Күлəш Байсейітова

Авторы: Ақлима Омарова

УДК 78 ББК 85.317 К 23 Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті «Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды К 23 Күлəш Байсейітова / Құраст. Ақлима Омарова. – Алматы: «Өнер», 2012. – 200 б. + 32 бет жапсырма. – қазақша, орысша. ISBN 978-601-209-195-3 Бұл кітап қазақ сахнасының сандуғашы, күміс көмей, жез таң дай əншіактрисасы, КСРО халық артисі – Күлəш Байсейітованың 100 жылдық мерейтойына орай дайындалды. Жинаққа əйгілі өнер ие сі нің көзі ті рі сін де жа рық көрген мақалалары, сұхбаттары жəне замандастарының, əріп тес тері нің əнші-актриса туралы əр жылдары басылым беттеріне жа рия ла ған ес те лік те рі, арнау-шы ғар ма ла р жи нақ тал ды. Бұлбұл үнді əншінің өнердегі өткен жолы мен шығармашылық ізденіс те рі туралы жан-жақты сыр шертер бұл жинақ өнер сүйер көпшілік оқыр мандар ға арналады. y y y Эта книга подготовлена к 100-летию великой казахской певицы и талантливой актрисы, Народной артистки СССР Куляш Байсеитовой. В сборник вошли статьи певицы и ее интервью, опубликованные еще при жизни Байсеитовой, а также высказывания об актрисе и художественные произведения современников и тех, кто лично знал ее, вышедшие в свет в разные годы. Книга посвящена всем тем, кто интересуется искусством, в частности, жизнью и творчеством гордости отечественной культуры, яркой и своеобразной певицы и актрисы Куляш Байсеитовой. УДК 78 ББК 85.317 © Омарова А., 2012 ISBN 978-601-209-195-3 © «Өнер», 2012

АЛҒЫ СӨЗ Бұл кітап КСРО халық артисі, майталман əнші Кү лəш Байсе йі то ва ның туғанына (1912–1957) 100 жылдық мерейтойына орай да йын дал ды. Жинақта 1930–1940 жылдары Абай атындағы ҚМАОБТ сахнасында қойылған қазақ жəне шет ел авторлары опе раларын да ғы жетекші партияларды ұлттық сахнада тұңғыш орындаушы, əн ші лік өнердің қас шебері Күлəш Жасынқызының шы ғар ма шы лы ғы мен өмірі туралы материалдар маз мұн дал ған. Алғашқы бөлімде сахна сандуғашының отыз жыл бойы бү кілодақ тық жəне республикалық мерзімдік басылымдарда жа рық қа шық қан əншінің ой-толғамдары мен мақалалары жи нақ та лып бірінші рет оқыр ман назарына ұсынылды. Екінші бөлімге қазақ бұлбұлының орындаушылық өнері мен тұлғалық дарындылығын ерекше бағалаған, Қазақстан мə де ние тінің дамуына зор үлес қосқан: жазушылардың (М.Əуе зов, Ғ.Мү сіре пов, С.Мұқанов жəне т.б.), ғалымдардың (Е.Ыс ма йы лов, Қ.Мұха мед жа нов, Қ.Қуан ды қов жəне т.б.), ком по зи тор лар дың (Е.Бруси лов ский, Л.Ха ми ди, Ғ.Жұ ба но ва жəне т.б.), режиссерлер мен орын дау шы лар дың (Қ.Жан дар бе ков, Б.Досымжанов, Р.Жа ма но ва жəне т.б.) ең бек те рі кірді. Үшінші бөлімде əншіге арналған көркем туынды үлгілері (Т.Із ті ле уов, Ж.Саин, Вс. Рождественский жəне т.б.) жи нақталды. К.Ж. Байсейітованың өнеріне сол кезеңдегі баспасөз ма қа ла лары жəне оның көпшілікке белгілі замандастары мен əріп тес те рінің естеліктері, сонымен қатар, əншінің кезінде шы ғар ма шы лы ғына қатысты жарияланған, оның ішінде жақында қайта ба сыл ған əр түр лі еңбектері жинақталып шығарылып отыр. Дегенмен, Күлəш Байсейітованың жеке көркемдік жəне тұлғалық феномені əлі де жеткілікті дəрежеде – соңына дейін ашыл ма ға ны ескерерлік жағ дай. Ең алдымен, концептуалды сипаттағы мəселелер назардан тыс қалуда. «Билік – қоғам – суреткер» жүйесіндегі байланыс қа лай құрылды? Идеологиялық жəне басқа да кедергілерді қалай же-

ңіп шықты? Уақыт талабы мен сұранысына орай (бұл ретте тек шығармашылық тұрғыда емес) əншінің жеке өзінің хал-жағ да йы қандай күнде еді? Қиын қарама-қайшы тұрақсыздық кезеңде жүзеге асы рыл ған орындаушылық жəне қоғамдық қызметінің белсенділігі, тағ дыр тəл ке гі мен түңілу сəттері – көпшілікке бұрынғыша тек жалпылама түрінде белгілі. Оның өмірін біз бірізді жүйемен, дəлме-дəл деректемелермен енді біле алмаймыз. Оның төзімділігін сы на ған күн де лік ті шын дық пен жұлдызды мəртебесі тұрмысымен бірге шы ғар ма шы лығын қа тар ұстап, «сыйымсыздықты» сый ды ра білу, əртүрлі та рап тар ға сəй кес қоғамның ойынан шығу – кеше ғана емес, күні бүгін де қолдан келе бермейтін мəселе. Жинаққа енген материалдардың басым көпшілігі тұңғыш рет ғы лы ми орамға тартылды. Олар – қиындықпен қол жеткізетін əртүр лі басылымдарда шашырап жатқан (оның ар тық шы лы ғы мерзім дік басылымдардан жинақталған) жарияланымдар. Бұл басылым келешекте К.Ж. Байсейітованың тұлғасын жəне шығармашылық өмірбаянын зерттеуде, сондай-ақ, ұлттық му зыка лық-орындаушылық дəстүр мен қазақтың опера өнерінің даму үрдісіне қажетті бола алады. Көптеген құ жат тар дың негізінде, түзетілген немесе жаңаша ай тыл ған деректер «ішкі жүйесі» үшін емес, сонымен бірге, мəде ни саясаттың контексінде, сол кезеңнің идео ло гия лық шамасына сəйкес (сол жылдары жарияланған мақалалары мен көп ші лік алдына шығып сөйлеген сөздері – қа таң түзетулерге ұшы ра ған) оның өмірбаяны мен шы ғар ма шы лығы ның əр уақиғасын ашып көр се ту ге қажет. Қа зақ музыкалық-сахна өне рі нің көрнекті тұл ғасы на ай нал ған, жа ңа шыл жəне құндылықты ашық қабылдай білген өз дə уі рі нің майталманы Күлəш Байсейітованың портретін сол тарихи ке зең нің ерекшелігін түсіну арқылы, өмірлік жəне шығар ма шы лық жағ дай дың, өмірдегі күрделі қарым-қатынас шие лені сі н, сол кездегі көзбояушылық канондарды жойып барып – өз кел бе тін анық көруге болады. Кітап Қазақстан музыка мəдениетінің тарихына қы зы ғу шылық танытатын қалың оқырманға жəне де осы бағыттағы ма мандар ға арналған. Мұндағы материалдар оқу-білім беру жү йе сін де де өз орындарын алады деп сенеміз.

Баспадан Бұл кітапқа біздің елімізде өнердің дамып, өркендеуіне тарихи жəне мəдени тұрғыда тікелей қатысты дүниелер енгізілді. Атап айтқанда, түбегейлі кəсіптік деңгейде əлі жете қоймаған қа зақтың сахналық жəне əн өнерін қалыптастырып, дамыту жолында республикамызда жасалған алғашқы қадамдар əңгімеленеді. Сол бір кезеңдегі нақты қиыншылықтарға қарамастан, қазақ хал қы ның тарихи тереңінде жатқан əндер мен əуендерді өзінің шабыт-жігерінің қуатымен көтеріп, қабілеті жəне ең бек кер лі гімен қай та жаңғыртқан адамдар аз болған жоқ. Со лар дың арасынан əй гі лі əнші əрі актриса Күлəш Байсейітова көк те гі таңшол пан дай жар қы рап көзге түседі. Əйтсе де, сол кезеңдегі қоғамда терең орныққан жаппай Сталин нің жеке басына табыну жүйесі өмірдегі жетістіктердің бар лы ғын байлап-матап тастады. Ол кезде «барлық ұлттардың əке сі» болып саналған адамды тоқтаусыз мадақтау міндетті болды жəне оны талқыға салу мүмкін емес еді. Бұл Күлəш Байсейі то ва ның мақалалары мен естеліктеріне де тəн. Жа рия ла нып отыр ған дү ние лер дің деректілігін алға тарта отырып, сол ке зеңде гі кейбір ой-пі кір лер ді қазіргі оқырмандар қабылдай ал май тынды ғын ескеріп, «Өнер» баспасы тұтас өріліп тұрған мə тін дер ді еш өз герт пес тен, кей бір тұстарын ықшамдап ұсы нып отыр. Мақалаларға енгізілген кеңес дəуірінде тиянақталып-бе кі тіл ген өнер мен мə де ниет ке қа тыс ты терминдер мен негізгі мə тін (автор лық құқықты ескере отырып) өзгеріссіз қалдырылды.

ПРЕДИСЛОВИЕ Издание книги приурочено к 100-летию со дня рождения замечательной певицы, Народной артистки СССР К.Ж. Байсеитовой (1912–1957). Ее содержание составили материалы о жизни и творчестве прославленного мастера музыкальной сцены – первой исполнительницы ведущих партий в казахских операх и операх зарубежных авторов на сцене ГАТОБ им. Абая 1930-х – 40-х годов. Начальный раздел сборника содержит впервые представляемые читательской аудитории статьи и заметки самой К.Ж. Бай сеитовой, публиковавшиеся в течение трех десятилетий в периодической печати – всесоюзной и республиканской. Во второй раздел включены работы, отразившие особенности восприятия личности и исполнительского искусства «казахского соловья» почитателями ее таланта – теми, кто, в свою очередь, смог внести ощутимый вклад в развитие художественной культуры Казахстана. Это – писатели (М.Ауэзов, Г.Мусрепов, С.Му канов и др.), ученые (Е.Исмаилов, К.Мухамеджанов, К.Куандыков и др.), композиторы (Е.Брусиловский, Л.Хамиди, Г.Жубанова и др.), исполнители (К.Жандарбеков, Б.Досымжанов, Р.Жаманова и др.). В третьем разделе собраны образцы художественных произведений, посвященных певице (Т.Изтлеуов, Ж.Саин, Вс. Рождественский и др.). Исполнительской деятельности К.Ж. Байсеитовой в свое время были посвящены не только многочисленные газетные полосы и страницы воспоминаний ее выдающихся современников и коллег, но и работы (в том числе недавно переизданные), преследовавшие цель представить жизнь и творчество певицы в полном объеме. Тем не менее, следует констатировать, что феномен личности и художественной индивидуальности Куляш Байсеитовой раскрыт все же далеко не в полной мере и не до конца. Вне должного внимания остается проблематика концептуального характера. Как выстраивалось взаимодействие в системе «власть – общество – художник»? Как преодолевались идеологические и прочие барьеры? Каким было личностное «самочувствование» певицы в

ее безусловном реагировании на запросы и требования времени (причем не только творческого характера)? Чрезвычайная интенсивность музыкально-исполнительской и общественной деятельности, осуществлявшейся в сложной, противоречивой и неоднозначной обстановке тех лет, безграничная самоотдача, горечь потерь и неминуемых разочарований – все это остается по-прежнему раскрытым только в самом общем плане, без необходимой последовательности и документальной точности. Звездный статус и повседневная реальность с ее неизменными испытаниями на прочность, необходимость совмещать и в жизни, и в творчестве практически несовместимое, соответствуя общественным представлениям по таким разным параметрам – данные позиции и сегодня кажутся недостижимыми. Большая часть публикуемого в сборнике материала является впервые вводимой в научный обиход. Это обусловлено вниманием к труднодоступным публикациям, разбросанным по разным (по преимуществу периодическим) изданиям. Данное издание должно явиться необходимым подспорьем в постижении процесса развития национальных музыкальноисполнительских традиций и казахского оперного искусства, в осуществлении дальнейшего изучения личности и творческой биографии К.Ж. Байсеитовой. Реконструируя и интерпретируя факты на основе многочисленных свидетельств, необходимо прокомментировать каждое важное событие ее биографии и творчества не только в контексте культурной политики и идеологической конъюнктуры соответствующего периода (учитывая, что все публиковавшееся в те годы – в первую очередь, статьи, публичные выступления – подвергалось жесткому редактированию), но и в «собственной, внутренней системности». Только через понимание специфики исторического момента, жизненных и творческих ситуаций, сложных и противоречивых узлов взаимоотношений, может быть воссоздан реальный, без глянца «канонического» изображения, портрет Куляш Байсеитовой, чье искусство музыкально-сценического перевоплощения, открытое для восприятия нового и ценного, оказалось во времени непревзойденным. Книга адресована как специалистам, так и широкому кругу читателей, интересующихся историей музыкальной культуры Казахстана. Ее материал может быть полезен и для целей учебнообразовательной деятельности.

От издательства В данную книгу вошли материалы, имеющие историческую и культурную ценность, касающуюся развития искусства в нашей стране. В частности, в ней говорится о первых шагах, которые делала республика в деле создания и развития сценического и песенного жанров, которые еще не были развиты на профессиональном уровне. Несмотря на все объективные трудности того времени, находились люди, своим энтузиазмом и вдохновением, своим талантом и трудолюбием возрождавшие из глубин истории казахские песни и мелодии. Среди них яркой звездой на небосклоне искусства выделяется знаменитая певица и актриса Куляш Байсеитова. Однако, созданная в ту эпоху система всеобщего поклонения культу личности Сталина заставляла связывать все достижения общества с его именем. В публикациях того времени восхваление личности «Отца всех народов» было делом обязательным и не подлежащим обсуждению. Не исключение и статьи Куляш Байсеитовой. Учитывая всю документальность публикуемых материалов, а также несовместимость некоторых высказываний с современным восприятием общественности, издательство «Онер» по возможности внесло свои коррективы в контекст, не изменяя сути повествования. Надо отметить, что термины, касаю щиеся культуры и искусства советского периода и вошедшие в статьи (с учетом авторского права), оставлены без изменений.

Күләш Байсейітованың мақалалары Статьи Куляш Байсеитовой

ТЕАТР АКТЕРІ ТУРАЛЫ ЖАЗУШЫЛАРДЫҢ ЕСІНЕ Б ізде театр жолы салына бастағанына он жыл болып қалды. Содан бері үздіксіз істеп келе жатқан адамдар да бар. Он жыл – біз дің дəуірде көп мезгіл. Социалды құрылысымыз да он жыл емес əрбір жылдың ішінде басқа елдер мен салыстырғанда 50 жылда істеп болмайтын істерді жүзеге асырып отырмыз. Бізде театр жұмысы соңғы екі жылдың ішінде ғана жолдас Мирзоян бастаған крайкомның соңғы басшылығымен кө ңіл де гі дей та быстар ға жетті. Оның ішінде, Жүргенұлы жолдастың театр ға берген көмегін ұмытпай, оны əрбір театрда жүрген актерлер ба ға лай ды. Жалпы, жұртшылығымыз бағалайды. Театр адамдарынан болсын, басқа мəдениет қызметшілерінен болсын театрдың өс ке нін, өркендегенін айтқанда, театрдың белсене қызмет істеген, бас шылық көрсеткен ұйымдастыруда репертуарын даярлауда ерекше еңбек сіңіргендерді ұмытпауымыз керек. Театрымызға жаңа оның ойнаушыларына толық сын жоқ. Жұмыс шы колхозшылар: «театрды оның қадірі шебер актерлерге өз ба ға ла рын беріп мəдениет майданындағы табысымыздың бірі», – деп отыр, оған факті – Қарағанды, Балқаш, Шымкенттегі полиметалл совхоз жұмысшыларының театр коллективі мен жасаған əң гі ме сі тағы басқалар. Одақтас үлгілі академ театрлары нысанаға алғанда театрымыз əлі жас. Шығармалық тəжірибелері аз. Актерлеріміздің ішін де өздерінің талаптылығы болмаса театр мектебін бітіргендер жоқ. Драматургия, музыканың маңызына түсініп ойнау дə ре же сі не жаңа дан ғана жетіп келе жатыр. Бұл жайында сыншы-жа зу шы лардың алдына мына мəселелерді тартпақшымын. Театрымыздың өсу жолындағы міндеттер, музыка-əндерінің пьесадағы рөлі, пьеса да ғы актерлердің орындаған рөлі, іздену жолындағы табысы, сах на да ғы шеберлігі тағы басқалар. Жазушы-сыншылар театрға көмектеспегенде осы жөнінде кемші лік пен жетістігімізді білмей көзқараспен толық талқы жасап актерлерге сабақ болғандай еңбектермен көрсетсін. Кейбір актерлеріміз өз басындағы табысты жұртшылық алдына тартып, баспасөз бетінде жазып жүр. Көпшілігінікі тайыз. Со лар ға үлгі көрсетіп жетекшілік істеуді жазушы-сыншылардан кү те міз.

Ж албыр – 1916 жылғы қазақ халқының, патшаға қарсы кө те ріл ген еруілінен алынған уақиға. Бұл Қыз Жібек заманынан бері, оған қа ра ған да өзіміздің дəуір сияқты. Біз 1916 жылғы уақиғаны жақ сы білеміз. Дəл сол уақиғаға араласпағанмен, сондағы қа ты нас қан адамдардың көбінің көзі тірі. Олардың талай ерлігін, талай кездескен трагедиясын өз көзімізбен көріп, өз құ ла ғы мыз бен естігенбіз. Сондықтан Хадишаны ойнағанда 1916 жылдың түр лі суреттерін көз алдыма елестетемін. Сол жылдардағы Хадишадай қа зақ қызын көргенім де бар. Сондықтан Хадиша рөлін мен шын беріле сүйіп ойнаймын. Сонан соң Хадишалардың трагедиясы – төңкерістен бұрын, бар лық қазақ əйелдерінің басында болған трагедия. Малға сатылу, сүй ге ні не бара алмай күштіден зорлық көру, басында бостандық болмау əлеумет тіршілігіне араласа алмау сияқты оқиғаларды жақ сы білеміз. Ондай əйелдер Совет өкіметі əбден нығайып болған ша болып келді. Ондай əйелдердің талайының көз жасын өзіміз қолымыздан сүрткенбіз. Сондықтан Хадишаны ойнағанда өзі сүй ге ні не бара алмаған Хадиша алдай да біледі, сүйе де біледі, уə де сін де тұра алады да, дұшпанымен күресе де алады. Осы жоғарыда айтылған жағдайларды Хадишаның басына сый ды рып, ол дəуірдегі шындықты, қазақ əйелінің трагедиясын Хадиша арқылы бүгінгі жұртшылыққа жеткізу менің міндетім болды. Сүйгеніне бара алмаған, нашар рудан шыққан əке-шешесі басқа болып отырған кедейдің қызы болса, екінші, сонысына қа рамай өзінің жауын ел үшін ажырата білетін, шындасып келгенде дұш пан мен белдесіп күресуге жарайтын əйелдің келбетін то лық көрсете алсақ, Хадишаның рөлі шыққан болар еді. Ол уа қыт та Хадиша сияқты əйелдердің дұшпаны кімдер болды десек, ол – зорлық шыл күшті рудан шыққан жуан аталар еді, байлар еді. 1916 жылдан бұрын қазақ əйелдерінің дегені болып келді. 1916 жыл ғы қа зақ елінің патшаға қарсы көтерілісі, оның ішінде солармен бірге олардан кегін ала алған жоқ. Не айтса да солардың қол дан ған болыс-билеріне қарсы ереуілі қазақтың жалғыз ер кек те рі нің ғана бос тан дық ты көксеген ереуілі емес, əйелдердің ішінде де ға сырлар бойы жаншылып келген зардаптың уытының салдарынан еді. Міне, сондықтан он алтыншы жылғы көтерілісте əйелдер салтсана, ескі ғұрыпты аяққа басып, қолдарына бақан алып еркектер-

мен бірге күшті қарсылық жасады. Мінеки, Хадиша да – сол əйелдер дің алдыңғы қатарының бірінде болған əйел. Хадишаны ойнағанда сондай дұшпандарды Хадишаның емес, дəл өзімнің дұшпанымдай қылып өзіме қарсы қоямын. Оларды алдасам да, арбасам да шындап алдап жүргендей боламын. Солай істеймін де. Былай алғанда, Хадишаның рөлі онша ауыр емес, бірақ уақиғаны жақсы білгендіктен ойымнан қосып дұ рыс тап үлкен рөлдің бірі қылып ойнап жүрмін. Маған Хадишаның əндері де қиын сияқты емес, əнді шын өмірге кіріп тұрып, шын пережить етіп айтқанда адамға қиын дық келтір мей тін сияқты. Қыз Жібектің əндерін айтқанда кейде күш ке тие тін дей қиындықтар кездесуші еді. Ал енді Хадиша рө лін де гі əн дер ді айтып тұрғанымда, сөзбен айтып тұрғанымда бір дей қайта əн салғанда уақиғаға тереңдеп кіріп кеткенімді сеземін. Əрине, жетпеген жерлері бар. «Жалбыр» – жақында ғана ойнай бастаған пьесамыз. Оны əбден толтырып дайындап қой дым деп ойламаймын. Ойын сайын кемшілігімізді ашып айтып отыру, өсу ге көмек ету – жұрт шы лықтың міндеті. АҚЖҮНІС ОБРАЗЫ – ҚИЫН ОБРАЗ «Е р Тарғын» пьесасының алғашқы тексінде Ақ жү ніс тің образы жай ханның ардақты, əлпештеген сұлу қызы ғана боп жазылыпты. Ол басында Қыз Жібектің образына үй лесіп кеткен еді. Мен автормен бірігіп Ақжүністі көп ойладым. Аяғын да Ақ жү ніс тің образын таптық. Хан атаулының қызы Жі бек сияқты бола бермес, оның ішінде де қанішер, айлакерлері бар деп Ақжүністі оқи ға сы на байланыстыра отырып қай та дан жа садық. Бүгінгі Ақжүніс – Ақша ханның жалғыз қызы. Есіл-дерті – атақ, бақ – көрсеқызар. Тілеген жерде адам қанын ішуден де та йын байды. Жүз құбылып алдап, сиқырлы көзқарасымен бірден-бірге жүйткіп шығатын сайқал. Ол – опасыз, тұрлаусыз, адам шы лық, ар дегеннен безген əйел. Ақжүністің характері – осы. Мұн дай қиын рөлді мен театр сахнасына келгелі тұңғыш рет ойнадым. Режиссердің трактовкасымен рөлді қолға алғаннан кейін, күнітүні ізденгенім образды толықтыру болды. Тегінде об раз дың толық болуы үшін актердің киімі, гримі, сөзі, қимылы, мимикасы

сол адамның характеріне сай болуы керек. Мен шамам келгенінше осы шарттарды орындадым. Ақжүністің «Наз қоңыр» жəне «Шіркін-ай» деген екі негізгі əні бар. Осы əндер көп айтылады, бірақ бір-біріне ұқсамайды. Действие қалай жүрсе, əн де солай өзгеріп отырады. Сондықтан кейде алдап жылпылдатып, кейде жалынып, кейде мұңайып, кейде көңілдене қуанып айтылады. Ол оқиғаның кездесуіне қарай. Ақ жү ніс тің образы бұрынғы музыкалы пьесалардағы Айман, Жібек, Шұға, Хадишалардан анағұрлым өзге, сондықтан да маған Ақ жү ніс тің образын жасау өте қиын тиді. Өз ойымша, бүгінгі Ақжүністің образы теріс емес сияқты. Ендігі жерде мұнан да тереңдетіп бұдан да күшейтіп шығара беруге тырысамын. Бізге бірден опера-балет театрына көшу аса жеңіл тиген жоқ. Бірақ партия мен үкіметтің, əсіресе, Мирзоян жолдастың бас шылы ғы мен, көмегімен, біз бүгін қазақ операсын ойнап, бір ұлы асу - дың үстіне шықтық. Осы табысымызды баянды етіп, бұдан да үл кен табыстарға ие болуға барлық күшімізді жұмсаймыз. Опера-балет театрының жұмысы өте жауапты, өте қиын, ол ак тер дің өне рін, əнін, ойынын талғайды. Біз бүгін тек алғашқы адым ат та - дық, ісімізде табыстармен қатар көп кемшіліктер де бар. Сон дықтан ондай кемшілікті жойып, үлгілі табыстарға жеткізу жө нін де жұрт шы лық тың көмегі, сыны керек. Біз көпшілік кө мек тес се, тез өсеміз! ШЫН ҚУАНЫШТЫ СƏЛЕМ

М ен Алма-Ата қаласындағы СТС клубының драма кружогында жүргенде, Қазақ мемлекет драма театры шақырды. Бұл 1929 жылдың жазғытұрымы еді. Театрға келіп сахна техникасына төселе бастадым, көбінесе əнге, музыкаға құмарттым, бірақ шарықтап көтерілерлік жағ дай жасалмады. Көркемөнердің сырын терең түсіне алмаған ша ла ғай басшылар қазақтың халық əндерінің сөзін алып тастап «жаңа» сөзбен айтқызды. Ол «жаңа» сөздері бір былық боп шығатын. Əри не мұн дай «жаңалық» көркем əннің санасына нұқсан келтіруші еді. Бұл – жүзден бір ғана факті. Рас, бүгін театр кездескен ауыр қиыншылықтардан құтылды, творчестволық өсу жолында үлкен табыстарға ие болды. Театр

түрі ұлттық, мазмұны социалистік Қазақ көркемөнер жұмысына талай тамаша өнерпаз кадрлар дайындады. Мен де алғаш сол театр дың сахнасында өскен адаммын. Театрдың басшыларының, мамандарының, бүкіл твор чест волық коллективінің 10 жылдық мерекесіне шын қуанышпен құт ты болсын айтамын. ТАМАША ПОСТАНОВКА

О рыс драма театрының коллективі дайындаған «Түнгі сарын» пьесасының постановкасын өте қуанышпен көрдік. Менің ойымша, орыс драма театры творчестволық өсу жолында. Жалғыз орыс пьесаларын емес, ойнауларына өте қиын қазақ пьесаларын да меңгеріп алуға жарағанын көрсетті. Өйткені, бұрын бос тан дық үшін күрескен қазақ кедейлерінің, геройының образымен бос тан дық қа қарсы қанды шеңгелін ашқан қасқырдың қабанындай қара жүз ді байлары мен болыстарының образын қазақ театрының сахнасынан ғана көруші едік, бүгін орыс театрының сахнасынан да көр дік. Əсіресе, артистердің дикциясы өте күшті, олардың сах на да ғы сөз де рі зрительдерге толық жетіп отырды. Осыдан «Түнгі са рындағы» əрбір сөз əсерлі шықты. «Түнгі сарынды» көрсету жөнінде режиссер де, бүкіл твор чество лық коллектив те ізденіп, зерттегенін көрсетті. Өйткені, қа зақ пьесасын ойнап жүрген артистердің орыс екені тек сөзінен ғана білінеді. Əсіресе, Жүзтайлақ, Маржан, Жантас, Майқан, Қы дыш, мұ ға лім нің рөлін атқарған артистер таңғаларлық көрнекті образ жасай білген. Бұл табысқа бүкіл жұртшылығымыз қуанады. Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театры кеше орыс классигі Го гольдің «Ревизорын» ойнап, Қазақстан көркемөнеріне бір үлкен жаңа табыс қосып еді, орыс драма театрының қазақ пьесасын орыс сахнасына шығара білуі – екінші басты табысымыз болып санаулы керек. «Түнгі сарын» постановкасының ұсақ кемшіліктері де бар. Ол – жүре түзелетін кемшіліктер. Туысқан орыс артистерінің алғаш қы қадамына құтты болсын айтамын! Қазақ пьесаларын орыс зрительдеріне көрсете беруіне тілектеспін!

ТУЫСҚАНДАС ХАЛЫҚТЫҢ ТВОРЧЕСТВОЛЫҚ ТАБЫСЫ Ө збектің мемлекеттік музыка театрының тамаша спектаклі – «Гүлсара» маған өте терең əсер етті. «Гүлсараның» тақырыбы – əйелдің өзінің азаттығы үшін күре суі.Ол – қазақ халқына жақын жəне түсінікті тақырып. Бұл өте əсер лі тақырыпты өзбектің музыка театры аса жақсы көр се те алған. Театрдың бүкіл коллективі өте жақсы ойнады. Бірақ мен Өз бекстан ның еңбек сіңірген артисткасы Халима Насырованы ерекше атап өткім келеді. Ол өте нəзік жəне сүйкімді образ жасай ал ған. Халима Насырова – драманың тамаша артисткасы жəне тамаша əнші. Оның ойыны халыққа ұнады. Мукəррам Тұрғынбаева – тамаша биші. Ол өзінің тамаша биімен, дене қозғалысының əдемілігімен театрдағы халықты қат ты əсерлендірді. Туысқандас өзбек халқының көркемөнер қызметшілерінің творчест во лық табысына өзбектің мемлекеттік музыка театрының бүкіл коллективімен бірге қуанамын. Мұнан былай да күшті жігермен жұмыс істеп, Совет көр кемөне рін гүлдендіру майданында жаңа табыстарға жетейік! Қанабек Байсейітов, Күлəш Байсейітова «АЛМА БАҒЫНДА» ТУРАЛЫ Б іздің осы күнге дейінгі көп пьесаларымыздың драмалық жағы стандарт болып шығатын. Ал «Алма бағында» пьесасында ондай стандарттық кездескен жоқ. Əуезов – шебер драматург, сондықтан да ол оқиғасы үлкен бай материал болмаса да, «Алма бағынданы» көркем образдармен əрі ұғымды, əрі жеңіл қылып жаза білген. «Алма бағында» əш кер ленген жау үйдің ішімен оттың басынан шығып, үлкен жау лық іс тейді. Бұл бір жаңалық көрінісі болса, екінші, автор күн де айтылып, жазылып жүрген (көп болмаса да) өндіріс пен ауыл ша руа шы лы ғының ірі бөлімдері емес, жаратылыс, өсімдік тақырыбынан алып, көрнекті оқиға құраған.

Адамның ішкі сана-сезімінің өзгеруі, ескі феодализмнің шірі ген əдеттерінен арылу жөнінде біздің сахнамызда «Аристократтан» кейінгі көрініп отырған – осы «Алма бағында» пьесасы. «Алма бағында» – біздің халқымызды тəрбиелеу жөнінде, жас тары мыз дың, тіпті, кейбір оқыған интеллигенттердің басындағы жаман əдеттерді, əсіресе, үй тұрмысы, семья жөніндегі ескі көз қарас ты қоюға үлгі аларлық, үйренерлік пьеса. Біз «Алма бағынданың» 13 июнь күнгі постановкасын көр дік. Театр коллективі автордың замыслын зрительге жеткізе алды. Жекелеп айтқанда, Самат рөлін атқарған Қалыбек нағыз реальный өмірде бар іскер, кең, шыдамды, байсалды басқарушы ком му нистің образын көрсете алды. Ол əрбір сөзінен де, жүріс-тұрысынан да алма бақшасындағы аз ғана жастар ғана емес, олардан бұрын да талай жастарды тəрбиелеп, еңбекке, өнерге баулыған талай өт кел ден өткен адам екенін айтпай-ақ танытты. Қалыбек Совет интеллигентін, əсіресе, коммунистің образын жасауға шорқақ деуші лер дің сөзін өтірікке шығарды. Дəукен рөлін атқарған Серке еді. Серке – образ жасағанда ойланып, əрбір кішкене қимылдарды да ұмытпай қадағалап, байқап, то лық шын образ жасайтын мастер артист. Бұл жолы да Серке шеберлігін көрсетті, сондықтан ескі оқыған интеллигент Дəукен сияқты жаудың сиқысыз түсін, айуандық қылықтарын қолмен қой ған дай жасай алды. Пьесадағы басты геройдың бірі – Сəлім, бұл өзге аспиранттардан анағұрлым зерек, білімді, келешегі мол. Мичурин бақ шасын да тəжірибеде болып, көп өнер үйреніп, көп білім беремін деп келген адам. Сəлімнің рөлін атқарған Шəкен Айманов еді. Жалпы алғанда образы жақсы. Бірақ, бұл жас адам, сондықтан да оның өмірінде күйіну-қуанулар көп кездеседі. Əсіресе, онымен басында бақтағы жастар түсініспей, сөзге шалынысып қалады, тіп ті, жұды рық түйіп, ұрып жіберуге де тақайды. Өзінің сүйген қызы Зере өк пе леп бақтан кетіп те қалады. Міне, осындай шым-шы ты рық оқи ға ның ортасында жүргенде Сəлім үнемі бір кейіппен жү ре ді. Біз дің ойымызша, бұл дұрыс емес. Шəкен образын əлі де жете қарап ойлануы қажет! Артистердің ішінде образы көзге көрінбей қалғаны – Əсия. Ол – алма бағының директоры Саматтың əйелі. Əсия не оқыған интеллигент емес, не оқыған үй шаруасының əйелі емес, əрі-бері жүр ген адам боп көрінеді. Біздің ойымызша, автор да, режиссер де, Əсияның рөлін атқарған Ақанова да қайтадан ойнауы керек.

«Алма бағында» пьесасында ірі кемшіліктер де бар. Мысалы, баққа қонаққа келген ғылым қызметкері Қасеннің Мариям Ивановна деген орыс əйелі бар. Сырт қарағанда, шынында да Мария оқыған, саналы əйел, мəдениетті, үлгілі əйел болуы керек. Бі рақ, автор да, режиссер де Марияны мектеп бітірген саналы совет əйелі етіп көрсете алмайды. Мария басқа əлдеқалай жеңіл ой лар дың тілегін орындайтын ескі орыс буржуазиясының шірік əде тін істеп жүрген əйел боп көрінеді. Біздің ойымызша, қазақтың совет ғылым қызметкеріне жолдас болған орыс жас əйелді бұлай көрсету авторға да, режиссерге де саяси мін сияқты. Мария Ивановнаның рөлі қайта жасалуы тиіс! «Алма бағында» пьесасының оқиғасы қызылды-жасылды гүлге бөленген қызықты бақшаның ішіндегі қуанышты кө ңіл ді, масайрасып мəз болған бақытты совет жастарының өмі рін көр се теді. Сондықтан да пьесаның оформлениясы – жасыл гүл ді жаз дың, жан иесіне нұр шашқан көрікті күннің көркем суретін көр се терлік көңілді болуы керек еді. Бірақ ол тілек көзге көрінбеді. Оформления жағы көңілдегідей болмады. Бұған театр сах на сы ның тар лы ғы да себеп болған шығар. Алайда, сонау қызықты думан мен ойын-той дың ішінде білім бұлағының көзін ашып, ең бек тің қа за нын қай на тып жүрген жастарға лайық дирекция жасауға болар еді. Постановканың ішінде музыкаға үлкен орын берілген. Бұл өте жақсы. Өйткені, біздің заманымыздың бақытты жастары бас қосқан да əсем əн, көркем күйді соқпай отыра ала ма? Біздің жас тардың өмірі – шырқаған əндей, музыканың ой тербетіп сы зылт қан сұлу даусындай тəтті өмір. Алайда «Алма бағындағы» музыка көңілге қонымды, жү рек ке жайлы оқиғаға қабысатын сұлу музыка бола алмады. «Ба ғыс тан» деген өлеңмен айтылатын əн бір-екі рет қана айтылудың орнына 3–4 рет қайталанады. Жəне əн оқиғаға байланыспай кез келген жерде заказ ретінде айтылды. Перделердің алдында ойналып отырған увертюралар да действияға үйлесімсіз, өйткені, оркестр кілең ескі халық əн-күйлерін ойнады. Бірақ, сахнада көр се ті ліп отырған оқиғада ескі заманның действиясы жоқ. Жаңа заманда болған оқиғалар. Постановщиктер осы əн, музыка жағын да қайта қарастырғаны мақұл. Əсіресе, айта кетерлік мəселе – академия театрларының сырты сұлу болып, ішкі жағы, жеке артистердің образдары көбінесе

пос та нов ка ның сыртқы сұлулығына үйлеспей жүр. Артист ав тордың жазған жансыз адамын жаны бар тірі образ қылып көр се те білуі қажет. Сондықтан, пьесадағы адамдар сахнаға шыға келгенде өмірде де реальный адам сияқты біріненбірінің айырмасы көрі ніп тұруы керек. Драма театрының жас артистері осы «Алма бағын да» пьесасының постановкасында бірінен-бірі сонша алыстап кете алмай, образдары бір-біріне өте ұқсас болып тұрды. Бұдан былай қай театрда болса да постановканың сырты қандай сұлу болса іші де (жеке образдары) сондай сұлу қылып жасалу керек дей міз. Істің бұл жағына режиссер Боров жолдас ерекше кө ңіл бө луі керек дейміз! Жалпы алғанда, «Алма бағында» – жастарды едəуір өсіретін пьеса. СССР ХАЛЫҚ АРТИСТКАСЫ КҮЛƏШ – ОПЕРАНЫҢ ЖАС АРТИСТЕРІ ТУРАЛЫ

«Е р Тарғын» – операсы Қазақ елінің мəдениет майданында тап қан табысының жемісі. Қазақ сахнасына лайықты болып, со циал дық құрылысымыздың искусствосын көзге көрсете алатын опера болды. «Ер Тарғын» операсы актерлеріміздің күшін білу үшін олар дың келешектегі ісін сымға тартқандай үлгілі қы лып шығаруға жол салды. «Ер Тарғын» операсын қоярда үлкен даяр лық жұмыстары жүргізілді, халықтың ойындағы пікірін, ті лек те рін орындай алу жағы көзделді. «Ер Тарғын» операсы бұ рын ғы қойылып жүрген «Қыз Жібек», «Жалбырдағы» образдармен қабыспайтын болды. Ер Тарғын рөлі мен Ақжүніс рө лін де гі кейіпкерді түгел көр се ту үшін, барлық күшті салуға тура келді. Бұрынғымен ойнап жүрген Жалбыр, Қыз Жібек рө лін де гі қыз дар дың мінезі-құлқы ті ле гі, мақсаты «Ер Тар ғын да ғы» Ақ жү ніс рөліне қабыспайды. Ақ жү - ніс – елден шыққан жауыз, өзім шіл, баққұмар, өзінің жеке ба сының қадірлі болуын ғана ойлайтын адам. Жұртты тілімен алдап Ер Тарғынды масқаралау, ма зақ қы лу ды ғана мақсат етеді. Ме нің алдымда осы сияқты қиын дық тар тұрса да Ақжүністің образын жасап ойнап бере алды деп көп ші лік баға берді. Ақжүністің рөлі – басқа персонаждарға қа ра ған да өте күшті, нəзік рөл. Ақ жүніс тің рөлін де: оның жүрісін-тұ ры сын, қи мы лын, өлеңін операда лайықтау жағына көңіл бөлдім.

«Ер Тарғын» операсына қатынасқандардың көбі – жас актерлер. Бұлардың көбі əлі үйреніп жүрсе де «Ер Тарғында» басты пер со наж дар дың міндетін атқарды. Нұрмағамбетова Хафиза бұрын көрнекті актерлік рөлін ат қарма са да «Ер Тарғын» операсында Тана рөлін жақсы ойнап шыға алды. Тана рөлін ойнағанда Хафиза мінез-құлқын, адамгерші лігін, жүріс-тұрысын рөліне үйлестіре білді. Хафиза – жастарымыздан шыққан, жаңа өсіп келе жатқан актер. Бұдан бұрын «Жалбырда» үш рет Хадиша болып ойнады. Шамам келгенше Хафизаны актер қылып шығаруға кірістім. Жастарымыздың ішінде талантты актер болуға ынтасын, жігерін жұмсап жүргендер көп. Садуақасова, Рақымбаева сияқты жолдастар келешекте атақты актер болатындықтарын істерімен көр се те бастады. Садуақасова 1936 жылы сентябрь айында музыкальный театрға кірді. Садуақасова бірінші рет «Ер Тарғында» ханның əйелі болып ойнады. Кемпірдің жүріс-тұрысын, даусын келтіре алды. Хал қы мыз дың күткен тілегіне ойынды үлестіре білді. Сəрсенбаева «Қыз Жібек» пьесасында Қарлығаш болып ойнайды. «Ер Тарғын» операсында Тана болып ойнайды. Бұл да жас талантты актеріміздің бірі болып отыр. «Ер Тарғын» операсына Сəрсенбаева, Нұрмағамбетова, Са дуақа со ва, Рақымбаева, Мұсабеков сияқты жас актерлер шықты. Жас актерлерімізді өсіру жолында əлі де болса да істейтін жұ мыс та рымыз көп. Олар əлі де болса да көп көмек керек қылады. Ал да ғы күн де де Қазақ опера театрының коллективі бұл міндетін ой да ғыдай орындамақ.

рін көре алмады, іштері күйді. Қолдарынан келген қастықтарын іс теп бақты. Кейінгі кезге дейін Қазақстан көркемөнер істері бас қар ма сы на, театрға еніп кеткен «халық жаулары» қолынан келген қас кү нем - дік те рін істеді. Қазақ көркемөнерінің жаңа оның талантты кадрла ры ның еркін өсуіне бөгет жасады. Зрительдерді ак тер лер ден, көр кемөнерді халықтан алыстату əрекетін жүргізді. Жас ак тер лерді мəдениеттілікке баулу, саяси-идеялық біліммен қа ру лан ды ру жұмысы мүлде жүргізілмеді. Актерлер арасында өз беттерімен оқып білім алу, көркемөнерге жетілу ісі болмады. Кейбір ак тер лер «актерлік деген не дейсің, тəйірі, қазақтың қойшы, бай, молда, болыс та ры ның рөлін көз жұмып ойнаймын» – деген на дан дық тан сау болған жоқ. Осының бəрі халық жайларының сіңірген салты еді. Расын айтқанда, жаулардың зиянкестігінің осы зардабы əлі жойылып біткен жоқ. Сондықтан театр мəдениетіне же ті лу дің ең бірінші міндеті – оқу, актерлік өнерді, саяси-идеялық бі лім ді барған сайын өрлету. Зиянкестіктің зардабы саяси білімге əб ден жетілу арқасында жойылады. Мұны əбден ұғу керек. Совет искусствосын құрушылардың бірі, бастысы К.С. Станиславский: «актер болу деген – үлкен атақ. Əрбір актер искусство майданында теориялық жəне практикалық жағынан қаруланған жауынгер екендігін халық алдында көрсете білуге тиіс. Ол үшін: ак тер лер қай жағынан болса да өзінің зрительдерімен қатар өсіп, тіп ті, мəдениеттілік жағынан оған үлгі көрсетерліктей, барған сайын асып түсіп отыруы керек» – дейді. Біздің актерлеріміз актер лік ті осы мағынада түсіне ме? Ашық айту керек, бұлай түсініп жеткен жоқ. Өздерінің зрительдерімен қатар өсе алмай, қайта артта халық отыр. Жаңа бір кемшілік: театрымыз өзінің мəдениет ордасы болуға тиісті екендігін əлі түсінген жоқ. Зрительдер сахнадан ойын көрумен бірге дем алып қай тар лық тай болу керек. Театр да, актер де халық үшін, зритель үшін қыз мет етеді. Міне, осы абыройлы міндетті біле білу керек. Бірақ, мұны біздің Қазақстан театрының көпшілігінен көре алмай отырмыз. Мынадай бір ұсақ мəселені алайық: тіпті астаналық театр ла рымыз дың қай-қайсысында да ойын көруге келген халық спектакль бітер-бітпестен-ақ вешалкаға қарай жүгіреді. Əрине, бұған зритель құмар емес. Өйткені, ол қызықты ойын көруге, театрдан тыны ғып қайтуға келеді. Ал театрларымыз (өте-мөте филармония, академиялық драма театры) оларды қадірлей білмейді; зритель

киімін алу кезегінде тұрып бір сағаттай уақытын босқа өт кі зе ді. Киім жоғалу фактісі де болмай қалмайды. Зрительдің бұ лай ойын көруді қаламайтынына талас болмауға тиіс. Міне, бұл – театрдың мəдениетсіздігі, халықты қадірлей білмейтіндігі. Сонан соң астаналық театларымыздың көпшілігінің залында зрительді тəрбиелерлік, оның сана-сезімін арттырарлық сурет, диаграмма, карта деген сияқты элементарлы нəрсе болмайды. Зрительдің актерлерді, актерлердің зрительдерді құр мет теуі, сыйлауы бізде əлі əдетке кірген жоқ. Бұл да – болса зиян кес тердің, ак тер ді тек «ойнаушы», театрды тек «ойын көрсетуші» деп істеген зиянкестігінің зардабы. Мұны да жоя білуіміз керек. Сонда ғана біз актерлерімізді де, театрларымызды да мəдениеттілікке же тіл ді ре тін боламыз. Бұған ең алдымен, театрларымыздың жұртшы лы ғы, Қа зақ стан көркемөнер істерінің басқармасы жауапкер! САХНАДАҒЫ ШЫНДЫҚ (өз тəжірибемнен)

вет елінің екі бес жылдығы. Екі бес жылдықта адам баласының тарихында болмаған ірі-ірі табыстарға қолымыз жетті. Осы екі бес жылдықта ескі дəуірден қалған қалдықтарды жойып, тапсыз со циа лис тік қоғам құрдық. Менің актерлік творчеством еліміздің күн дей көрікті, салтанатты тұрмысқа ие болумен бірге жарыққа шық ты. Бұл – үлкен бақыт. Бұл – жалғыз мен емес, миллиондаған совет жастарының бақыты. Бақытты дəуірдің бақытты жасы болу қандай қызықты, қандай қуанышты! Зұлымдықтың сасық ісі аңқып жатқан фашизм елінің жастары соғыста у жұтып уланып, оқ тиіп қансырап, өлім құ ша ғын да бомбы-гранаттың оғының астында жаншылса, біздің жастар ұлы Отанының игілікті ісін өнермен, біліммен басқарып, ба қыт ты өмір жасауда. Соның бірі – совет искусствосының жас кадрлары. Мен мақаламның атын «Сахналық шындық» дедім. Бұл – актерден үлкен тілек тілейтін тақырып. Өйткені, шындықтың ма ғына сы терең. Салалы тараулары мол. Актер қоғамдық өмірді қанша лық ты шын, дұрыс түсінсе оның сахнадағы ойыны да шын. Өмір ді дұрыс бақылап, жете зерттеумен актер білімін молайтып, твор чест во лық фантазиясын байытады. Сіздер актердің сахнадағы ойынынан əртүрлі əсер аласыздар. Қуанатын жерде қуанып, ренжитін жерде ренжисіздер. Ойынды көргеннен кейін сіздердің ойларыңызда қорытынды бір пікір қала ды. Ол қандай пікір десең: пьесаның идеясынан туған жа маншы лық болса бездіретін, жақсылық болса сүйсіндіретін, ак тердің ойыны арқылы жетілген пікір. Көрушіге идеялар бермеген театр – театр емес те, актер – актер емес! Сахнадағы шындықтың негізгі қазығы сонда. «А.П. Чехов пьесаларының спектакльдері несімен жақсы еді?! Оның жақсылығы жалғыз құмарлана қарауда, жылауда, кү лу де емес еді. Спектакльдің күшті əсер беріп, көргеннен кейін түні бойы, ертеңіне, бір айдан кейін тағы да көрсем екен дегізіп өмірден жақсы түрде орын алуында еді», – дейді Немирович-Данченко («Жастармен əңгіме»). Үлгілі шебер актерлердің сахнадағы шындық ты шын етіп суреттеуі де Чеховтың спектакльдері сияқты. Əрбір дəуірдің өз театр искусствосында үздік көрінген таланттары, шеберлері бар. Атақты Щепкин, Каранин, Ермоло ва лар дың салған іздері, қалдырған мұралары актерлік өнерінде ғана емес, ойнаған рөлдерін шеберлікпен берумен қатар қалдырған идеяларында.

