Қалижанов У.Қ. (төраға), Әлібекұлы А. (төрағаның орынбасары), Қалиева А.Қ. (жауапты хатшы), Ананьева С.В., Әзібаева Б.У., Әлбеков Т., Елеукенов Ш.Р., Ерғалиева Р.Ә., Күзембай С.Ә., Қасқабасов С.А., Қирабаев С.С., Қонаев Д.А., Қосанов С.Қ., Қорабай С.С., Мұқан А.О., Ісімақова А.С.

С.Қосанов (жауапты редактор), А.Әлібекұлы, (жауапты шығарушы), Б.Тоекина, А.Хаван.

Ғылыми жинақта қазақ әдебиеті тарихының ежелгі дәуірін зерттеген Қ.Өмірәлиев, Н.Келімбетов, А.Егеубаев сынды ғалымдардың зерттеу еңбектері топтастырылды. Зерттеушілердің түркі әдебиетіне қатысты ХХ ғасырдың 80-90 жылдарда жазылған ғылыми жұмыстарында ежелгі әдеби мұралардың генезисі, даму, таралу аймақтары, сюжеттік-типологиялық және көркемдік ерекшеліктері жеткілікті сараланған. Кітап ЖОО филология факультетінің студенттері мен магистрлеріне, докторанттарына және әдебиеттанушы ғалымдарға арналған.

Әдебиет тарихы мен мәдениет тарихы – егіз арна. Басқаша айтқанда, бір халықтың ерте дәуірлердегі әдебиетін зерттеу дегеніміз, сол халықтың тарихын, мәдениетін, этнографиясы мен фольклорын кешенді түрде қарастыру барысында ғана толыққанды жүзеге асырылатын ғылыми үдеріс. Әлбетте, бүгінгі күні қазақ әдебиетінің тарихы атты пән осы айтылған күрделі мәселені шешудің ғылыми жолдарын қарастыру бағытында үнемі ізденумен келеді. Кенжелеп дамыған қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері аз емес. Кеңес кезеңінде, әсіресе, ұлттық сөз өнері тарихын дәуірлеу бағытында біржақтылық орын алып, ғалымдарымыздың көпшілігі коммунистік идеологияның ықпалынан аса алмады. Дегенмен, ХХ ғасырдың 70-жылдарынан бастап, қазақ әдебиетінің тарихын ежелгі сақ-ғұн замандарынан бастау жөніндегі көзқарастар ішінара қолдау тауып, Ресейде ғана емес, бүкіл түркітану ғылымында бұрыннан зерттеліп, мойындалған Орхон-Енисей жазба ескерткіштерін ғылыми нысан ретінде қарастыру қолға алынды. Бұл игі жұмысты ең алдымен тілші ғалымдар бастағанымен, кейінірек, қазақ әдебиеттанушылары да батыл кірісіп кетті. Бұл орайда, С.Аманжолов, Ғ.Айдаров, Е.Жампейісов, І.Кеңесбаев, М.Томанов, Ә.Құрышжанов, Б.Кенжебаев, Қ. Өмірәлиев, Х. Сүйіншәлиев, Ә.Ибатов, М.Жолдасбеков, т.с.с. бірқатар қазақ ғалымдарының зерттеу еңбектерін атап өткен жөн. Осы бағыттағы ғылыми жұмыстар А.Қыраубаева, Қ.Сыдиықов, М.Мағауин, Н.Келімбетов, А.Егеубаев сынды зерттеушілердің тың ізденістерімен жалғасты. Алғашқылар негізінен, көне түркі жазба ескерткіштерінің аудармасы, тілі мен стилі туралы жазса, кейінгі ғалымдар сына жазуларынан (ҮІІ-ҮІІІ ғ.ғ.) бөлек Қарахандар кезеңі (Х-ХІІ ғ.ғ.), Алтын Орда мен Қазақ хандығы дәуіріндегі әдеби мұраларды, жыраулар поэзиясын зерттеумен шұғылданды. Соңғы 20-30 жыл ішінде қазақ әдебиеті түр мен мазмұн, жанр мен стиль жөнінен байып жатса, бұл ретте ұлт мәдениетінің алтын қорына қосылған түркілік мұралардың үлесі орасан. Сондай-ақ, сақ-ғұн заманынан үзік-үзік жеткен ерлік дастандарының маңызы да бүгіндері қазақ даласының әр шалғайынан табылып жатқан сақ мәдениетінің үлгілерінен ешбір кем емес. Расында қазір қазақ эпостары мен ежелгі түркілердің арғы ата-тегі саналатын сақтардың батырлық жырлары арасындағы мазмұн, түр, стиль бірлігі көркемдік дәстүр жалғастығы тұрғысынан ғылыми негізде дәлелденді. Сонау б.з.б. дәуірлерде шығарылған «Алып Ер Тоңға», «Шу» батыр, «Атилла», «Көк бөрі» және «Ергенеқон» дастандары бүгінгі қазақ әдебиетінің қайнар-бастаулары болып табылады. Аталған қаһармандық дастандар өзінен кейінгі тарихи кезеңдердегі «Түрік қағандығы тұсындағы (VІІІ ғ.) әдеби жәдігерлердің («Күлтегін», «Тоныкөк», «Білге қаған» жырлары) жазылуына өнеге-өрнек, негіз болуы да мүмкін. Жартылай көшпелі түрік халықтарының Ортағасырлық жазба әдебиеті де өзінен бұрынғы сақтар мен ғұндардың ауыз әдебиеті үлгілерімен тарихи-типологиялық байланыста, дәстүр жолымен үндестікте көрініс тапты. Түркі қағанаты дәуірінде туған ерлік пен елдік эпостарының қатарында «Оғыз қаған», «Қорқыт ата кітаптарын» атаймыз. "Оғыз қаған" дастанын зерттеуде бірқатар Еуропа, Түркия ғалымдары көп тер төкті. "Оғыз қаған" дастанының ұйғыр әрпімен жазылып, Париж ұлттық кітапханасында сақталып келген нұсқасын тілдік тұрғыдан зерттеп, оған ғылыми түсініктеме берген ғалым – көрнекті түркітанушы А.М.Щербак болатын. Ол "Оғыз қаған" дастанының мәтініне транскрипция жасады және оны орыс тіліне жолма-жол аударып, маңызды қызмет атқарды. Сондай-ақ, бұрындары ғылыми еңбектері бізге беймәлім Н.Атсыз, Н.Банарлы, Ф.Көпрүлузаде, Б.Аталай, Б.Рифат сияқты түрік ғалымдарының оғыз-қыпшақ дәуірінен жеткен дастандар жайындағы толымды зерттеулері қолымызға тиді. «Оғыз қаған», «Қорқыт ата» дастандары мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы типологиялық, әдеби және фольклорлық байланыстың ғылыми аспектілерін зерттеуге Ә.Дербісәлин, М.Жармұхамедұлы, Ш. Ыбыраев, Ө.Күмісбаев сияқты қазақ ғалымдары да атсалысты. Сонымен бірге, ағылшын, неміс, француз және орыс зерттеушілері де түркітану саласында үлкен жетістіктерге жеткені мәлім. Ал, бұдан кейінгі Қарахан мемлекеті тұсындағы түркі халықтарының қоғамдық-мәдени даму тарихындағы алтын белесті Қайта өркендеу дәуірі деп атаса да болады. Түркілердің атағын әлемге танытқан Әбу Наср әл-Фараби, Әбу Райхан әл-Бируни, Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұни, Ахмет Йүгінеки, Қожа Ахмет Йасауи, Сүлеймен Бақырғани, т.б. ойшылдар осы Қайта өркендеу дәуірінде ғұмыр кешіп, соңдарына өлмес мұра, өшпес даңқын қалдырды. Олар өздерінің ғылыми және көркем туындыларында гуманистік идеяларды, адамгершілік пен қайырымдылықты, т.б. ізгі қасиеттерді ту етіп, діл мен дінді тазалыққа үндеді, өнер мен ғылымда тың жаңалықтар ашып, рухани дүниені жаңа биіктерге көтерді. Атап айтқанда, әл-Фарабидің «Риторика», «Поэзия өнері туралы», ибн-Синаның «Даныш-намесі» («Білім кітабы»), әл-Бирунидің «Хикметтері» («Даналық сөздері»), Махмұт Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» («Түркі сөздерінің жинағы»), Баласағұнидің «Құтты білігі», Иасауидің «Диуани хикметі» («Ақыл кітабы»), Бақырғанидың «Бақырғани кітабы», т.б. осыған толық дәлел. Түркітану тарихына көз жүгірткенде, бұл саладағы ең бір қызықты әрі қиын «сына жазулары» болғандығы мәлім. Орхон, Енисей, Селенгі өзендері бойынан табылған көне түркі жазба ескерткіштерінің мәтінін ғалымдар көпке шейін тани алмады. Соған орай, жазулардың мазмұны да ғылыми қауымға жұмбақ болып келді. Көп ұзамай Еуропа түркологтарының тынымсыз еңбегі өз нәтижесін берді. Яғни, 1893 жылы қарашаның 25-і күні Дания Корольдік Ғылым академиясының мәжілісінде Вильгельм Томсен (1842-1927) тосын сый жасап, дүниені таң қалдырған ғылыми мәлімдеме жасады. Ғалым Орхон және Енисей өзендері бойынан табылған сына жазулардың құпиясын ашқандығын хабарлады. Профессор бұл ескерткіштердің ертедегі түркі халықтарының тілінде жазылғанын мәлімдеді. Шынында, оның ең алдымен оқығаны «тәңірі» және «түрік» деген сөздер еді. Зерттеуші аталған сөздердің мәтінде жиі қайталанатынына назар аударып, соның нәтижесінде біраз әріптердің таңбалану жүйесін дұрыс айқындай алған. Жазба ескерткіштің дыбыстық жүйесінде байқалған сингармонизм құбылысы да мәтінді оқуды біршама жеңілдеткенге ұқсайды. Ресейде қызмет атқарған неміс ғалымы академик В.В.Радлов та өз бетінше ізденіп сына жазуларының он беске жуық әрпін анықтаған болатын. Арадан аз уақыт өткенде В.В.Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы мәтінді оқып, ескерткіштің толық тәржімесін жасады. Бұдан бұрын ғылым әлемінде қауымға белгісіз болып келген көне түркі жазба жәдігерліктерінің («Күлтегін», «Тоныкөк», «Білге қаған» жырлары) мәтінін оқу, зерттеу және басқа тілдерге тәржіма жасау ісіне кезінде В.В.Томсен, В.В.Радлов, Ю.Немет, Х.Н.Оркун, С.Е.Малов, И.В.Стеблева, Ғ. Айдаров, А. Аманжолов сияқты ғалымдар мол үлес қосты. Қазақстан тәуелсіздік алған жылдары М. Жолдасбеков, Қ. Сартқожа, Б. Орынбай т.б. тіл, әдебиет зерттеушілерінің тың еңбектері түркітануға соны серпін бергендей. Рас, «Күлтегін» сияқты көне түркі жазба жәдігерлерінің жанрлық ерекшеліктері жөнінде соңғы уақыттарға шейін түрлі қарама-қайшы пікір-көзқарастар орын алып келеді. Кейбір зерттеушілер Күлтегін немесе Тоныкөк ескерткіштері жалпы әдебиетке, соның ішінде поэзияға ешбір қатысы жоқ, Түрік кағанатының дәлме-дәл жазылған тарихы деп қарады. Екіншілері сына жазулы жәдігерлерді поэзиялық шығармаларға тән барлық белгілері бар, ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды. Мұндай ғылыми көзқарастардың алуандығы көп жылдар бойы түркітанушылар (әдебиетшілер, тілшілер, тарихшылар т.б. ) арасындағы пікірталасты өрістете түсті. Мысалы, М. Жолдасбековтің пікірінше, Күлтегін және Тоныкөк ескерткіштері поэзиялық туынды болса, Қ. Өмірәлиевтің зерттеулерінде олардың прозалық шығарма, арысы, ауызекі тілде жазылған эпитафия үлгілері ретінде қарастырылған. М.Әуезов Орхон ескерткіштерін поэзия, ерлік жыры деп алғаш бағалаған болатын. Академик-жазушы руна жазуындағы ескерткіштердің мазмұны мен сипаты туралы айта келіп, былай деген-ді: «Олардың мазмұнында эпостық баяңдау сазы басым, аңыздың көркемдік түрі де соған орайлас. Күлтегін, Тоныкөк немесе Суджа жазуларында қанша адам, қанша ерлік бейнеленген десеңізші?! Оларда әр алуан рулар мен тайпалардың кескілескен шайқастарының, соғыс суреттерінің, батырлар ерлігінің, жорықтардың шежіресі бар. Тіпті сол жазулардың бір талайында Күлтегіннің ежелгі жырларындағыдай жеңілуді білмейтін батыр болғандығы баяндалады. Ол жазуларда хронологиялық тәртіп те бар. Күлтегіннің он алты жастан қырық жеті жасына дейін, яғни өлгенге дейінгі өміріндегі ерлік қимылдары баян етіледі. Мұнда батырдың жас жағынан бастап, өмірінің ақырына дейінгі ерліктерін жырлайтын батырлық дастандардың сюжеттік құрылысында ұқсастық бар» (Әуезов М. 12 томдық шығ. жин., 11-том, 1968,136). Қалай дегенмен, М. Әуезов сол уақыттың өзінде ежелгі әдебиет пен кейінгі кезең поэзиясының арасындағы стиль жағынан назар аударуға тұрарлық кейбір мәселелер хақында ойлы тұжырымдар жазғанын көреміз. Соңыра батырлық жырлардағы ортақ сарындар мен құбылыстардың табиғаты жайында белгілі фолклортанушы Ш.ЬІбыраев былай деп жазады: "Қаһармандық эпос өзіне дейінгі көне эпостың бай эпикалық тәжірибесін, жалпы ауыз әдебиетінің ең көркем тәсілдерін, жеткен биігін өз бойына сіңіру арқылы қалыптасты. Қоғамның дамуына байланысты ежелгі адамдардың дүниетанымында, көзқарасында үлкен өзгерістер болды. Мифтік сананың орнына өмірдегі құбылыстарды, табиғат дүниесін өз қалпында ұғыну, тарихи ойлау жүйесі қалыптасты. Бұрынғы жекелеген рулар мен тайпалар халық болып құрала бастады. Күн көру кәсібі мал немесе егін шаруашылығына негізделеді. Алайда бұл өзгерістердің барлығы да оп-оңай іске аса қойған жоқ, ұзақ тарихи даму кезендерді бастан өткерді. Қоғамдағы, адамдар өміріндегі өзгерістер эпостық шығармаларға да жаңа талаптар қоя бастады. Олар елдің еркіндігі, халықтың мүддесі мен бірлігі үшін жүргізілген күресті жаңа дәуірдің түсінігіне лайықты бейнелеуге тиіс болды». (Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. – Алматы, 1993, 75-б.). Кезінде М.Жолдасбековтің көне түркі жазба ескерткіштерінің қазақ эпостарымен сабақтастығын салыстыра сөз етіп, әдебиетімізде алғаш арнайы зерттеу нысанына айналдырғаны белгілі. Осы тектес ғылыми көзқарастардың орын алуының өзі түркітану ғылымына деген қызығушылықтың бар екендігін, ежелгі дәуір әдебиеті тарихын зерттеу аз да болса ілгері даму үстінде екендігін аңғартса керек. Әділін айтқанда, бұл саланың өркендйтін, өсетін дәуірі енді ғана туды десек, қателеспейміз. Бұл орайда, түркітануға көп еңбек сіңірген аға буын ғалымдарымыздың зерттеулерін қайталай оқып, олардың маңызды саналатын негізгі зерттеулері мен монографиялық жұмыстарын насихаттау жарыққа шығару – ұлттық әдебиеттанудың келелі міндеттерінің бірі. Ежелгі дәуір әдеби мұраларын зерттеу барысында белгілі әдебиеттанушы Н.Келімбетов көп еңбек сіңірді. Ол талантты жазушы әрі тәжірейбелі ғалым болатын. Филология ғылымдарының докторы, профессор ретінде жоғарғы оқу орындарында қазақ әдебиетінің тарихы, түркітану пәндері бойынша ұстаздық етумен бірге Н.Келімбетов аталған салаларда салмақты зерттеулер жазып, соңына өлмес мұра қалдырған сарабдал ғалымдарымыздың бірі. Зерттеушінің қаламынан туған көптеген ғылыми еңбектері мен оқулықтары терең пайымдауларымен және бай дереккөздерімен ерекшеленеді. Содан болар, ғалым-ұстаздың арнайы жазылған оқулықтары ғана емес, жекелеген ғылыми монографиялары да ҚР ЖОО филология факультеттерінің студенттері мен магистранттары үшін негізгі оқу құралдарының қатарында қолданылып келеді. Н.Келімбетовтың алғашқы зерттеу еңбектерінің бірі «Шәді ақын» (1974) кітабы да бұл күндері сирек басылымдардың біріне айналды. Ғалым әсіресе, ұлттық әдебиеттануда кештеу қолға алынған түркітану бағытында зерделі зерттеулерімен танылып, елеулі табыстарға жеткендігі мәлім. Атап айтқанда, «Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986), «Шығыстың классикалық поэзиясы және қазақ әдебиеті» (1989), «Ежелгі дәуір әдебиеті» (1991), «Түркі халықтары әдебиеті» (1986), «Қазақ әдебиеті бастаулары» (1998), «Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі дәстүр жалғастығы» (1998), «Көркемдік дәстүр жалғастығы» (2000) т.б. Бұл аталған еңбектерде қазақ халқының арғы замандардағы ата-бабалары саналатын сақтар мен ғұндардың жауынгерлік жорықтары жайындағы жыр-дастандары кейінгі дәуірлерде қазақ топырағында туған эпикалық мұраларымызбен салыстыра талдау нәтижесінде әдебиетіміздің тарихи даму аспектілері, поэтика заңдылықтары, сондай-ақ дәстүр жалғастығы мәселелері жан-жақты талданып көрсетілген. Автор көне түркі әдеби жәдігерліктері қазақтың ұлттық сөз өнерінің түп-төркіні екендігін, оған қоса, заманауи әдеби үдерістер барысында көрініс тапқан көптеген тарихи-типологиялық һәм жанрлық, стильдік құбылулар орын алғандығын арнайы мысалдар арқылы дәлелдейді. Сонымен қатар, қазақ әдебиетіндегі көркемдік дәстүр жалғастығын эстетикалық фактор ретінде айқындай отырып, автор бұл құбылысты көне түркі поэзиясының контексінде нақтылай қарастырады. Еңбектерде түрлі тарихи кезеңдерде туындаған ежелгі түркі әдеби жәдігерліктерін өзара типологиялық салыстыру арқылы түркі поэзиясының мазмұн, форма, композиция, стиль, поэтика жақтарынан сатылы түрде үнемі жетіліп отырғандығын орынды пайымдайды. Тағы бір атап айтатын нәрсе, зерттеуші ислам дәуірі әдебиетінің гуманистік, философиялық және моральдік-эстетикалық ой-көзқарастарының әсері қазақ жыраулары поэзиясында белгілі бір дәрежеде көрініс тапқанын да талдап, таразылай алғандығын көреміз. Ғалымның пайымдауынша, көркемдік дәрежесі мейлінше жоғары, шешендік сөздері мол, көріктеу құралдары айшықты болып келетін "Күлтегін" және "Тоныкөк" сияқты ғажайып дастандардың ғайыптан, өзінен-өзі өмірге келуі мүмкін емес. Демек, бұл дастандарды жазған Йоллығтегін өзінен бұрынғы түркі поэзиясының көркем сөз дәстүрін жақсы меңгерген ақын. Басқаша айтқанда, Йоллығтегін сақтар мен ғұндар дәуірінің "Алып Ер Тоңға", "Оғыз қаған", "Аттила", "Шу", "Көкбөрі", "Ергенекон" сияқты дастандарды үлгі тұтқан. Бұл жайтты, әсіресе, осы екі дәуір дастандары арасындағы бірқатар көркемдік ұқсастықтардан аңғаруға болады. Ғұндар дәуірінің ауыз әдебиетінде қолданылған көріктеу құралдары, қанатты сөздер, мақал-мәтелдер кейде Орхон жазба ескерткіштерінде де қайталанып отырады. Тек бұл ғана емес, сонау ескі замандарда (ҮІІ-VІІІ ғ.ғ.) ел билеген Елтеріс, Білге қағандардың кеңесшісі – Тоныкөктің тарихи-әдеби образы арада сан ғасыр өткенде қазақ ханы Абылайдың ақылгөй биі болған Бұқар жырау (XVІІІ ғасыр) бейнесінде көрініс беруі көптеген сауалдардың нақты жауабы сияқты. Олай болса, Күлтегін ескерткіші де тарихи жылнамалық айғақ болуымен қатар, көп заман азаттығын аңсаған түркі халықтарының бақытқа кенелтетін келешек өмір жайындағы мақсат-мүддесін, арман-қиялын, тәуелсіздік үшін ғасырлар бойы жүргізіп келген ерлік күресі мен, сол қанды майдандарда қол бастаған ең атақты ерлерін жыр еткен батырлық эпосының ілкі үлгілері деп бағалау ақиқатқа бір табан жақын. «Міне, осы тұрғыдан қарағанда тайпа-ұлыстық дәуірде өмірге келген "Алпамыс батыр", "Қамбар батыр", "Қобыланды батыр" және "Шора батыр" сияқты қазақ эпостарының да "Күлтегін" жыры секілді тарихи негіздері бар болуы ықтимал», – дейтін зерттеуші пікірі осы ақиқатты дәлелдеуге ұмтылуымен бағалы. Әрине, «ғылымда даңғыл жол жоқ» демекші, бұл Н. Келімбетовтің пікірлерін бас шұлғып, қоштай беруге де болмас, әйтседе, қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірлерін кешенді зерттеуде өзіндік сара жолы бар ғалымның көптеген ой-тұжырымдары жас буын түркітанушыларға бағыт-бағдар беруде таптырмас «үстел кітабына» айналуы күмән туғызбайды. Қазақ түркітану ғылымында елеулі із қалдырған санаулы да саналы зерттеушілердің бірі – тілтанушы-ғалым Қ. Өмірәлиев. Ұзақ жылдар бойы Қазақстан Республикасы ҰҒА Тіл білімі институтының түркітану және тіл тарихы бөлімінде аға ғылыми қызметкер болып еңбек еткен дарынды ғалымның соңында көптеген құнды мұрасы қалды. Атап айтқанда, «ХV –ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі» (1976) және «Қазақ поэзиясының жанры мен стилі» (1983) атты монографияларында зерттеуші Қазақ хандығы дәуіріндегі жыраулық поэзия үлгілерін жан-жақты қарастыра отырып, ғылыми тұрғыдан жүйелі әрі қисынды қорытындылар жасай алған. Оның ғылыми қауым тарапынан нәижелі еңбек ретінде жылы қабылданған бұл кітаптарында жыраулар поэзиясының тілімен қатар, қазақ әдеби тілінің тарихы, мәтінтану, этимология, тілдік норма, сондай-ақ қазақ тілі мен әдебиетін оқытудың әдістемелік мәселелері тұтастай қамтылды. Бұдан соң іле-шала жылы жарық көрген «VІІІ-XІІ ғғ. көне түркі әдеби ескерткіштері» атты ғылыми еңбегінде (1985) ол көне дәуірлердегі жазба әдеби ескерткіштерді тарихи-салыстырылмалы негізде талдай келе, қадім заман жәдігерлерін қазіргі қазақ әдебиетінің бастау-көздері ретінде қарастырады. Өзі өмірден өткеннен кейін де Қ. Өмірәлиевтің «Оғуз Қаған» эпосының тілі», «Дулат Бабатайұлы. Замана сазы», «Абай афоризмі» атты бұрын жарияланбаған ғылыми жұмыстары баспа бетін көрді. Зерделі ғалым көне оғыз эпосын зерттеумен бірге оның мәтіндерін көне түркі тілінен аударып шықты. Ал, оның Дулат пен Абай поэзиясын әдеби және тілдік жақтарынан жеріне жеткізе талдаған еңбектері де қазақ филологиясына қосылған соны да сүбелі зерттеулердің қатарынан орын алары анық. Тарих, этнография, тіл мен әдебиет пәндерін үйлестіре жүргізген жүйелі зерттеулерінде ғалым өткен замандағы түркі-қазақ жазба ескерткіштері мен ауыз әдебиеті туындыларының ұлтымыздың мәдени өміріндегі маңызды рөлін жан-жақты ашып көрсеткен. Қ. Өмірәлиев ежелгі дәуірдегі Атилла, Оғыз қаған туралы еңбектерінен басқа көне түркі, Қарахандар дәуірінің ескерткіштерін зерттеуге де біраз ден қойды. Еңбектерін оқи отырып, зерттеушінің ойлы да өткір пікірлері әлі де маңызды, әлі де күн тәртібінде тұрған мәселелер екендігін аңғарамыз. Ол – кейбір ғалымдар секілді ілгеріде айтылған «беделді» пікірлерге басын шұлғи бермейтін өзіндік ғылыми ұстаным иесі. Мәселен, оның белгілі түркітанушы И.В.Стеблеваның «Орхон-Енисей ескерткіштерін» поэзиялық туындыға жатқызған қисынды пікірлеріне қайырған ғылыми уәждері мен тұжырымдары да көкейге қонарлық. «Сөз жоқ, орхон-енисей жазбалары – бұл күнде тарихы белгілі ең көне сөз үлгілері. Бірақ бұл ескерткіштер ҮІ-ҮІІІ ғасырдағы түркі халқының фольклорлық әдебиетінің, нақтырақ айтқанда, ауызша поэзиясының сипаты қандай болды деген сұраққа бірден жауап бере алмайды. Өйткені бұл жазулар – өлең өлшемінде туған поэзиялық туындылар емес», - деп кесімді пікір білдірген зерттеушінің де өз қисыны бар. Ғалымның пайымдауынша, ... Тарихы белгілі сөз үлгілері тарихы белгілі әдебиеттің ғана басы болып табылады. Сондықтан да Ү-ҮІІІ ғасырға тән сөз үлгілері – түркі тектес халықтардың сөз мәдениетінің шартты түрде ғана «басы» болып естептелмек. Ал Ү-ҮІІІ ғасырдан ары, айталық, І ғасырға тән тұтас сөз үлгілері (жазба ескерткіш) табыла қалған кезде, бұл ҮІІІ ғасырдағы сөз үлгілері түркі тектес халықтардың сөз мәдениетінің басы болудан қалып қояды. Ол кезде түркі халықтарының сөз мәдениеті жайлы ой барысы қазіргідей ҮІ-ҮІІІ ғасырдан басталмай, І ғасырдан басталатын болады. Яғни, ауызекі тілге тән стильден алшақ емес сөз үлгісін поэзия деп тану – «түркі халықтары ҮІІІ ғасырда ауызекі тіл стилі мен поэтикалық стилі бөлінбеген, поэзиялық стильдің элементтері ғана жасала бастаған сөз үлгісінде ие болды» деген қате түсінікке ұрындырады. ҮІІІ ғасырда түркі тайпаларында бір қалыпқа түскен ауызша поэзия болмады деген пікір туғызады. «Шынында да солай ма?» - деп өзіне де өзге түркітанушыларға да сауал қойған ғалым одан арғы ой-пікірлерін былайша сабақтайды: «Жоқ, ҮІІІ ғасырдан ескерткіштерді поэзия деп тану – түркі халықтарының сол тұстағы және оған дейінгі поэзиясын жоғалту және оның анық сипаты турасында ғылымда жасалар танымдардың алдын кесу болып табылар еді». Расында, ойлап қарасақ, түркілердің поэзиясы соншалықты қарабайыр болды, оларда бұлардан басқа өлең түрлері, жанр, стиль болмады деудің өзі көшпелі мәдениеттін ең жоғары деңгейіне жеткен ата-бабаларымыздың рухани кеңістігін, Тәңірінің өзімен тілдескен, қиялдары көкте жүзген ғажайып поэтикалық әлемін тым тарылтып жіберер асығыс тұжырымға жетелейтін сияқты. Демек, бұл бағытта тағы айналып соғатын, әлі ойланып жауап беретіндей күрмеулі мәселелер жетерлік.

Көрнекті қазақ ақыны Асқар Егеубаевтың ғылымға келуі кездейсоқ емес. Ол сонау өткен ғасырдың 70-жылдарында-ақ әдебиет сыншысы ретінде таныла бастаған-ды. Талғампаз қазақ өлеңіне «Қыран Ғұмыр», «Өліара», «Ойлан қазақ», «Желтоқсан», «Аламан» сынды біршоғыр таңдаулы поэмаларымен елеулі үлес қосқан ақын аудармамен де үздіксіз айналысты. Әсіресе, оны көне түркі әдебиетінің інжу-маржандарын тамылжыта тәржімелеуі қаламгердің шығармашылық өміріндегі күрделі бетбұрыс қана емес, XX ғасырдағы қазақ руханияты тарихындағы айта қаларлықтай соны құбылыс еді. Тіпті, Асқардың осы қадамы әдебиетіміздегі ілкі тегіне тартқан жаңғыру мен жаңарудың басы болды десек, артық айтқандық емес.  Болашақ түркітанушы ежелгі түркі поэзиясының алып шынары – «Құтадғу білік» поэмасын аудара бастағанда небәрі жиырма бес (1976 ж.) жаста екен. Аталған зор еңбекті Асқар он жылдай аударып, оны 1986 жылы «Жазушы» баспасынан жарыққа шығарды. Көлемі 600 беттен асатын, жалпы саны 6645 бәйіттен тұратын теңдесіз түркі мұрасы – «Құтты білік» тұңғыш рет қазақша сөйледі. Ұлттық құндылықтар ұмыт болып, Кеңестік жаттанды өсиеттерге құрылған қоғамдағы рухани дүниеміз дүмшеленіп, азғындаған тоқырау кезеңінде жас жігіттің ақындық желігін жеңіп, түрікшілдік, елшілдік идеясына елігуі, сөз жоқ, Асқардың адами болмысы мен ақыл-парасатының биіктігін аңғартады. Әйтпесе, түркі қағанатының биік тұрпатты, тұғырлы да тұлғалы кең тынысты эпикалық сипаттағы астары мол айтулы мұрасы «Құтты білікті» қазақша сөйлетуге небір мықтылардың жүрегі дауаламаған.  Ақын болудан гөрі азамат болудың жолы ауыр. Бұл ретте Асекең азаматтық танытты. «Құтты білікті» аударып қана қоймай, осынау ұлық поэманы зерттеуге бүкіл саналы ғұмырын арнады. Мәселен, 1989 жылы түркі дастанын Пекиндегі «Ұлттар» баспасынан араб әліпбиінде қайта шығарса, сол жылы «Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік» дастаны (XІ ғ.) және оның қазақ әдебиетінің дамуына идеялық көркемдік ықпалы (дәстүр, поэтика және аударма мәселелері)» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1998 жылы «Ана тілі» баспасынан аталған шығарманы жан-жақты зерделеген «Кісілік кітабы» атты ғылыми эссе кітабы жарық көрді. Ал 1999 жылы түркі әдеби мұраларының көкемдік эстетикалық қырларын ашуға арналған «Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиетінің көркемдік жүйесі» атты докторлық диссертациясын сәтті қорғап шықты. Сондай-ақ, 2005 жылы «Жүсіп Баласағұн: Роман – эссе» («Арда» баспасы) кітабы, 2006 жылы «Құтты білік» дастанының қазақша басылымы қайта қаралған, өңделген түрінде «Өлке» баспасынан жарық көрді. Бұған атағы төрткүл дүниеге мәшһүр Махмұт Қашқаридың «Диуани лұғат-ит-түрік» атты аса көлемді энциклопедиялық сөздігін аударып, 1997-1998 жылдары 3 том етіп шығарғанын, поэтика тарихы туралы 2001 жылы «Құлабыз» ғылыми монографиясын жариялағанын қосыңыз. Түркі әдебиеті мен мәдениетінің аталған қос діңгегі жайындағы ондаған зерттеу мақалалары да осы ширек ғасырда әртүрлі республикалық газет-журналдарда үздіксіз жарияланып жатты. А. Егеубаев 2003 жылдан өмірінің соңына дейін (2006 ж) М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының «Абайтану және жаңа дәуір әдебиеті» бөлімінде меңгеруші, бас ғылыми қызметкер болып істеді. Кейінірек, ғалым ұлы Абайды зерттеуге біржола ден қойып еді. Қайткенмен, оның ғалым ретінде Абайға Жүсіптің «Құтты білігі» арқылы мол дайындықпен келгені еш күмәнсіз. Зерттеушінің әл-Фараби, Ж.Баласағұн, Абай арасындағы рухани үндестікті сөз еткен еңбектері құрғақ дидактика емес, шынайы ғылыми, әдеби-салыстырмалы, поэтикалық және танымдық-фәлсапалық көзқарастар тұрғысынан жазылғаны анық. Тіпті, зерттеушінің кейде өткен дәуір ғұламаларының құнарлы ойға суарылған қанатты сөздері мен адамзат өркениеті туралы терең де мағыналы пікірлерін талдай отырып, кейде өзі де соларға ұқсап қатты тебірене, толғана жазып кететіні бар. Бұл қасиеті, көбінесе, ғалымның ұлттық менталитет, идея, мінез, кісілік тақырыбындағы талдау-пайымдауларынан көзге шалынады. Асқардың отаншыл ойларының төркіні қайда апарып соғатынын мына бір толғамынан табасыз. «Ғаламдық түйсік-сезімге арна тоғыстырған ежелгі түркі жазбаларынан бастап Абай, Шоқан, Әуезовтерге дейінгі рухани таным дүниесінің самаладай құс жолы тарихтың талай тоспаларында әруақтай демеп өтері де күмәнсіз. Күнделікті күйбең тірліктің, іркіс-тіркіс сабылыс пен алқыныстың жаратылысы сол бір жұлдызды жолдың көңіл көзіне іліну, ілінбеуіне байланысты да шығар. Ендігі табынатын пірің де, сүйенетін иең де сол бір үлкен мұратты, қасиетті ұғымдар. Пірсіз пенденің күні – күйкі, көңілі – қараңғы. Әлі де болса баршаға мәлімденіп, тәлімделіп үлгірмеген «Құтадғу білік» – құтты білім – сол асыл арқау, арқалы ағыстың бір шоқтығы... Осыдан он ғасыр бұрын хатқа түскен даналық толғамдар бүгін де солғындамай, еңсе көтеріп, ел болсам деген үміттің отын маздата түскендей». Міне, өз ұлтының шын жанашыры осылай көсілте қалам тербеген-ді. Ғалымның, ақынжанды зерделі зерттеушінің қашанда Абай әлеміне ой жүгіртіп, ұлт көсемімен сырласуына таң қалмайсыз. Ол Баласағұн мен Абай өлеңдерінен кісілік көздерін – ұлтты ұлағатқа тәрбиелейтін ғақлият сөздерін теңіз түбінен інжу іздегендей, үздіксіз тереді. Абайдың түркі ойшылдарының еңбегімен, «Құтты білік» сынды ғажайып дастанның рухани мәйегімен терең таныстығын тамыршыдай дөп басады. «Дүниенің арғы-бергісін ой көзімен салмақтаған Абай ата да құттың кілтін бір түйінге тірейді. Ол – адамның өзі. Ниет-құлқы, білімі, еңбегі, адалдығы... Арсыз, надан, жалқауларға жаны күйген Абай да Баласағұндай тығырықтан жол іздеп, құтты қоғам, ізгілікті қоғам жолын аңсайды. Баласағұн мен Абай арасындағы үндестік тақырыптық, поэтикалық үндестік қана емес, ең бастысы рухани үндестік, танымдық мектеп тұтастығы», – деп қорытады ғалым. Оның ойынша, «Абай дүниетанымы тұтастай Сократ, Фараби, Баласағұндардың заманауи ойларына жетелейді. Фараби, Баласағұн, Абай дүниетанымы мен эстетикалық құнарының күретамыры Сократ, Платон, Цезарь, Аристотель секілді әлемдік алыптардың қиялымен қанаттасып қатар соғатындай» (Түркі әлемінің ұлы мұрасы. // Құтты білік. А., «Өлке», 2006, 25-бет). Ақын-ғалым өз халқының өткені мен бүгінгі тағдыр-талайы, адамдық қалып, қоғамдағы күрделі қайшылықтар жайында да мейлінше терең, мейлінше өткір де өзекжарды пікірлерін әсерлі жеткізеді. «Пенде мен пенденің пендешілігі емес, XXІ ғасырдың табалдырығында таразы басында имандылық пен ұлт, жер тағдыры тербеліп тұрған сәтте, қайдағы бір күйкі тірліктің күйбеңін күйттеп кердеңдегендер мен арғы-бергіні жанымен сезіп, ақылға қондыруға жанталасқандардың арасында қаралы қанды судай тағы да сол надандық тұр. Он алтыншы жылдан да... сексен алтының желтоқсанынан да ... отыз екі ... отыз жетінші жылдардан да күңіренген қалың елдің қыр желкесінен осы надандықтың үңірейген обыр көздері тұнжырайды. Балауса тәуелсіздіктің саумалынан бас айналған күнәсіз масаң заманның бір шалғайында тағы да сол надандықтың, сыпайылап сипап айтсақ, қатып қалған тырысқақ тасмаңдайлықтың даурыққан, қарлыққан үні естіледі» (сонда, 37-бет).  Ғалымның көп айтатыны ілкідегі түркі жұртының, бүгінгі қазақ ұлтының ғұмырлық дүниетанымы, мінез-құлқы, эстетикасы – Қанағат, Рахым, Сабыр, Құт, Кісілік т.б. қасиеттері. Ақын өзі зерттеген көне түркі дастанында жарқырай төгілген дүр даналықтың дәнін бүгінгі қазақ баласының кеудесіне егіп, көкірегіне сіңіргісі келеді. Осы мақсатта ұлы Абай мен Баласағұн, Әл-Фараби мен Қашқари сөздеріне салиқалы ой көзімен қарап, салыстыра саралай отырып, салмақты пікір сабақтайды. Бұл орайдағы толғаныстарын «ХХ ғасырдың аласапыранынан арып-ашып шыққан қазақ жұртының қазіргі менталитеті ұлттың әуелден өзіне хас қасиеттерін толық танытады дей алмаспыз. Соңғы бір ғасырға жуық кезең шамасында рухани топан су тасқынына тұншыққан қазақ халқының көш басын қайта түзеуіне дейін, ұлттық менталитетін сауықтыруына дейін ұзақ жылдар керек. Осы жолда шөліркеген ұлттың өзегіне нәр болып тамып, қанын тазартып, жанын жаңғыртатын бір күретамыр – осынау ғасырлар қойнауынан тінін бұзбай жеткен түркі танымы, түрік эстетикасы» деп тұжырымдаған екен. Әлбетте, мұндай тебіреністер тек ел қамын ойлаған есті азаматтың арналы ойын аңдатары күмәнсіз.

Өз тарихы мен әдебиетінің түп-негіздерін зерттеп білу, оның із соқпағы көмескі тартқан тылсым сырларына үңілу, тарих пен мәдениеттің ортақ бастау кезеңдерін табу, сөйтіп өздерінің төл мәдениетінің көне дәуірден бастап бүгінгі күнге жалғасып жатқан біртұтас ортақ тарихын жасау – барлық мәдениетті халықтарға тән дәстүр. Бұл дәстүрдің тым қарапайым түрлері сонау рулық коғамның өзінде-ақ өмірге енсе керек: олар ру шежіресі, сондай-ақ қасиетті жері мен суы туралы талай-талай түрлі аңыздар ойлап тауып, оған әрі өздері сенген, әрі кейінгі ұрпаққа осы өздері туғызған дүниені сенімдерімен қоса мұраға қалдырып отырған. Бірақ олар өздерінің «тарихын» өз аталарының, әрі кетсе аталастарының «тарихынан» ары апара алған емес. Біздің жыл санауымызға дейінгі сонау ІІІ ғасырда болған «Хун державасы» құрамындағы рулар да, бергі ҮІ-ҮІІІ ғасыр түркілері де, ХҮ ғасырдағы түркі рулары да осы жағдайда болған. Тіпті ХҮІІІ ғасырдың қазақтары да осы таным дәрежесінен ұзап кетпеген. Бірақ қалай дегенде де осы «тарихтың» бәрінің негізінде тану мен таныту сияқты ұлы мақсат жататыны ақиқат. Әрине, халықтардың мәдениеті, білімі арта түскен сайын олардың бұл ізденуі мен тануы да күрделене түскен. Мұндай мәдениетті халықтың білімді топтары өз халқының тарихы адамзат тарихының ұлы көшінде қай күйде, қандай дәрежеде болғанын, өзге халықтар тарихымен қатар қойғандағы олардың алатын орнын анықтауға күш салған. Осы іздену мен зерттеудің негізінде келіп өз халқының өткені жайлы ғылым жасаған. Егер адамзат тарихының өткені жайлы осы ғылымға көз салсақ, қазіргі халықтардың деректі тарихының әр мезгілде басталатынына көз жеткізуге болады. Бір халықтың тарихы «Вавилон патшалығы тарихы» немесе «Урарту патшалығы тарихы» т.б. түрінде біздің эрамыздан көп бұрын басталса, қайсыбір халықтың тарихы мына иек астындағы XVІ–XVІІ ғасырдан басталады. Халық тарихының «көнелігінің» бір себебі, көбіне оның арғы ата-бабаларының кезінде материалдық мәдениет жасап, қала-қамалдар салып, жазу ойлап тауып, бұл жазу арқылы жазба әдебиет жасап, және де бұлардың бәрін кейінгі ұрпаққа мұраға қалдыра алуына байланысты болып келеді. Мұның сыртында, өздері мәдениет қазыналарын жасамағанмен, бірақ мәдениетті ортадан оқшау қалмай, олармен тығыз қарым-қатынаста болу фактісінің де зор мәні бар. Айталық, егіншілік кәсіппен айналысқан, өздерінің қажетіне сай түрлі материалдық игіліктер жасаған, әрі ұланғайыр территорияны тұрақты иемденіп, өздерінше билік-басқару институттарын құрған, сөйтіп бағы заманнан бермен қарай осылай тіршілік жасап келе жатқан халықтардың жазба мәдениеті болмағаны себепті өздері туралы дерек қалдыра алмады. Бірақ осындай халықтардың қайсыбірі мәдениеті дамыған көрші өзге бір халықтармен қарым-қатынас жасау негізінде тарихқа мәлім болды. Міне, біздің эрамызға дейінгі ІІІ ғасыр мен біздің эрамыздың І–ІІІ ғасырында тарих аренасына шыққан Хун, Үйсін, Қаңлы қағанаттары осындай халықтардың қатарына жатады. Жазу мәдениеті дамыған көршілес елдер олар жайлы алуан түрлі деректер жинады, ал бұл деректері бертін келе тарих қазынасына айналды. Дерек көздерінің өте күңгірт болғанына қарамай, осы ежелгі Хун, Қаңлы Үйсін бірлестіктерінің тарихы адамзат тарихының сол дәуірлердегі күллі Орталық Азияға, Таяу Шығысқа, Шығыс Европаға қатысты тарихымен берік сабақтасып жатыр. Мұны бергі Түркі, Қарахан, Қыпшақ бірлестіктерінің тарихына да қатысты айтуға болады. Демек бүгінгі қазақ халқының тарихы өзінің бастау көзін сонау Орталық Азияға, Таяу Шығысқа, Шығыс Еуропаға қатысты тарихпен сабақтасып жатқан осы тарихтан, яғни ежелгі Хун, Үйсін, Қаңлы бірлестігі мен ертедегі Түркі қағанаты, Қарахан қағанаты және Қыпшақ бірестігі тарихынан алады. Міне тарихты білудің, көне мәдениетті білудің сөзсіз қажеттігіне және оларды білу, қайта қорыту арқылы ғана бүгінгі мәдениетті жасауға болатынына осы қағиданың гұрғысынан келіп барып мән беру керек. Егер біз өткеннің рухани қазыналарын өз дәуірінің материалдық жағдайларынан бөліп және сол мәдени мұралардың мазмұнын, қызметін жалаң ғана алып қарайтын болсақ, сол сияқты олардың мәні мен маңызын біздің түсінігімізге сәйкес келетіндігі не сәйкес келмейтіндігі тұрғысынан алып қарайтын болсақ, онда біз ол мәдени мұралардың өз кезіндегі тарихи сипаты мен сырын түсінбей кетеміз. Сондықтан да таным мәселесіне баса назар аудару керек. Әрине, оқушыға Ертедегі Түркі қағанаты дәуіріндегі «Күл тегін» немесе т.б. рухани дүниелерді өздерін туғызған қоғамдық жағдайлармен бірлікте ала отырып баяндау және осы сипатты баяндаулар арқылы оларды таныту бар да, ілгерірек кетіп, осы тану мен танытудың қайнар көздерін айту тағы бар. Біз танытудың негізінде жатқан насихаттық, үгіттік мәні бар бір-екі жайға ғана тоқталмақпыз. Айталық, ХІ ғасырдың екінші жартысында Жетісуда (қазіргі Мерке төңірегі) Юсуф Баласағұни сияқты аса талантты ақын әрі философ өмір сүрді. Ол көлемі 13000 жолдан тұратын «Қутадғу біліг» атты атақты дастанын жазды. Бұл даналық дастанда автор «әділет», «дәулет», «ақыл», «қанағат» деген төрт категорияны мәдениентті қоғамның негізгі мәні ретінде ұсынып, жобанмәрттік ілімінің негізін қалады. Бірақ қазақ филологиясы мен тарихы соңғы кезге дейін асыл мұраны таныта алмай келеді. Ал егер осы «Құтадғу біліг» жан-жақты талданылып, ондағы тілдік, әдебиеттік, тарихтық, педагогикалық, философиялық, этнографиялық материалдар бүгінгі ұрпақтың игілігіне шын мәнінде айналған болса, онда қазақ халқының өзге түркі халықтарымен ортақ «ХІ-ХІІ ғасырдағы мәдени тарихы» басқаша сипатталар еді де, бұл дәуір қазақ халқының өз «Ояну дәуірі», «Ағарту дәуірі» сияқты мәнге ие болар еді. Әсіресе, Юсуф Баласағұнидің шығармасының тарихи мәні оны жазба әдебиет қазынасы тудырған сол кездегі халықтармен салыстырғанда арта түседі. Мұраның баға жетпес құндылығына көз жеткізеді. Бірақ, амал не, «Құтадғу біліг» сияқты өте күрделі шығарманың бір кездері тек болғандығын ғана айту – біздің оған иелігімізді, сол асыл қазынаның мұрагері екенімізді толық дәлелдей алмайды. Ол үшін бұл шығарма танылуы, танытылуы керек. Және осы көне заманның мұрасына бастап алып барар ғылыми «көпір» салынуы тиіс. Өйткені біздің өткенімізге қатынасымыз көрсетілмейінше, өткен мен бүгінгінің арасы байланыстырылмайынша, өткен дүниелер бізге өгей күйде қала береді. ҮІІІ ғасырдағы «Күл тегін» есткерткіші – Алтын Тас кітап зерттелгенге дейін ғылымда бұл Ү-ҮІІІ ғасыр аралығын қамтитын «Ертедегі Түркі қағанаты» деген дәуір, тіпті бұл дәуір жайлы анық ұғым да, түсінік те жоқ болатын. Ал бергі ХҮІІІ –ХІХ ғасыр қазақтарына келсек, олар өздерін бір шежіреде «Мухаммед пайғамбардың сахабасынан» шығарса, енді бір шежіреде тарих басын Шыңғысхан дәуіріне әкеп тіреді. Сырт көзге ХҮІІІ ғасыр қазақтары жазуы, жазба әдебиеті, ғылымы т.б. жоқ қыр тағысы боп көрінді. Капиталистік елдердің Шығысты зерттейтін ғалымдары бұл өлкені баяғыдан тағы, мәдени дүниеден шалғай жатқан мекен деп есептеді. «Күл тегін» және т.б. ескерткіштер табылып, олар сөйлеп беріп еді – түркі халықтарының сонау ҮІ-ҮІІІ ғасыры табылды. «Түркі әдебиеті ескерткіштері», «Ертедегі түркі әдебиеті», «Ертедегі Түркі әдеби тілі», «Ертедегі Түркі тілі» деген ұғымдар туды. Сайып келгенде, түркі халықтарының ҮІ-ҮІІІ ғасырларының табылуы, осы ғасырларға тән жазба әдебиеттің табылуы – түркі халықтары үшін «Ертедегі Греция дәуірі» іспетті мәнге ие болды. Ал ҮІІІ ғасыр түркілері осы дүниелерді өздері жасады. Ал егер тереңірек көз жіберетін болсақ, бұл жазба әдебиеттің тасасында алфавит жасау сияқты аса зор мәдени, тарихи құбылыс жатыр. Ертедегі Түркі қағанаты алфавитті, жазуды ойлап табу арқылы мәдениеттің өте елеулі, айырықша түрі жазу мәдениетінің таралу ареалын Орта Азиядан Орхон өзені бойына дейін жеткізді, сөйтіп бұл екі аралықты жазудың мәдени ошағына айналдырды. Түркілердің көне заманының куәгері «Күл тегін» ескерткіші – ұзақ ғасырлық мәдени тарихтың жемісі. Онда Ертедегі Түркілердің тұтас тарихы жатыр, онда Ертедегі Түркілердің таным-түсінігі, мінез-құлқы сана-сезімі, ой-өрісі, мұң-шері, аңсаған арман-мұраты өрлік пен ерлік үні – баршасы көрініс берген; оны Ертедегі Түркілердің тарихи шындықты тануы, өткен тарихын, өз заманын, өздерін қалай тануы, өздерінің қоршаған ортасын қалай, қай дәрежеде танығаны анық көрініп тұр. Осыдан 1250 жыл бұрын Орхон бойына қойылған осы бір тас кітап («бітіг таш») түркі халықтарының тарих сахнасына шығуы мен өзін танытуының, өзгелерге осы танымды мойындатуының тарихи куәсі іспетті қызмет атқарып тұр.

* * * Ежелгі Хундар сияқты Ертедегі Түркілер де тарих сахнасына зор күрес жүргізу арқылы шықты. Осы күрес кезінде олар бірде жеңіп, бірде жеңіліп отырды. Өркендеген, күшейген тұстарында шапқыншылық жорықтар жасап, көктемгі өзен суындай аяғын кеңге көсіді. Кейде өздері өзге бір жұртқа барып сіңісіп кетсе, кейде қайсы бір жұртты өздеріне бағынышты етті. Сөйтіп Ежелгі Хун мен Ертедегі Түркілер1 шығысы – Ордос, батысы – Дунай, оңтүстігі – Мысыр аралығындағы тарихын Азия мен Европаның көптеген халықтарының тарихымен ортақтастырды, біріктірді.

Осы Ертедегі Түркілердің бір бұтағы – қазіргі қазақ халқы.

Әрбір халық өз тарихнамасының маңызды беттерін, өзінің өткенінің мән-мағынасын құрайтын, өткен деген тарихты жасайтын барша асыл қазыналарын бүгінгі күнінің игілігіне айналдыру арқылы ғана қазіргі жасап жатқан рухани дүниелерінің сыр-сипатын кеңінен таныта алады. Демек, қазақ халқы да өзінің сонау арғы дәуірлерден бермен қарай жасалып келген бай қазыналарын, мол мұрасын бүгінгі күннің әдебиетімен, өнерімен, мәдениетімен ұластырғанда ғана, өзге көп ұлтты халықтармен бірлесе отырып бүгінгі социалистік мәдениетке өзіндік қолтаңбасын қалдыра алады.

Адамзат қоғамының даму заңдылықтарынан хабары жоқ кісіге «осыдан мың жарым жыл, екі жарым мың, бұрын жеке-жеке рулар өзара одаққа бірікті» деген сөз жай бір ертегі әңгіме сияқты қабылданбақ. Ал шындап келгенде, өз алдына бөлек-бөлек жүрген рулардың бірігіп, бір одақ құруы адамзат тарихында аса зор шешуші рөл атқарды. Рулардың одақ болуы негізінде қауымды басқарудың жаңа бір ұйымдары туды, олармен бірге қоғамдық жаңа праволар, жаңа билік ережелері, т.б. категориялар туды. Қауым мүшелері жаңа бір қоғамдық тәртіп билігіне түсу арқылы мәдениетке қарай тағы да бір адым ілгеріледі, жаңа бір артықша қоғамдық сана туды. Міне, осы бір замана заңдылығы Түркі қағанатына, яғни Ертедегі Түркі мемлекетіне де тән еді.

Ежелгі Хун Ордасы біздің жыл санауымыздың І ғасырынды құлады да, оған ұйытқы болған туыстас тайпалардың бір бөлегі Орта Азияға, Еділ сыртына кетті де, бір бөлегі Қиыр Шығысқа ауып, жат жұрттың қолына қарады. Енді бір бөлегі Алтай тауында қалып, әуелі сянбиердің, кейін жужандардың билігінде өте елеусіз күйде 400 жылдай өмір кешті. Ұлы Хун Ордасының алтын тірегі болған халық өзінің мемлекекетін, еркін жоғалтты. Тек халықтың қастерлеп, қадірлеп ұстаған, жоғалтпаған бір-ақ нәрсесі болды. Ол «Хун державасы» дәуірі берген сергек сана, тіршілік етуге қабілеттілік еді.

Міне, осы кәсіп өздерінің байырғы арғы аталары хундардан мүлде бөлек жаңа халықты туғызды. Бұл халық егінші және темірші халық болғандықтан, тек байырғы руластық ыңғаймен ғана емес, кәсіптік жағынан да біріге бастады. Егіншілік, теміршілік бұл халықтың көрші жұрттармен айырбасқа жиі баруын күшейтті, ал айырбас кәсібі мал өсіруді қайта жандандырды. Бақташылық тұрмыс бірте-бірте гегемондыққа не бола бастады. Бұның себебі де болды. Өйткені айнала көшпенді соғысқұмар жұрттың қоршауында тұрған кішкентай халық, әлсіз халық егіншілік сияқты бір ғана кәсіппен өзін-өзі сақтап қала алмайтын еді. Сондықтан да тарихи жағдай бұл халықты атқа қайта мінгізді, етек-жеңін жинақы ұстауға мәжбүр етті. Бұның өзі олардың бірте-бірте нығаюына игі әсерін тигізді. Әсіресе, 535 жыл мен 552 жылдар аралығы – ежелгі хун ұрпағының қайта ояну жылдары болады. Олар Тумын (Бумын) атты қолбасшыларының бастауымен бұл кезеңде өз тәуелсіздігі үшін күреске шықты. Тумын әуелі күшею үшін өзіне туыс, әрі қауіпті жауы, бәсекелес тайпа одағы телеуттерді (тиелэстерді) өзіне қаратып алды. Сол дәуірдің салтына қарсы соғысқа шығудың, терезесі тең ел екенін білдірудің бірден-бір жолы – жауының қызын әйелдікке сұрау болған. Тумын жужанның билеушісі Анахуанға «қызыңды әйелдікке бер» деп елші жібереді. Жужан ханы қатты қорланып намыстанады, «Менің темір балқытушымның осындай тілек айтуға дәті қалай барады?!» деген намысқа тиер хабар қайырады. Тумынның тілегені де осы болатын. «Темір балқытушылар» өздеріне 200 жылдай үстемдік еткен жужандарға – көшпелі шапқыншы мемлекетке қарсы азаттық күреске аттанады. 552 жылы жужандарды қирата жеңіп, өздерін ерікті ел деп жариялайды. Билік ордасын Түрік деп атайды да, оның билеушісі Тумынға Ел хан (елдің ханы) деген ат береді. Осылайша Түрік мемлекеті дүниеге келеді.

* * * Енді осы VІ ғасырда пайда болған Түркі хандығына тән әдебиетті, тілді білу үшін ең әуелі осы әдебиетте тікелей көрініс беретін, әрі әдебиеттің өзіне сипат, мағына беретін өзге де категорияларға назар аудару керек. Бұларсыз әдебиетті, тілдік деректерді жалаң алып қарайтын болсақ, онда біз бұл екі тарихи категорияның сол дәуірге неге дәл осы сипатта болуының тарихи сырын әсте түсіне алмаймыз.

Әдетте мәдениеттіліктің аксиомалық өлшемі – қалалар, биік қамалдар, сарайлар, храмдар және қолөнершілік, егіншілік, жазу, ақша, әдебиет т.б. болып келеді. Ал көшпелі тұрмысы басым бақташы халық мәдениетке аксиома болған бұл материалдық игіліктерді түгел қамти алмады. Егер адамдардың іс-әрекетін олардың шаруа жағдайлары белгілеп отыратынын ескерсек, олардың шаруашылық жағдайлары талабынан аттап өтіп, өздеріне «керексіз» игіліктерді, «басы артық» мүліктерді жасауға әсте әуес болмағанын аңғарамыз. Сол сияқты ежелгі Хундар да, Ертедегі Түркілер де, отырықшы халықтардай емес, көбіне өздерінің көшпелі тұрмыс жағдайлары талап еткен, соған лайық материалдык игіліктерді жасады. Олар тіпті соғыста темір қаруды қолдану мен оны өндіруде сол кездегі отырықшылық жағдайда болған халықтардан асып түсті. Сөз жоқ, оларға мұны өз кезінің саяси-экономикалық жағдайлары міндеттеді.

Міне, Ертедегі Түркілер осындай экономикалық-саяси жағдай ортасында өмір сүрді. Ал замана болса өзін аман сақтау үшін жауына қарсы төтеп бере алатын тұрмыс сипатын «таңдауға» түркі халқын үнемі мәжбүр етті. Сонымен бірге жаулаушы мемлекетпен, қидан сияқты варварлықтың орта шенінде тұрған хандықпен ортақ географиялық шеңберде өмір сүру жағдайы ертедегі түркі халқына негізінен бақташылық тұрмысты, бақташылық таңған көшпелі өмірді сыйлады. Бірақ бұл бақташылық тұрмыс ертедегі түркі халқының өздерінен ғана басталған жоқ. Түркілер арғы аталары хундардан басталатын ең кемі үзіліссіз даму жағдайында болған өзіндік тарихы бар өте байырғы бақта тұрмысты мұраланды. Сондыктан да бұл бақташылық тұрмыс әуелі көшпелілік, одан соң отырықшылық түріндегі сатылы дамудың тұрғысынан барып бағалануға тиіс емес. Бұл – өзімен-өзі томаға-тұйық жатқан бақташылық тұрмыс та емес. Бұл – өзінің байырғы отырықшы көршілерімен ұзақ уақыт қарым-қатынаста болған, солармен жарыса дамып отырған, отырықшылыққа тән көптеген тұрмыс белгілерін («балық» деген өздерінің орда-қалаларын, қыстау-ауылдарын т.б.) қабылданған, ерекше күрделенген бақташылық тұрмыс еді. Бұл бақташылық – малды еңбек өнімі ретінде барынша көбейткен және өнімдерінің неғұрлым көбейе түскен бөлімі тікелей айырбас үшін өндірілген, мал байлық белгісіне, мал үстемдік қызметіне, мал билік бәсекесіне айналған, мал тіпті адамдарды әлеуметтік тапқа бөлген бақташылық еді. Егер біздің заманымызға дейінгі ІІІ ғасырдан біздің заманымыздың ІV ғасырына дейінгі дәуір ішінде ежелгі гректер мен римдіктер құлдардан еңбек армиясын құрып, олардың еңбегін кеңінен қолдану арқылы қала-қамал орнатып, храмдар, сарайлар т.б. салғызып жатса, дәл осы уақыт аралығында әлемнің екінші бір бөлегінде ІІІығыс Азияда хундар, үйсіндер, ал VІ—VІІІ ғасырды түркілер бақташылық тұрмысты кең көлемде дамытып жатты. Олар жылқы, түйе, қой, сиыр малын көп өсірді, олардың тұқымын жетілдірді, мәдени сұрыптау тәсілін қолданып отырды. Жазба тарихтың өте сараң мәліметтерінің өзі бұл жұрттың төрт түлік малды сонша есепсіз өсіргенін аңғартады. Бірде Үйсін қағаны Батыс Хундарға жорық жасап, жеті жүз мың жылқы, өгіз, қой, есек, түйе айдап әкетеді. Осы жорыққа Үйсін қағаны өзінің елу мың атын жауынгерлерге мінгізген. Ал Хун қағаны Модэ бір жорықта үш жүз мың кісіні атқа қондырған. Түрк Кигин қаған бір жолға жүз мың қолды, ал Шабола хан төрт жүз мың қолды әр кезде-ақ атқа қондыра алған. Ал түркілердің дәулеті орташа байларына да төрт мың, кейде алты мың жылқы біткен 5. Міне сондықтан да қазақтың көне жырларында өзге ешбір халық эпосына тән емес өлшем, «тоқсан мың жылқы», «тоқсан тоғай түйе» тек бір кісінің байлығы болып келе береді. Сөз жоқ, байлықтың осылай жеке-жеке семья қолына топталуы еңбек бөлінісіне де, меншік формасына да өте ерте дәуірде өзгеріс енгізді. Байлық бір қолға топтала түскен сайын аристократ семьялар мен «қара халықтың» ара-жігі анық ашыла берді. Жерге қауымдық меншік болғанмен, қауым жерін жеке бай семьялардың молырақ иемденуге тырысуы қара халықты оларға жер жағынан тәуелді ете түсті. Халықтың малсыз бөлігінің аристократтардың тұрақты басы байлы жалшы қызметкерлеріне айналуы қауымдық жерге телінген бақташы шаруалармен (жерге телінген крепостнойлар сияқты) қатар, қауымның ірі аристократтарының мал байлығына телінген кедейлердің, яғни қаналушы таптың пайда болуына әкеліп соқты.

Хандық мемлекеттің байырғы рулық, тайпалық бөлінуді бұзбауы өзіндік бір ерекшелігі болды. Экономикаға әрі тарихи дәстүрге негізделген бұл жікті бұзуға хандық билік әлсіздік етті, керісінше ол басқару жүйесін осы рулық, тайпалық жікке ыңғайлап құрды. Сөйтіп, бұл мемлекет рулық-тайпалық құрылысқа негізделген мемлекет болды. Бірақ хандық билеуші орган ру-тайпа билеушілерінің негізінде құрылмады. Хандық үкіметтің өзінің сатылы басшылық органдары болды. Оған тек ұлығ қағанның аға-інілері және олардың балалары ғана мұрагерлік етті, Мемлекеттің ең жоғарғы органы – Старшиналар кеңесі болды. Старшиналар кеңесі үлкен қағанды мұралық жолына қарай сайлап отырды. Қағаннан төмен бірнеше сатылы әкімшілік-әскери басшы орындары болды.

Төменгі дәрежелі 20 әкімшілік-әскери басшы орындар болды. Бұлардың бәрі мұрагерлік орындар еді. Бұл 24 билік орын Хун Ордасына тән 24 старшинаны еске түсіреді. Қаған әулеті деп аталатын үлкен тайпалар болды. Қағандар осы тайпалардан қыз алуға тиіс еді. Егер қаған тенгі тайпалардың бірінен әйел алса, одан туған баланың қаған болуға мұрагерлік правосы болмады. Қаған ұрпақтары тақты жолына, жасына қарай иеленетін болды. Бірақ бұл «жол» тақ тартысына кедергі бола алған жоқ. Түркілерде ел төресі (мемлекет конституциясы), әр алуан кесік, жарғы-жарлықтар (кодекстер) «Билер кеңесі» деген негізгі өкілдігі бар жиында жасалып отырды. Олардың негізгі өкілдері қаған қасындағы айғучы (кеңесші) және өге буйуруқы бек апа тарқан6 тб. болды. Ел төресі негізінен Түрік будунның (қағандықтың) бірлігін, тұтастығын, қоғам мүшелерінің азаматтық праволарын қорғаған ірі-ірі жеті статьядан тұрды:

а) біреудің көзін шығарған кісі айыпқа қызын береді, ал қызы жоқ болса қыздың қалыңмалын береді;

ә) төрт мүшенің бірін мертіктірген кісі айыпқа ат береді.

Міне, бірнеше заман өткен соң, бергі XVІІ ғасырда «Әз Тәукенің жеті жарғысы» деп өмірге келген заңның негізі – Түрік қағанатында VІ ғасыр ортасында осылай туған еді.

Ертедегі Түркілердің өз тәуелсіздігіне ие болғанша төрт жүз жыл өткенін, бұл кезеңде олардың «темір балқытушы», егін салушы ел болғанын жоғарыда айтып өттік. Осы дәуірде олар темір, алтын, күміс, қалайы, мыс сияқты түрлі металдарды өңдейтін теміршілікті кәсіп етті. Бұл «темір балқытушылар» темір рудасын тауып, балқытып, оған көміртегі тотығын қосу арқылы «құрыш» деп аталатын кеуекті металл айырып алып отырды. Қазір осы ежелгі түркілер «құрыш» деп атаған темірдің сапасы домналық балқытудан шыққан темірдің сапасынан әлде қайда жоғары болатындығы анықталды.7 Түркілер темірді теңдік әперетін құрал деп білді. Халық тағдыры алмас семсер жүзінде тұрған заманда бірінші кезекте қару жасау ұлы мақсат болды. Ертедегі Түркілер әлгі өздері тапқан құрыштан қайқылау келген сала құлаш қылыш, екі жүзді ауыр семсерлер жасады. Ұзындығы кезге жуық сүңгілі найза, құрыштан жасалған ысқырық оқ, мүйіз жақ, темір сауыт іші мақпал, етегі мойынды жапқан темір дулыға жасады.8 Түркілердің екінші бір ұлы қаруы – ат болды. Сөйтіп бір кездегі «жатақ халық» көк темір құрсанып атқа қонды. Төрт жүз жыл тәуелдікте болған халық әуелде бостандық үшін атқа қонса да, сол дәуірдің тарихи-саяси жағдайына, көшпелі тұрмысқа тән жауынгершілік салт түркілерге ат басын іркуге ерік бермеді. Олар бас-аяғы төрт-бес жылдың ішінде шығыста татабы (қидан), татарды бағындырып, Корей түбегіне дейінгі жерді қаратты, ал батыста Амудария – Арал теңізі – Еділ өзеніне дейінгі жерді9 қаратып, өзіне тәуелді, бағынышты халқы бар үлкен держава құрды. Сөйтіп, өздерінің арғы аталары хундардың ісін жеті жүз жылдан соң қайта жаңғыртты.

Бұл жазудың Алтай түркілеріне келу тарихы Хун ордасы құлап, оның ұрпақтары «түркі» атанып, қайта күшейгенге дейінгі ІІ—V ғасыр арасындағы белгісіз тарих сияқты өте күңгірт. Ертедегі Түркілердің жазбаға түскен аңызыңда мынандай қызғылықты дерек бар: Ел хан Тумынға дейінгі аты мәлім түркі билеушілері Надул шад, Ақхан шад деп аталады. Екеуінде де соғдыларға тән «шад» деген билік, атақ кездеседі. Шамамен осы билік-дәреже атауы сияқты жазуды да Ертедегі Түркілер сол V—VІ ғасырға дейінгі күңгірт дәуірде жасаған болса керек. Руна жазуын Ертедегі Түркілерге өліні сөйлету сияқты наным-сенім әкелді ме, болмаса көршілес халықтармен болған саяси-мәдени қарым-қатынас әсер етті ме? – ол өз алдына шешімін табар жай. Бірақ қалай дегенде де Ертедегі Түркі руна жазуларының көбі қайтыс болған кісілердің басына қойылған құлпы тастағы жазулар боп келеді. Түркілер бұл ескерткіш жазуларды «бітіг таш» деп атаған. Бұл «бітік тастар» – ұйғыр ханы Моюн чурдың «мың жылдық, түмен күндік (мәңгі) бітігімді, белгімді жасыл тасқа қашап түсірдім» дегеніндей, – тас кітаптар өзінің жанры жағынан өлінің атынан баяндалған бес-алты сөйлемдік «арыздасу-бақылдасу сөз» түрінде және «ел тұтсықы» («халық өсиеті») аталған өмірбаяндық тарихи шығарма т.б. түрінде болып келеді. Сөйтіп, Ертедегі Түркілер V–VІ ғасырда өзіне ғана тән алфавиттік жүйесі мен жазу емлесі бар (кейін орхон-енисей атымен аталған) руна жазуын дүниеге әкелді. Жазу сияқты мәдениеттің ұлы қазынасын жаратты. Бұл жазумен оның кейінгі VІІІ ғасырдағы ұрпақтары Түрік қағанатының VІ–VІІІ ғасыр арасындағы тарихын қысқаша баяндаған тарихи шежірелерді туғызды. Сонымен бірге олар, кейінгі дәуірге өздері және арғы аталары жайлы жазба тарих қалдырды.

Орхон-енисей сскерткіштері қандай жанрда жазылған? Бұл ескерткіштер түркі халықтарының сол кездегі ауызша әдебиетінің жалпы сипаты туралы қандай мәлімет бере алады? Міне, бұл мәселе Ертедегі Түркі әдеби ескерткіштерінің негізгі мәселелері болып табылады. Орхон-енисей ескерткіштерінің жанры туралы ертеректе жалпылай айтылып келді. Ал соңғы кезде бұл дәуір жазбалары тұтас күйінде «поэзиялық туынды» деп танылды: И.В.Стеблеваның «Поэзия тюрков VІ–VІІІ веков» (М., 1965) деген еңбегі шықты; қазақ филологиясында да осы пікірді жақтау тенденциясы бой көрсетті. Сөз жоқ, орхон-енисей жазбалары – бұл күнде тарихы белгілі ең көне сөз үлгілері. Бірақ бұл ескерткіштер VІ–VІІІ ғасырдағы түркі халқының фольклорлық әдебиетінің, нақтырақ айтқанда, ауызша поэзиясының сипаты қандай болды деген сұраққа бірден жауап бере алмайды. Өйткені бұл жазулар – өлең өлшемінде туған поэзиялық туындылар емес. Халықтардың тарихы қай жерден басталса, олар жайлы ой барысы да сол жерден басталады дегендей, ежелгі түркі тайпаларының ауызша поэзиясының тарихы да сол халықтың поэтикалық сөз12 үлгісінің тарихы сияқты белгілі дәуірден басталады. Бірақ түркі тайпалары поэзиясының тууының қайнар көзі сол тарихы белгілі сөз үлгілері емес. Бұл тарихы белгілі сөз үлгілері тарихы белгілі әдебиеттің ғана басы болып табылады. Сондықтан да V–VІІІ ғасырға тән сөз үлгілері – түркі тектес халықтардың сөз мәдениетінің шартты түрде ғана «басы» болып есептелмек. Ал VІ–VІІІ ғасырдан ары, айталық, І ғасырға тән тұтас сөз үлгілері (жазба ескерткіш» табыла калған кезде, бұл VІІІ ғасырдағы сөз үлгілері түркі тектес халықтардың сөз мәдениетінің басы болудан қалып қояды. Ол кезде түркі халықтарының сөз мәдениеті жайлы ой барысы қазіргідей VІ–VІІІ ғасырдан басталмай, І ғасырдан басталатын болады. Міне, орхон ескерткіштерін «түркі поэзиясы» деп тану – бізге жеткен дүниені (табылған барды) түркі халықтарының сөз мәденнетінің басы деп түсінуден барып туған қате пайымдаулар. Жұртқа белгілі,қола дәуірі дегенұғым ежелгіру адамдарының жасаған,тұтынғанқұралдарыныңсипатынан барыпқалыптасты.Жәнебұлқоладәуірідеген дәуір менарғы мыс дәуірі дегендәуірдіосыларданжасалған құралдарғақарапайырып,белгілепотыр.Егер археологияқазбаарқылытабылғанмысқұралдықола деп таныса,біріншіден, олсолқұралдыңуақытқақатысты тарихынжоғалтареді,екіншіден,заттардыңөзіне тән қасиеті,сапасытуралыүғымдышатастырареді. Міне, орхон ескерткіштерін поэзия деп танудан да осы жайды анық көреміз. Яғни ауызекі тілге тән стильден алшақ емес сөз үлгісін поэзия деп тану – «түркі халықтары VІІІ ғасырда ауызекі тіл стилі мен поэтикалық стиль бөлінбеген, поэзикалық стильдің элементтері ғана жасала бастаған сөз үлгісіне ие болды» деген қате түсінікке ұрындырады. VІІІ ғасырда түркі тайпаларында бір қалыпқа түскен ауызша поэзия болмады деген пікір туғызады. Шынында да солай ма? Жоқ, VІІІ ғасырдан қалған ескерткіштерді поэзия деп тану – түркі халықтарының сол тұстағы және оған дейінгі поэзиясын жоғалту және оның анық сипаты турасында ғылымда жасалар танымдардың алдын кесу болып табылар еді. Түркі тектес халықтардың ауызша поэзиясының нақ жасала бастау дәуірі туралы пікір айту қиын. Егер түркі халықтарының белгілі тілдік құрылымының сипаты сол тарихи дәуірге дейінгі жерден ары тағы қанша дәуірді қамтыды дегенді айту қандайлық қиын болса, тарихы белгілі поэзия үлгілері сол дәуірден арғы жерде тағы қанша дәуірді қамтитынын айту да сондайлық қиын. Қазіргі түркі тілдері өзінің фонетикалық, граммиткалық құрылымы жағынан бұдан 1300–1500 жыл бұрынғы руна жазу тіліне қаншалық жақын болса, мұның өзі ІІІ ғасырдағы тіл аздаған ғана өзгерісімен сол өзіне дейінгі тағы да сондай бірер дәуірді қамтыды деген сөз. Мұны түркі халықтарының ауызша творчестволық табыстары туралы айтқанда да басшылыққа алуға болады. «Өлең тілі халықтарда тіл әлі жетілмеген кездің өзінде-ақ жасала бастауы мүмкін»13. Сондықтан да бізде әдетте айтыла беретін, көбіміз қолданып жүрген «түркі халықтары поэзиясының V–VІІІ ғасырдағы алғашқы дәуірі» сипатында келетін танымдарымыз барынша шартты танымдар. Түркі тайпаларында айтыс, қайым айтыс өте көне дәуірден бар14. Егер өлең тілі халық тілінің әлі жетілмеген кезінің өзінде-ақ жасала бастауы мүмкіндігін» ескерсек, сөз дүкенін керек ететін айтыс халық поэзиясы жасалып, қалыптасқан дәуірден көп кейін, жеке ақындардың шыға бастауымен орайлас жатады. Жеке ақындық өнер – халық поэзиясының даму негізінде барып туатын тарихи қүбылыс. Осы жеке ақындық өнердің тууымен байланысты көне тұрмыс салт жырларынан бөлек, тарихи-әлеуметтік тақырыптағы өлеңдер туа бастайды. «Дивану луғат-ит түрктегі» X–XІ ғасырға дейін туған «Алп Ер Тоңа», «Мыңлақ елін алғанбыз», «Мен жеңбесем кім жеңер» сипаттас азаматтық жырлар, өзге де өсиет өлеңдер – осындай жеке ақындық өнердің жемісі. Міне, VІІІ ғасырда, осыған қарайлас кезеңде түркі халқында тұрмыс-салт жырлары, айтыс дәстүрі, жоқтау өлең айту салты, жеке ақындар, олар шығарған ерлік-азаматтық, өсиет өлеңдер болуын мойындамау ғана «Күл тегін», «Тоңуқуқ» т.б. сипаттас ескерткіштерді «поэзия» деп тануға әкеледі. Рас, «Күл тегін», «Тоңуқуқ» ескерткіштерінде поэзияға тән, соған жақын үзіктер бар. Бірақ ол тұтас ескерткіштер тіліне, жанрына тән, бір бүтіннің жасалуына тән ерекшелік емес, ол – ескерткішті тасқа түсірген автордың ауызша поэзияға тән тәсілдерді арагідік пайдалануы, кіргізуі ғана. «Қүл тегін», «Тонуқуқ» – поэзия да, творчестволық өлең-жыр да емес. Олар, жұрт айтқандай /«поэма» да/ емес, түркі қағандары мен батырларының ерлік жорықтарын баяндайтын көркем тарихи шығарма, баяндау үлгісіндегі тарихи әңгіме. Оның стильдік ерекшелігі бірінші жақтан баяндалуы («мен»). «Күл тегін» айтып отырып жаздырылған («барқ ітгүчі, бедіз йаратығма, бітіг таш ітгүчі табгач қаған чықаны Чаң Сүңүн келті...») –«Тоңукук» та айтып отырып жаздырылған [«Түрк Білге қаған іліңе бітідім (жаздырдым) бен Білге Тонукук]. Сондықтан да бұлар ауызекі сөйлеу тілінің баяндап айту нормасына жақын.

* * * Әрине, орхон ескерткіштерін поэзия жанрында туған сөз үлгілері емес деу үшін бұл ескерткіш текстерін прозалық үлгіде бере салу жеткіліксіз (Ал орхон жазбаларын жоғарғы авторлар өлең өлшеміне қолдан түсірген). Бұл үшін ең әуелі поэзияға, өлеңге қайшы келетін тілдік, стильдік белгілер атап-атап көрсетілуі, олардың олардың ғылыми негізде дәлелденуі керек. Үлгі үшін нақты салыстырудан бастайық: В.В.Радлов XІX ғасырдың орта тұсында Қырым татарларынан «Тумалай ару» атты ертегі жазып алған. Егер осы ертегіні «поэзиялық тәртіпке» түсіріп жазсақ, не сөйлем ыңғайымен жазсақ, төмендегіше болмақ:

оғлын, йотузын, йылқысын, барымын анта алдым. Секіз йегірмі йашыма Алты чуб Соғдақ тапа сүледім, будунығ анта буздым.

