – ïûøàқòàñûï, Æàíғàíäà äà æàðàñқàí ñәóëåëåðіì, Ñөíãåíäå äå құëàñûí құøàқòàñûï! ÒӘÆÀÉÛҚÒÛҢ ÄÀËÀÑÛ Æàñ êåçіíäå-àқ æàëàқ áîëäû Òәæàéûқ, Øàðóàғà äà ñàëàқ áîëäû Òәæàéûқ. Ñөéòіï æүðіï... îí ñåãіçãå òîëғàíäà Áіð êåðåìåò æіãіò òàïòû ғàæàéûï. Қàéäàí òàïòû? Íå ñèқûðìåí áàéëàäû? Æіãіò òàïòû æåë åñòіðãåí àéäàðû. Áàқ ïà? Ñîð ìà? Ñұëó æіãіò ïåðіäåé Òәæàéûқòûң êөç àëäûíäà æàéíàäû.

Æұðò ñåíáåäі ñîë æіãіòêå òèãåíäå, Ìұíäàé ìұðòòàí àóûç òàëàé êүéãåí áå? Êіøі-ãіðіì ãåíåðàëғà ұñàéòûí Áóðà ñàíäû ãàëèôåíі êèãåíäå... Әðі ñұëó, әðі àқûëäû áіð êåìåë Өòå øûқòû äүíèåäåí êөðêåì åð. Òәæàéûқòàí қîðûқïàé-àқ «àғàëàï» Æүðóøі åäі àóûëäàғû åðêåëåð... Êөðãåí òүñòåé êөңіëіìіçäå ñàқòàëäû. Àéòқàí ñөçі êөêåéëåðäå æàòòàëäû. Áàëóàí åäі құéðûғûíàí òàðòқàíäà Òîқòàòàòûí òóëàï æүðãåí àòòàðäû. Өçі ñåðі... әéåëіíå øàëäûðìàé, Қûç áіòêåííің æүðäі êөңіëіí қàëäûðìàé. Өòå øûқòû áәéãå äåéòіí äүíèåäåí Òұëïàð àòòàé æàëғûç қàìøû ñàëäûðìàé. Àçғàíà êүí åãіç ãүëäåé ûðғàëäû, Áàðàð æåðãå Òәæàéûқïåí áіð áàðäû. Қàëäû àðòûíäà – æàìàí êåìïіð Òәæàéûқ... Æûíäûêåøòåó Ñàéûí äåéòіí ұë қàëäû. Ұë äà òàðòûï òóìàéäû åêåí àòàғà, Ұøûðàñà àÿқ àñòû қàòàғà. Әëãі æіãіò Òәæàéûқòûң қàñûíäà Àòïåí æåêêåí åñåêòåé-àқ ñîқàғà. Êåìïіðі àíàó: Ñîíûң æàðû äåóãå äå Қèÿ àëìàéñûң, ñèғûçà àëìàé êåóäåãå Áіç óàқûòòû êіíәëàéìûç ñîíäà äà Òûì òåçіðåê êіð ñàëäû äåï æåéäåãå. Áіç óàқûòқà àéòàìûç-àó êåéäå ñûí, Êіðëåòòі äåï êөңіëіìіçäің æåéäåñіí. «Ìûíàó ìåíің êүéåóіì» äåï Òәæàéûқ Êөðñåòåäі æàñ æіãіòòің áåéíåñіí. Òåê óàқûò ïà áіçãå òàңғàí ñîғûñòû?.. Ñîë ñîғûñòàí... Òûíûø åëãå îқ ұøòû... Ñîғûñòàí ñîң ñîë æіãіòòің òàғäûðû Қàëàé ғàíà Òәæàéûқïåí òîғûñòû?

Íåãå өìіðäåí êåòòі åðòåðåê ñîë құðáûì? Қàéäà òұðäû, қàéäàí êåëäі ñîë òұðғûí? Íàíóғà äà íàíáàóғà äà áîëàäû – Ñөçäåðіíå әðåң òұðғàí êåìïіðäің. Æàñûíäà äà òүðñіç åäі Òәæàéûқ. Øàðóàғà äà қûðñûç åäі Òәæàéûқ. Áіð қûçûғû Òәæàéûқòûң êүéåóі Êөç êөðìåãåí æіãіò åäі ғàæàéûï. Æàðàñû áàð ñîғûñ ñàëғàí òåðåңäå, Æіãіò åäі... àéòûëàòûí өëåңäå. Áèіêòå ұøòû, ұçàқ өìіð ñүðìåäі Òәæàéûқòûң қàñûíäàғû – òөìåíäå. Ñîë êåçåңíің қèëû-қèëû òàғäûðû Қîñûëғàíäà... æұìáàқ åäі òàң íұðû... Æұìáàқ åäі ñîë êåçåңíің àäàìû, Æұìáàқ åäі ñîë êåçåңíің æàңáûðû... Æàñûðìàéûқ, áіç äå ñîíû æàçàéûқ, Óàқûòòà ìà? Áіçäå ìå әëäå òàçà àéûï? Øåøіëìåãåí áіð æұìáàқòû øåøêåííåí Ñîë êåçåңíің ìûң æұìáàғû àçàéûï Êåòå қîéìàñ. Æàíàðûíäà íұð қîçäàï... Æàíғàí æіãіò æàí-äүíèåíі òұð қîçғàï. Òәæàéûқòûң қîëûíäàғû ñóðåòòå: Äүíèåíі àçàò åòêåí òұð áîçäàқ... Қàæåò áîëñà, ñұìäûқòàðäû æàçàéûқ, Қàíû òàìғàí øûíäûқòàðäû æàçàéûқ, Äіð-äіð åòêåí áүêіð ñàóñàқ ұøûìåí Áіð ñóðåòòі êөðñåòåäі Òәæàéûқ. Êүäіê ïåí ìұң қàáàò êåðíåï øàðàñûí, Òұðғàí ñәòêå êөçіңäі ұçàқ ñàëàñûң. Æàìàé-æàìàé òîçғàí åêåí áұë ñóðåò Әðåң æàëғàï àңûçäàðäûң àðàñûí. Òîçûï áіòêåí Òәæàéûқòûң ñàíàñûí, Òîðëàï òұðғàí òұìàíғà êөç ñàëàñûң. Æàìàé-æàìàé òîçғàí åêåí àқ қàғàç Àæûðàғàí ñåíіìäåðäің àðàñûí.

Àæûðàғàí үìіòòåðäің àðàñûí Қèÿë êåçãåí қèÿíғà әêåï ñàëàñûң. Îäàí әðі æàëғûç àóûç ñөçіìåí, Æàçғûñû êåï æүðåãіңíің æàðàñûí – Үíåì қûëғàí үìіòòіíің ñөçіíåí, Үìіòòåðіí үçãåíäåðäің өçіíåí, Øûíäûқ áіçãå êөç ñàëàäû æûëäàðäûң Øàң òүñïåãåí øûңûðàóäàé êөçіíåí. Òåñіï øûғûï áàëàғûңíàí... Ұðòûңíàí... Æîëáàðûñòûң òұқûìûíäàé құðòûëғàí – Ñîғûñ áіçãå ñèðàқòàðûí ñîçàäû Æàóûíãåðäің áàëàғûíàí æûðòûëғàí... Àëüáîìäàðäûң ïàðàғûíàí æûðòûëғàí... Óàқûò áіçãå òàðàçûñûí òàðòàäû– Қûðûқ үøòің қàðà-ñұðғûëò áұëòûíàí, Қûðûқ òөðòòің àëà-ñұðғûëò áұëòûíàí, Қûðûқ áåñòің қûçûë ìåéðàì æұðòûíàí. Æàқñûëûққà ұìòûëғàíäà æàқñûëûқ, Êөңіëäåðäåí құðòûëғàíäà òàïøûëûқ, Îðäåí òàққàí ìåçãіëäåðãå æүãіðäіê Ìàңäàéëàðғà қûçûë æұëäûç æàïñûðûï. Îғàí áіðàç, îғàí áіðàç æûë өòòі, Ìåçãіë áіðàç æүðåêòåðãå ãүë åêòі, Ìåçãіë áіðàç êåçåңäåðäі ñåìіðòòі, Ìåçãіë áіðàç êåçåңäåðäі æүäåòòі. Êåéáіðåóëåð åðòå êөøіï æұðòûíàí, Æàðëàð қàëäû æàóäûð êөçäå íұð òұíғàí. Ñәáè қàëäû àқ қûðàóäûң үñòіìåí Àíàñûíà àïûë-òàïûë ұìòûëғàí. Æåòіì құñàï àÿíûøòû àңñàғàí, Àқñàқ құñàï òàÿíûøòû àңñàғàí, Áіçãå æåòêåí ìûíàó áàқûò ñîë êåçäің Æåñіðіíің æүðåãіíäå øàðøàғàí! Àäàìçàòқà êүí ұñûíғàí æàðûқòàé, Õàëûқ áàð ìà áіçäің ұëû õàëûқòàé?!– Áàқûò үøіí áàóûðûìûçáåí æåð ñîқòûқ Ñóғà қàðàé äîìàëàíғàí áàëûқòàé.

Æàëғàí áіçäі êөðñåòåðäå åðñі åòіï, Øûíäûқ íұðûí àëғàí äұðûñ өëøåòіï. Әð àóûëäàí áіð Òәæàéûқ øûғàäû Êүéåóіíің ñóðåòіí êөðñåòіï. Àäàì ñåíáåñ àңûçäàðäûң àðàñûí Æàëғàï áàðûï, ñîë øûíäûқòû òàáàñûң Àäàì ñåíáåñ àңûçû áàð øûíäûғûì Àðàëàï æүð Òәæàéûқòûң äàëàñûí! ӨÐÒÊÅ ÊÅÒÊÅÍ ØÀҚØÀ Êүí æûëûíûï òөãіëãåíäå ìàéøóàқ, Àòæàëìàíäàé қîñ құëàғûí қàéøûëàï, Áәêіñіìåí àғàø æîíûï, åð æîíûï Øөï үñòіíäå îòûðàòûí Àéøóàқ. Ëàқ құðëû êөðìåéòіí øàë ñåðêåңäі, Îéëàìàéòûí áүãіí áîëñà, åðòåңäі. Àéøóàқ øàë îòûðàòûí øөìåëå, Ñåáåáі æîқ àÿқ àñòû өðòåíäі. Êөê àñïàíäû ëàñ æàëûí ñàòïàқòàï, Òүòіí êåòòі áұëòқà қàðàé àòқàқòàï. Øîқàé êèãåí òåðі øàëáàð æүãіðäі Òөáåãөңíің áàëøûғûíà áàòïàқòàï. Àñòûíäà àñàó, áàñòàï æүðãåí äүð қàðà... Àóäàí æàқòàí àäàì êåëäі áіð қîðà. Ñүðòіê êèãåí áàñқàðìàìûç Æàқèÿ Ñұï-ñұð áîëûï өðò іøіíäå æүð äàðà. Áұëàңäàғàí қûçûë æàëûí òүëêі-өìіð... Қàøûï êåòêåí øûðïû òàñòàï үëêåí ұë, «Òûғàéûí, – äåï, – ñåíі әêåңíің êөðіíå»,– Ұìòûëàäû øàëғà қàðàé Øûíòåìіð. Øàë îíñûç äà æàқûí қàëғàí êөðіíå– Ìәңãі-áàқè áàðàòұғûí åëіíå. Қûñòàí øûққàí àðûқ áàñïàқ ñèÿқòû Іëіíіï òұð ñүéåê ïåíåí òåðіãå.

Өðò áóäàқòàï... ñөíáåéòіíãå ұñàäû, Æàëûí áîëûï æàìàí үéäің құøàғû. Æàíûï æүðãåí қûçûë әòåø қàíàòû Æåëê-æåëê åòіï ûққà қàðàé ұøàäû. Өðòêå êåòòі áàñïàқ қîðà, қîé қîðà... Қàðà êүéå ñөíãåí àғàø àéíàëà... Àéøóàқ øàë: «Ұñòàðàì ìåí øàқøàìäû Àëûï áåð, – äåï, æàëûíûï æүð, – әé, áàëà!» «Áіð äîðáà áàð æàñòàғàøòûң òұñûíäà, Өçіì қàққàí íәí қàçûқòûң ұøûíäà... Ñîë äîðáàäà ñàқàð ñàëғàí øåëåêòå... Øàқøàì қàëäû áîç êөïøіêòің òûñûíäà!» Қàðøûғàäàé Ûðûñáåêòің Áàòàíû Іøêå қàðàé ұøûï áàðà æàòàäû, Æàíûï æүðãåí àò äîðáàíû àÿқòûң Ұøûìåíåí øàëғà қàðàé àòàäû. Ñîë àðàäà әëãі áàñòûқ äүð қàðà Áàðäû-äàғû òàëòàң áàñûï ûðғàëà, Қîëäûң ұøûí òèåð-òèìåñ àïàðûï... Қîëûí ñîçғàí ñұëóäàé-àқ ñûðғàғà... Қîÿ-қîÿ øàқøàñûíà êөïøіêòі Áèãå øûқòû, øûққàíäà åêі æåï øûқòû. Àéøóàқòûң çàðëàï æүðãåí àñûëû «Êàðìåí» äåéòіí îäåêîëîí áîï øûқòû. Æàíûï êåòêåí àóûçûíäàғû òûғûíû, Іøіíäåãі íàñûáàéû øûғûíû, Ñîë àðàäà ëàқòûðäû өðòêå äүð қàðà Øàқøà қûëғàí әëãі êүéіê øûíûíû. Ñîë ìåçåòòå Àéøóàққà қàðàñàì, Қàéғû òүñêåí æүçіíå àóûð îðàñàí: «Ëàқòûðғàíøà æàíғàí өðòêå øàқøàìäû Æàқñû åäі ғîé æұðò êөçіíøå ñàáàñàң!»

Òөñåê êåòòі, êөðïå êåòòі æàìûëàð, Øàëäûң îғàí òүðі äå æîқ қàìûғàð. Åð äå êåòòі, æүãåí êåòòі, áіð қàøàð Өðò іøіíåí øûғà àëìàäû æàíóàð. Òàëàé êөңіë òàëàé áîñàð äåéіí ìåí, Øàë қàéғûñûí қàëàé îñàë äåéіí ìåí, Êөçіí êөðãåí åêі áіðäåé áàëàíûң Øàқøà åäі äåï æûëàäû øàë êåéіííåí. ...Өìіð ìàғàí áåðäің áå? Әëäå àëäûì áà? Òүñòіì áå өðòêå? Øîìûëäûì áà øàëғûíғà? Åêі áіðäåé áîçäàғûíàí àéûðûëғàí Øàқøàäàé øàë òұðäû ìåíің àëäûìäà. Ñàóғà ñұðàï ñàó áàñûíà òàғäûðäàí, Ñîғûñ өòòі êåñàïàòûí қàëäûðғàí. Êүéіï қàëғàí қàøàðëàðû ìөңіðåï, Òөáåãөңіì өòòі ìåíің àëäûìíàí. «Êөï åñòіãåí әңãіìå ғîé áàÿғû», Äåãåí ñөçãå êåéáіðåóëåð ñàÿäû. Ñөíóãå äå æàқûí қàëғàí êåç åäі îë Òөðò æûë áîëғàí àëàïàòòûң àÿғû. ÌÛҢÁÀÉ ÃҮËÄÅÃÅÍÄÅ Ìûңáàé äåéòіí àðàë äà åìåñ, òàó äà åìåñ, Ìұðûíû áàð ìàðқà òұìñûқ, äәó äөңåñ. Åêі àÿғû, åêі қîëû ñàó êіñі... Øûíûí àéòñàқ æүç ïðîöåíò ñàó äà åìåñ, Қàáàí құñàï òіñі øûққàí ñàçäàғû, Øіëäå қàéðàò áîéғà ñûéìàé æàçäàғû, Ñàÿқ қóғàí ñәóðіê құñàï ñîë Ìûңáàé Æàñ құëûíäû òàïàï êåòå æàçäàäû. Àóûëûìûçäà æàңà-æàңà êөêòåãåí Қûç êөï åäі áàëèғàòқà æåòïåãåí. Қûç äåéòұғûí ñөçãå áàðó îë êåçäå Îéíàó áîëûï êөðіíåòіí îòïåíåí.

Ìûңáàé ñàëäû êåð áåñòіãå êөïøіêòі... Қûñòàí øûқñà ñåìіç қàçû æåï øûқòû. Àóûëûìûçäà қûç қàðàéòûí æàëғûç êөç – Øіêіðåéãåí øåãіð Ìûңáàé áîï øûқòû. Áіð æàғûíàí áàñқàðìàíûң іíіñі, Êүëêіñіíåí òөãіëåòіí êүìіñі. Åðêåê êіíäіê åëäå áîëìàé æүðãåíäå – Ñîë Êåңñіðіê... êåңіï æүðäі òûíûñû. «Өãіçіìäі æåãå қîéøû Ìûңáàé-àó!» «Øûëûìûңäû øåãå қîéøû Ìûңáàé-àó!» Қàé ñóðåòòі áîÿñà äà æåòåäі... Ìûңáàéæàííûң қàëòàñûíäà ìûң áîÿó. Құëàғûíäà құñòàé îéíàï æûëқûíûң, Ñûëқ-ñûëқ êүëіï ñûëäûðàéäû ñûëқûìûң. Ñóðåòøі áîï ñîë áіð æàçäà әð áåòêå Ñóðåòіí ñàëûï æүðäі êүëêіíің. Қûçäûң òàëàé çåéіíäіñі, çåðåãі Êåøêå қàðàé êåңåñ ñұðàé êåëåäі. Íå áіð қèûí äіíі қàòòû қûçäàð äà Ìûңáàé äåñå åðіï êåòå áåðåäі! ...Ìèäûң өçіí ìèÿó қûëғàí òүñòің äå, Òûíғàí êåçі åä қàóûðò íàóқàí іñòің äå. Áіð òîï ұë-қûç îðàëàìûç æұìûñòàí, Áіç – өãіçäå... Ìûңáàé – àòòûң үñòіíäå. Әңãіìå àéòûï îë æàé ìåíåí áұë æàéäàí, Øûëûì øåãіï, øåêåñіìåí òûңäàéäû әí. Áіð өãіçãå êåëå æàòñàқ òà ìіíãåñіï, Қûçäàð áіçãå áîñàìàéäû... Ìûңáàéäàí. Áіðäåңåíі àëàðìûç äåï áүëäіðіï, Ұðòûìûçғà îòûðàìûç ñó құéûï. Ìûңáàé áîëñà... Æàëғûç àóûç æåë ñөçáåí Æåòïіñ қûçäû æіáåðåäі êүëäіðіï!

Íå áàð ìұíûң àð æàғûíäà àéòàòûí, Òîëқûííûң äà êåçі áàð ғîé қàéòàòûí. Ìûңáàé áіðàқ қàéòàð åìåñ, Ñұðàéäû îë: «Қàòòû òàқûì äåãåí íå, – äåï, – æàé òàқûì?» Áіç òûì-òûðûñ. Ìûңáàé òàғû ñұðàéäû; «Ñåíäåðãå өçі қàíäàé өãіç ұíàéäû? Øàïòàí òүðòêåí өãіç òóëàï æөíåëñå– Àäàì íåãå øàëқàñûíàí құëàéäû?» Áұë ñұðàóғà íå äåï æàóàï áåðåìіí, Òàáàì áà әëäå Ìûңáàé үøіí êåðåãіí; «Қûñûï àëàì òàқûìûìäû өãіçãå – Ìөңêіãåíäå құëàìàéòûí ñåáåáіì!» Ìûңáàé ñîíäà áóûíäàðû áûëқûëäàï, Ìàé æàққàíäàé ñåìіç áåòі æûëòûëäàï, Òîð құíàííûң áàóûðûíà құëàéäû Êөï êүëêіñіí êөòåðå àëìàé ñûëқûëäàï... Ìûңáàé íåãå қàëæûңìåíåí іëåäі? Áұë қóëàðûң áіðäåңåíі áіëåäі. Íәí-íәí қûçäàð қàðàéäû äà Ìûңáàéғà, Áåòіí áàñûï øó-øó åòіï êүëåäі. Ñîíäà Ìûңáàé æàñàï àëûï òүðäі өçãå, Áûëàé äåéäі: «Құéûëғàíäà òåð êөçãå, Òóëàé áåðñå àñòûңäàғû êөê өãіç Òàқûì äåãåí áîñàìàé ìà áіð êåçäå?»– Äåéäі ìàғàí áåò òàìûðû áүëê åòïåé, ß қûçàðìàé, ÿ áåòіíå íұð òåïïåé, Êүëå-êүëå êåòêåí áåòêå қèñàéûï Ìåí қàðàéìûí үðêіï қàëғàí үðêåêòåé. Қàíäàé òàқûì? Íåíі àéòûï òұð çәíòàëàқ? Íå ñîғûï òұð åêі êөçі қàíòàëàï? Ìûңáàé íåãå, қûçäàð íåãå êүëåäі, Æûðқ-æûðқ åòіï æàí-æàғûìíàí àíòàëàï? Áұðûí æұìáàқ, қàçіð áіðàқ áәðі àíûқ, Ìåí қûñûëàì æàí-æàғûìà қàðàíûï... Ìûңåêåңíің әðáіð ñөçі – æіãіòòіê... Ìåíің àéòқàí әðáіð ñөçіì áàëàëûқ.

...Ñîë êүíäåðãå áàðûï қàéòñàқ – қèÿë áàé, Áіð құøàққà өðåêïèìіç ñèÿ àëìàé, Ìûң құøàққà êөç ñүçåòіí Ìûңáàé æүð– Åðêåê äåãåí àòàғûíàí ұÿëìàé! Òîéғàí êүííің ñәë òîìïèғàí өñåãі, Àëàáұðòûï àø êөңіëіìíåí êөøåäі. Әëі æàòûð òàñ ñåêіëäі áàқøàìà Ìûңáàé àòқàí ìàõàááàòòûң êåñåãі. Êөêіðåãіíäå êөê äөíåíі æîқ êіñі Êåëåä ûëғè æàéäàқ қàëæûң ñîққûñû. Ñîë ìàңàéäà ñåìіðіï æүð àðàìíàí Ìûңáàé æèғàí ìàõàááàòòûң òîқòûñû. Àғàìûçäû æîқòàòïàóғà òûðáàíäûқ, Әêåìіçäі æîқòàòïàóғà òûðáàíäûқ. Æàìàí Ìûңáàé àø қàñқûðäàé құòûðäû– Åðêåê òîқòû áîëғàí êåçäå құðìàëäûқ! Áұë æàғäàéäû æàñûðғàíûì æàðàìàñ, Әð æàғäàéäà ãүëäåéäі åêåí әð àғàø. Ñîë êөêòåìäå Ìûңáàé ãүëäåï àëûïòû– Қàð ìåí æàңáûð ñàáàғàíäà àðàëàñ. Òîéғàí êүííің ñәë òîìïèғàí өñåãі Àëàáұðòûï àø êөңіëіìíåí êөøåäі. Òàñ áîï òèäі ãүë æàðìàғàí áàқøàìà Ñàð àÿçäûң òîң áîï қàòқàí êåñåãі. Áұë æàғäàéäû æàñûðғàíûì æàðàìàñ, Әð æàғäàéäà ãүëäåéäі åêåí әð àғàø. Ñîë êөêòåìäå Ìûңáàé ãүëäåï àëûïòû– Қàð ìåí æàңáûð æûëàғàíäà àðàëàñ. Ñîë êөêòåìäå ñóғà êåòòі êәðі àғàø, Ñîë êөêòåìäå îòûí áîëäû қàðà àғàø... Қàñқûð àóûç ãүëі øûғûï Ìûңáàéäûң... Қîéғà øàïòû қàð-æàңáûðìåí àðàëàñ. Қàñқûð – өìіð êөңіëіíå қàðàìàñ, Àқ êөңіëãå құÿð êåéäå àðàì àñ. Êөðå òұðûï, áіëå òұðûï îñûíû Êөðìåäіì äåó, áіëìåäіì äåó æàðàìàñ.

Áîëғàí øûғàð, құðғàí øûғàð құðáûëûқ, Қûëғàí øûғàð êåøіðìåéòіí áіð қûëûқ, Òұðғàí øûғàð äàð àëäûíäà қûëғûíûï, Àð àëäûíäà... Ìåí áәðіáіð Ìûңáàéäûң Æîëûí êåñåì øûíäûқ äåéòіí æûð ìіíіï! Áұë æàғäàéғà áàðìàé êåëñåì áұðûí ìåí, Æàíàì áүãіí æàíáàé êåëãåí íұðûììåí. Ñîë êåçåңíің øûíäûғûíûң øûңûíà Òàғû øûғàì – Àð òóðàëû æûðûììåí. ÅÊІ ҚÀÑÛҚ ÑҮÒ Ñұðàó... ñұðàó... ñұðқû æүäåó ñұқñûð-àó! Ұìûòïàñàì æүçіìіç äå ñұï-ñұð-àó. Åң қèûíû, æіãіòòіêêå æåòêåíäå Ñұëó қûçû áàð үéëåðäåí ñүò ñұðàó. Áîëìàñà äà қàí ìàéäàíäà қàíñûðàó, Áîëìàñà äà õàí áàçàðäà íàí ñұðàó, Áåòòің àðûí áåëãå òүéіï ñүò ñұðàï, Áîëäû áіçäå àðäû òөãіï – òàìøûëàó. Àëòûí íұðûí êүí æàòқàíäà æàëàòïàé, Òұðàñûң äà òөñåãіңíåí òàң àòïàé, Ñүò ñұðàéñûң – ìàñêүíåìäåð ñұðàғàí Àð òөãåòіí æàëғûç ұðòòàì øàðàïòàé. Ñүò ñұðàóäûң îë êåçäå үëêåí ìәíі áàð, Қàçіð ìүëäåì ұìûòûëғàí әíі áàð. Әí ìåí ìәííåí қàçіð ìүëäåì àéûðûëғàí Әëäåíåíі ìàëæàңäàéòûí æàíóàð. Ìîéíûí ñîçûï ұìûòûëғàí êіòàïòàí, Қûñòàð өòòі – àáûðîéäû æұòàòқàí. Æàëғûç қàñûқ êөãіëäіð ñүò øûðïûäàé, Êөçäің íұðûí æàðқ åòêіçіï òұòàòқàí! Òұòàíғàíäà áұòà æàíғàí îò øàøûï, Øûқ äåï æàíғàí îðòàғà øûқ, òîïқà øûқ, Қàðñû êåëãåí қàñіðåòòåí қàéìûқïàé Òұðäûқ áіçäåð æàëàң àÿқ øîқ áàñûï.

Æүðåêòåðäі òåñіï өòêåí òіêåííåí Қàðûìòàíû қàéûðóäû êүòåì ìåí. Êөңіë – òåñіê, òàáàí – òåñіê, òåñіêòåð Æàëғûç қàñûқ ñүò іøіíäå áіòåëãåí! Áұë ñөçіìäі ұққàí құëàқ ұқñûí-àқ, Ұқïàғàíäàð іøêå ñûðûí áүêñіí-àқ. Êåñіï àëñà қàí òàìáàéòûí ïåéіëäåí Øûíûққàíáûç øàéғà құÿð ñүò ñұðàï. Ñàáûðñûçäàí ñàáûð ñұðàï àëàðìûç, Äàáûðñûçäàí äàáûð ñұðàï àëàðìûç. Äàó-äàìàéñûç, äàëàáàñûç, äàáûðñûç Áåñ æûë êүòêåí қóàíûøòû õàáàðìûç. Òұðûï-òұðûï íàéçàìûçäû ûðғàñûï, Àñïàí êүòòіê îқ æàóìàғàí íұðëû àøûқ. Ìûң äà òөðò æүç îí àëòû êүí êүòòіê áіç Áåéáіòøіëіê òàңäàéûíà ñóñûí áîï Êөãіëäіð ñүò òàìñà åêåí äåï áіð қàñûқ. Áұë àéòқàíûì æàëғûç òàìøû æàëғàíñûç, Áұë êүíäåðãå æåòòі үçіëìåé æàëғàóñûç. Қàéìàғû æîқ, ìàéû äà æîқ êөê ñүòòåé Áіç өìіðäåí ñұðàï àëäûқ øûíäûқòû,– Қóëûқ қîñïàé, ñұìäûқ қîñïàé àëäàóñûç. Ñîë êåçäåðãå êåéіí ғàíà øûð áіòòі, Ñîë êөçäåðãå êåéіí ғàíà íұð áіòòі. Òûíûøòûқòûң àðқàñûíäà үéðåíäіê Òүãіí òàðòñàң ìàéû øûққàí òіðëіêòі. Ñîë òіðëіêòің àðқàñûíäà құò áîëûï, Àðғà қîíäû Àçàìàòòûқ æүê òîëûқ. Êåñåëåðäå æàòûð áіçäің Òàðèõ – Ñұðàï àëғàí åêі Қàñûқ Ñүò áîëûï! Ñîë áіð ñүòòі қàéòà òөãó ìàғàí æàò, Ñîë қàéғûíû қàéòà øåãó ìàғàí æàò. Ñүò áåòіíåí қàéìàқ áåðіï, àëäàóìåí Áàғà àëìàéìûí Øûíäûғûìäû àìàëäàï. Ñîғûñ áіçäің өìіð æàñòû өêñіòòі, Ñîғûñ áіçäің ìàңäàé òåðäі òåïøіòòі. Êөç æàñûìåí êөáåéòіï àï æүðìåéіê Øûíäûқ äåéòіí åêі қàñûқ êөê ñүòòі.

Ñîë áіð øûíäûқ ұðûíáàñûí ñàëқûíғà, Ñîë áіð øûíäûқ ñàòûëìàñûí àëòûíғà. Ñîë êүíäåðäің өç øûíäûғû өçãåðìåé, Қàëñûí ñîë áіð åêі қàñûқ қàëïûíäà. ҮØ ҚÀÐÀÑÓ Êөê àñïàíìåí æүçãåíäå Құñ қàðàñûí äåéòұғûí – Êөë áàð åäі áіçäåðäå Үø Қàðàñó äåéòұғûí. Ñàðû ñàéäûң îéûíäà Øåòіðëіíің áîéûíäà, Òàëàé àңûç òûңäàï åì Үø Қàðàñó æàéûíäà. Áàðäûì áіð êүí àò àéäàï, Æåë æàғàäà ñàëäû àñûð, Êүí íұðûíûң îòû îéíàï Æàòûð ñóäà æàï-æàñûë. Íå ғàëàìàò áåðãåí ғîé Áұë æàëғàíғà òàáèғàò – Êөçіììåíåí êөðãåíãå Òіë æåòïåéäі, æàìèғàò. Үñòіí ñұðғûëò áó àïòàï Қîðäà-қîðäà қîðғàñûí. Êүíãå æàòқàí øóàқòàï Êөðäіì æûëàí îðäàñûí. Áұë òàáèғàò æұìáàғû Ñàéäûң øұáàð òàñûíäàé, Өðå áåðãåí құìäàғû Øûðìàóûқòûң øàøûíäàé. Іøòåí øûққàí øұáàð ìà? Òîңûï æàòқàí òûғûíøûқ? Øèäåí æàòûð øûғà àëìàé Øèûð-øèûð øûғûíøûқ. Ұçûí-ұçûí үç êåëåð, Ұçûí áîéëû қûç êåëåð, Қàáàқòàðû қàëòûðàï, Ìàңäàéëàðû æàëòûðàï.

Қàñûí êåðãåí, øàø өðãåí Қàíøà êåëіí, қàíøà қûç? Áîéûìäàғû әñåðäåí Òîңäûң áіëåì... íàíñàңûç! Àò ñóàòқà æóûï êөð!– Åò æүðåãіì òүðøіêòі. Òұëà áîéäàí ñóûқ òåð Áіð êіðäі äå áіð øûқòû. Іøі áàóûðûì қàëòûðàï Òàңғû ûçғàðäàí òîңғàíäàé– Êүìіñ áåëáåó æàðқûðàï, Æåðäå æàòûð қîçғàëìàé. Қàéäà êåòêåí àңûçäà Àéòûëàòûí çәð óû, Қàéäà êåòêåí æàóûçäûң Òіëіíäåãі қàðóû! Æàëûí íåãå æàíáàéäû Òіë ұøûíàí æàëàңäàï, Êөçіí íåãå ñàëìàéäû Àéíàëàғà àëàңäàï? Òàëàé àңûç òóûï òåç Үø Қàðàñó æàéûíäà, Ñөíå áåðäі ñóûқ ñөç Êөïòåí æүðãåí îéûìäà... Òүíäå æàíғàí îòòàí êөï Òàñ êіðïіãіí қàққàí æîқ. Àÿғûíà æûëқûíûң Ñүéêåíñå äå øàққàí æîқ! Òàëàé æûëàí, òàëàé ó Îéíàқ ñàëäû îéûìäà, Æүðåãіìå қàðà àþ Òûðíàқ ñàëғàí áîéûíäà. Àòûì òұðäû øөëäåãåí Óëû ñóäàí ñó іøіï, Æүçі ñóûқ êөëìåíåí Æүç қàéòàðà òóûñûï.