ванияны меңгеруде актерлік техникамды өсірді. Он да ғы ой на ған рөлдеріме баға беріп, жасаған образдарымды бір ма қа ла да бə рін түгел қамтуға болмайды. Актерлік творчествомның екінші белді кезеңі – опера театры сахнасындағы өмірім. Драмадан операға түсу – өте қиын іс, өйт кені: екеуінің жағдайы екі басқа. Драмада актердің айқын кө рі не тін қасиеті – драмалық действия мен переживания, əрекет жа сау да ғы ашықтығы, монологтардың ішкі мазмұнындағы көркемдік сырды толқынды түрде бере білуінде болса, операда – драмалық действия мен қатар музыканы жете меңгеріп, айтатын арияңды да уыстың үн ді лі гі мен асқан шеберлікпен жеткізуінде. Меніңше, опера актерлерінің бойында үш үлкен қасиет бо лу ға тиіс. Ол – актердің табиғи дарыны жəне сол қабілетті жетілдіруге байланысты актердің драмалық шеберлігі, даусы: му зы ка лық сезімінің күштілігі. Бұл үш қасиет драма актерлеріне өте қа жет ті нəрсе. Драма актерінің драмалық действиясы күшті болып, дау сының үнділігі нашар болса, не музыкалық сезімі əлсіз болса, ол – ак тер дің бишаралығы, опера үшін музыка, дауыс, драма бірдей болуы керек те, актер соны иемденіп, актерлік өнеріне қару ете білу керек. Бізде бірнеше талантты жастар бар. Солардың сахнадағы шын дық ты суреттеп беруіне келсек, рөлдің бір жағын жеткізсе де, екінші жағын жеткізе алмай, көпке дейін қиыншылықта жү реді. Оның себебі, актер өзінің актерлік техникасындағы кемшілік, жетіспеген жағын баса қарастырмайды. Сондықтан да оның ойнап жүрген рөлдерінің дауыс жағы көрінсе – драмалық действия кө рін бей, драмалық действия көрінсе – даусы олқы шы ғып, музыканы нашар сезуі байқалып тұрады. Жасыратыны жоқ, да уыстың жо ға ры техникасын мен де меңгеріп болғаным жоқ. Оны меңге ру – ме нің алдымдағы ұлы міндет. Керек болса – үл кен идеал. Союз дың орденді халық артисткасы Барсованың айт қа нын естігенімде маған мынандай ойлар келді: «Адам ізденумен, оқу мен бо йын да ғы материалын ең жоғары сатыға шығарып, техникасын күшейтуге болады. Бес жыл ішінде орта білімі бар адам академик-профессор болса, бес жыл ішінде даусымды Барсова сияқты Италия школасының əдісімен айтуға маған да болады. Бұл ті лек – жақ сы тілек. Бойыңда əншілік шын дарынды талантың болса оны қа лай көркейтіп, өркендету актердің қолында. Өткен жылдары Қыз Жібек рөліне жас артистің бірі дайындалды. Кө мек-

тес тік, үй рет тік, бірақ та ойнаушы актриса сахнада аяғын дұрыс аттай алмады. Оның себебі, переживания, действияны білмейді. Сахна көрушінің көзіне оңай көрінгенімен, оның ішінде көр сете тін оқиғаның көркемдік шындығын беру – өте қиын шаруа... Қыз Жібек, Ақжүніс образдарын жасаудағы өз тəжірибемді айтайын. «Қыз Жібек» – халықтың эпикалық поэзиясының күміс бұ лағы, меруерт-маржаны, ұрпақтан ұрпаққа мұра, ескерткіш болып келе жатқан поэма. Қыз Жібектің ойы драматургтың берген материалынан гөрі, поэмасында жатыр. Өйткені, Қыз Жібектің поэзия сын да ғы тұлғасы грек жұртының Елена, Афродита Милосская сияқ ты легендарный тұлға – поэмадағы халық ақынының Қыз Жі бек ті суреттеуі таудан аққан тас бұлақтың суындай болса, ойнаушы актер сол суретті сезімі, переживаниясы арқылы беруде қан дай болуы керек?! Оны көруші зритель мен көпшіліктің сыны білсін. «Қыз Жібек» халық поэмасы – оны драмаға айналдырушы жазу шы ның берген материалы, музыкасын құ рас ты ру шы ком по зитор дың берген ариялары басынан аяғына дейін таза лирика. Лирика болғанда– көлде өзге құстардан ерекше кө рі не тін аққудай сұң ғақ ты, шұғыладай сəулелі лирика. Егер де Қыз Жі бек тің ли рика лық сырын Пушкиннің поэмасындай десек қа те лес пей міз. Өйтке ні, «Қыз Жібек» – халық поэмасының мұ на ра лы күм бе зі, халық жа ны ның Алатаудай бай кейпі. Менің Қыз Жібек образын жасауыма, фантазияма елеу болған осылар. Оның үстіне Ыбырай ақынның «Гəкку» сияқты көл бетіндегі аққудың үнімен қосып шырқаған əні. Сахнаға ал ғаш шық пай тұрып репетиция үстінде жүргенде маған: Қыз Жібек, «Гəк ку» деген екі сұрау келді. Сондағы сенім, сезімдерді билеген жү ре гім ді толқытып, қиялымды шарықтатқан міндетті не деп сипаттасам екен! Тілім жетпейді. Мүмкін ақын-жазушылардың бірі болса сол міндеттегі суреттерді сипаттар еді. Əйткенімен де Қыз Жі бек, «Гəккуді» мен былай бір ойлап көрдім. Бу ра байдың күміс көлі. Оқжетпестің қасындағы жартастың үс ті не шы ғып Қыз Жібек тұрса... Көл бетіндегі аққудың үнімен үн қосса, ащы дауыс көлдің бетін қақ айырып ар жағындағы жартас, орманды тоғайлардың ішіне барып сіңіп жатса... Бір уақытта «Гəк ку дің» қайырмасына тоғайдың ішіндегі бұлбұл қосылса, үше уі нен не шығар еді?! Əрине, сахнада сол сияқты өмірдің сұлу үнін кө руші ге көңілдегідей беретін шеберліктің құшақ жетпейтін бір түр-

ле рі көрінер еді. Не керек, «бере алмаймын-ау?!» деген түйт кіл, асығыстық бойымды буды. Қыз Жібектің образын іздеуімде екінші фантазияма қорек болған – халық творчествосының əн-күйлері. Жалғыз «Гəкку» емес, халық əндерінің ішінде талай лирикалы əндер бар. Əсет, Балуан Шолақ, Ақан сері, Жарылғапберді, Мұхит, Біржан, Са ра лар дың қайсысынан болсын лириканың толғауы, терең үндері шық қан. Олардың шығарған əндерінің арқасында «Қыз Жібек» сияқ ты сюжетті оқиғада тұтас мазмұн, мағына бар. Бұл жөнінде бір айта кететін мəселе: «халық əндерінің характері драмалық шы ғар мада ғы образды толық көрсетуге жете ме?» – деген əркімде əр түрлі сұрау бар. Кейбіреулері халық əнін беріп керегі жоқ дегенді айтады. Меніңше, халық əнімен опера театрында қойылып жүрген пьесалардың ішіндегі халық аузындағы образдардың бі рі менбірінің жақындығы бар сияқты. Мысалы, «Гəкку» «Қыз Жі бектің» характерлі оқиғасына, мазмұнына сыймайды, бұл екеуі оғаш тұрады деп ешкім айта алмайды. Қыз Жібекке «Гəккуді» айт қызбай басқа бір «Еділбай» сияқты əнді айтқызсақ, халық поэ ма сының легендарный геройы Қыз Жібектің лирикалық тұлғасы то лық көрінбеген болар еді. Жалғыз Қыз Жібек емес, опера театры ның репертуарларындағы халық əндерінің көбі рөлдің ішкі жігімен тығыз байланысты. Мысалы, «Дүние-ай» əнін қапастағы қай ғы лы қазақ қыздарының қайсысы айтпады. Сондықтан да халық əні біздің образ жасауымызға кең құлашты селт еткізді. Об раз дың «зерносын» ашуға тиянақты тіреу, жан азығымыз болды. Сонан соң ха лық əнін драмамен байланыстырып, операның стиліне ла йықтап орын дау шы лық меніңше, əншіден болады. Кейбір концертте немесе үй іші, отбасында айтатын əншілердің сахнада, операда айта алмауы мұндай қайшылық біздің актерлердің көп ші лі гі нен кездесіп жүр. Операда актер болып айту бір басқа да, жай ғана əнші болып айту – бір басқа. Атақты бір актер өзін кинода отырған зритель етіп санайды да, ойнайтын ойынын киноның лентасы деп қарайды. Кинода отырып егер де қалғып кетсең, не қасындағы кавалеріңе көңіліңді бө ліп, көзіңді бірнеше секунд аударып жіберсең, лента бірнеше метрге ілгері кетеді. Екінші айналып қарағаныңда бірнеше эпизодтарды өткізіп аласың. Актердің рөлге кірісіп өзімен, рөлмен жұ мыс істеуі де лентаны қарап отырған зритель сияқты. Бұл жөнінде өтемөте қатты ескерілетін бір нəрсе – ілтипат. Шын көңілмен бе ріліп істемейінше переживания да болмақшы емес. Өйткені, актер

сахнада өзін-өзі ойнамайды, рөлге ойнайды. Рөл кім? Ол да – актер дің өзі сияқты жанды, сана-сезімі бар, логикасы, фантазиясы, тиісті мақсаты бар адам. Олай болса, сахнада адамның образын, ісін, жүріс-тұрысын, тіршіліктегі əрекетін, мінез-құлқын толық түр де адамша ойлап істеу актердің беріле істеуінен туады. Бір күн де, бір жұмада актер рөлін толық меңгере алмайды. Мең ге ру үшін үздіксіз рөлдің соңынан жарық алып түсуі керек. Мə се ле ком по зи тор дың жазған ариясын, драматургтың либ рет то сын дағы сөзді үй ре ніп қана шығуда емес. Композитор, драматург актерге айтатын ариясы бар, əдемі сөзі бар, əдебиет жөнінде ғана бір адамды береді. Ол адамның ішіне кіріп, сонымен бірге өмір сүру – ак тер дің міндеті. Беріле ойнау əр актерде əртүрлі, алғашқы кезде мен де мынадай қателіктер болып жүрді. Кейде өте ауыр драмалы рөлдерді ойнап жүргенімде көзімнен жас шыққанша беріліп, өмірде болатындай шын жылап, өксіп жүрдім. Бұл көрушіге қызғылықты бол ған мен актердің өзіне жаман. Искусство өмірде болатын оқиға ның натуралистік түрі емес. Искусство –көрушіні сендіргендей түр де елес беру. Мысалы, сахнада біреуге біреу пышақ салып алды. Көруші: «апыр-ай шын салып алды-ау!» деп сенеді. Сахнада ойнаушы актер пышақ салудың действиялық түрін, маз мұ нын береді. Олай болса, менің жылауым да сондай болуы тиіс. Переживания ішіңнен қайнап рөлмен мидай араласып, ойнаудағы актер дің творчествосы реалистік жолмен болады. Бұл əдісті соңғы кезде «Ер Тарғындағы» – Ақжүністе, «Терең көлдегі» Раушанда қол дан дым. Ақжүніс образы – Қыз Жібекке қарама-қарсы, ханның ерке мінезді, сиқырлы, қызғаншақ, тəкаппар қызы. Бұл образды Қыз Жібектей халық поэзиясының лирикалық толғауынан, музыкалық лирикалы үнінен іздегенім жоқ. Жоғары таптың қанаушы тұр мысы нан, өмірден іздедім. Айтатын арияларымның лирикалы гармоникасын рөлдің психологиялық теріс қасиетіне ба ғын ды рып, ішкі құбылысыммен сыртымды бірдей алып шығуға тура келді. Бұл рөлде Қыз Жібектен гөрі физический задачаларым то лы ғырақ шешілді. Əдетте теріс мінезді ойнау актерге жеңіл сияқты болса да, те ріс мінезді адамды, ішкі жан сырымен, сыртқы құбылысын кө ңіл де гідей қатар алып жүру – өте қиын. Кейбір актерлер теріс қы лық ты адамның рөлін ойнағанда бірыңғай сарынмен кетеді. Жалт-жұлт қимыл, бет-аузын тыжырайту, жоқ жерде малтасына бұғу, күл дір-

ту адамда болатын тағы басқа мінезін орынсыз істеп, қи мыл дарын өте шолақ, келте алады. Штампты əсерлеу осыдан туады. «Терең көл» операсындағы Раушан рөлі – Қыз Жібек, Ақ жүніс тен гөрі бұқара халыққа жақын, қазақ əйелінің еңбекті өмі рі не сыйымды, көңілі адал, ниетінде кіршіктей жамандық жоқ, елін, Отанын сүйетін, өзінің жар боп қосылған жолдасын сү йе тін, көзін де намыстың, адамшылықтың оты бар рөл. Мұнымен қатар, ком по зи тор дың музыкасында зарыққан, сағынышты жанның лирикалы үні бар, асыққан, ашынған адамның аңсауы бар, бұл рөлде Қыз Жібектің шапанын шешінуге тура келді, қаншалық сатыға жет кіз ге нім жөнінде көруші зритель тиісті сынын берер. Бір-екі ауыз сөз Қазақстан мемлекеттік қазақ опера театры ның бес жылдығы туралы. Бес жылдың ішінде жаңадан опера жасау, социализмді жасап отырған советтер социализмнің ғана қо лы нан келеді. Біздің операларымыз – халық творчествосының бай материалынан тұрған жеміс. Үлкен алғысты, халықтың талантты шы ғар ма ла ры на, оны пайдалануда дұрыс қолбасшылық іс те ген партияға алғыс айтамыз. Қазақ операсының іргесі қаланды. Ендігі міндет – за ма ны мыздың бақытты шаттық өмірін театр сахнасында шын көрсетіп, актер социализм дəуірінің ұлы геройларының образын да ойнауы керек. Бұл міндетті театр коллективі шамадан келгенше ақтап, өс кен үстіне өсіп, совет театры сахнасында асқан бірлікпен шындық ты шын түрінде бере аламыз. КӨРКЕМӨНЕРДІҢ ШЕБЕРІ БОЛАЙЫҚ А ртист болу, əсіресе, опера артисі болу ізденуді, оқуды, дауысты жақсарта беру үшін үнемі жаттығуды керек қыла ды. Операда артист ойнаған рөлінің образын əнмен де, қи мылқұ бы лы сы мен де шын бейнелеп беруді көздеуі керек. Көр кем өнердің ше бе рі болу үшін тек талантты болумен іс бітпейді. Көр кемөнер қыз мет кер ле рі өз бойындағы қасиетін, шеберлігін, талантын іс жү зін де мең ге ре білуі керек. Бұл міндетті ол күнделікті із де ніп, оқып, үй ре ніп, көр кем өнер дің шеберлерінен үлгі алып отыр ған да ғана орындайды. Менің операдағы ойнауымның тырнақалдысы «Айман – Шолпан» постановкасында Айман рөлін атқару болды. Ақылды, сабырлы, салмақты Айманның бейнесін жасау маған оңай тиген

Т атьяна бейнесін жасауым: ол – қуанышты еңбек. Өйт кені, ол – менің ұлы орыс елінің алтын қазынасына енудегі бірінші ең бе гім. Мен кемеңгер Пушкин мен Чай ков ский дің ұлы мұрасын, ұлы ке йіп ке рін өз тілімде, өз үніммен өз елім нің алдында шыр қау ды мақ та ныш етемін. Біздің ойынымыз Ота нымыз дың ұлы жеңісінен ке йін, жалпы халықтың ұлы мерекесі – СССР Одағы Жоғарғы Со ве ті нің сайлауы күніне арналды.

Татьяна бейнесі операда екі белді кезеңге бөлінеді деп тү сі немін. Бірінші кезең: ол – орыс қызы. Онда үлкен ұстамдылық, сырын сыртқа шашпау, ел көзінде сүйкімді, тұйық, ішкі сезімі те рең, жүрегі таза, ақылды ойшыл қыз. Ол жасынан күтуші əйелдің қолын да тəрбиеленіп өскен. Орыс елінің ертегісі, ескі өмірі, əн-күйі таза жүрегі жасынан көкейіне қонған. Сол Татьяна ержеткен уақы тын да батыс елінің романшылары – Ричардсон, Рус со лар дың шы ғар ма ла рын өзінің таза, шын сенімді жүрегі арқылы өмір шынды ғы деп түсінген. Сондықтан да, ол Онегинге бірінші рет хат жаз ған да өз жүрегінің нəзік сезімін түгел ақтарады. Онегин хатына теріс жауап берген соң, беті қайтып, шындықтың қайда екенін із дей ді. Міне, осыдан барып Татьянаның екінші кезеңді дəуірі туады. Оның бұл дəуірі жастық, алданғыш дəуір емес – дүниені шын мағынасында түсінген терең ойдың иесі болған дəуірі еді. Сон дық тан да ол Онегинмен соңғы кездескенде: «ол кезде мен жас едім, шын жүрекпен сүйіп ем, бұл күнде мен ерге шық тым, ел аузында үлгілі əйел атанғым келеді!», – дейді. Бұл – адам шылық тың сатысына қол созғандық белгісін білдіреді. Əрине, мен Татьянаның толық бейнесін жəне оны қалай жа саған ды ғым ды екі ауыз сөзбен айтып жеткізе алмаймын. Шынына келгенде, маған айтудан гөрі сахнада көрсету – анағұрлым жеңіл. Бұл айтып жатқаным тек Татьяна бейнесін қалай түсінуге болар еді деген сұрауға қысқаша жауап. Мен Татьяна рөлін ойнаушыларды үлкенді-кішілі талай сахналарда көрдім. Бірақ, солардың қай-қайсысының болсын кө шір месі болғым келмеді. ХАЛЫҚТАР ДОСТЫҒЫНЫҢ БІР АЙҒАҒЫ

С талиндік сыйлықтың лауреаты атағын екі рет алған ССР Ода ғы ның халық артисткасы Күлəш Байсейітова осы жылдың 31 майынан бастап 19 июльге дейін Грузияда гастрольда болып қайт ты. Ол бұл сапарға Тбилисидің мемлекеттік опера жəне балет театры коллективінің, оның ішінде осы театр дың Ал ма ты ға келіп, Абай атындағы опера жəне балет театрында «Даи си» операсының спектакліне қатысқан артистері, Сталиндік сыйлықтың лауреаттары – Амиранашвили мен Андгу ладзе нің ша қы руы мен барды. Күлəш Байсейітова мұнда З.П. Па лиа шви ли дің «Даиси», Дж. Пуччинидің «Чио-Чио-сан»

операларының спектакльдеріне қа ты сып, Маро мен Чио-Чиосан партияларын орындады жəне бірнеше концерттер берді. Қазақ опера жəне балет театрының мақтанышы, атақты артистка Грузиядан қайтқан соң Бейбітшілікті қорғаудың Со вет тік комитетінің Москвада өткен пленумына қатысып, Стокгольм үндеуіне ең бірінші қол қоюшылардың бірі болды. Кү лəш Байсейітова осы сапардан жақында ғана Алматыға қайтып оралды. Ол «Социалистік Қазақстан» газетінің тіл ші сі мен сөйлескенде мынаны хабарлады. – Грузин жəне қазақ халқы арасындағы мəдени байланыс, искусство саласындағы достық ертеден бар. Біз орыс қызы Татьяна əні мен қазақ қызы Қыз Жібек əнін қалай сүйіп орындайтын болсақ, грузин қызы Сулико туралы əнді де солай сүйіп, құ мартып орындайтынбыз. Оның бер жағында көңілді, ержүрек грузин халқының лирикалы, сұлу сазды əндері бізді көптен қы зық ты ратын. Біз бұл арманымызға да жеттік. Бұдан жеті жыл бұрын Қа зақтың Абай атындағы опера жəне балет театрында Захари Па лиашви ли дің «Даиси» операсы қойылды. Биыл бұл опе ра ның бірнеше спектакліне грузин халқының искусство шеберлері, Сталиндік сыйлықтың лауреаттары – Амиранашвили мен Андгуладзе, əнші Харадзе қатысты. Олар қазақ театрының сахнасында грузин ті лінде əн салып, өз партияларын орындаудың асқан шеберлігін көрсет ті. Мен осы сапарымда грузин артистерінің бізде көр сет кен өне рі не туысқандық, достық, творчестволық жауап қайтардым. – Біздің газеттің оқушылары Сіздің Грузияда қандай спектакльдерге қатысқаныңызды, ондағы творчестволық та бысы ңыз ды білгісі келеді? – Мен «Даиси» мен «Чио-Чио-сан» операларының спектакліне қатыстым. Əсіресе, «Даиси» операсындағы грузин қызы Ма роның образы маған қатты ұнайтын. Бұл образ – өзінің атақ ты лы ғы жағынан, халыққа сүйкімділігі мен белгілілігі жағынан грузин халқы ның Қыз Жібегі. Ал опера туралы да осыны айтуға болады. Туысқан грузин халқының искусство адамдары, сондай-ақ, театр көруші жұртшылығы мені қазақ искусствосының өкілі ретінде зор құрметпен, үлкен меймандостықпен қарсы алды. Сах наға алғашқы шыққанда аздап та болса жүрексіндім. Өйткені, грузин сахнасында сол елдің сүйікті қызы болып ойнау, оның образын жасау қиын еді. Мен өз ана тілімде əн салдым. Бұл операның да, сондай-ақ, бүкіл ансамбльдің де көркін бұзған жоқ. Ал ғаш қы актіден бастап-ақ театр көруші жұртшылық мен орындаған Маро

си дің мемлекеттік опера театрының арнаулы бригадасы Ал ма ты ға келмек. Олардың бұл келістегі мақсаты – Сталиндік сый лық тың лауреаты, композитор М.Төлебаевтің «Біржан мен Сара» операсымен танысу, сөйтіп бұл операны грузин театрының сахнасына қою ға əзірлену болмақ. Осындай игілікті бастамалар туысқан халықтың арасындағы дос тық ты бұрынғыдан да нығайта береді. Бір-бірімізден үйрену ар қы лы түрі ұлттық, мазмұны социалистік қазақ жəне грузин искусствосы өркендей беретініне, мазмұны жағынан да, идеялық жа ғы нан да өсе беретініне əбден сенуге болады. – Сіздің болашақтағы творчестволық жоспарыңыз қандай? – Жақында Шахтер күніне байланысты Қарағандыға жүр мекпін. Онда барғанда республикамыздың көмір алыбының шахтерлеріне арнап бірнеше концерттер беремін. Оның бер жа ғын да Қазақ тың Абай атындағы мемлекеттік опера жəне балет театры ның Советтік Қазақстанның отыз жылдығына арнап дайындап жат қан үл кен сыйлығы бар. Бұл сыйлық – композитор Латиф Хамиди жазған «Жамбыл» операсы болмақ. Мен мұнда опе ра ның басты ке йіпке рі нің бірі – Сұлушаш рөлін ойнауға тиістімін. Ал да ғы твор чество лық жұмысымның жоспары қысқаша айтқанда, міне осындай! БЕЙБІТШІЛІК – ЖАРЫҚ СƏУЛЕ Б ейбітшілікті қорғаудың Советтік Комитетінің пленумында Комитет мүшелерінің – жұмысшылардың, колхозшылардың, жа зу шы лар дың, ғалымдардың сөйлеген сөздерін тыңдағанымда, ме нің көз алдыма туысқан Қазақстанның, біздің қуатты Совет Ода ғы ның туысқан республикаларының игілікті, творчестволық тұр мы сы ның бейнелері елестеді. Ко митет тің басқа мүшелерімен бір ге Бүкіл дүниежүзілік Бейбітшілік Со ве ті нің бес ұлы мемлекет арасындағы Бейбітшілік Шартын жасасу туралы Үндеуіне қол қой ға ным да, мен табиғатты өз гер тіп жат қан, құлазыған шөл да ла ның бет-бейнесін өзгертіп жатқан, алып каналдар мен су электр стан ция ла рын салып жатқан Совет адам да ры ның рухани күші туралы ойладым. КСРО халықтарының туысқандық дос семьясында тең праволы социалистік республика болып табылатын туған жерім – Қазақ стан Совет өкіметі орнағаннан бергі жылдардың ішінде құл-

Жібек партиясын жас артистка Айсұлу Байқадамова ойнай бастады. Бұл екеуі де – Алматының Құрманғазы атындағы консерваториясын бі тір ген жастар. Сонымен қатар театр коллективі зрительдерге өткен жылы баш құрт композиторы Ф.Яруллиннің «Шурале» («Жезтырнақ») деген ертегі-балетін көрсетті. Бұл балетті жас балетмейстер Даурен Əбенов қойды. Балетте Н.Викентьева, Л.Таганов сияқты бас рөл дер ді ойнаушы артистермен қатар З.Райбаев, С.Кө шер бае ва, Ғ.Аб жа нов сияқты жастар өздерінің талантты бишілер екенін көрсет ті. Жаңа жылдың басынан бастап театр артистері Қазақ əде биеті мен искусствосының 1958 жылы Москвада өтетін он күн ді гінде қойылуға жоспарланып отырған «Біржан мен Сара», «Абай» операсын дайындауға шұғыл кіріседі. Композиторлар қазір бұл операларының көркемдік жағын қайта қарап, жөндеу үстінде. Сонымен қатар Е.Г. Брусиловскийдің «Дудар-ай» операсы музыка жағынан да, либретто жағынан да қайтадан жөнделмек. 1957 жылы театр репертуарының қатарына төрт балет қосылмақшы. Бұ лар дың бəрі де жаңадан жазылып жатыр. Қазақ искусствосының 1936 жылы Москвада өткізілген он күнді гі не қатысқан əншілерден қазір опера театрында мен ғана қалдым. Қалғандары – одан кейін өсіп жетілген артистер. Бұл – театр коллективінің творчестволық өсу жолында екенін көрсетеді.

МОЯ РАБОТА И УЧЕБА Х адиша в музыкальной пьесе «Жалбыр» – угнетенная женщина, испытывающая тяжесть тройной кабалы: и от царского волост ного правителя, и от бая, и в своей семье, находящейся в плену феодальных пережитков. Исполняя роль Хадиши, я хочу передать протест угнетенной казашки, показать зрителям весь ужас ее преж него положения с тем, чтобы еще ярче была разница его с настоя щим. Мой отец, жирши Джасын, привил мне большую любовь к песне, к народному искусству. От него я научилась первым песням, которые распевала, кочуя в степи. Из степи я попала в театр, где прошла большую сценическую школу. Она не кончена для меня и сейчас. Я третий год изучаю музыку и занимаюсь постановкой голоса. Десять дней, которые я проведу в Москве, будут для меня декадником большой творческой учебы. Я буду учиться технике пения и ритмике у артисток Максаковой и, в особенности, у Фатьмы Мухтаровой, близкой мне по национальности. В казахском театре я училась и росла в обстановке внимания и заботы к моему росту. Мне много помогал и до сих пор помогает дружескими советами т. Жургенев. Он много рассказал мне о быте и эпохе девушки Жибек – роль, которую я исполню в пьесе «Кыз-Жибек». Хорошо руководили мной в моей работе над ролью «Кыз-Жибек» и «Жалбыр» наш художественный руководитель Боров и писатель Майлин. Основные номера, над которыми я сейчас с любовью и старанием работаю – это ария Жибек и народная мелодия «Толкын». Я исполню их на концерте в Москве. СЛОВО ПЕРЕД ПОДНЯТИЕМ ЗАНАВЕСА И так, сегодня мне снова выступать в роли «шелковой девушки» в «Кыз-Жибек». Не впервые играть мне эту роль, но каждый раз, готовясь к выступлению в роли Кыз-Жибек на сцене, я чувствую большое радостное волнение и вместе с тем огромную заботу о том, как удастся мне роль на этот раз. Ведь «Кыз-Жибек» – это моя, так сказать, «коронная роль», впервые в этой роли мне удалось создать живой сценический об-

Немирович-Данченко говорил о спектаклях пьес Чехова, что они были великолепны, и их великолепие заключалось в сильном впечатлении, оставляемом ими на протяжении всей ночи после посещения театра, на другой день и через месяц. Хотелось еще раз, вновь просмотреть их. Уменье правдиво передать идею, убеждать зрителя создаваемым образом, оставить у него неизгладимое впечатление от своей игры – под силу не каждому актеру. Это доступно лишь крупным художникам. Одним голым мастерством можно увлечь зрителя лишь на время, в процессе спектакля, но такое мастерство не оставляет неизгладимого впечатления, которое бережно и долго хранил бы зритель. Перейду к своему театральному сценическому опыту. 1929 год. Государственный театр Казахстана еще не окреп, не оформился. Работа актеров, режиссеров казахского театра в то время переживала младенческий возраст. Детьми в сценическом отношении были и мы. У нас не было глубоко осмысленного опыта, понимания своих творческих задач. Творчество мыслилось нами как добросовестная фотография жизни. Мы тогда не пользовались так, как следовало, богатейшей сокровищницей народного творчества и лишь от случая к случаю вырывали из нее отдельные куски, не осмысливая их, не пропитывая народностью все свое искусство. Прочитав пьесу, мы в течение двух дней наизусть зубрили роли и после десятидневной подготовки выходили на сцену. Репетиции проводили молниеносно, наш темперамент растрачивался попусту, не было серьезной работы над ролью. Такое положение присуще истории не только казахского театра, оно имело место на определенных этапах развития всех театров Европы и Востока. В этот период под наблюдением мастеров народного творчества, талантливых артистов Елеубая Умурзакова, Серке Кожамкулова, Калибека Куанышбаева, которые никогда не учились в театральных школах, которые из гущи народа, находились десять-двадцать молодых артистов-комсо3цев. Теперь эта молодежь имеет уже немало заслуг перед государством, из нее вышли заслуженные и народные артисты, мастера казахского театра. Драматический театр сыграл большую роль в развитии моих актерских данных. Я прошла там серьезную школу актерского воспитания. Он помог мне правильно понять жизнь, получить уверенность в своих сценических силах, развил мою актерскую

технику. В журнальной статье невозможно перечислить и дать оценку ролям, которые мне приходилось исполнять в драме. Второй, наиболее значительный период моего творчества – работа в оперном театре. Переход из драмы в оперу – чрезвычайно трудное дело. Мне предстояло в совершенстве освоить музыку, научиться передавать свои чувства зрителю посредством голосовых возможностей. Артисту оперы необходимо сочетать мастерство драматического артиста с голосом и музыкальностью. У нас есть молодые талантливые артисты, которые никак не могут уравновесить в себе эти качества. Не уделяя достаточного внимания преодолению своих недостатков, они то, чрезмерно увлекаются голосовым исполнением, забывая о драматическом действии, то, создавая великолепный драматический образ, не работают над голосом, пренебрегают точностью музыкального восприятия. Я не хочу скрывать, что и сама не овладела в совершенстве техникой голоса. Полное овладение высшей техникой голоса – сейчас моя первейшая обязанность, моя цель. Слушая орденоносную артистку СССР Барсову, я думала: «Упорным трудом, учебой можно поднять свои возможности на самую высшею ступень, усовершенствовать, развить свою технику. За шесть-семь лет человек со средним образованием может стать профессором. За несколько лет я, напрягая все силы, смогу развить свой голос так, чтобы приблизить свое мастерство к мастерству Барсовой. Но позволят ли мои природные данные? Я думаю, да. Дело за мной, артисткой, развить свой талант, поднять его на высшую ступень». То, что некоторые оперные актеры не справляются с драматическим действием, можно отнести лишь к их нерадивости. В прошлые годы исполнять роль Кыз-Жибек готовилась одна молодая актриса. Мы помогали ей, учили. Прошло некоторое время, актриса овладела музыкальной стороной роли, неплохо владела голосом, но не могла правильно сделать и шага на сцене. Она считала это самым легким, но оказалось, что удачное, правдивое исполнение роли достигается в результате кропотливого, упорного труда. Игре актера перед зрителем предшествуют сотни репетиций; днем и ночью он мысленно изучает свою роль, оценивает свою игру, представляет своего героя в жизни, воплощает, мыслит на репетициях и лишь тогда выходит на сцену. Я расскажу о своем опыте создания образов Кыз-Жибек и АкЖунус.

Надо сказать, что образ Кыз-Жибек значительно ярче и богаче в одноименной поэме, чем в обработке драматурга, почему к поэме и приходится часто обращаться исполнительнице роли Кыз-Жибек. Изображена народным акыном кристально-чистой, прекрасной и нежной. Образ Кыз-Жибек, как в народной поэме, так и у драматурга и композитора, лиричен от начала до конца. С глубочайшей лирикой в Кыз-Жибек сочетается пламенный темперамент молодости. Создавая образ Кыз-Жибек, я много думала и о песне акына Ибрая – «Гакку». Как показать всю глубину образа Кыз-Жибек? Как взволновать зрителя песней «Гакку»? Эти вопросы мучили меня на всех репетициях еще задолго до спектаклей. Мысленно я представляла себе такую картину. Серебристое озеро Боровое. На вершине отвесной скалы, над гладью вод, стоит Кыз-Жибек, перекликаясь с лебедями, плавающими по поверхности озера. Звонкий, чистый голос Кыз-Жибек несется над озером, его слышно у крутых гор по ту сторону озера; он проник в леса, донесся до широких лугов. Эхо доносит из-за озера трели Кыз-Жибек. А еще через минуту переливам «Гакку» вторят соловьи. Три голоса – Кыз-Жибек, эхо и соловьи – сливаются воедино. Эта фантазия всегда помогала мне, но в то же время казалась и недоступным идеалом. А поскольку идеал был очень далек, меня охватывала тревога, что я не сумею создать должного образа. Опорой для меня в работе над образом Кыз-Жибек была не только ария «Гакку», но и другие народные мелодии. У Асета, Балуан Шолака, Акан Сери, Мухита, Биржана, Сары – у любого из этих народных певцов были плавные, нежные лирические мотивы. И в каждой их песне говорилось о каком-либо событии, насыщенном глубоким смыслом. Такие народные песни во многом помогли мне в моем творчестве. Между отдельными народными мотивами и нашими операми и образами в этих операх есть крепкая связь. Любой малоподготовленный зритель скажет, что песня «Гакку» как нельзя лучше гармонирует с образом Кыз-Жибек, и никто не станет утверждать, что эта ария выпадает из оперы, является в ней чем-то лишним. Не только в «Кыз-Жибек», но и в большинстве имеющихся в репертуаре нашего театра операх народные мотивы тесно сли-

ты с внутренним содержанием опер, являются их неотъемлемой частью. И народными мелодиями должны широко пользоваться артисты оперы для создания правдивых образов. Первое время у меня была серьезная ошибка – крен к натурализму. В наиболее драматических местах я настолько сильно отдавалась своей роли, что плакала настоящими слезами. Это, может быть, и производило впечатление на зрителя, но для актера чрезвычайно вредно. Нельзя забывать, что искусство – все же лишь изображение реальной действительности, которое у зрителя оставляет впечатление настоящей жизни. Творчество актера должно идти не по пути натурализма, а по пути искусственного реалистического отражения жизненной правды. На этот путь игры я встала в последнее время, этим методом игры я пользовалась при исполнении роли Ак-Жунус в «Ер-Таргыне», роли Раушан в опере «Терен-куль». Образ Ак-Жунус – прямая противоположность Кыз-Жибек. Ак-Жунус – избалованная, коварная, ревнивая, мстительная, спесивая ханская дочь. Мотивы для создания этого образа я искала не в лирике народной поэзии, не в народных музыкальных мотивах. Мне пришлось восстановить картины быта и жизни господствовавшего класса угнетателей, эксплуататоров. Мелодии своих арий я увязывала с психологией ханской дочери, насколько я могла ее представить себе. Обычно артисты считают отрицательные роли более легкими. В действительности же правдиво передать самые душевные переживания человека с характером не только несвойственным тебе, но и отталкивающим, передать его верно до мельчайших деталей – очень трудная и серьезная задача. Конечно, можно пойти по пути, как это делают некоторые актеры, трафарета – излишней суетливости, гримасничанья, наделения роли не присущими ей дополнительными отрицательными чертами, превратить образ в шарж. Но это значит просто пойти по линии наименьшего сопротивления, испортить роль. Этот путь никогда не привлекал меня, и я надеюсь, никогда на него не собьюсь. Раушан в опере «Терен-куль» ближе стоит к народу, чем КызЖибек. Это – героиня с исключительно честными помыслами, это – образ женщины, беззаветно любящей свой народ, родину, друга и товарища – своего мужа. Но композитор придал образу Раушан и лирические нежные ноты: кое-где слышны мотивы терзания много пережившего, заблудившегося человека. Разрешения

образа я искала теми же путями, что и в «Кыз-Жибек». Насколько удачно создан образ Раушан – скажет зритель. Несколько слов о пятилетнем юбилее Казахского государственного театра оперы и балета. Только в нашей стране мог быть создан за пять лет совершенно новый оперный театр, заслуживший признание народа. Но если народ благодарит нас за наше мастерство, то еще больше должны благодарить мы народ, из творческой сокровищницы которого черпали мы свои таланты, на образах искусства которого мы учились и росли. Мы благодарим великую большевистскую партию, которая дала нам возможность проявить свои таланты, которая ведет по единственно правильному пути развития наше искусство и которая окружает нас всемерной заботой. Казахский театр оперы и балета еще очень молод. Наш очередной долг перед республикой – со сцены театра правдиво показать счастливую и радостную жизнь нашей эпохи, показать настоящую советскую действительность. Опера на советскую тематику должна быть создана. А мы, артисты, обязуемся отдать все свое умение и силы, чтобы правдиво отобразить на сцене счастливую нашу жизнь. В НОВОЙ РОЛИ М не приходилось выступать во многих казахских операх. В «Кыз-Жибек», «Ер-Таргыне» и других операх я играла роли, в которых нужно было показать женщину-казашку далекого прошлого, со всеми присущими по тому времени для нее чертами. Перемена ролей в операх, построенных на произведениях героического эпоса, не требовала глубокого актерского перевоплощения, так как в них отображалась примерно одна и та же эпоха, примерно одно и то же общественное положение женщины. В опере «Золотое зерно» отобразились новая социалистическая эпоха, новые люди. Между девушкой Жибек и трактористкой Айшой огромная разница и в положении и чертах. В последней роли мне предстояло создать совершенно иной образ, образ советской девушки, активного строителя новой жизни. В корне изменившееся содержание роли требовало иных сценических приемов в создании образа. В этом направлении с помощью режис-

сера мне пришлось преодолеть большие трудности, и работа над этой ролью, несомненно, обогатила мой сценический опыт. Оригинальность музыки «Золотого зерна», отход в ней от прямого использования народных песен создал, в свою очередь, трудности освоения певцами вокальных партий. Партия Айши написана композитором в форме романсовой музыки, с большими мелодическими тонкостями и сложными оборотами. В прошлом году я не могла петь арию Зере в третьем акте оперы «Бекет», а после того, как поработала над партией Айши, я свободно справилась и с арией Зере. Опера «Золотое зерно» послужила для меня большой школой. ЗВАНИЕ ЛАУРЕАТА ОБЯЗЫВАЕТ Н едавно торжественно отмечалось пятнадцатилетие казахской оперы. И сейчас – новое свидетельство, новое признание роста и возмужания национального оперного искусства. Именно так и воспринимается присвоение почетного звания лауреата Сталинской премии композитору, исполнителям и постановщику оперы «Биржан и Сара». Мне и заслуженной артистке Казахской ССР Ш.Бейсековой присвоено звание лауреата Сталинской премии за исполнение заглавной роли в этой опере – Сары. Работа над ее прекрасным образом обогатила меня. Я стремилась воплотить в лице поэтессы Сары, в ее песнях вековую мечту казахской девушки о времени, когда она могла бы свободно жить, свободно распоряжаться собой, свободно выбирать себе друга жизни. Создание образа Сары потребовало от меня поиска нового пути, чтобы не повторить образа Жибек. В их судьбе много общего, их роднит стремление к свободе. Но Жибек это – неженка, белоручка, пассивно ожидающая счастья и только в конце, в знак протеста против подлой жизни, налагает на себя руки. Сара, наоборот, не так знатна. Ее богатство – ее талант, ее смелая, как птица, быстрокрылая песня. Она смела, сама идет навстречу опасности, решительно выступает против унижения своего достоинства. Я и стремилась в образе Сары отразить талантливость, смелость и решительность казахской девушки, активно борющейся за свою свободу и счастье.

В.Барсова, Г.Большаков и многие другие артисты, посетившие Алма-Ату. Дружба с коллективом Большого театра принесла нам богатые плоды. Кроме многих казахских опер и балетов, в репертуар нашего театра прочно вошли такие произведения русских классиков, как «Евгений Онегин», «Демон», «Лебединое озеро», «Руслан и Людмила» и другие. Сейчас театр заканчивает работу над «Спящей красавицей» и «Ромео и Джульеттой». КРЕПНУЩИЕ СВЯЗИ Ю билей нашего театра я отмечаю далеко от родной Алма-Аты, в столице братской Украины – Киеве. В дни празднования 300-летия воссоединения Украины с Россией я и молодой солист Казахской оперы Ермек Серкебаев выступим в концертах, посвященных этой исторической дате. Мы исполним ряд вокальных произведений русских, украинских и казахских композиторов. Сам по себе факт этот знаменателен. Недавно в Алма-Ате с большим успехом выступала заслуженная хоровая капелла Украинской ССР «Трембита». Сейчас со сцены лучших киевских театров будут звучать голоса казахских певцов. Крепнут, расширяются год от года братские связи свободных народов нашей страны! За двадцать лет работы в театре оперы и балета имени Абая мне посчастливилось побывать во многих городах, выступать перед трудящимися Москвы и Ленинграда, Украины и Прибалтики. Но особенно памятен май 1936 года. В столице нашей Родины – Москве проходила декада молодого казахского искусства. Она вылилась в подлинный праздник всего моего народа, возрожденного к жизни Великим Октябрем. После декады начался новый этап в развитии казахского искусства; оно достигло подлинного расцвета. К периоду становления казахской оперы относится и начало нашей дружбы, творческих связей с выдающимися мастерами русского искусства. Для нас, актеров старшего поколения, замечательной школой явился Большой театр Союза ССР. Я особенно благодарна народной артистке В.В.Барсовой, которая все эти годы была моим чутким и заботливым учителем. Наша творческая молодежь также воспитывается на лучших образцах русского вокального искусства.

Одновременно с постановкой казахских оперных спектаклей театр бережно и настойчиво осваивал русское классическое наследие. В 1936 году в театре была организована русская оперная труппа. Два творческих коллектива – казахский и русский – работают совместно. Творческая деятельность театра еще более оживилась. Примечательно, что русские артисты с успехом стали выступать в казахских спектаклях, а казахские – в русских. Окрепшим, полным творческих сил встречает театр свое двадцатилетие. Своим ростом, своим расцветом он обязан, прежде всего, искусству великого русского народа, которое, как живительный источник, питает казахскую оперу. ОТВЕТИМ ДЕЛАМИ О чень часто мы, работники искусств, говорим о том, что наша творческая деятельность должна отвечать все более возрастающим эстетическим запросам советских людей. Подчас нам кажется, что с этим мы вполне справляемся, иной раз коекто из нас высказывает свое неудовлетворение сделанным. Но чем можно измерить – успешна ли деятельность того или иного работника искусств? Об этом, к сожалению, мы привыкли судить лишь по количеству данных концертов, спетых партий, сыгранных ролей и, кроме того, по личным восприятиям. А они иногда бывают ошибочными. Когда в печати появилось обращение тружеников Тарановского района ко всем колхозникам Казахстана с призывом поддержать их почин, мне, как и многим другим работникам искусств, стало ясно, что мы все-таки не совсем хорошо знаем своих зрителей, особенно сельских, следовательно, не в полную меру можем удовлетворить их запросы. И хотя это обращение не содержит каких-либо упреков в наш адрес, однако его нельзя расценивать иначе, как счет и к работникам искусств. Ну, хорошо, мы, артисты (часто или редко), все же бываем в колхозах, в клубах, дворцах культуры или на полевых станах. Кажется, все обстоит более или менее благополучно. Но вот приезжает такая группа на село, дает концерт. И сразу же после его окончания участники бригады садятся в автомашину и стремительно мчатся дальше.

В прошедшие весну и лето в колхозах Казахстана побывали многие концертные группы – под руководством Шары Жиенкуловой и Жамал Омаровой и других наших товарищей. Но едва ли в этих бригадах найдется хоть один артист, заинтересовавшийся культурной жизнью села, в котором он побывал. Есть ли там драматический кружок? Хоровой? Танцевальный? Работает ли оркестр народных инструментов? Вряд ли кто-то из участников концертных групп собрал такие сведения, не говоря о том, что никто из них не оказал коллективам художественной самодеятельности той помощи, на которую те вправе были рассчитывать. А ведь многочисленный отряд работников искусств, этот пока что скрытый резерв культработников, мог бы оказать большую помощь в оживлении клубной работы, которая, в конечном счете, определяет культработу в деревне вообще. Думается, что любая концертная группа или отдельные артисты, едущие в село, должны считать своим непременным долгом вникать в сельскую клубную работу. Здесь возможны самые разнообразные формы помощи: организация коллективов художественной самодеятельности, а если они уже существуют – беседы с участниками кружков, советы по различным вопросам исполнительского мастерства, помощь в подборе репертуара и т.д. А какую большую пользу принесло бы присутствие артиста на репетициях. Думается также, что связь артиста с тем или иным колхозным клубом или дворцом культуры не должна прерываться и после его отъезда. Эту связь можно поддерживать перепиской с коллективом, над которым работники искусств взяли шефство. Эти и многие другие формы концертной помощи сельской клубной работе, которая в ближайшее время примет большой размах в новых колхозных очагах культуры, будут подсказаны работникам искусств во время предстоящих гастрольных поездок. Прошло то время, когда кто-то из нас оценивал свою работу по количеству проведенных концертов. Сейчас наша работа должна оцениваться еще и степенью участия работников искусств в культурной жизни деревни, в оказании помощи сельской клубной деятельности. Мне хочется призвать всех своих товарищей – работников искусств откликнуться на призыв колхозников Тарановского района и принять самое горячее участие в культурной работе в селах!

Күләш Байсейітова туралы мақалалар Статьи о Куляш Байсеитовой

Шалқар ОРДЕНДІ КҮЛƏШ С арыарқа, қызыл құм, құлазыған дала, бетпақ шөл... Өткен күнге, кешегі тарихқа көз салсақ, көз алдымызға елестейтін сурет, міне, осы! Осы Арқада, құлазыған далада зарыққан, мұңайған, жылаған үн. Көкірегіңдегі шерді, көңілдегі мұңды əнге айналдырған – ақын, күйге айналдырған – домбырашы, жырға айналдырған – ел. Ол – «Зəуреш», «Сырымбет», «Гурьев» əндері, «Көбік шашқан», «Сарыарқа», «Ақсақ құлан» күйлері, Асан Қайғы жырлары... Өткен тарихтан құлаққа естілетін қапырыққан, зарыққан, шер жатқан үн осындай. Осы үн ішінде құлаққа өте бір нəзік, жіңішке дауыс тағы ес тіле ді. Зарлы, шерлі, қайғылы үннің ішінде бұл одан да қай ғы лы, шерлі сияқты. Ол – еліне зарын, қайғысын айтқан, бірақ, тү сін діре алмай, дегені болмай қайғы-қасіретке батқан «Елім-ай», «Бұрыл тай» əндері... Бұл үнді естігенде жасынан бишаралыққа түскен, мал орнына күндікке сатылған, адам қатарына қосылған қазақ қыздары, қа зақ əйелдері еске түседі. Қараңғы өткен күндердің ең қараңғы түк пірле рі елестейді. «Қыз Жібек», «Қалыңмал», «Шұға» трагедиялары тізбектеліп көз алдыңнан өтеді. «Əйелдің шашы ұзын, ақылы қысқа». Бұл – өзі құл елдің күң г е берген бағасы, аузындағы мақалы. Ақылы ұзын болса да қыс қартыл ма ды ма?! Ұзын ақылға ор қазылған жоқ па? Қазақ əйе лін де ас қан ақылды, қайнаған талантты адам болған жоқ па? Жи рен шенің, Қобыландының əйелдерін асқан дана етіп көр се те тін қа зақтар дың өздері емес пе еді?! Ақын Сара қазақтың өзінен ту ған жоқ па еді? Өзі жыр қылған жоқ па еді? Ақын Сара сияқты үлкен талант қазақ əйелдерінде көп болды. Бұл – қазақтың «ақылы қысқа» деген мақалын жоққа, өтірікке шыға ра тын факті. Бірақ, не пайда? Сол таланттар өзіне өріс, қо ныс таба алмады. Қайнаған талант бойдағы ғана талант болып, сыртқа шыға алмай кете барды. «Осыдан өзім іздеп барар едім, жіңішке – əйел жолы: таба алмайды» – деп Жібек талантты, ақылды деген қазақ əйелінің сол таба алмауын жақсы меңзеген. Қазақтың өзі мақтаған, өзі жыр қыл ған ақын Сарасы айтыста сəл нəрседен: айттырып қойған күйе уі нің жамандығынан жеңілген жоқ па? Асқан талант Сараның

Ысмайылов Е. ҚАЗАҚ ҚЫЗЫ (Күлəш туралы) Жаратылыс актерге өзіндік қасиет береді: дауыс, сезу-ойлау қа бі леті, алғырлық, – жа ра ты лыс тың бұл сый лық та ры адамның жүрегін, қо - ғам өмірін зерттеп білумен, сах на да - ғы тəжірибе төселуімен же ті ле ді. Дени Дидро І Б иік қырдың басында отырып етекке көз жіберсек жаратылыс пен адам өмірінің бір алуан көрінісі тізбектеле қалады. Жаз болса: құлпырған жасыл жай, кең айдын, жазық дала, өрістеп, жайылып жатқан мал, таудан құлай тасып аққан асау өзен, сылдырап толқып жатқан күміс бұлақ; ерсілі-қарсылы ағылып жүріп жат қан адамдар; адамы, тіршілігі қайнап кемеріне шапшып тұрған дала; алыста сағыммен ұштасқан теңіздей шалқыған көкжиек. Бұл – біздің көзімізге күнде көрінетін жаратылыстың, адам өмі рі нің қалыпты бейнесі. Бұл көруден біз ой қозғайтындай жаңа əсер алмаймыз. Ал, адамдар өмірінің ең қызықты, айқын, күрделі жақ та рын жинақтай көрсететін, көзге де, ойға да тартымды тамаша өмір майданы бар. Ол – театр сахнасы. Театр сахнасында қоғамдық өмір көрінеді. Қырдың басында тұрып қарағанымызда төңіректен көргеніміздің барлығы да өмірі міз ге таныс болса да, – айқын əсер етпейтін сияқты болса, ал, сахнада көрмегеніміз өзіне, тіпті, жақын, тіпті, айқын əлемді шарық тап кезіп жүрсең де іздеп кездестіре алмайтын өмір бейнесі. «Спектакль – əрбір адам өз правосын жалпының мақсатына жəне ізгіліктің жолына жұмсай білетін жақсы ұйымдасқан қоғам сияқты», – дейді данышпан Дидро. Сахна пердесі ашылғанда жауыздық пен езгіліктің тартыстары басталады. Өміріміздің сан алуан қимылдары, əрекеттері өзінің заңды жолымен жүріп жатады. Батырды, геройды көріп сүйсінесің; бақытсыздыққа ұшыраған сорлыны көріп, іші-бауырын елжіреп аяйсың; уақытсыз, қапылыс өлімді көріп қайғырасың, өкінесің; махаббаттың трагедиясын көріп жылайсың; сұлуды, əсемдікті

көріп құмартасың; бұзық, жауызды көріп жиіркенесің; қарғыс айтасың, ыза-кегіңді қозғайсың, тəтті əн-күйді естіп, бойың шымырлап сүйкімді лəззат аласың т.б. Бұл не? Бұл сахна əлемінен көрген қоғам өмірінің əсері ғой! Адам əсердің алдына бас ие ме? Ақылды əсер, сезім билей ме? Сен театрға келгеніңде сахнада ойналатын пəлендей жазушының пьесасы, оны пəлендей артист ойнайды, бұл сахнадағы қалыпты өмір емес, жасанды өмір: ойнаған уақытта бəрін біліп отырамын, бұл менің сезімімді перделеу үшін жасалған өмірдің көлеңкесі ғана. Осылай деп ақылыңа бойлап, топшылап театрға келдің. Міне, сахнаға ақырып, айбынды Амангелді – Елубай шықты; тотыдайын таранып, ақмарал, айдынның аққуы сұлу Жібек – Кү лəш шық ты, жырды таудан құйылтып, күй ескегін құбылтып, əнді аспан ға өрлетіп сері Шеге – Манарбек шықты... Сен өзіңді ақыл ға жең дір ген халіңді ұмытасың, сені сезім, əсер билейді. Сезім – əсер, ақылдың түйсігі. Ақыл – түйсік арқылы дүниені таниды, билейді, топшылайды. Артист ойынын көріп сезімнің құша ғы на бөлену – ол ақылдылықты мүлде жою деген сөз емес – ақыл-ойдың ең күшті азығының бірі əсемдік сезімді қабылдау; олай болса, адам əсердің құлы емес, адам əсерді жұмсай біледі, керек жерінде əсерге, сезімге тізгін қақпай ерік береді; сезім-əсер адамды театрда тəтті, сұлулық сезімнің құлағына енгізеді. Ендеше, театр сахнасынан көрінетін өмірдің сезімдік қуаты өте зор, өте күрделі. Сон дық тан да біздің социалистік заманымызда се зім дік қуаты зор театр өнерінің кең құлашпен өрістеуінде. Қа зақ тың опера театры осы сезімдік қуаты өрісті, зор сахналық өмі рі міз дің бірі. Сахнадағы өмірдің біздің күшті əсер алуымыздай шын, ақиқат өмір майданы болып көрінуі артистерге байланысты. Актер – сахнадағы өмірді, сахнадағы тартысты, сахнадағы адамдардың образын жасаушы, тудырушы. Актер – сахна өмірін жасаушылар. Кү лəш жайында айтқанымызда да осыны айтпақпыз. «Сахна өмірін – творчество деп санаймын, ал актер – автордың құлы емес, тыңнан жасаушы, шығарушы. Өте-мөте актер өзінің ойыны мен автордың идеясын толықтырады. Міне, осы то лық ты ру оның творчествосы болып есептеледі». (Белинский, VІ том. 133-бет). Біз Күлəшті жазушымен қатар, тең түсетін, өзі идея, образ, сахна өмірін жасаушы, тудырушы деп түсінеміз, рөлді жай орындаушы деп қарамаймыз, олай болса өзі шығарушы, жасаушы суретшіге қойылатын талап та жəне суретші – жасаушы деген сөзді анықтап беретін критерия да кең, көлемді болуға тиіс.

ІІ Қазақ бұрында ойын-сауыққа құмар, əуес халықтың бірі болатын. Жиын-той болса үкілі домбыралы əнші, сал-серілер ойынсауық думанының дүкенін қыздыратын. Қыз ұзатылса – қыз ой нақтың сауық кеші, келіншек түссе – қуаныштың сауық кеші.Осы жиындарда əнші жігіт пен əнші қыз өлең айтысады, күй тартысады; қол соғысады, жар-жар айтысады... Жай күндері кешке таман алтыбақан басында əн салудан басталған түрлі ойындар өтіп жатады. Бірақ, əр ойынның өз мазмұны болғанымен, мұның бəрі ха лық көркемөнерінің жай ғана көрінісі еді. Халықтың сұлулықты, көркемдікті сүйген жүрегі өз өмірінің алуан түрлі сезімдік бейнесін қашанда болса айқын, ашық көргі сі келеді. Ойын-сауық, əн-күй халықтың дүниені жүрегімен та нуы ның алғашқы сатылары еді. Көркемөнердің жоғарғы сатысы – театр өнері революцияға дейін жарыққа шыққан жоқ. Бұл тек со циа лис тік заманда ғана құрылып, халықтың бұрын-соңды көр кем өне рі сахна майданында көріне бастады. Қазақтың опера театры ғасырлар бойы халықтың да ныш пандық таланты шығарған əн-күйін Европа мəдениетінің қа та ры на қойып, оған зор терең сезім алатын право береді. Қазақтың тамаша бай, теңдессіз сұлу музыкасы өзінің мəдениеттік правосын алып, халықтың сезімдік өнеріне айналуына алдымен Коммунист партиясы бастаған социалистік Ота ны мыз дың барлық жағынан қамтамасыз еткен жағдайы себеп болса, екінші, осындай дарқан, қызықты заман тудырған искусство та лант та ры мыз дың өнері, шығармасы, еңбегі себеп болады. Қазақ опера театрын сөз қылғанда басқадан үздік өнері мен еңбегі тіпті, айқын, сол театрдан соғатын ыстық лепті жү ре гіндей немесе театрға жұрттың бəрін сұлу көркімен тартып тұр ған көктемнің шешек атқан жарқын гүліндей немесе театр бейне жасыл орман, ол сонда жұртты неше алуан əсем даусымен еркелетіп, ертіп тұрған бұлбұл құстай бір адамның образы алдыңда тұ ра ды. Ол – Күлəш. Күлəш десең – опера театры, опера теа тры десең – Күлəш. Бірінсіз бірін айту – қиын. Өйткені, қазақтың опера театры құрылып, өркендеу дəуірінде Күлəштің рөлі, еңбегі шешуші орын алады. Сондықтан Күлəш – опера театрының гүлі, бұлбұлы, жүрегі деп түсінеміз. Əрине, əрбір талантты жақсы актер театрдың жаны, жүрегі; бірақ, əрбір рөлді атқарушы қа тар лы актер театрдың жаны, жүрегі бола алмайды.

