Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы 43 том

Авторы: Балта Қосбармақ

Маңғыстау ақын-жазушыларының кітапханасы

Айдарбаев Алик Серікұлы – алқа төрағасы, Маңғыстау облысының әкімі. Әріп Ғалым Бисембіұлы – алқа төрағасының орынбасары, Қазақстан Жазушылар одағы Маңғыстау облыстық филиалының директоры

Тұрғараев Бекет Тұрғараұлы– облыс әкімінің кеңесшісі, заң ғылымдарының докторы, профессор. Өтегенов Айтуар Оспанұлыақын, (кітапты құрастырушы, жауапты шығарушы-редактор), Қосбармақ Рахат Құсайынұлыақын, (жауапты редактор), Мыңжас Темір Мыңжасұлыақын Өлке қаламгерлерінің шығармаларынан мағұлымат беретін «Маңғыстау ақынжазушыларының кітапханасы» сериясының 50 томдығы Маңғыстау облысының құрылғанына - 40, Ақтау қаласына 50 жыл толуына арналып шығарылып отыр. Бұл томға ақын Балта Қосбармақ пен Болат Жетекбайдың өлеңдері енгізілді.

Балта Құсайынұлы Қосбармақ 1961 жылы 2 наурызда Маңғыстау облысының Маңғыстау ауданындағы Жармыш ауылында дүниеге келген. Алматы мемлекеттік сәулетқұрылыс институтын бітірген. Мамандығы – құрылыс инженері. Кезінде аудандық, облыстық айтыстарға да қатысқан. «Маңғыстау облысына – 35 жыл» мерейтойлық медалінің, Маңғыстау облысы әкімінің «Құрмет грамотасының» иегері. 2011 жылы Алматыдағы «Информ-А» баспасынан «Жиырманың жырлары» атты тұңғыш өлең кітабы жарық көрді. Б. Қосбармақ кейін мамандығына байланысты әдебиеттен біраз уақытқа қол үзіп қалды. Бұл кітап – Балтаның сол 1974-1984 жылдар аралығында жазылған жастық шақтағы жырларының топтамасы. Туған жер, Отан, әке, ана, өмір, өлең, достық, арман, махаббат сияқты алуан түрлі тақырыптарды арқау еткен өлеңдердің тілі шұрайлы, ойы орамды, мағынасы терең де мазмұнды. Кітап сол кездегі 1980-жылдар жастарының дүниетанымы мен көзқарасын, тарихи құндылықтар мен таным көкжиегін, олар өмір сүрген дәуірдің бет-бейнесі мен тіршілік тынысын айқын аңғартады.

(Өлеңдер) ӨЛЕҢ, САҒАН ОРАЛАМ! Көп аунамай өнер деген шалғынға, Мен өлеңнен ерте кетіп қалдым ба?! Жүрегімнен жыр ата алмай, Мен өзімді күнәһардай сезінем – Ағындаған жылдарымның алдында, Жазылмаған жырларымның алдында. Күндер үшін күйкі тірлік тонаған Мен өмірден әлі талай кек алам. О, дүние, Түсін мені, нұр-таңмен, Ақындардың түсіндегі тұлпармен Мен өлеңге, Мен өнерге оралам! Мейлі, менен күдер үзсін көп адам, Мен бәрібір Өлең, саған оралам!!! ЖИЫРМАДАМЫН Мен бүгін жиырмадамын. Толған арман өн бойым, толған ағын. Жиырмадағы бөрікті аз дейсің бе, Аз да болмас ұлдары кең даланың.

Бір өзен қалса тартылып, Бір өзен шыққан ұмтылып. Жойылып кетпей, әйтеуір Алмаса берген тіршілік, Жалғаса берген тіршілік. ЖАРҚЫЛДАП ӨТЕМ... Өмірден мынау жарқылдап өтем, Із қалмас, бәлкім, Жарқылдан өзге артымда бөтен. Себебі мұның өзінде ме екен өмірдің, Себебі, бәлкім, Қазақтың қайсар салтында ма екен?! О, өмір! Сенің шын атың – жойқын дария, Сал қиыныңа, Сал мені, Сал тыңдарыңа! Айырбасталмас талайдың алтындарына Қалар ма екен артымда мұра?!. ӨМІР-ДАРИЯ Ей, Адам! Саған берілген өмір дегенің – Басталған жерің, мұхит пен екі аралық. Шөлдерді қанша суарып өттің – өмірге осы берерің, Сондықтан алыс, алыстарменен қал ағып.