Ñîë àðàäà òåðåңãå Òåðåң îéûì øûì áàòòû. Øåøêіì êåëäі äåíåìäå ÒІÑІ ҚÀËҒÀÍ ÆҰÌÁÀҚÒÛ. Áұë äүíèåäåí êåòåðäå Әêåì êåçäі æàò åëäі. ÆÀÒ ÆÛËÀÍÄÀÐ ÆÀÒ ÅËÄÅ ØÀҚÒÛ ÌÅÍІҢ ӘÊÅÌÄІ... Àò àéíàëäû құëàíғà, Áұғû àéíàëäû áұëàíғà. Ñîë æûëàííûң қàñûíäà Áұë æûëàíäàð æûëàí áà? Ñîë áіð óäàí өëäіê áіç Ñàëғàí êåçäå ûëàңäû. Ôàøèçìíåí êөðäіê áіç Àðäû øàққàí æûëàíäû. Òәíäі øàқñà òåðåңãå Òүñïåñ åäі êүéіãі; Ôàøèçìíåí êөðåì ìåí Æàíäû øàққàí áүéіíі. Òàáèғàò өç çàңûíàí Áұëæûғàí æîқ, áұëæûғàí, Àäàì øàққàí áұë êөëäå Áіð æûëàí æîқ, áіð æûëàí. Òàìûçғàí æîқ òàìøûäàé Äèíàìèòіí æîëûíäà, Îéíàғàí æîқ қàìøûäàé Æåíäåòòåðäің қîëûíäà. Өìіðäі өðòåï òіðіäåé Îò øàøқàí æîқ åðáåңäåï, Áүéіðіíåí áүéіäåé Ñâàñòèêà êөðãåí æîқ. Êөêòің æүçіí òұìàí қûï, Æåðäің æүçіí ûëàң ғûï, Ñұð æûëàííàí өðáіäі Àäàìäàғû æûëàíäûқ.

Òұð åêåí àñïàí íå òіëåï, Òұð åêåí äàñòàí íå òіëåï. Æàçà àëìàé æàòқàí äàñòàíûì, Æàóà àëìàé æàòқàí àñïàíûì, Ñөãіëåð ìå åêåí ñåòіíåï? Áóäàқòàï êөêòå áіð-æàð áұëò, Қàéìàқòàé ұéûï òұð қàëғûï. Òàғû äà äàóûë òіëåé ìå? Үéðåíãåí áұëòòàð үðåéãå Òіëåé ìå òàғû құðáàíäûқ? Îòûç æûë áîëäû òûíғàëû, Àÿçäûң çәðі ñûíғàëû, Êөңіëі æàðûì æàéäàқ êөï... Øîéíàқòàï æүðãåí øîéíàқ êөï– Êåøåãі ñîғûñ құðáàíû. Îòûç æûë áîëäû ñұðàó áàð, Òûðíàëàð òàïïàé òûðàóëàð Îòûç æûë áîëäû æåðіìåé, Îòûç æûë áîéû åðіìåé, Àñïàíäà åìåñ, æåðäå åìåñ – ÊÅÓÄÅÄÅ ҚÀÒҚÀÍ ҚÛÐÀÓ ÁÀÐ. Àøûëìàé æàòқàí íå ñûð áàð, Êåñіëìåé æүðãåí êåñіð áàð, Àðìàíäà êåòêåí åñіë áàð Áîçäàòûï êåòêåí áîçäàқ áàð, Ñөç áàòûï êåòêåí æåñіð áàð. Æàðòûëàé æàíғàí îðìàí áàð, Àéòûëìàé қàëғàí àðìàí áàð. Æåòіëìåé қàëғàí æåòіì áàð, Ñîëàðäû іçäåï òàáûңäàð, Ñîëàðäû òàóûï îқûңäàð, Àéòàðûì îñû, àқûíäàð! Àñïàííûң îñû òіëåãі, Äàñòàííûң îñû òіëåãі. Ñàóàëàð êåçі äàñòàííûң, Æàóà àëàð êåçі àñïàííûң, Òûíûøòûқ àòòû òіëåêòің – Äүðñіëäåï ñîққàí æүðåãі.

Îñûëàé äåéäі Æåð äîáû Қàқïàғà êіðñå äөңãåëåï; Îñûëàé äåéäі Êүí äîáû Àñïàíғà æүçñå өðìåëåï, Îñûëàé қûðàí ұøàäû Ұøàòûí æåðі êåëãåíäå Қèÿғà қàíàò ñåðìåëåï! ÊӨÇІÐÌÅÍ ҰÐÓ Àéíàëàñû ñàëòàíàòқà ìàëûíғàí Өç êåçіíäå æіãіò åäі-àó Әëіìæàí. Æіãіòòің äå æîëáàðûñû åäі ғîé Àäàñқàíäà æîë òàáàòûí қàëûңíàí. Ñîíäàé êåøòің ñàëòàíàòòû øàғûíäà Әëіìæàíäû êөðäіì «õàííûң òàғûíäà». Îòûð åêåí – æàñ ìұғàëіì óәçіðäåé Өңøåң үëêåí ñòóäåíòòåð æàíûíäà. Ñîíäàé æåðãå құðûï ñåí äå «òàғûңäû», Ñîëàé өòêіç ñåíäå æіãіò øàғûңäû. Қàéìàқ қîñқàí êîêòåéëüäåé êөðìåéäі Ñèïàï ñîғûï қûçûë ìåíåí àғûңäû. Åêі êөçі îòòàé æàíғàí Әëіìæàí Æîëáàðûñòàé áұðûëûï æүð қàëûңíàí. Æîëàғû áàð êîñòþìіíің өçіíå Êөðêåì қûçäàð әóëèåäåé òàáûíғàí. Әðíåìåãå áàñ қàòûðñà æұðò îé қûï, Өòêіçіï æүð êүëëі өìіðіí áұë òîé ғûï. Әðëі-áåðëі æүðå қàëñà ñûқûðëàï Ñөéëåéòұғûí áәòåңêåñі – áіð қîéëûқ... Àë, ìåí áîëñàì, әëі ұøïàғàí ñàðûàóûç Áàëàïàíìûí, áұë қûçûққà қàðàңûç... Òàíûñòûðûï åäі îғàí, ìàңғàçäàó Äàóûñûí áàïòàï Әëіìæàíäàé àғàìûç.

Áûëàé äåäі: «Æàñ åêåíñің øûðàғûì, Өëåңіңìåí êөðãåí æåðäåí ұíàäûң. Àñòàíàäàí àғàëàðûң øàқûðûï Áàðғàíûңäû øàëûï åäі құëàғûì. Äұðûñ åêåí – ãàçåòòåðãå áàñûïòû, Өëåң ñàғàí құïèÿñûí àøûïòû. Өìіð äåéòіí êàðòà îéíàғàí үëêåí çàë... Àëàäû ұòûï ñåíäåé àóûç àøûқòû. Àóûçûңíàí àíà ñүòің êåïïåãåí, Àðқàң áîëñà áåñіê òàáû êåòïåãåí, Êåçäå ñàғàí үëêåí êөçіð òèіïòі... Қóëûқ êåðåê åíäі ñàғàí åïòåãåí: Îéíàó êåðåê, îñû áүãіí, қàçіðäåí... Áåëäі áàéëàï, үëêåí ñûíғà әçіðëåí. Êөí қàëûңäàï êөáåéãåíäå ñòîëғà Ұðғàéñûң ñåí қîëûңäàғû êөçіðìåí! Қàçіð ñåíің қîëûңäàғû òàëàíòûң, Àéòïàäû äåìå, æàäàғàéëàó... æàëàң òûì. Áàñ òұçûңäû, қîëûңäàғû åң үëêåí – Æàí òûғûëûï êåëãåí êåçäå æàí àëқûì... Ñîëàé äåäі, ìåíäåé àқûí áàëғûíäû... Áіëіï àë, äåï àðòûң ìåíåí àëäûңäû. Àëàéäà ìåí êөðãåí æîқïûí êөçіðäі, Êөðäіì òàóäû қàðàғàéëû, øàëғûíäû. Àñïàíäàғû êүíäі êөðäіì äөңãåëåê, Òàóғà øûққàí ìåí ñèÿқòû өðìåëåï. Òîëқûí êөðäіì ìүéіçіìåí æàð ñүçãåí... Ñîëàé қàðàé æүçäіì құëàø ñåðìåëåï... Ñîäàí êåéіí... өòòі òàëàé êүí çûðëàï, Êүéìåëåðäåé қîңûðàóëàðû øûëäûðëàï. Әëіìæàíûì êåòòі àëûñқà êөðіíáåé Ñàғûì құñàï øіëäåäåãі áұëäûðëàï.

Ìåí äå êåòòіì өçіì áîëûï өçіììåí, Îë àéòқàííûң êөðäіì áәðіí êөçіììåí. Өìіð òұç áîï, ñîқñà ìåíі êîðîëüìåí, Ìåí äå ñîқòûì êåéäå îíû êөçіðìåí. Òàëàé æåðäå òàëàé ëèòð... æàðòûëûқ Қàëà áåðäі òàéûç ñóäàé òàðòûëûï. Òүñіï æàòòû êөç àëäûìà äөңãåëåï, Îíäûқ, òұçäûқ, êîðîëüäåð ìåí àëòûëûқ. Ñåí äå, Әëіìæàí, áîëà àëìàïñûң òûì ïûñûқ, Êөðãåíìåíåí àðûқ қîéäàé òûðûñûï. Òөñåãіíäå қàëûï қîéûï ìàñòàðäûң Óқàëàíғàí àëòûëûқòàé құðûñûï. Қàðñûëàñòûң òàáà àëìàïñûң àìàëûí, Áұçà àëìàïñûң àëäàóûøòûң қàìàëûí. Ñåíі àóûðòқàí ñұì қàðғàíûң âàëåòі, Үø áàëàңäû òàðòûï àëғàí Äàìàíûң. Òàëàé æàíûï, òàëàé êүéіï өøêåíìåí Òàñòàï øûқòûң êөêіðåãіңäі òåñêåíìåí. Øûғà êåëäің áәðіí áåðіï әéåëãå... Ñîë áàÿғû æîëàғû áàð êîñòþììåí... Үéің қàëäû... қàëäû үø áàëàң... «Âîëãàң» äà... Æèûðìà áåñ æûë òåðìåí òàïқàí îëæàң äà... Ñåí қàéòàäàí áîéäàқ áîëäûң, Әëіìæàí, Êàíäèäàò áîï... қûðûқ áåñêå òîëғàíäà. Àéòûï àéòïàé, àéòûï àéòïàé íå êåðåê, Қûðûққà äà êåëіï қàïïûç æåáåëåï. Àÿқ àñòû Әëіìæàíìåí êåçäåñòіê Åêі æàқòàí ұøқàí åêі êөáåëåê. Қàðàï òұðñàì: Øàðøàï êåëãåí àëûñòàí Àçóû æîқ, òûðíàғû æîқ àðûñòàí. Îë äà ìåíäåé îéûí-êàðòà үñòіíäå Òàëàé-òàëàé òұçäàðìåíåí òàíûñқàí.

Òàëàé æåðäå îңáàé òұðûï ұòûëғàí, Òàëàé æåðäå òîíûí òàñòàï құòûëғàí Өìіð îíû æåáåñіíäåé ñàäàқòûң Қîðàìñàқòàí ñóûðûï àï çûòûðғàí. Òàëàé æîëäûң қàқïàëàðûí қàí қûëғàí, Òàëàé æåðäå қàéòà òүëåï æàңғûðғàí. Ñәë қàðòàéûï, òіñі ñûíғàí ïіë құñàï Êåëãåí åêåí êåøå ғàíà Æàìáûëäàí... Òàғäûð äåéòіí àðïàëûñûï êүøòіìåí, Ñûíғàí åêåí өңøåң àçó òіñ êіëåң. Òөðò æîëäàñïåí іçäåï æүðіï... қàðàáåò Øûғûï қàëûï... әéåëіíің үñòіíåí, Áіð òүêіðіï áұë äүíèåíің áåòіíå, Áіð òүêіðіï әéåëіíің áåòіíå, Үñòіíäåãі èі òүñêåí êîñòþììåí Æåòêåí åêåí àñòàíàíûң øåòіíå. Äûðàó æіãіò, Қîáûëàíäàé, Ìàíàñòàé, Áîëғàí åêåí ñóàðìàғàí àғàøòàé. Àïïàқ æіãіò áіð êåçäåãі áîðûқòàé Áîëғàí åêåí àóðó æåңіï øàíàøòàé. Åé, Әëåêå, қîëûìäàғû ìәçіðìåí, Ìåí äå ñåíі қàðñû àëàéûí әçіëìåí, Ìàғàí àéòқàí әäіñ қàéäà, Әëåêå-àó, – Ұðàòұғûí ұðàð æåðäå êөçіðìåí... Ìіíіï æүðãåí àñòûíäàғû «Âîëãàñûí», Ñүéіï æүðãåí өìіðñåðіê æîëäàñûí, «Ұòòûðûïòû» қîëû øûққàí áіð қóғà Қàðñûëàñòûң «îéûíû қàòòû» áîëғàñûí. Ìåí äå, îë äà – åêåóìіç äå áàòûðìûç, Îë ғàëûì äà, àë áіç áîëñàқ – àқûíáûç. Åêåóìіç äå áàð êөçіðäåí àéûðûëûï, Åìõàíàäà æүðåê åìäåï æàòûðìûç. Áàқòàëàñòûқ íå æүðìåäі, íå æүðäі! Íå æіáåðіï àëäûң ұðàð êåçіңäі? Äåð êåçіíäå ñåí өçің äå, Әëåêå, Áàñà àëìàäûң қîëûңäàғû êөçіðäі! Áұë Áàқûòòûң àëäû äà åìåñ, àðòû åìåñ, Áұë Әëіìæàí ìîæûï қàëғàí қàðò åìåñ, Øûíûí àéòñàì, өìіð äåãåí, Әëіìæàí, Ñåí àéòқàíäàé îíûң àòû – êàðòà åìåñ!

Қûìûç äà åìåñ құéûï қîéғàí çåðåíãå, Îë ñèìàéäû îí øàқòû àóûç өëåңãå. Қàғàç åìåñ, îòûç àëòû æàïûðàқ... Îíûң, ñûðû, îíûң ñûðû – òåðåңäå. Áұë өìіðäің áіð çàңû áàð өçіíің, Құäіðåòі òàéғàí êåçäå êөçіíің– Áàқ òàéғàíäà òîðғàé áîëûï ұøàäû, Қîëûíäàғû қàïòàï òұðғàí «êөçіðің». Ìåí äå ñåíäåé òàëàé æåðäå òөçіìіí Øàғûï àëғàí øàқøà áàñòûң өçіìіí. Àëìàòûäàí àқûí áîëûï қàéòқàíäà Êåòïåéäі åñòåí ñåíің àéòқàí – êөçіðің! Ìåí äå îòûðäûì өëåң äåéòіí ïàðòàғà, Àÿç áàòûï, íàéçà áàòûï àðқàìà, Æүç êөçіðіì áîëñà-äàғû áәðіáіð, Ìåí ñàëғàì æîқ өìіðіìäі êàðòàғà. Ñîäàí áîëàð ìіíåç æàғû òîìûðûқ, Өìіð ìåíі îí æұáàòòû – îí ұðûï. Ñîäàí áîëàð ñûáàғàìäû өìіðäåí Àëñàì äåéìіí îìûðûï. Æүðãåí æàқñû æîë òàáà àëìàé қàëûңíàí, Êүíі құðñûí æàìàíäàðғà æàëûíғàí. Áіð êåçäåãі өçің àéòқàí àқûëäû Ìåí өçіңå àéòà àëìàéìûí, Әëіìæàí. Îí ñåãіçãå æàңà òîëғàí êåçіìäі, Êөðіï åң äå, êөðñåòіï åң өçіңäі, Êөðіï åäің ñîíäà ìåíің қîëûìäà Қàëòûëäàғàí æàëғûç òүéіð «êөçіðäі». Ñîë áіð êåøòå... ñàëòàíàòқà ìàëûíғàí Æîë òàáàðäàé êөðіíіï åң қàëûңíàí. Ñåí қàëàéøà æîë òàáà àëìàé àäàñòûң Æîëáàðûñòàé åìåñ ïå åäің, Әëіìæàí? Òàáàëàғàí ñөçіì åìåñ áұë ìåíің, Àòòàí ұøқàí åð æіãіòêå êүëãåíіì, Åøқàøàíäà êåø áîëìàéäû, Әëіìæàí, Өìіð äåãåí êàðòà åìåñіí áіëãåíің!

×ÅÐÒÅÆІÌÅ ÒÈІÑÏÅ! Äүíèå äåãåí äүíèå åìåñ... Ñàғûíäûқòûң øûғûðû Ñîқûð òүéå æåãіï қîéғàí øûққàí әáäåí ûғûðû. Äүíèå äåãåí äүíèå åìåñ... àéíàëàòûí ûңûðøàқ Ñàñïà, қàëқàì, êåëåäі åðòåң үçіëåòіí ñіңіð øàқ. Êåøå ìåíäå... áүãіí ñåíäå ìûíàó áàëғûí áàëäûð øàқ, Ìûíàó äүíèå æàðàëғàëû êөòåðіïòі ñàí құðñàқ. Ñàí ғұìûðäûң êүéіí øåðòіï.. ñó àéäàïòû àðûқïåí, Ìåí äå êåëåì äөңãåëåíіï àғûï æàòқàí õàëûқïåí... Ìûíàó Êөøåð... êөøêåí àóûë àòûí қîéғàí Êөøåð äåï, Қóàí øàëäûң өñïåé æүðãåí ìәðòàáàñû өñåð äåï... Ìûíàó Êөøåð... Ñàí øûғûðäûң ñó àéäàғàí øåëåãі, Áіðåóëåðãå çèÿíû ìîë... áіðåóëåðãå êåðåãі... Íå äåñåң äå êåøå òóғàí... Êåëäі Êөøåð қûðûққà, Ұðëàñà äà, çûðëàñà äà ìåçãіë ñàëғàí құðûққà. Áіðäå іëіíіï ñàғàғûíàí... æåëáåçåãіí æûðғûçûï, Қàðìàқ ñàëûï... Êәðòàéûïòû áàқà òîëғàí құäûққà. Ûëàé ñóäàí áàëûқ іçäåï... òұíûқ ñóäû ûëàéëàï Èә æàñ åìåñ, èә êәðі åìåñ, өìіðìåíåí æүð îéíàï. Үñòå ìàéêà... áұòòà ïèæàì... àóûçû ñіңіð... øàéíàңäàï, «Êөøåð!» äåñåң øûғà êåëåð åêі êөçі æàéíàңäàï... Æåï îòûðғàí åòіí òàñòàï... àñûí øàëà қàéòàðûï, Әð іñіíåí... әðі-ñәðі... øàëàғàéëûқ áàéқàëûï, Èә қîéøû åìåñ, æûëқûøû åìåñ. Èә құðûëûñ ñàëìàéäû. Æåңіë æұìûñ áåðìåñåңіç – àóûðûíà áàðìàéäû. «Íå ғûï æүðñің қàçіð?» – äåñåң – «Çàâáàçáûí», – äåï êүëåäі, Àíàó æûëû êåëãåíіìäå çàâïóíêò áîï æүð åäі. Íå äåñåң äå áұë Êөøåðäің ìàңäàéûíûң áàғû áàð, Қàøàí êөðñåң өçãåðìåéòіí øîëòàңäàғàí çàâû áàð. Àóûçû òîëû қàòûí өñåê. Àëàқàëæûң íàғàøû, Қàøàí êөðñåң қûçûë ñөçäі қóûðàäû òàáàñû.

Қóûðàòûíû áàëûқ åìåñ, ñүçіï àëғàí өñåãі, Қûðûққà äà êåëіï қàïòû áàëà Êөøåð êåøåãі. Îқèòûíû ñîë áàÿғû – «Æұëäûç» áåíåí «Áàëäûðғàí» – («Áàëäûðғàíäû» îë әðèíå, áàëàñû үøіí àëäûðғàí). Áåñ êëàñòûқ ñîë áàÿғû – Ìàéíұð áåðãåí áіëіììåí, Íå äåñåң äå æàÿó æүðіï òàáàíû æîқ òіëіíãåí. Íå äåñåң äå åë қàòàðëû àðàқ іøіï, «Àëëà» äåï, Құäàé äåñå қóûðäàқ æåï, àéäàéòûíû áàð ìà äåï, Áåðãåí æåðäåí áàòûï іøіï, áåðìåãåíäі æàìàíäàï, Қûðûққà äà êåëіï қàïòû қàðà Êөøåð àìàëäàï. Ñàÿñàòқà æàìàí åìåñ. Êөçі àøûққà íå æåòêåí, Ïîðòóãàëèÿ æàңàëûғûí îáëûñòûқ ãàçåòòåí Îқûï àëûï, êөңіëäåíñå – ñàÿñàòòàí ñөç қîçғàï, Ñàÿñè äà áîï êåòåäі øàé үñòіíäå àç-ìұçäàï. Àç-ìұçäàғàí êàðòà îéíàéäû. Қàðàóû äà áàð àçäàï, Òàóûқ æàққà êөç òàñòàéäû àéäàðëàðûí қîðàçäàï. Íå äåñåң äå åë ìîéûíäàï áîëғàí әáäåí Êөøåðäі, Қàæåòі æîқ áîëñà-äàғû êүçäіãүíі íөñåðäі, Қûñòà òүñêåí қûëàìûқòû, æàçäà ñîққàí áұðøàқòû, Òөáåëåñòå òүñêåí òіñòі... òүñіê ñàëғàí құðñàқòû Ìîéûíäàғàí қîéøû құñàï... Àëòûí áåñіê åë іøі – Òîé-òîìàëàқ òåðіï æåéòіí Êөøåðæàííûң æåìіñі. Óïðàâûí áîқòàï қîéûï, äèðåêòîðûí æàìàíäàï, Áіð ñîâõîç áàð áіð Êөøåðäі äàéûíäàғàí «ìàìàíäàï»... Àðàқ ñұðàï êөðãåíìåíåí... íàí ñұðàғàí êåçі æîқ, Қîëûíàí іñ êåëìåãåíìåí, àóûçûíäà ñөçі êөï. Қàðàñû өøñіí îíäàéëàðäûң, îíäàéëàðғà îðûí æîқ, – Äåï àéқàéëàï áàñқà àéòñà äà ìåí àéòàòûí æөíіì æîқ. Îíäàé æîëäàð æîëäà қàëғàí, îíäàé æîëäàð æîқ åíäі – Òåíòåêòåðãå үçäіðåòіí òûíûø æàòқàí êөãåíäі,

Áіð êåçäåðäå áіçäå îñûíäàé áîëäû äåñåê íàíáàéòûí Êåçåңäåðäå... Êөøåð æүðñіí – қûð ñîңûңíàí қàëìàéòûí – Áàñûìäû æàç, áàñûìäû äåï, áàñûí àëà æүãіðåð... Áіð ñîì áåðñåң өëіï áàðà æàòқàí æåðäåí òіðіëåð... Äàëàäà åìåñ ìåíің äîñûì... Қàëàäà äà Êөøåð áàð, Àëìàòûäà æүðåð ұøûï æåë òîëòûðғàí íå øàðëàð. Іøòåðіíäå Êөøåðі áàð òîқ іøåêòåð, áүéåíäåð – Қàðà қàðғà қàðқûëäàғàí қàңòàðëàð ìåí èþíüäåð. Æàңà қàòқàí ìұç құñàòûï áåäіðåéòіï áåòòåðіí, Òåðåңіíäå åïòåé æàòàð æәéìåí ғàíà åïòåðіí... Æүðåêòåãі ìұçû åðіìåé, êүëêіäåãі îòû åðіï Ñåíáіëіêòå áөðåíåíің æåңіë æàғûí êөòåðіï, Êåëå æàòûð òîðғàé áàққàí ìûñûқ құñàï äîñ іçäåï, Қàðûíûíà ìàéëû àñ іçäåï, êөңіëіíå õîø іçäåï, Îңàé æåðäåí îқó іçäåï – Äûì Áіëìåéòіí Ұëûíà Ñèûð ñàòûï... Àëìàòûғà åêі áàðûï æûëûíà... ...Æåðіì үëêåí. Õàëқûì үëêåí. Êөңіëіì үëêåí, ñàëòûì êåң, Êåң ñàðàéûí ñûðëàï àëғàí ìåíің õàëқûì àëòûíìåí, Àëàéûí äåï... àéòà àëàìûí... áàð àқûíäûқ äàóûñûììåí, Øåøіëìåãåí ìәñåëå êөï – òàëàé-òàëàé äàó ñіңãåí... Àëàéäà äåï àéòà àëàì ìåí, áàð áіçäå әëі ÊӨÏ ØÛҒÛÍ, Қàðà øûáûí ûçûңäàï æүð! Åò іçäåï æүð Êөê Øûáûí! Құðñàó ñàëғàí қîðғàñûíäàï, øàìïàíäàðäûң òûғûíû, Äәðі ñåïñåң құëàìàéäû îë – àäàìäàðäûң øûáûíû! Òûíûø ұéқû æîқ àқûíғà – Қàðà Øіðêåé құðûìàé Àïïàқ қàíòòûң áåòіíäåãі æûáûðëàғàí ұðûäàé, Òûíûø ұéқû æîқ àқûíғà – өçåãіíåí îò өðìåé, Ñîë Êөøåðëåð áөðåíåíің àóûð æàғûí êөòåðìåé! Òүáіò ñàòûï îқó àëғàí çàìàí қàøàí өòêåëі, Қîëûң ñîçñàң òұð әíåêè, Êåëåð Êүííің Өòêåëі. Ñàқàë ñàòûï áåäåë òàïқàí çàìàí қàøàí өòêåëі, Қîëûң ñîçñàң òұð, әíåêè, Êåëåøåêòің Êөêòåìі.

Êåëåøåêòің çàңû қîëäà – êåøå ғàíà áåêіòêåí, Êүíäåð өòêåí òөðãå øûғàð қèñûқ àóûç åòіêïåí. Қèìàñ æåðäåí қèÿð ìåíің қûçûë òіëäі қûëûøûì, Æåð áåòіíäå әäіëäіêïåí... àñïàíäàғû íұð үøіí... Áұðûí қàéäà іñòåäің ñåí? – äåï ñұðàñà åë ìåíåí: Æûð àòûíàí áûëàé äåéìіí, øûíäûғûìäû òåðáåãåí – Өòіðіêòі òàóûï àëûï қàғûï òàñòàï қûëûøûí, Øàø àë äåñå áàñûí àëó – êөïòåí áåðãі æұìûñûì... «Қàçіð қàéäà іñòåï æүðñің?» äåï ñұðàñàң ñåí ìåíåí. Ìåíің іñіì ñûðëàñàäû ғàñûð äåéòіí æåëìåíåí... Ìåíің іñіì ñûðëàñàäû óàқûò äåéòіí қèÿқïåí... Ұëû ñåíіì æîëûíäàғû... àéíûìàéòûí òұÿқïåí... Ìåíің іñіì – çàâîäòàðäà... òàңíàí òұðûï òåðëåãåí... Ìåíің іñіì – ìóçåéëåðäå... æàóғà қûëûø ñåðìåãåí... Ìåíің ñөçіì êүíåëòåäі àéðàí-øàëàï ñұðàìàé, Ãîðñîâåòòåí ìàøèíàғà ãàðàæ ñұðàï æûëàìàé... Øàáûëàòûí ñәòіí êүòіï... òұðàäû ûëғè қûíàïòà, Ìåéðàìäà åìåñ, ìàéäàíäàðäà ñûíàëàäû, ñûíàқòà, Æàíғàí өðòòåí áàëà қûçäûң қóûðøàғûí êөòåðіï Äèñïàíñåðãå қûðûқ үøòің àÿçûìåí æөòåëіï, Êөáіê àóûç Êөøåð òүãіë, áîëñûí ìåéëі Құòïàíûì, Ñîë àðàäà áåðåäі åñåï, æұìûðûìà æұòқàíûì, Àңқàó қûçғà ғàøûқ áîëûï, òүíäå êåçіï áàó іøіí, Қàðà òүíäå àäàñàäû, әíãå áөëåï òàó іøіí, Æåêïå-æåêêå øàқûðàäû өòіðіêòің øîқïàðûí, Қàøàí àòûï áіòіðãåíøå åң àқûðғû îқòàðûí. Îëàé áîëìàé áàñқà áîëñà ұéқû êөðåð òàңû æîқ, Áұäàí áàñқà áұë өìіðäің ìåí áіëåòіí çàңû æîқ, Áұë äүíèåãå òóғàíäûғûì, î äүíèåäå өëãåíіì, Ñîë ғîé ìåíің Ñèðàêóçіì, Àðõèìåäіì ñîë ìåíің.

Îñû ìåíің àқèқàòòû àéòàòұғûí äåð êåçіì, Îñû ìåíің àéíûìàéòûí... Øûí Àқèқàò ×ÅÐÒÅÆІÌ... Ìåí ñîíäàéìûí, òåê ñîë үøіí – ñүéіñïåñåң ñүéіñïå, Æүðåãіìå òèіññåң äå, ÷åðòåæіìå òèіñïå!!! ØÛÍÒÅÌІÐÃÅ ÑӘËÅÌ ÁÅÐ І ...Êåìïіð áіçäің қàóêөêіðåê ғàðіï æàí, Äàóñû øûғàä òàðғûë-òàðғûë æàëûíғàí: «...Àéíàëàéûí, àéðûëñàң äà áàðûңíàí, Àéûðûëìà àäàìøûëûқ àðûңíàí– Àëäàï êåòіï àç êүí äәóðåí Òүëêі Өìіð, Àíàó үéäå øàðøàï æàòûð Øûíòåìіð. Øөï áàñûíàí қàðғûï æүðіï àóûðäû– Êåëìåé êåòòі қàòûí àëғàí үëêåí ұë... Áіð àäàìäàé êåóäåñіíå áіð àÿқ Àñ ñèÿòûí қàñèåòіí Құäàé àï, Àíàó-ìûíàó àò êөòåðå àëìàéòûí Øûíòåìіð øàë... áîëäû áүãіí øè àÿқ... Æàìàí êåìïіð áàñ қàòûðäû äåìåңäåð, Құäàé қûëñà, êåì áîëàäû êåìåңãåð... Æүðåð æîëûí òàïïàé æàòûð Øûíòåìіð... Àëäûìåíåí ñîë êіñіãå ñәëåì áåð!» Êåìïіð ñұï-ñұð, әëåì-æәëåì òàðғûë ñұð... Äàóûñûíàí òàðòûï áіðàç қàëäûì ñûð: «Ñөéëåð ñөçіí òàïïàé æàòûð Øûíòåìіð... Áàð äà қàçіð... ñîë êіñіãå қîë қóñûð!» ІІ Êåøå ғàíà... êүëіï æүðãåí æàéðàңäàï, Ìåí îòûðìûí áұë «қûçûққà» қàéðàí қàï... Êåøå ғàíà Àáûëàéäàé Øûíòåìіð– Îðäàëàðäû îòàï æүðãåí îéðàíäàï...

Àóçûíäàғû ñөíäіðãåíøå øîқòû àéқûí, Ñîë åìåñ ïå åä æàíûï æүðіï áîқòàéòûí. Өðòåï áàðûï æàïûðàқòàé æàíûңäû... Æåòі әêåíі құðòûï áàðûï òîқòàéòûí... Øіë ñèÿқòû áûòûðàìåí қèðàòқàí Ñîë åìåñ ïå... ñûíäûðàòûí ñèðàқòàí? Әçіðåéіëäåí æèÿ àëìàéòûí àéûëäû Қàíäàé Құäàé қàé құäіðåòïåí æèíàòқàí! Àòқà ìіíñå àóíàқøèòûí åð-òîқûì Òүñòі äåé ìå áұðûíғûäàí äà îðòà òûì? Òүñòі äåé ìå æүðåãіíің òүêòåðі Áàñқàðìàäàí ғàíà ñәë-ïәë қîðқàòûí? Қàéғûñû æîқ, қàñқûð ìіíåç Øûíòåêåң, Æàóìàé êåëіï æàðқûëäàéòûí áұëò åêåí. Òåïåң-òåïåң òåáіíãіñіí òåñóøі åä, Òàóñûëäû ìà, òîçäû ìà åêåí áұë òåïåң? ІІІ Áàñòàí òàéғàí îé, îïàñûç çàìàí-àé, Êåòåìіñің қàéðûëóғà æàðàìàé! Өìіðіíäå «Óһ» äåìåãåí Øûíòåìіð... Àðқàñûíà æàìûëûïòû æàäàғàé. Àÿғûíäà æүíі øûққàí êөðïåñі, Құëàï қàïòû êүæіðåéãåí æåëêåñі. Åøêіëåðãå қàðàìàñòàé құëàïòû, Áіð îòàðäûң ìåêіðåíãåí ñåðêåñі... Àðëàí áîëûï қàïқàí òàëàé êүøіêòі – Êөêæàë áөðі ìûíàó êүéãå òүñіïòі. Òàëàé òîíäû òіëіï өòêåí қàìøûңûç Өçі ñàëғàí òàқñіðåòòі іøіïòі. Òàëàé æåðäå òұðìàñòàé қûï æåðëåãåí, Òàëàé æåðäå әçіðåéіëäåé òåðãåãåí, Қàëàé ғàíà ñәëåì áåðåì ìåí îғàí Àëïûñ үéëі àóûëғà îïà áåðìåãåí? Ìåí àäàñòûì àäàñïàéòûí æåðìåíåí, Êåìïіð îòûð àқ òàÿғûí ñåðìåãåí. Қàëàé ғàíà қîëûí áàðûï ñүéåìіí, Ìàңäàéûìíàí áіð ñәò ñèïàï êөðìåãåí.