Күлəш неліктен театрдың жаны, жүрегі бола алады? Енді осыған тоқталайық. Күлəш опера театрына драмалық актер болып ойнады. Күлəш ойнаған рөлдерінің қайсысында болса да жұртты өзі не еркін қарата білген, сезімдік ойын аудара білген талантын жар қын көрсетті. Бірақ көптен үздік, жоғары тұрған Күлəш жоқ еді. Оған біріншіден, Күлəштің театр өнеріне əлі төселмеген, жастық, шəкірттік дəуірі себеп болса, екіншіден, ол кездегі драма театры ның мəдениеттік дəрежесінің əлі өспегендігі, төмендігі себеп еді. Дегенмен таланттың барлығы даусыз болатын. ІІІ «Қыз Жібек» – қазақтың халық əдебиетіндегі данышпандық поэма. Сүйгеніне қосылатын жастардың өмірі сөздегі көр кем діктің ең жоғары өнерімен сипатталып берілген. Төлеген, Жібек – бұл екеуі, ата-ананың ескі əдет-ғұрпының жолына бас имеген, бас бостандығы, махаббат еркіндігі жолында ауыр трагедияға ұшы раған, сұм заманда құрбан болған халық ұлдары. Жібек кім? Мал орнында, кім малды көп берсе, соған кете беретін ынжық, бұйығы қыз емес – ол өмірді, дүниені, ыстық махаббат жүрегімен адамгершілікті, ар-намысты аса ардақтайтын, өмірде гі не түрлі сұрқия жандарға өзін жақындатпайтын: тə кап пар, өр кеуде, ерлік, қайрат, сыпайылық, кішіпейілділік қасиеттері бар асқан сұлулық сипатына сай қыз. Ол махаббат еркіндігін аң са ған, өмірдің айдын-шалқарында аққудай еркін жүзуді аң са ған. Кең даланың төскейінде ақмаралдай ойнақ салуды, заманның сұлу көктемінің құшағында бұлбұлдай сайрауды аңсаған кең ақыл, от жүрек ерке Жібек: ол – қазақ қызы. Бұл – қазақтың Джульеттасы, Татьянасы, Катерина, Аннасы. Əлем əдебиетіндегі бұл образдардың барлығы да ақыл-ой, адамшы лы ғы артық, өз заманының рухани құлдығына қарсы қайрат жұм са ған ержүрек, махаббат – бас бостандығын көксеу ар қы лы жалпы, əйел қауымына адамгершілік право, адамгершілік бақыт ты із де ген, сол жолда өз қара бастарын құрбан қыла білген əлем дік əйел образдары. Қазақ қызы Қыз Жібек осылардан кем бе екен?! Жі бек тің образы барлық жағынан халық поэмасында толық, жеткізіліп суреттелген. Жібек – революцияға дейін қазақ əйел де рі нің идеальный образы. Қазақтың революцияға дейінгі 300–400 жылғы тарихына көз жіберейікші:барлық дəуірлерінде шыққан халық поэмаларының қай сы сын да болсын бір мотивтес қазақ əйелдерінің образын кө ре-

міз – ханның жауыздығына қарсы данышпан, тапқыр ақы лы мен кү рес ашып, өз басын азат еткен Жиреншенің əйелі – Қарашаш сұлу; кедей де болса ер жігіттің адамгершілігін ақылымен сынап біл ген – Қыз Назым; қатал жауыз əкенің ырқына көнбей алыс жерден сүйгенін іздеп, зарлаған – Баян сұлу; қара басы тұсаулы, құл - дық тұрмыста қор болғанынан өлімді артық санаған, ер жігітке өлім алдында да серттен қайтпай сенімді жолдас бола білген – Еңлік, Мамыр; түн ұйқысын төрт бөліп, ел шетінен жау үркітіп, ша - шақ ты найзасына сүйеніп, қараңғы түнді қақ айырып əн шыр қа ған батыр қыз – Ханшайым; бір-бірімен қырқысып жауласқан екі ұдай елдің арасындағы араздық өртті сөндірген асқан тапқыр, кең өріс, ақылды – өз басының бостандығына қол сұққан тентекті ақыл мен жеңген – Айман т.б. жалпы қазақ əйелінің еркіндігін арман еткен, сол еркіндік үшін күресе білген қазақ қыздары емес пе?! Бұл образдарға бұрын қазақтың қай қызы еліктемеді? Жі бектей сұлу, тəкаппар, Аймандай ақылды болу, Назымдай сүйгенді таң дай білу – қазақ қыздарына үлкен идеал болмап па еді?! Идеал болмаса халық бұл сықылды тамаша данышпандық шы ғар ма ларды неге шығарады, ғасырлар бойы қиялында неге сақтайды? Расында, Жібек, Баян, Айман, Еңлік, Назымдар қазақ қыз да ры ның арман еткен, солардай болсам екен деген образдары еді. Біз бұл образдарды көркем шығарма – сөз арқылы ғана оқып, білдік, сезім алдық. Бірақ революцияға дейін ол қыздарды жанды образ бейнесінде көре алмадық. Шығармада оқып, сезумен көз алдымызда жанды адам бейнесінде көрудің арасында үлкен айырма бар. Шығармада біз олардың əрекетімен білсек, ал көз алдымызда сол адамдар шығармадағы сипатымен жанды бейнеде кө рін се: ол өз сөзімен сөйлесе, ол өз əнімен шырқаса, ол өз характерімен қуанса, күлсе, қайғырса, бұрынғы алған сезімің əлдеқайда арта сүйеді. Бұл сезімді – театр өнерінің сезімі дейміз. Тек социалистік дəуірімізде туған, өркендеген театры мыз дың сахнасында Қыз Жібектің образын алдымызға толық əкеп жеткізген – Күлəш. Күлəш «Қыз Жібек» операсында революцияға дейінгі қазақ қызының ұлы образын ойнады. Қазақ қызының, соның ішінде Жібектің образын театр өмірінде жасап шығу – Күлəш тің алдында қойылған өте жауапты жəне ардақты міндет еді. ІV Жібектің салтанатты отауы. Алып ұшқан албырт көңілін билей алмаған Жібекке – Күлəшқа болып жатқан қызықты сал та нат-

тың бірде-бірі ұнамайды; Күлəш Дүриямен сөйлессе де, Бекежанмен сөйлессе де сыртқы назын ғана сездіреді. Өмірінің қызығын місе тұтпаған ішкі сыры – ойы əлдеқайда қиялмен шарықтап, дүние ні шарлап кетіп жатыр. Күлəш біртүрлі мазасыз, тынышсыз, əл де не ге алаң. Бекежанның тағы əркімдердің қағытып айтқан бір лі-жарым сөзіне елеңдеп, жүрегі селт етпейді, Жібек – Күлəш қа зір гі өмірінің көрінісінен жоғары үмітті, бақытты белгісіз мұнарт қан көк тұманның ар жағынан күткендей болады. Бұл – Күлəштің əлі шешіліп сөйлемеген, драмалық тар тыс тың, шиеленістің кезеңіне əлі жетпеген жай сырт көрінісі, сырттай қимылының өзі ғана. Міне, осы кезде Төлеген келеді. Ше ге нің шешендікпен жеткізіп айтқан таныстыру сөзін естігеннен кейін Кү лəш тің алаң болып тасыған көңілі селт етеді. Ол кенет құ была ды. Оның жүзінде қуаныш пен үміттің, күдік пен қор қы ныштың белгісі көрінеді. Ешкімнен қаймықпайтын Жібек енді аз-кем абыржиды. Тіпті «шыға тұршы!» деп Бекежанға жалынышты сөз де айтып салады. Бекежан өркөкіректікке салынып, өзінің көмескі үмі тін сездіріп еді, Жібектің жүзінде кенеттен ашу қайнап шыға келді. Ол ашу «бара тұр деймін!» деген зілді, салмақты сөзді сыртқа шығарды. Бекежан ығысып жөнеле берді. Осы минутта сырттан Төлеген кіріп келді. Жарты минут Жібектің – Күлəштің жү зінде гі бұрынғы ашу жоқ, жұмсақ, майда, сызылып тұрған сұлу Жібек, сонымен бірге өз бойын еркін билеген, тəкаппарлық мінезді де көрсетіп тұрады. Бұл көрініс, бұл актерлік ойындар айналасы 2–3 минуттың ішінде өтеді. «Бəрінде де мен осылай істеймін-ау, мен, міне, былай ойнап тұрмын», «сізге ұнай ма?» деген жасанды өнердің ешбір мəнері көрінбей, бастан-аяқ өмірдің өзінде қа лыпты болатын заңды, орынды еркін мінез көріністері. Біз Жібектің шын жүрегінен шалқып шыққан жалынды ше шен сөзді, тəтті, сұлу əнді əлі естіген жоқбыз. Міне, толқыған жү ректен баяу көтеріліп сарғайып мұңға батқан, алыстан зор ба қы ты қол бұлғап шақырғандай, қорғасындай балқытып «Тол қы ма ны» сал ған Күлəштің бұлбұл үні естіледі: Ақ марал атым – Жібек, хан қызымын, Ішінде алты ағаның жалғызымын. Кім еді келмей жатып тергеуге алған Басынып, тұсына кеп хан қызының?! Күлəш бұл жерде елжіреп құлап кетпейді, өзін əлі жоғары, намысты жүрекпен ұстайды. Сонымен бірге даусында, бет құ бы лы-

сын да, жүректің терең түкпірінен қобалжыған, діріл қағып ой нақшы ған тынышсыздық пайда болады. Бұл – əлі махаббат емес, бірақ ма хаб бат тың алғашқы ұшқыны. Бұл арияны айтқанда Күлəшті əннің сазы билемейді. Күлəштің драмалық ішкі сезімі, ойыны əнді билейді. Əн, əннің күйі, сөзі қашанда болсын Күлəштің драмалық переживаниясына бағынулы. Төлегенмен танысып, біліседі. Жібектің алып ұшқан жүрегінде енді бір-ақ сезім, ол – шаттық. Шаттық махаббатпен ұштасқан. Енді Жібек сырт құбылысымен де құлпырып сала береді. Қыз Жібектің образын барлық жағынан аспандатып, жеткізіп беретін əйгілі «Гəкку» айтылады. Бағында пісіп тұрған біз – бір алма, Ілінбей талай қолын ұсынғанда; Болмасаң қияда өскен алғыр қыран, Жүре бер жолын анау, алаң болма! «Гəккуді» өзінің халықтың сезімімен айтқанда: Сыланған айдын көлде сен бір аққу, Мұндай сөз естіп пе ең бек лəззат алу? Сырнай мен домбыраның арасында, Балқыған қорғасындай қайран «Гəкку»! Бұл «Гəккуді» айтқанда біз Күлəштің екі түрлі ерекшелігін көреміз. Бірі – музыкамен ойнауы. Аспанға өрлей қалықтап, жор ға лаған, жақыным деп, құрбым деп назданған, үкі тағып бұлғақтаған шат тық тың еркесіндей əн сазы баяулайды! Бейне бір бал бұ лақтай балбырайды, нəзік жүректі қытықтап, ерітіп, елжіретіп жібереді.Күлəштің сылдыраған күмістей ашық даусы əннің осынау тол қын да рын еркін жеткізіп береді. Актердің жүрегі бұлбұл үнге ұш тас қан дай мың құбылған əн сазының əрбір бөлісінен кө рі ніп, жүрегіне еркін əсер етіп отырады. Бұл қазақтың əрі сұлу, əрі ерке, əрі тəтті əнін еркін меңгеріп алғандықты көрсетеді. Екінші, Күлəш əнмен бірге сырт бейнемен ойнайды. Жүз күлім қағады, көз жансыз қатып қалмайды, əннің ырғағымен минут сайын құбылып төңкеріледі.Дененің, қолдың əрбір қимылы айтылып тұрған əнінің ыңғайына бағынады. Күлəштің əншілігі де, тамаша артистік өнері де, міне, осы атақты «Гəккуді» ойнауында. Не лік тен жұрт:

Тобылғы қырдың қызыл қынасындай, Гүлі көздің жанады шырасындай. Сайрауы гүлге қалған бұлбұлының, Қазақтың бұлбұл қызы Күлəшіндай! – (Сəбит) деп Күлəштің салған əніне құмарланады. Күлəштің əн салуы, Жүсіп бек тің тəтті лирикасынан, Манарбектің дауыл даусынан ар тық па?! Бұл екі əншідегі қасиеттің бірі де жоқ. Бірақ, Күлəштің өзі не тəн өнері, жоғарыда айтылған екі ерекшелік: əнін еркін билеп, жүре гі мен айта алады жəне сол əнмен бірге құбылып ойнай біледі. Бұл екі ерекшелік біздің Күлəшта болғанда өте-мөте «Гəккуді» орын да ған да үздік көрінеді. «Гəкку» – қазақтың халық композиторы шығарған əндердің ішін де гі ең бір ардақтысы, ең еркесі, ең серісі, ең сүйкімдісі. Бұл əн – «Қыз Жібек» операсының жаны, Жібек образын жасаудың жү ре гі. «Гəккусіз» Жібектің образы шықпаған болар еді, сонымен бірге «Гəкку» – Күлəштің актерлік өнерінің қазіргі биік шыңы. Қазір искусство майданында «Гəкку» Күлəшпен, Күлəш «Гəк кумен» жарқ етіп көрінеді. Жібек – Күлəш – «Гəкку» – үшеуі қа зақ қызының образын алдыңа алып келеді. Жібектің түсі. Мұндағы қуаныш пен қорқыныш араласқан Жібек тің ішкі сезімдерін жеткізіп беруі. Төлегеннің өлімін естіген жердегі ашу-ыза, өлер алдындағы бір жағынан, тасқындап шыққан қайрат, екінші жағынан, жүректі өртеген іштегі күйік-дерт екеуі араласып сыртқа шығады. Бірақ, ендігі істейтін қайраттың өрі сін қайғы-қасірет жеңе береді. «Дүние-ай» əніне басады, егіліп кү ңі ре не ді, ендігі үміт алыстағы сары белде мұнартқан күң гірт са ғым ға айналады. Күлəш бұл ішкі сезім күйлерін де шебер келтіреді. Ол шынында жылайды, егіледі, жүзінде жылы шырай, күлім қаққан кескін қалмайды. Беті жағы семіп суылған, құр сүлде рі қалған, жүректі қайғының өрті күйдіріп бара жатқан екінші кү йік, – бəрі оның діріл қаққан даусынан, əлсіреп мұңға батқан əн тол қы ны нан ашық-ақ, айдын-ақ көрінеді. Сөйтіп, Күлəш Жібектің образын драмалық ойынымен де, музыкалық ойынымен де шын жасап шықты. Күлəштің «Қыз Жібектегі» ойыны, əн салуы бұл – сахна өмірінің нағыз шындығы, күшті өнері. Бұл жөнінде Дидроның тағы бір сөзін келтірейік: «Сахна шындығы деген не? Бұл – ақынның фантазиясы жаса ған идеяның образға сəйкес келетін əрекеті: сөз, бет, дауыс,

қимыл, ым. Мұны кейде актер өсіріп жібереді» («Парадокс об актере», 55-бет). Дидроның айтып отырған бұл шарттарының жинақтығы ак тердің терең сезімін жасайды. Терең, шын сезім болу үшін сах на дағы əрекеттің əрбір моменті заңды, мотивті болуы; сөздің əре кет ке, характердің құбылуына қарай əртүрлі мəнермен айтылуы; бет тің əрекет жағдайымен жиі құбылып отыруы: дауыс – əн тол қы ны драмалық ойынның кезеңіне бағыныңқы түрде қатты, бəсең айтылуы, қимыл, ым, жасау белгілердің қайсысы болсын айтылатын сөз, əн əрекет ыңғайынан тауып отыруы – актерлік өнердің басты шарты болса керек. Бұл шарттар шын заңды себепті орындалып отыруға актердің сезімі де зрительге толық жетеді. Қыз Жібекті ойнауда осындай детальдарды Күлəш түгел еске алған. Жібек – бірыңғай характерлі лирикалы образ, Күлəштің ойнауы да, əн салуы да осы бір характерлі образдың системасын жанжағынан өсіріп, толықтырып отырады. Ал қазақ қызының тағы бір алуан жағымды образы – Айман ғой. Бірақ, Айман бір характерлі образ емес, оның мінезі əртүрлі. Айман да махаббаттық лирика да, драмалық, комедиялық, кездейсоқ тосын кездесулер де, жалынышты, үмітті моменттер де бар. Қараңғы түн. Маманның ауылын Көтібар келіп шауып алды. Қыз-қатындарды шашынан байлап, олжалап əкетіп жатыр. Шабыл ған ауыл адамының бірде-бірінде үрейі жоқ. Келген жауға тірі жан тіл қатып, қарсыласып сөз айта алмайды. Жалғыз-ақ ақылы мен айласын бойына жинаған Айман жау алдында пенде болып тұрса да көңіліндегі бар мұңын Көтібарға айтып салады. Əрі қорқы ныш, əрі ерлік араласқан ішкі сезімді сыртқа шығарып, Айман – Кү лəш «Ақтолғайды» айтады. Ол ел-жұртымен қоштасады: Айта бар сəлем жездең Сорға Қой айдап кетіп еді Орынборға. Айырылдың Айманыңнан енді есен бол, Торғайдай тұтқындағы түсті торға! Күлəш бұл əнді салғанда: көз алдыңа үдере жортып көшкен ел, осы көш ішінде ел-жұртынан айырылып күңіреніп бара жат қан жетім қыздың, əлдекіммен қоштасқаны, сыңсып көрісіп жы ла ғаны, біреуге жалынып, мұңын шаққаны, əлсіреп халі біткені, сары жонды оятып, сілкіндіріп баяулатып тоқтайды. Бұл – қазақ қы зының өткендегі аянышты халі. Күлəштің ойынында осы аянышты

хал үш түрлі жолмен айқын берілген: əрекеті, ішкі сезімі жəне осы əннің ішкі сезімімен əрекетке тек ұштаса шебер орындалуы. «Айман – Шолпанда» Күлəш Жібек пен Ақжүністей жар қын кө рі не алмайды. Оның үлкен себебі: Айманның дара айтатын күшті ариялары өте аз. Екінші, образдың бір жағын басынан аяғына дейін тереңдей өсіріп шығаратын мотивтер араласып кеткен (траге дия лық-комедиялық мотив пен лирика, шаттық əзілге т.б.) Үшінші, «Айман – Шолпан» операсының өзі тарихи шын дықтың көзімен жазылмаған. Операда оның либреттосында негізгі образ – Айман, Шолпан, Əлібек, Арыстан т.б. дараланып көр сетіл ме ген. Тұтастау, топтау ретімен берілген жəне бұлардың бір қата ры жағымды образ бола тұрса да (Əлібек, Арыстан, Жарас т.б.) күл кі, мазақ етіп көрсетілген. Жалпы, операның құрылысында осындай-осындай орасан олқылықтар, қателіктер болғандықтан оның басты образы – Айманның образын Күлəш ойнап шыға алмады. Айман образын Күлəш əлі жасай алған жоқ. Айманның да на лы ғы, ақылдылығы екі тайпа елді ақылы, білімімен аузына қа рат қан əрекеті бұл операда жоқ. V «Ер Тарғын» операсы. Қазақ халқының ерлік, батырлық қасие тін көрсететін жауынгерлік жырлар, поэма, қисса да бізде аз емес. Қобыланды, Қамбар, Ер Сайын, Қарасай, Қозы, Алпамыс батыр, Ер Тарғын т.б. – біздің эпостық халық шы ғар ма ла ры мыздың ең асылы, шырайы деуге болады. Бұл поэмаларда үш түрлі образ бар. Бірі, бас кейіпкердің, батырдың ерлік, жауынгерлік, образдары; екінші, иесіне сенімді, қанды қырғын майданда батырмен бірге жауға шабуыл жасайтын, желмен жарысып, құстай ұш қан тұлпар аттардың образдары. Үшінші, қиын-қыстау жерде ба тыр дың ақылшысы, қиындықтан құтқарушы, өле-өлгенше сенім ді жан жолдасы ер-жүрек əйелдердің образдары. Міне, бұл үше уі нің мəнісі өлмей халықтың қиялында ғасырлар бойы сақта лып қа ла ды. Өйткені, бұл образдарды (Қобыланды – Құртқа – Тайбурыл; Қам бар – Қыз Назым – Қара қасқа ат; Алпамыс – Гүлбар шын – Бай шұ бар; Тарғын – Ақжүніс – Тарлан ат т.б.) сол халық тың ақын дық таланты шығарды. «Ер Тарғын» – осы батырлар жырының ішінде əлеуметтік мəні терең поэма. Феодалдық қара күш озбырлығына, баққұмар, мақтан ды ғана сүйіп ер еңбегін аяққа таптайтын қара жүрек сұр қия

хандарға, сөзінде, ісінде əділеттік жоқ хан төңірегіндегі билерге қар сылық білдірген, наразылық көрсеткен, ол наразылық ха лық ұғы мы на толық ұнаған батырдың күшті образы – Тарғын. Тар ғынға Ақша ханның айналасынан бір адам жолдастыққа жарамайды. Жұрт ханның қаһарынан қаймығып, Тарғынға жақын жоламайды. Тарғынның жауды жеңіп, елді қорғап аман алып қалған ең бе гін ешкім бағаламайды. Бірақ, сол Ақша ханның қол астынан жал ғыз адам Тарғынды шын жүрегімен сүйеді. Тарғынның ерлігінің алдына бас иеді. Қауіп-қатер жауар бұлттай үстіне төніп тұрса да өз басын өлімге байлап, Тарғынға жан жолдас болып еріп шы ға ды. Ол – Ақша ханның бұлақтап өскен ерке қызы Ақжүніс. Ақжүніс – ақылды, саналы тапқыр əйел. Ол Тарғынның бұ зық адамдар алдында ерлік басын кішірейтіп бас имейтінін адамгершілік намысы жоғары екенін жақсы білді. Өмірде жүрегі таза, жігіттік, ерлік, адамгершілік қасиеті ұнайтын адамды іздеген Ақжүніс Тарғынды табады. Тарғын да хан тақтың, хан салтанатын талақ етіп өзіне ерген Ақжүністі жүрегімен сүйеді. Арттарынан Қартқожақ қуып келіп, сөйлескен уақытта Ақжүніс Тар ғынды сүйетіндігін, сол үшін өлуге бар екенін білдіріп кəрі батырды тамаша шешен тапқыр сөзімен айтысып жеңеді. Кейін Тарғын жаралы болып, қу теректің түбінде қиналып зарланып жатқанда Ақ жү ніс Тарғынның басын сүйеп отырады. Сүйгеніне бұл сы қылды сенімділік, жан қиюшылық Ақжүністің адамгершілік қа сие тін мейлінше өсіреді. Өте-мөте Ақжүніс образының айқын көзге түсетін жері – халық қиялында асқақтатып суреттеген Қартқожақпен айтысу. Осы жердегі Ақжүністің толғауы – ол өз образының ең жоғарғы сипатын береді жəне халық поэмаларының ішінде Тай бу ры лы ның шабысынан кейінгі ең күшті, сұлу көркем сипат осы Ақ жү ніс тің толғауы. Қазіргі «Ер Тарғын» операсындағы Ақжүніс – халық поэ ма сында ғы Ақжүніс образы емес. Бұл бүтіндей басқа Ақжүніс – сахна өнерінде Күлəштің жасап шығарған Ақжүніс образы. Ха лық тық мотивті бұзбау керек, халық поэмасындағы мəңгілік образдар жазба əдебиет стилімен қайта жазылғанда, сол халықтық мотивтегі образдардың характері сол күйінде сақталуға тиіс. Бұл – бүгін гі совет əдебиетінің, совет искусствосының халықтық мұ ралар ды пайдаланудағы негізгі творчестволық принципі. Бірақ сол халықтық поэмаларды тиісті жерінде өңдеу, түзетуде керек болады, ол өңдеу, түзетулер сол поэманың шыққан заманының жалпы шын дық жағдайына сыйымды етіп алынады.

Халық поэмаларына кіргізген əрбір өңдеу, түзетулер сол поэманы тудырған заманның шындығына сай келмесе онда бұрма лау, бұзу болып шығар еді. Ғабит «Қыз Жібекті» түзеп театр сахнасына үйлестіріп қайта жазбаса құр поэманың өзін сахнаға қо ю мүмкін болмас еді. Жібекті ең ақырында өлтірмей поэ ма дағы түрінде қалдырса, сахна үшін бүгінгі жұртшылықтың та рих қа көзқарасы үшін, пьесаның қызықтығы үшін, қазақ əйелінің өт кен замандағы тарихи шындық халін көрсету үшін дұрыс болмас еді. Творчестволық реализм көзімен қарағанда мұның өзі – бұр ма лау, тарихты реально көрсетпеу болып шығар еді. Ал Ақжүніске келгенде біздің бүгінгі жұртшылығымыздың арасында əлі күнге дейін талас бар. Театрдың, соның ішінде басты актер Күлəштің Ақжүніс образын жасаудағы творчестволық мə се ле сін де талас, айтыс болуы мүмкін. Мен Ақжүніс образы жөнінде өз пікірімді ғана айтпақпын. Опе ра да ғы Ақжүніс – халық поэмасына бүтіндей қайшы жəне жатымсыз образ. Бұл жаңа образда Ақжүніс кім? Ол – сайқал жү рек, сұрқия көңіл, құбылмалы махаббаттың құлы, елде кімнің дə ре же сі, адамшылық қасиеті жоғары болса соның барлығын өзінің ай ғыр лы жалған сезімімен алдап, лас нəрсесімен табанына таптап кеткісі келеді, оның көңілі дүниеден үнемі арамдық тоят тілеумен семірген; арамдық тоятқа семірген көңілдің сиқырлы сезі мі серік келеді, ол қалай да ақкөңіл жандарды жыландай арбап тор ға түсіреді. Бұл Ақжүніс те махаббат деген мүлдем жоқ (шын махаббат – сенімділік, серттескен адаммен өлімге де болсын шыдау ғой), оның «сүйемін», «сенсіз өмір жоқ» дегенінің бəрі – сыртқы алдамшы мəнер, өзінің сайқал жүрегінің бетіне ұстаған нə зік перде. Аңғырт батыр Тарғын осы перденің ар жағындағы сай қал жүрек, сұрқия көңілді көре алмайды. Оны өз басына екі талай күн туып, батырлық, ерлік дəурен басынан өткен кезде барып көреді. Күлəш Ақжүністің осы образын тамаша ойнайды. Бұл об раздың ойналуы – бастан-аяқ драмалық. Драмалық ойында қашанда болсын артистің дене қимылы, сырт құбылысы шешуші орын алады. Міне, екінші актінің үшінші картинасы. Шың-құздың құ шағын да Тарғынның тобы жатыр. Тарғынға ғашық болған Ақжүніс келеді. Тарғын екеуі оңаша... Тарғын əрі ханнан қуғын көрген, əрі сүй ген жары Танадан тірі айырылған қайғылы, мұңды. Ақжүніс– Кү лəш Тарғынның қайғылы халіне ортақтасады, мұңдасқан болады, ғашықтығын білдіреді, елжіреп келіп өлердегі сөзін айтады.

Бұған Тарғынның жүрегі жібімейді. Ақжүніс – Күлəштің жү зін де əрі күлкі, əрі зілді ашу-ыза ойнайды. Біресе жас баладай еркелеп Тарғынның алдына бас иіп жалынады, біресе назданып, бұ ра лып, бетін жүз құбылтып өкпе-наз айтқан болады; біресе си қыр лы түсін кенет өзгертіп ауыр азап шегіп өлудің аз-ақ алдында тұр ғандай өлердегі сөзін айтады. Онда Күлəштің көзі, қас-қабағы – Тарғын ға тура қарағанда күлім қағып, отты нұрымен адамды өзі не тартар жанарлы махаббатты көз. Ал, Тарғынның сыртын айнала берген ол заһарын шашқан жылан түстес «сені ме!» деп тіс те ніп кектенген зіл-ызаның кескіні жарқ-жұрқ төңкеріліп, от шашады. Тарғынның иығына асылған, қолына ұсынылған қол, ақ білегі қандай: бет-құбылыстың, дене қимылының ыңғайына, ария лардың толқынына қарай бірде шапшаң оралады, бірде діріл қағып тұ рып қалады. Бұл кезде Күлəштің жүзінде қуаныш, үміт, зіл, кекесін, ашу-ыза, арбау, жалыныш, қайғы – бəрінің белгісі бірден кө рі не ді. Бірін-бірі жойып жібермейді. Сақылдап күліп: Жатыр едім ұйықтап, Мақпал көрпе тұйықтап. Алтынды мақпал тақ көрдім, Төрт түлік мал – бақ көрдім! Ха-ха-ха-ха?! Келші, келші қалқам-ай, Сүйдім енді ал қалай! – деп айтқан арияның өзінде шын күлкі, шын махаббаттық сезім бі лін бей ді. Алдау, арбау, жүз төңкерілген сиқырлы көздің құ былы сы – бəрі сайрап тұрады. Тарғын Ақжүністі сүюге ризалығын білдіргенде Күлəштің жүзіндегі сан түрлі сезім көріністері жалт етіп сөне қалған найзағай отындай жоқ болады, енді жүзінде қуанышпен діріл қағып өрлей, тасқындай жөнелген үс тем ді лік тің, еркіндіктің, бейнесі елестейді. Енді «Наз қоңырды» кө те рің кі құлпыр тып салады: Сен үшін ел-жұртымнан мəңгі беземін, Сайраңдап өзің менен жиһан кезейін! Міне, антым жəне жаным, жалынамын, Сен күлесің, мен де күлемін, өлсең – өлемін:

Осы менің – сертім, Ғашық оты – дертім. Тастадым мен бағымды, Алтын орда тағымды!.. Ақжүніс пен Тарғын сүйіседі. «Ер Тарғын» операсында Ақжүніс образының өсіп, күшейіп жеткен жері – осы Тарғынды алдап қосылатыны. Тананы алдап зын дан ға саларда Қапанмен алғашқы кездесуі. Қапанның ор дасын да ғы тəкаппарлық, менмендік тасулары – бəрі Тарғын мен сү йі се тін жердегі драмалық ойынның бұтақтары, салалары, жалға сы сияқты. Ақжүністің бұл ғана образын – Күлəштің өзі нің творчествосы дейміз. Мұнда Күлəштің драмалық өнері му зы калық өнерінен үстем. Операда драмалық əрекет, драмалық ойын музыкадан басым болуға мүмкін бе? Европаның, орыстың традициялы операларында образ тек ариялар, мелодиялар, əн-күйлер арқылы жасалып шыға ды, онда бірінші орында үстем болатын өнер – музыкалық дауыс қана, музыкамен ойнау. Опера театрының қай бір режиссерін ал, алдымен талап ететіні бас дауысты музыка. Осы музыка – бүкіл операның жаны, жүрегі. Ал Күлəш «Ер Тарғында» ол ережені тас-талқан бұзады, музыкалық өнерді бірінші орынға жеткізбей, дра ма лық шеберлікті асырып, биік сатысына көтерді. Бұл драмалық пьесаның ойыны ғой, операның аумағына сыймайды ғой, бұл Күлəштің өсуі болмас деушілер табылуы мүм кін. Біздіңше, əлемдік көркемөнер мəдениетінде опера мен дра ма ның арасын жіктеген тұрақты берік заңдылық жоқ. Жалғыз-ақ біз дің білетініміз – драмада əрекет басым да, операда музыка басым. Мұнан драмалық постановкаларда музыкалық өнерлер, приемдар араласпасын, операда драмалық өнерлер, шеберліктер аралассын деген ұғым тумайды. Социалистік искусствоның алдындағы басты бір проблемасы, міндеті – искусствоның барлық түрлерін бір-бірінен алыстату емес – қайта жақындатып, жалпы синтетикалық искусство жасау. Мəселен: совет дəуіріндегі операмызда кескін өнері, музыка өнері, би-балет өнері, сөз-поэзия өнері, сəулет өнері т.б. араласып келді. Театр искусствосын былай жасауға бейімдеу – искусствоны буржуазия дəуіріндегідей бірте-бірте жалаңаштау емес, бірте-бірте тұтастау, күрделендіру, маңызды, салмақты зор се зім дер беретін искусство өнерін тудыру. Олай болса, операда дра ма лық

шеберлік болмау керек деген: ескі традициядан шыға ал ма ғандық. Əрине, мен бұл сөзді айтқанда буржуазиялық заманның ең прогресті өнер иелері, данышпандары тудырған тамаша үлгілі опе ра лар дың традициясына, мəдениеттік өрісіне қарсы шықпақ емес пін. Біз ол традицияны жасалған, жасалатын операларымыз негізінде жақтаймыз. Сонымен бірге ескі өнер, мəдениеттің ау мағын да тұрып та қалмаймыз. Бұл ретте Күлəштің Ақжүніс образын операда драмалық өнермен жасап шығуы жалпы опера мəдениеті үшін жаңа проблемалы нəрсе. Меніңше, жаңа актерлік творчество – жаңа актерлік өнер. Күлəштің Ақжүнісі фольклордағы мотивке қайшы болғанда, жалпы тарихтағы шындыққа жанаса ма? Операдағы Ақжүніс сықыл ды тарихты образ жасау реализмнің аумағына сияр ма еді? Қа зақ жағдайында Ақжүніс тəрізді сайқал қыздың образы болуы мүм кін бе? Бұл сұрауларға мүмкін деп жауап береміз. Халықтың əде бие тін де жағымды əйелдер образымен бірге жағымсыз, залым, айлакер, сұм, сұрқия əйелдер образы да бар. Операдағы Ақжүніске ұқсас образ жалғыз қазақтың халық əдебиетінде ғана емес əлемдік əдебиетте де бар. Зұлым, сұрқия əйелдің образы данышпан Шекспирдің шығармаларында да кездесіп отырады. Əлем əдебиетінде бұл сықылды жауыз, залым əйелдер обра зының көрсетілуі табиғи заңды нəрсе. Жауыздықты еркектер ғана іс теп, əйел халқын ылғи езгі деуге болмайды ғой. Қазақтың əйелде рі жөнінде де осыны айтсын. Сондықтан Ақжүністің опе ра дағы образы тарихи шындыққа жатады. Бірақ пьесада Ақ жү ніс тің жағымсыз образын халық ұғымындағы жағымды образ атымен алу, əрине, халықтың асыл шығармасына, көзіріне қайшы, қия нат. Пьесада Ақжүністен басқа бір атты алып, дəл осы образды берсе дұрыс болатын еді. Бұл – театрдың творчество май да нын да ғы қайраткерлерінің есінде болатын нəрсе. VI Күлəштің сахнадағы актерлік өнеріне бір тоқтадық. Кү лəш тің осы шебер ойындары қалай шығып жүр, мұның не кереметі бар, актердің «оғы» – білімі, тəжірибесі деген не? Талант қандай болады, жаратылысында болған талант пен тəжірибенің қа ты на сы қандай?

Шын актер – жұртшылықты əрбір ақиқат ойынымен өзіне тарта білетін ақын-жазушымен бірдей зор талант иесі. Ол ақынжазушы творчествосында қандай өмір жасап, қандай күшті образдар тудырса, актер де сондай жасауы, тудыруы керек. Мұндай бол ма ған актерлер: ол – əлденеше жылғы сахналық приемдерға сү йен ген, Станиславскийдің тілімен айтсақ: «мөр басушылар». Белинскийдің заманында орыстың атақты екі артисі болады: Мочалов жəне Каратыгин. Екеуі де Шекспирдің, Мольердің, Шиллер дің драмаларында басты рөлде ойнап жүрген. Постановка уақы тын да халық екеуіне де бірдей қол ұрып, қошемет көр се те тін болған. Бірақ, зритель жұртшылық екеуінің бір-бі рі нен айырмасын аңғарған. Мочалов сахнаға шыққан сайын қарапайым ғана актерлік өнер көрсетуге тырысқан, ал Каратыгин əрбір жаңа ойынында бұ рын ғы ойынынан анағұрлым ширап құлпырып сала береді. Жұрт шы лық тың есінде ұзақ уақытқа дейін Мочаловтың ойыны, өне рі сақталады, ал Каратыгиннің ойынын театрдан шығысымен ұмы тып қалатын болған. Каратыгиннің актерлік опыты, жалпы бі лі мі Мочаловтан анағұрлым жоғары болған. Осы екі актердің ойы нын,актерлік өнерін көріп, зерттеп Белинский творчестволық талант, актерлік өнер туралы жалпы қорытынды жасайды. «Адамдардың бетінде қандай екі түрлі сұлулық болса, искусствода да сондай екі түрлі əдемілік, көркемдік бар. Біреуі адамды бірден тұтқиылдан, еріксізден тез-ақ ғажаптандырады, енді біреуі біртіндеп, адамның жан жүрегіне жасырын кіреді жəне ол жан жүректі меңгеріп алады. Əуелгінің сезімдік əсе рі жылдам, бірақ баянсыз. Екіншісі – баяу, бірақ баянды. Біріншісі, жа ңа лық қа, тұтқиыл дық қа, жасандылыққа кейде таң ғал ды ру шы лық қа сү йе не ді, ал екіншісі, қалыптылықты, қа ра па йым ды лық ты (прос та та лықты) алады. Марленский мен Гоголь – міне, ис кус ст во ның бұл екі түрлі сұ лу лы ғы на мысал. Мен Мар лен ский дің таланты жоқ демеймін, əйтсе де əзір Гогольдің данышпандығын Марленскийден көр ге нім жоқ. Бірақ, мен өмірдегі түрлі себептерге бала кү ні нен ал ған тəр бие ге байланысты кездейсоқ талант пен өмір де гі жағ дайлар ға қа ра мас тан жарып шыққан үздік таланттың армиясын көрсет пек пін... Бізде трагедияның екі актері бар: Мочалов жəне Каратыгин. Екеуін салыстырып айтқым келеді. Мочалов – əлі өсіп жетпеген бір жақты талант, бірақ сонымен бірге күшті жарып шыққан үздік, ал Каратыгин – жаратылысында жоқ, кездейсоқ талант, бі рақ

дене бітімінің орасан ыңғайлы қасиеттерімен, яғни бойы, сымбаты, тұлғасы, кең тұтас кеудесімен, сонан соң алған білімі, ойымен, ал көбінесе батылдығымен оның ойыны көпке ұнап кетеді». (VI том. 131-132-бет). Осыларды айта келе Белинский Гогольдің замандас жазушысы Марленскийдің шығармасын да аса жоғары бағалап, сондай-ақ, Каратыгиннің ойынындағы ерекшелік қасиеттерді бағалаумен бірге онда терең сезім деген болмайды, ылғи жұртты бір көр геннен өзіне тартып, ерітіп əкететін өзінің көп оқығандығымен, көп тə жі ри бе көргендігімен тапқан неше түрлі құбылмалы приемдары болады. Ол приемдармен жұртты күлдіре де, жылата да біледі. Бі рақ, ол күлкі мен жылау жас баланың алданғандығынан болатын күлкі мен жылау сияқты екенін ашып береді. Сөйтіп Белинский актер де екі түрлі талант бар екенін айтады. Бірі – жа ра ты лы сын да ғы жарып шыққан үздіктер, екіншісі – жаратылысында дəл осы творчествоға ешқандай қабілеті болмаса да оқып, үйрене келе осы жолға беріліп өзін пысықтап алғандар. Мен Күлəшті əуел де гі Мочалов қатарында қойғым келеді, расында Күлəш – жарып шық қан талант. Күлəштің ойынымен талай актерлердің ойынын қа тар қойып сынауға болар еді. Мəселен: Құрманбекті алыңыз. Ол сахнаға шыққанда құл пыртып кетеді.Оның əрбір аяқ аттасының, əрбір қол сілтесінің, əр бір қас қағысының өзінде ойда жоқ, тосыннан тапқан жаңа қи мыл, жаңа қозғалыс, жаңа мəнер тұрады. Оның мəнері, ойыны жұрт қа тамаша ұнайды, үсті-үстіне қол шапалақтайды, қайта-қайта сах наға шақырғысы келіп тұрады. Мұның бəрі не? Мұның бəрі – Құрман бек тің ұзақ уақыт театрдағы опытынан туған сахналық өне рі, приемдары. Ол жұртшылықтың тамыры қалай соғатынын, дəл сол минутта жұртшылыққа не нəрсе ұнайтынын жақсы бі ле ді. Соған лайық жаңа мəнер, жаңа шеберліктер Құрманбекте даяр тұрады. Мұның барлығы – театрда ұзақ уақыт істегендіктен, сахна техникасына төселгендіктен, өмір жүзінде өзінің искусство өнеріне бейімділігін өсіріп жетілгендіктен туған актерлік өнер. Құрманбектің бұл өнерге простоталығы жоқ, түрлі жеңіл фокустар, жеңіл приемдар деп қараудан, «мөр басушы» деуден ау лақ быз. Құрманбек – біздің театр майданындағы зор еңбегі бар басты актеріміздің бірі. Солай бола тұрса да Құрманбектің ойынында терең сезімділіктен гөрі, сыртқы құбылмалық, сырттай ойнақ шы лық приемдары басым тұрады.

Ал, Күлəшта ол жоқ. Құрманбектегі сахналық тəжірибелер Кү лəш тің бойына əлі сіңбеген. Бірақ, сахнаға қашан шықса да Кү лəш та баяғы бір қалыптағы қарапайымдылық, жүректен тербелген шабыт, ішкі сезімінің сыртқа теуіп шыққан белгілері, байсалды сабырлылық айқын білініп тұрады. Мұнда жұртшылық жылдам əсер ала қоймағанымен терең ойға қалдыратын, көңілге не жар қын, не күңгірт күй түсіретін өткір сезім бар. Бұл сезім арқы лы актердің жарып шыққан талантын танисың. Қанабек пен Қапанды салыстырып қараңызшы: Қанабек неше түрлі мəдениетті шапшаң приемдар жасайды, мұңды, қоңыр арияларды айтады. Ал осымен Қапанның екі минуттық лирикалы монологін қатар қойшы?! Қапанның ішкі жан жүрегі ала қа нының аясында көрінеді, сен бойың шымырлаған сезім құ ша ғын да қаласың. Немесе Қазфилармониядағы Құрман Əлиевті домбыра беріп сахнаға шығарсаң. Оны біз қол шапалақтап он рет шақырып «Он алты қызына» дейін айтқызамыз. Не үшін екенін аңғармай, мəз болып күлеміз. Ал, содан алған рухани сезіміміз шамалы, тек арзан күлкіге жаримыз. Жүсіпбекті шығарып əн салғызшы: бір адам күлмейді, жұрт тым-тырыс демін ішінен алып отырады. «Гау һар тас», «Қанат талды», «Ғалияны» салып қайырмасымен орап, тоқтатар кезде Жүсіпбектің жүрегімен сенің жүрегің ұштас қан дай болады. Сен сезім құшағында өзіңді мүлде ұмытасың. Театрдан шыққан соң Құрман есіңнен шығып кетеді де, ал Жү сіпбек сенің жүрегіңді қытықтап тұрады. Біз рөлге кейде кезек түсіп жүрген Манарбек пен Бисмилданы салыстырғанымызда – Манарбекті əншілік жағынан ғана Жү сіпбек тің қатарында көресің. Бұл жайдың бəрі нені көр се те ді? Бұл жайлар актер, əнші дегеннің қашанда болсын үл кен шабыт пен сезімге ойнау керек екендігін, ол ойынның бірі қа ра па йым ды лықты, простоталық, шындықты керек қы ла тын ды ғын көрсетеді. Жолай қараған кейбір сындармен жалпы, артист атаулыны жікке: талантты, талантсызға бөлгім келмейді. Өмірде жүре туып ұш та ла тын бейімділіктер, қабілеттер көп ғой. Бірақ мұның бəрі үз дік талант емес. Үздік талант əр дəуірде санаулы болады. Сол үз дік таланттың өзі өрісі кең болу үшін, өмірден көп тəжірибе мен білім алуы керек, талантын гүлдендіру керек. Бүкіл бір театр коллективі жарып шыққан үздік талант болмайтыны жəне есте болсын.

«Таланттың жеткіліксіздігін ақылмен, біліммен зерттеп, үй рену мен толықтыру керек. Бізде бір рөлді көркем ойнап бере алмайтын кейбір актер, сонымен бірге ол қандай рөлді алса да бір дебірін бүлдірмейді, ойнап береді. Мұндай актердің қызметі ма ңызды, əрбір театрға аса бағалы. Олар өздері жарқырап кө рін бе ге німен басқалардың жарқын көрінуіне мүмкіндік береді. Бұ лар сыз ойындардың нағыз құлпырып гүлденуі болмайды» (Белинский VІ том. 209-бет) Орта өнерлі актерлер жайында Белинскийдің осы сөзі жеткілікті шығар. Ақын-жазушылар жайында да осы пікірді айтуға болады. Біз «туысынан жаралып шыққан талант болады, оған қоғам өне рі ешқандай əсер етпейді» деген пікірден аулақпыз. Сонымен бір ге əрбір адамда ерекшелік, қасиет, үздік қабілет болады. Осы үз дік қабілет өмір жүзінде үздік көрінуі мүмкін, оны жарып шыққан талант дейміз. Күлəш міне, осы жарып шыққан таланттардың арқасында қазақ искусствосында актерлік өнерімен көрініп отыр. Күлəштің актерлік өнеріндегі бір айырмашылық – драмалық ойын ның шеберлігі мен əнді лирикалы простоталық тонмен орындай алуының жəне əн мен драмалық ойынды өте шебер ұш тас тыра білуінің үстеріне қазақ халық əндерін сол өзі ойнайтын басты образдардың бойына қонымды етіп сіңіруінде. «Гəк ку» – жігіт пен қыздың махаббаттық достық қатынасынан ту ған əн. «Жалбырда» Хадишаның айтатын ариясы – «Құлагер» – Ақан серінің жүйрік тұлпар атының өліміне арнап шығарған жоқ тау əні т.б. Міне, осы əндерді Күлəш өзінің ойынында нағыз сол образға арналып шығарылған музыкадай орындап береді, əрі сол əнді қалай да ойнаған образдың бойына сіңіре біледі. Бұл – образ жасаудағы еңбек, творчестволық жұмыс. Күлəштің таланты өсіп жарқын көрінуіне, біздің социалистік Отанымыздың таланттар тудырған Отан екендігі, бізде талант жойылмайды, қалай да жарыққа шығуға тиісті жағдай жасалып отырғандығы себеп. ...Күлəш қатарлы рөл орындаушы актер емес, ол – бүкіл қазақ искусствосының өркендеу ісіне де, жалпы, театр мəдениетіміздің бұ дан былай өркендеу жұмыстарына да тура қатынасы, жа уапты лы ғы бар басты актеріміз. Біз – қазақтың социалистік искусствосын жасау, өркендету майданының жауынгер армиясымыз. Кү лəш соның алдыңғы қатарында. Міне, осы алдыңғы қа тар да ғы рөл ді ұмытпау керек!

Жаңа туған жас нəрестеге Күлəш деген ат қойылды. Жасын қанша тілесе де, Зибажан ұл таппады. Кейде тұрмыс ауырлығынан қысылғанда, Зибажанның ер бала көтермегенін айтып, ескі жараның аузын ашқандай Жасын мазалай беретін. – Жас болса келіп қалды. Бізді кім асырайды? Қыз асырайды ғой дейсің бе? Күйеуге шығады да өз бетімен кетеді. Қатқан ағаштай қақшиып қаламыз! Қарт етікші осылай қыңқылдап жүргенде, Күлəш Тянь-Шянь та уы ның етегіндегі қалада советтің бақытты балаларымен бірге талпынып өсе берді. Күлəш пионер қатарында болып, қызыл галстук тақты. Костер (от) қасында өлең де айтатын болды. Орталау мектепті бітірді, сонан соң оқытушылар техникуміне түсті. Комсомол қатарына кірді. Уақыт озған сайын Күлəш та өмір сатысымен жо ға ры өрлей берді. Қазіргі Жамбыл атындағы мемлекеттік филармонияның үйі ол кезде сауда қызметкерлері көркемөнер үйірмесінің клубы болатын. Сол үйірменің мүшесі, көз жанарында таланттың оты жайнаған балғын Күлəш жеңіл-желпі спектакльдерге қатысып жүріп-ақ жұрт көзіне түсе бастады. Дарынды артист Серке Қо жамқұ лов Күлəштің жаңа көктеп келе жатқан талабына ерекше назар ау дарды. – Қарағым, сен театрға кірсең қайтеді, – деді ол Күлəшқа адал ниетімен, – талабың бар екен?! Сахнада еркін жүреді екенсің. Сөзің де ысылған артистердің сөзіндей мəнер бар. Күйініш, сү йі ніш, жү ріс-тұрысыңнан да, жүзіңнен де көрініп тұрады. Күлəш Серкенің сөзін ықыласпен тыңдады. Серке Күлəшті бұ рын білмейтін. Күлəш оны драма театрында спектакльдердің басты рөлдерін ойнап жүргендіктен жақсы білетін еді. – Мен мұғалімдік оқуда жүрмін ғой, – деді Күлəш ұял ға ны нан жібек шəлісінің шашақтарын талдап. – Онда нұр үстіне нұр, – деді Серке, – бір кезде мен де мұ ғалім болуға талпынғам. Бірақ актер болу үшін де ол талаптың үлкен пайдасы бар екен. Қазақстанда қазір мектеп көп, театрымыз біреу-ақ, оның өзінде қазақ əйелдерінен айтарлықтай артист жоқ. Бұдан бес жыл бұрын мен бір ойында, əрі жігіт, əрі əйел, əрі кемпір болып үш рөлді бірден атқаратынмын. Серке бұл сөзін қалжыңсыз, шын көңілімен айтып еді. Қазақ театры Совет Одағындағы ең жас театрдың бірі болатын. Серке жас Күлəшті шақырған кезде театр жиһазы жетімсіз, жаңа құ ра лып келе жатқан отау сияқты еді. Қазақ əйелдерінен шық-

қан артист жоқтың қасы еді. Сондықтан да Серке Күлəшті жар құ ла ғы жас тық қа тимей жүріп, техникумнан шығарып алуға ты рысты. – Сенің даусың қоңыраудай сылдырайды. Мұнда өлеңді сенен жақ сы айтатын ешкім жоқ, – деді Серке Күлəшқа қуанышы қойны на сыймай. – Əміренің алдында өлең айтып көр, ол да уыс тың ұнамдысын бірден-ақ айырады. Күлəш беті дуылдап, ұялғанынан төмен қарады. Ол Əмі ре нің концертінде бірнеше рет болған, оның өмірімен де сыртынан таныс болатын. Парижге барып дүниежүзілік даңққа ие бол ға нын да, онда айтқан əндерін де білетін. – Серке ағай, мен театрға ауысу мəселесін ата-анаммен ақылда са йын, жауабын кейінірек айтармын, – деді Күлəш өз бетімен театр ға кіруге бата алмай. Етікші Жасын қызының театрға ауысқысы келетінін ес ті ген де, сонша қарсылық білдірмеді. Жасында Жасынның өзі де жиынтойда өлең айтатын, оны жұрт сүйсіне тыңдайтын. Ал Зибажан бұл сөзді естігенде ыршып түсіп, шала бүлінді. Жас қыздың сахна ға шығып, жұрт алдында жарқылдауының арты не болар екен деп қауіптеніп, мұғалима болуын жан-тəнімен қоштады. Күлəш айтқанынан қайтпады, жаны сүйген өнерге құ март қан қыз мəселені өзінше шешті. Бірнеше күннен соң Серке Түрксіб жолын аралап, ойын-сауық кешін ұйымдастыруға шыққан сапарында Күлəшті ертіп ала кетті. Бұл кезде Түрксіб жолы салынып болғанымен, құрылыс жұ мысы ның бірсыпырасы əлі аяқталмаған. Күлəш тұңғыш рет паровозды көріп, вагонға отырып жолға шықты. Енді оның бір кү ні нен бір күні қызық болып өтетін болды. Жарқын өмірі жаңа басталып келе жатқан сияқты. Алматыдан шыққан соң жас қыз құлазыған даланы жарып өткен болат рельстерді, ұлы жолды салып жатқан еңбек адамдарын көрді. Өмірі театр көрмеген қарапайым қыр қазақтарымен кездесті. Қойылған пьеса кейіпкерлерінің қайғысына да, қуа ны шы на да ортақтасып, ойынды зор ілтипатпен көргендердің көр кем өнерге деген ыстық сезімінің лебін сезді. Жұрт шы лық ты біресе жылатып, біресе күлдірген Серкенің актерлік өне рі нің кү шін көрді. Өз ұстазының шеберлігіне Күлəш құмарта қы зық ты. Қы зы ғып қана қойған жоқ, оның өнерін үйренгісі келді. Мен де ха лық жүрегін тербетерлік осындай өнерге жетілер ме екенмін деген бір тəтті үміт ойын орай беруші еді.