Бұл «Туламай ару» ертегісі мен «Могилян хан» ескерткішінің жай сөйлем үлгісі де, олардың баяндауыштары да бір сипаттас. Егер бұларды «поэзия» десек, онда жалпы ертегі тілі деген тіл жоқ болып шығар еді. Енді мәселеге бұдан да жақынырақ келіп, салыстыру жасайық. Әуелі орхон ескерткіштері тексін әрі пікір (мағына) жүйесі жігімен, әрі синтаксис (форма) жүйесі жігімен жол-жолға бөліп түзейік.

(1)екін ара кісі оғлы қылынмыс. 2. Кісі оғлынта үзе ешүм-апам Бумын қаған, Істемі қаған олурмыш.

іті бірміс. 4. Төрт булуң қоп йағы ерміс. 5. Сү сүлепан.

6. Башлығығ йүкүнтүрміс. 7. тізлігіг сөкүрміс. 8. Ілгері Қадырқан йышқа тегі, кірү Темір қапығқа тегі қонтурмыс. 9. Екін ара іді, оқсыз Көк Түрк анча олурур ерміс («Күл тегін»). Орхон ескерткіштерінің поэзияның ырғақ-бунақ өлшеміне, ұйқас-тармақ өлшеміне, тармақ-сөйлем не шумақ сөйлем жігіне, объекті (зат) сөздердің әрі оларға үйірілетін сөздер тобының үйлесімділігіне, буын санының белгілі дәрежеде сақталуы талабына келе бермейтін, яғни жалпы поэзияға жат тілдік-стильдік белгілер оның қай жанрда жасалғанын анық танытпақ. Б і р і н ш і д е н, Орхон ескерткіштері тексінде бір сөйлем ішінде бірыңғай мүшелердің көп қатарлы тізбегі жиі келіп отырады. 1 2

2 3

Йуғчы, сығытчы, Қытаң, Татабы будуң башлайу |р сеңүп келті (жоқтаушы, сықтаушы қытақ, татабы жұртын бастап Удар сеңүн келді). Табғач қағанта Ісиі Лікең келті, бір түмен ағы, алтун, күмүш кергексіз келүрті (Табғач қағаннан Ісйі Лікең келді, бір түмен ақы, алтын, күмісті есепсіз келтірді).

Түпүт қағанта Бөлен келті.

Қурыйа күн батсықдағы Соғд, Берчекер, Буқарақ, улыс будунта Нең сеңүн оғул тарқан келті (кейіннен — күн батыстағы Соғд, Берчекер, Бұқарақ жұрт халқынан Нен сеңүн оғыл тарқан келді).

8 9 10 11

(1) Тенрі тег Теңріде болмыш түрк білге қаған бу өдке олуртым (2) Сабымын түкеті есідгіл: (2а) улайу інійгүнім, оғланым, бірікі оғушым, будунум, бірійе шадапыт, беглер, йырыйа тарқат буйурук беглер, отуз татар, токуз оғуз беклері, будуны, бу сабымын едгүті есід, катығды тыңда [Тәңрідей Теңріде болған түрк Білге қаған бұл заманда билеуге отырдым. Сөзімді түгелдей есіткіл: жалғасқан інішегім, оғланым, жаныма біріккен руым, халқым, оң жақ шад-апыт бектер, сол жақ тарқат бұйрық бектер, отуз татар, тоғуз оғуз бектері, будуны, бу Сабымды жақсылап есіт, мықтап тынла!] («Күл тегін»)

Екіншіден, Орхон ескерткіштерінде жалаң сөйлемді төл сөз жиі келеді. Сөйлем жігімен бергенде олар мныа сипаттас: 1 2

(10) Бурғуда йетдім.

1 2 3 4

(2) бір-екі атлығ йаблақын үчүн, –

(6) «Йіче іс-іг, күч-іг біргіл», – тідім.

(2) қағаным:

тіді.

(8) Білге Тоңуқуқ баңа айды:

Әрбір сөз үлгілерін бір-бірінен жіктейтін өзіндік тілдік, стильдік белгілері болады. Бұл тілдік, стильдік белгілер – әрбір сөз жанрының табиғи сипатының суреттері. Олардың бұл табиғи қалпы жұрттың өз көңіл қалауымен сырттай «солай» деп ат қойып, айдар тағуына ерік бермейді. Айталық, қарағай, қайың, тал, теректі бәрін тұтастай «ағаш» деп атағанмен, олардың осы «ағаш» деген ортақ атқа ие бітімі, сырттай өте жақын ұқсастықтары болғанымен, бірінен-бірін бөлектейтін ішкі бітім жүйесі, формасы, бояуы т.б. бар. Міне, бұл олардың осы өзіндік белгіірі талды «терек» деп, не теректі «қайың» деп атауға әсте ерік бермейді. Міне, осындай ерекше белгілер сөз үлгілерінде де бар. Сөз, сөйлем т.б. сөз үлгілерінің бәріне ортақ болғанмен, олардың жасалуында, бітімінде, формасында т.б. бір-біріне ұқсамайтын бөлектік, өзгешелік бар. Қарасөз, мақал-мәтел, өлең-жыр – бұл үшеуі ту баста өзді-өзіне ғана тән ерекше белгілерімен бөлек-бөлек аталған. Әрине, сөз, сөздердің өзара тіркесуі, сөйлем дегендер бұлардың бәріне ортақ. Бірақ, олар о баста осы ортақ материалды бөлек-бөлек тәсілмен пайдаланды. Осы тәсілдері олардың әрқайсысына тән модель-үлгілердің жасалуына бастап әкелді. Бұл модель-үлгілер әрі бұлардың тәсіл-қалыптары болды. Келе-келе бұл қалыптар жалпылық сипат алып, ортақ өлшемге айналды: мақалды да, өлең-жырды да осы өз өлшемдерінде туғызу, жасау заңға айналды. Жұртқа белгілі, адамдар қазан жасаймын деп, оның материалын, құралын дайындап алып, бұл материалдан әлгі құрал арқылы құман, я ожау жасамайтыны анық. Осы сияқты адамдар қай сөз үлгісін қаласа, оны өзге сөз үлгісіне ұқсатпай туғызатын болды Өйткені әр жанрдың дайын қалыбы, өлшем-формасы бар. Осы қалыпқа, өлшем-формаға салмайынша нақты бір жанрда сөз тумақ емес. Орхон ескерткіштері, олардың жанры туралы да осыны айтуға болады. Сөз жоқ, бұл ескерткіштердің жанрын тану үшін оларды белгілі бір жанрдың өлшем-формасына салмау керек, әуелде қандай өлшем-формада туғандығын анықтау қажет. Поэзия әуел баста туғанда әуездің қатысына, сөзбен әуездің үйлесіміне, немесе сөзге әуездің биік, ұзын үйлесімінің я төмен, қысқа үйлесімінің қызметі керектігіне қарай екі сипатта – белгілі формадағы ән құндағында, не ырғақ желісі аясында туды. Мұның соңғысында сөйлем тілінің, дәлірек айтқанда қарасөз стилінің кейбір үлгілері болды. Бірақ бұл таза күйіндегі белгі болған оқ. Біз жоғарыда орхон ескерткішіндегі екі белгіні (қақрсөзге тән өлшем-форманы) келтірдік. Бұл екеуі де өлеңнің ырғақ, ұйқас қатыстығымен жасалатын өлшеміне қайшы келетін белгілер. Орхон ескерткішінде баяндау барысында дәлдікіі сақтау, ойды толық беру, қажетті сөздерді түгел қатыстыру үнемі ескеріліп отырады. Мұның өзі екінші кезекте келуге тиісті грамматикалық формаларды түгел, әрі ашық беруді қалайды. Ал поэзия ырғақ өлшемі, буын өлшемі қалауымен тармақ бойындағы сөздерді осы өлшемге сыятын етіп таңдауға, тармақ қатарындағы бу нақтарды ұйқастыруға бейім тұрады. Поэзияда ықшам дау, ұйқастыру заңы үстем. Мұның бәрі өлшемнің, фор маның талабынан келіп тумақ. Поэзияға тән өлшем, өзгені былай қойғанда, ой желісінің жігіне де барынша қатал. Айталық, «Үлкен Күл тегін жазуында» 15-жолдың аяғы мен 16-жолдың басы— Елтеріс қағанға қатысты сөз. 16-жолдың соңы Қапыған қағанға арналған. Ал, ескерткіш тексін өлеңнің тармақ жігіне бөліп беруге әуес авторлар осы екі бөлек ой желісін, екі бөлек тақырыпты бір тармақ аясында береді, сөйтіп, «өлеңнің» тармақ жігін «көреді» де, ойдың жігін, екі түрлі тақырып жігін байқамай кетеді. Енисей жазулары – елінің тарихын сол өлген кісінің өзінің атынан баяндайтын мұңды шежіре. Мұның «тарих» болатыны – тірі кездегі бірді-екілі істері аталады; мұңды шежіре болатыны – тума-туыстарымен бірге өмір сүре алмағаны, олардан айырылғаны айтылады.

1 2 3 4

Бірақ мұңды шежіренің бәрі – өлең тілі емес және оның өлең тілі формасында тууы шарт та емес.

Енисей жазуларында «қан ердім» сөзі кездеспейді, «қанға бардым», «бек ердім», «алп туран», «Алп уруқу (тулы) тутуқ бен», «батур мен», «йолчы бен», «Күч күл тутуқ», «Қутлуғ Бақа тарқан», «Өге буйуруқы мен» деген сөздер жиі кездеседі. Мұның өзі ескерткіштердің әлеуметтік топтың орта тобына, көпшілік бұқараға жататын кісілердің басына қойылғанын аңғартады. Екінші кезекте, мұның өзі жазудың халықтың орта тобына да тарағанын, ескерткіш сөз жазу («бегімке бөкмедім», «жолчы бен» дегендерді ескерсек) халықтың бұқара тобына да ортақ болғанын көрсетеді. Өлінің сөзі ретінде келуі, өлінің атынан айтылуы – енисей жазуының стильдік, жанрлық ерекшелігі. Бірақ бұл ескерткіштер өлең жанрындағы туындылар емес.

* * * VІІІ ғасырдың басына тән «Тоңуқуқ», «Күл тегін», «Моюн чур», «Могилян хан» ескерткіштері – қағандар мен қаған қасындағы сәуегей даналардың мавзолейі жанына тасқа ойып жазылған туындылар. Бұлардың енисей жазуымен жақындығы – мола басына жазылуы. Ал негізгі айырмашылығы – тірілерге, бүкіл халыққа арнау сөз ретінде жазылуы. Мұнда жеке бастың меншікті заты аталмайды, тірлікте істеген іс-әрекеті суреттеле әңгімеленеді. Яғни оқиға баяндалады. Ал бұл оқиға түркі тайпаларының белгілі бір бөлігін билеп отырған қағандардың ел басқаруы, көрші туыс тайпалармен, елдермен жүргізген қатынасы, соғысы т.б. жайлы сыр шертеді. Бұл оқиға – түркі халықтары тарихының белгілі бір кезеңіне тән тарихи оқиға. Демек, бұл ескерткіштер – тарихи деректер баяндалатындықтан тарихи ескерткіштерге жатады... Ал жеке адамның қызметіне байланыстырылып баяндалатындықтан, бұл ескерткіштер әрі шежіре – тарих. Бұлар бергі XІV–XVІ ғасырдағы «Жамиғ-ат тауарих» «Шейбани-наме» сияқты хандар шежіресіне жақын. Ал халыққа арнай айтылатындықтан, бергі дәуірдегі хан жарлықтарына тән стильдік белгілері де бар. Бұл ескерткіштер өзінің жазылу стилі жағынан бергі Алтын Орда дәуіріндегі, XV–XVІ ғасырдағы шежірелер мен хан жарлықтарын еске түсіреді. «Кіші Күл тегіннің» «Теңрі тег теңріде болмыш түрк Білге қаған бу өдке олурдым. Сабымын түгеті есідгіл» деп басталуы мен «Могилян хан» ескерткіштерінің «Теқрі тег теңрі йаратмыш түрк Білге қаған сабым» деп басталуы бергі XІV– XVІ ғасырдағы хан жарлықтарына, хаттарына ұқсас. Айталық, «Тоқтамыстың хаты» «Тоқтамыш сөзүм йағайлаға» деп басталады. Ал «Кіші Күл тегіннің» осы сөзінің жалғасы улайу інійгүнім, оғланым, бірікі оғушым, будуным, бірійе шад-аныт беглер, йырайа тарқат-буйуруқ бег-лер, отуз... тоғуз оғуз беклері, будупы...» деп санамалана айтылады. Осы үлгіні «Улуғ улусының оң қолының уа сол қолының түмен, мың, йүз, он білкін оғланлар, билер және ішкі кентлернің уа шаһарларының даруға беклер...» деп басталатын Дәулет Герой жарлығынан да көреміз. Мұның өзі «Күл тегін» т.б. ескерткіштер жазылған дәуірде, яғни VІІ ғасырдың аяғы, VІІІ ғасырдың басында Түркі қағанатында осы ескерткіштер стиліне жақын үлгіде хат, жарлық жазу дәстүрі болған дегенге аналогия жасауға мүмкіндік береді. Ал тасқа жазылған ескерткіштер стилі – осы жарлық стилінің шежіре-тарих стиліне ұласқан түрі, бұл екеуінің араласуы негізінде келіп шыққан жаңа стиль үлгісі. Әрине, орхон ескерткіштері Білге сияқты қағандардың, Тоңуқуқ сияқты даналардың атынан айтылған, солар айтқан (не жазған) сөз болып көрінгенмен, оны жазған екінші авторлар бар. Олар — қаған қасындағы шежірешілер, хатнама иелері, білімді ғұлама кісілер.

Тіпті осылайша «бітіг» сөзімен аяқтау Алтын Орда хандарының жарлықтарында, хаттарында да кездеседі. 1428 жылы жазылған Улуғ Мухаммед ханның жарлық хаты «өзүңүз білүрсіз тіп бітік сәлем үйрдік, йыл бічін, йыл Орда йағасында бітілді» деп аяқталады. Қорыта айтқанда, VІІІ ғасырдың басында жазылған «Тоңуқуқ», «Күл тегін», «Могилян хан» сияқты ескерткіштер – жазба әдеби нұсқалар. Олар – хан жарлықтары мен шежіренің үлгі-нұсқалары негізінде жазылған көркем шығармалар. VІІІ ғасырда туған (шартты) бұл жанр XІV–XV ғасырға келіп жеткен. Демек түркі халқында орхон ескерткіштерімен бірге хат, жарлық сөз жанры VІІІ ғасырға дейін де болды. Ал «Тоңуқуқ» пен «Күл тегінде» осы жарлық сөз стилі біршама сақталған. Бірақ, олар өз алдына туып қалыптасқан бөлек жанрдың жемісі. Олардың стиліне белгілер мыналар: бұларда ауызекі әңгіме тіліне жақын монолог түріндегі әңгімеден автор диалог сөзді беруге оңай көшіп отырады; сөйлемдері қысқа (түрік будун өлті, алқынты, жоқ болды; Барс бек ерті; ан ат бунта біз бердік); кейде мақалдап, фразеологиялық тіркестерді тізіп, шешендік сөздер қолданып сөйлейді. Сол сияқты тарихи деректерді, оқиғаларды соншалық дәлме-дәл, кішігірім детальдарына дейін тәптіштеп тізіп баяндайды. Ал ұқсас оқиғаларды суреттей әңгімелегенде белгілі топтағы сөздерді қайталап қолданылып отырады. Мұның өзі ескерткіштердің негізгі бір стильдік тәсілі. Әрине, орхон ескерткіштері поэзия емес дегенде, олардың ішінде поэзия үлгілерінің аралас жүретінін жоққа шығаруға болмайды. Оларда арагідік өлең-жыр шумақтары аз да болса ұшырасып отырады.

* * * Адамдар дүние кеңістігін симметрия заңы тұрғысынан қабылдайды. Олар өзін дүние кеңістігінің дәл ортасында тұрмыз деп есептейді де, кеңістікті екіге бөледі.

Міне, ертедегі түркі халықтары өздерін тепе-тең төрт жағы бар аспан кеңістігінің ортасында тұрмыз деп есептеп қана қойған жоқ, олар өздерінің де төрт жағы бар деп, әрі өздері тұрған мекеннің де төрт жағы бар, яғни, төрт географиялық-территориялық (мекендік) кеңістік бар деп ұғынды. Өздерінің іс-әрекеті (соғыс істері) осы төрт бағытта жүргізілді. Ал осы әрекетті баяндаған (шежіреге түсірген) кезде, әрекеттің бағытында да тепе-теңдік бар болып шықты. Бірақ әрекет, іс-қимыл біреу, бір сипатты болғандықтан бұл терт жақта (кеңістік атауы да), төрт бағыт барысы да (қимылдың барыс бағытын білдіретін төрт атауыш сөз де) бір қимылға (қимыл сипатын білдіретін бір сөзге) тіреліп отырды. Сөйтіп тепе-тең бағытта жасалған ұқсас әрекеттер тілге де тепе-тең бағыттың тепе-тең формадағы атауын (сөз форманы) әкелді. Ал осы тепе-тең бағыттың бәрінде жасалған әрекет бір сипаттас болды да, бұл тепе-тең. іа І.ІГЫ атау сөздерінің бәрі келіп әлгі бір сипатты әрекеттің атауына бағынып отырды. Немесе әрбір тепе-тең (Іне қарама-қарсы) бағытта жасалған әрекеттер жеке-жеке баяндалды. Мұндай формаластык зат иә объект атауларында ғана емес, қимыл атауларында да көрініс берді. Айталық, ежелгі түркі жазуларында өз іс-әрекетін баяндаған түркі қағандары өздерінің соғыс қимылдарын геодезия тілі көмегімен білдірсе, олары мына суреттегідегй болмақ.

Ал осыны тілдік, грамматикалық формаға түсірсе, мынадай болып шығады:

Мына текстердің қүрылымы да осы сипаттас:

Міне, бұл теңдік бағытта ғана емес, объектіде де, әрекетте де бар. Олар мына сипатта келеді.

7. Ол сабығ есідіп //түн удысықым келмеді, күнтүз

олурсықым келмеаі 8. Інгек көлүкін Тоғлада оғуз келті:

Әрине, орхон ескерткіштерінде шешендік сөз үлгісінде тақпақтап, термелеп кету де кездеседі. Бұлардың бірсыпырасы ауызекі тілдің әсерлі, нақышты айшықтары болса, қайсыбірі фразеологизмдер, мақалдар болып келеді. Енді бір тобы жыр формасына өте жақын. Айталық: «Түрк қара қамуғ будун тіміс: «Ілліг бдун ертім, ілім амты қаны? кімге іліг қазғанурмен?» – тір ерміс. «Қағанлығ будун ертім, қағаным қаны? не қағанға ісіг-күчіг бірүрмен?» – тір ерміс. Анча тіп, табғач қағанға йағы болмыс. Йағы болып, ітінү-йаратуну умадуқ, йана ічікміс». Осы текстің төл сөз бен телеу сөзін айыра көрсетсек, мына сипатта болар еді:

Қай қағанға іс-күшімді беремін? [дер екен].

Бұлай деп табғаш ханның жауы болған екен. Жауы болып, итініп-салынып күш жинай алмай, тағы бағынған екен. Осындағы төл сөз, шешендік сөз үлгісіндегі сөз «Күл тегін» ескерткіші жазылғанға дейін көп бұрын туған сөз. Ескі шежіре тарихты жазушы бұрыннан айтылып жүрген сөзді пайдаланғанның өзінде де баяндау стиліне ірі дәлдік тәртібіне бағынып, әрбір төл сөйлемнен соң «дер екен» («тер ерміс») деген сөзді қосып отырады. Осындай ерекшелікті мына текст аясынан да көруге болады (тілін оңайлатып беріп отырмыз): Қурығару Кеңү Тарманқа дейін түрк будунды анша кондырдық, анша [ел] еттік. Ол кезде:

Үсте тәңірі баспаса, аста жер тілінбесе, Түрк будун, [сенің] еліңді, жұртыңды кім бұзады? ... [мені] қаған [қып] отыртты, Мүлкі мол будунға [хан боп] отырмадым: ічре ашсыз, ташра тонсыз йабыз-йаблақ будун үстінде [хан боп] отурдым.

Тіпті соңғы текстегі төрт жол Білге қаған қайтыс болғанда шығарылған жоқтаудың немесе көзі тірісінде арнайы айтылған мақтау сөздің үлгісі де болуы мүмкін. Ауызша поэзияда бір кісіге оның тірі кезінде айтылған мақтау өлеңдер кейін ол кісі өлгенде айтылған жоқтау өлеңге оп-оңай ұласып отырады. Мысалы:

[аз халықты көп қылған], – деген үлгіде айтылған сөзді шежіреші мына тарихи шығарманы жасау үстінде Білге қағанның аузымен айтқызып, текст ыңғайымен өзгертуі мүмкін. Тіпті «Үлкен Күл тегіндегі» осы жолдар «Кіші Күл тегінде» сәл ғана өзгерген түрде кездеседі: «Теңрі йарлықадуқын үчүн, өзім қутым бар үчүн қаған олуртым. Қаған олурып: йоқ-чығаң будунығ қоп қобартдым, чығаң будунығ бай қылтым, аз будунығ үкүш қылтым». Шежірені жазушы бұл сияқты сөз үлгілерімен қатар, «Қызыл қаным төкті, қара терім йүгірті», «Көк качмыс, түн тірілміс», «Көзін кермедүк, қулақын еліме-ідүк» (кәз көрмеген, қүлақ естімеген), «сары алтун, өрүң күмүс», «сабы сүгіг, ағы йымшақ», «сүчіг сабы, йымшақ ағы» деген фразеологизмдерді де, мақал үлгілес сөздерді де орайы келгенде «айтушы автор» аузына салып отырады. Міне, бұл сияқты сөз үлгілерін, жыр жолдарын шежіренің негізгі стилінен айыра, ажырата білу керек. Ал түркі халықтарында ту баста ауызша туған жыр жолдары, шешендік сөздер бертінде туған осындай сөз үлгілерінен форма жағынан соншалық алыс жатқан жоқ. Себебі сөзді жасау құралы бір болды, ал бұл құралдың тәсілі әр кезде де бір сипаттас болды. Біз көне дәуір поэзиясын сөз еткенде, басқа емес, дәл осы сөз жасау тәсіліне сүйене отырып сөз етеміз. Ал мұндай тәсілмен туған сөз үлгілерінің көне дәуірде жазба ескертіштерінде өте аз кездесуі бұл дәуірде болған поэзия туралы пікір айтуымызға ешқандай нұқсан келтірмейді. К.Маркстың: «Можно априорно определить культурный уровень какого-нибудь народа, зная лишь, из какого металла – золота, меди, серебра, или железа – он изговляет свое оружие, свои орудия или свои украшения»16 деген көрегендік сөзі бар. Міне, көне дәуір ескерткіштерінде кездесіп қалатын бірді-екілі осындай сөз үлгілерін негізге ала отырып сол дәуірдегі ауызша поэзия сипатын анықтауға да болады. XІ ғасырда М.Қашқари төмендегі өлеңді ел аузынан жинап алып өз сөздігіне енгізген.

Түркілердің ұлы қағаны Тоңа Алп ер – Афрасиаб VІІ ғасырдан бұрын өмір сүрген. Жоғарыдағы өлең – осы Тоңа Алп ерге арналған жоқтау. Бұл жоқтау елең кейбір тілдік (лексикалық, грамматикалық, фонетикалық) өзгерістермен сол VІІ ғасырдан XІ ғасырға – М. Қашқари заманына келіп жеткен. Яғни бұл жоқтау жыр VІІ ғасырға дейінгі түркілердің тілдік нормасынан гөрі X– ХІІ ғасыр түркілерінің тілдік нормасына жақындаған.

Әрине, бұл сөз Тоңуқуқ білге-шешеннің өз сөзі болуы да мүмкін. Бірақ сөз үлгісі (жанры) Тоңуқуққа дейін де көп бұрын жасалған. Яғни түркі халықтарының ауызша әдебиетінде дидактикалық-философиялық мазмұндағы шешендік толғау да ескерткіш жазылған дәуірге дейін бар болған.

«Күл тегін» (немесе «Түркі қағанаты туралы сөз») тарихи шығарма. Ескерткіштің авторы – Йолльіғ тегін. Ол – өз дәуірінің ірі идеологы, саяси қайраткері, үлкен тарихшысы. Йоллығ тегін бұл еңбегінде Түркі қағанатының қашан, қалай туғанын, бұл қағанатты құрған ұлы қағандар мен батыр ұлдардың өмірбаянын, халықтың өз мемлекетін ұстап тұру үшін жүргізген ерлік жорықтарын айтуды мақсат еткен. Сонымен қатар автор күшті де айлакер Қытаң жәнеТабғач сияқты империямен көршілік қарым-қатынастың ұзақ жылдық тарихын айта отырып, даланың аңқау, сенгіш жұртын бұл Қыташ Табғач билеушілерінің айлакер саясатынан сақтандыру ды нысана етеді. Қара бастарының қамымен болып, «ек тізгін, бір шылбырды бердік» дейтін бір тұтас елдікке нұқсан келтірген, алауыздық көрсеткен тақ мұрагерлерін – түркі бектерін қатты сынайды, бірлікті, ынтымақты уағыздайды. Осының бәрін кейінгі ұрпаққа «ел тұтсықы» (мемлекет өсиеті, кодексі) етіп жазып қалдырып отырғанын айтады, түркі халқының бүгінгі жағдайын ескере отырып, келешегіне көз жібереді: «Түрк беглер, будун, буны есідің! Түрк будунығ ел тутсықыны бунта уртым, йаңылып өлесікінің йеме бунта уртым» дейді.

Ертедегі түркі халқында осы «Күл тегінге» дейін де тарихнама болды ма? Әрине болған. Ол – халық жадында сақталған бабалардың шежіресі, солардың ерліктерін мадақтаған жыр, аңыз, әңгімелер еді. Ертедегі Түркілерде ауыздан ауызға кешіп, ел ішінде айтылып жүрген тарих болған. Әрине, «Күл тегін» түркілері өздерінің Хун Ордасына барып тікелей тірелетін өздерінің шын тарихын өте көмескі білген. Олар арғы аталары жайлы тек бағы заманғы аңыз түрінде жеткен деректі ғана білген. Онда атақты Оғыз қағанға қатысты шежірені, Оғыз қағанға қатысты тарихи жырдың аңызға, эпостық ертегіге айналған үлгілерін ғана білген (кейін ғылымда «Оғуз нама» атымен белгілі болған шежіре мен батырлық дастан немесе «Оғуз қаған» деген эпос осы VІ–VІІІ ғасырлар түркілерінің айтуында бізге келіп жеткен). Олардың Хун Ордасынан басталатын бұл тарихты білмеуінің түрлі себептері болды: біріншіден, көне тарихпен «Күл тегін» түркілерін ІІ–VІ ғасырлар аралығындағы езгіде өткен 400 жыл беліп жатты, екіншіден, ҮІІІ ғасыр түркілерінде ортақ билік династиясы тек VІ ғасырдан – Тумын қаған мен Естемі қаған таққа келген дәуірден басталады, бұдан арғы ғасырларда ондай династия болған жоқ, үшіншіден, VІ ғасыр түркілері ңа рулық жігі бар жаңа халық болды да, өздерінен басталатын тарихтан арғы жердің бәрін мифке апарып тіреді17. Өзге де ежелгі рулар сияқты өздерін мифологиядан шығару VІ ғасыр түркілеріне де тән болды. Бірақ, «Күл тегін» авторы VІІІ ғасыр түркілерінің тарихын осы түркілердің тарихи аренаға шыққан кезі – ҮІ ғасыр ортасынан ғана бастайды. Тумын қаған билік құып, Түркі ордасын құрған дәуірден бергі 200 жылдық тарихты сөз етеді. Сөз жоқ, мұның өзі – мифтік, образды ойлаудан арылудың, таза тарихи тұрғыдағы ойлаудың көрінісі, шындықты танудағы аса зор прогресс еді. Өткен тарихты, өзінің еткенін білу – әрбір кейінгі дәуірдегі ұрпақтардың білім дәрежесіне байланысты Өткен тарихты бүгінгілердің керегіне айналдыру сол өткен тарихқа деген патриоттық сананың жемісі болса, ал бүгінгісін өткеннің озық дүниелерімен байыту – зор білгірліктің жемісі. Ал өткенді қай тұрғыдан баяндау индивид-тарихшының танымы мен саяси-идеологиялық бағытына және тарих деп нені қабылдайтынына байланысты. Осылардың негізінде тарихи топшыламалар жасалады, қалыптасады, және өткен тарихтың қандай сипатта баяндалуы белгіленеді. Біз мұны «Күл тегін» авторынан да анық көреміз. Ол өткен екі жүз жылдық тарихты тәптіштеп түгел тізіп шығуды мақсат етпеген. Халық жадында аруақты образға айналған әуелгі екі қаған жайлы екі-үш ауыз ғана сөз айтады. Тумын және Естемі қағанның «түркі халқының мемлекетін құрып, билігін ұстап тұрғанын», «төрт жағын қаптаған қалың жауға әскер жүргізіп, тізеліні шөгеріп, бастыны жүгіндіргенін», шығыста Қадырқан тауы, батыста Темір қапығ арасын Көк Түріктің еркін жайлағанын», «қағандары, бұйрықты бектері ақылды, алып болғанын, халықтың түзу болғанын», осындай ел ұстаған, билік жүргізген қағандардың да дүниеден өтіп кеткенін баян қылады. Автор бұдан кейінгі қағандар билік құрған дәуірге 553 жыл мен 630 жылдар аралығына көп тоқталмайды. Бұл дәуір туралы: «Одан кейін інісі қаған болған екен, баласы қаған болған екен, бірақ інісі ағасындай, ұлы әкесіндей етіп іс қылмаған екен, зердесіз қаған ел билеген екен, бұйрықшылары да біліксіз болған екен, жәутік болған екен» десе, былайғы жұртты: «бектері, халқы түзу жолдан шықты, табғач жұртының алдап берген сыйына қызықты, біріне-бірін айдап салған аяр саясатының құлы болды, ағалы-інілер бір-бірімен кектесті, жау болды» деп қана қояды. Автор бұл дәуірде негізгі назарды Суй және Хапь сарайының айлакерлік саясатына аударады және даланың аңқау жұртының сенгіш мінезіне, сый-құрметке қызыққыш, алдана салар аңқаулығына осы саясатты қарама-қарсы қояды: «Алтынды, күмісті, шарапты, жібекті есепсіз берер табғач жұртының сөзі тәтті, сыйы қымбат келеді, тәтті сөзімен, қымбат сыйымен алдап арбап алыс жатқан халықты өзіне жақындатады, ал жақын қонған соң бұл халық олардың жаман пиғылдарын өзіне жұқтырады». Ал осы қулық торына түскен түркі халқының бір бөлегі туралы: «Тәтті сөзіне, қымбат сыйына арбалып, түркі халқы, көбің өлді... Жаман кісілер: «Жырақ жүрсең: жаман сый берер, жақын жүрсең қымбат сый берер» деп сені үгіттеді.Ақылы жетпеген кісілер ол сөзді қабыл алып, жақын барып, көп кісі өлді» дейді. Мұнымен автор түркілердің біраз тобының Ордосқа барып қоныс тепкенін, сол жерде қатты жеңіліске ұшырап, қырғын тапқанын, тірі қалғандарын өздеріне табғачтарға бағынғанын саясаттағы алданыс деп біледі. «Күл тегіннің» «...жақын барып, көп кісі өлді» деген тарихи дерегі 630 жылдың оқиғасын мезгейді. 630 жылы Шығыс Түркі қағанатының Хйелі ханы (Қатты Ел хан) Суй сарайынан күйрей жеңілді. Қағанат құлады. «Түркілер Қытайға бағынды. Орталық империя оларға жат тұрмыс түрін күшпен таңды: егіншілік және тоқымашылық кәсіппен айналыстыру үшін оларды тұтқындар есебінде ішкі Қытайға қоныстандырды»18. Оларды төрт губернияға, жиырма төрт округке бөліп, әрқайсысын басқаруға князьдар тағайындады. Қытайға күшпен апарып қоныстандырылған түркі халқының бұл бөлігі жат жерде 630—679 жылдар аралығыыда езгіде кун кешті. Суй әкімдігінің егінші, тоқымашы жұмыскері болды. «Күл тегін» авторы осы түркілер жайлы былай дейді: «Түрік бектері «түрік» атын тастап, табғачша ат алып (Қытайша дәрежені айтып отыр. – Қ.Ө.), табғачқа қарапты, текті ұл баласы құл болып, сұлу қыз баласы күң болып», «Табғач қағанға қол жаулық болып, елу ісін, күшін беріпті; Табғач қаған үшін шығыста Бөклі қағанға дейін әскер жүргізіліпті. Табғач қағанға ел алып, билік алып беріпті». Бұл жерде автор «жұрт болған елін тоздырып, қаған тұтқан қағанын өлтіріп», «табғачқа көшкен» бектерді, жұртты айыптайды және бұл түркілердің табғачтарға тәуелді болған мерзімін өте дәл көрсетеді. Тарихта бұл түркілер тек 679 жылы ғана «Нишуфи князьді хан көтеріп, 24 округтің старшиналары түгел көтеріліске шығады»19 Бірақ, көтерілісті қытай әскерлері күшпен басады. «Күл тегін» авторы осы көтерілісті жалпы халықтық көтеріліс ретінде баяндайды: 1 «Түріктің күллі қара халқы сонда былай деген екен: «Мемлекетті халық едім, мемлекетім енді кәні? Кіммен мемлекетті құрамын?.. Қағанды халық едім, қағанып кәні? Қай қағанға ісімді, күшімді беремін?... деп, табғач қағанға жау болған екен». Бірақ, автор көтерілістің жеңілуін бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарған ынтымақтықтың жоқтығынан, екі тізгін, бір шылбырды ұстатар күшті көсемнің болмағандығынан деп түсіндіреді: «Жау болғанмен, итініп-тартынып, тез бірікпеген себепті, тез күш алып, бел алып кетпеген себепті жеңіліп, қайыра бағынған екен» дейді. Тіпті, автор табғачқа тәуелді жағдайдан құтылып, еркіндік алуға мұрындық болмады деп түркі бектерін қатты кінәлайды: «Түрік бектері мұнша ісін, күшін Табғач қағанға бергенін ойлап, қайғыланбады» деп, олардың бағынышты, құлдық жағдайға қорланбайтын зердесіздігін айыптайды. Орталық империяның тарихында түркі халқының өз тәуелсіздігі үшін жасаған бұл көтерілісі «бүлік» деп аталғанын, «бүлікшілерге» қарсы Пхэй Хинь дегеннің қолбасшы болып тағайындалғаны жазылған. Ол кісі «680 жылы Хэй-Шань тауында бүлікшілерге қатты соққы берді, түгелдей талқандады. Өз қарауындағылар Нишуфу қағанды өлтірді, басын кесіп әкеліп, қайта бағынды»20 делінген. «Күл тегін» авторы айтқан 50 жылдық тәуелді тарих осымен бітеді, 681 жылы түркі халқы қайта көтеріліс жасайды. Бұл жолы оларды Қутлу Елтеріс қаған бастап шығады. Йоллығ тегін Елтеріс бастаған көтеріліске үлкен мән береді: «Үсте түрік Теңірісі, түріктің қасиетті Жері, Суы сонда былай деген екен: «Түрік халқы жойылып кетпесін, халық болып тұрсын» депті, солай деп әкем Елтерісті қаған көтеріпті» дейді. Яғни, «Түркі халқы жойылып, құрып кетпесін» деп «халық боп тұрсын» деп түркілердің «қасиетті Жері, Суы» мен түркілердің «Теңірісінің» өзі ұран тастайды. Қасиетті соғысқа, азаттық көтерілісіне жалпы халықтық аттанысты автор осылай басталды дейді. «Күл тегін» түркі халқының азаттық үшін болған осы көтерілісінің тарихын, Түркі ордасының қайта кұрылуын жан-жақты баяндайды. Бұл тарихта Қутлу Елтеріс қағанның «он жеті ермен» түркі халқын аралап, жүріп, жұртты көтеріліске жар салып шақырғаны, оның ұран салғанын «есітіп, халықтың жиналғаны», «жиналып жетпіс ер болғаны», бұл жетпіс ерді соңынан ертіп Елтеріс қағанның күн шығыс пен күн батысқа хабаршы – әскер жүргізгені, сөйтіп, «жеті жүз ер жиналған», бұл «жеті жүз ер мен мемлекетінен айрылғанған, қағанынан айрылған» халықты, күң болған халықты, билікті қолдан кетірген халықты қайта жинап, «арғы баба орнатқан әкімдікті қайтадан орнатқаны» айтылады. Қытай езушілеріне қарсы күресте жеңіске жетіп, Түркі ордасын байырғы ата-бабаның орнатқан тәртібінше билеу барысыңда Елтеріс қаған мен Қапаған қағанның, Елтеріс балалары Білге қаған мен Күл тегіннің жүргізген саяси шараларын, ел іргесін сақтау үшін табғач татабы, отыз татар сияқты сыртқы жауға қарсы соғыстарын, тоқуз оғуз, он оқ (түркеш), қырғыз бектері мәжбүр еткен ішкі соғыстарын баян етеді, отыз бес жылдық тарихты баяндайды. «Күл тегін» ескерткіші желісі жағынан екі бөлек. Ғылымда олар «Кіші Күл тегін» және «Үлкен Күл тегін» аталады. Егер «Үлкен Күл тегін» Түркі ордасы тарихының негізгі бөлігі болса, «Кіші Күл тегін» жазылу мерзімі жағынан кейін тұрғанына қарамай, осы тарихтың кіріспе бөлімі іспетті. Бұл кіріспе бөлім Көк Түрікке арнайы айтылады, кейінгі бөлімде баяндалған тарихтың сабақтары жинақталып, қорытылып, тұжырымдалып айтылады да, келесі сөзді – «Үлкен Күл тегінді» «Ел тұтсықы» («Ел өсиеті») деп атайды.

Ал «Ел тұтсықы» («Ел өсиеті») деп аталған «Үлкен Күл тегін» үш бөлімнен тұрады: бірінші белім–550–716 жылдардың тарихы, екінші бөлім – Күл. тегіннің 700–716 жылдары жүргізген ішкі-сыртқы жорықтарының тарихы, үшінші – Күл тегінге некролог. Бірінші бөлімнің өзі төрт желіге құрылған: Түркі қағанатының құрылуы, Тумын қаған билігінен соң түркі бектерінің ала ауыз болуы, жат жұртқа тәуелді күйге түсуі, Елтеріс қағанның Түркі ордасын қайта көтеруі және Елтеріс пен Қағанның, Елтеріс балалары Білге шад пен Күл тегіннің ішкі-сыртқы жорықтары. Осында көңіл бөлетін бір жай бар. Күл тегін 731 жылы қайтыс болды. Бірақ, автор бірінші бөлімді де («Түркі қағанаты тарихын» да) және екінші бөлімді де («Күл тегін батыр туралы сөзді») 716 жылдың оқиғасы мен – таққа қағанның келуімен аяқтап, бұл екі бөлімді де «Күл тегін қайтыс болды» деп бітіреді. Арадағы он бес жылдың тарихы жазылмайды. Автор Қапаған кағанның, тоғуз оғуздар қолынан өлуін де, Білгенің таққа келуі кезіндегі сарай төңкерісі жайлы да, сарай төңкерісі кезінде Күл тегін жүргізген күресті де сөз етпейді. Ал – «Күл тегін некрологы» үш бөлек: бірінші – Күл тегінге арналған «Қоштасу сөз» (жоқтау сөз), екінші, Күл тегіннің асына (жерлеуіне) қай-қай елден кімдердің келгендігі жайлы ұзын тізім, үшінші, Күл тегіннің қашан, қанша жасында өлгені, ескерткіш «бітік тастың» қай кезде қойылғаны жайлы дерек. Қорыта айтарымыз, «Күл тегіннің» авторы өз кезінің қоғамдық пікірінен бөлектенбейді. Ол болып өткен және болып жатқан жағдайларға баға бергенде түркі халқының, қағанаттың ортақ мүддесі талабы тұрғысынан келіп отырады. Сол үшін де «Күл тегін» авторы көтерген ой-пікір өз кезінің ортақ қоғамдық ой-пікірі. «Күл тегінде» автор, біріншіден, Түркі ордасын VІІ ғасыр ортасында Табғач сияқты ірі империяның жаулап алуын, жат жұртқа кіріптар болған түркі халқының азаттық күресін баяндайды. Бұл тұста «Күл тегін» авторының пікірі жалпы түркі халқына ортақ пікір болып келеді. Екіншіден, «Күл тегін» авторы Түркі ордасының нығайту, бір орталыққа бағынған мемлекетті құру жолында қағандар жүргізген әрекеттерді, түркі тайпалары бектерінің бұл тұстағы ішкі алауыздығын, Табғач қағанына сатылып, соларды жақтап жүргізген іс-әрекетін т.б. баяндайды. Автор түркі жер-суының бүтіндігі үшін, қағанаттың тұтастығы үшін кіші хандар мен бектерді тізгіндеп ұстауды, олардың қарсылығын күшпен басуды дұрыс деп қолдайды. Бұл жерде автор хандық үкіметтің мүддесін қостап, құптап отыр. Үшіншіден, «Күл тегіннің» негізгі қаһарманы, қозғаушы күші, сөз етер объектісі – халық, түркілердің жері, суы. «Күл тегінде» түркілердің жер-суы мен түркі халқының белсенді әрекет-қимылы мол көрсетілген. Табғачқа тәуелді күйден құтылу үшін бірінші болып үн қатқан да халық, автор «Түрк қара қамуғ будун анча тіміс», «Үзе түк теңрісі, түрк ыдуқ йері, суы анча тіміс» дегенді жиі айтып отырады. Ал қағандар әрекеті халық мүддесін көздеуші ретінде баяндалады. Сол үшін де «Күл тегін» сөзі тұтастай «түрік будунына» арналады. Төртіншіден, «Күл тегін» авторы өз кезінің идеологы. Ол Суй сарайының түркі халқына қарсы жүргізіп отырған идеологиялық күресін ашық әшкерелейді, империяның «дала халқын» қымбат сыймен, жақсы уәдемен өзіне қарату, бір-біріне айдап салу сияқты саясатының бет-пердесін сыпырады.

Ал бұлардан мынадай жайлар аңғарылады: «Күл тегін» түркілерінің өз бірлігі мен елдігін сақтау жолындағы әрекеті, өз болашағына деген үміті мен қауіпі, Табғач сияқты империядан келетін қауіптен сақтануы анық көрінеді. Сонымен қатар тарихты әсірелеусіз, мифсіз, шындық аясында баяндай білген біліктілігі көрінеді, өздерінің сол тұстағы жағдайын ел аралық көлемде, сол кездің күн тәртібінде тұрған тарихи проблемалар аясы тұрғысынан қарай алатын саяси білімділігі анық аңғарылады. Сол сияқты Түркі ордасының өткен тарихын, ішкі-сыртқы соғыстарын, тақ тартысын, бұқара халықтың көңіл-күйін, соғыс суреттерін, қаған мен бектердің, олардың халықтық және жеке бастық мүдде-мақсаттарын – барша-баршасын соншалық қисынды тілмен жеткізудің форма-моделін табу, сөйтіп, бір тұтас шығарма жасау сияқты жазушылық шеберліктері көрініс береді. Бұлар – үлкен әдебиетке ғана тән ерекшеліктер. Бұдан 1250 жыл бұрын жазылған «Күл тегін» сияқты тарихи шығарма авторы Йоллығ тегіннің өз заманының тарихы мен әлеуметтік-саяси жағдайын баяндау дәрежесі, ой-өрісі, ойлау қабілеті, жазушылық шеберлігі, міне осындай. «Күл тегін» ескерткіші – Ертедегі Түркілердің «ыдуқ жері, суы» мен әкімшілік территориясының сөзге түсірілген картасы, өз кезінің тарихи актысы.

VІІІ ғасыр жазба ескерткіштеріндей емес, одан бергі дәуірдегі (XІ ғасырдағы) ескерткіштерде, сол кездегі түркі тайпалары арасында айтылып жүрген поэзия үлгілері мол ұшырасады. М. Қашғаридың «Сөздігінде» келтірілетін өлең үзіктеріне, олардың мазмұнына зер салсақ, атақты филологтың осы мұраларды әр рудан, әр тайпадан, әр түрлі мекеннен жинағанына көз жеткізуге болады. Мысалы:

Емді йігіт йувулсун!

Бұл өлең Бузруч батырдың қанын жоқтап, Басмыл тайпасына қарсы аттан салған йабағы тайпасында туған.

Качты сақынч севнелім, – деген өлең шумағын келтіреді де, былай дейді: «Үшті отыз сөзімен айтушылар да бар. Мен мұны Көңгүтте йағмалардан естідім. Олар «оттуз ічелім» деп үштен Ішкенін өз көзіммен көрдім. Өлеңде отыз сөзі үш қайтара деген сөздің мағынасын береді». Демек, бұл үзік йағма тайпасына тән. «Сөздікте» М.Қашқари Етіл деген атаудың қыпшақ еліндегі бір дарияның аты екенін айта отырып:

деген өлең шумағын келтіреді. Сөз жоқ, бұл өлең Етіл өзені бойында болған тайпалардың біріне тән. Мына үзіндіде де солай:

Осы үзіндіге мағыналас әрі формалас тағы да екі шумақ бар. Жігіттің қызға арналған бұл ғашықтық жыры сөз жоқ, оғуз бен қыпшақтың біріне тән. Өйткені мұнда қой деген етістік сөз кездеседі. Бұл дәуірде түркі тілдері д/дз/й түрінде жіктелгендіктен, қой етістік сөзі қод\\кодз\\қот/, әрі қой түрінде әр жерде әр түрлі айтылған. Егер М.Қашқари дәуірінде қой түрінде айту тек қыпшақтарға ғана тән болғанын ескерсек, бұл жырды қыпшақтар арасында туған деуге әбден болады. Бұл пікірді М.Қашқаридың осы өлеңге қатысты грамматикалық формалар мен жеке сөздерге берген түсініктемесі дәлелдей түседі. Ол былай дейді: «көптік үшін барыңлар қамуғ дейді. Тыңдаушы жасы үлкеп құрметті кісі болса, біреу болса да, құрмет көрсетіп, көптік формасын қолданады: «барың» дейді. Тегінде мұның мағынасы барыңлар деу. Оғуз бен қыпшақтар даралықта бар, көптікте барың дейді. Олар лар-ды түсіріп, қолданады: – лар орнына тыңдаушы біреу болса да -ыңыз қолданады». Бұдан соң ол «мына үзіндіде де осылай келеді» деп барып, жоғары «Авлап мені қоймаңыз» деп басталатын бір шумақ өлеңді келтіреді.

Демек, бұл тілдік фактілер де жоғарғы «Авлап мені қоймаңыз» деп басталатын өлеңнің қыпшақтарға (не оғуздарға) тән екенін дәлелдемек. Осы деректерге қарағанда «Сөздіктегі» өлең-жырлар түркі тайпаларының біреуіне ғана тән болмаған. М.Қашқари оларды әр тайпадан, әр мекеннен жазып алған. Бірақ бұл жырларды белгілі бір тайпа тіліне тән белгілері анық көрініп тұратынына қарамай, түркі халқының X–XІ ғасырдағы (әсіресе, ауызша поэзиясының) үлгілері деп тану керек. Бұл поэзия үлгілерінде әр алуан жанр ізі анық көрінеді. Олар мазмұнына қарай: табиғат-наурыз жырлары, (ғашықтық-жастық жырлары, жоқтау жырлары, ерлік-жорық жырлары, тұрмыс-салт жырлары болып бөлінеді.

Біз енді осы жырларға қысқаша шолу жасалық.

Бұл дәуірдің табиғат жырларында адамды қоршаған табиғат құбылыстары шебер суреткердің сезім көзімен танылып, көркем бейнеленеді. Жайнаған жаз масаты кілемдей құлпырған жер, туған жердің аң-құсы мен жан-жануары – бәрі-бәрі көркем суреттеледі.

Қанча барыр белгүсүз, – деп жырлайды. Табиғат құбылыстары, олардың ерекше көзге түсетін қасиеттері жан-жақты қамтылған:

Тіпті осы бір табиғат суреті кешегі Абай, Ыбырай дәуіріне дейін өзгеріссіз келді деуге де болады. Табиғатты, тіршілікті, дүние болмысын қабылдаулары, сезінуі мен тануы да тым ұқсас.

XІX ғасыр ақыны сонау Ертедегі Түркі ақынынша жырлайды. Өзгешелік тек өлең формасында ғана.

Бұл дәуірдің ауызша поэзиясы ғашықтық жырларға өте бай. «Ғашықтық тілі — тілсіз тіл, көзбен көр де ішің біл» деп Абай суреттеген ішкі сезім әлемінің нәзік қырларын тілмен айтып жеткізу де үлкен жетістік. Бұл біріншіден, мәдениеттің, мәдениеттіліктің жемісі болса, екіншіден поэзияның толыса бастауының белгісі.

Ғашықтық тіліне сүйген арудың жүзі, көзі, көркі де сөздік материал болып енді. Осы сөздердің қатысуымен жасалған тіркестер махаббат тілінің нәзік иірімдерін жеткізе білді: қарақ булнады /көзі тұтқындады/; толун айын йүзі йүрек йарды /толған айдай жүзі жүрегімді жарды; көзім йаруқы... /көзімнің сәулесі болған/; көзүм йашын йамлады /көз жасымды құрғатты/; ақтурур көзүм йулақ /көзім сел боп ағар,/ көзі айалвын // йалвын көз/ көзі сиқырлы //сиқырлы көз/, өлес көз /мұңды көз/, толун айын йүзі /жүзі толған ай/, башлағ көз /жаралы көз/ т.б. эпитетті тіркестер болған. Сол сияқты: йүз-көрк, меңіз йүз, көрк-меңіз /образ, форма/, көрк-йараш /көрік сәні, жүз жарастығы, грация/, сілік /сұлу, таза, пәк, әдемі/, арығ /сұлу, таза, пәк/, арығ-сілік т.б. Ертедегі Түркілерде осы сипатты адамның ішкі жан дүниесінің сан түрлі сиқыр сезімдерін білдіретін сөздік материалдың болуын бір жағынан рухани мәдеииеттілігі деп, екінші жағынан әдебиеттің мәдениеттілігі деп санау қажет. Поэзиядағы сезім тілі лирика жанрын туғызды. Бұл махаббат лирикалары сезімді тербер өте нәзік мұңды сазымен, көңіл толқытар құсалы әуенімен, бояуы қанық, айшықты да әсерлі тілімен ерекшеленді. X–XІ ғасыр әдебиетінде поэзияның осындай үлгісі болды. Бұл көркем үлгіні түркі халықтарының сол дәуірдегі көшпелі тұрмысынан, осы тұрмыстың салт-дәстүрінен, салт-салтанатынан, осы салт аясында, табиғат бесігінде дүниеге келген олардың қуанышынан, қайғы-зарынан, көңіл-күйінен бөліп алуға болмайды.

Осы жолдардағы ғашықтық сезімге құндақталған сөздердің мағынасын, ол мағынаның реңкін, бояуын, әсерін сонау XІ ғасыр адамдарынша қабылдау мүмкін емес. Бізге осы тамаша ескерткіштен сөз-формалар, сол сөздердің араға мың жылды салған мағыналық жаңғырығы ғана көрінеді де, сол заман адамдарының сезім сипаты, оның сөздегі формасы, мағына аясы, түсінігі, танымы, идеясы өте күңгірт елес береді. Біз өткен заманның поэзиясында жасалған бұндай көркемдік әлемге тек перде сыртынан қарап отырғандай әсерде боламыз, көп тұсына көзіміз айқын жетпейді, көптеген суреттеулер көңілге қона қалмайды. Мұндайда жеке сөздің мағынасын арнаулы сөздіктерге қарап білуіміз сол сөздің қатысуымен жасалған біртұтас көркемдік картинаны тануымызға толық кепіл бола алмайды. Біз сол заманнан жеткен «Аужар өлең» атты ескерткішке де осы тұрғыдан қараймыз. Бұл ескерткіш пеп біздің арамызды бөліп жатқан уақыт ескерткіште өрнектелген сол заман адамдарынын, психологиясын, эстетикалық талғамын, көзқарасын, салттық ұғымдарын жете білуімізге, терең тануымызға кедергі келтіреді. Ертедегі Түркілерде «қалың мал төлеу» сияқты әдет ғұрып тұрақтанғанмен, оны сақтау-сақтамауда біршама еріктілік болған. Егер «қалың берсе қыз алыр» деген түркілердің мақалы «қыз алудың» шарты — «қалың беру» екенін анық, бұлтарыссыз кесіп айтса; ал «қызымын қалыңсыз бертім» деген сөздің астарында мақтаныш, ер көңілділік, сонымен бірге әкенің қыздың қалауына лайық «жол жасауы» сияқты өзгеден ерекшелену ізі де жатыр. «Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз қыз жоқ» деген мақалдың төркіні де осыған жақын. Қыз бен жігіттің көңіл қалауы мен дәстүр арасындағы күресте көбіне, «үлкендердің ұйғаруы» басым түсіп жатқан соң, көңіл өз қалауын, өз қызығын жоқтайтын болған. Жоқтау (құса-сағыныш) жырлары осылай келіп

[Жылап артынан іздеп жүдедім, бауырымның аузы біткен жарасы қайта жаңғырды, құт-бақытым қолымнан қашты, соны артынан іздедім, көзімнен қанды жас жаңбырша төгілді] деп көкірегін жайлаған мұңы мен зарын ақтарады. Қорыта айтқанда, сол X–XІ ғасырларда ғашықтық сахнасында ауызша және жазбаша туған поэзияның тамаша үлгілері күні бүгінге дейін өз құнын жойған жоқ деп білеміз.

Қазақ халқының ұлы перзенті М.О.Әуезов жоқтау жырлары жайлы былай дейді: «Қазақта дүние салған адамды жыл бойына, ас бергенге дейін жоқтау салты ежелден бар. Өлген адамның әйелі немесе шешесі мен қарындасы оны күніне екі рет таңның атуы, күннің батуы жоқтауға тиіс болған. Оған арналып шығарылған (0қтау өлеңде оның қадір-қасиеті мақталады, оның қа-(асының орны толмас әкініші, ауыртпалығы айтылады... І Жоқтаудың» өзіые тән аянышты, қайғылы сазы бола¬ды. «Жоқтаудың» образдық-поэтикалық желісінде салыс-тырыла алынған бейнелер мен теңеулер көп ұшырасады. Өлген адамды мадақтағанда бояуы қалың эпитеттер меп метафоралар қолданылуы шарт. Үй ішінің қайғы-шерін білдіретін өлеңнен «жоқтау» кейде жалпы адам баласына ортақ тақырыптарды қозғайтын, терең де түбегейлі, ой тербейтін өлеңге айналады» . Ертедегі Түркі әдебиетіндегі жоқтаулар өзінің барша мазмұны мен сөз саптау тәсілі жағынан осы бір анықтаманың аясына сыйып тұр. Сол заманның әдебиетіндегі жоқтау жырлардың айқын сипатын «Алп ер Тоңа өлді мү?» деген жырдан көруге болады.

деп келетін ұзақ жоқтауда әуелі Тоңа Алп ердің дүниеден өтуі, дүние-мүлкінің иесіз қалуы, алмай қоймас ажалдың алып ерді мерт етіп, өлімнен қорықпаған батырдан өшін алғаны айтылады. Сол сияқты бұл ауыр қазаға елдің қабырғасы қайыса қайғырғанын, жорықта жолдас болған ерлердің аттарын болдырып, қайғымен жүздерін солдырып, бөрідей ұлысып, өкіре, өкси жыласып, ат қойып келгенін айтып кетеді. Бұдан соң осы өлімнің халыққа ауыр тигенін баяндайды. Ендігі бір жерде Ер Тоңаның жұртқа қамқоршы болған кездерін еске түсіріп, сол бір шуақты күндерді «аһ» ұра жоқтайтынын айтып өтеді. «Күл Тегін» ескерткішінде «Өд теңрі йасар, кісі оглы қоп өлгелі төрүміс» деп келетін жоқтау сияқты бұл өлімнің жұрттың бәріне ортақтығы, сұм ажал өзінің тұзағына жұрттың бәрін түсіретіні, осы ажалдың бектердің бегі Тоңа алыпты да алып кеткені сөз болады. Ажал алдында ешкімнің де көлденең тұра алмайтындығы, оның мың түрлі опаты болатындығы айтылады. Енді бірде жоқтау сарыны тыңдаушысына қарай ойыса бастайды. Тірілерге өсиет айтады. Осылайша, адамдарды Тоңа алыптың қазасына әрі мойындатады, әрі пенденің өлімге шүкіршілікпен қарау керек екендігін шегелей түседі. Бұндай қаза жыры дүние салған батыр ұлды жоқтау ғана емес, сондай-ақ замана туралы толғау да. Мұнда философиялық таным мен түйіндеулер кездеседі. Мұның өзі сол заманнын, әдебиеті үшін үлкен жетістік. Осыдан шамамен 1200 – 1300 жыл бұрын дүниеге келген жоқтау жырлар XІX ғасыр жоқтау жырларымен үндесіп жатыр. Бұл – өзара бірлікті көрсетеді. Ал бұл бірлік – сонау байырғы жоқтаулар мен кешегі жоқтау жырлар арасындағы үзілістің болмағанын байқатады.

М.Қашқари заманында, тіпті оған дейін де түркі халқының ауызша поэзиясында соғыстың тарихын баяндайтын, ерлікті, батырлықты мадақтайтын өлеңдер өте көп болған. Өйткені жауынгершілік психология үстем болған ол дәуірдегі көшпелі елде соғыс өмір сүрудің бір кажетті құралы ретінде болды да, ал бұл соғыстарды жырлау, мадақтау салтқа айналды. Түркі тайпалары сол XІ ғасырға дейін, әсіресе, VІ–VІІІ ғасырларда «ұлы жорықтарға» көп шықты. Осы жорық жолдарын мадақтай баяндау сол VІІІ ғасырдың өзінде жазылған «Күл тегін», «Тоңуқуқ» сияқты әдеби ескерткіштерде мол орын алған. Бұл шығармаларда сырттай өлең жолына ұқсас келетін бір тектес сөйлемдер жиі ұшырайды:

бастысын жүгіндірдік.

Академик М.Әуезов ІX–X ғасырларда «Қырғыздардың ұлы мемлекет» құрғанын, осы кезде «ұлы жорықтар» жасағанын, осы жорықтар қырғыздың «Манас» жырының әуел бастағы нұсқасын тудырғанын айта келіп, «Манас» сол «ұлы жорықтың» тұсында немесе соған іле-шала шығарылған болуға тиіс» дейді. Қырғыздар сияқты, өзге түркі тайпалары да сол заманда «ұлы жорықтардың» салтанатын баяндаған жырларды көп шығарған. Оларды сол соғыстың куәгері батырлар мен қолбасшылардың жанында жүрген ақын-жыраулар шығарды. Бірақ соңғысы мұны өз атынан емес, көбіне қолбасшы батыр атынан жырлап отырды. Ертедегі Түркі әдебиетіндегі бұлайша екінші бір кісінің (толғау жырларда жеке батыр, хан атынан, ал эпостық жырларда кейіпкердің монологы түрінде) атынан сөз шығару салты бергі дәуірде қазақ әдебиетінде Махамбет ақынға дейін келіп жетті. М.Қашқари осы жырларды ел ішінен жазып алды. Бірақ оларды «Сөздік» талаптарына сай ғана пайдалана алды. Сөздерді талдау және таңдау ниетімен бұл жырлардың біразын «Сөздікке» түгелге жуық енгізсе, біразын жарым-жартылай ғана немесе үзінді түрінде келтірген. «Сөздіктегі» үзіктерді әрі мазмұнына, әрі ұйқасына қарай жіктеп топтағанда, көлемі әжептарқы бес-алты жорық-жырының басы құралады. Олар: «Мен жеңбесем кім жеңер» /44 жол/, «Мыңлақ елін алғанбыз» /24 жол/, «Таңғутқа жорық» /32 жол/, «Үдіре қуып» /24 жол/, «Жауға шап» /16 жол/, «Соғыс /24 жол/ сияқты өлеңдер. Бұл жырларда «Тоқтамыс жыры» мен «Орақ – Мамай жырындағы» батырлар монологына, тіпті бергі Махамбеттің өршіл жырларына ұқсап кететін сарындар мол.

Мыңлық ерін пістік біз.

Бұл «Мыңлақ елін алғанбыз» деген жырда өктем-үстем сес, мадақ-даңқ үні бар. Өлеңде жорық жаңғырығы, жеңіс ырғағы сол қалпында беріле салған. «Фурхан үйін жықтық», «бурхан үстіне т...қ» деген сияқты жұрттың жеңілген жауы мен жауының қаласын ойрандап, тұлымдысын тұл қылған, кекілдісін күң қылған жорықтар жайлы өлеңдегі мінез XІX ғасырдағы Махамбетке дейінгі («Керегесін керту», «туырлығын тілу», «Қанекедей көріктіні тегін олжа қылу» т. б.) поэзияда кеңінен көрініс берді. Бұл мотив XІ ғасырдан XІX ғасырға дейінгі барша ерлік-жорық жырларына ортақ боп келеді.

Халық поэзиясының өзге түрлері сияқты X–XІ ғасырдағы түркілерде үйлену-салт жырлары да басым болды. Әрине, бір жыр түрінің пайда болуы үшін бұл жыр туатын, жыр айтылатын институт болуы шарт. Ертедегі түкілерде ондай өнер орны бар еді. Олар бүл жиын-тойды «аш» деп атады. Және бұл аштың сүннет ашы /ұл тойы, сүндет тойы/, күдеңке аш /үйлену тойы, неке тойы, келін тойы/, қыз аш /қыз тойы/ және т.б. түрлері болды. Егер қыз ұзатар тойы болса, оны «қыз ашы» деді де, келін түсіру тойын «күдеңке ашы» деді. Осы жиын тойдың ала бөтен қызығы йырағу /жырау/ айтқан йыр /жыр/, жігіттер мен қыздар боп бөлініп айтқан я жеке-жеке айтқан көг /ән/ өнері болды. Қалыңдыққа тігілген үйде қыз бен жігіт айтысы қызып жатса, тойы болып жатқан қыздың тұсына келіп, ашығы өзінің қоштасар жырын, табыспаған көңілдің өксікті сырын ақтарып жатты. Сондай-ақ дәл осы той думаны «келін» түскен ауылда да қайталанатын болды. Бірақ қалыңдыққа айтылған қоштасу жырдың орнына келінге жаңадан түскен ауыл-аймағын таныстыру жыры, жаңа ортаның өсиет, үлгі-өнеге жыры, бет ашар жыры айтылды.

Махмуд Қашқари «Сөздігінде» осы жырлардың там-тұм іздері бар.

Бұл дәстүрдің қай дәуірде туғанын тап басып айту өте қиын. Бірақ жас жігіттің ұзатылып бара жатқан сүйген қызы тұсына келіп өлең айту салты X–XІ ғасырларда болды. Мұндай кезде жігіт жол-жораға берік мінез көрсетуге міндетті. Қызды қаншалықты сүйсе де, қимаса да, қиналса да сүйгенінің мына аттанар сапарына оң тілек айтуға тиіс. Жылаған кездің жасын құрғатар, көңіл жұбатар жақсы сөз айтуы керек. Тағдырына мойынсұнған қызға көңіл жұбату сол өлеңдер мына сипатта болып келді:

[Бұл күнге дейін жасырын ұстаған сүйген көңіл мынау ажырасар күні білінді, жаралы көзіңді жұрттан жасырып тасалама, бәрібір жас көңілдің сыры әшкере болады]. Осы бір шумақ өлең тұтас бір жыр түрінің – «жар жар» салты мен қыз-жігіт айтар ғашықтық айтыс өлең түрінің тарихын баяндайды. Осы бір шумақ өлең айтыс өлеңнің сипаты қандай болғанын топшылай пайымдауға мүмкіндік беретін белгі-ескерткіш.

Ежелгі түркілер келін түсіруге байланысты еткізген жиын-тойды «күдеңке ашы», неке түнін «күден түні» деп атаған. Чігіл тайпалары келін түсіріп, той қылғанда күйеу мен қалындықты жолықтырьш, шашу шашып өткізетін салтты «мендірі» деп атаған. Осындай тойда келінді жұрттан ала бөтен жасандырып киіндіретін болған. Сол үшін де ол заманның ақындары табиғаттың құлпыра жасануын жаңа түскен келінге балайтын болған.

Туған ұясы үлде мен бүлдеге бөлеп, жасандырып, салтанатымен шығарып салған қыз жаңа жұртқа келіп боп келеді. Жаңа түскен келінді құрметтеп, келген аяғың құтты болсын деп шашу шашып, «көрімдік» деген атпен қымбат бұлдан жыртыс жыртып, жұртқа үлестіреді. Одан табылдырық аттатып барып, отқа май құйғызады, «от ана, май ана жарылқа!» деп жас жұбайларды отқа жүгіндіреді, табындырады. Осыдан соң жаңа қауымның үлкендері алдында бір ақын келінге өсиет айтады. Өсиет өлеңнің мазмұны жол-жоралғыны, салтты, дәстүрді берік ұтауға үйрету болып келеді. Осы айтылғандардан нені аңғаруға болады? Мұның бәрі X–ХІ ғасыр түркілерінде барынша жетілген ауызша әдебиет болғанын толық дәлелдейді. Сонымен бірге бұл әдебиет көп жанрлы болған. Оның із-белгісін, із-соқпағын VІІІ ғасырдың жазба ескерткіші «Күл тегіннен» толық байқауға болады.

Таныстыру «Оғуз қаған» – түркі халықтарының ең ежелгі фольклорлық мұрасы. Бірақ өте көне дәуірде жасалған бұл фольклорлық мұра бергі XІІ–XІІІ ғасырда ғана жазуға түскен22. «Оғуз қағанның» қағазға түскен дәуірінің тілдік белгілеріне сүйеніп, оны XІІ–XІІІ ғасырдың мұрасы деп тануға әсте болмайды. «Оғуз қағанды» әуелі әдеби мұра ретінде қарастыру керек. Сонымен бірге оның сюжеттік желісін, оқиға тізбегін, ондағы ел-жұрт, мекен атауларын, кісі аттарын және бұлардың оқиғаға, ал оқиғаның уақытқа қатынасын, сол сияқты суреттеу тәсілдерін, мифтік ұғымдарды, ақырында кличаға айналған формулаларды – бәрі-бәрін негізге ала отырып зерттегенде ғана оның қай дәуірдің жемісі екенін анықтауға болады. Осы аталмыш белгілеріне қарағанда, «Оғуз қаған» ежелгі хундардың ұрпақтары Ашина-түріктердің тарихи аренаға шыққан кезінен көп бұрын – VІ–VІІІ ғасырға дейінгі жерде-ақ түпкілікті жасалған болса керек. Ал «Оғуз қағанды» жазуға түсірген XІІ–XІІІ ғасыр – осы әдеби мұраның қай дәуірге тәндігін белгілейтін дәл меже-өлшем емес, ол тек XІІ–XІІІ ғасыр түркілерінің байырғы сөз қазынасының жазуға түсу фактісік көрсететін тек мерзім-өлшемі ғана. Бұл уақыт өлшемі, яғни «XІІ–XІІІ ғасыр» деген уақыт өлшемі «Оғуз қағанның» тілдік фактілері (фонетикалық-грамматикалық белгілері) үшін ғана маңызды. «Оғуз қағанның» өзі – өте Көне заманның мұрасы. Өйткені ауызша туып, ауыздан-ауызға тарап, кейінгі дәуірге көшіп отыратын фольклорлық туындыларға «әрбір кейінгі дәуірдің тілдік нормасы өзінің шешуші редакциясын жүргізеді, жеке сөздерде ғана емес, дыбыстардағы, грамматикалық формалардағы, тіркестердегі, сөйлемдегі, сөздің орналасу тәртібіндегі жаңа дәуірге тән жаңа норма бұрынғы дәуір сөзіндегі өзіне сәйкеспейтіннің бәрін өзгертеді»23. Бірақ фольклорлық шығарманың негізгі өзекті жүйесі өзгеріссіз қалып отырады. Халықтар қай заманда (да өзінің тарихын жасауға бейім тұрады. Жазуы дамыған халықтарда бұл тарих жылнама, не ұлы қолбасшылар мен патшалардың жорық жолын баяндау түрінде хатқа түскен. Ал жазуы жоқ халықта бүл тарих ата-бабалар және атақты колбасы туралы ауызша туған аңыз әңгімелер түрінде, не басы осы аңыз-әңгімелерге барып тірелетін шежірелер түрінде жасалып отырған. Ертедегі Түркілер осы тарихтың екі түрін де иеленген еді. Олар «Күл тегін» және т.б. жазба ескерткіштерінде қолбасы батырлар мен қағандардың ел басқаруы мен ел қорғаудағы ерліктерін, түрлі жорықтарын жазып қалдырса, ал өздерінің ауыз әдебиеттерінде ұлы қолбасшылар жайлы қиял мен мифтік сана құндағында туған тамаша шығармаларды дүниеге келтірді. Ертедегі Түркілердің осы екі жүйеде жасалған ең ежелгі тарихи дерегінің де басы Оғуз қаған деген тарихи тұлғаға барып тіреледі. Оғуз қаған – Ертедегі Түркілердің өз арғы аталарын тарихқа белгілі еткен алғашқы жазба шежіре мен аңыз-әңгіменің тарихи кейіпкері. Ертедегі Түркілердің арғы аталарының тарихи әдебиетте көрінуінің өзі осы Оғуз қағанның тарих сахнасына келуімен тұтас жатыр. Яғни Оғуз қаған және оның қоғамдық қызметі жайлы жылнама түркі тектес халықтар тарихының бізге жеткен мәліметтерінің басы. Оғуз қаған туралы аңыз-әңгіме – түркі халықтарына тән ауыз әңгімелердің (фольклорлық шығармалардың) бізге келіп жеткен ең ежелгі, ең көне үлгісі. Демек, түгел сөздің түбі осы Оғуз қағанға катысты тарихи дерек пен аңыз-әңгімеде жатыр. «Оғуз қаған» атты эпос сипатты аңыз-әңгіме осы Оғуз қағанның әрекетіне немесе ежелгі хундардың қағаны Модэ әрекетіне құрылған. Демек, «Оғуз қаған» тарихи негізі бар фольклорлық шығарма. Біз кітаптың көлеміне орай «Оғуз қаған» жайлы деректі осы шағын таныстырумен шектедік.

Еліміз егемендік алып, бүкіл қоғамдық ой-сананы, халықтың рухани өмірін қайта құрып жатқан бүгінгі ұлы бетбұрыс кезеңінде қазақ әдебиетінің түп-төркінін, қайнар-бастауларын объективті түрде танып-білудің мәні ерекше зор болып отыр. Ал, мұның өзі ежелгі түркі поэзиясы мен қазақтың өзіндік төл әдебиеті арасындағы сан ғасырлар бойы бір сөтке де үзілмей келе жатқан көркемдік дәстүр жалғастығын жан-жақты зерттеу арқылы ғана жүзеге асатыны мәлім. Сол себепті біз, ең алдымен, көне түркі қаһармандық дастандары мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы байланыс белгілерін айқындап алуды жөн көрдік. Бұл сияқты өзара байланыс белгілерін, бір жағынан, көркем туындының мазмұн бірлігіне қарап, екінші жағынан, стильдік-тілдік формаларының бірлігі негізінде зерттеу арқылы айқындап алу мүмкін деп білеміз. Сонымен, осы зерттеудің бірінші тарауы бойынша алға қойған негізгі мақсатымыз — ежелгі түркілердің қаһармандық дастандары мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы мазмұн, стиль, форма, дәстүр бірлігін айқындап алу болып табылады. Басқаша айтсақ, біз мазмұндық бірлік пен модельдік бірлікті өзара үйлестіре отырып, байланыс белгілерін ашып көрсетуді жөн көрдік. Адамзат тарихының түрлі кезеңдерінде өмірге келген көркем туындыларды өзара байланысты түрінде алып зерттеу арқылы ғана әрбір шығарманың туындау жолдарын, мән-мағынасын, мақсат-мұратын, бейнелеу құралдарын, поэтикасын т.б. айқындап алуға болады. Бұл туралы белгілі әдебиет зерттеушісі А.Н.Веселовский мынадай пікір айтады: «История литературы, в широком смысле этого слова, – это история общественной мысли, насколько она выразилась в движении философском, религиозном и поэтическом и закреплена словом. Если, как мне кажется, в истории литературы следует обратить особенное внимание на поэзию, то сравнителыный метод откроет ей в этой более тесной сфере совершенно новую задачу — проследить, каким образом новое содержание жизни, этот элемент свободы, приливающий с каждым новым поколением, проникает старые образы, эти формы необходимости, в которые неизбежно отливалось всякое предыдущее развитие»24. Міне, сол себепті біз көне түркі қаһармандық дастандары мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы көркемдік дәстүр жалғастығы проблемасын осы тұрғыдан зерттеуді жөн көрдік. Сол арқылы ғана біз бүгінгі күнге ғасырлар қойнауынан жеткен көркем жәдігерліктердің қалыптасу тарихын, әдеби өмірдің кемелдену кезеңдерін, сан алуан әдеби бағыттар мен идеялардың даму сатыларын, әдеби процеске ықпал еткен қоғамдық-әлеуметтік құбылыстардың шынайы табиғатын тереңнен танып білеміз. Көне түркі әдеби ескерткіштерін зерттеу саласында соңғы жылдары бірқатар игілікті істер атқарылды. Мәселен, тек Орхон жазба жәдігерліктерін тарихи, әдеби, тілдік тұрғыдан зерттеуте арналған бірқатар келелі еңбектер жарық көргенін кіріспеде айттық. Осыған орай, әдебиеттану ғылымында қазақ көркем сөз өнерінің қайнар-бастаулары сол руналық жазбаларда жатыр деген пікір қалыптаса бастады. Әрине, мұның өзі ғылыми негізі бар тұжырым деуге болады. Алайда сол Көк түріктердің тарихнамасы саналатын руналық жазудағы ерлік дастандары бір күнде ғайыптан пайда бола салған жоқ қой. Басқаша айтсақ, Түрік қағанатының әскери қолбасшысы Күлтегін батыр мен Білге қағанның кеңесшісі Тоныкөкке арнаған ғажайып жыр-дастандарды жазуға үлгі-өнеге болған қаһармандық дастандар болды ма деген орынды сауал туады. Әрине, болды. Ең бастысы — «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырларын жазуға үлгі-өнеге болған бұл қаһармандық дастандары Түрік қағанаты құрылуынан сан ғасырлар бұрын, тіпті біздің жыл санауымызға дейінгі сақтар мен ғұндар дәуірінде өмірге келген еді. Олар: «Алып Ер Тоңға» «Шу» батыр, «Аттила», «Оғыз қаған», «Көкбөрі» және «Ергенекон» дастандары. Сақтар мен ғұндар дәуірінің ауыз әдебиеті үлгілері саналатын бұл дастандар бізге толық күйінде емес, жеке-жеке үзінділер түрінде ғана жеткен. Ал, кейбіреулерінің жалпы сюжеттік желісі ғана сақталған. Басқа да түркі тектес халықтар сияқты қазақ елі де сонау қадым замандардан бізге жеткен осы асыл қазыналардың — байырғы батырлық дастандарының заңды мұрагері болып табылады. Бұл туралы академик Ә. Марғұлан: «Қазақ халқына көп ғасырдан бері мұра болып келе жатқан ғажайып аңыздарды, мазмұны ертегіге айналған мифтерді, жан күйін көкке сермейтін асқақ ерлік жырларын, фәлсафалық қария сөздерін тереңнен алып қарасақ, онда бүкіл дүние мәдениетіне қосылатын бір үлкен сәулетті сыр бар екені көрінеді. Бұл жойқын шығармалардың ту баста келіп шығуының өзі бір – жарқын дүние. Оны ең алғаш келістіре шығарған елдер ерлік дәуірін басынан кешірген, қазақтың байтақ сахарасын қоныстаған сақтар, ғұндар, үйсіндер, қаңлылар, олардың соңын ала қарыштаған ұрпақтары – оғыздар, қыпшақтар, қарлұқтар (қазылықтар), наймандар, керейлер, пешенелер, хазарлар» — дейді25. Ежелгі сақтар мен ғұндар дәуірінің аңызға айналған тарихынан елес беретін бұл қаһармандық дастандары мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы байланыс белгілерін көркемдік дәстүр жалғастығы тұрғысынан арнайы зерттеу объектісі болған емес. Сол себепті біз «Алып Ер Тоңға», «Шу», «Аттила», «Көк бөрі» және «Ергенекон» дастандарының қысқа-қысқа үзінділерін, жекелеген фрагменттерін, жеке-жеке күйінде жеткен сюжет элементтерін жинақтап, белгілі бір ғылыми жүйеге келтіруге өз мүмкіндігімізше әрекет жасадық. Сондай-ақ сақтар мен ғұндар дәуірінің жоғарыдағы аталған ауыз әдебиеті үлгілері мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы мазмұн, форма, стиль бірлігін айқындай түсуді мақсат еткен едік. Біз өз зерттеуімізде «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырларының өзінен кейінгі дәуірдегі көркем сөз өнеріне жасаған әсері, қазақ эпосында батырлар бейнесін сомдауға қосқан үлесі, қазақ жыраулары поэзиясындағы шешендік-даналық ойлардың қалыптасуында атқарған рөлі көркемдік дәстүр жалғастығы тұрғысынан кешенді түрде арнайы зерттелмегенін де ескердік. Міне, сол себепті жоғарыдағы аталған дастандар негізінде көркемдік дәстүр жалғастығының мазмұн мен форма, жанр мен стиль бірлігі мәселелеріне жеке-жеке тоқталып өтелік.