Êөç æàñû åìåñ, ñóäûң äà áàð ñұðàóû, Îңàé ìà åêåí øûңûðàóäûң құëàóû? Øûíòåìіðäің æүðåãіíå ó áîëûï Òàìғàí æîқ ïà æåòіìäåðäің æûëàóû? ІV Òөðò æûë áîéû òөáåìіçäåí îқ ұøòû, Òөðò æûë áîéû өìіð, өëіì òîғûñòû. Òөðò æûë áîéû àëïûñòàғû àқûìàқ Àóûëäàғû қàòûíäàðìåí ñîғûñòû. Àқ ñàқàëûí, àáûðîéûí қàëқàí ғûï, Àëà øûëáûð ìîéûíûíäà àðқàí æіï, Àðï-àðï åòіï àқ èò êіðіï àóçûíà, Æүðãåí æåðіí àëà òîïàí òàëқàí ғûï, Áіðãå òóғàí Æүñіáіí äå æàò қûëûï, Êîëõîç үøіí æàñàìàï ïà åä қàòòûëûқ? Åëäåí áұðûí өç қàòûíû – Òүéìåøòің Ñàðû øàéíåãіí ñó-ìóûìåí ëàқòûðûï... Ñөéòіï æүðãåí... Øàðøàï æүðãåí àðïûëäàқ, Àäóûí øàë øûáûðòқûäàé øàðòûëäàï, Òåñіãіíåí ñó æүãіðãåí қàéûқòàé Áàòûï áàðà æàòûð, әíå, қàëòûëäàï! Êåìïіð òàғû ñàëûï æàòûð îéáàéäû: «Øûíòåìіðãå ñәëåì áåðìåé áîëìàéäû. Àóðó áîëғàí æàқñû àäàìíûң æàñû үëêåí Êåé қûëûғûí êåøіðìåãåí – îңáàéäû! Өçі àéòûïòû, өëåì äåïòі æóûқòà, Æàìàï àëғàí äåðò қîé äåïòі ñóûқòà... Әêåңíің äå ñûéëàï өòêåí êіñіñі åä, Øûíòåìіðãå ñәëåìіңäі ұìûòïà!» Áұë өìіðäің àéòûï áîëғàí өëåңіí, Áұë өìіðäåí àëûï áîëғàí êåðåãіí Øàðøàï æàòқàí Øûíòåìіðãå áàðà àëìàé, Òàìàғûìäà òұðäû ìåíің ñәëåìіì. Áåðіëìåãåí òàëàé ñәëåì êåçіíäå, Æàòòû òóëàï äàқ òүñïåãåí ñåçіìäå. Ñәë êåøіðіì ñұðàғàíäàé ñûð æàòòû, Øûíòåìіðäің ñәëåì êүòêåí êөçіíäå.

Øàéқàëғàíäà æåë қîçғàғàí øàңûðàқ, Îé қîçғàëäû æүðåêòåðäå æàìûðàï. Ñәëåì áåðå êåëãåí қîңûð қîçûíû Àòà қîøқàð êүòіï æàòòû ìàңûðàï... Êөңіëіì ñәëåì áåðóãå әáäåí áåêіíäі, Ñәëåì áåðìåó қûëìûñ æàñàó ñåêіëäі. Áåðіëìåãåí қàçіð áàðûï áіð ñәëåì Îéûï æåéòіí ñåêіëäі áîï åòіìäі. Өòêåí êүííåí өøïåé қàëғàí ñүãіðåò Өëåңіìäå әðëі-áåðëі æүãіðåä. Áàðà æàòûð àóðó øàëғà ñәëåì áîï Êåøіðіìøіë æүðåêòåãі құäіðåò! Î, Øûíòåìіð! Ëàóëàï-ëàóëàï өòêåí êүí, Ñөíіï áàðûï ñàé-ñүéåêêå æåòêåí êүí, Өêïåëåðãå áåðіø áîëûï қàòқàí êүí, Өëìåëіãå ñәëåì áåðіï æàòқàí êүí. Êөңіëіì ìåíің àéòқûñû êåï ñîë æàéäû, Àéòïàé êåëãåí ìәñåëåñіí òîëғàéäû. Өòêåí êүííің áіð áåëãіñі – Øûíòåìіð... Øûíòåìіðäі ұìûòóғà áîëìàéäû! ÀÓÛË ÒÎËÀ ÒҮÉÅ ÅÄІ... Øåòòåðіíåí êèåëі Àóûë òîëà òүéå åäі. Áóàç қûçûë ìàÿíûң Қàðíû æåðãå òèåäі. Æàíóàðëàð êèåëі, Ìәïåëåóäі ñүéåäі. Æіáåê áұéäà òàғûï àï Æåòåëåóäі ñүéåäі. Êåëіíøåêòің àòûíäàé Àòòàðû äà ñүéêіìäі, Қàëàé қîéғàí, àïûðìàé, Êåëòіðåðäåé êүëêіңäі. Òүð-òұëғàñû áіð áөëåê, Ìûíàó àòàí – «Äөңãåëåê», Òåíòåê àòàí – «Ñàìîëåò», «Ñàìîëåòêå» ñåíáå êөï.

Ìûíàó àòàí – «Àòàìàí» Òåíòåê өñêåí áîòàäàí. Қîïàңäàéòûí æåëãåíäå Îòûðà àëìàé Қîқàìàí. Æàңғûðòàòûí òàó іøіí Ïàðîâîçäàé àðқûðàï, Æåòåð êåçäå äàóûñû Æåð æàðàòûí áàðқûðàï. Өңøåң àòàí áåëáàñàð «Êåñåëêіíі» ñүéðåéäі. Өðêåøіíäå îí æàñàð Ñàíäûғàëè áèëåéäі. Òåð êåòêåíäå – áîðáàéäàí, Қàéûñ áîëûï òàìøûìåí. «Ñөéëåóøі åäі» Ñàðûáàé äà Ñåãіç ìåòð қàìøûìåí! Æåð æàðàòûí ñîë êåøòå Àòàí äàóñû áàðқûðàï, Ìåí îòûðàì өðêåøòå Ñàðû ìàñàäàé қàëòûðàï. Øûáûðòқûíûң құéðûғû Øàðòûëäàóäû ñүéåäі. Àòàíғà ұðғàí áұéðûғû Êåéäå ìàғàí òèåäі... Àòàíäàðäûң àòûíàí – (Òèñå қàìøû íå қàòòû) Áîқòàï іøòåé îòûðàì Àðòûìäàғû Øîқàòòû! Øîқàò қàëғàí «æàðàìàé» Қûëè áîëûï қîñ êөçі, Áіçäі àäàìғà ñàíàìàé, – Іñіíåäі áîñқà өçі. Æàñ òà áîëñàì òүñіíåì, Үòіð ìåíåí íîқàòòû. Áîқòàï қîÿì іøіìíåí Áàқûðàóûқ Øîқàòòû.

Åëãå áåðãåí àíò үøіí (Àéòқàíû áұë – Àïàéäûң) Ôàøèñòåðäің òàíêіñіí Òүéåëåðìåí òàïàéìûí. ÌҰҚÀØÒÛҢ ÀҚÛÐÛ І Îòòàí áîëàð áіðåóëåðäің қàçàñû, Ñóäàí áîëàð áіðåóëåðäің қàçàñû. Áàëàñû өëãåí ñîë ñîғûñòà Ìұқàøòûң Êөê åñåêòåí êåëäі àқûðû æàçàñû... Øàë àäàìғà îäàí àðòûқ íå êåðåê!– Øåðòіï áàñқàí әð қàäàìûí øåãåëåï, Қàøàí êөðñåң êөê åñåãіí êåðåң øàë Êөê қèÿққà òàñòàéòұғûí өðåëåï. Ñîíà òåñêåí æûðòûқ êөçі æіïñèіï, Êåøå ғàíà êөøêå åðåòіí áүêøèіï, Àéғûðûíäàé áîëûï àëäû құëàííûң, Қàñқûð èòòåé қîñ құëàғû òіêøèіï. «Æàñ ñîðïàғà áіð òîÿìûç» äåìåñåê, Øàëäà өçãå òåðåң æàòқàí æîқ åñåï. Åðғàëèғà áàðìàқ áîëғàí Ìұқàøòûң Áåëäåóіíäå àçûíàï òұð êөê åñåê. Áіçäің үéäің êåìïіðі àéòòû: «Áàéғұñ-àó, Қàñûңà áіð åðòïåéñің áå æàéëû øàë! Îñû êүíäå æàñòàðғà åðñåң òåïåêòåï?..» Ñөçäің ñîңûí òûңäàìàé-àқ òàéäû øàë. ІІ Åðòåңіíå òүñêå äåéіí Ìұқàø æîқ, Åðòåңіíå êåøêå äåéіí Ìұқàø æîқ, Қàðà áұëòòàé êөòåðіëãåí óàқèғà Àÿқ æàғû êөòåðіëäі òұòàñ áîï. Åðòåңіíå әð òүðëі îéëàð қàìàëàï, Îòûð åäіê îðàëàð äåï øàìàëàï. Àóûçûìåí êөáіê àóûç Êөøåðäің Êåëäі àóûëғà øàë æàéûíäà æàìàíàò.

Òûңäàï òұðñàқ: áàñòàí-àÿқ áàòàíûң Áәðіí êөðãåí... Àëғàí æәíå øàïàíûí. Æàðòû êåëі үíäі øàéû қîéíûíäà... Åñåãіí äå åðòòåï áåðãåí àòàíûң. Ñîíäà äà øàë үéãå қàéòà îðàëûï... Қîøòàñàäû òұðғûëàñïåí қîë àëûï. Áіð құðäàñû äåïòі ñîíäà: «Өé, құðғûð, Íå ғûï æүðñің êåòåòіíäåé æîғàëûï?» «Áіçáåí áіðãå қàéòàìûñûң?» – äåãåíäå, Øàë àéòàäû: «Æàìàíìûí áà ñåíåí äå! Ñåêñåí áіðãå êåëäі åêåì äåï,

қîéìûí áà! – Åøêіìіí áå êөãåíäåéòіí êөãåíãå!» «Áіðãå æүðñåң, æîë үñòіíåí êүòåì!» – äåï, Ñîë ñөçäі àéòûï, æîëғà øûққàí áүêåңäåï. Òàëàé æүðãåí ñåêñåí æûëäà æîëûìåí Øàë æөíåëãåí êөê åñåêïåí äіêåңäåï! ІІІ Ñîíàí êåéіí íå áîëғàíûí... íó àëàï... Åñåê êåòêåí қèÿқòàðäû қóàëàï. Æàëïûëäàғàí æàìàí øàïàí үðêіòіï, Äàëïûëäàéäû äàëàäàғû äóàäàқ... Øàë øөëäåéäі. Åñåãіíåí òүñåäі. Êіøіãіðіì êåáåæåäåé êіñі åäі. Æûғûëìàéòûí қîòûð Ìұқàø àòàíғàí Ïàëóàí åäі әæåïòәóіð ìүøåëі. Øûíûìåíåí ұøà ìà äåï қîëäàí áàқ, Øàë æүãіðãåí... ñó іçäåãåí қîðáàңäàï. Êөç êіðåóêå... êåóäå êүïòі... êөê ìұíàð Àéíàëàñûí æàóûï àëғàí қîðғàíäàï! Òåìіð áàқ ïà êåòïåéòұғûí òåïñåң áұë? – Òàóëàð òұðғàí êөêæèåêòå êөê ñåңãіð. Øàë àäàñқàí... êөê åñåãіí òàáà àëìàé... Øàë àäàñқàí, àäàñïàé êåï ñåêñåí æûë!

Àóûë òұðғàí – òүòіíäåðі áóäàқòàï. Ìåéðàì òұðғàí – êөêòå қûçûë òó қàïòàï. Øàë àäàñқàí... êәðі êөçäің àëäûíäà Ñàғûì-ñàғûì áұéðà òîëқûí ñó қàïòàï. Æîëäû òàñòàï æàÿó ñàëғàí òөòåìåí, Äәë òүñå àëìàé íå æîғàðû, íå òөìåí, Êåëå áåðãåí êөç àëäûíà ñó áîëûï, Ñîғûñòà өëãåí æàëғûç ұëû Өòåãåí. «Øàë íå êөðäі áұë өìіðäåí!» – äåìåñ åê, Ñîë øàë òàòқàí ñûáàғàíû æåìåñåê. Áәðіí êөðäі; Åң àқûðғû êөðãåíі – Îïàñû æîқ äүíèåäåãі êөê åñåê... Øàøû òүñêåí... àçó òіñі îïûðûқ... Ûңқûëäàéäû íå îòûðñà, íå òұðûï... Ñèûð ñàóäû қàòûí құñàï áàëóàí øàë Òүáі òүñêåí êөê øåëåêêå îòûðûï. Êåëіí – ñàëàқ, êåëіííåí äå øàë ñàëàқ, Êәðі ñүéåêòі æûëûòàäû îòқà қàðñàëàï.. Øàë æàìàéäû êèіç үéäің æûðòûғûí Áàëóàí қîëäà òåáåí èíå, íәí ñàáàқ. Øàë íå êөðäі? Íå êөðãåí æîқ ìàқұëû? Æàëғûç êåëіí – ïåðçåíòі æîқ – æàқûíû. ...Ñәëåì áåðìåé өòòі àëäûíàí қàéқàңäàï Æàï-æàñ áîëûï ñàðàéøûíûң қàòûíû. ...Áіðäі қèíàï... áіðåóëåðãå ñûéëàòûï, Áàñқàðìà өòòі қàðà ìұðòûí øèðàòûï. ...Òөðãå øûқòû æèðåí қàñқà Øûíòåìіð Қàòûíäàðäûң äàñòàðқàíûí æèíàòûï. ...Êүíáàòûñòà çåңáіðåêòåð çіðêіëäåï, Òөðò æûë áîéû ñîғûñ êåòòі äүðêіíäåï. Òөðò æûë áîéû ñèûð ñàóäû êәðі øàë... Æүíäåñ êәðі êөêіðåãі êүðêіëäåï. Òөðò æûë áîéû қàéûñ òіëäі қàìøûғà, Қàқïàí ñîқòû қàñқûð қóғàí àңøûғà... Òàðû ұøûðäû êèіï àëûï êөçәéíåê, Òàìøû қîñûï êөë құðàéòûí òàìøûғà.

Æåңіñ êүíі «Æàó қàøòû!» äåï ñàëñàқ әí, Æåңіñ êүíі êүëêі êөðñåê ñàìñàғàí, Ñîë êүëêіäå үëåñі áàð áîëàòûí Ñåêñåíäåãі òàëòàқ øàëäûң қàóñàғàí. ІV Ñîíûң áәðі... Áіð êөðãåíäåé áîëғàí æîқ, Æàí-æàғûíûң áәðі áèіê қîðғàí áîï. Øàë құëàäû – ñåêñåíäåãі ñåêñåóіë, Æàëғûç òàìøû êөêòің ñóû àðìàí áîï. Áîéûíäàғû ñåðïіï ñîңғû қóàòòû, Òàìûðëàðäàí àäûðàéғàí áó àòòû... Қîðûñ қûëûï құìäû қàçûï òàñòàïòû, Àïàí қàçғàí êәðі êөêæàë ñèÿқòû. Òөáåñіíåí æàëï-æàëï ұøûï æàïàëàқ, Øàë êөøіïòі äүíèåäåí қàòàëàï... Өìіð áîéû èіñêåìåãåí íәðñåòå... Құëàғûíà øàқûðғàíäà àòàëàï. V Áіðåóëåðäің îòòàí áîëàð қàçàñû, Áіðåóëåðäің ñóäàí áîëàð қàçàñû, Ôàøèñòåðäåí áàëàñû өëãåí Ìұқàøòûң Êөê åñåêòåí áîëäû àқûðû æàçàñû. Áұë äүíèåíің æұìáàғûíäà æîқ åñåï... Íå êөðäің ñåí? Ñåíің ғұìûðûң íåãå ñåï? Íåñі êåòêåí... èåñіíің қàñûíäà Æàéûëûï æүð òүê áіëìåéòіí êөê åñåê? Әíøåéіíäå åñåê áîëûï áàғûíàä, Әíøåéіíäå іçäåìåé-àқ òàáûëàä. Æåìå-æåìãå êåëãåí æåðäå èåñіí Æàÿó òàñòàï қàøûï êåòêåí ëàғûíàò. Êүí æұìà åäі. Èìàíäû åêåí áұë áàқûð. Æåëìåí îéíàï æàңà øûққàí íó äà òұð. Øàë құëàғàí қûð áàñûíäà қîë ñîçûì, Ñàé àñòûíäà æàëò-æұëò åòіï ñó æàòûð.

Өìіð äåãåí òàáèғàòòûң æұìáàғû Îñû ìà åêåí øåøіëãåíі, òûíғàíû? Àøûëà ìà, øåøіëå ìå äåãåíäå Îíàí ñàéûí қîþëàíûï êåòêåíäåé, Қàðñ àéðûëûï қàðà æåðäің құíäàғû... Өìіð äåãåí өòêåí êүííің өñåãі, Òұÿқòàðäûң ëàқòûðûëғàí êåñåãі. Òóà ñàëûï: «Àòàì қàéäà êåòòі?» – äåï... Ñұðàð ìà åêåí òóғàí áàëà êåøåãі? Áіðåó ìàғàí: «Øûíûңäû àéò!» – äåï қûñòàéäû. Áіðåó ìåíі ñәë æàëғàííàí ұñòàéäû. Óàқûò ìàғàí øөëäåí өëãåí øàë құñàï, Êөê åñåêòің êåòêåí æàғûí íұñқàéäû. Øåðòå ñàëғàí øåð ғîé äåìå ìұíû ñәë, Қàëàìûңäû àë, àë қîëûңà, қûëûø àë. Íå äåñåê òå ñîңғû æûëû ñîғûñòûң Құëàï òүñòі áàëàñû өëãåí ұëû øàë. Òөðò æûë áîéû çåңáіðåêòåð çіðêіëäåï, Áàòûñ æàқòà ñîғûñ êåòòі äүðêіëäåï. Òөðò æûë áîéû ñèûð ñàóäû ұëû øàë, Æүíäåñ êәðі êөêіðåãі êүðêіëäåï. «Îòòàí áîëäû áіðåóëåðäің қàçàñû, Ñóäàí áîëäû áіðåóëåðäің қàçàñû. Ñîë ñîғûñòà áàëàñû өëãåí Ìұқàøòûң Êөê åñåêòåí êåëäі àқûðû æàçàñû...» Ñîë қàçàғà àóûë òүãåë æèíàëäû, Êåëіí áàéғұñ... қèíàëàðäàé қèíàëäû. Æұìà êүíі æåðãå áåðіï, åë àéòòû: «Øàë áåéøàðà áîëàäû åêåí èìàíäû». Àðқàíäàðûí àñïàíғà àòûï øóìàқòàï, Àñàóëàð æүð қûð áàñûíäà òóëàï қàï. Өìіð òұðäû æàóàòұғûí áұëò құñàï, Àóûë òұðäû òүòіíäåðі áóäàқòàï...

ØÎҚÀÒ ӘËІÁÅÊΠÒÓÐÀËÛ ÆÛÐ 1971 æûë áîëàòûí. Êөïòåí ñàғûíғàí àóûëғà áàðäûì. Àëäûìåí Øîқàòòû ñұðàäûì. Øîқàò өçі êåëäі ñәëåì áåðãåëі, Æүðãåí åêåí êөïòåí áåðі êөðãåëі. Қîëäà äûðàó қàìøûñû áàð ñүéðåòêåí Өìіð áîéû ñîë ñåêіëäі өðãåíі. Øîқàò æàñû æåòïіñіңå òàқàï қàï, Æүðñåäàғû òûң ñåêіëäі «қàқàқòàï». «Øîқàò», «Øîқàò», – äåéäі àóûëû әëі äå, Әëі äå ñîë áàÿғûäàé, àòàқòû-àқ! Áàÿғûäàé æàëқàó қàëïû, áîñàңäàó, Áîëìàéäû îíäà øûëæûңäàó ìåí øîøàңäàó. «Åңáåê êүíі ìèíèìóìû» äåãåíäå... Ñîë àðàäà ñîғóøû åäі îñàëäàó! Òүéåëåðäің òûғûç æүðãåí æàçûñû, Áèåëåðäің òûғûï æүðãåí қàçûñû... Áàð áîëàòûí àø áîëñà äà Øîқàòòûң Áіð áèåñі, áіð ìûëòûқ, áіð òàçûñû. Әñіðåñå ìûëòûғûí àéò, ìûëòûғûí, Òûðíà êåëñå, êөðìåé қîÿð áұë òûíûì. Òîðғàé êөðñå, æîðғàëàéòûí æûëàíäàé Øåңãåë òàðòûï øàëáàðûíûң æûðòûғûí. Æàéëàï æүðіï, Øîқàò åãіí áàóëàéäû, Æàéëàï æүðіï Øîқàò қîÿí àóëàéäû. Қàðà ìұðòûí ñûëàï-ñûëàï æіáåðñå Êіòàïòàғû ×àïàåâòàí àóìàéäû. Øîқàò æàëқàó, Øîқàò àçäàï åñіðіê, Åë æàòàäû êөï êіíәñіí êåøіðіï. Åëäің іøі – àëòûí áåñіê, Øîқàң äà, Øàë áîï àëäû îí áàëàñûí өñіðіï. Ìàғàí Øîқàò êåëäі ñәëåì áåðãåëі, Æүðãåí åêåí êөïòåí áåðі êөðãåëі. Қîëäà äûðàó қàìøûñû áàð ñүéðåòêåí... Ñîë ñåêіëäі өìіð áîéû өðãåíі...

Øîқàò æàñû æåòïіñіңå òàқàï қàï Æүðñåäàғû òûң ñåêіëäі «қàқàқòàï»... «Øîқàò», «Øîқàò», – äåéäі àóûëû әëі äå, Әëі äå ñîë áàÿғûäàé, àòàқòû-àқ. ÁÀÑҚÀÐÌÀ ÌÅÍ ØÎҚÀÒ. 1944 ÆÛË Òөáåñіíäå қàðà қàéûñ òàқèÿ Áåñåíåäåí áåëãіëі ғîé Æàқèÿ, Қîëû қàòòû, àäûðàéғàí áàñқàðìà, Қîëғà òүñіï қàëìàңûçäàð қàïèÿ. Øûқïàé æүðäі әóåë êåçäå îë øåêòåí, Қèûí êåç ғîé әð қèìûëäû өëøåòêåí. Áіð óàқèғà áîëäû áіðàқ áіð êүíі Æàқèÿíûң áàñòûқòûғûí êөðñåòêåí. Òүñòің êåçі. Åðòå қàéòòûқ åëïåêòåï, Æàëқàóëûқ òà àðàëàñқàí áîëäû åïòåï. Äәë ñîë êүíі åðòå îðàëûï øàáûííàí, Øàëàï іøòіê êөëåңêåãå øөëäåï êåï. Êөç áіòêåíäі ìөëäіðåòå ìөëòèіï, Òàñòàï åäі åëäі өçіíå îë ұéûòûï. Қîëìåí åìåñ, òіëìåí îðàқ îðàòûí Øîқàò қàñқà әңãіìåíі êөëèòіï. Áіð êөëåìäі ñөçãå òүñіï êөáåëі, Қûçûë òіëäің қûçûë ìàéûí òөãåäі. Ñөçäåí áàñқà ñîë àðàäà ñîðëûíûң Æàçғûðàðëûқ æàçûғû äà æîқ åäі. «Ìåí àéðûëñàì òіëіìäåãі қîòûðäàí, Íå øûғàäû ìåí ñèÿқòû ñîқûðäàí», – Äåï êүëäіðіï êөê àðáàíûң үñòіíäå Ñîë êөê åçó Øîқàò қàñқà îòûðғàí. Ìåñ òîðûìåí æåëіï êåëіï Æàқèÿ, (Áàñûíäà ñîë қàéûñ áîëғàí òàқèÿ) Ñàðøұíàқòûң àéғûðûíäàé øàқûëäàï, Åð үñòіíäå îòûðäû äà қàқèÿ: – Øөëäåãåíäі, қàðûíäàðûң àøқàíûí... Êіì áàñòàäû åëäің ìûíàó қàøқàíûí? Øîқàò òұðûï: (Ñàñқàíû ìà, íåòêåíі,) – Ìåí, – äåãåíі ñîë àðàäà қàñқàíûң!

– Ә, ñåíáіñің? – äåäі-äàғû ìàçàқòàï, Êөçіí øұқûï òàñòàóғà äà àç-àқ қàï, Ëàқòûðûï êåï æіáåðãåíі Øîқàòқà, Қîëûңäàғû қûë øûëáûðäû òұçàқòàï. Қûë øûëáûðäû ñàëäû äàғû îë åíäі, Құéòòàé Øîқàò äүíèå åìåñ êөëåìäі, Òàқûìûíà áàñûï àëûï áіð ұøûí... Áåñòөáåãå ñүéðåï øàóûï æөíåëäі... Æàқàң, áіðàқ êөï ñүéðåòïåé òîқòàäû, Òîқòàäû äà, æåòі әêåäåí áîқòàäû, Áîқòàï àëûï: «Ìåí ñåí èòòі áіð îқòûқ, Қûëàéûí!» – äåï қîñàóûçäû îқòàäû. – Áàðàñûң áà àðûç àéòûï àóäàíғà? Àóäàí òүãіë, қàéòïàé êåëäіì æàóäàí äà. Қîғàì үøіí қîëûí Æәêåң òàðòïàéäû Ñåí ñèÿқòû ñîқûð òүãіë, ñàóäàí äà... Øîқàò – қèòàð. Ñîғûñқà äà áàðғàí æîқ. Қûëûøûí äà қûçûë қàíғà ìàëғàí æîқ. Êåéáіðåóäің àéòóûíøà: áàëà êөï, Ìàëû äà êөï, áұë Øîқàòòà – àðìàí æîқ! Áîëìàñà äà åëäåí åðåê қûëûғû, Áîëìàñà äà åëäåí åðåê áûëûғû, Øîқàò үøіí òàÿқ áîëûï ñîë æåãåí Ñûðқûðàéäû Ñұì Ñîғûñòûң Ñûíûғû. Êөðìåñå äå Ñұì Ñîғûñòûң ñұìäûғûí, Îë áіëåäі ñîë êåçåңíің øûíäûғûí. Ұìûòïàéäû Øîқàò øàëäûң ìîéûíû Áàñқàðìàíûң áàñòàí ñàëғàí øûëáûðûí. Êåøіðñå äå, ұìûòñà äà áàðëûғûí, Åñіíå àëûï ñîë êåçåңíің òàðëûғûí, Æàíàóûçáåí áұðàï àøқàí êåç åäі îë Àäàìäàðäûң æүðåãіíің ñàíäûғûí. Êүí қàäàëñà áұëò àñòûíàí – ìûң êіðïіê... Æàңáûð æàóñà òûíûì òàïïàé, äûì áүðêіï. Қûëáұðàóäû ìûң áұðàғàí êåç åäі îë Қèûíäûққà қàðà ñàííàí øûңғûðòûï!

Ñîíû áіëіï æûғûëғàíäà îқàïқà– Àð àëäûíäà áіð ñүðіíãåí íîқàòқà, Øûëáûð ñàëғàí ìîéûíûíà àғàñûí Ñîíû áіëіï êåøіðãåí ғîé Øîқàò òà... Äåìåéòұғûí àòқà øàëñàì ñүðіíåì, Êүíіìåíåí æîðòàòûí îë, òүíіìåí– Øîқàò òүãіë қàñқûð қîðқàð åäі ғîé Ñîë êåçäåãі áàñқàðìàíûң òүðіíåí... Íå äåñå äå Øîқàòòû ìұң қàìàäû, Êүíі áîéû àøûëìàäû қàáàғû. Òàç àøóûí... äåãåíäåé-àқ òûðíàäàí Êåøêå қàðàé Êәäåêåøòі ñàáàäû... Øîқàò áүãіí қàðò қûðàíäàé ìұң áàñқàí, Áûëàé äåéäі: «Åңáåê åòòіê òûíáàñòàí... Áàñқàðìàìûç Æàқèÿíûң êåçіíäå Ñîíäàé-ñîíäàé êүíäåð өòòі áұë áàñòàí...» ÁÀÉØҰÁÀÐ І Êүңíің áîëñà құëàғûíäà ñûðғàñû, Құëäûң äà áàð êүëіï-îéíàð құðäàñû... Áàéøұáàðäûң íәòі өãіç äåìåñåң Àòòàí æàéëû – ñó òөãіëìåñ æîðғàñû. Òөðò òұÿғûí ñûðò-ñûðò áàñûï íàéқàëòûï, Òîéғàí қàðíûí Áàéøұáàðäûң øàéқàëòûï, Êөêîðàéäàí êөéëåãіìіç êөëáåңäåï Æөíåëåìіç æîðғàñûìåí òàéïàëòûï. Øûáûí òèñå îқûðàëàï øûғûíáàé, Òûï-òûíûø áîï àÿңäàéäû ұðûíáàé. Îðòàñûíà øàңûðàқòàé ìүéіçäің Áіð æàñ áàëà ìіíіï àëûï øûáûíäàé. Æàñ áàëàìûç – òүñіíáåäіê òүãіңå... Ìәñåëåíің áүãі ìåíåí øіãіíå. Әðі ñåìіç, әðі æîðғà Áàéøұáàð «Æåòòі äåï æүð Æàқèÿíûң òүáіíå...»

Òàó құëàñà құëàìàñ îë – áàñқàðìà, Ñүéåíåòіí àñқàқòàғàí àñқàðғà. «Өçіì áåðåì Áàéøұáàðäûң æàóàáûí, Ñîéûңäàð!» – äåï áұéðûқ áåðäі æàñòàðғà. Æàðқàìûñқà өãіç åòіí æåéòұғûí... Áàòûð êåëäі – Áөêåíáàåâ äåéòұғûí... «Әðі ñåìіç, әðі êәðі îñû», – äåï, Áàéøұáàðғà òіðåäі æұðò îé òүáіí. ІІ Өãіç åìåñ, ñîÿòûíäàé áóéâîëäû, Àò øàïòûðûï, ұëàí-àñûð òîé áîëäû. Áàñқàðìàìûç Æàқèÿíûң áàñûíäà Áàéøұáàðäàí құòûëàòûí îé áîëäû. Àò үñòіíäå áіðåóãå ұðñûï çіðêіëäåï, Áàñқàðìàìûç äîңàéáàò қûï æүð òіëäåï. Ñîë Áàéøұáàð áіð ñàғàòқà æåòïåé-àқ Òàé қàçàíäà қàéíàï æàòòû áүëêіëäåï... ІІІ Àқ æàïàëàқ үêі êөçäі áàëàìûí, Àñïàíäàғû òóëàðғà êөç ñàëàìûí. Àóäàí æàқòàí åòòің èіñі ñүéðåäі, Äàëàқòàғàí øàëáàðëàðäûң áàëàғûí. Қûçûë êөéëåê, ñàðû êөéëåê, êөê êөéëåê, Ñàéғà òүñòі àóäàí æàқòàí áåòêåéëåï. Áөøêå òұðäû áîñàғàäà èіñі өðòòåé Ìàңàéûíà áàðғàí êіñі êөï ñөéëåï. Àéíàëғàíäà òîé äóûëäàï êүí êåøêå Òàóñûëäû àðàқ ñòàêàíäàï... áіð áөøêå. Àðàқ ïåíåí Áàéøұáàðäûң åòіíің Íå іñòåãåíіí àäàì àéòñà ñåíáåñ òå. Åêі áåòі áөðòêåí æàíäàð êүøòі, øàò... Áіðіí-áіðі құøàғûíà қûñқûø-àқ. Æåð қîçғàëñà қîçғàëìàñòàð қîçғàëûï... Æåңіëòåêòåð ұøûï êåòòі құñ құñàï! Әëі åñіìäå, áàñқàðìà àéòòû: «Åðåãåñ... ß áіð øàòàқ қûëàòûí æåð – áұë åìåñ... Îáëûñòàí êåëãåíäåðäің àëäûíäà Æàðûëғàñòàð æàñàìàñûí òөáåëåñ!»

Құòûðñàң áіð îñûíäàéäà құòûð-àқ, Ұòûëñàңäàð îñûíäàéäà ұòûë-àқ. Áіð êîëõîçäûң áûòûðàäàé òèûíû, Æàëғûç òîéäà àғûï êåòòі áûòûðàï. Àò øàáûñ ïåí àòòû ìåðãåí àé қàáàқ... Áàëóàí øûқòû êөê øàëғûíғà òàéғàíàï. Áұíûìåíåí òûíáàéòûíû áұë òîéäûң Áàñқàðìàғà àíûқ áîëäû àéäàí-àқ... ІV «ß áіð áәëåì, îñû ñàғàí êåðåãі... Ұðûìòàëäàó ұøûï òүñåð æåð åäі..» Àêòèâ áіòêåí åêіäàé áîï... æàðòûñû Áàñқàðìàғà òіñіí қàéðàï æүð åäі. Áіð àéäàí ñîң Æàðқàìûñқà ñîò êåëäі, Æåë àóûçғà æàíûï òұðғàí îò áåðäі. Òүéðåï êåòòі ìүéіçіìåí Áàéøұáàð Êөêîðàéäà áіð øàëқûғàí êөêòåìäі... ...Àқûëäàñûï іñ қûëғàí áà áàñқàðìà... Æұðòòûң ñөçіí қûñòûðғàí áà áàñқàðìà... Øûáûí æàíû ұøà áåðãåí áіð қîéäûң Áіð ûñқûðñà ìàë äәðіãåðі Îñïàíғà. Øөïøіëåðãå қûçûë òóðàì åò áîëìàé, Òàëàé êүéãåí áðèãàäèð áåò áîëìàé, Áàñқàðìàíûң қîíàғûíà ñîéûëғàí Îéíàï æүðãåí æàáàғûëàð îқòàóäàé. Òàðàçûëàï áіðі – өòіðіê, áіðі – øûí, Ñөç áіòêåííің áұðûñû ìåí äұðûñûí, Æåòі æûëғà êåñіì êåñòі êåëòèòіï Òåç áіòіðіï Æàқèÿíûң «æұìûñûí»... V Áàñû ұçàқ òà, òîéäûң ñîңû òåç áîëäû. Åð äåï æүðãåí áàñқàðìàìûç åç áîëäû. Құéòòàé ғàíà Қàðàòөáå êîëõîçû Îñûíäàé áіð äүðáåëåңãå êåç áîëäû. Àóçûìåíåí құñ àòàòûí ìåðãåí êөï, Àóçûìåíåí çåð òөãåòіí çåðãåð êөï. Òұÿғûìåí êүé òөãóøі åä Áàéøұáàð, Ìåí өãіçäå ìұíäàé æîðғà êөðãåì æîқ.