Түрксіб жұмысшыларына, даладағы мал баққан ауыл қа зақ тары на қойылатын концерттерге Күлəш та қатыса бастады. Ұс таз - дық қылып жалықпаған Серке оған өз білгенін талмай үйрете берді. Бұл жолы Күлəш сахнаға едəуір бойы үйреніп, азды-көпті тə жіри бе алып қайтты. Қазақ театры осы кезде бір жаңа пьесаны қоюға дайындалып жатқан болатын. Күлəшқа да бір рөл берілген еді. Жас артистка үлкен сахнада өзінің барды-жоқты өнерін көр сет ті, оның жалт еткен талантын жұрттың жіті көзі шалып қалды. Қазақ тілінде «театр», «артист», «спектакль», «суфлер», «драма», «опера» деген сөздер бұрын болмаған. Бұл сөзді көш пе лі ха лық тың күнделікті өміріне ұлы Октябрь революциясы əкел ді. Қа зақ тың тұңғыш драма театры республиканың бұрынғы астанасы Қызылорда қаласында 1926 жылы ашылды. Оған дейін Қа зақстан ның үш-төрт қаласында жас өнерпаздардың шағын үйір ме лері ғана болатын. Жаңа ашылған жас театр өзінің ұлт кадрын осы үйірмелердегі жас таланттардан құрастырды. Сахнаға Күлəш келген жылдары Алматыда жалғыз-ақ қазақ театры бар еді. Бұл театрдың жұмысы едəуір жемісті болды. Араларынан опера театрын ұйымдастыруға талаптанған адамдар шыға бастады. Театр коллективінен жақсы əншілер де шыға бастады. Олардың ішінде ерекше көзге түсетіндері – Əміре Қашаубаев, Құр манбек Жандарбеков, Қанабек Байсейітов, Манарбек Ержанов, Иса Бай за қов, Үрия Тұрдықұлова, Күлəш Байсейітовалар еді. Осы актерлерден Қазақтың тұңғыш музыкалы театрының студиясы құрыл ды. Жас артистер операны аңсады, бірақ олардың алдарында үлкен-үлкен қиыншылықтар тұрды. Операда өлеңді скрипкаға, рояль ға, виолончельге қосылып айту керек. Екі шекті домбыраға қо сы лып айтатын өлең операның тілегін қанағаттандыра қоймай ды. Екіншіден, операда əрі өлең айтып, əрі ойнау керек, көз тар тар лық сурет, тамаша би керек. Міне, осының бəрі қазақ халқы ның мə де ние ті не бұрын сіңісті болмағандықтан, актерлерге бастан-аяқ жаңадан үйренуге тура келді. Ең ақыры, ұлт биі, ұлт музыкасына лайықты ірі шығармалар да жоқ еді. Жазушы Мұхтар Əуезов бұрын пьеса жазып, театрға кө мек тессе, енді халық поэмасы «Айман – Шолпанды» музыкалы пье са ға айналдырып, артистердің бірте-бірте опера өнеріне талпынуына едəуір мүмкіндік тудырды. Бұл пьесаның композитор Е.Бру си лов-

ский құрастырған музыкасы, бірлі-жарым биі, халыққа сю же ті нің та ныс ты ғы – актерлерді де, көруші жұртшылықты да мей лін ше сүй сін дір ді. Астана жұртшылығы бұл музыкалы пьесаны 1934 жыл дың 10 январь күні көрді. Қазақтың тұңғыш операсы туған күн – Күлəштің есінен мəң гі шықпастай қуанышты күн болды. Ол бұл күні басты рөлде ойнады. Күлəш сахнаға қысылып-қымтырылып, қалай болар екен деген оймен шықты. Өйткені, пьесаның тағдырын басты рөлдің ойыны шешетінін жақсы түсінетін. Оркестр Айман сөзінің əнін та мыл жытып ойнап жібергенде, қосылу керек еді, Күлəш үн шыға ра алмай тұрып қалды. Музыканың тұтас бір ойынын өткізіп алды да, екіншісіне əрең қосылды. Тұңғыш музыкалы пьеса неше алуан əн, тамаша би, қы зық ты сюжетімен жұрт жүрегіне жағып кетті. Ал, Күлəштің бұл бұл дай сай ра ған даусы «құлақтан кіріп бойды алды». Ұмытылып бара жат қан халық əндерін Қазақстан астанасы Күлəштің аузынан нəрлі жаңа лебізбен естіп, ертеңінде жаттап алып, түгел жырлады. Күлəштің сүйкімді үніне астана жұртшылығы ғана емес, бү кіл республика халқы сүйсінетін болды. Музыкалы театрдың ұйымдастырылғанына үш жыл толды. 1936 жылы Москвада Қазақ көркемөнерінің декадасы болды. Үлкен театрдың алдына əсем машиналар қаптап кетті. Билетке қолы жеткендер қуанышы қойнына сыймай, іші күн діз гі дей жарқыраған театрға лек-легімен кіріп жатыр. Билет жетпей қал са да «Қыз Жібек» спектакліне кіруге əлі үміттерін үзбеген топ көпке дейін тарқамады. Бұл күні қазақ артистері өздерінің өскендігін көрсетіп, совет көркемөнерінен белгілі орын алу үшін бүкілодақтық сыннан өтті. Бейнесі барша халыққа таныс жайдары адамның нұрлы жү зіне, əн шырқап тұрған Жібек қыздың (Москва жұртшылығы солай атаған) көзі түсті. Қыздың бұлбұл үндес күмістей сың ғыр ла ған нəзік даусының əсем əуені одан сайын шарықтап кетті. Шы мылдық жабылысымен, Жібек қызды электр сəулесі тү сіп тұр ған жерге əкелгенде, иіліп тəжім етті. Сол мезетте жұрттың ме йі рі м мен қол соғып, құттықтап отырғанын көрді. Сол сəт те барлық бақыт бір басында тұрғандай қуанышқа бө лен ген Кү лəш тің жүрегі жарылып кете жаздады. Ойын көруші жұрт дамылсыз қол соғып, қайта-қайта шақырғанда Жібек қыз əл де не ше рет шығып, иіліп тəжім етті.

– Енді арманым жоқ! Күлəшім тең құрбысының алды болды. Мен де жасымда өлеңді бір кісіден кем айтпаушы ем, бірақ тарамыс пен бізден басқаны өткен заман маған қимады ғой. Мені губернатордың есігінен қаратпаушы еді, ал Күлəштар Кремльде де болды, – деді бақытқа жеткізген заманға көңілі толып. – Қыз туғаныма енді өкінбейтін шығарсың? – деді, Зибажан жеңі ле тін жеріңе келдің бе дегендей, əзіл-шынын араластырып. Қазақ мемлекеттік опера жəне балет театры 1945 жылы Октябрь мерекесі қарсаңында «Амангелді» операсын қоюға дайындалды. Ойынға даярлық жүріп жатқан кез еді. Хорға қатысушылар үл кен сахнада өлең айтып тұрғанда, біз Күлəш екеуіміз залда отыр едік. – Күлəш, білесің бе спектакльге қанша адам қатысады? – деп сұ ра дым. – Екі жүзден асады. Күлəштің бұл сөзінен мақтаныш нышаны сезілді. Ол біраз үнде мей отырды да: – Бұдан жиырма жылдай бұрын артистеріміз аз еді. Біздің онда ойын қоятын тұрақты үйіміз де жоқ-ты. Енді көбейдік, өстік, көрді ңіз бе, театрымыз қандай сəулетті!? Мен бір кезде Айман рөлін ой нау ға жүрексініп едім. Енді «Евгений Онегинде» Татьяна əнін ір кіл мей шырқайтын болдым. Бұдан соң біз академиялық драма театрына «Асауға – тұ сау» ойынын көруге бардық. Кешегі көшпелі елдің батырақтары Шекспир қаһармандарының рөлінде ойнап жүр. Революциядан бұ рын Алматыда орыс театры да болған жоқ-ты. Қазақ драма театры 22 жыл, опера жəне балет театры 14 жыл өмір сүрді. «Опера» деген сөздің өзін білмейтін халық бұл жылдарда, «Айман – Шолпан», «Ер Тарғын», «Жалбыр», «Амангелді», «Қыз Жібек», «Біржан – Сара», «Төлеген» сияқты жұрт шылық сүйсініп тыңдайтын опералар жасады. Бұл шы ғар ма лар дың даң қы жан-жаққа жайылып кетті. «Қыз Жібектегі» «Гəкку» əнін Моск ва да ғы Үлкен Театрда КСРО халық артисі Барсова шыр қайтын болды. Революциядан бұрын қазақ деген халықты білмейтін ағыл шын, француз, испан елдері театрларының сахнасында қазір «Қа зақ вальсі» мен «Гəкку» айтылып жүр. Күлəш Байсейітова «Қыз Жібек» операсында – Қыз Жі бек тің, «Даисиде» – Мароның, «Чио-Чио-санда» – Баттерфляйдің, «Евгений Онегинде» Татьянаның тамаша образдарын жасады. Бұл

образдар үлкен еңбек пен асқан шеберлікті керек етті. Күлəш сол қиындықты жеңіп, даңққа бөленді. Күлəш бір кезде етікші Жасынның қызы болса, енді Қазақ халқы ның сүйікті бұлбұлы болып отыр. Күлəштің биыл Сталин сыйлығын алуы – көп жылдық ең бе гінің жемісі. Күлəшті Қазақ халқы: «бұлбұлымыз» десе, Жамбыл айт қан дай, оны сайратқан сол заманның бақшасы. Мүсірепов Ғ. «ЧУДО» А йман, Қыз Жібек, Хадиша, Шұға, Ақжүніс, Баттерфляй, Маро, Ажар, Сара... Күлəш марқұмның қазақ операсының сахнасына алтын шегелермен шегелеп кеткен бейнелері – осы. Сахналық аз өмі рі нің ішінде осынша көп, осынша дəл жасалған көркем бейнелер дү ниежү зі лік театр тарихында сирек кездеседі. Бұл рөлдерді біздің сахнада Күлəштан бұрын ешкім ой на ған жоқ, бұл бейнелерді жасаған жоқ. Бізде мектеп көрген, өзін дік мектебі бар дерлік режиссер де, дирижер де болған емес. Кү лəштің өзі де музыкалық мектептің есігін ашқан жан емес-ті. Ас қан талантты актриса көркемөнерде толып жатқан «таныс-бей та ныстар дың» бейнелерін жасау сияқты биік қырқаларға жалғыз асты. Сүйеніш-таяныштары болды əрине! Бірақ, шын ма ғы на сын да ғы жетекшісі болған жоқ.Талант жолы осылай болмақ, ол жолды тыңнан салмақ. Бұл рөлдерде Күлəштан кейін ойнаушылар сахнада жүр ген де Күлəштің ізімен жүретіндей, Күлəшқа ұқсап кү ле тін дей сезіледі. Көр кемөнерде кімге болса да ұқсауға тырысу – ең үл кен қате, өзіңді-өзің қорлайтын қате! Үйрену жолы бұл емес. «Кү лəш тай қайдан болсын!», «Қалекеңдей қайдан болсын!» дейтін на ра зы лықтар да сол «із баспадан» туады. Белгілі жай – қазақ операларындағы қыз тағдырлары либретто бойынша біріне-бірі ұқсастау келеді. Ақжүністен басқасының бəрі де арманына жете алмаған, қара күштердің құрбандығы болған аянышты жандар (Қыз Жібек, Хадиша, Шұға, Ажар, Сара). Бұл опе ра лар дың арқауы да қазақ əндері, қазақ күйлері. Бұл əн дерде де мазмұн ұқсастығы аз емес. Ал енді, Күлəш жасаған алыс-жақын дəуірлердегі қазақ қыздарының бейнелерінде ұқ сас тық аз да,

да ра лы ғы басым. Əлеуметтік, таптық таңбалары көмескі емес, айқын. Əрбір ұқсас тағдырдың өрістеу жолы өзіне басқа. Кү лəш ондай дың бірде-бірін елеусіз қалдырмайтын, сондайлардан кө ңіл ге қона қалар мінездеме жасап алатын. Яғни асқан талантты, оның үс ті не таза талантты актриса бейне жасауды жан-жақты ойлайтын, көп ізденетін, таппай тынбайтын. Күлəш жасаған бейнелердің даралығы, нанымдылығы сонша – əрбір жаңа спектакльден кейін Күлəш көпке дейін Айман, Қыз Жібек, Баттерфляй, Ақжүніс, Хадиша, Ажар, Сара аталып жү ру ші еді. Өзіміздің əн-күй негізінде жасалған опералармен бірге класси ка лық операларда да (Татьяна, Баттерфляй) Күлəштің бейне жасаудағы шеберлігіне таңғалушы едік. Ұлы Абайдың орыс поэзия сын қазақ жүрегіне қондыра аударғаны сияқты, Күлəш та қа зақ қа жат бейнелерді жатсынбай сүйкімді де нанымды етіп шыға ра тын. Қойылмаған дауыспен, ашық дауыспен-ақ клас си ка лық музыкаларды ала беретін. Əсіресе, Баттерфляйдің іші толы сыр атақты ариясын орындап бергенде зал жарылып кетер ме деп едік. Орыс-қазақты түгел таңғалдырды. Алақандар дуылдап кетті. Айтып жеткізу қиын. Күлəш өзі əннен жаралған бір жан еді! Əн нен ғана, таза өнерден ғана! Күлəштің даусы күшті дауыстарға қосылмауы керек. Бірақ, сол азғанасы құлаққа түгел сүйкімді болушы еді. Сол азғанасы тү гел күмістен жаралғандай ерекше бір сыңғыры, ерекше бір қоңы ра уы болатын. Тағы да қайталаймын, Күлəш өзі əннен жа ралған жан еді. Күлəш шыға келгенде сахнаны жалғыз толтырып кетуші еді. Спектакльдің басқа кейіпкерлері ысырылып кеткендей, кө зің Күлəш қа ғана қадалып қалатын. Əрбір бейнеге ерекше бір мінездеме тауып, сонысын еппен ғана көзіңе тоса шыға келгенде, сен оған сеніп қалатын едің! Басқалардың барын салғанда жеткізе алмасына Күлəш сезілер-сезілместен артық күш жұмсамайтын. Сол сезілер-сезілмесі (деталь, штрих) сенің ой-сезіміңе дəл тиіп, ұя лап қалатын. Сен оны қайдан тапқанына таңданып, талант алдына бас иетінсің. «Ер Тарғынның» орта кезінде Тарғынды кезекті құр бан ды ғының бірі етіп болған соң Ақжүністің тоят тауып жататын бір кезі болушы еді. Сол тұста Мұхтардың былай дегені бар: – Қарашы, қарашы! Добалдай Тарғынды жығып алып тоят тап жатқан пантера сияқты! – деді.

Бұл Күлəш жасаған Ақжүніс бейнесіне дəл табылған теңеу еді. Күлəштің əйелге тəн адамгершілігінде өзге əйелде кездесе бермейтін жылылық, жағымдылық, іші-бауырыңа өтіп кететін сүй кім ді лік болушы еді. Қоғамның қай сатысында тұрған адам болсын, оған бəрібір, бəріне де ақжарқын, ашық жүзді жан болатын. Сахнада жасаған бейнелері қандай сүйкімді, қандай нанымды болса, өз өмірінде де сондай, паңдылықты, атаққа мастануды, дү ние қор лық ты білмейтін. 1936 жылы Москвада өткен бірінші онкүндікте «Қыз Жібек» спектаклінен кейін Күлəшті А.В. Нежданова, И.М. Москвин, К.С. Станиславский сияқты ұлы артистер сахнаға шығып құ шақ тап сүйіп, құттықтады. Сол жылы Күлəш «Қазақстанның бұл бұ лы», «Кү лəш тің даусына теңдесер дауыс бірен-саран-ақ болар?» – дегенді сол ұлы артистердің ауыздарынан естиді. Күлəш сол жылы жиырма төрт жасында СССР халық артисі деген атақ алып қайтты. Содан кейін де Күлəш паңдық, атақ желігі дегендерді сезінді ме екен? Жоқ, сезінген жоқ! Əуестенер кез, əуейленер кез Кү лəшқа соқпай-ақ өтті деуге болатын еді. Бірінші онкүндіктен едəуір жыл кейін мен Күлəшқа Москвада кездестім. Москвада Бүкілодақтық көлемде жас əншілердің конкурсы өткізіліп жатыр екен. Конкурсқа бізден Ермек пен Епонешникова түскен (Ермек бірінші бəйге алып қайтты). Күлəш жюри мүшесі, ал мен өз жұмыстарыммен барғанмын. Күлəш мені сол конкурсқа алып барды. Жюриде бірнеше СССР халық артистер, атақты əншілер бар екен. Күлəш кіріп келгенде А.В. Нежданова орнынан ұшып тұрып, Күлəшті құшақтай алып жоғары алып кетті: – Ты наше чудо! Чудо! – деді атақты əнші. Басқалары Кү лəш ті құшақтауға кезек күткендей, көз нұрларын төге қарасып қалды. «Чудо» деген сөзді қазақ тіліне дəл аудару қиын-ақ. Ол – та биғат тың заңынан тыс пайда болған бір керемет. Енді ойлап қарасам, атақты əнші Күлəшқа ең дұрыс, ең дəл келер баға берген екен. Музыкалық мектептің есігін ашпаған, даусы қырналмаған, сыланбаған əнші өзіміздің əндермен қатар клас сика лық музыканы қалай оп-оңай меңгеріп кетті? Театр мек те бін көрмеген, үлкен режиссураға кездеспеген адам бейне жа сау дың ең нəзік жолдарын өз бетімен қалай тауып кететін еді? Маған мұның бəрінің жауабы біреу-ақ сияқты сезіледі: со ның бəрі Күлəштің өзімен бірге туған. Күлəштің өзі əн еді, өнер еді. Қайнатары жоқ, қоспасы жоқ таза талант. Қысқасы, «Чудо!».

Брусиловский Е. ҚАБІРГЕ ҚОЙҒАН ГҮЛІМ БҰЛ Ә рбір ғажайып тұлғаның гүл жарып, шешек атуы алғаш сəттен-ақ ел махаббатын, жұрт қадірін өз бойына баурап əкететін əде ті емес пе?! Шын жүйріктің шығанға шырқар деңгейі ə дегеннен жалт етіп, жарық беретіні кімге танық?! Біздің Күлəш осы сындас, таңшолпанындай тамаша талант еді ғой. Заманасының, замандасының келбет-кейпін, ажар-көркін таңдай қаққандай сипатта тапжылтпай бейнелейтін өнер ал ғыр ларын тарих таразысы көптен біледі. Əн сүйетін, əн ардақтайтын құ мар бұлбұл-сандуғаштың сайрар шағы қандай қызықты, қан дай əсер - лі, қандай қымбат десеңші! Айлар өтсін, жылдар жылжысын, мейлі, өршіл өнерімен танылған адам аты аңызға айналып, қа уымның құрметіне бөленбей ме?! Күлəштің күн сипатты есімін атасам, оның сүйкімді жылы жүзін еске алсам, осы ойдың, осы сөздердің қамауында қа ла мын да қоя мын. Күлəш өзінің бүкіл тірлігін, ой-арманын, жан сезімін сах на ға арнады. Ол өз еншісін, бақыт-бағын сахнадан тапты десе де болады. Қазақ сахнасының шын асыл тасы, шынайы көркі бол ға ны на таласар жан таппассың. Күлəштің балалық шағы бейнетпен өткен. Оқуға жағдайы болмады. Жастайынан тырбанған тіршілік талқысына түсті. Бі рақ жа быр қа ған Күлəш жоқ. Құйрықты жұлдыз секілді қа раң ғы ны жарып өтер, жарықшағы жоқ жарқын өнері тұрмыс тұң ғиы ғын түре сілкіп, өмір өріне самғады. Сахнадағы Күлəштің салт та ғы, өмір де гі кейпі де сəнді еді. «Қыз Жібектің» төртінші актісінде Тө - ле ген нің қайтпас сапар шеккенін еститін сəтте Күлəштің Жібек образына терең бойлағаны соншалық – оның көзіне мон шақ тап кəдімгі жас келетін, егіліп жылайтын. Бір күні Күлəштан осы сəтте өзін қандай сезім баурайтынын сұрадым. Сонда: «Ме нің шын жылайтын себебім, мен – Жібекпін, сүйгенімнен, арман еткен ар - дақ тым нан айырылған жанмын. Солай сезінбесе, солай те бі рен бесе Жібек – Жібек бола ма?! Азапты да рақатты сезімдер бо йым ды билеп əкетеді!», – дейтін марқұм. Күлəш барынша еңбекқор адам еді. Ол сахна өнерін жанындай қымбат санайды, ауырдың үсті, жеңілдің астымен келген же ңіс ті жек көретін. Күлəш Байсейітованы советтік қазақ искусствосының мақ таны шы мен даңқы деген де – еңбек пен шабыт шаттығын, актерлік

шеберлігімен тас-бұлақтай мөлдір таза дауысын, əдеп пен адамгершілікті астастыра білгенін, зор азаматтық қасиетін қас тер лей еске алғанымыз жөн. Тосын қаза қазақ совет искусствосын жасаушылар қатарынан аса ардақты, қимас адамды алып кеткенін көрдік. Сел боп аққан көз жасын, жан қайғысын, ел қайғысын айтып жеткізе алар тіл қайда?! Ай артынан ай өтер, жыл артынан жыл келер, қазақ искусствосы əлі де гүлдене берер, кемелдене берер. Бірақ қазақтың тұң ғыш ұлы сахнапазы, теңдесі жоқ асқан əншісі, тіл байлайтын ға жа йып үнді бұлбұлы Байсейітова Күлəштің қасиетті есімі кеңпейіл қа зақ халқының жүрегінде мəңгі сақталар да мақталар. Байділдаев Ө. БҰЛБҰЛ КҮЛƏШ Ұ лы Октябрь революциясы жеңіп, бақыт таңы нұрын шашты. Жаңа заман халық бойындағы асыл өнерді балапандай өр біт ті. Сол Октябрь ұясынан ұшқан балапандардың бірі – қа натын кең жа йып қалықтап ұшып, қазақ əндерін əлемге танытқан қазақ хал қы ның бұлбұлы, сахна шебері, Қазақ ССР Жоғарғы Со веті нің депутаты, СССР-дің халық артисткасы, Сталиндік сый лықтың лауреаты, Ленин орденді Күлəш Жанысқызы Байсейітова еді. Бұ рын ғы Верный қаласының қараңғы көшелерінің бірінде ша ғын шаруасы бар Жаныс қарттың семьясында өскен жас қыз Кү лəш өсе келе өнерге үйір болды. 1925 жылы оқу-ағарту институтында жүр ген де музыкалық жəне драмалық үйірмелерге үз бей қа ты сып жүр ді. Осы кездерде Алматы тұрғындары Жетісуда шы ға тын губер ния лық «Тілші» газетінен: «Орион» (кейінгі «Алатау» кинотеатры) клубында бүгін жұмысшы жастар көркем өнер паз да рының концерті болады. Концертте Күлəш қарындас əн салады, Қана бек, Манарбек інішектер домбырамен əн-күй орындайды, Шара қа рын дас əн салып, би билейді» деген хабарларды жиі оқитын. 1928 жылы Қызылордадан Алматыға Қазақтың драма театры кө шіп келді. Қазақ қыздарының ішіндегі театр өміріне, ис кус ст восы на бірінші бой ұрған алғашқы қарлығашы Күлəш Қазақ драма теат ры ның артисткасы болып қызметке кірді. Драма театрының сахнасында қызмет еткен төрт жылдың ішінде Күлəш сексенге жа қын образдар жасады. Мұның өзі артистканың болашағын

ай қын дап, оның драмалық ойынымен қатар музыкалық дарыны бі лі не бастады. Күлəштің музыкалық дарынын алғаш танытқан Мұх тар Əуезовтің «Еңлік – Кебек» пьесасының сахнаға қойылуы болды. Осы пьесадағы Еңлік рөлін атқарған Күлəш көрушіні сахна лық шебер ойынымен ұйытып, еркін даусымен елжіретті. 1933 жылы қазақ искусствосы мен мəдени өміріндегі үлкен жаңа лық: музыкалы жаңа театр ашылды. Күлəш творчествосының өсуі театр өмірімен байланысты да, театр репертуарының жандануы Күлəш есімімен байланысты болды. Күлəштің алдында жауап ты да қызықты міндет тұрды. Елдің жалықпай тыңдап, ерінбей көретін Жібек образын Күлəштің аяулы шығарғаны сонша – «Қыз Жібек» операсы қойылғаннан кейін халық аузында Кү лəш десе Жібек, Жібек десе Күлəш, «Гəкку» əні жүрді. Казақстанның өскен музыкасы мен əдебиетінің Москвада өткен бірінші онкүндігінде көрсетілген «Қыз Жібек» пен «Жалбыр» операларында қатысып, саңлақ даусымен танылған Күлəш жа йын да «Правда» газеті: «Үлкен талант иесі, оның сахнадағы қимыл-əрекеті, əсерлі əн де рі зрительді сендіргендігі сонша – тыңдаушы халық қа зақ тілін түсінбесе де оқиғаның желісін, түйінді кезеңдерін тү гел дей түсініп отырды» деп жазса, СССР-дің халық артисткасы Валерия Владимировна Барсова: «Мен де көптеген жолдастарым сияқ ты Күлəш Байсейітовамен жақында, Қазақ искусствосының он күн дігін де таныстым. Шындығын айту керек, жас əнші маған өте үлкен əсер етті... Мен оған тең, оған пар келетін əншіні атай алмас едім, қазақ əншісінің өте серпінді, əрі жеңіл, ақаусыз ашық даусы өз ге лер ден айрықша, ешкімнің əуезіне ұқсамайды. Бұл да уыс тың кү міс тембрі, расында да сайраған сандуғаш үнінен айнымайды. Кү лəш Байсейітова қазақ бұлбұлы деген атты қалтқысыз, еш бір дауы жоқ лайықты алған. Күлəш Байсейітова – тек қазақ искусствосы емес, бүкіл совет искусствосының мақтанышы. Байсейітованы «артистка» деп сөз етсек, оның сүйкімді сипаты кө ру ші лерге зор əсер беретіндігін айту керек», – деп жазды. Сахнада образды қалай жасау, əсіресе, Жібек образын жасау туралы мақаласында Күлəш былай дейді. «...Міне, көркем табиғат. Бурабайдың күміс көлі. Оқ жет пестің қасындағы жартастың үстіне шығып Қыз Жібек тұрса... Көл бетіндегі сайраған құстардың үнімен үн қосса, əсем дауыс көлдің бе тін қақ айырып арғы жағындағы жартас, орманды тоғайларға барып сіңіп жатса, сол кезде «Гəккудің» толқыған қайырмасына

то ғай ішіндегі сайраған бұлбұл қосылса, осы үндерден не шығар еді?! Əрине, сахнада сол сияқты өмірдің сұлу үнін көрушіге беретін шеберліктің құшақ жетпейтін бір түрлері көрінер еді. Сол кезде «шіркін, осы ойымды халыққа – көруші зрительге жеткізе алмаймын-ау!» деген қобалжу, асығыстық бойымды буды. Қыз Жібектің образын ізденуімде екінші бір қорек болған үлкен нəрсе – өз халқымның əн-күй творчествосы. Халық композиторлары – Біржан, Балуан Шолақ, Ақан сері, Мұхит, Жаяу Мұса, Естай əндерінің лирикалық толғауы терең, үндері жарқын, мазмұ ны құнды. Осылардың негізінде қазақтың алғашқы қойылған дра ма лық операларынан бастап, сюжетті оқиғаға толы, маз мұ ны тұ тас, мағынасы кең көптеген шығармалар туды. Образға сай əн – ария іріктеліп алынды. Жібектің сипатына, жан сезіміне «Гəк ку» əні үйлесе кетті. Ақжүніс образы Қыз Жібекке қарама-қарсы. Ханның ерке мінезді, сиқырлы, арамза, қызғаншақ, тəкаппар қызы. Бұл образды «Қыз Жібектей» халық поэзиясының лирикалық толғауынан, əсем сазды музыкалық үндерінен іздегенім жоқ. Сол замандағы жо ғар ғы қанаушы таптың тұрмысынан іздедім. Əдетте теріс мінезді ойнау актерге жеңіл сияқты болса да, те ріс мінезді адамның ішкі жан сыры мен сыртқы құбылысын кө ңіл дегі дей қатар алып жүру – өте қиын. Кейбір актерлер теріс қылықты адам ның рөлін ойнағанда бірыңғай сарынмен кетеді. Жалт-жұлт қи мыл, бет-аузын қалай болса солай қисаңдатып, тыжыраңдатып жөн сіз күлдірлену, адамда болатын тағы басқа мінездерді орынсыз, сенімсіз істейді». Бұл – СССР-дің халық артискасы Күлəш Байсейітованың, сахна шеберінің ойы, шын пікірі. Күлəш тек Қыз Жібек рөлін ой наған да немесе Ақжүніс образын жасағанда емес, барлық рөл дердің психологиясын осылай етіп көрсететін. Өткен ғасырда Абай арқылы қазақ даласына келген Татьяна қазақтың Абай атын да ғы опера жəне балет театрының сахнасында 1946 жылы қо йыл ғанда, Белинский атаған «Орыс өмірінің энциклопедиясы – «Евгений Онегиндегі» сол Татьянаны да қазақ жұртшылығына өз тілінде жеткізген Күлəш болатын. «Татьяна бейнесін жасауым: ол – қуанышты еңбек, – деп жазған еді Күлəш. – Өйткені, ол – менің ұлы орыс елінің алтын қазынасына енудегі бірінші еңбегім. Мен кемеңгер Пушкин мен Чайковскийдің ұлы мұрасын, ұлы кейіпкерлерін өз тілімде, өз үніммен өз елімнің алдында шыр қауды мақтаныш етемін!».

Күлəш жасаған ойдан кетпес образдың бірі – композиторлар А.Жұбанов пен Л.Хамидидің М.Əуезовтің либреттосына жаз ған «Абай» операсындағы Ажар. Тар заманда қасірет шеккен адал жан (Ажар) болған іске бас иіп отырмай, бірбеткей, қай сар қа зақ қы зы ның портретін көрсетті. «Күлəш бұл жолы да Абай за ма нының, Абай бастаған ақындар тобындағы өзгеден ерекше жанды, қа зақ тың аяулы қызының бейнесін айнытпай жасап берді» (Ғ.Мүсі ре пов). Опера жəне балет театрында Мұқан Төлебаевтің Қажым Жұма лиев либреттосына жазған «Біржан – Сара» операсы жүріп жатыр. Қоянды жəрмеңкесінің қызған ортасына, Біржан сал тұрған той-думанның үстіне ақ желек, кəмшат бөрік киген, оң қолына тобыл ғы сап, жіңішке өрім қызыл қамшы, сол қолына жібек баулы шешен домбыра ұстаған – Сара – Күлəш келіп, күміс тұр ман ды торы бестіден түспей-ақ əн шырқайды: Арқаның атышулы ардагері, Шайқасса, шықсын былай Біржан сері! Найманның жел жетпеген сандағына, Ере алмай біразырақ шықсын тері. Күлəштің сахнадағы осы кездегі жүріс-тұрысын көзі көрген жан ның қайсысы ұмытар! Ақын Сараның айнымас бейнесін жа саға ны үшін Күлəш Сталиндік сыйлықтың лауреаты деген құр мет ті атақ қа ие болды. Опера сахнасында Күлəш бұлардан өзге «Жалбырдағы» – таза жанды, адал ниетті Хадиша, «Гвардия, алға!» опе ра сын да ғы – ержү рек Сайра, «Терең көл» операсындағы – Науша, «Бекеттегі» – Зере, «Алтын астықтағы» – Айша, «Амангелдідегі» – Бану, «Тө ле ген Тоқтаров» операсында – Люба, итальян композиторы Пуч чи ни дің «Чио-Чио-сан» операсындағы – Баттерфляй, татар композиторы Жигановтың «Алтыншаш» операсындағы Алтыншаш тағы басқа көптеген өзіндік неше алуан сырлары бар рөл дерді орындады. Күлəш Байсейітованы Ленин орденді Советтік Қа зақ стан ның еңбекшілері, ұлан-байтақ Отанымыз, көптеген халық демократия елдері сирек кездесетін талантты əнші, ұлы актер, белгілі қо ғам қайраткері ретінде таниды. 1938 жылдан Қазақ ССР Жо ғар ғы Сове ті нің депутаты, бейбітшілікті жақтаушылардың Со вет тік Ко мите ті нің мүшесі еді. Осы қызметімен 1952 жылы де мо кра тия лық

Польшада бейбітшілікті қорғаушылардың Дү ние жү зі лік Екінші Конгресінің жұмысына қатысты. Қазақ көр кем өнер қай рат кер лерін алып, Ұлы Қытай Халық Республикасының Синьцзян еліне барып қайтты. Моңғол Халық Республикасының 30 жыл дық мерекесіне СССР-дан барған делегаттардың бірі – біз дің бұл бұл Күлəш болды. Опера сахнасының көркі, дарынды Күлəш əнімен астасып, күйі мен сырласты. Күлəш орындайтын «Шилі өзен қамыс-ай, бізді ойлай жүр таныс-ай», «Ахау керім», «Бұлбұл», «Гүл бақшада», атақ ты «Гəкку», «Қазақ вальсімен» қатар оның репертуарынан орын алған Совет Одағы халықтарының əндерін: орыстың ха лық əні «Қоңырауды», украинның халық əні «Ганзаны», бе ла русь тің ха лық əні «А, у полі вярба», армянның халық əні «Қа рлы ғаш ты», сондай-ақ, қалың демократия елдерінен поляктың ха лық əні «Қыз келедіні», чех əні «Малшыны» тағы басқа көп те ген əндерді кім сүйсіне тыңдамады?! Бұл əндер Қазақ бұлбұлының орындауында қайда шыр қал мады! Москва мен Ленинград, Киев пен Минск, Вильнюс, Каунас, Рига, Фрунзе, Ташкент, Прага, Варшава, Ұлан-Батор... Жеке əн айтудағы еңбегі үшін 1947 жылы Күлəшқа Сталиндік сый лық тың лауреаты деген құрметті атақ берілді. Совет искусствосының ардақты өкілі Күлəш есімі – ұмы тылмас есім. Ол есімді совет халқы əрқашан да мақтанышпен атайды. Күлəш үні, шырқаған əні жер шарының о шеті мен бұ ше ті не сөнбейтін жұлдыздай қалықтап, ұшып жүрмек! Қуандықов Қ. «АЛЫСТАН ӨСЕ БЕРЕР ТҰЛҒАЛАНЫП...» (К.Байсейітованың қайтыс болғанына жыл толғанда) Өмірдің өзенінде жылдар ағып, Келешек келе берер күн жаңарып. Жақыннан кейде оны байқамасақ, Алыстан өсе берер тұлғаланып... Сырбай Ұ лттық көркемөнеріміздің мақтанышы, қазақ сахнасының ұлы өнерпазы Күлəш дүниеге таңшолпандай жарқырап келді. Та би ғат оның тұлғасын құюда жомарттық жасады. Күлəшқа

ол бояуы мол күмістей сыңғырлаған таза дауыс беріп қана қойған жоқ, ажарлы көрік, танадай жарқыраған қарақат көз, сұлу мүсін бер ді. Күлəш шын мəнісінде сахна үшін жаратылған жан еді. Күлəштің артистік ерекшелігі көзге бірден түсетін. Қазақ опера театрында əншілік өнерді терең драматизммен дəл Кү лəштай тоғыстыра білген актер шамалы. Бұл тамаша қасиет Кү лəш ойынына ерекше еркіндік, əсемдік сипат беретін. Оның сах на ға ал ғаш шыққандағы лебізінен-ақ қаһарманының мінез-құл қын, жан-күйін ұға бастайтынсың. Күлəш өнерінің осы бір ерек ше лігін Қазақ көркемөнерінің 1936 жылы Москвада өткен декадасы кезінде орыс сахна қайраткерлері аса жоғары бағалап еді. Композитор Дзержинский Күлəштің орындауындағы қазақ əн де рі нің терең сырлылығын айтса, Глиэр: «...өз көркемөнерін жасауда мұндай əншілері бар халық бақытты ғой» деп жаз ған. Жазушы Всеволод Иванов, ақын Демьян Бедный, қазақ му зы касы ның үлкен досы А.В. Затаевич актерлеріміздің шеберлігін сөз еткенде Күлəш есімін жеке дара атады. Қазақтың тұңғыш музыка театр актерлерінің ішінде, əсі ре се, Күлəш алғашқы кезде де, кейін де халық өнерпаздарынан сусындады. Қазақ опера театрының өзіне ғана тəн осы бір ерекшелігі оның алғашқы өкілдері: Күлəш, Құрманбек, Қанабек, Ға ри фол ла ойындарынан айқын көрінеді. Вокалдық өнерді пси хо ло гия лық драматизммен шендестіру, қабыстыра білу – опера театры мыздың өзіндік өнерпаздық беті. Осы стильді қалыптастырушы, оны өр кен де ту шілердің аса көрнекті өкілі Күлəш еді. Қазақтың советтік театр өнерінің тууы, қалыптасу жолы сан ғасырлық мəдениеті бар орыс, армян, грузин, тіпті, бауырлас өзбек халқының сахна өнерінің тағдырынан мүлде өзгеше. Ол – халық тар театрының бай тəжірибесі, талай сыннан өткен өнер паздық əдісі болса, біздің Күлəш, Қалыбек, Құрманбек, Елубай, Серкелер соның бəрін тыңнан бастады. Күлəш солардың ішін де Қа зақ тың ұлттық опера өнерінің пионері болды. Оның та лан тының осы бағытта жарқырай ашылуына совет шындығы, ұлы Коммунистік партия зор мүмкіншілік туғызды. Біздің опералық шығармаларымыз көбіне тарихи-эпостық тақы рып қа құрылып жүр.Олардың музыкасы түгелге жақын ха лық əндеріне негізделген. Халық ортасынан шыққан Күлəшқа опе рала ры мыз дың бұл қасиеті табиғи жақын, аса қымбат еді. Мұн да ғы адам типтері Күлəштің «таныс, бейтаныстары» болатын. Оның үстіне Күлəш ескі ауылдың əдет-ғұрпын да жақсы білетін. Ақын-

дар айтысын, шілдехана, алтыбақандарды көп көрген, сауық-думан ға жиі араласқан. Халық əндерін бар əсем нақышында шырқай білетін Күлəш Жібек пен Бекежан арасындағы қақ ты ғыс күйле рін, Жібек пен Төлегеннің əзілін, қайын жұрты алдында мұңзарын шаққан Ажар жанын, азаттық көксеген, асыл жар аң са ған ақын Сара трагедиясын терең сезіне білді. Күлəш ойынындағы еркіндік тек талантпен ғана келген жоқ, актрисаның өмірді жақсы білуі де бұған септігін тигізді. Кү лəш қа һар ман да ры ның өмірін, солар өмір сүрген заманның сыр-сипатын талмай зерттейтін, сарыла ойланатын ойшыл суретші еді. Ол жа са ған сахналық тұлғаларының ұлттық бояуының қанық болуы да осыдан. Күлəш – сонымен бірге, сөз қадірін білетін, ана тілімізді ерекше сүйген, оның тазалығы үшін күрескен адам. Оның аузынан шыққан əрбір сөз залдың қай қиырындағы кө рер мен ге де анық естілетін жəне əр сөзінде жүрекке жылы тиетін сүйкімді бір лебіз сыр бардай еді. Зор талант иесі, өмірден көргені, оқығаны көп Күлəш əрбір рөлін асқан шабытпен ойнайтын. Оның артистік өнеріне суырыпсалма ақындарға тəн күй де жат емес-ті. Сондықтан Күлəш ойынынан əр кез жаңалық табатынбыз. Сан рет ойналған рөлдерге жаңа бояулар енгізіп, жасартып отыру Күлəштің өнерпаздық əдісіне айналған еді. Қазақ операсында Жібек, Ақжүніс, Хадиша, Сара, Ажар, Татьяна, Мадам Баттерфляй тұлғаларын тұңғыш жасаушы – Байсейітова Күлəш соңына асыл мұра, өшпес із қалдырды. Ол қазақ халқын ғажап сырлы опера өнеріне баулыды, оның классикалық түрлерін тыңдауға үйретті. Совет Одағының халық артисткасы, Сталиндік сыйлықтардың лауреаты Байсейітова Күлəш тамаша өнерпаз ғана емес, сонымен бірге жалынды қоғам кайраткері болатын. Ол өз өнерін Совет халқына арнады, мемлекет қайраткері ретінде ел-жұртына талмай қызмет етті. Жарқын өнерімен де, қоғамдық сол еңбегімен де ол туған халқының сүйіспеншілігіне бөленген. Күлəш ұлы өнер иесі бола тұра барынша кішіпейіл, карапайым адам еді. Ол жас талапкерлердің өсуіне əркез көмектесумен, өзінің мол тəжірибесін ортаға салумен, ұстаздық етумен болды. Күлəш есімі халық жүрегінде мəңгі сақталады, оның бұлбұл үнін болашақ ұрпақтар да естір де, бізше сүйсінер!

ХАЛЫҚ САНДУҒАШЫ1 Х алқымыздың аяулы қызы, аса дарынды əншісі Күлəш Бай се йі то ва ның есімі бəрімізге қадірлі, ыстық. Оның Қазақ совет мə де ние ті нің тарихындағы орны өзгеше, сол секілді халық жү ре гін де есімі де мəңгі сақталған. Күлəш алғаш рет театр сахнасына шыққанда республика мəде ние ті енді-енді ғана аяқтана бастаған еді де, опера, балет се кілді өнер саласы қазақ топырағында тұңғыш рет пайда бол ған-ды. Жаратылысынан əнші болып туған Күлəш міне, сол мə де ниет ті ая ғы нан тік қоюға белсене қатынасты. Кешегі өткен заманның құрсаулы бұғауын бұзған Октябрь таңы халықтардың тұңғиық түбінде жатқан бар асылын «тереңнің бетіне» шығарса, соның бірі болып, яғни терең өзендегі тұңғиық гү лін дей болып Күлəш шықты. Күлəш алғаш сахнаға келген күннен бастап, тек қана эстрада əншісі дəрежесінде қалмай, əрі драма театрының артисі, əрі опера солисі болып өсе бастады. Оқыды, үйренді, талаптанды, өзі де өсті, өзгені де өсірді. Кейін Ленинград консерваториясын бітірген талантты композитор Евгений Брусиловский Қа зақ станға келіп, қазақ халқының əндерінің негізінде тұңғыш рет «Қыз Жібек» операсын жазғанда – Күлəш та соның басты партиясын орындайтын тұңғыш артистка болды. Операның негізгі өзе гі не алын ған Ыбырайдың «Гəккуі», Мұхиттың «Дүние-ай» əн де рі шын мəнісінде халыққа Күлəш арқылы соның есімімен байланысты тарады десек артық емес. Күлəштің табиғи даусы дүниежүзінің əйгілі əншілерінің ешқай сы сы нан кем болмады. Кейінірек көркемөнеріміз өсіп, опера театры орыс жəне дүниежүзі композиторларының шы ғар ма ларын қой ған да, Күлəш өнері сол талаптан асып түспесе, кем түскен жоқ. Біз Күлəштің нағыз өнерпаздық жолы «Қыз Жібектен» басталды дейміз. Е.Брусиловскийдің кейінгі алты операсында да ол басты бейнелерді ойнады. Əсіресе, Күлəш өнерінің жан-жақты дамуына мына бір жай себеп болды: Күлəш үнемі бір сарынды бейнелерді ойнай беруге келіспейтін еді. Ол өзі ойнайтын геройдың не ғұр лым əр алуан, дүниетанымы əртүрлі, əр характер адамы болуын, оның интеллектік айырымы айқын болуын талап ететін. Ол сондықтан да өзі қызметтес болған жазушы, ком по зи1 Бұл мақала «Қазақ əдебиеті» газеті редакциясы атынан жазылған. 1962 ж.

тор лар ға да сөзін өткізетін. Күлəштің əртүрлі бей не лер ді ой да ғыдай шығаруына бір дəлел келтірейік. Мəселен, «Қыз Жібектегі» Жібек – аса нəзік жанның, адал, ақ махаббаттың адамы. Ол өз сөзіне берік, сүйгені үшін жас өмі рін де аямайды. Күлəш өз геройын осындай пəк жан, асыл ару етіп көр се ту мен қатар, екіталай күн болса, сүйген жары үшін өлім ге де баратын қайратын көрсетеді. Бірақ қатал заманның қыс па ғы талай дың үмітін үзген еді. Жібек солардың бірі болатын. Кү лəш Жібек өміріндегі осы трагедияны барынша кең ашады. Енді «Ер Тарғын да ғы» Ақжүніс – бұған мүлдем қарама-қарсы бейне. Ол – сұлу, бірақ тырнағын бүккен тағы сұлу. Ол үшін Тарғын секілді батыр ел қорғаны емес – құшып-сүйетін жар ғана. Батыр басына күн туып, мертіккенде Ақжүніс оны соқыр тиын құрлы көрмей, ел сіз да ла ға тастап жүре береді. Бұл Күлəш бойындағы жібектей есілген қасиетке мүлдем қайшы болса да, бірақ кезінде «Ер Тар ғын» операсын тыңдаған жұрттың Күлəш өнеріне қатты сүйсінгені, артистка бойындағы жан-жақты дарынға разы болғаны мəлім. Тыңдаушының көңіліне мықтап сақталған бейненің бірі – Татьяна Ларина. Қазақ даласына тұңғыш рет Абай арқылы таныс болған осы бір нəзік жанды орыс қызы, Баян мен Жібек, Ақ тоқ ты мен Сара секілді біртума болып кетеді де, Пушкин геройы барша қазақ қыздарының мұңдасына, сырласына айналған-ды. Енді, қазақ сахнасына келіп сол Татьяна шыққанда жұртшылық ескі танысымен жолыққандай болды. Орыс қызының жан тебіренісінде, зармен өткен өмірінде қазақ қызына тəн аса мол қасиеттер болушы еді. Оны Күлəш əдемі ашты. Сахнамызға «Евгений Оне гиннің» қойылуы Қазақ совет опера өнерінің тарихында үлкен оқи ға болды десек, Күлəш творчествосында да зор бел, қия болды. Халық сандуғашының бұдан басқа да ондаған рөлдері бар. Олар дың бəрі өте сəтті шыққан, тыңдаушының жүрегіне жол тапқан ойындар. Бұл жерде, əрине Күлəштің өсуіне себепкер болған, онымен бірге өздері де өскен, республикамыздың бір топ өнер қай рат керле рі нің есімін атап өткен орынды. Олар: Қалибек Қуа ныш баев, Құр ман бек Жандарбеков, Қанабек Байсейітов пен Ахмет Жұ банов жəне Евгений Брусиловский секілді өнер тарландары. Күлəш аса еңбек сүйгіш еді. Оны ол Москва қаласында өткі зіл ген Қазақ əдебиеті мен өнерінің онкүндіктерінде немесе театр қа быр ға сын да жұмыс істеген шақтарында көрсетті. Совет хал қы дарынды əншінің еңбегін жоғары бағалады. Оған СССР

ха лық артисі деген атақ берді жəне екі рет жоғары сыйлықтың лауреаты болды. Күлəш үкімет мүшесі, халықтың қалаулы депутаты еді. Халық сандуғашының өнерін шет ел өнер қайраткерлері де жоға ры бағалады. Мəселен, Алматы қаласында қонақта болған Италия делегациясының мүшесі Марио Берлингер ол туралы былай деп жазды: «Ал Байсейітова ханымды алыңызшы. Біз оның «Біржан – Сара» операсында салған əнін естідік. Бұл – атақты артистка. Осы бір көр кем де жоғары мəдениетті əйел өзінің балалық шағын еске тү сі ре келіп, Қазақстанда театр дегенді ешкімнің көрмегенін, Верди мен Мусоргскийдің есімдерін ешкім естімеген кезін айтты... Ол өз халқының композиторы жазған үлкен ұлттық операда өнер көрсетумен келеді». Күлəш туысқан халықтар мəдениетінің өзара тығыз байланыста болуына атсалысты. Ол Чайковскийдің «Евгений Онегин», грузин композиторы Палиашвилидің «Даиси», татар композиторы Жигановтың «Алтыншаш» операларының қазақ сахнасында қо йы луы на себепкер болды. Күлəш туысқан қырғыз опе ра сы ның əн ші ле рін тəрбиелеуге де көп көңіл бөліп еді. Сол Күлəш қазір елуге толып отыр. Творчестволық жолы жеміс ті болған əншінің мүшелі күнін бүкіл республикамыз (болып) құр мет пен атап өтуде. Өзі тым мезгілсіз дүние салса да (қырық төрт жасында жүрек ауруынан қайтты) оның артына қалдырған мұ ра сы өте көп. Ол – Күлəштің ісі, салған əні. Сол себепті де біз сөз соңын Күлəшқа берілген мыңдаған ба ғаның бірімен, яғни профессор Ахмет Жұбановтың сөзімен аяқ тағы мыз келеді. «Тума талант, дарынды актриса Күлəш театр сахнасына шыққан кезден бастап-ақ Қазақстан жұртшылығының сү йіс пен ші лігі не ие болса, келе-келе бүкіл Одақ жұртшылығының құр ме ті не бөленді. Драма мен операда бірдей күшті талант иесі болған Күлəш тің қазақ сахнасындағы орны бөлек, шоқтығы биік еді. Күлəш тің ойынындағы қандай рөл болса да құлпырып кететін-ді. Айман, Шұға, Жібек, Ақжүніс, Нергиз, Маро, Ажар, Баттерфляй, Татьяна, Сара жəне тағы басқа рөлдерді орындаған кездерінде Күлəш тек Қазақ опера өнерінің алыбы ғана емес, сонымен қатар, дү ние жү зі лік бүкіл прогресшіл опера қайраткерлерімен терезесі тең жатқанын көрсетті».