Соңғы жылдары Есік маңынан (Алматы облысы) табылған сақ көсемінің киіміндегі алтын өрнектер, сақтардың «Берел қорымынан» (Шығыс Қазақстан облысы) шыққан сәндік-әшекей бұйымдар, Таңбалы тас (Қаратау) пен Саймалташ (Қырғызстан) жартастарына ойып салынған орасан үлкен суреттер – сақтардың көркемдік талғамы, бейнелеу өнері, металды өңдеу тәсілі едәуір жоғары болғанын аңғартады. Сақтарда бұғы, арқар, арыстан, самұрық құс суретін салу мен олардың бейнесін алтыннан құйып жасау стилінің өзіндік ерекшеліктері бар. Жоғарыда айтылған «Алтын обадан» табылған зергерлік-әшекей бұйымдардың кейбір бөлшектері мен суреттерінің өте кіші әрі нәзік етіп жасалғаны сондай, оны тек үлкейткіш шыны арқылы ғана көруге болады. Біздің заманымызға дейін «Алып Ер Тоңға» дастанының жалпы сюжеті мен жекелеген үзінділері ғана жеткен. Әйтсе де сол үзінді түрінде сақталып келген жыр жолдарының өзінен-ақ бұл дастаннын сюжеттік желісін, басты идеясын, көркемдік дәрежесін аңғару қиын емес.Дастанның басты қаһарманы – Алып Ер Тоңға. Алып Ер Тоңға – аты аңызға айналған тарихи тұлға. Ол біздің заманымыздан бұрынғы VІІ ғасырда өмір сүрген. Алып Ер Тоңға — Тұран елінің билеушісі, сақтар әскерінің қолбасшысы, ержүрек батыры. Дастанда оны елдің көреген көсемі ретінде де бейнелейді. Тұран әскері қолбасшысының атына қосылып айтылатын «алып « сөзі сол заманда «күшті», «батыр», «қаһарман», «ержүрек» деген мағынаны білдірген. «Алып» – сақтар мен ғұндар заманынан бері ел қорғаған батырлардың, қолбасшы ерлердің атына қосылып айтылып келе жатқан мәртебелі есім. Түрік қағанаты тұсында бұл сөз әскери титул мағынасында да қолданылған. Ежелгі түркі халықтары өз батырларының атына «алып» сөзін қосып айтатын болған. Мәселен: Алып Тегін, Алып Арслан, Алып Бамыс (Алпамыс), Көк Алып сияқты қол бастаған батырлар болған. «Алып Ер Тоңға

Бұл дастандағы батырдың есіміне қосып отырған «ер» сөзі ежелден-ақ «батыр», «қаһарман», «жаужүрек» деген ұғымдарды білдіретінін аңғару қиын емес. Сақтар дәуірінің осы дәстүрі сан ғасырлар бойы сақталғаны, бертін келе қазақтар да өз батырларына «ер» сөзін қосып айтқаны жақсы мәлім. Мәселен, «Ер Тарғын», «Ер Қосай», «Ер Көкше», «Ер Сайын» т.б. батырлар есімі бұл сөзімізге дәлел. Кезінде Тұран меи Иран елдері арасында болған соғыс кездерінде Алып Ер Тоңға сан рет Тұран әскерін басқарып, талай мәрте ғажайып жеңістерге жеткен. Бұл жайында Фирдоуси (940-1030) өзінің әйгілі «Шахнамасында» кеңінен толғайды. Тұран елінің батыры Алып Ер Тоңғаны ұлы шайыр өз дастанында Афрасиаб деп атаған. Қазақтың түңғыш тарихшысы Хайдар Дулатидің айтуы бойынша, Алып Ер Тоңға батырдың, яғни Афрасиабтың ататек шежіресі төмендегідей болып келеді: «Афрасиабтың әкесі – Пишен (Бешен), Пишен—Дад Нишиннің баласы, Дад Нишин – Турдың баласы, ал Тур болса Афридунның баласы. Бұл деректер «Тарихи-и гузида» кітабы бойынша келтіріліп отыр. Ал, мұның өзі Ходжа Рашидад-дин Фазлаллахтың «Маджма тауарих» атты еңбегінен алынған еді»28. Алып Ер Тоңғаның төрт баласы болған. Олар: Барсхан, Қарахан, Шиде, Алақ. Алып Ер Тоңғаның ататегі ежелгі түркі тайпаларынан шыққанын айта келіп, Н.Я.Бичурин:»...Тун Шеху хан батыр болды, оның әрбір соғысы жеңіспен бітіп отырды... Ал, оның немересі Нишу 630 жылдары Тунь алэу (Тоңға алп) Валиба Дулу хан деген лақап атпен таққа отырды», – дейді29. Алып Ер Тоңға туралы кезінде Әбу Райхан әл-Бируни, Махмұт Қашқари, Хамза Исфахани, Рашидад-дин т.б. пікір айтқан. Бұлардың бәрі де Алып Ер Тоңғаны сақтар дәуірінде өмір сүрген қайраткер ретінде көрсетеді. Қалай болған күнде де Алып Ер Тоңғаның тарихи тұлға екені, ежелгі түрік жұртын билеген әмірші болғаны, Тұран мен Иран арасындағы соғыста сақ әскерін басқарғаны анық. Кезінде оның Мауаранахр, Жетісу, Сауран, Шаш (Ташкент), Сайрам (Исфаджаб), Талас, Шу уәлаяттарына билік жүргізгені де бізге аңызға айналған тарихи деректер арқылы жеткен. Алып Ер Тоңға құрған мемлекет әр кездегі түрлі қоғамдық, саяси, әлеуметтік өзгерістерге орай өз астанасын бірнеше рет ауыстырып отырған сияқты. Түрлі тайпалық одақтардың бірлестігі ретінде ол құрған мемлекеттің астанасы Пайкент, Рамитан (ескі Бұхара), Баласағұн, Қашғар сияқты қамал-қалалар еді. «Сувар-и акалим» («Әлем климатының суреті») деген кітаптағы деректерге қарағанда, «Алып Ер Тоңға көптеген ғажайып қалалар салдырған. Солардың бірі – Ханбалық, яғни Баласағұн шаһары Афрасиаб ұрпақтарының қолында болған»30. Сондай-ақ Рамитан, Афрасиаб (Самарқан шаһарының бұрынғы аты) қалаларын да ежелгі Тұран елінің билеушісі Алып Ер Тоңға салдырған деген деректер бар. Біз» Алып Ер Тоңға» дастанының көне тарихи шежірелерде сақталған жұрнақтарын да, Фирдоуси өзінің «Шахнамасында» пайдаланған жеке-жеке үзіңділерін де, Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» кітабындағы Алып Ер Тоңғаға қатысты бәйіттерін де, кейінгі кездегі зерттеулерде мысал ретінде келтірілген жеке жыр шумақтарын да жинақтау арқылы осы дастанның жалпы сюжеттік желісін айқындай түсуге әрекет жасадық. «Алып Ер Тоңға» дастанының мүлдем ұмытыла бастаған конструкциясын белгілі бір дәрежеде айқындап алуға Махмұт Қашқаридің «Диуани лұғат-ат түрік», Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік», Рашидад-дин Фазлаллахтың «Маджма тауарих» («Тарихи жинақ»), Әбу Райхан әл-Бирунидің «Сувар-и акалим» сияқты орта ғасырда жазылған еңбектердің пайдасы тиді. Сондай-ақ «Алып Ер Тоңға» дастаны жайындағы мәліметімізді толықтыра түсуге бұл салада жемісті еңбек еткен Түркия елінің Б.Аталай, Р.Арат, И.Ертайлан, Ф.Көпрүлузаде, Н.Банарлы сияқты әдебиет тарихын зерттеуші ғалымдарының еңбектері де көмектесті. Бір қызығы – парсы елінің ұлы шайыры Әбілқасым Фирдоуси осы «Алып Ер Тоңға» дастанын толық күйінде оқыған сияқты. Ол өзінің әлемге мәшһүр «Шахнамасында» Тұран елінің патшасы, әскери қолбасшысы, даңқты батыры Алып Ер Тоңға жайындағы әфсана-аңыздарды, тарихи деректерді, мақтау өлеңдері мен жоқтау жырларын аса дарынды сөз зергеріне ғана тән шеберлікпен пайдалана білгені көрініп-ақ тұр. Алайда бұл арада мықтап ескеретін бір жәйт бар. Алып Ер Тоңға – Тұран елі үшін жағымды қаһарман, ал Иран жағы үшін ол нағыз жау, басқыншы патша екені мәлім. Сол себепті ұлы шайыр «Шахнамада» Алып Ер Тоңғаны, яғни Афрасиабты бір жағынан жанкешті батыр, орасан күштің иесі, дарынды қолбасшы етіп көрсетсе, екінші жағынан, Иран елін қанға бөгуге әзір тұрған залым патша ретінде бейнелейді. Соның өзінде, Фирдоуси өз шығармасында Алып Ер Тоңғаның түркі дастанындағы батырлық келбетін көп өзгертпей сол күйінде сомдап берген сияқты. Фирдоусидің «Шахнамасында» Тұран елінін қалың қолын бастаған Афрасиаб (Алып Ер Тоңға) жорықтарын бейнелеп көрсеткен он шақты арнаулы тараулар бар. Олар: «Афрасиабтың Бәрман мен Құмайынды Сұхраб құзырына жіберуі», «Афрасиабтың қорқынышты түс көруі», «Афрасиабтың қайраткерлермен мәслихат құруы», «Сияуыш пен Афрасиабтың бір-біріне ант беруі», «Афрасиабтың Сияуышқа хат жазуы», «Афрасиаб пен Сияуыштың аңға шығуы», «Афрасиаб ордасына Рүстемнің түнде шабуыл жасауы», «Афрасиабтың ирандықтардан жеңілуі» тағы басқалар. Әлемге әйгілі «Шахнама» дастанын бірқатар зерттеушілер ұлы шайыр Фирдоусидің «Алып Ер Тоңға» дастанын кезінде түпнұсқадан, толық күйінде оқығанын, Шығыс поэзиясына тән нәзира дәстүрі бойынша оны парсы тілінде қайта жырлап, Афрасиаб жорықтарына ақын өзінше баға бергенін айтқаны мәлім. Қалай болған күнде де Фирдоусидің «Алып Ер Тоңға» дастанын зор шеберлікпен пайдаланғаны даусыз. Сонымен, «Алып Ер Тоңға» дастанының қысқаша мазмұны төмендегідей: Түркілердің атамекені Тұранға көрші отырған Иран елінің әскері қайта-қайта шабуыл жасап, тыныштық бермейді. Тұран елінің сұлу қыздарын, асыл бұйымдарын қоңды малдарын тартып әкетіп жатады. Дихандардың енді ғана жайқалып өсіп келе жатқан егіндерін, бау-бақшаларын парсы әскері таптап тастай береді. Сол заманда Тұран елінде «арыстандай айбарлы, жолбарыстай жүректі, көк бөрідей тәкаббар» Ер Тоңға деген батыр жігіт бар екен. Ер Тоңға елден көп нөкер жинап, Иран әскеріне қарсы шығады. Тұран мен Иран әскері Дехистан деген жерде кездеседі. Бұл жер екі биік таудың ортасындағы кең жазира дала болады. Екі жақтың әскері үш күн, үш түн дамылсыз шайқасады. Жап-жасыл дала енді қып-қызыл қанға боялып кетеді. Адам өліктері тау-тау болып үйіліп қалады. Ақыры Тұран әскері жеңіп, Иран әскері ойсырап жеңіледі. Сол күннен бастап Ер Тоңғаны «алып» деп атай бастайды. Енді ол халық алдында Алып Ер Тоңға деп аталады да, Тұран патшасының тағына отырады. Дехистанда болған соғыста Тұран әскері Иран патшасын тұтқындап, аяқ-қолын шынжырлап әкетеді. Иран жағы оны тұтқыннан босатып алу үшін тағы да соғыс ашады. Алайда Иран шахын балтамен бір түнде шауып өлтіріп тастайды. Арада көп жылдар өтеді. Иран патшасының тағында талай патшалар ауысады. Алып Ер Тоңға солардың бәрімен де соғысады. Бәрін де жеңіп шығып отырады. Ақыры Иран патшасы Залдың жалғыз ұлы Рүстем қол бастайтын жасқа жетеді. Ол жер қайысқан қалың әскермен Тұран елінен кек қайтаруға аттанады. Алдынан көп әскермен Алып Ер Тоңға шығады. Қылыш, найза сарт-сұрт соғысып, болат қалқандардан от ұшқындайды. Садақ оғы жаңбырдай жауады. Жаралы жандардың құлындағы дауысы шығып, дүние астан-кестен болып кетеді. Адам қаны дария болып ағады. Біресе Иран жағы, біресе Тұран әскері басым түсіп отырады. Екі жақ та әбден әлсіреп, ақыры шайқасты уақытша тоқтатуға мәжбүр болады. Күндердің күнінде Иран тағына Кей-Қауыс отырады. Ол: «Түркі әскерінен жеңіліп қалдындар, қоян жүрек қорқақсындар», – деп өзінің жалғыз баласы Сияуышты және Рүстем батырды қатты ренжітеді. Көпшіліктің көзінше айтылған ауыр сөздерге қатты намыстанған Сияуыш әкесіне өкпелеп, Тұран еліне кетіп қалады. Ол түрік елі билеушілерінің бірі Пиранның сұлу қызына үйленеді. Одан туылған балаға Кей-Хұсрау деп ат қояды. Бір күні Иран жағы Кей-Хұсрауды ұрлап әкетіп, жігіт болған кезінде парсы еліне патша етеді. Арада көп жылдар өткен соң Кей-Хұсрау мен Рүстем батыр бірігіп Тұран еліне қайта шабуыл жасайды. Алып Ер Тоңға талай рет Рүстем батырмен жекпе-жекке шығып, екеуі ұдайы тең түсіп отырады. Ежелгі түркі әдебиетіне тән дәстүрлердің бірі – батыр шешуші шайқасқа шығардың алдында қорқынышты түс көреді. Алып Ер Тоңғаның («Шахнама» бойынша Афрасиабтың) түс көруіне арналған дастанның жыр жолдарын Фирдоуси өз шығармасында зор шеберлікпен пайдалана білген. Мұнда «Афрасиабтың қорқынышты түс көруі» деп аталатын жырда төмендегідей жолдар бар:

Біз бұл арада «Шахнама» дастанының өзбек тіліндегі мәтінінен үзінді келтіріп отырмыз. Өйткені ғұлама-аудармашы Шоислам Шомухамедов дастанды парсы тілінен өзбек тіліне жолма-жол тәржіма жасап шыққанын ескердік.

Жаудың келе жатқанын батырдың түс көру арқылы жеткізу тәсілі қазақтың батырлар жырында да ұшырайды. Мәселен, «Алпамыс батыр» жырында қазақ елін шабуға әзірленіп жатқан қалмақ ханы Тайшық батыр да түсінен шошып оянады. Ол түсінде қалмақты қырғалы келе жатқан Алпамыс батырды көреді.

Ежелті түркі ауыз әдебиетіне тән бұл көркемдік дәстүрдің сол көне дәуірдің өзінде жазба әдебиеттен жалғасын тапқанын көреміз. Біз сөз етіп отырған «Алпамыс батыр» жыры — «Қорқыт ата кітабындағы» (VІІІ- ғасыр) «Байбөрі баласы Бәмсі-Байрақ туралы жырдың» сан ғасырлар бойы талай өзгерістерге ұшырап, біздің заманымызға жеткен нұсқасы. Бұл екі жырдың да сюжеттік желісі де, сөз қолдану тәсілдері де, композициялық құрылысы да бір-біріне жақын тұр. Әйтсе де бұл туралы «Қорқыт ата кітабына» арналған бөлімде кең көлемде тоқталамыз. «Алып Ер Тоңға» дастанын ХІ ғасырдың аса көрнекті ақыны, данышпан-ойшылы Жүсіп Хас Хажыб Баласағұн да түпнұсқадан оқып, өзінің атақты «Құтты білік» дастанында оның жеке-жеке үзінділерін зор шеберлікпен пайдаланғаны күдік тудырмайды. Бұл туралы түріктің Ф.Көпрүлузаде, А.Инан, Р.Арат, С.Банарлы сияқты әдебиет тарихын зерттеушілері өз еңбектерінде талай рет атап көрсеткен. Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» дастанының 277-286-шы бәйіттерін түгелдей Алып Ер Тоңғаны мадақтауға арнаған. Ақын өз дастанының осы бөлімін «Ізгілік қасиеттерінің сипаты, пайдасы айтылады» деп атаған. Бұл бөлімде негізінен түркі бектерінің бойындағы адамгершілік қасиеттер жырланған. Ақын ел басқарған бектерге білімді, парасатты, зерек, өз халқына қамқоршы, әділ болу керек деген үндеу тастайды. Міне, осындай ел билеген бектердің ғажайып үлгісі ретінде ақын өз оқырманына Алып Ер Тоңғаның бейнесін ұсынады:

Елге құт болғаны — Алып Ер Тоңға.

Дастанда ақын Алып Ер Тоңғаны қалың қол бастаған батыр ғана емес, сонымен бірге, көреген көсем, білімді жан, ақылды ел ағасы, елге тұтқа болған қаһарман ретінде бейнелейді:

Мына жалған бір сәтте ғайып (үнсіз) етіп жібереді.

Жүсіп Баласағұн атақты Алып Ер Тоңғаның есімін кезінде тәжіктер (парсылар) өзгертіп, оны Афрасиаб деп атап кеткенін де оқырманға ескертіп өтеді:

Әйтпесе оны кім білер еді?

Сондай-ақ ақын мемлекет тұтқасын берік ұстап тұру үшін білім мен парасат қана емес, сонымен бірге, ерік, жігер, қаһар, өктемдік, өзгелерге үстемдік ететіндей ызғар қажеттігін айтады. Дәл осындай қаһарман — Алып Ер Тоңға деген түйін жасайды:

өйткені тек үрейлі арыстанға ғана құлан мойынсынады.

Сонымен, ақын Жүсіп Баласағұн сақтар көсемі туралы дастанды түпнұсқадан оқи отырып, Алып Ер Тоңғаның жарқын бейнесін жасағаны дау тудырмайды. Қорыта айтқанда, «Алып Ер Тоңға» дастанының негізгі идеясы – Тұран елін сыртқы жаудан қорғау, түркі жұртын ішкі ынтымақ-бірлікке үндеу, туған жердің абырой-даңқын арттыра түсу болып табылады. Бұл дастан Алып Ер Тоңғаның қайтыс болып, бүкіл түркі елінің күңіренген жоқтау жырымен аяқталады. «Алып Ер Тоңғаны жоқтау» деп аталатын жыр Махмұт Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрік» атты сөздігі арқылы бүгінгі күнге ешбір өзгеріссіз жеткен. Бұл жоқтау «Алып Ер Тоңға» дастанының ең соңғы тарауы болса керек. Аяулы батыры қаза болғанда жоқтау айту дәстүрі түркі халықтары арасында күні бүгінге дейін сақталған. Жоқтау айту дәстүрі қазақ ауыз әдебиетінде кең тарағаны мәлім. әйтсе де біз «Алып Ер Тоңғаны жоқтау» деп аталатын жырға оралайық. Бұл жоқтау төмендегідей жыр жолдарымен басталады:

«Алып Ер Тоңға» дастанында ақын батырды жоқтай отырып, өмірдің барлық адамдар үшін өткінші екенін, ғұмырдың мәңгі еместігін, тәңір адамды ажалмен сынайтынын, тағдыр оғы тисе, тау шыңдары да быт-шыт болатынын зор күйініш сезімімен жеткізеді:

Таулардың басы кертілер40.

Алып Ер Тоңға қайтыс болғанда бүкіл ел қайғырғанын, ең қатігез батырлардың өзі еңіреп жылағанын, адамдардың нұрлы жүздері сарғайып кеткенін, батырлар өз жағаларын жыртып, айғай сап жылағанын ақын эмоциялық тұрғыда әсерлі етіп жеткізген. Мұнда «тау қойнауы жыртылар», «атса оны кезеп», «атын болдыртты», «қайғы тоздыртты», «жүз сарғайды», «запыран жаққандай» деген сияқты тұрақты сөз тіркестері жиі ұшырайды. Сондай-ақ жырда Алып Ер Тоңға қайтыс болғанда қайғы халықты жүдетіп, тоздырып жібергендігі айтылады. Алыстан келген бектердің аты жүдеп, бектердің жүздері қайғыдан сарғайып кеткендігі зор шеберлікпен жеткізіледі. Ең бастысы — ақын өмірде ешкім тағдыр оғынан қашып құтылмайды деген ой-пікірді ортаға салады:

Запран оған жаққандай44. «Алып Ер Тоңға» дастанының түпнұсқасынан бізге жеткен үзінділерін оқи отырып, түркі тайпаларының бұл қаһармандық жыры Исламға дейінгі дәуірде, яғни араб, парсы поэзиясына тән термин сөздер әлі түркі поэзиясына әсер ете қоймаған кезеңде өмірге келгенін аңғарамыз.

Ежелгі түркі жырларына тән ұйқастың мұндай түрі бертін келе қазақтың ақын-жыраулары поэзиясынан да кең орын алғаны мәлім. Мәселен, Доспамбет жырау, Шалкиіз жырау толғаулары мен Дулат, Абай сияқты ақындардың өлеңдерінде көг өлшемі жиі ұшырайды. Көне түркі ауыз әдебиеті тудырған мұндай жыр өлшемін ұлы Абай өзіне ғана тән шеберлікпен жазба әдебиетте көркемдік дәстүр ретінде жалғастыра түсті. Мәселен, Абай өзінің «Білімдіден шыққан сөз» деген өлеңінде:

Сөйтіп , «Алып Ер Тоңға» дастаны — түркі халықтарының ежелгі ерлік тарихын аңызға айналған шежіре-деректер негізінде баяндайтын, көне түркі фольклорының дәстүрлі талаптарына сәйкес туындаған қаһармандық жыр. Қадым заман батырлары елін қорғап, қан майданда қаза болғанда қайғылы сарынмен жыр айту дәстүрі қазақ халық ауыз әдебиетінде күні бүгінге дейін сақталып келеді. Қазақ қауымында біреудің жанашыр жақыны немесе халық қадірлейтін адамы қаза болса, оларды жоқтап өлең-жыр шығару ерте кезден-ақ салтқа айналған. Әдетте жоқтауды өлген адамның жанашыр жақыны өзі шығарып айтатын болған. Сондай-ақ жоқтауды белгілі ақындар да шығарған. Қазақ ауыз әдебиетінде жоқтау өлендерінің формасы мен мазмұны әр түрлі болын келеді. Қоғамдық-әлеуметтік құбылыстардың өзгеруіне сәйкес жоқтаудың сипаты да түрленіп отырған. Жоқтаудың кейбір үлгілері қысқа-қысқа, шағын түрде айтылады да, екінші біреулері мол сюжетке құрылып, көлемді дастан сияқты жырланады. Қазақтың батырлық жырларында да «Алып Ер Тоңға» дастанындағы сияқты батыр қаза болғанда бүкіл ел болып күңіреніп, қайғырады. Қазақтың батырлық жырларында да сақтар дәуіріндегі дастандардағы сияқты, ең алдымен, қаза болған батырдың көзі тірі кезінде елі үшін атқарған игі істері, жаумен шайқастағы жанкешті ерлігі, мінез-құлқы, адамгершілікті ізгі қасиеттері мадақталады. Мәселен, «Қобыланды батыр» жырында Тоқтарбай, Аналық және Құртқа айтатын жоқтауларда Қобыланды батырдың қазақ елін жаудан қорғауда атқарған ерлік істері айтылады. Бұл сияқты жоқтау-жырларда қаза болған батырды адамдар ғана емес, сонымен бірге, батырдың көзін көрген сол елдің табиғаты да, яғни өзендері мен көлдері де, таулары мен ормандары да жоқтайды. «Ежелгі түркі тайпаларының әдет-ғұрпы бойынша, күйеуі қайтыс болған әйел жоқтау кезінде өзінің бетін пышақпен тіліп жылайтын болған»46. Бұл сияқты жоқтау кезінде жасалатын қимыл-әрекет (бетін пышақпен тілу т.б.) жоқтау өлеңде баяндау тәсілімен жеткізілген. Сонымен, ежелгі түркі жоқтау өлеңдерінде әрекетті баяндау мен әрекет-қимылдың өзін айту қоса-қабат келетін болған. Бұған түркі дәуірінің ізі сақталған. «Ер Қосай» жырынан бір мысал келтірейік:

Қазақ ақындары жоқтау өлеңдерін түр жағынан да, мазмұн тұрғысынан да мейлінше жетілдіре түсті. Мәселен, Исатай батыр қан шайқаста қаза болғанда Махамбет ақынның батырды жоқтап айтатын мынадай жыры бар:

Қырсық та шалған біздің ел48.

Жоқтау өлеңдерін Абай да жазған. Әбдірахманның әйелі Мағышқа Абай шығарып берген жоқтау бұл сөзімізге дәлел:

Сонымен «Алып Ер Тоңға» дастанында айтылатын жоқтау салты араға мыңдаған жылдар салып барып, қазақтың батырлық жырларында, қазақ ақын-жырауларының толғау-өлеңдерінде өзінің көркемдік дәстүр жалғастығын тапты. Кезінде М.Әуезов жоқтау өлеңдерінің батырлық жырлардағы мән-мағынасы туралы айта келіп, төмендегідей тұжырым жасаған. «Жоқтау өлеңі көпке бірдей жайылған көп қазақтың қолданған салтынан туатын шер өлеңі. Жүрек қайғысын өлеңмен, әнмен, кейде күймен шығару ескіліктің сүйген түрі болған. Кей уақытта жалпақ елдің жоқтауы болады. ондайда қайғылы қалың елдің атынан, ақын, жырау жоқтайды, кейде үй ішінің, ауыл-аймақ, рудың ішінде айтылатын жоқтау өлеңі болады. әуелгі түрдегі жоқтау – хан өлгенде қарашаның жоқтауы. Қайғымен күйзелген қалың елдің шерін жыраулар айтады. Мысалы, Абылай әл үстінде жатқанда, Бұқар жыраудың жоқтағаны:

Шер өлеңі өлгенше ұзақ болмайды, шер мен қайғы үстінде кісі ұзақ сөйлесіп тұруға әлсіз болады. сондықтан, шын қайғы қысқа сөзбен көп мағынаны тізіп, тиімді ғып айтады. Бұқар жыраудың жоқтауы, сол жоқтау. Бұл бір ауыз өлеңде Абылайдың кеңшілігі қазаққа қанша жайлы болғаны айтылады»50.

Ежелгі түркі ауыз әдебиетін зерттеуші ғалымдардың пікірі бойынша, «Шу» дастаны қадым заманда, сақтар дәуірінде-ақ өмірге келген жыр. Белгілі түрік ғалымы Н.С.Банарлы өзінің «Түрік әдебиетінің тарихы» атты зерттеуінде «Шу» дастаны бізге Қытай көне жазбалары арқылы жеткенін, соның өзінде, дастанның жалпы сюжеттік желісі мен жеке үзінділері ғана сақталғанын айтадьі. Қытай жазбалары арқылы жеткен мәліметтер бойынша, сақтар өз мемлекетінің ұлан-ғайыр бір аймағын Шу өлкесі деп атаған екен52. «Шу» дастанын ғылыми негізде дұрыс пайымдау үшін біздің заманымыздан бұрынғы төрт мыңыншы жылдың орта кезінде қазіргі Қазақстан жерінің Шу өзені маңайында болған кейбір оқиғаларды білген жөн. Әлемдік әдебиеттер тарихында түрлі аңыздарды өзінің сюжеттік желісіне арқау етіп алған дастандарды ұзақ жылдар бойы зерттеген ғалым Н.С.Банарлы түрік дастандары негізінен тарихта орын алған маңызды оқиғалардан елес беретінін ескертеді53. Аса даңқты түрік билеушісі, есімі кезінде әлемге мәшһүр болған дарынды қолбасшы Шу батыр сақтар мемлекеттік бірлестігіне қарасты Шу аймағында өмір сүргені мәлім. Ал, сақтар қазіргі Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістан, Алтай өңірін біздің жыл санауымыздан бұрынғы дәуірлерде мекен еткен тайпалардың бірі. Иран тарихшылары сақтарды үш топқа бөліп қарастырады. Солардың ішінде, Арал теңізі төңірегін, Қаратау мен Жетісу жерін, Яксарт (Сырдария) пен Оксус (Амудария) өзендеріне дейінгі аймақты мекен еткен сақтарды кезінде парсылар өз тілінде: «Тьяй-парадарая» (яғни теңіздің арғы жағындағылар) деп атаған. Ежелгі дәуірлерде қазіргі Қазақстан жерін мекендеген көне тайпалар тарихын жан-жақты зерттеген қазақ ғалымдары К.Әкішев пен Г.Қошаев өздерінің бірігіп жазған «Іле өзені алқабындағы сақтар мен үйсіндердің ежелгі мәдениеті» деп аталатын зерттеуінде біз сөз етіп отырған кезеңдегі сақтардың тұрмыс-тіршілігі, өмір салты, биік мәдениеті жайында аса құнды деректер келтіреді54. Сонымен, «Шу» батыр дастанында алдымен оқиға болып отырған осы өңірдің көз тартатын ғажайып табиғат көріністері, бау-бақшалы егістік алқаптар, жыландай бұраландап ағатын өзендер мен айдынында аққу құстар қиқу салған көлдер, өзен бойында қалың болып өскен құрақ-қамыстар суреттеледі. Байырғы Баласағұн шаһарының маңайынан жас әмірші Шу батыр жаңадан салдырған Шу қала-қамалының сәулеті жайында айтылады55. Сондай-ақ дастаңда биік-биік тау шатқалдары мен кең жазық далада ойнақ салып жүрген сансыз көп арқар, бөкен, елік, таутеке, марал, барыс, аю, бөрі, арыстан сияқты аңдар көрініс тапқан56. Шу батыр – еңсегей бойлы, қақпақ жауырынды, өткір көзді, түсі суық, шашы ұзын, білектерінде бұлшық еттері ойнаған, сақал-мұрты енді ғана тебіндеп шығып келе жатқан бала жігіт ретінде бейнеленген. Ел билеушісі Шу батыр әрдайым, қысы-жазы көктем күніндей жайқалып тұратын өзінің ғажайып бау-бақшасы ішінен айналасы ат шаптырым, аса үлкен күміс хауыз (әуіз, бассейн) салдырады. Ол хауызда көптеген үйректер, қаздар, аққулар лек-легімен қысы-жазы жүзіп жүреді екен. Ал, Шу батыр сарайдағы ел басқару істерінен, қиян-кескі соғыстардан, аңшылықтан қолы босаған сәттерде осы хауызға келіп, ондағы құстарға қарап, терең ойларға шоматын болған. Дастанда Шу батыр осы киелі құстардың қимыл-әрекетіне қарап отырып өз елінің болашағын болжап біледі. Мәселен, дастанда Шу батыр сақтар еліне қалың қолды бастап Ескендір (Александр Македонский) келе жатқанын хауыздағы суға қарап отырып күні бұрын біледі. Алайда жұртты дүрліктірмеу үшін өзінің болжамын ешкімге айтпайды. Ескендірдің алдынан көп әскер емес, тек қырық нөкерін ғана жібереді. Ескендірдің әскері Ходжанд өзенінен өтті деген хабар келгенде ғана Шу батыр оған қарсы өзінің қырық нөкерін жұмсайды. Талай қанды шайқастарды басынан өткізіп, күллі әлемді жаулап алған Ескендір жау жағынан майданға тек қырық жігіг шығарғанын көріп, мұнда бір сыр бар екенін аңғарады. Соңда жиһангер патшаның ақылгөй қарты: «Шу батыр халықты көп қырғысы келмей тұр. Мықты болсаң, осы қырық батырмен шайқасып көр! Егер сен жеңсең, біз онда соғыспай-ақ бас иеміз»-деген ойды меңзеп айтып тұр дейді. Намысы қозған Ескендір патша да Шу батырдың қырық батырына қарсы өзінің ең тандаулы деген қырық нөкерін шығарады. «Шу» дастанында тау бөктеріндегі кең жазира жазықта қым-қиғаш қанды майдан, шайқас басталып кетеді. Шайқас алдында жекпе-жекке шықкан Ескендірдің бір сарбазын Шу батырдың бір нөкері қас-қағымда қақ белінен қылышпен шауып тастайды. Сонда әлгі өлген батырдың кесіліп кеткен былғары белбеуінен бір уыс алтын жерге төгіліп калады да, оған әлгі нөкердің қаны шашырап кетеді. Соңда Шудың нөкерлері: «Алтыны - қан болды!» - деп қайта-қайта айғай салады. Содан сол соғыс болған жер «Алтынқан» деп аталып кетіпті. Ал Ескендір патша өзінің ең тандаулы қырық нөкерінің жеңілгенін мойындап, Шу батырмен бейбіт келісім жасасыпты. Тіпті екеуі достасып, Шу батыр өз елін, халқын қырғын соғыстан аман алып қалыпты57. Дастанда Шу батырдың «алуан түсті жібек әшекей-әлімшекке малынып», төбесі көкпен тілдесіп тұрған көгілдір шатыры бейнеленген. Бұл көк орданың айналасындағы саф алтынмен апталған биік діңгектер ұшына іліп қойылған әшекейлі құмыралар ішіндегі хош иісті май қараңғы түсісімен лаулап жанып, айналаны жап-жарық етіп тұр. Алайда бізге көк сарай туралы ұзақ жырдың қысқа-қысқа үзік жолдары ғана келіп жеткен. Соның өзінен-ақ түріктердің арғы ата-бабасы саналатын сақтар мен ғұндардың Көк Тәңірісіне табынып, көк бөріні төтем тұтқаны, көк түсті кие санағаны, көк түсті байрақтарын желбіреткені тарихтан жақсы мәлім. Жалпы түркі тектес көшпелі тайпалар ежелгі дәуірлерден бері көшіп-қонуға қолайлы, қыста адам тоңбайтын, жазда ысып кетпейтін, дауылға құламайтын, қар-жаңбыр өтпейтін киіз үйде тұрып келген. Тарихта «Көк түріктер» аталып кеткен осы халықтың тайпалық дәуірдегі ата-бабалары да өздерінің киіз үйін көк түске бояп немесе үйдің сыртын көгілдір жібекпен орап қоятын болған. Бұл туралы атақты түрколог ғалым Ю.Немет мынадай пікір айтады: «Тюркское слово kök – название неба и священного небосного света – встречается не только в этнонимах kök – türk, kök – culut, köke – mongol, но часто и в личных именах. Сын легендарного Огуз-хана, согласно тюркской национальной традиции, именовался Kök – Qan; есть также имена: Kök Börı (Синий Волк), Kök Tas (Синий Камень)»58. Ежелгі түрік дәуірінде өмір сүрген Қытайдың бір ұлы шайыры түрік елінде болып қайтқан соң көшпелілердің киіз үйі туралы өлең шығарған екен. ақын ханның да емес, бекзаттың да емес, қатардағы орта шаруаның киіз үйін жыр еткен. «Көк орда» («Голубая юрта») деп аталатын бұл жыр бізге сол табғаш (Қытай) жазбалары арқылы жеткен:

Міне, сол кездегі қарапайым шаруаның киіз үйі ақын жырлағандай болса, онда Сақ мемлекетінің тұтас бір аймағына билік жүргізген Шу батырдың ордасы қандай болғанын көз алдымызға елестету онша қиын болмаса керек. «Көк орданы» жырлаған ақын өмір шындығынан алыстап кетпегені анық. Мұны дәлелдейтін жазба деректер бар. Мәселен, Түрік қағанатына елші болып келген Византия императорының бекзаты Менандр Протектор өзінің көптеген қалаларда болып, талай-талай сәулетті сарайларды көргенін айта келіп, «сақ жеріндегідей әсем, тіпті есіктеріне дейін алтынмен апталған, түрлі-түсті жібекпен көмкерілген ғажайып көк шатырларды ешқашан көрмегенін» тамсана отырып жазған60. Бұл дастанда тағы да назар аударарлықтай көрініс бар. шу батырдың көк шатырын үстіне мұздай қару-жарақ асынған, арғымақ атқа мінген 12 нөкер күндіз-түні қоршап тұрады. «Шу» дастаны бізге толық күйінде жетпесе де шағын үзінділері бойынша-ақ мұның өзі көлемді, оқиғасы тартымды, желісі ширақ, көркемдік дәрежесі жоғары, сол дәуірдің тарихынан мол мәлімет беретін шежіре-дастан болғанын аңғару қиын емес. Сақтар дәуірі ауыз әдебиетінің ғажайып үлгісі болып табылатын Шу батыр жайындағы дастан өзінен кейінгі түркі жазба әдебиетінің қалыптасуына зор әсер етті. Мәселен, Шу батыр үлкен бір іске кірісер алдында елдің батырларын, ұлықтарын, бектерін шақырып алып, оларға қарата үндеу-сөз айтады. Шу батырдың халқына қарата айтқан мұндай үндеу-сөздері бізге сол күйінде, яғни поэзия түрінде жетпеген. Шу батырдың сақтарға қарата айтқан монологы бізге зерттеуші ғалымдардың прозалық баяндауы арқылы ғана жеткен. Ал ел бастаған қағанның өз халқына қарата айтқан ұран-сөзі «Күлтегін» жырында да кездеседі:

Біріккен халқым, әулетім61. «Қорқыт ата кітабында» Қазан ханға айтатын Қорқыттың осындай сөзі бар: «О, Қазан, хан! Сені жұрт барлық оғыз жігіттерінің ұстыны, біздей кем-кетіктің қорғаны, Баяндүр ханның күйеуі, Төле құстың тұқымы, Түркістанның діңгегі, тайпалар мен рулардың арыстаны, қара тобырдың жолбарысы, қара аттың иесі, Ораз ханның әкесі деп атаушы еді62. Бұл сияқты өз халқына немесе ел басқарған ханына қарата сөз айту дәстүрі қазақтың батырлық жырларында да жиі ұшырайды. Бұл дәстүр бертін келе Махамбет Өтемісұлының (1804-1846) отты жырларынан да өзінің көркемдік дәстүр жалғастығын тапты. Ақын өзінің Баймағамбет сұлтанға айтқан өлеңінде:

Ғун-Оғыз дәуірінен (біздің заманымыздан бұрынғы ІП ғасырдың соңы мен біздің заманымыздағы ІІІ ғасырдың бас кезі) бізге жеткен екі дастан бар. Олар «Оғыз қаған» және «Аттила» дастандары. «Ғұндар мемлекетінің Орта Азиядағы мейлінше қуатты, алтын дәуірі Мөде қағанның (209-174 жылдар) тұсында болған»64. Бұл кезде табғаш (Қытай) елі ғұндарға бағынып, алым-салық төлеп тұрған. Олар ғұндардан қорғану үшін өздерінің «ұлы қорғанын» осы кезде салған. Алайда бес мың шақырымға созылған бұл биік қорған Мөденің жақсы қаруланған қалың жасағына бөгет бола алған жоқ. Дәл осы арада ғун атауы жайында бірер сөз айта кетейік. Ғұндарды әр елде, түрлі замандарда түрліше атап келген. Мәселен, қытайлар — Ху, Сюңну; гректер — Хойvol; латын — сһunnі,/Нunnі; Батыс елдері — Нuns; орыстар — Хунну/Гунну,Сунну; Түркі халықтары және басқалар Ғұн, Хун, Ғон деп атаған. Қазіргі Қазақстан аумағында әуелгі қоғамдық бірлестіктердің қалыптасуына еуропалықтарға «ғұндар» деген атпен мәлім көшпелі тайпалар бірлестігінің ықпалы да күшті болды. Біздің заманымыздың бірінші ғасырында ғұндар Арал теңізі мен Каспий маңына шығып, оңдағы аландар мен асарларды батысқа қарай ығыстырып жіберді. Кейінірек олар Шығыс және Орталық Еуропаға қоныс аударды. Сөйтіп, «халықтардың ұлы қоныс аударуы» Қазақстанның, Орта және Алдыңғы Азияның, сондай-ақ Еуропаның этностық және саяси картасын едәуір дәрежеде өзгертті. Түрлі түркі тайпаларының шыққан тегі, яғни арғы ата-бабалары ғұндар екенін Батыс пен Шығыстың көптеген ғалымдары тарихи, саяси және мәдени тұрғыдан жан-жақты зерттеп, аса құнды ғылыми еңбектер жазған. «Ғұндар түркі тайпасының арғы атасы екенін қытай тарихынан келістіре аударған жүйрік ғалымның бірі Абел Ремюза. Хун-гун екеуі бір сөз, ескі дәуірдегі ғұндардың аты, олар тегісімен түріктер. Ескі дәуірдегі ғұндардың түрік екенін ең алғаш айқын суреттеген академик А.А.Куник. Ғалым мадьярдың ескі дәуірдегі көз қайнақтарын (анналдарын) жақсылап зерттеп, ғұндардың тарихын ашық түрде айқындап берген»65. Қазіргі түркі халықтарының арғы ата-бабалары саналатын ғұндардың біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықтың өзінде-ақ төл жазуы, әдеби тілі, жоғары мәдениеті, сан салалы ғылымы, сәулет өнері, металл қорыту, қару-жарақ жасау кәсібі болғанын дәлелдейтін көптеген ғылыми еңбектер жазылды. Ал, ғұн тілі көптен бері зерттеліп келеді. Бірқатар ғалымдар (Р.Штилф, В.Ф.Миллер, В.Г.Васильевский, В.В.Радлов, Л.Н.Гумилев, Фаң Жуңю т. б.) ғұндардың тілі көне түркі тілі деген пікірге саяды. Сондай-ақ олар Шығыс Азиядағы ғұндар (Сюннулар) мен кейінірек Еуропаға қоныс аударған ғұндар (Huns) бәрі бір текті — түркі-моңғол нәсілінен екенін айтады.

Алайда сақ, ғұн, оғыз және қыпшақ тайпаларының ең асыл қазынасы саналатын рухани байлығы — ауыз әдебиеті жайында жазылған зерттеулер жеткіліксіз дәрежеде деуге болады. Біздің жыл санауымыздан бұрынғы ғұндар дәуірінде өмірге келген түрлі аңыз-әфсаналар, мақал-мәтелдер, тұрмыс — салт жырлары, лирикалық өлеңдер және батырлық эпосы әлі күнге дейін толық зерттеле қойған жоқ. Ауыз әдебиетінің бұл үлгілері біздің заманымызға толық күйінде емес, қысқа-қысқа түрінде ғана жетті. Ал, кейбір батырлық жырларының жалпы сюжеттік желісі ғана сақталып қалған. Бұлар негізінен көне заман тарихшылары Геродот, Ктезий, Полиэн, Харес Митиленскийдің еңбектері арқылы белгілі болып отыр. Өздері орта ғасырда өмір сүрген Табарий, Масуди, Исфахани, Бируний сияқты ғұламалардың кітаптарынан да ежелгі ауыз әдебиетінің ғажайып үлгілерін табуға болады. Сондай-ақ «Авеста», «Бехистун», «Бундахшин», «Денкарт» сияқты көне заман туындыларында ғұндар және олардың ұрпақтары қыпшақтар жайындағы ауыз әдебиетінің кейбір үлгілері сақталған. Ал, біздің жыл санауымыздан көп ғасырлар бұрын Еуропаға қоныс аударған дала қыпшақтарының арғы ата-бабалары саналатын ғұндардың ерлікке толы өмірі, тұрмыс-тіршілігі хақында «Вальтария», «Нибелунгтер туралы жыр» деп аталатын көне герман эпостық жырларында айтылады. Сонымен, қадым заманның батырлық жырлары да өмірде болған тарихи тұлғаларды, қоғамдық құбылыстарды бейнелейді. Алайда ерлік эпостарында «тарихи оқиғалардың сол күйінде, ешбір өзгеріссіз, қайталанып айтылуы шарт емес. Мұнда негізгі тарихи деректер сақталып қалады. Әйтсе де бұл оқиғаның өзі халық қиялынан туған ғажайып қызық оқиғаларға бүркемеленіп беріледі»68. Басқаша айтсақ, ерлік эпосының өмірге келуінде халық өмірінде маңызды рөл атқарған тарихи тұлғалар жайында аңыздар ерекше орын алады. Ежелгі батырлық жырларында табиғат пен адамның пайда болуы жайындағы мифологиялық түсініктерге кең орын беріледі. Мұның өзі адамзаттың пайда болу жөніндегі халықтық-поэтикалық концепциядан туындайды. Бұл туралы белгілі орыс ғалымы Е.М.Мелитинский мынадай пікір айтады: «Исследуя пути формирования героического эпоса, в котором содержится определенная народно-поэтическая концепция исторического прошлого, необходимо учитывать наиболее древние мифологические воззрения на происхождение природы и «человеческого племени»69. Ғұн-оғыз дәуірінде өмірге келген осындай ерлік эпосының бірі «Оғыз қаған» дастаны деуге болады.

Ал енді «Оғыз қаған» дастаны әуелде ауызша жасалып, бертін келе ІХ – Х ғасырларда қағазға түсірілген сияқты. Бұл көне заман мұрасын ұзақ жылдар бойы зерттеген түрік ғалымы Н.С.Банарлы оны батырлық жырлары қатарына қосып, «Оғыз қаған» дастаны деп атайды70. Бұл пікірге ғалым «Оғыз қағанның» тақырыбы мен сюжетін, қаһармандарын және олардың әрекетін, баяндау тәсілдері мен тілдік құралдарын егжей-тегжейлі зерттеу арқылы келіп отыр. Дәл осы арада біз дастанның басты қаһарманының аты болып келетін «оғыз» сөзі туралы айта кетейік. Бұл сөзді Еуропа және орыс ғалымдары «огуз» десе, ал, араб және парсы тілдерінде «ғузз», қазақша «оғыз», әзербайжан тілінде – «оғуз» деп жазылып жүр. Көне түркі тілінде «оғуз» сөзі – уыз, уыздас, сүттес, емшектес, яғни бір емшектен сүт емген деген мағына берген. Ежелгі ғұндрдың кейінгі ұрпақтары бертін келе «оғуз» деген жиынтық атпен де мәлім болған. «Оғыз қаған» дастанында негізінен Оғыз батырдың әскери жорықтары, түркі елін сыртқы жаудан қорғаудағы ерлік істері, ел басқарудағы даналығы мадақталады. Түркі халықтары ауыз әдебиетінің ғажайып үлгілерінің бірі саналатын «Оғыз қаған» дастанының идеялық мазмұнын терең пайымдау үшін оғыз тайпалары туралы кейбір тарихи деректерді еске түсіру қажет. Сонымен, оғыздар – ертедегі түркі тайпаларының бірі. Олар көбінесе дерлік Сырдарияның төменгі ағысы мен Қаратау бөктерін мекендеген. Ұзақ жылдар бойы көршілес тайпалармен соғысып, Арал теңізінің батысы мен Каспий теңізінің солтүстік жағалауын өздеріне қаратып алды. Кенгар-печенек бірлестіктеріне қарсы ІХ–Х ғасырларда жүргізілген осы соғыстардың оқиғалары «Оғыз қағанның» сюжеттік желісіне негіз болған. Х ғасырда оғыздардың саяси бірлестігі – оғыз мемлекеті құрылғанда астанасы Сырдың төменгі ағысындағы Жаңакент немесе Жаңа Гузия деп аталатын қала болған. Оғыз тайпалары бірлестігі 965 жылы Киев Русімен одақтасып алады да, екі жаққа бірдей қатер төндіріп тұрған қуатты Хазар қағандығына қарсы соғыс ашады. Ақыры хазарларды жеңіп, Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын да жаулап алады. Арадан жиырма жыл өткен соң оғыздар орыс князьдарымен біріге отырып, Еділ мен Кама өзендері бойындағы бұлғарларды да тас-талқан етіп жеңіп шығады. Міне, бұл зор жеңістердің бәрі Оғыз мемлекетінің күш-қуатын, саяси беделін бұрынғыдан да артгыра түседі. Оғыздардың жаужүрек ерлігі туралы алуан түрлі аңыздар тарайды. «Оғыз қаған» дастаны – оғыздар жайындағы осындай аңыз-әфсаналар желісіне құрылған эпостық туынды. Тарихи деректер бойынша, қыпшақтардың катты тегеурініне төтеп бере алмаған оғыздар XІ ғасырдың орта шенінде Дешті Қыпшақтан батысқа қарай ығысып кетеді. Бірақ олардың бәрі бірдей қоныс аударған жоқ еді. Қазақстан жерінде қалып қойған оғыздар бірте-бірте қыпшақ, қаңлы, тағы басқа түркі тектес тайпалармен араласып, солардың этникалық құрамына біржола сіңісіп кеткені мәлім. Бұл ежелгі дәуірдің әдеби мұрасынан алғашқы қауымдық құрылыс пен әуелгі орта ғасырда орын алған тарихи оқиғалардың ізін айқын аңғаруға болады. Мұнда тіпті жеке адамдардың есімдері, нақтылы жер-су аттары, түрлі ру-тайпалар атаулары т.б. бар. «Оғыз қаған» дастанындағы жеке адам есімдері, этникалық және жағрафиялық атаулар туралы көптеген ғылыми еңбектер жазылған. Мәселен, атақты тарихшы-ғалым Н.Я.Бичурин нақты деректер келтіре отырып, Оғыз — есімі тарихтан жақсы мәлім Туманның үлкен ұлы Мөде деп біледі. Ал, Мөде белгілі адам. Мөде ғұндардың билеушісі — шаньюн атағын алады. Ғұндар кезінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу жерін мекендегені мәлім. Мөде тұсында ғұндар құдыретті мемлекетке айналады. Сөйтіп, Оғыз қаған — ғұндардың әміршісі Мөденің әдеби бейнесі деген болжам бар. Ал, енді Шығысты зерттеуші белгілі неміс ғалымы Иозеф Маркварт Оғыз туралы мүлдем басқаша пікір айтады. Ол Оғыз бейнесінен Шыңғысханның тұлғасын көреді. «Мұнда Шыңғысханды (яғни Оғыз қағанды) түркі халықтарының жауы емес, қайта досы етіп, әдейі бұрмалап көрсеткен», - деп жазады. Белгілі орыс ғалымы Г. Н Потанин: Оғыз қаған белгілі бір тарихи бейне емес, эпостық қаһарман деген пікір айтады. Сондай-ақ, Оғыз қағанды Александр Македонский немесе қазақтың алғашқы хандарының бірі Жәнібек деп болжам жасаған ғалымдар да бар. Оғыз қағанды белгілі бір тарихи адам бейнесіне телу, яғни оның тарихтағы нақты прототипін іздеп табу мүмкін емес. Әрине, Оғыздың әдеби бейнесі арқылы белгілі бір тарихи адамдардың реалдық іс-әрекеті көрінген болуы ықтимал. Өйткені «Оғыз қаған» дастаны белгілі бір тарихи оқиғалардың желісі, сүрлеуі, ізі бойынша жазылғаны анық. Оғыз қағанның анасы — Ай қаған бейнесін ғалымдар көбінесе дерлік от басының қамқоршысы Ұмай-ана бейнесімен байланысты түрде алып қарастырады. Ал, «Оғыз қаған» дастанындағы Қыпшақ бек, Қағарлық бек, Қаңлы — түркілердің белгілі ру-тайпаларының жинақталған бейнелері болуы да мүмкін. Орыс бек — Киев князьдарының бірі болса керек деген болжам бар. Ежелгі орыс жылнамаларының бірінде Киев Русінің печенектеріне қарсы күресі туралы айта келіп, Орыс бектің есімін шежіреші ауызға алады. «Оғыз қаған» дастанында кездесетін нақтылы жағрафиялық атаулар да аз емес. Мәселен, Шағам — Шам (Дамаск), Сінду — Индия, Итилмуран — Еділ өзені, Тераң муран — Терең өзен, Терең өзен — Днепр өзені деген болжам айтылып жүр. «Оғыз қаған» дастанына негіз болған түрлі аңыз-әңгімелер мен нақты тарихи деректер арасында тығыз байланыс бар екенін аңғару қиын емес. Оғыз батыр жайлы шежіре-аңыздарда айтылатын тайпалар көне дәуір тарихынан жақсы мәлім. Сондай-ақ Оғыз батыр жайлы ауызша аңыз-әңгімелердің сюжеттік желісі мен «Оғыз қаған» дастанының сюжеттік желісі арасындағы ортақ сарындар да зерттеушілер назарынан тыс қалған емес. Бұл туралы, әсіресе, зерттеуші Құлмат Өмірәлиев ұтымды пікірлер айтқан 71. «Оғыз қаған» дастанын зерттеу ісіне, әсіресе, Түркия елінің ғалымдары көп еңбек сіңірді деуге болады. Әйтсе де түрік ғалымдарының зерттеулері соңғы кезге дейін бізге беймәлім еді. Ал қазір Н.Атсыз, Н.Банарлы, Ф.Көпрүлузаде, Б.Аталай, Б.Рифат сияқты түрік ғалымдарының «Оғыз қаған» дастаны туралы терең ойлы зерттеулері қолымызға тиіп отыр. «Оғыз қаған» дастаны мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы әр түрлі байланысты зерттеуге қазақтың Ә.Дербісәлин, М.Жармұхамедұлы, Ө.Күмісбаев сияқты зерттеушілері де өзіндік үлес қосқан72. Сонымен бірге, ағылшын, неміс, француз және орыс ғалымдары да бұл салада едәуір еңбек еткені мәлім. Дегенмен «Оғыз қаған» дастанының түркі халықтары фольклорынан алатын орны, батырлық жырының түркі тілдес халықтар әдебиетіне тигізген әсері, әсіресе, оның дәстүр жалғастығы негізінде қазақ әдебиетіне тигізген ықпалы күні бүтінге дейін арнайы зерттеу объектісі болған емес. «Оғыз қаған» дастанының зерттелу тарихына қысқаша тоқталып өтелік. Оғыз қаған туралы аңыз-әңгімелер мен тарихи шындық жайында кезінде В.В.Радлов, Г.КПотанин, П.Пелльо, И.Н.Березин, Л.Лигети, Ю.Немет, Н.Я.Бичурин, В.В.Бартольд, А.М.Щербак, А.Н.Кононов сияқты зерттеушілер сан алуан құнды пікірлер айтқаны мәлім. Бұл пікірлердің бәрін түйіндеп айтсақ, төмендегі жәйттерге келіп саяды. «Оғыз қаған» эпосының ауызша тараған нұсқалары негізінде кейінірек қайта жазылған екі түрлі нұсқасы бар. Бірі ұйғыр әрпімен көшіріліп жазылған «Оғыз қаған» дастанының осы нұсқасы Париждің ұлттық кітапханасының қорында сақталып келеді. Ал, екіншісі араб әрпімен жазылған. Оғыз батыр туралы аңыздардың араб әрпімен жазылған нұсқасының авторы — атақты тарихшы, белгілі әскери қолбасшы, Хиуаның ханы Әбілғазы бин Араб Мұхаммедхан (1603-1663). Тарихшы-ғалым ретінде Әбілғазының жазып қалдырған екі еңбегі бар. Бірі — «Шежіре-й терекіме» («Түрікмен шежіресі»), екіншісі — «Шежіре-й түрік» («Түріктер шежіресі»). Бұл екі шығармасы да Оғыз хан жайында деуге болады. Бұлар Оғыз батырдың ерлік жорықтары, оның ұрпақтары атқарған игілікті істері, оғыз тайпаларының шығу тегі, тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы т.б. туралы болып келеді. Әбілғазы жазған «Түрікмен шежіресінің» түпнұсқасы бізге сол күйінде жетпеген. Бұл шығарманың әр уақытта, әр жерде, әр түрлі құснихатшылар тарапынан көшірілген жеті нұсқасы сақталған. Белгілі орыс түркологі А Н.Кононов соның бәрін жинап, егжей-тегжейлі зерттеді, ғылыми негіздегі мәтінін әзірлеп, бір ізге түсірді, әрі оны орыс тіліне аударып шықты. Әбілғазының «Түрікмен шежіресінде» жер бетінде адамзаттың пайда болуы, Оғыздың туылуы, патшалық етуі, оның жорықтары, Оғыз батырдың өз еліне оралып, үлкен той жасауы, Оғыз ханның үлкен ұлы Күн ханның таққа отыруы, оның өзіне қарасты жиырма төрт аймақты інілері мен балаларына бөліп беруі, Оғыз ұрпағының таңбасы мен тамғасы т.б. туралы ғажайып хикаялар айтылады. Мұның бәрі бірдей аңыз емес. Шежіреде түркі елінің ежелгі тарихына тікелей қатысты нақты деректер де көп. Соның бәрін автор тарихшы ретінде ғана емес, көркем сөз зергері ретінде де шебер бейнелеп әңгімелеп береді. Әбілғазы өз шығармасының жазылуы жайында айта келіп: «Бұл кітапты біз «Түрікмен шежіресі» деп атадық. Бізге дейін түріктердің тарихын жазғандардың бәрі халыққа өзінің таланты мен өнерін көрсету үшін араб сөздерін араластырып, сондай-ақ парсы сөздерін қосып жазды, түркі тілін ұйқасты қара сөзге айналдырып жіберді. Біз ондай ешнәрсе істеген жоқпыз. Өйткені бұл кітапты оқитын яки тыңдайтын кісі, әрине, түрік болатыны хақ. Әрбір адамға түсінікті болу үшін түрікпен түрікше сөйлесу керек қой», - деп жазады73. Ал, «Оғыз қаған» дастанының ұйғыр әрпімен жазылып, Париж ұлттық кітапханасында сақталып келген нұсқасын тілдік тұрғыдан зерттеп, оған ғылыми түсініктеме берген ғалым — түркі тілдерінің көрнекті маманы А.М.Щербак болды. Ол «Оғыз қаған» дастанының транскрипцияланған мәтінін дайындады, оны орыс тіліне жолма-жол аударма жасады. Әрине, Оғыз батыр жайындағы аңыздардың жоғарыда біз айтқан екі нұсқасы сюжеті жағынан бір-біріне жақын. Дегенмен әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері де бар. Мәселен, Оғыз қағанның билік пен байлықты өз балаларына бөліп беру эпизоды екі нұсқада екі түрлі суреттеледі. Ұйғыр әрпімен жазылған нұсқасында алтын садақ пен күміс жебелердің бар екенін Ұлы Түрік түс көріп біледі. Ал «Түрікмен шежіресінде» садақ пен жебені нөкерлер құмға көміп тастаған болып шығады. Әбілғазы «Түрікмен шежіресін» жазу үстінде атақты Рашид-ад-Диннің «Жами ат-тауарих» («Шежірелер жинағы») атты еңбегінде кейбір мәліметтерді пайдаланған. Сонымен бірге, тарихшы-ғалым біздің заманымызға дейін сақталмаған, яғни бүгінгі ғылымға белгісіз бірқатар шежірелермен кезінде жақсы таныс болған сияқты. «Түрікмен шежіресі» оғыздар жайындағы нақты тарихи дерекгерге мейлінше бай екені даусыз. «Оғыз қаған» дастаныньң біз атап кеткен екі нұсқасынан басқа да бірқатар варианттары бар. Мәселен, Оғыз жөніндегі деректер атақты тарихшы Хондамирдің (1475-1535) «Хуласат ал-ахбар» («Тарихи мәліметтер жинағы») атты еңбегінде де бар. Ал, енді Стамбул нұсқасында «Оғыз қаған» аңызы «Қорқыт ата кітабымен» біріктіріліп берілген. Шынында да «Оғыз қаған» мен «Қорқыт ата кітабының» кейбір тұстары өзара үндесіп жатады. «Оғыз қаған» аңызының бұлардан басқа да көптеген нұсқалары бар. Әйтсе де соның бәрі біз жоғарыдағы атап айтқан екі нұсқаның біріне — не ұйғыр әрпімен көшірілген Париж нұсқасына немесе араб әрпімен көшірілген Әбілғазы нұсқасына әкеліп саяды. «Оғыз қаған» дастанының ұйғыр әрпімен көшірілген нұсқасы тарихи шежіреден гөрі көркем шығармаға жақын. Сондықтан біз енді негізінен «Оғыз қаған» дастанының ұйғыр әрпімен көшірілген нұсқасын әдеби-тарихи тұрғыдан танып-білуге әрекет жасадық. Міне, «Оғыз қаған» дастанының осы біз айтып отырған нұсқасы тілі көркем, көріктеу құралдары сан түрлі, композициялық құрылысы ширақ жасалған, бейнелі, қанатты сөздерге бай болып келеді. «Оғыз қаған» дастанының Париж ұлттық кітапханасында сақталған нұсқасы көлемі жағынан онша үлкен емес. Қолжазба небәрі 21 парақ немесе 42 бет болып келеді. Әрбір бетке 9 жолдан ғана жазылған. Мұның өзі кездейсоқ жәйт емес. «Оғыз қаған» дастаны өзінің композициялық құрылысы жағынан жазба әдебиеттің ғажайып үлгісі болып табылатын «Күлтегін» жырына өте-мөте ұқсас деуге болады. Тегінде түркі халықтары ауыз әдебиетінде шығарма сюжетін баяндап айтып берудің қалыптасқан өзіңдік жүйесі болған сияқты. Бұл дәстүр эпостық туындыларда ғана емес, сонымен бірге, жазба әдебиетте де өз жалғасын тапқан. Бұған «Оғыз қаған» эпосы мен «Күлтегін» жырын өзара салыстыра отырып көз жеткізуте болады. «Күлтегін» жырында суреттелетін күллі оқиғалар да рет-ретімен жүйелеп, мазмұндап, бірнеше топтамаға (цикл) бөліп-бөліп берілген. Мәселен, мұнда Бумын қаған, Істемі қағандардың таққа отыруы, ел-жұртын басқаруы, айналасыңдағы жаулармен соғысуы, жеңісі, қартайып о дүниелік болуы, бірақ «ұлдары әкесіндей болмағаны», біліксіз қағандардың ел басқарғаны, жеңілісі, ақыры ел билігіне Білге қаған мен Күлтегін батырдың келуі жеке-жеке топтама бойынша баяндалады. Дәл сол сияқты «Оғыз қаған» дастанында да әрбір циклдың өзі үш элементті қамтиды, олар: біріншісі - оқиғаның басталуы; екіншісі - оқиға желісінің ұлғайып, өрістеуі; үшіншісі - оқиғаның түйіні, қорытындысы. Міне, осы тұрғыдан алып қарағанда, зерттеуші Қ.Өмірәлиевтің «Оғыз қаған» дастанын сюжеттік желісіне орай, шығармашылық табиғатына сәйкес түрде 17 циклға бөліп қарастыруы ерекше назар аударады74. Мұнда әрбір циклға қойылған тақырыптың өзі-ақ сол циклда айтылатын оқиғаны толық аңғартып тұрған сияқты. Атап айтқанда: Оғыз қағанның тууы мен балалық шағы баяны; Оғыз қағанның жігіт болуы және ерлік көрсету үшін аттану баяны; Оғыз қағанның үйлену баяны; Ай, Күн, Жұлдыз, Тау, Көк, Теңіз деген балаларының тууы баяны; Оғыздың қаған болуы және үлкен той жасауы, төрт тараптағы елдерге елшілер жіберуінің баяны; Оғыз қағанның Урум қағанға қарсы аттануы(ның) баяны; Оғыз әскерін көк бөрінің бастап жүруі(нің) баяны; Оғыз қағанның Урум қағанмен соғысы баяны; Урум қағанды жеңуі және елін қарату баяны; Оғыз қағанға Урусбектің ұлы Сақлаптың тарту-таралғымен келу баяны; Оғыз қағанның Етіл суынан өтуі. Етіл суынан өту амалын тапқан ұлуғ Орду бекке Оғыз қағанның «Қыпчақ» деп ат беру баяны; Оғыз қағанға көк бөрінің екінші рет келуі баяны; Оғыз қағанның Шауқартаң атының жоғалуы және ол атты белгісіз ердің Мұзтауынан табуы баяны; Оғыз қағанның тағы ілгері жол шегуі, жолай бір алтын сарайға кездесуі, осы сарайды ашқан ерге «Қалач» деп ат беруі баяны; Оғыз қаған қолын көк берінің үшінші жолы бастап жүруі баяны; Одан әрі Оғыз қолының Шүршіттермен соғысуы, жеңуі баяны; Оғыз қаған қолына ұрыста көп олжа түскені баяны; Олжаны алып жүру үшін қаңға жасаған шеберге «Қаңғалуғ» деп ат бергені баяны; Оғыз кағанның Көк бөрі бастап Сынду, Таңғут, Шағам жұрттарына аттануы және ол жұрттарды жеңуі баяны; Оғыз қағанның күн түстіктегі Барақа деген жердегі Масар қағанға қарсы аттануы, Масар қағанды жеңуі, өз жұртына қайта жүруі баяны; Оғыз қағанның аян айтатын жырауы Улуғ Түріктің түс көруі және бұл түсін Оғыз қағанға айтып жоруы баяны; Оғыз қағанның балаларын аң аулауға жұмсау баяны; Балаларының жолай алтын жай және үш күміс оқ тауып алуы, оны аталарына алып келуі баяны; Оғыз қағанның ұлы құрылтай шақырып, бектерін, ел-жұртын жиып той беруі баяны; Балаларына жұртын бөліп беруі баяны; Оғыз қағанның өсиет сөзі. Ежелгі түркі ауыз әдебиетінің бірқатар көркемдік дәстүрлері қазақтың батырлық жырында өз жалғасын тапты. Мәселен, Оғыз батырдың дүниеге келуі, қырық күнде ер жетуі, жауға қарсы күресте ерлік көрсетуі, үйленуі секілді көріністер Алпамыс, Қобыланды, Қамбар, Қарабек сияқты қазақ батырларының бейнесін еске салады. Бұл жәйтті нақты түрде дәлелдеп көрсету үшін «Оғыз қаған» дастаны мен «Қамбар батыр» жырынан шағын үзінділер келтіріп көрелік. «Оғыз қаған» дастанында Оғыз батырдың дүниеге келуін төмендегідей етіп суреттейді:

Қазақ тілінің қазіргі айтылу қалпына түсірілген аудармасы төмендегідей болып келеді:

Міне, ежелгі түркі дастандарында болашақ батырдың өмірге келуінің өзі де өзгелерге мүлдем ұқсамайтын ерекше сипат алады. Тіпті оның бет-бейнесі, балалық қылығы, күш-қуаты, ерлік істері де басқалардан оқшауланып тұрады. Мәселен, Оғыздың балалық шағындағы көрінісін төмендегідей етіп сипаттайды:

Мұнда Оғыз батырды өгіздің алып тұлғасына теңеудің өзінде де көп мән жатыр. Өйткені, көне түркілерде өгіз бен бұқа әрқашанда адам бойындағы күш-қуат пен ерік-жігердің символы болған. Дәл осындай бейнелеу тәсілін «Қамбар батыр» жырындағы қалмақтың ханы Қараман батырдың образынан аңғару қиын емес:

«Оғыз қаған» дастанында Оғыздың бала кезінде-ақ бойында қыруар күш-қайрат, ерлік істерге деген ұмтылыс бар екенін зор шеберлікпен көрсеткен. «Оғыз қаған» дастанында ол туралы:

Оның да басын кесті81, – дейді .

Міне, осындай жас баланың бойындағы алып күшті, ерлікті Қобыланды батыр жырынан да аңғарамыз. Мұнда Қобыланды батырдың баласы Бөкенбайдың дүниеге келіп, тез ер жетуі төмендегіше суреттеледі:

Батырдың күш-қуатына, ерлік-жігеріне қатысты дәл осындай теңеулерді бертін келе қазақ жыраулары да зор шеберлікпен қолдана білді. Мәселен, Жиембет жырау Бортоғашұлы (ХVІІ ғасыр) өзінің «Еңсегей бойлы ер Есім» атты ұзақ толғауында:

Ежелгі түркі аңыз-әфсаналарында бақытты болатын адамның төбесінен нұр-шұғыла жауатыны туралы көп айтылады. Бұл дәстүр түркі халықтарының ерлік дастандарынан да орын алған. Мәселен, қырғыздың «Манас» эпосында болашақ батыр Манас та жолына нұр төгілген, ал өзін көкжал бөрі қоршап, қорғап жүрген қаһарман болып келеді:

Манас деп аты табылды.

Манастың есіміне жиі қосылып айтылатын теңеулердің бірі —»көкжал бөрі». «Манас» эпосыныц басынан аяғына дейін басты қаһарманды ұдайы «көкжал Манас» деп атайды. Бұған «Манас» эпосынан бірнеше мысал келтірейік:

Көкжолборстой чамыңып88. «Манас» эпосын зерттеуші ғалым Р.З.Қыдырбаева езінің «Генезис эпоса «Манас» атты еңбегінде қадым заманда түркілердің көк түске ерекше мән беруінің себебі адамдардың мистикалық наным-сеніміне байланысты болса керек деген пікір айтады89. Алайда бертін келе көк түске байланысты теңеулердің мән-мағынасы тереңдей түседі. Енді «kök türk» сөзі «үстем топ», «аристократия» мағынасында қолданыла бастайды. Көк түріктер дәуірін (ҮІІІ ғасыр) зерттеуші ғалым А.Н.Бернштам бұл туралы: «Будучи этнонимом, термин türk чаше всего был связан с понятием господствующей прослойки тюркского общество, почему и вступал, как правило, с высоким эпитетом «голубой»' и «небесный»90, деп жазады. Бұл туралы «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырларын талдау барысында кеңірек тоқталатын боламыз. Ал қазақтың батырлық жырларында халық қамын ойлап, елді сыртқы жаудан қорғауға белін буып кірісетін жанкешті қаһармандар қашанда жарық нұрдан жаралған болып келеді. Мәселен, «Қобыланды батыр» жырының бір нұсқасында мынадай жыр жолдары бар:

Оғыз қаған Үрім қағанға қарсы соғысқа аттанған кезде оның әскерін көк бөрі бастап жүреді. Оғыздың әскері тынығып жатқан бір сәтте батырдың шатырына көктен нұр-сәуле түседі. Сол сәуле иісінен бір көкжал қасқыр шыға келеді. Көкжал бөріге табанда тіл бітіп, Оғыз қағанға айтады:

Ал, «Қобыланды батыр» жырында қазақтың алып батыры өзінің қарсыласы Шошай хан туралы:

Мұнда Қобыланды батыр өзінің қарсыласы Шошай ханның қазақ елі үшін осал жау емес екенін меңзеп айтып отыр. Мұндай көркемдік дәстүр қырғыз елінің «Манас» эпосында да өз көрінісін тапқан. Мұнда Манас батырдың келбеті, дүлей күш-қайраты Оғыз батырды еріксіз еске түсіреді. Бұл сөзімізге төмендегі «Манас» эпосынан келтірілген жыр жолдары дәлел:

Көкжал бир дөбөт бөру эди95.

Сонымен, бүкіл түркі тілдес халықтардың ортақ мұрасы болып табылатын «Оғыз қаған» дастаны мен қазақтың батырлық жырларының арасындағы дәстүрлі көркемдік байланыс бар екенін айқын көреміз. Шынында да Оғыз батыр жайындағы дастан мен қазақтың батырлық жырлары арасында сюжеттік, стильдік, образдық, тілдік ұқсастықтар мол болып келеді. Айталық, Оғыздың жанкешті ерлігі қазақтың кезінде жоңғар қалмақтарына қарсы шыққан жаужүрек батырларын еріксіз еске салады. Оғыз батырдың Көк Тәңірге табынып отырған сәтінде аспаннан шұғылалы нұр-сәуле түсіп, ішінен сұлу қыздың жарқ етіп шыға келуі немесе көктен түскен көгілдір нұр ішінен көк бөрінің шыға келіп, Оғыз әскеріне жол бастауы сияқты көріністер қазақ ауыз әдебиетінде де жиі ұшырайтын бейнелер болып табылады. Ал, мұның өзі кездейсоқ ұқсастық емес, сан ғасырлық тарихы мен тағдыры тығыз байланысып жатқан оғыз және қыпшақ тайпаларының этностық туыстығынан туындайтын объективті құбылыс болып табылады.