Ñîқûðäûң äà áîëàäû ғîé æîëäàñû, Ìèñûçäûң äà áîëàäû ғîé ìîëäàñû, Ìåíің êөðãåí êåðåìåòіí êåçіíäå – Áàéøұáàðäûң áèïûëäàғàí æîðғàñû. Ìåíің êөðãåí êåðåìåòіì – òàң íұðû... Àäàìäàðäûң ìіíåçіíің ñàí қûðû. Òàðғûë àëà òåðіñіíäåé өãіçäің Àäàìäàðäûң àëà-құëà òàғäûðû. Àéûðìàғàí ìàé ñèÿқòû òîðòàñûí, Êөðäіì ñîíäàé àäàìäàðäûң îðòàñûí. Ìåí äå іøêåíìіí Áàéøұáàðäûң áіð қàñûқ, Áіð àóäàíäû қàðûқ қûëғàí ñîðïàñûí. Ñîíûң үøіí ñәë æàëғàíäû ñүéìåéìіí, Ñîíûң үøіí îòқà òүññåì êүéìåéìіí. Ñîíûң үøіí òåðіñіíåí өãіçäің Øûíäûқ æàñàï øûғàðғàíøà èëåéìіí! ÁÀÑҚÀÐÌÀÍÛҢ ÁÀËÀÑÛ І Ñûңғûð-ñûңғûð ñүéіñêåíäå ñòàêàí, Æûëäàì àòқàí, æûëäàé áîëғàí қûñқà òàң. Ñîíäà òóғàí, òîéäà òóғàí – æàëғûç ұë – Өçі қàçàқ áîëñà äà àòû – Ñòåïàí. Êåìïіðëåðãå Ñòåïàí äåó çîð áіð êүø, Ñèïàí äåéäі. Àòûí îíûң ñîë áіð қûñ, «Ðàçèííің» êèíîñû áîï àóûëäà Ñòåïàí äåï қîÿ ñàëғàí áіð áіëãіø. Òàìàқ áåðñå îáûðëàíûï àñàìàé, «Æүðåãіíå æàқïàé» ñîðïà, àñà ìàé. Øåïіê áîëûï өñіï æàòòû øåêåð æåï... Ðàçèí áîï êөòåðіëіñ æàñàìàé. Әðі æóàñ, әðі ìîìûí, àқ êөңіë, Æұìñàé қàëñàң åëï-åëï åòêåí æåï-æåңіë. Àңқàó êөçáåí òåê àñïàíғà қàðàéòûí Қàíàò áàéëàï ұøàòûíäàé êөêêå áіð.

Îë òîқ áîëäû. Îíäà áәðі ìîë áîëäû. Қàéäà áàðñà áіçäің Ñòàø æîë áîëäû. Æàқñû òàéäû êåêåңäåòіï ìіíãåíäå îë Åң áіðіíøі áàқòàëàñûì ñîë áîëäû. Æàÿóëûқòû àëäûíà áіð êåëòіðãіì Êåëіï òàëàé, өêіíіøòі өëòіðäіì. Æàÿó æүðіï æàðûñàìûí àòïåíåí, Áàëàñûìûí áіð êåìáàғàë êåìïіðäің. ІІ Íàғàøûíûң ñәë æèåíäіê ìàøûғûí, Æұëғàí æîқ åì æûðûìøûëàï æàñûғûí. Áұäàí òóðà îòûç åêі æûë áұðûí Ұðëàäûì ìåí Ñòåïàííûң àñûғûí. Өòïåñå äå ìàғàí æәáіð-æàïàñû Æàòòû ìåíäå æåòіìäіêòің қàïàñû. Ûëғè àëøû òұðàòұғûí ñåêіëäі Áàñòûқòàðäûң áàëàñûíûң ñàқàñû. Àøûқ àóûç àңқàó åäі-àó ñîë áàëà, Áàðûï òұðғàí æàëқàó åäі-àó ñîë áàëà. Áàëïàң áàñқàí áàñқàðìàíûң áàëïàғû, Ìåíåí àëäû өìіðіíå æîëäàìà. Àңқàóëûғû ìàғàí òèãåí үëåñòåé, Қàëàé òұðàì êүøіì áàðäà êүðåñïåé, Ìåí áàð æåðäå – қàñқûðû áàð òîғàéäàé, Ñòåïàííûң áåäåëі äå òұð өñïåé. Íó òîғàéäà қàñқûð òұð ìà, құñ òұð ìà, Әëäåқàíäàé áұғûï æàóûç êүø òұð ìà? Әíå, қîÿí! – äåéìіí äå îғàí áіëäіðìåé Áіð àñûқòû òûғà қîÿì ûøқûðғà. Îë áіëìåéäі, Øàéòàí іøòі, æàó іøòі, Îë áіëìåéäі қàëàé, қàéäà òàóûñòû. Ñòåïàíғà áіòêåí åäі ìûң àñûқ, Òåң æàðòûñû áіçäің æàққà àóûñòû. Ñîë áіð қûñòà қîңñû áîëûï áàóûðғà, Ïàíàëàäûқ ñîғûñ äåéòіí äàóûëäà... Æåð ñàғûíғàí àқ ñèûðäû ìөңіðåòіï, Æàçäà êөøòіê өçіìіçäің àóûëғà...

Áåñ æàñòàғû æèåí áîëғàí áàçûíàì, Áåðåêå áåð êөïòåí åìåñ, àçûíàí– Áіçáåí áіðãå êåëäі àóûëғà áіð äîðáà Æîëäàñûìíàí ұðëàï àëғàí қàçûíàì. Óàқûò өòòі... ëàóëàï áàòûï êåøêі êүí, Қàðà áîÿó ñөíäіðãåíäå êåñêіíіí, Áàñқàðìà áîï Ñòåïàííûң ïàïàñû Áіçäің åëãå êåëåäі äåï åñòіäіì. ІІІ Àëìàғàíғà ұðëûғûìäû àøûï ìåí, Êåòêåíіìå àìàí-åñåí қàøûï ìåí, Åìіí-åðêіí îéíàéìûí äåï æүð åäіì Ñòåïàííàí ұðëàï àëғàí àñûқïåí. Ìûíàó õàáàð құðûøûí æåï құëàқòûң, Ìàçàíû àëäû ìàңûðàóûíäàé ëàқòûң, Æàëғûç өçіì êåøêå қàðàé øàéòàí áîï Æàғàñûíà áàðäûì Қàðàқұëàқòûң. Êөç àëäûìäà қàëқàí құëàқ íàғàøûì, Áіëìåé êåëãåí æèåíіíің áàғàñûí. Êөç àëäûìäà – қîøқàð ìүéіç àñûқòàð... Æàí-æàғûíàí «қûëìûñòûíû» қàìàñûí. Ìåíің õàëіì – ìүñәïіð õàë, æàñûқ õàë, Äәë îñûíäàé áîëàäû åêåí ïàñûқòàð. Áàòà áåðäі øûì-қàðàғàé òåðåңãå Æүçå àëìàéòûí ñîëäàòòàðäàé àñûқòàð. Îңàé æåðäåí îéûï àëғàí îëæàì åң, Àäàñûï åì øàéòàí òүðòіï æîëäàí ìåí. Íàìûñ ïà әëäå? Ұÿò ïà әëäå? Ñòàøқà Íåãå àñûқòû қàéòàðìàäûì ñîíäà ìåí? Іøòå өêñіãåí өêіíіøòің îòûìåí Ñîë ұðëûққà әëі êүíãå өêіíåì. Қîé ñèÿқòû қîðà-қîðà àñûқòàð Æàéûëûï æүð ñóғà áàòқàí áåòіìåí. Àñûқ åäі-àó àқ òàқûðäà àòқàíäàé, Ñàқàëàðû қàíäàé åäі – áàòïàíäàé! Әð àñûғû – áіð-áіð қàéûқ ñүңãóіð Ñó òүáіíäå қàéғû ñàқòàï æàòқàíäàé!

Çұëûìäûқòûң êіøіñі ìåí үëêåíі Áîëìàéäû åêåí, àñûқ îíûң ìүëêі åäі, Àñûқ îéíàï æàòқàíäàðäû êөðãåíäå Æүðåãіìäå áіð қîðқûíûø үðêåäі. ...Îғàí òàëàé, îғàí òàëàé æûë өòêåí, Áұë æүðåêêå òàëàé ñұëó ãүë åêêåí. Êåң äàëàäàé êөңіëіìå òûғûëғàí Áіð қàðà äàқ êåòåð åìåñ... æүðåêòåí. Өìіð ìåíің êіðøіãі æîқ ғàøûғûì, Àқ òөñåêêå æóûòïàéòûí æàñûғûí. Òåñіï øûқòû қûðқàñûíàí қûðûқòûң Áåñ æàñûìäà áіð ұðëàғàí àñûғûì. Өìіð ìåíің êіðøіãі æîқ ғàøûғûì, Áіð ñûðû æîқ áүãіï қàëғàí æàñûðûí. Íå áîëàðûí áіëåð ìå åêåí ñұì æүðåê Ұðëàғàíäà àқ æүðåêòің àñûғûí. Áіëñå áіëñіí... æүðñіí æàíäû æàñûòïàé, Æүðñå æүðñіí... ұðû êөңëіí òàñûòïàé... Өìіð áîéû өêіíóãå æåòåäі Àðäà қàëñà áіð Қàðà Äàқ àñûқòàé. Ñóғà ñàëñàң æóûëìàéäû қàðà äàқ, Ìұçғà ñàëñàң ñóûíáàéäû қàðà äàқ, Àқ өìіðäің îðòàñûíäà өòåäі îë Өìіð áîéû æүðãåí æåðіí æàðàëàï. Êөңіë äåéòіí êөøêåí æұðòòà îðíû áàé, Åñòåí êåòïåñ òàëàé-òàëàé áîëäû æàé. Ñó òүáіíäå åñòåëіêòåð æàòàäû Æàðûëóûí êүòіï æàòқàí áîìáûäàé. ÒÀҒÛ ÄÀ ÑÀҒÛÍÄÛҚ ÒÓÐÀËÛ І Åêі êîëõîç òàóûñà àëìàéòûí құðàғûí Êіì áіëìåéäі Ñàғûíäûқòûң áұëàғûí? Òàғû äà ñîë... êåëіï îòûð ðåòі Øóëàòóғà ñîë ìàðқұìíûң құëàғûí. Òүíі áîéû æàңáûð æàóûï, æàëò îéíàï... Òàң àòқàí êåç. Æàòқàí êåçäå øàé қàéíàï, Òàңäû áұçûï, øàéäû áұçûï åðòåңãі Үé ñûðòûíàí Ñàғûíäûқ òұð àéқàéëàï:

«Іñ êөðìåäіì, ìûíàó ñұìäûқ іñіңäåé, Æàòûðìûñûң äûì êөðìåãåí êіñіäåé? Äәóëåòîâòû åðòіï êåëñåì àóäàííàí Êөðãåí êүíің áîëàð êөðãåí òүñіңäåé! Қîÿ àëìàéìûí áұë ұðëûқòû áұíûìåí... Èòïåí áіðãå үðіï øûқòûì òүíіìåí. Îòàï êåòòі ñåíің áàëàң áàқøàìäû...» Êåìïіð æàòûð: «Ñүéòòің áå, – äåï, – øûíûìåí?» Ñàғûíäûқ òұð àқòàëóғà ñөç áåðìåé, Çіðêіëäåãåí çіë қàëïûíàí өçãåðìåé: «Өңøåң «ïàøèñ!» Æîëûғàòûí êіñіңå Æүð åêåíñің Құäàé àéäàï êåç êåëìåé! Òүáіí æұëғàí ïәëåê åíäі қóðàéäû, Êîëõîç ìåíі çèÿíêåñ äåï øóëàéäû, Áàñûï êåòêåí æàëàң àÿқ áàëàңíûң Іçіí өëøåï àëûï êåëäіì қóðàéäû!!!» Ìåí îòûðìûí, àққà Құäàé æàқ äåãåí, Үëêåí ұðû øûқïàñà äà òàï ìåíåí, Äәë êåï қàëûï òàáàíûìà қóðàéû Өòåì áå äåï «ұðû» äåãåí àòïåíåí... ІІ Øûíûí àéòñàì... áіçäің òàáàí қàç òàáàí, Òàáàíûìäà êåìøіëіê áàð àçäàғàí, Ñîë êåìøіëіê құòқàðäû îñû àðàäà Ìàñқàðàäàí ұðû áîëà æàçäàғàí. Өç àÿғûì өç ìүëêіì ғîé ìåíøіêòі, Ñàñқàí êåçäå ñàìàéûìíàí òåð øûқòû. Î, Құäіðåò!

Ñàғûíäûқòûң қóðàéû Òàáàíûìíàí ñûíûқ ñүéåì êåì øûқòû! Ñîíäà äàғû òîқòàð åìåñ Ñәêåң қàðò, Қîðàäàғû қàðò қîðàçäàé қîқàңäàï. Æîíûï àëғàí æàíàóûçäàé қóðàéû, Êөçäåðіìå êіðå æàçäàï ñîïàңäàï:

«Қàëàé ғàíà áұëàðäû àÿï æûëèìûí... Æàóäû àÿñàì өçіì áîñқà құðèìûí. Äûì қîéìàéòûí øàáûíäûғûí êîëõîçäûң Ñèûðû äà íåìіñòіêі áұë үéäің...» Äåãåí æåðі – æåðіì áîëäû æåңіëãåí, Áұë äåðåêòі àëäû Ñәêåң өìіðäåí. Қûçûë àëà øâåéöàðëûқ áұçàóäû Ñàòûï àëғàí åêåí әêåì Òåìіðäåí... Үëêåí ñөçіí қàëò қûëìàéòûí áàëàìûç, Êåé ñөçіíå ïàéғàìáàðäàé íàíàìûç. Íåìіñòåðìåí ñәë æàқûíäûқ ñåçіíñåê Ұðûäàé-àқ қàòòû ұÿëûï қàëàìûç... Àқ êіñіíі Òәңіð өçі қîëäàñûí Áіçäі ұðû äåï æàëà æàïқàí îңáàñûí. Àқïûí äåï òå àéòà àëìàäûì æàëàäàí Áіçäің ñèûð øâåéöàðëûқ áîëғàñûí! ІІІ Æåìíің áàðûï құÿð æåðі – àòûðàó, Ñәêåң қàéäà áàðà æàòûð, áәòіð-àó, Îñûíû äà àéòқàí åðіí áіð êåçäå Æåð àñòûíäà æûáûðëàìàé æàòûð-àó! «Ñîë æåäі», – äåï òүëêі æåãåí òàóûғûí, Æàìàíäàéòûí áіðãå òóғàí áàóûðûí. Ñүéòêåí Ñәêåң î äүíèåãå àðқàëàï Әêåòåðäåé... àéқàéëàï òұð қàóûíûí... Íåãå өëøåäі òàáàíûìäû æàңàғû? Íåãå øàëäûң êүëіìäåéäі қàáàғû? Òұðäû àëäûìäà æàí әêåìäі æàíøûғàí Ôàøèçìíің øûíæûð òàққàí Òàáàíû!!!– Êîëõîç áіçäі êөï қàқïàäû àðқàäàí, Құìàð äà æîқ қàðûí òîéûï òàðқàғàí. Ìåí ұðëàñàì êîëõîçûìíûң қàóûíûí Ìåí ñèÿқòû ñәáèëåðäі ñîë òàáàí Òàíê áîëûï åçåòіíäåé êөðіíäі, Æåðäің æүçіí êåçåòіíäåé êөðіíäі, Ìåíің íәçіê қàóûí құìàð æүðåãіì Ñîíûң áәðіí ñåçåòіíäåé êөðіíäі.

Ìұíûң áәðіí àéòқàí æîқïûí, әðèíå, Àéòïàñàì äà қàéòқàí æîқïûí, әðèíå, Àéòïàñàì äà ñóûқ òіëі ñóìàңäàï, Ôàøèçìíің қîë ñàëғàíûí әð үéãå Áіëóøі åäі-àó үíäåìåé-àқ áàëàëûқ, Àóçû êүéãåí әð íәðñåäåí øàëàëûқ, Ñîғûñ áіçäі ñәë íәðñåäåí øàғàòûí Қîéғà òүñêåí òàñ êåíåäåé қàäàëûï! «Құðòàì!» – äåãåí ñөçãå áåðіï ìîë ñåðïіí, Îðûíäàìàé êåòóøі åäі ñîë ñåðòіí... Ñîғûñ ñîíäà Ñàғûíäûқòûң қîëûìåí ÆÀËÀҢ ÀßҚ ÒÀÁÀÍÄÀÐÄÛ ӨËØÅÉÒІÍ! ...Êүçäі êүíі Áұëàқ äåéòіí èіíäå... Қàóûíäàðû àéíàëғàíäà òүéіíãå, Өòòі áіð êүí äүíèåäåí Ñàғûíäûқ Ôàøèçììåí áіòіñïåãåí êүéіíäå. Ñîíäà æåãåí æåìіñòі åñêå ñàëàäû Ñîíäà êåëãåí æàңіñòі åñêå ñàëàäû, Æûëàï àéòқàí әíäі åñіңå ñàëàäû... Æûëàï æåãåí íàíäû åñіңå ñàëàäû... Ôàøèçìãå òàñ ëàқòûðғàí ñîë êåçåң... Àäàìçàòòûң ìәңãі åñіíäå қàëàäû!!! ÆÛÍÄÛ ӨÃІÇ ÁÅÍ ÒӘÆІÁÀÉ І Òàғû àéòàðûì – òàóñûëìàéòûí Òәæіáàé, Åë áàñқàðäû øàðøàï, òàëìàé қàæûìàé. Қàøàí êөðñåң æûëòûðàéäû ñåìіç áåò, Êүí øàқïàéғà æàéûï қîéғàí қàçûäàé. Өçі ìûқòû, òàáàí ìûқòû, ñөçі íûқ, Àíäà-ñàíäà àëñà äàғû êөç іëіï, Øàé іøñå äå, åò æåñå äå ñåðãåêòåó, Ñàð æàìáàñ áîï ñàðûëìàéäû åçіëіï...

ІІ Êåëіíøåãі åêі-үø құðñàқ êөòåðãåí Òәòòі қàòûí – қàéíàòқàíäàé øåêåðäåí. Àòû Çàóçà, àëòûí қîңûç ñèÿқòû, Æіãіò áîëñàң ìұç áàñàäû øåêåңíåí. Ñîëàé áîëñûí êåëіíøåãі, құï, ìåéëі, Әңãіìåìіç áұíûìåíåí áіòïåéäі. Ìүéіçіìåí ñүçіï êåòñå æûíäû өãіç... Әңãіìåíің àÿқ æàғûí êүòïåéäі... Òүðіí êөðñåң òөáå құéқàң ìұçäàéäû, Êөðіï òұðûï қàíûң қàëàé қûçáàéäû. Áàñқàðìàíûң òàïñûðìàñû òóëàï æүð, Қàëàé ұñòàï, қàëàé ñîéûï, òұçäàéäû? ІІІ Æûíäû өãіçãå íå äåï ұðñûï, ñөãåñің? Æûíäû өãіçäі қàé øàíàғà æåãåñің? –Åò áîëàäû, – äåï øåøіïòі áàñқàðìà Øөïøіëåðãå қûçûë êåðåê äåãåñіí. Ñөç àéòïàéäû îë әðáіð ñөçіí құíäàìàé, Øûңäà äåñå øàëғûìûçäû øûңäàìàé... Қàëà àëìàéìûç...

Æàëғûç ғàíà Æûíäû өãіç Áàñқàðìàíûң àéòқàíûí æүð òûңäàìàé! Үñòі-үñòіíå áàñқà, êөçãå қàìøû ұðûï, Êåëñå äàғû ñåìіç åòі æàíøûëûï. Êåðі êåòêåí Құäàé àòқûð êåð өãіç Өêіðіï æүð құéðûғûíàí øàíøûëûï! ІV Áåñ-àëòû үéëіê құéòòàé àóûë – Àøàìûç, Åò æåéìіç äåï áұçûëàäû íàøàìûç. Áàëà-øàғà àéäàðûìûç øîøàéûï, Èåñіç òұðғàí қûñòàóëàðғà қàøàìûç. Қûï-қûçûë áîï êөçі æàíғàí êåð өãіç, Áàð ïәëåíі Êөøіáàéäàí êөðåìіç. «Æàéëàï қàíà àéäàï êåëñå òûï-òûíûø Åêі қàçàí åò», – áîëàä äåé áåðåìіç.

Өңøåң ìûқòû åä æàқûíäàìàéä íåãå åøêіì? Åñі қàéäà àéқàéëàéòûí өңåøòің? Ñîққàíäà өãіç áүéіðіìåí қèñàéûï, Әðåң òұðғàí æûðòûқ үéіí Äәìåøòің– Êåòêåí êåçäå êүòіðëåòіï øåêåðäåé, Äәìåø äàóûñû ñүéåãіíå æåòåðäåé, Áîëғàí êåçäå áûëàé äåäі áàñқàðìà: «Áіçäің áұë áàñ áұðûí-ñîңäû íå êөðìåé Êåëãåí áұë áàñ? åðêåêòåðің åð ìàғàí, Àíàó æàòқàí àқ áàëòàíû áåð ìàғàí, Áіëåãіìäå қàëñà êүøòің қàëäûғû Êåøåãі өòêåí қàíäû ìàéäàí æàëìàғàí. Æåңіñòің äå êөðіï åäіì ìåðåéіí, Òûíûøòûқòûң æåìіñіí äå òåðåéіí, Òàáà áîëìàé әéåëäåðäің àëäûíäà Êåð өãіçãå өçіì øûғûï êөðåéіí». «Îéïûð-àé», – äåï ñûғàëàéìûç æàáûқòàí, Áұë õàëûқ қîé, íå øûқïàéäû õàëûқòàí, Åңіðåï өòêåí åðëåð äåãåí îñû ғîé Ñәóëåíі àңñàï àëäà òұðғàí æàðûқòàí. Åðäі òóғàí àéíàëàéûí åëіңíåí, Àéíàëàéûí ìàңäàéäàғû òåðіңíåí, Ïóãà÷åâ áîï òұðäû ñîíäà Òәæіáàé– Àéáàëòà ұñòàï áîñàғàäàí êөðіíãåí. Êåëіíøåãі іøòå êүëіï ñûңғûðëàï, Æàñ áàëàñû áіðäåңå äåï áûëäûðëàï. Áîñàғàäà òұðûï àëäû áàñқàðìà, Áіðäі-åêіëі ìåäàëüäàðû ñûëäûðëàï. V Åé, íåғûï òұð øûғà êåëìåé îðòàғà? Òîéäûðìàé ìà òåç àðàäà ñîðïàғà. Өңøåң áàëà îéëàï òұðìûç: «Îéáàé-àó, Үéäåé áàñòûқ òàéөãіçäåí қîðқà ìà?» Æîқ, áàñқàðìà қàéíàï òұðғàí æіãåðäåé, Áіð îðàëғû òàáûëûïòû øіäåðäåé. Áұë æåðäå äå áіð æàғûìïàç òàáûëûï Áàñқàðìàíû æàòûð åêåí æіáåðìåé.

«Қîñûëғàì æîқ ñîғûñòà äà қàøқàíғà... Æîқ! Áàðàì!» – äåï ұìòûëàäû áàñқàðìà. – «Æîқ, áàðìàéñûç, – äåéäі æàéëàï æàғûìïàç – Áәëå äåãåí àÿқ àñòû ñàñқàíäà... Øàíøûï êåòåð қàðíûңûçäàí èò өãіç, Îíñûç äà әáäåí òîçғàí åëìіç, æүéêåìіç, Øàáà-øàáà өãіç äå әáäåí øàðøàñûí, Ñîäàí êåéіí æûғûï àëûï үéòåìіç!». VІ Áàñқàðìàғà қàðàï қîéûï õàëûқ òұð... Ìûíàó өãіç áàðìàñ æåðãå áàðûï òұð. Áîñàғàäàí áіð àòòàғàí áàñқàðìà Àéáàëòàíû àëàқàíғà æàíûï òұð... ÊӨÌÅÊÁÀÉ ÒÓÐÀËÛ ÀҢÛÇ «Ñîë áіð æûëäûң æàçûí-àé, Áіç îë æûëû áàëàìûç. Áàñқàðìàìûç – Òәæіáàé. Àíà àóûëäàí áîëàìûç...» «Êәìåëåò» êіòàáûíàí І Òàғû äà ñîë қîé áàғàòûí Êөìåêáàé, Æұðòòûң ñөçі: «Áàñқàðìàғà íå äåïòі-àé?» «Áіð êөéëåêïåí, áіð øàëáàðìåí қàëäûì!» – äåï, Êәðі æîðғà қûçûë òіëäі áåçåïòі-àé... Òàғû äà ñîë құëàқ òүðãåí òàçûäàé Қîéëû àóûëäû àðàëàï æүð Òәæіáàé. Åë қàìûìåí óһіëåï òå қîÿäû: «Қèûíäûқòû êөòåðäіì, – äåï, – қàæûìàé». Áèûë êөêòåì өçі àçäàï àðûғàí, Øûғàíàқòûқ æàñàéìûí äåï òàðûäàí. Êөçіð áîëғàí êîðîëіíäåé êðåñòің... Áіçäің êîëõîç áàñқàðìàғà æàðûғàí.

Áіð æàғûíàí қûçäàðғà êөç æүãіðòіï, Áіð æàғûíàí æàñ әéåëіí қûäûðòûï, Үø æåï áèãå øûққàëû æүð Òәæіáàé, Àêòèâòåðіí áàëàïàíäàé øұáûðòûï. ІІ Ñîë òîáûìåí æұäûðûқòàé òүéіëå, Êåëіï òүñòі Êөìåêáàéäûң үéіíå. Æұëäûçäàðû æûïûðëàғàí æûðòûқ үé... Қàðàï òұðñàң қàðò қîéøûíûң êүéіíå. – Õàë äåéìіñің? – óà, áàñқàðìà – èåìіç, Қûñ ñóûққà, æàç ûñòûққà êүéåìіç. Åêåóàðà æàëғûç øàëáàð áàð áіçäå... Êåìïіðìåíåí àëìà-êåçåê êèåìіç! Àéòòû ìà åêåí іøòå æàòқàí æàí ñûðûí? Àñòûíà әëäå àëғàíû ìà қàìøûíûң? Åêі áåòі íàðòòàé áîëғàí Áàñòûққà Îñû áîëäû àéòқàí ñөçі қîéøûíûң. Ìåíåí áàñқà áұë ñөçãå åøêіì êүëãåí æîқ, Қàëæûң àéòûï æèåí íàçáåí іëãåí æîқ. Êөìåêáàéäà áүòіí øàëáàð áіðåó äåï, Øûíûíäà äà қîíàқòàðû áіëãåí æîқ. ІІІ Äàëà ûñòûқ. Үéäің іøі òûìûðñûқ. Ìåñ ïåíåí øàë. Қûë ìåí қûáûð ûáûðñûï. Өңøåң ñåìіç æàðûëàðäàé қîңûíàí, Åñіê àëäû æàòòû қîéëàð ûңûðñûï. Áàñқàðìàғà áàòïàñà äà òіñі әëі, Êөìåêáàéäûң æàòòû іøіíäå ïûøàғû – Æàëғûç øàëáàð, æàëғûç êөéëåê Êөìåêáàé Æàóғà øàïқàí æàëàң òөñêå ұñàäû. Æàëғûç өçі ìûң æàó øàïқàí қàìàëäàé, Êүíäіç áàғûï, òүíäå – êүçåò... äåì àëìàé. Æàðûëғàëû îòûð åêåí æàëғûç øàë... Øàé-ñó іçäåï àóäàíғà äà áàðà àëìàé.

Өңøåң æûëòûð æàғûìïàçäàð òàï-òàқûð Òәæіáàéäûң ñөçіí êүòіï ñàïòà òұð. Æåð қîçғàëñà қîçғàëìàéòûí áàñқàðìà: «Áәðі áîëàä, áәðі áîëàä!» – äåï æàòûð. ІV Ñîíàí êåéіí ñîë қîéøûíûң æàíæàëû Íåìåí òûíäû, åñіìäå äå қàëìàäû. Ñîíàí êåéіí ñàíàғàí äà åøêіì æîқ Íåøåó áîëäû Êөìåêáàéäûң øàëáàðû. Áіðäåңåíі òàñòàғàíäàé áіòіðіï, Æàéëàï қàíà – àëàқàíғà òүêіðіï, Қàðà ìұðòûí ñәë øèðàòûï...

òұðäû äà, Қèûíäûқòàí øûқòû Òәêåң ñûòûëûï. «Ñîë қîéøûғà қèûí áîëғàí ñåáåïòі-àé, Ñîë àðàäà øàðà àëûíñûí», – äåìåïòі-àé. Àíäà-ñàíäà àëñà äàғû àéқàéëàï, Қîéûí òàñòàï қàøқàí åìåñ Êөìåêáàé. Àðòûқ іøіï, àðòûï êèіï... æåìåïòі-àé, «Ìûíàó ìûң қîé åңáåãіì ғîé», – äåìåïòі-àé, Қàçіðäå äå ìàқòàíáàéäû êүïіëäåï, Áіð êåçäåðäå ìûң қîé áàққàí Êөìåêáàé! V Íå êөðìåäі êåéіí ìåíің áұë êөçіì? Ìîëøûëûқïåí æүçäіì òàëàé áіðãå өçіì. Óàқûò áіçäі, Îòàí áіçäі áàéûòòû, Øûì æіáåêïåí îðàï àëäûқ êүí êөçіí! Øàëáàð äà æîқ, æàíæàë äà æîқ îéûíäà, Êөìåêáàéäûң êіì æүðãåíі қîéûíäà, – Ýêâàòîð ìàқïàë øàëáàð êèіï àï Äөңãåëåéäі ïîëþñòåðäің òîéûíäà! Қîéøûëàðäûң қàçіð æàқñû õàë-æàéû, Қîéøûëàðäûң қàçіð æàқñû æàғäàéû. «Âîëãà» – äåñå, «êіëåì», – äåñå әëі äå Қîéøûëàðäûң òàқûëäàéäû òàңäàéû.

Áіðåó ñåíіï, áіðåó áұғàí ñåíáåñ òå, Êåé «îïòèìèñò» «áұëòàðòқàíғà» êөíáåñ òå, Åêåóàðà æàëғûç øàëáàð òàðèõû Êåòêåíіíå êөï æûë áîëäû êåëìåñêå! VІ Áіç áàðìàñàқ àé áàëòà àëûï Êåñåëãå, Өç áåòіìåí Êåñåë áіçäåí êөøåð ìå? Àéòïàóғà äà áîëàð åäі... áұë æàéäû Àéòïàé қîéñàқ Øûíäûқ áіçäі êåøåð ìå? Ñåí Øûíäûқòû êåñå àëìàéñûң қàíæàðìåí, Ñåí øûíäûқòû øåøå àëìàéñûң æàíæàëìåí. Ñîë êåçäåãі áіçäің øûíäûқ – Êөìåêáàé... Ìûң қîé áàғûï æүðäі æàëғûç øàëáàðìåí! Қàçіð áіçãå òұëïàð êåðåê! Үé êåðåê! Áәðі êåðåê! Àëòûí ñàғàò – ñûé êåðåê! – Îë àç áîëñà, ìàíñàï ïåíåí àáûðîé áіð æàғûíàí îë òұðàäû êèìåëåï. «Ìұíû àéòқàíäà òàғû íåíі ұòàñûç?» – Äåéñіç äå ñіç áіð ñұðàóäû æұòàñûç... Æàóàï ìûíàó: Æàëàң àÿқ êåçäå áіç Îë äà æүðäі áіçäåð құñàï ëûïàñûç. Áіç өðòåíñåê îë äà өðòåíіï òàìûç áîï, Қàéíàï òұðғàí ìèûìûçғà òàìûçäû îò. Åíäі áүãіí қàëäû àëòûí æàéëàóäà Æàëғûç øàëáàð àäàì ñåíáåñ àңûç áîï! ÑÛÐҒÀÍÀҚ І Àóëûìûçäà øàңғû äà æîқ, øàíà æîқ, Êîíüêè òåóіï ñûðғàíàéòûí áàëà æîқ. Құéðûқïåíåí ñûðғàíàéòûí қûðàòқà Øûққûñû êåï êөêіðåãіìäå æàíàäû îò. Æүðåê øіðêіí òóëàғûñû êåëåäі, Àóíàғûñû, қóíàғûñû êåëåäі. Àқìîëàíûң øûғûï àëûï áàñûíà Òөìåí қàðàé çóëàғûñû êåëåäі.