Бірақ та, бірақ аралап түгел Жер шарын, «Қалам, - деп, - әлі көбірек қамтып, көп ағып»; Арнаға сыймай, арындай аққан дер шағың Зыр етіп өтіп, Шөлдерде қалма жоғалып. Таулардан ассаң, Асқар асулар, кезең көп, Сондықтан болар талайлар аққан даламен. Сонда да Жерді аралап шыққан өзен жоқ, Оларға-дағы тауыстырмапты бар Әлем. Өзен көп аққан, Бірі – Айбергенов Төлеген, Қысқа, тым қысқа ол жүріп өткен аралық. Тау өзеніндей ол жазған отты өр өлең Болашақтарға барады бірақ әлі ағып! БАҚЫТ ТУРАЛЫ Біреу айтар: «Бар Бақытың – байлығың, Болсын сосын жұртты жасқар айбының». «Ал шынында, Бақыт деген немене?» Деп ойланып жүрем Бақыт жайлы мың.

Шындығында, Бақыт деген немене? Бақыт өзі адамды іздеп келе ме?! Болмаса әлде «Мынау – сенің Бақытың» Деп, мөлшерлеп біреу әкеп бере ме?! Жоқ! Жоқ! Егер білсем мен, Өлшенбесе керек Бақыт өлшеммен! Өзге Бақыт өзі-ақ іздеп табады – Ең алдымен азамат бол ел сенген! ӨЛЕҢДЕ МЕНІҢ ЕНШІМ БАР! Армысың, өлең, армысың! Хал-жайың қалай, жақсы ма?! Берерде алтыныңды әр қысым, Қолымда қалып, өкінбес үшін Армансыз мені көп сына. Шығар жол – қия, тайғанақ, Шыңдары құзар биік пе?! Әрбір кірпішін сан қалап, Қиындығыңды үйіп бер! Теңізіңді әлі көргем жоқ, Тұңғиық, түпсіз терең бе?! Тартып-ақ алам, Бермей бақ, (Асылын берген кім қиып?!).

Кең далаң – Бетпақдаладай, Аңқылдай соққан аптап па?! Болмаспын онша шалағай, Сонда да отыңа қақтап та ал. Бермеспін, сірә, бір тыным, Алмасам-дағы көп те мен. ...«Өзіңде әйтеуір «Балтаның жолы» дейтұғын Із қалдыра алсам» деп келем. Жібермен босқа тегін мен, Сыбағам қайда, ей, ізгі өлең?! Тиесілімді өмірден Әу баста-ақ сенен іздегем. Арманымды әппақ көктеген Аялап келем ұмтылып. Алмасам-дағы көп те мен, Бермеспін саған бір тыным. ЕЙ, ӨМІР, САҒАН ҒАШЫҚПЫН! Кетермін кейде мұң жайлағанда жасып тым, Құтыла алар ажалдан, сірә, қашып кім?! Мен бірақ мынау «Өмір» деп аталатұғын Тірлікке ғажап ғашықпын!

Кей-кейде тіпті артықтау сөйлеп кеткенмен, Есіме ап күнді үмітсіздікпен өткерген; Өмірге осы ғашықпын – Тұратын ылғи арнадан асып, Төгілу менен жетпеуден! АРМАНЫМ... Арманым, От боп көріндің, Жалыны өшпес мәңгілік. Көкірегімде менің Күн Орнатып, Бір шоқ қалдырып, Қайтадан тағы жоғалдың... Арманым, Аппақ сағым боп, Көріндің жақын алдымнан. Жақтың сен өшпес жанымда от – Сол ғана белгің қалдырған, Қайтадан тағы жоғалдың... Қалмадым, Қудым жүгіріп, Әлі үзбей күдер келем мен. Бойда бір күдік, бір үміт – Астым сан кырдан, белеңнен, Білмеймін, «Қашан алам?» деп.

Биікке ұмтылсам, Қол созам Өзіңнің заңғар көгіңе. Содан да болар, Басқадан Артықтау көрем сені мен. Кезімде шаршап-шалдыққан Тауыңа арқа сүйедім. Сондықтан болар, Сондықтан Мен сені мәңгі сүйемін!

Қынжыламын – «Құлан жортпас безер шөл» Деген ғайбат әлдекімдер сөз өрсе. Жатса қанша тереңдікте суларың, Соншама есе биік тұр ғой өз еңсең! Соны айтқандар қырық құлаш тереңнен Құдық қазып, Суыңды ішіп көрер ме?! Көрсе, ішсе... Өмір бойы тамсанып, Өтеріне кепілдікті берем мен! ТҰРЫШЫМ МЕНІҢ! О, менің тыныш Тұрышым! Жаралғандайсың мадақтап, мақтар жыр үшін. Айлар бойына тамшы су тамбас құмыңмен Ұшар басына бұлт қонақтаған Асқар таулардай ұлысың! «Көрікті жер», не «кені көп жер» деп еш адам Айтпайды сені, Айтпаймын мен де, ақ босағам. Атыңды бірақ ардақтап жырға қоса алам, «Қоспа» деп және айта алмас, Айтпас еш адам!