... Ғұндар бертін келе, «түркілер» деп аталып кетті, бұл сөз «күшті», «сұңғақ бойлы», «салт атты жауынгер» деген ұғымды білдіреді»97. Аттила Еуропада өзін дарынды қолбасшы, көреген көсем, әділ патша ретінде танылады. Ол Кыпшақ даласынан келген ата-бабаларының ұстанған жолына әділ болып, жаулап алған елдердегі қалалар мен мәдени ескерткіштерді қиратуға жол бермейді. Жергілікті халықтың талап-тілегімен санасады. Ғұндардың байырғы әдет-ғұрпы мен салт санасын сақтауды қадағалап отырады. Аттила билік жүргізген кезде ғұндар империясының шекарасы Еділден бастап, қазіргі Франция жеріне дейін жетті. Ла Маныш бұғазында Аттиланың шекара күзетшілері тұрды. Ғұндар тағында Аттила отырған жылдарды тарихшылар «ғұн империясының алтын дәуірі» деп атайды. Сөйтіп, бұл кезде Ғұн империясы өз дамуының шарықтау шегіне жетіп, ең жоғары сатысына көтерілген еді. Ғұндар империясы бүкіл Еуропаны Рим үстемдігінен азат еткені мәлім. Соның нәтижесінде ғұндар бүкіл адамзат тарихында құл иеленушіліктің біржола жойылуына тікелей ықпал жасады. Ал, енді «Аттила» дастанына оралайық. Бұл дастанның бізге сюжеттік желісі мен жекелеген фрагменттері ғана жеткен. Дәлірек айтсақ, «Аттила» дастанының сюжеттік желісі негізінде орта ғасырда қайта жазылған екі поэма сақталған. Олар: күні бүгінге дейін герман және Скандинавия халықтарының батырлық эпосы саналып келген «Нибелунгтер туралы жыр» («Песнь о Нибелунгах») және «Алып қолды Вальтария» («Вальтарий могучая рука») — («Waltarіus vanu fortіs») деп аталатын неміс тіліндегі поэмалар. Бұл поэмаларды оқи отырып, екеуін де қыпшақтар жазғанына шүбә келтірмейсіз. Өйткені, мұнда авторлар қыпшақтардың әдет-ғұрпын, салт-санасын, ішкі жан дүниесін, психологиясын егжей-тегжейлі біліп жазған. Бұл туралы ғұлама-қаламгер Мурад Аджи: «Авторы «Песни о Нибелунгах», и «Вальтария», вне всякого сомнения, по крови были кипчаками, они еще помнили степные адаты, это чувствуется по многим, очень точным деталям. Вот почему их герой Этцель (Аттила) сохранял благородство даже, казалось бы, в непозволительной, с точки зрения европейда, ситуации»98, – деп жазады. Сонымен бірге, Аттила жөнінде жазылған басқа да шығармалар бар екенін ескергеніміз жөн. Бұлар — «Атли туралы жырлар» және «Атли сөзі» деп аталады. Бұл жырлардың жөні бөлек. Өйткені, оларды қыпшақтар жазбағаны бесенеден белгілі болып тұр. Жоғарыдағы аталған екі жырды да солтүстік герман, жерінен шыққан қаламгерлер жазғаны күдік тудырмайды. Мұнда Аттила шектен шыққан қатыгез қолбасшы ретінде бейнеленген. Бұл екі жырда да Аттила Еуропалық психологияға тән жан түршігерлік зұлымдықпен өз жауларын өлтіріп отырады. Ол бірде өз дұшпанының кеудесін жарып жүрегін кесіп алса, екіншісінде — жылан толы шұңқырға тастайды. Қатыгездік — дала адамдарының әдетіне енбеген құбылыс. Ғұндар дұшпанын бірден-ақ өлтіріп тастайды. Бұл үшін оған қылыш пен қанжардың өзі-ақ жетіп жатыр. «Нибелунгтер туралы жыр» шамамен 1200 жылы жазылған. Бұл поэманың тарихи өзегі етіп автор Бургунд патшалығының күйреуін алған. Ғұндар 437 жылы осы патшалықты құлатқаны тарихтан мәлім. Аталмыш поэманың бір емес, екі желісі бар деуге болады. Бірі — поэма жазылған кездегі, яғни XІІ ғасырдағы феодалдық-рыцарлық Алманияның тарихын суреттесе, ал екіншісінде — алғашқысына қоса-қабат бүркемеленіп айтылатып V ғасырдағы ғұндар ғүмырнамасы болып келеді. Бургунд патшалығындағы сән-салтанат, ойын-сауықтар, серілік (рыцарлық), үрдістер мақтанышпен айтылады. Сарайдағы бекзаттардыц ішінде жаужүрек әрі аса қайырымды жігіт Зигфрид және оның сүйіктісі аса сұлу Кримхильда зор сүйіспеншілікпен жырланған. Алайда олардың тағдыры қайғылы болып шығады. Өйткені поэмада өзгелердің бақытын өртеп жібергісі келіп тұратын Гунтер, Брюнхильда, Хаген сияқты қаражүрек жандар бар. Поэмада бірін-бірі сүйген екі жастың қайғылы өлімі — бүкіл Алмания тарихының трагедиясы ретінде суреттелген. Қыздың ағалары — Хаген мен Гунтер астыртын сөз байласып Зигфридті өлтіреді. Кримхильда жесір қалып, он үш жыл бойы қара жамылып отырады. Ағалары оны ғұндардың королі Этцельге (Аттила) бермек болады. Қыз алғашта оған көнбейді. Ақыры оны зорлап алыстағы жұртқа — ғұндар еліне ұзатады. Арада он үш жыл өтіп, Аттиланың әйелі Кримхильда өз ағаларын қонаққа шақырады. Міне, поэма ғұндар өмірін, Аттиланың ерлігі мен қайырымдылығын баяндайтын қызықты оқиғалар осы тұстан басталады. Бургунд елінің королі бастап келген Хаген мен Гунтер ғұндар еліне сапарға аттанады. Өздерімен бірге көп әскер алады. Поэмада «Нибелунгтер ғұндарға бара жатқаны туралы» (Авентюра XXV) деп аталатын бөлім бар. Енді бірнеше жол өлеңнің жолма-жол аудармасын оқып көрейік:

Міне, осы қайғылы оқиғадан кейін бойын ыза-кек кернеген Аттила қалың қол бастап, жауға қарсы аттанады. Поэмада Аттиланың тендесі жоқ жорықтары жыр болады. Ғұндар уәдеге берік, өліп кетсе де антын бұзбайтын жандар ретінде күллі Еуропаны таңғалдырған екен. Шынында да, Аттила бүкіл Батыс Еуропаны тізе бүктіріп, өзінің астанасын Мажарстанға (Венгрия) көшірген кезде де Византияға тиіспеген. Алайда бұл келісім-шартты алдымен Византия жағы бұзады. Олар ғұндар империясын іштей әлсірету мақсатымен түрлі астыртын әрекеттер жасауға кіріскен. Рим әміршілері Аттилаға өкпелеп жүрген ғұндардың бектерін, қызметінен айырылып қалған, бұрын әскербасы болған адамдарды, кедейлене бастаған ханзадаларды құпия түрде өздеріне қонаққа шақырып, «егер Аттилаға қарсы шықсандар, біз сендердің ел билігін өз қолдарыңа алуға көмектесеміз» деп азғырған. Әйтсе де бірде-бір ғұн өз елін сатпаған. Қайта олар Римде есіткен сөздерін тікелей Аттилаға жеткізіп отырған. Бір қызығы — бұл мәселе Рим сенатында қаралған. Сенаттың шешімі бойынша, Византия өзінің бұрынғы жаулары — кельт, гот, вандал, бургун тайпаларымен астыртын одақ жасап, 200 мың нөкері бар, жақсы қаруланған, қуатты әскер жасақтаған. Ал, Аттиланың бар әскері небары 100 мың адамнан тұратын. Бір-біріне қарсы шыққан екі жақтың әскері кең жазықта кездеседі. Міне, «Аттила» дастанында негізінен осы тарихи шайқас суреттелген. Рим әскерін кезінде есімі мәшһүр болған, даңқты қолбасшы Аетиус бастап келеді. Ғұн әскерін шайқас алаңына Аттиланың өзі бастап шығады. Дастанда екі әскердің бір-біріне жақындап келе жатқан үрейлі сәті бейнеленген. Ұшы-қиыры жоқ көп әскер атының дүбірінен жер дірілдеп тұрғандай сезіледі. Сол кездегі соғыс дәстүрі бойынша, екі жақтың әскері арасында садақтың жебесі жетерліктей жер қалғанда екі әскер де кілт тоқтайды. Өйткені, ортаға екі жақтың әскер басшылары шығып, жекпе-жек шайқаста күш сынасып көруі шарт еді. Қолындағы ұзын сапты көк байрағын жанындағы серігіне беріп, ақбоз атқа мінген Аттила жалма-жан ортаға шықты да, қарсыласын күткен бойда кірпік қақпай қалшиып тұрып қалды. Алайда қарсы жақтан шайқас алаңына ешкім шыға қоймады. Жирен атқа мінген Рим әскерінің қолбасы Аетиус ту ұстаған күйінде тырп етпей мелшиіп тұра берді.

Алайда Аетиус қозғалмады. Оқты көзін Аттилаға қадаған күйінде тұра берді. Бір сәт ол мойнын бұрмай, ат үстінде бойын тік ұстаған күйінде өз тілінде бірдеңе деп күбір ете қалды. Сол-ақ екен үсті-басына түгел темір сауыт киген, қолында ұзын найзасы бар, қаракер атты жауынгер Аттилаға қарай оқтай атылды. Қас қағымда Аттила оны ат үстінен қағып түсірді. Мұны көріп тұрған 200 мың Рим әскері Аттилаға қарай лап берді. Көзді ашып жұмғанша, әп-сәтте қанды шайқас басталып кетті. Темір қару-жарақтың сатұр-сұтыры, адамның жан ұшыра шыңғырған үрейлі дауысы күні бойына бір сәтке де толастаған жоқ. Тек күн батып, қас қарайған кезде ғана екі жақтың әскері де өз шептеріне қарай шегініп, уақытша шайқасты тоқтатты. Шайқас алаңында қан судай ағып, адам өліктері тау-тау болып үйіліп жатты. Ертеңіне күн шыққан бойда шайқас қайта басталуы керек еді. Алайда Рим әскері орнында болмай шықты. Түнде қашып кетіпті. Мұны көрген Аттила әскерін бастап, Римге қарай бағыт ұстады. Аттила әскері Рим қақпаларына жақын келген кезде бұлардың алдынан Рим папасының өзі бастаған бір топ діни адамдар шықты. Олар Аттилаға Рим сенатының шешімін әкеліп тапсырды. Византия сенаты бұл қаулысында: «Аттилаға түгел бағынамыз, айтқанын істейміз, қазынаның бар байлығын береміз, тек ол қасиетті қала Римді өртемесін, бұзбасын», - депті. Бұл өтінішті Аттила қабылдады. Алайда қақпалары ашық тұрған қалаға Аттила кірген жоқ. Ешнәрсе алған жоқ. Аттила бастаған қалың қол Рим қақпалары тұсынан үн-түнсіз өтіп, Батысқа қарай жүріп кетті. «Аттила» дастаны осы оқиғамен бітеді. Алайда тарихи деректер бойынша, Аттила әскері кеткен бойда-ақ герман тайпалары (гот, кельт, бургун) Римге басып кіріп, бірнеше күн бойы қаланы талан-таражға салады. Ел басқарған әкімдер мен ғалымдарды, әскер басыларын, басқа діндегі адамдарды орталық алаңға шығарып өлтіріп жатты. Ақыры Византия империясы осылайша құлады. Аңыз бойынша, Дунай бойындағы жорық кезінде Аттила аса сұлу Ильдико деген қызға үйленеді. Одан тараған Илек, Денгезек, Ирбек деген үш ұл баласы болады. Олар әкесі Аттила 453 жылы қайтыс болған соң ғұндар империясын басқарады. Бір қызығы — ғұндар өздері жаулап алған елдерде қалып қоймаған. Аттила өлген соң араға жүз елу жылдай уақыт салып барып олар өздерінің байырғы атамекеніне, яғни Қыпшақ даласына, Жетісу жеріне, Шу мен Сырдария бойына, Турфан мен Бесбалыққа қайта қоныс аударған. Ержүрек ғұндар қайтадан Еділден бастап, Орхон өзені, Алтай, Саян тауларына дейінгі өлкелерді, Қыпшақ даласын өздеріне толық қаратып алады. Қытай әскерін «ұлы қорғанға» дейін тықсырып салады. Бұл кезде болашақ ұлы Түрік мемлекетінің іргетасы біртіндеп, енді ғана қалана бастаған еді. Араға екі ғасырдай уақыт салып барып қана, дәлірек айтсақ, сегізінші ғасырда Түрік қағанаты (552-745) тарих сахнасына шықты. Түркі халықтарыныц ресми тарихы осы кезден басталады. «Аттила» дастаны сюжетінен мынандай жәйтті аңғару қиын емес: Мұнда барлық оқиғалар басты қаһарман Аттила төңірегінде өрбіп жатады. Басты қаһарманның ағайын-жұрты, дос-жараны, олардың өзара қатысы, қуанышы мен күйініші, жау адамдарының іс-әрекеттері дастанда жан-жақты баяндалады. Осылайша оқиғаның басты қаһарман төңірегінде дамып-өрбуі, яғни оқиғаны тізбектеп жырлау әдісі қазақтың батырлар жырында да кеңінен қолданылады. Бұған «Ер Тарғын» және «Қобыланды батыр» жырының композициялық құрылысы дәлел. Әрине, қазақтың батырлық жырларының тарихи негіздері бар. Ал, «Аттила» дастаны өмірде болған тарихи тұлғаны жырлауға арналған. Соның өзінде, мұнда тарихи деректермен бірге Аттила жөніндегі түрлі аңыз-әфсаналар да көрініс тапқан. Сөйтіпі, «Аттила» дастаны — түркі халықтарының ежелгі ататегі саналатын ғұн тайпаларының Еуропаны қоныстанған кездегі өмірін бейнелейтін ерлік жыры. Түркі халықтары әдебиетінің тарихын зерттеуші, ғалым Ф. Көпрүлузаде: «Славян, фин, француз, герман әдебиетіне этникалық жанр, поэма жазу дәстүрі «Аттила» дастаны арқылы келді»105, - дейді. Еуропа елдерінде ғұндардың ұлы көсемі, император, дарынды қолбасшы Аттиланың өмірін бейнелейтін бірқатар көркем туындылар, музыкалық шығармалар, ғылыми зерттеулер жазылды. Мәселен, француз драматургі Пьер Корнелль (1606-1684) «Аттила» атты трагедиялық пьеса жазды. Неміс драматургі Вернер Дахариас (1768-1823) «Аттила» деп аталатын романтикалық трагедиясын сахнаға қойды. Атақты итальян композиторы Джузеппе Верди (1813-1901) өзінің атақты «Аттила» операсын 1846 жылы сахнаға шығарды. Бұл операда композитор Аттиланың ғажайып бейнесін жасаған. «Аттила» операсына азаттық жолындағы күрес тақырыбы өзек болған. Операда Аттила бүкіл Италия халқын сан ғасырлық Рим құлдығынан құтқарушы қаһарман ретінде көрінеді Жалпы операда Аттила әлемдегі құлдық атаулының құрсауын үзген құдіретті күш, «тәңірдің қамшысы» ретінде көрсетілген. Француз тарихшысы Тьерри Амеди «Аттила және оның мұрагерлерінің тарихы» атты екі томдық ғылыми еңбек жазды. Ғұндар тарихына арналған бұл еңбек 1856 жылы Париж қаласында басылып шықты. Есімі әлемге әйгілі суретші Рафаэль Санти (1483-1527) өзінің атақты «Қасиетті Леон мен Аттиланың кездесуі» деген суретін салды. Бұл шығармалардың бәрі «Аттила» дастанының бізге жеткен үзінділері негізінде жасалғаны мәлім. «Аттила» дастанын кезінде Кыпшақ даласының әдет-ғұрпын, салт-санасын, өлең-жырын Еуропа елдеріне танытқан тұңғыш көркем шығарма деп қарағанымыз жөн. «Аттила» дастанының желісіне құрылып, ІX ғасырда өмірге қайта келген, күні бүгінге дейін неміс халқының ерлік эпосы ретінде бағаланатын ежелгі жәдігерліктердің тағы бірі — «Алып қолды Вальтария « («Вальтарий могучая рука» — «Waltarіus manu fortіs») немесе қысқаша «Вальтария» деп қана аталады. Бұл поэма ежелгі герман тайпалары мен Еуропалық ғұндардың арасындағы сан қырлы қарым-қатынастарды бейнелейді. Герман жұрты Аттиланы өздерінің ұлттық қаһарманы етіп көрсетуге барынша әрекет жасаған. Бұл жәйітті Мурад Аджи жан-жақты талдай келіп төмендегідей пікір айтады: «Первыми, кто заявил на него свои права, были германцы, сделавшие историческое лицо — даря кипчаков Аттилу — национальным героем, персонажем своих эпических произведений. Его именем даже названы горы — Этцельские Альпы. Это уже серьезно! Подумать только: даже потомки кельтов, тех самых кельтов, которых нещадно громил Аттила, назвали его своим национальным героем. Атли, Этцель — такие имена получил кипчакский полководец в германо-скандинавских былинах и сагах»106. «Вальтария» поэмасы ғұндар елін және Аттиланы оқырманға таныстырудан басталады:

Аттила әскерінен жеңілген франко, бургунд және аквитан корольдері оған өздерінің қазыналары мен балаларын кепілдікке береді. Аттила кепілдікке алынған бұл ұлдар мен қыздарды ғұндардың әскери өнеріне, салт-санасына, әдет-ғұрпына тәрбиелейді. Мәселен, Бургунд әміршісі Аттилаға өз қызы Хильдегунданы, Аквитания королі өзінің ұлы Вальтерді, Франко королі — бекзада Хагенді тәрбиелеуге береді. Аттила тәрбиелеген ұлдар әскери қолбасшылар болып шығады, ал қыздарды император Аттиланың әйелі тікелей өз тәрбиесіне алады. Аттила қанша жақсылық жасағанмен Вальтер мен Хильдегунда ғұндар елінен қашып кетеді. Өйткені олар ғұндар елінде болуды тұтқында болу деп санайды. «Вальтария» поэмасының бір қаһарманы Вальтердің өз еліне оралғанын көріп:

Бұдан кейін поэмада герман тайпалары арасындағы өзара қиян-кескі шайқастар, айтыс-тартыстар, дау-дамайлар баяндалады. Поэманың өн бойында Аттиланың ерлігі, кең пейілдігі, кек сақтамайтындығы сезіліп тұрады. «Аттила» дастанының сюжеттік желісін қайта жыр еткен «Вальтария» поэмасы оқырманын ерлікке, бірлікке, ізгілікке шақырумен аяқталады.

«Көк бөрі» дастанындағы аңыздар көне дәуірдің тарихи шындығынан алыс емес екенін ерекше ескерте кеткіміз келеді. Өйткені, Көк түріктердің көне тарихын зерттеуші ғалымдардың барлығы дерлік осы «Көк бөрі» дастанында айтылатын ғұндар тайпасына енетін Ашина руы жайындағы аңыздарға назар аударып отырады. Кейде тіпті осы аңыздар мен тарихи шындықтың арасын ажыратып алу қиын. Дегенмен «Көк бөрі» дастанын дұрыс пайымдау үшін алдымен аңызға айналған тарихи шындықтың өзін қысқаша айтып өтейік. Біздің заманымызға дейінгі 109 жыл ғұндар тарихында ерекше жыл болды. Дәл осы жылы ғұндардың көсемі Мөде ғұндардың мәртебесін арттыру үшін Орталық Азияны мекен еткен осы тайпалардың басын қосып, жорыққа шықты. Саян-Алтай таулары өңірінен табғаштарды ығыстырып шығарды. ғұндардың қуатты мемлекетін құрды. Міне, сол Мөде тұсында Алтай таулары өңіріне барып орналасқан ғұн тайпалары арасында бертін келе өзара келіспеушілік пайда болады. Ақыры ғұндардың бір тобы Батысқа қарай ығысып, көптеген жерлерді жаулап алады. Олар қуатты ғұндар мемлекетін құрады. Бертін келе Еуропадағы ғұндар империясы ыдырап, олардың көпшілігі Қыпшақ даласына қайта оралғаны тарихтан белгілі. Міне, осы Еуропадан, яғни Батыстан қазіргі Орта Азия мен Қазақстан жеріне қайта оралып келген ғұндар — түркі халықтарының арғы ататегі саналады. Бұлар Орталық Азиядағы түрлі тайпалық одақтарды біріктіріп, кезінде дүниені дүр сілкіндірген Түрік қағанатын орнатқаны тарихтан мәлім. «Көк бөрі» дастанында ғұндардың «Ашина» деп аталатын «бес жүз шаңырақ руы» туралы, түркі тайпалары осы Ашина тайпасынан тарағаны хақында, алғашқы Түрік мемлекетін басқарған көсемнің есімі де Ашина болғаны жайында хикая айтылады109. Ашина сөзі «асыл текті қасқыр, бөрі» деген мағына береді. Ал, ежелгі түріктер өздерін көк бөріден шыққанбыз деп түсінген. Түріктер үшін қасқыр төтем болған. «Түрік байрақтарына бөрінің басы алтынмен әшекейленіп салынған»110. Көк бөріні киелі аң, қасиетті төтем санау Орталық Азиядан алыста жатқан түркітілдес халықтардың наным-сенімінде сақталған. Мәселен, қазіргі Молдавияның оңтүстік аймақтарын, яғни Буджак далаларын мекен еткен гагауыздар бүгінгі күні де көк бөріні төтем санайды. Бұл туралы гагауз тілі мен әдебиетін зерттеуші белгілі ғалым М.Губогла: «В диалектах современного языка гагаузов сохранились многочисленные наридательные имена, которые даются юлку. Гагаузы верили, что юлку известны все их мысли и намерения. Женщины переходили на шепот, как только речь заходила о юлке. В гагаузских семьях еще и сейчас можно услышать клятву «джанавар урсун» — «пусть покорает меня волк»111. «Көк бөрі» дастанының негізгі сюжеттік желісі болып табылатын Ашина, яғни көк бөріден тараған түріктер жайындағы ежелгі аңыз-әңгімелерді Н.Я.Бичурин көне қытай жазбаларынан және «Нибелунгтер туралы жырдан» алған. Ал, Л. Н. Гумилев өзінің «Көне түріктер» деп аталатын еңбегінде Н.Я.Бичурин еңбектеріне сілтеме жасайды112. Сонымен, «Көк бөрі» дастанының сюжеттік желісі төмендегідей: Қадым замандарда Алтай өңірінде бақытты өмір сүріп жатқан ғұн тайпасының бір руы ағайындарына өкпелеп, өте алыс өлкелерге — күнбатыс жаққа көшіп кетіпті. Бұлар барған жерлерде үлкен-үлкен қалалар салып, мемлекет құрыпты. Тұрған жерлерін бау-бақшалы гүлстанға айналдырыпты. Көрші елдермен сауда-саттық жасапты. Ғұндар сол алыс өлкелерде өсіп-өніп, халқы көп болыпты. Көк темір қару асынған әскері де сансыз көп екен. Күндердің күнінде ғұндардың көсемі Аттила батыр қайтыс болып, бүкіл халық, барша сарбаздар жылап-сықтап жатқанда ойда жоқта бұлардың еліне қалың қол келіп, жау шауыпты. Елдің күллі халқын қанжоса етіп, қырып салыпты. Тек тоғыз жасар бір ұл бала ғана тірі қалыпты. Қаладан шығып бара жатқан жау әскерінің бір нөкері қайтып келіп әлгі тірі қалған баланың аяқ-қолын кесіп, тоғайдагы саздаққа лақтырып тастайды. Тоғайда жортып жүрген бөрінің бір қаншығы саздақта қансырап жатқан баланы тауып алып, өз ініне апарып асырайды. Ақыры сол баладан қаншық бөрі буаз болады. Міне, сол кезде баланың қолы мен аяғын кесіп тастаған жауыз сарбаз тоғайға қайтып келіп, сол баланы тауып алып, қылышпен кескілеп өлтіріп тастайды. Ал, буаз болып қалған қаншық қасқыр бұл өңірден мүлдем безіп кетеді де, алыстағы Алтай тауларына барып, сонда он бала табады. Бұлар бірте-бірте өсіп-өніп, тұтас бір тайпаға, ұлысқа, халыққа айналады. Бұларды «Ашина « әулеті, яғни «бөрі тектілер «деп атап кетіпті. Көктүріктер осы әулеттен өрбіпті. Олар бәрі шетінен мықты, қайсар, батыр болғаны үшін көрші отырған тайпалар Ашина әулетін — «түрік-түкюлер» (түркіттер) деп атап кетіпті113. «Көкбөрі» дастанының сюжеттік желісіне енген тағы бір аңыз бар. Бұл аңыз бойынша да түркі халықтары өздерінің ататегін қасқыр, бөрі санайтыны әңгіме болады. Көк түріктер ғұндардың Батыстан ауып келген «Со» деп аталатын тармағынан тарайтынын хикая ететін бұл аңызды Н.С.Банарлы және А.Инан сияқты көрнекті түрік ғалымдары зерттеген. Кезінде «Көк бөрі» дастанында поэзия тілімен жырланған осы көне аңыздың бізге жеткен проза түріндегі қысқаша мазмұны мынандай: Баяғыда «Со « деп аталатын бір ел болыпты. Олардың көсемі аса қайырымды әрі асқан батыр Қапан-пу деген жан екен. Батырдың өзіне өте жақын, әрі оған берілген он алты бауыры болыпты. Солардың біреуінің анасы бөрі екен. Бір күні елге жау шауып, жұрттың бәрін қырып салады. Тек әлгі анасы мен бөрі баласы ғана бір қуысқа жасырынып тірі қалады. Ақыры ол ер жетіп үйленеді. Екі әйелі болады. Әйелдерінің біреуі — қыс Тәңірісінің қызы, ал екіншісі — жаз Тәңірісінің қызы екен. Арада талай күндер, айлар, жылдар өтеді Екі әйелдің әрқайсысы екі-екіден ұл балалар табады. Солардың ең тұңғыш баласы ерекше күшті, қайсар, мықты болып өседі. Оған күші тең келетін бұл елде жігіт жоқ екен. Сол үшін оған халық «Түрік», яғни күшті, мықты, ержүрек деп ат қойыпты. Бүкіл түркі халықтары сол «Түріктің» ұрпақтары екен114. Жалпы екі әйел алу жөніндегі деректер қадым заман эпостарында жиі ұшырайды. Бұл жәйттің сыр-себептерін белгілі ғалым С.П.Толстов өз еңбектерінде сол дәуірдің талап-тілек тұрғысынан түсіндіреді. Ал, Ә.Қоңыратбаев бұл жәйтке қазақтың ежелгі эпостарын талдау барысында егжей-тегжейлі тоқталып өтеді. Мәселен, ол: «Оғызхан Күннен және Жерден туған екі әйелге үйленеді. Екі әйел оқиғасын матриархаттың тарихтан алаңсыз кеткендігі деп ойлауға да болады. Әйел мен ердің екі расадан тарауы жайындағы «дуализм» Сияуыш аңызында да бар»115. «Көк бөрі» дастанында бұлардан басқа да түрлі аңыз-хикаялар айтылады. Әйтсе де бәрінің негізгі айтар ойы — ежелгі түркілердің ататегі бөрі деген түйінге келіп саяды. Көк бөріні киелі санап, оны тотем тұтыну қазақ қауымы арасында соңғы кезге дейін сақталып келген. Ал, мұның бір көрінісін қазақтың батырлар жырынан анғаруға болады. Мәселен, «Ер Тарғын» жырында батырдың ерлігін төмендегідей етіп сипаттайды:

Талай қалмақ құлады116.

Қорыта айтқанда, «Көк бөрі» дастаны — біздің заманымызға дейінгі кезеңде өмір сүрген, бертін келе этностық тұрғыдан түркі тектес халықтарды қалыптастырған Батыс ғұн тайпалары тарихынан көп мәлімет беретін, түрлі аңыз-хикаяларға негізделген эпостық туынды. Жаугершілік заманда бүкіл бір тайпадан жалғыз қалуы, кейін содан өсіп-өрбіп, тұтас бір ұлыс халқының өмірге келуі, қиын-қыстау сәттерде киелі аңдар мен құстардың адамға көмектесуі, жат жерге амалсыз қоныс аударып кеткен халықтың көп жылдардан кейін қасиетгі ата-бабалар мекеніне қайта оралуы сияқты сарындар қазақтың батырлық жырлары мен ертегілеріңде де жиі ұшырайды.

Иль ханның балалары өте көп еді. Бәрі соғыста қаза табады. Тек кенжесі Қаян ғана тірі қалады. Иль ханның Тоғуз деген жиені де соғыста аман қалып, жауға тұтқын болған екен. Бір күні Қаян мен Тоғуз өздерінің әйелдерімен бірге тұтқыннан қашып шығады. Бұлар қашып шығып, өздерінің баяғы ескі жұртына келеді. Қаян мен Тоғуз жайылып жүрген төрт түлік малды көреді. Олар төрт түлік малдың әрқайсысынан бір-бір жұптан ғана алып, алыс жолға аттанады. Қаян мен Тоғуздың ендігі арманы — артынан келген жау іздеп таба алмайтын, шөбі шүйгін жайылымы бар, жанға жайлы жерұйық мекен табу еді. Бұлар талай күндер, айлар, жылдар бойы сарылып жер кезеді. Ешбір жер ұнамайды. «Бірі - шөпсіз, бірі - сусыз, бірі -күнсіз» болып шыға береді. Түркілер ақыры айналасын аса биік көгілдір таулар қоршаған, сарқырап ағып жатқан асау өзендері бар жерге тап болады. Сол үлкен дарияның бір жағы — жеміс ағаштары жайқалып тұрған бау-бақша, екінші жағы — шүйгін шөбінен түйе көрінбейтін кең жазира жайлау екен. Бұл жұмақ тектес жерді «Ергенекон»деп атапты. Мұнда «ергене» сөзі көне түркі тілінде тау арасындағы «өткел», «шатқал» мағынасында, ал «кон» сөзі қоныстану, яғни «қону» мағынасында қолданылған. Сонымен, «ергенекон» сөзі «шатқалдағы қоныс» деген үғымды білдіреді. Ергенекон жері түркілерге құтты қоныс болыпты. Қаянның баласы Қаяттан тарағандар Қаяттар, ал Тоғуздың баласы Түрілгеннен тараған Түркештер тайпасы өмірге келіпті. Бұлардан тараған ұрпақтар өсіп-өніп, төрт жүз жыл ішінде тұтас бір халыққа айналыпты. Түркілердің малы да төрт жүз жыл ішінде көбейіп, Ергенекон жеріне сыймай кетіпті. Бір күні Ергенекон елінің әміршісі, кемеңгері, алып батыры Бөрте Шене (бөрі) қарамағындағы халықты жинап алып, оларға қарата үндеу-сөз айтады:

«Ергенекон» дастанында Бөрте Шене сөзін күллі халық қалай қолдап-қолпаштағаны, алыс сапарға әзірлік, биік таулардан көштің шыға алмай тұйыққа тірелгені, сонда бір темірші ұстаның жетпіс түйе терісінен үлкен көрік жасағаны, сол арқылы темір тау бөктеріне көмір жағып, ақыры тауды ерітіп салынған жолмен керуеннің өткені, туған жерге жеткені, төрт жүз жылдан кейін табғаштардан кек қайтарғаны, «Түрік қағанаты» атты мемлекет құрғаны жырланады. Міне, «Ергенекон» дастанының қысқаша сюжеттік желісі осындай болып келеді. Ал, енді осы дастанға негіз болған аңыз-әфсаналар мен тарихи шындықты бір-бірімен салыстырып көрейік. Академик Әлкей Марғұлан бұл дастанда айтылатын дәуір оқиғаларының тарихи шындығы жайында: «Біздің заманымыздан үш ғасыр бұрын — Қытай үкіметі ғұндарға қарсы жойқын соғыс ашып, алты жүз жыл өткенде оларды қиратып бітірген. Бостандықты жақсы көретін ғұндар Алтай тауының, Жетісудың төңірегіне жиналып, суармалы егін егіп, тау-кен жұмысымен шұғылданады. Темір, мыс, алтын шығарады…, 350 жыл өткен соң ғұндардың қалғандары жаңадан көтеріліп, УІ ғасырдың орта кезінде Түрік қағанатын құрады. Түріктердің бұрынғы аталары Күнбатыс теңізінің жоғарғы жағында тұратын. Олар ғұндардың бір ұлы тайпасы еді»118, – деп жазады. Бізге қытай, иран, грек тарихшылары арқылы жеткен аңыз бойынша, ғұндар өз жауларынан жеңіліп, халқы түгел дерлік қырылып, жалғыз бір бала аман қалыпты. Жау әскері оны өлтіруге қимай шөбі шүйгін бір көл жағасына тастап кетіпті. Баланы Көркем көл (Ыстык көл) маңайында жүрген бір бөрі асырайды. Аңшылар соңынан түсе берген соң әлгі бөрі баланы алып, Алтай тауына қарай кетіп калады. Бөрінің баланы асырап алған жері «Ергенекон» деп аталады. Ә.Марғұлан түріктердің ататегі туралы әфсананы жалғастыра түседі: «Ең таңсығы Ергенекон алабы, жан-жағын биік таулар қоршап алған кең алқап, кандай жау болса да таудан асып түсе алмайтын мықты бекініс іші толған байлық шөбі, суы орасан көп. Бөрінің қаншығы осы арада бекініп, баладан он ұл көтереді. Соның бірі ғұн ұрпағы Ашина. Түрік қағанатын бірінші рет басқарған ғұн ұрпағы Шене (бөрі) — ақылды, кемеңгер, ойшыл кісі болған, Тоныкөкке ұқсас. Өзінің ерекшелігін білдіру үшін ордасының қақпасына бөрі басты сурет салынған ту байлатып қойған»119. Иә, Ергенекон елін құтты қоныс етіп отырған күллі түркі жұртын атамекенге қайта көшіру сияқты аса жауапты істі атқарар сәтте Бөрте Шене: «Уа, қасиетгі Көк Бөрі ананың ержүрек ұландары мен әулеті!» — деп қауымға қарата үндеу-сөз айтады. «Ергенекон» дастанындағы кемеңгер Бөрте Шененің осылайша халыққа арнау сөз айту дәстүрі кейінірек Түрік қағанаты тұсында өмірге келген «Күлтегін» жырында өз жалғасын тапты. Мұнда қаған:

дей келіп, елді ішкі бірлікке, сыртқы жауға қарсы күреске шақырады. Ежелгі түркі ауыз әдебиетінің мұндай дәстүрі араға сан ғасырлар салып барып жазба әдебиетте жалғаса түскенін «Қорқыт ата кітабынан» да көреміз. Мәселен, елді жау шауып, оны қорғау үшін хан сарайына оғыз батырлары жиналып жатқан сәтте Қорқыт атаның айтатын ұзақ монологы бар. Ол: «Тыңдаңыз, хан ием, кімдер келген екен»— деп басталады. Мұның өзі «Ергенекон» дастанындагы Бөрте Шененің халыққа қарата айтқан сөзін еске салады. Өз еліне, халқына қамқор екі кемеғгердің ой-пікірлері өзара астасып жатады. Алтын Орда мемлекеті ыдырап, жеке-жеке дербес халықтарға бөлініп кеткенде Жәнібек пен Керей бастаған қазақ қауымы оңтүстік өңіріне, Моғолстанға қарай үдере көшкені тарихтан жақсы мәлім. Бұл көшудің қиындығы мол болып, бас-аяғы он шақты жылға созылады. Бұл тарихи оқиғаның аңыз-әфсаналарға айналып кеткен сюжеттік желісі бар. Мұнда Әз-Жәнібек ханның кеңесшісі қарт жырау Асан Қайғы Сәбитұлы (ХҮ-ғасыр) өзінің желмаясына мініп алып, халқына «қой үстінде бозтортай жұмыртқалаған жерұйық» іздейді.

Сөйтіп, «Ергенекон» дастанына өзек болған идея — халыққа құтты қоныс, жерұйық, бақытты өмір іздеу сарыны араға сан ғасырлар салып барып, Асан Қайғы жырау-толғауларында қайталанады. «Ергенекон» дастанындағы әфсаналарда да, Асан Қайғы жайындағы аңыздарда да жерұйыққа үш талап қойылады. Олар: малға қолайлы — шөбі шүйгін жер, жау әскері бармайтын қоныс, адамы жүзге келмей өлмейтін мекен. Сонымен, «Ергенекон» дастаны түркі халықтарының шығу тегін, түрлі тайпалық топтарға бірігуін, көне кәсібін, өмір сүру салтын аңыз-әфсаналармен жекелеген тарихи деректер бойынша жыр еткен, бізге толық күйінде жетпеген ауыз әдебиеті үлгілерінің бірі саналады. Енді көк түріктер дәуірінде, яғни Түрік қағанаты тұсында (УІІІғасыр) жазылған қаһармандық дастандарға тоқталып өтелік. Әрине, сақтар мен ғұндар заманындагы ауыз әдебиеті үлгілерімен салыстырғанда Түрік қағанаты тұсындағы жазба әдебиет үлгілерінің өзіндік ерекшеліктері болды. Бұл ерекшеліктер көне түркі жазба ескерткіштерінің мазмұны мен идеясына, формасы мен стиліне, композициялық құрылысына, тағы басқаларына қатысты болып келеді. Батырлық жырларындағы мұндай құбылыстың табиғаты жайында белгілі қазақ ғалымы Ш.ЬІбраев төмендегідей түйін жасайды: «Қаһармандық эпос өзіне дейінгі көне эпостың бай эпикалық тәжірибесін, жалпы ауыз әдебиетінің ең көркем тәсілдерін, жеткен биігін өз бойына сіңіру арқылы қалыптасты. Қоғамның дамуына байланысты ежелгі адамдардың дүниетанымында, көзқарасында үлкен өзгерістер болды. Мифтік сананың орнына өмірдегі құбылыстарды, табиғат дүниесін өз қалпында ұғыну, тарихи ойлау жүйесі қалыптасты. Бұрынғы жекелеген рулар мен тайпалар халық болып құрала бастады. Күн көру кәсібі мал немесе егін шаруашылығына негізделеді. Алайда бұл өзгерістердің барлығы да оп-оңай іске аса қойған жоқ, ұзақ тарихи даму кезендерді бастан өткерді. Қоғамдағы, адамдар өміріндегі өзгерістер эпостық шығармаларға да жаңа талаптар қоя бастады. Олар елдің еркіндігі, халықтың мүддесі мен бірлігі үшін жүргізілген күресті жаңа дәуірдің түсінігіне лайықты бейнелеуге тиіс болды»122. Міне, сақтар мен ғұндар дәуірінде өмірге келген қаһармандық дастандар мен Түрік қағанаты тұсында жазылған «Күлтегін», «Тоныкөк» жырлары арасындағы айырмашылықты сөз еткенде, соңдай-ақ қадым заман дастандары мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы ерекшеліктерді зерттеу барысында жоғарыдағы айтылған ой-пікірді ескеріп отырған жөн деп білеміз.

Дәл осы арада біз кейбір елдерде әр патшаның тұсында қайта-қайта қағазға көшіріліп, бертін келе «саясатнамаға» айналып кеткен «шежіре» яки «жылнама» дастандар да бар екенін ескерте кеткеніміз жөн. Ұлы Түрік қағанатын ешбір жау әскер күшімен жеңе алмағаны тарихта жақсы жазылған. Алайда жұдырықтай жұмылып отырған түрік елінің ішіне жау жағы ғасырлар бойы іріткі салып келді. Мұны істеген табғаш (Қытай) елі еді. Ақыры Ұлы Түрік империясы екіге бөлініп, бірі Шығыс түрік қағанаты, ал екіншісі Батыс түрік қағанаты деп аталып кетті. Тасқа қашалып жазылған дастандардың бірі Түрік қағанатының бүкіл әлемді аузына қаратқан айбарлы да абыройлы дәуірін суреттеуден басталады. Мұнда исі түріктің басын қосып, қуатты мемлекет орнатқан Бумын қаған мен Істемі қаған барынша мадақталады:

Бұл жыр жолдары Түрік қағанатының әскери қолбасшысы Күлтегін батырға арналған дастаннан алынып отыр. Қытай елінің ханзадалары мен саудагерлері «сыйға» әкелген тарту-таралғыларға алтын мен жібекке, табғаштың ару қыздарына өзара таласқан түрік бектері арасында астыртын айқас басталды. Кейбіреулері түрік елі алдындағы парызын, ата-бабалар дәстүрін ұмытты. Елді біліксіз қағандар басқарды. «Билік пен байлыққа таласқан мұндай күрес жиырма жылға созылды. Ақыры ел ішіндегі алауыздық 603 жылы ұлы мемлекеттің екіге бөлініп кетуімен тынды. Бірі - Батыс Түрік қағанаты. Бұған Орта Азия, Жоңғария және Шығыс Түркістанның бір бөлігі енді. Екіншісі - Шығыс Түрік қағанаты. Бұл негізінен Монғолия жеріне орналасқан еді» (56,94). Бумын қаған мен Істемі қаған қайтыс болған соң түрік елінің тағына дарынсыз қағандар отырғаны, халықты опасыз бектер мен әміршілер билегені тарихтан жақсы мәлім. Бұл жайында Түрік қағанаты тұсында, яғни VІІ ғасырда жазылған «Күлтегін» дастанында төмендегідей жыр жолдары бар:

Табғаш елінің алдауына көнген Түрік қағанатының бектері өзара араздасып, елдің ішкі бірлігіне көп нұқсан келтірді. Елде алауыздық туды. Түрік қағанатының іргесі шайқала бастады. Бұл өте қауіпті кезең еді. Осы қатерлі сәтті ақын Йоллығтегін өзінің Күлтегін батырға арнаған жыр жолдарында мейлінше айқын көрсеткен:

Алайда тәкәппар әрі ержүрек түрік жұрты құлдықтың қорлығына көп шыдай алмады. Құлдықтан гөрі өлімнің өзі артық деп білді:

Бұдан кейін арада елу жыл өтті. Түріктер өз азаттығы үшін тынымсыз елу жыл бойы күресті. Ақыры жеңіске жетіп, өз алдына дербес, егеменді ел болды. Бірақ егемендікті сақтап қалу үшін түріктер тағы да жүздеген жылдар бойы азаттық күресін жүргізе берді. Біз жоғарыда түрік елінің сан ғасырлық тарихын жыр еткен шежіре-дастандар туралы айттық. Бұл дастандар ғылым тілінде «Орхон жазба ескерткіштері» деп аталады. Ал, біз жоғарыда жыр жолдарынан мысал келтірген дастан түрік елінің даңқты әскери қолбасшысы, Елтеріс қағанның кенже баласы Күлтегін батырдың (684- 731) ерлік істеріне арнап жазылған. Бұл дастан жазылған үлкен құлпытас Күлтегін батыр зиратының басына қойылған. Сондай-ақ, біз Күлтегін батырдың ағасы, түрік елінің көсемі Білге қаған және қағанның ақылгөй-кеңесшісі, данышпан Тоныкөк қарт туралы жазылған тарихи дастандар хақыңда айтып отырмыз. Жоғарыдағы аталған екі дастан да, дәлірек айтсақ, олар жазылған құлпытастар бір кездегі Ұлы Түрік империясының астанасы орналасқан қазіргі Монғолиядагы Орхон өзені бойынан— Көкшың деген жерден табылған. Сонымен, Білге қаған, Күлтегін батыр және данышпан Тоныкөкке арналған бұл ескерткіштерді 1890 жылы түңғыш рет тауып ғылым үшін жаңалық ашқан орыстың саяхатшы-ғалымы Н.М.Ядринцев еді. Бірақ бұдан сан ғасыр бұрын түріктер қолданған әріптердің қалай оқылатынын ешкім білмейтін болып шықты. Тасқа жазылған дастандардың мәтіні суретке түсіріліп дүние жүзінің осы саладағы ең атақты лингивист-мамандарына жіберілді. Ғалымдар әртүрлі болжам айтты. Біреулері оны көне фин жазуы десе, екіншілері ежелгі герман, үшіншілері скиф-славян, яки монғол жазулары деген пікір айтып жатты. Скандинавия елдерінің ғалымдары бұл ескерткіштер жазуын «Рунь», яғни «Руна» жазуы деп атап кетті. Бұл сөздің қазақша мағынасы «сыры ашылмаған», «құпия» деген ұғымды білдіреді. Сол себептіжоғарыда аталған дастандар тілші-мамандар арасыңда «Руна жазуындағы жәдігерліктер» деп аталып кетті. Ақыры 1893 жылы қарашаның 25-і күні Дания Корольдік Ғылым академиясының мәжілісінде Вильгелм Томсен (1842-1927) әлемді дүр сілкіндірген ғылыми мәлімдеме жасады. Ғалым Орхон мен Енисей өзендері бойынан табылған ескерткіштердегі құпия жазуды оқудың кілтін ашқандығын хабарлады. Сондай-ақ бұл ескерткіштер түркі халықтарының тілінде жазылғанын мәлімдеді. Ғалымның ең алдымен оқыған сөздері «тәңірі» және «түрік» деген сөздер екен. Дәл осы кезде академик В.В.Радлов та өз бетінше ізденіп руна жазуының он беске жуық әрпін анықтап алған еді. Арадан көп уақыт өтпей-ақ В.В.Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы мәтінді толық оқып, сосын оны аударма жасап шықты. Бұрын ғылыми қауымға белгісіз болып келген көне түркі әріптерімен жазылған Орхон жәдігерліктерінің мәтінін оқу, зерттеу және басқа тілдерге тәржіма жасау ісіне кезінде В.В.Томсен, В.В.Радлов, Ю.Немет, Х.Н.Оркун, С.Е.Малов, И.В.Стеблева сияқты ғалымдар мол үлес қосты. Қазақтың көрнекті ғалымы М.Жолдасбеков көне түркі әдеби жәдігерліктерінің қазақ әдебиетіне ықпалын тұңғыш рет арнайы зерттеу объектісі етіп алғаны мәлім. Ал, енді біз Түрік қағанаты жайындағы жоғарыда айтып келе жатқан тарихи оқиғаларға қайта оралайық. Сонымен, түріктер елу жылға созылған бодандықтан құтылып, егемендігін алды. Енді түрік мемлекетінің тағына кім отыруы тиіс деген мәселе тұрды. Атақты тарихшы Л.Н.Гумилев бұл туралы былай деп жазады: «Көне түріктерде таққа мұрагерлік жөніндегі заң болды, ол бойынша тақты ағасы інісіне, ал жиені нағашысына (сатылап жоғарылау) мұра етіп қалдырып отырған. Қытайлықтар бұл тәртіпті көңілге қонбайды деп санап, түрік істеріне араласып, оны тіпті елемеген. Қағанатын қалпына келтіріп түріктер ескі зандарын да қалпына келтірді, сол бойынша Қапаған қаған болды. Алайда ол қытай мәдениетінің ықпалын өз басынан өткерген-ді, сондықтан тақты жиені Могилянға емес, өз ұлы Фугюге бергені өзі үшін жақсы болар деп есептеді. Занды ашық түрде бұзуға болмайтынын білген ол «кіші хан» (шадтан жоғары) деген шен тағайындап, оны өзінің ұлына бұйыртты, ал жиенін тардуштардың, яғни түріктердің Батыс қағанатының шады етіп қойды, әрі оған неғұрлым қатерлі соғыс міндеттерін өз бетінше шешуді тапсырды. Бұған қарағанда ол өз жиенінің қаза табуына қарсы болмаған тәрізді. Қапаған 716 ж. көктемінде өз жиенінің даңққа бөленгенін қызғанып, тоғуз-оғуздарға қарсы әскерін өзі бастап шықты. Күлтегін қосыны, хан ордасы, яғни Қапаған ханның әйелдері мен балаларын қорғауға қалдырылды»131. Осы қолайлы сәтті күтіп тұрған қарлұқтар түріктер ордасына оқыстан шабуыл жасап, оларды құртып жібермек болды. Әйтсе де Күлтегін батыр қарлұқтарды тас-талқан етіп жеңіп, өзін даңққа бөледі. Алып Қапаған қаған басқарған түрік әскері 716 жылы Төл өзені бойында Байырқу тайпасын күйретті. Алайда бұл қуаныш ұзаққа бармады. «Бірақ осы арада тарихқа мынаңдай бір оқиға кірігіп кетті: жеңістен кейін үйіне қайтып келе жатқан қаған өзінің күзетінен ұзап, жалғыз өзі ойға бата орманнан өтіп бара жатгы. Тек не дерсің, дәл осы орманда талқандалған байырқулықтар жасырынып жүрсе керек. Жалғыз салт аттыны көрген олар сол арада бас салып, оны атынан аударып түсірген де, өлтіре салған. Қағанның басы қытай елшісіне жеткізілген, ал елші оны Чаньаньге жөнелткен. Кағанаттағы көтеріліс пен Тан империясы арасындағы байланыс, міне, осылай ашылады. ...Қаған өлген соң мұрагерлік туралы мәселе туды. Қапаған тақты иеленушіге Күшікхан, яғни «кіші хан» деген құрметті атақ беріліп, үлкен ұлын өзі тағайындаған еді. Түріктердің ескі заңы бойынша мұрагерлік тардуштар шады Могиляньға тиісті еді, ал түріктік «мәңгі елдің» іс жүзіндегі көсемі батыр Күлтегін болды. Күлтегін әскери төңкеріс жасады: ол өзі қорғаған қонысқа өзі шабуылдады. Қолбасшылық қызмет орнындағы оның мирасқоры Алп Эльэтмиш көтерілісшілер жағына шығып кетіп, мұның өзі олардың жеңіске жетуін қамтамасыз етті. Күшікхан мен Капағанның кеңесшілері түгел өлтірілді... Қапаған ұрпағының өрбу сызығы осылайша кесіліп қалды. Күлтегін ескі занды бұзбады, қаған атағын кабылдамады, сөйтіп, таққа Білге қаған деген құрметті атақпен өз ағасын отырғызды. Білге таққа өзінің сіңірген енбегімен көтерілмегенін және өзі інісінің қолындағы қуыршақ екенін білді. Сондықтан Білге оны әскерлердің әміршісі, яғни қағанаттың нақты қожасы етіп тағайындады. Барлық ақсүйектілердің арасынан тек жалғыз дана Тоныкөк қана, яғни жаңа қағанның қайын атасы ғана аман қалды»132. Міне, біз айтып отырған оқиғалар тарихи оқиғалар, яғни Қапаған қағанға қатысты деректер патша сарайындағы Күлтегін жасаған төңкеріс билік үшін болған қанды шайқастар Йоллығтегіннің тасқа қашап жазылған дастандарында мүлдем айтылмайды. Өйткені «Күлтегін» жыры, «Тоныкөк» жыры өткен дәуірден нақты мәлімет беруге арналған ресми тарих емес. Бұлар тарихи деректерге негізделген көркем туынды болып табылады. Соның өзінде Л.Н.Гумилев Орхон жазба ескерткіштерін «Көк түріктердің өздері туралы» жазған шежіресі деп біледі133. Сөйтіп, «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырларында әдейі айтылмай қалған тарихи оқиғаларды танып-білу арқылы ғана осы аталған дастандардың шын мәнін, құпия сырын пайымдай аламыз. «Күлтегін» жырының басты идеясы — Күлтегін батырды Түрік қағанатының құдыретті тұлғасы етіп көрсету. Ал Қапаған қаған жөніндегі шындықты айтудың өзі Күлтегіннің беделіне нұқсан келтірер еді. «Күлтегін» жырының авторын қатты қызықтыратын нәрсе — Түрік қағанатыңда болып жатқан сан алуан тарихи оқиғалар емес, «іші — ассыз, сырты — тонсыз, бейшара, мүсәпір халықты» Күлтегін батыр қалайша дәулетті, бақытты еткенін көркем сөз арқылы жеткізу болып табылады. Күлтегін батыр өзі туралы:

Бәрі маған бағынды135.

Сонымен, көне түркілердің ежелгі шынайы тарихын оның Орхон мәтінін бейнелі көрінісімен салыстыра отырып, Күлтегін және Тоныкөк ескерткіштері жылнама шежіре емес, сол дәуірдің өзіне тән поэзиялық дәстүрімен жазылған әдебиет үлгілері деген түйін жасаймыз. Әрине, көркемдік дәрежесі мейлінше жоғары, шешендік сөздері мол, көріктеу құралдары айшықты болып келетін «Күлтегін» және «Тоныкөк» сияқты ғажайып дастандардың ғайыптан, өзінен-өзі өмірге келуі мүмкін емес. Демек, бұл дастандарды жазған Йоллығтегін өзінен бұрынғы түркі поэзиясының көркем сөз дәстүрін жақсы меңгерген ақын. Басқаша айтсақ, Йоллығтегін сақтар мен ғұндар дәуірінің «Алып Ер Тоңға», «Оғыз қаған», «Аттила», «Шу», «Көкбөрі», «Ергенекон» сияқты дастандарды үлгі тұтқан. Бұл жәйтті, әсіресе, осы екі дәуір дастандары арасындағы бірқатар көркемдік ұқсастықтардан аңғаруға болады. Ғұндар дәуірінің ауыз әдебиетінде қолданылған көріктеу құралдары, қанатты сөздер, мақал-мәтелдер кейде Орхон жазба ескерткіштерінде де қайталанып отырады. Ежелгі түркі жұртында қалың қол бастап, халқын сыртқы жаудан қорғаған дарабоз батырлары қайтыс болғанда бүкіл ел болып күңіреніп, аза тұтқаны жүрек тебірентерліктей қасіретті жырлар айтатын дәстүр болған. Бір адамның қайғысы бүкіл елдің қайғысына айналған. Сол арқылы ел қорғаудың киелі, қасиетті іс екені күллі қауымға жария етілген. Бұл жәйтті сақтардың ауыз әдебиеті үлгісі болып табылатын «Алып Ер Тоңғаны жоқтаудан» көруге болады:

Бұл жырда Алып Ер Тоңға қазасына байланысты ер азаматтардың өзі жағаларын жыртып, бөрідей ұлып жылағаны айтылады. Тіпті, жылап-сықтаудан, ауыр қайғы-қасыреттен адамдардың көздері көрмей қалады. Жоғарыдағы төрт жол өлеңнің қазақша жолма-жол аудармасы төмендегідей болып келеді:

Мұнда ақын ажал қасіретінің ауырлығын нақты түрде жеткізу үшін «бөрідей ұлысты», «жаға жұлысты «, «көзі суалды» деген сияқты тұрақты сөз тіркестерін ұтымды пайдалана білген. Алып Ер Тоңғаны жоқтауды ежелгі дәуір ақыны білгір сөз зергері ретінде мейлінше терендете түскен. Бұл жоқтауда ел қорғаған батырдың өлімі «ішті өртеді», «жараны тырнады», «өткенді іздеді» деген сияқты тұрақты сөз тіркестерін ұтымды қолдану арқылы шебер жеткізген:

Күн-түн кешіп сұрады139.

Түрік қағанатының әскери қолбасшысы Күлтегін батыр қайтыс болғанда да күллі көк түріктер жұрты шексіз қайғыға батады. Ауыр қасіреттен аспан айналып жерге түскендей болады. Бүкіл ел болып аза тұтқан сәттегі жоқтау сөздерін ақын Йоллығтегін төмендегідей жыр жолдары арқылы жеткізген:

«Алпамыс батыр» жырында Алпамысты «өлді» деп естіген кезде анасының жоқтау айтып, зарлайтын сәті бар:

Жәдігер саған не қылды142.

Қалай болған күнде де тарихта ерлік дәуірі деп аталған ғұндар заманының ауыз әдебиеті Күлтегін, Білге қаған сияқты батырлар бейнесін жасауға өзіндік ықпал-әсерін тигізді. Әсіресе, батырдың мінген тұлпарын, асынған қару-жарағын, сүйген жарын, сағынған елін, туған жердің табиғатын суреттеу тұрғысынан ғұндар заманының эпосы бертін келе қалыптасқан Түрік қағанаты дәуірінің жазба әдебиеті үшін үлгі-өнеге болды. Дегенмен, алдымен «Күлтегін», «Тоныкөк» жырларының көркемдік пен жанрлық ерекшеліктеріне тоқталып өтелік. Сол арқылы ғана көк түріктер дәуірінің ғажайып туындылары «Күлтегін», «Тоныкөк» жырларының өзінен кейінгі кезеңдерде қазақ ауыз әдебиетінде туындаған батырлық жырлардың қалыптасуына қаншалықты терең әсер еткенін пайымдауға болады. Орхон ескерткіштерінің жанрлық ерекшеліктері туралы соңғы кезге дейін өзара қарама-қайшы екі түрлі көзқарас орын алып келді. Бірі — Күлтегін және Тоныкөк ескерткіштері көркем әдебиетке, соның ішінде поэзияға ешбір қатысы жоқ, Түрік кағанатының дәлме-дәл жазылған тарихы деп қарады. Екіншісі— руна жазуыңдағы бұл ескерткіштерді поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар, ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды. Бұл екі түрлі көзқарас ұзақ жылдар бойы әдебиетшілер, тілшілер, тарихшылар т.б. арасында алуан түрлі пікір таластарын тудырып келді. Ал, қазір Күлтегін және Тоныкөк ескерткіштері көркем туынды екеніне ешкім күдіктенбейді. Орхон ескерткіштерін поэзия, ерлік жыры деп алғаш бағалаған ғалымдардың бірі — академик-жазушы М.Әуезов болды. Ол руна жазуындағы ескерткіштердің мазмұны мен сипаты туралы айта келіп, былай деп жазды: «Олардың мазмұнында эпостық баяңдау сазы басым, аңыздың көркемдік түрі де соған орайлас. Күлтегін, Тоныкөк немесе Суджа жазуларында қанша адам, қанша ерлік бейнеленген десеңізші?! Оларда әр алуан рулар мен тайпалардың кескілескен шайқастарының, соғыс суреттерінің, батырлар ерлігінің, жорықтардың шежіресі бар. Тіпті сол жазулардың бір талайында Күлтегіннің ежелгі жырларындағыдай жеңілуді білмейтін батыр болғандығы баяндалады. Ол жазуларда хронологиялық тәртіп те бар. Күлтегіннің он алты жастан қырық жеті жасына дейін, яғни өлгенге дейінгі өміріндегі ерлік қимылдары баян етіледі. Мұнда батырдың жас жағынан бастап, өмірінің ақырына дейінгі ерліктерін жырлайтын батырлық дастандардың сюжеттік құрылысында ұқсастық бар»143. Бұл жазба жәдігерліктер өзінің мазмұны мен пішіні жағынан ғана емес, ырғаққа, яки ритмге — үннің жүйелі, мерзімді, мөлшерлі қайталануына негізделуі тұрғысынан да поэзиялық сипатқа ие екенін И.В.Стеблева дәлелдеп шықты. Ол Орхон ескерткіштерінің өлшемі — әрі буын, әрі екпін екенін, ырғақ пен шумақ, тармақ пен бунақ — сол буын мен екпінге негізделеді деген пікір айтты. Мұндай пікірдің теориялық және практикалық мәні зор еді. Қадым заман эпосындағы ырғақ, ұйқас, әуенділік т.б. тарихи даму барысында жетіле түсетіндігі жайында кезінде А.Н.Веселовский мынадай пікір айтқан болатын: «В древнейшем сочетании руководящая роль выпадала на долю ритма, последовательно нормировавшего мелодию и развивавшийся при ней поэтический текст. Роль последнего вначале следует предположить самою скромную, то были восклидания, выражение эмоций, несколько назначаюших, несодержательных слов, носителей такта и мелодии. Из этой ячейки содержательный текст развивался в медленном ходе истории»144. Міне, осы тұрғыдан алып қарағанда, көне түркі жырының дыбыстық құрылысы ерекше назар аудартады. Дәлірек айтсақ, көне түрік жырының дыбыстық құрылысы қалай болғанын айқынырақ танып-білу үшін осы Орхон ескерткіштерінің біріне, айталық, Күлтегіннің үлкен және кіші жазуларына әдеби талдау жасап көрейік. Өленде бірыңғай дауыссыз дыбыстардың қайталанып қиысуы, яғни аллитерация жырдағы үндестікті, мәнерлілікті күшейте түсетінін ежелгі түрік сөз зергерлері жақсы түсініп, бұл әдісті шебер меңгергені анық. Мәселен, «Күлтегін» жырының авторы әдеби тілге дауыс ырғағы түгіл, тіпті дыбыс қайталаулар арқылы әжептеуір ажар беруге болатынын сезген секілді:

Қырық жеті рет аттанды146.

Бұл сияқты мысалдарды қазақтың «Ер Қосай» жырынан да көптеп келтіруге болады. Жырда Ер Қосай өзі қырып салған жау әскерін, яғни майдан даласында қалған жаудың өліктерін санай бастайды:

Ежелгі түркі ақындарының бірыңғай дауыссыз дыбыстарды үндестіру әдісін бертін келе қазақ жыраулары да кеңінен қолданған. Мәселен, XVІ ғасырда өмір сүрген Доспамбет жырауда төмендегідей жыр жоддары бар:

«Күлтегін» жырында бірыңғай дауыссыз дыбыстары қатар тұрып қайталанатын екі сөз өлең жолының басында да, ортасында да, соңында да тұрып қиыса береді. Мысалы, Күлтегін ескерткішінің кіші жазуында мынадай жыр жолдары жиі кездеседі:

Бұл жыр жолдарында дауыссыз дыбыстардан басталатын екі сөз («Süčıg sabyηа» — «Сучіг сабыңа «) жол басында қайталанып тұр. Дәл осындай мысалды «Күлтегін» ескерткішінің үлкен жазуынан да оқып көруге болады:

Мұнда дауыссыз дыбыстан басталатын екі сөз («qaηym qaγan» — «қаңума қаған «) жол басында қайталанып, өзара қиысып тұр. Сондай-ақ дауыссыз дыбыстан басталатын сөздер өлең жолының ортасында да ұшыраса береді. Бұған Күлтегін ескерткішінен бір жол өлеңді мысалға келтірейік:

Бұл жыр жолында бірыңғай дауыссыз дыбыстардан («Q» — «Қ») басталатын екі сөз («qul qullyγ»— «кул куллығ») өлең жолының ортасында тұрып, жырдың үндестігін арттыра түскен. Ежелгі түркі поэзиясында аллитерация жасалатын сөздер өлең жолының соңында да болуы ықтимал. Күлтегін ескерткішінің кіші жазуында мынандай жыр жолдары бар:

Өлең жолының соңында дауыссыз дыбыстардан («В»—»Б») басталып, екі жолда да қайталанатын сөздер («bäglär» — «бектер»)жыр үндестігін күшейтіп тұр. Бұл сияқты аллитерация жасалатын сөздердің өлең жолының соңында тұруы қазақтың батырлық жырларында да жиі ұшырайды. Мәселен, қазақтың «Ер Қосай» жырына назар аударайық:

Кірпігіне мұз қатқан159.

Сондай-ақ өлең жолдарында кейде бірнеше сөз немесе барлық сөз аллитерация арқылы өзара қиысып тұрады:

Жырдың бірінші жолындағы үш сөз («Taηrı»—»тәңірі», «töpäsıntä» — «төбесіне»,»tutup»— «ұстап») де өзара үндесіп өлеңнің мәнерлілігін арттырып тұр. Бұл сияқты бір жыр жолының өзінде бір дауыссыз дыбыс арқылы үш сөздің де өзара іштей үңдесіп тұруы қазақтың батырлық жырларында да жиі ұшырайды. Мәселен, «Ер Тарғын» жырынан төмендегі жыр жолдарын оқып көрелік:

Ежелгі түркі поэзиясында осылайша бір немесе бірнеше сөздің аллитерация арқылы өзара үндесіп келуі жиі ұшырайды:

Бұл жырдың бірінші жолындағы барлық сөздер («Körür»— «көрер», « közım»—»көзім», « körmäz»—»көрместей») өзара дауыссыз дыбыстардың қайталануы арқылы үндесіп тұр. Ал, екінші жолдағы үш сөз ( «Bılır»—»білгір», « bılıgım»—»ақылым», « bılmäz»—»білместей») де өзара қиысу арқылы байланысқан. Осыған ұқсас жыр дәстүрін Ақтамберді жырау Сарыұлы да (1675-1768) кезінде кеңінен қолданған:

Орхон ескерткіштеріндегі ұйқастықтың өзіндік ерекшеліктері бар. Қалай болған күнде де өлеңге қойылатын негізгі шарттардың бірі — тармақтағы сөз соңының үндестігі, дыбыстас естілуі болып табылады. Ежелгі түркі жырындағы ұйқас — екпінді және екпінсіз буындар үйлесімінің біркелкі қайталануы. Мысалы, «Күлтегін» жырында мынадай өлең жолдары бар:

Тұқымына дейін қалмас еді168. «Күлтегін» жырында ұшырайтын ұйқас сөздер, түптеп келгеңде, соңғы бунақтағы дыбыстардың өзара үндестігі, яғни аллитерация жасалуы болып табылады. Мысалы:

Осында үндестік, ұйқас туғызып тұрған элемент «болты» (болды) деген сөз ғана емес, сонымен бірге «құл»және «күң» деген сөздердегі «қ» және «к» дыбыстары да екенін аңғару қиын болмаса керек. Жырдың мазмұнына нәр беріп, сыртқы түрін ажарландыра түсу үшін «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырларында теңеу, метафора, аллегория, гипербола, эпитет, қанатты сөздер, мақал-мәтелдер жиі қолданылады. «Күлтегін» жырында шындықты пернелеп айту, яғни оқиғаны аллегориялық әдіспен жеткізетін тұстары да аз емес:

Осы екі жол жыр арқылы автор ел іші астан-кестен аласапыран болып кеткенін оқырманға пернелеп жеткізіп отыр. Ал, енді «Күлтегін» жырының авторы - Йоллығтегін Түрік кағанатының күш-қуаты артты, жері барынша кеңіді, ел тұрмысы түзелді дегенді төмендегідей етіп суреттейді:

Ұлы әкесін білмес еді174.

Сондай-ақ Орхон жазуларында суреттеліп отырған көріністерді тағы да ажарландыра, құбылта түсу үшін оны соған ұқсас өзге затқа балау әдісін, яғни метафораны шебер қолданады. Мұндай метафораларға «Тоныкөк» жыры да бай:

Бұған ұқсас теңеулер қазақтың батырлық жырларында да кеңінен қолданылатыны мәлім. Мәселен, қазақтың «Қарабек» жырында Ханбибі атты аруды төмендегідей етіп бейнелеген:

Хор қызына балаған177.

Түрік қағанаты тарихында Тоныкөк тұлғасы ерекше орын алады. Ол Елтеріс қаған, Бөгі қаған, Қапаған қаған және Білге қағандарға кеңесші болған. Тоныкөк ел қамын ойлаған ақылгөй, дана қарт. Өзі туралы ол: «Ақыл иесі, сөз иесі мен болдым», - деп айтқаны шындық еді. Түрік қағанатына төрт жағынан жау қаптағанда Тоныкөк ақыл-кеңесімен де, тапқыр сөзімен де, батырлық істерімен де қағандарға көмектесіп отырады:

Мен өзім ұзақ жорықтарға да бастадым179.

Бір қызығы — VІІІ ғасырда өмір сүріп, Елтеріс пен Білге қағандардың кеңесшісі болған осы Тоныкөктің тарихи бейнесі араға мың жыл салып барып Абылай ханның кеңесшісі Бұқар жырау (XVІІІ ғасыр) бейнесінде дәлме-дәл қайталанған сняқты. Елтеріс кағанға әрі ақыл-кеңес беріп, әрі әскерін басқарып жүрген Тоныкөк сияқты Бұқар жырау да Абылай ханға ұдайы кеңес айтып отырады, әрі хан жасақтарымен бірге жауға қарсы күреске шығады. Кемеңгер Тоныкөктің философиялық ой-пікірлері Бұқар жыраудың дидактикалық-шешендік сөз үлгісіндегі толғауларымен астасып жатады. Тоныкөк Түрік қағанатын сақтап қалу үшін ең алдымен елдің ішкі бірлігі қажет екендігін пернелеп, астарлап нақыл-өсиет айту арқылы жеткізеді:

Тоныкөк қарттың осы даналық ойын қазақ тіліне жолма-жол тәржіма жасағанда төмендегідей болып шығады:

Бұқар жырау да қазақ елінің ішкі бірлігі туралы өзінің ой-пікірін Абылай ханға астарлап айту арқылы жеткізіп отырған. Мәселен, Бұқар жырау Қалқаманұлы(1668-1781) бір өлеңінде:

деп ұзақ толғап келеді де өзінің негізгі түйінді ойын жыр соңыңда ғана айтады:

Бұқар жырау тіпті елдің ішкі бірлігін бұзған адамның басын алып тастаудан да тайынбайтындығын айтады. Ол өзінің «Садыр, қайда барсың» деп басталатын толғауында Абылай ханға өкпелеп көшіп бара жатқан ру басына қарата:

Түрік қағанатының іштей берік болып тұруына қағанмен бірге оның ақьглгөй Тоныкөктің де себепші болғанын автор жырда қайта-қайта айтып отырады:

Ақылгөйі білгір еді185.

Ежелгі түркі поэзиясындағы кейбір сөз тіркестері перифраз секілді болып келеді. Мәселен, Орхон жазбаларында Йоллығтегін «адамдар»деп айтудың орнына «ел-жұрт «, «адамзат ұлдары» деген сөз тіркестерін жиі қолданады:

Ежелгі түркі поэзиясында айтар ойды нақты, қысқа түрде, әрі бейнелі етіп, жеткізу үшін қолданылатын кейбір сөз тіркестері мақал-метел сияқты естіледі. Мәселен, Күлтегін ескерткішінде төмендегідей жыр жолдары бар:

Қазақ жыраулары ежелгі түркі ақындарының дидактикалық-шешендік өнерін өз толғауларында жетілдіре түсті. Асан Қайғы(ХУ ғасыр):

Бұл сияқты айтар ойды қысқа түрде әрі пернелеп жеткізуге, әсіресе, Шалкиіз Тіленшіұлы (1465-1560) шебер:

«Күлтегін» мен «Тоныкөк» жырларына тән тағы бір жәйт— бұл жырлардың кіріспесінде және қорытынды бөлімдерінде лепті үнмен мәнерлеп ғибрат айту, көтеріңкі сарынмен үндеу тастап, асқақтап сөйлеу сияқты эмфатикалық дауыс ырғағы басым болады. Мұның өзі оқырманның сезімін жаңдаңдырып, оны тез әсерлендіру үшін жасалғанын аңғару қиын емес. Мәселен, қарт данышпан Тоныкөктің бүкіл түркі еліне қарата айтқан мына бір монологы бұған толық дәлел болса керек:

Мен былай дедім:

Міне, осылайша көпшілік қауым алдында көтеріңкі екпінмен үндеу тастап ақыл-өсиет айту, асқақтата сөйлеу дәстүрі араға сан ғасырлар салып барып қазақтың жыраулар поэзиясында қайталанады. Мәселен, Жәнібек ханның кеңесшісі, данышпан жырау Асан Қайғы ханға қарата батыл сөйлеп, екпіндете толғайды:

Сондай-ақ Марғасқа жыраудың (XVІІ ғасыр) Ташкент ханы Тұрсынға қарата айткан толғауы:

Дәл осы сияқты ханға немесе көпшілікке үндеу тастап, асқақтата сөйлеу, дидактикалық сарында өсиет айту қазақтың басқа да ақын-жыраулары айтқан толғауларда жиі ұшырайды. Ежелгі түркі поэзиясының қарсыласына қарата үндеу тастап, асқақтата сөйлеу немесе дұшпанына сұрақ қою арқылы сес көрсету дәстүрі қазақтың батырлық жырларынан да кең орын алған. Мәселен, «Қобыланды батыр» жырында Көбікті батыр өзінің қарсыласы Қобыланды батырға карата былай дейді:

Қазақтың батырлық жырларында қарсыласын бопсамен қорқытатын сәтгер де ұшырайды. Мәселен, «Ер Шобан» жырында батыр Шобан қарсыласына қасында жоқ қазақ батырларының атын айтып, жауын қатты қорқытады:

Суырылып шабар батыр бар203.

Бұдан кейін Шобан батыр сол елдегі батырлардың есімдерін (Жылым батыр, Қолай батыр, Жақсымбет батыр т.б.) тізіп айтып шығады. «Ер болса» — бопсаға шыда» деген осы204. Орхон жазба ескерткіштерінің композициялық құрылысының өзіндік ерекшеліктері бар. Бұл ерекшеліктер сол дәуірдің әдеби дәстүріне байланысты болса керек. Біз әңгіме етіп отырған «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өз заманының белгілі бір әдеби талаптарына сәйкес жазылғаны мәлім. Тасқа қашап түсірілген бұл жазулардың әрбір руналық жолында, яғни құлпытастағы әрбір қатар жазуда бір емес, бірнеше сөйлем бар. Дәлірек айтсақ, ұзыннан-ұзақ етіп құлпытасқа бедерлеп жазылған руналық бір жол жазудың өзі — бір ғана ойды білдіруге арналған бірнеше сөйлемнен, яғни бір топтамаға, циклға қамтылған сөйлемдерден тұрады. Мұнда автордың оқырманға айтпақ болған негізгі ойы әдеттегідей бір сөйлемнен екіншісіне емес, бір циклдан екінші циклға беріліп жатады. Бір цикл көлемі жағынан — руналық жазудың бір жолына шамалас болып келеді. «Күлтегін» (кіші жазу) жыры әрқайсысы өз алдына дербес, әрі сюжеттік жағынан бір-бірімен тығыз байланысты сегіз циклдан тұрады. Әрбір цикл — мазмұны жағынан бір-бір хикая болып келеді Оның бірінші циклы қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі; екінші циклы — Түрік қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді; үшінші цикл — түріктердіңі әскери жорықтарын хикая етеді; төртінші цикл — көршілес табғаш халқының қастандық әрекетгері туралы әңгіме; бесінші цикл — табғаштармен қатынасу түріктерге ажал қатерін төндіретіні жайында хикая; алтыншы цикл — түркі халқының көреген емес екенін өкінішпен жырлауға арналған; жетінші цикл — түркі халқының даңқын көкке көтерген Білге қаған екендігі жөнінде айтылған жыр; сегізінші цикл — осы ескерткіш-жырды жазуға себеп болған жәйттерді баяндауға арналған. Ежелгі түркі поэзиясына тән дәстүр бойынша, осындай әрбір циклдың өзі міндетті түрде мынадай үш элементтен тұратын болған: 1. Оқиғаның басталуы; 2. Сол оқиға желісінің біртіндеп ұлғая түсуі; 3. Осы циклда айтылуға тиісті ой-пікірдің түйіні. Мәселен, «Күлтегін» (кіші жазу) жырының екінші циклын мысал етіп келтірейік. Екінші цикл — Түрік қағанаты жерінің ұлан-ғайыр кең екендігін суреттеуге арналған. Міне, осы екінші топтаманың алғашқы үш жолы оқиғаның басталуы — Білге қағанның қол астындагы халыққа қарата айтқан үндеу сөзі болып келеді:

Екінші топтаманың бұдан кейінгі төрт жол өлеңі жырда айтылып отырған оқиғаның өрістей түскені болып табылады. Бұл төрт жол Түрік қағанаты жерінің кеңдігін суреттеуге арналған:

Екінші топтаманың соңындағы екі жол жыр осы циклдың түйіні болып табылады. Мұнда түрік елінің халқы көп екені айтылады:

Сөйтіп, «Күлтегін» (кіші жазу) жырында сегіз цикл, яғни сегіз хикая бар. Әрбір циклдың өзі үш элементтен (оқиғаның басталуы, өрістеп ұлғаюы, түйіні) тұрады. Енді Күлтегін ескерткішінің үлкен жазуы мәтінінің композициялық құрылысына талдау жасап көрейік. Үлкен жазудағы Күлтегін жыры көлемі жағынан 428 өлең жолынан тұрады. Мұның өзі құлпытастағы руналық жазу бойынша есептегенде ұзыннан-ұзақ 53 қатар жазу болып шығады. Бұл жырдың ерекшелігі — осы жыр бір-біріне толық дербес тұрған алты хикаядан, яғни алты оқиғадан құралған деуге болады. Бірінші хикая — түрік халқының ұлы ата-бабалары туралы, екінші хикая — түріктерді табғаштардың бағындырып алғаны жөнінде, үшінші хикая — Елтеріс қағанды сипаттауға арналған, төртінші хикая — Қапаған қаған туралы, бесінші хикая — Білге қағанды жыр еткен, алтыншы хикая — Күлтегін туралы жыр. Түрік халқының ата-бабалары ұлы адамдар болғанын жырлауға арналған бірінші хикая — құлпытастағы руналық жазудың бірінші — төртінші жолдарын толық қамтиды. Бірінші хикая — төрт циклдан тұрады. Бірінші циклда — түрік халқының үстіне билік жүргізу үшін бір кезде Білге қағанның ата-бабалары отырғаны жырланады, екінші цикл - Білге қағанның ата-бабалары жасаған әскери жорықтар туралы, үшінші цикл - түрік халкының арғы ататегінің адамгершілік қасиеттері жоғары болғаны жайында, төртінші цикл — Білге қағанның ата-бабаларын жоқтап-жылауға арналған. Мұнда да әрбір цикл өз ішіне міндетті түрде үш элементті қамтиды — бастаушы (орысша «зачин»), осы циклдағы оқиғаның өрістеуі және түйіні. Бірінші хикаяның бірінші топтамасына талдау жасап көрейік: 1. Осы циклдың бастауы үш жол өлеңнен тұрады. Мұнда жер мен көктің және адамның жаралуы туралы әңгіме болады:

2. Циклдың екінші бөлімінде — оқиға өрістей түседі: Білге қағанның ата-бабасы адам баласы үстіне билік жүргізу үшін отырғаны екі жол олеңде айтылады:

3. Осы циклдың қорытынды бөлімінде — екі жол өлеңде Білге қағанның ататегінің билік жүргізуі бүкіл түркі халқы үшін игілік әкелгені баяндалады:

Бірінші хикаяның алғашқы циклы осымен аяқталады. Бұл хикаяның қалған екінші, үшінші және төртінші циклдарының композициялық құрылысы да дәл осы үлгіде болып келеді. Ал енді осы «Күлтегін» (үлкен жазу) жырының мазмұны жағынан аса қызықтысы, композициялық құрылысы зор шеберлікпен жасалғаны -алтыншы хикаясы. Күлтегін ескерткішінің (үлкен жазу) алтыншы хикаясын Күлтегін батырдың жауынгерлік жорықтары жөнінде жазылған ғажайып жыр-дастан деуге болады. Алтыншы хикая он үш .топтамадан тұрады. Міне, осы алтыншы хикаяның бірінші циклы Күлтегіннің әскери қызметінің алғашқы сәтттері қалай басталғанын суреттеп көрсетеді. Бұл топтаманың басталуы — он жастағы бала жігітке Күлтегін деген ерлік есім қалай берілгенін төрт жол жырда баяндап береді:

Бұдан кейін оқиға желісі ұлғая түсіп, Күлтегін батырдың туған жері үшін ерлікпен шайқасқаны көрсетіледі. Батыр соғдыларға және табғаштарға қарсы қан майданға шығады. Күлтегін он жасында ер атанады:

Бұдан кейінгі жолдарда Күлтегіннің соғдыларға қарсы күресі, табғаштың бес мың әскерімен болған соғысы жыр болады. Мұнда «Күлтегін жауға жалғыз ұмтылды» деген сөз бар. Ол жауды жеңіп, қаруларын қолға түсіреді. Сонымен, алтыншы хикаяның екінші топтамасында Күлтегіннің туған жер үшін жүргізген қанды шайқастары жырланады. Ал, топтаманың қорытынды бөлімінде Күлтегіннің теңдесі жоқ жеңістері зор мақтанышпен айтылған. Соның нәтижесінде түрік елі өзінің егемендігін алып, дербес халық болғандығы баяндалады:

«Күлтегін» жырының бұдан кейінгі хикаялары түркілердің түргеш, соғды, оғыз т.б. қарсы соғысы Күлтегіннің тайсалмай сол қанды майдандарда ұлық Еркін, Құшы Тұтық, аздардың елтебері сияқты жауларымен жекпе-жек арпалысы суреттеледі. Жырда Күлтегін түркі елінің «төрт бұрышындағы» барлық жауды жеңіп, елде тыныштық, бейбіт өмір орнатады. Күлтегін түркі халқын тәуелсіз етті, байлыққа кенелтті деген пікір айтылады. Жырдың басты идеясы — түркі халқын ауызбірлікке, сыртқы жауға қарсы ұйымдасқан күреске, ата-баба жолын берік ұстауға шақыру болып табылады. Автор түркі халқы ата-баба дәстүрін берік ұстаған кездерінде ешкімге тәуелсіз, жақсы өмір сүргенін жырлай келіп, ол жолдан тайып, дұшпаннан алданған сәттерінде:

Жыр соңында Күлтегін өлгенде бүкіл түркі халқы қатты қайғырып, аза тұтқаны, оны жоқтап-жерлеу салтанатына әлемнің төрт бұрышынан көп елшілер, батырлар, тас қашайтын шеберлер, таңбашылар(мөр иесі), бектер т.б. келгені айтылады. Күлтегін батырды жерлеуте татабы елінен келгендерді Удар-Сеңгун, табғаш қағанынан — Ісиі-Лікең бастап келді. Күнбатыстағы Соғды, Бершекер, Бұхар ұлыстарының халқынан— Нең-Сеңгун, Тархан ұлы, «он оқ» елі мен түргеш қағаннан — Мақраш таңбашы және Оғыз Білге таңбашы, қырғыз Тардуш Чур Күлтегінді жерлеуте қатысқаны жырда зор шеберлікпен баяндалған.