Äåé êөðìåңäåð қèÿë қóñàì ìұíû æàò... Êåòòі ғîé äåï ñîë àëûñқà òûì ұçàï... Ñîë àëûñòà, Áіð òîï áàëà êөê èòêå, Ìіíãåñіï àï ñûðғàíàï æүð êүí ұçàқ. Áұë îéûíäû îéûí êөðіï êүëìåңäåð, Èò ìіíäі äåï èíå òіëìåí іëìåңäåð! Қàí áұðøàқòàï æàóûï өòêåí êөê ìұçäà, Өëãåí èòòі øàíà қûëûï ìіíãåíäåð... Êåëìåé қîéғàí æûëäà ñîë áіð êөï құðáàí, Өãіç áîëäû æүíіí æұëûï äîï қûëғàí. Ñîғûñ áіçäің àíàìûçäû æåñіð ғûï... Ñîғûñ áіçäің øàíàìûçäû æîқ қûëғàí! Òіê òұðûï àï ñûðғàíàñàқ құëàìàé, Áàñ ñûíñà äà øûäàéìûç áіç æûëàìàé. Қè қîðàäàí îéûï àëғàí øàíàìûç, Êүë áîëàäû ñûðғàíàóғà øûäàìàé. Қàëғàí êåçäå êөí øîқàéëàð òåñіëіï, Øұëғàóìåíåí ñûðғàíàéìûç åñіðіï. Òàáûëìàé-àқ қîéäû áіçãå íәí øàíà Êөðïå қûëûï ñûðғàíàéòûí êөñіëіï. ІІ Áіð êөê òàçû æүãіðåòіí æåêå òûì, Қóà қàëñà êèіêêå äå æåòåòіí. Àқñàï қàëäû òүëêіãå äå æàðàìàé, Әäåò òàïòû ñүòêå òèіï êåòåòіí. Қè қîðàäà èò өëãåëі æàòқàí-äû, Ñîë òàçûíû Òàқûë áіð êүí àòқàí-äû. Áàëòөðå êåï êåøêå қàðàé áіð êүíі: «Øàíà òàïòûì, òàìàøà», – äåï ìàқòàíäû. Áàëòөðåíің àïàñû áàð àóäàíäà, Êåëіï êåòòі àëғàøқû қàð æàóғàíäà. «Áåøïåíò-øàëáàð áåðåìіí», – äåï æåçäåñі Àéòòû äåï åä әæåñіìåí áàðғàíäà. Áåøïåíò-øàëáàð äүíèå ìå, òәéіðі, Æîëäàñûíà òèìåéòұғûí қàéûðû. Øàíà әêåëіï áåðãåí ғîé äåï îéëàäûì, Øàíà áîëûï æүðãåí êåçäå óàéûìû.

Îñûëàé äåï қîéûï æүðñåì êөïøіêòі, Қóëûғû îíûң қàðûñ ñүéåì êөï øûқòû. Қó íåìåíің àéòûï æүðãåí øàíàñû Ìұç áîï қàòқàí êөê òàçûìûç áîï øûқòû. Áàëòàøåêåң îíû áіðàç өңäåïòі, Әðі àóíàòûï, áåðі àóíàòûï æөíäåïòі. Áàëàëàðғà àéòûï êөðñå, қîðқàқòàð... Êөê òàçûäà êèå áàð äåï êөíáåïòі... ІІІ Àøûқ àóûç, àңқàó ғàíà àäàë äîñ, Ìàғàí êåëäі Áàëòөðå ìåí Àìàíғîñ: Êåòòіê, – äåäі Àқìîëàíûң қûðûíà, Êåòòіê äåñå ìåí áàéғұñòà òàáàí áîñ. Òөðò àÿқòàï òàóғà øûқòûқ òûðáàңäàï, Ìåí åíòіãåì, îëàð êүëåä ûðæàңäàï. Êөê òàçû òұð Òàó áàñûíäà.

Àæàëäàé... Òөñ òàáàíû òåìіð құñàï æûëìàңäàï. Ұøñà – òàóäûң ìåðòіãåòіí êèіãі – Àçûíàï òұð Àқìîëàíûң áèіãі. Үø áàëà áîï êөê òàçûғà îòûðäûқ «Êөø áàñûìûç» – Ûðûñáåêòің ñұéûғû. Èò òå áîëñà ... ìîéûíûңûçäû áұðғûçáàé, Òàáàíûìûç òàóäàí òүñïåé, òұð қûçáàé. Òіðіñіíäå æүãіðãåíі àçäàé-àқ.... Àғûï òүñòі òàó áàñûíàí... æұëäûçäàé. ІV Ñîë-àқ åêåí áàëà áіòêåí æèûëäû, Êөê òàçûíûң «құäàéûíà» ñûéûíäû. Ñàáàқòàí ñîң îñû áîëàð òүðі áàð Òàóûï àëғàí åðìåãіìіç áèûëғû... «Èò òåðіñіí ìөðãå áàñòû äåãåíäі, Èòòің øàðøàï өëãåí æåðі äåãåíäі... Åñòіï åäіê... Åíäі ìіíå òîñûëäûқ... Ìûíàóûңíàí áîé òүðøіãіï øîøûíäûқ.

Åë àìàíäà, æұðò òûíûøòà êөê èòòің Өëіãіíå ìіíäі äåãåí íå ñұìäûқ? Өңøåң çàëûì, – äåï àқûðäû, çәíòàëàқ, Íåғûï òұðñûң áөëòіðіêòåé àíòàëàï. Åíäі қàéòûï áұë èòòіêòі êөðìåéіí», – Øûíòåìіðäің êөçі êåòòі қàíòàëàï. Áіçãå ìәëіì æèðåí қàñқà Øûíòåìіð, Áұéðûқ áåðäі құéðûқ æàғû êåëòå áіð. Áіð æàëò åòіï îñûëàéøà үçіëäі Òàó áàñûíàí ñûðғàíàғàí ìүëò өìіð. Øàë æөíåëäі ñûáàғàíû áіð áåðіï, Áіç îòûðìûç қîðғàëàқòàï, êүðìåëіï. Іñіìіçäің åðñі åêåíіí áіëäіê òå, Ñîíàí êåéіí êөê øàíàғà ìіíáåäіê. Іçäåï êåòòіê үëêåéãåí ñîң áàñқà åðìåê, Óàқûò өòïåê, өìіð îçáàқ, æàñ êåëìåê. Ñîë êүíäåðäі îéëàï êåòñåê êåé-êåéäå Êүðñіíåìіç øàðàìûçäû æàñ êåðíåï. Ñәë åðñіëåó ñîíäà қûëғàí іñіìіç, Ñәë åðñіëåó ñîíäà êөðãåí òүñіìіç. Ñîғûñ äåãåí – òàó áàñûíäà өëãåí èò, Áіç ñîғûñòûң øåòіí êөðãåí êіñіìіç. Êөңіëің ñîғàí ñîқïàñà äà, ñîқñà äà, Îðàëìàóғà ñîë êүíäåðãå æîқ øàìà. Ñîғûñ äåãåí – ñàìîëåòòің àñòûíàí Áàëàëàðäû ñүéðåï қàøқàí áîқøàíà. Қîë æåòêіçäіê æåңіñ äåéòіí àñûëғà, Òàóғà øûқòûқ – øàңғûñû áàð ғàñûðғà. Ñîë ғàñûðäûң ñәë àëäûíäà, áàóûðûì, Áîқøàíàғà ìіíãåíіңäі æàñûðìà! Òүñêåíіңäі àéò êөê өãіçáåí қèÿëàï, Æàçғàíûңäû àéò êөç æàñûңäû ñèÿëàï. Íåíі àéòñàң äà ñîë êåçåңíің àëäûíäà, Øûíäûғûìà æàñàé êөðìå қèÿíàò!

ÀÐÌÀÍ І Ïåíñèÿ äà êåëå æàòûð æàқûíäàï, Áіð æàғûìíàí èò êәðіëіê òàқûìäàï. Áіð æàғûìíàí êåëå æàòûð қóàíûø Íåìåðåíің êүëêіñіíäåé ñàқûëäàï. Ñóðåòòåðі өòêåí êүííің êөëáåңäåï, Øàқûðûï æүð êåòåéіê äåï åëäåí êåï. Ìàìàì ìàðқұì òàëàé ðåò àéòûï åä: «Өç åëіңäå àқ ñàқàëäû øàë áîë!» – äåï. Àëòû æàñòà îéíàï æүðãåí áàëàғà, «Øàë áîë!» – äåóің êөêåéіíå қîíà ìà! Æàñ æіãіòêå қûçäû ғàíà îéëàéòûí Øàë áîë äåóãå... қàðòàé äåóãå... áîëà ìà? Ñîë áіð êåìïіð àéòà ñàëғàí õàòàìåí: «Æàëғûçûìíàí қàëғàí æàëғûç áîòàì åң». Ûëғè ғàíà ìàғàí äåãåí àëғûñûí Àÿқòàéøû åäі: «Øàë áîë!» – äåãåí áàòàìåí. Ñîë àéòқàíû êåëå æàòûð êåìïіðäің, Ìåí æàñòûқòàí òûңäàï êөðäіì ìûң òүðëі үí... Қàñàðûñқàí êәðі қóàò áîéûìäà Êåóäå êåðіï æåëãå қàðàé æåң òүðäіì... ІІ Áîç қàóäàíäàé àқ ñàқàëûì æåëïіëäåï, Åíòåëåéìіí åãäåëіêêå åëïіëäåï. Êåäіð-áұäûð æîë үñòіíäå – ñåêñåíãå Êåòіï áàðàì êөê åñåêïåí ñåëêіëäåï. Æàìàí åìåñ áàðûï òүñêåí àóûëûì, Æàìàí åìåñ ñàóûí áåðãåí áàóûðûì. Êөëåңêåìå қàðà òөáåò үéðåíäі, Òүíäіãіìäі æåëïіëäåòòі Äàóûëûì. Қàðëûғàøòàé ұÿñûíàí ұøïàғàí, Àëìàòûäà үø үé áîëäû үø áàëàì. Қàðàøà үéäå қîð-қîð ұéûқòàï æàòàìûí Áîç òүíäіãіí òәòòі òүòіí ûñòàғàí.

Øàңûðàқòàí òàìûï êåòêåí òàìøûìåí– Îÿíàì äà áîçòîðғàéäûң äàóñûìåí, Òûñқà øûғûï, өï-өòіðіê æөòåëіï, Іðãåäåãі åøêіëåðäі қàìøûìåí Æàòқàí æåðäå áіð-áіð ñàëûï қàëàì äà, Øûғàì àéäàï òіñ òèìåãåí àëàңғà. Âàëåðüÿí òàìûðûíäàé êèіêîò Áұðқûðàéäû íіëі æұғûï òàáàíғà. Ұìûòûëғàí ñàí өñåê ïåí ñàí åñåï, Қàéäà êåòòі êүéñåï áîðò-áîðò æåìåñåê. Қîñ құëàғû áèäàéûқòàí êөðіíáåé, Îéëàíûï òұð ìåí æіáåðãåí êөê åñåê. Êåçåêòåãі Äåðò äåéòұғûí äåðò òå æîқ, Өçåêòåãі өðіï æүðãåí өðò òå æîқ. Ïûøàғû æîқ àäàëäûқòûң өçіìåí Àéқàñàìûí æàëàң àÿқ æåêïå-æåê. Êåòіï қàëғàí ìûң àäàìäà ìûң åñåì, Áәðі қàéòûï, êөêêå қàðàé áіð өñåì. Äәë өçіìäåé àқ äàìáàëäû áіð øàëìåí Àëòû æàñàð áàëà құñàï... êүðåñåì. Òүíäіê øåòіí құðûқïåíåí òүðòêåíäå Àқ ìûñûқòàé ñәóëå îéíàéäû êүðêåìäå. Îñû êүíі àқ êåìïіð áîï àòàíғàí Øөáåðåñіí èіñêåï àëûï áіð ïåíäå. Ìұңûì äà æîқ. Өêïåì äå æîқ. Æîқ қàéғûì. Èñêåãіì êåï øөáåðåìå òîқòàéìûí. Ñîíàí êåéіí Øûíòåìіðäåí үéðåíãåí Ñөçäåðіììåí êåìïіðіìäі áîқòàéìûí. Ñîíàí êåéіí қèÿëäàғû åðñі æүê... Áәðі қàéòûï... ñàáàñûíà òåð ñіңіï... Øàé қîþғà áàðà æàòûð êåìïіðіì, Қûçûë àëà äіç êèіìі æåð ñûçûï.

Ñîíàí êåéіí Æåðäің æүçі æàéíàéäû, Ñîíàí êåéіí ñàéäà áұëáұë ñàéðàéäû. Ñîíàí êåéіí қûçûë øîққà òүêіðіï, Ìîñûäàғû қàðà øәéíåê қàéíàéäû. Ñàðû қàðûí áîï òîëûï қàëғàí құðñàғû, Áàñòàëàäû êåìåëäіêòің íұð øàғû. «Қàéäà æүðñің òàң àòïàé!» – äåï қàқøàңäàï, Êåìïіð ìàғàí өï-өòіðіê ұðñàäû. Ñîíàí êåéіí құñ æàñòûққà æàíòàéûï, Îë қèñàéûï, ìåí øіðåíå øàëқàéûï, Àóðó äà æîқ, óàéûì äà æîқ, қàéғû æîқ, Îòûðàìûç өï-өòіðіê қàðòàéûï. Ìåí æàñòûқòûң, òåíòåêòіêòің øåãåñіí Қàғà-қàғà òåñіï àëäûì òөáåñіí. Òàçàëûқ ïåí äåíñàóëûққà æåòñåì äåï Өòòі ìåíің òàëàé-òàëàé åãåñіì. Қàðñû æүðіï àáàëàғàí äàóûëғà, Àëûñ êåòòіì áàóûð áàñïàé áàóûðғà. Åíäі ìіíå àқ ñàқàëäû øàë áîëûï Êөïòåí áåðі қàéòқûì êåï æүð àóûëғà. Үøåóіí äå үø үé қûëûï қàëàғà, Òәðáèåìäі áåðäіì áіðàç áàëàғà. Áіð àқ êөéëåê, áіð àқ äàìáàë ñàòûï àï Қàéòқûì êåï æүð áіðàç óàқûò äàëàғà. Àëòûí òіñòі êåìïіðіìäі àï-àðûқ, Áàқñàì äåéìіí áàóûðñàққà àïàðûï. Өëñåì äåéìіí Òөáåãөңíің òүáіíäå, Ñåêñåíäåãі ñåìіç áàëóàí àòàíûï. ÍÅÌÅÐÅÑІÍ ÑÀҚÒÀÉ ÃӨÐ! І Әðáіð әêå òәðáèåíі өçіíøå Áåðåäі ғîé әêåëіãіí ñåçіíñå. Æàқñû ñөçäі àéòқàíìåíåí Қîéòіëåó, Æàò êөç қûëûï қàëûң æұðòòûң êөçіíøå.

Ñәë îңàøà қàëñà áîëäû, ñөçäåðі Ñұéûëàäû, өçãåðåäі êөçäåðі, Құéûëàäû òіë ұøûíàí òàìøûëàï, Өìіð áîéû êөðãåíі ìåí ñåçãåíі. Қîéåêåңíің өìіð áîéû êөðãåíі Àðò æàғûíàí «ұçûíқұéðûқ» åðãåíі, Ñәë êèò åòñå, æàìàíäàóû æàáûëûï, Æүðãåí æåðäåí æàìàíøûëûқ òåðãåíі... ІІ Ñîíäûқòàí äà îë, áұëòàðòқàíғà êөíáåéäі, Ñîíäûқòàí äà æұðò àéòқàíғà ñåíáåéäі, «Æұðò àéòқàíғà íàíûï қàëûï àқûìàқ, Àóûçûңäû àøûï қàðàï òұðìà, ñåí!» – äåéäі. Өçіì áàðäà îң-ñîëûңäû òàíûï êåò, Қàðûí êөðñåң, ìүéіçіңìåí æàðûï êåò; Øàëқàñûíàí òүñіðãåéñің Өìіðäі Øàòқàÿқòàï áàðà æàòñà, øàëûï êåò; Өìіð äåãåí àéðàí åìåñ ұðòòàғàí, ß, íåìåñå қîéûң åìåñ құðòòàғàí, Ұðòòàï æүðіï... құðòòàï æүðіï қîéëàðûí... Òàëàé æåðäå çәáіð қûëäû æұðò ìàғàí. Қûñòûãүíі òөáåëåññåң, îéûңäà ìûíàó òұðñûí: «Қàð òûққàéñûң қîéûíғà! Æàçäûãүíі òөáåëåññåң àóûçûíà... Құì құÿ ғîé, æûғûï ñàëғàí áîéûíäà!» Қîéåêåңíің ñөçі қûçûқ êөðіíіï, Åêі қîðàç åíòіãåäі æåëіãіï. Áұë ìàңàéäà áіç øұқèòûí áàëàïàí... áàð ìà åêåí äåï... құðғûñû êåï «ñåðіëіê». Қàðà òåðãå øîìûëàìûí àëқûíûï, Åêåóіíäå – îéғà ñûéìàñ áàð қûëûқ... Әñіðåñå қûñòû êүíі қîðқàìûí Қîéûíûìà æіáåðåð äåï қàð òûғûï! Åêі òåíòåê, åêåóі äå åñіðіê, Ìåí äåãåíäå øûғàäû îëàð øåøіíіï. Æàëғûç àðìàí: «Қàð òûққûøòûң» îòàóûí Îñû àóûëäàí æіáåðåð ìå åä êөøіðіï...

ІІІ Îñûëàé äà îñûëàé äåï îéëàéìûí, Íå áіð òәòòі қèÿëäàðғà áîéëàéìûí. Қîéåêåң äå үéðåòóіí қîéìàéäû... Ìåí äå өçіìøå қèÿëäàóäû қîéìàéìûí... Қàíøà êүøòі áîëғàíìåíåí, әë òàéûï, Êөøòі Қîÿң äүíèåäåí қàðòàéûï. Қûñòû êүíі қàð òûққûøòàð қîéûíғà... Қîéíû-қîíûøû әæåïòәóіð îðòàéûï... Үëêåí ұëû әéåë àëäû, үéëåíäі, Åñåïøі áîï, åñåïïåíåí êүéëåíäі. Қîéûíäàðғà қàð òûғóäûң îðíûíà, Òèûí-òåáåí æûìқûðóäû үéðåíäі. Àë êіøіñі – øàòàÿқòàó Áîòàáàé, Äәó áîï өñòі àíàó æàòқàí æîòàäàé. Áіðàç óàқûò үéëåíå àëìàé æүðäі äå, Ñîðàң құñàï ñîðàéäû äà, îï-îңàé... Àëûï қàøòû... áіð æàñ қûçäû, îңáàғàí... Òûì áîëìàñà îí áåñêå äå òîëìàғàí. Қàéíàғàñû ñîòқà áåðіï, àқûðû Øàòàқ áîëäû, áұðûí-ñîңäû áîëìàғàí. Åêі-үø æûëäàé êåëäі ìåðçіì «îòûðûï», Òүïêå æåòòі æàñòà үéðåíãåí ñî қûëûқ. Òөáåëåñòå құì құþäàí àóûçғà Êүðåê òіñі áîï îðàëäû îïûðûқ. ІV Àë, үëêåíі ïàïàñûíûң Êөáåéñіí... Ñîéûï қàïòàï қîéғàí Қîқàң äåãåéñің. Қàð òûғóäûң àðàñûíäà ðåòі Êåëå қàëñà, æåң ұøûíàí æåãåéñің... Äåãåíäåé-àқ... қîéìàøû áîï іñòåï åä, Æұëûï àëäû, òèãåí æåðіí òіñòåëåï... Ïàéäà òàïòû, ñûðòòàí àëäû ñûáàғà, Іøòåí øàëäû êіðіï àëûï іøêåðåê.

Іðіìåñòі іðіòåòіí áîëäû іøòåí, Øіðіìåñòі øіðіòåòіí áîëäû іøòåí. Ұí ñұðàғàí, øàé ñұðàғàí àóûçғà Қîëûíäàғû áèëіãі áàð ìîë êүøïåí; Àңäûï òұðûï æіáåðåòіí құì құéûï, Ìіíåç òàïòû – òîìûðûқòàó, òұңғèûқ, Êіëåì æèíàï, Ìàқïàë æèíàï үéіíå... Òàçû èò құñàï æàëàíàòûí æûëìèûï. Әáäåí қàíû қàðàéғàí ñîң «ïәéøіêòåð» Êåç äå êåëäі – «Áîñàò òөðäі, әé, øûқ!» – äåð. Áіð æèíàëûñ áîëäû ìûқòàï, ìûқøèòқàí– Ìûқòûìûçäûң ìàңäàéû òұð ìàëøûï òåð... Ñîíûìåíåí ìұðòòàé ұøòû Êөáåéñіí... Êөðіï áîëäûқ – құì құÿòûí êөìåéñің, – Áіð àñàäûқ, åêі àñàäûқ құìûңäû, Қàëғàí құìäû өçің æèíàï, æåãåéñің. Өìіð қàòòû... Қûñ òà êåòòі қàòàéûï... Àÿç àëäû ñàðûқұëàқ áîï ñàқàéûï! Үé ñûðòûíäà Êөáåêåң æүð қàð үéіï, Ñәëåì áåðіï, қàð үéãіøêå òàқàéûқ! «Àññàëàóìà-àғàëàéêөì, Êөáåêå, Құòòû áîëñûí êåëå æàòқàí ìåðåêå?! Êөáåң òұðûï: «Áіðãå áîëñûí өçіңå, Áіðãå êіðñіí áәðіìіçãå áåðåêå... Áұäàí қóñà, áàñқà æұìûñ òàáàì ғîé...!» Äåï Êөáåêåң áåðåð åìåñ ìàғàí áîé. Æàñ êåçіìäå òәðáèåøіì ìûқòû åäі– Қèûíäûқòàí ìîéûìàóûì ñîäàí ғîé, Äåãåíäåé-àқ... қàòқàí òîíû òàðáèûï, ҚÀÐ ÀÄÀÌÛ äàëàäà òұð æàðáèûï. Қàð үéãіøêå êөңіë àéòқàí ñèÿқòû Òàñ òөáåäåí ñàáàëàï òұð қàð құéûï. Òàëàé «æүçäі» æұòûï àëғàí òұңғèûқ, Òåðåңіíäå æàòà àëìàé òұð «қûëæèûï...» Қàçіðäå äå êåëå қàëñà ðåòі Àøûқ òұðғàí áіð àóûçғà құì құéûï,

Áүòіí òұðғàí ñûáàғàíû æàðòû ғûï, Қàøқàëû òұð қàëûң қàðғà ìàëòûғûï. Қàçіðäå äå æåíòåêòåï òұð æûï-æûëû Қîéûíäàðғà æіáåðóãå қàð òûғûï... ...ÁІÐ ÊÅÐÅÌÅÒ ÊӨÐÑÅÒÏÅÑÅ êөêòåí áîé, Êөáåêåңíің ñîë êåòêåíі êåòêåí ғîé, Қîéòіëåóäің қîéûï êåòêåí «ìèíàñû» Áàëàñûíûң áàëàñûíà æåòêåí ғîé! Үø áàëàñû àқ ұëïàíû áîðàòûï, Æүãіðіï æүð áіð-áіðіíå қàð àòûï. « –ß, Құäàéûì, íåìåðåñіí ñàқòàé ãөð!» – Äåï қàëûïïûí îéғà øîìûï áàðàòûï... ҚÎË ÁÅÐÓ І Áұë äүíèåäå êіì ìүñәïіð? Êіì Құäàé? Æàðàòòû åêåí íåãå áұëàé, êіì áұëàé? Áіð êүíі ìåí òәëêåãіìåí òàғäûðäûң Ìûң ñîқûðäû çàëäà êөðäіì,ñұìäûқ-àé! Òàëàé çàëäû êөðіï åäіì... àë, áіðàқ, Øûқòûì áүãіí ñåң ñîққàíäàé қàëæûðàï. Øîғû ñөíãåí қàðà үңãіðäі êөðäіì ìåí, Æàíàòұғûí æұëäûçäàðäàí æàóäûðàï. Қàðàңғû үңãіð... áіðі òåðåң áіðіíåí... Çûìûñòàíäàé çûíäàíäàðғà үңіëåì. Ñөíіï қàëғàí æàíàðòàóëàð òүáіíåí, Æûëòûðàғàí øîқ òàáà àëìàé òүңіëåì. Қàñûìûçäà êåңåñ құðғàí áàñòûғû– (Îë äà ñîқûð) Åñêå òүñіï æàñòûғû, – «Îí æûë áîëäû, – äåäі, – êөçäåí òèãåëі Ñұì òàғäûðäûң òàñ қûï àòқàí қàñòûғû. Îí æûë áîëäû қàðàңғûäà îéíàéìûç, Áұë äүíèåíің қûçûғûíà òîéìàéìûç. Áұë äүíèåíің êөðå àëìàғàí æàðûғûí, Î äүíèåäå êөðåìіç äåï îéëàéìûç.

Әðèíå, áұë øûғûï êåòêåí àһ ұðó. Êөçäåðäå åìåñ, êөңіëäåðäå æàòûð ó... Êөңіë áіçäің êөáіìіçäå – æàï-æàðûқ... Ñàáûðëûìûç... Àñûғó æîқ, қàïûëó... Òàғäûð ñûéûí ó äà áîëñà òàòàìûç, Æàóûìûçғà êөðìåé-àқ îқ àòàìûç. Êөңіë àøûқ, қîëûìûç ñàó, àÿқ ñàó... Ñîë ñàóëûқïåí åңáåê åòіï æàòàìûç! Қàëûң åëäің, äåíі ñàó åëäің æұðòûíäàé, Áұðûíғûäàí áіçäің õàëûқ – áûëòûð áàé... Êөçі æîқ äåóãå áîëà ìà àíàó öåõòàғû, Åңáåê áèіí áèëåãåíäі áіð òûíáàé. Áұë êîìáèíàò – ғèìàðàòòûң íå ñàéëû Құëàìàéòûí іðãåòàñûí қàøàéäû. Ìûíàó çåðãåð ñàóñàғûíäà êөçі áàð– Êөçі áàðäûң æàñàìàñûí æàñàéäû!» ІІ Áұë әңãіìå àÿқòàëà áåðãåíäå, Áіð øàë êіðäі (îë äà ñîқûð øåðìåíäå). – Ìәäåíáіñің? – äåäі áàñòûқ әëãіãå Îðûíäûққà îë îòûðà áåðãåíäå. Òàÿғûìåí òûқûëäàòûï åäåíäі, Êіðіï åäі үñòіìіçãå îë åíäі, Áіç áàñòûққà àң-òàң áîëûï îòûðìûç, Қàëàé ғàíà òàíûäû äåï Ìәäåíäі? Өçäåðіíøå ñөéëåñіï áіð ìәñåëå, Ìәäåí øûқòû êàáèíåòòåí êөøåãå, Êåòåðіíäå қîë ұñûíäû Áàñòûққà, Қîë àðқûëû æàí ûñòûғû êөøå ìå? Î, ñұìäûқ-àé! Қîëäàð... ñәë-ñәë àïòûғûï, Қèìûëäàðûí қàëғàí áұðûí æàòòûғûï Ñәë қàéòàëàï, Ñәë àäàñûï àóàäà, Ñәë қàëòûëäàï әðåң òàïòû қàқòûғûï! Áұë ñóðåòòі... áіð-àқ ñәòòіê êөç àóìàé, Êөçіìіçáåí ұðòòàï қàïïûç îæàóäàé... Ñîë Åêі қîë òүðòіï òàïòû áіð-áіðіí, Æåëіí òүðòêåí êөçі ñîқûð áұçàóäàé.

ß íåìåñå òүéñіãі æîқ æәíäіêòåé– Áіð-áіðіíåí äûáûñ êүòïåé... әí êүòïåé; Үíäåìåé êåï áіðіí-áіðі іçäåäі, Òàïïàé қàëñà құëàéòûíäàé, әë áіòïåé. Ñîë åêі қîë – қàғàð ñәòêå åðіíäі– Ñәë àäàñûï, ñәë àæûðàï áөëіíäі. Қàøàí іçäåï áіðіí-áіðі òàïқàíøà, Æûë өòêåíäåé, àé өòêåíäåé êөðіíäі. Òîëқûí қóғàí åêі åñêåêòі қàéûқòàé Қàðàңғûäà қàíàòòàðûí æàéûïòû-àé, Қîë áåðäі îëàð – қîë áåðìåñå ñîë ñәòòå, Êөңіëäå áіð äàò қàëàðäàé àéûқïàé. Æåòі ìүøåì ñåçіì òîëû ìåêåíіì, Æåðäåí òàïқàí æåòі қîÿí æåêåíіì, Êөðäіì áүãіí, өç êөçіììåí êөðäіì ìåí, Қîë áåðóäің ұëû íәðñå åêåíіí. Үëêåíäåðãå îðûí áåðó, æîë áåðó, Àäàìäàðäàí æàқñûëûқòû ìîë êөðó; ҚÀÍÄÀÉ ÁÀҚÛÒ ìûíàó æåðäің áåòіíäå. Àäàì áîëûï áіð-áіðіíå ҚÎË ÁÅÐÓ! ÑÀҚÀÓ Áàëғûí êåçäå ñàðû áàëàïàí àқ òіñòі, Êөêіðåêêå òàëàé ñûçàò, äàқ òүñòі. «Êөç òèþäåí» êөçіì àìàí æүð åäі... Æåòі æàñòà æàíàðûìà «àқ» òүñòі. Áұë áàëàғà æұðòòûң êөçі өòåä äåï, Äåìі êүøòі êіñі үðñå, – êåòåä äåï, Áіð êіíäіêòåí æàëғûç àäàì åäі äåï, Ñàқàó äåéòіí øàëғà àïàðäû æåòåêòåï. «Áұðûíғûäàí қàëғàí áұë äà ûðûì, – äåï, – Үø үðãåíäå қàëìàóøû åäі áұðûí, – äåï, – Êөðåéіí, – äåï, – êүøіì êåòіï қàëìàñà»,– Êөðіêòåé øàë êөòåðіëäі êүëіìäåï. Åêі êөçі æàéíàï àëûï өðіêòåé, Øàë үðëåäі æåë æèíàғàí êөðіêòåé. Áіð үðãåíäå àқ àóíàäû êөçіìíåí, Æåë àéäàғàí òåңіçäåãі êөáіêòåé.

Àéòòû Ñàқàó: «Åíäі ñәòі òүñåäі, Àòàäàí áіð äàðûï қàëғàí êүø åäі...» Æåëі òûíғàí òåңіñ құñàï øàë òұðäû, Áîéûí æàçûï әæåïòәóіð ìүøåëі. Үø үðãåíäå øàë êүøåéіï, î ғàæàï!– (Êөçäің íұðûí æàðқûðàòòû òàçàëàï). Áàñûð áîëûï êөçãå òүñêåí àқòû äà Қàçàқøàëàï қóàäû åêåí áұ қàçàқ! Îéëàï қîÿì: Òіðøіëіêòің қàðóû, Әðáіð äåðòòің áîëàäû áіð äàðóû. Әð ñàқàóäà áîëàäû áіð құäіðåò, Қèûí, әòòåң, òåê ñîíû іçäåï òàáóû! Îéëàï қîÿì: «Ó ұøàòûí ñөçіíåí... Ðұқñàòûí ñұðàìàé-àқ өçіíåí, Åêі èûғûíàí áàñûï òұðûï үðëåð ìå åä, Áàñûð áîëғàí àқûíäàðäûң êөçіíåí». Ñîíäà ñåðãіï ìәñòåê-àқûí құð àòòàé, Îéíàð ìà åäі ñүòêåí òîéғàí ëàқòàé. Áàðûï òұðғàí ñîқûð êåóäå áîëìàñà, Åêі êөçі æàíàð ìà åäі øûðàқòàé. Àë êåóäåñі ñîқûð áîëñà òàï ñîíûң, Æàíóûíà øûðàғûíûң æîқ ñåíіì. Ñàқàó òүãіë, ìóññîíäàð ìåí ïàññàòòàð... Êåòіðå àëìàñ êөçіíäåãі àқ øåëіí... ҚÎßÍ І Êөøåð ìåíåí åêі-үø æàñòàé үëêåíäåó, Қîÿí ñîþ áàð өíåðі, òүëêі өңäåó. Ñàðøұíàқòûң ñûëûï àëғàí òåðіñіí Êåïòіðåìіç æàçäûң êүíі æåëêåìäåó. Êөøåð ìåíі ûëғè-ûëғè àëäàéäû, Îíøà òåðåң өòіðіêêå áàðìàéäû. «Қîÿí ñåíåí æүéðіê åìåñ» äåéäі îë, Қóûï êөðìåé êөңіë øіðêіí қàíáàéäû.