Мацкевич О. «ГƏККУ» САХНАҒА ҚАЛАЙ КЕЛГЕН? Х алық оны «Біздің Күлəш», «Бұлбұл Күлəш» деп атап кетті. Ол ширек ғасырдан аса уақыт бойы қазақ операсын көркейтіп оның даңқын арттырды, оның мақтанышы болды. Иə, Күлəштің бұл бұл үні, əсем əні қанат қақты. Қазақ əдебиеті мен өнерінің Москвада өткен алғашқы он күнді гін де уыздай жас актриса дүниежүзіне даңқы жайылған үлкен театр сахнасынан өзінің сүйіп орындайтын «Гəккуін» айтты. Асқақ əн бар əлемді баурап алды. Ол Каир мен Бухарестің зəулім залдарында, асау Даугава мен күміс толқынды Днепр жа ғасын да шырқалады. Бұл əнді естіген сайын көрнекті композитор, республика халық артисі, жасы егде тартқан осы бір адам Ленинград консерваториясын бітірісімен, өзіне əлі жұмбақ сонау алыс Қа зақ стан ға аттанған, енді қайталанбас жылдар керуенін есі не алады. ...Шымкентке таяған кезінде поезд салдыр-гүлдір етіп, кішкентай разъезге тоқтай қалды. Жас композитор вагоннан шықты да, жып-жылы рельске келіп отырды. Оны тұнып тұрған ты ныштық бірден өз құшағына тартып алғандай еді. Доң ға лақ тар дың тынымсыз дүрсілінен, паровоздың ащы айқайларынан кейін бұл оған біртүрлі салтанатты, біртүрлі əуенді болып көрінді. Сар ғайған дөңдер үстінде сары сағым ойнайды. Шырқау биікте қы ран құс қанатын қағады. Композитор даланың əсем көрінісіне сүйсіне қарайды. Оның көз алдынан бұрын кездесе қоймаған жаңа музыкалық сазды əуенге толы өмір торғын шымылдығын айқара ашқандай. Жақында ғана вагонда болған əңгіме есіне түсті. Жол бойында кездескен бір адам оның осындай алыс жерге неге кетіп бара жатқанын қайта-қайта өзеурей сұрап болмады. Басында үн де мей отырғанымен, ақырында: – Əн іздеп барамын, – дей салды Евгений Брусиловский. Композитор ақырын ғана жымиып қойды. Өйткені, ол шындық тан онша алыс та емес еді. Мұндай алыс сапарға тегіннентегін кетіп бара жатқан жоқ-ты. Көз алдында көсіліп бейтаныс өлке – əн мен жыр өлкесі жатыр. Қазақстан астанасы оны мөлдір бұлақтардың сылдырымен, сүм біл теректердің сыбдырымен, құстардың құбылтып салған назды нəзік əнімен қарсы алды. Сан алуан сұлу үн қосылып, сыр-

лы симфонияға айналды. Бұл тамаша симфония авторы табиғат ана ның өзі болатын-ды. Композитор Гоголь көшесіндегі «Жетісу» қонақүйінің тар да мазасыз номерлерінің біріне орналасты. Ол мұндай қо лай сыз дыққа көңіл бөлмеді: ерте тұрады, жұмыстан кеш келеді. Тез ше ші ніп төсекке жата қалғанымен көпке дейін ұйықтай алмайды. Күн діз гі кездесулер, тыңдаған əн-күйлері есінен кетпейді. Ол музыкалық училище жанындағы ғылыми-зерттеу кабинетінде қызмет істейтін-ді. Мұнда қазақ əндері мен күйлерінің жазбалары сақталатын-ды. Сахараға даңқы жайылған əншілер мен күйшілер де жиі-жиі келіп тұрады. Ал қабырғасы жұқа көрші бөл ме ден ертеден кешке дейін қобыз бен домбыра шалқиды. Кешегі көшпелі қазақ ауылының балалары музыка тілін үйреніп, мəде ниет шыңдарына құлаш ұруда. Əсіресе бір кездесу есінде қалды. Кабинетке кең жауырынды кісі кірді. Басында қара тақиясы бар. Ол амандасып жатып, ком пози тор ға көзінің астымен бір қарады да, өзінің кім екенін айтты. Композитор қуанып кетті, оның алдында халықтың сү йік тісі не айналған адам тұрды. Ол Александр Викторович Затаевич туралы бұдан бұрын да талай рет естіп еді. Бұл адам қа зақ тың əн-күйлерін жинауға өмірінің көптеген жылдарын сарп етті. Содан соң оны «Қазақ халқының мың əні» деген атпен жинақ етіп бастырды. Даланың тамаша əншілерінің бірі алдында отыр. Композитор бұл адамды да бұрын көрген емес-ті. Амандасып түс та ныс қаннан кейін оған домбыра ұсынды. Əнші оның тілегін бірден тү сінді. Қолынан домбыраны алды да құлағын бұрап, күйіне кел ті ріп, ашық əдемі даусымен əнді шырқап қоя берді. Композитор оның даусына таңғалды. Өзі ашық болудың үстіне, сонау биік аспанда шығандап талмай қанат қағатын зор да екен. Қолына бір жа пы рақ ақ қағазды алды да жаңа əннің əуенін нотаға түсірді. «Музыканы жасайтын халық, ал біз суреткерлер болсақ, тек оны жұмырлаушы ғанамыз», – деп Глинка мың мəртебе дұрыс айтқан – композитордың əн тыңдағанда, міне, ойына келгені осы еді. Халық əншісімен кездесу қызықты болды. Затаевичтің үлгісі бойынша жас композитор қазақ əндері мен күйлерін жазып ала бастады. Жайдары да мұңды, асқақ та əдемі көптеген əндер кейінірек оның бірсыпыра шығармаларына желі болды. 1934 жылдың жұмсақ, қарлы қысында қазақ халқының тұңғыш музыкалық театры дүниеге келді. Ол республика үкіметінің

шешімі бойынша Алматыда құрылды. Театрға əншілік өнерімен бү кіл далаға даңқы шыққан майталмандар, драма театрында таныл ған тарландар келді. Олардың ішінде 20 жастағы жас бұл бұл, талдырмаш, мейлінше əдемі Күлəш Байсейітова да бар еді. Жас театр артистерінің бірде-бірінде тəжірибе де, театрдың қалып тас қан репертуары да жоқ еді. Сондықтан композиторға бір жа ғы нан кейде театрдың көркемдік жағын басқарушы болуға да тура келді. Оның бойын айрықша бір творчестволық қуат кернеді. Өте қысқа мерзім – бас-аяғы бес жылдың ішінде композитор Қа зақ опера өнерінің негізін қалаған опералық төрт шығарма жазды. Театр коллективі «Қыз Жібек» операсын сахнаға шығару үстін де көп еңбек етті. Əрине, əзірге «Қыз Жібекті» опера деп атаудың өзі де қиын еді. Ол операдан гөрі музыкалы драмаға кө бі рек ұқ сай тын-ды. Бірақ театрдың «Қыз Жібек» дастанына бірден назар аударуы те гін емес еді. Өзінің көркемдік жағынан, композициясы жа ғынан, қай жағынан болсын «Қыз Жібек» қазақ эпостарының ішінен ерекше көзге түсетін. Төлеген мен Қыз Жібектің сұлу бейнесі мəң гі лік жастық шақты көз алдыңа елестетеді. Композитор кітапханадан «Қыз Жібекті» тауып алды. Ол қайта-қайта оқыды. Дастан жолдарының ғажайып сұлулығына, му зыка лық əуенділігіне қызықты. ...Ол біраз уақыт өткеннен кейін Күлəшпен кездесіп, əнін тыңда ды. «Міне, Қыз Жібектің рөлін ойнайтын адам – осы» деп ойлады ол ішінен. Ал Қыз Жібек – Күлəш кəдімгі қарапайым етікшінің қызы еді. Ол əнді, əн салуды сүйетін. Осы талап оны театрға əкелді. Ол тұңғыш операны жазуда Қанабек Байсейітов, Құрманбек Жандарбековтермен бірге болып, көп көмек көрсетті. Олар спектакль жоспарын қызу талқыласты, қандай əндерді қалай пай да ла ну ға бо ла тын ды ғы жөнінде кеңес беріп отырды. Іс тез алға жылжыды. Тəжірибе жетпей қалған жағдайда, жастық жалын көмектесті. Ендігі міндет – бүкіл опера бойына бəсеңдемейтін негізгі асқақ арияны табу еді. Алғашқы репетиция күні де белгіленді. Композитор мен оның көмекшілері болса, сол негізгі арияны іздеп, əлі таба алмай жүр. Затаевичтің жинаған əндерін де, өздерінің бұрын-соңды ес ті ген əндерін де бəрін еске түсіріп көрді. Бірақ одан ештеңе шықпады.

Композитор «Қыз Жібек» операсын қала сыртындағы демалыс үйінде жатып жазды. Кешке жақын оны қалаға алып қайтуға ескі «Форд» машинасы келетін. Олар бүгін тас жолмен жаяу қай ту ды ұйғарды. «Егер мүмкіндік болса, кез келген арбаның біріне міне салармыз» деп, ойлады. Міне, олар екі ат жегілген арба үстінде келе жатыр. Біресе өрге шығып, біресе төмен түсіп нарттай қызыл алма бақтарының арасымен келе жатыр. Күлəш бүгін тыным табар емес. Жол бойы шырқатып əн салумен келеді. Бұлар қалаға кіре бергенде, алма бағының алыс түкпірінен бір əн естілді. Жас актриса көмірдей қара ұзын екі бұрымын сəл қозға ды да, арбадан көтеріліп, əлгі əнді тыңдады, тез ұғып алды. Композитор да құлағын тоса қойды. Ол да бұрын мұндай əнді тың дап көрмеген еді. – Күлəш бұл қандай əн? – деп сұрады ол актрисадан. – Бұл «Гəкку» ғой, «Гəкку»! – деді Күлəш, қуанышты кескін білдіріп. – Уа, достар, – деді композитор қуанышы қойнына сыймай, – біз іздегенімізді тапқан сияқтымыз, ал Күлəш шырқап жібер! Күлəш шырқап қоя берді. Əрі-беріден соң үшеуі қосылып шырқады. Бұлақтай мөлдір, аққудай əсем Үкілі Ыбырайдың «Гəккуі» мынау алма бағына қалай келгенін қазір айту қиын. Біздің бі ле тіні міз: «Гəкку» негізгі арнасына айналған «Қыз Жібек» операсы кіршіксіз таза махаббатты, шексіз сүйіспеншілікті бейнелейтін халықтың ең сүйікті спектаклінің бірі болып алды. Күлəш Байсейітова «Гəккуді» ширек ғасыр бойы шырқады. Ол дү ние салғанда ұлы актрисаға туған халқының көрсеткен зор құрме ті ретінде қабірінің басында «Гəкку» ойналды. ...Операның алғашқы спектаклі түн ортасында аяқталды. Композитор мен операға қатысқан бір топ артистер даңғырлап сөйлеп, Ленин проспектісін бойлап келе жатты. Басқа ой жоқ, бəрін де операның аса табысты өтуі қуантуда. Шымылдық жеті рет ашылды, артистер жеті рет сахнаға шықты. Зал тебіреніп кетті, мың да ған дауыс «Гəккуді айтсын!», «Гəккуді айтсын!» – деп отырып алды. Күлəш «Гəккуді» қайта шырқады. Айтқан сайын мың құ был тып, алғашқысынан асырып айтатын сияқты. Бір топ қыз артистердің қасынан жүгіріп өте беріп, Күлəшқа те сі ле қарады. Сонан соң былай шығып алды да, жаңа театрда естіген, жұрттың бəрін тебіренткен əнді шырқап қоя берді. Опера авторы, артистер бəрі тоқтай қалып, əнге құлақ түрді.

– Естідің бе, Күлəш, сенің əнің бар дүниені шарлап кетті дей бер! – деді Евгений Григорьевич Брусиловский. – Жоқ, біздің, бəріміздің əніміз! – деді Күлəш. Олар тауға қарай жүріп келеді. Аспанда жұлдыздар жар қы райды. Саф алтын ауаны «Гəкку» толқытып жібергендей... Мұқанов С. КӨРКЕЙГЕН ЕЛДІҢ БҰЛБҰЛЫ Р еволюциядан бұрын атағы халық арасына кең тараған Баян, Назым, Жібек, Гүлбаршын, Айман сияқты қыздарымыз көп бол ған. Бірақ қанаушы тап үстемдік құрып тұрған кезде олардың есі мі тек халық аңызында ғана сақталып, өздері қасірет, қайғылы өмір кешіп өткен. Күлəш Байсейітованың олардан өзгешелігі: ол – кө зі нің тірісінде өнер шыңына көтеріліп, соған лайық СССР ха лық артисі атағын алған, даңқы мəдениет тарихына алтын əріп пен жа зыл ған ардақты адам. Мен Қызылжар қаласында қызметте жүріп, 1930 жылдың басында Алматыға командировкаға келдім. Сол күндері Қа зақ стан тұтынушылар одағының председателі Қожа Қошамбаевта жұ мысым болып, кеңсесіне кірсем жəрдемші-хатшысы болып қа зақ тың бір жас қызы отыр екен. Өте көркем де пысық, əдепті кө рін ді. 16–17 жастағы Байсейітова Күлəшпен алғашқы та ныс ты ғым сол кезден басталып еді. 1934 жылдың қысында Москвада оқып жүріп, қысқы ай лардың бірінде Алматыға тағы келген едім. Сонда бір қайран қал ғаным, қаланың барлық кəрі-жасы: «Ахау, Айман-айым, күн мен айым, Қасында Айман – Шолпан əн шырқайын» əнін шырқап жүр екен. Жеке үйге барсаң да, көшеге шықсаң да ес ти тін сол əн. Бұл Мұхтар Əуезовтің «Айман – Шолпан» атты му зы ка лық драмасында айтылатын əн болып шықты. Жаңа спектакльді көруге ынтықтым. Баяғы өзім көрген Күлəш Айман рө лінде ойнайды екен. Көруші жұртшылықты Күлəштің əні ғана емес, сахнада ойнауы да баурап алғандай. Қызыға қараған халық қол ша па лақ тау мен болды.

Бұл Күлəштің сахнадағы алғашқы үлкен табысы еді. Бұдан екі жылдан кейін, 1936 жылы Москвада Қазақ өнерінің онкүндігі өтті. Онкүндікке Күлəш Жібек пен Шұға рөліне барды. Ұлы астанамыз – Москваның биік сахнасында талғамы зор көрушілердің алдында халық сахнасындағы сəулетті образды бірінші рет адамзат тарихында сол тұлғада ойнап шығу оңай емес еді. Онкүндік Совет Одағының Үлкен театрында ашылды. Театр жұртшылыққа лық толды. Атақты артист И.М. Москвинмен аздаған таныстығым болушы еді. Театр фойесінде ұшырасты да, маған аудармашы бол деп өтінді. Қасында əйелі – атақты артист Алла Константиновна Тарасова бар екен. Олар «Қыз Жібектің» либреттосымен танысып алды да, партерде мені ортаға ала отырды. Сахна ашыла салысымен көршілерімнің бар ынтасы ойнаушыларда болды. Бір сəт те мен оларға «түсінікті ме?» деп сұрауым мұң екен, «көңілді бөл ме ңіз» деп тыйып қойды. Ұлы адамдар ойынға берілгеннен кейін «қалай бағалап отыр екен?» – деген ой мені мазалай берді. Бірінші акт аяқталып, жұрт фойеге шыққанда көршілерім қозғал май отырып алды. Сонда ғана тіл қатысып, олардың алған əсер ле рін сұрастырдым. Екеуі жарыса сөйлеп Күлəшті қоштаған, қо ше мет те ген пікірлерін айтысты. Олар Күлəштің əншілігімен қатар сахнадағы актерлік шеберлігін, қылықты қимылдарын ерекше айтып мəз болды. Опералық сахна шеберлері əнмен немесе ар тис ті гі мен көріне алса, мынадай қос шеберлікті қабыстыратын адам сирек кездеседі деп мадақтасты. Үлкен артистердің осы бағасы Күлəш өнеріне деген халық сыны, халық сыйы еді. Күлəштан кейін де тамаша əнші қыз да рымыз шыққанымен, Күлəштің бойындағыдай сахналық қа сиет ті мең гер ген артист əзір жоқ деуге болады. Бұл жағынан Кү лəш Қазақ сахна өнерінде шырқау шың қалпында əлі тұр. 1946 жылы туысқан республиканың жиырма жылдық тойына баратын делегацияның құрамында Күлəш та болды. Бəріміз бір вагонда барамыз. Қырғыз тойының концертінде Күлəш та құт тықтау əн салуға тиіс екен. Бірақ сол бір күндері қарлы, жаң быр лы ауа райының құбылмалы жағдайында даусы қарлығып қалды. Фрунзе қаласына Күлəш сол ауырған қалпында жетті. Қазақстан делегациясын тау қойнауындағы үкімет дачасына орналастырды. Концерт екі күннен кейін болмақ. Күлəш кон церттің бірінші бөлімінде шығуға тиіс еді. Даусы қарлыққанын ойлап, абыржып қалыстық. Бірақ Күлəш «саспаңыздар» деп кү ліп қой ды. Немен емделгенін, не қуат бергенін кім білсін – əйтеуір

Кү лəш өзінің атақты «Гəккуін» сахнада шырқатқанда даусы бізге бұ рын ғы дан да əсерлі шыққандай болды. Елуінші жылдардың бас кезінде Москваға барсам, Совет Одағы ның əйгілі əнші əйелдерінің концерті жүріп жатыр екен. Кү лəштің кезегі екі-үш күннен кейін келетін болып шықты. Күлəшқа дейінгі концерттерде зал олқылау болған. Күлəш əн салғанда қан дай болар екен деген қауіппен отырдым. Бірақ адам залға лық толды. Даусы да бабында болып шықты. Ол қазақ əндерімен қатар «Маро», «Алтыншаш», «Чио-Чио-сан», Татьяна арияларын орындап берді. Күлəш үлкенмен де кішімен де жолыға кетсе мейлінше кішіпейілділік көрсететін. Оны жақсы көрмейтін пенде болмайтын. Күлəш Байсейітова ірі мемлекет қайраткері еді. Ол бірінші рет Қазақ ССР Жоғарғы Советінің депутаттығына сайланды. КПСС мү ше сі, қоғам қайраткері. Күлəш мейлінше сүйкімді, сұлу, са лиқа лы, сабырлы қалпында санамызда сақталды. Күлəш сахна өнерінде туған елінің ең асыл қадір-қасиетін, салт-сана, əдет-ғұрып, мəдениетін дүниежүзіне танытып кетті. Бір не ше əндері грампластинкаға жазылған. Бұл көзкөрген дос-жаран да ры ның сағынған кезде іздеп табатын рухани бір сүйеніші боп қалды. Қазақ халқы өзінің ардагер əншісі, бұлбұл қызы – Күлəшті еш қа шан ұмытпайды. Оның есімі өнер аспанында жарық жұл дыздай жанып тұра береді. Жандарбеков Қ. АЯУЛЫ ЖАН ЕДІ К үлəш тірі болғанда бүгін алпысқа келер еді. Жұрт шылы ғы мыз қазақ бұлбұлы атанған осы аяулы да ұлы актер дің мүшелін зор ынта-ықыласпен атап өтіп жатқанда онымен бір ге істеген жылдарым есіме түседі... Мен ойлап отырсам, Күлəшпен 28 жыл бірге жұмыс істеппін. Демек, оның бүкіл саналы өмірі, бүкіл актерлік өсу жолы менің көз алдымда өтіпті. Күлəш Қазақ драма театрының табалдырығын 17 жасында аттады. Алғашқыда ол көпшілік қатысатын көріністерде көрініп жүр ді. Сол көптің ішінен оның өзіндік ерекшелігі де біртіндеп таныла бастаған еді.

Бұл жас қыздың əкесі Жасын ақсақал əнші əрі домбырашы кісі еді. Күлəш жастайынан əкесінен халықтың əні мен күйін тың дап өсті. Ол театрға əншілігін де таныта келді. «Майдан» спектаклінде Күлəш Пүліш рөлінде ойнайды. Əнше йін де гі талдырмаш қызды сахнада танымай қалдық. Үл бі ре ген жас келіншектің қимылы қандай биязы, табиғат бойына бар лық кө рік пен сұлулықты үйіп-төгіп бере салған... Еңлік рөлінде Күлəш тағы бір қырын танытты... 1933 жылы драма театрынан музыкалық студия бөлініп шығып, өз алдына отау тікті. «Айман – Шолпанды» қоюға əзір лендік. Айман рөлін Күлəшқа бердік. Актердің шынайы дарыны осыдан басталды деп білемін. Ашық та əдемі даусы, рөлден туатын табиғи қимыл-əрекет Күлəшті өзгелерден ерекшелей берді. Шұға рөлінде ойнаған Күлəшқа көрушілер қатты риза болды. Айман мен Шұға – екі түрлі образ. Күлəш сахнада осылардың өз де рі не тəн бейнелерін шебер жасады. 1934 жылы Күлəшқа Қазақ ССР-дің өнерге еңбек сіңірген артисі атағының берілуі оның өскелең дарынын танығандық жəне аса зор бағалағандық еді. Қыз Жібек рөлі актер Күлəштің творчестволық өсу жолының алғашқы ең үлкен белесі болды. Ол сахнадан Жібек болып, «Гəкку» əнін шалқытқанда көрушілер Күлəш талантының «сый лық та - рын» жан жүрегімен сезінді. Күні бүгінге дейін ол ме нің зердемде Қыз Жібек бейнесінде қалып қойған сияқты. Мен ғана емес, Күлəш тің Қыз Жібек болып ойнағанын көргендер де осыны айтады. Бізде жақсы əншілер, опера артистері қазір шүкір аз емес, баршы лық. «Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» дегендей, олардың өнер бəйгесінде оза шауып келе жатқандары да жоқ емес. Бірақ, жетіспейтін нəрсе бар сияқты. Опера артисі екі нəрсеге ерекше қабі лет ті болуға тиіс. Бірі – жақсы (егер қатаң талап қойсақ), үздік əнші болуға тиіс. Екіншісі – нағыз актер болуы керек. Осы негізгі екі қасиет пен сипат – актер бойынан бірдей табылғанда нағыз опера артисі мен əншісі шығады. Шынын айтайық, біздің кейбір опера артистерімізде осының бір жағы жетіп жатса, екінші жағы кемшін соғады. Біз кейбір опера артистерінің кейіпкері ариясын шырқағанда ойнап жүрген рөлін ұмытып, микрофон ал дын да ғы əншіге ұқсап кететінін көріп жүрміз. Күлəшта осы екі қа сиет бірдей кемелдігін танытқан еді. Ол Қыз Жібек арияларын шыр қа ғанда өзінің Жібек рөлінде ойнап жүргенін, сол болып əн шыр қап тұр ға нын ешқашан да ұмытпайтын.

1935 жылы музыкалық студия өз сахнасында «Жалбырды» көрсетті. Мұнда Күлəш Хадиша рөлінде ойнады. Хадиша өмі рі Күлəштің өз өміріне жақын жаңа мақсат-мұратты қазақ қыз да рының бірі еді. Сондықтан да болар, Күлəш бұл рөлді бір сырлы, се гіз қырлы етіп шығарды. Хадиша рөлінің сəтті ойналуы бүкіл спек такль дің дəрежесін жоғары көтеріп жіберді. Музыкалық студия Қазақ əдебиеті мен өнерінің Москвада болған тұңғыш онкүндігіне «Қыз Жібек» пен «Жалбырды» апарды. Күлəш москвалықтардың алдында өзінің шынайы дарыны мен өнерін танытты. «Қазақ бұлбұлы» деген оған берілген ат осы онкүндіктен басталды. Қазақтың жас опера өнері Күлəш пен басқа да онкүндікке қатысқан дарынды артистер арқылы өзінің үл кен болашағын танытты. Күлəшқа онкүндік қорытындысында СССР халық артисі жоғарғы атағы берілді. Бұл кезде Күлəш не бəрі 24 жаста ғана еді. Онкүндікте қолжеткен табыстар жігерлендірген му зы ка лық студия тұңғыш халықтық операмыз «Ер Тарғынды» қоюға əзірлен ді. Ақжүніс рөлі Күлəшқа берілді. Көрушілер мың айлалы, алмас қылыштай жанға Ақжүністі сахнадан көргенде Күлəш өне рі не таңырқай да тамсана қол соқты. Ойдағы жəне қиялдағы Ақ жү ніс Күлəш өнері арқылы енді бар сиқырымен көруші көз алдында тұрды... Ақжүніс арқылы Күлəш өнер шыңына шықты, клас си ка лық образ жасады. Күлəш басты рөлін ойнаған осы «Ер Тарғын» операсы Қа зақтың бүгінгі Абай атындағы мемлекеттік опера жəне балет театрының шаңырағын көтерді. Өнері толықсыған шағында Күлəш орыс жəне басқа ха лықтар дың қазақшаға аударылған классикалық операларында басты рөлдерді шыңына жеткізе орындады. «Даиси», «Демон», «ЧиоЧио-сан», «Евгений Онегин» жəне басқа операларда Күлəш өзінің ұлттық шеңберден шығып, дүниежүзілік опера клас си ка сының қандай рөлдерін болса да шебер меңгеріп кете ала тын ды ғын, тіпті, кемел ойнайтындығын əбден танытты. Татьяна болып ой наған Күлəш сондағы көрушінің бүгін де көз алдында... Театр коллективі тұңғыш ұлттық операмыз «Абайды» сахнада көрсетуге кірісті. Күлəш осы операның басты рөлдерінің бірі – Ажар образын жасауға тиісті болды. «Абай» операсы – өзіндік көп қырлы ерекшеліктері бар, психологиялық жағы басым шы ғар ма. Күлəш орындаған ариялардан тыңдаушы мен көрушіге Ажар дың ішкі мұң-сезімі қимылымен де, мың құбылған даусы-

мен де жетіп жатты. Актерлік пен əншілік шеберлік мұнда да біртұ тас бір лік тапты. «Біржан – Сара» операсындағы Күлəш жасаған Сара образы – қайталанбас бейне. Бұл операдан Күлəшті артист ретінде де əнші ретінде де терең сезінеміз. Себебі, қимыл мен ария Сараның ішкі дүниесі мен сыртқы бейнесін толықтырып, сом образ жасады. Қыз Жібек, Ақжүніс, Сара бұлар – қазақ операсында Күлəш жасап кеткен шыңдар, қайталанбас образдар еді. Қазақ операсында Күлəш жасап кеткен классикалық образдардан, ұлы актердің шеберлік мектебінен бұл өнерге құлаш ұр ған жастарымыз көп өнеге алуға тиіс. Əнші Күлəш, актер Кү лəш, қазақ опе ра сы ның кейінгі түлектерін бұл өнерде жаңа белестерге ша қы ра ды. Мен Күлəш ойнаған белгілі қазақ операларының көбінде дерлік артист ретінде де қатысып, ұлы актермен сахнаға талай рет бір ге шықтым. Ол өзімен бірге өзгені де сахнада жарқыратып, жігер лен ді ріп жіберетін. Онымен бірге ойнау əрбір артиске үлкен мо раль дық қуаныш əкелетін. Мен сахнаға қойған, режиссерлік еткен опералардың бар лығын да дерлік Күлəш негізгі сүйенішім, тірегім болып отырды. Өйт ке ні, ол жасаған образдар бүкіл спектакльдің жақсы шы ғуы на не гіз болып, көрушіге зор əсер ететін. Басқа ойнаушылар да оған қа рап, өз шеберлігін ұштай түсетін. Мен Күлəшпен бірге істеген жылдарымды мəңгі ұмыт пай мын. Оның қазақ сахнасында жасаған əртүрлі де қайталанбас тамаша образдарынан Күлəштің өз бейнесін де көремін. Мүсірепов Ғ. «КЕРЕМЕТ»

Ж иырма төрт жасында СССР халық артисінің атағын алған бү кіл Одақ көлемінде жалғыз ғана Күлəш еді. Одан бер гі қырық бес жылдың ішінде ондай жас дарын жалғыз, дара шыға алған жоқ. Ол кезде ондай үлкен атақты бере беруге са раңдау болатынбыз. Жарықшағы жоқ, жалғаны жоқ, күміс қоңырау дауыс жан сезі мі нің қайғы, қуаныш, сүю, күю, уаныш, жұбаныш, қызғаныш, кектесу сияқты барлық құбылысының бояуларын дəл беретін еді. Күлəш қандай рөлде ойнаса да, сахнаға шыға келгенде-ақ, қалт қы сыз сеніп қалатын едік.

Əшейінде, күнделікті өмірде көптің бірінен айырмасы жоқ Кү лəш сахнаға шыққанда, жасарып, жайнап, жанып, аруақтанып сала беретін. Сен білмейтін мінездер, үндер, көзқарастар, қоз ғалыс тар табатын. Күлəштің кім екенін, қандай жан екенін сахнада ғана тануға болатын еді. Ол шексіз қуаныш, нағыз бақыт дегендерге сахнада ғана бөленіп тұрғандай болатын. Бұл – үлкен дарынның бір сыры, ең бағалы қымбат сыры. Мен Бибігүл мен Роза бөбе гі міз ді əн үстінде осылай сезінемін. Əрине, сол кезде Күлəш болмаса, бізде қазақ операсы туа қойма ған болар еді. Құрманбек, Манарбек, Ғарифолла сияқты атақ ты əншілеріміз бола тұрғанымен, əніне ойыны сай героинасыз опера құрылған емес, құрылмайды да! Сондықтан, Күлəш – қа зақ опе расы ның анасы десең – анасы, кіндік шешесі десең – кін дік шешесі! Сахнада өткен жиырма төрт жыл өмірінің ішінде Күлəш бірнеше бейне жасап кетті: Айман, Қыз Жібек, Хадиша, Шұға, Ақжү ніс, Ажар, Сара, Маро, Мариям, Баттерфляй, Татьяна тағы басқа ла ры. Осы рөлдерде ойнағанда бүгінгі əншілеріміз Күлəштің сахнада қалған іздерін көріп, сол ізбен жүріп, ең алдымен Кү лəштің қалпына келіп алатын сияқтанады. Күлəш қазақ əндерін европалық оркестрге қосты, қазақ опе расы ның сахнасына европалық музыканы шығарып кетті. Күлəштің осындай сегіз қырлы өнері мен еңбегін өте жоғары ба ға лап, СССР халық артисі Нежданова оны «Чудо» («Керемет») дейтін еді. Хамиди Л. ҚАШАНДА ХАЛЫҚ ЖҮРЕГІНДЕ

Х алқымыздың бұлбұлы, қайталанбас талантты əншісі Кү лəш Байсейітова туралы маған бұрын да бірнеше рет қалам тербеуге тура келіп еді (Мəселен, «Қазақ əдебиеті» газетінің 1972 жылғы 24 ноябрьде шыққан «Əнмен кездесу» деген мақаламда Кү лəш туралы бірсыпыра мағлұматтар жазып едім). Əйтсе де, Кү ле кең туралы айтарымызды түгел тауысып болдық деу мүмкін емес. Күлəштің қазақ совет музыка мəдениеті тарихында алатын орны зор екені кімге де болса белгілі. Күлəшті мен алғаш рет 1933 жылдың көктемінде, Қазақ драма театры сахнасындағы «Еңлік – Кебек» спектаклінің Еңлік рө лін-

де көрген едім. Сол жолы оның актерлік шеберлігіне, шынайы əншілік талантына қайран қалғанмын. Содан көп ұзамай мен осы театрда қызмет істей бастадым. Алматыда туып-өсіп, Москва консерваториясында оқып келген жергілікті композитор Дмитрий Мацуцин «Еңлік – Кебек» спектакліне музыка жазған екен. Театрдың ол кездегі бас режиссері Жұмат Шаниннің тапсыруы бойынша мен ең алдымен, сол музыканы орындау үшін оркестр ұйымдастыруға кірістім. Бұл жұмыста маған жергілікті композитор С.И. Шабельский жəне театр хорының меңгерушісі, əрі əнші Писаренко көмектесті. Он сегіз адамнан құрылған бұл коллектив қазақ музыка мəдениеті тарихындағы ең алғашқы сим фо ния лық оркестр болатын. Күлəш та өмірінде тұңғыш рет осы оркестрге қо сы лып, «Еңлік – Кебек» спектаклінде əн салған еді. Кү лəш екеуміз дің творчестволық ынтымақтығымыз осылай басталған-ды. 1938 жылдың күзінде мен Қазақтың мемлекеттік филармониясында қазақ халқы музыка аспаптары оркестрінің көркемдік жағын басқарушы жəне бас дирижері болып қызмет істей бастадым. Филармония концерттеріне жиі-жиі қатысып тұратын Кү лəш тің ол кезде СССР халық артисі деген құрметті атағы бар болатын. Опера театрында басты партияларды орындайтын. Кездескен сайын кейбір халық əндерін өңдеп беруге ұсыныс жасайтын. Қазақтың халық əндерін орындауды өзіне үлкен абырой санайтын. Күлəштің ұсынысы бойынша ең алдымен бұрын «Еңлік – Кебек спектаклінде оркестрге қосылып жүрген «Еңліктің қош тасу əнін» фортепиано сүйемелдеуінде орындауға бейімдеп бер дім. Бір күні əуесқой жас өнерпаздардың республикалық бай қа уын да Қызылордадан келген бір қыз біз бұрын естімеген «Илигай» əнін орындады. Жюри мүшелерінің ішінде Күлəш екеуміз де бар болатынбыз. «Жүріңіз, Лəтеке! Əлгі бала кетіп қалғанша, «Илигай» əнін жазып алайық!» – деді Күлəш. Бұл оның халық музыкасына деген махаббатының бір белгісі еді. Ол əнді де мен өң деп, нотаға түсіріп, Күлəшке бердім. Сол кезде əуесқой композитор Садық Кəрімбаевтің тұңғыш əні «Ақтамақ» та менің өң де уім де Күлəштің репертуарына енді. Осы аталған үш əнді де Күлəш ке йін грампластинкаға жазғызды. Содан бері де қырық жылдай уақыт өтіпті. Мен осы күнге дейін сол күйтабақтарды аса қа дірлеп сақтап келемін. Анда-санда тыңдап, Күлəш замандасыммен бірге болған бақытты кезеңдерді еске аламын. 1940 жылы Қазақстанның 20 жылдық мерекесіне арнап, жазушы Сəбит Мұқанов «Екі той» атты бір актілі радиопьеса жазды.

Сол пьесаға арнап мен шығарған музыкалық туындылар ішін де кейін жұртқа кең тарап кеткен «Қазақ вальсі» де бар болатын. Бұл əннің де алғашқы орындаушысы – Күлəш. («Лениншіл жас» га зеті нің 1980 жылғы шыққан 26 августағы санында «Қазақ вальсі» қа лай туды?» деген мақала басылып шықты. Сол себепті, онда жа зыл ған мағлұматтарды бұл жерде қайталаудың қажеті жоқ сияқты). 1941 жылы неміс-фашист басқыншылары Отанымызға со ғыс ашқан қаһарлы күндердің бірінде Күлəш маған телефон со ғып: «Лəтеке! Қазір өнер қайраткерлерінің ең бірінші басты мін де ті – Ұлы Отан соғысына арналған патриоттық шығармалар тудырып, оларды жұртқа насихаттау ғой! Сіз де сондай бір əн жазбайсыз ба?» – деген ұсыныс жасады. Күлəштің қолында Мə риям Хакімжанова арнайы жазып берген бір өлең бар екен. Əлі есім де, ол өлең нің қайырмасы: «Аттанайық қару алып майданға! Жауды жеңе міз майданда!» деп келетін. Бұл өлеңге жазған əнім ді Кү ле кең ұнат ты білемін – радиода жəне филармониядағы концерттерінде талай рет орындап жүрді. 1944 жылы февраль айында Орта Азия республикалары мен Қазақстан музыка өнерінің онкүндігі өткізілді. Сонда біз дің əлі жазылып жатқан «Абай» операсынан үзінділер орындалды. Ажардың ариясын Күлəш айтып еді. Концертке келген халық «Абай» опе ра сы ның арияларын сүйсіне тыңдап, қол шапалақтап қарсы алды. Авторларды шақырған соң, Ақаң екеуміз сахнаға барып, халық қа тəжім еттік, орындаушыларға рақмет айттық. Осыдан соң «Абай» операсын аяқтау үшін Алматы маңындағы Ақсай деген жерде демалыс үйінде орналастық. Опера театрының режиссерлері – Құрманбек, Қанабек, Күлəштар жиі-жиі Ақсайға келіп, опе - ра ның жазылып біткен арияларын тыңдап, бізге игі тілек, ізгі пейіл де рін білдіріп кетуші еді. 1944 жылдың 24 декабрінде «Абай» операсы үлкен табыспен сах на ға қойылды. Ажардың рөлін алғаш рет Күлəш атқарды. Тамаша əнші, шебер актер Күлəштің спектакльге қатысуы опе раның сəтті шығуына əсер етті десек қателеспейміз. Əрине, Абай рө лін алып шыққан Ришат Абдуллин, Айдар рөлін атқарған Əнуар бек Үмбетбаев жəне басқалар да шабытпен ойнап, шалқар бір кеңістікке шақырғандай болды. Енді, Күлəш жақсы көріп, ең алғаш рет орындаған шы ғар мала ры ның бəрін атап жатпай тек екеуіне ғана тоқталып өтейін. 1946 жылдың көктемінде республика жұртшылығы қазақтың

ұлы халық ақыны Жамбылдың 100 жылдық мерекесін кең түр де атап өтті. Салтанатты жиналыстан кейін концерт болып, бірінші бөлімінде Қалижан Бекхожиннің сол мерекеге арнайы жа зыл ған пьесасы бойынша «Жамбыл мен Айкүмістің айтысы» деген бір актілі музыкалық спектаклі қойылды. Оның музыкасын мен жазып едім. Сонда Жамбыл рөлін – Құрманбек Жандарбеков, Ай күміс ті Күлəш Байсейітова орындады. Жамбыл мен Күлəш бірінбірі сыйлап, бағалай білетін. Екеуінің бірге түскен суреті де бар. Жам был дың Күлəшті бұлбұлға теңегені мəлім. Айкүміс рө лін орын дау ға бірден-ақ келісімін берген Күлəш аз уақыт ішінде музыкасын үйреніп алып, Айкүміс ақынның сахнадағы бейнесін шебер лік пен жасап шықты. Ахмет Жұбанов екеуміз бірігіп жазған «Төлеген Тоқтаров» операсында Күлəш партизанка Люба рөлін ең алғаш рет орындады. Соғыс жылдарында концерттік бригадалармен талай рет май дан ға барып, соғыс жағдайларын өз көзімен көріп келген Күлəш қа партизанка Любаның ой-сезімі, оның тағдыры өте тү сі нікті еді. Бұл айтылғандар əрине, тек өз басымның ғана Кү лəш пен творчестволық достығымыз туралы. Мұндай достық Кү лəш пен Е.Бру си лов ский, М.Төлебаев, А.Жұбанов арасында да болды. Ол ғана емес, Күлəш соңғы жылдарда П.Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсында – Татьяна рөлін, Пуччинидің «Чио-Чио-сан» операсында Чио-Чио-сан рөлін ойнау дəрежесіне дейін көтерілді. Сонымен қатар, əзербайжан композиторы М.Магомаевтың «Нергиз» операсында – Нергиз образын, татар композиторы Н.Жи ганов тың «Алтыншаш» операсында – Алтыншаш рөлін, грузин композиторы Па лиа шви ли дің «Даиси» операсында Маро рөлін қазақ сахнасында ең ал ғаш рет ойнап шықты. Күлəштің концерттік репертуарында да қа зақ əндерімен қатар орыс, армян, украин, латыш, поляк тағы бас қа халықтардың əндері болды. Халқымыздың талантты қызы Күлəш Байсейітова арамызда жүрсе, бүгінде оның 70 жасқа толуын өзімен қатар отырып той лаған болар едік. Амал не, мейірімсіз ажал оны арамыздан тым ерте алып кетті. Артында мəңгі өлмес өнері, өнері арқылы ие бол ған абырой-атағы, халқының өшпес махаббаты қалды. Бү гін де Кү лəштің жолын қуған талантты шəкірттері де көп. Олар да өнер бұл бұлы ның есімін əрқашан да құрмет тұтып, өздеріне үлгі ете берері сөз сіз. Күлəш есімі мен өнері – мəңгі ұмытылмас құ бы лыс!

Тəжібаев Ə. КҮЛƏШІ БОЛҒАН ЕЛ – МƏРТЕБЕЛІ ЕЛ Қ алай келеді Күлəш жетпіске деймін, өзіме-өзім дауыстап. Ол əлі көктемнің бұлбұлындай сайрап тұрған жоқ па? Əрине, сайрап тұр. Мен осы сайрап тұрған, сөйлеп тұрған, я кү ліп, я жылап тұр ған Күлəштан өзгені білген емеспін, білгім де келмейді! – Қандай əдемісіз, Жəке? – дейді Күлəш Жамбылдың бетіне бе тін тақап. – Ал сен бəрімізден де сұлусың! – деп Жамбыл Күлəштің маңда йы нан сүйеді. Мен қазір сол мезетті есіме түсірсем жылағым келеді. Рас екен-ау, екеуінің де айтқаны: «Жамбыл – ең əде мі міз, Күлəш – ең сұлуымыз екен ғой!» деймін бүгін соларды сағынып. Мен жақында ғана арқалы аталарым, ағаларым – Дулат, Жанақ, Біржан, Ақандар туралы жазған өлеңімнің соңын: Сен арқылы ағаларды мақтаймын, Мен оларды сағынамын, жоқтаймын. Əн-жырлары жүрегімде жаттаулы Армандары қиялымда сақтаулы, – деп аяқтадым. Мен Жамбыл мен Күлəшті сағынамын, жоқтаймын. Екеуінің де əн-жыры жүрегімде жаттаулы, екеуінің де армандары қия лымда сақтаулы. Мен ғана емес, барлық қазақ осылай ойлап, осылай сезінеді. Күлəш та Жамбыл сияқты əн айтқанды ой айтқандай кө ре тін. Топ тыңдаушыға əнімен жеткізген көңіл күйі – əуен болып естілгеннен-ақ жан сырына айналатын-ды. Енді ол топ іші нен өзі нің сенімді бір сырласын тапқандай, соған бір құпия сырын аш қандай салатын əнді. Біз Күлəшті сол қасиеті үшін ерекше ар дақ тайтын быз. Күлəш Еңліктің зарын елімен қоштасып тұрып айт қан да да, сол үшін онымен қосылып жылағанбыз. Күлəш əн түрінде өзінің сенімін ғана баяндайтын, шынын ғана айтатын. Сондықтан да оның жалғансыз жарқын сырлары бə рі міздің көңілімізге қонатын, көңілімізге құйылатын. Мен «Абай» атты операға кемінде он рет барған болармын. Сонда Ажардың ариясын тыңдауға, Ажардың өзін көруге ғана барушы едім.

– Рақмет, Əбділда, кеше де келдің ғой «Абайға», көрдім, – деді Күлəш сол күндердің бірінде үй маңында кездесіп. – «Абай» емес, Ажарға бардым, – дедім күліп. – Солай ма? – деді Күлəш та маған күлімсірей қарап. Бірақ мен оның күнəсіз, көлеңкесіз көзінен «неге олай?» – деп анық та ғы сы келіп тұрғанын анық байқадым. – Мен Ажарға ғашықпын! – дедім бұл жолы күлкі араластырмай. – Мен де ғашықпын Ажарға... – деп Күлəш та əзілсіз қош та ды. «Абай» операсын жазған композиторларымыз пайдаланған халық əні симфония оркестріне түскен соң ғажайып бір сұлу ария ға айналып кетті. Өзара нəзік қосылған көп дыбысты аспаптар əйел мұ ңы ның терең тербелуіне терең жол ашты. Бірақ бірде-бір аспап жеке де, өзге аспаптарға қосылып та Күлəш жеткен тереңге жеткен жоқ. Күлəш орындаған Ажар «Абай» арқылы бүкіл қазақ халқының алдында иіліп тұрып ұлы шындықты айтты. Əрі сезімтал, əрі əділет шіл сенімін шертті. Мен қазақ əйелінің (аналарымыздың) ұлылы ғын таныдым. Күлəш орындаған Ажардың махаббаты мен мұңы теңіз екен, сел екен. Сахнаға сыймай кетті ғой! Ол барлық қасірет-кү йі гін, шер лі зарын, солардан туатын ыза-кектерін де өз ұс там ды лы ғының бе рік шеңберінен шығармай тұрып жеткізді ғой. Біз Кү лəш қа қо сы ла тағы да жылап тұрып, Абай – халыққа ізет етуді ұмыт падық. Мен Күлəштан кейін мұндай Ажармен кездескен жоқпын. Жұрт Күлəштің Татьянасын, Чио-Чио-санын, «Даиси» опе расын да ғы Маросын да қуанып көрді. Ал Қыз Жібек, Саралары да мəңгі жадымызда. Осылардың бəрінде Күлəш өзгелерден ерек бір қасиет көрсетті. Онысы – əйелдер ұлылығы еді. Күлəш ла пыл датқан махаббат жалыны бықсымай биік лаулайтын, Күлəш аузымен айтылған ой алыстарға естілетін, Күлəш ұлы өмірдің ұлы жыршысына айналып сайрайтын. Сол үшін де біз оның шексіз талантына бас июші едік. Қазақ халқының ардақты саңлақтарының, арқалы жүй рік те рінің, аруақты азаматтарының бірі Күлəш аз өмірінде көп жұ мыс тындырды. Ол – біздің мəдени тарихымыздағы сирек ке мең герлер дің бірі. Ол – ұлт театры мен ұлт музыкасының даңқты ұс таз да ры ның бірі. Күлəші болған ел – мəртебелі ел. Күлəшқа астанамызда алтыннан ескерткіш арнасақ та көп емес.

Абдуллин Р. САХНА СƏНІ БОЛҒАН К үлəш – тума талант. Арнайы профессионалдық бі лі мінің болмауына қарамастан асқан еңбексүйгіштігінің ар қа сын да ол осындай творчество көкжиегіне, табыс биігіне көте ріл ген еді. Күлəшпен қызметтес болған жылдарым – менің бақытты кездерім деп ойлайтынмын. Тарлан талант иесімен осылайша иық тірестіріп қатар жүрудің өзі қандай ғанибет десеңші! Операда Күлəш Байсейітова – талай тартымды əйелдер образын сомдаған шебер. Қыз Жібекті айтсаңызшы бəрінен де! Жі бек – Кү лəш – меніңше, өнердегі қайталанбас құбылыс. Қыз Жі бек ті ой на ған да Күлəш сахнада жүре беретін еді. Оның əн салған да ғы сыр ға толы күміс үні мен сахнаны игере бі лу ші лі гі, сахнада өзін емін-еркін сезініп ұстауы, ең бастысы, ең бек қор лы ғы кім-кім ге де болсын үлгі. Халық творчествосына талантты əнші үлкен қамқорлықпен, асқан іждағаттылықпен қарайтын. Үнемі қазақ əндерін на қы шына келтіріп, əн сөзіне үлкен салмақ, терең мазмұн бере орындайтын Күлəштай бұлбұлдар кемде-кем шығар! Қазақ халқының маңда йы на біткен жұлдызы – Күлəш есімі тұтас Одақ көлеміне, қа лабер ді дүниежүзі елдерінің тыңдаушыларына да кеңінен танымал. 1934 жылы бөлек ірге теуіп, шаңырақ көтерген Қазақ опера театрын алғашқы құрушылардың бірі Күлəш Байсейітова болды. Мен өзім опера театрына 1939 жылы келдім. Сол кездегі ұлағат ты ұстаздарымның бірі Күлəш болатын. Екеуміз көптеген операларда бірге ойнадық. Күлəшпен қатар əн салып, рөлде ойнау жеңіл болмаушы еді маған. Себебі, ол көзге көрінбес керемет бір күштер арқылы сені де сахнада шебер алып жүргендей болушы еді. Дайындықтар кезінде ол өзімен бірге ойнайтын солистерге де ақыл-кеңесін айтып, «қайтсек операны тартымды шығарамыз?» деген ой үстінде жүретін. Күлəшті алғаш рет жақын көріп, өнерін тамашалап, бірге жүрген кездерім 1936 жылғы Москвадағы Қазақ əдебиеті мен өне рінің он күн ді гі болатын. Жалпы сценаларға қатысушы біз сияқты студенттер үшін өнер майталмандарын жақыннан көріп, өнерін тамашалау шын мəнісінде үлкен мəртебе еді. Сол жолы жез таңдай əншіміздің СССР халық артисі атағын алып тұруының өзі жаңа дан тұрып келе жатқан өнері үшін үлкен табыс болатын.

Күлəш екеуміз талай-талай операларда қатар шырқап, басты кейіпкерлер образын сомдауға атсалысқан едік. Мысалы, «Айман – Шолпанда» ол – Айман, мен – Əлібек боп, «Біржан – Сарада» ол – Сара, мен – Қожағұл боп, «Евгений Онегинде» ол – Татьяна, мен Онегин болып ойнаған едік. Сол рөлдердің бəрінде дерлік мен өзіме деген Күлəштің үлкен қамқорлығы мен серіктестігін сезуші едім. Ол ойнаған «Бекет», «Алтын дəн», «Гвардия, алға!», «Төлеген Тоқтаров», «Ер Тарғын» операларындағы басты əйел образдары – шын мəніндегі қайталанбас кейіпкерлер галереясы. «Абайға» үлкен дайындықпен келдік. Ол сахнаға 1944 жылы қойылғанда алғаш рет Ажар рөлін сомдап, оны өнерсүйер қа уымға сұлу күйінде жеткізген де Күлəш болатын. Сондықтан болар Күлəш пен тізе қоса отырып, мен шығарған Абай образы өзім үшін аса қымбат. «Чио-Чио-сан» операсындағы Чио-Чио-сан образы əйел əншілер сомдайтын героиналар партияның ішіндегі ең қиыны еді. Чио-Чио-сан – Күлəшқа Одақ жəне шетелдік талай опера театрларында орынды құрмет көрсетілген болатын. Кұрманбек, Манарбек, Күлəш, Серғали, Кəукен, Ғарифоллалар – бір дəуірде өмір ге келіп, талай-талай өнер сайыстарына түсіп, Қазақ өнерінің іргетасын өз қолдарымен қаласып туған халқын бақытқа бөлеген ұлан дар. Дегенмен, солардың ішіндегі таң жұлдызындай жарқын бейнелі Күлəш бейнесі, оның талантты творчествосы маңдайы жар қы рап, өнеріміздің алдында келеді. Бейсекова Ш. КҮЛƏШТІҢ «КІШКЕНТАЙЫ» ЕДІМ К үлəш – халқымыздың маңдайына біткен бағы еді. Ол қазақ то пы ра ғын да тұңғыш рет профессионалды əнші жəне актриса атанды. Өзінің күміс көмей əншілігімен күллі əлемге танылды. Ол тек əнші, халық бұлбұлы ғана емес, ұлы актриса да болатын. Мен қазақтың дарқан даласы дүниеге келтірген ұлы дарын иесімен тұңғыш рет 1941 жылы Москвадағы консерваторияны тамамдап, Абай атындағы опера жəне балет театрының та бал дыры ғын аттаған кезде танысқан едім. Мен өзімді бағым бар жан екенмін деп ойлаймын: бірден Күлəштің көзіне түсіп, көңіл бөл гені не əлі күнге дейін төбем көкке жетеді. Күлəш ақылды, талантты, өте мəдениетті кісі еді. Білімге де, мінезге де бай болатын. Жан

баласына жекіріп не бір ашуланғанын көрген емеспіз о кісінің. Ел оны есімімен емес еркелетіп «Күлеке» дейтін. Оның əрбір кон церті – мереке, əрбір сапары сəн-салтанат болатын. Оған деген ішкі бір іңкəр ілтипатымнан іркіліп сөйлей де алмаушы едім. Мен алғаш рет Күлəшпен бір партияда «Қыз Жібек» операсында Жі бектің рөлін ойнадым. Сондағы қуанғаным соншалық – бү кіл денем «дірілдеп», «Күлəшті алмастыра алармын ба?» деген кү дік пен қорқыныш билеп алғанды бойымды. Сахнаға шыққанда да асыпсасып, даусым да дірілдеп шықпай қалған болуы керек. Ер те ңі не ол кісі мені шақырып алып: «Əн айтқанда даусың бар да, қара сөзге келгенде даусың тым төмен. Сондықтан сен өзіңді əр қа шан залдың ең соңындағы құлағының мүкісі бар қарт кісіге сөй леп отырмын деп сендір де деміңді бөле, еркін сөйле! Актер адам өзін сахнада суда жүзген балықтай сезінуі керек», – деген еді. Мен аға жетекшімнің əрбір ескертпесін екіншілей қай та ла мау ға тырысып, есіл-дертіммен жұмысқа берілетін едім. Ол кісі шынында да ешкімге ұқсамайтын ерекше дарын иесі еді ғой! Оның əрбір рөлі бір-біріне ұқсамайтын өзінше өрнегі бар дү ние лер еді. Тіп ті, ол кісі даярлық кезінде басқаша ойнайтын да сахнада тым соны көріністер көрсететін. Кейде өзіміз де сахнада танымай қала тын Күлəштің осынау бір ерекшелігіне қызыға: «Неге сіз музыка ырғағына қарай қимыл жасамайсыз?» – деп сұрағанымызда, «Мен сахнада өзімді мүлдем ұмытып кетемін де тек жү ре гім нің əмі рі мен əрекет етемін», – деп жауап беретін еді. Содан соң бір айта кетер жай – Күлекеңнің адамгершілік қа сиеті, бауырмалдығы, қарапайымдылығы еді. 1943 жылы Ташкентте өткен онкүндікте Рахима Мұсабекова екеуміздің сахнаға киер көйлек таппай қатты қысылғанымыз бар. Ол кез қарын тоқ, көй лек көк емес, соғыс кезі ғой. Көпшілік алдына киер бір көй лек тің та был маға ны на қорланғанбыз. Күлəштан артық қамқоршының жоқ ты ғы на көзіміз жете, сол кісіге барғанбыз. Күлəш бізге өзінің бір үлбіреген қара крепдешин көйлегін берді. Рахима екеуміз сол көй лек ті үзіліс сайын ауыстырып, халық алдына шығып əн айт қан едік. Иə, Күлəштің мінезі тым мəрт еді ғой! Тіпті, кей кездері «көңіл күйім болмай отыр» деген сылтаумен əдейі бізді, жастарды сахнаға шығарып, біздің əрбір сəтті қадамымызға қосыла қуа нып отыратын еді. Жəне бір халық қадірлейтін қасиеті – өз ұл тын, елін сүйетіндігі, ата дəстүр-салтын, тілін, өнерін қатты құр мет тей тін дігі еді. Күлекең алғаш рет өзі соңына түсіп жүріп, ау дар ма шы лар ға аудартып, Мəдениет министрлігінен рұқсат алып қа зақ сахнасын-

да Пушкиннің – «Татьяна əнін», Пуччинидің – «Чио-Чио-санын», «Даисидағы» Мароны қазақша сөйлетіп, оларға қа зақ хал қы ның табиғатын, қасиетін қондыра білді. Ол кісінің əр сөзі – ұлы классиктерді туған елімнің төл туындысындай етіп, халық санасына сіңімді тілмен сөйлетсем дегенге саятын еді. Мен кіші де кеңпейіл Күлəштің өмір бойы істес серігі болып жү ріп, кісімсінгенін, атақ-даңқ буына мастанған жат мінезін көрген емеспін. Жас, кіші деп талғамай қайда шақырсаң да келе беретін еді. Өзі де қонақжай еді, үйінен де жұмыс кабинетінен де халық арылмайтын. Ол кісінің қарапайымдылық қасиетін ашар бір ғана жайды баян етсем деймін. Біз соғыстың соңын ала Кəу кен екеуіміз көңіл жарастырып, отау құрған едік. Ауыр кезең болды да үй болмай, гримденетін жұмыс кабинетінде тұрдық. Сол бөлме де біздің тұңғышымыз Ғайни дүниеге келген. «Кішкентайымау, өзіңнің бүйрегіңді келіп жеп кетпейсің бе?!» – деп жү ре тін Кү ле кең сонда өзі келіп бір сандыққа салып, жас сəбиге керекті бір сы пы ра киім сыйлады. Бұрындары шақырғанда ол кі сі лер дің ша ңы ра ғы на ұяла-ұяла əрең баратын біз мына базарлыққа емес, тап-тар жұмыс орнына «Кішкентайдың баспанасы» деп үлкен басын кі ші рей те келгеніне жүрегіміз жарыла қуанып қал ға ны мыз бар. Бірақ, Күлекеңнің қарапайымдылығы соншалық – қай да барса да өзін сол үйдің бір мүшесіндей сезінетін еді. Біз де соған қа рай өзімізді еркін сезіне бастаушы едік. Көңіл шіркінді қойсаңызшы, кейде бір балалар «Кү лəш пен бірге ойнапсыз ғой!» десе көңілім көкке көтеріліп қалатыны бар. Мен өзімді Күлəштің «Кішкентайы» атанғанымды бақыт санай, ұлы актрисаның өзіме үлгі алған барлық қасиеті үшін оның алдында борыштымын. Иə, мен Күлəштің «кішкентайы» бол ған дығым үшін бақыттымын! Төлегенова Б. ХАЛЫҚ ЖҮРЕГІНДЕ Б ала кезімізден Күлəштің əндерін тыңдап өстік. 1948 жылы Ал ма ты ға келіп, консерваторияда оқып жүрген кезімде ол кісіні үл кен концерттерден көретінмін. Даусын радиодан естігенде əн аяқ тал ған ша тағат таппай, сезім шарпысуларына оранып, мың-сан күй кешуші едім. Кейін жүзбе-жүз жолыққанда сол əсер одан са йын ұлғая түсті.