Әйтсе де бұл жыр өзінің жазылу стилі, көркемдік тәсілдері, композициялық құрылымы, идеялық мазмұны жағынан «Күлтегін» жырына» өте-мөте ұқсас. Әсіресе, композициялық құрылымы — топтамалар мен элементтердің атқаратын қызметі құдды Күлтегін жырындағыдай болып келеді. Әрине, «Тоныкөк» жырының сюжеті, оқиғалары басқаша екені даусыз. Мұндагы басты қаһарман — қағанның кеңесшісі Тоныкөк. Егер «Күлтегін» жырында түркі елінің белгілі бір соғыстағы жеңісіне себеп болған негізгі нәрсе — Күлтегін батырдың ерлігі деп көрсетілсе, ал «Тоныкөк» жырында автор дәл сол жолғы шайқаста жеңіске Тоныкөктің ақыл-айласы арқасында ғана жетгік деп көрсетеді. Бұл жырдың басты қаһарманы батыр емес, бүкіл түркі елінің дана қарты, тіпті Білге қаған мен Күлтегіннің әкесі Елтеріс қағанға да кезінде ақылгөй болған Тоныкөк қарт. Сондықтан бұл жырда уағыз-өсиет, нақыл сөздер көбірек ұшырасады. «Тоныкөк» жыры да көлемді. Ол 313 өлең жолынан тұрады. Мұның өзі құлпытаста 62 руналық жазу жолына сыйып тұр. Жырдың жалпы оқиға желісін зерттеушілер он төрт циклға, яғни он төрт хикаяға бөліп қарастырады. «Күлтегін» жырындағы секілді мұнда да әрбір цикл үш элементтен: оқиғаның басталуы, оқиға желісінің өрістеуі және қорытынды бөлімнен тұрады. Бірінші циклда түркі халқының табғаштарға бағынышты болып қалу тарихы, екіншіде — аман қалған түркілердің бас қосып, бірігуі, үшіншіде — сол біріккен халықты басқаратын қаған сайлаудың қиын болғандығы, қаған сайлаудағы Тоныкөктің зор роль атқарғаны, төртіншіде — Елтерісті қаған етіп жариялағаны, ел ішіндегі тыныштыққа сырттан қатер төне бастағаны, бесіншіде — оғыздардан тыңшы келіп, олар түркі елін шаппақ болып жатқаны, алтыншыда түркі халқының жауларымен күрестің қиындығы және осы қиындықты жеңудегі Тоныкөктің рөлі, жетіншіде — оғыздармен болған соғыс туралы, сегізінші циклдан бастап, он үшінші циклға дейін түркілердің түрлі тайпалармен жүргізген қиян-кескі соғыстары жыр етіп баяндалады. «Тоныкөк» жырының ең соңғы — он төртінші топтамасы бүкіл жырдың қорытындысы сияқты. Мұнда түркілердің өз елі, жері үшін жүргізген соғыстарын атап-атап айтады да, соның бәрінде түркілердің жеңіске жеткенін, сол жеңістер өзінен-өзі келмегені, оған Тоныкөк өзінің ақыл-кеңесімен, ерлік істерімен қыруар үлес қосқаны сөз зергерлеріне ғана тон зор шеберлікпен суреттеледі. Бұл жырда түркі елінің сан қырлы өмірінде Тоныкөктің тарихи рөлі ерекше атап айтылады. Тоныкөк ескерткіші — ежелгі түркі поэзиясына тән әдеби дәстүрде - көріктеу құралдары, тілі, композициясы т.б. жағынан зор шеберлікпен жазылған жыр-дастан болып табылады. «Күлтегін» жырының ерлікті, елдікті мадақтау дәстүрі қазақтың батырлық жырында өз жалғасын тапты. Мәселен, қазақтың «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Қамбар батыр» сияқты жырларында батырдың жастық шағынан бастап, өмірінің соңына дейінгі ерлік істері жырланған. Түрік қағанатының есімі мәшһүр әскери қолбасшысы, даңқты батыры Күлтегіннің он алты жастан бастап, қырық жеті жасына дейін, яғни өлгенге дейінгі ерлік істері эпостық сарынмен жырланады. Күлтегін тарихи адам болса да жырда ол бейне бір аңыз қаһарманындай ешқашан жеңілуді білмейтін батыр ретінде көрсетілген. Осы арада батырлық жырдың ең басты ерекшелігі жайында белгілі ғалым Р.Бердібаевтың төмендегі пікірін еске алғанымыз жөн: «Классикалық қаһармандық жырдың ең биік уәзипасы ешкімнен, ешқашан жеңілмейтін батырдың тұлғасын мүсіндеу екені ертеден бері белгілі. Егер мұндай шарттылыққа «өзгеріс» ене қалса, ол жырға басқа жанрлардың (аңыз, тарихи әңгіменің т.б.) ықпалы тигені болын табылады»224. «Күлтегін» жырында эпостық баяндау сазы басым екенін айта келіп, М.Әуезов: «Мұнда батырдың» жас шағынан бастап өмірінің ақырына дейінгі ерліктерін жырлайтын батырлық дастандардың сюжетгік құрылысына ұқсастық бар», - деп көрсеткен болатын225. Күлтегін ескерткіші тарихи фактілер тізбегі емес, ежелден еркіндік аңсаған түркі халқының бақытты өмір жайындағы арман-қиялын, тәуелсіздік үшін ғасырлар бойы жүргізіп келген ерлік күресін, кескілескен шайқастарда қол бастаған хас батырларын жыр еткен батырлық эпосының алғашқы үлгілері деп танығанымыз жөн сияқты. Міне, осы тұрғыдан қарағанда тайпа-ұлыстық дәуірде өмірге келген «Алпамыс батыр», «Қамбар батыр», «Қобыланды батыр» және «Шора батыр» сияқты қазақ эпостарының да «Күлтегін» жыры секілді тарихи негіздері бар болуы ықтимал. Бұл туралы академик Ә.Марғұлан өзінің «Қазақтың ерлік жырындағы әлеуметтік сарындар» деген мақаласында қазақ эпосының халықтық сипаты мен тарихи негіздері барлығын ерекше атап көрсетті. Ғалым оғыз және қыпшақ тайпалары эпосының генезисіне қатысты көптеген жәйттерді айта келіп: «Өткен дәуірдің» жыршынары қандай ерлік жырын жырласа да, оның бәрі материалистік негізге тіреліп, болған тарихи уақиғаны, тарихи фактілерді жырлаған»,— деп жазады226. Қазақ ауыз әдебиеті бай, әсіресе, ежелгі дәуірден көненің көзіндей сақталып келе жатқан дәстүрлі дастандар — батырлық жырлары көбірек дамыған деуге болады. Эпикалық шығармалар желісінде қара бастың қамы емес, халықтың мұрат-мақсаты үшін күрескен батырлар мадақталады. Қамбар батыр, Қобыланды батыр және Алпамыстың ел үшін атқарған ерлік істері, олардың туған жері, елі үшін өз басын ажалға тігуі бұл сөзімізге толық дәлел. Түркі халқын сыртқы жаудан қорғау үшін «түн ұйықтамай, күндіз отырмай», тыным таппай жүрген Күлтегіннің қанды шайқастардағы ең жақын көмекшісі, оның мінген тұлпары болып көрінеді. «Ер қанаты — ат» екені «Күлтегін» жырында да айтылады. Қанды шайқастарда Күлтегін батыр өзінің жеңіске жетуінің бір себебі астындағы тұлпары деп біледі. Күлтегін сан түрлі шайқастарда әртүрлі сәйгүлік аттарға мініп, қан майданға шығады. Небір тұлпарлар Күлтегіннің мінісіне шыдамай бірінен соң бірі құлап жатады. Мұның өзі батырдың қыруар күш-қуат иесі екенін аңғартып тұрған сияқты. Күлтегіннің жекпе-жекке түсетін қарсыласы неғұрлым күшті, айбарлы болса, батырдың майданға мінетін сәйгүлігі де соғұрльім жүйрік, даңқты болып келеді. Күлтегін өзінен бұрын талай рет ерлік көрсеткен алып батырлардың арғымақ аттарына мініп шығады. Мәселен, Күлтегін жиырма бір жасында жаудың ең мықты батырының бірі чача Сеңүнмен шайқасады. Сонда ол Тадықын чурдың Боз атына мініп келеді. Бұл көрініс «Күлтегін» жырында айшықталып берілген:

Батыр бұдан кейін де талай-талай жаумен шайқасын, солардың әрқайсысында әртүрлі алыптардың тұлпарына мініп шайқасқа шығады. Бәрінде де ол жеңіп отырады. Өйткені батырдың майданға мінген арғымақ аты қаһарманның бойындағы асып-тасып тұрған шексіз күш-қуатқа сай келеді. «Күлтегін'' жырында Түргеш елімен болған соғыс кең көлемде жырланған деуге болады. Бұл соғысқа Күлтегін әскері Інжу өзенінен өтіп барады. Мұнда автор Күлтегін әскерінің «аты арық, жемі жоқ еді» дейді. Бұларға қарсы шыққан жау «қорқынышты кісілер, алып кісілер болатын». Күлтегін шағын қолмен оларға қарсы барды. Жойқын соғыс ашты. Жаудан жасқанбады. Өйткені Күлтегіннің мінгені Алып Шалшы ақ ат болатын. Бұл соғыс «Күлтегін» жырында төмендегідей етіп берілген:

Бұдан кейін жырда түркілердің қарлықтармен болған соғысы баяндалады. Тамағ шыңында болған осы шайқаста қарлықтарды қырып салады. Өйткені Алып Шалшы ақ ат бәрінен де жүйрік, бәрінен де тегеурінді еді:

Күлтегін талай рет Азман ақ атына мініп, жауды шапқанда да ұдайы жеңіске жетіп отырады:

Әскерін жеңдік, елін алдық)234.

Сөйтіп, «Күлтегін» жырында шығарманың басты қаһармандарының бірі ретінде батырдың жорыққа мінетін сәйгүлік аттары бейнеленген. Күлтегін соғысқа мінген Боз ат пен Торы ат, Алып шалшы мен Азман арғымақтар туралы Йоллығтегін сүйсіне жырлайды. Түрік қағанатының әскери қолбасшысы мінген сан түрлі сәйгүліктер туралы оқи отырып, қазақтың батырлық жырларындағы «әр аяғы келідей, он екі құлаш Шұбар» тұлпарды, «бір өзі он екі биені еміп өскен ат»— Ғиратты, «бір төбенің шаңын бір төбеге қосатын Тайбурыл», «бір күн шапса айшылық жолды алатын Байшұбарды» еске түсіреміз. Қазақтың батырлық жырларында да батырдың жорыққа мінген тұлпарлары да шайқас үстінде құлап, жаудан жарақаттанып жататын сәттері болады. Мәселен, Тайбурыл Қобыландының мінісіне шыдамай осылайша құлайды:

Болашақ батырдың шайқасқа шабатын тұлпарын тай кезінен танын, «түтікпенен су беріп, түндікпенен күн көрсетіп, кекіл-жалын тарап өсіреді». «Алпамыс батыр» жырында да батырдың Шұбар атын суреттеуте кең орын берілген. «Алтын бауыр Шұбардың» шабысын зор шеберлікпен суреттей келіп:

Бұл жырда «қарсақ жортпас қалыңнан қарғып» өтіп, «түлкі жортпас түлейден жұлдыздай ағып» шыға келетін Шұбар ат тек қана Алпамыс батырға ғана лайықты тұлпар етіп көрсетілген. «Күлтегін» жырындағы сияқты қазақтың батырлық жырларында жорыққа мінетін сәйгүліктің түр-түсіне, сыртқы сипатына ерекше мән беріліп отырады. Мәселен, «Қамбар батыр» жырында Қосай батыр мінетін Сары аттың түр-түсі егжей-тегжейлі бейнеленген. Сары атқа тіл бітіп, Қосай батырға ақыл-кеңес беріп отырады.Бұл жырда Сары ат мейлінше мадақталады:

Қос қанатын салады238.

Қазақтың ежелгі жауларымен сан рет шайқасқа шыққан Бөген батырдың астынан да «жер тепкілеп тұрған он екі құлаш Шұбар атты» көреміз. «Бөген батыр» жырында да «қарсақ жортпас қара ойдан, түлкі жортпас түлейден» желдей ағып өтетін қос қанатты Шұбар ат тек Бөген сияқты алып батырға ғана лайықты болып көрінеді:

Сонымен, Орхон жазба ескерткіштері мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы көркемдік дәстүр жалғастығын талдай келіп төмендегідей түйін жасауға болады. «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өзінің идеялық мазмұны, композициялық құрылысы, көркемдік бейнелеуі жағынан қазақтың ерлік пен елдікті жырлаған қаһармандық жырларының алғашқы үлгілері болып табылады. Біз сөз етіп отырған «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары тарихи тақырыпқа жазылған дастандар екенін жоғарыда айттық. Соның өзінде, бұл жырлардан қазақтың батырлық эпосына тән шынайы белгілер айқын көрініп тұрғанын аңғару қиын емес. Елдің қамын ойлаған ержүрек батырға тән басты белгілер: батырдың текті ортадан шығуы, жастайынан халық қамын ойлауы, өзінің ерлік бейнесін өте ерте танытуы, нағыз батырға лайықты тұлпар тандауы, елін сыртқы жаудан қорғау үшін сан рет шайқасқа шығуы, әрі батырдың шайқастарда міндетті түрде жеңіске жетіп отыруы, сол арқылы халық құрметіне бөленуі сияқты болып келеді. Ал, бұл қасиеттердің бәрі Күлтегін батырдың бойынан табылады.

«Қорқыт ата кітабы» — түркі тектес халықтардың ежелгі тарихын, байырғы тұрмысын, әдет-ғұрпын, салт-санасын, ақындық дәстүрін танытатын эпикалық әрі тарихи мұра. Қорқыт ата хикаясы — VІІ-VІІІ ғасырларда Сырдария бойын мекен еткен оғыз-қыпшақ тайпалары арасында туып, сан ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа тараған, рухани қазына ретінде бүгінгі күнге дейін өзінің әдеби, тарихи, этнографиялық т. б. мәнін жоймаған, аса құнды көркем туынды. Ал, Қорқыт атаның өзі туралы бұл тақырыпты ұзақ жылдар бойы зерттеген ғалым Ә. Марғұлан төмендегідей пікір айтады: «Қорқыт тарихи дәуірлерде Сырдария өлкесін қоныс еткен оғыз-қыпшақ тайпаларының ортасынан шыққан данышпан қария, ақылшы батагөй, асқан ақын (ұзан), болашақты болжап сөйлеген сәуегей кісі болған. Ол кісі туралы айтылатын қария сөз Азиядағы түрік тілдес елдердің көбінде бар. Бірақ қазақ халқы ескі оғыз-қыпшақ тайпаларының тарихи қонысына мирас болған, олардың түбегейлі ұрпағы болғандықтан, Қорқыт туралы айтылатын тарихи жырлар, аңыз-легендалар, ән-күйлер қазақ пен түркімендерде көбірек жолығады»240. Тарихи деректер мен халық шежіресі бойынша, Қорқыт — сегізінші ғасырда Сыр бойында өмір сүрген батыр, атақты ақын, асқан күйші, аңыз кейіпкері. Қорқыттың анасы қыпшақ тайпасынан, әкесі Қарақожа оғыздарынан екені мәлім. Міне, сондықтан да Қорқыт қыпшақтар мен сол кезде Сырдария бойын жайлаған оғыздар арасында екі жаққа бірдей ел ағасы атанған. Данышпан қарттың ұзақ жылдар бойы ел басқарған көсем болғанын, өз өмірінде үш хан тұсында уәзірлік қызмет атқарғанын дәлелдейтін тарихи деректер бар. Ал, оның тендесі жоқ күйші-композитор болғандығын халық жадында сақталған «Қорқыт ата күйі», «Қорқыт сарыны» т. б. музыкалық шығармалары дәлелдейді. Қазақ арасынан шыққан атақты күйші-бақсылар, ақын-жыраулар өздеріне Қорқыт атаны пір-ұстаз түтқан. Олар өздерінің өлең жырларын бастар алдында, алдымен Қорқыт атаның есімін ауызға алуды шарт деп білген:

Ел аузындағы аңыздардан Қорқыт ата өзінің жүйрік желмаясына мініп алып, халқына мәңгі жасайтын жерұйық іздеуші, ғүмыр бойы өлімге қарсы күресуші, өлім дегенді білмейтін ғажайып қайсар жан ретінде суреттеледі. Әйтсе де ол өмірінің соңында «өлмейтін нәрсе жоқ екен» деген пікірге келеді. Енді Қорқыт ата мәңгілік өмірді қобыз сарынынан іздейді. Ұлы күйші, кемеңгер жырау өзі іздеген мәңгілік өмірді шынында да тапқан секілді. Қорқыт атаның жан тебірентерлік сиқырлы күйлері, ұлағатты ғибрат сөздері, әрбір жолы мақал-мәтелге айналып кеткен өлең-жырлары ұрпақтан-ұрпаққа асыл мұра, мәңгілік қазына ретінде ауысып, мың жылдан астам уақыттан бері өмір сүріп келе жатыр. Қорқытты асқан күйші, ақылгөй, данышпан, атақты жырау деп, мазар-күмбезіне (қорым, ұйық жер, пантеон) бас ию сонау оғыз-қыпшақ заманынан басталады. Қорқыттың мазарын (қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданында) халық сан ғасырлар бойы қадірлеп, оны Қорқыт атаның күй тартатын жері деп басына күзетші, шырақ жағушы адам қойып жүрді. Қорқыт ата күмбезі шамамен ІХ-ХІ ғасырларда салынған. Қорқыт — жыр мен күйдің атасы, ерте кезде оғыз, қыпшақ және қаңлы тайпаларын басқарған данышпан кісі бейнесінде VІІІ-ІX ғасырларда-ақ аңыз кейіпкері болған жан. Қорқыт ата жөніндегі жыр-дастан алғашта қыпшақ даласы мен Сыр бойында туып, халық эпосының дәстүрі бойынша сан ғасырлар бойы ауызша айтылып келген. Тек XVІ ғасырда ғана Қорқыт есімімен байланысты бұл дастан қағазға түсірілген. Енді оғыздар жөнінде бірер сөз айта кетейік. Оғыздар Кавказ оңіріне коныс аудармай тұрған кезде олардың түбегейлі мекені Қаратау оңірі, Бөген, Шаян және Арыс маңайы болған. Араб ғалымы Әбу Исхах ибн Мухаммед әл-Фариси әл-Истахридің (850-934) жағрафиялық еңбегінде Келес даласында болған оғыздар қонысы туралы құнды деректер бар. Осы еңбекте «Келес даласында, Ангрен мен Шыршық аңғарында, Шатқал және Угам жоталарының баурайында оғыздар кыпшақтармен және басқа түркі тілдес топтармен аралас мекендеген»241. Оғыз тайпалары сондай-ақ Сырдарияның төменгі ағысында мекен еткен. Истахридің айтуы бойынша, Сыр бойында тұрған оғыз тайпаларының ең маңызды қалалары Янги-Кент (Жаңакент), Жент, Үзкент (Өгізкент), Баршын-кент (Қыз қала), Сүткент т. б. болған. Оғыздармен қатар Сырдария бойында қыпшақ тайпалары да тұрған. Олардың басты қалалары — Сығанақ, Сауран, Отырар т. б. кенттер еді. Демек, қазақ халқының рухани тұрмыс-тіршідігінде оғыздардың тигізген ықпалы аз болған жоқ. Кейінірек XІ ғасырдың орта кезінде оғыздардың бірсыпыра топтары қыпшақтардың тегеурінінен Шығыс Еуропаға, Кіші Азияға қоныс аударып кетті Ал, сонда осында қалып қойған оғыз тайпалары қазақ қауымын құрысуға қатынасып, солардың этникалық құрамына біржола сіңіп кеткені мәлім. Өте ерте заманнан Сыр суының төменгі ағысында тұрған Жаңакент қаласы — ұзақ жылдар бойы оғыз мемлекетінің астанасы болған. «Су аяғы Қорқыт» деген мақал осыдан шыққан. Сөйтіп, тарихи болмысы ғылымға мәлім Қорқыт атаның туылып, өмірге келген, тіршілік еткен, атақты күй-жырларын, нақыл-ғибрат сөздерін шығарған, күллі адамзатқа мәңгілік өмір іздеген, ақырында дүние салған жері де осы Сырдарияның төменгі ағысы, Қармақшы қыстағының маңы, аңызға айналған есімі әлемге мәшһүр ұлы адамның ескі қорымы (пантеоны) тұрған жер. Қорқыт ата туралы сан-қилы аңыз-әңгімелер қазақ арасында ерте кезден-ақ кеңінен тараған. Солардың бірі Қорқыттың туылуына байланысты. Аңыз бойынша, анасы Қорқытты құрсағында үш жыл бойы көтеріп жүріпті. Оны жылына бір рет толғақ қысып отырады екен. Қорқыт туылар алдында күллі әлемді үш күн, үш түн бойы көзге түртсе көргісіз қараңғылық басып тұрыпты. Сұрапыл қара дауыл соғып, ел-жұртты қатты қорқыныш сезімі билейді. Сыр бойы мен Қаратау өңірінің аспаны да қараңғы тартып, қарауытып кетіпті. Сондықтан бұл маңай «Қараспан» аталыпты. Ашық күн тастай қараңғы түнге айналған қорқынышты күні туылғаны үшін баланың атын «Қорқыт» деп қойған екен. Қорқыт туралы аңыздар тарихта болған шын оқиғалармен тығыз байланысып, ұштасып жатады. Мәселен, Қорқыт есіміне байланысты ел арасында көп айтылатын сиқырлы шаһарлардың бірі — Баршынкент. Бұл қала шынында да Сыр бойындағы сол дәуірдегі ең көрнекті қала болғанын тарихшы-археологтар дәлелдеп отыр. Баршынкент – сұлудың қаласы деген сөз. Оны қазақтар соңғы кезге дейін Қыз қала деп атап келді. Аңызда Алпамыс батырдың сүйген жары Баршын-сұлу (яғни Гүлбаршын) осында тұрған делінеді. Ал, тарихшылар XІІ ғасырдың атақты ғалымы өз жырларын түркі, араб және парсы тілдерінде жазған дарынды ақын X.Баршынұлығының осы қалада туылып, осыңда өмір сүргенін дәлелдейді. Сөйтіп, күй атасы, жыр атасы, данышпан қарт Қорқыт ата туралы қазақ арасында ежелден-ақ сан қилы аңыз-әфсаналар кең тарағаны жақсы мәлім. Соның өзінде мұндай аңыз-хикаялардың бірқатары сол дәуірдің тарихи шындығына жақын тұрады. Енді он екі жырдан немесе он екі қаһармандық дастанынан тұратын «Қорқыт ата кітабының» өзіне оралайық. Алдымен «Қорқыт ата кітабының» қолжазба нұсқаларының табылуы, зерттелуі және басқа тілдерге аударма жасалуы туралы қысқаша айта кетелік. Біздің дәуірімізге дейін «Қорқыт ата кітабының» екі қолжазба нұсқасы сақталып келген. Солардың бірі қазір Германиядағы Дрезден қалалық кітапханасының сирек кездесетін қолжазбалар қорында сақтаулы тұр. Бұл қолжазба кітаптың мұқабасында көрсетілген аты: «Кітаби дедем Қоркут ғали лисани таифаи у огузан» яғни «Қорқыт атаның оғыз тайпасы тіліндегі кітабы». «Қорқыт ата кітабының» осы Дрезден қолжазбасы он екі жырдан, басқаша айтсақ, он екі оғыз-намеден тұрады. Ал, «Қорқыт ата кітабының» екінші қолжазба нұсқасы Ватикандағы (Италия) Аростолика кітапханасында сақталып келеді. Бұл қолжазба алты жырдан құралған, ол «Хикаят оғыз-наме Қазанбек уа ғайри» деп аталады. Мұны осы кітапханадан тауып, итальян тіліне тұңғыш рет аударған ғалым Этторе Росси болды. «Қорқыт ата кітабының» Дрезден қаласында сақталған толық нұсқасын зерттеу, Еуропа тілдеріне аудару ісі ХІХ ғасырдың бірінші жартысында басталған еді. 1815 жылы немістің белгілі ориенталист ғалымы Г. Ф. Диц бұл шығарманың бір тарауын — сегізінші хикаясын неміс тіліне аударып, баспасөзде жариялады. Екінші бір неміс ғалымы Теодор Нельдеке «Қорқыт ата кітабын» неміс тіліне толық аударып шықпақ болды. Бірақ ол бұл істі аяғына дейін жеткізе алмады да, барлық материалдарын өзінің шәкірті В. В. Бартольдке тапсырды. В. В. Бартольд бұл кітапты зерттеу, аудару ісімен ондаған жылдар бойы айналысты. Сөйтіп, ол «Қорқыт ата кітабын» 1922 жылы орыс тіліне аударып шықты. Бірақ ғалымның көзі тірісінде аудармасы жарық көрген жоқ. Бұл аударма 1962 жылы академик В. М. Жирмунский мен А. Н. Кононовтың редакциясымен басылып шықты. Сондай-ақ оғыз-қыпшақ дәуірінің ғажайып әдеби ескерткішін зертгеуге А Н. Самойлович, В. В. Вельяминов-Зернов, К. А. Иностранцев, А. Ю. Якубовский сияқты көрнекті орыс ғалымдары да мол үлес қосты. Оғыздардың қаһармандық эпосын әдеби, тарихи және тілдік тұрғыдан комплексті түрде зертгеген белгілі ғалым, көрнекті түрколог X. Г. Көроғлы болды. Стамбул университетінің профессоры Эргин Мухаррем «Қорқыт ата кітабының» толық текстін латын әрпімен транскрипция жасап бастырып шығарды. Бұл кітапқа қосымша ретінде шығарманың Дрезден және Ватикан қолжазба нұсқаларының факсимилесі де енгізілді. Қазақстан ғалымдарынан «Қорқьгг ата кітабын» зерттеу, аудару, насихаттау ісіне Ә. Марғұлан, Ә. Қоңыратбаев, Б. ЬІсқақов, М. Байділдаев, Ш. Ыбраев белсене ат салысып келді. «Қорқыт ата кітабы» сол кездегі оғыз-қыпшақ тайпаларының бәріне бірдей түсінікті көне түркі тілінде жазылды. «Қорқыт ата кітабын» зерттеуші ғалымдар: Ш.Ш. Уәлиханов, В.В.Бартольд, В.М.Жирмунский, Ф. Көпрүлузаде, О.Ш.Кокжай, Этторе Росси. Бұл салада италия ғалымы — Этторе Росси ұзақ жылдар бойы жемісті еңбек етті. Ол «Қорқыт ата кітабындағы» мақал-мәтелге айналып кеткен философиялық ой-толғамдардың түп-төркінін қазақ және қырғыз ауыз әдебиеті үлгілерінің арасынан іздестіреді. Бұл ежелгі мұраның осы халықтар тарихына қатысты екендігін дәлелдейді. Этторе Россидің зерттеулері бізге осы тұрғыдан құнды. Біз жоғарыда «Қорқыт ата кітабы» он екі жырдан, басқаша айтсақ, он екі оғыз-намеден тұрады дедік. Кітап желісі бойынша солардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталып өтелік. Бірінші жыр «Дирсеханұлы Бұқашжан туралы жыр «деп аталады. «Қорқыт ата кітабында» сюжеті жағынан қазақ эпосымен үндес болын келетін сарындар көп кездеседі Әсіресе, бір балаға зар болған әке-шешенің мүшкіл халі жөніндегі хикаялар жиі ұшырайды. Әрине, мұның өзіндік сыр-себептері бар. Патриархал-ру қауымының ұғымы бойынша, тек еркек кіндікті бала ғана отбасының, ру-тайпаның жалғасы, қауымның болашақ тірегі саналған. Сол себеті той-жиындарда ер баласы бар аталар ең сыйлы орынға отырып, оған зор қошамет көрсетілетін болған. Міне, «Қорқыт ата кітабының» бірінші хикаясы — «Дирсеханұлы Бұқашжан туралы жыр» осындай сюжетке құрылған. «Ежелден қалыптасқан дәстүр бойынша, Баяндүр хан жылына бір той жасап, оғыз бектерін қонаққа шақыратын еді. Бұл жолы да солай істеді. Тойға түйеден — бура, жылқыдан — айғыр, қойдан — қошқар сойылсын деп жарлық берді. Сол күні бір жерге ақ отау, бір жерге қызыл отау, енді бір жерге қара отау тіктіріп қойды. Тойға жиылған бектерден ұл баласы барларын ақ отауға, ұлы жоқ, бірақ қызы бар кісілерді қызыл отауға, ұлы да жоқ, қызы да жоқ қонақтарды қара отауға кіргізді. Қара отауға кірген қонақтарға қара қойдың етін беріп, қара киізге отырғызды. «Не ұлы, не қызы жоқ жандарды тәңірінің өзі қарғаған, біз де солай етеміз», - деді Баяндүр хан. Дирсе ханның ұлы да, қызы да жоқ еді. Ол бұл қорлыққа шыдай алмай, қара отаудан шығып кетті. Қайғымен қан жұтып жылады»242. Бұл жырда Дирсе ханның қатты ашуы келіп, үйіне оралғанда өз әйеліне баласының жоқтығы туралы зарлап айтатын ұзақ монолог-өлең бар. «Қорқыт ата кітабының» түпнұсқасында жырдың барлық монологтары поэзия тілімен, жыр күйінде берілген. Алайда академик В. В. Бартольд кезінде оны неміс және орыс тілдеріне қара сөзбен аударған. Сол себепті бұл монолог орыс тілінен қазақшаға проза күйінде тәржіма жасалған. Ақыры әйелінің кеңесі бойынша Дирсе хан аш-жалаңаштарға қыруар көп қайыр-садақа беріп, ата-бабасының аруағына сиынып, тәңірден бала тілейді. Күндердің күнінде әйелі босанып, бір бала туады. Бала он бес жасқа толады. Бір күні достарымен асық ойнап жүргенде ханның семіздіктен құтырған бұқасы босанып кетіп, балаларға тап береді. Барлық балалар қашып кеткенде Дирсе ханның ұлы қорықпай, дәу бұқаны жұдырықпен ұрып жығады. Содан бала Бұқаш аталып кетеді. Бұған риза болған әкесі ұлына енші беріп, оны бектер қатарына қосады. Бірақ Дирсе ханның күншіл нөкерлері әкесін баласына қарсы айдап салады. Бір күні Дирсе хан аң аулап жүріп, өз баласын өзі атып кетеді. Бір сұмдықтың болғанын жүрегі сезген анасы өзінің қырық нөкер қызымен баласын іздеп жолға шығады. Айдалада өлім аузында жатқан ұлының жарақатын анасы ақ сүтімен емдеп, аман алып қалады. Сол кезде опасыз нөкерлері Дирсе ханның өзін өлтірмек болады. Батыр Бұқаш әкесінің жауларын қырып салып, Дирсе ханды тұтқыннан босатады. Е.М.Мелетинский қаһармандық эпостарда әкесі үшін кек алу рулық-тайпалық өмірдің заңы екенін, әдетте батыр өзінің алғашқы ерлік әрекетін әкесін жаудан құтқарудан бастайтынын, ал бұл секілді көріністер, әсіресе, саян-алтай халықтары ауыз әдебиетінде жиі ұшырайтынын айта келіп, төмендегідей тұжырым жасайды: «Сюжет мести богатыря за отца особенно развит в фольклоре саяно-алтайских народов в общей атмосфере культа родовой взаимопомощи, тесных семейно-родовых связей. Здесь в центре сказания стоит не племя, а род, типичны мотивы взаимопомощи братьев и особенно побратимов»243. «Қорқыт ата кітабында» Бұқашжанның анасы баласына қарата айтатын ұзак монолог бар. Содан шағын үзінді келтірейік: «О, сүйікті ұлым! Басынды көтер де, атқа мін, қасыңа қырық жігітінді ертіп, әкенді қырық қарақшы қолынан құтқар, отырма балам! Әкең сені сорлатқан болса, сен оған болысуың керек», — деді. Бала анасының сөзін екі етпеуші еді. Бұқашбек орнынан тұрып, қара болаттан сауыт киіп, беліне қылыш, білегіне берен садағын асынып, арғымақ атын ерттетті де, қырық жігітін қасына алып әкесінің соңынан кетті»244. Дәл осы сияқты қазақтың «Алпамыс батыр» жырында да Алпамыс батыр өзінің әке-шешесін, сүйікті жары Гүлбаршынды Ұлтан ханның құлдығынан құтқарып, жаудан кек алады:

Қазақ дастандарында алып батырлар осылайша «әулиеге ат айтып, қорасанға қой айтып» ата-бабалар қабіріне түнеп айтылған көп тілектерден кейін барып қана туылады. Осылайша өмірге келген болашақ батырлар өсе келе ел-жұртының қорғаны, қамқоршысы болып шығады. Қазак халық эпосында көптеген батырлардың бәрінің туылуы осы дәстүрге құрылған. Бұған қазақтың батырлық жырларынан бірер дәлел келтіре кетейік Мәселен, «Алпамыс батыр» жырында болашақ ел қорғаны болған батырдың өмірге келуін бейнелейтін ұзақ толғау-жыр:

Ал, «сексенге жасы келгенше бір бала көрмей, қайғымен қан жұтып жүрген Тоқтарбай әулие қоймай қыдырып», ақыры Қобыландыдай бала туылады. «Қобыланды батыр» жырында бұл туралы:

Бұл туралы қазақ ауыз әдебиетін зерттеуші көрнекті ғалым Р.Бердібаев мынадай пікір айтады: «Көшпенді ел жағдайында әкеден қалған мұраға ие болатын ұлдың тууы ерекше оқиға саналған. Перзентсіздік ең ауыр қасиет болып танылған. Мұның көрінісі эпикалық жырларымызда мейлінше мол орын алғаны белгілі. Алпамыс та, Қобыланды да, Шора да, Сайын да ата-аналарының көп арман етіп, Жаратқаннан медет тілеп алған балалары болып сипатталады»248. «Қазан-Салордың ауылын жау шапқаны туралы жыр» деп аталатын екінші жырда көне түркілердің Көк Тәңірісіне табыну, көк бөріні киелі санап, төтем тұтыну көріністері бар. Мәселен, жырда Қазанның ел-жұртын өзі жоқта жау шауып кетеді де, батыр сол жауды іздеп жолға шығады. Қазан-Салордың алдынан көк бөрі шыға келеді. Сонда батыр оған қарап: О, көк бөрі! «Кеш түсіп қараңғы басталған соң, сенің күнің туады. Қар мен жаңбыр саған бір есеп, батырсын. Қаба жал айғырларды сен қорқытып кісінетесің, қызыл бұйра нарлар сені көрсе, шошынып боздайды. Менің ордамды шауып әкеткен кім, білесің бе? Шын айтсаң, саған қара басымды берейін, көк бөрім» дейді249. Ал ғұндар дәуірінің мұрасы саналатын «Оғыз қаған» дастанында батырдың әскерін қиын қыстау жорықтарда көк бөрі бастап жүретінін жоғарыда айттық. Демек, «Қазан-Салордың ауылын жау шапқаны туралы жыр» мен «Оғыз қаған» дастаны бір дәуірдің, бір наным-сенімнің туындысы болып табылады. Қазан Салор – «Қорқыт ата кітабының» басты қаһарманы. «Оғыз-наме» жырының суреттеуі бойынша, алып батыр Қазан – Қорқыт атаның замандасы. Ол оғыз-кыпшақтардың ұлы қорғанышы Баяндүр ханның күйеу баласы, «таулы құстың ұрпағы, Түркістанның тірегі, Қарашақ таудың қабыланы, Қоңыраттың иесі, хан Ораздың атасы...». Белгілі тарихшы Әбілғазының айтуынша, Қазанбектің жақсы көретін әрі ордасының көп тұрған жері, батырдың сыйынып, ас-садақа беретін орны — Казығұрт тауы болған. Ескі аңыздар бойынша, осы тауда ерте кезде ұлы адамдар тұрған киелі үңгір болған екен. Батырлар осында «Алтын қабақ» атысқан. Ақындар домбыра, қобыз тартып, жыр шығарған. Қорқыт ата осы Қазығұрт тауына жиі келіп, Қазанбекті мақтап өлең айтқан. «Қазан-Салордың ауылын жау шапқаны туралы жырдың» негізгі тақырыбы – оғыздардың көрші тайпалармен өзара қарым-қатынасы деуге болады. Көрші тайпалармен өзара қарым-қатынас – оғыз-қыпшақ дәуіріндегі ең көкейкесті мәселе болғанын тарихи деректер дәлелдейді. Сонымен, бұл жырда сол дәуірдің ең маңызды деген мәселелерінің бірі жырланған. Бұл жырда Салор Қазанның алдына қойған мақсаты, іс-әрекеті қазақ эпосының батырларына мейлінше ұқсас болып келеді Жырда Қазан Салор қиян кескі қанды шайқастар жүргізу арқылы өзінің ел-жұртын жаудан қорғап, баласы Оразды, әйелі Бөрте сұлуды, анасы Шашақтыны тұтқыннан босатып алады. «Қазан Салордың ауылын жау шапқаны туралы жыр» Қазанның жеңісімен, той-думанмен аяқталады. «Қорқыт ата кітабына» негіз болған ежелгі жырдың бірі – «Байбөрі баласы Бәмсі-Байрақ туралы жыр». Бұл жырдың өте қадым замандарда, Ислам діні Кыпшақ даласына келгенге дейінгі дәуірлерде, яғни ежелгі түркілердің Көк Тәңірісіне табынатын кезінде айтыла бастағанын аңғару қиын емес. Мәселен, жырда Байбөрі перзентсіз екенін айтып зар жылаған сәтте көпшілік қолдарын көкке жайып: «Тәңірі саған ұл берсін! – деп бата жасады». Сол жиында Байбіжан деген бек: «О, бектер, егер Көк Тәңірі маған қыз беретін болса, оны мен Байбөрінің баласына бесікте жатқанда қоссам деймін, осыған сіздер куәлік етіңіздер, – деді»250. Сондай-ақ жырда Қорқыт ата айтқанына көнбеген тентек Қаршардың қолын сиқырмен қарыстырып қояды. Сол сәтте Қаршар жалбарынып: «О, Қорқыт ата! Тәңірге сенемін. Қолымды орнына келтір, Көктің бұйрығы, Тәңірінің жолы болса, қарындасымды Байраққа берейін, — деді»251. Көктүріктер заманынан көрініс беретін мұндай эпизодтарды «Қорқыт ата кітабынан» жиі үшыратуға болады. «Байбөрі баласы Бәмсі-Байрақ туралы жыр» бертін келе түркі халықтарының қоғамдық өміріндегі сан қилы тарихи құбылыстарға сәйкес бірқатар өзгерістерге ұшыраған сияқты. Соның нәтижесінде Бәмсі-Байрақ туралы жыр «Алпамыс батыр» жырына айналған секілді. Бірқатар ғалымдар Бәмсі-Байрақтың ғұндар дәуіріндегі толық аты Алып-Бамсы деп санайды. Ғұндар «алып» деген әскери титулды шайқаста ерлік көрсеткен батырлардың атына қосып айтатын болған. «Алып-Бамсы» сөзі бірте-бірте келіп «Алпамса», «Алпамша», «Алпамыс» атанып кеткен. «Бәмсі-Байрақ» жыры өзінің композициялық құрылысы жағынан «Алпамыс батыр» жырына өте жақын. Ал сюжетгік тұрғыдан бұл екі жырдың бірінші және екінші бөлімдері бірін-бірі кайталайды. Басқаша айтсақ, Бәмсі-Байрақ пен Алпамыстың дүниеге келуі, сүйген қызына үйленуі, батырлардың жау қолына қапылыста тұткынға түсіп, ұзақ жылдар бойы зынданда жатуы, сүйген жарының басқа біреулермен үйлену тойының үстінен шығуы, жыр каһармандарының мұрат-максатына жетуі т. б. екі жырда да бір-біріне ұқсас болып келеді. «Қорқыт ата кітабындағы» Бәмсі-Байрақтың әкесі Қам-Бура мен «Алпамыс батыр» жырындағы Алпамыстың әкесі Байбөрі бейнелері арасында айтарлықтай айырмашылық жоқ деуге болады. Екеуінің де іс-әрекеті, ой-пікірі тіпті сөйлейтін сөздері де мазмұны жағынан бір-біріне өте жақын келеді. Ал бұл жырдағы оғыз тайпасының батыры Бәмсі-Байрақтың әйелі Бану-Шешек пен қазақ жырындағы Алпамыс батырдың сүйген жары Гүлбаршын сұлуды бір-бірінен айыру қиын. Бұлардың бір-бірінен айырмашылықтары екі жыр сюжетінің кейбір ерекшеліктеріне ғана байланысты болып келеді. «Алпамыс батыр» жырындағы сақау әйел Бадамшаның мінез-құлқы, жүріс-тұрысы «Байбөрі баласы Бәмсі-Байрақ туралы жырдағы» кекеш қатын Қысыршаның қайта жасалған бейнесі сияқты. Бәмсі-Байрақ жайындағы жырды оқи отырып, қазақ ауыз әдебиетіндегі жоқтау жырларының қайнар-бастауларын Көк түріктер дәуірінен көргендей боламыз. Мәселен, бұл жырда ағасы Бәмсі-Байрақты соғыста өлді деп ойлап отырған батырдың қарындасы мынадай монолог айтады. «Қыз алдыңда тұрған бақсыға қарап, оның сауалдарына төмендегідей жауап береді: «Қобызынды сарнатпа, бақсым. Құлағым бұл кезде қобыз үнін естіп, жыр тындаудан қалған. Мен бір бақытсыз өткен қызбын, бақсым. Қарсы алдыңда тұрған таудың жайлауы кімдікі деп сұрадың сен, ол бір кезде менің ағам — Байрақтың жайлауы еді. Ағам кеткелі мен ол жайлауға шыққан емеспін. Таудың салқын суы кімдікі дейсің, о да бір кезде менің ағам — Байрақтың ішкен суы еді. Ағам кеткелі ол судан біз татып көрген емеспіз. Үйір-үйір жүйрік жылқылар кімдікі деп сұрадың, о да ағам – Байрақтың жылқысы еді. Ағам кеткелі біз ол жылқыға мініп-түскен емеспіз... Менің көз алдымда тұрған Қаратауым құлағалы қашан, бақсым? Ол сенің құлағыңа қалай жетпеген – Есік алдындағы бәйтерегім кесілгелі не заман – Ол сенің құлағыңа қалай тимеген? Дүниедегі тірегім, жалғыз ағамнан айырылдым. Ол сенің құлағыңа қалай жетпеген, бақсым? Мендей бақытсыз қызға дүние деген әлдеқашан адыра қалды емес пе, бақсым?»252. Түпнұсқада поэзия түрінде берілген бұл ұзақ монолог қазақтың жоқтау жырларын еріксіз еске салады. «Қорқыт ата кітабының» осы үшінші жырында қазақ қауымына тән салт-сана, әдет-ғүрып басым болып келеді. Мәселен, жаңа туған ұл (Бәмсі-Байрақ) мен қызды (Бану-Шешек) бесікте жатқан кезінде атастырып қою — қазақтардың көне дәуірден келе жатқан салты. Сондай-ақ қызды алыс жерге ұзату да сол заманның тарихи кажеттілігінен туған салт еді. Бұл салтты оғыздар да, қышпақтар да берік ұстаған. Мұның өзі бір-бірінен алыс жатқан тайпалардың өзара тұтастығын сақтау қажеттілігінен өмірге келгені мәлім. Қыз алып, кыз беру арқылы жасалатын осындай ұтымды одақтың сарындарын қазақтың каһармандық дастандары мен лиро-эпикалық жырларынан аңғару қиын емес. Қадым заман батырлық жырларының шығу тарихын ұзақ жылдар бойы зерттеген ғалым Е.М.Мелетинский бұл туралы: «Часто подчеркивается даьность пути к стойбищу невесты и те трудности, которые приходится преоделеть в дороге... Дело в том что богатырь должен привести невесту не только из чужого рода, но и определенную девушку, «суженую». Добывание этой суженой, женитьба на ней и составляет главный пафос героического сватовства, этого идеалыного подвига богатыря» – деп жазады253. «Қорқыт ата кітабына» енген Бәмсі-Байрақ туралы жыр Көк түріктер дәуірі көркем сөз өнерінің бізге жеткен ғажайып үлгілерінің бірі болып табылады. «Қорқыт ата кітабын» оқи отырып ғұндар мен Көк түріктер дәуірінің өзіндік салт-санасын, наным-сенімін, моральдық-этикалық нормаларын пайымдауға болады. Бұл жәйтті, әсіресе, «Қазанбектің баласы Оразбектің жауға қалай тұтқын болғаны туралы жырдан» айқын көреміз. Ежелгі түркілер бала тәрбиесіне ерекше мән берген. Оны әскери өнерге үйретуді әкесінің міндеті санаған. Ол кезде әрбір адамның азаматтық мәртебесі оны ел қорғау ісіне қосқан үлесіне қарай бағаланған. Демек, бұл жырдың негізгі тақырыбы — оғыз бен қыпшақ бектерінің бала тәрбиесі мәселесіне арналған. Оғыз-қыпшақ дәуірінің дәстүрі бойынша, он бес-он алты жасқа толған ер балалар міндетті түрде әскери өнерді үйренетін болған. Мұндай бала-жігіттерді ересектер өздерімен бірге қан майданға ертіп барып жүрген. Қолына қару ұстап, жаудың қанын төкпеген жігіттерді ешкім сыйламаған, тіпті адам санатына қоспаған. Ең жаман қасиет — қорқақтық, опасыздық саналған. Жаудан қорқып қашқандарды өз әкелері-ақ қатал жазалап отырған. Оғыз-қыпшақ дәуірінің, жаугершілік заманының осы бір шындығын «Қазанбектің баласы Оразбектін жауға қалай тұтқын болғаны туралы жырдан» айқын көруге болады. Бұл жырдың сюжеті қарапайым: Қазанбек ер жетіп, есейіп келе жатқан жастардың құрметіне ұлан-асыр той жасайды. Той енді қызып жатқанда Қазанбектің сол қол жағында — нағашысы Аруз-қожа, оң жағында — інісі Қара-Көне, ал қарсы алдында — садаққа сүйеніп баласы Ораз тұр екен. Қазанбек оң жағына қарады да — масайрап күлді, сол жағына көз тастағанда — бойын қуаныш сезімі билеп кетті, ал қарсы алдында тұрған баласына көзі түскен бойда-ақ жанары жасқа толып қалды. Сонда Қазанбек ұлына қарап, өзінің неге жылағанын түсіндіреді.

Ержүрек оғыздардан сый-сияпат алған жоқсың.

Бірақ Ораз өз міндетін жақсы түсінеді. Ұлына соғыс өнерін үйретпеген әкесінің өзі айыпты екенін айта келіп, Ораз былай дейді:

Қазанбек бар айып өзінде екенін мойындап, сол жіберген қателігін түзету үшін Оразбекті аң аулауға ертіп шығады. Әкесі өзінің жауды қырған жерін көрсетпек болады. Қазанбектің қамсыз жүргенін сезген жау әскері бұларды аңдып тұрып шабуыл жасайды. Жауға тойтарыс беруге әзірленіп жатып Қазанбек ұлына: – Таса жерге барып, алдымен менің қалай шайқасқанымды көр, үйренесің, — дейді. Сөйтіп, Қазанбек жау әскерін жалғыз өзі қой қораға түскен арлан қасқырдай қан жоса етіп қыра бастайды. Әкесінің ерлігін көріп, арқасы қозып кеткен Оразбек өзінің жас нөкерлерімен соғысқа кірісіп кетеді Ол әкесінен рұқсат сұрамай, қан майданға шығады. Ерлік көрсетеді. Бірақ тәжірибесіз жас жігітгі қарсы жақ қолға түсіріп алады. Қазанбектің қасындағы бектер: «Балаң қорқақ, қашып кетті!» - деп әкесін азғырады. Ол тіпті жалғыз ұлын өзі өлтірмек болады. Бірақ жыр соңында Оразбектің ерлігі анықталады. Оразбек жау қолында аяқ-қолы байлаулы жатып та дұшпанға берілмейді. Ол өзін қүтқаруға келе жатқан әкесіне қарап өлеңмен өтініш айтады:

Қазанбек жауды жеңіп, үлкен той жасайды. Жұртқа қымбат тарту-таралғылар береді. Бұл хикаяны Қорқыт ата жыр етіп айтады. Міне, бұл жырдың мазмұнынан негізгі идеясы айқын көрініп тұр. Бұл жыр жастарды соғыс өнерін білуге, ар-намысты жоғары ұстауға, ел басына күн туғанда тайсалмай жауға қарсы шығуға, ал жауды жеңе алмаған жағдайда намысты қолдан бермей, ел-жұрт үшін ерлікпен ажалға бас тігуге үндейді. Қорқыт жырының бесінші тарауы – «Тоқа баласы ержүрек Домрул туралы жыр» деп аталады. Бұл жырдың сан ғасырлар бойы халық арасында аңыз болып, ауызша тарап кеткен түрі мен «Қорқыт ата кітабына» енген жазбаша нұсқасының бір-бірінен принциптік айырмасы бар. Домрул жөніндегі халық аңызы – түгелдей дерлік Ислам дініне қарсы айтылған жыр. Бұл жырдың Исламға дейінгі дәуірде айтылған мотиві шығарманың сюжетінен-ақ айқын көрінеді. Домрул деген бір алып батыр аң аулап, өзен жағасында жүреді екен. Бір күні сол маңайға бір ауыл келіп қонады. Көп ұзамай солардан бір сұлу жігіт қайтыс болады. Бүкіл ел азан-қазан болып жылайды. Жас жігіттің қыршын кеткеніне Домрул қатты ашуланады. Ол ызаланып елден сұрайды: «Оны өлтірген кім?» – дейді. Ел айтады: «Тәңірінің бұйрығымен өлді, оның жанын алған қызыл қанатты әзірейіл», – дейді. Қаһарына мінген ер Домрул бостан-бос кісінің жанын алатын әзірейілмен соғысып, жас жігіттің жанын өзіне қайтарып бермек болады. Сонда тәңірі әзірейілге: «Домрулдың өз жанын алып кел», – деп бұйырады. Әзірейіл іздеп үйіне келеді. Домрул қылышын қынабынан шығарады. Сол сәтте әзірейіл көгершінге айналып ұшып кетеді. Қорқыттың ажалмен күресудегі басты мотивтерінің бірі осы жырдан көрінеді. Ал, енді бұл жырдың «Қорқыт ата кітабына» енген жазбаша нұсқасында Домрул әзіейілден қорқып, құдайдан кешірім сұранады. Өзі тірі қалуы үшін қартайған әке-шешесінің жанын әзірейілге әперуге келіседі. Бірақ қартайса да әке-шешесі баласы үшін өлгісі келмейді. Соңда Домрул әйелімен қоштасып шықпақ болады. Әйелі күйеуі үшін өз жанын беруге келіседі. Бірақ әзірейіл әйелдін күйеуіне соншалықты адал, берілген екенін біліп, оның жанын алмайды. Өлгісі келмеген әке-шешесінің жанын алып жазалайды. Домрул сүйікті әйелімен бір жүз қырық жыл ғұмыр кешіпті. Мұнда ерлі-зайыпты адамдардың бір-біріне деген адалдығы, шын берілгендігі, мөлдір махаббаты туралы жырланған. Дегенмен жырдың жазбаша нұсқасы халықтық эпосқа онша ұқсамайды. Домрул туралы жырдың жазбаша түрі Ислам діні енді тарай бастаған дәуірде оны насихаттау мақсатымен жазылған секілді. «Қорқыт ата кітабының'' ғажайып қаһармандарының бірі Домрул жайындағы жырда айтылатын көне дәуір оқиғалары да Кыпшақ даласында болған сияқты. Ертеректе қазақ арасында Домрул жырын «Домбаул дастаны» деп те атай берген. Бұл туралы Ә. Марғұлан төмендегідей пікір айтады: «Домбаулдың дыңы» деп аталатын бірыңғай қалақ тастан өрілген тарихи күмбез (VІІ-VІІІ ғ.) осы күнге дейін Кеңгір өзенінін бойында, Жошы хан күмбезінен үш жүз километрдей жоғарыда тұр. Ол жер тарихи заманнан келе жатқан бір атақты пантеон»256. «Оғыз қанлы баласы Қан-Төрәлі жайындағы жырдың» негізгі тақырыбы – әке-шешесінің мұрагер баласын үйлендіріп, оған жаңа отау тігуі деуге болады. Сонымен бірге, мұнда оғыз-қыпшақ, әсіресе, түркімен батырларының жатжұрттық христиан қыздарына үйлену дәстүрі өз көрінісін тапқан. Тарихи деректер бойынша, ХІ-ХІV ғасырларда түркі елін билеген хан балалары алыс өлкелерге жорық жасап, сол жақтан христиан сұлуларын әкеліп үйленуді өздеріне зор мәртебе көрген. Трапезунд империясының тарихын зергтеуші ғалым Фалмерайер бұл жөнінде қызықты деректер келтіре отырып, Итальян жазушысы Джованни Амброджо Маринидің «Калоандро» романын атап өтеді Түркі елі әміршісінің Сапар деген баласы Трапезунд империясы патшасының қызына құда түсіп келгені романда егжей-тегжейлі жазылған. «Оғыз қаңлы баласы Қан-Төрәлі жайындағы жырда» осы бір тарихи оқиғалардың көмескі ізі, елесі бар. Мұны жырдың сюжетінен аңғару қиын емес. Алтыншы жыр былай басталады: Сонау оғыз-қыпшақ дәуірінде Оғыз қаңлы деген бір данышпан кісі болған екен. Бір күні ол өз ұлы Қан-Төрәліні үйлендірмек болыпты. Бірақ баласы болашақ қалыңдығына бұрын құлақ естіп, көз көрмеген қатал талаптар қояды: «Маған тием деген қыз төсектен менен бұрын тұруы керек, менен бұрын атты ерттеп, атқа менен бұрын мінуі тиіс. Мен әлі жауға шабуыл жасамай тұрған сәтте ол соғыс ашып, маған жаудың басын кесіп әкелуі керек. Мен тек сондай қызға үйленемін дейді. Әкесі ұлына: «Ондай қалыңдықты өзің іздеп тап», – дейді. Жігіт күллі оғыз-қыпшақ елін аралап ондай қалындық таппайды. Сонда Оғыз қаңлы қасына бір топ ақсақалдарды ертіп, баласына қалындық іздеп сапарға шығады. Ақыры олар Трапезунд еліне келіп, сондағы патша қызы нағыз алып екенін, екі қабат садақты қиналмай тартатынын есітеді. Бірақ патшаның күйеу баласы болам дегендерге қоятын талабы қатал екен. Патша қызына үйленуге дәмеленгендерге алдымен үш жыртқыш аңды: арыстанды, қара өгізді, қара түйені жеңуі керек. Осы шартты орындай алмаған отыз екі жігіттің басы қамал қақпасына қағып қойылыпты. Оғыз каңлы мұның бәрін баласына айтып келеді. Қан-Төрәлі қаймықпайды. Сол елге барып, патша шартын орындайды. Қызын алып, той бітісімен дереу еліне қайтады. Жолда батыр бір жерге келгенде ұйықтап алмақ болады. Бірақ қалыңдығы ұйықтамай, қару-жарағын әзірлеп отырады. Өйткені қыз өз әкесінің опасыздығын, артынан қуып келетінін біледі. Шынында да патша көп әскермен келіп, Қан-Төрәліні өлтірмек болады. Сақ отырған қыз ұйықтап жатқан жігітті оятады. Қыз батырларша сауыт, дулыға киіп әкесімен шайқасқа шығады. Қан-Төрәлі жараланады. Қыз қалың қолды жалғыз өзі жеңіп шығады. Бірақ Қан-Төрәлі өзін ажалдан алып арашалаған жігіт емес, қыз екеніне намыстанып қалындығын өлтірмек болады. Екеуі жекпе-жекке шығады. Шайқаста ол Қан-Төрәліні өлтіріп қоя жаздайды. Сонда ғана екеуі қайта татуласып, жігіт қызды өз еліне апарып үйленеді. Жыр осылай аяқталады. Батырлығы, күш-қуаты күйеуінен кем түспейтін қалындық іздеу — ғұндар дәуірінде өмірге келген дәстүр болса керек. Ол дәстүр бойынша, қыз өзі ұнатқан жігітті жан-жақты сынап көретін болған. Жігіт көбінесе садақ тарту, атжарыс, күрес арқылы сыналған. Мұндай мотив қазақтың ежелгі ертегі-аңыздарында да кездеседі. Қан-Төрәлі жайындағы жыр осындай мотивке құрылған. Сүйген жігіті үшін қыздың өз еліне қарсы қан манданға қару алып шығуы секілді көріністер түрікменнің «Көроғлы» және «Саят пен Хемра» дастандарында да едәуір орын алған. «Қорқыт ата кітабындағы» тендесі жоқ алыптардың бірі — Оғыз Қазылық баласы Иекенк « Оғыз Қазылық баласы Иекенк туралы жырда» оны Игенек деп те атайды. Иекенктің жырдағы басқа батырлардан ерекшелігі – ол сегіз қырлы бір сырлы жігіт ретінде суреттеледі. Ол – әрі жойқын алып ер, әрі қобызшы, әрі ақын. Елі оны ерекше ұнатқан. Оғыз Қазылық жауға аттанын, соғыста жеңіліп тұтқын болған еді. Бұл кезде Иекенк әлі бір жасқа да толмаған екен. Ол он бес жасқа келгенде Баяндүр ханға барып: «Маған әскер беріңіз, әкемді тұтқыннан босатам», – дейді. Иекенк соңына ұлы алыптар бастаған әскер ертіп жорыққа аттанады. Жолшыбай Иекенк түс көреді. Түсінде Қорқыт ата кеңес береді. Әулие атаның ақылын тыңдап Иекенк жол-жөнекей сырт оғыздардан тағы да көп нөкер қосып алады. Әкесін тұтқын еткен Дюзмюрд елінің әміршісі Дирек деген екен. Ол бойы он алты аршын, алпыс батпан шоқпарды ұршықтай иіретін алып батыр. Иекенк сондай алыпты жеңіп, әкесін тұтқыннан босатады. Бұлар еліне аман-есен оралып, бұрын-сонды тірі пенде көрмеген ұлан-асыр той жасайды. Тойға Қорқыт ата келіп, ел-жұртқа өлеңмен ұлағатты ғибрат сөз айтады. «Ей, Баяндүр хан, бұл жырымыз Иекенк ерге бағышталсын. Мына өмірге менен кейін келген ұзандар (ақыңдар) да Иекенк туралы осылай деп мәнгі-бақи мадақтап жырлай берсін» – дейді. Сосын Қорқыт ата тойға жиналған игі жақсыларға бата береді: «Қаратаудың жүзі жығылмасын, жапырағы қалың қаба ағаштың басы кесілмесін. Ақсақалды бабаңның жері ұжмақ болсын, ақ бүркендік анаңның жері бейіш болсын» – дейді. Иекенк батыр жөніңдегі бұл жыр қазақ эпосына композициялық құрылысы тұрғысынан да өте ұқсас. Бұл сақталған «Хан-Шентай» жырына сюжетіжағынан да ұқсастықты алғаш В. В. Радлов байқаған. Сөйтіп, Қорқыт ата есімімен байланысты осы жырды да қазақ эпосы сан ғасырлар бойы сол күйінде сақтап келген. «Төбекөз Дәуді өлтірген Бисат туралы жырдың» «Қорқыт ата кітабындағы» басқа жырлардан өзіндік ерекшелігі бар. Бисат батыр туралы бұл жыр дүние жүзі халықтарының фольклорымен мейлінше кең көлемде байланысып, астасып жатыр деуге болады. Оғыз-кыпшақтармен тікелей қатысы жоқ француз, итальян, неміс, грек, фин, славян халықтарында Бисат туралы жырға арқау болған сюжеттің екі жүзден астам нұсқасы бар екен. Әрине, кезінде оғыз-қыпшақтарымен ауылы аралас, қойы қоралас жатқан Орта Азия, Кавказ, Таяу Шығыс халықтарында бұл жырдың сан қилы нұсқалары одан да көп. «Қорқыт ата кітабындағы» Төбекөз, әсіресе, грек аңызыңдағы Полифемеге ұқсас болып келеді. Төбекөздің іс-әрекеті, әрбір қимылы, ой-мақсаты, қатыгездігі «Одиссей» жырының үрейлі қаһарманын еріксіз еске салады. «Төбекөз Дәуді өлтірген Бисат туралы жырдың» қысқаша сюжетін еске салып өтейік. Бір күні қалың оғыз елін жау шабады. Бүкіл ел дүрлігіп, көше жөнеледі. Асығыс-үсігісте Аруз-қожаның емшектегі баласы жұртта қалып қояды. Оны ана-арыстан тауып алып, емізеді. Үңгіріне апарып бағады. Арадан біраз жылдар өтеді. Ел-жұрт бұрынғы жайлауына қайта көшіп келеді. Күн сайын қамыс арасынан адам секілді бір жәндік шығып, аттардың қанын сорып кетеді екен. Мұны жылқышы жұртқа хабарлайды. Аруз-қожа өзінің жоғалған ұлы сол жәндік екенін біледі. Әкесі оны ұстап алып, үйіне әкеледі. Бірақ жабайы бала қайта-қайта қалың қамыс ішіне кете береді. Ақыры оған Қорқыт ата өзі барып, оның адамзат баласы екенін, ал адам қашанда адамдар ішінде жүріп тіршілік ететінін түсіндіреді. Бала үйіне келеді. Оған Қорқыт ата Бисат деп ат қояды. Бір жолы Аруз-қожа аң аулап жүріп, бұлақ басында су шашып ойнап жүрген пері қыздарын көреді. Біреуін ұстап алып, онымен көңіл қосады. Пері қызы Аруз-қожаға: – «Келесі жылы осы арадан «аманатыңды» алып кет» – дейді де көзден ғайып болады. Бір жылдан кейін Аруз-қожа сол жерден жалғыз көзді бала тауып алады. Ол өсе келе қолына түскен адамды да, малды да шетінен жалмай беретін жалмауыз болып шығады. Ел-жұрт Төбекөзден қатты қорқып, оның күнделікті азығына екі адам, бес жүз қойдан беріп тұрады. Бұл елдің адамы азайып, жұрт қатары сиреп қалады. Ақыры Бисат батыр Төбекөзбен шайқасуға шығады. Бірақ жеңіліп қалып, жалғыз көзді дәу оны қойлармен бірге үңгіріне қамап қояды. Төбекөз ұйықтап жатқанда Бисат оның жалғыз көзіне отқа қыздырған темір сұғып соқыр етеді. Бірақ Төбекөз әлі жеңілмейді. Ол Бисатты ұстап алып өлтіру үшін қойларды біртіндеп ұстап, үңгірден шығара бастайдьі. Бисат бір қойды сойып, соның терісін киіп шығып кетеді. Кейінірек ол ақыры Тобекөзді өлтіреді. «Бисаттың Төбекөзді өлтіргені туралы жырдың» – қаһармандық эпосқа ұқсас сипаттары бар. Алайда мұнда Бисат жалғыз көзді дәуді батырлар жырындағыдай алып күшімен емес, құлығымен, ептілігімен жеңіп шығады. Мұның өзі Бисат туралы жыр ертегіден туындағанын көрсетеді. Ежелгі заманда түркі халықтарында жалғыз көзді дәу жөнінде қиял-ғажайып ертегілер көп болған. Ақын соның бірін жырға негіз етіп алуы әбден ықтимал. «Бекіл ұлы Әмран батыр туралы жырда «оғыздар өздерінің жаңа қонысы – қазіргі Әзербайжан территориясына көшіп келгеннен кейінгі оқиғалар баяндалады. Демек, тоғызыншы жыр кейінірек өмірге келген. Мұнда Әзербайжан жеріндегі нақты жер-су аттары, оғыздардың көне тарихтан белгілі жаулары, кейбір шежірелерде жазылып қалған шынайьі оқиғалар жөнінде айтылады. Оғыздар мұнда көшіп келген соң Грузия мен Арменияның көптеген өлкелерін жаулап алғаны тарихтан мәлім. Бағынышты өлкелер оғыз ханына көп салық төлеп отырған. Грузиндер мен оғыздар арасындағы шекараны оғыз бектері күні-түні күзетіп тұрған. Өйткені грузин, грек және абхаз жансыздары оғыздардың ішіне кіріп алып, шабуыл жасауға қолайлы сәтті ұдайы өз елдерінің патшасына хабарлап отырған. Шекарада талай рет қанды қақтығыстар болған. Міне, «Бекіл ұлы Әмран батыр туралы жырда» осындай тарихи оқиғалардың елесі бар. Бұл жырдың сюжеті басқаларға қарағанда өте қарапайым. Мұнда шытырман оқиғалар жоқ. Жырдың қысқаша мазмұнын айта кетейік. Баяндүр хан Грузиядан көп салық жинап алады. Соның құрметіне барша бектерін шақырып, үлкен той жасайды. Бірақ хан түнеріп отыр. Өйткені бектердің ешқайсысы шекараны күзету қызметіне барғысы келмейді. Тіпті жиналған салықтың үштен бірін берем десе де бармайды. Ақыры Қорқыт ата Бекіл деген бекті шекара күзетуте көндірді. Қорқыт атаның өзі бектің беліне қылыш асып, қолына шоқпар ұстатады. Сөйтіп, Бекіл бекті Барды және Гянджы маңындағы оғыз елінің шекарасын күзетуге аттандырып жібереді. Жау жағы алып Бекілден қатты қорқады. Сондықтан Бекіл тұрғанда шекара, ел іші бейбіт болады. Бір күні хан Бекілді сарайына шақырып, оған сый-сияпат көрсетеді, қымбат тартулар береді. Ақындар Бекілге арнап өлең шығарады. Бір ақын: «Бекілдің» күші өзінде емес, оның сәйгүлік атында»,-деп жырлайды. Бекіл бұған ызаланып, ханның тартуларын өзіне қайтарып береді де, сарайдан өкпелеп шығып кетеді. Әйеліне келіп: «Бүйтіп қорланғанша жүр, біз грузиндер жағына өтіп кетейік», – дейді. Әйелі «Ашу – дұшпан, оған тізгін берме, одан гөрі аңға шығып, көңіл көтеріп қайт» – деп кеңес береді. Ол аң аулап жүріп аяғын сындырып алады. Мұны естіген жау дереу шекарадан өтіп, оғыз еліне шабуыл жасайды. Енді оғыз елін жаудан қорғауға Бекіл ұлы Әмран шығады. Әкесі оған: «Баяндүр ханға барып, әскер сұра», – дейді. Бірақ тәкаббар Әмран хан алдында бас игісі келмейді. Азғантай нөкерімен майданға аттанады. Жекпе-жекте грузин батырын жеңеді. Әмран қашқан жауды қуып, ол жақтан көп олжамен оралады. Хан жас батырға зор құрмет-қошамет көрсетеді. Әмран батырды хан енді төрдегі ең құрметті орынға – Қазанұлы Ораздың қасына отырғызады. Бір қызығы – Әмран қарсы жақтың қалың қолын үрейлендіріп, ыдыратып жіберу үшін құлық жасайды: Қасында жоқ оғыз батырларының атын айтып, жаудың зәресін алады. Әмран айтады: Ей, дінсіз, менің қосынымда кімдер барын білесің бе?! Міне, жанымда бүкіл елдің беделі – Қазан Салор тұр, қасында інісі ер Қара-Көне бар. Жеңілу дегенді білмейтін Дүзенұлы Ербан батыр келді. Алып Рүстем де менің қасымда. Анау ақбоз атқа мініп келген – Бәмсі-Байрақ қой! Бекіл маған атын берді, алмас қылышын сеніп тапсырды, өзінің үш жүз жігітін соңыма ертті. Кәне, мықты болсаң, күш сынасып көрейік! – дейді257. «Бекіл ұлы Әмран батыр туралы жырда» ел қорғайтын жігіт тек қара күштің иесі ғана емес, сонымен бірге, ақылды, айлалы, жауын ақыл-айламен де алып жығатын болуы керек деген пікір жатыр. Қасында жоқ атақты батырлардың есімін жау жаққа айғайлап айтып бопса жасау арқылы дұшпанның қалың қолын қашыратын көріністер қазақтың кейбір батырлар жырында да ұшырайды. Қазақ қауымы арасында «мықты болсаң бопсаға шыдап көр» деген сөз осыдан қалған. Мәселен, «Ер Шобан» жырында артынан қуып келе жатқан жаудан құтылу үшін Шобан батыр жалғыз өзі болса да қасында жоқ батырлардың атын айтып, жаудың бетін қайтарады:

Туған елдің шекарасын күзету – қашанда қасиетті іс саналған. Сол көне заманның өзінде қаһарман-шекарашылар (оларды оғыздар «акрит «деп атаған) жөнінде халық талай-талай ғажайып дастандар шығарған. Солардың бірі осы «Бекіл ұлы Әмран батыр туралы жыр» болып табылады. Қазақ ауыз әдебиетінде кең тараған тақырыптың бірі – кенже баланың ерлік көрсетуі. «Қорқыт ата кітабында» осы тақырыпта жалғыз ғана жыр бар. Ол – «Оғыз Ұшан баласы Секрек туралы жыр». Мұнда бірқатар әлеуметтік мәселелер сөз болады. Солардың ең бастысы – әдептілік, жасы үлкенді құрметтеу, қария адамдардың алдынан кесіп өтпеу сияқты ежелгі түркі дәстүрлері. Сол кездегі салт-сана бойынша, хан сарайына барғанда әрбір бек тек өзіне лайықты орынға ғана отыруы тиіс. Ал, бектің қай орында отыратыны – сол бектің соғыста көрсеткен ерлігіне, яки мал-мүлкіне қарай белгіленеді. Ел қорғаған ерлік іс қашанда бірінші орынға қойылған. «Қорқыт ата кітабындағы» Секрек туралы жырдың оқиға желісі төмендегідей: Оғыз Ұшанньгң тұңғыш баласы Екрек – барып тұрған өркөкірек, мақтаншақ, қытымыр, әдепсіз адам болады. Әсіресе, оның әдепсіздігі оғыз бектеріне ұнамайды. Өйткені Екрек хан сарайына бектер жиналғанда баса-көктеп төрге шығып, құрметті адамдардан жоғары отырады. Бектер бегі Қазанбектің қабылдауына кез келген мезгілде рұқсатсыз кіріп кетеді. Бұған ашуланған бектердің бірі хан сарайына жиналған көптің көзінше Екрекке кейіп тастайды:

Екректің үйде қалған Секрек деген інісі болады. Әке-шешесі Секрекке көп жылдар бойы ағасы Екрек жау қолында тұтқында отырғанын айтпай жүреді. Бір күні Секрек бұл құпияны кездейсоқ біліп қалады. Сөйтіп, ол дереу ағасын құтқаруға аттанбақ болады. Бірақ қарт ата-анасы екінші ұлынан да айырылып қалудан қорқып, Секректі жібергілері келмейді. Тіпті оны қалдыру үшін дереу үйлендірмек болады. Сұлу қалындық тауып, той жасайды. Бірақ Секрек: «Ағамды құтқармай тұрып үйленбеймін», – деп қалыңдықтың ақ төсегіне жатпайды. Секрек той өткен күні жауға аттанады. Ағасын тұтқындаған елдің самсаған қалың қолын қырып салады. Ол елде Секрек күш сынасатын, қол бастайтын батыр қалмайды. Сонда жау жағы Секрекке қарсы өз ағасы Екректі шығарады. Алғашта олар бірін-бірі танымайды. Екеуі бірнеше күн жекпе-жек шайқасады. Күн сайын кешке қарай екеуі де ұйықтауға кетеді. Бір күні Екрек келсе, Секрек әлі ұйықтап жатыр екен. Екрек жерде жатқан сыбызғыны тартып Секректі оятады. Сол арада ағалы-інілер бірін-бірі танып, құшақтасып көріседі. Екеуі бірігіп жаудың қалған әскерін қырып салады. Сосын еліне қайтып, екеуі де үйлену тойын жасайды. Оқиға осымен бітеді. Сөйтіп, бұл жырда оғыз-қыпшақ дәуірінің адамгершілік, әдептілік, кішіпейілділік, ерлік сияқты көптеген моральдық және этикалық талаптары әңгіме болады. Шығарманың негізгі идеясы – әдептілік пен ерлік әрбір жігітке қажетті егіз қасиет екенін жастарға жеткізу. Ғұндар дәуірінің ерлік дастандарында түрлі тайпалардың өзара қарым-қатынасына, арадағы шекараны құрметтеуге, бірінің мал-мүлкіне екіншінің қол сұқпауына, сол арқылы ру-тайпалар арасындағы ынтымақ-бірлікті, бейбіт өмірді сақтауға ерекше мән беріп отырады. Оғыз-қыпшақ дәуірінің ел қорғаған батырлары да осы мақсаттарды іске асыру үшін қан манданға шығып отырған. Мұны біз «Қорқыт ата кітабындағы» «Қазан Салордың жауға тұтқын болғаны және оны баласы Ораздың азат етуі» деп аталатын жырдан да көреміз. Бұл жыр өзінің тақырыбы жағынан оғыздардың қазіргі Әзербайжан жеріне көшіп келгеннен кейінгі дәуірде көрші отырған елдермен қарым-қатынасын бейнелеуге арналған. Мұнда қоныс аударған соң оғыздар талай жерді күшпен өздеріне қаратып алғаны мәлім. Сонымен бірге, жаңа көршілер де оғыз тайпасына едәуір қатер төндіріп тұрды. Мұның бәрі осы жырдан өз көрінісін тапқан. Шығарманың экспозициясы – «Қорқыт ата кітабы» үшін дәстүрлі сюжеттен басталады. Қазан батыр Трапезунд әміршісінен сыйлыққа сұңқар алып, аң аулауға шығады. Қайтарда алыптың қатты ұйқысы келеді. Бірнеше күнге созылатын мұндай ұйқыны оғыздар «кіші ажал» деп атап кеткен. Жаудың шолғыншысы Қазанның ұзақ ұйқыға кеткенін дереу әміршісіне хабарлайды. Жау жалма-жан шабуылға шығып, Қазанды тұтқындайды да, қасындағы бектерін қырып тастайды. Қазанның қол-аяғын матап байлап, арбаға салады. Жолда келе жатып батыр ұйқысынан оянады. Бірақ ол титтей де абыржымайды. Қатты бір сілкініп аяқ-қолын байлаған арқанды быт-шыт етіп үзіп жібереді де, қарқылдап күледі: «Мен мына тербеліп келе жатқан жаман арбаны түсімде бесігім екен деп қалыппын. Ал, сендер нөкер емес, менің бесік тербеп, ыңылдап отыратын сүйікті әжем сияқты көріндіңдер» – дейді. Жырдың бір ерекшелігі – мұнда әзіл-оспақ, кекесін-күлкіге, юморға едәуір орын берілген. Бұл сияқты күлкілі көріністер он бірінші жырдан кең орын алған. Қазан бейнесіне тән нәрсе – оны қай жерде көрсе де, тіпті атын естісе де жаудың зәресі қалмай қорқады. Қазан бұл жырда ғана емес, «Қорқыт ата кітабының» басқа жырларында да осындай үрейлі, сұсты, ажалмен бетпе-бет келсе де қаймығуды білмейтін жүрек жұтқан қаһарман бейнесінде көрінеді. Бұдан бұрынңы жырларда баяндалғаңдай мұнда да Ораз алғашта әкесі туралы ешнәрсе білмейді. Кейін бәрін білген кезде дереу әкесін құтқаруға аттанады. Әкесін бірден танымай онымен жекпе-жекке шығады. Жыр соңында екеуі бірін-бірі танын, екеуі де жауға қарсы тұрады. Еліне жеңіспен оралады. Шығарманың топонимиясына қарағанда, бұл жыр оғыздар Кавказ жеріне қоныс аударғаннан кейін жазылған секілді. Мұнда Трапезунд, Акча-қала, Сүрмелі, Акхисар т. б. кенттер мен қамалдар аталады. Бұлар Әзербайжан мен Кіші Азияда екені мәлім. Шығарма оғыздардың жаңадан тапқан Отанында жазылғанына тағы бір дәлел – жырда оғыз батырлары шіркеуді бұзып, оның орнына мешіт салады. Тарихи деректер бойынша, мұндай оқиғалар оғыздар қазіргі Әзербайжан жеріне қоныс аударған кезде болған. Әйтсе де бұл жырда оғыздың Сыр бойында өткен көне дәуірінен алынған көптеген эпикалық материалдар бар. «Қорқыт ата кітабының» барлық жырларында оғыздардың ауыз бірлігі, өзара достығы, мәңгілік тұтастығы көкке көтере мадақталады. Ал енді біз әңгіме еткелі отырған жырда түңғыш рет оғыздардың арасындағы өзара өшпенділік, сыртқы оғыздардың ішкі оғыздарға қарсы күреске шығуы жырға арқау болған. Бұл тарихи шындыққа сәйкес келеді. Оғыздар ұдайы өзара бірлікте, татулықта тұрған деу өмір шындығына жанаспас еді. Сонымен, «Қорқыт ата кітабының» ең соңғысы, он екінші жыры – оғыздардың өзара қырғи қабақ соғыстарын баяндайтын жыр деуге болады. Оғыз тайпасының өзара тату-тәтті, достықта тұрған ежелгі дәуірі мадақталады. Көне заманды жырлағанның өзінде толып жатқан нақты тарихи деректер келтіріліп отырады. Мұнда тіпті тарихи деректер мен эпикалық оқиғаларды бір-бірінен ажырату қиын секілді. «Сыртқы оғыздардың ішкі оғыздарға қарсы бас көтеруі Байрақтың қалай өлтірілгені туралы жырдың» қысқаша сюжеті мынадай болып келеді. Қазан өз үйін өзі тонауға береді. (Өз үйін өзі тонауға беру – ежелгі бір салт па, әлде қолбасшыға соғыстан жиналған олжаны бөлісіп алудың тәсілі ме, әзірше ғылымға бұл мәселе айқын емес). Мұндай тонауға бүкіл оғыз елі, яғни «үш оқ» (іпгкі оғыз), «боз оқ» (сыртқы оғыз) қатысуы керек еді. Бірақ Қазанның үйін тонау салтанатына тек ішкі оғыздар ғана келеді Ал, Қазаннын нағаншысы Аруз-қожа бастаған сыртқы оғыздар өкпелеп, бұл салтанатқа келмей қалады. Олар келмек түгілі, енді қалайда Қазанға бір жамандық істеу жолын іздей бастады. Осындай мақсатпен Аруз-қожа ішкі оғыздардың беделді бегі, батыры Бәмсі-Байрақты шақыртып алады. Сөйтіп, оны Қазанға қарсы шығайық деп азғырады. Бірақ мұндай опасыздыққа адал жүрек Бәмсі-Байрақ сірә көнбей қояды. Бектер бегі Қазанға адалдығы үшін Аруз-қожа оны зұлымдықпен өлтіреді. Бәмсі-Байрақтың өлімі жөніндегі суық хабар күллі оғыз елін дүр сілкіндіреді. Ашу-ыза кернеген ішкі оғыздар дереу сыртқы оғыздардан қанды кекті қайтаруға бел байлайды. Қазанның өзі бастаған қалың қол сыртқы оғыздарға қарсы соғысқа аттанады. Аласапыран, қым-қиғаш шайқас басталады. Осы соғыста екі елдің арасына іріткі салған Аруз-қожа өледі. Жыр осымен бітеді. Сонымен оғыздардың бір-біріне қарсы екі топқа бөлініп кетуіне не себеп болды? Жырда бұл сауалға айқын, дәлелді жауап жоқ. Шамасы Бәмсі-Байрақтың өлімі туралы жыр оғыз бектерінің билік үшін өзара қырық пышақ болып, жауласып жүрген кездерінде өмірге келсе керек. Бұрынғы жырларда – «қалың оғыз « (яғни « күллі оғыз елі» деген мағынада) деп елдің бірлігі мадақталып келсе, бұл соңғы жырда «үш оқ» (үш жебе) және «боз оқ» (сынған жебе) жөнінде көбірек айтылады. Сөйтіп, оғыз елін «екі қанатқа», яғни екі топқа бөлініп кетуі шығармада тарихи шындық негізінде жырланған. Қашанда өзара бақталастық, алауыздық бүкіл елдің құтын қашыратыны жырда аллегориялық әдіспен меңзеп айтылған. Сөйтіп, «Қорқыт ата кітабының» сюжетіне негіз болған қаһармандар: атақты жырау, ұлы күйші, оғыз-қыпшақ елінің данышпан-ақылгөйі Қорқыт атаның өзі, жойқын алыптардың ұлы ағасы, барлық бектердің бегі Салар Қазан (Қазанбек), күйеуі жорықта жүргенде ер кісілерше қару алып асынып, жауға қарсы тайсалмай, қан майданға шыққан Қазанбектің әйелі Бөрте сұлу, оның ұлы Оразбек, әділдік үшін ажалға бас тіккен Бәмсі-Байрақ деуге болады. Сонымен бірге, жан алғыш әзірейілге қарсы шыққан ер Домрул, жалғыз көзді дәуді айламен өлтіретін батыр Бисат, күш-қуаты өзінен кем түспейтін қалындық іздеген алып Қан-Төрәлі, алпыс батпан салмағы бар шоқпарды ұстап соғыстан Директі жеңіп, өз әкесі Оғыз Қазылық жау тұтқынынан босатқан ер Иекенк — Қорқыт дастанының басты қаһармандары саналады. Оғыз елінің шекарасын жаудан қорыған алып Бекіл мен оның ержүрек ұлы Әмран, ағалы-інілі Екрек пен Секрек батырлар, ел басқарған Баяндүр хан, Дирсе хан, оның баласы Бұқаш батыр т. б. жырда жарқын бейнесі жасалған. Бұлардың ішіндегі ең басты қаһарман – Қазанбек. «Қорқыт ата кітабының» тең жартысынан астамы Қазанбектің ел қорғаған ерлігін, ел-жұртқа жасаған ізгілікті істерін жырлауға арналған. Қазанбек бұл шығарманың сюжетіне негіз болған тарихи адам. Сондай-ақ «Көроғлы» және «Жүсіп пен Ахмет» сияқты түрікмен халқының эпостарында да Қазанбектің есімі жиі-жиі айтыладьі. Қазанбектің тарихи болмысы жөніңдегі кейбір деректер Әбілғазының шежіре-кітаптарында да кездеседі. Қорқыт дастанының халықтық сипаты шығарманың сюжетінен, идеялық бағыт-бағдарынан айқын көрініп тұр. Туған жерін, елін, өз Отанын сыртқы жаудан қорғау үшін ажалға бас тігіп, қан майданға шыққан алыптардың ерлігі, жауынгерлік іс-әрекеті зор шабытпен жырланады. Дастанда ел үшін жан пида еткен ұлдарын күллі оғыз-қыпшақ жұрты мақтаныш тұтып, олардың ерлік істерін өлең-жырға қосып айтады. Автор ерлік, әділдік, адамгершілік, ата-ананы құрмет тұту, уәдеде тұру сияқты ізгі қасиеттерді ту етіп көтерген. Шығарма қаһармандары қорқақтық пен опасыздыққа, әділетсіздік пен зұлымдыққа, әдепсіздік пен сарандыққа қарсы күреседі. Сондай-ақ, «Қорқыт ата кітабының» халықтық сипатын дастандағы қарапайым еңбек адамдарының зор шеберлікпен жасалған ғажайып бейнелерінен де көруге болады. Мәселен, оғыз-қыпшақ елі, әсіресе, қойшының ауыр еңбегін құрмет тұтқан. Жырда ол жөнінде зор ілтипатпен айтылады. Тегінде «Қорқыт ата кітабыңдағы» он екі жырдың әрқайсысы кезінде өз алдына жеке-жеке дастандар күйінде өмірге келген болса керек. Қорқыт ата есімімен байланысты бұл жырлар кейінірек жинақталып, белгілі бір жүйеге келтірілген секілді. Өйткені «Қорқыт ата кітабына» енген жеке жырлар кейде бір-бірімен үйлеспей, өзара қабыспай жатады. Қорқыт дастанындағы он екі жырдың кейбіреулері бір қаһарман арқылы, бірдей оқиға бойынша өзара байланысты десек те, бірақ олар кітапта хронологиялық тәртіп бойынша орналаспаған. Мәселен, Қазанбек батыр жөніндегі жырлар циклын алайық. Бұл циклға екінші, төртінші және он бірінші жырлар енеді. «Қорқыт ата кітабында» алып Қазанбек туралы хикая екінші жырдан басталады. Бұл екінші жырда Қазанбекұлы Оразбек ер жеткен жігіт, бек тіпті үш жүз батырды басқарып, әкесі аң аулауға кеткенде ел күзетіп қалады. Ал, кітапта бұдан кейін келетін төртінші жырда Оразбек әлі кәмелетке де тола коймаған, соғысып көрмеген, қылышты жөндеп ұстай алмайтын бала-жігіт. Он бірінші жырда Қазанбектің баласы әлі ақыл-есі кірмеген жас нәресте ретінде суретгеледі. Кітаптағы тағы бір осындай композициялық олқылық туралы айта кетейік. Сегізінші жырда Төбекөздің қолынан қаза тапқан кейбір қаһармандар бар. Сол алғашқы жырда өліп қалған қаһармаңдар кейінгі хикаяларда, дәлірек айтсақ, он бірінші жырда Қазанбекті тұтқыннан құтқарады. Мұның бәрі «Қорқыт ата кітабындағы» он екі жырдың әрқайсысы алғашта жеке-жеке, дербес дастандар түрінде өмірге келгенін, кейінірек жинақталып, тұтас бір шығармаға айналғанын, сол бөлек-бөлек жырлардың басын қосу кезінде композициялық кемшіліктер орын алғанын дәлелдейді. Егер біз «Қорқыт ата кітабындағы» жырларды оқиғалардың логикалык жүйесі бойынша ретке келтірсек, онда он екі жыр мынадай тәртіп бойынша орналасқан болар еді:

VІІІ, І, ІІІ, ІV, XІ, ІІ, V, VІ, VІІ, ІX, X, XІІ.