Æүéðіê äåãåí ñөç құëàққà æåòåäі, Æүéðіêòіãіì êèіêòåí äå өòåäі. Æүéðіêòіêêå ìàқòàíøàқòûқ қîñûëûï, Ìàқòàé қàëñà åñіì øûғûï êåòåäі. Ìåíі æүéðіê äåãåí ìàқòàó æóûқòà, Òåêòåí-òåêêå àңûç áîëûï òóûï ïà? Æóà-æóà æåëàÿқ áîï àëûï åì, Òàáàíûìäû құìäà æүðãåí құëûққà. Êөøåð, ñіðә, ñîë àңûçäû áіëíä òå, Ìåí ñèÿқòû æåëөêïåãå êүëåò òå, «Қîÿí àëñàқ ñàғàí áåðåì æүðåãіí, Àң қàғóғà êåòòіê, – äåäі, – Òүáåêêå». ІІ Æåìåñåì äå қîéåêåңíің æүðåãіí, Áіð êåðåìåò áàð äåï îíäà áіëåìіí. «Æүðåê æұòқàí áàòûð», – äåéòіí ñөçäі îéëàï, Æàéìåí ғàíà «æàðàéäû» – äåï êүëåìіí. Қîңûðëûқòà қîÿí çàóëàï æүð-àó ñàí, Òåãіí åìåñ құìíàí øûққàí ìûíàó øàң. Іçãå òүñіï Áåñòөáåíің òүáіíåí, «Æåëқұéûíäû» åðòіï àëғàí Ðàóøàí. Êåòòі áàñòàï ñàðû àòûìåí øàңäàòûï, Êөðіíáåéäі êөç æåòåòіí ìàңäà òүê. Æåãіì êåëіï îð қîÿííûң æүðåãіí Ìåí êåëåìіí åêі êөçãå қàí қàòûï. Êөøåð ñåìіç, қàðíû áàðëàó... áîðïàÿқ... Ñәë æүãіðñå æóàí қàðûí îðòàÿä. «Ìåí қàéòàðàì қîÿí қàøñà òөáåãå – Äåéäі ìàғàí, – қîëäà қàðó – íәí òàÿқ». Құéòòàé Æàðàñ – Ðàóøàííûң áàëàñû, Æåòіëìåãåí àңøûëûққà ñàíàñû, «Ìåí äå қîÿí қóàì áà?» – äåï ñұðàéäû, Ìåíåí äå өòêåí àқûìàғûí қàðàøû. Қîÿíғà òåê æүéðіê àäàì æåòåä äåï, Æåòå àëìàñàң қîÿí êүëіï êåòåä äåï, Æàңà-æàңà áàñòàï êåëå æàòқàíäà, Êүíі áîéû áîñòàí-áîñқà òåïåêòåï,

Êåëå æàòқàí Ðàóøàííûң àëäûíàí Øàң áұðқ åòòі! Æàí áүëê åòòі қàëғûғàí. Øûáûí æàíû øûðқûðàï æүð Ñұð Êөæåê, Қàëàé ғàíà æàí àÿéñûң àë áұäàí? ІІІ Áіð êîëõîçғà àòûì êåòêåí æүéðіêïіí, Қîÿíáàéäûң Қàñқàñûíäàé құéғûòòûì. Қîðқ-қîðқ åòêåí Ðàóøàííûң ñàðû àòûí Îçà-ìîçà Ñұð Êөæåêêå øүéëіêòіì. Ñàé-ñàëàíû... ñүçіï өòіï ûëäèäû, Қîÿí áàéғұñ òåïêåí äîïòàé òûçғèäû. Қûçûë òàçû òіñі êåòêåí ûðñèûï, Îң æàғûìäà æåë қàéûқòàé ûçғèäû. Íåãå ñîíøà, æүãіðåäі æұðò áàÿó? Ìåí äå æàÿó. Қîÿí æàÿó. Èò æàÿó. Ñàðû àò ìіíãåí Ðàóøàííûң қàñûíäà, Ñұð òүáіòòåé ұøқàí êөæåê құéòòàé-àó. Құéòòàé áîëñà øåøåñіíå îáàëû, Құìғà êіðіï êåòïåé ìå åêåí æîғàðû? ß íåìåñå çóëàï áàðûï ñàéäàғû Íóғà êіðіï êåòïåé ìå åêåí қîғàëû? Ìåí – àқûìàқ, қîÿí ìåíåí àқûìàқ Åêі àðàìûç қîë ñîçûìíàí æàқûí-àқ. Êөçіí êөðіï қàëғàíäàéìûí áàéғұñòûң Øûғûï êåòêåí ұÿñûíàí øàòûíàï. Èò áіð æàқòà... Àò áіð æàқòà ûðñûëäàï Æåòå àëìàé æүð құéûñқàíû òûðñûëäàï. Құéòòàé êөæåê æұëäûðûï æүð òåðіñіí, Øàëғû îðàқòàé òұðғàí òіñêå қûðøûëäàï. ІV Áàòқàí êүííің қàíғà áàòқàí òàðàғû Áұëòòûң қàëûң òүáіò øàøûí òàðàäû. «Èòêå áåðìå, îéáàé!» – äåãåí Êөøåðäің Құëàғûìäû äàóûñû æàðûï áàðàäû.

Æàëò қàðàñàì қàñқà áîëғàí «øûðàқòûң» Äәë үñòіíå қûðàí құñàï құëàïïûí. Құëàïïûí äà îìûðàóûì æîñà áîï: «Ìûíà қîÿí ìåíіêі» – äåï – æûëàïïûí. Òèñå áұòàқ, òèìåé êåòñå òåðåêêå, Құéòòàé қîÿí әæåïòәóіð қîðåê ïå? «Ìûíà қîÿí ìåíіêі» – äåé áåðіïïіí... Әëäå әéòåóіð áіðäåìå äåó êåðåê ïå? Ñîë ñөçіìäå ìәí-ìàғûíà òұð-àó ñàí. Іøòå æàòòû àéòûëìàғàí ñұðàó ñàí. Ìàғàí қàðàï êүëäі äàғû ìұðòûíàí, Ñіëіêïåëåï ñîéûï àëäû Ðàóøàí. Àң-òàң áîëûï òàçû òұðäû àëà өêïå, Қàí-қàí áîëûï æåðäå æàòòû êөæåê òå. Òîáàðñûғàí òіëіì ñûéìàé àóçûìà Өðòіì ëàóëàï өçåóðåéìіí өçåêòå. Òàïïàé êåòòі өç èåñіí ñîíäàé àң, Øûíûíäà äà ìåíіêі åäі ñîë қîÿí. Қàøқàí àңғà æàÿó æåòòіì äåé àëìàé, Òұðäû ñîíäà... êөêіðåêêå òîëìàé әí... Ìåí áîëàìûí àңäû êөðãåí áіðіíøің, Өòіðіê àéòñàì қûçûë òіëіì òіëіíñіí. Ñûëқ-ñûëқ êүëіï қàðíû ìåñòåé Êөøåð òұð, Æүãіðãåí æîқ, îë íåñіíå áүëіíñіí? V Êөøåðіìíің àëäàéòûíûí áіëåìіí, Áіëñåì äàғû ñåíіï қàëûï æүðåìіí. Ñұðàï òұðìûí åêі èіíіìíåí äåì àëûï, «Êіì æåéäі», – äåï, – áұë êөæåêòің æүðåãіí?» Áұë ñөçäå äå ìәí-ìàғûíà òұð-àó ñàí, Іøòå æàòòû àéòûëìàғàí ñұðàó ñàí... Áұë ñөçãå äå ëәì äåìåé ñàðû àòûí Ñàðò åòêіçіï òàéûï òұðäû Ðàóøàí... Òүí іøіíäå àқ íàí èëåï êүëøåëåï Ñұð Êөæåãіì ñîðïà áîïòû áіð øåëåê. Ðåêåңíің òàóûñà àëìàғàí ñîðïàñûí Øàëғà áåðäі àқ áàòàñûí áåðñå äåï.

Құéòòàé Қóàí қàéòà-қàéòà êåêіðіï, Äàñòàðõàíäà îòûð åêåí ñåêіðіï. «Æүðåãі æîқ қîÿí áîëûï øûқòû», – äåï Êөøåð ìàғàí àéòà ñàëäû өòіðіê. Îòûðàòûí æåð åäі áіð ñûðëàñûï, Êåøåãі өòêåí àңøûëûқòû æûðëàñûï. Òûì áîëìàñà қîÿí ñîққûð èòòåð-àé, Ñîðïàñûíàí òàòûðìàäû-àó áіð қàñûқ. Êåòïåé-êåòïåé òàíàóûìíàí òûìàó, øàң, Êåòïåé-êåòïåé... êөңіëіìíåí ñұðàó ñàí, Êåøåãіäåé æүãіðіñіí қîéìàñà, Ìûíà áàëà өëåä, – äåäі Ðàóøàí. Áұë ñөçіíå Ðàóøàííûң íàíғàì æîқ, Íàíàð åäіì àð æàғûíà áàðғàì æîқ. Өëåñің äåï қîðқûòқàíìåí өìіðäå, Қîÿí қóғàí æүãіðіñòåí òàíғàì æîқ. Ìåí өìіðäå æүãіðіñòåí åíøі àïïûí, Îòûí øàïñàì øàóûï æүðіï ìåí øàïòûì. Åêі àÿқïåí қîÿí қóàð êүí êåëñå, Ñұð Êөæåêòің өçіìåíåí òåң øàïòûì. Àäàì äåãåí áіð øàáóäûң ïûðàғû, Àäàì äåãåí áіð æàíóäûң øûðàғû, Өìіð үøіí қàøûï æүðãåí қîÿíìåí Òåң øàáóäûң өçі íåãå òұðàäû? Қîÿí äåãåí øàáà àëìàéòûí àң åêåí, Ìåí өìіðäå äәìåòïåñòåí äәìåòåì. Æåòå àëìàñқà æåòåìіí äåï äәìåòó – Өìіðäåãі æүãіðіñòің ìәíі åêåí! Æàңûëìàñûí өìіð ñîë áіð әíіíåí, Àéíûìàñûí өìіð ñîë áіð ñәíіíåí. Ìåí қîðқàìûí ñәë àéûðûëғàí ñәòіíäå, ÀÉÛÐÛËÀÐ ÄÅÏ ӨÌІÐ ÁÎÉҒÛ ÌӘÍІÍÅÍ. Àéòàðûì ñîë åðòåäå äå... êåøòå äå... Áұäàí áàñқà àéòà äà àëìàé åøòåңå. Êөïòåí áåðі ñåí êіðåñің òүñіìå– Ñұð êөæåêòің қàíû òàìғàí Áåñòөáå!

«ÌÅÍ ÁÎËÀÉÛÍ!» І Áұғàí äåéіí áұë áіð ñөçäі ñàí åñòіï, Æүðñåì äàғû ñåçáåï åäіì әáåñòіê. Áүãіí ғàíà қàòòû îéëàíäûì, îéïûðìàé, Àäàì àðñûç áîëàäû åêåí íåãå өñòіï? Áүãіí ғàíà êåëãåí àғàé àëûñòàí, Áүãіí ғàíà ìåêòåáіìåí òàíûñқàí. Æàғàë ñүðіê êåïêåñіíå қàðàéìûç Ìàðñèàíäàé êåëіï òүñêåí ғàðûøòàí. Æàқñû êіñі åêåí өçі áұë àñқàí, Áûëàé äåäі: «Àðûëàéûқ ûëàñòàí... Åң әóåëі үëãі áîëàð áàñқàғà Áіð êëàñêîì ñàéëàó êåðåê êëàñòàí. Ñàéëàó êåðåê áàñқàëàðäàí àðòûқòû, Өçі òàçà, өçі àқûëäû, òәðòіïòі. Áàñқàëàðғà áàñ áîëàòûí Áàñ êåðåê. Æөíãå ñàëàð ìәðòіê ïåíåí øәðòіêòі!» Ñîëàé äåäі, êåëãåí ñөçäі òåæåìåé, Åæіðåéìåé, ñàóñàғûí äà êåçåìåé. Áіç îòûðìûç òûғûï àëûï ìîéûíäû, Òұçàқòàðғà òүñіï қàëғàí øөæåäåé. Áіð êëàñòà қûðûқ øàқòû áàëàìûç Үëãіëіíі қàéäàí іçäåï òàáàìûç? Òàòè ìà äåï êëàñêîìғà æіëіãі, Êөç àñòûìåí êөðøіìіçäі áàғàìûç. ІІ Ìûíàó Áàòàí – ìåíің áàñòûқ – æåáåóøіì... Ìûíàó – ûëғè «åêі» àëàòûí Êөáåéñіí... Åêåóі äå áîëà àëìàéäû. Àë ìûíàó – Òөáåëåñòåí àóûñïàéòûí Åëåóñіí... Áүòіí øàëáàð êèìåé өòêåí Øàòûáàé, Îë äà îòûð êëàñêîìғà òàòûìàé. Ìåí – àóðóøàң, қîðқàқ қàíà áàëàìûí... Ìåí êëàñêîì áîëàð ìà åêåì, àïûðàé?

Îñûëàéøà òàáûëìàé áіð òөòåëіê, Îòûðғàíäà... Êөøåð қîëûí êөòåðіï, Өãіç áàққûø, өñåê àéòқûø әêåñі Қóàí құñàï, өï-өòіðіê æөòåëіï... Қàðàï òұðñàì êөçі êåòêåí қàíòàëàï, Қàðàé қàïòû áàëà áіòêåí àíòàëàï. Қàðà êүðåң æàëïàқ áåòі áûëø åòïåé, «Ìåí áîëàéûí!» – äåé ñàëғàíû çәíòàëàқ. ІІІ Îéáàé! Ìûíàó áіçäің æûíäû Êөøåð ìå? Êөøåðìåíåí өðêåíіìіç өñåð ìå? Òүéåëåðäі үðêіòåòіí îңáàғàí... Êөê өãіçáåí êåëå æàòûï êөøåðäå... Àëäàï àëûï àñûқòàðäû æàëìàéòûí, «Êөê øåøåê» – äåï øåøå áіòêåí қàðғàéòûí, Áåòі қàëûң áåäіðåéãåí Êөøåð ғîé Áàñқàðìàìûç æұìñàғàíäà áàðìàéòûí! Ìұíûң áәðіí àéòà àëìàäûì, әðèíå, Àéòқûì êåëіï æàóòàңäàäûì, әðèíå, Êөøåð ìàғàí îқòû êөçáåí қàðàï åä Áұқòûì áіëåì, øûäàé àëìàé êәðіíå. «Øûíûíäà, – Àғàé äåäі, – åòі òіðіñің... Іðі áàñòû áàëàëàðäûң áіðіñің. Êëàñêîìғà êåëåäі åêåí òүð-òұëғàң... Ñîë áîëàäû åíäі ñåíің æұìûñûң!» Әëñіçäåðãå æàñàéòûíû қèÿíàò, Äәïòåð, êіòàï – áүëäіðåðі... ñèÿëàï... Êëàñêîìäûқ òұðàқ òàïïàé қàңғûðûï, Êөøåðãå êåï òàïòû ñîëàé òèÿíàқ... Òàëàé æàóûï, òàëàé қàóûï – ìîë íөñåð, Ìîë íөñåðìåí êåçåң êåëäі áåëäåñåð. Өìіð äåãåí үëêåí æîëäûң áîéûíäà. Òàëàé æåðäå ұøûðàñòû ñîë Êөøåð. «Ìåí áîëàìûí!» Ïîðòôåëіíå øàқ ñûéûï, Ñåìіç êөçі «ìåí áîëàì», – äåï áàқøèûï, «Êіì áîëàäû?» – äåñåң áîëäû – «Ìåí áîëàì!» Æàðқ åòåäі êүðåê òіñі àқñèûï!

ІV Áұäàí әðі қàçáàé-àқ қîé àð æàғûí, «Ìåí áîëàìûí» қèғàí îíûң àðìàíûí. Æàңà òóғàí ñәáèäің äå òіëåéäі îë Òóìàé æàòûï «ìåí áîëàìғà», – ñàëғàíûí! Ñîíäàé-ñîíäàé êåçäåñåäі åñåðëåð, Ñîíäàé-ñîíäàé êåçäåñåäі êåñåëäåð. «Æåìі æàқñû æåíäåò êåðåê!» – äåñåңäåð, «Ìåí áîëàì!», – äåï àéòà àëàäû Êөøåðëåð. Äàð àëäûíäà àéòàòұғûí øûíäûқòû, Àð àëäûíäà ұÿëòàòûí ұðëûқòû, Қàæåò áîï òұð – Òàçà àóàäàé... Àқøàäàé... «Ìåí áîëàìäû!» àçàéòàòûí áіð ìûқòû! Æåëіì құñàï æàáûñàòûí «ìåí áîëàì!» Åòåãіңíåí êåñіï àëñàң æåң áîëàì... «Ìåí áîëàì äà», «ìåí áîëàì äà», «ìåí áîëàì!» Áàñқàëàðäàí ìåí қàëàéøà êåì áîëàì? Ìåêåí қûëûï «ìåí áîëàìíûң» ìàңàéûí, Êөðіï åäіì áîëғûøòàðäûң òàëàéûí, «Ìåí áîëàìäû» ñûíàóøûíû òàïïàñàң, Íà òәóåêåë, Ìåí-àқ áîëà ñàëàéûí! ÀҚÑÀҚ ҚÀËÛҢÄÛҚ І Æәêåí өçіí ñàí қèûíғà ñàëàòûí, Қàðàңғûäà ñîққàí құñòàé қàíàòûí. Æàñ êåçіíäå òûғûï àëûï îøàққà, Îң àÿғû êүéіï қàëғàí áîëàòûí. Ñîë ñåáåïòі ñіңіð àÿқ àòàíғàí, Æәêåí áүãіí êіñіëіêêå áåò àëғàí. Æәêåí áүãіí Қàðàæàðäàí êåëіíøåê Әêåëåäі äåï åñòіäіê Áàòàííàí.

Æәêåí áүãіí áàëàëûқòàí қàøûïòû, Қàøûïòû äà æіãіòòіêêå áàñûïòû. Áåñ æàñòàғû қàðà ìåíің îéûìäû: «Îéáàé, ñîíäà êіì îéíàéäû àñûқòû?» Ñàìîëåò áîï áіð æàғûíà қûðûíäàï, Æәêåí ғàíà æүðóøі åäі çûðûëäàï. Әëіìæåòòіê қûëñà ìàғàí áіð áàëà, Æәêåí êåëіï àéûðàòûí øûðûëäàï. Àéòà áåðñåң íàíғûñûç æàé áұë òіïòі, Æәêåí қîëäàí æàñàóøû åäі ìûëòûқòû. Æәêåí ғàíà æàìàóøû åäі òàñïàìåí Ãàëîøòàðäûң åðíіíäåãі æûðòûқòû. Ñөç áàñòàéòûí æåòі қîÿí òàïқàíäà, Қîë áàñòàéòûí «қàëûң æàóғà» øàïқàíäà. Áіç áàëàëàð қàëàé ғàíà ұéûқòàéìûç, Ñөéòêåí Æәêåí êåëіíøåê àëûï æàòқàíäà. ІІ Æûëæè-æûëæè іí àңäûғàí æûëàíäàé Êөçіìіçäі æîë áîéûíàí áіð àëìàé, Òүíі áîéû ìөңіðåéìіç «Æәêåí», – äåï, Өңøåң áұçàó äàóûñûìûç құðàëìàé. Êåëіíøåêòі æàñàé-æàñàé қèÿëäàí, Øàðøàó áіçäі ...æåңåð êåçäå... æèі àëғàí... Êүí äå øûқòû áұëò àñòûíàí қûçàðûï, Æәêåí құñàï áàëàëàðäàí ұÿëғàí. Øó åòòі æұðò! Êүí àñòûíà қàðàñàқ, Êåëіí êåëå æàòûð åêåí áîëàøàқ. Êүí àñòûíàí êåëå æàòûð қûðûқ қûç – Òóðà қûðûқ! Æàòà қàëûï ñàíàñàқ! Áîéëàðû äà áіðäåé áîëûï êөðіíäі! Îéëàðû äà áіðäåé áîëûï êөðіíäі, «Æәêåíæàí!» – äåï ìåíің òóғàí æåðіìäі Àéìàëàéòûí ñèÿқòû áîï êөðіíäі...

ІІІ Áіçäå қèûí құïèÿíû êөï ñàқòàó. Æәêåí áіçäің òîïûðàøòàó... òîðñàқòàó... Áàéқàï òұðñàқ, øîқ әêåëіï æүðãåíäå Êåëіííің äå áіð àÿғû àқñàқòàó... Áîëûï øûқòû! áұ Құäàéғà íå øàðà, Æұìáàқ åêåí Æәêåң үøіí îñû àðà, Қûðûқ қûçäûң қîëòûқòàóûí æàìûëûï, Àқñàқòûғûí æàñûðûïòû áåéøàðà! Өç áåòіíøå åðêåê áîëûï, ñûð òүéіï, Æàìàí êөçі æûïûëûқòàï, æûðòèûï. Өç àÿғû àқñàқ åìåñ êіñіäåé Æәêåí áұғàí áіðàç æүðäі áұðòèûï. ІV Ñîë êүíäåðäің ìûң ïàðûçû îéûìäà, Àéòïàé êåòñåì áîðûø áîëàð ìîéûíғà. Ñóðåòòåóãå òіë æåòïåéäі ìåí êөðãåí Êåðåìåòòі àқñàқ қûçäûң òîéûíäà! Îéëàï òұðñàì, өòêåí êүííің, қûçûқïûç, Òàëàé ãүëіí òåáіðåíáåé үçіïïіç. Áіð құðáûñûí òàñòàï êåòêåí àóûëғà, Êүí àñòûíà áàðà æàòқàí қûðûқ қûç. Қàëàé ғàíà іç òàñòàìàé æîғàëìàқ! Áіð ғàíèáåò – өòêåí іçãå îðàëìàқ... ӨÌІÐ äåéòіí êåðåìåòòің ñóðåòіí Áіç қàøàíғû áүëäіðåìіç ұÿëìàé Қîëäàí ïіøіï... қèÿëìåíåí äîáàëäàï! Өìіð îñû... Êåøå ғàíà қûðûíäàï, Ñàìîëåò áîï æүãіðåòіí çûðûëäàï. Æәêåí áүãіí êіñі áîëûï êәäіìãі... Ðөìêіëåï «àқ» іøіï æүð æûðûìäàï... Өìіð ғàæàï, ғàæàïòûғûí ñàë îíûң, Өìіð ìàçàқ. Ìàçàқòûғûí ñàë îíûң. Әêå áîëғàí êóәãåðі áіç áîëäûқ Êåøå ғàíà æåòіì қàëғàí áàëàíûң.

Өìіð äåãåí – êөçäåí ұøñà òîçғàí áàқ, Êåóäåìіçäå èіñі қàëғàí қûçғàëäàқ. Êүç êåëãåíäå қûçғàëäàғû ұøàðäà Êөáåëåãі êөëáåң-êөëáåң êөçäі àëäàï. Àéòïàé æүðіï, àéòïàé æүðіï áөòåí òүê, Æàëғûç қûçûí әêåëåðäå æåêå åðòіï. Àқñàқòûғûí æàñûðàäû áұë өìіð – Æàëғûç қûçûí қûðûқ қûçғà êөòåðòіï! Æåòіìäіãіí æàñûðàäû áұë өìіð, Æåñіðëіãіí æàñûðàäû áұë өìіð. Қàí ìàéäàíäà әêåëåðіí æîғàëòûï, Әêåëіêêå êåëå æàòòû êіëåң ұë! Áіð-áіð àñàó ìîéíûíäàғû құðûқïûç, Áіð-áіð үéäі òіðåï òұðғàí ñûðûқïûç. Ìàõàááàòòûң æүðåãіíå îқòàëғàí Ñàäàқ құñàï êåëå æàòòû қûðûқ қûç. Îñû êүíі, áіç àäàìäàð – қûçûқïûç... Êөï íәðñåíі åëåìåóìåí æүðіïïіç. Áіçãå ñîçғàí Áîëàøàқòûң Қîëû åêåí – Òàðòқàí ñûìäàé, Òàðòқàí ñûìäàé Қûðûқ қûç! ÌÅÍІҢ ÊІÒÀÏÕÀÍÀÌ І Áұë ñàíûңà êåëіñåìіí òàëàñïàé– Êіòàïõàíàì ìåíің îíøà åìåñ áàé. Êіòàïõàíàң äәë îñûëàé áîëàäû– Òóғàí æåçäåң áîëñà ñåíің Êåңåñáàé. Қàíäàé-қàíäàé қèûíäûқïåí æèíàғàí (Іøïåé-æåìåé øûáûí æàíäû қèíàғàí), Æåòі æәøіê êіòàï ìåíäå áàð åäі, – Õîð қûçûíäàé ìàңäàéûìà ñûéìàғàí. Êіòàïòàðäûң íå áіð қûçûқ êөðêåìі... Құéòòàéûìíàí ìàғàí æұққàí äåðò åäі. Àðûëòқûñû êåëäі ìå åêåí ñîë äåðòòåí, Ñîë Êåңåñáàé ñîíûң áәðіí өðòåäі.

Êåңåñáàéûì, ñөçіì àóûð áîëìàñûí, Òåíòåê åäі әðáіð ñөçі қîðғàñûí. Ñîë æàқ êөçіí æûëқû òåóіï øûғàðғàí Àùû ñóäû êөï іøåòіí áîëғàñûí. Ñàóñàқ ìûðòûқ... áàðìàñà äà ìàéäàíғà, (Ñîë ñàóñàқòû ñàëñà êåðåê ñàéðàíғà). Áàñûí îíøà êөðñåòïåéäі õàëûққà – Ìàëûï àëғàí ñèÿқòû åäі àéðàíғà. Øûáûқ òèìåñ øûíæàó ғàíà àï-àðûқ, (Êіòàï құìàð áîëғàíûì äà – қàòàëûқ!..) Қîëғà òүñêåí êіòàáûìäû òûðíàқòàï, Êåңåñáàéäûң òөðãі үéіíå àïàðûï Æèíàé áåðåì, øèåäåé ғûï áåòіìäі, Êіòàï қûëûï – îéûï àëûï åòіìäі, Ñîë õұæûðàíû қîðøàé áåðäіì êіòàïïåí, Ұëûқáåêòің ìåäðåñåñі ñåêіëäі. ІІ Êåéáіðåóіí қàðàéäû äà àíûқòàï, Ñұðàï àëûï òүñіíåäі ïàðûқòàï. Êåé êіòàïòûң «ìûíàó íå?» – äåï ñұðàéäû, Ñóðåòòåðіí қèòàð êөçі øàëûï қàï... Ñîíûìåíåí àéòûï-àéòïàé íå êåðåê, Êåòòіì áіð êүí Àëìàòûғà æåáåëåï. Ãүëі қàëûï íәð æèíàғàí êөãàëäà... Өçі êåòòі æåë àéäàғàí êөáåëåê... ІІІ Ñîë áіð æûëû åëäå қàòòû қûñ áîëғàí Іø қàëòûðàï, áîé æûëûíáàé, òіñ òîңғàí. Ìåíің үøіí Êåңåñáàéäûң үéіíäå Өìіð áîéû àéòà æүðåð іñ áîëғàí. Æàìûëғàíғà æûëûíà àëìàé êөðïåìåí, Êåңêåң áіçäің êіòàïòàðäû өðòåãåí. Øàғûð ìåíåí қèäû àÿғàí қîæàéûí, Êіòàïïåíåí ïåø æàғûïòû åðòåìåí.

Ñîë êіòàïòûң қûçóûìåí äүðêіíäåï, Øàéíåê қàéíàï, åò àñûëғàí áүëêіëäåï. Ñîғûñ æàéëû íåáіð қûçûқ êіòàïòàð Æàíàäû åêåí çåңáіðåêòåé çіðêіëäåï. Ëàóëàï æàòқàí ñîíäàé êåøòің áіðіíäå, Ìåí îòûðäûì æàíғàí îòòûң êүëіíäå. Өøïåíäіëіê өðòі æàòòû ñөíáåéòіí Êåңåñáàéғà ñәëåì áåðãåí òүðіìäå. ІV Áұë ñàíûңà êåëіñåìіí òàëàñïàé, Êіòàïõàíàì ìåíің îíøà åìåñ áàé. Êіòàïõàíà äәë îñûíäàé áîëàäû Òóғàí æåçäå áîëñà ñàғàí Êåңåñáàé. Áұë òàáèғàò òóäû îñûíäàé øåáåðäі, Áұë äүíèå Êåңåêåңíåí íå êөðäі! Ñåëüïî æàқòà «øàòàóàò» áîï іñòåéäі îë, Öèôðëàðäû àëäû, қîñòû, øåãåðäі... Қè қîðàғà æèғàí åêåì êіòàïòû, Áіð «øîøқà» êåï òåìåêіñіí òұòàòòû. Øàóûï òàñòàó êåðåê åäі êåçіíäå Àғàøòàғû қèñûқ өñêåí áұòàқòû. Ñîë áіð өðòòå æàíûï òүãåë îò-әðіï, Ñóñûíûìäû ñóғà òөêòі қîòàðûï. Ұÿëàғàí àғàøòàðäû æûí-øàéòàí Òàñòàó êåðåê òàìûðûìåí қîïàðûï. Ñîëàé ìàғàí ñàáàқ áåðãåí Êåңåñáàé, Øûíäûқ үøіí қàëà àëìàäûì æàқ àøïàé. Áұғûï æүðіï өðò ñàëàòûí êіñіíі – Òàíèòұғûí áîëûï àëäûì àäàñïàé. ÁÎÇÁÀËÀ І Қàíäàé æóàñ, қàíäàé æәíå ñûïàéû, Êèòåëі áàð àқ æіáåêòåí қûòàéû. Ñûíûқ қàíà ñөéëåñåäі құðäàñïåí, Үíäåìåéäі, êåòñå äàғû ұïàéû.

Қàðà øèíåëü... àÿғûíäà қàðà åòіê, Êөç òұðàäû әëäåíåíі äәìåòіï. Әñіðåñå әéåëäåðãå êүëãåíäå Àðçàí áұëäàé æûðòûëàäû, äàð åòіï. Áîéû ñұңғàқ... îí æåòіäå æàñû áàð, Òүðі äå æîқ, àíäà-ìұíäà àñûғàð. Ñèûð ñàóғàí әéåëäåðäің ìèëàðûí Àéíàëäûðûï àëàòûíäàé áàñû áàð. Үéðåòåðäåé êөê òүòіííің «ғûëûìûí», Øàé үñòіíäå øèðàòàäû øûëûìûí. Àóûçûíäà ñөç – ìàõîðêàíûң òүòіíі Ìұðæà қûëûï áóäàқòàéäû ìұðûíûң. Øàé үñòіíäå, ñåêіëäі áîï, æàëûíғàí, Áіçäің êåìïіð: «Àéûðûëғàíäàé áàðûңíàí, Îқóûң æîқ, æұìûñûң æîқ, øûðàғûì, Íåғûï æүðñің, – äåï, – ñұðàéäû, Ғàëûìæàí?» Ғàëûìæàííûң өңі ñәë-ñәë қàðàéûï, Òàíàóû äà áàðà æàòòû òàðàéûï... Òүòіíі äå òàíàóäàғû æіңіøêå... Êөçі äå ñәë áұðûíғûäàí àëàéûï, Ұðûñқàí äà æîқ, өçåóðåìåé өæåêòåï, Ñàñқàí äà æîқ æàíû øûғûï, áåçåêòåï, Òåðіñ қàðàï, êүңê åòòі äå қèñàéäû: «Áәðі қàëûï... ñåí êåìïіðãå íå æîқ...» – äåï. Áұë æàóàïòû үéäің іøі òûңäàäû, Àë Ғàëûìæàí... қàéìûққàí æîқ, қûңáàäû. Øàì æàқïàғàí қàðàңғû үéäің іøіíäå Қàëғè áåðäі Ғàëûìæàííûң æұìáàғû. ІІ Ñîíàí êåéіí òàғû áіðàç êүí өòòі, Ғàëûìæàí äà ñәë òàðàëûï, æүäåïòі. «Ïàñïîðòû æîқ... қàøûï êåïòі ÔÇÎ-äàí...» Äåãåí ïûø-ïûø áұðûíғûäàí үäåïòі. Ñûðòқà қóûï әéåëäåðäің өñåãі, Øөïòің үñòі – Ғàëûìæàííûң òөñåãі. Æүäåé áåðäі іøêå òүñêåí óàéûìíàí Әæåïòәóіð òîëûқ æіãіò êåøåãі.

Îñûëàéøà êүíäåð çóëàï өòêåíäå, Êåëäі-àó áіð êүí êөï êүòòіðãåí êөêòåì äå, Êåëäі àóäàííàí қûçûë æàғà áіð áàëà Ғàëûìæàííûң «õèêàÿñû» æåòêåíäå... Åêåóіíің àðàñûíäà íå áîëûï, Íå қîéғàíûí àéòà àëìàéìûí, áөãåëіï. Æàëғûç өçі үéãå қàéòòû Ғàëûìæàí Êөç үñòіíің êөê òàìûðû êөãåðіï. Áіðåó àéòòû: «Ғàëûìæàíäû ñîòòàéäû...» Áіðåó àéòòû: «Øòðàôïåí òîқòàéäû». Òåðіñ қàðàï æàòûï àëäû Ғàëûìæàí, Òàìàққà äà òàáèғàòû ñîқïàéäû. Ñîíûìåíåí àéòûï-àéòïàé íå êåðåê, Àóäàí æàқòàí õàáàð æåòòі æåáåëåï. Ғàëûìæàíғà æàңà ïàñïîðò æіáåðіï, Òàïñûðûïòû Øåêòіáàéғà øåãåëåï: «Åңáåê åòå áåðñіí, – äåïòі – áàëàìûç, Êåðåê áîëñà øòðàô òà ñàëàìûç, Àðàқ іøïåé æүðå áåðñіí, òûï-òûíûø, Êåðåê áîëñà øàқûðûï òà àëàìûç... Àë әçіðãå æîғàëìàéòûí ñîë äåðåê, Áîëñûí îғàí äåãåí àñû ìîë қîðåê. Àäàë æүðñіí, áèûë өçі қûñ қàòòû, Ғàëûìæàíäàé øөï àðòàòûí қîë êåðåê!» «Êөðñåòåì äåï құäіðåòіí êүøіìíің» Æàðқûëäàòòû îë àéûðûíûң ұøûí ìûң. Ғàëûìæàííûң àéûðûíûң ұøûíàí– Øåøіëìåãåí æұìáàқ ñûðûí òүñіíäіì... ІІІ Òàóғà ñîқòû òàð өìіðäің құíäàғû, Òàñқà ñîқòû òàð өìіðäің құíäàғû, Òàóғà ұðñà äà, òàñқà ұðñà äà ñûíáàäû Қàðà æàңғàқ Ғàëûìæàííûң æұìáàғû. Ñûíáàғàíìåí... өìіð îíû áұçà ìà? Áұçáàñà äà... Áîëàøàғûí ñûçà ìà? Áîëàøàғû áîëìàғàíìåí, ïàñïîðòû Æîғàëûïòû îë îқûғàí ÔÇÎ-äà.