Алғаш рет оны «Қыз Жібек» спектаклінде көрдім. Сондағы Жібек – Күлəш менің өнер əлеміндегі байқаған тұңғыш құбылыс-жаңа лы ғым болып санамда мəңгілік орнап қалды. Ол менің өнер де гі ға ла мат биіктікті алғаш сезінуім екен. Опера театрына келгенге дейін мен көптеген халық əндерін, композиторлар шығармаларын репертуарыма енгіздім. «Гəкку», «Тол қы ма», «Шилі өзен», «Қазақ вальсі», «Ахау керім» та ғы сын тағы əндерді айтудағы құпияны меңгеруге тырыстым. Құр ман ғазы атын да ғы ұлт аспаптар оркестріндегі жеті-сегіз жылда үл кен дайындық мектебі болды деп есептедім. Бірақ, əншілік дарын мен актерлік талантты ұштастыру, қатар тəрбиелеу оңай еместігіне көз жеткіздім. Ұлттық операмыздағы Күлəштің қай та лан бас дара тұлғасын қазір айқын сезінемін. «Қыз Жібектегі» – Жібек, «Біржан – Сарадағы» – Сара, «Ер Тарғындағы» – Ақжүніс, «Жал бырда ғы» – Хадиша – бəрі-бəрісі Күлəш емес, солардың нақ өздері. Мұн дай шеберлік шыңына қазіргі профессионал ак тер ле рі міз дің өзі де жете алған жоқ десем, қателеспеймін. Сондай-ақ, П.И. Чайков ский дің «Евгений Онегин» операсындағы – Татьяна, Н.Жи ганов тың «Алтыншаш» операсындағы – Алтыншаш, Па лиа шви лидің «Даиси» операсындағы Маро рөлдері туған то пы ра ғы мыз да Кү лəш тің бірінші болып орындағандығынан ғана емес, бі ре гей об раз дық бейнелері жасалғандықтан жадымыздан шық пай ды. Күлəш əрдайым бізбен бірге. Республикамыздың түкпір-түкпірінде болып əртүрлі концерттерге қатысып жүргенде аңғарғаным, – халықтың жүрегінде Күлəш тің мəңгі жасайтындығы. «Гəкку», «Шилі өзен», «Қазақ вальсі» сияқты əндерді орындағанымда Күлəшті көрген, даусын тыңда ған жандардың «Күлəш тірі» деп толқығандарының талай рет куə сі болдым. Өнердегі ең үлкен баға да – осы! Байсейітова Р. СЕГІЗГЕ АЯҚ БАСҚАНМЫН... К үнделікті өмір ағымы қаншалықты өзгермелі болса, адам ның көңіл-күйі де еріксіз соған ілесіп отырады. Тек қана сəт ті лік пен қуаныш, табыс пен жетістік сыйлайтын күндер жиі кездесе бермейді. Көңілдің осындай қағажу сəттерінде серпіліс іздегендей болып өзіңе ыстық көрінетін жайтқа жүгінетінің бар. Ме нің өзім үшін сондай қадірлі нəрсе – анамның өміріне

қатысты, оның көзіне айналған заттар. Олар онша көп те емес. Бірақ был ға ры пап ка да ғы сарғайған газет беттерінің, оның бейнесі əр қилы кө рі ніс берген фотосуреттердің, қолтаңбалардың, хаттардың əрбірі оның өмірінен үзік-үзік сыр шертеді. Əрбір сөзі, əрбір қимылы, əн салғаны мен жымиғаны еміс-еміс есімде. Мен оны «маматайым» дейтінмін. Сегізге қарай аяқ бас қа нымда дүниеден қайтты. Бар-жоғы жеті жарым жыл ғана бірге өмір сү ріп піз. Енді ойлап отырсам, бақытты шағым, арманым да сол жылдар екен. Бала көкірегі саңылаулы келеді ғой, не нəрсені де тез қабылдайды. Сол аз жылдардың өзі-ақ көп нəрсені кө ңі лі ме тоқып кетіпті. ...Əлі есімде, біз, аула балалары кешкісін есік алдында өз қаде ри-халімізше «концерт» қоятын едік. Көрермендеріміз бен жанашырларымыз аз болмайтын. Соның ішінде бəріміз үшін мама та йым ның орны бөлек-ті. Қазір ойлап отырсам таңғаламын қалай ша ойын балаларының осы бір алаңсыз қам-қарекетіне уақыт табатынына жəне соншама шын пейілімен тыңдаушы болатынына?! Бүгінде еріксіз бас шайқауға тура келеді. Біз де бар өнерімізді ортаға саламыз. Ол кісінің жымия бас изеп құптауы немесе алақан соғуы əрбіріміз үшін сыйлықтың үлке ні еді. Менің бишілік өнерді таңдауыма да ол үлкен əсер еткен еді. Айт пақ шы, анаммен бірге спектакльде ойнағанымды айта ке тейін. 1955 жылдары ол кісі «Алтыншаш» операсында басты рөл ді сах на ға алып шыққанда, спектакльде Алтыншаштың ор ман да ғы монологі берілетін. Сол ормандағы кішкентай аңдардың бі рін мен бейнеледім. Ес білгелі анам ойнаған спектакльдердің бірдебі рі нен қалмаған мен үшін оның əрбір рөлі сырлы əлемдей се зіле тін. Бүгін опера сахнасына шығатын біздің үй үшін үлкен мейрамдай саналатын. Ерте бастан жинала бастаймын. Бірақ қанша бала болсам да, маматайым спектакльде ойнайтын күні үйде ты ныштық сақталуы керек деген қағиданы бұзбаймын. Əдеттегі асыртұ сыр ойынды қойып, аяғымның ұшынан басып жүремін. Жоқ, анам қатал емес-ті. Əсіресе, мен дегенде шығарда жаны бө лек еді. Бірақ мен соны малданып ол кісінің мазасын алуды жөн көрмей тін мін. Оным – қорыққандығым емес, ол кісіні сый ла ға ным, өнер ді сыйлағаным болуы керек. Жоғарыда айтып кеттім, менің бишілік өнерді таңдауыма себепкер болған сол кісі деп.

Жеті жасқа толғанымда жетелеп, би өнері саласының үлкен маманы, хореография училищесінің көркемдік жетекшісі А.В. Селез нев ке ертіп əкелді. – Александр Владимирович, мына қызымның аяқ алысын байқап көріңізші? Би өнеріне бейімдеу секілді. Ыңғайы бар болса оқу ға берерміз! – деді. Сонымен бір жылдай сонда оқыдым. Анам қай тыс болған соң Москвадағы хореография училищесіне ауыстырылдым. ...Концерттік программалармен талай рет шет елдерде гастрольдарда болдым. 1980 жылы Москвадағы Үлкен академиялық театр группасымен бірге «Жизель» операсында басты партия Жи зель ді ойнадым. Ұлттық балеттеріміз: «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Ақсақ құлан» жəне тағы басқаларында басты партияларды алып шықтым. Есте қалар жайлар көп-ақ. Соның бірі – 1968 жыл. Анам ның сүйікті операсы «Қыз Жібек» операсының мыңыншы қо йы лы мы болды. Сонда мен үшінші актіде Жібектің түсіндегі Жі бек рөлін билеп бердім. Қадірлі ана өнері мен өмірінің жал ғасы барын тұңғыш рет сол кезде қатты сезінген едім. Халық үшін қызмет ету, оған қуаныш, бақыт сыйлау – анамның басты мақсаты болатын. Сол мақсат маған да ортақ. Қоспақов З. ҚАЗАҚ БҰЛБҰЛЫ Қ азақтың профессионалдық музыка мəдениетінің, опера сы ның негізін қалаған Қалибек, Əміре, Иса, Құрман бек, Серке, Манарбек, Жүсіпбек, Қанабек, Əнуарбек секілді дарындар десек осы топқа ерекше талантымен қосылған Күлəш ас қақ əнші болумен бірге сахна өнерінің бүкіл қыры мен сырын игеруге бар кү шін жұм сап, талмай ізденіп, үйреніп, өнердің өзінен бұ рын ғы жұл дыз да рын қайталамай бірегей биікке көтерілген сахна саңлағы ре тін де танылды. Ол бұл жолда ерінбей еңбек етіп, өнер шыңына ша рық тап тез көтерілді. Күлəш бұрынғы Верный қаласында, кедей шаруаның семьясында дүниеге келген. Етікшілікті кəсіп еткен əкесі Жасынның тап қа ны тамағына бірде жетіп, бірде жетпейді екен. Осындай жағ дай да өскен баланы өмір еркелете қоймайды, ата-анасына сүйе ніш болу үшін Күлəш еңбекке жастайынан араласады. Əкесі ермек үшін ыңылдап айтып отыратын əндерді Күлəш құлағына құ йып, көкірегіне тоқи береді. Ол əуендерде батырлар, ғашықтар

туралы жыр-дастандар да, Жібек те, Ақжүніс те, Сара да бар болатын. Болашақ əншінің ұшқан ұясы осындай халықтық мұ ра ны бойына сіңірген бай орта еді. К.Байсейітова Алматыдағы тəжірибе – үлгі мектебінде, кейіннен педагогикалық институтта оқығанда драма үйірмелеріне қа ты сып əн салады, қалалық өнерпаздар байқауларында жүлде алып жүреді. Сөйтіп, сол кездің өзінде-ақ көпшілікке таныла бастайды. Осы кезде музыкалық дарыны бар балаларды іздеп жүрген, құ ра мын да Құрманбек Жандарбеков, Серке Қожамқұлов, Қа ли бек Қуа ныш баев бар комиссияның назарына ілігеді. Олар Кү лəш тің əн ші лік, актерлік қабілетін бірден аңғарады, сөйтіп ол 1930 жылы жа ңа дан ұйымдасып жатқан Қазақ драма театрының та бал ды ры ғын аттап, бірқатар драмалық пьесаларда басты рөлдер ді ой найды. 1934 жылы Қазақ музыка театры өз шымылдығын М.Əуе зовтің «Айман – Шолпан» атты музыкалық пьесасымен ашты. Бұл əн ші нің тұңғыш жасаған музыкалық сахналық бейнесі еді. Содан кейін «Шұға», «Қыз Жібек» қойылды. Күлəш мұнда да басты рөлдерді орындады. 1938 жылы композитор Е.Бру си лов ский «Қыз Жібекті» опера етіп жазып, ол қайта қойылды. Қазақ опе ра сы ның тұңғышы осы «Қыз Жібек» болды. Жібек рөлі Кү лəш Бай се йі това ға тапсырылды. Жібек – нəзік жанды, адал жү рек ті ли ри ка лық тұлға. Күлəш жасаған Жібек бейнесі осы ай тыл ған қа сиет тер дің бəрін бойына жинай білді. Ару Жібектің түр-сипатын, кескін-келбетін, жан дүниесін бейнелеуде əннің рөлі ерекше десек, бұл орайда Күлəштан артық əншіні табу ол тұста мүмкін емес еді. Е.Брусиловский аталмыш операны жазуды қолға алып, Жібек рөлін Күлəш ойнайды деп ұйғарылғаннан бастап-ақ əншінің жарғақ құлағы жастыққа тимей, əкесі айтатын жырдан белгілі Жі бек бейнесін есіне алып, оны операда қалай ойнауды ойлап-тол ға нады. Төлегеннің алдында өзін қалай ұстап, əнді қалай айту керектігіне дейін ерінбей қайталап, шарқ ұра ізденеді. Соның ар қа сында көрермен көңіліне ұялап қалған мəңгілік бейне – Қыз Жі бек дүниеге келеді. Содан бастап Күлəш шырқаған «Гəкку» əн ші лердің ғана емес, бүкіл халқымыздың жалықпай тыңдайтын сү йік ті əніне айналды. Сондықтан да: Аралап талай жердің дəмін таттым Құс салып айдын көлге дабыл қақтым, – деп басталатын «Гəкку» бүгін де бірден Күлəшті еске түсіреді.

1936 жылы Москвада өткен Қазақ əдебиеті мен өнерінің онкүн ді гі кезінде «Қыз Жібек» жайлы «Правда» газетінде айтылған ле біз де: «Қыз Жібек» рөлін орындайтын Күлəш Байсейітова Қазақ стан ның ең сүйікті актрисасы болып саналады. Байсейітованы сахнадан ең болмағанда бір рет көрген адам бұл сөздің шын ды ғына еш күмəн келтірмейді. Актриса Байсейітованың бойында еріксіз баурап алатын орасан зор күш бар», – делінген болатын. Күлəш Е.Брусиловскийдің бұдан басқа опералары: «Жалбырда» – Хадиша, «Ер Тарғында» – Ақжүніс, «Алтын ас тық та» – Айша, «Гвардия, алғада!» – Сайра, А.Жұбанов пен Л.Ха ми ди дің «Аба йын да» – Ажар, «Төлеген Тоқтаровта» – Люба, М.Тө ле баевтің «Бір жан – Сарасында» Сара образдарын жасады. Сон дай-ақ П.Чай ковскийдің «Евгений Онегин» операсындағы – Татья на ның, З.Па лиа шви ли дің «Даиси» операсындағы – Ма ро ның, Дж. Пуч чи - ни дің «Чио-Чио-санындағы» – Чио-Чио-сан ның, Н.Жи га нов тың «Ал тын ша шын да ғы» Алтыншаштың бей не ле рі Қа зақ опе ра сы - ның та ри хын да қайталанбас өрнегімен мəң гі қал ды. Осылардың ішінде қазақ тілінде тұңғыш қойылған ев ро палық опера «Чио-Чио-санды» бөліп айтқан жөн. Мұнда да Кү лəштің актерлік, əншілік өнері барлық қырынан жарқырай кө рін ді. Осы операны қазақ сахнасына шығарған сыйлықтың лауреаты, көрнекті совет режиссері Наталья Сац Күлəш туралы: «Өмір мені əр алуан жаңалығына қарық еткен-ді, үлкен-үлкен табыстарымен де талай аялаған, бірақ 1944 жылдың 14 майында Қа зақ стан да «Чио-Чио-санның» премьерасында басымнан өткерген мереке – өмірімдегі ең бір қымбат мереке шығар!.. Сахна мен оркестрдегі күллі артистерді құшақтап сүйгім келді. Асқан таланты үшін, өзім тапқан асылымды абайлап игеріп, шашпай-төкпей, менің өзім нен де асырып, байытып көрсеткені үшін ең алдымен Күлəш Байсейітованы кұшақтап сүйгім келді», – деуі ұлы актрисаға берілген үлкен баға болатын. Бұл – Күлəштің бір операда ойнаған рөлі туралы ғана білдірілген лебіз. Ал, барлық операларда сом даған күрделі тұлғаларды сарапқа салар болсақ əнші-актердің талант табиғатының құдіретті күшін аңғарамыз. Осындай құдіретті талант қазір арамызда жоқ. Бірақ оның жарқын бейнесі халық жүрегінде мəңгі сақталмақ. 1936 жылы Алматыда Қазақ əдебиеті мен өнерінің Москвада өткен онкүндігіне ар нал ған «Советтік өнер» атты дыбысты журналда «Қыз Жібек» операсы көрсетіліп, көрермендер сұлу Жібекті мү сін де ген жас актрисамен танысқан еді. 1969 жылы «Қазақфильм» «Біз дің Кү-

лəш» атты деректі фильм жасап шығарды. Сондай-ақ, Қа зақ ССРінің əдебиет, өнер жəне архитектура саласындағы Мемлекеттік сыйлығымен қатар театр жəне кино өнері саласындағы ең бек тер - ге Күлəш Байсейітова атындағы сыйлық тағайындалды. Ұлы əншінің есімі республиканың арнаулы музыка мектебіне, Ал ма ты дағы өзі тұрған көшеге қойылды. Əрбір төрт-бес жылда ас та на мызда Кү лəш Байсейітова атындағы əншілер конкурсы өтіп тұ ра ды. Белгілі суретші Г.Исмайлованың қаламынан туған Қыз Жібек киіміндегі Күлəштің портреті Абай атындағы опера жəне балет театрынан орын алған. Ал, 1981 жылы «Өнер» баспасынан шыққан «Қазақстан бейнелеу өнерінің шеберлері» деген альбомға енген, қазақ қыздарына шыққан тұңғыш суретші, Қазақ ССР халық суретшісі Айша Ғалымбаеваның «Күлəштің жастық шағы», «Кү лəш əндері» аталатын туындылары ұлы əншінің нағыз көр кем бейнесі деуге болады. Күлəштің концерттік қызметі де бір төбе еді. Оның репертуарында «Шилі өзен», «Гəкку», «Майра», «Жас келін», «Ақ да ри ға», «Елім-ай», «Еңліктің əні» тағы басқа халық əндері, Совет Ода ғы халықтарының əндері, Қазақстан композиторларының шы ғар мала ры болды. Сондай-ақ, қазір кең таралған Л.Хамидидің «Қа зақ вальсі», «Бұлбұл», Е.Брусиловскийдің «Қос қарлығаш», М.Ер жанов тың «Қуанамын» əндерін алғаш Күлəш орындады. К.Байсейітованың еңбектері жоғары бағаланып, ол СССР Мемле кет тік сыйлығының екі мəрте лауреаты атанды, сондайақ Ле нин жəне Еңбек Қызыл Ту ордендерімен наградталды. Халқымыз дың бұл бұл қызы атанған Күлəштің ғажайып сазды даусы өнер сүйер ұр пақ үшін мəңгі сарқылмас қазына болып та былады.

Ауэзов М. ТРИ ПОРТРЕТА Пантера ханского дворца Р аскрылся занавес – и мы вдохнули свежий воздух новизны. Образы «Ер-Таргына», единство музыкального, балетного и художественного оформления со всем содержанием и трактовкой оперы производят впечатление значительной вещи. В этом смысле необыкновенно и оригинально для казахской сцены выглядит образ, созданный Куляш. За все время ее игры возникает отчетливая параллель с молодой, хищной и коварной пантерой. Мягко ступает она, но в ее пушистых лапах скрыты злобные когти. Она преследует добычу, любуясь гибкостью своего тела, упиваясь своей ловкостью, своей хищной силой. Уже в экспозиции дан ее облик, гневной, раздражительной, не терпящей препятствий на своем пути. Суровый знак хищника определяет ее поведение. И огромного драматического напряжения достигает ее линия во втором акте. Она искусно преследует необычное для ее географической зоны – большое существо, свою новую добычу. Устраняя препятствия на пути к этой добыче, она изгибается перед Таргыном, подкрадывается к нему, незаметно стелясь по земле, чтобы дойти до расстояния последнего смертельного прыжка. Ослепляя блеском своей шерсти, красивыми изгибами тела, она хватает его, и в третьей картине вы видите пантеру, давно овладевшую добычей. Теперь на уступе скалы, на солнцепеке, уже замышляя о новой охоте, о новом прыжке. Эта пантера – замечательное воплощение всех черт и свойств логова, откуда она вышла. В ней ярко и метко сказались предательство, коварство и способы утонченной, изощренной интриги восточного двора, двора и деспотического, и лицемерного всегда. Людьми руководит одна корысть, одно желание – каким угодно способом добиться власти, полакомиться свежей кровью страны, народа. Поэтому исторически оправдан и замечателен художественный образ Ак-Жунус, созданный Куляш. Помимо драматически действенного исполнения вокальных номеров, помимо актерской игры в отдельных местах оперы, особенно на всем протяжении второго и первой половины третьего акта,

глубока музыкальная и балетная иллюстрация сюжетных положений. Обратите внимание на калмыцкий танец, богатый изломами и изгибами, подчеркнуто острыми углами своих линий, на музыкальный сюжет (построенный на мотиве народной песни «Кунимай»), обогащенный подлинно творческой работой композитора. Они дают огромное драматическое нарастание, с падениями и взлетами, как пики, – гармонируя с общей идеей развития образов. Эти сцены самым убедительным образом подчеркивает ярко талантливый замысел и объединяют до предельного внешнего и внутреннего единства ведущую творческую работу режиссера Жандарбекова на талантливо исполненном благодарном литературном материале писателя Камалова. Тут вы и постигаете их победу. Сила народа За призрачным светом, за слабой надеждой своей среди суровых и диких скал, символизирующих пустынные века истории, бродит Таргын. В нем возможности, в нем сила народа – поэтому увековечен народом его образ. Но за всем огромным, что он носит в потенции, Таргын все же объект игры и хитросплетений вокруг него. Его судьба – судьба доброго, большого, значительного существа, ставшего предметом охоты и добычи пантеры предательского ханского двора. Байсеитов – Таргын ведет характерную, интересную для всего восточного эпоса линию утраченной надежды. И конкретно раскрывается эта черта в нем через разлуку с возлюбленной Тана. Тут эпос вступает в свои берега. Мы слышим знакомый мотив тоски и отчаяния, потерянного счастья. Тариэль тоскует о пленительной Нестан-Дареджан в «Витязе в тигровой шкуре» Руставели, Алмамбет тоскует о Бурульча в киргизской эпопее «Манас». Наконец, мы узнаем черты близкого сходства с казахским эпосом – трагедией Алпамыса или еще ближе – «Козы-Корпеш – Баян». Он рассудочно лиричен, он обаятелен интеллектуально, в нем есть настоящая глубина. Достоинство образа Таргына в его многообразии, чуждом однолинейности. Особенно убедительно раскрывается он в ариях, построенных на народных песнях «Нозконыр» (что можно условно перевести как «выражение укора») и «Кара-Кесек».

Правда любви Предельно лиричен и трагедийно печален нежный образ Таны, созданный молодой артисткой Хафизой Нурмагамбетовой. Мелодийная линия построения образа композитором дана с исчерпывающей выразительностью. Калмычка-невольница представляется мне носительницей правды любви. Ее побеждающая сила в законченной искренности чувств. Чем нежнее, чем естественнее ее порывы – тем большую силу противопоставляет она, слабая пленница, окружающему коварству и хищной власти. Внутренние достоинства образа Таны помогают талантливой юной актрисе составить противовес и дать законное равновесие с искрометной многоцветной игрой Куляш. Тана – ей полная противоположность. И надо дать себе полный отчет в том, что только гибкий и уверенный талант Нурмагамбетовой мог завоевать симпатии зрителя. Чем хищнее Ак-Жунус, тем лиричнее Тана. Если ханская дочь вызывает представление о пантере, то образ невольницы-калмычки мягче и доходчивее благодаря правдивым качествам ее души во всех суровых превратностях тяжелой судьбы. Постановка «Ер-Таргына» дает возможность говорить о ней широко и развернуто. Она – огромное достижение нашего искусства, поднимающее каждого творческого работника, настойчиво зовущая соревноваться. Наряду с большой работой режиссера и композитора, исключительно приятное впечатление производит работа художника Ненашева. Опера сильна многоцветностью и в то же время монолитностью своего стиля, уверенным, крепким единством. Троицкий А. НАША КУЛЯШ С оветское искусство – национальное по форме, социалистическое по содержанию. Обе части этой мудрой формулы – одинаково ценны и предельно выразительны. Эта краткая формула в равной мере относится и к искусству оперного певца. Известно, что национальная форма искусства прежде всего и полнее всего выражается в языке данной национальности. Музы-

ка, и в первую очередь вокальная музыка, рождается из слова, из человеческой речи. И вполне понятно, что голос певца расцвечивается всеми красками речи именно данной национальности. Эти истины я счел возможным напомнить в связи с моим желанием рассказать о верной дочери казахского народа Куляш Байсеитовой. И если глубже вдуматься в эти формулы, то в них ключ к огромной популярности Қуляш, источник ее пленительного мастерства. Куляш недаром называли соловьем Казахстана. Она обладала высокой музыкальностью, позволявшей ей чутко выполнять все требования композиторов. Тембр ее голоса отличался своеобразной, подкупающей красотой. Дело не только в ее чудесных природных данных, но и в свободном и умелом пользовании певческим дыханием. Тембр голоса Куляш являлся для нее, как для художника, богатейшей палитрой разнообразных красок. И, подобно лучшим представителям русской вокальной школы, создавая каждый новый образ, она так глубоко вживалась в него, так чувствовала и передавала страсти, что все это отражалось на мимике ее лица, на окраске голоса. Напомним созданный Куляш Байсеитовой классический образ героини народного предания – Кыз-Жибек – «шелковой девушки», полный очаровательной поэзии. В начале первого акта оперы Кыз-Жибек грустна. Она поет своим подругам элегическую народную песню о тяжкой доле казахской девушки. Эта песня глубоко трогала слушателя. Молодой феодал Бекежан, влюбленный в Кыз-Жибек, безуспешно добивается ее взаимности. Иное дело джигит Тулеген, проделавший долгий путь казахскими степями, чтобы увидеть «шелковую девушку». Не только он был поражен ее красотой, но и в Кыз-Жибек зажглось ответное чувство. И все присутствующие в зрительном зале были свидетелями, как преображалась Куляш – Кыз-Жибек. Она вся как бы наполнялась внутренним светом. И этот свет радости и женственности отражался в ее голосе. Певческое дыхание артистки, этот ее чудодейственный смычок как бы порхал, еле касаясь струн – голосовых связок. Голос терял весомость. Слушая песенку «Гакку», зритель забывал, что это поет артистка, что он находится в театре. Куляш Байсеитова блестяще преодолевала противоречие, коренящееся в форме спектакля «Кыз-Жибек», как пьесы с музы-

кой. Зрителя нисколько не смущали частые переходы от прозы к пению и обратно. Как в пикировке с Бекежаном, так и в диалоге с Тулегеном или в финале оперы – в рассказе о вещем сне, проза в устах Куляш звучала настолько ритмично, что не нарушала цельности музыкального образа. В финале оперы игра Байсеитовой достигала наибольшего звучания. Медленно поднимаясь на высокую гору, с которой она решила броситься в пропасть, продолжая петь и сбрасывая подругам прощальные цветы, Кыз-Жибек олицетворяла глубокий протест против мира лжи, коварства, измен. Қуляш Байсеитова заставляла зрителя проникаться необыкновенным уважением к гордому достоинству женщины. Уже в образе Кыз-Жибек, в первой казахской опере Куляш не только проявила себя талантливой зрелой артисткой, но и нашла свою тему в искусстве. Эта тема – судьба женщины, судьба казахской женшины, освобожденной Октябрем. Сам жизненный путь артистки подсказал ей главную тему. Куляш участвовала в строительстве Новой жизни. Она была коммунисткой и вела большую общественную работу. Народ оказал ей высокое доверие, избрав депутатом в Верховный Совет республики; Но самой яркой и самой общественной по сути своей работой Куляш было ее творчество на сцене. Вспоминаются многие ее удачи. Нельзя забыть акына Сару в опере М.Тулебаева «Биржан и Сара». В ее открытом светлом взгляде, в энергичных жестах – несгибаемая воля. На протяжении всего спектакля Куляш талантливо убеждала зрителя в незаурядных силах акына Сары, борца не только за лучшую женскую долю, но и за счастье казахского народа. Особенно ярко эти черты проявились в творческом соревновании с акыном Биржаном и в борьбе с баями, посягавшими на ее личную свободу; Сара упала духом только тогда, когда ее обманули, сказав, что Биржан лишился рассудка. У слушателей тоскливо сжимались сердца, когда Куляш исполняла арии Сары в третьем акте. Образ Сары – одно из высших достижений артистки. Ей во многом помогли тонкие и разумные советы дирижера Г.А. Столярова и режиссера К.Джандарбекова. Чтобы сразу обратить внимание читателя на громадный диапазон творчества Куляш, на ее удивительную способность проникать в общечеловеческие чувства, одновременно сохраняя самобытную национальную форму своего искусства, напомним об

этапной работе в творчестве Куляш – об образе Чио-Чио-сан в одноименной опере Дж.Пуччини. Известно, с какой жадностью обращались к работе над этой партией многие певицы – прославленные и непрославленные. Всех привлекало сочувствие и жалость к судьбе гейши Чио-Чиосан, доведенной до самоубийства жестокими и нелепыми устоями жизни. Эта жалость исполнительниц к судьбе Чио-Чио-сан делала спектакль излишне сентиментальным; обычно он производил расслабляющее впечатление, вызывал бессильные слезы чувствительных натур. Не так отнеслась Куляш к судьбе Чио-Чио-сан. Не жалость испытала она, а глубочайшее уважение к женщине правдивой, искренней, полной гордого достоинства. И сентиментальная опера благодаря игре Байсеитовой приобретала элементы высокой трагедии. Вся короткая и яркая жизнь чудной девушки, жизнь светлой бабочки – Батерфляй, проходила перед восхищенным взором зрителя. В первом акте Куляш – пятнадцатилетняя девочка, но и здесь артистка наделяла свою героиню глубиной и душевным достоинством. Если для Пинкертона любовь девочки была всего лишь легкой экзотической забавой, то для самой Чио-Чио-сан она явилась священным долгом, чувством кристальной чистоты. Сколько было в ней доверия к людям и оптимизма! С этой верой в людей Куляш пела весь второй акт, несмотря на то, что на нее уже надвигалась гроза, о чем ей намекали и Сузуки, и консул, и Горо, и принц Ямадори. С какой энергией и достоинством отвергала она их посягательства на ее веру и уважение к своему повелителю. Когда мы слушали Куляш Байсеитову в «Чио-Чио-сан» на казахском языке, невольно приходили на память актеры японского театра «Кабуки», изумительно владевшие актерской техникой. В каждом их слове на незнакомом нам японском языке точно и ярко отражалось состояние образа: мимика и интонация актера были настолько выразительными, что, казалось, и непонятные слова звучали для нас как родная речь. Так и в исполнении Куляш Байсеитовой партии Чио-Чио-сан нам нисколько не мешало незнание казахского языка – до нас доходили не только общие мысли, выражаемые артисткой, но и каждое произнесенное ею слово.

Роковым вестником трагедии Чно-Чио-Сан явился консул Шарплес, пришедший подготовить ее к катастрофе. После его фразы: «Что бы вы сказали, мадам Батерфляй, если б не вернулся он сюда совсем?» – у автора ремарка: «Батерфляй, неподвижная, как приговоренная к смерти, опускает голову и отвечает с чисто детской покорностью, почти лепечет». Совсем иначе реагировала Куляш – Чио-Чио-сан. Никакой покорности, никакого детского лепета, никакого сожаления к себе она не вызывала. Наоборот, ее ответ был полон достоинства, в нем чувствовалась внутренняя сила: «Не знаю... что сказать... Опять… пришлось бы мне петь и танцевать... или жизнь... разом прикончить...» А после того, как консул посоветовал ей «принять поскорее Ямадори предложенье», Куляш снова не приняла ремарки автора – голосом, прерывающимся не от рыданий, как указано в тексте, а от предельного возмущения, от неприступно-гордого достоинства, пропела она: «Вы... вы могли... сказать мне это?.. вы?.. Эй, Сузуки, живо, живо, надо гостя провожать...» Но тотчас овладевает собой – «Ах, простите – сорвались слова невольно... О, как больно оскорбили. Ах, как больно... Ах, как больно!» И, шатаясь: «Что-то с сердцем, я уж думала смерть...» И опять овладевает собой, обнаруживая огромную внутреннюю силу, таящуюся в этой маленькой женщине. «Он нас оставил?!» – в этом сильном восклицании-вопросе слышались и недоумение, и решимость, и угроза, и уверенность в том, что это неправда, что этого не может быть. И убегает, возвращаясь уже с сыном. С какой торжествующей гордостью звучали взлеты ее мощного голоса: «А это? А это? Что ж и его тоже он бросил?». И в этом вопросе как бы звучал ее же ответ: «Нет, этого не может быть!». Недаром Чио-Чио-сан поет консулу: «Вы ему напишите, что его сын чудесный ожидает! Увидите тогда, как он помчится через земли и моря!» А дальше? Невозможно забыть, как дальше Куляш запела знаменитую арию Чио-Чио-сан: «Знаешь, что посмел тот господин обо мне подумать?». В этой арии Куляш поднималась над состраданием к одной маленькой женщине Чио-Чио-сан и брала под свою защиту всех страдающих женщин. Куляш проявляла и здесь самые сильные гражданские стороны своей натуры, выступая борцом за лучшую долю женщин. Волевой голос гневно проклинал позорную профессию гейши. «Нет, никогда не пережить такого мне позора! Страшно! Страшно! Опять плясать. Нет, лучше смерть, чтоб больше не страдать! Ах, страшно!».

Это проклятье буржуазному строю звучит в присутствии одного из представителей этого строя – консула Шарплес. И конец арии слушатели неизбежно сопоставляли с ее началам «Ты знаешь, что посмел тот господин подумать обо мне?» Как нерушимую крепость охраняла Чио-Чио-сан – Куляш веру в свою любовь к Пинкертону и к сыну. И ее заключительный дуэт с Сузуки перед встречей Пинкертона звучал торжествующим гимном любви и счастья, – так искристо и уверенно звенел ее серебристый голос. О финале трагедии остается сказать немного. В него Куляш вкладывала мысли и чувства такой силы, что образ Чио-Чио-сан вырастал в значительную фигуру, рядом с которой все «временные господа» – Пинкертон, консул и Кэте превращались в жалких и робких пигмеев. Так – Куляш Чио-Чио-сан одерживала победу над житейскими невзгодами. Вызывает пристальное благодарное внимание работа Куляш в опере «Ер-Таргын». Здесь опять Казахстан, легенда о народном герое – батыре. И новую грань своего таланта вскрыла в этой постановке Байсеитова. На этот раз она создала отрицательный образ дочери Акшахана – Акжунус. Как и в большинстве своих ролей, Куляш целиком сливалась с образом Акжунус, этой испорченной женщины, ревнивой, мстительной и коварной. Но при явно отрицательном отношении к Акжунус артистка с большим умом и тактом отбирала особо характерные и яркие приметы, создавшие у зрителя непримиримое отношение к Акжунус. Последовательно утверждая свою тему в искусстве, Куляш неизменно стремилась воплотить в образах «вечно женственное начало». Благодарнейший материал в этом смысле она нашла в русской классической опере Чайковского «Евгений Онегин». Созданный ею в творческом содружестве с дирижером Г.А. Столяровым и режиссером Канабеком Байсеитовым образ Татьяны свободно мог соревноваться с образами, созданными многими русскими артистками, несмотря на то, что исполняла Куляш партию на казахском языке. Поэзия Пушкина ощущалась в исполнении Куляш достаточно ярко. Невозможно было насытиться исполнением Куляш знаменитой «сцены письма»: такой чистотой и грацией веяло в эти мгновения. Она проводила ее, можно сказать, крупным планом. Это значит, что внимание зрителя целиком было сосредоточено на

интимных переживаниях Татьяны. Ничто не отвлекало внимание зрителя. Артистка пела, не вставая с кровати, не бегала и не ходила по сцене, как, к сожалению, делают довольно часто некоторые исполнительницы этой партии, стремясь видимостью действия заполнить свое непонимание душевного богатства Татьяны. Что же нового открывала нам Куляш в этой высокопоэтической сцене Чайковского – Пушкина, в сцене пробуждения глубокого чувства в душе мечтательной девушки – Татьяны? В исполнении Куляш можно было почувствовать самую суть этой сцены. Мы видели перед собой девушку незамутненной чистоты, неизменно стремящуюся к познанию, не расстающуюся с книгой, задумывающуюся над каждым явлением жизни – «Задумчивость – моя подруга от самых колыбельных дней». Мы видели, что Татьяна встретилась с самым волнующим чувством. Она горит и мучается неизбывным желанием познать впервые коснувшуюся ее любовь. Мы чувствовали это во всем поведении артистки на сцене, мы наслаждались ее руками – так изящны, музыкальны и целомудрены они были. Вот именно – целомудрены. Это чувствовалось в ее голосе, в ее пении, ярко выражавшем все тончайшие переливы эмоций. И глубоко мечтательные, нежно-интимные фразы. Кто ты, мой ли ангел хранитель, Или коварный искуситель: Мои сомненья разреши. Быть может, это все пустое, Обман неопытной души! И суждено совсем иное... И страстный взрыв глубокого чувства: Вообрази: я здесь одна, Никто меня не понимает, Рассудок мой изнемогает, И молча гибнуть я должна... После этих страстных слов, слов сомнения и упования, нас буквально потрясло раздавшееся в оркестре фортиссимо с трубами на ту же тему Татьяны. Вот когда почувствовалось, как чудодейственно способна музыка дополнять и усиливать поэзию.

Никогда не забыть, как при словах Онегина «Вы мне писали, не отпирайтесь...» выразительные руки Куляш затрепетали, как крылья раненой птицы, и с каким, нет, не осуждением, а скорее уничтожением по отношению ко всей великолепной исповедипроповеди Онегина прозвучали ее слова: «О боже, как обидно и как больно!» На этом можно и закончить воспоминание об образе Татьяны, созданном Куляш Байсеитовой. Но мне хочется сказать несколько слов о заключительной сцене. Здесь можно вспомнить пословицу: «Нет правил без исключения, а исключения подтверждают правила». Как всем известно, в этой сцене Татьяна-девушка превратилась в женщину света, высшего петербургского света, жену генерала, твердо исповедующую принцип: «Я другому отдана и буду век ему верна». Эта сцена в исполнении Куляш зрителя не удовлетворяла. И не могла удовлетворить. Дело в том, что обстоятельства, в которых живет образ Татьяны в этой сцене, совершенно не соответствовали индивидуальности Куляш Байсеитовой. Здесь ей не удалось слиться с образом Татьяны, и она вынуждена была пользоваться одной лишь техникой. А этого зрителю, избалованному предшествующим исполнением роли, уже было мало. Знаменательно, что Куляш Байсеитовой – оперной артистке – присуждено звание лауреата Сталинской премии не только за оперную, а также и за концертную деятельность. Это красноречиво свидетельствует о том, насколько высоко общественность страны расценивала разностороннюю деятельность Куляш Байсеитовой. Куляш Байсеитова своим творческим трудом доказала, как она была связана с жизнью народа. Аудиторией Куляш Байсеитовой был весь народ Казахстана. Она выезжала в самые глубинные аулы республики, и всюду ее встречали восторженно. Мудро сказал когда-то М.И. Глинка: «Музыку творит народ, а мы, композиторы, только ее аранжируем». Куляш возвращала народу его творчество, красиво обрамленное композитором и углубленное ею самой, как высоким мастером-исполнителем. Мне довелось работать с Куляш в одном театре в течение семнадцати лет. За это время здесь сменилось много руководителей. Среди них были весьма одаренные работники, в том числе дирижер Г.А. Столяров, И.А. Зак, Г.Дугашев, А.Г. Пирадов, Б.И. Вра на, А.П. Чугунов, Н.А. Шкаровский и режиссеры С.Л. Малявин,

Н.И. Сац, А.В. Варламов, Э.И. Хилькевич, Л.Б. Винер, К.Жан дарбе ков, К.Байсеитов. Их творчеству и творчеству дружного, работоспособного коллектива театр обязан многими весьма значительными своими достижениями. И в центре этой кипучей творческой работы всегда была Куляш Байсеитова. Она казалась мне чуткой художественной совестью театра. Я был убежден, что театр просто не может небрежно и равнодушно работать, имея в коллективе солистов такого вдохновенного и взыскательного мастера, как Куляш. Всем своим существом как художник и человек она звала театр к новым и новым достижениям. Будучи каждодневным свидетелем в течение многих лет ее творческой, профессиональной и общественной работы, я имел возможность близко наблюдать богатые свойства ее исключительной натуры. Куляш отличалась исключительной творческой дисциплинированностью, которая проявлялась и на спектаклях, на репетициях, и на занятиях с молодежью. Что особенно поражало, так это ее чуткость по отношению к своим руководителям: ни один дирижер или режиссер не мог пожаловаться на невнимательное ее отношение к тем или иным их указаниям, и в то же время она чрезвычайно деликатно, но твердо проводила в работе свою принципиальную творческую линию. Трудоспособность Куляш не знала предела. Она на практике доказывала ту мысль, что художник лишь тогда достигает совершенства в своем искусстве, когда не надеется только на талант и вдохновение, а упорно работает. И мы были свидетелями, как Куляш упорно и самозабвенно работала, причем чем сложнее была задача, тем увлеченнее она ее решала. Вот кончается сценическая классная работа по опере «Чио-Чио-сан». После четырехчасовой репетиции с режиссером Н.И. Сац Куляш, сильно уставшая, долго не может встать со станков, служивших ей сценической площадкой. И так на каждой репетиции. Поражала всех нас Куляш и быстрым, молниеносным усвоением музыкального и текстового материала, но опять-таки только в тех случаях, если художественный материал ее заинтересовывал, захватывал. Скромность Куляш была удивительной. Она блестяще показывала пример того, как надо, по завету Станиславского, любить театр в себе, а не себя в театре. Куляш всегда радовалась успехам молодежи, помогая ей практически. Ее не нужно было

просить об этом, – она сама обращалась ко мне, как к заведующему режиссерским управлением, с требованием назначить ей репетиции с молодыми артистами, и занималась с ними методически и упорно. Как общественный работник, депутат Верховного Совета Казахской ССР, как отзывчивый человек с щедрой душой, она никогда не отказывала в помощи и своим товарищам, и незнакомым людям. Партия и правительство высоко оценили творческую и общественную деятельность К.Байсеитовой – ей было присвоено высокое звание народной артистки СССР, она награждена несколькими орденами, в том числе орденом Ленина. Она дважды лауреат Сталинской премии. Сейчас готовится скульптурный портрет, который будет установлен в театре имени Абая. Ее имя присвоено казахской музыкальной школе. Хочется пожелать композиторам и писателям Казахстана поскорее написать оперу о нашей современности. Создать образ современной советской женщины – было заветной мечтой Куляш. К сожалению, эта мечта ее жизни не осуществилась, она оставила ее нам в наследство. Будем об этом помнить. Еще одной заветной мечтой делилась Куляш иногда со своими друзьями. Делилась скромно, как бы желая проверить, хватит ли у нее на это сил. Этой мечтой был образ Виолетты в опере «Травиата». Но и она также осталась неосуществленной. Эти неосуществленные мечты замечательной артистки зовут нас к творческим дерзаниям, поискам, к достижению новых вершин искусства. Мессман Вл. ВЕЛИКАЯ АРТИСТКА КАЗАХСКОГО НАРОДА Журчала мелодия радостных дней. Куляш, черноглазая дочь степей, Пела, как соловей. Джамбул ...К ак всегда внутренним светом светились ее глаза. И вся она, жизнедеятельная и творчески увлеченная своим искусством и большими делами родной республики,

была как бы в вечном движении, мысленно устремленная к новым свершениям. Влечение к театру было одним из прирожденных чувств Куляш. Здесь – вся ее жизнь, сокровенные помыслы и лучшие надежды. Сюда она ходила радостная и счастливая за новые светлые дни своего народа, за его восходящее искусство, расцветающее, как дивный плодоносящий сад. Куляш Байсеитовой было всего 22 года, когда казахское правительство присвоило ей звание заслуженной артистки республики. Спустя два года, в 24-летним возрасте, Куляш – народная артистка Советского Союза. В блестящее созвездие замечательных людей нашего искусства – Константина Сергеевича Станиславского, Владимира Ивановича Немировича-Данченко, Антонины Васильевны Неждановой, Василия Ивановича Качалова, Ивана Михайловича Москвина и других крупнейших мастеров советского театра, впервые удостоенных самого почетного для артиста звания – вошло имя выдающейся казахской актрисы и певицы Куляш Байсеитовой. Она была самой молодой из всех деятелей искусства, отмеченных этим высоким званием. Куляш была музыкальна в самом глубоком значении этого слова. Она не только превосходно слышала музыку, но и видела музыкальные образы, чувствовала и чутко передавала. Голос Куляш, ее манера пения глубоко индивидуальны. Среди сотен и тысяч певцов можно было безошибочно определить голос Куляш. В летопись казахской оперной культуры вошла галерея разнохарактерных музыкально-сценических образов, созданных Куляш Байсеитовой. Трогательная Кыз-Жибек в опере того же названия, коварная Акжунус в «Ер-Таргыне», благородная Хадиша в «Жалбыре», героическая Сайра в «Гвардия, алга!», обаятельная Айман в «Айман-Шолпан», боевая Зере в «Бекете», поэтическая Маро в грузинской опере «Даиси», лирическая Нергиз в азербайджанской опере «Нергиз», романтическая Ажар в «Абае», вдохновенная Сара в опере «Биржан и Сара», трагическая Чио-Чио-сан в опере Пуччини, мечтательная и гордая Татьяна в опере «Евгений Онегин» Чайковского – все эти сценические образы полны большой яркости и силы. Можно было бы с полным основанием предположить, что создательницей этой многокрасочной палитры художественных образов пройден большой путь широкого образования в музыкальных и театральных университетах, что за ее плечами могучая культура большого оперного искусства.

Между тем, Куляш в первые годы своей артистической деятельности ни разу даже не видела оперной сцены. Каким же богатым внутренним миром, каким тончайшим чувством интуиции надо было обладать, чтобы в полной мере понять всю гамму образов и переживаний, найти в себе отзывчивые струны, чутко отзывающиеся на каждое движение драматургически и музыкально найденных образов, вжиться и уйти в их поэтическую сферу, повести за собой с гипнотической силой театрального воздействия тех, кто длинными рядами расположился по ту сторону рампы, в затемненных просторах зала!.. Детство Куляш… Оно виднеется в тумане ушедших дней. Далеко безрадостное детство… Вон там, у пустыря, маленький домик – землянка, в котором родилась Куляш. Это было в старом азиатском городе Верном. В крохотной комнате ютилась вся семья. Поздней ночью в углу едва мерцал свет керосиновой лампы. Изможденная, бледная Зибажан, мать Куляш, порою целую ночь напролет работала, согнувшись над деревянным корытом. Вечером со скудным заработком, понурив голову, возвращался Джасын Беисов, глава семьи. Он был совсем бедным человеком. Далеко на окраине города затерялась его покосившаяся жалкая хибарка. Здесь – «сапожная мастерская» Джасына. Он сидит за низким столиком, тихо напевая заунывную песню. И песня повествует о вечных снегах Тянь-Шаня, о ковыльных степях и о гордом беркуте, о далекой сказочной стране счастья – Жер-Уюк… Внимает этой прекрасной песне Куляш. И чудится ей, что она уже не дочь сапожника Джасына, а прекрасная Кыз-Жибек, одетая в шелк и парчу… Но вот окончена песня. И снова вокруг убогие стены, нужда… Но вот пронеслись боевые кони по казахским степям и аулам. На весь Казахстан прогремели трубы сарбазов Амангельды. Зарделась заря… То был 1920-й год. Вскоре девочку определили в Алма-Атинскую опытно-показательную школу. Сюда однажды пришли люди из Кзыл-Ординского казахского драматического театра, гастролировавшего в городе. Их интересовали музыкально одаренные дети, которые могли бы участвовать в спектакле. Куляш терпеливо ждала своей очереди. Она перебирала в памяти все лучшие песни, которые слышала от отца. Она волновалась. Когда ее вызвали и перед немногими слушателями зазвучал ее красивый звонкий голос, в комнате стало как-то особенно тихо.

Да, она будет петь в спектакле – это было ясно из исполнения еще не оконченной песни. Еще большую творческую активность проявляет Куляш в педагогическом институте, куда она поступила с намерением стать народной учительницей. Но бедственное положение семьи заставило вскоре Куляш вернуться домой. Начались будни трудовой жизни. Забота о семье. И все же Куляш тянуло к искусству с большей, чем раньше, силой. Встреча с кзыл-ординскими артистами, среди которых были Курманбек Джандарбеков, Серке Кожамкулов, Калибек Куанышпаев, оставила неизгладимое впечатление. Каждую свободную минуту Куляш отдает драматическому кружку в клубе. В кружке ей доверяют ответственные роли. И в 1929 году Куляш переступает порог театра. Она в гуще новой работы. Но творческий успех надо еще завоевать. Сначала ей не дают ролей. Куляш только статистка. Куляш жадно впитывает в себя новые знания, она не упускает ни одного случая, чтобы поучиться у старших, более опытных товарищей, она много читает, дома повторяет роли, усвоенные на репетициях других актеров. Куляш учится, работает, растет. И пока все это не заметно для театра… Но вот внезапная болезнь одной из актрис ставит под угрозу намеченный к постановке спектакль. Куляш давно приготовила роль. Она заменит товарища. …Это был первый большой успех Куляш. Она приобрела сценическое имя, о ней заговорил зритель. Путевка в искусство получена… Куляш становится первоклассной драматической актрисой. Но в этом ли ее настоящее призвание? Ее влечет к пению, к новым берегам музыкального театра. И когда в 1933 году во вновь организованной музыкальной студии театра готовится к постановке «Айман – Шолпан» и не оказывается хорошего исполнителя для роли Айман, Куляш с охотой принимает приглашение попробовать свои силы в этой роли. Так появляется первый яркий музыкально-сценический образ в первой постановке казахского театра музыкальной драмы. Куляш – первая большая актриса казахского народа. Ее искусство было подлинно национальным. Но вместе с тем оно лишено рамок национальной ограниченности. Как искусство полноправное и реалистическое, оно наделено высшими чертами интернациональной художественной культуры. Куляш Байсеитову справедливо называют гордостью, славой казахского искусства.

