(әңгіме) Орыстар: «Лицо зеркало души»,—дейді. Қазақтар: «Түрі жақсыдан түңілме», — дейді. Екеуінің мағынасын «Адамның ішкі сырын түрінен тануға болады» деп түсінсек, онша қателесе қоймаспыз. Бірақ та бұл мәтел әр уақытта да, әр адам туралы да дұрыс бола бермейді. Сондықтан да оны «аксиома» ретінде қабылдауға болмайды. Адамның мінез -құлқы, жан-жүйесі, тән - жүйесі көпшілік алдында ұзақ уақыт сындарынан өтеді. Басқалардың оған әр уақытта да сын көзімен қарайтынын әркім біледі. Адамның ішкі сырларының кейбір белгілері түрінде тұратыны да рас. Ол жағын да әркім біледі, ішкі сыры ашық жатқандар аз кездеседі. Ондайларды «аңқылдақ» деп көзіне атағанмен, «ақымақ» деп іштен ойлап қана қояды. Сондықтан әр адам өмірінде басқалар алдында ішкі сырын сыртқа шығармауға тырысады. Сыртқа сыр бермеу оңай емес: айнала оны аңдып сынап тұрса, ол айналаны аңдып, арбап сыр білдірмеуге тырысады. Ол үшін алдымен көзқарасы мен бет өңірін бұлжытпай бір қалыпта ұстауға үйренеді, дағдыланады. Сырын оңайшылықпен сездіре қоймайды. Кей кезде сезілер - сезілмес сәл дірілдеген қол қимылы көз бен бет жасырған ішкі сезімді айқындап, сүйексіз қызыл тілдің өтірігіне айғақ боп шыға келеді. Әсіресе, адамның иығы мен жон арқасы «балалы үйдің ұрлығын жасырмайды». Әрине, қол сыры мен жон сырын байқағандар ғана сезеді. Біздің заманда психологиялық қорытындылар дәлелдікке жарамайды. Сөйтсе де есімдегі бір оқиғадан оны қағазға түсіріп, құтылмасам болар емес. Бұл оқиға майданда болып еді. Қызу соғыс екі жақты да шаршатып, саябырсып аяқталған. Әр жағы тек қолындағысын «қанағат» етіп, жағасы шалшық өзенінің бойында қорғаныста жатқан кез. Арамызда енді өзен. Одан өтіп ойран салуға бізде де, дұшпанда да дәрмен жоқ. Екі жақ алдымен сеңдей соғысып, күштері тең азайып, ұзақ уақытқа дейін лажсыз тұрып қалуға мәжбүр болғанды әскер тілінде «діңкеміз құрып қалды» демейді, тек сыпайылап «фронт стабилизировался» дейді. Менің қарамағымдағы полкқа бір топ адам келіп қосылды. Келген офицерлердің ішінде бір жас капитан назарымды тартты. Бойы сұңғақ, қимылы сергек, ашаң жүзін самай шаштарын жақ сүйегінен құлағының сырға тағарына дейін жарыстыра өсіріп (ондай фасонды орысша бакенбарды дейді), суағарына төрт бұрыштап қара қоңыздай мұрт қойып, әскери әсем киінген жігіт. Тұрпайына қарағанда әрі реңді, әрі пысық, әрі әсем, ал қызмет жағына да шалағай бола қоймас. Әсіресе, маған ұнағаны оның әскери жүріс - тұрысы еді. Стройдың барлық қимылдарына ол әбден жатық қан артисше орындайтын. Ол барлығын аспай-саспай, жазып - жаңылмай, бір жағы байсал, бір жағынан жылдам, шегені ұрғандай нақ-нақ істейтін. Мен өзім өмір бойы сап қатарындағы офицермін, мені жолдастарым алдыңғы қатардағы строевик деп санайтын-ды. Бірақ та мен капитанның жасындағы кезімде ондай істемек түгіл, ондайды көрген де емеспін. Капитанның шымыр қимылдарына аң-таң қалып қарап тұрып: «Осының өзі үлкен айнаның алдында тұрып үйреніп, дағдыланған болар» деп ойлайтынмын. Ол әскери әдеп көрсетердің алдында иық, қол жіліктері, саусақтарымен ойнақтата бір нәрсе істеп, аяғын нақ-нақ басып, алдыңа келіп тік тұра қалғанда, өкшесін сарт еткізіп, қолын қалай шекесіне кірпік қаққанша алып барып, қыналған белді сұңғақ бойын найзадай тіп-тіке ұстап тұра қалатын. «Егер де әскери темаға балет қойылғандай бола қойса, бұл сол балеттің басынан аяғына дейін солировать етуге жарар еді» деген ой капитанды әскери «жырқылдақтардың» арасына қоса жаздады. Жоқ! Бірақ та ол жаман офицер болып шықпады. Кешікпей-ақ іс жүзінде икемділігін көрсетті. Оның өрескел әсемпаздығына «ондай - ондай ханның қызында да боладымен» келістік. Штаб бастығымен кеңесіп, капитанды штаб қарамағындағы бір бөлімшенің командирі етіп тағайындадым. Капитан ротаның солдаттарын ойдағыдай басқарып, тәрбиелеп жүрді. Шаруасы да ашық-шашық жатқаннан сау болды. Капитан үшін де кешікпей-ақ сын сағат туды. Бір топ жауынгерлерді дұшпанның ту сыртына жұмсау қажет болды. Оларға майданның шебінен өтіп, дұшпан қосынан документтері мен адамдарын қолға түсіріп, алып келу тапсырылмақ. Қолымыздағы дұшпан туралы мәлімдемелер сенер - сенбес екі құйрықты еді. Сондықтан анық-қанығын білу бізге өте керек, өте қажет еді. Дұшпанның сырын ашу үшін оның өз «жатағына», өзінің «ауылына» барып қайтуға мәжбүр болдық. Капитанды шақырып алып, оның алдына алдағы міндеттемені қойдым. Тапсырманы қалай орындау туралы бірнеше кезеңдерді ұсындым. Капитан бұйрығымды шұлғи отырып тыңдады. Орнынан тұрып «орындауға әзірмін» деген сөзбен қатар өкшесі сарт ете қалып, қолын шекесіне алып барып қалшия қалды. Ол шығып бара жатқанда, менің көзім оның иығы мен жон арқасына түсті. Оның иығы қомданып, жоны томпайып кетіпті.. Капитаннан мен бұны күтпеген едім. Бұрын оны бүкірсің деп ойламаған едім. «Көкіректің өрлігіне қорқа томпайған жон айғақ болды. Қорқаққа топты тапсыруға болмайды. Адамдар қырылып, тапсырма орындалмайды» деген ой сап ете қалып, капитанға сенімім құлағын қатты бұраған домбыраның ішегіңдей үзілді. Әрине, жігіттерді біз нағашыларының ауылына жұмсағалы отырғанымыз жоқ. Бұндай сәтті - сәтсіздігі ұстараның жүзінде қалт-құлт еткен қауіпті тапсырмаға адамдар сайлау, оларға сайма-сай «серке» таңдау жұмысы командирге оңай тимейді. Әсіресе, жақын аралас, бетпе-бет ұрыста өзін-өзі ұстай біле алмаған дегбірсіз командирдің «айқайымен», «ойбайын» тыңдаған жауынгерлердің көбі қалбалақтап, оның «бұйрығын» орындаймын деп жүріп қаңғыған оққа ұшып, ақыры «жастығын ала алмай кететін» жағдайлар да болатын. Одан өкінішті не бар?