Бұл дастанның композициялық ерекшелігі — мұндағы өлең шумақтары шығарманың прозалық текстіне сіңісіп кеткен. Түркі тіліндегі дастандарда қара сөздің өзі құдды жыр жолдары секілді ішкі ұйқаспен тақпақталып айтылып, дыбыстардың өзара үйлесуі арқылы беріледі ғой. Сондықтан «Қорқыт ата кітабын» тұңғыш рет орыс тіліне аударған академик В. В. Бартольд контекстегі өлең жолдарын жеке дара бөліп көрсетпеген. Қорқыт хикаясындағы өлең мен қара сөзді бір-бірінен ажырату қиын екенін дәлелдейтін бір мысал келтірейік. «Тізесін бүгіп отырған инабатты әйел көрікті. Сақалынан ағарған баба көрікті. Сүйікті ағайын-туған көрікті. Үлкен шаңырақ үйдің қасына тігілген келіншек отау үйі көрікті». Міне, бұл не? Поэзия ма проза ма? Мұнда өлеңге тән элементтер – ұйқас та, аллитерация да, ассонанс та, сөздің интонациялық дербестігі де бар. Бірақ мұнда поэзия атаулыға тән ең басты қасиет – эмоция жоқ. Ал, «Қорқыт ата кітабының» көне түркі тіліндегі түпнұсқасындағы сөздің ритмикалық құрылысы мен эмоциялық интонация бір-бірімен үйлесіп, тұтасып жатады:

Katı kazab ıderum şımdı sana260.

Бұл жыр жолдарының түркі тілдерінен қазақшаға жолма-жол аудармасы төменгідей болып келеді:

«Қорқыт ата кітабында» өлеңнің буын саны құбылып, әр түрлі болып келеді. Тіпті бір өлеңнің өзінде – үш буыннан бастап, он алты буынға дейін бола береді:

Ол біздікі.

Қорқыт дастанында көркем сөздің мәнерлілігін күшейте түсу үшін ежелгі тәсілдердің бірі – қайталау – аллитерация кеңінен қолданылады. Әсіресе, бұл жырда бастапқы дыбыстардың аллитерациясы (қайталануы) жиі ұшырайды:

Мұнда ежелгі түркі поэзиясына тән стильдік тәсіл, яғни өлең жолының басындағы дыбыстардың үндестік аллитерациясын жасау тәсілі қолданған.

Өлең жолының басында белгілі бір әріптерді немесе бірдей сөздерді қайталау – анафора әдісін ежелгі ақындар зор шеберлікпен қолдана білген. Дыбыстық анафораға мысал келтірейік:

Қаз тізілген қызыл түйелер аман болса – бота туылар. «Қорқыт ата кітабында» сондай-ақ лексикалық анафора да зор шеберлікпен қолданылған. Бұл сөзімізге мысал келтіре кетейік:

«Қорқыт ата кітабында» біреуге қарата айтылған үндеу сөздер бір синтаксистік қатарда өзіндік ішкі ұйқасқа құрылады. Бұл сияқты поэтикалық құбылыс параллель жатқан жыр жолдарында да қайталанып отырады:

Бұл жырда ішкі ұйқас бар. Мұнда «бахти» («бағым») және «тахти» («тағым, «тірегім») сөздері өзара үндес, ұйқас арқылы байланысып, өзінің алдында тұрған «башум» («басым»), «авум» (үйім) деген ассонанстарды толықтырып қиыстырып тұр. Сондай-ақ «Қорқыт ата кітабында» синтаксистік анафора және эпифора сияқты жеке сөздерді қайталау әдістері де кеңінен қолданылған. Мысалы:

Ағам Бейрек кеткелі мінгенім жоқ.

Сонымен бірге, «Қорқыт ата кітабының» поэтикасында лексикалық эпифора да оқтын-оқтын ұшырасып қалады. Бұған бір мысал келтірейік:

«Қорқыт ата кітабы» ғажайып эпитет, теңеу, қанатты сөздерге, мақал-мәтелдерге мейлінше бай. Х.Г. Короглы түркі әдебиетіне Шығыстан келген дастандарда араб және парсы тілдеріңдегі көріктеу құралдары жиі ұшырайтынын айта келіп, «Қорқыт ата кітабының» лексикалық құрамы таза түркі сөздерінен тұратынын ерекше атап көрсетеді: «В отличие от дастанов эпитеты «Китаби Коркуг» почти исключительно тюркские, о чем свидетельствует их лексический состав: меч определяется словом «кара пулад» («воронненая сталь»), ковер – словом «итак» («шелк»). Об этом же говорит и позиция самого определения: эпитет в соответствии с нормами тюркских языков стоит перед определяемым словом»269. Мәселен осы жырда Жүгенекті «Жауға тау қыранындай қарсы шабатын» батыр, ал мінгені «жел жетпейтін тұлпар — торы айғыр, сондай-ақ Жүгенек «бар жігіттің арқасы, бар ұлыстың үміті, Түркістанның тірегі, таулы құстың ұрпағы, Қарашақтың қабыланы» дейді. Қорқыт жырындағы кейбір жеке сөздердің құрылысы Орхон жазуындағы Білге қағанның сөзіне өте-мөте ұқсас болып келеді. Ажал әкелген Әзірейілмен айқасқа шыққан Домрул алып былай дейді:

«Қорқыт ата кітабының» тіліне келетін болсақ, мұнда оғыз тілімен қатар қыпшақ тілінің де ықпалы кәдімгідей сезіліп тұрады. Әсіресе, кітапта қыпшақ тілінің әсері мал аттарын көрсетуде жиірек кездеседі. Мәселен, құлын, айғыр, бозайғыр, бұқа, құлан, қыран т.б. «Қорқыт ата кітабында» үй тұрмысы мен көшіп-қонуға, тағам атауларына қатысты сөздерде көбіне қазақ тілінің элементтері болып келеді: тұрақ, орда, юрт (жұрт), үлес, үй, юк (жүк), қойма, қоңсы, айран, қымыз, ет т.б. Мұнда музыка өнеріне қатысты – қобыз, сарын, дауылпаз (Мәселен, Ораз дауылпаз ұрды), сайрамақ, түлен (тарту) сияқты сөздер кеңінен қолданылған. Әрине, қан майдан соғыс картинасы жасалған тұстарда қазақтың ежелгі әскери сөздерін (ұран, ер, алып, жарақ, қосын, қалқан т.б.) еркін пайдаланады. Мұндай мысалдарды «Қорқыт ата кітабынан» көптеп келтіруге болар еді. Дастандағы қазақ қауымының ежелгі тұрмыс-салтына, әдет-ғұрпына қатысты жеке сөздер ғана емес, сонымен бірге, ондағы теңеулер, өлең құрылысы, жалпы поэзия табиғаты шынында да қазақтың он бір буынды өлеңдеріне мейлінше жақын екенін төмендегі мысалдардан көруге болады:

Түркі тіліндегі осы жырдың қазақша жолма-жол аудармасы төмендегідей болып келеді:

Сондай-ақ, жырдағы адам аттары мен кітаптың топонимиясы да бұл шығарманың ежелгі қазақ даласында туылғанына дәлел. Қорқыт хикаясында жиі ұшырайтын атаулар – Алатау, Қаратау, Қазықұрт, Қазылық тауы, Көкше теңіз (Балқаш көлі), Арқа белі сияқты жер-су аттары. Мұның бәрі жырдағы тарихи окиғалар, тарихи адамдар байырғы қазақ даласында болғанын көрсетеді. Оның үстіне, ой атасы Қорқыт айтқан мақал-мәтелдер, қанатты сөздер, ұтымды фразеологиялық тіркестер ғасырлар бойында онша өзгеріске ұшырамай, сол күйінде қазақ қауымы арасында ауызша да сақталып келген. Қорқыт дастанында ақыл-ойдың алыбы Қорқыт ата айтты деген қанатты сөздер, мақал-мәтелдерге айналып кеткен фразеологияльгқ сөз тіркестері, өсиет-нақыл сөздер көп. Бұлардың бәрі дерлік сан ғасырлар бойы қазақ қауымы арасында ауызша тарап, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, бүгінгі күнге дейін рухани қазына ретінде сақталып келеді. «Қорқыт ата кітабында» автордың ой-пікірін философиялық тұрғыдан тұжырымдайтын ғақлия сөздер, өсиет-нақылдар, қанатты сөз тіркестері жиі ұшырайды. Қорқыт ата есімімен байланысты мұндай үлгі-өнеге сөздер ел аузында да көп сақталған. Енді Қорқыт атаның өсиет-нақыл сөздерінен мысал келтірейік. «Жер қадірін ел біледі, ел қадірін ер біледі», «Құлан құдыққа түссе, құрбақа құлағында ойнайды», «Көп қорқытады, терең батырады», «Қыз анадан көрмейінше үлгі алмас, ұл атадан көрмейінше үлгі алмас», «Ежелгі жау ел болмас, ескі мата жіп болмас» т.б. «Қорқыт ата сөйлейді: «Ажал уақыты жетпейінше, ешкім де өлмес. Өлген адам тірілмес, шыққан жан кері келмес. Ер жігітке қара таудай мал бітсе, жияр, көбейтер, талап етер, бірақ несібесінен артығын жемес. Гүрілдей-шұбыра сулар тасыса, теңіз толмас. Тәкаббарлықты тәңірі сүймес. Көңілі пасық ерде дәулет болмас. Жат баланы қанша сақтасаң да ұл болмас. Ол ішіп-жер, киер де кетер, бірақ, көрдім демес. Қар қаншама қалың жауғанымен – жазға бармас. Гүлденіп өскен бәйшешек – күзге бармас. Тозған мақта бөз болмас, ежелгі жау ел (дос) болмас. Ат қиналмай жол шалмас. Қайыспас қара балтасыз жау алынбас. Мынғырған мал жиғанмен, адам жомарт атанбас. Анадан өнеге көрмеген қыз жаман, атадан тағылым алмаған ұл жаман. Ондай бала ел басын құрап, үйінен дәм беруге де жарамайды. Ананың көңілі балада болар. Жақсы ана үшін бала – екі көздің сыңары. Ұлың өсіп жетілсе, ол отбасының мерейі, бас-көзі. Атадан қалған малы болмаса, баланың күні қараң. Ақылсыз балаға ата дәулетінен қайран жоқ. Уа, хан ием, сізді тәңірім сондай ісінің сәті түспегендерден сақтасын»271. Қорқыт ата өзінің ел-жұртына тағы мынадай өсиет айтқан: «Қонағы жоқ қараша үйден құлазыған түз артық. Ат жемейтін ащы шөптің гүлденіп өспегені жақсы. Адам ішпес ащы судың жылға қуып ақпағаны жақсы. Атаның атын былғаған ақылсыз баланың, әке омыртқасынан жаралып, ана құрсағында шырланып, тумағаны жақсы. Ата даңқын шығарып, өзінің тегін қуған балаға ешкім жетпейді. Өтірік сөз өрге баспайды. Өтірікші болғаннан жарық көріп өмір сүрмеген көп артық. Сөзіне берік, шыншыл адамға бұл дүниеде отыз жылды үшке көбейтіп өмір сүрген де аз»272. Бұл сияқты дидактикалық-философиялық сарындағы қанатты сөздер, мақал-мәтелдер, фразеологиялық тіркестер Қорқыт ата заманынан сан ғасырлар бұрын сақтар, ғұндар дәуірінде-ақ айтыла бастаған. Ол кезде тайпа көсемдері, хандар, ел басқарған әкімдер өздерінің белгілі бір мәселе жөніндегі шешімін яки болашақ жайындағы болжамын қарапайым қауымға бірден түсінікті болатындай түрде қанатты сөздермен түйіндеп, сомдап, қысқаша айтатын болған. Ал Қорқыт ата ойшыл данышпан адам ретінде сол дәуірге көненің көзіндей болып жеткен терең философиялық ой-түйіндерін оғыз-қыпшақ дәуірінің талап-тілектеріне сәйкес келетіндей етіп қайта тудырған. Қорқыт ата айтты деген осындай шешендік ой толғамдары XV-XVІІІ ғасырларда өмір сүрген қазақтың Асан Қайғы, Шалкиіз, Бұқар жырау сияқты көркем сөз зергерлері поэзиясынан өз жалғасын тапты. Сонымен, «Қорқыт ата кітабы» Көк түріктер дәуірінің сан қилы қоғамдық-әлеуметгік көріністерін, салт-санасын, діни сенімін, әдет-ғұрпын, көркем сөз үлгілерін, ертегі аңыздарын біздің заманымызға жеткізген ғажайып туынды болып табылады. Л.Н. Гумилевтің сөзімен айтқанда, «Көктүріктердіңі өздері туралы» жазған дастандары саналатын «Күлтегін», «Тоныкөк» жырлары273 және «Қорқыт ата кітабы» жөніндегі ойымызды жинақтай келіп, төмендегідей қорытынды жасауға болады. Біріншіден, Түркі қағанаты тұсында жазылған «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары – одан сан ғасырлар бұрын, яғни сақтар, ғұндар мемлекеті гүлденіп тұрған дәуірде өмірге келген «Алып Ер Тоңға», «Шу», «Оғыз қаған», «Аттила», «Көкбөрі», «Ергенекон» дастандары негізінде қалыптасқан, солардың жаңа тарихи жағдайда қайта туындаған көркемдік, қисынды жалғасы болып табылады. Екіншіден, «Күлтегін», және «Тоныкөк» жырлары — түркі елінің VІ – VІІІ ғасырлардағы қоғамдық-әлеуметтік өмірін, түрлі түркі тайпаларының әдет-ғұрпын, наным-сенімін, өзіндік поэзиясын, тілін тарихи негізде танытатын көркем шежірелер. Үшіншіден, «Күлтегін», «Тоныкөк» жырлары Қазақ хандығы құрылғаннан кейінгі кезеңде өмірге келген қаһармандық дастандарының идеялық, көркемдік, композициялық тұрғыдан ерлік эпостары ретінде қалыптасуына негіз болып қаланды. Төртіншіден, «Қорқыт ата кітабының» оғыз-қыпшақ дәуірінің көркем сөзбен бейнеленген көне тарихын, әдебиет үлгілерін, ақындық дәстүрін, қанатты сөздерін, наным-сенімін, салт-санасын, тағы басқаларын біздің заманымызға жеткізген қаһармандық эпосы деуге болады. Бесіншіден, «Қорқыт ата кітабындагы» философиялық толғаныстарға толы нақыл-өсиет сөздер, афоризмдер, мақал-мәтелдер т.б. бертін келе дидактикалық әдебиеттің қалыптасуына, дәлірек айтсақ, Х-ХІІ ғасырларда Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік'', Ахмет Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» және Ахмет Иассауидің «Диуани хикмет» («Ақыл кітабы») атты шығармаларының өмірге келуіне өзінің игі ықпал-әсерін тигізді. Алтыншыдан, ежелгі түркілердің ерлік эпосы саналатын «Қорқыт ата кітабы» қазақтың батырлық жырларынан өзінің көркемдік дәстүр жалғастығын тапты.

Қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясы заманалар тоғысында уақыт озған сайын өзін-өзі байытып, сол арқылы тарихи сана мен ұлттық таным көкжиегін де кеңейтіп келе жатқан іргелі де күрделі үрдісті байқатады. Егеменді елдікке қол жетіп, бұрынғы-соңғы рухани тәжірибені қорытып, ұлт игілігіне қолдануға мүмкіндік молайып, тыныс кеңігелі әдебиеттің де, мәдениеттің де тарихи қызметі дараланып, салмақтана түсті. Тәуелсіз, дербес мемлекеттің әдебиеті ендігі кезеңде тек томаға тұйық қалыптағы әдебиет үрдісінен шығандап шығып ұлттық, елдік маңызы айрықша айқындала бастады. Уақыттың тынысы, замана талабы, халықтық мүдде соған алып келді. Бұрын да бірқатар зерттеушілердің тынымсыз қызығушылығын тудырып келген ежелгі әдебиет тынысы, қазақ әдебиетінің көне дәуірлердегі өзекті негіздері, көркемдік-эстетикалық заңдылықтарының қалыптасып, дамуы, ұлттық таным мен болмыстың тарихи күретамырлары одан әрі тереңдетіле қарастырылуда. Қазақстандағы қазіргі кезеңдегі рухани-мәдени даму үрдісі осы саладағы бағыттарды да барынша айқын талдай түсуді қажет етіп отыр. Әдеби-мәдени мұраны эстетика, көркемдік таным, тарихи сананың қалыптасуы, этнология, тарих тарапынан тұтастай саралау қажеттігі күн санап күшейе түсті. Ұлттық әдебиеттің адамзаттық өркениет құбылыстарымен жанды байланыстылығы, ол үрдісті шынайы зерттеп, зерделеу тәуелсіз Қазақстанның жалпы адамзаттық мәдени-ғылыми даму жолындағы үлесін айқындап, рухани өсудің болашақ биіктерін саралап көрсетеді. Қоғамның кешегісі мен ертеңі, кауымның түзіліп, тарихи тұлғаның қалыптасу заңдылықтары, тіршіліктің эстетикалық мәні секілді құнды танымдық өзектер – мәңгілік адамзаттық проблемалар – әр кезеңде әр қырынан көрініс беріп келген мәселелер. Осындай жер ауқымды ұлы мәселелердің ортасында, адамзаттық дүниетаным кеңістігінде ұлттық мәдениет пен әдебиеттің өмірге, болмысқа ықпал, әсері де ерекше. Бір жағынан, көркемдік-эстетикалық тарихи мұралар қай тараптан карастырылса да, мемлекеттің тарихына алып шығатын арналы күрежол. Мәдени жазбалар мен әдеби мұралар қадым заманнан бастап күні бүгінге дейінгі рухани даму үрдісінің үздіксіз тіршілігін көзге тосады. Жекелеген сөздер мен таным, ұғымдардың тарихи болмысынан бастап, қанатты сөздер мен мақал-мәтелдердің, тұрақты тіркестердің арасындағы алуан қырлы әдеби жаратылымдардың өзі-ақ тұтас ұлттың толысу арналарының қыр-сырын ашып береді. Сөздің этимологиясы ғана емес, әдеби бітімнің, көркем-әдеби құбылыстың, көркемдік танымның тұтас кешендік түзілімінің заңдылықтары ұлттық нәтіміздің табиғатын танытады. Сонау Орхон-Енисей, бертініректегі әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари, Абай, Шәкерімдердің көркемдік әлемдері, бір жағынан қазақ жырауларының ақындық эстетикасы өзегі бір, өркені өскен ұлы танымдық құбылыстың қалтарыстарын жалғастырып, халықтық көркемдік-эстетикалық ғаламның ғажайып кең де берік ауқымын бедерлейді. Ол үрдіс қазақ халқының рухани тарихының да өн бойын көктей өткен әлеуетті көркемдік құбылыс. Сондықтан да, әрбір мәтел-мақалдан бастап, кесек-кесек әдеби-эстетикалық өзекті арналарға дейін тұтастықта қарап, оның көркемдік-танымдық заңдылықтарын талдау арқылы ұлттық болмыс ерекшеліктерін саралау, сонымен бірге жалпы адамзаттық өркениет өріндегі қазақ мәдениеті мен әдебиетінің өміршең сипаттарын санаға сіңіру әдебиеттанудың көкжиегін кеңейтіп, әдебиет тарихының маңызын бұрынғыдан да күшейте түсері күмәнсіз. Әдебиет мұраларын тек қана әдеби туынды деп қана қараудың біршама тарөрістілік байқататынын кейінгі кезеңдердегі ізденістер жиірек аңғартты. Түркі мәдениетінің тарихында, қазақ мәдениетінің тарихи заңдылықтарында әдеби мұралар әрі әдебиет, әрі тарих пен философия, әрі этнологиялық сипаттарды қоса білдіретін рухани қордалану көзі секілді екендігі ақиқат. Оған ежелгі түркі әдеби мұраларын әр қырынан келіп игерудің нышандары айғақ. Сондықтан да ежелгі дәуірлердегі қазақ әдебиетінің қайнар көздерін, бастау бұлақтарын зерттеп, зерделегенде сол замандағы әдеби туындылардың осындай көпқырлылығын да ескеру қажеттігі туды. Сол көпқырлы сипаттардың қай-қайсысы да әдеби туындының төл қасиеттері ретінде талданып, сол заманғы рухани болмысымыздың табиғатын таратып танытуы тиіс. Нәтижесінде әдебиеттің танымдық тегеуіріні барынша күшейіп, қоғамдық-тарихи сымбаты бедерлене түспек. Әдебиеттің халық тарихының өзекті тармағы ретіндегі қызметі айқындалып, қоғам тіршілігіне жақындығы оған өзгеше өміршеңдік берекет береді. Ежелгі әдебиеттің көркемдік жүйесі аса күрделі, халықтық сананың жарқын құбылыстарын даралай танытатын жүйелі таным дүниесі. Қазақ әдебиеті де сол рухани үрдістің мәуелі өлкесі. Оның көркемдік жүйесінің заңдылықтары ежелгі түркі өркениеті әлеміне, одан әрі антикалық дәуірдің эстетикалық күретамырларына ұластырады. Оның үстіне қазақ даласындағы ежелгі түркі мұралары өзінің болмыс-бітімімен ежелгі түркі өркениетінің шоқтықты биіктеріне мегзейді. Ежелгі әдебиет тынысынан қазақ сахарасының тарихындағы күллі шығысқа қанаттасып, үнді, иран-парсы тарапына қойындасып, алып Азияның қойнау-қойнауына үн қосқан ұлы рухани әлемнің иранбағын сезінгендей боламыз. Қазақ әдебиетінің көркемдік-рухани тарихы бізге жеткен ежелгі әдеби ескерткіштер арқылы сондайлық құнарлы қасиеттерімен тереңдей түскен. Зерттеу жұмысында нақты әдеби мұраларды талдау арқылы, олардың казақ әдебиетіне ұласқан көркемдік жүйесін желілеу арқылы осы үрдісті тарихи құбылысты әдебиет заңдылықтары тұрғысынан сараптай түсуге талап жасалды. Ежелгі дәуірлердегі қазақ әдебиетінің көркемдік жүйесін көне түркі ескерткіштерімен етене бірлікте қарастырып, тарихи кезеңдердегі көркем ойдың жаратылысын саралап тану қазіргі таңдағы қазақ әдебиеттану ғылымы үшін өзгеше өркенді арна. Ежелгі қазақ әдебиетінің көркемдік таным жүйесінің эволюциясы тек әдеби үрдістің тынысын ғана ашып қоймайды, сонымен қатар ұлтымыздың тарихи көркем санасының күретамырларын анықтап, ұлттық танымның ғасырлар тереңіндегі терең тамырларына жалғастырмақ.

Қазақ тарихы өз тізгінін қолына алды.

Болашақ – өткен тарихты қорыту. Тарих сабақтарына үңілу. Тәжірибе түйіндеп, алдағы даму жолын пайымдау. В. Дрэпер274 "Европада ақыл-ойдың дамуы" атты еңбегінде адам баласы ала-құла туады, өзімен өзі, маңайымен арбасып, таласып-тартысып бірде ілгері, бірде кейін ұмтылып жанталасып бағады, бірақ жаратылыстың ұлы ағысы соның бәрін де өз ырқына ыңғайлап, өз бағытымен алып шығады деген ойды таратып дәлелдеген екен. Түптеп келгенде, тарихтың өзі де осы жаратылыс заңдылығының тегеурінді ағысы. Біздің санамызда "тарихты түзу", "тарихты жасау" деген ұғым атойлап тұрады. Тарихты хронологиялық тәртіппен тізіп шыққан оқиғалар, құбылыстар тізбегі деп ұққандықтан болса керек. Ал, көбінесе, "тарихты жасап", қолдан түзіп келгеніміз шындық. Қолдан жасалған нәрсенің тал бойында кір болмауы мүмкін, бір мін болса, ол – қолдан жасалғандығы. Яғни, кұбылыстардың белгілі қағида, дайын таным үлгісіне қарай іріктеліп, сұрыпталғандығы. Яғни, көңіліміз қалаған, жанымызға жағатын тарихты "қолдан" жасап алатынымыз. Соған иланатынымыз. Ол да тарих. Бірақ тарихты танудан гөрі, тарихты таңдау дегеніміз үйлесіңкірейді. Бізге керегі Тарихты тану. Әдебиет тарихы да сол ұлы тарихтың бір көші. Күні кешегі тарихымыздың өзіне де тарих деп қарамау қате. Біреу қазақ әдебиетінің, оның ішінде қазақ-кеңес әдебиетінің тарихын мойындамас, біреу мойындар. Калай десек те, ол да әдебиетіміздің белгілі кезеңдегі даму жолы. Мансұқ етуге келмейтін тағдыр жолы, даму соқпақтары.

Одан былайғы арғы-бергі әдебиет тарихы, мәдениет тарихы турасында да осыны айтуға әбден болады. Бір сипат анық. Әдебиеттің жаңа тарихына қатысты еңбектердің денінде хронологиялық үлгі басымдық алып келді. Кеңес дәуіріндегі мәдени үрдісті талдау, өмірмен байланыстыра зерделеу негізінен социалистік қоғамның экономикалық, әлеуметтік, шаруашылық белестерімен үйлестіріле қаралып келді. Қоғам, ел өміріндегі "бесжылдықтармен", елеулі кезеңдермен (азамат соғысы, Ұлы Отан соғысы, Ұлы Отан соғысына дейінгі, одан кейінгі, тың көтеру, т.б.) байланыстырылды. Оны әдебиетті өмірмен жақын қауыштыра, бірілікте карау деп сендік. Әйтсе де, әдебиеттің диалектикалық қарымы әлдеқайда терең, әлдеқайда кең еді. Оның бір дәлелі ретінде тарихи кезеңдер қаншама жиі құбылғанымен әдебиеттің ұстындық табиғаты өзгере бермейтінін айтсақ та жеткілікті. Осылар ұғымға ықшам, оңтайлы болғанымен, әдебиет пен өнердің ішкі даму ерекшеліктерін, шығармашылық құпияларын, жалпы көркем шығармашылық үрдістің табиғатын кемел таныта алмаса керек. Жалпы көркемдік заңдылықты парықтағанның өзінде, тұтас әдебиеттің тұтас бір ішкі, қуатты да табиғи өсіп, өрбу жолын саралауға мұршасы бола бермесе керек. Хронологиялық тізбе – жылнамашылдықтың, тарихшылықтың әліппесі, шарты. Ол да заңдылық. Әдебиеттің одан да тереңге тартатын қасиеті күшті. Әйткенмен, сол тарихтың аясындағы мәдени - эстетикалық мектептің шығармашылық құбылыс ретіндегі заңдылықтары үнемі тереңдей талданып, нақтылай сараланып келді дегенді кесіп айта алмаймыз. Әдебиеттің тарихы – эстетикалық талғамның тарихы. Әдебиет пен өнердің, көркемдік дүниетанымның өзекті арналары /тірнек өнері, көрнек өнері/,275 олардың ұлттық, эстетикалық топырағы, жаратылысы, жалпы көркемдік табиғаты әрі танымдық, әрі тарихи категория. Сол көркемдік заңдылықтары мен шарттары даму үрдісімен астастырыла зерделеніп, мерзім іздерімен жарыса толысып, жалпы ұлт тарихының толымды көрінісін түзбегі ләзім. Халықтың тарихи сабақтарының көркемдік күретамырларын үзбей, жаратылыспен жарастықта жанды ағза күйінде жеткізбегі шарт. Мәселен, сарындама саласындағы (салт сөзі, ғұрып сөзі, қалып сөзі)276 дарынды сөздердің әр кезеңдегі даму ерекшеліктерін, көркемдік болмысын саралау халық жан-дүниесінің, көркемдік, даналық толғамдардың тарихын соны қырларынан аша түсер еді. Ел ел болған ықылым замандардан адам баласымен бірге жасасып, бірге жарасып келе жатқан сарындаманы, діндар сөзді /ділмәр сөз, мысал сөз, жоқтау, хикаят, марқайыс толғауы, т.б./ барынша танып болдық десек те, түрлі тарихи кезеңдердегі сипат, бітім, көркемдік айшықтары мен түзілу ерекшеліктері, түзілу заңдылықтары қаншама?! Мақал-мәтел, қанатты сөз, теңеулердің, бейнелі сөздің, өлең сөздің тарихы – ел тарихын, әдебиеттің тарихын ішінен нұрландыратын нәрлі түйіндер. Әдебиет шығармаларының негізгі көркемдік белгі, сипаттары да солар арқылы түзілмек. Әдетте, қарапайым теңеу, балама, кейіптеу дегендердің өзі белгілі бір кезеңнен, кезден басталғандай болады да тұрады. Әдебиет әдебиет болғалы сол сипат басты қасиет саналып келеді. Өткен ғасырлардағы рухани күретамырларымыздың лүпіліндей әдеби, мәдени шығармалардан тарих деректерін де тауып, өркениет өрнектерін де танып, кей-кейде жанрлық аражігін де айырып қаламыз. Қызық та, мәнді, қисынды құбылыс. Өте ерте, ықылым замандардан бізге жеткен ескерткіштердің ерекше қасиеті де сол құбылыс жұмбақтарын ұрпақ санасына жеткізетіндігі. Сол тарихи-мәдени ескерткіштер арқылы бүтін бір өркениеттің заңдылықтары, бүтін бір ұлыстың, халықтың рухани әлемі танылмақ. Дүниетанымы қандай? Арман, мүддесі не еді? Табиғаты қандай? Нені қастер тұтқан, неден тіксінген? Бәлкім сол ежелгі дәуір деп отырған кезеңнің өзі бүгінгі өркениеттің бастау арнасы емес, одан да әріден тамыр байлаған өсіп-өркендеу үрдісінің бір белесі ғана шығар. Әдеби-мәдени мұраларды осындай көзқарас тұрғысынан талдап-таразылай түсу әдебиеттің мәңгілік қасиет белгілерін, әдебиет ретіндегі түпкілікті тінін анықтайды. Бір ғана балама, теңеудің тарихилығы арқылы халықтың таным құнары, өнердің ішкі қуаты көрінеді. Сонау, ежелгі түрк заманындағы көркемдік сөз саптау үлгілерінің араға ондаған ғасырлар салып барып, бүгінгі шығармалардан бой көрсетуін калай түсіндіреміз, Осыдан он ғасыр, он бес-жиырма ғасыр бұрынғы таным заңдылықтарының, ұғымдардың, ойлау категорияларының қазіргі ұлттық танымның шартты тұғырларындай байқалатынына не дейміз?! Әдетте ұлттық әдебиет, халықтық әдебиет деп жатамыз. Ал, сол ұлттық әдебиеттің, ұлттық мәдениеттің бедерлі де берік белгілерін де көне заман ескерткіштері арқылы шынайы пайымдаймыз. Күретамыр лүпілі содан басталады. Дүниені эстетикалық көзқарас тұрғысынан танып пайымдау, әдебиет пен өнер атты шынайы ақиқат суреттерінің, көркемдік-эстетикалық үлгілерінің, поэтикалық өзектерінің тарихи кезеңдердегі табиғатын ашып, көркемдік құпияларының заңдылықтарын түзу – туған әдебиетімізде жете тұжырымдалып үлгірмеген тарихи да теориялық мәселе. Бұл жерде біз ежелгі түрк әдеби мұралары мен классикалық қазақ әдебиетіне жалғасатын даму үрдісін, әсіресе, өте-мөте, қарахандар әулетінің дәуірінде туған ірі ақындық, ғылыми, теологиялық әдебиеттерден байқалып, бүгінгі исі түрік мәдениетіне ұласатын сипаттарды айтып отырмыз. Әдебиет – қоғам тарихы, адам тарихы. Әдебиетті мансұқ көру – қоғамды тәркілеу. Әдебиеттің өмірдің өзіндей үнемі жұмбақ, құдіретті күйде қала беретін ішкі зандылықтарын, тіршілік көздерін аша түсу, зерделеп түсіне беру ұлттың рухани тәжірибесін зерттеудің ұлы үрдісі. Ұлттың жан-дүние қайнарларын ашып, рухани жаратылысын парықтаудың әліппесі. Қазақ мәдениетінің, әдебиетінің топырағы бір бастау арнасы – ежелгі түрк дәуіріндегі өркениет мұралары. Ол дәуірді қанша алыстатып, перделегенмен дүниежүзіне әйгілі түрктанушы ғалымдар, мамандар, қазақ зиялылары әркез тиісті дәрежеде көңіл қойып, зерттеп, тұтас бір рухани даму өзегін үзбей жалғастырып отырды. Көптеген зерттеу еңбектер жарық көрді. Бір кезеңде, "пантүркілік бағыт" деген желеумен тежеліп калған бұл ғылыми бағыт соңғы жиырма-отыз жылда қайта жанданып, жаңғырып соны өріске шықты. Көкжиегін кеңейтті. Тегеуіріні артты. Заманында, сол бір саяси астармен жүргізілген "пантүркілікке" қарсылық күллі әдеби, мәдени, ғылыми даму жолына көлеңкесін түсірді. Исі түркке қатыстының бәріне тыйым салу деген көрсоқыр наным-сенімге ұласты. Қалай дегенмен, қазақ ұлттық әдебиетінің, жалпы түрк тектес ұлыстардың бәрінің әдебиеті мен тілінің төркіні, өсіп-өнген алтын бесік, қара шаңырағы түрік мәдениетінің топырағы деген қорытынды ғылыми тұжырым ретінде шексіз еді. Ол әлдеқашанғы ақиқат. Осы мақсатта тілтану саласында да, археология мен этнография аумағында да, әдебиет пен өнер, жалпы этнология тұрғысында да бұлтартпас қорытындылар жасалды. Әрине, белгілі бір ғылыми болжамдар, талдаулар, тұжырымдар төңірегінде кереғар пікірлер, қилы-қилы қисынды ой-толғамдар, қарама-қайшы көзқарастар кездеседі. Ол – ғылым табиғаты, ғылым тіршілігінің тынысы. Ондай пікірлерді тізіп, төрелік айту біздің міндетімізге жатпайды. Біз ежелгі түрік ескерткіштерін зерттеп саралау кезінде қазақ әдебиеті мен мәдениетінің құнарлы топырағының қымбат қасиеттеріне қаныға түсеміз. Кейінгі ғасырларда біршама даралана бой түзеп, оқшау биіктерін түзген қазақ көркем сөзінің, қазақ өлеңі мен өнерінің бай рухы мен тынысты жігерінің тегін түйсінеміз. Қазақ елінің тарихи санасының төркінін танимыз. Біртуар Құлтегін, Тонықұқ, Өнгүн ескерткіштерінің бірегей бітімі мен шығыс өркениетінің ғылыми таным, ілім дүниесінің ғажайып биік бітімі әл-Фараби мектебінің, одан кейінгі ғылыми зерделеу өлкесінде іргелерін биік көтерген Жүсіп Хас Қажыб Баласағұн, Махмұт Қашқари мен классикалық қазақ әдебиетінің, яғни тарих сахнасындағы тау-тау құбылыстардың рух бірлігінің бедерлі белгілерін аңғарамыз. Бір-біріне әсте ұқсамайтын құбылыстар, ғасырдан ғасырға ұласса да бірінен біріне адаспай, жаңылмай жалғасқан поэтика тектестігі. Поэтиканың тарихи құбылыстары. Бұл, әсіресе, ежелгі дәуірдің бір белесі Х-ХІІ ғасырлар тұсындағы, қарахандар әулетінің дәуірлеп тұрған заманындағы Жүсіп Баласағұнның "Құтадғу біліг", Махмұт Қашқаридың "Диуани лұғат-ит-түрік" сынды шығармаларында, т.б. әйгілі еңбектерде айқын бедерлі білінеді деп ойлаймыз. Казіргі еліміз тәуелсіздік алып, дербес даму жолына түскен кезеңде ежелгі дәуірлердегі ұлттық мәдениетіміз бен рухани жан-дүниеміздің күретамырлары саналатын асыл тұғырлы ескерткіштерге халықтық мүдде тұрғысынан жаңаша қарай бастадық. Тарих қойнауларында жатқан алтын көмбелерді аршып, танып, талдап ұлттық тарихымыздың нақты тарихи деректері, құжаттары ретінде ұсыну енді-енді байсалды ғылыми бағыт ала түсті. Ал, қазақ сахарасына етене жақын ондай қымбат қазыналар баршылық. Ежелгі түркі дәуірлерінің өзінде қазіргі қазак халқының парасат-пайымын қалыптастырып, рухани түп-тегін саралайтын талантты да өлмес мұралар жасалған. "XІ ғасырда өмір сүрген Баласағұн сол дәуірдің аса маңызды әдеби ескерткіштерінің бірі әрі бірегейі - "Құтты білік (Құт дарытатын білім)" еңбегін жазды. Ол Орталық Азиядағы түркі тілдес халықтар әдебиетінің бізге дейін жеткен тұңғыш туындысы" болса, "Махмұт Қашқаридың "Диуани лұғат-ит-түрк (Түркі сөздерінің жинағы)" атты еңбегінің де құндылығы өте жоғары. Бұл еңбек тіл білімі тарихына орасан зор үлес қосып қана қойған жоқ, сонымен қатар түркі тілдес халықтардың тұрмысының, мінез-құлқының тарихынан мол мағлұмат беретін баға жетпес ескерткішке айналды. Ол, соңдай-ақ, орта ғасырдағы табиғи жаратылыс жөніндегі ғылыми көзқарастан да хабардар етеді."277 Осынау екі үлкен еңбек сол кездегі поэтика дәстүрін, ғылым тәжірибесін бойына кемел сіңірген ұлы ескерткіштер. Тарихта қарахандар дәуірі деген атпен белгілі бұл кезең /840-1212 ж.ж./ түрік даласындағы өркениеттің түйінді биігі іспетті. Дәл осы кезеңде мемлекеттілік гүлденіп, өркениет шалқыды. Екінші жағынан ислам діні тұран жұртына дендеп ене бастаған, тарала түскен тұс. Қарахандар мәдениетінде елдік түзу, мемлекеттік, қоғамдық ойды идеология деңгейінде өрістету секілді айқын бағыттар таланттылықпен көрінеді. Қарахандар әулеті, мемлекеті жөнінде В.В.Григорьев, В.В.Бартольд, С.Г.Кляшторный, О.Притсак, С.Е.Малов, А.А.Валитова, т.б. байсалды еңбектері мәлім. Қарахандар дәуірі жөніндегі ілгерілі-кейінді жазылған еңбектерге сүйене отырып түйген ойымызды баспа, баспасөз беттерінде кезінде жариялаған едік. (Қараңыз: Ж.Баласағұн "Құтты білік". А., 1986 ж., Бірінші басылымның алғысөзінде; Ж.Баласағұн "Құтты білік". Пекин, 1989 ж., екінші басылымның кіріспесінде; Ж.Баласағұн "Құтты білік", А., 1997 ж., үшінші басылымның алғысөзінде; М.Қашқари. Түрік сөздігі. Үш томдық. А., 1997 ж., бірінші басылымның алғысөзінде; "Құтадғу білік" /XІ ғ./, "Жұлдыз" журналы, 1996 ж., №3, т.б.) Сондай-ақ, қарахандар дәуірі жөнінде академиялық тарихи еңбектерде жеткілікті айтылғандықтан қайталап түсіндіріп жатпаймыз. Қарахандар дәуірі – түрік өркениетінде елеулі қызмет атқарған дәуір, Ж.Баласағұн мен М.Қашқари – сол заманда өмір сүріп, өлмес ескерткіштер қалдырған хәкімдер. Ежелгі түрік ескерткіштерінің әдеби мұраларының ішкі көркемдік сымбаты, поэтикасының тарихилығы ұлттық көркемдік дүниетанымның тұтас бір кезеңінің жаратылысын көзге тосады. Бұл екі ұлы еңбекті бөле-жара даралап айтуымыздың бірнеше дәлелді себебі бар. Осы екі шығармадан (бірі поэзиялық, бірі ғылыми әмбебап сөздік) сол дәуірдегі жазу өнері бар кемелді келбетімен көрінеді. Олардың поэтикалық бітімі мен ғылыми жаратылысы барынша салмақты, дәстүрлі түрде түзілген. Көркемдік таным мен ғылыми зерделілік сипаты да осыларда айқын. Әрі, эстетикалық таным, дүниетаным ерекшеліктері хақында да тұжырымдар түюге болады. Оның үстіне, екі шығарма да күллі түрк дүниесіндегі бізге жеткен ескерткіштердің ішіндегі аса білікті де бітімді, көлем жағынан да ауқымды дүниелері. Көркемдік таным дәстүріне келсек, бергі Сүлеймен Бақырғани, Ахмет Йүгінеки, Қожа Ахмет Йасауи, Заһириддин Бабыр, арғы Орхон-Енесай, әл-Фараби тараптарымен, ғұндар заманындағы тарихи дастандармен тамырластығы берік. Осындай әдеби-мәдени ескерткіштердің көркемдік ерекшеліктерін, поэтикасының тарихилық арналарын, эстетикалық таным жүйесіндегі бірегей дәстүрін парықтау ұлттық көркемдік танымды да байыта түседі. Тарихи сана, ұлттық таным сынды ұғымдардың мәні қазір артты. Тарихи сананың деңгейі – ұлттың таным қуатының кернеуі десе де сиып тұр. Ал, тарихи сана тарих сабақтарын шынайы жете біліп, ұлттық болмысты сол тарихи күрделі кезеңдер үстінде тану аркылы қалыптасса керек. Тарихи сана - тарихшылдық емес. Тарихи сана – ұлттық сананың ұлы тәжірибесі. Сөз өнерін, ғылым білімді, көркемөнердің қай түрін де, қоғамдық құрылысты, саясат пен социологияны, жалпы ұлт, қоғам тірлігіне қатысты ілім мен тәжірибе атаулыны сараптай отырып сүзілген таным құнары. Бұл зерттеуде қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясына қатысты өзекті эстетикалық, поэтикалық терең тамырлы арналарды қарастыра келіп, поэтикалық таным жүйесінің белгілі бір зандылықтары мен шарттарын талдап көрсетуге ұмтылдық. Ежелгі түрк әдебиетінің мұралары өсіп-өнген рухани топырақ ретінде алынды. Сол арқылы қазақ әдебиетінің, қазақтың көркемдік ойының түп-тегін, гносеологиялық негіздерін танытуға тырыстық. Поэтиканың тарихилығы – әдеби-эстетикалық дүниетаным мектебінің дәстүр белгісі. Бір жағынан, тұтас бір халықтың дүниеге, болмысқа эстетикалық қарым-қатынасының ғасырлар бойы жинақталып, сұрыпталған күрделі заңдылықтары. Тарихи поэтика арқылы қазақ әдебиетінің тарихи мәртебесі айқындалады. Қазақ елінің рухани дүниесінің әлемдік даму үрдісіндегі көкжиектері көрінеді. Әдебиетті халықтың этногенетикалық даму желісінен бөліп қарау толымды болмас еді. Әдебиет тарихы мен теориясын тек қана әдеби талдаулар мен әдеби материалдар аясында қарастыру мәселесі ендігі жерде біртіндеп өріс кеңейтіп, ұлттың мәдени, лингвистикалық, антропологиялық генезисіне орай тереңдете зерттеліп, этногенетикалық барлау, болжамдарға іш тарта бастады. Мұндай үрдіс ұлттың тегіне, тектілігіне тікелей қатысы бар ғылым салаларының бірін-бірі байытуына, сонымен бірге әр саланың өзінше даралана тереңдей түсуіне игілікті ықпал жасайды. Сондай-ақ, ендігі кезеңде ежелгі түрк әдеби мұраларының қазіргі түрк тілдес әдебиеттерге ұласуы үрдісін, рухани мәдениеттің генезисі мен трансформациясы мәселелерін зерттеп зерделеуге құлшыныс артқан тұста әдебиетті этногенез өрісінде пайымдау қажеттігі туады. Оған бір жағынан ежелгі түркі жазба мұраларының ғылыми тұрғыдағы көп қырлылық сипаты себеп болса, екінші жағынан қазақ әдебиетінің өзінің күрделі қалыптасу, даму кезеңдері, қазақ әдебиетінің түп-тамырының әмбебап сипаты да соған мегзейді. Бұл жерде әдебиеттің, сөз өнерінің қазақ ұлтының рухани дүниесіндегі өнералдылық қасиетін еске сала кеткен орынды. Әдеби мұралардың қазақ тарихына, ұлттық философияға, этникалық мәдениеттің басқа да сан түріне қатысты арқа сүйер бірден-бір мол әрі құнарлы қазына болып қалғандығын да естен шығармаймыз. Профессор Кемел Ақышев "Қазақтардың дәстүрлі мәдениетінің шығу тегі жөнінде" деген зерттеу мақаласында қазақ халқы, қазақ этномәдениетінің түп тамыры туралы ой толғай отырып: "оның үстіне антропологиялық түр, тіл, дәстүрлі материалдық және рухани мәдениет халықтың (қазақ халқының – А.Е.) атауының өзі пайда болған кезден көп бұрын қалыптасты. Тұтас бір этногенетикалық үрдісті түзген көптеген құрамдас бөліктердің ішінен этносты анықтап, белгілеп беретін белгілердің кесек-кесек, күрделі құрылымдарын бөліп алып көрсетуге болады"278 – деп тұжырымдайды. Сол құрылымдардың кешенді түрі, күрделі бөлігі – әдебиет, әдеби материалдар. Осы тұрғыда да ұлттық әдебиетіміздің түп-төркініне барлау жасау, ежелгі әдебиет поэтикасының кейінгі тектес әдебиеттердің даму үрдісінде трансформациялануы ғылыми сипаты өзгеше көркемдік таным заңдылығы. Ол бір жағынан әдебиеттің даму заңдылықтарын саралауға бастаса, екінші жағынан жаңа дәуірлерде түрленіп, түлеп барып шыққан ұлттық әдебиеттердің пайда болу, қалыптасып, ежелгі рухани дәстүрлерді жалғастыру үрдісін жүйелеуге мүмкіндік береді. Казақ әдебиеті үшін ондай алтын бесік, асыл тұғыр ежелгі түркі мәдениеті, ежелгі түркі әдебиеті екендігі мәлім. Сондай-ақ, әдеби мұралардың поэтикалық сымбаты, олардың жаңа ұлттық әдебиеттерде түлеп-түрленуі өзгеше күрделі шығармашылық жол. Поэтиканың тарихилығы жалпы рухани, мәдени даму құбылыстарының көптеген ғылыми дәйегі мол, жұмбақ қалтарыстарын ашып береді.

Тәуелсіздікке қол жеткізіп, егемен ел болғалы әлеумет басынан өтіп жатқан жаңғыру үрдісі әдебиет пен мәдениетіміздің де сипат, бітіміне өзгеріс әкелді. Хас асылдың мәртебесі бұрынғыдан да салиқалы, салмақты бола түсті. Қайсыбір кезеңдік ұғымдар, нанымдар көмескі тартты. Даму, өрісі жаңғыру заңдылығы түпкі табиғи арнасын тапты. Тарихи өзегін, өркенді күретамырын іздеді. Тарих пен әдебиет, қоғамдық-әлеуметтік даму мен рухани қазына қайнаулары қайта қауышты. Әсіресе, қазақ қауымының ғылымы мен мәдениеті үшін бұл ерекше құбылыс. Тарих пен әдебиет бірін-бірі іздеді, бірін-бірі толықтырды, бірін-бірі тазартты, бірін-бірі байытты. Қазақ елінің тарихы мен мәдениеті өзінің ғана емес, қазақтың түп-тегін барлауға ден қойды Ежелгі мәдени, әдеби ескерткіштердің мәні артты, ұлттық этнологияға қатысты деректерді сол әдеби, мәдени мұра беттерінен таптық. Ежелгі атаулының бәрі "ескі, ескішілдік" деген сарыннан тез арылдық. Ұлттық жан-жүйе, ұлттық әдебиет, жалпы ұлттық кенеуін сырт көрінісінен талғап үйренген жұрт, көне мұра, ежелгі мәдени ескерткіштерден салмақты хәм салиқалы сырлар түйді. Мемлекеттілік құрудың, елдік түзудің рухани, тарихи сабақтарын барлау барынша тереңдеді. Ендігі жерде "қазақ" сөзінің этимологиясы арқылы ғана қазақ халқының тарихын анықтау "тәсілінің" тарөрістілігі анық байқалып отыр. Осыншама байтақтағы ұлттың ұлы дәстүр, үлкен өркенді өркениеттен өгейсіп өтуі мүмкін емес еді. Сүргінге түскен ұлттық рух оянды. Өткенді де іздеді, кеткенді де іздеді. Келешекке де құлшынды. Тарихи сананың көмескі көлеңкелеріне сәуле таратты. Көзге тосты. Жаңа оянған тарихи сананың ұйқылы-ояу таңдану сәтінен де арылғандаймыз. Күн көтерілді, көк ашылды, көкжиек кеңейді. Енді көп дүниені көзбен көріп, қолмен ұстап байқау қажеттігі туды. Аңыздан ақиқатқа аттау шарт. Даму шарты, таным шарты. Елдік шарт. Қазақ халқының түп-төркіні. Қазақ тілінің бастау көздері. Қазақ мәдениетінің түпқазығы. Қазіргі кезеңдегі ұлттық қоғамдық ой-сананың қайта өрлеу, жаңғыру заңдылықтары. Еліміздің ежелгі тарихы мен жаңа тарихының өзекті байланыстары, жұлын өзегінің тұтастығы. Осы секілді сан-алуан, сан қырлы, түптеп келгенде тұтас, тұғыры бір рухани тұтастықты танытатын ғылыми мәні терең мәселелерге жаңаша барлау жасалуда. Қазақ ғылымы бұл орайда соңғы жылдардың ішінде ғана көптеген зерттеулер мен болжамдардың, талдаулар мен сипаттаулардың, қаншама оқырмандар қолына тиген еңбектердің куәсі болды. Жалпы қазақ халқының тарихи болмыс-бітімі ғылыми таным, тарихи сана сараптауларынан өтіп жатқаны анық. Сондықтан да, қадау-қадау жеке салалар сорабын танытқанымен, рухани дүниенің саналуан сипаты, сан қырлы құбылыстары түптің түбінде бір желіге тартылып, бір тектілікті түзеді. Тәуелсіздік қазақ жұртының тарихи санасы мен танымына да еркіндік әкелді. Тарихи даму үрдісі де өрелі өрісін тауып, көш-керуенін түзей түсті. Жібек жолын тарихи деректен гөрі, тарихи жұлын-жүйке өзегі деуге сияды. Ежелгі өркениет тұғырларына зер салу ғылыми-танымдық көкжиектен әрі шығандап шығып, қоғамдық, мемлекеттік мәнге ие болды. Әдебиеттің өткенін болжап, тарихты талдау елдік, ұлттық қасиеттерімізді парықтаудың ең бір өзекті жолына айналды. Тарихи даму үрдісі өзінің сабырлы да тегеуірінді арнасынан адаспапты. Үнемі өршеленіп өрге жүгіретін үдемелі даму жолы деп қарайтынымыз, бүгініміз кешеден көшілгері түсуге міндетті деген наным үстірттік секілді. Тарихтың жөні де, жолы да бөлек. Өзгеше даму заңдылығы, өзгеше жаратылыс табиғаты. Ұлттың тағдыры міндетті түрде белгілі бір күннен белгілі бір жылдан бері ғана басталмағы шарт деген үзілді-кесілді кесімді үкімнен ел санасы енді айыға бастағандай. Мәдениет, әдебиет те белгілі бір "кезеңнен" бері таратылып, "дәуірленіп" отырды. Мәселен, қазақ әдебиеті, қала берді қазақ тілі, қазақтың көркемдік-эстетикалық таным әлемі Қазақ хандығы шаңырақ көтерген сәттен бері "пайда болды" дейтініміз секілді. Бұл танымдық шарттылықтардың қаншалықты дәйекті-дәйексіздігін ежіктеп жатпаймыз. Ол біздің алға койған басты мақсатымызға қосылмайды. Бәлкім, там-тұмдап кеміктеп сіңірудің де өзіндік жақсылығы бар шығар. Әйтеуір қазақ тілі бір күнде туып, қазақ әдебиеті белгілі бір күні жаратыла қалмағаны бесенеден белгілі жай. Бұларды бажайлау толып жатқан елдік мүддені қуған институттар мен танымдық, (тарихи, философиялық, социологиялық) ғылыми құрылымдардың төл ісі. Қалай дегенде де, "қазақ" ұғымындағы ұлан-ғайыр бүтін аймақты алып жатқан ұлт бір күнде пайда болып, бір жылда жылнама бастай салмағаны ақиқат. Осыларды ойласақ, дамудың шексіз де шекарасыз жайлауына шыға бересіз. Қазақы танымға осы жайлаудың, сана сахарасының бұла еркіндіктің дәл бүгін қажет болып тұрғандығы да кідіксіз. Соңғы бес-он жылдың аясында қазақтың таным дүниесі көне ғасырлар қойнауына тереңдеп бойлап кетті. Бұл – даму заңдылығы. Әрі түрлі бағытта тарамдала жүргізілуде. Арғы-бергі тарихи әдебиеттер, евроцентристік сипаттағы мұралар, Батыс, Шығыс, Таяу шығыс, Азия табалдырығы орайындағы түп-тегімізге қатысты дүниелердің бәрі шама-шарқымызша ой елегінен өткізілуде. Қазақ ру таңбалары мен сонау жапон жазуларының, көне түркі таңба жазуларының, сына жазулардың алыстан шарпысатын елестерін пайымдау да түбі бір нақты жемісін беретін ізденістер секілді сезіледі. Осындай дүниетанымдық құбылыстардың заңдылықтарын парықтау да халықтың генеологиялық түп-тамырын тереңнен тартатын керекті іс.

Сонымен бірге түрк мәдениетті мен әдебиетінің, өнерінің томағаланып тұйықта қалып қоймай дүние өркениеті аясында бағаланып, рухани қарым-қатынасты өрістетіп, өзі де байып, өзгені де жан-дүние парасатына кеңелтіп келгенін айғақтайды. Қазақ мәдениетінің табиғатын талдап-сараптай түсу үшін, қазақ халқының болмыс-бітімін бұрынғыдан да байыпты зерделеу үшін оның арғы төркіні түрк дүниесіне тереңдеп барлау жасау қажеттігі туды. Түрк дүниесінің социологиясын, психологиясы мен этнологиясын зерттеу осы мақсаттағы нақты да іргелі ізденістерге айналмақ. Ондай ғылыми байсалды зерделеулер ұлтымыздың әлемдік өркениетке жедел де өз мінезімен қосылуына себепкер болмақ. Бұл орайда тағы да Зия Гөкалптың түрік халқына қарата айтқан мынадай ойларын назарға сала кеткенді жөн көрдік. "Бұрын Түркияда түрік халқының ешқандай маңызды орны жоқ еді. Бүгін бар құқық – түріктікі. Түрік жеріндегі билік – түріктерде. Саясатта, мәдениетте, экономикада билік – түріктерде. Осындай нақты да үлкен түрікшілдікті жүзеге асырған адам – түрікшілдіктің ең ұлы қайраткері. Өйткені қиялдау мен құр насихат, уағыз оңайдың оңайы. Ал, ойдағыны қиялдағаны іске асыру, жемісін көру қиынның қиыны,"280 – дейді ғалым. Өркениеттің заңдылықты шарттарының бірі де адам, қоғам дамуының нақты көріністері екені аян. Ақыл-ойдың мәуесі, заңды жемісі. Былайша айтқанда қоғамның, өндірістің, ақыл-ой, білім-парасаттың үйлесімді дамуы, белгілі бір кезеңдегі самғау биігі. Түрік өркениетінің көпқырлы сипаттары да көбінесе, тарихи жағдайларға орай ежелгі әдеби-мәдени жәдігерлерінен, материалдық мәдениетінен, айналып келгенде адамзат мәдениетіне қосқан үлесінен танылмақ. Бұл орайда ежелгі түрк әдебиеті, мәдениеті — түрік өркениетінің күретамыры іспетті. Қырық тармақты ұлт-ұлыстардың рухын көтеріп, тілі мен ділінің өзегі болған түрк өркениетінің асыл мұраларының алдағы күнге ашар жұмбақтары әлі де әлдеқайда көп. Қазақ әдебиеттану, әдебиет тарихы саласындағы ғылыми ізденістер де өзгеше сипатты қасиеттерді тауып, табиғи түрде сіңіре бастары анық. Бұған дейінгі зерделеу талдауларға қарағанда әдеби, мәдени мұраларды тарих, философия, этнология, эстетикалық таным тұрғысынан сабақтастырып, негізгі ғылыми дәйектеме-дерек ретінде қолдану, пайдалану айқын аңғарылады. Әсіресе, тарихшылдық, тарихи таным, дәйектеме ретінде зерттеу ерекше басым. Оның бәрі де заңды ғылыми үрдіс. Әйтсе де, әдеби-мәдени ескерткіштердің әу бастан жаратылған жаратылысы-бітімі бөлек екендігіне шек келтірмеспіз. Әдебиеттану ғылымын ғылыми пән ретінде таразылап, мәртебесін айқындаудың осы тұстағы мәні ерекше бөлек сезіледі. Әдебиеттану, сөзтану ғылымына көзқарастың пәстеу тартып бара жатқандығын жиі-жиі айтатын болдық. Ол рас. Әдебиет мұраларына әдеби шығармалар, әдебиет қазынасы ретінде көзқарас өзгеше түйінді әрі өзекті ғылыми сипатқа көтерілмейінше, әдебиетті парықтап, қастерлеу де әлсірей береді, заман ағымы, нарық пен парық талабы осы. Әрбір кәсіп, мамандық, ғылыми сала біліктілік үстіне бірегейлік мәртебесіне, дербестік сипатқа, қазақша айтқанда тегіне тарта бастады. Бұл біліктілік пен кәсіби тектілік заманында болуға тиісті, даму жолының түйінді құбылысы. Ондай мәртебе қазақ әдебиеттану ғылымына ауадай қажетті. Осы кезеңнің әдебиетану ғылымындағы басым сипаты — ежелгі түрік әдеби-мәдени мұраларының даму ерекшеліктері мен тарихи үрдісіне қазіргі түрік тектес әдебиеттердің ежелгі қалыптасу, даму бастаулары деген методологиялық көзқарастың барынша айқын белеске шығуы. Ежелгі түрк әдебиеті өзінің әр дәуірдегі даму заңдылықтарымен кейінгі барша түркі текті әдебиеттердің өркендеуіне алғышарттар жасады. Болашақ эстетикалық мектептердің дәстүрін қалыптастырды. Ортақ қасиеттер дарытты, рухани тұтастығын көрсетті. Бір географиялық ауқымда пайда болып, сол аяда қалыптасып, дамыған алуан түрлі сан алуан түркі ұлыстарының әдебиеттеріндегі ортақ сипаттар, ортақ заңдылықтар, берік әрі өзгеше бір санқырлы рухани тұтастықты алға тартады. Ежелгі көне түрк әдебиетінің тарихи үрдісінде қарахандар билігіндегі кезеңнің шоқтығы биік. Бұл кезең туралы белгілі ғалым Э.Р.Тенишев былай деп жазды: "ІІІ. Қарахан-ұйғыр (хақан, бұғрахан) әдеби тілі. (Зерттеушінің өз болжамы. – А.Е.) Ұйғыр әдеби тілінен кейін XІ-XІІ ғасырларда қарахандар мемлекетінің аумағында басқа тарихи жағдайларда өзінің әдеби тілі қалыптасты. Қарахандар мемлекеті – Орта Азия тарихындағы мұсылман мәдениетін ұстанған алғашқы мемлекет. Орталығы – Қашқар каласы. Батыс шекарасы Самарқанд пен Бұхараға дейін жеткен. ... Қарахандар әулеті билеген дәуірден Жүсіп Баласағұнның "Құтадғу біліг", Ахмет Иүгнекидің "Хибат-ул-хақайық", Махмұт Кашқаридың "Диуани-лугат-ит-түрк" кітаптары мен Құранның тәпсірі сақталып жетті".281

Біріншіден, ең бастысы, мұсылман мәдениетінің тегеурінді рухы қоғамдық-әлеуметтік тіршілікті тастүйін бір арнаға бағыттады. Мұсылман дінінің шарттары, мұсылманшылық идеясы жеке адамдардан басталып елдік, мемлекеттік дәрежеде кең құлаш жайды. Ықпалы күшейді. Саяси-әлеуметтік танымға айналды. Екіншіден, араб-парсы әдебиетінің, Орталық Азия әдебиетінің даму жолы, ғылым мен мәдениеттің, философиялық ойдың даму үрдісі өзінің межелі бір биігіне көтерілді. Бүған дейін араб әдебиетіндегі эстетикалық сынның, талдаудың, поэтиканы сараптай зерделеудің теориялық тарамдары Орта Азия, түрк сахарасындағы зайырлы қауымға жақсы мәлім болатын. Үшіншіден, нақ сол төрт-бес ғасыр шегінде түрк империясының дәуірлеу тұсына сай келді.

Қарахандар дәуіріндегі әдеби-мәдени мұралардың барша ерекшеліктері, бітімді белгілері тұтас түркі мәдениетінің үлкен асулы кезеңінің сипаттары ретінде мағлұм. Тарихи-әлеуметтік жағдайларды атамағанның өзінде, түрк дүниесіне мұсылман дінінің ілім ретінде дендеп енуі, әдеби-мәдени туындылардың тууына себепкер болып, туына айналуы осы тұс. Бұл аса елеулі құбылыс, түрк дүниесіндегі жаңа тарихтың бастауындай заман болғандығына күмән жоқ. Сөзіміздің басында әдеби туындыларға әдеби таным, ғылым тұғыры ретінде қарау шарт деген ойды бөле-жара назарға салған едік. Сол орайда қарахандар дәуіріндегі әдебиеттің кейбір поэтикалық меселелері, тарихилығы ақлиқаттық-эстетикалық таным заңдылықтары өз тұсындағы қоғамның да, қауымның да, рухани-әдеби тіршіліктің де көптеген тұжырымды, күрделі тұстарын көзге тосады. Әрі сол әдеби-танымдық ақиқаттар барынша кемел, ілім турасында барынша байсалды, парасатты үлгі танытады. Сондықтан да, кейінгі түркі тектес ұлттар мәдениеті мен әдебиетінде осы заңдылық ұшқындары жұлдыздай жамырап, айқын кейіпте көрінді. Ежелгі түрк әдеби мұраларының ішіндегі ең көлемді, жанрлық түзілім сипаты айқын, талантты да білікті қолдан шыққан "Құтадғу білік" /1069 ж./, "Диуани-лұғат-ит-түрк" /1072 ж./, "Хибат-ул-хақайық" /XІ ғ./ сынды шығармаларда көне дәуір әдебиетінің күллі болмысы көрінеді. Олардың ерте замандардағы фольклор үлгілерімен, халық эстетикасымен қатыстылығы, жалпы көркемдік-шеберлік бітімдері, поэтикасы тұтас бір өркениет заңдылықтарын айқындай түседі. Академик Әлкей Марғұлан жазған "Атам замандарда туған /VІ-ХІІ ғ.ғ./"283 эпостардың өзі де осы ұлы шығармалардың тал бойынан елес беріп өтетіндей. Тіл ерекшеліктері, поэтикалық сымбат-бітімдері, ой, мазмұн, танымдық қасиеттері қазіргі қазақ көркемдік таным дүниесінің тынысына ұштасып жатыр. Осынау ұлы шығармалардың өзекті сипаттарын саралау қазақ әдебиетінің жалпы түрк дүниесі әдеби мұраларының ішкі түйінді заңдылықтарын таратып, тануға мүмкіндік береді.

Қарахандар дәуіріндегі белгілі әдеби-тарихи мұралардың көркемдік-эстетикалық қасиеттері, олардың авторларының талғамы мен білімі, таланты жайлы, жалпы қарахандар кезеңіндегі тілдің, философиялық ойдың, руханият әлемінің ерекшеліктері туралы тұжырымды түйіндер баршылық. Олардың бәрі де аталмыш ескерткіштерді әр қырларынан – тілдік-стилистикалық, тарихи-лингвистикалық, поэтикалық, жалпы танымдық, т.б. – талдауға күш салған. Қарахандар әулеті билік құрған дәуір әдебиеті деген атаудың өзі де басқа да бұрын-соңды кездесіп жүрген "кезеңдерге бөлу" секілді шартты ұғым деп қабылдаған жөн. Әрине, ғылымда, тарихта "қарахандар дәуірі, қарахандар әулеті" деген түсінік әлдеқашан "ресми-ғылыми" ортада қалыптасқан. Бірақ, мұндай кезеңдеулер белгілі дәрежеде теориялық сипатта болып келетіні һәммаға аян.