Îқû äåñå îқóûí äà æàðûòïàé, Òîқû äåñå òîқóûí äà æàðûòïàé, Æåòêåí åêåí ûңûðøàғû àéíàëûï, Êөòåðåì áîï êөêòåìäåãі àðûқòàé. Өçі æóàñ, өçі æәíå ñûïàéû... Қàëòàñû áàð êèòåëіíäå қûòàéû... Ñîë қàëòàғà òүñòі áіð êүí áіð қàғàç, Òүãåëäåíіï Ғàëûìæàííûң ұïàéû. Қàғàç åìåñ, қàðà-қîңûð қàòûðìà Ïàñïîðò åêåí, æàқñû áîëäû ïàқûðғà, Қàðà àéғûðғà îòûðғàíäàé êүøåéäі Æàòûï қàëғàí æàìàí áàëà òàқûðғà. Åңáåê åòòі åë қàòàðëû êүøåéіï, Æàëû øûқòû, æàñ àðëàíäàé òіñåéіï, Áіð êүíäåðі àéòòû äåéäі Ғàëûìæàí: «Åíäі àçàìàò áîëó үøіí іøåéіê!» Äәë ñîë үøіí іøïåäі ìå, іøòі ìå, Ñàáàñûíà òүñïåäі ìå, òүñòі ìå? Æàëғûç àóûç ñөç æàëғàғûì êåëåäі Ғàëûìæàííûң æұìáàғûíûң үñòіíå. Æåòêіíøåê áîï Ғàëûìæàííûң àðòûí àï, Áіçäåð äå өñòіê, áіç äå æàíäûқ æàðқûðàï, Æîëғà øûқòûқ Ғàëûìæàííûң àóëûíàí Әð àéìàқòàí øàқûðғàíäà әð òұðàқ. Өòêåí êүííåí өðіï øûққàí æàñ òîëқûí, Áîëàøàқïåí ñүéіñåäі àñòûðòûí. Àíò áåðåäі àðìàíìåíåí îңàøà, Æîғàëòïàóғà àäàìøûëûқ ïàñïîðòûí. Әéòñå äàғû Êåòïåé òàғû æàäûìíàí, Ñîë áіð êүíäåð... æîë іçäåãåí қàëûңíàí. Êåòïåé қîéäû Ғàëûìæàííûң àéûðû... Ñîë àéûðғà êөï ñүéåíãåí Ғàëûìæàí. Áіç өìіðäі, өìіð áіçäі òûңäàäû, Òûңäàäû äà, øàëғûìûçäû øûңäàäû. Êåëå æàòûð êүííåí-êүíãå қàëûңäàï, Ñîë êүíäåðäің øåøіëìåãåí æұìáàғû.

Қàëòà æұқà, æåð ñүéðåòіï øåêïåíіì, Åñіңäå ìå, әáäåí àçàï øåêêåíіì. Ñàìîëåòêå æåòåéіí äåï ñîë êүíі, Åêі өãіçäі àò øàíàғà æåêêåíіì... ÎҚÓҒÀ ÁÀÐÌÀҒÀÍ ÆÛË І Қàòòû åñіìäå қàëäû ìåíің ñîë áіð қûñ, Òåç øàðøàғûø, àò ñåêіëäі áîëäûðғûø. Àÿç өòïåñ àқ òîíûìíûң өçі äå, Áîëûï êåòòі áұðûíғûäàí òîңäûðғûø. Îқó қàëäû. Îéûí қàëäû æàéûíà– Êүíі òóñà – қûç äà æåòåð – áàéûíà. Ñîðàÿìûí åðêåê қîÿí ñåêіëäі Áîéûì ñûéìàé Òөáåãөңíің ñàéûíà. Æіãіò áîëûï қûçäàðғà êөç òàñòàéòûí, Êåëіï қàïïûí әæåïòәóіð æàñқà àéқûí. Іøіìäåãі қàðà òàíà ñåêіëäі Құìàðëûқ áàð áіð ïәëåãå áàñòàéòûí. Òàáûëìàéäû àóëûìûçäàí æàқñû қûç, Қûç æàғûíà øûíûíäà äà òàïøûìûç. Àóäàí æàқòàí қûçûë êөéëåê àңäèäû Æүðåêòåãі қûçûë êөçäі ñàқøûìûç. Қàé òàðàïòàí êåëäі áèûë қàíäàé қûç? Ñàðû àòàíäàé øөëäåï ñîғàí қàíáàéìûç. Ñîқûð құñàï êөðãåíіíåí òàíáàéòûí, Áіð áàðàòûí æåðіìіçäåí òàíáàéìûç. Òàғû äà ñîë... Æүðñåì äàғû æөòåëіï, Æүðåãіìäå áîçáàëàëûқ îòû өðіï, Àóäàí æàққà êåòòі ñүéðåï òåíòåê æåë, Àқ òîíûìíûң åòåãіíåí êөòåðіï! ІІ Òàғû äà ñîë: қàëòàäà àéíàì... òàðàғûì... Әëäåíåãå êүëіìäåéäі қàáàғûì... Ñàғûíäûқòûң áұëàғûíûң қàáàғûí Îðàï өòіï æàëғûç êåòіï áàðàìûí...

Îò àëìàéòûí ìàøèíàíûң øîôåðі Ñåêіëäі àçäàï òіëіíäå áàð қîòûðû. Ìåí æàқûíäàï êåëãåí êåçäå Әáåêåң Ìàғàí қàðàï æàéëàï ìîðàëü îқûäû: «Áàéïàқ åìåñ êåðçі åòіêêå æåòіïñің, Әð íәðñåãå àçäàï òàëàï åòіïñің. Æàìàí òîíûң àÿçáåíåí қàóäûðëàï Æàìàíäàó áіð ìèíèñòð áîï êåòіïñің! Ñәëåìãå äå қàëғàííàí ñîң æàðûìàé, Êåòòі ìå äåï îéëàï åäіê òàíûìàé. Ñåí òàíûìàé êåòñåң äå áіç áіëåìіç– Òóìàң ñåíің Æұëäûçáàé ìåí Ñàðûáàé!» ІІІ Ñîëàé äåäі Әáіëõàéûð êåêåòіï, Åêі êөçіí өðòåï òұðғàí îò åòіï. Æûëæè áåðäіì êåêåñіííің іøіìåí Æàëғûç өçіì әðëі-áåðëі æåêå өòіï. Áûëàé өòñåì Әáіëõàéûð êүëåäі, Àëàé өòñåì Әáіëõàéûð êүëåäі. Үñòіìäåãі қàóäûðëàғàí òåðіìåí, Ìèíèñòð áîï êåòïåñіìäі áіëåäі. ІV Ñîäàí áåðі қàíøà ïàëüòî òîçäûðäûì. Қàíøà қàëæûң àéòòû òàëàé өç құðáûì. Қîë æåòñå äåï ìèíèñòðäің òîíûíà, Îéëàóìåíåí қàíøà äәóðåí îçäûðäûì. Áұë ñөçäі åñòіï áіð àғàéûí êүëå-êүë, Àéòàð ñөçäі қàðøûғàäàé іëåäі ұë, Àòàëû ñөç àéòòû îë ìàғàí: «Ñåí ìåíің Қàíäàé ïàëüòî êèåðіìäі áіëå áіë, Æүð åêåóìіç ìàãàçèíãå áàðàéûқ, Қàðàìàé-àқ қîé, øûðàғûì, àëàéûï. Àðìàí áîëñà ìèíèñòðäің ïàëüòîñû Åêåóìіçãå áіðäåé ïàëüòî àëàéûқ!»

V Ñîíûìåíåí äåéñіçäåð ғîé íå áîëäû? Ñûáàғàíû åêі æàқòàï æå áîëäû. Òàïòû áàñòûқ, қàíøà àéòқàíìåí áàñòûқ қîé, Åêåóìіçãå áàðìàғû îðòàқ øåáåðäі. Äåéòіí áіð æàí æàíàðûíà íұð құéûë Åñòåí êåòïåñ áіð æàқñûëûқ қûëäû áұë. Ìèíèñòðãå ñәë ұқñàéòûí ïàëüòîíû, Êèіï åëãå áàðғûì êåëіï æүð áèûë. Әáіëõàéûð ñîë æåìіòіí æåð ìå åêåí? Åç áîï әëäå êåòòі ìå åêåí? Åð ìå åêåí? Ñîë áàÿғû қûñòàóûíàí àéқàéëàï: «Áåðі êåëå êåò, åé, ìèíèñòð!» – äåð ìå åêåí. Өçãåðìåñå äүíèåíің ñàëòû îñû, Қàëñà äåéìіí ñîë áàÿғû қàëïû îñû, Өçãåðòïåñіí ìåíі äå ñîë қàëïûìíàí Құäіðåòòі ìèíèñòðäің ïàëüòîñû. Êåêåñіíі êåóäåñіíå øàқ ñûéûï, Ìûðñ-ìûðñ åòіï қàðàð ìà åêåí áàқøèûï, «Àóìàé қàïñûң ìèíèñòðäåí, қàëқàì», – äåï, Ñàëғàí æåðäåí êүëåð ìå åêåí àқñèûï. Òóғàí åëäің êåêåòåòіí ñөçі ìàé, Ñàғûíäûì ғîé ìûëæûңû ìåí åçіí-àé, Ìèíèñòðäің èûғûíàí òүñêåíäі Áіð êèñåì äåï àðìàíäàғàí êåçіì-àé. Қûç áіòêåíãå қàðàéòұғûí æàóäûðàï, Êөçäің íұðûí қàé êåëіíøåê àëäû ұðëàï? Äîñûì қàéäà қàëæûңáàñòàó, ñàëäûðëàқ... Àқ òîíûìà êүëåòұғûí қàóäûðëàқ? ÊҮËËІ ÄÎÊÓÌÅÍÒІҢÄІ ӘÊÅË! І Ñөéòіï Қîñàé ìåíі îқóäàí øûғàðäû... Өçіì äå әáäåí øàқòûì áіëåì øûäàìäû. Ñәë àðûқòàó, æàғàñû êіð ñòóäåíò Ñûðàñûíà қàíäûðñûí äåï құìàðäû, Ñөéòіï Қîñàé ìåíі îқóäàí øûғàðäû.

Øûғàðäû ìà қàңғûðñûí äåï қàëàäà? Ñàңûëàó әëäå қîñқàíû ìà ñàíàғà? Æàòàғû æîқ, åëäåí àқøà êåëìåéòіí Æàìàí áàëà қàëäû ñөéòіï äàëàäà... Àðûç áåðіï Іáіíèÿ ұëû Ñåìáàéғà– äåï îéëàéìûí êіðіï øûқñàì áîëìàé ìà? Әëäå òóðà ðåêòîðäûң àëäûíäà Қàòûí құñàï áàññàì áà åêåí îéáàéғà? «Íàð òәóåêåë!» Ñәòі òүñêåí áіð êүíäå, Іáіíèÿ ұëûíà ñәëåì áåðå êіðäіì äå Ñó іøïåãåí áұçàó құñàï êіðæèіï Êөç ñàëäûðäûì қàáàқòàғû êіðáіңãå... ІІ Ñàëқûí ñûðà, àùû ñóғà құëìûñûң? Әëäå àäàñûï æүðãåí àäàë ұëìûñûң? Åðòåң òóðà îñû êåçäå әêåëãіí, Өçің æàéëû «äүêіìåòòің» êүëëіñіí! Ñîëàé äåäі – òàóûï áåðіï òàқûðûï, Òåðåң îéғà æіáåðåðäåé áàòûðûï. Ìåí îòûðäûì... Òүíі áîéû... ұòûëғàí Құìàðïàçäàé êөçіðëåðäі ñàïûðûï! ІІІ Ìûíàó ìåíің êөðå àëìàéòûí үé áåòіí, Қàðà áåòòåó ñòóäåíòòіê áèëåòіì. Ìûíàó áèëåò àð-ұÿòòûң àëäûíäà Òүñіðåòіí ñәë àóûðëàó êүéãå òûì. Êîìñîìîë åì, àқûí åäіì, åðêå åì ìåí, Åë àëäûíäà өëìåéìіí áå åðòåң ìåí? Іøêåí ñûðàì, æåãåí øàøëûқ æåìіò áîï Æåãåí àñûì øûқïàé ìà åêåí æåëêåìíåí? Êәñіïîäàқ... «Ñûí ñåìñåðі» ...æàðқûëäàï Өòіï æàòûð òàáàíäàðû òàðñûëäàï. Ұÿòûìäû àçóû áàð áèëåòòåð Øàéíàï øûқòû òүíі áîéû қàðøûëäàï.

Áіð áèëåòіì – үéäå қàëғàí êåìïіð áîï Òіðі қàëғàí íàìûñòû àòûï өëòіðäі îқ. Áіð áèëåòіì – øûíòàқòàðû òåñіëãåí Øûáûí æàíû øûғàð-øûқïàñ æåìïіð áîï. Áіð áèëåòіì – áàñ èìåéòіí áàñ êèіì, Ñàқòàï òұðäû òәêàïïàðëàó æàñ êүéіí. Áіð áèëåòіì – «Æåçқàçғàíғà êåòòіê!» – äåï, Áèëåò àëûï äàÿð òұðäû òàñ-òүéіí. Òүíі áîéû ñó-ñó åòêåí үéðåêòåð Ұøà áåðäі ñàìàéûìíàí ñүéðåï òåð. Қàéғû áàñûï êөãåðãåí êөï áåòіìåí Òүíі áîéû æүçіï æүðäі áèëåòòåð. Ұéûқòàìàғàí êөçі қûçûë àðìàíûì, Òàéғàí òàáàí... òàéûíáàғàí òàëғàìûì. Òåç êіðëåãіø êіðïèÿçäàó êөңіëäі Òàëàé æåðäå òәóåêåëãå ñàëғàíûì... Áіð àÿғûí ñûëòûï áàñқàí æүéðіãіì, Áіð ñàóñàғû ñûíûï қàëғàí ñүéðіãіì... Åñіêòåðäің àðàñûíà қûñûëûï, Îéáàéëàòқàí қûçûë òүëêі – құéðûғûì, Òүñіíåòіí ìұíû áàð ìà èãі æàí? Қàëàé ғàíà қûðøûíûңíàí қèғûçàì? Æàëғûç ïàðàқ àíêåòàíûң áåòіíå Ìұíûң áәðіí қàëàé æàçûï ñûéғûçàì? Ìåíің àäàë åêåíіìäі áіëñіí äåï, Ñàé êåëå ìå áұë áèëåòêå áұë ñóðåò? Äîêóìåíòòі æàéûï ñàëûï îòûðäûì Æàñ æүðåãіì òүíі áîéû äүðñіëäåï... ІV Îқó çàðû... Æåð – өìіðãå æåòêåíäå... Æåòіï áàðûï æåêåí ñóäàí өòêåíäå; Өçіì æàéëû òàáà àëìàäûì äîêóìåíò... ÎË ÄÎÊÓÌÅÍÒ ҚÀÇІÐÄÅ ÄÅ ÆÎҚ ÌÅÍÄÅ!!! Ìåí òàïïàñàì, ìүìêіí, ñåíäåð òàáàðñûң, Êåëåð ұðïàқ – êåëå æàòқàí õàáàðøûì, Қàæåòіңå æàðàìàғàí êүëëі ñөç Құìäà қàëғàí ñүéåê құñàï... àғàðñûí!

Ñàқàë, øàøûì îë äà àғàðñûí, áîçàðñûí, Îçғûң êåëñå, áàñòàí, äәóðåí, îçàðñûң. Қàéғû äåãåí – қóàíûøòûң àñòàðû... Òîçғûң êåëñå åêåóің äå òîçàðñûң. Áіðåóіíñіç áіðåóіңäі òàïïàéìûí– Äåéìіí äàғû қîñ қàáàòòàï ñàқòàéìûí. Ìûң қóàíûø îðòàñûíäà æàðқûðàï Æàòà áåðñіí ãàóһàð құñàï Àқ Қàéғûì. Үíñіç-òіëñіç қàëà áåðìåñ ìåëøèіï, Æàңáûð æàëàï æàëòûðàòàð æåë ñүéіï. ÑÀÇҒÀ ÁÀÒҚÀÍ ÀËÒÛÍ ÑÀҚÀÌ ÑÎË ÁÎËÑÀ Òàóûï àëûï îéíàð ìà åêåí åë ñүéіï?! ÁІÐÅÓ ÑÀҒÀÍ ÎØÀҒÛÍ ÁÅÐÅ ÌÅ? І Үé æîғûíàí æàíûì қàòòû øîøèäû, Æұðò êåøіðåð àðòûқ áîëñà îñûìäû. Қàëòà æұқà, æàңà êåëãåí ìұғàëіì Äұðûñ êөðäі ñәë àðçàíäàé îñû үéäі. Ìàãíèòòåé òàðòà-òàðòà åë ûñòûқ, Åë іøіíäå òұðàòûí áîï êåëіñòіê. Áіð ñèûðғà Êөïáàé ñàòòû êөíå үéіí, Áіð æàғû құì, áіð æàғûìûç åãіñòіê. Қûçûë ñèûð àóëàäà òұð ìөңіðåï, Ñåêіëäі åêåí àóëàñû äà êåңіðåê. Òîқàë æåңãåé үéіí қèìàé òіñòåíіï, Әðåң-ìәðåң æіáåðìåé æүð åңіðåï. Îëàð өñіï... Êөøêåëі îòûð àóäàíғà, Áіç îñûíäà Æàðқàìûñòà қàëғàíäà. Ðàéêîìғà ñәëåì áåðіï қàëàìûç Àíäà-ñàíäà àóäàí æàққà áàðғàíäà. «Қèìàéìûí, – äåï Çәíèÿ àéòàä, – үéіìäі», Áіç қèìàéìûç ìîðòûқ қûçûë ñèûðäû; Àéäàï әêåï қàçûғûíà áàéëàäûқ Өçãåðñіí äåï áіçäің æàғäàé áèûëғû.

ІІ Ñàóäà æåңãåé áûëқ-áûëқ қîçғàï äåíåñіí Øұқûëàï æүð ñèûð áàçäûң òөáåñіí. Àóûñ-òүéіñ øөáіí ñàòûï áіðåóãå, Ñóûðûï æүð àðòûқ қàққàí øåãåñіí. Äûì òàñòàìàé êåòïåê áîëûï åñêі үéãå, Өçі æүêòі ìұðíû òåðëåï-òåïøè ìå? Áàëøûқ үéіí áîñқà òàñòàï êåòåðäåé Өêіíå ìå, өìіð æàñû өêñè ìå? Îíû-ìұíû àëûï áîëäû æûìқûðûï, Îíû-ìұíû ñàëûï áîëäû қûìқûðûï. Åң ñîңûíäà òîê өëøåéòіí қàðàíû Òîққà òүñіï қàëà æàçäàï ұìòûëûï; Îñû үéäåãі æàëғûç îøàқ æàíàòûí, Òåñіãі áàð êөìіð-ñөìіð ñàëàòûí. Æүç æûë òұðғàí îðûíûíàí ñóûðûï, Òүðі áîëäû ïëèòàíû àëàòûí. Áåðìåéìіííåí áàñқà ëåáіç êөðіíáåé, Ìåí äå òұðìûí æàëғûç ñүéåì øåãіíáåé. Ïëèòàғà ñүéêåãåíäå æүéêåìäі Ìàíäàëèííің æіңіøêåðãåí іøåãіíäåé. Қàñûíäàғû àëà æàғàë Àëòûáàé Áûëàé äåéäі: «Áұë àðàíûң õàëқû áàé...» Îéëàï òұðìûç äûì êөðìåãåí áұë æåðäің Үé ñàòқàíäà ñàóäàëàñқàí ñàëòûí-àé, Ñàëìà, øûðàқ, ñàëìà áîñқà қèñàқòû, Ñàòñà ñàòòû, æåңãåң ñàғàí үé ñàòòû... Ïëèòàñûí ñàòқàí æîқ қîé îë ñàғàí! Ìåí îéëàéìûí: Ìûíà ñàóäà ìè øàқòû! ІІІ Áіðåó æîғàëòàä Құäàé қîñқàí қîñàғûí, Áіðåó ñàòàä үéіï қîéғàí øîøàғûí. Ìûíàó æàíäàð үéіí òàñòàï êåòñå äå, Òàñòàìàé òұð ïåøі ìåíåí îøàғûí. Îøàқ äåé ìå? Қàðàï òұðñàң æàí ñàñàä, Îñû æұðòòà îòû ñөíäі қàíøà îøàқ? Îñû æұðòòà қàíøà áұçàó ìөңіðåï, Қàíøà ñèûð êөçäåðіíåí қàí øàøàä?!.

Ìұíûң өçі àéòàð ñөçãå åðñі çàò, Áіç àéòàéûқ, òûңäàғàíûң áåð ñûíàï, Ìàñ áîëûï қàï áіð æèûíäà Үðêіìáàé Äåïòі: «Ìàғàí èòòің êүíіí áåðñіí-àқ». Åêі ұëû áàð. Åêåóі äå áүëäіðøіí, Îéíàï êүëñіí, êåëіíøåãіí êүëäіðñіí. Әëãіäåé áіð ñóûқ ñөçäі êåíåòòåí Үðêіìáàéäûң íåãå àéòқàíûí êіì áіëñіí? Әðêіìãå äå êåëåòұғûí áұë áіð ñûí, Өìіð êåéäå áіðäåìåíі áүëäіðñіí, Áàéқàï-áàéқàï áàñàòұғûí Үêåңíің... Ñîңғû êåçäå íåãå іøêåíіí êіì áіëñіí? Ìàñ êіñі äå òåãіíäіêïåí құëàìàéä, Åðêåê êіñі áîñòàí-áîñқà æûëàìàéä, Ñîë àðàäà òүñòі åñіíå õàëûқòûң Өòêåí êүçäå áîëûï өòêåí ìûíà æàéò: Òûì æàқñû қûï æèíàï àëûï õàëûқòû, Òîìàëàқ қûï áіðàç æåðãå áàðûïòû... Үðêіìáàé ìåí Êөøêіíæàííûң әéåëі Êөðøі îòûðûï áàқàíäàñûï қàëûïòû. Æàñòàó åêåí Үðêіìáàéäûң әéåëі, Àóûçûíàí àғûòûëғàí ìәéåãі. Àóûçûíàí àқ èò, êөê èò øûққàíìåí Êөøêіíæàííûң êåëіíøåãі æàé åäі. Әóåë áіðàç ñûð øåðòіñå áàñòàñûï, Қûçûë øàéäû àëûïòû äà òàñòàñûï; Ñәë àùûëàó êүéåó æàққà êåëãåíäå, Åêі àáûñûí қàëғàí åêåí øàøòàñûï! Êåëіí қîëғà àқ òàÿқòû àëûïòû, Æåңãåñіíің îң қàáàғûí æàðûïòû. Êөëåңêåäå òàñïà òіëіï îòûðғàí, Үðêіìáàéäûң êөçі ìұíû øàëûïòû. Øàëûï қàíà, êөðіï қàíà қîéìàғàí, Áàðàð æåðäåí әðìåíіðåê áîéëàғàí. Åêі әéåëäің îðòàñûíäà Үðêіìáàé Қîñ áîêñåðãå àðáèòð áîï îéíàғàí.

Өç әéåëіí æàéìåí ғàíà áіð ұðûï, Æåңãå æàқòû æіáåðіïòі æûìûðûï. Åòі қûçғàí åëіðìåëåó Үðêіìáàé Æåңãåñіíің îң қàáàғûí ñûäûðûï Æіáåðãåí áå, àðòûқ іñòåï áіð іñіí, Әéåëäåðäің òөáåëåñі құðûñûí. Æàíû êүéãåí òåíòåê æåңãå ñîë æåðäå Êåëіíіíің àéòóғà ұÿò áіð іñіí àéòà ñàëғàí ñàëûқ қûëûï, ñàðò åòіï Қàëàòұғûí æàìàí æàéäû àð êåòіï. Үðêіìáàéäûң æүçқàðàëàó әéåëі Ñîë àðàäà құëàï қàëғàí æàëï åòіï! Ñîë àðàäà ñûëàïòû äà ìұðòûí æàé, Àðëàíäàðäûң қàí æàëàғàí ұðòûíäàé, Үé ñûðòûíàí ìіíіï àëûï құëàíû Қàï-қàðà... áîï қàøûï êåòêåí Үðêіìáàé. Үø êүí áîéû үéãå êåëìåé ñûðòòàïòû, Æүðãåí æåðäå «àùû ñóûí» ұðòòàïòû, «Құðòàìûí» – äåï àéòòû äåéäі қàòûíäû, «Құðòàìûí» äåï àéòñà äàғû құðòïàïòû. Ñàғûíғàëè ñîéғàí êүíі ëàқòû Үðêіíåêåң қîíàқ êәäå ñұðàïòû. Øåòòåí êåëãåí қîíàқòàðäûң êөçіíøå: «Іøòå æàòқàí äåðòіì áàð», – äåï æûëàïòû. Àäàì құñàï àéòà àëìàïòû ñөçіí äå, Ìұíàðòûïòû ìұң äîìàëàï êөçіíäå, Өìіð áîéû Үðêіìáàéғà äåðò áîïòû, Ñîë әéåëäің àéòқàí ñөçі êåçіíäå. Өìіðäі àäàì... àäàì îíû æåңå ìå? Қàéғûëàðûí êөìå ìå әëäå äåíåãå? Àðàқ øіðêіí òåðåңäåãі қàéғûңäû Қóàäû ғîé äåãåí ñөçãå ñåíå ìå? Îéíàé ìà åêåí øàéòàí òîëû øûíûìåí, Áұë Үðêіìáàé òîқòàð åìåñ áұíûìåí. Áіð қàòûííûң êåñіðіíåí àðàққà Ïåíäå áîëûï êåòêåíі ìå øûíûìåí?

Îë êåçäåðі àðàқ êөçäің құðòûíäàé, Êөçі æàíғàí êөê қàñқûðäûң ұðòûíäàé, Øûғà êåëñå êåðåóåòòің àñòûíàí Áàëà құñàï қóàíàäû Үðêіìáàé. Құëûí òåïêåí ñәë îéíàқøûï қàáàғû, Áөòåëêåíің òîìàғàñûí àëàäû. Òүëêі áîëûï қàøûï æүðãåí қàéғûíû, Қóûï әêåï áөòåëêåãå ñàëàäû. ÁІÐ ÌÀÕÀÁÁÀÒÒÛҢ ÕÈÊÀßÑÛ І Ìåíің қîéғàí àòûì – Æàðàñ. Øûí àòûí Àéòñàì áîëäû, ìіíåçі áàð ñûíàòûí... Îë òóðàëû àéòïàóғà äà áîëàð åä, Åìåñ êөңіëіì äåðòіí òөêïåé òûíàòûí. Îғàí áіðàç æûëäàð áîëғàí, ұìûòûëғàí. Îíûң êөңіëі, ìåíің êөңіëіì áіð òûíғàí. Åêåóìіç äå ìàқñàòòàðғà æåòêåíáіç, Àø қàñқûðäàé қîé қîðàғà ұìòûëғàí. Îë áіð êåðáåç, îë áіð ñûïà, îë – àқûí, Қîíғàí үéãå îéûí-ñàóûқ қîíàòûí. Қîíғàí үéäің қûçäàðûíà қûðûíäàï, Êөç òàñòàéòûí әäåòі äå áîëàòûí. Òåç үéëåíіï Қàëқà äåéòіí áіð қûçғà, Õîø àéòûñûï àóûëäàғû ұë-қûçғà, Ғàéûï áîëäû ұçàқ óàқûò àóûëäàí Êîñìîíàâòàé ұøûï êåòêåí Æұëäûçғà! ІІ Àòû äà îíûң áіðòå-áіðòå åñêіðіï, Åñòіëìåéòіí áîëäû әíі äå êåøêіëіê. Áіð êүíäåðі æèûðìà áåñ æûë әñêåðëіê Îқóғà îíû àëûíäû äåï åñòіäіê. Êîëõîçäàғû åñåïøі åäі øîò қàққûø, Åãіí îðғûø, øàëғûìåíåí øөï øàïқûø. Қóàқû åäі, òàòó æүðãåí ұëäàðäû, Қûçûқ êөðіï áіð-áіðіíå áîқòàòқûø.

Êåòòі Æàðàñ. Êåòòі Әñêåðãå àëûíäû. Áàð êåðåãі – áàðғàí æåðäåí òàáûëäû. Êåëìåé қîéäû Æàðàñ ұçàқ... Ñàғûíäûқ. Әñіðåñå, êåëіíøåãі ñàғûíäû. Æåñіð äå åìåñ, әéåë äå åìåñ, æàð äà åìåñ, Êүéåóі áàð. Áàð áîëғàíìåí áàð äà åìåñ. Îí æûë áîëäû, êåëìåé æүðäі Æàðàñû, Æîғàëғàííàí æîғàëìàéòûí қàëäû åëåñ. ІІІ Æàçäûң êүíі æàéìåí ғàíà êåøêіðіï, Àóûë øàéғà îòûðғàíäà êåøêіëіê; Èòòåð үðіï, áàëà øóëàï: «Àóûëғà Æàðàñ êåëå æàòûðäû!» – äà åñòіäіê. Æûëû õàáàð, æàқñû õàáàð æàðàñòû Үéäåí-үéãå ñûïñûң қàғûï òàðàñòû. Áұë çàìàíäà ïàòøà àғçàìäû êүòêåíäåé, Êүòòі àóûë... òүíі áîéû Æàðàñòû. Ìàë ñîéûëûï, àáûð-ñàáûð, æàíòàëàñ, Êүí äå øûқòû, àóûë үñòі қàðáàëàñ. Àò үñòіíäå, øûққàí êүííің àñòûíàí Êåëå æàòòû îí æûë êүòêåí ñîë Æàðàñ. Òұëà áîéûí çåðìåí øåãіï àëòûíäàï, Îí æûë êүòêåí àқ êөéëåãі æàðқûëäàï, Øûқòû Қàëқà êүéåóіíің àëäûíàí Îí æûë êүòêåí åêі êөçі æàëòûëäàï. Òîé қûçûғû әëі åñіìíåí êåòïåéäі, Åêі құðäàñ áіð êүðåñïåé өòïåéäі. Ұçûí қàëæûң, «ұçûíқұëàқ», ұçûí ñөç, Áәðіí àéòûï áåðóãå òіë æåòïåéäі. Áіð êүí áîëûï àóûëäàғû қàðáàëàñ, Áіð òүí áîëûï, ûðäó-äûðäó, æàíòàëàñ, Áіð қîíäû äà Қàëқàñûíûң қàñûíà Ұøûï êåòòі ñàìîëåòïåí ñîë Æàðàñ.

ІV «Ұçûíқұëàқ» áұë àóûëäà æàòà ìà? Ñûçàò òүñòі äåï åñòіäіê áàòàғà. «Áàòà áұçғàí îңáàñ», – äåäі үëêåíäåð, Қàëқà ñұëó òàғû áàòòû қàïàғà. «Қîé, өéòïåñ!» – äåï өçіí-өçі ñåíäіðіï, Áîñàңäûғûí åңáåêïåíåí æåңäіðіï, Æàñ êåëіíøåê æүðäі øàëғûí іøіíäå Àùû çàðûí êөêîðàéғà ñåìäіðіï. «Қîé, өéòïåñ!» – äåï áіð үìіòêå ìàëäàíûï, Òөðò өãіç áåí қîñ òүðåíãå àëäàíûï; Æàñ êåëіíøåê æүðäі àùû қàéғûñûí Қàðà æåðäің қûðòûñûíà àóäàðûï. V Îí æûë êүòòі ñîë Æàðàñòû ñîë Қàëқà, Îí æûë êүòòі ñүéãåí æàðûí æàí Қàëқà. Îòûðғûçäû îң æàғûíà îìàëòûï, Ñàðû àóðóäàé ñàðñàң êåñåë – ñàíäàëòïà. Ìàõàááàòû – ìұçғà êåòêåí æûëóäàé, Ìàõàááàòû – æûëæûìàғàí ұëóäàé. Îäèññåéäі îí æåòі æûë êүòóìåí Êåìïіð áîëғàí Ïåíåëîïà ñұëóäàé. Æіãіòòåðãå қàðàìàé ìà, қàðàé ìà, Îë äà àäàì ғîé, ïåðіøòå åìåñ, Àëàéäà Àéòà àëìàéìûí, àéòóғà òіë æåòïåéäі, Îë æàғûíà ñåí қèíàìà, æàðàé ìà? VІ Îíñûç äà îíûң қèûï òàғäûð қàíàòûí, Àéíàëàғà өñåê-àÿң қîíàòûí. Қîñ құëàғûí òûғûíäàғàí êåëіíøåê Åêі êөçі ñàìîëåòòå áîëàòûí.

VІІ Æàïûðàғû æîқ êåóіï қàëғàí àғàøқà Ñó ñåïñåң äå ãүëäåìåéäі, àäàñïà, Äåé àëìàéìûç, қèÿ àëìàéìûç êөңіëіí, Қèÿ àëìàéìûç òàñòàï êåòêåí Æàðàñқà. Æàðàñ ұøқûø, îë äà Îòàííûң ñîëäàòû, Àóûð áîëàð ìîéûíғà àëғàí òіë õàòû. Òûì áîëìàñà êåëіï òұðñà қàéòåð åä, Àíäà-ñàíäà ñàғûíûøòû áіð õàòû, Өñåê äåãåí қàñіðåòïåí áұë åãіç, Åãіç æàéғà құëàқ òүðіï æүðåìіç. Ãîðüêèéäåãі ãåíåðàëäûң қûçûíà Àéòïàé æүðіï үéëåíãåíіí áіëåìіç. Áіð áàқûò êåï áіð áàқûòòû òîíàé ìà, Òàғäûð øіðêіí êөңіëіңå қàðàé ìà? Үø ұëû ìåí әéåëіíің ñóðåòіí Æіáåðіïòі іíіñіíå – Æîëàéғà. Áұë õàáàðäû åñòіãåíäå òүñі àïïàқ, Áîñàғàäàí æûғûëûïòû үø àòòàï, Қàëқà áàéғұñ òүíі áîéû өêñіïòі Òàíûìàéòûí òөðò áåéíåíі құøàқòàï. Àéòқàí äà æîқ ñàëқûíñûң äåï, ìұçñûң äåï, Áåðìåäі åðêіí, åíäі åðêіíñің – қûçñûң äåï, Æүðäі ìå åêåí åë äå æåñіð Қàëқàíû Өç áåòіìåí әëäå êүäåð үçñіí äåï... VІІІ Àñòàíàíûң áіð әñêåðè òұðàғû, Æàðàñ қàçіð Àëìàòûäà òұðàäû. Ìåí ñèÿқòû àқûíìåíåí àóûëäàñ Àíäà-ñàíäà әңãіìå äå құðàäû. Қîñûëғàíûí òàғäûð àéäàï қàéòà æîë, Æåòіì áîëûï өñêåíіí äå àéòàäû îë. Қàëқà äåéòіí ûñòûқ ñөçãå àóûçû Êүéå æàçäàï áàðûï-áàðûï қàéòàäû îë.