Ол мөлиіп төмен қарады. Аузындағы түкірігі таусылған адамша, сілекейін тамсанып, сәл тұншыққан дауыспен менің бұйрығымды қайталады.

Менің не себепті айнып қалғаным туралы ол сұраған жоқ.

Аға лейтенант Малярчук капитанның орынбасары еді. Малярчук момындау жігіт еді. Ол ылғи украинша сөйлейтін. Кей кезде украинның мысқыл сөздерін орынды араластыра соғып күлдіретін. Полкта оны барлығымыз да жақсы көретінбіз.

Ол кіріп келіп:

Малярчук менің сөздерімді зейінімен тыңдап болған соң, бірнеше жерін қайта сұрап алды да, екі-үш сұрақ қойды. Одан кейін тапсырманы қалай орындау жөнінде орынды бірнеше өз пікірлерін айтты. Мен олардың мақұлдағаннан соң:

Бірнеше «ол бүйтсе, біз қайтеміз» деген сұрақтарына жауаптар алып болғаннан соң, біраз уақыт картаға қарап ойланып отырды да:

Аға лейтенант даярлық үшін бір тәулік уақыт сұрады. Ол тілегін «трэба с хлопцями подывиться и выбрати самый наиручаийший участок для перехода скриз линию фронта», — деп дәлелдеді. Онымен баратын жігіттермен бірге алды-артын байқап, майдан шебінен өтуге ыңғайлы өткелді белгілеп алудың керектігімен дәлелдеді. Тапсырманы орындауға ол екі-үш тәулік сұрады. Бұл тілегін ол дұшпанның «қорасына» кіруден бұрын мол дайындықтардың керектігімен дәлелдеді.

Мен оның ой-пікірлерінің барлығын мақұлдадым.