"Құтадғу білік" сынды жаратылысынан шымыр да ұшқыр, ақлиқаттық ақылман дастанның жанрлық түзілімі жайлы толғамдардың бастауында осындай эстетикалық-танымдық, әдеби дәстүр өзектері тұрғаны күмәнсіз. "Құтадғу білік", "Диуани лұғат-ит-түрк" секілді жоғары мәдениетті шығармаларға келгенде "Шахнама" тағдыры мен бітіміне қатысты қайсыбір деректерді жаңғырта ауызға алуға тура келеді. Осы орайда "Шахнама" дастанына қатысты кейбір деректерді еске сала кеткеніміз жөн. Фирдоуси шығармасынан көп бұрын мифологияға, тарихи батырлық дастан аңыздарға, ұлы патшалардың қаһармандық өмір оқиғаларына негізделген Шахнама, яғни падишахтар жайлы кітаптар болғаны мәлім. Ол әртүрлі аңыз, хикаялардан түзіліп, ерлікті, елдікті пәш етіп отырған. Сондай бірнеше кітаптардың ішінде, бізге жетпеген әйгілі төрт "Шахнама" бар. Ол, қарасөзбен жазылған Әбу-л-Муайда Балқының /963 ж./ "Шахнамасы", Әбу-Әли-Мұхамед ибн Ахмет Балқының "Шахнамасы", 966 жылға дейін түзілген Мәсуди-Мәрвәзидің "Шахнамасы" мен 957 жылы Мансұрға арналып жазылған "Мансұрдың Шахнамасы". Осы соңғы туындыны Фирдоуси өз дастанында пайдаланған. Бізге сақталып жеткен "Мансұрдың Шахнамасына" арналған кіріспеден парсы тіліндегі айшықты көркем қарасөздің түрлі-түсті бояуы, кестелі мәнері қанық көрінеді. Бұл эпикалық баламаны жазғандар ауыз әдебиеті үлгілері мен дәстүрін, аңыз-хикаяларды еркін пайдаланған секілді. Соңғы "Шахнаманың" авторларының бірі Дақики 977 жылы дүниеден қайтқаны белгілі. Дақики бірталай әзірліктен кейін өзінің "Шахнамасын" жаза бастағанда, оқыстан той үстінде құлдың қолынан опат болады. Дакикидің мың бәйіттей мұрасын Фирдоуси өзінің "Шахнамасына" қосқан. Ақыры Әбілқасым Фирдоусидің "Шахнамасы" әлемдік әдебиеттің асыл маржанына айналды. Фирдоусидің өмірі, ақындық, ойшылдық тағдыры туралы аңыз, болжам, хикаялар көп. "Шахнама" дастанына қатысты мынадай ғылыми дәйек бар: "Фирдоуси өзінің эпопеясын бастаған кезде, 994 жылы оның алғашқы нұсқасын аяқтар-аяқтамастан саманидтер мемлекеті көшпелілердің соққысынан күйреді. 999 жылы түрк-қарахандар әулеті елдің астанасы Бұхараны алды да, саманидтерді төңкеріп тастады. Саманидтердің таңдаулы түрік жасақтарынан шыққан Махмұд Газнауидың Әмударияның оңтүстік-шығысындағы ұлан-асыр аумақтағы билігі шамамен сол тұста орнықты. Фирдоуси 1010 жылы "Шахнаманың" екінші редакциясын жасағаннан кейін, дастанды жаңа билеушіге арналған кіріспе қосып жазып Сұлтан Махмұдқа тарту етеді."285 (Бұл орайда Жүсіп Баласағұнның "Құтадғу білік" дастанын Бұғраханға арнап жазып, тарту еткенін, ондай дәстүрдің бар екендігін еске саламыз). Фирдоусидің кейінгі тағдырдан көрген теперішіне қарағанда, түрк сұлтаны Махмұд ақынның бұл тартуына мән беріп, елемеген секілді. Бір айта кетерлік дерек, осы Сұлтан Махмұд Ғазнауи "Ақындардың падишасы" деген атақ пен лауазымды алғаш рет тағайындап, оны 5 лирикалық, дидактикалық поэзияның сол кездегі үздіктерінің бірі» Унсуриге лайықтапты. Ал, Фирдоусидың сыйын қабылдамауы да түсінікті, айтқанымыздай Әмударияның оңтүстік шығысы түгелдей Қарахан түрктерінің қолына көшуіне орай парсы мәдениеті мен тіліне көзқарас та саяси сипат алған-ды. Енді жалпы шығыс поэзиясының дәстүріндегі түрк ақылмандық поэзиясының өзіндік дербес үні анық естіле түсті. Бұл бөлек әңгіме. Біз "Шахнамаға" қатысты екі түйінді; мәселені бөліп қараймыз. Біріншіден, сол заманда елдік деңгейдегі шынайы шығарманы арнайы жазып, елбасына тарту дәстүрі болғандығы. Шығыс мәдениетіндегі бұл дәстүрдің көркемдік, танымдық, этикалық мәні де ерекше байқалады. Екіншіден, "Шахнама" жоғарыда аталған өзіне дейінгі табиғаты жақын туындылардың бәрінің өзекті сипаттарын сіңірген, өзінен кейінгі тұтас заманауи дәуірлердің рухани әлеміне тікелей әсер еткен. Оның тек қазақ әдебиетіндегі көріністерін атасақ та жеткілікті. Профессор Өтеген Күмісбаев қазақ халық дастандарын алғаш рет шығыс аңыздарының сюжеттеріне тарата сараптай отырып, "Қазақ "Рүстемнамасының" алуан қырларын ашып көрсетеді, қазақ ақындарының Фирдоусидың "Шахнамасына" қатынасы мәселесіне терең ғылыми талдау жасайды286. Ораз Молла, Мұхамеджан Сералин, Мәжит Дәулетбаев, Айманкүл Тәжібаева, Қалмақан Әбдіқадыров, Тұрмағамбет Ізтілеуов, т.б. казақтың дарынды дараларының "Шахнама" дастанына әр қырынан келуі – тек қана қазақ әдебиеті ғана емес, күллі Орта Азия әдебиетіндегі үрдісті дәстүрдің өзекті арнасы. Шығыстанушы Өтеген Күмісбаев бұл орайда: "Орта Азия, түрк әдебиетіне ықпалы X-XІ ғасырларда басталған Фирдоуси эпопеясымен" Орта Азия жұртының ортасында кеңінен таныс болғандығына, дастанның рухани қуат көзіне айналғанына күмән келтірмейді287. Тек, "Шахнама" дастанына қатысты шығармашылық үрдістердің өзінен-ақ түрлі тарихи кезеңдердегі, түрлі әдебиеттердің бірін-бірі байыту заңдылығы көрінеді. Қазақ әдебиетіндегі бір ғана нәзирашылдық мектептің дамып, толысуы неге тұрады. Қазақтың классикалық дастандарына әсерін, аудармаларын былай қойғанда, бертінгі Тұрмағамбет Ізтілеуовтің "Шахнама" дәстүрімен, ізімен өзінше ұлан-ғайыр (бір зерттеушілер 1000 жол көлемінде десе, тағы бір деректерде 40000 жолдық екені айтылады. Ақынның "Рүстем дастаны" жеке кітап болып жарық көрді де) дастанды жыр тудырғанын мегзесек те жетеді. Жалпы, "Шахнаманың" қазақ әдебиетімен жалғастығы туралы ой-пікірлер ғылыми туындылар, ғылыми зерттеулер бізде мол. Тек Афрасиаб - Алп Ер Тоңға тұлғасына қатысты шығармалар, зерттеулер қаншама. Низамидің "Ескендір-нама", Абайдың "Ескендір" поэмалары да сахарадағы "Шахнама" өрнектеріндей көрінеді. Сол Сұлтан Махмұд тұсында-ақ ақылмандық, ақлиқаттық (этикалық) түрк поэзиясы қанатын кең жайды. Бұл, X ғасырдың соңғы кезеңі болатын. Келесі, XІ ғасырдың табалдырығында, яғни 1069 жылы жазылған "Құтадғу білік" дастаны нақ осы этико-дидактикалық, философиялық-ақлиқаттық, саяси-әлеуметтік трактатқа тән мазмұн-мәнімен мәшһүр болды. Кең тарады. Дастанды сол заманның өзінде-ақ ирандықтардың "Тұран Шахнамасы"288 деп, шын-машын жұрты "Шахтардың әдеп-қағидалары", "Мемлекеттің дәстүрі" деп атағаны тегін емес еді. Ал, Махмұд Қашқаридың "Диуани-лұғат-ит-түрк" кітабы ғылыми сөздік болудың үстіне "Құтты білікте" көтерілген идеяларды ғылыми деректілік жағынан толықтырып, дәйектей түседі. Сол X ғасырдың орта тұсында шығыс әдебиетінде суфизм ағымы аралас көрініс берді. Суфизмді насихаттаған дидактикалық ақылгөй кітаптар жазылды. Суфизмнің әдебиеттегі алғашқы жырлаушыларының қатарындағы Әбу Сейіт Әбілқайыр (957-1049 ж.ж.), Баба Тахир (XІ ғ. алғашқы жартысы), Аттар (т.ж. 1141 ж.) шығармаларындағы философиялық-этикалық дүниетаным ағыстары Руми, Науаи, Рудаки, Фирдоуси секілді ұлы тұлғалар көзқарасына ұласты. Діндар энциклопедияшы ғалым Әбу Хамид Ғазалидің суфизмді түбегейлі жаңғыртқан мұсылманшылдық танымға бейімдеген жаңашылдығы әдебиетте де одан әрі қолдау тапты. Нәсір Хосраудың /1004-1080ж.ж./ ақындық, саяси қызметі мен шығармалары ерекше ықпалды әсер етті.

деп тебіренетін Омар Хайам /1048-1131 ж.ж./ "Тұрмыс-тіршілік пен лауазым туралы" трактатын да сол заман ағымында толғаған. Кейінгі замандастарымыз сұлулық пен сезімнің серісі ретінде жаттап оқитын Омар Хайамның өз заманының ұлы ғұламасы, Хорасанның имамы, грек ғылымының зерек білгірі, Шығыс пен батыс ойшыл философтарының падишасы атанғандығын ауызға ала бермейді. Өзін Ибн Синаның шәкіртімін деп санаған Омар Хайамның 1079 жылы жасаған астрономиялық күн күнтізбесі бүгінгі заманға дейін аса дәл уақыт өлшемі ретінде мәлім. "Наурызнама" кітабы да астрономиялық ілім саласындағы бірегей туынды. Зайырлылық пен суфизмді білімділікпен терең ұштастырған Омар Хайам ғылыми-философиялық, этикалық, эстетикалық тұтастыққа көтерілді. Философиялық-дидактикалық сарындағы әдебиет сол дәуірдегі философиялық сыршылдық ағыммен жарыса дамыған өзгеше дәстүрлі мектеп болды, Бұл орайда басқа да ойшылдар мен ақындар шығармаларын атауға мүмкіндік мол. Жалпы, жоғарыда там-тұмдап сөз қозғаған көркемдік-эстетикалық кеңістіктің тарихи-әлеуметтік берік кезеңі бар. Х-ХІ ғасырға қарай Жерорта теңізі мен Солтүстік Үнді жері мен Қытайдың бір өңірін қамти гүлдене кеңейген селжүктер мемлекеті қуатты тегеурінді мемлекет екендігі тарихтан таныс. Профессор Решат Кеніш (Анкара) те өз еңбегінде XІ ғасырдың екінші бөлігінде Түрік дүниесінің ең куатты саяси кұрылысы Ұлы Селжүк мемлекеті болғандығын айта келе,Ұлы Селжүк мемлекеттілігінің тұсында, XІ ғасырдың үшінші ширегінің соңына қарай "Диуани-лұғат-ит-түрк" жазылғандығын білдіреді. "Диуани-лұғат-ит-түрк" жазылған 1074 жылы Ұлы Селжүк империясының тағында Мәлікшахтың (1072-1092) отырғандығын айғақтайды289. Селжүктердің әуелінде Каспий, Аралдан шеру тартқан оғыздар құрамындағы қынықтардың бастаушылары екендігін де тарихшыларымыз жазып жүр. Ал, қынықтар жайлы Махмұт Қашқари сол рудың таңбаларының бедерін сызып көрсете отырып: "Оғыз түрк тайпаларының бірі. Олар жиырма екі ата. ... Ең біріншісі, жетекшісі: қынық-қынықтар. Заманымыздың хақандары солардан шыққан"290 — деп жазады. "Селжүк империясының шекарасы Сырдариядан Ніл дариясына дейін, Каспийден Жерорта теңізіне дейін созылып, құрамында Орта Азияның оңтүстік бөлігін, Иранды, Сирияны, Палестинаны, Кавказ сыртын және Кіші Азияның шығыс аймақтарын қамтыды. Астанасы Исфахан шахары болды".291 Міне, осы аумақтағы, әрі батыс пен шығысты тереңдете қамтыған. бір жағы араб-парсы, бір шеті Орталық Азия, бір шалғайы үнді аумағына ұштасқан рухани-мәдени кеңістік, әдебиет тынысы есік-терезесі тұмшаланған аузы-мұрны жоқ отау болмағандығы бесенеден белгілі. Жаңа дүниетаным ағымдары да, сарай ақындарының толғаныстары да. философиялық-ақылнама да, суфизм де аралас бой көрсетті. XІІ ғасыр басына қарай кең өрістеген сыршылдық көңіл-күй саздары, рубайлар мен ғазалдар сол көркемдік-эстетикалық дамудың бір мәуесі. Дидактикалық, риторикалық толғау мәнері нақ сол заманның төл жаңалығы болатын. Бертінгі, қазіргі заманғы әдебиет білімпаздары философиялық-дидактикалық деп таныған ойшылдық, акылмандық әдеби шығармалар да сол тұста шарықтау шегін бастан кешіп жатты. Ал осы ретте ежелгі үнді әдебиетінің классикалық мұрасы "Панчатантра" ("Бес өсиет") даңқы да дүниеге әйгілі. Тәлім-тәрбие, ақылмандық кітабы. Бұл бес кітапта достық, жаулық, соғыс айла-әрекеттері, тіршілік-тұрмыс заңдылықтары, ең соңында қаперсіздік, қанағатсыздық, алаңғасарлық, даңғойлық туындататын бақытсыздық жағдайлары әңгімеленеді. Дидактикалық сарынмен жарыстыра нақты ақыл-кеңестерін де айта отырады. Аңыз, хикая, нақыл сөздер, мифология мен фольклорлық сипаттар кеңінен қолданылады. "Құтадғу білік" сынды түрк классикалық әдебиетіндегі ұлы шығармалардың ақылмандық сипат белгілерінің көркемдік дәстүрінің бір арнасы ретінде осындай жалпы шығыс аумағының Азияның өркениетіндегі дамудың бел-белестерімен желі жалғастырғандығын атар едік. Өзінің төл топырағындағы V-VІІІ ғасырлардағы жазба ескерткіштерден жеткен дәстүр желісі бәрінен де айқын. Оның да өзіндік даму жаратылысы бар. "Түрк әдебиетінің тарихындағы руна жазуларының дәуірі тек өзінің даму өрісі тұрғысынан емес, көне түрктердің Шығыс, оның ішінде Ирак сасанидтері мен Қытай халықтарымен мәдени байланыстары тұрғысынан да қызғылықты, маңызды"292. Ал, осы этико-философиялық дидактикалық жанр сипаты, кейін бес ғасырдан аса уақыттан кейін Европа тарапында да шықты. Неміс, француз, ағылшын және орыс әдебиетінде осы тақылеттес шығармалар пайда болды. Ежелгі түрк әлеміндегі дидактикалық сарын, ақылмандық, философиялық нәш осындай кезеңдерде туындады. Сол шығармалардың қатарында "Құтадғу білік" те, "Хибатул хақайық" та тұр. Сол желіні бұлардан кейін ортағасырлық түрк әдеби мұралары мен түрк тілдес ұлыстардың классикалық әдебиеті тереңдете жалғады.

Ежелгі түрк әдеби мұраларының көршілес еншілес елдердің әдеби ескерткіштерімен байланысы тарихы тереңге тартқан рухани даму дәстүрі. Ол кейінгі түрк тілдес әдебиеттер табиғатында, оның ішінде классикалық қазақ әдебиетінде, қазіргі заманғы қазақ әдебиетінде жалғасын тапты. Мұның өзі сонау ежелгі ықылым замандардан бері үздіксіз жаңғырып, түлеп, жыл маусымдарындай мәуелеп толысып келе жатқан үрдіс. Ұлттық тарихи сананың әр кезеңдердегі көріністері. Қарахандар дәуіріндегі әдебиеттің, мәдениеттің дамуы алдыңғы кезеңдер алғышарттары қалыптастырған белесті іргелі құбылыс. Осынау этико-дидактикалық мәнердегі барынша ширақ, ойы ұтымды, сөзі зерек дастан да, ғылыми-энциклопедиялық сипаты тұрғысынан таза бітімді, үздік ғылыми анықтамалық деңгейін танытқан ежелгі түрк сөздерінің жинағы да, сол қоғамдағы ғылыми, көркемдік-эстетикалық танымның жеке-дара ғұлама тұлғалардың (авторлардың) талант, білім құдіретімен тарихи ұштасқандығының белгісі. Жүсіп Хас Қажыб Баласағұн да, Махмұт Қашқари да, Ахмет Йүгнәки де өзіне дейінгі рухани тәжірибені кеңінен қолданады. Жалпы ежелгі түрк әдеби-мәдени мұраларында мифтік, фольклорлық сипат ұшқындары мол кездесетіні айтылып та, жазылып та жүр. Орхон-Енисей жазуларының бастауындағы аспан мен жердің ортасында адамның жаралуы жайлы әлқиссаның басқа да бірқатар ескерткіштерде қайталануын да бір көркемдік шарттылық десек те, негізінен мифологиялық наным-сенімнің айшығы. Түрлі түрк тілдес әдебиеттердегі "көк бөрі" хикаялары хақында да осыны айтар едік. Осының барлығы ықылым замандардан ғасырлар бойы түзілген, ұрпақтар санасына сіңген эстетикалық таным тұғырлары. "Құтадғу білік" дастанында да, "Диуани-лұғат-ит-түрк" кітабында да мифологиялық дерек, сарындар, фольклорлық "дайын" ұғымдар мен кең таралған аңыз, хикая, қалыптасқан аллегориялар жиі кездеседі. Бірақ, өзінше өрнекпен, аталмыш кітаптардың жанрлық ерекшеліктеріне тән сипатта саралап қолданылып отырған. Профессор Сейіт Қасқабасов мифті фольклордың жанры ретінде қарастырғанда, әдетте мифтің құдіретті күштердің қақтығысын жеткізетін қасиетті, құдіретті ғаламның қиял-ғажайып көріністерін жүйелесе, енді бірде тәңір, алып баһадүрлер жайлы ауызша айтылатын хикая, аңыз болып келетінін айтады. "Миф ежелгі жанр ғана емес, оның үстіне аса күрделі жанр,"– деп жазады293. Грек мифологиясымен тәрбиеленген көптеген фольклор зерттеушілер мифтер тек гректер мен римляндарда ғана болады деп "шынымен" иланатындығын білдіре кетеді. Яғни, миф басқа да халықтардың танымында, жан-дүние дамуы жолында болатын өзгеше көне жанр, ерекше ертеде пайда болып үнемі үздіксіз даму үстінде келе жатқан жанрдың көрінісі.

Аңыздар, тарихи жырлар мен хикаялар, мифологиялық сарындар ерте орта ғасырлардағы түрк әдеби ескерткіштерінің әрқайсысында әртүрлі дәрежеде көрініп, көркемдік-эстетикалық дүниетаным көкжиегін кеңейтіп отырған. Ғылым мен оқу-білім саласындағы жаңа бағыт, зерделі көзқарастар, діни уағыздық әуен бірқатар шығармаларда басымдықпен көрінсе, енді бірқатар шығармалар аңыз, тарихи жыр-аңыздар, тарихи әпсана сипатына жақын болып келеді.

Осы аталған сипаттар аралас жарыса түсіп отырған туындылар да баршылық.

Дастанда бұл тұлғалар белгілі бір ойды, мақсатты, жақсылы-жаманды қасиеттерді талдап-түсіндіру үшін қолданылады.

деп мегзеумен-ақ өз идеясын ашқан. Мифтік тұлғалардың символдық мағыналары танымда қалыптасқан қордалы үлкен ойды ойып жеткізген. "Шахнаманың" жартысына жуығы Тұранға арналғандығы аян. Түрктердің жері, батырлары жайлы, арадағы өзара қақтығыстарды жырлайды. Мифологиялық ұғымдар мен атаулар да ұқсас түсіп жатады. Фирдоуси түрк империясының қағанат атанып, қуаты артқан V-VІІ ғасырлардың тарихи оқиғаларын барынша шынайы толғайды. "Шахнамада" айтылатын Тұран жерінің сипаттамасы да шындыққа үйлесімді. Сиабұштың қазасы туралы тарихи аңыз, әсіресе, "Шахнама" дастаны арқылы әлемге тараған. Сол Сиабұшты Махмұт Қашқари "Қаз" деген сөзді талдай отырып сипаттайды.

Тағы бір әйгілі аңыз Ескендір хикаясы да "Шахнама", "Диуани-лұғат-ит-түркте" сюжеттік желі тартып өтеді.

Махмұт Қашқари талдайтын әлемнің дөңгелек картасындағы ежелгі түрк топонимикасы аса құнды ғылыми деректер. Йағма еліндегі Іле суының үстіндегі Ақтерек аталатын өткелге дейін жазады. Қазіргі "қоқиқаз" деп жүрген құсты ежелгі түрктер "Аңыт" деседі екен. "Барс" атты шағын мақалада Махмұт Қашқари түрк жыл қайыруының пайда болуының мүлде жаңа аңызын ұсынады.306 Іле өзенінен аңдарды, хайуанаттарды қуғанда алдымен тышқан жүзіп өтіп жыл басы атанған екен. Бұл біз үшін тың дерек деп ойлаймыз.

Әскери атақтар мен шен-шекпендер, қару-жарақ аттары, өсімдік жан-жануарлар мен түрлі дәрі-дәрмек, тағам аттарына орай түрлі-түрлі мағыналы терминдерді алға тартады. Уәзірдің тамғасы, Хас Кажыб, көкшіл сақал, сү басы, ерат, қылыш, қалам, балта, оқ, қалқан секілді толып жатқан терминдер мен атаулар әрі ежелгі, әрі күні бүгінге дейін" азбаған-тозбаған ұғымдар.

Этникатық атаулар, тұрмыстағы құрал-жабдық, шаруашылықтағы кәсіби атаулар, флора мен фауна әлеміндегі түрк тіліне қатысты атаулар, басқа да ежелгі ономастикадан мол мағлұмат беретін сөздер төл қазна, асыл рухани байлығымыз. Арпа, жүн, сүт, тон, май, құрт, тазы, айғыр, қой, өгіз, теке, бөрі, түлкі, құлан, аю, арыстан, алтын, күміс, темірші, диқан, саудагер, ит, елші, әскер басы... "Құтадғу білік", "Диуани-лұғат-ит-түрк", тағы басқа ежелгі түрк ескерткіштерінде мұндай сөздер, атаулар, есімдіктер мен етістіктер өте мол кездеседі. Бір ғана бөрі жөнінде қаншама ғылыми, поэтикалық мағыналық нәш қосылған. Махмұд Кашқари: "Бөрі – бөрі, – деп жазыпты, – Бөрі қоңсысын жемес" — деген мақалды да келтірген.312 Тіршіліктің саналуан түрлі ерекшеліктері мен табиғаттың көп жағдайда былайғы жұрт біле бермейтін құпияларын осындай ежелгі мұралардан кездестіреміз. Бір кездерде кеңінен мәлім болып кейін ұмытыла бастаған жаратылыс тамашалары туралы да әңгімеленеді. Сондай жазбалар мен талдаулар арқылы туған топырақтың керемет қасиеттеріне қаныға түсеміз. "Чатұқ – Шыннан әкелінетін теңіз балығының мүйізі. Кейбіреулердің айтуынша өзгеше бір түрлі ағаштың тамыры, одан пышаққа сап жасалады. Онымен тағамда удың бар, жоқ екендігін байқап біледі. Сорпа, не тағамға у салынған болса, яғни улы ас болса, үстіне осы мүйізді қойғанда отсыз-ақ қозғалысқа түсіп, қайнай бастайды. Отсыз қайнайды. Егер, мүйізді улы ыдысқа салса, бу шықпай-ақ ыдыс буланып, терлей бастайды". "Құұғұ" – аққу; "Чібің" — жынның бір тобының аты;313 "Бүке" – аждаһа, әбжылан.314 "Қордай" — құстың аты; "Қырқұй" — қырғый. "Қылдрұқ" — қылдырық. Бидай масағында болатын қылшық.315 Жүсіп Баласағұн дастанында да аспан денелерінің аттары –"Қарақұс – Юпитер", /5675/ "Иылдырық, Азғыр, Ерентір – жұлдыз атаулары" /5676/ "Бақыр соқын – Марс – Қызыл жұлдыз" /4888/, "Чадан – шаян – ақрап" /4889/, құс аттары – "Сүкіш – қырғауыл", /5677/ "Той, тұт, иүгдүк, тодлыш, қақ, қордай, иуғақ – құстардың аттары", /5377/, терминдер – "мүқабәл – алгебра, Ұқлидис – Евклид" /4382/, тағысын тағылар мейлінше көп.

дейді әскери өнерге қатысты. Бұл жердегі "Иәзәк" – шолғыншы, барлаушы; "Тұтғақы" – шарлаушы. Түнде жіберетін атты шолғыншы. Тұтушы, ұстаушы, реті келсе тіл ұстап та әкеледі.

Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари мұраларындағы ежелгі түрк жазбаларының мәнін аша түсетін бір сипат осындай.

Түрк тілдес әдебиеттің гносеологиялық бастау қайнарларында түрк мифологиясының антейдей алып қуаты сезіледі. Ежелгі дәуір әдеби мұраларында басым көрінсе, бертін келе заманалар өте келе соншалык, сирексіп, қазіргі заманғы әдбеи шығармаларда қайта бір түрде құбылып, өзгеріп оралған сыңай танытады. Тұтастай үрдіс ретінде қарағанда, алғашқыда мифтік әдебиет атанған шығармашылық дәстүр біртіндеп мифологиялық өрнек атаулыдан ат-тонын ала қаша бастаған. Тек, кейін, жаңа дәуір әдебиетінде мифтік сарындар мен мифологиялық желілерге жүгіну, мифологиялық астарлылықты күшейту қайта жаңғыра түсті. Бұл даму белестерін шартты түрде жіктеп кестелесек: "мифологиялық әдебиет – жартылай мифологиялық әдебиет – таза, реалистік дәстүрдегі жаңа әдебиет – жаңа әдебиеттегі мифтік өрнектер" секілді болып шығар еді. Әрине, бұл орайда бастау арнадағы мифологиялық әдебиет бір басқа да, кейінгі замандағы, қазіргі кезеңдегі әдеби туындылардағы мифтік өрнектердің поэтикасы бір бөлек. Мифтік заман, мифтік таным мифологиялық ойлау жүйесін қалыптастырды. Мифологиялық ойлау, көркемдік таным аясында белгілі бір танымдық ұғымдар, белгілер мен нышандар, тотемдер мен есім сөздер, заттар, тұтас ұғымдар пайда болып, санада қалып қойды. Сөйтіп, біртіндеп Мифтік кезең оқшауланып шықты. Мифтік категориялар сарапталды. Біз бұл ретте түрк тілдес әдебиеттердің түрлі кезеңдеріндегі мифологиялық өрнек іздерін мегзеп, олардың кейінгі таным диалектикасы тұрғысынан трансформациялану ерекшеліктерін сөз етеміз. Түркі тектес әдебиеттердің барлығында дерлік жақсы таныс, бәрінде дерлік жырланған "Жүсіп-Зылиха" дастанының жетпіс нұсқасы бар. Дүрбек жазған "Жүсіп-Зылиха" дастанында бөрінің адалдығы туралы оқиғаға бір тарау арналған. Тоғызыншы тарауында бөріге тіл бітіп, Жүсіпті өлтірмегені, жемегені туралы ант береді.317 Қазақтың батырлар жырында, эпостарында жылқылар "астыңғы ерні жыбырлап, үстіңгі ерні күбірлеп" сөйлей беретін. Ол малсақ қазаққа таңсық емес. Жан-жануарларға, хайуанаттарға тіл бітіру, адамша әрекеттер жасатып қою, кәдімгі қиял-ғажайып ертегілерінің алуан түрлі кереметтері кімге болсын таныс. Бөріге қатысты ұғым басқашарақ болса керек. Жалпы бөрі ұғымы түрк баласы үшін өзгеше киелі, өзгеше әсерлі. Осынау құдіретті қуаттың қазақ әдебиетінде небір керемет келісті суреттері бар. Сүйінбай Аронұлы "Бөрілі менің байрағым" толғауында тұтас бір киелі қасиетті бейнені сомдаған:

Түркі тілдес әдебиеттердегі, оның ішінде қазақ әдебиетіндегі мифтік сарындардың өз сипаттары, күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқан дәстүрлі жаратылысы бар. Антикалық дүние табиғатымен ұштасатын жаратылысы дара түркі мифологиясы және оның кейінгі ұлттық әдебиеттердегі түрленуі ұлттық көкемдік танымымыздың да бітімін таныта түседі.

Көне дәуір, орта ғасырлардағы түрк әдеби ескерткіштері тұтас бір өркениет белгісін білдіреді, сол арқылы исі түркі халықтарының ортақ мұрасы ретінде сол ұлттарға, халықтарға ортақ қасиеттерді саралайды. Ондай еңбектерден, ежелгі шығармалардан Түрк нәсілінің этнологиясы, этномәдениетіне қатысты мол деректерді кездестіреміз. Соның бір парасы түрк баласының, түрк жұртының әлеуметтік-азаматтық болмысы. Қандай ел, қайда бармақ, қандай болмақ? Осындай сан-алуан сауалдар Орхон-Енисей ескерткіштерінен бастап «жаңа түрк тілдері»320 /С.Е.Малов/ қалыптаса бастаған кезеңдегі мұралардың өзінде жүйе-желімен аңғарылады. Иә, түрк әдеби мұраларындағы түрк адамының әлеуметтік сымбаты қандай. Махмұт Қашқари түрк баласының бірден-бір бедерлі сымбатын сипаттап жазған. "Тәңірі оларды "түрк" деп атады, — деп жазады Махмұт Қашқари, — ...321 Тәңірдің өзі оларға ат берген, жер жүзінің ең биік, ыңғайлы, ең әуесі таза шұрайлы өлкелеріне орналастырған да, оларды "Өзімнің қосыным" деп санаған.

Ежелгі мұралардың көркемдік-рухани бітіміндегі тағы бір типті ерекшелік аталық сөздер, насихат кеңестер, даналық толғамдар тіршілік диалектикасынан туындап отыратындай, өмірдегі қилы-қилы қисындардан түйінделіп, келешекте адам қатеріне ала жүретіндей айтылады. Әрі тілге орамды, ұғымға оңтайлы келеді. Даналық дегеннің бір парасы осыдан да байқалып, құбылысқа зерек жанның өзіндік тәжірибесінен туындап отыратындай. Бұл әсіресе, мақал-мәтел, қанатты сөз, афоризм ыңғайындағы тіркестерден аса жиі көрініс береді. Махмұт Қашқари сөздігінде мақал-мәтелдер, даналық сөздер арқылы кісілік келбетті кемелдендіретін қасиеттер әлсін-әлі қайталанып отырады. "Су ішірмеске сүт бер",323 – біздің санамызда "Таспен ұрғанды аспен ұр" секілді ұлттың құнарлы қасиеттері оянады. "Су сұраса, сүт берген, айран берген"– деген арқалы ақын Мұқағали Мақатаевтың белгілі туындысы тіл ұшына оралады. Бұлар шешендіктен, ақындық тебіреністен ғана туа салмаған, керісінше ұлттық танымның жүйкедегі таңбаларынан жаңғырып барып түскен толғамдар. "Түзумен ұрыс, бұзықпен ұстаспа"324, "Қырық жылға дейін бай мен кедей теңесер"325, – дейді сөздіктің тағы бір даналық түзілімі. Бұл философиялық түйіндер де бәрінен бұрын біздің халықтық тұрмыс, қалыбымызға жақын ойлар. Осы арада, біржағына ойдың танымдық тектестігі, екінші жағынан тілдің, сөздің табиғи жаратылысы шарпысып іргелі дәстүр өрнегінің танымал нәштерін сызғандай. "Сынамаса — алданар, сақтанбаса — алдырар"326, деген де сол секілді. Жауынгерлікті, батылдықты, жеңімпаздық көтеріңкі рухты сипаттайтын сөздер көп. Адамшылық қарым-қатынасты, сыйластықты мәртебелейді.

/яғни, қан ұйып, қатқан қылыш қынға күшпен зорға сыйды демекші/.

Құттың көзі — кісілік, құттың құты — парасат, адамшылық.

Бақытты, дәулетті қоғамның мүшесі, әділетті қауымның өкілдері қандай болмақ керек? Осы орайда ежелгі туындылар ойын түзсек, етене бір қадірлі сипат, бітімдерді байқаймыз. Түрк жұртының дәстүріне, тағдыр-талайына, салт-санасына сәйкес ортақ бір ақлиқаттық-азаматтық бейнесі сараланып шыққандай.

Бұл Жүсіп Хас Кажыб жырлауындағы, түркі жұртының ұғымындағы құт-дәулеттің (Айтолды) ажары, бейнесі. Құттың кейпін адамға, білікі адамға балаудың өзінде тәрбиелік мән жатыр.

(2291-2295-бәйіттер)

(4692, 4696-бәйіттер) Мұндай мысалдар, толғамды түйінді ойлар түрлі мағыналық қырынан әлденеше құбылып, түрленіп келіп отырады. Ойлы түйін, жақсы әсермен баурайды.

(4300, 4301 бәйіттер)

(4633-4634-бәйіттер).

Адам болмақтың күллі әдеп шарттарын жыр тілімен өрнектейді. Ас-тәбеттен бастап, қиындық-мехнатта, қуаныш-шаттықта өзінді қалай ұстау жөн. Бәрі-бәрін жіпке тізгендей жайып салады. Тіршілік шарты, тұрмыс дәстүрі. Зая қылсаң бастан кешкен күніңді, зая өткізбе енді келер түніңді. Дүние түбі – тұйық қой, жоқ кемері, Бары жетер, жоқ артықтың керегі. Кімге шаттық келсе, бірге қуан сен, кімге қайғы келсе, бірге жұбан сен! Жақсы мінез, ізгі ниет, адамшылық – бақытты ғұмыр кепілі. Ел болмақтың алды парасатты ер болудан басталады. Бірлігі берік қуатты ел болу да осындай кісілік қасиеттерден туындамақ. Мақсатты басты идеялар осы. Ежелгі түрк жазбаларындағы адамшылық белгілерін мазмұн жағынан шартты түрде жүйелей сараласақ былай болып шығады eкен:

Бұл жерде мал бағу, соғысудың әдіс-тәсілдері, адамдармен қатысу жайы, денсаулық секілді өмірде кездесетін басқа да мәнді мәселелер туралы сөздерді қоспадық.

Ежелгі мұраларда тіл, сөз өнерінің көмегімен түрк жұртының, түрк адамының ой-ниеттегі келісті сымбаты құйылған. Оған қатысты толып жатқан толғамдар қуатты мемлекет, құтты-бақытты ел болсақ деген ізгі мақсаттан туындаған. Әрі игілікті заман адамының әлеуметтік портреті түзілген, әрі ізгілікті мемлекеттің сипаты айқындала түскен. Сөйтіп поэзиялық трактат әрі әдеби-көркемдік, әрі саяси-әлеуметтік қызметті атқарып тұр. Жүсіп Баласағұн әртүрлі әлеуметтік топ өкілдерін де жеткілікті сипаттап отырады. Олардың әрқайсысына қоғамның, мемлекеттің келбетін түзетін әлеуметтік, қоғамдық құрылымға қосылатын өзгеше бітімді бөлік деп қарайды. Олардың ішінде диқандар, малшылар, ақындар, ғалымдар, әскер басы, елшілер де сипатталады. Ал, бек, басшы адамдар қандай болмақ керек? Ел ісін жүргізетін, ел түзетін бектер мен шоралар бейнесі қандай? Жүсіп Баласағұн оған да мінездеме ұсынған. Түрк сахарасының дарабоздары осыдан тұп-тура X ғасыр бұрын құтты, берекелі Ел құру, сол елдің құрылымы, сол Елдің бектері туралы тұжырымдарын түйіп хаттаған. Тәуелсіздік тізгінін қолына енді алған жұртымыз осы тәуелсіздікке талай-талай ондаған ғасырлар бойы әзірленген. Қандай Ел құрып, оған қандай бектер қажет екендігін, Ел басшысына, оның қосшыларына қоятын талабын VІІІ-ІX ғасырлардың өзінде-ақ жақсы білген. Тарихи сана тәлімі. Соның бір тарихи тірі дерегі Жүсіп Баласағұнның "Құтты білік" дастанындағы (28-бап. "Бектікке лайық бек қандай болу керектігі айтылады") сипаттамалар. Ғұлама ақын ел бегіне Күнтуды деп ат қойып, күн сияқты сөнбейтін Әділетке балайды. 1069 жылы жазылған дастандағы түрк даналарының ұғымы бойынша ел тірегі, елдік тұғыры – Әділет! Сол Әділет (Күнтуды) тұлғасын сомдап, сол бейне арқылы берекелі Елдің (мемлекеттің) бектері қандай болмағын түсіндіреді. Ырыс, құттың жөні әділдікте, дұрыстықта, әділдіктің заты бүтіндей кісілік дейді Жүсіп Баласағұн.

Бұл "Құтты біліктегі" Күнтудының сөзі. X ғасырдағы білікті, дана қағанның ойы.

Бұл – Жүсіп Баласағұнның төл толғамы. Жақсы бек, ізгі басшы жаманды да, жақсыны да ізгілікке, берекеге бастайды. Ізгі бектің жұрты да түзу, жөн-жосығы, құлқы да түзу. Бектері ізгі, бектері есті елде ессіздік жоғалады, халқы байып құт-берекеге оранады. Ұлысты ұлылықпен билеген бектің бектігі де ұлы, елі де күйлі. Бектік салтанаты — ізгілік, әзіздік. Бекте халықтың хақы бар, халықта бектің хақы бар. Бекті де, бектікті де абырой өріне көтеретін халық, ұлыс, жәрдемші, қызметшілері. Қызметшің құқыңды қадірлесін, қыңырланып құтыңды қашырмасын. Ал, бектің өзі қырсық пақыр болса, ісі кері кетіп, сүйініш-тіршілігі мұң татыр тақыр. Ел бастайтын да, қол бастайтын да бектер, мен зеректер.

(2045-2048-бәйіттер)

Надандықтың, пақырлықтың бір сиқы. Парасатсыздықтың, тойымсыздықтың он ғасыр бұрынғы хатқа түскен кеспірі... Елді ұйыту, елді береке-бірлікке, құтқа бастау жолдары сол кездің өзінде ұлы мақсат болған. Елді әділ заңмен басқарған жөн.

(2032-2033-бәйіттер) "Құтты білікте" бектің, елдікті жүргізетін қызметшінің бойы мен ойы қандай болу керектігінен бастап, ауқаттану, жүріп-тұру, сарайдағы жұртпен қарым-қатысына дейін егжей-тегжейлі түсіндіріледі. Көне жазба беттеріндегі елдік ойлардың өркениетті мемлекеттік түзу өресімен сай, үндес келуі керемет. Осының өзі күллі түркі елінің ежелгі арман, мүддесінің XXІ ғасырға ұласқан үмітті жалғасындай әсер етеді. Түрк данасы Алладан бектерге ұят, ар, намыс тілейді. Барша арамнан сақтаса, тек ұят сақтайды, игі іске бастаса ұят бастайды. Бек ұятсыз, қиянатшыл сұм болса, халқы сорлап, күн күре алмас құл да онша. Ақлиқаттық-әдеп тұрғысынан да терең ой таратады. Бегі ойнап, шарапқа шомылса, ел ісіне ақылы қалай жетсін деп ширықтыра түседі.

Тоқсан толғамның түйіні – әділ заң, білім, ақылда. Елдің құтын тасытып, ырысын арттырсаң, елден де береке көресің, елден де аласың. Елді саясатпен түзе. "Ел былығы саясатпен арылар!" Егер, ер елге әділ заң түзбесе, ел обырлардың жеміне айналады, "ел қырқысып, бұзылады", салтанат жығылады.

Елдегі бектер тұлғасы осылай жырланса, елбасы, уәзір, елшілер, ғалымдар, қолбасылар хақында да ретіне орай іші-тысын бірдей түгел сөзбен түгендеген толымды тұжырымдар ежелгі мұраларда аса мол.

Қарапайым даналық. Трактаттың кез келген пенденің көкейін қона кетерлік оңтайлы орамдары.

деп бір түйеді. Жүсіп Баласағұн пайымдауынша, "кісі асылы екі түрлі, бірі бек те, бірі дана елбасы", ізгі, ұлағатты кісі екі түрлі "бірі ұстаз да, бірі шәкірті". Қараны айтсын, ханды айтсын, ең әуелгі қасиетті қадірлі нәрсе білім деп санайды.

Елдің ісін қолға алар бек сымбаты осындай. Елдік, мемлекеттік үшін от басынан бастап әділ заңға дейін бәрі елеулі, бәрі маңызды Адамның мінез-құлық ниетінен бастап қауымның әл-ауқатына, сұлулық танымы, махаббат-ынтықтық сезімінен бастап елге-жерге деген перзенттік парызға дейін бәрі қасиетті, мағыналы. Мұның бәрі елдікке мемлекеттілікке ықпал жасайтын күштер. Тіршілікте ұсақ, мәнсіз мағынасыз ештеңе болмайды. Күллі жаратылыстың, ақырында фәни жалған мен бақилықтың да жарасымды үйлесімі, табиғи ұнасымы қастерлі қисындылығы болмағы шарт. Бақыт та, құт та сол құдіретті жарастықта. Кісілікте, береке, құтта, даналықта сонда. "Көрсоқырлық, ұятсыздық, ұлығым, Бәрі түгел – жамандардың қылығы!" "Ессіз бүгін қанша есірер, құлшынар. Ертең сонша өкінішке тұншығар!" Бек жұртын, заңын саясатпен түзетеді, елін – жерін саясатпен күзетеді. Ел ішінің береке тыныштығын сақтау, бұзықтарын тию, сұмдарын бездіру, сауда керуен жолдарын алыс саудагерлер үшін қауіпсіз етіп, ел ішіне сауда керуендерін көп жүргізу секілді алуан ойлары да бүгінгі мемлекеттік істерге үндесіп өсиеттей естіледі.

Кемел сөз, келісті мұрат. Ал Елдің мұратын Шу даласының ұлы перзенті Жүсіп Хас Қажыб Баласағұн әмәнда тауып айтқандай: Шыншыл, сара басшы керек халыққа, Халық үшін түсіп шығар тамұққа! Ел қорғауды, қаһармандықты осындай оралымды ойлармен әрі ақтайды, әрі қайрап жігерлендіреді. Қолбасылар, әскери құрылымдар, баһадүрлерді қалай ұстау туралы толғаныстары өз алдына. Бұл да бір заманына сай бөлек ұғым, серпінді сергек тебіреністер.

деп бір түйіндейді. Бәйіттен бәйітке ауысқан сайын бүтін тараудың мазмұны айшықталып, қаһарман баһадүр тұлғасы көзге елестейді. Қандай басшы, қандай батыр жаһангер болмақ керектігі бүтін сипат-бітімімен, мінез-құлық, ақыл-парасатымен аңғарылады. Елдік, ерлік деген қасиетті ұғымдар таза поэтикалық суретке айналумен бірге, санаға берік ұялайды.

Терең тамырлы ойлары елдік танымды тереңдете түседі.

Орта ғасырға дейін де түркі жұрты елдік құрып, талай күйреп, талай еңсесін түзеді. Күлтегін жырлары сол тарихтың тасқа қашалған қысқаша шежіресі. Ал, Баласағұн бәйіттерінде түркі елінің тағы бір серпіліп тізесін жазып өркениетке ден қойған тұсы толғанады.

Біз осылардың ішінде: а/ ұлт, ұлыстар мен халықтардың аталуына қатысты (ономасиология) топонимика туралы;

в/ түрк жұртының есімдіктер жайлы жүйелі түрде түзілген таным-біліміне (этноботаника) және жан-жануарлар табиғаты туралы ұғымдарына (этелогия) қатысты; г/ салт-дәстүрі мен сөз өнеріне қатысты сипаттарын негізінен мынадай тұжырымдарға түйіндер едік.

Ұлттардың, халықтар мен ру, аталардың атауларын зерттеу, сол арқылы ақиқат тұжырымдар түю әсіресе біздің ғылымда кенжелеп қалған сала. Ал, жалпы түрк дүниесінде ономасиологиялық талдау, зерттеулердің барысында барша қырық тармақты ұлттарды қамти отырып, жүйелі зерделеудің, ғылыми тұжырымдаулардың қажет екендігі айқын.

"Шігіл" ең көп тараған аталардың351 бірі. Шігілдер, қарлықтар туралы ғылыми ортада пікірталастары да кездесіп қалады. Калай дегенмен Махмұт Қашқари сөздігі өз заманына да, тарихи шындыққа да жақын. Оғрақ деген елдің мәрт қайсар екендігін айта отырып Махмұт Қашқари мынадай мысалмен сипаттайды:

Лақ етін жейтін, сүті мол, сүт тағамдарын жейтін мәрт батыр жұрт, тек жері құнарсыз, тақыр, тасты келеді дегені. Оғрақ қазіргі әдебиеттерде кездеспейтін беймәлімдеу жұрттың атауы. Бұл тәрізді жер, ел аттары жиі ұшырасады. Құнарлы жайлаулар, келісті кенттер, тарихи жер аттары ғалым қаламынан тысқары қалмаған.

Бұдан өзге де жан-жүйедегі, тұрмыс тіршіліктегі сындарлы сипатта әдет-дәстүрлер жөнінде жақсы айтылады. Этнографиялық танымдық мәні бар деректердің ішіне ұлттық ойындар, тұрмыстық дәстүрлер жайлы жазбаларын атар едік. Шөген ойыны, қонақ күту дәстүрі, ас-мәзірі, ұлттық тағамдар мен дәрі-дәрмектер жайлы соны деректер көп. "Тұтмаш" дәмі, күріштен жасалатын "түрк балмұздағы" хақында қазіргі ағайындар біле бермейді. Ақлиқаттық-әлеуметтік сымбатты этология, этноботаника саласындағы деректер толықтыра түседі. Әсіресе, Махмұт Қашқари сөздігінде этноботаникаға қатысты түрк жұртының ұланғайыр танымын білдіретін сөздер, талдаулар көп-ақ. Мысалы, "Барақ"356 сөзіне қатысты "түрктердің аңыз, нанымдарында бүркіт қартайғанда екі жұмыртқа тауып, соларды басады; жұмыртқаның бірінен барақ шығады екен. Иттің ең ұшқыр, алғыры, аңшы итінің ең мықтысы осы барақ иттер болады екен. Екінші жұмыртқадан бүркіттің балапаны шығады екен, бұл оның ақырғы балапаны болады-мыс" — деп жазады. Бөрі жөнінде, құстар, мал жөнінде түрлі беймәлім жәйіттер де айтылады. Түрк жұртының табиғатына жақындығы, жаратылысты жете білетіндігі, дала тіршілігіне жетіктігі сондай деректерден-ақ аңғарылып қалады. Оның өзі халықтың таным дүниесінің ерекшелігі. Этологиялық таным негіздері. Мақал-мәтелдерден де соның әсері анық сезіледі. "Балықтың өзі суда, көзі – тыста" дегенді кез-келген адам айта алмайтыны хақ. Сондай-ақ "Қарғаның кәрісін кім білер, адамның аласын кім табар" – деген мақалды "Қарға" сөзіне байланысты мысалға келтіреді. Түрк жерінің флора мен фаунасының бар байлығын көзге тосатын өзгеше қызғылықты да мәнді атлас дерлік. Дастанда да, сөздікте де түрк дәрі-дәрмегінің неше түрі аталып, қандай кеселге қалай қолданылатыны айтылыпты. Гуәріш (ас қорытуға қолданылатын), мәжүн (ішті тиятын), чұрны (іш жүргізетін), жүләңбін, жүлеб, тағы басқа тұнба, әртүрлі шырын-жемістер қосылып жасалған дәрілер жайлы Жүсіп Баласағұн да, Махмұт Қашқари да жазады. Бүктәл, арқұн, тазы тай секілді жылқы тұқымының түрлері сипатталады. Ежелгі түрк тіліндегі жұлдыз, аспан денелерінің атаулары, жыл қайыру, әскери терминдер мен билік, бектікке қатысты лауазым аттары тұтастай өркениет белгілерінен хабардар етеді. Әдеби шығарманың өзінде осылайша халықтық этнологияның санқырлы қалтарыстарын білімділікпен хатқа түсіріп өткен.

Ежелгі әдеби мұралардың тағы бір ерекшелігі көркемдік таным дүниесімен әдеби тіл құнарын, шығарманың поэтикалық жаратылысын табиғи ұштастыруы. Барлық шығармаларда дерлік дүниетаным көкжиегін кеңейтуге ұмтылу сезіледі. Оны дүниенің жаралуы, Тәңірдің әмірі жайлы түсініктермен басталып, әдетте міндетті түрде толғанбай қалмайтын аспан денелері, білімнің пайдасы, тілдің құдіреті, адамшылық мейірім-қайырымның қасиеті, өнердің өресі туралы ойлардан байқаймыз. Бұлар бірде көлемді түрде, арнайы тарау ретінде, кейде шағын емеурінмен-ақ бір-ер түйінді орамдармен осы тақырыпты қозғап, насихаттап өтеді. Дүниетаным сатылары сынды ондай толғамдар жалпы көркемдік таным өзегіне айналған. Адам танымын тұрақтандырып, тынысын ашпақ. Шығарма жазған хәкімдер осы жағын да ойластырған. Ахмет Йүгнәкидің шағын көлемді "Ақиқат сыйында" да білім тіл, әдеб-тәрбиелік тараулары бар. Әдеттегідей ондай тақырыптағы тараулар ежелгі шығармалардың алғашқы бөлімдерінде жырланады. "Ақиқат сыйы" да сондай туынды.

"Бақыт жолы білікпен білінеді" дейді "Ақиқат сыйында" ақын. "Білікті мен біліксіз қашан тең болып еді"; "Білігсіз майсыз сүйек тәрізді", "Білікті ер өлді, аты өлмеді, Біліксіз өлген сәтте аты да өшті", – (жолма-жол мағынасы) деген білік туралы түйінді тұжырымды ойлары Жүсіп Баласағұн, Қожа Ахмет Йасауи тебіреністеріне іштартады. Көп жерде сөзбе сөз, мағыналас, сәйкес келе кетеді. Тіл өнері жайында да Ахмет Йүгнеки: "Тіліңді берік ұста, тісің сынар", "Саралап сөйлеген сөз сөздің сарасы", "Бұл тілдің бос, бейпіл сөздері талай басты жеді"360 дейді. Әдептің басы тіліңді баққан дейді. Яғни әдептіліктің алды тіліңе ие болғын дейді. Білікті бол, тілді біл. Сол білік пен тілді ұтымды қолдан. Сонда елден ерек білімді боласың, басың да амандықта, құтты, баянды ғұмыр кешесің. Махмұт Қашқари: мен түрктердің ең бір қызыл тілге жүйрік шешенімін361 дейді. Жүсіп Баласағұн ақыл, білім тілмәші – тіл, сөз кісіні ұлы қылар, бек қылар362 дейді. Түрк сөз өнерінің, тілінің ерекше бір дамып жетілген тұсында жазылғандықтан болар қарахандар дәуіріндегі ескерткіштерден шығарманың бітіміне сәйкес тілдік ерекшеліктері де айқын дараланады. "Құтадғу білік" қалай дегенде де поэзиялық туынды; соған орай тілі көркем, бейнелі, әсерлі болып келеді. Өлең сөздің өлшемі мен талаптары айқын. "Диуани-лұғат-ит-түрк" болса ғылыми туынды, энциклопедиялық сөздік, соған орай тілі де ширақ, әсерлі реңге сараң, таза ғылыми сипатта. Бірі — мәйекті, екіншісі дәйекті тілмен жазылған. Осы шығармалардан түрк сөзінің әсемдік құпиялары, көркемдік шарттары танылады. Қожа Ахмет Йасауи хикматтарының дидактикалық бітімі алабөтен айқын. Қожа Ахмет Йасауи толғаныстары да жоғарыда келтірілген Жүсіп Баласағұн қорытындыларына қанаттас сөздерді түзеді. Өзінен бұрынғы ғұламалар ойын қайталағандай, ой жарыстырғандай. Ақылды ойдың төркіні бір екендігін дәлелдей түскендей. Қожа Ахмет Йасауи сөзіңді надандарға айтпағын дейді.363

Есім сөздердің өзінің бейнелілігі, мәнерлі-мағыналы келетіндігі түрк сөзінің табиғатындағы бар өрнектілік, ежелден келе жатқандығын байқаймыз. "Құлабыз", "Ертіс", "гүр", "алып", "шабақ" секілді кез-келген сөзді дәлелге келтіруге болар еді. Осы сөздің әрқайсысының мағыналық астары бар. Тұрақты, бейнелі тіркестер Орхон-Енисей жазбаларынан бертінгі дәуірге дейін жалғасып отырады. Белгілі бір танымдық тұжырымды, ой түйінін, тіршілік тәжірибесін білдіретін ондай тіркестердің дәуірлерге сақталуы таным тереңдігінен болса керек. Ондай тіркестердің бірқатары кейін мақал-мәтел, қанатты сөздерге айналып кеткен. Ондай тіркестерден өмір шындығы, әлеуметтік тыныс-тіршілік, түрктердің рухани әлемі көрініп тұрады. Өлең, жырларының бейнелі, суретті деген сөздерінің өзінде методологиялық сипат басым. Бейнелеп әсірелеп айтты дегенде де нақтылық, әсіреқызыл әсірешілдіктен таза салмақтылық пен шынайылық үстем шығып отырады. Қисындылық мәні күштірек түседі. "Қылыш қынға әзер сиды" деген жыр жолындағы мән-мағына қырғын соғыста қан қатталып қатып қалғандықтан қылыш қынға әрең сыйды демекші. Жалпы ерте ортағасырдағы түрк поэзиясындағы ерекшеліктердің қатарында дәстүрлі, қалыптасқан, әр шығармаларда әруақытта қайталанып келіп тұратын теңеулер мен тіркестерді атар едік. "Кедей халықты бай еттім" – деген тәрізді. Немесе, батырлық, ерлік жайлы, сұлулық жайлы бейнелі теңеулер. Адамның "тал" бойы, "ай" жүзі, "күндей" әділдігі, "аюдай" айбаттылығы тәрізді. Нәтижесінде көркемдік дәстүрлі заңдылық кейінгі түрк тілдес халықтар әдебиетінде де сақталған. Сөздің өз мағынасынан туындатылатын поэтикалық қуат. Бұл ежелгі түрк поэзиясына өте-мөте тән қасиет.

(Сонда, 1170-бәйіт) Арыстанның айбары, қабыланның қайраты былай да мағлұм ұғым. Күннің жайнап нұр шашуы да сол секілді. Сондай таныс түсініктердің, сөздердің өзінен поэтикалық жігер тарап тұр.

Табиғат құдіреті мен бояулары сөз өнерінде де аса қанық көрінеді.

"Құтадғу біліг" дастаны бойынша: 1, 2 - бапта. Ұлы Тәңірдің, құдіретті пайғамбардың құдіреті, қасиеттері айтылады.

Ахмет Иүгнәки туындысында да осындай тараулар бар. (Кітаптың жазылу себептері уә қажеттігі; Білімнің пайдасы уа надандық кесірі туралы; Әдептілік пен тәртіптіліктің шарты тілді тию; Жомарттық пен сараңдық жайлы; Жақсының жақсылығы мен жаманның пасықтығы туралы). Сол тарауларда жырланатын ой, сөз орамдары да, қайсыбір поэтикалық нақыштары да үндесе түскен. Ал, білім, тіл, ізгілік пен кісілік жайлы тараулар соншалықты үндесіп, ұқсас түскен. Нақ осы имандылық, білім, тіл, кісілік – адамшылық тақырыбы басқа да түрк әдеби мұраларында әрдайым кездесіп отырады. Тек тақырып үндестігі ғана емес, ой ордалылығы, сөз төркіндестігі де күмән-күдіксіз. Бұл сыртқы құрылымдық, сюжеттік шарттылықпен бірге мазмұн, ой-идея, эстетикалық таным бірлігінен туған рухани аясы ортақ көркемдік құбылыс.

"Манас" жырының оқиғаларын бірқатар ғалымдар қарахандар дәуірімен ұштастырады.366 Шынында да "Манас" дастанында XІ-XІІ ғасырлар арасындағы тарихи кезеңнің іздері көрініс тапқан. Шоқан "Манасты" ноғайлы заманына балай зерттейді.367 Аса көлемді дастанның жырлаушылар арқылы өрбіп, байып отырғанын ескерсек көшпенді жұрттың тағдырының біраз іздерін кездестіретініміз өзінен өзі түсінікті. Соның бәрінде де ең алдымен түрк әдеби мұраларының дәстүрлі көркемдік, тарихи заңдылықтары, эстетикалық шарттары айқын танылып тұрады. Олар – ірілі-ұсақты тарихи сюжеттер, этнографиялық деректілік, ел-жер аттары, көркемдік бейнелер, шығармалардың рухани жігері, мәнері мен құрылымындағы дәстүрлі белгілер. Осыған жалғастыра халықтың салт-дәстүр көріністерін, мақал-мәтелдер мен халық даналығының өрнектерін, әртүрлі жыр саздары мен сөз өнерінің түрлі сипаттарын қосар едік. Жаратылыс, табиғат құбылыстарына қатысты да түрк дүниесі әдебиетіндегі көркемдік танымның өз ерекшелігі басым қанық көрініп отырады.

"Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Барлық мақтау бүкіл әлемнің Раббы Аллаға тән.

Аллаға жалбарынудың нағыз бір үлгісі, Құранның негізі, Кітаптың кілті – «Фатиха» сүресі осылай басталады. Ал, Құранның шоқтығы «Бақара» сүресінде: "Алла жер жүзіндегі барлық нәрселерді сендер үшін жаратты. Содан кейін аспанға көңіл бөліп оны жеті қабат көк етіп тәртіптеді",369 – деп жазылған. Әли «Ғымран» сүресінде: "Шын мәнінде Алла қасында Ғайсаның жағдайы: "Өзін топырақтан жаратып, сонсоң "Бол!" дегенде бола қалған Адамның жағдайы сияқты"370 – деп жазылған. Дәл осы ой "Құтадғу білік" дастанында сөзбе-сөз түскен.

Жүсіп Қас Хажыб сонымен бірге Алланың ризығын, мейірімділігін, жаратушы құдіретін, көзден алыс көңілге жақын мәңгілік қасиеттерін жырлайды. Жер, көк, адамды, тілді, білімді жаратқанын, екі-екіден қол, көз бергендігін бәйіт үлгісінде түсіндіреді. "Бол!" деді де бәрін бірден болғызды",371 – дейді. "Құтты біліктің" әрбір елеулі бөлімі "Бісмілләһ-ир-рахман-ир-рахиммен" басталып, әр жерінде иман сөзімен, шаһадатпен құпталып отырады. Қасиетті кітап Құранның да сүресі сондай сөздермен басталып отырған. Махмұт Қашқаридың "Құтты біліктен" төрт жыл кейін жазылған таза ғылыми үш томдығының өзі де осылай ашылады. Махмұт Қашқари ұлы еңбегінің беташарында Аллаға жалбарынып, оның халал мен харамды айырып беретін Құранды түсіргенін баяндайды. Екі ғұлама да Алладан осынау үлкен еңбектерін аяқтауға медет беріп, қолдап-жебеуін өтінеді. Әрбір ауқымды тараулар жазылып біткен сайын Тәңіріне шүкіршілік айтып, құлшылық етеді. Осындай сипаттарды Қожа Ахмет Йасауидың "Даналық кітабынан" ("Диуани хиқмат"), Ахмет Йүгінекидің "Ақиқат сыйы" ("Хибатул хақайық") кітабынан, Сүлеймен Бақырғанидың "Ақырзаман кітабынан", Құрбанғали Халидтың "Бес тармақты тарих" ("Тауарих хамса") кітабынан келтіруге әбден болар еді. Әсіресе, Жүсіп Баласағұнның әйгілі дастанындағы терең рухани үндестік сарыны санаға тез сіңіп, көкіректі кең жайлай түседі. Аталмыш сипаттар шартты ұқсастықтар ма, сол кездегі жазба кітаптардың барлығында міндетті түрде ұшырасатын, бірақ негізгі өзекті тақырыбына үнемі кірігіп, үндесіп кете бермейтін шартты талаптар ма?! Әлде, белгілі бір таным заңдылығы, көркемдік-имандылық ойдың өзекті арнасы ма? Міне, осы жерден барып, бізге жеткен өлмес ұлы мұралардың құдіретті күш-қуаты, қасиетті парасаты есік ашады. Әрі-беріден соң, осы жерден барып Сөз өнерінің, әдебиеттің, ілімнің мәні, пән ретіндегі ұлы мұраты белгілі болады. Сөз орайында айта кететін бір ой, қазіргі әдеби үрдіске көңіл жүгіртіп, саралай зерделесеңіз өмір бойы үйір-үйір өлең жазып, өмір бойы том-том роман, хикая жазып жүріп әдебиеттің тінін зерделеп білмейтін, ол жөнінде әсте ойлана да бермейтін жазушылар көп. Әдебиеттің эстетикалық танымдық ағымы, көркемдік - эстетикалық әлемі, оның заңдылықтары мен мақсаты ескеріле бермейді. Көркем сөздің дүниетанымдық жаратылысы мүлдем бөлек категория. Бір кездегі. насихатшылдық, тәлімдік әдебиет қасиеттері енді дүниетанымдық, эстетикалық күрделі үрдіске ауысты. Ежелгі әдеби мұралар мен қазіргі әдебиет бітіміндегі поэтикалық жалғастық пен жаңғырудың бір бедерін осыдан да көрер едік. Яғни, әдебиет тегеуірінді, өз тынысы, өз заңдылығы бар тұтас бір тұғырлы таным ғаламы. Тұғырсыз нәрсе тұл қалмақ. Кейін діндар дәуір әдебиеті атанған арғы түбірі ислам дүниесінің түрк сахарасына таралуынан басталған өзгеше көркемдік-әдеп танымы әсіресе әдебиет әлемінде ұзақ ғасырлар бойынша қалыптасқан ағым екендігіне ешкім күмәнданбайды.

"LӘWH /Іәwh/ ләвх - тақта: Төгүttі jorыttы bu lәwh-u qalam - Төрүтті иорытты бұ ләвх-ұ қалам - Бұл тақта мен қаламды жаратты, жүргізді. (QBK 117 /17) - 2227." (Жүсіп Баласағұнның "Құтты білік" дастанының әдеби сөздігінен. Сөздікті түзуші – А.Е.).

Қазіргі қазақ тіліндегі көркем аудармасы: 2227. Дүниені жаратпастан бір Аллаң,

Бұл исләм дінінің кең танымал уағыздарының бірі. Демек, қаламмен хатталған сөз қадірлі, қасиетті. Алла ең әуелі жазуды шығарған... Тілге, сөзге жол ашқан. Ежелгі әдебиетте де алып Ер тоңға, Афрасиаб хақында құрметпен, қошаметпен айтылады. Ескендір Зұлқарнайын туралы жазғандарынан ұлы тарихи тұлға жайында да айқын пікірлер түюге болады. Ескендір Зұлқарнайын жөнінде Құранда да сөздер, әңгімелер кездеседі. Зұлқарнайын есімі Құранда үш жерде аталады. 18-Кеһф сүресінде /83,84,85/ Онда былай делінген: "Олар сенен Зұлқарнайынды сұрайды: "Сендерге оның жайын түсіндірейін" де. (Бұл Зұлқарнайын "екі мүйізді" деген ұғымда. Екі тұлымы немесе тажында екі мүйізі болғандықтан атанған. Аты Ескендір, пайғамбар емес. Батыс, Шығысты кезген; Рүм, Фарсы деген тағы басқа рауаяттар бар).

Бұл, дәл сипатталған тарихи деректер, оқиғалар. Ал, адамгершілік, имандылық, тіршілік туралы пәлсафа, толғамдарға келгенде мағыналық жағынан, тіпті сөз орамдары жағынан орайласып, өріліп шығатын желілер көбірек кездеседі. Махмұт Қашқари үш томдық еңбегінің талай жерінде Құраннан, Пайғамбардың хадистерінен бұдан басқа да үзінділер келтіріп түсіндіріп отырады. Кей тұстарда Құран оқығанда қалай оқу керектігін, кейбір қараңғы адамдардың Құран сөздерін дұрыс түсіне алмай қалып, күнәһар болмауы үшін дұрыстап, жатық сабырлы оқитын тұстар бар екендігін де түсіндіреді.375 Былайша айтқанда, тек тіл білімі туралы ғана емес, Құран қасиетін еске түсіріп, түсіндіріп отырған байсалды да мақсатты ғылыми зерттеу. Иә, мұның қай-қайсысы да қасиетті кітап Құранның өміршеңдігін, тек жаттанды діни уағыз түрінде қалып қоймай, тарихқа, адам баласының таным дүниесіне жақын тұрғандығын дәлелдейді. Екінші жағынан, сол тұстардағы әріден жалғасқан таным, білім дүниесінің тұтас жаратылысын, заңдылықтарын аша түседі.

Қарахандар дәуіріндегі сақталып қалған әдеби-мәдени мұралардың қатарында "Құранның түсіндірмесінің" де бар екендігін кіріспеде атаған едік. Сондықтан, "Құран кәримге" сүйене отырып, арнайы тарауша қосып, ой түйдік. Біз әлі де болса имандылыққа қанша ұмтылғанымызбен киелі кітаптың адам баласының мәңгілік құт-қасиеті ретінде ұсынған шарттарынан алыстау жүрміз. Оған кінәлі замана, тарих. Екінші жағынан әлгібір саясатшылар айта беретін соқыр сенімнен, діні фанатизмнен де аулақпыз. Егер, Құранның өз мәтініне ден қойған фанатизмнің онда да дәріптелмейтініне көз жеткізер еді. Қазіргі ғылым мен білімдегі бір олқылық дүниетанымымызды қалыптастыратын рухани саламыздың адам баласының ежелгі танымдық өзегінен, тарихи санасынан ажырап қалғандығында болып тұр.

Бұл орайда Құранда уағыздалатын тақырыптар мен "Құтадғу біліктегі" тараулардың аттарын, айтылатын сөз, қозғалатын мәселелерді атап қана өткеннің өзінде көп нәрсеге көз жетеді. "Құран Кәримнің қазақша мағынасы мен түсінігінде" мынадай мазмұндық анықтамалар бар:

(2334-2335 бәйіт).

Мен осы жолдарды оқығанда, аудару үстінде де неге дәл "он екі мың?". "Неге төрт мың?" деген ойда қалған едім. Кейін де сол ойда жүрдік. Расында, бұл сандарды неге сүйеніп айтуы мүмкін. Бұл да тегін емес, тарихи дерек болып шықты. Оған "Тәубе сүресін" оқығанда көзім анық жетті. Дастандағы аталмыш сандар Құрандағы әңгімеден алынғаныкүмәнсіз. Демек, Жүсіп Хас Қажыб Құранды жете зерделеген, білімдар адам. Одан әрі "Құтадғу білікте" қаптаған қолдан гөрі сақадай сайланған, өзінің ісіне, өзіне сенген шымыр-ширақ шағын шеріктің ұтқыр оралымды, жеңімпаз болатыны түсіндіріледі. Тәубе сүресінде де Алла жолына сенуді, әрі көптікке мәз болып масайрамауды айтыпты, "Сол уақытта көптіктеріңе мәз болған едіңдер. Сонда ол сендерге түк пайда бермеді. Сондай-ақ, кең бола тұра жер сендерге тар келді. Сонан соң бет бұрып қайта қаштыңдар /25/. Сонан кейін Алла Елшісіне, әрі мүміндерге тоқтау салды"378 дейді әрі қарай Құранда. Иә, жалпы идеялық-мазмұндық тамырластығы, дәстүр бірлігін былай қойғанда, тарихи-деректілік тұрғысындағы үйлесімділік те айқын көрінеді. Ол тарихи тұлғалардың есімдерінен, топоним сөздерден мифологиялық сипат, белгілерден де танылады. Ақын мазмұн, мағына жағынан қасиетті кітап рухын ойшылдықпен, ақындықпен өрбітіп әкеткен. Жалпы алғанда, бұлар бір танымдық дүниенің, тамыры бір рухани әлемнің, бір топырақтың өркендері екендігі күмәнсіз. Мәселен, Жүсіп Баласағұн дастанның соңғы тарауларында бірқатар мифологиялық тұлғаларды, тарихи аңыздарда айтылатын бейнелерді іс - қылықтарын, мінез-құлқын, ақлиқаттық ерекшеліктерін мегзей отырып сипаттайды, бірқатарының атын атайды. Соның бәрі Құранда аталатын, мінезделетін, іс-әрекетіне қарай хикаятталатын тұлғалар. Жүсіп Хас Қажыб оларды сипаттағанда нақ сол Құранда айтылған ерекшеліктерін, белгі қасиеттерін түгендеп атай отырып жырлаған. Құрандағы Перғауын (28-Қасас сүресі, 38;) "Құтты білікте" 4712-бәйітте, Мұса пайғамбар (7-Ағраф сүресі, 104, 107, 117; 26-Шұғара сүресі, 31,32,63) "Құтты білікте" 4715-бәйітте, Ескендір Зұлқарнайын (18-Кеһф сүресі, 83,87,86) "Құтты білікте" 4714-бәйітте; Сүлеймен пайғамбар (2-Бақара сүресі; 102) "Құтты білікте" 4216-бәйітте; Ғиса пайғамбар (5-Мәида сүресі, 78,110), "Құтты білікте" 4717-бәйітте суреттелген. Тағы басқа да негізінен Құран арқылы мәлім тұлғалар, ойлар, ақлиқаттық қағидалар, тыйым-нанымдар ақлиқаттық-данагөй дастанда жүйелі түрде, мол кездеседі. Әрине, бұл кейіпкерлерді, ой идеяларды жырлағанда, әдеп-имандылықты толғағанда Жүсіп Баласағұн қасиетті кітап сөзін қаз-қалпында көшіре қайталап өтпейді. Өзінің ақындық қуатымен, ғұламалық таным биігінен одан әрі өрбітеді, тіршілік шарттарына жақындата түседі. Құран мазмұнынан, деректерінен таратып, талдап, көркемдік-философиялық өріске шығарып әкетеді. Дастанның көркем шығарма, этико-дидактикалық поэма ретіндегі жанрлық ерекшелігі, өзіндік эстетикалық бітімі қалтқысыз. Бұл орайда Құран ақынның дүниетанымына әсер еткен ілім көздерінің бір парасы.

Қожа Ахмет Иасауидың шәкірті Сүлеймен Бақырғани "Ақырзаман кітабында" ерте тұрып, таңсәріден тұрып құдайға құлшылық етіп сергек жүріп еңбек етуге әдеттен дейді. "Сахарда бір Алла десең, Уа, Аллаң жүз мың күнәңді жуып жібереді" – деп жырлайды.379 "Ақиқат сыйы" (Хибатул-хақайық") Мұхаммед пайғамбарға, оның төрт сахабасына шүкіршілік айтып, діни құлшылық ойлармен басталады. Әрі қарай имандылық әліппесін тұрмыс-тіршілік ақлиқатымен астастыра түсіндіреді.380 Ал, Қожа Ахмет Иасауидың әйгілі "Даналық кітабы" діни сазға бөленген адамшылық, имандылық кітабы, кісілік ілімі. Бұл дүниетанымның ұлы мектебі. Ежелгі түрк әулетінің көркемдік таным дәстүрінде қалыптасып, желек жайған өркениет мәуесі. Бұл сипат белгілерін сол кездегі басқа да әдеби-мәдени ескерткіштерден, қолөнер туындыларынан, сәулет өнерінен де келтіруге болады. Этнологиялық ерекшеліктерінің бәрінде халықтың тұрмыс-сана сипатының осы бір өрнегі табиғи заңдылығымен бой көрсетеді. Қазіргі тәуелсіздікке, ұлттық сана еркіндігіне ұмтылған шақта түрк тектес жұрт үшін халықтық, адамгершілік-имандылық түйсік-танымның ендігі темірқазығы болар бағыттың өзегі де осы.

Түрк мәдениетінің ұлы да ұлағатты әдеби ескерткіші "Құтадғу біліг" дастанын жазған Жүсіп Баласағұнның өмірі мен қызметі, мақсаты, жас шамасы хақындағы там-тұмдаған деректерді негізінен шығарманың өз мәтінінен ғана табамыз. Дастанның ел өміріндегі маңызы, сипаты мен қасиеті, мұрат-мақсаты мен тілі жайлы мағлұматтар да мәтінде кездесетін (кіріспе, қорытынды тарауларынан) автордың өз пайымдауларынан жақсы аңғарылады. Жүсіп Хас Қажыб X ғасырдың соңы мен XІ ғасырдың алғашқы жылдарында қазіргі қазақ елінің жер ауқымына енетін ежелгі Баласағұн шаһарында туып өскен, айтулы этикалық-философиялық даналық мұрасын жазып қалдырған ғұлама ғалым, ойшыл ақын.

Жүсіп Баласағұнның бұл кітабы арқылы қарахандар дәуіріне барлау жасап, тарихи-этнографиялық, ақлиқаттық-эстетикалық, тіл ерекшеліктеріне қатысты орамдарға байланысты құнды пайымдаулар түйіндеп, пікір қорытуға болады. Шығармада ел басқарудың, экономиканы, әлеуметтік-тұрмыстық ахуалды, әскери істі ұйымдастырудың, шаруашылықты, тағы басқа да мемлекеттің әл-ауқатын жақсартудың ерекшеліктері суреткерлік-философиялық тілмен баяндалады. Сол заманғы ғылым мен мәдениеттің жетістіктері де аңғарылып отырады. Дастан көне түрік өркениетінің мәуесі болғанымен жалпыадамзаттық, адамгершілік-имандылық мұраттарды терең толғап, күллі адам баласына тән ізгі қасиеттерді ұлағат етіп ұсынады. Академик А.Н. Кононовтың жоғарыда аталған еңбегіндегі: "В " Кутадгу билиг" нашли свое выражение идеи давно волновавшие многие народы" – деген тұжырымды ойы өте әділ айтылған баға. "Құтадғу білік" 1069 жылы он сегіз айдың ішінде жазылған. Авторы – Жетісу өңірінің Шу өзенінің бойындағы тарихта ықылым заманнан белгілі ірі шәһарлардың бірі Баласағұнда (зерттеулерге қарағанда ертеректе Құз Орда деп те аталған) туып-өскен Жүсіп Баласағұн. Жүсіп бұл қоғамдық-әлеуметтік мәні терең, халықтың моральдық-этикалық бағдарламасы іспеттес еңбегін Шу бойындағы Баласағұн қаласында бастаған да, Қашқарда аяқтап, бұл шығармасын қарахандар мемлекетінің сол кездегі әмірі Бұғра ханға тарту етеді. Хан ойшыл ғұлама еңбегін жоғары мәртебелеп, "Хас Хажыб" деген лауазымды атақ, өз қасынан бас кеңесшілік қызмет берген. Сөйтіп Жүсіп Хас Қажыб Баласағұн деген аты дүниеге тараған. Қарахандар мемлекетінің тарихын талдап, зерттей түсу дастанның қоғамдық-әлеуметтік, тарихи негізін, алғышарттарын білуге көп көмегін тигізері анық. Ғылымда бұл жөнінде бірқатар зерттеулер, болжамдар, қарама - қайшы пікірлер баршылық (В.В.Григорьев, В.В.Бартольд, О.Притсак, В.В. Радлов, О.Г.Большаков, т.б.).

"Құтты білік" көшірмелерінің өзі бір шеті Мысырдан, бір шеті Венадан шығуы тағы да кездейсоқтық деп ойламаймыз. Бұл мәдени даму тынысының қарымдылығының, қызу қарым-қатынас пен өркениетті үрдістің белгісі. Баласағұн қаласының орны жөніндегі болжамдар да біршама. Мысалы, В.В. Бартольд күйреген Ақ Бешім мен Боран бекеті ме деп шамалайды. Қазақ ғалымдары (проф. F.Шәлекенов) қазіргі Ақтөбедегі экспедициялық іздестіру, зерттеу жұмыстарына сүйеніп оны Баласағұн деп дәлелдейді. Қалайда, Жетісу жеріндегі қазақ даласындағы іргелі астана. Баласағұн қаласы тарихта әлденеше күйреп, әлденеше қалпына келтірілген көне шаһар. Бірақ, біздің негізгі әңгімеміз негізінен түркі жұртының тұңғыш классикалық дастаны хақында болғанымен шығармаға қатысты деректердің қай-қайсысы да назардан тыс қалмауға тиіс. Сондықтан да толық болмаса да сол дәуір, қала жайлы бірлі-екілі тұжырымды мағлұматтарды білдіре отырғанды жөн санадық. Дастанның басты мақсаты – бақытты қоғам, құтты ел түзу ғой. Сондықтан да отбасын ұстаудан бастап мемлекет құру, ел басқару ісіне дейін баянды баяндайды, ғұлама ақын бірде өмір, тұрмыс заңдылығынан туған, бірде қиялын оятқан утопиялық тебіреністерге батады, терең мағыналы пәлсәпалық пайымдаулар түйеді. Баласағұн ірі саяси мәдени кіндік шаһар, Орта ғасырлардағы тарихи керуен жолдарының оған соқпай өткені жоқ. "Құтты білікте" елші, жиһанкездердің, саудагерлердің, қолөнершілердің мінез-құлқы, олармен қарым-қатынас жасау реттері жеке-жеке арнайы тарауларға негіз болғандығы тегін емес. Осындай сараң деректердің өзі-ақ сол кездегі қоғамдық-әлеуметтік жағдайдан хабардар етеді. Қала сәулеті, сауда-саттықтың өркендеуі, отырықшылықтың қалыптасуы, өнер, ғылым – осының бәрі де "Құтты білік" секілді дастанның дүниеге келу заңдылығын, тарихи алғышарттарын танытады. Дастанның өз кіріспесінен де кітаптың сол кезде-ақ дүниеге кеңінен мәлім болғанын білеміз. "Машрық уәләятында, күллі Түркістан елдерінде Бұғрахан тілінде, түркі сөзімен бұл кітаптан жақсырақ кітапты әркезде ешкім жазған жоқ".388 Машын, Шын, Шығыс елдерінде "Шахтардың әдеп-қағидалары... "Мемлекеттің дәстүрі", "Өмір зейнеті" десе, ирандықтар "Шахнама түркі", бағзы біреулер "Падишаларға насихат", Турандықтар "Құтадғу білік" десіп ат қойыпты.389

Қазір Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясының Шығыстану институтында сақтаулы. Үш нұсқаны салыстырып қарағанда, Каир, Наманған нұсқалары өзара жақын, үндес келіп отырады да, Вена - Ғират нұсқасы көп жағдайда бұлардан алшақтап кетеді. "Құтадғу біліктің" үзінділерінің неміс тіліндегі алғашқы аудармасы мен толық басылымын Г. Вамбери жасаған. Одан кейін В.В. Радлов өзінің мәтіні мен өзінің неміс тіліндегі аудармасын жариялатты. Үш қолжазбаның басын қосып, транскрипцияланған құрама мәтінін, аудармасын, индекстік сөздігін жасаған түрік ғалымы P.Р. Араттың сіңірген академиялық еңбегі аса зор.