Жубанова Г. КАЗАХСКИЙ СОЛОВЕЙ В чера государственный казахский музыкальный театр повторил постановку пьесы «Кыз-Жибек» (автор Г.Мусрепов, казахская народная музыка в обработке Е.Брусиловского). Филиал Большого Академического театра не мог вместить всех желающих увидеть эту популярную среди казахского народа пьесу. Театр осаждался толпой, надеявшейся получить дополнительно какие-нибудь билеты. Участники этого яркого спектакля играли с большим подъемом. Драматический сюжет музыкальной поэмы в талантливой игре казахских артистов доходил до каждого зрителя, даже не понимающего ка захского языка. Песенка «Гак-Ку» – лейтмотив пьесы в блестящем исполнении Куляш Байсеитовой была по желанию публики повторена...» Так писала газета «Правда» в мае 1936 года, в дни проходившей тогда в Москве декады казахского искусства и литературы. Это был триумф молодого казахского искусства. Музыкальный театр существовал в Казахстане всего два года, но творческий коллектив его достиг таких успехов, которые поразили столичных зрителей, видевших немало знаменитостей с мировым именем. Теперь москвичи аплодировали новой знаменитости – Куляш Байсеитовой, которая своим ярким талантом покорила сердца столичной публики. «Как и большинство моих товарищей, московских оперных артистов, я познакомилась с Куляш Байсеитовой совсем недавно – во время декады казахского искусства, – и я должна сознаться, что изумительный облик этой молодой певицы произвел на меня потрясающее впечатление... Я не могла бы назвать певицу, с которой можно было бы ее сравнить, – до такой степени индивидуален и своеобразен высокий, легкий и прозрачный голос казахской певицы. Серебристый тембр этого голоса действительно напоминает пение птицы, и Куляш Байсеитова заслуженно, без малейшей натяжки и преувеличения, получила название «казахского соловья». Куляш Байсеитова – подлинная гордость не только казахского народа, но и всего нашего советского государства».

Эти слова принадлежат народной артистке СССР В.В. Барсовой, которую Куляш впоследствии называла своим чутким и заботливым учителем. Сама певица всегда с особым трепетом вспоминала май 1936 года, Москву... Эти дни были самыми волнующими, самыми яркими в ее актерской биографии. Да иначе и не могло быть – в те майские дни ее самобытное дарование получило признание самых строгих ценителей искусства и простых любителей музыки. Актрисе в то время было всего 24 года, только два года она работала в музыкальном театре, но сила ее таланта была такова, что певица завоевала горячие симпатии самых разных слушателей. Партия и правительство высоко оценили заслуги Куляш перед искусством, наградив ее орденом Трудового Красного Знамени, а спустя четыре месяца после декады она была удостоена высокого звания народной артистки СССР. Куляш Байсеитова была первой представительницей искусства Советского Востока, удостоенной такого высокого звания. Вся жизнь Куляш Байсеитовой – верной дочери своего народа – связана с историей развития казахского национального искусства. Родилась Куляш в 1912 году в городе Алма-Ате. Отец ее, Жасын Беисов – кустарь-сапожник, был широко известен в свое время как певец-акын, который под аккомпанемент домбры на свадьбах и различных празднествах пел старинные степные песни. От него и переняла маленькая Куляш любовь к народной музыке. Она легко запоминала слова и мелодию песни. Однажды школу, где училась Куляш, посетили гастролировавшие в Алма-Ате артисты Кзыл-Ординского казахского драматического театра. Их интересовали музыкально одаренные дети, которые могли бы участвовать в спектаклях. Звонкий, чистый голос Куляш сразу привлек их внимание, и она с успехом начинает выступать на сцене. С каждым днем голос ее звучит увереннее и лучше. Она принимает активное участие в кружках школьной музыкальной самодеятельности, а затем в студенческих спектаклях Казахского педагогического института, куда поступает учиться в 1927 году и где она вступает в комсомол. В марте 1930 года Куляш Байсеитова с несколькими участниками драматического кружка была принята в Казахский драматический театр.

Так исполнилась ее заветная мечта – она стала профессиональной артисткой. В театре Куляш сначала выступала в эпизодических ролях. Уже в исполнении этих первых ролей Куляш было много привлекательного и самобытного. Прекрасные условия советского театра, исключительная любовь актрисы к искусству в сочетании с огромной ее работоспособностью дали ей возможность быстро проявить богатейшие природные способности, и Куляш уже в 1932 году становится ведущей артисткой казахской сцены. Она исполняет центральные роли в спектаклях: «ЕнликКебек» Ауэзова, «Мой друг» Погодина, «Женитьба» Гоголя. Будучи драматической артисткой, Куляш одновременно много выступает в концертах как певица, с большим успехом исполняя казахские народные песни. В 1933 году при театре организуется музыкальная студия, которая начинает готовить к постановке музыкальную пьесу М.Ауэзова «Айман-Шолпан». И вот 13 января 1934 года состоялась премьера. Брызжущая народным весельем и юмором блестящая комедия имела большой успех у зрителя. И немалая доля этого успеха относилась к Куляш – исполнительнице главной роли. О ней заговорили как об одной из самых ярких, талантливейших актрис театра. Образ Айман, созданный Куляш, очень сложен. Она умна, полна достоинства, находчива, женственна и обаятельна. Опыт работы в драматическом театре очень пригодился Куляш. Как известно, многим оперным артистам недостает настоящей драматической игры. Исполнение же Куляш музыкальных номеров было настолько прекрасно, что публика после каждого номера шумно аплодировала. В музыкальном театре Куляш нашла себя, нашла место, где могла с блеском развернуть свои недюжинные способности. Начинаются годы упорного труда над освоением новых условий сценической работы и совершенствованием вокального мастерства. После постановки музыкальной пьесы «Шуга» (либретто Б.Майлина) театр приступил к третьей своей постановке – «КызЖибек», премьера которой состоялась 7 ноября 1934 года и прошла с большим успехом. «Кыз-Жибек» явилась первой работой драматурга Г.Мусрепова в этом жанре и первым опытом композитора Е.Г. Брусиловского. Народные песни были обработаны композитором с большим вкусом и тонким пониманием их природы. Богатейшие народные казахские мелодии в красочной оркестровке композитора заиграли совершенно новыми красками, а если

добавить к этому серебристый голос Куляш, впечатление получалось изумительное. Куляш в этом спектакле создала трогательный и полный обаяния образ Жибек. Драматический рисунок роли тесно переплетался с музыкальным. «Я старалась наделить Жибек чертами, присущими женщине ее положения: гордостью, высокомерием, склонностью к роскоши; однако ее трагическая судьба, сила ее чувства делают ее обаятельной», – писала Куляш о своей героине. Алма-Атинский зритель с восторгом встретил новую творческую победу молодой актрисы. Песни Жибек благодаря передачам по ра дио стали распеваться во всех уголках республики, а имя ее исполнительницы стало известно всем, кому было дорого искусство родного народа. Новый этап в творчестве актрисы был связан с работой над образом Хадиши в музыкальной драме «Жалбыр» композитора Е.Брусиловского (либретто Б.Майлина). Куляш и в этом спектакле создает незабываемый образ. Драма Хадиши, вопреки голосу своего сердца проданной за калым богатому джигиту, напоминает трагедию Жибек. Хадиша любит так же беззаветно, как и Жибек, и верна этой любви до самой смерти. Но Хадиша – дочь народа, от пассивно страдающей Жибек ее отличает активная борьба за свое счастье, за свободу своего чувства. С большой силой показывает артистка, как растет и крепнет протест женщины против рабства, подневольного существования. Драматический талант актрисы нашел в этой постановке еще более яркое выражение, а в сочетании с красивым и гибким голосом получался образ цельный, законченный и благородный в своем порыве. Этим образом Куляш Байсеитова закрепила успех, достигнутый ею в предыдущих постановках. Но шумный успех не вскружил голову артистке. Оценив любовь своего родного народа, заботу правительства о своей судьбе и таланте, она почувствовала в себе новые силы и огромное желание работать, работать и работать. В беседе с корреспондентом «Казахстанской правды» артистка сказала: «Наша основная задача состоит в том, чтобы создавать на сцене правдивые образы, и мы никогда не имеем права сказать, что достигли предела...» Декада казахского искусства и литературы в Москве (1936 год) выявила новые большие возможности артистов, композиторов,

постановщиков для дальнейшего развития театра, для создания казахского оперного искусства. Коллектив театра приступил к работе над созданием первой национальной оперы, в основу сюжета которой был положен казахский эпос «Ер-Таргын». Используя мелодии казахской народной музыки, композитор Е.Брусиловский отходит от произведений музыкально-драматического жанра и создает спектакль оперного плана. В нем уже нет разговорных моментов. Вводятся многоголосные хоры, дуэты, а также оркестровые увертюры, развернутые танцевальные номера. Куляш создает в опере новый для себя образ вероломной и в то же время обольстительной Акжунус. Эта работа Куляш свидетельствует об изумительной многогранности ее таланта и артистической зрелости актрисы. Режиссер-постановщик спектакля К.Джандарбеков, высоко оценивая созданный Куляш образ, писал после премьеры: «Мне как режиссеру приходилось только давать ей основное направление – всю работу она вела самостоятельно...» Если проследить развитие образа Акжунус с начала оперы и до конца, то невольно приходится изумляться мастерству перевоплощения актрисы. Вот первое появление красивой гордой ханской дочери. Как томно и с каким сознанием своего превосходства над окружающими поет она свою песню «Наз-Коныр», являющуюся ее главной музыкальной характеристикой в опере. Но вот задето ее самолюбие: храбрый батыр Ер-Таргын не обратил на нее внимание – так она заставит его сделать это! Акжунус начинает плести тонкую сеть коварства и лицемерия. То прикинется невинной овечкой, то шаловливо кокетничает с батыром, то притворяется страстно любящей женщиной, то снова звучат в ее голосе повелительные и властные ноты ханской дочери. Хитрость и вероломство побеждают – Ер-Таргын влюбляется в Акжунус. И в зрительном зале в этот момент раздаются... бурные аплодисменты. Обычно зритель в такие моменты должен ненавидеть лицемерную героиню, обманом достигающую цели, но образ, созданный Куляш, был настолько обаятелен, что зритель не мог оставаться равнодушным и аплодировал талантливой игре и прекрасному пению актрисы. В 1940 году театр ставит оперу на современную тему «Алтын астык» (музыка Е.Брусиловского, либретто С.Муканова).

Куляш поет в этой опере главную партию молодой передовой колхозницы. В созданном ею образе есть много привлекательных черт, героиня обладает качествами, присущими передовой советской женщине. Она решительно борется со всем тем, что мешает строить новую счастливую жизнь. Хотя опера не удержалась в репертуаре театра, она сыграла безусловно положительную роль в росте вокального и сценического мастерства исполнительского коллектива театра. Теперь нужно было расширять репертуар театра. Выбор падает на оперу азербайджанского композитора Магомаева «Нергиз», премьера которой состоялась в 1941 году. Куляш создала мужественный образ азербайджанской девушки Нергиз, проникнутый революционным пафосом и в то же время лиричный и задушевный. Азербайджанский мелос в исполнении Куляш звучал свободно и убедительно. Большой популярностью у зрителя пользуется поставленная вслед за «Нергиз» опера классика грузинской музыки З.Па лиа швили «Даиси». Опера привлекла внимание публики патриотической темой, глубокими лирическими переживаниями героев, прекрасной музыкой, правдивыми образами героев, превосходными хорами и динамическим развитием спектакля в целом (постановщик К.Байсеитов). Куляш создала в этом спектакле обаятельный образ грузинской девушки Маро. Весь ее внешний облик и прочувствованное музыкальное исполнение были так убедительны, что зритель забывал о том, что это поет казахская актриса. Недаром, когда Куляш в 1950 году во время гастролей в Грузии выступила в «Даиси», она имела огромный успех у грузинской публики. Вот что рассказывала актриса об этих выступлениях: «Несмотря на то, что я пела на казахском языке, у меня сразу же установился контакт со зрительным залом. Признаюсь, меня даже не сколько смутил такой горячий прием...». На события Великой Отечественной войны театр откликнулся постановкой новой оперы Е.Брусиловского «Гвардия, алга», в которой Куляш исполняла роль героической дочери казахского народа Сайры. Образ такого плана – первый в творчестве Куляш. Ей удалось создать облик мужественной советской патриотки, а трудная вокальная партия героини передана Куляш с большим мастерством. 1944 год в жизни театра ознаменовался постановкой оперы «Абай» – это была первая опера, написанная казахскими композиторами – А.Жубановым и Л.Хамиди на либретто М.Ауэзова.

Она по праву заняла прочное место в репертуаре. На протяжении последних шестнадцати лет театр ежегодно открывает ею театральный сезон. «Абай» явился первой национальной оригинальной полноценной оперой, завоевавшей заслуженный успех у зрителя. Этой оперой открывается новый этап в развитии казахского оперного искусства. В оперном жанре начинают работать молодые национальные композиторские силы. Куляш создает в спектакле «Абай» эмоциональный, живой образ казахской девушки – Ажар. Для Ажар счастье – только с любимым, и когда ненавистники все го прогрессивного, враги Абая, хотят убить Ажар и ее возлюбленного Айдара, она смело смотрит в лицо смерти, ибо решила делить с любимым все удары судьбы. Сколько тепла, нежности, преданности в голосе Куляш в прощальном дуэте! Особенно неподражаема Куляш в сцене исповеди. Ее ария – это целый лирический монолог, в котором трепетно передаются все оттенки пламенного чувства юной души. В этой арии как-то особенно выразительно ощущается сочетание национального колорита голоса и европейской вокальной школы. В финале над безжизненным телом возлюбленного склонилась Ажар. Она еще не верит в случившееся, все пристальней вглядывается в любимые черты, как будто надеясь, что они оживут. Но вот звучит плач Ажар. Как волнует голос Куляш в этом плаче! Зритель забывает, что это поет актриса, – настолько органично вживается она в образ. Обычно во время этой сцены в зрительном зале не бывало человека, у которого не были бы задеты самые сокровенные струны души. А сама актриса, у которой за плечами десятилетний сценический опыт, в каждом спектакле плакала, исполняя эту арию. Образ Ажар – еще одна большая творческая удача Куляш. 1945 год. Куляш пробует силы в классическом репертуаре. Она исполняет заглавную роль в опере «Чио-Чио-сан» Пуччини. Многогранному таланту Куляш давно не хватало такого размаха и в вокальной партии, и в драматической игре. Теперь ее дарование засверкало всеми своими богатейшими, яркими красками. Драматический рисунок роли был артисткой настолько выпукло очерчен, а вокальная сторона ее так мастерски исполнена, что образ в целом оставлял потрясающее впечатление. Сцену прощания с сыном невозможно было слушать без душевного содрогания. Голос Куляш «рыдает» в полном смысле слова,

а ее игра – ее невозможно передать словами. Эта сцена – шедевр в сценическом творчестве Куляш. Драма маленькой японки поднята артисткой до подлинной трагедии женщины, теряющей веру в людей. Блестящим исполнением этой роли Куляш доказала, что ей под силу классический репертуар. Следующая постановка театра – бессмертная опера Чайковского «Евгений Онегин», в которой Куляш исполнила партию Татьяны. О пушкинской Татьяне в казахской степи знали давно. Еще в 1889 году великий Абай перевел на казахский язык отрывки из «Евгения Онегина», а к письму Татьяны Абай сочинил мелодию. Эта песня ста ла одной из самых популярных, а Татьяна – любимой героиней в Казахстане. Поэтому зрителям было особенно интересно увидеть на сцене ту Татьяну, «письмо» которой уже давно распевалось казахами, да еще в исполнении любимейшей актрисы – Куляш Байсеитовой. Самая сильная сцена в спектакле – сцена письма. Талант актрисы находит в ней свое полное и ярчайшее выражение. Всю гамму чувств и переживаний Татьяны Куляш передает с трепетным волнением и непосредственностью. Татьяна в исполнении Куляш – образ цельный и обаятельный, дополняющий галерею прекрасных женских портретов, созданных крупнейшей казахской актрисой. В ноябре 1946 года в дни октябрьских праздников театр показал премьеру новой казахской оперы – «Биржан и Сара» (либретто X.Жумалиева) – крупнейшее достижение композитора Мукана Тулебаева. На сцене появилась еще одна оригинальная национальная опера, написанная казахским композитором. Публика оказала волнующий прием опере, а в 1949 году весь творческий и исполнительский коллектив ее был удостоен Сталинской премии. Это была еще одна вершина, достигнутая молодым оперным искусством Казахстана. Куляш Байсеитова исполняла здесь роль Сары. Хотя в образе Сары много общего с прежними портретами казахских девушек, созданными Куляш, он оказался более обогащенным, более темпераментным. По-видимому, сказалось немалое влияние классических образов с их широтой вокальной партии и многогранностью сценического портрета. Сара – девушка из народа, наделенная не только красотой и обаянием, но и большим талантом. Это – женщина-творец, она

участвует в поэтических состязаниях наравне с мужчинами. Сколько веселья, лукавства, огня в Саре – Куляш в сцене состязания с Биржаном! Кажется, что это не актриса, а сама Сара пришла на ярмарку для участия в айтысе – настолько убедительно и темпераментно проводит актриса эту сцену. А сколько женственности, мягкости, теплоты в образе Сары в сцене свидания во втором акте!.. Исполняя вокальный номер, даже и очень сложный, Куляш никогда не забывает о драматическом рисунке роли. Поэтому у нее любая ария звучит как взволнованный рассказ, а не просто оперный номер. После «Биржана и Сары» театр вновь обращается к современной тематике: в ноябре 1947 года состоялась премьера героической оперы «Тулеген Тохтаров» А.Жубанова и Л.Хамиди (либретто М.Ауэзова). Опера была тепло принята зрителем. Куляш играла роль смелой русской девушки-разведчицы Любы. Особенно впечатляла в исполнении Куляш сцена допроса, когда Люба попадает в плен к фашистам. В развернутой арии перед допросом актриса раскрывает богатый духовный мир и непреклонную волю своей героини. Следующий чудесный образ, созданный великолепным талантом актрисы, – сказочная Алтыншаш в одноименной опере татарского композитора Н.Жиганова. Наиболее яркие черты дарования Куляш – тонкий вкус, поэтичность, музыкальность, драматическая сила пережива ний – все это нашло в образе сказочной девушки прекрасное выражение. Помимо выступлений в оперных спектаклях, Куляш завоевала широкую известность своей концертной деятельностью. Репертуар ее был чрезвычайно обширен: здесь и казахские народные песни, и песни народов братских республик и зарубежных стран, и классические и национальные оперные арии, и песни современных казахских композиторов, среди которых большой популярностью в ее исполнении пользовались «Казахский вальс», «Булбул» («Соловей») Л.Хамиди, «Две ласточки» Е.Брусиловского, «Радуюсь» М.Ержанова. В годы Великой Отечественной войны, когда весь советский народ поднялся на защиту своей Родины, актриса-коммунист Куляш Байсеитова неустанным трудом помогала родной стране. В 1942 году она возглавила бригаду артистов по художественному обслуживанию фронтовиков.

Много времени и сил отдавала Куляш молодым дарованиям. Она не только выступала перед молодежью, исполняя свои любимые арии и романсы, но подробно рассказывала об образах, созданных ею на оперной сцене. «Только союз таланта и труда может принести заслуженный успех», – говорила актриса студентам, призывая их трудиться постоянно, изо дня в день. Настоящее искусство не может существовать без упорного труда – это актриса доказала всей своей благородной деятельностью. Будучи в расцвете творческих сил, Куляш мечтала о создании новых сценических образов, но этим мечтам не суждено было осуществиться – 5 июня 1957 года перестало биться сердце казахского соловья. Неумолимая смерть вырвала из жизни замечательную актрису. Куляш Байсеитова была не только выдающейся артисткой, но и государственным и общественным деятелем. Она была депутатом Верховного Совета республики нескольких созывов, членом Советского комитета защиты мира, принимала участие в работе Всемирного конгресса сторонников мира в Варшаве. Партия и правительство высоко оценили дарование и заслуги первой казахской оперной певицы. Куляш Байсеитова награждена орденами Ленина и Трудового Красного Знамени, медалями «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.», «За победу над Германией». В облике Куляш наиболее пленительная черта – благородная простота, задушевность, мягкость. И в пении, и в игре на сцене она никогда не допускала никакого преувеличения. Все в ее исполнении просто, благородно, естественно и технически совершенно. Еще во время ее триумфа в Москве в 1936 году «Правда», отмечая талантливую игру Куляш, называла ее «обаятельной». Лучшего слова, пожалуй, и не найти для характеристики игры замечательной актрисы. Имя чудесной казахской певицы неотделимо от истории казахской музыкальной культуры. Куляш в области оперного искусства принесла родному народу славу не меньшую, чем его крупнейшие писатели, ученые, композиторы. Образ ее всегда будет ярчайшим примером бескорыстного служения искусству и своему народу.

Яунзем И.П. НАРОДНАЯ АРТИСТКА СССР КУЛЯШ БАЙСЕИТОВА В 1935 году я впервые была на гастролях в Алма-Ате. Тогда я познакомилась с известной певицей, исполнительницей казахских народных песен Куляш Байсеитовой. Помню, пришла ко мне молоденькая девушка, небольшого роста, стройная, с большими блестящими черными глазами, белозубой обаятельной улыбкой. Товарищи, пришедшие с ней, сказали, что Куляш слышала меня в концертах и хотела познакомиться поближе, спеть мне свои казахские песни. Я узнала, что Куляш начала свой творческий путь в самодеятельности, работала в Казахском драматическом театре, а сейчас она уже солистка Казахского музьікального театра в Алма-Ате. К сожалению, театр не работал в то время, и я была лишена возможности услышать Куляш в спектакле. В день нашего первого знакомства Куляш пела мне свои родные песни. Мне очень понравился ее звонкий голос, от природы поставленный, ласковый и мягкий. Я была захвачена новизной напевов, необычным узорчатым рисунком ритма, а главное – мелодичностью. Каким-то особенным весенним ароматом цветущих лугов, бескрайним простором степей, жгучим солнцем веяло от каждой песни. Меня поразила смелость, с которой пользуется певица своими голосовыми возможностями: изобретательность в выборе оттенков и непринужденная легкость исполнения – все это верные спутники большого искусства. Через год после нашей первой встречи в Алма-Ате, в мае 1936 года в Москве состоялась первая декада казахского искусства. Я увидела почти все казахские спектакли, послушала концерты и еще больше подружилась с замечательной певицей – соловьем казахских степей, как прозвали Куляш Байсеитову. Особенно хороша она была в опере Е.Брусиловсқого «КызЖибек», что значит «Шелковая девушка». В этом спектакле Куляш исполняла роль героини Кыз-Жибек. Сценическая игра Байсеитовой и ее пение были настолько выразительны, что зрители забыли о том, что не знают казахского языка, и легко понимали артистку.

Движения ее были необыкновенно пластичны и полны невыразимого изящества, голос отличался удивительной гибкостью и разнообразием интонации. Опера «Кыз-Жибек» написана Брусиловским в традициях народных казахских песен и мотивов. Песенка «Гак-ку» стала коронным номером певицы. Впервые я записала эту песенку на фонографе в 1935 году, когда произошла наша первая встреча с Куляш Байсеитавой. С тех пор она хранится у меня. Огромным успехом пользовались концерты народной артистки СССР Куляш Байсеитовой за границей. Она пела в Китае, Польше, Чехословакии, Венгрии, Германии, Болгарии. Наряду с песнями народов Советского Союза Куляш включала в программу песни наших зарубежных друзей. 90-летний казахский поэт Джамбул посвятил Баисеитовой такие слова: «Наше искусство волнует со сцены красой Кыз-Жибек и огнем Тулегена. Желаю, чтоб чище ручьев прозвенели Куляш соловьиные, нежные трели». Муканов С. ИМЯ, КОТОРОЕ ПОМНИТ НАРОД Е сть мудрая казахская поговорка: «У каждого времени свои соловьи». Сейчас я думаю о том времени, когда пришла и стала утверждаться в Казахстане Советская власть. Наша республика сейчас цветет, как сады весной. Развитая индустрия, обновленные аулы, выросшие города, неслыханно быстрое развитие культуры. И Куляш Байсеитова была певцом того времени, когда так менялась наша республика, росла ее культура. Куляш – один из больших талантов, получивших возможность в условиях советского строя проявить себя в полную силу. У моего народа много талантливых дочерей. Но разве могли так ярко расцвести их таланты до революции? Недаром Куляш, исполнившая роль народной поэтессы Сары в опере «Биржан и Сара», говорила, что этот образ стал ее душой. У Сары она училась мужеству и любви к народу. Но в отличие от Сары у Куляш были все счастливые возможности для развития дарования. Я впервые увидел ее в тридцатом году тонкой девчоночкой с длинными толстыми косами. Наша встреча была случайна. Тог-

да я еще не мог знать, кем станет эта юная красивая девушка. А через четыре года я увидел ее в опере «Айман-Шолпан» и понял, что в Казахстане появилась большая актриса и певица. В ней удивительно сочетались эти два качества. Она не только чудесно пела, но и была настоящим мастером сцены. Вспоминается, как во время первой Декады в Москве в 1936 году мне довелось сидеть в партере рядом с двумя известными – Москвиным и Тарасовым. Они удивлялись, что в Куляш так счастливо сошлись певица и драматическая актриса, говорили о том, что это редкий дар в искусстве. Куляш росла, все время совершенствовала свое мастерство, добилась мировой известности. Она была чудесным человеком, очень живым, общительным. Со всеми она находила общий язык, все ее любили: старики из глухих аулов, дети. Уважение народа сказалось в том, что ее не раз избирали депутатом Верховного Совета республики. Была она награждена многими орденами. Цельная, большой души человек, Куляш Байсеитова прожила короткую, но очень значительную жизнь. Мне случается много ездить по аулам, и я вижу везде, что память о Куляш жива. Часто слышу там ее песни, записанные на пластинки. А как популярно имя «Куляш»! Родители часто так называют девочек. Сейчас в Казахстане столько врачей, учительниц, агрономов, трактористок, доярок Куляш, названных когда-то в честь народной певицы. И память народная навсегда сохранит это имя. Абдуллин Р. НА РОДНОМ ЯЗЫКЕ Я пел вместе с Куляш Байсеитовой в течение 25 лет. Она была так музыкальна, так великолепно владела сценой, так могла помочь партнеру в самых затруднительных ситуациях! Большой школой для нас стала классика. В опере «Евгений Онегин», впервые поставленной на казахском языке, Куляш исполняла роль Татьяны, я – Онегина. Но нам предстояло нечто иное – дать жизнь на казахской сцене великому произведению Чайковского. Как это у Джамбула? «И у предгорий седого ТяньШаня заговорили Онегин с Татьяной на близком народу родном языке, на золотом языке Казахстана». На «золотом языке Казах-

стана» мы пели и в «Демоне» Рубинштейна, и в «Кармен» Бизе и в «Чио-Чио-сан» Пуччини. Но все же самым незабываемым событием был «Евгений Онегин». Московская пресса отмечала индивидуальность образа Татьяны, созданного Куляш. С глубоким интересом принял оперу казахский народ. Я счастлив, что мне довелось петь вместе с Куляш Байсеитовой. Досымжанов Б. НАША ГОРДОСТЬ К уляш Байсеитова – это большой народный талант. Целое поколение артистов училось у нее мастерству. После первой декады ей в числе первых в стране было присвоено звание народной артистки СССР, одновременно со К.С. Станиславским, В.И. Немировичем-Данченко, В.И. Качаловым. Она создала галерею образов на сцене. Одно из самых сильных произведений казахского лирического эпоса – легенда о любви красавицы КызЖибек и жигита Тулегена. В музыкальном спектакле «Кыз-Жибек», поставленном в 1934 году, Куляш сыграла незабываемую Жибек. Такой больше не было на сцене. А Хадиша в опере «Жалбыр»? И, наконец, – замечательная опера М.Тулебаева «Биржан и Сара», в которой мне посчастливилось быть ее партнером. Она была и отличной концертной исполнительницей. Своеобразные интерпретации казахских народных песен пришлись по душе в самых дальних аулах. Много она сделала для расширения национального репертуара профессиональных певиц. Специально для нее создавали композиторы многие произведения: Л.Хами ди – «Казахский вальс» и «Бул-бул», Е.Брусиловский – «Две ласточки». Я был ее партнером в «Кыз-Жибек» – партия Тулегена, в «Даиси» (Малхад), в опере «Биржан и Сара» (Биржан). Она умела работать в ансамбле, помогала молодым певцам. Помню ее похвалу, которая однажды необычайно одобрила меня. Когда была поставлена опера «Ромео и Джульетта», в которой я исполнял партию Ромео, Байсеитова сказала о своем сожалении, что выросла уже из возраста Джульетты и не может составить мне дуэт. Творчество Куляш – это истоки советского казахского искусства, и мы всегда будем учиться у нее.

Жиенкулова Ш. «КАЗАХСКИЙ ВАЛЬС» В ТБИЛИСИ М ы родились в одном городе, который назывался тогда Верным, в один год. Вместе учились. В 1928 году вместе прошли по конкурсу в Казахский драматический театр. Вскоре нам уже давали ведущие роли. Тогда мы не думали еще, что одна станет певицей, вторая – танцовщицей. Ведь она не получила специального образования, у нее не было школы, никто ей не ставил голос. И славы она добилась только благодаря дарованию и неустанному труду. Это была очень яркая, своеобразная личность. Сейчас я вижу много способных актрис, но кто из них сравнится с Куляш горением, одержимостью, умением взять публику в свои руки, чтобы она рукоплескала, неистовствовала, слушала ее песни, затаив дыхание? За двадцать пять лет я много гастролировала, объехала почти весь свет, знаю, что не всегда зрители принимают горячо. Иногда и не удается расположить их к себе. Куляш принимали всегда. А ведь нам было нелегко. Не было традиций оперного мастерства, не существовало казахского национального танца. Это произошло в Тбилиси. Я была там на гастролях. Вдруг в гостинице раздается телефонный звонок. Взволнованный голос Куляш: – Я здесь. – Как? Куляш в ответ чуть не плачет: – Приехала петь в «Даиси». Я не могу, боюсь. Будет провал. Умоляю придумай что-нибудь. Бегу к ней в номер. Оказывается, Куляш дала согласие на исполнение партии Даиси в опере Палиашвили на сцене Тбилисского театра. И вот сейчас испугалась. Ведь она должна выйти в ансамбле уже спевшихся актеров. Да каких актеров! У всех глубокие национальные традиции, итальянская школа. К тому же они будут петь на своем языке, а она – на своем. – Пожалуйста, приходи, сядь в первый ряд, кивай мне головой, если все хорошо. Иначе я провалюсь, – твердила Куляш. Делать нечего. Я отменила свой концерт на этот вечер, хотя были уже проданы все билеты. Администратор пришел в ужас, но я говорила, что не могу, когда угодно, только не сегодня. Сегодня я должна поддержать Куляш.

И вот я в опере. Прохожу к Куляш за кулисы. Она бледная, взволнована. Начинается опера. Прекрасная музыка, прекрасные певцы. Наконец, на сцену выбегает Даиси, маленькая, изящная, в белом платье, с кувшином на плече. И столько грации и легкости было в ее выходе, что зал зааплодировал. Куляш запела. Как она пела! До сих пор, когда я представляю ее себе, всегда неизменно именно в этой роли. Поначалу я слышала, как дрожал ее голос, но потом он окреп. Успех был несомненным. Я, забыв о наших условиях, не стесняясь соседей, жестикулировала: мол, все отлично. Когда закончилась опера, прямо в белом платье Даиси, не дав ей переодеться, восхищенные зрители несли Куляш два квартала до самой гостиницы. Под окнами гостиницы они скандировали: «Куляш! Куляш!» Гостиница была на людном проспекте Руставели. Мы вышли на балкон и исполнили «Казахский вальс». Куляш пела, я танцевала. И весь проспект внизу танцевал тоже. Такое забыть невозможно. Джандарбеков Б. ДИАЛОГ О ВЕЛИКОЙ АКТРИСЕ О днажды вечером я попросил свою мать, артистку Шару Джандарбекову, рассказать мне что-нибудь интересное о Куляш Байсеитовой. Мне хотелось написать о Куляш-апа, но не в общих словах, не трафаретно, а о каких-то особых свойствах ее личности, о ее человеческих качествах. – Вы очень хорошо ее знали, работали вместе... Расскажите о ней что-нибудь особенное. – Ой, сынок, я не только работала с ней вместе, мы родились в один год и в одном городе, росли вместе, и наш жизненный путь был таким насыщенным, что рассказывать придется тысячу и один день. – Нет, мне нужен какой-нибудь эпизод, но чтобы он был характерным, ярким. Я ведь не монографию собираюсь писать, а всего лишь рассказ. – Ты ставишь передо мной непосильную задачу. Эпизодов ведь тоже много. Начну из далека. В 1928 году мы одновременно поступили в драматический театр, который только что переехал из

Кзыл-Орды в Алма-Ату. Со временем ведущее положение сначала в драме, а затем в оперном театре заняли две семейные пары – Джандарбековых и Байсеитовых. Но это было потом, а начинали мы с Куляш с самых-самых азов, нам даже не доверяли знаменитую фразу «кушать подано», мы были статистами, вроде манекенов на витрине, представляли «толпу» в массовках и не сразу выдвинулись на первый план. Кстати, моя «карьера» в драме оказалась более успешной, чем ее. Я играла разнохарактерные роли, и положительные, и отрицательные, а Куляш исполняла только «голубых героинь». К счастью, это не загубило ее таланта, драматический опыт помог Куляш стать уникальной оперной актрисой. – Мама помолчала и задумчиво продолжила: – Может быть, следовало бы всем оперным певцам проходить школу драматического актера. Слишком много у иных напыщенности на сцене, пресловутой «театральщины» в самом плохом смысле, и незачем тут ссылаться на условность оперного искусства. А вот Куляш, несмотря на эту условность, выглядела на сцене убедительно, правдиво, жизненно. Это проявлялось у ней еще во время работы в драме. Помню, мы с ней играли соперниц в пьесе «Шуга». Она – героиню, а я – злодейку. В одной из сцен я даю ей отраву, и дальше по ходу действия я должна злорадствовать над ее мучениями. Я взглянула на Куляш... и обомлела. Не только лицо – вся ее фигура выражала страдание и боль. У меня мелькнула мысль: «Может, я и в самом деле ее отравила?» Я до того испугалась, что невольно воскликнула: «Что с тобой, Куляш?» Ох и влетело мне от твоего отца! А нам тогда было по семнадцать лет. – Я обратил внимание, что вы всегда плачете в последней сцене оперы «Кыз-Жибек»... – Не всегда, сынок, а только когда играла Куляш. Других исполнительниц я воспринимаю спокойно, а вот Куляш – не могла... Она потрясала всех! Она была рождена для сцены и слишком много сил отдавала искусству... Может, поэтому у нее не оставалось их для личной жизни. Ты вспомни – в жизни у нее была «утиная походка», а на сцене – то плавная, то величавая, то стремительная... Она ведь самоучка, а как владела своим голосом, дыханием, ты только представь – в сорок лет она овладела колоратурной техникой! А вот еще один штрих. Ты часто бывал в театре и, наверное, обратил внимание, что Куляш не пропускала ни одного спектакля, где ее роль исполняли дублерши. Зачем ей это? Ведь дублерши были гораздо слабее ее, и она это знала. Тем не менее, училась у них, «классичес-

ких» оперных певиц, подмечала слабые стороны, чтобы не допускать подобное у себя, усиливала положительные моменты своей мастерской игрой. Да и что говорить, сейчас у нас целая поросль дипломированных певиц, и прошло много лет со дня ее смерти, а все еще нет той, кого можно было бы поставить рядом с Куляш. Мама вздохнула. Мы помолчали немного. – Вы вот сказали, что Куляш-апа все силы отдавала искусству, может, успех ее – именно от этой самоотдачи, са мо отвер жен ности? – Знаешь, было в ней еще что-то неуловимое, необъяснимое. Я за свою почти полувековую творческую работу встречалась, работала, дружила со многими выдающимися деятелями искусства. Все они любили свое дело до фанатизма. Могу привести в пример Галину Сергеевну Уланову. Но у Куляш... Лучше я тебе расскажу один случай. После первой декады в Москве, после радушных встреч с москвичами, с деятелями культуры, с советским правительством, когда наш труд был высоко оценен, а двадцатичетырехлетняя Куляш в одном указе со Станиславским, Немировичем-Данченко, Барсовой, Хоравой была удостоена высшего звания – народной артистки СССР, наш коллектив, окрыленный успехом, выехал с отчетными спектаклями по родной республике. Нас встречали, как героев! Каждый спектакль превращался в праздник. И вдруг в Петропавловске Куляш свалилась с жесточайшей ангиной. Температура около 40. Но мы не могли обмануть ожидания зрителей, и твой отец, тогда главный режиссер и ведущий артист, человек властный, принял неожиданное для всех и тем более для меня решение. Он велел мне выступить в роли Жибек в опере «Кыз-Жибек». Когда я запротестовала, он резко оборвал меня и сказал буквально следующее: «Конечно, голосок у тебя не ахти какой, но ничего, возьмешь внешностью, да и имя Шары популярно сейчас, сойдет!» Я была уже загримирована и, страшно волнуясь, готовилась к выходу, когда буквально приплелась закутанная до глаз Куляш и заявила, что будет петь. Оказывается Куляш, услышав, что ее роль поручена другой, поднялась с постели и пришла в театр. Несмотря на высокую температуру, на слабый из-за болезни голос, она с блеском исполнила роль. Я вообще не помню, чтобы она когда-либо плохо играла любую свою партию. – Иногда неудачи актрисы больше показывают ее человеческие стороны. Вы не помните… – Нет, неудач у Куляш я не помню, – перебила меня мама.

– Но ведь она – живой человек, женщина. Неужели она ни разу, к примеру, не сорвала спектакль? – Такого не помню, сынок. Но как я из-за Куляш однажды сорвала свой концерт, это я помню. Дело было 1948 году в Тбилиси. У меня была обширная гастрольная поездка – Прибалтика, Украина, Крым. Завершала я гастроли на Кавказе и к тому времени испытывала страшную усталость. Сильно тосковала по дому, по родным, особенно по тебе, тогда еще маленькому. Зрители везде оказывали такой радушный и теплый прием, что все концерты я проводила с подъемом, зато потом почувствовала себя совершенно опустошенной. Меня охватывала апатия, я не в силах была чем-либо интересоваться. Гостиница, концерт и снова гостиница. И вдруг, как в сказке, в моем номере появляется Куляш. «Шара!» Я ошеломленно молчу. «Шара! Меня пригласили сюда петь в опере «Даиси». Я умру от волнения, Шара. Выручай! Я хочу, чтобы хоть одна родная душа слушала меня в зале. Ты должна пойти на спектакль!» Для меня немыслимо было сорвать концерт, я не могла пойти на это ни при каких условиях, но тут, взглянув на взволнованную Куляш, неожиданно для самой себя кивнула, согласилась. На ней просто лица не было. При всей своей кротости, Куляш была очень самолюбива, провал для нее был равнозначен смерти, это я не для красного словца говорю. Да ко всему – Тбилиси, грузины со своей многовековой культурой, со своим высоким искусством многоголосого пения. В общем, я согласилась пойти с Куляш. Налбандов – директор, которого мне прикрепило на эту поездку Гастрольбюро СССР, схватился за голову, узнав об отмене концерта. Это было настоящим бедствием, тем более, что все билеты уже проданы. Он буквально вопил: «Шара, вы не знаете Кавказа, вы не знаете грузин! Они меня зарежут, у них кинжалы!» Я отвечала, что кинжалов уже не носят и все грузины, которых я видела, ходят в цивильных платьях, а не в черкесках. «Да они со своим темпераментом меня вот этой чернильницей могут отправить на тот свет! – сокрушался директор. – Поделом мне! Зачем я связался с гастролершами? Не знаю, как выкручивался Налбандов, что подумали обо мне зрители, но концерт был сорван. Ради Куляш. Когда начался спектакль, я сидела на первом ряду среди зрителей. Мы с Куляш заранее выработали систему условных знаков. Если, например, она держится плохо, переигрывает, у меня на коленях должен появиться беленький платочек, если же все идет хорошо, я должна кивать головой. Спектакль начался. Появление Маро – Куляш публика встретила вежливыми снисходительными

хлопками. Тут я сплоховала. Желая поддержать Куляш, я освободила руки, положила платочек на колени и, усиленно кивая ей, зааплодировала. Два условных знака слились в один. Бедная Куляш не могла понять, хорошо она играет или плохо. И может, именно это ей и помогло. Видя мой платочек, она сдерживала себя, не переигрывала, что вполне могло случиться при большом волнении, а глядя, как я киваю, – она вдохновлялась. Она вложила все свое дарование в эту роль. Несмотря на то, что ее партнеры пели на грузинском языке, а она на непонятном для публики казахском, зал замирал, когда вся в белом, тоненькая, хрупкая, трогательная Куляш появлялась на сцене. Она была прекрасна!.. Занавес опустился, зал несколько мгновений хранил гробовую тишину, а затем взорвался бурей аплодисментов. Большая группа зрителей не дала завести мотор машины, в которой мы сидели, они ее руками толкали до самой гостиницы. А затем, собравшись под балконом номера Куляш, долго не расходились, вызывали ее. Я привела своих музыкантов, и мы все вместе вышли на балкон. Музыканты грянули «Казахский вальс» Хамиди, Куляш пела, я танцевала. Мама замолчала, глаза ее заблестели, она тихо закончила: – Это был настоящий триумф. Затем, словно отмахнувшись от воспоминаний, улыбаясь, спросила: – Ну, как, помогли тебе воспоминания старушки? Когда будешь писать? – Считайте, все уже написано, мама, спасибо. Мацкевич О. ГОРДОСТЬ КАЗАХСКОЙ ОПЕРЫ (из интервью с Л.А. Хамиди) Д а, Куляш была славой, гордостью и украшением молодой казахской оперы. Народ любовно называл ее «казахским соловьем», и действительно голос талантливой актрисы – высокий, прозрачный, серебристого тембра напоминал пение чудесной птицы. Со словами сердечного привета обращался к Куляш Джамбул:

Желаю, чтоб чище ручьев прозвенели Куляш соловьиные нежные трели,

Чтоб вокальная песня нас к счастью вела, Чтоб дружба народов росла и цвела. Всенародное признание пришло к Байсеитовой удивительно рано. Куляш было всего 22 года, когда правительство Казахской ССР присвоило ей звание заслуженной артистки республики, а спустя два года она стала народной артисткой Советского Союза. В прекрасном созвездии нашего искусства, куда входили такие великие мастера русской сцены, как Станиславский и Немирович-Данченко, Нежданова и Барсова, Качалов и Москвин, засверкало и имя выдающейся казахской актрисы и певицы. Куляш была тогда самой молодой из всех, кто был удостоен этого высокого звания. – В чем же, спрашивается, глубинные истоки этого поистине светлого таланта? – Бесспорно, как и у всех зачинателей казахского оперного искусства, – в народной песне. Известно, что Куляш родилась в 1912 году в городе Верном (ныне Алма-Ата) в большой семье сапожника-кустаря. Отец ее Джасын Беисов был хорошим певцом и домбристом. С замиранием сердца слушала маленькая черноглазая девочка чудесные мелодии родных степей, а потом стала петь и сама. Трудно сказать, что стало с Куляш, если бы не Советская власть, победно пришедшая в далекий город на окраине России. Вскоре ее определили в опытно-показательную школу, где девочка не только прилежно училась, но и много пела, охотно участвовала в художественной самодеятельности. Как-то в школу пришли артисты недавно организованного казахского драматического театра – первого профессионального сценического коллектива в истории народа. Их интересовали музыкально одаренные дети для участия в спектаклях. – И выбор пал на Куляш? – Разумеется. Тут нельзя забывать, что Куляш начинала свой творческий путь как драматическая актриса. В музыкальный театр она пришла уже с определенным опытом работы на сцене, причем ее актерские и вокальные данные были одинаково высоки. Позволю себе сослаться на воспоминания народного артиста республики Курманбека Джандарбекова, отдавшего многие годы жизни казахской опере. «Помню, с каким огромным подъемом и старанием готовил наш коллектив свою первую работу – музы-

кальную комедию «Айман – Шолпан». Ею театр открыл 13 января 1934 года свой первый сезон. В этом спектакле я играл роль Котибара. Куляш мастерски исполнила роль Айман, умело подчеркивая живость, остроумие, жизнерадостность своей героини». К словам Курманбека Джандарбекова мне хотелось бы добавить, что обычно, когда говорят о Куляш Байсеитовой и силе ее таланта, то не обходится без эпитета «первая». Действительно, она – первая казахская актриса, певшая под аккомпанемент фортепиано и в сопровождении симфонического оркестра. Первая исполнительница главных ролей почти во всех первых спектаклях молодого музыкального искусства своего народа. – Если Абай впервые вывел в казахскую степь милую его сердцу пушкинскую Татьяну, то Куляш Байсеитова сделала это на сцене театра оперы и балета имени Абая. – Совершенно верно. Премьера оперы «Евгений Онегин» состоялась 10 февраля 1946 года – в знаменательный день выборов в Верховный Совет СССР. Бессмертное произведение П.И.Чайковского впервые полностью прозвучало на казахском языке. Партию Татьяны блистательно пела Куляш. В роли Онегина и Ленского успешно выступили Ришат Абдуллин и Байгали Досымжанов. Поставил оперу Канабек Байсеитов. «Евгением Онегиным» в творческой жизни театра имени Абая, который все уверенней переходил к освоению русской и мировой музыкальной классики, открывалась новая страница. «Самый факт постановки «Евгения Онегина» в Алма-Ате, – писала 28 марта 1946 года газета «Правда», – глубоко знаменателен. Он говорит об огромном росте казахского музыкального и театрального искусства». Тут уместно вспомнить, что Куляш была также первой исполнительницей на казахской сцене партий Чио-Чио-сан в одноименной опере Пуччини, Маро – в грузинской опере «Даиси», главных героинь в операх «Нергиз» и «Алтыншаш» азербайджанского и татарского композиторов М.Магомаева и Н.Жиганова. Она сделала за сравнительно короткое время очень многое для сближения братских музыкальных культур наших народов. И не только на оперной сцене. Куляш с неизменным успехом выступала с концертными программами по радио, в Москве, Ленинграде и других крупных городах страны, ее серебристый голос звучал и за рубежом. Талантливая актриса впервые исполняла многие песни композиторов Казахстана: Мукана Тулебаева, Евгения Брусиловского, Ахмета Жубанова.

– Насколько помнится, Байсеитова стала счастливой первооткрывательницей и вашего «Казахского вальса», и вашей, Латыф Абдылхаевич, популярной у слушателей песни «БулБул»? – Мы были на протяжении двух десятилетий – не меньше, большими, сердечными друзьями. Наша творческая дружба началась еще в тридцатых годах, когда я по приглашению наркомпроса Казахстана, ведавшего тогда искусством, приехал из Москвы на работу в Алма-Ату. Впервые увидел Куляш в спектакле Казахского драматического театра «Енлик-Кебек». Молодая, обаятельная актриса с прекрасными вокальными данными привела меня в восторг! Вскоре композитор Мацуцин написал к спектаклю музыку, а я – теперь уже заведующий музыкальной частью и дирижер театра – не без труда сколотил первый профессиональный оркестр. В его сопровождении Куляш спела «Прощание Енлик». В 1938 году я возглавил оркестр народных инструментов имени Курмангазы. Молодая певица часто выступала с концертами у нас в филармонии. Обычно в такие вечера зал был переполнен. Послушать «казахского соловья» приезжали люди даже из отдаленных аулов Джетысу. Вспоминается и такой случай. Однажды на одной из олимпиад самодеятельного творчества, когда мы с актрисой сидели рядом в жюри, школьница из Кзыл-Орды исполнила песню, которую прежде никто из нас не слышал. Куляш песня очень понравилась. После концерта мы разыскали юную исполнительницу и тут же записали – я музыку, а Байсеитова – текст. После соответствующей обработки родилась песня «Илигай», ставшая еще одной маленькой жемчужинкой в богатом репертуаре народной ар тистки. Я счастлив, что Куляш Байсеитова была не только исполнительницей многих моих песен, но и тем, что она создала впечатляющий образ красавицы Ажар в опере «Абай», написанной мной в творческом сотрудничестве с Ахметом Жубановым. Что можно еще сказать о несравненной Куляш? Многое, очень многое, но бесспорно одно: чарующий наши сердца голос «казахского соловья» никогда не померкнет. И сегодня мы с чувством огромной благодарности говорим о поистине народной артистке, отдавшей все свои силы и весь свой лучезарный талант благородному делу становления и расцвета музыкальной культуры Казахстана.

Джаманова Р. ВЕРНОСТЬ УЧИТЕЛЮ – С туденткой пятого курса консерватории в 1953 году дебютировала я на сцене Казахского театра оперы и балета имени Абая. С тех пор за долгие годы сценической жизни было исполнено немало партий в различных операх. Но особенно дорогой и памятной остается партия Акжелен в «Ер-Таргыне», когда я впервые пела с Куляш Байсеитовой. Перед началом спектакля она ободряюще сказала: «Не робей, маленькая, голос-то твой больше тебя». Потом она мне это не раз говорила. Если и существовала между нами дистанция, то на расстоянии, как ученица по отношению к учителю, держалась я. Просто-напросто боялась приблизиться: талант, известность, колоссальная работоспособность – все восхищало в Куляш и вызывало чувство преклонения. Зато уж на репетициях не пропускала ни одного слова Байсеитовой, ни одного жеста и совета. За великое благо, дарованное мне в начале творческого пути, считаю совместную, хотя и недолгую работу в театре с выдающейся певицей К.Байсеитовой. Запечатлелось, как тщательно работала она над созданием вокально-сценического образа, часто отказываясь от найденного уже «рисунка» роли ради более интересного и убедительного. Вела вдумчивый поиск не только певческих, но и сценических красок. В этом она была и остается для меня учителем, примеру которого следую в своем творчестве. Так уж сложилось, что мне пришлось на сцене нашего театра петь те же партии, которые исполняла прославленная Куляш. Творческое наследие ее давало так много! Но и сложность немалая: надо было не повториться, а «взяв» уроки мастерства, внести свое в образ. И в партиях, исполняемых ранее Байсеитовой, мне приходилось вести непрерывный и трудный поиск новых граней в раскрытии образов. Я следовала творческому кредо певицы: нерасторжимым должно быть единство слова, музыки и драматического артистизма. Из всего, что написано сегодня о Куляш Байсеитовой, меня больше всего трогают своей оценкой воспоминания народной артистки СССР Валерии Барсовой: «…Я познакомилась с Куляш Байсеитовой во время Декады казахского искусства и должна сознаться, что эта молодая певица произвела на меня потрясаю-

щее впечатление. Куляш Байсеитова поразила и тронула всех нас какой-то исключительной непосредственностью своего таланта. Ее очаровательный голос сразу отличишь среди сотен других. Я не могла бы назвать певицу, с которой можно было бы ее сравнить, – до такой степени высокий, легкий и прозрачный голос у казахской певицы. Серебристый тембр этого голоса действительно напоминает пение птиц, и Куляш Байсеитова заслуженно, без малейшей натяжки и преувеличения, получила название «казахского соловья». Несколько лет назад в Алма-Ате состоялся первый Республиканский конкурс вокалистов имени Куляш Байсеитовой. И мне, ученице ее, довелось быть председателем жюри этого музыкального состязания. В этом, на мой взгляд, есть что-то символическое. Главной целью конкурса было увековечение памяти прославленной актрисы. Молодые солисты исполняли произведения в основном из репертуара выдающейся казахской певицы. Теперь Республиканский конкурс вокалистов имени Куляш Байсеитовой стал традиционным. В его задачу входит выявление лучших профессиональных певцов, рост их мастерства. Лично мне видится в этом и добрая примета времени, когда происходит духовный взлет народа, получает дальнейшее развитие искусство Советского Казахстана, у истоков которого стояла Куляш Байсеитова. Сегодня, когда наша страна идет к своему славному юбилею – 60-летию образования СССР, вновь с особой силой чувствуешь, насколько глубоко интернациональным было творчество К.Байсеитовой. Она обладала не только прекрасными вокальными данными, феноменальным даром перевоплощения, высокой культурой исполнительства – ее искусство являлось поистине интернациональным. Одинаково правдиво, с достовернейшими нюансами национальных характеров создавала образ русской Татьяны, азербайджанки Нергиз и татарки Алтыншаш, грузинки Маро и японки Баттерфляй… Быть верной своему учителю – одна из заповедей, которой я стремлюсь следовать в своем творчестве.