*** Үш күннен кейін Малярчук Л. өзенінің арғы жағасынан дұшпан өрісінен көрген-білгенін радиомен хабарлай бастады. Оның командирі капитан көшкен ауылдың жұртын сипап отырып қалған адамдай аңырайған бос жертөледен шықпай жатып алды. Бір күні кешке таман бір офицер ротаның бір блиндажына кіріп барса, капитан жынынан айрылған бақсыдай қараңғы бұрышта бүк түсіп жатқанын көріп:

«Менің адамдарым кетті. Мен қалдым» басқа еш нәрсе айта алмай жастығын құшып өксіп - өксіп жылапты...

Ол шығып кетті.

Менің начальник штабым Иван Данилович көңілшек кісі еді. Ол бір жолы сөзін баяндап болып, капитанды бұдан былай қалай пайдалануды менен сұрады.

*** Сол түні мен жөндеп ұйықтай алмадым. Біресе ұйықтар, біресе оянып, біресе қалғып, таң атқанша өзіммен - өзім арпалысып шықтым. Түсімде капитан қыр соңымнан қалмады. Әскери биші болып түсіме бір кірді, шынтағы дірілдеп, иығы қомданып, жон арқасы дөңгеленіп, ең ақырғы келгеніндегідей беті – аузы түк басып, көздері қызарып, «өлімге болса да жұмсаңыз» деген сияқты оның бейнелері мені түн бойы мазалады. Орнымнан жүз сойылдың астында болған адамдай, мең-зең болып тұрдым. Айнадан маған көзінің қабақтары баржиған, бет-аузы мыж - тыж бір шал қарап тұрғандай болды. *** Бір айдан соң дивизияның начальник штабы капитанды армияның штабына байланысшы офицер етіп жіберуге менің қарсылығым жоқ па деп сұрады. Мен оның ұсынысын мақұл көрдім. Малярчукті командир етіп тағайындадық. Капитан кешікпей-ақ бәріміздің есімізден шықты. *** Майданда қаһарлы күндер біресе отқа, біресе суға салып, мінез-құлқымызды, еркімізді, борышқа адалдығымызды, моральдық принциптердің тіреуі — ар-намысымызды аяусыз сынға салумен болды. Соғыс әлі тоқтар емес. *** Мен біраз уақыт елде болып, майданға қайта оралдым. Мені дивизия командирі етіп тағайындады. Менің бұрынғы орнымды командир полка болып басып қалған Иван Данилович Курганский қанды майданда қаза тауыпты. Марқұмға Советтер Одағының Батыры атағы берілді. Капитан мен Малярчук туралы ешқандай дерегім болмады. *** Бір жолы алдыңғы шептегі жермен танысып, шеп жағдайын байқап жүріп (армия тілінде рекогносцировка дейді) көршілес дивизияның бір батальонының бақылау пунктіне кірдім. Жон арқасы дарбазадай, тірсегі бураның санындай майор дүрбімен алға тесіле қарап тұрып, бұрылмастан артиллерия бақылаушысына:

Дене құрылысы мен даусынан Малярчукті тани кеттім.

Малярчук селк ете қалғандай бұрылып, орнынан ұшып тұрып, қолын пилоткасына жақындатып тік тұра қалды. Мен оны зордан таныдым. Оң бетінде жараның орны сынық қарыс қызара айшықтанған тыртығы түрін өзгертіпті. Ол күле бергенде, бетіндегі тыртығы шұңқырланып жүзін бұрынғыдан өзгертіп жіберді.

Жолығысуымыз екеуімізге де қуанышты, көңілді кездесу болды. Малярчук бір жылдан бері батальон командир! екен. Оның аман-есендігіне ерлер серкесі — үлкен командир болғанына өте қуандым. «Бәрекелді, еңгезердей ерім - ай!» деп ішімнен айтып қоштастым. *** Соғыс бітті. Жиын - жиналыстар, ұзақ баяндамалар, өрнекті, өнегелі үйретулер басталды. Басқалармен бірге мен де округтік полигонда артиллерияның атысуына қатыстым.

Жолдың бір бұрылысында мен отырған машинаны біреу тоқтатты.

Үстіндегі киімі өте таза, жақ сақалдары мен (бакенбарда) суағардағы мұртын тап-тұйнақтай етіп басқан, бір генералдың аузын бағып, қол-аяғын сартылдата соғып, мықты қазыққа қысқа арқандалған дөнендей ұзай алмай жүрді. «Орныңды енді тапқан екенсің», — деп ойладым да, Малярчук есіме түсіп, «Ханның еркесі болғанша, жігіттің серкесі болғың» дедім ішімнен.