Егер тарихи дәйектілікке жүгінсек, ғылым алдындағы әділдік үшін алғашқы зерттеуші ретінде шартты түрде болса да француз ғалымы А.П. Жауберт (1779 - 1847 ж.ж.) есімін атауға тиіспіз. Мәтіннің мазмұнын түсіндіріп, оқуда жіберіп алған елеулі ауытқуларына қарамастан, оның "Құтадғу білігке" арналған хабарламасы алғашқы ғылыми көзқарас болды, әрі поэмаға бірқатар ғалымдардың назарын аударды.

Бұл тұрғыда, қазақ халқының да рухани кәмелеттену жолының күретамыры Жүсіп Баласағұнның эстетикалық әлемінде жатыр. "Құтадғу білік" дастанының Орхон-Енисей жазбаларымен (V-VІІІ ғ.ғ.) тамырластығы және ХІV-ХV ғасырлардағы қазақ жырауларының үрдісімен, классикалық қазақ әдебиеті үлгілерімен сабақтастығы өркенді әдеби дәстүр арнасын танытады. Қазақ мақал-мәтелдерімен, қанатты сөздерімен, шешендік сөздер табиғатымен, Абай тағылымының, Шәкәрім қажының көркемдік дүниесінің Жүсіп Баласағұнның рухани-көркемдік әлемімен жарастығын білдіретін желілер өте көп. Шәкәрім қажының күллі шығармашылық танымының өзекті мақсатын білдіретін "Мен жетпіс екі жасқа келгенше...", "Шын бақыттың айнасы", "Мәнді сөздер"393 секілді тебіреністі философиясын, эсселерін еске түсірейік. Поэманың философиялық-эстетикалық таным өзектері, мәтіннің образды-семантикалық құрылысындағы ерекшеліктер мен заңдылықтар түрік поэзиясының төл сипаттарын саралауға да мүмкіндік береді. Ел ішінде ежелден кең таралған адамшылық, имандылық хақындағы, өмір тіршілік жайлы тұжырымдардың, ырым-нанымға, танымға айналып кеткен қағидадай әдет-ғұрып, салттарының бедерлі белгілерінің ескі мұра беттерінен, өлең шумақтарынан, ұшқыр сөздерден, мақал-мәтелдерден көзге жылы ұшырай жамырап көрінуінің өзі тарихи көркем танымның, тарихи поэтиканың, тарихи сананың мағыналы заңдылықтары. "Құтты біліктегі" қазіргі қазақ әдебиетінде қаз-қалпында жүрген ұшқыр сөз, мақал-мәтелдердің бірқатарын өзбек, қырғыз, татар, ұйғыр халықтарының әдебиетінен де кездестірдік. Осылардың өзі-ақ, дастанның поэтикасының тарихилығын меңзейді. Бұл орайда, И.В.Стеблеваның: "Первым оригинальным сочинением тюркоязычной художественной литературы до сих пор считается поэма XІ в. "Кутадгу билиг" Юсуфа Баласагунского. ... Те формальные показатели, которые мы перечислили выше, позволяют считать памятник XІ в. "Кутадгу билиг" первым произведением классической тюркоязычной литературы, которая в творчестве отдельных поэтов просуществовала вплоть до XX в."394 – деген пікірін еске сала кеткеннің артықтығы жоқ, Қалай дегенде де, классикалық түрік поэзиясының тарихы осы "Құтадғу білік" дастанынан басталатынына ешбір күмән болмасқа керек. Осы тұжырымды қолдайтын пікірлер академиялық басылымдарда да айтылған.395 Түрік өлеңінің бір мәуелі бұтағы, түрік өркениетінің құнарлы өлкесінің бірі – қазақ өлеңі, қазақ халқының эстетикалық таным тәжірибесі осынау шоқтықты биіктерден айналып өтпеген, бірге өріліп, бірге көктеген. "Орхон-Енисей жазбалары" мен "Құтадғу біліг" сынды көпқырлы жәуһарлардың ішкі-сыртқы бітімінен көзге ұрып тұрған қазақтың көркемдік әлемімен сабақтастық заңдылықтарын тереңнен талдап-зерделей түсу қазақ әдебиетінің тарихына да мағыналы да қызықты беттер қосатынына, рухани дүниеміздің тынысын кеңейте түсетініне күмән жоқ. Бұл желілер, дастан мен классикалық қазақ әдебиеті шығармаларының арасындағы көркемдік-эстетикалық таным үрдісінің сабақтастығынан (1), образдар жүйесі табиғатының бірлігінен (2), жалпы поэтикасынан (3), тарихи сана мен тарихи танымның диалектикалық өзектестігінен (4), қоғамдық-әлеуметтік, этникалық түп-тегінің (топырағының) бірегей жаратылысынан (5) тарамдалады. Түрік жырының тарихи поэтикасынан қазақ поэзиясының бұған дейін ауызға көп алына қоймаған тағы бір түйінді сипатын байқаймыз. Қазақ өлеңін, жалпы түркі поэзиясын былайғы жұрт әйтеуір бір шығыс саздары деп қарайды. Ол анық. Ал, шын мәнінде қазақ жыры әу басынан-ақ, абстракциялық солықтаулардан ада, бедерлі де тегеуірінді, берік бітімді поэзия ғой. Керісінше, әсем саз, әсіре сыршылдықты ғана күйттеп кетпейтін, ойшыл һәм нақты-бейнелі поэзия үлгісі. Осы сипаттарды, әсіресе, ежелгі түрік жырларынан, әсіресе, "Құтты білік" дастанынан жақсы пайымдауға болады. Түрік - қазақ поэзиясына ежелден етене тән сипаттар метафора өзегіндегі нақтылық, дәлдік, ой-толғам желісіндегі өмірлік тәжірибе, тұрмыс-тіршілік диалектикасынан туған айқындық, троптар жүйесіндегі қолмен қойғандай тиянақтылық – осылардың бәрі де араб-парсы саздары басым көрінетін жалпы шығыс әлемінің көркемдік-эстетикалық шарттылықтарынан мүлде бөлек қасиеттер. Поэтика тарихындағы әр кезеңдерде әрқилы көрінгенімен бұл сипаттардың өзегі бір көркемдік заңдылықтары қазақ поэзиясының бұрынғы-соңды ерекше қасиет-қисындарын, ішкі-тысқы өлеңдік табиғатын, дүние поэзиясы алдындағы өз үнін айқын, ашық танытады. Мысалы, дастандағы "Арыстан мінсең қылышыңды қамшы қыл!", "Жауды көрсе ердің жүзі қызарар, Жауға кірсе жердің жүзі қызарар!", "Таяқты жауға темір қалқан дайында" (бәрі де "Құтты білік" дастанынан) деген жолдарды хас поэзия емес деп айта аламыз ба, олай болса осындай бітімді жыр үлгісін басқа дүние поэзиясынан кездестіре аласыз ба? Бұдан да әсерлі, бұдан да қуатты поэтикалық түзілімдер болуы мүмкін, бірақ мына жаратылыс қайталанбайтын қуатты, күрделі құбылыс. Берідегі Ақтамберділер аса бір сыршыл махаббат сезімінің өзін айдан анық өрнекпен "Азу тісін ақситып аруды сүйер ме екенбіз!"- деп естен кетпес кесек суретпен елестетеді.

Сол Ақтамберді жырау: "Жомарт қолын жоқ кесер",– деп ақиқатты түйін түйсе, бірде:

деп, толқып тебіренеді. "Табаны жалпақ тарланды, таңбалап мінер ме екенбіз"397. Бұл да Ақтамберді. Үлдемен басын ораған, Семсермен шашын тараған!"398-деп бедерлейді Бұқар жырау. Мұны ұққан ғана ұғар. Бәлкім басқа дәуірдің, басқа этностың өкілдері (ақын-жыраулары) бұлай жырлау өз алдына, осындай поэтикалық сом зерлердің өзін түйсініп көзіне елестете алмауы мүмкін. Ұлттық бояуы қанық осындай поэзия үлгілерін бес ғасыр жырауларынан да аса жиі кездестіреміз. Поэтикалық дәстүрдің осы арнасының өзі-ақ, қазіргі қазақ жырының тарихи поэтика заңдылықтарын тереңнен аша түсетін толымды үрдіс.

"Құтадғу білік" – дәстүр, поэтикалық таным биігін білдіретін арналы дәстүр. Бұл сипат этикалық-даналық дастанның өз заманындағы, өзінен бұрынғы көркемдік, философиялық үрдіспен, кейінгі өзіне тектес әдеби-эстетикалық өркендермен тікелей тамырластығынан, рухани үндестігінен туындайды. Жүсіп Баласағұнның дүниетаным, біліктілік тұрғыда сол кездегі әлемге мәлім ойшылдармен қанаттас түсіп отыратындығы көрініп тұрады. Неміс зерттеушісі, дәрігер Отто Альбертстің: "Юсуф в молодые годы являлся наследователем и даже учеником Авиценны,"– деп топшылауы тегіннен-тегін айтылған сөз демейміз. Егер, әлем философиясынан ондай аналогиялар іздесек, "Құтадғу білік" дастанындағы әлеуметтік ойлар желісін ағылшын Адам Смиттің "Богатство народов" (1775 ж.) атты әйгілі де абыройлы еңбегінің үндес идеалдарымен ұштастыруға әбден болар еді. Бірақ, біз үшін топырағы бір, рухы туыс Күлтегін жазуларымен, Аристотельден кейінгі "екінші ұстаз" Әбу Нәсір әл-Фараби даналығымен, қазақтың бес ғасыр ойшылдарымен, ұлы Абай философиясымен табиғи жақындығы әлдеқайда берік, әлдеқайда жанды жалғастық ретінде қадірлі. Дана Фарабидің қуатты қоғам, бақытты мемлекет туралы толғаныстары дүниежүзі ойшылдарынан лайықты бағасын алған. Осы әл-Фарабидің даналық ойлары мен Жүсіп Баласағұнның әлеуметтік-эстетикалық көзқарастарының сабақтастық желісі айқын аңғарылады. Фараби әлеуметтік трактаттарында ақыл, білім, ғылымның пайдасын, адамның құт-бақыты, жақсы әкімдердің құлық-табиғаты туралы көзқарастарын білдірсе, "Құтты білікте" осынау әлеуметтік мәні терең ой-толғамдар өлеңмен, дидактикалық поэзия үлгісімен көркем жырланады. Әбу Нәсір әл-Фарабидің "Қайырымды қала тұрғындарының көзкарастары", "Данышпандықтың маржаны", "Бақытқа жету жайында", "Мемлекет қайраткерлерінің нақыл сөздері", "Ақылдың мәні туралы трактат", тағы басқа әйгілі туындыларының ой-идеялары мен "Құтты білік" дастанындағы аналогиялық толғам, философиялық түйіндер бір мәдениеттің, бір өркениеттің, заман мен әлеуметтік жағдай ғана емес, бір тектес ел-жұрт тіршілігі тұтастырған бір дүниетанымның жемістері. Екі ғұламаның ел, ел басы, қоғам туралы ой-толғамдары бір арнадан тоғысып отырады. Екеуі де адамгершілікті, имандылықты, мейірім-рахымшылықты адам баласының асыл қасиеті ретінде жоғары қояды. Парасат, білімді адамшылықтың алды деп таниды. Барша жұртты тең көруді, тең көріп, еңбегі мен парасат пайымына қарай бағалауды парыз деп біледі. Әлеуметтік салмағы зор "Құтты білік" сынды дастанның көркемдік-танымдық сипаттары, күллі қасиеті өз тұсындағы, өзіне дейінгі ойшылдар мен зердешілердің талантты туындыларымен астастыра қарағанда кемелдене, барынша айдындана түседі. Күлтегін жырларынсыз, Фарабидің өлмес мұраларынсыз бұл біліктілік туралы дастанның іргесі үнемі жалаңаш қала бермек. Жүсіп Баласағұнның көркемдік әлемі осындай тектес құбылыстармен сабақтастыра қарағанда ғана қатпарланып, даралана көрінеді. Бұлардың арасында ірі көркемдік-танымдық құбылыстардың басын тоғыстырған үлкен мәдени-шығармашылық заңдылық жатыр. Қандай құбылыстың, болмысқа эстетикалық көзқарастың ішкі табиғаты, белгілі бір дәстүр өзегінде түзілген, өсіп-өнген топырағы болатыны белгілі. Классикалық көне түрік поэзиясының алғашқы кітабына да осы тұрғыдан қараған жөн. Осыншама кемел де келісті поэзия шығармасы келісті кітап бірден дүниеге келе қоймағаны күмәнсіз. Бұл орайда "Құтты біліктің" алдында ерте, ерте орта ғасыр дәуіріндегі түріктердің өркенді мәдениеті тұр. Түрік дүниесінің біртуар айтулы құбылыстарының ішкі дәстүрлі байланыстары зерделей үңіліп, тереңнен талдауды қажет ететін тұтас бір этностың этнологиялық өркендеу желілері қойындасып жатқан күрделі жүйе. Сол құнарлы топырақтың қазіргі алуан түсті, түбі бір, топырағы ортақ түркі тілдес халықтардың кейінгі мәдениетіне ұласу тұсындағы жұмбақтары қызық та мәнді-мағыналы мәселелер. Бұл орайда да, Жүсіп Баласағұнның творчествосы үлкен бір кезеңді сан қырынан алдыға тосатын бірегей бітімді туынды. Орхон-Енисей жазбалары тарихи ескерткіштер болумен қатар, поэзия туындылары екендігіне күмән жоқ. Осынау өзіндік көркемдік мәнері басым, көркемдік өрнектерінің түйінді заңдылықтары айқын "ерлік жырларының" (М.О.Әуезов.)399 көркемдік-эстетикалық нышандарының кейініректегі "Құтадғу білік" сияқты шығармалардан бой көрсетуі тұтас бір әдеби дәстүрдің болғандығының тағы бір айғағы. Әрине, V-VІ ғасырдан кейінгі төрт-бес ғасыр кезеңнің өзіндік даму кеңістігі екендігін, көркемдік, талғам деңгейінде көп жаңғырулар, түлеулер жатқандығын естен шығаруға болмас. Әйтсе де, өркені де, өрісі де бір өзіндік көркемді дәстүрі барынша қанық дараланған жырлар. Екеуі де бір өркениеттің ескерткіштері болғандықтан рухының, сөз орамдарының, тілдік-стилдік ерекшеліктерінің тектестігі анық. Оның сыртында ел, жер, кісі аттары, бірқатар тұрақты сөз тіркестер, ой орамдары, тарихи кезең мен әлеумет сипаттарын білдіретін ұғымды Күлтегін жырларында да, Жүсіп Баласағұн дастанында да бірдей кездесіп отырады. Осылардағы ономастикалық, антропоним сөздермен қатар, жүздеген жекелеген сөздер тілімізде қазір де жиі қолданылады. Сына жазулары мен "Құтадғу білік" арасындағы дәстүрлі байланысты тек қана түркі сөздерінің біртектілігінен, лексикалық бірегейлігінен ғана емес, поэтикасынан, көркемдік заңдылық шарттарынан да танимыз. Орхон-Енисей жазбалары тарихи шежіре, жылнама рухындағы шағын дастандар. "Құтты білік" этико-философиялық дастан. Руна жазуындағы жырлардың эпостық сазы, рухы қазақ эпосы мен батырлар жырымен үндесетін болса, бір жағынан біз тілге тиек етіп отырған дастанмен де етене қойындасып кетеді. Мәселен, түркілердің көркемдік таным дүниесіне тән үлгідегі бір ғана дәстүрлі эпитеттерден-ақ (алып ер, қара жер, шырын сөз, қызыл қан, қара тер, қасиетті жер - су, т.б.) ортақ заңдылықты, жаратылысынан біткен жақындықты алға тарту қиынға түспейді.

Дастанның басты мұраттарының бірі: құтты қоғам құру, әлеуметті түзіп, "кедейді - орташаға, орташаны - байға" ("Құтты білік") жеткізу, елдің әл-ауқатын өсіріп, іргесін нығайту.

Осы жолдардың өзі-ақ ел тірлігін, елдің бір әлеуметтік кезеңдегі суреттерін елестеткендей. Орхон-Енисей жырларында да "Жалаңаш халықты тонды, Кедей халықты бай қылдым. Аз халықты көп қылдым" дей келе:

деген сияқты ойларымен әлеуметтік толғамдарын сездірмей ме? Осындай ойлар ежелгі кезең әдебиетінің азаматтық, саяси-әлеуметтік мұраттарын айқын танытады. Ой бірлігі, мағыналық үндестік әскері іс, жорық тәсілдері жайлы тарау, тармақтардан да көзге көрініп тұрады. Мақал-мәтелдер мен қанатты сөздерге, ұшқыр ойлы тіркестерге қатысты да шығармашылық мектептің табиғи қалыптасқан арналарын аңғармау мүмкін емес. Тәрбие, моральдық-этикалық өсиеттер, адамдардың арасындағы қарым-қатынас негіздері хақында да ой тебіреністер бір өзектен шығып отырады. Көбінесе, арасында бес ғасырға жуық заман өткенімен, мағына, ой-толғам, бейнелеу тәсілдері жағынан да қатар түсіп отыратын тұстар шығармалар тініндегі дүниеге көзқарастың, белгілі бір қалыптасқан идеялық-эстетикалық тұжырымдардың сабақтастығынан. Ежелден символдық мәнге ие болған, баламалы астарлы мағынаға ие болған сөздер, поэтикалық түйіндер, семиотикалық құймалар мен таңбалар шығармаларға өзгеше тарихи көркемдік шырай қосумен бірге, ұлттық-этникалық қасиеттерін әрлей түскен. "Құтадғу білік" дастаны XІ ғасырдың жұлдызды шығармаларының бірі ретінде өз бойына классикалық түркі әдебиетінің, поэзиясының бірегей қасиеттерінің, эстетикалық тәжірибелерінің нәрін жиған туынды. Қоғамдық-әлеуметтік мақсаты айқын, танымдық талғамы биік поэтикалық құбылыс. Таза әдеби шығарма ретінде ол өзіне дейінгі түркі поэзиясының ішкі заңдылықтары мен барша көркемдік қасиеттерін шығармашылықпен сіңіріп, әдебиеттің кейінгі кезеңдеріне өзгеше даму арналарын ұсынған шоқтықты эстетикалық белес. Қазақ халық поэзиясына да, жыраулар поэзиясы деген атпен танылған бертінгі ХV-ХІХ ғ.ғ. жыраулығына да табиғатынан жақын тұрған өзгеше арналы әдеби үрдістің, ерекше тарихи әдеби дәстүр желісінің асыл арқауы. Жүсіп Баласағұн поэмасы басқа түркі тілдес ұлттармен бірге қәзіргі қазақ жұртшылығының да рухани алтын қазығы. Оның қазақ әдебиетімен, халық әдебиетімен де тамырластығы, бір топырақтың өркені екендігі дау тудырмайтын тарихи шындық. Ғұлама ақынның туып-өскен жері Баласағұн да, дастанның тілі, образдық-стилистикалық жүйесі де, түрк өлеңінің классикалық өлшем, үлгісі мен тарихи, философиялық-эстетикалық өрнектері де бұл ойымызға толық негіз бола алады.

Қазір де халық эстетикасында тұрақты мағыналық баламалары берік қалыптасқан, белгілі бір символдық мәні ежелден қанық "ақ", "көк", "қызыл", "қара", "жасыл" түстер бояу реңдеріне қарай қалыптасқан поэтикалық қызметіне орай (ақ құс, ақ сүт, қара зәңгі, қара түн, жер мыстай қызыл болғанша, жердің жүзі қызарар... т.б.) жиі қолданылады. Осының бәрінің де халық санасына берік сіңген негізгі мағынасы қосарлы символдық мәні, семантикалық астары бар. Мәселен, ақ пен қара күні бүгінге дейін екі түрлі мағынаның баламасы. Қазіргі әдеби тілімізде тұрақты тіркестерге айналып жеткен "ұйқы - өлім", "ұйқы ғафылдық" (5267), "асыққан шайтан ісі" (5218), "немене ексең ертең соның өнеді" (4733) секілді баламалар да дастан беттерінен жиі көзге түседі. Аю, түлкі, бөрі, қозы, арыстан, т.б. хайуанаттар жаратылысының ерекшеліктерін адамның әртүрлі мінез-құлық бітімін таңбалайтын баламалар ретінде сипаттап қолдану да дастанның жаратылысындағы поэтиканың тарихилығына қатысты соны мысалдар. Күлтегіннің үлкен жазуындағы "Әкем қағанның әскері бөрідей болыпты, жаулары қойдай болыпты" дейтін теңеулерін еске түсіретін дастандағы: 1040. Құт дарыды, өсті халық өрісі,

Бірге жусап өрді қозы, бөрісі. 449. Тәртіп орнап жұрт байыды, білісті,

Бөрі мен қой бірге тұрып су ішті. 2310. Қарысқанда – керек ірбіз білегі,

Кекшіл болса хас бурадай кесірлі, – тағы сол секілді бәйіттер дала поэзиясының малсақ қауым түйсігіне жақын зерлерін білдірсе; 1218. Сабаз ердің сөзін ұқ та, біле бер:

деп, адамшылық, қайсарлық, табандылық, сабыр, кісілік сияқты қасиеттердің пайдасын зердеге жеткізеді. "Құтадғу білік", бір жағынан, ақылнама өсиет сөз. Өмірдің өз табиғатынан, тұрмыс толғамдарынан туған даналық. Сол ақыл сөз, тағылымды толғаныстар уақыт өте келе түрленіп, құбылып мақал-мәтелдерге, нақыл, қанатты тіркестерге айналған. Он ғасыр бойына мәйегін сақтап, сүйегін бұзбай қазіргі қазақ тілінің шұрайына айналу үрдісі айтуға ғана жеңіл түрлену (трансформация). Оның үстіне, "Құтадғу біліктегі" қанатты сөздердің бәрін бірдей автордың ғана төлтумасы дей қою да қиын. Бүкіл бітімімен, поэтикалық айшықтарымен сол замандағы түркі жұртының тіл байлығынан алынғаны да баршылық. Бұл пікірімізді М. Қашқаридың сөзімен өрбіткен дәйекті болар деймін. Ол атақты сөздігінде: мен ең бір қызыл сөзге жүйрік түркілердің бірімін, бәрімен жақсы түсінісемін, бәрінен жақсы түсінемін, тегімнен ең бір жауынгер, өжетпін, ең бір озығымын дей отырып, түркілердің күллі "шаһарларын да, сахараларын да бастан-аяқ аралап шықтым. Түркілердің түркімен, оғыз, шығыл, йағма, қырғыздардың сөздерін анықтап шығып, олардан үйрендім, пайдаландым. Сонымен, олардың әрбірінің тілі менің діліме етене жақсы үйреністі. Мен оларды мұқият реттеп, әбден тәртіпке салып шықтым. ...Әрі бітпес-түгесілмес бір байлық болып қалсын деп, ұлы тәңіріге сыйынып, бұл кітапты түзіп шықтым да, оған "Диуани лұғат-ит -түрки – Түркі тілдер диуаны" деп ат қойдым,"401 – деп жазады. Тіл біліміне, тіл ұстартуға сол кезден-ақ терең мән берілгендігі Махмұт Қашқари сөзінен де көрініп тұр. Осыншама саралап талдауға қарағанда, Жүсіп Баласағұнда айтылатын "хан тілінде" ("хақан тілінде") деген тіркеске назар аударсақ, жалпы түркі қауымына ортақ мемлекеттік тіл деген ұғым болуы да әбден мүмкін. Оны сол кезеңдегі үзеңгілес, қанаттас шығармалар тілі арқылы дәлелдеу қиынға түспейді. Иә, бұл болжамның табиғаты бөлек, өзге бір әңгіме желісінің тақырыбы. Ал, дастандағы қанатты сөздердің бүгінге жету жолын, түрлену үрдісінің көріністерін шартты түрде мынадай ыңғайда жіктеп қарадық:

(Мыс.: "Шайтан ісі – абдыраған, асыққан, Асыққан іс ығын бермей жасытқан." (5217) - "Асыққан – шайтанның ісі" (қазақ халық мақалы). "Кісі сүйсе айыбы асыл көрінер, Сүймесе егер, асылы айып көрінер" (533) - "Сүйгеніңнің шұнақтығы байқалмас." (халық мақалы).

(Мыс.: "Ұлық болсаң, кішік бол", (4532)."Ақыл көркі – тіл, тілдің көркі – сөз, Адам көркі – жүз, жүздің көркі – көз". (274).

(Мыс.: "Өзіңнен де зорлар сөзін қозғаса,// Құлағың сал, сөйлеп әуре болма аса." (4116) – "Аузы қисық болса да, байдың ұлы сөйлесін (мақал), "Күштілерім сөз айтса, бас изеймін шыбындап" (Абай) ; "Ас – арқауың, онсыз күнің қараңғы,// Құлқын-өңеш билемесін адамды." (3667) - "Ac – адамның арқауы" (мәтел), "Құлқынның құлы" т.с.с.)

(Мыс.: "Қол созба асқа, тұрған кісі алдында, Ал, ей, зерек, қойған асты алдыңа" (4130); "Оң қолмен ал қойған асты алдыңа" (4129); "Әйелдердей түсіп кетпе қызығып, әйелдердей және қалма сызылып" (4132);

(Мыс.: "Өсекшіге араласпа жақындап, өсекшінің өртер тілі лапылдап" (4212) ; "Аузыңды бақ, өнер содан кесел де!" (4615), "Әдептінің түр-түсі де әдемі." (4604); "Айтарыңды сайлап сөйле, жүректі ер!" (3878); "Сөйлемесең, сөзің саған құл болар, Сөйлеп қойсаң, сені өзі құл қылар..." (3880) ; "Көңіл жақын болса, жақын алыс жер, Көңілді бақ, алыс кейде қарыс жер!" (3705) .

( Мыс.: "Тіршілікке алданбағын, өшеді, Дүниеге алданбағын, көшеді!" (1274); "Жамандықты қусаң, азап шегесің, Жамандыққа жақсылық қыл, жеңесің!" (929); "Ақыл-бұйда ере түссең жетелер, Сөйтіп арыз-тілегіне жетеді, ер..." (159); " Ақылдылық – асылы ізгі жандардың, кішілікте кісілік бар, аңғарғын..." (934), т.с.с.).

Қазіргі қазақ әдебиетінің алуан қырлы жанрлық нышандарының бірқатар алғашқы белгілерін де осындай ежелгі дәуірдің құнарлы көркем дүниелерінен көреміз. Шешендік сөздердің, жұбату мен жоқтаудың, естіртудің, көңіл айтудың, түс жорудың жоғарыда өзіміз айтып отырған мақал-мәтел, афоризмдердің, өсиет сөздің, батырлық жырдың алғашқы түрлік, жанрлық белгілері "Құтадғу білік" дастанының тағы бір маңызды қызметін аша түседі. "Классикалық түркі поэзиясының тарихы "Құтадғу білік" поэмасынан басталады"402 – деген пікірдің бір дәлелі осындай таза теориялық, бітімінен де аңғарылады.

Олар да бірде оқу, білім, бірде әлеуметтік әділдік мәселелерімен, адамгершілік идеяларды жырлау өрнегімен, тіл өрнегімен дастанның мазмұн, бітімімен шарпысып қалып отырады. Уақыт, заман, қоғам тынысы осылардың қай-қайсысында да қанық түскен.

Ұлы Абай өлеңдеріндегі үндес өрнектерді атамағанның өзінде, қарасөздеріндегі философиялық тамырластық қандай! Дүниенің арғы бергісін ой көзімен саралап-салмақтаған Абай ата да құттың кілтін бір түйінге тірейді. Ол – адамның өзі. Ниет-құлқы, білімі, еңбегі, адалдығы... Арсыз, надан, жалқауларға жаны күйген Абай да Баласағұндай тығырықтан жол іздеп, құтты қоғам, ізгілікті қоғам жолын аңсайды. Баласағұн мен Абай арасындағы үндестік тақырыптық, поэтикалық үндестік қана емес, ең бастысы рухани үндестік, дүниетаным табиғатының тектестігі. Философиялық-эстетикалық көзқарас, танымдық мектеп тұтастығы. Бұған қос ғұламаның қоғам, адам жөніндегі әр қырынан айтылған ойлары дәлел. Абай өзінің өлеңдеріндегі толғамдарына қара сөздерінде қайта бір оралып, пысықтап талдап, түсіндіріп отырғандай әсерде қаласыз. Қарасөздегі терең тебіреністері өлеңінде шымыр да ұшқырлық қасиетке ие бола бастайды. Абай дүниетанымы тұтастай Сократ, Фараби, Баласағұндардың заманауи ойларына жетелейді. Фараби, Баласағұн, Абай дүниетанымы эстетикалық құнарының күретамыры Сократ, Платон, Аристотель секілді әлемдік алыптар қиялымен қанаттасып, қатар соғатындай. Сондықтан да, Абай – Баласағұн әлемі ілім, таным дүниесінің туысқандығынан туған. Баласағұн мен Абай эстетикалық әлемінің тамырластығының мынадай төрт сипатын даралап көрсетуге болар еді. Біріншіден, дүниетаным, эстетикалық көзқарас, адамгершілік мұрат бірлігі; екіншіден, қоғамдық-әлеуметтік мәселелерді, заман тынысын нақты сезіну; көркемдік танымда реалистік-рациональдық қасиеттерге жүгіну; үшіншіден, тақырып тамырластығы, ой толғап отырған жәйлардың ортақтығы; төртіншіден, поэтикалық табиғатының үндестігі (ойшылдық, суреткерлік қисын, шешендік, афоризм, нақыл... жалпы поэтика табиғатындағы жақындық).

Әл-Фараби – ІХ-Х ғасырлардағы өркениеттің алып шыңы.

Жүсіп Баласағұн – Х-ХІ ғасырдағы көркемдік-эстетикалық дүниенің жұлдызды биігі. Абай – ХІХ-ХХ ғасырлардағы қазақ халқының көркемдік таным дүниесінің асқар биігі, дәстүр егесі. Қазақ жырауларының кемелді кезеңі – бес ғасыр жырлары осынау ұлы тұлғалардың иығында тұрған дала бұлбұлдарының сұлу саздарындай өнердің кереметтей толысқан, көркемдік жағынан да, ойшылдық жағынан да түу биікке самғап шығып күрделі де қатпарлы әсемдік дүниесін түзген, рухани марқайған дәуірінің белесі. Бес ғасыр жырауларының шығармаларынан да өлең құрылымы, ұйқас түзілімі мазмұн үндестігі ой сарындастығы, поэтикалық рухы жағынан "Құтты білікке" қабысып түсіп отыратын тұстарды тым көп ұшыратамыз. Бір ғана әйел затына қатысты, болмаса адамның өмір кезеңдерін қамтитын кәрілік пен жастықтың қадірін түсіндіре отырып, өмірдің мәнін білдіретін жас шамасына қатысты жырлардың өзі-ақ сонау Күлтегін жазбаларынан бастап бірнеше ғасырлық кезең тынысын сезіндіреді. Жүсіп Баласағұн:

сияқты жыр тармақтарын оқимыз. Адамның жас шамасына, өмір кезеңдеріне қатысты мұндай ойлар руна жазбаларында да, "Құтты білікте" де әртүрлі поэтикалық реңде, әлденеше кездеседі. Бұхар жырау, Шал ақын, Сүйінбай, Ақан сері, Әріп, т.б. Ақын-жыраулар бұл тақырыпты сан қырынан тереңдетіп әкетеді. Бұл дәстүрлі тақырып бастауы тағы да Орхон, Енисей жазбаларының жұмбағы көп жолдарында жатыр. Қаған, батырлардың жасын, сол жастарына карай кезіндегі ерліктерін хиқаялайтын жолдарды еске түсіріп көріңіз... Бұл сол бір қаһармандық жырлардан өсіп-өнген, кейін жыр, дастандарда міндетті түрде болуға тиісті шартты қисынға айналып кеткен сипаттар секілді. Адамды, жастықты ("дәл он жеті жасында, кәмшәт бөркі басында" дегендей) былай қойғанда, қазақ мал екеш малдың өзін жас шамасына қарай атап түстейді. Осы сияқты ана, жар, жаман әйел мен жақсы әйел туралы толғамдар да "Құтты біліктен" (62- тарау) ХІХ-ХХ ғасырлардағы қазақ ақындарына дейін жалғасқан тақырып арнасы. "Құтты білік" дастанының ғасырлар сынынан өткен, заманалар бойы мәнін жоғалтпай жеткен түрлі әдеби, тарихи, этникалық, философиялық, көркемдік заңдылықтары өзінше бір әлем. Олардың барлығын мысалдармен тізбелемей-ақ, әдеби шығарма тұрғысынан алғандағы кейбір сипаттарын шартты түрде жүйелеп атаса да еркін аңғарылады.

"Құтадғу біліг":

Дастан мен қазақтың классикалық әдебиеті үлгілеріндегі үндестік, образ жасап, ой түзу тәсілдерінің бірлігі, қайсыбір тұстардағы өлең құрылысы мен ұйқас шарттарының да егіздің сыңарындай ұқсас шығып отыратындығы ақынның қазақ даласынан, Шу бойында туып-өскендігінен ғана емес, тіл, ой өнерінің терең тамырлы даму заңдылығының көрінісі. Өлең түрі, өлең құрылымы сирек құбылатын, аса жиі өзгеріске түсе бермейтін тілдің өзіне ғана тән қасиеттерінен нәр алып ұзаққа бастайтын тұрақты категория. Яғни, шығарманың туу алғышарттарын қалыптастыратын, авторын толыстырып, іштей дайындайтын қасиет – ең әуелі өскен орта, географиялық, мәдени-әлеуметтік кеңістік. Эстетикалық мектеп, халықтың рухани әлемі. Өлеңмен жазылған бұл философиялық трактаттың жанрлық ерекшелігі, поэтикасы автордың ақындық талантын, үздік дарыны мен білімділігін де, сол кездегі жазу өнерінің қаншалықты дәрежеде дамығанын да көрсетеді. Әуелі екі кіріспеде ақын жаратқанға шүкіршілік етіп, кітаптың жалпы мәнімен таныстырып өтеді. Кіріспенің өлеңмен жазылған нұсқасы мәтінге үндес, жақын. Соңғы тарауларда Жүсіп Қас Хажыб өмірдің өтпелілігін, заманның опасыздығын, достардың жапасын айтып, өзінің кемшілік күнәларына күйініп күңіренеді, кейінгілерге өсиет сөздерін қалдырады. Оқиға өрбуі сылбыр, жоққа тән, соншалықты көлемді дастан композициялык жағынан шымыр, ұтқыр. Поэма көлемі – сексен бес тарау, яғни кіріспе түйінсіз таза мәтіні – 6645 егіз жол. Негізгі нұсқадағы бәйіттердің ұзын саны – 6520. Қорытынды іспеттес үш тарау өзара үндесіп келеді де, негізгі мәтіннен ұйқас, ырғақ, өлең құрылымы жағынан өзгешелеу шыққан. Ақын ойларын сол кездегі астрономия, геометрия, математика, медицина, философия, тағы басқа ілімдер саласындағы мағлұматтарымен безендіріп отырады. Оларға қатысты тараулар да бар. Белгілі бір ойды айтқаннан кейін оны бір дананың, қарияның, не елбасының, не ғалымның сөздерін келтіріп дәлелдеп, түйіп тастайды. Кейіпкерлердің атының күн, ай сынды аспан денелеріне орайластырып қойылуының өзінде мән бар. Бұл тәңіріні пір тұтқан түркі жұртының космологиялық наным-танымына қатысты есімдер. Түркі атауларымен қоса араб, парсы, есімдері де кездеседі. Күллі шығыс елдеріне мәлім Нұшырбан, Фаридун, Заххақ, Афрасиаб, т. б. есімдер қазаққа да мағлұм. Бірақ, бұлар өте аз қолданылған. Кейіпкерлерімен қоса бір рет те болса да аталып қалатын адам аттарының ұзын саны отыз екі, ал соның жиырмасы (ішінде Құраннан келтірілген де есімдер бар) араб - иран есімдері. Жер, ру, ел аттары аталады. Бірқатар ғұлама ғалымдардың, жиһанкез батырлардың, билеушілердің аттары ауызға алынады, немесе мифтер мен аңыздардағы кең тараған белгі-қасиеттері арқылы меңзеледі (4710 - 4718, 6547, 6548, 6549, 6550, т. б. бәйіттерді қараңыз.). Демек поэзия туындысы, иә философиялық туынды дегенмен, осындай нақты деректілік белгілері ғылыми, ақындық ой-толғамның негізділігін күшейте түскен. Осы сипаттарының өзі-ақ, өркендеген іргелі мәдениеттің, қалыптасқан жазба мәдениетінің мәуесі екендігінің дәлелі. Жалпы дастанның мәтінінде шамамен төрт жүздей ғана кірме (араб, парсы) сөздер кездесті. Араб, парсы тілдерінің синтаксистік түзіліміне бейім жолдар жоққа тән. Мұны назар аудара санап, түстеп отырғанымыз "Құтадғу білікке" араб, парсы әдебиетінің, мәдениетінің ықпалы, әсері күшті деген кейбір ертеректе айтылған әралуан пікілердің негізсіз екенін білдіру ғана. Сондықтан да "хан тілі" десек те, "қарлық-қыпшақ ", "оғыз-қыпшақ", "түркі тілі" десек те, "Құтты біліктің" қоспасы аз, таза түркі тіліндегі шығарма екендігі шүбәсіз. Жаратылыстану, математика ілімдеріне қатысты терминдер, ел - жер, кісі аттары да ерте ортағасыр сипаттарын көзге тосады. Дидактикалық сарындағы ақылман дастанның жанрлық табиғаты тереңнен, әрідегі ғасырлар қойнауындағы өркениет топырағынан тамыр байлағанын атап айтқан жөн. Бұл ежелгі Мысыр еліне, үнді жұртына, араб, парсы ("Саясатнаме", "Пәнднаме") әлеуметіне ежелден-ақ мәлім өсиет, даналық сөз түріндегі (дидактикалык) жанр. "Құтадғу біліг" жазылғаннан кейін, бес ғасырдай кезең өткенде европалықтар да еркін қолданған дидактикалық сарын Ренессанс дәуірінде француздарда, немістерде, ағылшындарда да осы жанрда халықтық мәні терең туындылар дүниеге келді. Ежелгі славян жұртының "Златоструй", орыс халқының "Златоуст", "Домострой" секілді мұралары жанрлық ерекшелігі жағынан ең әуелі дидактикалық шығармалар. Шығарманың образдар жүйесі, көркемдігі жөнінде сөз еткенде қанатты, бейнелі сөздердің, мақал-мәтелдердің жиі ұшырасатынын айтудың артықшылығы жоқ. Мәтіннің кез-келген жолдарынан афоризмге тән ұшқырлық, қанатты сөзге тән ұтымдылық көрініп-ақ тұрады. Кестелі сөз, көркем ой... Көркем ойдың төл тумасы көркем тіл. Троптардың басым көпшілігі ежелгі түркілердің нанымына дәстүріне, көшпенді жұрттың тіршілік-санасына жақын ұғымдардан туындайды. Заман бояуларын қанық түсіреді. Бәйіттердің структуралық түзілімдері, ырғақ-сазы қанатты сөздерге, мақал-мәтелдің поэтикалық бітіміне іштартып тұрады. Ішкі ұйқастар мен үндестік үйлесім, сөздің поэтикалық трансформациясы, жалпы ой үлгілерінің ұшқырлығы және қанатты сөздердің, шешендік сөздердің бітіміне, философиялық түйіндеулеріне жақын, тұтасып келуі шығарманың тұтас стиліне, бейнелеу жүйесіне ерекшелік, белгілібір поэтикалық тұтастық, заңдылық береді. Ұйқастары берік, теңеулері дәл де нақты. Бұл түркі өлеңінің тарихи қағидасы. Бұл ойларымыздың дәлелін кез келген бәйіттен-ақ көруге әбден болады.

Мәселен: 180. Тоғұғлы өлұр көр қалыр белгүсүз,

Сөзүң езгү сөзлә өзүң өлгүсүз. (Бәйіттің аудармасын келтірмей, қазақ тілінің фонетикалық ерекшелігіне қарата жасаған транслитерациясын ұсындық). Ішкі мағыналық қуаты қандай. Туған – өлер, белгісіз болып қалар, сөзіңді өзің өлмейтіндей жақсылап айт. Өмірдің өзіндей шынайы да қарапайым. Мақал, нақыл сөздер көбінесе ауыспалы келер шақпен айтылып, әруақытқа да тән әрекет, ой-тұжырымды білдіріп тұрады. Бәйіттерде баяндауыштар әмәнда бастауыштан кейін келіп отырса да, ішкі үндестік тәртібіне қарай инверсияға түскен шумақтар да баршылық. Поэма ассонанс, аллитерация, анафора, символика, эпифора, қала берді полиптотон сынды суреткерлік айшықтарға бай. Ақын ішкі ұйқасқа, ішкі үндестікке жиі барады. Бәйіттің басындағы ассонанс, аллитерация ауық-ауық сөз арасындағы, сөз ішіндегі аллитерацияға ұласып кетеді.

Аллегория, гипербола, контраст, лаконизм, символ секілді әдеби мәнердің кесімді классикалық үлгілеріне үндесетін ақындық өрнектер уақыт көшінде жасымай, тотығып күңгірт тартпай сара алтындай сақталып жеткендігі өлең сөздің өлмейтіндігінің бір дәлеліндей. Образды түзу әдістерінде де өзіндік ерекшеліктер басым. Көне дастан бір қарағанда қарапайым тілмен жазылғандай көрінгенімен жалпы көркемдік әсері тегеуірінді, өзінше бір поэтикалық ойлау жүйесі көзге ұрып тұрған ескерткіш. Бейнелеп ойлап, бейнелеп сөйлеу, бейнелеп көру – эстетикалық талғам биігінің, терең де тебіреністі философиялық толғаныстың жемісі. Негізінен лаконизм кездессе де, бұл көргенді көргендей жеткізетін қара дүрсін көшірме емес, күрделі бейнелердің астасуынан туған поэтикалық сурет. "Арыстан мінсең қылышыңды қамшы қыл!" (2354), "Таяқты жауға темір қалқан дайында". Қарапайымдылығына да, көркемдік қуатына да күмән жоқ. Қарттық жайында: "Жебедей ем, иілдім садақтайын" (371), "Жас кезде у ішсем де шырын еді, У қылды ішкен асты бүгін енді" (370) – деп, ойын сомдап түсірген. Сүйекті де суретті, ішкі жігерге (динамикаға) бай, бейнелі тіркестер тасқа түскен таңбадай санаға жазылып қалады: "Білімсізге төрден орын болса, көр: Tөp – босаға, ал босаға болды төр!" (262), "Тіл – арыстан, есік баққан ашулы"(164), "Ақыл бұйда, ере түссең жетелер" (159), "Сүйіктіңнің міні – басты қадірі" (532), "Надан, пасық сөзге өгіздей жайылар, Тойса, ыңқылдап – жатып күйіс қайырар"(988), "Бұл тіршілік көрген түстей өтеді" (1132), “Адам білсең, үй түн түнеп түнерген, Ақыл шырақ жарық төгіп жіберген" (1840), "Білім деген шым бүркеген бір теңіз, Бұрқырар су аяқ басып жүрсеңіз" (2380) . Мұндай мысалдарды әр беттен-ақ тізіп түсіру қиынға түспейді. Бұл бәйіттер поэзия шығармасының ғана зерлері емес, көркем ойлап, келістіріп сөйлеудің көрнекті үлгісі. Ел тұрмысы мен тарихи мәдени танымының жанды көрінісі. Күрделі ойлар – жұрттың барлығына бірдей етене жақын түсінікті бейнелеулер. Бар болмысымен жүрекке шұғыл жетіп, санаға сіңіп қалатын толғамдар. Қылыш, қамшы, таяқ, қалқан, жебе. Садақ, шырын, у, күл, төр, босаға, бұйда, өгіздей жайылып күйіс қайыру, тағы басқа сөздердің әрқайсысы сахара халқының ұғымында өз бояуымен, астарлы һәм тұрмыстық сан алуан мағыналарымен әсерлі поэтикалық ассоцация туғызады. Мәселен, "төр" мен "босаға" ұғымдары қазақ халқы үшін ұлан-ғайыр философиялық ойларға ұштасып кетеді. "Өгіздей жайылып, күйіс қайыру" малсақ халықтың миына жедел жететін сурет. Ақын шығарманың ең әуелі халыққа қажеттігін жақсы бағамдаған, сөйтіп елдің психологиялық ерекшеліктеріне, рухани-эстетикалық тәжірибесіне иек артқан тәрізді. Халықтың жан-дүниесіне жақын келіп, түсінісушіліктің өзінше бір психологиялық "кілтін" ұстаған. Керек жерінде градация, гипербола, гротеск, литота, ирония, сарказм сипаттарын астастыра, бірін бірімен күшейте қолданады. Күрделі шеберлік. Адамды түнек үйге теңеу, бұрын да қазір де кездеспеген, кездесе бермейтін тапқырлық. Сондай-ақ, дәстүрлі троптардан, дәстүрлі заңдылықтардан шығып, өзінше тың өрнектер түзуімен шығарманың көркемдік-эстетикалық құдіретін, өміршеңдігін күшейте түскен. "Есізлік от ол от күйүргән болұр, Йолында кечік йоқ өтүлгән болұр" (249) - "Жамандық от ол, от күйдірер болар...", "Көкіш тұрна көктә үнүн йаңқұлар, Тізілміш тэтір-тэг ұчар йалпұнар" (74) - "Көкіш тырна көкте үні саңқылдап, түйелердей тізіліп желпініп ұшар" , " Ай дүниә йамалы ұлұқлұққа көрк, Ай мүлкәтқа нұр ай йайық құтқа өрк" – "Ай – дүние жамалы, ұлықтықтың көркі, Мемлекетке – нұр, өткінші құтқа – тізгін," "Йағыз йер бақыр болмақынша қызыл" – "Қоңыр жер мыстай қызыл болғанша"... Жамандықты отқа, бәлеге, өртке балау, көктегі тырналардың түйелердің тізілген керуеніне ұқсауы, жердің мыстай қызаруы (яғни, ақырзаман болғанша...) – бәрі де ақындық қиял мен өмірдегі табиғи құбылыс, заңдылықтардың ұштасуы, содан туған тірі суреттер. Әсіресе, гипербола, кесек сөйлеп, ірі кескіндеу халық әдебиетіне, фольклорға өте-мөтө тән қасиеттер. "Құтты біліктегі" осындай кесек поэтикалық бейнелерді оқыған сайын тілге халық эпосындағы биік, кесек ақындық самғаулар да оралып отырады ("Ер Тарғын", "Қобыланды", "Алпамыс", т.б. еске түсіріңіз). Мұрын жырау жырлайтын "Қырымның қырық батырында" да ондай бедерлі кесек көріністер мол. Мәселен алапат шайқас дүбірін:

Әсірелеу, ірілендіру тәсілдерін тілге тиек еткенде, ашып айтатын ерекшелік – "Құтты білікте" орынсыз әсірелеу, өмір шындығынан алыс толғамдардың әсте кездесе бермейтіні. "Құтадғу біліг" поэзия туындысы болса да, реалистік қалыптарды қатаң сақтай алған, тіршілік диалектикасына негізделген, мейілінше табиғи шыншыл шығарма. Әйгілі Шығыс жұлдыздарында (Фирдоуси, Науаи, Низами, Хафиз...) кездесе беретін гиперболалық самғаулар Жүсіп Баласағұнда жоқ. Дастан реалистік поэзия әрі философиялық-эстетикалық трактат. Аталған ерешелікті тек осы жанрлық сипатына қарай түсінген жөн. "Құтты біліктегі" ақындық әсірелеулер шектен шығып кетпейтін, байсалды да ішті, әдеттегі біз білетін фантастикалық, қала берді абстракциялық шарықтауларға мүлде қиыспайтын өзгеше бітімді зерлендірулер. Бұлбір жағынан жоғарыда атап кеткен түркі өлеңінің төл табиғатынан да туындап жатыр. Дастанның көркемдік қасиеттерінің ішінде күрделі троптармен қатар лаконизмнің (әсіресе, қысқа да нұсқа қанатты сөздерге қатысты) де мол ұшырасатынын білдіре отыра, образдардың автологиялық жаратылысын да атап көрсетсек дейміз. Себебі, дәуірі жағынан қалай дегенмен де тым әріде жатқан ежелгі түркі поэзиясының өзіндік ерекшеліктерінің де бірі осы – автологиялық сипаты. Яғни, сөздердің тура мағынасында әрі өлең жанрының көркемдік-эстетикалық қуатын жасытпай қолданылуы. "Құтты білікте" алуан қырлы көркемдік желілердің арасында айырықша басым көрінгені де, әрі күшті, әсерлі шыққаны да осы автологиялық мәнер.

(Жолма-жол аударма).

Арнайы телінген образ жоқ. Әр сөз өз мағынасында өлең шырайы сөздердің төл мағынасынан, ақындық қисыннан ұшқындап тұр. Төрт бәйітте басталуы, шарықтау нүктесі, түйіні бар бір ғана ой айтылған. Кішігірім сюжет шеңбері. Поэтикалық қуат, әсер - ой қозғалысында сөз мағыналарының құбылуы мен шендестіру (контрасты) қалтарыстарында. Таза поэзия. Ойдың, жан-дүниенің поэзиясы. Немесе:

Небәрі үш-ақ сөз. Ақыл–Кісі–Білім. Айтпағы ұшан-теңіз. Тағлымы мәңгілік. "Бұл дүние тұзды судан аумайды, Ішсең – тілің құрғап, шөлің қанбайды", "Құрғақ құмға ұқсас екен бұл адам, Дария құйсын тоймайды көз сұғанақ", "Кірді сумен жуады, Су кірлесе немен жуады", "Бетке қатер ауыздан (астан) болар, Аспазды ісін істегенде кім күзетер" деген жолдарды да ой өрнектілігі оздырып тұр. Риторика даналық жыр жанрына үйлесіп-ақ түсетіні анық байқалады. Табиғат лирикасының тамаша нұсқалары жаратылыстың өзіндей біртуар сұлу сезім суреттерімен баурайды. Жарқын жаз жайлы төртінші тарау, Күнтудыны сипаттайтын тараудың алғашқы бәйіттері (398-410), соңғы тараулардағы түс, жоқтау сарындары, өкініш тебіреністері ақындық шеберліктің шын биіктері! Ал, мынандай поэзиялық жәуһарлар мәңгі ескірмейтін жолдар:

Бір ғана "ақыл" ұғымының өзіне біршама мағына сиғызады. Ақыл – шырақ, Ақыл–жан, Ақыл–көз, Ақыл–тірлік, Ақыл–сөз, Ақыл–кісен ... т.с.с. қаншама сипат берілген. Енді бірде дүниені аждаһаға теңеп "өзі өсіріп, өзі баптап, семіртер, өзі сорып, әлсіретіп жем етер!"(6389) дейді. Ақындық ой құбылысы. Сөйтіп, метологиялық, бейнелі тіл де Жүсіп Баласағұнның туындысының өзіне ғана тән көркемдік ерекшеліктерін құрайды. "Құтты білік" сынды қазіргі қазақ тілімен, басқа да туысқан түркі тектес тілдермен табиғаты бір ежелгі дәуір шығармаларын барлық поэтикалық мәнін сақтап, мазмұны мен көркемдік қасиетін жасытпай аудару өзгеше күрделі, өзіндік қыры мол іс. Этнологиялық тұрғыдағы тектестік, рухани туыстық, поэтикалық тегінің бірлігі, көркемдік дүниетаным жалғастығы сөзден бастап тармақ, шумаққа дейін жете мән бере отырып жасалатын аудармадан гөрі қайта жаңғыртуға, реставрацияға көбірек келетін іс. Тектес тілдерден аударудың теориясы мен тәжірибесіне қатысты бұл мәселелер де жаңа кезеңдегі әдебиеттанудың ендігі кезде жиірек айналысатын саласы болары сөзсіз. Ұлттың ұлылығы ұлықтығынан емес, ұлағатынан танылмақ. Ұлтымыз ұлықтарды аз көрген жоқ. Солардың бірі де есте сақталмапты, ұлт жадында қалмапты. Қалыпты: ұлағатты ұлықтар қалыпты. Нағыз ұлығтар (бұл сөздің ежелгі бір тұлғасы осындай үлгімен жазылған) асылдың сынығындай хас ұлықтар қалыпты! Ұлағатты сөз, ұлы қасиеттер қалыпты! Ұлық ұғымының төркініне үңілсеңіз, ежелгі түркі жазбаларына жүгінсеңіз, оның ішінде "Құтадғу білік" беттеріне де көз жүгіртіп байқасаңыз – ұлы, биік, тұлға деген ұғымдар көкіректі кең жайлап шыға береді. Ондай сәтте, "ұлық" деген бертінгі тыртиған, тыраш сөз сол бір бітімі бөлек "ұлығлығтың", ұлылықтың біршама азған түріндей көрініп кетеді. Заман озғанда, сол заманның адамы да, сол адамның танымы да азбай қалсын ба!? Замананың азғаны – сананың азғаны. Кісіліктің кісі киіктеніп жерігені, қағынан безген киіктей қиыр жайлап шет қонып кеткені. Ол ең әуелі сол қасиетті ұғымдарды танып-бағалаудан, соларға көзқарастан аңғарылатын сияқты. Қызық құбылу: "ұлықты" ежелгі түркілер бәз мағынасында ұлы, биік деп түсінеді, біздің замандастар өзімізше "ұлық" деп біледі! "Құт" мәнін ежелгі түркілер білім, бақ-дәулет, жанның семіріп, сананың кемелденуі деп ұғады, біздің замандастар әдетте байлық, барлық, қарын тоқтық, қайғы жоқтық деген мағынада қолданады. Ал, "ұлық" ұғымы атақты "Құтадғу білік" дастанының кіріспе тарауында мынадай мағынада да кездеседі. "Бұл кітапты Баласағұнда туған бір сахаба, тақуа кісі жазған. Әммә бұл кітапты Қашқарда тәмәмдап, Машрық мәлігі Табғаш Бұғраханның Құзырына ұсынған. Мәлік оның еңбегін қадірлеп, жарылқап һәм ұлықлап Хас Қажыб деген атақ беріп ерекше ілтифат білдірген, сол үшін ол Жүсіп, ұлы Хас Қажыб атанып атақ-даңқы дүниеге жайылды." Ұлыны ұлыға балап, қастерлеген. Ұлылық – ұлағатта. Ұлағатсыз ұл мұратқа жеткен бе, ұлағатсыз ел мұратқа жеткен бе?! Ұлағатсыз өркені өскен ұрпақ бар ма?!

"Құтты білік" бір сөзбен айтқанда, адамшылық мектебі. Бұл мектепте адам баласының басындағы ақыл - сезімнен ажалға дейінгі жақсылы-жаманды жай - жағдаяттардың сан қатпар қалтарыстары елең өрнегіне түскен. Ақыл, санаға ақылмен ұялатқан. "Адамды адам түсінбеу бір ақырет!"– деп XX ғасырдың Мұқағалиы айтқандай, адамды адамға надандық емес адамдық қана ұқтыра алмақ. Пенде мен пенденің пендешілігі емес, XXІ ғасырдың табалдырығында таразы басында имандылық пен ұлт, жер тағдыры тербеліп тұрған сәтте, қайдағы бір күйкі тірліктің күйбеңін күйттеп кердеңдегендер мен арғы-бергіні жанмен сезіп, ақылға қондыруға жанталасқандардың арасында қаралы қанды судай тағы да сол Надандық тұр. Он алтыншы жылдан да... сексен алтыншының желтоқсанынан да... отыз екі... отыз жетінші жылдардан да күңіренген қалың елдің қыр желкесінен осы Надандықтың үңірейген обыр көздері тұнжырайды. Балауса тәуелсіздіктің саумалынан бас айналған күнәсіз масаң заманның бір шалғайында тағы да сол Надандықтың, сыпайылап сипап айтсақ, қатып қалған тырысқақ тасмаңдайлықтың даурыққан, қарлыққан үні естіледі. Жүсіп Баласағұнның ғұламалық дастаны X ғасырдың өзінде осы кеселдің келбетін күңірене кестелеген:

Біліп сөйле.. Білмегенге білдіріп сөйле...

Білімнің құдіретін жанмен ұғынып, санамен төгілген өкініштің ащы мұңы, кеш те болса керегіңе жарар, кесірленбей көзіңді аш дейтіндей... "Білімді мыңды жығар"... демей ме ел. Сірә, бұл мақалдың да нәрлі тамыры сол көне замандарда жатыр-ау. Дана халық, көкірегі сара халық надандыққа, тасырлыққа ежелден ақыл, білім, тілді, сезімді қарсы қойған. Ақылды арқа тұтқан. "Құтты біліктің" дәстүрі де осы дәстүр. Бұл өсиет кейін талай-талай ірілі-ұсақты шығармаларда желі жалғастырды, әрине.

Білім мен ақылдың адам баласына шапағатын көне дәуір ғұламасы түрлі - түрлі реңмен, алуан - алуан астармен толғайды. Соның бәрінде бүгінде әр көкіректегі салт - дәстүрден, әр шаңырақтың кісілік тәлімінен сіңген сындарлы сипаттар басым. Тарих тәлімі... Парасат сабағы... Дастанның тәлімі бүгінгі замандасқа да тағлым. Ғасырлар бойына халықты кісілікке баулыған жазу шынында несімен қымбат? Несімен қызықтырады? Тағы да сол адамгершілік, имандылық дәстүрімен!... Ақиқатқа жығылған, әлеуметке адалдық дәстүрімен. Ежелгі дәуір ақынының әлеуметтік мұраттары қашанда әсерлі, ақиқаттың өз тіліндей ашық естіледі. Қоғамға, адамға зардап атаулыға ышқынған қарсылық, рухани жиреніштің күйінішті үні сол тілден төгіліп көкіректерге жасындай жетеді. Ақын сан-салалы толғамды бәрінен бұрын әлеуметтік-моральдық күйзеліске әкеліп тірейді..:

Иә, ақын қасіреті – адам қасиетінің кеткені. Иә, ақын қасіреті – адам қасіреті. Ел үшін, ұрпақ үшін санасынан сарғайған ақын бұл ойларын сонау "қараңғы", "түнек", "ортағасырлық найсаптықтың" ортасында тұрып күңірене айтқан еді... Айта тұрып, "Ащы айтты деп кінәләма ақынды, Ащы сөздің түбі балдай татымды", "Кірді сумен жуады, су кірлесе немен жуады?!" – деп жұртына жан күйзелісін қоса сездірген-тін. Осы тұрғыдағы қисындарын «ел бұзылса бек түзейді, елді бек түзеді, ал бек бұзылса, бек азса кім түзейді?» деген толғамдарына тоғыстырады.

Қазір ғалам маңдайын XXІ ғасырдың кернеуі биік лебі үріп кетіп, үріп кетіп тұрған заман. Сол ортағасыр күйігі XX ғасырда да талайды күңіренткен. Атышулы "тоқырау" төрінде тұрып та осы жолдарды оқып күйзеліп, осы жолдарды оқып іштей ширығып, іштей ширап еңсе түзеген. Сол ортағасыр биігі XX ғасырда да биіктігінен таймаған. Биіктігімен дүниені үйіріп, биіктігімен сананы билеп тұр. Жазбаға, ақындық куәге жүгінсек, ықылым заманғы трагедия ежелден ілесіп жүрген екен-ау. Түркі деген жұрттың күйігі қазақ деген ұлттың күйігіне ұласқан екен-ау, бабаның мұңы баланың басына көшкен екен-ау.

Байлық кімде – билік сонда. Құдірет те сол, білек те сол. Әрине, құдіретті білікке қолы жетпеген елде бұдан өзге соқпақ та жоқ өзі.

Заман сыңайын баққан үлкен тараудың ұшқындары ғана. Ежелгі әдебиет демесек, жұмыр басты пендені қай кезде де ойландыратын тебіреніс. Ақын өз заманының тілі мен діліне айналып кеткендей. ...Мұңымды айтсам мұңаярсың өзің де... Кісіліктің кісілігі кішілік ... Ақжарма сыр. Дәуірдің ақынға, ақынның дәуірге ұласуы. Тұтас бір халық жанына айналуы. Ел болып ойлап, ел атынан тебіренуі. Жеке ақындық дарынға халықтың рухани дүниесі, халық даналығы қуат беріп, қанат бітірген. Сол, ІХ-Х ғасырлардың өзінде-ақ, халықтық пәлсапа, халықтық эстетика танымы жақсы мен жаман, ақ пен қараны ажыратып, шендестіріп отырған. Сол эстетика рухымен ойды, сезімді тәрбиелеп, ұрпақты баулыған.

дегендер де сол сияқты.

Құтты ел құру үшін не істемек жөн, адам қандай, қоғам қандай болмағы ләзім, бәрін де жіпке тізгендей ақындық тілмен түгендеп шыққан Жүсіп көзі көріп, көкірегін өртеген заманның ащы шындығын ашына ақтарады. Ащы айтты деп кінәлама ақынды, ащы сөздің түбі балдай татымды дей отыра жан күйзелісін жасырмайды. Жүсіп Хас Қажыбтың ақындық мұң-зарын тарихқа жетік қазіргі оқырман да түсініп қабылдайтынына дүдәмалданбаймыз. Тура бастап, тік сөйлейтін ақиқатшыл арқалы талант осы бір түйінді тарауларда барынша серпіліп, ашыла да ашына түскендей.

деп ғұлама заманның бар кейпін өлең жолына толық түсіріп кеткен. Сірә, қоғам, дәуір шындығын ешбір тарихи жылнама, шежіре, пәлсапалық зерттеулер осыншалықты суретті, осыншалықты толымды жеткізе алмас. Жүсіп ел рухын жасытып, елдіктің іргесін күлдірететін әлжуаз тұстарды бұлтартпай нұсқаған. "Опа кетті, елді жафа жалмады, Сенетін бір кісілікті ер қалмады!", "Бауырынан бауыр безіп суысты, Жатбауыр боп сөкті туыс-туысты!" "Құтадғу біліктің" осындай тұстарында тіл ұшына тағы да Орхон-Енисей жазуындағы ауыр күндер елесін суреттеген жыр жолдары келеді. Түркі жұртының толысып кемеліне келген тұсында "Ол кезде құлы - құлды болған еді, Күңі - күңді болған еді" – деп масаттанатын шабытты толғамдардың орнына:

Бұл Баласағұн дәуірінен де әрідегі, одан төрт-бес ғасыр ілгерідегі тарих. Құт дастанындағы орамдар болса Х-ХІ ғасырлар суреттері:

Ақырзамандай ауыр кездегі адамдардың құлқын да: "Саудагерлер аманатты ұмытты, Ұста өнеге, мұрагерін ұмытты!", "Білікті айтпай ақиқаттың ашығын, Ұят кетті, әйел беті ашылып!"– деп жеке-жеке мінездеп, талдап айырып береді. Қорытынды тараулардағы осынау әлеуметтік толғамдар 85 тарау бойы насихатталып, уағыздалып шыққан моральдық-этикалық тебіреністердің астарын ақтарып, тәрбиелік мағынасын мүлде тереңдетіп жібереді. Жақсы мінез-құлық, тәлім-тәрбие жөнінде небір даналық ойларын білдіріп, ізгілікке мезгегенде ақын адамның жеке тұлғасының сол бір аласапыран кезеңдерде әлеумет ортасында қаншалықты мәнді орын алатынын ескерсе керек. "Сүтпен сіңген сүйекпен кетеді", – дейді қазақ. Осы мақалдың өзекті ойы бірнеше бәйітте ұшырасады.

десе де, тіл ұшына кәдімгі "Сөз сүйектен, таяқ еттен..." келеді. Күнтуды (Әділ хан) отырған күрзінің үш сирақты екендігін тілге тиек ете келіп, үш тағанды, үш сирақты нәрсенің қашан да берік, тиянақты болатындығын, қай жерге қойса да қолмен қойғандай қона кететіндігін түсіндіреді. Төрт аяқты нәрсе тақтайдай түзу жерде болмаса, аса орнықты емес. Үш сирақтың бірі қыңыр болса бірі қисық шығады, бірі құласа бәрі құлайды дегеңді тағы айтады.

Осы үш тұғыр туралы ойды ел бірлігі, елді басқару жөніне қарай реті келгенде әрі қарай тереңдете түседі.

Бұл да тіршіліктің үш негізгі тиянақтары, біз үшін кәдімгі "Әуелгі байлық – денсаулық, екінші байлық – ақжаулық, содан кейін – он саулық!" деген әйгілі мақалмен үндестігімен қымбат.

Тағы да үш ұғым. Үш сала, үш бағыт. Үш биліктің бірлігі. "Алтын көрсе періште жолдан таяр" – дейді қазақ ұғымы. Төл қазынамыздың төркіні тереңде жатқан текті нақылы. Оған мына бәйітті оқығанда көзіміз жеткендей.

Дастаннан "Ұлүғ болдұң әрсә кішіг тұт көңүл, Ұлұғға кішіглік иарашұр оғүл" (4532) - (Ұлық болған болсаң көңіліңді кішік тұт, Ұлыққа кішіктік жарасар, ұл!) деген бәйітті оқығанда еріксіз тіл ұшына "Ұлық болсаң кішік бол!" келеді. Мұндай бертінгі кездердегі ұлттық әдеби туындылармен біртектілік жол сайын көзге ұрып тұр. "Жаманға жолама, жаласына қаларсың" – "5256. Есізге қатылма көйүргәй есіз..."; ; "Не ексең, соны орарсың" – "4733. Бұл дүние іші бір тарыжай (егінжай) сынды, Мұнда не ексең, ертең сол өнер."; "Ет бұзылса, тұз себеді, Тұз бұзылса не себеді?" – "Кірді сумен жуады, Су кірлесе немен жуады?", т.т. Бұлармен қатар, жұртшылыққа таңсық, поэтикалық қарымы жағынан алымды, әрі қарапайым әрі ұтқыр тіркестердің даналығы қай ғасырда да тозбасы анық.

Жүсіп Баласағұнның өзі айтқандай, білік те құт та білімді сөз, білікті ой. "Білімдінің нұрлы сөзі сарқылмас." Халықта Құт, Дәулет, Ырыс... Несібе... деген құдіретті ұғымдар бар. Сол сөздің қат-қат мағыналық астарын ұлт дүниетанымымен астастыра алуан қырынан ашқан кенеулі толғам, келісті тілек, ықыластар, ырым - нанымдар қаншама. Атамыз қазақ "құт қонған...", "құт дарыған..." деп сүйінеді елге, жерге, текті кісі, тәңірлі шаңыраққа мейірімі түскенде. Қаншама тілге жүйрік, сөзге сергек дегенмен қазақ жұртының кез-келген жерде оңды-солды сапырып шашып-төге бермейтін, қадірін кетірмей қастерлеп қолданатын ұғымдарының бірі де осы Бақ-Дәулет, Береке киесі! Әрі соның бәрі бір арнадан, халықтың жан - дүние жайлауынан барып тоғысып, өзгеше бітімді кіршіксіз де, кірпияз адамдық қасиеттер төрінен табылып жатады. Жартыкеш ұғым, жалаң сөз ғана емес біртұтас таным дүниесі. Ел-жұрттың ықылым заманнан бергі пейілін, ниет-құлқын, жан сарайын қанық түсірген бірегей ұғым, рухани ғалам! Түркі дүниесінің ұлы ойшыл ақыны, энциклопедияшы ғұламасы Жүсіп Хас Қажыб Баласағұн әлемге әйгілі "Құтадғу білік" ("Құтты білік") дастанына осы дәулет, құт - береке, ырыс ұғымын басты тұлғалардың бірі етіп алғаны тегін болмаса керек. Ел санасындағы сан сырлы құт, дәулет сымбатының ежелгі дәуірден бейнелі келісті түскен тұсы да осы "Құтты білік" дастаны. Дүниедегі ғаламат тарихи - мәдени, әдеби ескерткіштердің бірегейі, иісі түркі жұртының рухани мақтанышы "Құтадғу біліктегі" ұлағатты төрт ұғым Күнтуды, Айтолды, Өгдүлміш, Одғүрмыш сынды төрт бас кейіпкердің бірі осы Дәулет. Оған Айтолды аты берілген. Бұларды қазақ табиғатына бейім нұсқасына сүйеніп атасақ: Әділет (Күнтуды), Дәулет (Айтолды), Ақыл (Өгдүлміш), Қанағат (Одғұрмыш) болып шығады. Күнтуды – Әділет, яғни әділ заң, әділ елбасы, әділетті әмір. Айтолдымен алғаш жолыққанда өзінің дүниеге ақиқат нұрын бірдей түсіретін әділетті де, мейірімді екендігін, тұрақтылығын, ақ жол әділ заңды ұстанатындығын айғақтап, атамыз қазақ атын күнге балап Күнтуды қойғандығын түсіндіріп, дәулеттің есімі неге Айтолды екендігін сұрайды.

деп сескендіреді Айтолды. Жұртқа игілік шуағы тисе, Айтолды да нұрлы, ажарлы. Құттың өзі де, көзі де өзі. Ұлылық та, бектік те, мейірім. шапағат та Дәулеттен тарайды. Жүзі нұрлы, қылық-құлығы сырлы, сабырлы. Қайда барса, жұрт сонда барып "еріп жүреді". Тозақ та ұзақка төзбей тоз-тозы шыға безіп кетеді, өйткені сабыры бар! Уайым да тайқып кете береді, өйткені шаттығы бар! Дәулетке қарсы шыққан жан азаппен өтеді, бой ұсынып жақын тартқан жан мұратына жетеді. Құтты құртамын дегендердің өзі құриды. (670 - 685 бәйіттер).

Бағыңды байлама, бақытыңды басқа теппе, ырысыңды шашпа, несібеңнен қағылма дейді қазақ. Бұған қатысты сенім-нанымдар, жұрт аузындағы қағидаға айналған ырым-дәстүр, аталы сөздер қашанда тіл ұшында тұрады. Соның бәрінің жылы ұясы сонау ежелгі түркі дүниетанымы. Түркі жұрты жаралғалы тұрмыс - тіршіліктен сіңген, сонда туып мысқалдап қалыптасқан қағидалар. Бір кереметі адам баласын күні бүгінге дейін арбап келген, әлі де алдандыра беретін дәулет екеш дәулеттің өзінің сұрқын ашып, оған парасат - сананы, жақсы мінез, жампоз кісілікті жарыстыра ақылшы ету арнасы әріден тартылған ғұмыртанымның заңға айналған тұжырым тірегіндей. Сананың сарғайып піскен сары алтындай дәні. Халықтың сол тарихи таным топырағына түскен дән көктеп, тіл жарып жүре берді. Қазіргі қазақ жұртында көзге көрінбей көңілді билеген Қанағат, Рахым деген құдіретті ұғымдар болса, сол ежелгі құнарлы топыраққа түскен кісіліктің кіршіксіз дәнінің жемісі. Бұл екеуі де дастанның бас кейіпкерлері, басты рухани-эстетикалық арқаулары. *** Ақылман дастанның халықтың тәні мен жанын сұлуландырып, рухын аспандата түсетін талай-талай тамаша толғамдары әдебиеттің ең бір өміршең қасиеттерін дәлелдеп береді, Ұлттың елдігін, зердесі мен сезім тұңғиығын ұғындыра түсетін ой орамдары ұлттық сана, таным мен салт-дәстүріміздің тұнық қайнар бастауы ретінде қастерлі. Бұл күндері менталитет деген ұғымды жиі қолдана бастадық. Қазақ жұртының ежелгі әдеті тілге де, жүрекке де таңсық нәрсеге үйірсектік, тосын нәрсеге еліккіштік. Бұл сергектіктің, әсершіл қызығушылықтың жақсылығын да, зиянын да қазақ ағайындар көрудей-ақ көрген. Бұл Абайды да талай күйіндірген мінез. Иә, қазақ жұртының бүгінгі күнгі менталитеті дегенде тұтас бір ұлттың қырық қырлы бірегей бітімі елестейтіндей. Ал, осы ұлттық менталитеттің өз тарихы, өз тағдыры бар. Ол бір жағынан, тарихқа бойлау, санамен сарғая сіңіру арқылы ұлттың жаратылысынан өзіне ғана тән бітім тұлғасын, мінез-құлық табиғатын, айналып келгенде өзін өзі табуына, тануына жәрдемдеседі. XX ғасырдың аласапыранынан арып-ашып шыққан қазақ жұртының қазіргі менталитеті ұлттың әуелден өзіне тән хас қасиеттерін толық танытады дей алмаспыз. Соңғы бір ғасырға жуық кезең шамасында рухани топан су тасқынына түншыққан қазақ халқының көш басын қайта түзеуіне дейін, ұлттық менталитетін сауықтыруына дейін ұзақ жылдар керек. Осы ұзақ жолда шөліркеген ұлттың өзегіне нәр болып тамып, қанын тазартып, жанын жаңғыртатын бір күретамыр осынау ғасырлар қойнауынан тінін бұзбай жеткен түркі танымы, түркі эстетикасы. Осы тұрғыда, "Құтты білік" – халықтың құтына, ырысына айналған ілім. Ұрпақтан ұрпаққа, адамға құт берген, береке-ырыс әкелетін білім. Көзі ашық, көкірегі ояу ұрпаққа ғасырлар бойы адамдық, азаматтық, қасиеттерін, әдеп-салихалылық дәстүрін сіңірген дастан. Дана дала төсінде не өтпеді, не болмады.

дегенде де осы ізгі ниетті аңғартқан шығар. "Әділдік – құт. Құт құрығы – кішілік. Әділдіктің заты – тұнған кісілік!" – дейді ғұлама. Әділет – әділ хан, елбасы. Жаһанға жарығын тең шашқан күндей Күнтуды:

Айдай бірде толып, бірде солып ортайып тұратын ай дидарлы Айтолды, дәулет - уәзірі. Осынау төрт бас кейіпкердің портреттері, әдеби көркем тұлғалары арқылы-ақ ел өмірінің төрт діңгегі Әділет, Дәулет, Ақыл, Қанағат жайлы ұлағатты ғибрат айтылады.

дейді даналық дастан ұлағаты.

Кітаптың сексен бес тарауының әрқайсысы бір-бір мәнді-мағыналы тақырыпқа арналған да, сол тақырып аясы, ақынның көзқарасы ұтымды тіл, бедерлі оймен нақышталған. "Адам баласының қадір-қасиеті біліммен, ақылмен екендігі айтылатын" алтыншы тарауда: 155. Ақылды ұғар, білімділер біледі,

Түгел болар білімді есті тілегі! – деп қайырады. Білімсіздік, надандық – кесел, дерт. Дертіңді емде, көзің ашылсын дейді. Ал, жетінші тарауда тұтастай "Тіл өнерінің қасиет-сипаты мен пайда, зияны айтылады":

Алдыңғы тарауда ақыл, білім мәні сөз болса, енді сол ақыл мен білімнің тілмәші тіл хақында небір зерлі ой кестесін төгеді. Бірде қазіргі қазақ халық әдебиетіндегі мақал-мәтел, қанатты сөздерге етене жақын құлаққа жылы тиетін ұшқыр тіркестермен жаныңды баураса, бірде тіл туралы тосын да, тапқыр ой ұшқындарымен тәнті етеді.

Сөйлемесең, "Мылқау екен!" – деп, сөгер.

Олай болса, тең ортасы керегің, "Тілге ұстамды болсаң, өсер беделің!"(175), "Тіліңді бақ басың аман болады, Сөзді қысқа айт, жасың ұзақ болады!"(176) – дейді. Басқа пәле тілден демекші, қызыл тілдің де қырық қырлы қасиеттерін санаға сіңіре түседі, "Біліп айтқан сөз даналық деседі, Білімсіз сөз қайран басты кеседі!" (170). Тіл өнерін дертке балаған Абай атамыздың ақындық-философиялық дүниетанымы да Баласағұн әлеміне шарпысып жатқан жоқ па?!

дейді дана ақылы. Сол асыл сөзді, толғамды тілді ұлына өсиет етіп, атадан балаға мирасқа тапсырады.