Øөï øàïқàíûí øàëғûìåíåí àéòàäû îë, Әçіëìåí äå, қàëæûңìåí äå àéòàäû îë. Қàëқà äåéòіí òåðåң ñөçãå æүçå àëìàé, Îðòà æîëäàí îìûðàóëàï қàéòàäû îë. Àéòà àëìàéäû іøòå æàòқàí íå ñûðäû, Қàëàé àóûð ìұңäû áàñòàí êåøіðäі... Қàëàé ғàíà àðқàëàéäû òіðіëåé, Өìіð áîéû өçіí êүòêåí æåñіðäі. Àäàìçàòòûң Қàðàòàóûí, Áàëқàíûí Øûғàðìàé ìà Æàíàðòàóäûң òàëқàíûí? Æүç æûë áîéû êүòñå-äàғû êåøіðìåñ Áіð êіíәñі áîëäû ìà åêåí Қàëқàíûң? Ñîë æұìáàқïåí òàңäàð äà àòқàí, êүí áàòñûí, Әéåë õàëқû, øåøіëìåéòіí æұìáàқñûң. Êүòóìåíåí êåìïіð áîëғàí қûç Қàëқà, Àð àëäûíäà – áәðіìіçãå қûìáàòñûң! Ñûíà áåðñіí êүíі æåòñå – àғàøòàð, Ұøà áåðñіí ұøқûø áîëғàí Æàðàñòàð, Æåð áåòіíäå ñåí қàëàñûң êүòóìåí, Êөêіðåãіíäå òîëàñ òàïïàé òàëàñ õàë... ІÕ Æûëäàð өòòі. Æåòіìäåð äå æåòіëäі, Æåñіðëåð äå áàқûò òàïòû íå òүðëі. Қàëқà ғàíà Ìàõàááàòòûң Қàëқàñû– Өç Æàðàñûí êүòіï æүðãåí ñåêіëäі. Қûçûқïàéäû îë áàқ, äәóëåòêå, àëòûíғà, Ұðûíáàéäû өñåê-àÿң... ñàëқûíғà, Àë, ìåí үøіí Қàëқà æåңãåì àÿóëû, Ìәңãі-áàқè қàëàäû ñîë қàëïûíäà! Îí æûë êүòêåí àқ êөéëåãі æàðқûëäàï, Òұëà áîéûí çåðìåí øåãіï, àëòûíäàï. Êүí àñòûíäà Қàëқà êåëå æàòàäû, Қàðòàéìàéòûí åêі êөçі æàëòûëäàï! Ñîғûëàäû òàëàé áåòêå øàïàëàқ, Ñîғûëàäû òàñқà áàðûï æàïàëàқ. Æàïàëàқ қûï òàñқà ұðñà äà өëìåéòіí Ìûқòû åêåí ғîé әéåëäåðäå ìàõàááàò!

Áұë өìіðäåí òàïñà òàғû æàðàñûì, Àëäû-äàғû қîғàìíàí өç áàғàñûí. Қàíøà áèіê ұøñà-äàғû áұëòòàðäàí, Àëàñàðûï áàðà æàòûð – Æàðàñûì! Æåë òàðàғàí қîëàң øàøòûң әð òàëûí, Íå æåòåäі àðóûíà Àðқàíûң?! Қàíøà òàóäàí àññà-äàғû ñîë Æàðàñ – Æåòå àëìàéäû áèіãіíå Қàëқàíûң. ÑÀҚÒÀҒÀÍ ØÀË І Ñàқàëû àïïàқ, êөéëåãі àïïàқ – øåãіëòåê, Ñàқòàғàí øàë, қîë-àÿғû æåңіëòåê, Òүñ êåçіíäå êåëåäі үéãå қèíàëûï, «Øûáûí æàíûì êåëäі ғîé, – äåï, – ìåíің òåê!» Êåìïіðі îíûң áіëìåñ åêåí øûí ñûðûí – Ûңқûëøûëäûң «ûìøûғû» ìåí «øûìøûғûí». Øàëû êåëñå äàñòàðõàíûí òàçàëàï, Ñàðû ìàéäûң ñóûðàäû қûëøûғûí. Ñàìàóðûíäû ñàðû àéíàäàé êүëäіðіï, Áîñàғàғà êіð êèіìäі іëäіðіï, Æûëû ñó ìåí òàçà ñүëãі äàÿðëàï, Áіðäåңåíі àëìàéûí äåï áүëäіðіï, Æàңà òүñêåí êåëіíøåêòåé ìàéûñûï, Êөáåëåêòåé қàëûқòàéäû, æàé ұøûï. «Қîñàғûңìåí қîñà àғàðó îñûëàé Áîëàäû» äåï îòûðàäû øàé іøіï... ІІ Êөéëåãі àïïàқ, äàìáàëû àïïàқ, ñàқàëû àқ... Øàë êåëåäі қûçûë øàéғà қàòàëàï, «Íåìåðåìäі ñàғûíäûì», – äåï êåëåäі– Қàðñû àëäûíàí æүãіðåòіí àòàëàï. Áàðàòûíäàé æàó қóóғà àòòàíûï, Òүí æàðûìäà øûғàäû үéäåí ñàқòàíûï. «Íåôòåáàçäû» êүçåòòіì äåï òүí áîéû» – Êåìïіðіíå îòûðàäû ìàқòàíûï.

Àóûç òîëà àéòàòûíû æàңàëûқ, Áîëìàñà äà, òûғûðûққà қàìàëûï, Қàëìàéäû øàë,

æіáåðìåéäі íàìûñû – Àéòàð ñөçãå – «Îòûðäûì, – äåï, – äåìàëûï». «Қèûí áîëäû, – äåéäі, – æұìûñ áүãіíãі, Åêі òіçåì әðåң-әðåң áүãіëäі. Ìàøèíàғà æàëғûç өçіì òèåäіì Æàñ êåçіìäå êөòåðìåãåí æүãіìäі! Êүí àñòûíäà àëòû áөøêå ìàé қàëғàí, Îò áîï òóðà өðòåíóãå àéíàëғàí. Áàñòûқ êåëіï: «Ìûíà æүêòі òèåóãå Åêі æіãіò êåðåê áîï òұð ñàéëàíғàí», Äåãåíі ғîé: «Àäàì қàéäà, îéáàé-àó, Àäàì іçäåó қàé êåçäå äå қîë áàéëàó. Қîé, өçіì-àқ òәóåêåë äåï êөðåéіí, Òәóåêåëñіç òіðëіê ñәíі áîëìàéäû-àó». Ìàғàí øûí äà, ñàғàí áұë ñөç өòіðіê, Êåòå àëìàäûì íå îòûðûï, íå òұðûï, Áіð ñàғàòòà áåñ êіñіíің æұìûñûí Æàëғûç өçіì æіáåðіïïіí æàïûðûï. Өçіìå-өçіì æàíûì ñіðә àøûìàé... Æàáûðқàìàé, æàóûðñûíáàé, æàñûìàé, Қàçàíøûқòà áіëåñің ғîé, æàñ êåçäå Ïðèñòàíüäà æүê òèåóøі åê îñûëàé! ІІІ Êөïòåí áåðі æàí құìàðûì òàðқàғàí Æұìûñ áîëäû – «Қàíäàé êүøòі қàðò àäàì», – Äåï òàңûðқàï æұìûñûìà ûðçà áîï Ñåìіç áàñòûқ қàқòû ìåíі àðқàäàí». Îñûëàéøà қûñқà ñөçäі ұçàðòûï, «Құéøû, – äåéäі, – øàéäû әëäå äå қûçàðòûï. Îñû êүíãі øөïòің áàñûí ñûíäûðìàñ Æàñòàðûңíàí – æåòïіñòåãі áіç àðòûқ!»

Êåìïіð îòûð ñûëқ-ñûëқ êүëіï іøіíåí, Äåãåíäåé-àқ, қóëûғûңäû òүñіíåì. Øàëû қàíøà àéòñà äàғû өòіðіê Øûғàðìàéäû ñûðáàç êåìïіð òіñіíåí. Øàë áіð ñөçäі îí ñөç қûëûï àéòàäû, Áіð áөøêåñіí îí áөøêå ғûï øàéқàäû. Қàíøà àëûñòàï êåòêåíіìåí ìàқòàíûï, Òүñ êåçіíäå êåìïіðіíå қàéòàäû. Қàðñû àëäûíàí ñұëó êåìïіð ìàéûñûï, Êөáåëåêòåé åëïіëäåéäі æàé ұøûï, Қîñ êөáåëåê áіð-áіðіíå қàíàòûí Òүéіñòіðіï îòûðàäû øàé іøіï. Àòқàðғàíäàé åë àëäûíäà ìîë ìіíäåò, Áåðåðіìäі áіð-àқ ñàðқûï áåðäіì äåï, Îí áөøêåíі æàëғûç òèåï áіð өçіì Êүïіëäåéäі қàòòû øàðøàï êåëäіì äåï. Êåìïіð îғàí қàíøà àéòñà äà íàíáàéäû, Ìàé құéñà äà, өòіðіãі æàíáàéäû. Îí áөøêåíі òèåãåíіí äәëåëäåï, Øàë äà áүãіí қûçûë øàéғà қàíáàéäû. ҮØÁҰËÀҚÒÀҒÛ ÎҚÈҒÀÍÛҢ ІÇІÌÅÍ... Áұë äà ñîë áіð қûðûқ áåñòің әңãіìåñі... әңãүäіê... Қàðñ àéûðûëûï êåóäåìіçäå ñàí үìіò ïåí ñàí êүäіê. Áàð æàқñûëûқ «æàó қàøòûëàï» àëà қàøқàí æàëғûç ñөç... Әêåìіç æîқ... áіð æåðëåðäå æүðãåí øûғàð æàó қóûï. Қàðà қàғàç áåðіï қîéғàí қûðûқ òөðòòің àÿғû... Åëäåí áұðûí àëà-áөëå Îæàí êåëäі áàÿғû. Ñûқûð-ñûқûð áàëäàғû áàð. Ñûқûð-ñûқûð àÿç áàð... Қûñòûãүíі ìұç òåñåäі øåãå қàққàí òàÿғû... Қûñòû өòêåðäі, қûñ ұçàқ қîé, òàң àòàäû... қàëғûìàé, Êүí øûғàäû áұëò іøіíåí ñåêіëäі áîï øàðáû ìàé... Ìàé øûæûëäàï åðè-åðè êөêòåì êåëäі áіð êүíі... Áіð êүíäåðі ñåðіê êåëäі – ìåäàëû áàð Қàëäûáàé... Æàëғûç åäі.. åíäі åêåó áîï қûð áàñûíäà æåëäåéäі... Ұçàқ óàқûò øàé қàéíàòûï қîéғàí үéãå êåëìåéäі... Құïèÿëàó ñөçäåðі êөï åêåóіíің àéòàòûí... Åìіñ-åìіñ... áіðàç ñөçі áіçãå æåòå áåðìåéäі...

Àéòóûíà қàðàғàíäà... áіð ûçà áàð Îæàíäà... Ôàøèñòåðäåí àëà àëìàғàí қàðñû áàðûï àæàëғà... Îë ûçàñû – àóäàíäàғû... Àëïàìûñòàé àòû áàð... Ôàìèëèÿñû – Æàðûëқàғàí... äåï åñòіãåí «òàæàëäà». Àëïàìûñòûң àòûí àéòñà – àëқûìäàðû іñåäі. Êөïòåí áåðі îñû àóäàíäà... îë áàñòûқ áîëғàí êіñі åäі. Àéòóûíà қàðàғàíäà, Øàëқàð æàқòàí àóûñқàí... Àéқàéëàñà – áàñûңäàғû áөðêің ұøûï òүñåäі! Æàðûëқàñà – æàðûëқàñûí. Áіçäің îíäà íåìіç áàð... Êөçі қèòàð, àÿғû àқñàқ òàëàé-òàëàé ñåìіç áàð. Àëïàìûñòûң àÿғû ñàó... қîëû äà ñàó... êөçі ñàó... Ñөçі – áіëäåé, өçі – áіëäåé... ñүéðåé àëìàñ åãіç íàð. ...Àòû øûққàí әñіðåñå... Қàòàë áîëûï Ñàì æàқòà. Қîé àéäàғàí қàòûíäàðìåí... Äүëåéëіäå... Қàңáàқòà... Ïәëåí æåðäå «әðìèÿíûң ñåìüÿñûí ñàáàïòû...» – Äåï åñòèñің – æàëàéäû äåï áàë қûñòûðûï áàðìàққà. Æàñ êåëіíøåê êөðå қàëñà åêі-үø ìәðòå қîíàқòàï, Áàғëàí ñîéûï, æûëû-æұìñàқ æåéäі äåéäі òàáàқòàï. Ìұðûíûíàí ìәéåãі àòûï, àқñàқ-òîқñàқ қîéøûíû... Òåíòåê äåãåí àòàқ àëғàí... æîí òåðіñіí øàáàқòàï. ...Êүí æûëûíûï, æåð қàðàéûï... æàëáûç øûғûï қûðàòқà... Îæàí æүðäі àíäà-ñàíäà æàóûð áîëғàí ñұð àòқà

àÿқ ñàëûï... Àíäà-ñàíäà Қàëäûáàé ìåí åêåóі Áàðûï-қàéòûï... Үøáұëàқòûң ñàéûíäàғû áұëàққà. Үé ñûðòûíäà øûëûì øåãіï îòûð åäі áіð êүíі, Êөç ұøûíà òàñòàï қîéûï... «әðìåéñêèé» äүðáіíі. Øàң êөðіíäі êөç ұøûíàí... «ïîëóòîðêі» øàңûíäàé... Қûðäàí òөìåí æàңàғû øàң ïәóåñêåäåé ñûðғûäû. Àëïàìûñ áîï øûқòû әëãі øàң... Æàðûëқàғàí áàëàñû... Æàëғûç ìûқòû... Æàëғûç àóûë... ìàëғà òîëû äàëàñû. Åêі ñîëäàò. Æàëғûç áàñòûқ. Àóûë òîëû æàñ қàòûí... Қîþëàíûï êåëå æàòòû қàðà áұëòòûң àðàñû. «Ìûíàó êіìäåð òàï-òàë òүñ... қàòûí àңäûï қûäûðғàí?» Äåäі Àëïàìûñ æұðòқà қàðàï... àéқàé øûқòû ñûáûðäàí. «Өçің êіìñің? – äåäі Îæàí... – òүëêі құñàï қîëûìà Òүñòің áіëåì... ÿ, Құäàéûì... òàéäûðàðäà òұғûðäàí...

Äәó äå áîëñà... áîðñûқ æåãåí Àëïàìûñûì øûғàðñûң, Æûëäà æүðіï òîéûï àëғàí êәðòàìûøûì øûғàðñûң...» – Äåäі äàғû Îæàí áàðûï... æàáûñòû êåï øûëáûðғà... Êіìäіêі æөí? Êіìäåð òåðіñ? Қàé æұìáàғûí ұғàðñûң? Îæàí – æàÿó. Ñåìіç àòïåí øûқòû êåêñå Àëïàìûñ. Қîðқàқ åêåí, құð äîңàéáàò áàñòûғûìûç «êәðòàìûø». Ñåìіç àòòûң øûëáûðûíàí Îæàí қàëäû àéûðûëûï, Қàøòû Àëïàìûñ, қàéäàñûң äåï, àóäàí æàғûì – Æàðқàìûñ. ...Қàëäûáàéäû қîñà áîқòàï, қûçûï àëғàí Îæàí æүð, Қàøқàí àòòàí êөç ұøûíäà үéіðіëãåí òîçàң æүð. Êөðãåí ìұíäàé øàëà-øàðïû òөáåëåñòің òàëàéûí Æàòòû êүëіï æàéìåí ғàíà òàáàí àñòû Áîçàң қûð. Ñîíàí êåéіí ñîë Àëïàìûñ Ұøáұëàққà êåëìåäі. Ìèëèöèÿ æàққà áàðûï... Îæàí æàóàï áåðìåäі. Îí æûë өòòі. Æèûðìà áåñ æûë. Òóðà îòûç æûë... өòòі – Ñîë Îæàííûң ҚÛË ØÛËÁÛÐҒÀ ÆÀÁÛÑҚÀÍÛÍ

ÊӨÐÃÅËІ... Îæàí қàéäà? Òîçàң қàéäà? Қàøқàí àòòûң іçіíåí Øàң қàëìàäû êөç ұøûíäà... êөøêåí åëäің êүçіíåí. Æàëғûç ғàíà қûë øûëáûðäàí àëà òүñêåí àøóëû Îæàí қàëäû àéäàëàäà... îò ëàïûëäàï æүçіíåí... Қûë øûëáûðäàí àéðûëìàñòàé àëà òүñêåí... òàñ òұëғà... Îқ áîðàòûï îòòû êөçáåí àáûðîéñûç қàøқûíғà. Îæàí қàëäû æàëғûç өçі òåìіðқàçûқ ñåêіëäі Øàң ñåêіëäі áîðàï ұøқàí... æұëäûçäàðäûң àñòûíäà... ...Ìåí æàқûíäà åëãå áàðäûì êөïòåí áåðі êөðìåãåí. Àðäàãåðäі êөðãіì êåëіï àéғà қûëûø ñåðìåãåí... Áұë әңãіìå ñîíäà òóäû – Îæàí æàéëû әңãіìå... Àçàíäàғû қàéíàï æàòқàí қàçàí æàéëû әңãіìå... Áұë әңãіìå ñîíäà òóäû, Îæàí æàéëû әңãіìå... Àóûëäàғû áóғà ïіñêåí... àçáàí æàéëû әңãіìå. ...Қûë øûëáûðäàí ұñòàï àëûï... қûë áұðàóëàï қûñàòûí... Åðëåð êåòòі îðàëìàñòàé... åíäі қàéòûï... ìәңãіãå... Åëäåí ìàғàí àíäà-ñàíäà ãàçåò êåëіï àóäàíäûқ, Ñåéіëåìіí ñàғûíûøòàí, ñåêіëäі áîï æàóғàí áұëò... «Îæàíîâ» áîï ñîë ãàçåòòåí áіð ôàìèëèÿ êөðіíіï, Қîçà òүñіï êөңіëäåãі ñîë êåçåңíåí қàëғàí «құðò».

Îæàí æàéûí àéòûï áåðãåí... әëі òіðі Қàëäûáàé... Ñөçãå құìàð... æүðñå äàғû øàðóàøûëûқ ìàíäûìàé. Øүéäåñіíäå áåäåëі áàð... қûðàó áàñқàí òөáåñіí... Ñåêñåí áіðãå æåòåòұғûí òүðі äå áàð... àëæûìàé. Òàëàé æåðäå òàëàé қûëûқ êөðñåòñå äå... òөçáåñòіê... Қàìïèÿòûí êөðãåí æåðäå êөңіëі áàð áөç êөïøіê... Àïûë-құïûë, øàëà-øàðïû, àìàí-ñàóëûқ àéòûñûï, Қàëäûáàéìåí Îéìàóûòòàí êåëå æàòûï êåçäåñòіê! Æîë үñòіíäå ìàøèíàíûң áіð òåòіãі «ìåðò» áîëûï, Îòûð åêåí êүíãå øûæûï... åêі êөçі òөðò áîëûï. Қàñûíäàғû åêі әéåëäі áіð қîéøûíûң үéіíå Øàéûí áåðіï қîéғàí åêåí... ñûëàï-ñèïàï, æåíò áåðіï... Áіçäі êөðіï, æûëàí êөçі іííåí øûғûï æûëòûëäàï, Øûғà êåëäі èò áàëûқòûң òåðіñіíäåé æûëïûëäàï. «Êіì äåï æүðñåì, өçіìіçäің Өòåæàíûì... åêåí ғîé!– Äåï қîÿäû, øàø àëàòûí ұñòàðàäàé қûëïûëäàï... Åêі êåìïіð... áіð Қàëäûáàé... òұçғà òүñіï åìäåëіï, Êåëå æàòûð... әңãіìåñі æîë үñòіíäå æөíäåëіï. Êåëå-êåëå... Îæàí өòêåí... æîë үñòіíå òіðåëäіê... Àò үñòіíåí àëғàí æåðãå Àëïàìûñòû өңãåðіï! ...Ñîë àðàғà æåòòі äàғû... әðі қàðàé... êіëò ұøûï... Òàðàï êåòòі åêі òåíòåê æàғàëàðûí æûðòûñûï... Ғàñûð äåéòіí æîë үñòіíäå òîçàң қàëäû áіð óûñ... Әðëі-áåðëі àóäàðûëûï... áіð àñïàíäàï... áіð òүñіï... Áіðåóі – àòòà. Áіðі – æåðäå. Áіðі – ñåìіç. Áіðі – àðûқ... Áіðі íàðòòàé қûï-қûçûë áîï. Áіð àïïàқ áîï... қóàðûï... Åêåóіíің àðàñûíäà äіð-äіð åòіï... қûë øûëáûð... Áàðà æàòûð æîëäûң øàңû àóäàí æàққà øұáàëûï. Àóäàí æàққà òîқòàìàé øàң, îáëûñқà äîìàëàï, Áàðà æàòûð òûғûëóғà... өëìåñ æåðіí æîáàëàï! Îò àëìàғàí åêі ìûëòûқ – åêі êөçі Îæàííûң... Êөçі òұíûï, áàñû àéíàëûï... èòòåé øóëàï àáàëàï... Ñîë êåòêåííåí Ñåìіç Қàðûí ØÀÐ ÑÅÊІËÄІ æåë àéäàï, Áàñàð áîëäû äåéäі àÿғûí áұë àóäàíғà àáàéëàï. Êåøå ғàíà àñïàíäàғû Құäàéìåíåí òåңåñêåí Ôàìèëèÿíû àç àòàéòûí áîëäû äåéäі åë-àéìàқ...

Àçäàí êåéіí ñîë àçғàíòàé қàëғàí áåäåë òàóñûëûï, Àéòàòûí æàí àçàéûïòû êөðãåí æåðäå ñàóøûëûқ. Åëóіíäå ïåíñèÿғà øûғûï êåòêåí àóðó áîï... Áàðà æàòқàí êүí êåëіïòі åòåê-æåңіí қàóñûðûï! Ìåí äå áіð êүí ÑÅÍ áîëàðìûí... Òàáàëàéòûí æàéûì æîқ. Æåңãåíäåðäі æåңñіê іçäåï æàғàëàéòûí æàéûì æîқ. Әéòñå äå ìåí ñåìіç àòòûң үñòіíäåãі ÄÀÓÛËÄÛ Қàðñû àëóғà òұðñàì äåéìіí қàøàí áîëñûí äàéûí áîï! Êåëñåì-äàғû қàí ìàéäàííàí àÿғûìäû æîғàëòûï, Æүðå àëìàñïûí áåéқàì қàëғûï... íàìûñûìäû äåì àëòûï. Ñèûð áàғûï êåòåðìіí ìåí, ìіíіï àëûï òүéåãå, Æåòіìäåðäің àéðàíìåíåí àóûçäàðûí àғàðòûï... Æåë ñîққàíäà, áîðàí ұéòқûï, êіðåðìіí äå қàìûñқà, Ìàëìåí áіðãå ìàëìà ñàïñûï, ûғàðìûí ìåí àëûñқà. Қàñқûðëàðäû àòàð æåðäå îòàëìàғàí ìûëòûғûì Äàÿð òұðàð Îæàí құñàï òèіï êåòñåң íàìûñқà! Қàíäàé íàìûñ? Қàíäàé қàìûñ? Қàíäàé ìûëòûқ... àòûëìàñ? Қàíäàé ìàéäàí áұғûï æàòқàí æîëáàðûñòû øàқûðìàñ? Қûðûқ æûëäàí êåéіí áàðûï әðåң-әðåң òүñіíäіê Óäûң æàéûí... áàòûðëàðäûң іøêåí àñûí áàòûðìàñ! Îқòàí æàìàí, Îòòàí æàìàí... íàìûñ áàð... Ñәë ұøқûííàí øàëà өðòåíãåí... ñîë æûëäàðäà... қàìûñ áàð. Íàìûñ үøіí îòқà òүñêåí, îққà òүñêåí Ñîë êåçåң Áіðòå-áіðòå, áіðòå-áіðòå àëûñòàð... Áіð æàðқ åòіï æîғàëàòûí ñàíàңäàғû òîçàңäàé... Қàðà òүíãå òåñіëåñің... êөç àëìàé. Қàðñû àëäûңíàí êåéäå øûғà êåëåäі îë... Øûëáûðûңà æàáûñàòûí Îæàíäàé! Әáäåí øàðøàï, åêі êөçің òàñ òұìàí áîëғàí êåçäå... қàðòàéғàíäà... êөçіíäåãі æàñ êүìәí... Íàìûñ æàéëû àңûç áіçäі îÿòàð Ұéûқòàï æàòқàí Үøáұëàқòûң àñòûíàí... Îÿòқàíäà... ñіëêіï òұðûï æàғàäàí, Ìàé іøêіçåð... øàé үñòіíäå... òàáàäàí... Ñåí àðøûғàí áұëàқòàðäûң êөçіíåí Øөëäåï áàðûï, ñó іøåéіí, àғàæàí!!!

Ìèäû æåңіï ñұð òұðìûñòûң, ñàðû øіëäåíің òàìûçû, Øàðøàòқàíäà èіð-èіð Æåìі ìåíåí Ñàғûçû; Æóñûí ìåíің ñәë íәðñåäåí êіðëåéòұғûí êөңіëіìäі, Åøóàқûòòà êіðëåìåéòіí àòàëàðäûң àңûçû! ÀËҒÀØҚÛ ØÀÏÀËÀҚ І Ìåí өìіðäің қàòòû қîðқàì êәðіíåí, Òàңáà қàëäû òàëàé òàòқàí íәðіíåí. Áұë өìіðäå òàëàé қûçûқ өòòі ғîé, Òұңғûø æåãåí òàÿқ қûçûқ áәðіíåí. Қàé іñòің äå қèûí áîëàð òұңғûøû, Ñûíáàñòûң äà êåëåð êåéäå ñûíғûñû. Òұңғûø ðåò ñûíäû іøіìäå áіð íәðñå – Îìûðûëғàí ìûëòûқ құñàï ұңғûñû. Êåòòі áàñûì äîìáûðàäàé äûңûëäàï, Іøіíäåãі іøåêòåðі çûңûëäàï. Æàñ òà êåëäі áіð òåðåңíåí ìөëòіëäåï, Ñàғûíäûқòûң áұëàғûíäàé øûìûðëàï... Қèñûқ òàðòûï, ñûңàðæàқòàï, æûðûëìàé, Êåëіï åäіì òүçó æîëäàí áұðûëìàé, Òүçó ñөéëåï, òүçó òàðòûï àðқàíäû, Êåëіï åäіì, êөê æåëêåäåí ұðûëìàé. Ìûң êүí ñûíáàé áіð êүí ñûíàð øөëìåê òå, Æàñ қàðòàéìàқ, êәðі áіð êүí өëìåê ïå? Өëó åìåñ, ñүðіíóіì áîëäû áұë– Өìіðäåãі åң àëғàøқû Äөңáåêêå. Äөңáåê åìåñ... қàíû қàòқàí ñұð-æåòіì Àøòû êåëіï Àùû Өìіðäің áіð áåòіí, Æүðåäі ûëғè òàðû òүéіï, òàëқàí æåï, Ðåéіì äåï àòàëàòûí – «æåíäåòіì»... Ñûðòû æóàñ, қîé àóçûíàí øөï àëìàñ, Æàëàң àÿқ, æүðåäі ûëғè, æàëàң áàñ, Әêåé-үêåé áîï æүðóøі åä êәäіìãі Áàóûðëàðäàé өçіìіçäің қàëàìäàñ.

Áіðåóëåðäің òүéіï áåðåä êåëіñіí, Æүðóøі åäі òàðòûï áåðіï æåëіñіí. Òàðû, òàëқàí áåðіï қîéñàì, àғà áîï, Àñûқ îéíàï êåòóøі åäі ìåí үøіí. Ñүéòіï æүðіï æåð àñòûíàí æіê øûғûï, Қîñ құëàғû êүðå құñàï òіê øûғûï, Æàðғàқ áұçàó ñåêіëäі ғûï... áұқà áîï, Æåð áàñûíà àïàðäû äà òûқñûðûï, ІІ Ïåðäі àé êåëіï қîñ ìүéіçáåí... ïåðäі-àé êåï... Êүë-òàëқàí áîï ìûң ñәóëåëі ñûíäû «әéíåê»... Êөçіìäåãі àñïàí ñûíûï êåòêåíäåé, Êåìïіðқîñàқ æåðãå òүñіï êåòêåíäåé... Êіì îéëàғàí – òàÿқ æåóäі – ìұíäàé äåï? Íå ñåáåïòі ұðäû îë ìåíі – íåì үøіí, Æåï қîéûï åì қàíäàé ғàíà æåìіñіí? Èòіíå èíå áåðäіì áå әëäå îë «èòòің?» Òàðûëòòûì áà êåң æàéëàóäàé «өðіñіí?» Қàé қûëûқïåí æàíûí îíûң æàò қûëûï, Æàñàòûï åì áåòêå ñîғàð қàòòûëûқ? Åñіìäå æîқ. Åñіìäå òåê қàëғàíû – Òұңғûø òèãåí òàÿқòàғû òәòòіëіê! Íå øұқûäû àëòû æàñàð áàëàïàí? Æұäûðûқ áîï àòòû ìàғàí æàңà òàң. Òàң äà ұìûòûëäû. Òүí äå ұìûòûëäû. Æàëғûç-àқ – Áåòòåí ұðғàí әäіëåòñіç àëàқàí – Åñòå қàëäû. Ñîë áіð құéòòàé ìàñқàðà, Òàңáà өøåäі îéûï ñàëғàí òàñқà äà, Æåð áåòіíäå áàð åêåíіí ұқòûì ìåí Æûëûëûқ ïåí òәòòіëіêòåí áàñқà äà... Ұққàí êåçäå æàíäû ìåíің үðåéіì, Ұққàí êåçäå æàíäû ìåíің äүëåéіì, Өçåãіìå өðò òàñòàäû... æүãіðñå... Æåë øûғàðûï æүãіðåòіí Ðåéіì...

ІІІ Ðåéіìäі áүãіí äå æүð êөç êөðіï, Êåòêåí äå æîқ ñîë қàëïûíàí өçãåðіï, Àðàìûçäà áіð øàïàëàқ æүðãåíäåé– Êөðãåí æåðäå êåòåäі èò êөçäåíіï! Қàëàé òàïòû? Êіìíåí òàïòû îë òàìàғûí? Êіìíің áàқòû қàòûãåçäåó қàáàғûí? Àëғàí åêåí Áåñ Ñàóñàқòûң Òàáûíàí – Өìіð äåéòіí ұëû ұñòàçäûң ñàáàғûí. Êіì áîëäû îғàí áұë өìіðäåí æàққàíû? Êіì áîëäû îíûң áұë өìіðäåí òàïқàíû? ӨÌІÐ ÁÎÉÛ ÐÅÉІÌÄІ ҰÐÄÛ ӨÌІÐ... Îë äà өìіðäі... ñûëàï-ñèïàï æàòïàäû! Øөëäåñå äå ñó ñұðàìàé – қàòàëàï, Æàáûñқàí æîқ æàìàí øàëғà «àòàëàï», Øàïàëàққà әáäåí òîéûï àëäû äà... Ñîë өìіðãå – өçі ұñûíäû – ØÀÏÀËÀҚ! ІV Æåéòіí æåðäå êөðìåñåê áіç қàìøû æåï, Ó áåðåäі îë áàðàòқàíäà әëñіðåï, Æàëғûç ñәòòіê өêіíіøòåí ñөãіëåð– Өìіð áîéû ñөãіëìåãåí ñàé-ñүéåê. Ñàé-ñүéåãіì ñөãіëãåíäå, æûëàäûì, Òұңғûø ðåò åãіëãåíäå, æûëàäûì, Êүëêіì әáäåí òèіï åäі äіңêåãå... Æûëàóûììåí «ұñòàçûìà» ұíàäûì! Àðñûçäàðäûң àð êүéäіðãåí îòûí ìûң Êөðå-êөðå... Æûëàìàóғà áåêіíäіì... Құëàé-құëàé... æûëàé-æûëàé êåëäіì äå... Àð àëäûíäà құëàìàóғà áåêіíäіì... Қàéðàëìàғàí құéòòàé áàëòà ñåêіëäіì, Қàéðàóûңäû òàïïàäûì äà, êåòіëäіì... Òұңғûø òàÿқ, òұңғûø àøқàí әëіïïåì Æåòіëóі – æåòіëìåãåí æåòіìíің...