Күләш Байсейітова туралы шығармалар Произведения, посвященные Куляш Байсеитовой

Ізтілеуұлы Т. КҮЛƏШҚА Сəлем хат жауабыңа жаздым, Күлəш, Ой, шіркін, о басында құлаш-құлаш. Кем-кемнен кейінінен басыласың, Дүниенің опасызын біліп рас! Өткендер орнына келмейді қайтып, Сондықтан керегі жоқ оларды айтып. Тəн қайда, Тəңірі ісіне талап қолдан, Отырмай өз-өзіңді құр мұңайтып. Білгеннен хабарыңды сенің сұрап, Арба жоқ, ара шөлде, жерің жырақ. «Құлағың есіткенді көзің көрер», – Дегені қариялардың бар ғой бірақ. Иншалла қауышармыз болсақ аман, Келіп бақ, уақытың болса бері таман. Осындай Алматыдан орын алып, Отырмын асылында ғашық боп саған! Орасан көп болғанмен əйел халқы, Артық, кем бір-бірінен болар парқы. Бас қосса жаманменен жабығар ер, Жүргендей жүдеп, шаршап, жаяу-жалпы. Жақсысы жайнаған гүл көңіліңді ашар, Ой тауып өзіңменен ақылдасар. Дегендей «Біріккенді бөрі жемейді», Талабың ойыңа алған алға басар. Көз салып əйел тобын араладым, Бұрылып бəріне де қарамадым. Қызыл жүз, қызғылықты болғанменен, Білімді болмаған соң қаламадым. Белгілі бұл Биекең еді досым, Қолының білгеннен соң мұның босын. Əдейі аттандырып тұрмын қолдан, – Жеткер, – деп, сол Күлəштің мұнда көшін. Барған соң біздің жайдың бəрін де айтар, Өзіңді бері қарай ала қайтар. Қалмаса біреу ұстап білегіңнен, Ойым жоқ деген сізді сөзді ұзайтар.

Аяғы осыменен бітті сөздің, Өзгеге жоқ алаңы енді көздің, «Келеді, – деп, Күлəш қашан» ойнақтаймын, Үстінде балалардай тұрған қоздың. Саин Ж. ҚАЗАҚ ҚЫЗЫ (Орденді Күлəшқа арнаймын) Гулеген жел – айдалада сарнаған, Желге серік мұңды дауыс зарлаған. Бота көзім, қазақ қызы есімде, Ескі күнің – «өлдім ана жан» даған. Көзің жасты, жасың сүрткен орамал, Өрттей шарпып жүрегіңді сүйген жар. Тұрса-дағы бірлестірмей, көргізбей, Еркіңді алып, сатқан сені ақсақал. Сонда сенің жұбайың ет салған əн, «Туар Шолпан, маған-дағы атар таң». Дегендейін қайғылы еді өлеңің, Айлы түнде бар даусыңмен шырқаған. Кейде күй сап домбыраның қылына, Қосып үнін жүрегіңнің сырына. Орал, Алтай, Алатауды кездіріп, Батырушы ең «Сарыарқаны» мұңыңа. Əлсіз дауыс сенен шыққан қайғы, зар, «Ұстар тал жоқ суға кеттім не амал...» Деген кезің қарындасым есімде, Көрші, міне, жүрегімде ізі бар! Күй менен əн, қыз бен жігіт далада, Құрсауында – қап-қаралы замана. Қылдан қайғы, тілден уайым төгіліп, Қалар мұрат атадан жас балаға.

Міне, бүгін Мəскеудің кең залында, Қазақ қызы Сталиннің жанында. Өлең мен күй, ойын мен би өрістеп, Думан етті, түсті жаңа сарынға. Мың құбылтып «Гəккуді» əдемі үнмен, Шырқағанда сыңғырлап тоқсан түрмен. Шықты «Гəкку» көмейді бүлкілдетіп, Төгілгендей аузыңнан маржан-гүлмен. Көз тікті жұрт таңырқап, Күлəш, саған, Қолын соқты театр толған адам. «Өс, өркенде, бақытты қыз бен ұлым!», – Деді сүйініп қамқор бабаң. Мəскеу – таңым, Кремль – сөнбес күнім, Қысып сүйді қазақтың қыз бен ұлын. Дүниедегі таратты радиомен, Жаңа туған халықтың күй мен жырын. Орден тақты ардақты, берді баға, Ел сүйген ер бабаң – асқан дана. Түрлендіріп бойыңа қуат қосып, Қайтарды атаң, қадірлеп сахараға. Саған арнап Мəскеуде əн шырқаған, Жырдан меруерт тізбекке алдым қалам. Сап күмістей өлеңнің нақыштарын, «Байғазы» деп төсіңе мен де тағам! Бұл өлең де көсемнен алған өлең, Бұл өлеңнің тарихы тым-ақ терең. Өлеңіммен атармын аттарыңды, Аямаспын барымды досым сенен!

КҮЛƏШ БАЙСЕЙІТОВАНЫ ЖОҚТАУ Базардан келген ақ қайың, Сындырмай қайтіп сақтайын?! Асыл да туған, Күлəшім, Енді не деп жоқтайын. Базардан келген оқадай, Алтыннан құйған сақадай. Қысқа да болды-ау өмірің, Бетке бір жаққан опадай! Тоғайға қонған бұлбұлым, Асыл бір туған дүлдүлім. Жылады деп сөкпеңіз, Жылайтұғын бір жылым. Тоғұзақов Қ. КҮЛƏШ І Əнмен алған асқаралы биікті, Сен қазақтың сандуғашы ең сүйікті. «Іштегі шер айтса тарқар» деген бар, Жыр тарқатар жүректегі күйікті. Ел қайғысы, əйел зары, сол əні Бір заманда күңіренткен даланы... Мақтап туған немесе өлген адамды, Жоқтап, шерді шерткен өлең емес пе? Туады адам, кездеседі əр жайға, Өтер, өшер, демес бала «жар қайда?» Кетсе-дағы Күлəш келмес шалғайға, Болады арқау əн мен жырға, кеңеске. Егілме, дос, жина бойға қуатты, Бойға жинап əнді, өнерді, ұятты.

Көлеңкелі көркем қайың сияқты, Көлең қағып тұр ғой жеке дөңесте!.. Күлəш марқұм, сен қара жер тұрғыны, Қарындастар бас қосты да бір күні, Орны өзге, туысы бір құрбыны Əңгіме етіп, түсірді əкеп бір еске. Елдің асыл қызы еді ол, шын ұлы, Жар етті ғой жалғыз шашы, тұлымы. Уа, Советтік Қазақстан бұлбұлы, Əнін алып шыққан биік белеске! Қияға ұшып, кетер еді жосылып, Көрген емес не сүрініп, тосылып. Сорлы ананың жоқтауына қосылып, Біз жоқтасақ ерсі нəрсе емес те! ІІ Əн шырқаса, ерітіп өн бойыңды, Қозғайтұғын көңіл-сезім, ойыңды. «Əсем сазы неге кенет қойылды?» Деген азат бола алмадық күдіктен. Сіңлісі едің Сара менен Майраның, Олар жоқта солар үшін сайрадың. Көкірегіңнен табылатын қайдағы үн, Қаталды да, қайсарды да жібіткен? Октябрьде «ақ түйесі жарылған» Туған елің, темір бұғауы алынған, Заманының сандуғашын сағынған Кезде саған қарап еді үмітпен! Сол үмітін ақтау үшін халқыңның, Шықтың шырқап, қияға өрлеп шалқыдың. Көтеруге көңілін жас, қартыңның Саған асқақ, əсем, нəзік үн біткен.

Дарынды едің, жалынды едің, кең едің, «Бар өмірім халқым үшін!» – деп едің. Сарп еткен зор қуаты мен өнерін Сандуғашын жоғалтарын кім күткен?! Үзеңгілес өнерпаздар бары рас, Бірақ сені сағынады кəрі, жас. Қабырғаны қайыстырып, қарындас, Өкініш сол, өліміңнен түңілткен. ІІІ Жаңа тарих дəуірінде жас халық, Жаңа ғана шын өмірі басталып Тұрған шақта ол кезде жоқ асфальт, Театрға келдің сазға кідірмей. Тұңғыш көрдің дулығы шаш Жұматты, Режиссер талабыңды ұнатты. Өзі сынап, өзгелерге сынатты, Барлығынан өте шықтың мүдірмей. Қалибек пен Иса, Серке, Əміре, Елубай мен Құрманбек те – бəрі де, Риза боп жас Күлəштің əніне, Ортаға алған өздерінің біріндей. Əдемі үн, мінсіз дауыс, əсем саз. Əрі күшті, əрі нəзік, əрі наз. Бейне бұлбұл сайрайтұғын келсе жаз, Сансыз нақыш қалы кілем түріндей. Ақша маңдай, ажар қандай, бой қандай! Саусақтары сымға тартып қойғандай. Келбетіне бір қараған – тойғандай, Үлбірейді-ау Алматының гүліндей! Дөңгелек жүз, керме иық, сүмбіл шаш. Əнші қыздың аты жұртқа болды паш.

«Қыз Жібекті ойнайды екен сол Күлəш!» Деген хабар шыға келді дүрілдей... IV Москва. Үлкен театрда көп халық, Самаладай тізілген шам жап-жарық. Қанатына сенген сұңқар шығарлық, Ярустары Алатаудың құзындай. Партері кең, елестетер даланы, Келмейтін тең кей қаланың алаңы. Ақ мəрмəрдан жонған ғажап бағаны, Ғасыр бойы келе жатқан бұзылмай. Келер заман əн мен өлең тынбаған, Неше қайта жиналып жұрт мыңдаған, Шаляпинді, Собиновты тыңдаған, Күлəшті де күтті туған қызындай. Көкшіл берен шымылдығы ашылды, Қыздар шықты киген қызыл-жасылды. Еске салып өткен көне ғасырды, Күңіренді қобыз сарнап ызыңдай. Өзіміздің қадірменді Құрманбек – Бекежан ғой, жолды тосып, қырдан кеп, «Жібек үшін шыбын жаным құрбан!» – деп, Асқақтады тасқын өзен суындай. Алуан түрлі əн естілді күйменен, Қыз бен жігіт құйындатып билеген. Көлеңкеде жерге аяғы тимеген, Кейде қалқып, кейде қаздай жүзіп жай... Кенет, бір леп дір еткізді жүректі... Отырған жұрт тына қалып, дүр етті. Жетпіс батпан люстра дір етті, – Сахнаға шықты Жібек сызылып.

V Жібек десе – Жібек осы. Кел, Жібек! Аппақ жібек орамалы желбіреп, Көпті көріп, тұр жүрегі елжіреп, Отыз тісі маржандай боп тізіліп. Екі қолын кеудесіне салды да, Екі қадам ілгерірек барды да, Күткен көптің тағзым етіп алдына Басын иді жаймен ғана қыз күліп. Күлəш келді, сахнаға кірді сəн, Бұлбұл қонып, құлпырғандай гүлстан... Зеңгір көкке шырқап шықты күміс əн, Кейде асқақ, кейде талып үзіліп. Сарыарқада шырқағанда Ыбырай, Деп ойлаған «Гəкку» болар кім бұлай? Əн асылы қалғаны ғой тым ұнай, Демін алмай тыңдады жұрт қызығып. Жібек өлді... Жетім əні шарықтап, Жұрт үстінде тұрып қалды қалықтап. Кейде ышқынып, қия құзға барып қап, Кейде əлсіреп, өңі кетіп, бұзылып. VI Ең бақытты сағатыңды білемін: Тебірендің, алып ұшты жүрегің. Анаңдай боп əлдиледі Кремль, Өнерімен асқан қызын даланың. Қарындасы Амангелді, Жалбырдың, Қолтығынан ұстап кəрі Жамбылдың, Тоқсан жасап, басын шалған сан қырдың, Астананың басқан Қызыл алаңын. Қабақ түйіп, басыңды иіп келдің сен, Тағзым етіп, Мавзолейге ендің сен.

Ұлы адамның ақ дидарын көрдің сен, Ақ дидарын кемеңгердің, даланың! Жатыр, міне, қайран нұрлы маңдайы, Өз табының көсемі, жезтаңдайы. Айтшы кəне, көп ғасырдың қандайы Көріп еді жердің мұндай адамын? Адамзаттың ақ үмітін ақтаған, Жер бетінің азаттығын жақтаған. Жымиғандай ажарында сақтаған Көңіл күйін, өзі орнатқан заманын. Сен қасында тұрдың жылап, егіліп, Кеткендігін жас қабырғаң сөгіліп Сезінгендей ыстық жасың төгіліп, – Атасына құрметі осы баланың! VII Кремльде. Георгиев залы кең. Танысқанда таңдаулының бəрімен Құттықтады сені бар жан-тəнімен, Дəріптеді, мəпеледі, мақтады. Немирович Данченконың өзі де, Сен туралы сөйлеп тұрған кезінде, Тебіреніп, жас алды да көзіне, Деді: «Күлəш зор үмітті ақтады!» Шынында да бақыттың кең құшағы Тау кіргенде тар көрініп, қысады. Күлəш нəзік нəрестеге ұқсады, Ауыр тиген ана құшып жатқаны. Сап еткенде бақыт болған кеше арман, Қапылыста жоқ-ты сырын шеше алған. Шаршы топта сайрайтұғын шешен жан, Өлең тұрсын, айтарға сөз таппады.

Осы кезең, өткен кейбір жай-дағы Түсті есіне, келді алдына қайдағы. (Айт, Қанабек, рас па, сен – айғағы) Тап сол түні Күлəш кірпік қақпады. Қыр қызына мүмкін бе еді ол бұрын? СССР-дің халық артисі сол бүгін! Еңбек Қызыл Туы асыл орденін Рас, Калинин өз қолымен таққаны! VIII Өтіп алып осы бір сын кезеңді, Шабыттанып кетті Күлəш тез енді: Əн нақышы əсемденді, безенді, Бұлбұл құстай төкті дауыс өрнекті. Апалары – Айман, Жібек, Ақжүніс, Шырқай берді, ала берді мол тыныс. Кең өрістеп қызу қимыл, зор жұмыс, Дем берді де кетті үдетіп еңбекті. Сахнадан, театрдан, қаладан, Жайылымнан, таудан, шексіз даладан Тұрды естіліп əнің жаның қалаған, Радио күңірентті жер-көкті. Ерігендей суық темір, салқын тас – Шырқап кетті Татьяна, Алтыншаш. Барлығына бауыр болды бір Күлəш, Барлығын да Күлəш қозғап, тербетті. Маро даусын естігенде өз елі, Тасынғандай болды Кура өзені. Жақыныңа жаның қалай төзеді? Грузия елін түгел тебірентті. Кешегі өткен соғыс өртін жайғанда, Зеңбіректің гүрсілі ұйқы шайғанда,

Шинель киіп кірді Күлəш майданға, Ерді жебеп, əнмен түйреп жендетті. IX Не көрсе де бірге көрген көппенен, Аулақ еді ашу, кектен, өкпеден. Мінді көрсе жаны ашыған, сөкпеген, Қиянатқа қарай қия баспаған. Жүрегі ақ, ашық жүзі жайдары, Елдің ғана мүддесіне сайрады. Халқы сүйіп, Парламентке сайлады, Сонда-дағы лепірмеген, таспаған. Тұла бойы толып тұрған əн еді, Періште емес өзіміздей жан еді. Біздегі бар мін онда да бар еді, Бірақ жұртқа жұғымды еді басқадан. Жар да сүйген, бала көрген, киінген, Жоққа кейіп, сəл нəрсеге күйінген. «Сыйласқандар дəм татсын» деп үйімнен, Қазан асып, шақыратын асқа адам. Тұңғыш бала туғанында қуанып, Əзіл айтып, қалжыңдасып қуланып. Біреулерге «құдағи» боп, «құда» ғып, Жұрттан бұрын өзі ойын да бастаған. Жас баладай қызық еді мінезі, Думандатып отыратын бір өзі. Бірақ, тіпті, болған емес бір кезі Бастағанын орындамай тастаған. Х Кім ұмытар қасиетін ананың: Баласына туа қалса қара күн, Тартатұғын зардабын сол жараның, Аһ ұратын, үзілетін өзегі.

Қызғалдақтай қалай шешек жарғанын, Жақсы болып, не бола алмай қалғанын. Бөбегінің өкінішін, арманын, Қуанышын ана ғана сезеді. Абыройлы, атақ-даңқы зор болсын, Бұған қастық ойлағандар қор болсын. Көп жасасын, ризығы мол болсын, – Дейді де ана бар бейнетке төзеді. Міндет емес түнде ұйқысын бөлгені, Бар тілегі – бала қызық көргені. Іштен шыққан балапанның өлгені Тек ананың жан жүрегін езеді. Қауырсыны қатпай тұрып қыршын жас, Жазатайым жазым болды Қарлығаш. Қатты тартты көп қасірет, зар Күлəш, Чио-Чио-санды ойнап жүрген кезі еді. Балапанын қара жерге қойғаны Көз алдында, жылап жүріп ойнады. Өзгені ойнап, өз бөбегін ойлады, Ол Чио-Чио-сан емес, Күлəш өзі еді! ХІ Жаздың басы тамылжыған тамаша, Айнала шам, көз тұнады қараса. Түн ортасы, жұрт саябыр, оңаша, Астанадан көтерілді самолет. Күн шапағы кəміл тарап барады, Ай еңкейген, жұлдыз діріл қағады. Шығыста бұлт тұр түнеріп қабағы – Теңбілденіп көрінді аспан қара-көк. Түн құсындай боп самолет самғады, Қалалардың, заводтардың шамдары

Басып озып, жолды тосып қалмады, Жалынғандай деп: бізді де ала кет! Бейне ақиық келе жатқан қонақтай, Қона алмаған, мергендер жолатпай, Барқыт жердің бетінде көк жолақтай Көрінеді өзен жіптей ғана боп. Күлəш жатыр, бейне ұйқыда келбеті, Зəулімде темір табыт тербетті. Енді оған жат өзі өскен жер беті, Шексіз дала, тау-құз, сай мен сала көп. Мəңгілікке берік жұмған көздерін, Көре алмады өз даласын, өз жерін. Аңғартқандай туған елін кезгенін Ақырғы рет қоштасуға ғана тек... ХІІ Көлбеп жатқан Еділ, Жайық, Оралы, Мұнартады шыққан сайын жоғары. Күңіреніп естілгендей болады Қош айтысқан үні өнерпазына. Қалды Ырғыз, Торғай, Тобыл өзені, Тың өлкесі, өз мекені, өз елі. Көк майсаға бөленген бұл кезі еді, Берекесі кемімес қыс-жазы да. Көрінді Есіл, Обағанның жағасы, Шаңқан жарық Қарағанды қаласы. Алақанда Орал-Алтай арасы Ұйып тұрған əдемі өлең сазына. Масатыдан жасаған деп айтарлық, Самал соқса тұр егіні жайқалып. Жаңғырығып, əнді айтқандай қайтарып, Жер астында жатқан асыл қазына.

Ұлан-байтақ қалды Сарыарқасы, Омырауда алқасындай Балқашы – Көзге ыстық көлбеу жаға, жар, тасы. Көтеріле ұшқан үйрек, қазы да. Бір шолды да Алатаудың заңғарын, Басып жатқан ежелгі мұз, қарларын, Аңғартқандай мəңгі өлмес жан барын, Қонды сұңқар қос қанаты жазыла... ХІІІ Қара барқыт көйлек киген күйінде, Қос бұрымы асулы екі иінге, Өзі өскен театрдың үйінде Табытында жатыр əне, сол Күлəш... Ардақтысы елдің даңқын асырған... Əн иесі аяғына бас ұрған. Ел аузында ғасырларға ғасырдан Қала берер, тұрар орны зор Күлəш! Жұлдыздай боп жарқ етті де төбеде, Тұрақтамай берді ағып жөнеле, Қалдырды да кейінгіге өнеге, Тастады да əннен мұра жол Күлəш. Арызқор да, арсыздар да, бұққан да, Күле кіріп, күңірене шыққан да Ұялған ба, əлде айыбын ұққан ба, Қоштасуға саған созды қол, Күлəш! Қарлығашың шақырды ма мамасын? Соған бола əннің бұзып қаласын, Ерте емес пе, неге асығып барасың. Жан дегенде, мейірімі мол Күлəш? Алматының əсем бағы, ағашы Мұң бүркенді, жерге төнді, қарашы.

Шық емес, жас жапырақтың арасы. «Бұтағыма, – деп тұр, – бұлбұл қон», Күлəш. Сайра менен Мариямдай бауырың Келді егіліп, асыл Алатау қырын. Қырғыз елі бізбен қайғы ауырын Бірге тартты, естідің бе, шоң Күлəш. Көшелерді халық кернеп, еңіреп. Күңіреніп тұрды түгел төңірек. Қасіретің жанға батты бегірек, Неткен терең тағдыр қазған ор, Күлəш?! Қара киіп, сен түскенде қабірге, Үзілді өзек, күйреді көп қабырға. Ешкім ие бола алмады сабырға, Туған елге мəңгі бақыл бол, Күлəш! Ахметова К. НƏЗІК ЖАН, ҮЛКЕН ЖҮРЕК Əнінен аласарып қыран шыңы, Шыңылдап ең бір таза тұрар шыңы. Табиғат қалай қиып бере салған Соншама жаны нəзік ұлы əншіні?! Басылған өміріне өнер мөрі, Жұлдызды тағы сондай көрер ме еді?! Даланың бұлбұлына даңқ сыйлаған Қол соғып, Үлкен театр көрермені. Аз өмір сүрді шөлі қанбай қалып, Қуанып сəлге күліп, сəлге ойланып. Жібекке, Ақжүніске, Татьянаға, немесе Чио-Чио-санға айналып. Келтіріп түрлі сазын, түрлі нəшін, Қалдырды ұрпағына үн мұрасын. Əлі мен ойланамын «өз ортасы Əлпештей алды ма?» деп бір Күлəшін.

Əн салса, əлдилейтін көктем өңін, Аямай көпке керім төкті өнерін. Кім білсін сол аяулы дарынның да, Бір қаяу көкірегінде кетпегенін?! Не жинал, не жинамай мұң ішіне, Озды ма төзбей жұрттың бір ісіне?! Тірілер септер, жіктер өлгендерді, Өлгеннің тірілермен жүмысы не?! Əншіге арналатын, рас, той көп. Сонда да мазалайды бір ащы ой кеп... Эфирден əні естілсе, селт етісіп, Еріксіз қуанамыз «Күлəш қой!» деп. Тап-таза мөлдір үнге ел ырза əлі, Театрдың ізденді əлі не бір залы. Халқының жүрегіне жеткендердің Даңқының мəңгілігі – өмір заңы. Дүние кейде неге тар асылға, Таппайсың, бір айырылып қаласың да. Одаққа даңқы жеткен ұлы əншінің Өзі жоқ, даусы қалды даласында. Біреулер ойламасын шұғыл іс деп, Жасады мəңгі өмірге бұрылыс тек. Қалады ғажап талант шын бұлбұлдың Өзін де таңғалдырған құбылыс боп! Тұра алмас оңай ұстап даңқты əркім, Туады ақиқатты анықтар күн. «Гəккуін» айтып, Күлəш Байсейітова Қалады бірі болып алыптардың!

Рождественский Вс. КЫЗ-ЖИБЕК1 Меховая шапочка над бровью, Лисья шубка с одного плеча, Бусы, отливающие кровью, Снег руки и душно к изголовью Собранная складками парча. Женихи с утра до поздней ночи, Златотканый волоча халат, Пыжась и воркуя, точно кочет, Ходят кругом, льстиво смотрят в очи, Пьют кумыс, домброй своей бренчат. Взгляд лисы у бая Тюлегена, Плотны скулы, луком выгнут стан, Что ни шаг – лукавство и измена. Как верблюд, он пал бы на колена, Если бы не дерзкий Бекежан. Бекежан, охотник, непоседа, Чьи лохмотья праздничней парчи, Кто, найдя, уж не теряет следа,

Чья ручьем в ночи журчит беседа Над домброй девичьей у арчи. «Выбирай!» – Отец глядит сурово. Умоляя, смотрит в очи мать. Все уже для пиршества готово, Но в руке с кольцом зажато слово, Сухо в горле, и нельзя дышать. Кыз-Жибек! Безжалостно, с упора Бьют тебе в лицо прожектора, Ноют скрипки, в замиранье хора Стелется шипение суфлера. Ждет весь зал. Ну, что же ты? Пора! 1 «Кыз-Жибек» («Шелковая девушка») – опера Е.Брусиловского. Народная артистка СССР Куляш Байсеитова – исполнительница заглавной роли.

Ждут бинокли, словно пушек жерла, Но, ступив в дрожащий лунный круг, Руки ты беспомощно простерла, Соловью перехватило горло, Яркий перстень выскользнул из рук. Ты глядишь, слепая, в сумрак зала, Ужасом и счастьем залита. Сколько их! В проходе, у портала, По рядам. Узнала, угадала. Сколько их! Сбылась твоя мечта. Вот они – откатчики, шахтеры, Женщины, подростки, старики, Девушек восторженные взоры, Брат, отец – весь жадный круг, который Ждет лишь знака поднятой руки. И оркестр уже дает вступленье, Над пюпитром согнут дирижер, И театр весь замер в нетерпенье,

Звук растет, растет. Еще мгновенье – И с откоса – ласточкой в простор! Он прекрасен, этот миг полета Сердца, ринувшегося во мгле. Вот уже смолкает трель фагота. Крепнет звук. Серебряная нота Выросла, качаясь на стебле. Вихрь идет по залу. Страстной встречи Не разрежет никакой овраг. Здесь, за рампой, страсть колышет свечи, Там – колодец, смутный, человечий, И от сцены к жизни только шаг. Взвыла медь – вся грохот и сверканье, Пеной рассыпается финал, Сквозь литавры, гул, рукоплесканья, Вспышку люстр и жаркое дыханье Где-то сзади занавес упал.

И под ветром высоты и риска С капелькою пота у виска, Победительница и артистка, К лампионам, к рампе близко-близко Ты бежишь, как облако легка! ПЛАЧ О КУЛЯШ БАЙСЕИТОВОЙ Купленная на базаре белая береза, Как уберечь тебя? Одаренная природой, моя Куляш, Как должна я оплакивать тебя? Ты сверкала, как парча, Ты была, как алтын-асык, кованый из золота. Короткой оказалась твоя жизнь, Словно крем, стертый с лица. Ты была соловьем на дереве, Ты была легендарным скакуном. Не корите меня, Я должна оплакивать ее.

Снегин Дм. КУДА ТЕКУТ РОДНИКИ Куляш ушла от нас в расцвете творческих сил, многим ее замыслам не суждено было осуществиться. Но имя ее незабываемо. И сегодня звучит в нашей памяти пленительный голос певицы, в котором словно светятся краски необъятной казахской степи. И мы с благодарностью говорим о Куляш, отдавшей все свои способности, знания и силы благородному делу становления национального казахского театра. К.Джандарбеков С первой встречи вы оказывались в плену ее, не побоюсь сказать, всевластного обаяния. В ней пленяло все: и голос, и глаза, и обезоруживавшая, не знавшая притворства, улыбка. И умение любить и уважать своих современников. Ее «открыл» и вывел на театральные подмостки Серке Кожамкулов – всеми любимый и горячо почитаемый мастер казахской национальной сцены, волшебник своего дела, неповторимый и неувядаемый наш Серке-ага. Вот как это случилось. К ним, зачинателям казахского советского профессионального театра, как-то заглянула тоненькая, как былинка, девушка с большими ласковыми глазами и смущенной улыбкой на трепетных губах. Видите ли, она тоже хотела стать актрисой! На первых же пробах Серке стало ясно – у тоненькой, как былинка, девушки природный талант. Слияние слова и жеста. Выразительная мимика. Одухотворение и порыв. К тому же голос, чистый и прозрачный, похожий на звон струи бьющего из земной глуби степного родничка. Не хватало умения, профессионального мастерства. Дело наживное, приобретается опытом. Серке Кожамкулов поверил в ее способности, воспламенил этой верой Куляш, принялся помогать ей овладевать секретами искусства, которыми уже владел сам. Готовилась к постановке пьеса о революционных событиях, имевших место в родном Джетысу. Заглавная героиня – неопытная девушка, волей трагических обстоятельств оказывается за кордоном. Прозрение приходит не сразу. Ценой невероятных лишений и страданий ей удается вырваться на Родину. Теперь перед

зрителями должна предстать преждевременно увядшая, опирающаяся на посох, женщина. Не все ладилось у молодой актрисы в этом кульминационном эпизоде. Она приходила в отчаяние. – Бездарная, ни на что не способная девчонка! Не отчаивался Серке-ага. На репетициях он внушал: – Повторим эту сцену еще раз... Не спеши, не суетись. Ты опустошена душой и тебе нужна опора. Ты ищешь ее не в посохе, а во встрече с родными местами, с близкими людьми. Это тебя волнует, вселяет надежду найти свое место в новой счастливой жизни. Ты роняешь посох, и слезы искупления и радости сами собой льются из твоих глаз. Поверь, ты добьешься своего, и горячие рукоплескания зрителей будут тебе наградой. Она сокрушалась: – В том и беда, что они не льются! Серке не отступал. Но однажды и он вышел из себя. Спросил сурово и требовательно: – Ты вообще когда-нибудь плакала? У нее от природы был общительный, жизнерадостный характер. К тому же в юности плачут редко. И если плачут, то... Словом, она вспомнила. – Плакала. Вместе с мамой. Когда отец сказал, что уходит от нас навсегда, и бросил одних на старой зимовке. Серке-ага долго молчал. Всякое горе – горе, но детское... Тебе было очень больно и горько оттого, что несправедливый поступок и жестокость отца поразили тебя в самое сердце. В самое сердце, – как эхо, отозвалась она, и слезы сами собой брызнули из ее огромных, как блюдца, широко открытых глаз. Приблизились сроки премьеры. Он сказал: – Завтра, на сцене, когда ты уронишь ставший тебе не нужным посох, ты вспомни, как отец бросил на произвол судьбы тебя и мать. Пожалуйста, крепко вспомни! Серке понимал, поступает жестоко. Но иначе поступить он не мог. И на премьере произошло чудо: она не играла, а жила жизнью своей героини. Люди в зале то замирали в тревожной тишине, то неистово рукоплескали, плакали и радовались, будто та, на подмостках, женщина была их родной сестрой. И Куляш радовалась и плакала. За кулисами, уткнувшись мокрым лицом в грудь своего наставника. – Слышите, они аплодируют! Я счастлива, и это счастье открыли мне вы, Серага!

– Ты покорила их своим талантом. Иди вперед без страха. Но не заносись, не кичись. В труде и постоянном поиске ты достигнешь вершины, и твой талант разгорится яркой, неповторимой звездой. Этому завету Куляш была верна всю свою жизнь, Да, она была очень талантлива и очень общительна – черты, присущие незаурядной личности. Она жила, как живут все смертные мира сего. Держалась просто и, сказал бы я, застенчиво. Но тем, кому посчастливилось оказаться ее современником и хотя бы мимолетно соприкасаться с нею, не мог не заметить, каким самобытным и ярким талантом наградила ее природа. В ней как бы раскрылись жизненные силы народа, призванного Великим Октябрем к строительству новой свободной счастливой жизни. Своим самобытным дарованием она вместе с блистательной плеядой актеров старшего поколения пленяла сердца, разрушала предрассудки. Примечательно в этом отношении признание Алексея Николаевича Толстого. Уж он-то повидал на своем веку актеров, хороших и разных, знал и любил театр! Его невозможно было провести на мякине, как старого воробья. Поскитавшись по свету, он вернулся на Родину и вскоре в Ленинграде попал на спектакль с загадочным названием «Ер-Таргын» молодого, доселе ему неведомого казахского театра. Со смешанным чувством скептицизма и недоверия он ждал, когда поднимется занавес. И вот началось действие. И – признание А.Толстого: «...с первых же тактов народной казахской музыки, с первых движений актеров, с первых звуков их голосов – и страстных, и пленительных – чувствую, как рушатся во мне предрассудки. Передо мною и театр, и что-то большее, чем театр. Раскрываются глаза. Доверчиво, с благодарностью, с восторгом. Раскрывается то, с чем мы воспринимаем подлинное, редкое, золотое искусство. Движения актеров, их пляски, их мимика – с неизъяснимой грацией какой-то вековой гордости. Веришь, веришь. Непонятный их язык становится понятен. Здесь присутствует красота, здесь сила и молодость, убеждения, здесь то, что города Европы давно растратили и растеряли, о чем так тоскуют лучшие люди – об этой золотой, юной, кипящей крови искусства...». И у Куляш все было подлинное, редкое, золотое. Она обладала талантом, который называют народным. Оттого образы, созданные таким талантом, обладают животворной силой воздействия на умы и сердца современников и навсегда остаются в памяти.

Акжунус в «Ер-Таргыне», Кыз-Жибек в одноименной опере, мадам Баттерфляй в «Чио-Чио-сан». Каждая роль – вершина и триумф великой актрисы! Наконец, пушкинская Татьяна в «Евгении Онегине». Музыкальный критик А. Троицкий справедливо заметил, что созданный Куляш образ Татьяны «...свободно мог соревноваться с образами, созданными многими русскими артистами, несмотря на то, что исполнила Куляш партию на казахском языке... Невозможно было насытиться исполнением Куляш знаменитой «сцены письма»: такой чистотой и грацией веяло в эти мгновения...» Я не могу, не имею права говорить о том, как и кем она стала для профессионального казахского оперного искусства, для всей казахской культуры. И только ли для казахской? Этим занимались и занимаются сведущие авторы – им, как говорится, и карты в руки. В своих заметках я хотел бы рассказать об одной встрече с выдающейся актрисой, о личных впечатлениях от этой встречи; хотел бы вспомнить живые черточки характера... звездные часы... – все, что западает в сердце от общения с яркой личностью и что навсегда остается в памяти. Куляш была такой личностью. Она вышла из народа и щедро отдавала ему волшебную красоту и силу своего таланта, всю свою полную поисков и свершений жизнь. Она жила, как пела, и пела, как жила. Это было ее естественным состоянием. Впервые я увидел и услышал ее на тое по случаю пятнадцатилетия родной мне казахской республики. Кумачевые, солнечные дни. Шумные в парках и на площадях вечера. Праздник как праздник, хотя жили мы тогда скудновато: ни изысканных яств, ни модных костюмов, ни просторных и светлых с кондиционированным воздухом дворцов. Но наши чувства, надежды и мечты, наша радость и наша вера были богатыми и юными, как сама жизнь. Вместе со всем народом мы гордились первыми успехами в социалистическом строительстве Казахстана, вместе со всем народом жаждали новых подвигов. Вместе пели, плясали, читали стихи на празднике... В тот день мы собрались в какой-то барачного типа вместительной столовой. Под низким потолком на потемневших от жары и копоти шнурах раскачивались, излучая сумеречный свет, электрические лампочки без абажуров. Выданное на столы угощение по тем временам было просто расточительным. Было даже вафельное печенье. На почетных местах сидели еще не тронутые сединами, но уже знаменитые на всю республику пи-

сатели и артисты – Сакен Сейфуллин и Сабит Муканов, Беимбет Майлин и Ильяс Джансугуров, Мухтар Ауэзов и Калибек Куанышпаев, Серке Кожамкулов и Елюбай Умурзаков, Иса Байзаков и Курманбек Джандарбеков; в середине зала знаменитости помоложе – Абдильда Тажибаев, Таир Жароков, Габит Мусрепов, Аскар Токмагамбетов, Калмакан Абдыкадыров, поближе к дверям – мы, совсем зеленая поросль, безвестные стихотворцы, домбристы, певцы. На шатких, наспех сколоченных подмостках, азартно состязались в острословии народные акыны. В том айтысе, если мне не изменяет память, принимали уча стие Кенен Азербаев и Нартай Бекежанов, Джамбул и Шашубай Кошкарбаев. Первенствовал, кажется, самый темпераментный из них – Иса Байзаков. Едва прекратилось состязание акынов и замолкли звуки нартаевской гармошки, как на сцену легко взбежал чернокудрый, с ярким румянцем на щеках, домбрист. И тотчас раздались возгласы: Гарифулла! Давай «Шестнадцать девушек»! О-го-о! Это был он — Гарифулла Курмангалиев. Он улыбался и кланялся – молодой, энергичный. В глазах искрились алмазы. Впрочем, все мы тогда были молодыми. Даже неукротимый в песенных атаках и не имевший себе равных в искусстве импровизации не только двустиший, а и целых поэм, Иса Байзаков. Гарифулла чем-то походил на своего прославленного старшего собрата, но его звонкому, литому голосу, казалось, не было равных. Как он пел в тот вечер... как играл на домбре! Зал то сладостно замирал, то покатывался со смеху, то по-степному гикал, как это делают, подбадривая любимого наездника и его скакуна на байге. Так, по крайней мере, вели себя мы, зеленые юнцы. Впрочем, вместе с нами гикал до хрипоты, смеялся до слез и никак не мог усидеть на месте самозабвенно влюбленный в народные зрелища Сабит Муканов. Коренастый крепыш Майлин и всегда задумчивый Ильяс Джансугуров выражали свои эмоции внешне более сдержанно. Сакен Сейфуллин горделиво улыбался, поглаживая смоляные усы. У Мухтара и Калибека Куанышпаева плечи ходили ходуном. А Гарифулла пел. А Гарифулла играл. Создалось впечатление, что мы у него на празднике, на торжестве его победного искус-

ства. И все мы настроились на волну Курмангалиева, забыв обо всем на свете. Мы плыли на его волне, искрометная страсть и бунтарское мастерство захватили нас. Гарифулла чувствовал это, голос его звенел все чище и сильнее, тонкие и гибкие пальцы стремительно бегали по жильным ладам. Мы долго не отпускали его. И он пел, играл. И был счастлив вместе с нами. Есть в звучании домбры, когда оно сливается с душевным настроем маэстро, свое неповторимое степное очарование. Когда начинаешь это чувствовать и постигать, голос двухструнной, с жильными передвижными ладами домбры может поведать тебе о многом. Для себя я сделал это открытие на том тое, слушая Гарифуллу. Потом домбра мне открывалась на концертах Дины Нурпеисовой и оркестра казахских народных инструментов, когда им дирижировал Ахмет Жубанов в концертном зале имени П.И. Чайковского. Пережил я это удивительное чувство первооткрывателя и на юбилее Сабита Муканова, когда слушал юного, по-настоящему одаренного и, как мне показалось, самозабвенно влюбленного в нехитрый музыкальный инструмент студента консерватории Шамиля Абильтаева. В его волшебных руках домбра преобразилась. Он то приглушал, то форсировал звук, как бы говоря: «Я понимаю: скрипка и фортепиано, тем более, симфонический оркестр определяют степень музыкальной культуры. Но и без домбры обеднеет духовная жизнь моего народа, как обеднеет она у русского без балалайки, у украинца – без бандуры». Сегодня – Шамиль, Нургиса Тлендиев. А там, на том тое, был Гарифулла. Много вдохновенных песен, шуток, мелодий подарил он нам в тот вечер. Наконец, он скрылся за самодельными кулисами и уже не вышел, несмотря на лавину рукоплесканий и неистовые крики «бис». Постепенно шум затих. Люди, как бы очнувшись от колдовства, недоуменно оглядывались по сторонам, хмельные от радости, которую с королевской щедростью подарил им Гарифулла. Тогда-то и появилась на подмостках Куляш. Как-то незаметно и естественно, как будто бы находилась незримо рядом с Гарифуллой все это время. Тоненькая, гибкая, стройная. Ладная, юная стать ее фигуры угадывалась под складками не вполне элегантно пригнанного платья. Две тугие, иссиня черные косы струились по ее плечам, спине. Но, помнится, меня поразила первозданной чистоты белизна ее лица. И на этом лице – огром-

ные, как блюдца, лучистые глаза. В них ни смущения, ни робости. Надежда. И обещание подарить нечто такое, что оправдает наши ожидания. Она запела. И тотчас произошло чудо. Как будто бы в столовой в разных местах установили чуткие и совершенные динамики: голос певицы звучал рядом, одинаково емкий, одинаково сильный для слуха тех, кто теснился возле подмостков и кто сидел у входных дверей. В тот вечер Куляш еще не была великой актрисой, какой она стала спустя годы. Но мы, естес твенно, слушая ее, не думали о том, какое место предопределено ей судьбой в истории современного казахского театрального искусства. Но и тогда было ясно – Куляш не просто талантливая актриса. Куляш – явление. Да, ныне искусствоведы утверждают: с приходом Куляш Байсеитовой на сцену музыкальные сокровища казахов поднялись на вершину профессионального национального оперного искусства. Так оно и есть на самом деле. Но уже тогда, на том тое в честь набиравшей силы молодой республики, именовавшейся некогда степным краем, каждый из присутствовавших и каждый по-своему почувствовали это. Если в таланте Гарифуллы преобладала стихия народности, то у Куляш угадывалась та высокая степень музыкально-песенной культуры, которая, питаясь и шлифуясь истинной народностью, оборачивается алмазом высокого и чистого искусства. В случае с Куляш так оно и произошло. Став профессиональной оперной актрисой, она не утратила национального начала. Напротив, она засверкала новыми гранями. И не случайно, спустя годы, Мухтар Ауэзов скажет: – Как с Абая начинается наша письменная литература, так с Куляш и с тех, кто был рядом с нею, мы будем отмерять время казахской профессиональной опере. Тогда, повторяю, мы не думали об этом. Мы просто слушали Куляш. Восхищались, любовались ею. И рукоплескали, рукоплескали, рукоплескали... Потом разгорелся спор: устоит ли присущее казахской песенной традиции одноголосье перед натиском многоголосья. Один, ныне маститый и любимый народом литератор, тогда категорически утверждал: – Наш народ как пел, так и будет петь. Это у него в крови. Это национальная черта. Мало чести растоптать такое чудесное наследие.

Не помню, каких взглядов придерживались Сакен Сейфуллин, Майлин, Джансугуров и другие. Но Калибек Куанышпаев горячо поддержал литератора: – Это наше песенное лицо. Красивое лицо. Кому же придет в голову уродовать его? – И он выразительно показал движениями рук и гримасами своего, полного благородства, лица, как это можно сделать и что из этого получится. Все засмеялись, а Мухтар слегка нахмурился. Его глаза подернула пелена печали, щеки налились густым фиолетовым румянцем, с присущей ему тягой к образному выражению своих мыслей, он медленно, с легко угадываемой обидой в голосе, сказал: – У степного родника свое журчание, у горного – свое. Но разве не ласкает слух, не волнует наших чувств сложный и красивый шум могучей реки, образованной слиянием этих родников? И разве не мелеет, не высыхает тот ручей, который не стремится слиться с рекой? Горько, когда не понимают такой простой ис тины. Его оппонент усмехнулся: – Мухтар оседлал любимого конька. – И после паузы: – Конек только уродливый попался, скачет то вспять, то в сторону. Мухтар и вовсе потемнел лицом. Он был легко раним и обидчив. – Скакуном управляет наездник. Искусство – доступное каждому джигиту. Труднее другое. – И тоже выдержал паузу. – Надо знать, чего ты хочешь добиться, надо уметь видеть, что там впереди. И стремиться к намеченной цели. До этой свободной минуты возбужденная пережитым успехом Куляш молча стояла в стороне. А теперь спросила: – Но, дорогой Мухтар-ага, как же различить журчание родника, поглощенного рекой, в ее, как вы сказали, сложном и красивом шуме? Ауэзов на мгновение задумался. – Нам нужно овладеть вершинами мировой музыкальной культуры и на приобретенном опыте строить свою национальную культуру, черпая силу и краски из песенных родников нашего народа. Начиненный пословицами и поговорками, присказками и прибаутками, Иса Байзаков хмельно зашумел: – Мухтар хочет сказать: новые времена – новые песни! И снова все засмеялись. Мухтар даже не улыбнулся. Упрямая складка пролегла между бровей.

– Только на этом пути мы создадим и возвысим нашу литературу, наше искусство и внесем свой скромный вклад в сокровищницу мировой культуры. Примером нам служит передовая русская художественная мысль. Сакен Сейфуллин требовательно спросил: – Как ты мыслишь это сделать? Не сразу ответил Мухтар. Помедлил. – Пока мне ясно одно: оставаясь на позициях одноголосья, – он вложил в это слово свой, более широкий смысл, – мы постареем, не успев расцвести. После Октября нам открылись заманчивые дали, и мы не имеем права топтаться на месте. Сейфуллин вдруг воспламенился, широко и властно повел рукой: – Первыми шагами будут взаимное знакомство и познание, а затем – взаимное обогащение культур всем передовым и лучшим, что было создано и будет создано тем или иным народом в совместном строительстве социалистического общества... С вершины семидесятых годов нам видно, каким славным, далеко не легким был путь создания и утверждения казахской советской культуры. Встречались на нем стремительные прорывы вперед, взлеты и открытия, встречались заблуждения и ошибки. Но всякий раз, сверяя свой курс по компасу партийности и народности, она неуклонно двигалась вперед вместе с многонациональной культурой большой Родины и стала такой, какой мы видим и знаем ее сегодня. Ковалась она и в тех жарких спорах, на том тое, когда выслушав Сейфуллина, Мухтар сказал: – Пример взаимопроникновения и обогащения культур показал нам великий Абай. Благодаря его перу пушкинская Татьяна запела на казахском языке и стала родной всему нашему народу. – Запела! – вдруг восторженно воскликнула Куляш. Как будто бы ей внезапно открылось что-то удивительно сильное и прекрасное. А может быть, в ту минуту она увидела, куда текут родники, и ей открылась тайна, как отличить тихоструйный чистый голос степного ручья от звонкой, раскованной говорливости горного в сложном и стройном шуме могучей реки профессионального Музыкального искусства? Может быть…

МАЗМҰНЫ Алғы сөз ...................................................................................................... 3 Предисловие ................................................................................................ 6 КҮЛƏШ БАЙСЕЙІТОВАНЫҢ МАҚАЛАЛАРЫ СТАТЬИ КУЛЯШ БАЙСЕИТОВОЙ Театр актері туралы жазушылардың есіне ............................................. 10 Хадиша рөлін қатты ұнатамын ............................................................... 11 Ақжүніс образы – қиын образ ................................................................. 12 Шын қуанышты сəлем ............................................................................. 13 Тамаша постановка .................................................................................. 14 Туысқандас халықтың творчестволық табысы ................................... 15 «Алма бағында» туралы .......................................................................... 15 СССР халық артисткасы Күлəш – операның жас артисттері туралы ..... 18 Театр мəдениетін халық тілегіне сай дəрежеге көтерейік ..................... 19 Сахнадағы шындық ................................................................................ 21 Көркемөнердің шебері болайық ............................................................. 28 Қуанышты еңбек ...................................................................................... 29 Халықтар достығының бір айғағы ........................................................ 30 Бейбітшілік – жарық сəуле ...................................................................... 33 Сахнаға жастар шықты ............................................................................ 35 Моя работа и учеба ................................................................................... 37 Слово перед поднятием занавеса ........................................................... 37 Растим новые таланты ........................................................................... 38 Искусство Казахстана ............................................................................. 39 Искусство, достойное нашей эпохи ..................................................... 41 Большое мастерство, хороший вкус ..................................................... 42 Бурный рост казахского искусства ...................................................... 43 Сценическая правда ............................................................................... 44 В новой роли ............................................................................................ 49 Звание лауреата обязывает ..................................................................... 50 Алма-Ата – Варшава ................................................................................ 51 Братская помощь ..................................................................................... 52 Крепнущие связи .................................................................................... 53 Ответим делами ...................................................................................... 54 КҮЛƏШ БАЙСЕЙІТОВА ТУРАЛЫ МАҚАЛАЛАР СТАТЬИ О КУЛЯШ БАЙСЕИТОВОЙ Шалқар. Орденді Күлəш ......................................................................... 58 Ысмайылов Е. Қазақ қызы .................................................................... 60 Əлімқұлов Т. Біздің Күлəш ..................................................................... 79

Анов Н. Қазақ халқының бұлбұлы ....................................................... 80 Мүсірепов Ғ. «Чудо» .............................................................................. 87 Брусиловкий Е. Қабірге қойған гүлім бұл ............................................ 90 Байділдаев Ө. Бұлбұл Күлəш ................................................................ 91 Қуандықов Қ. «Алыстан өсе берер тұлғаланып...» .............................. 95 Халық сандуғашы ...................................................................................... 98 Мацкевич О. «Гəкку» сахнаға қалай келген? ....................................... 101 Мұқанов С. Көркейген елдің бұлбұлы ................................................ 105 Жандарбеков Қ. Аяулы жан еді .......................................................... 107 Мүсірепов Ғ. «Керемет» ......................................................................... 110 Хамиди Л. Қашанда халық жүрегінде ................................................ 111 Тəжібаев Ə. Күлəші болған ел – мəртебелі ел .................................... 115 Абдуллин Р. Сахна сəні болған ............................................................ 117 Бейсекова Ш. Күлəштің «кішкентайы» едім ...................................... 118 Төлегенова Б. Халық жүрегінде ........................................................ 120 Байсейітова Р. Сегізге аяқ басқанмын... ............................................. 121 Қоспақов З. Қазақ бұлбұлы .................................................................. 123 Ауэзов М. Три портрета ........................................................................ 127 Троицкий А. Наша Куляш ................................................................... 129 Мессман Вл. Великая артистка казахского народа ............................ 138 Жубанова Г. Казахский соловей ....................................................... 142 Яунзем И.П. Народная артистка СССР Куляш Байсеитова ............. 152 Муканов С. Имя, которое помнит народ ............................................ 153 Абдуллин Р. На родном языке .............................................................. 154 Досымжанов Б. Наша гордость ......................................................... 155 Жиенкулова Ш. «Казахский вальс» в Тбилиси ................................. 156 Джандарбеков Б. Диалог о великой актрисе .................................... 157 Мацкевич О. Гордость казахской оперы ........................................... 161 Джаманова Р. Верность учителю ..................................................... 165 КҮЛƏШ БАЙСЕЙІТОВА ТУРАЛЫ ШЫҒАРМАЛАР ПРОИЗВЕДЕНИЯ, ПОСВЯЩЕННЫЕ КУЛЯШ БАЙСЕИТОВОЙ Ізтілеуұлы Т. Күлəшқа ........................................................................ 168 Саин Ж. Қазақ қызы .............................................................................. 169 Күлəш Байсейітованы жоқтау ............................................................. 171 Тоғұзақов Қ. Күлəш .............................................................................. 171 Ахметова К. Нəзік жан, үлкен жүрек ................................................. 182 Рождественский Вс. Кыз Жибек ....................................................... 184 Плач о Куляш Байсеитовой .................................................................... 186 Снегин Дм. Куда текут родники ......................................................... 187 Пайдаланылған əдебиеттер .................................................................... 196

ИБ № 1062 Басуға 23.10.2012 берілді. Пішімі 84×108 1/32. Шартты баспа табағы 10 + 2 жапсырма. Офсеттік басылым. Гарнитурасы «Times New Roman». Таралымы 2000. Тапсырыс № «Өнер» баспасының мекенжайы: 050009, Алматы қ., Абай даңғылы, 143; Баспалар үйi, 2-қабат. Тел: 8 (727) 395-52-06; 395-52-08; 395-52-00 Е-mail: oner2006@mail.ru; oner@mail.kz КҮЛƏШ БАЙСЕЙІТОВА Баспаның директоры Əшірбек Көпіш Өндіріс бастығы Қарлығаш Оспанова Арнайы редакторы Жеткеншек Меңдіғалиұлы Редактор (орыс тілінде) Абай Даткин Мұқабаның дизайны Ерлан Қожабаев Дизайнер Мəди Қамашбаев Компьютерде қалыптаған Гүлмира Өтенова Техникалық редакторы Салтанат Тұтқабекова