Менің байтақ Сам құмым! Сенде тудым, Бесігімсің, Төсіңде тербетілдім. Мен үшін сен шексізсің ұланғайыр, О, кішкене бөлігі Жер бетінің! Шуағынан күллі ел жылынатын, Перзенттерің көп әлі туылатын. Сондықтан да өзіңе жыр арнаса, Таңданба сен, Балта атты шығып ақын. О, кішкене бөлігі Жер бетінің! О, кішкене бөлігі Дүниенің! Өз қойныңнан іңгәлап шығып едім. «Қайтара алсам, дариға-ай, қарызымды» Деп ойланып-толғанам күніне мың. Өмір бойы осы үшін жүгіремін, Мен де өзің секілді кішкентаймын, Кішкентаймын... Мақсатым ірі менің. О, кішкене бөлігі Жер бетінің! Ұланыңды сынауға сен бекінгін. Биігіңе шығармын, Шықпай тұрып,

Сұр топырақ қайда жоқ?! Жасыл шалғын қайда жоқ?! Малдың бабы, Жанның жайы қайда жоқ?! Құнары мол көң топырақ қайда жоқ?!. ...Өзге дүние орман болып кетсе де, Туған жерін сағынбайды қай қазақ?! ДАЛА Дала! Сенде кім қалып, кім өтпеген?! Ер қалды жау өлтірген бір оқпенен. Ақын да өлді қан жұтып қайғыменен, Зұлымдықты мадақтап, жыр етпеген. Озбырларың қай ізгі балаңды ұқты?! Өтті қарғап ғұлама надандықты. Әділдік пен аярлық алысса егер, Жеңе алмады ақиқат, арам жықты. Түсірді өстіп сан ғасыр көлеңкесін, Өр ұлдарың түлетті кең өлкесін. Саған қызмет етпесем, Сол ұлдарың Тыңайтқыш қып төсіңе мені өртесін!

Кезіп дала жолдары қиырларды, Сахараның кең төсін шиырлайды. «Өзен» десең оны аққан, Бір бағыты Болғанменен, Бір арнаға құйылмайды. Дала жолы. Бағыттан сәл адассаң, Асау тұлпар алысқа ала қашқан. Дала жолы – бұралаң өмір жолы, Адастырар жас-кәріге қарамастан. Адаспасаң, жететін дегеніңе, Адассаң, шыққан өмір кемеріне; Дала жолы – сан тарау өмір жолы, Сәл адассаң, батырар тереңіне. Жолды жермен қойғандай жарыстырып, Жатыр барар жеріңді алыс қылып. Шынында да, Емес пе өмір жолы – Дала жолы, Қарасақ салыстырып?!. МЕКТЕБІМ Адам ғып мені жеткізген Аяулы ұя – мектебім. Өзіңмен бірге өткізген Бұл – менің соңғы көктемім.

Сонау бір балғын кезімнен Анамдай болдың, мектебім. Аңдамай қаппын өзіңмен Қоштасар күннің жеткенін. ДОСТЫҚ ДЕГЕН... Адал жандар кәусарына малшынар Достық деген жалғыз мөлдір тамшы бар. Мына дүние егерде шын бай болса, Достық деген сол тамшымен бай шығар! Бұл фәниге бейкүнә боп жаралдық, Кілең кәусар бұлақтардан нәр алдық. Кейбіреулер кетті қуып жамандық, Ал достарың сыйлап саған адалдық. Достық деген мынау сайын даланы Сан ғасырлар тербеп келген нар әні. Жауыздықтар бұқса – бұқсын тасада, Достық деген тамырын кең жаяды.

Өмір деген деп ойлама: «құр елес», «Өмір» деп тек біреу жыртып жүр өңеш. Шын досы жоқ бақытсыздық қасында Өзге бақытсыздық деген түк емес! ТЫҢДА, ІНІМ! Тыңда інім! Ақыл етіп айтам мұны, Көп саған замананың артар жүгі. Сенгеннен өзіңе емес, достарыңа Шығасың өмір атты сапарға ұлы. Достық! Ол – берік қамал, Күшті атом бомбасынан, Тыңда, інім! Бұл сөзімнің жалғасы бар: Достық – гүл солып қалар. Сондықтан ұста әрдайым есте мұны, Қалады дос көңілі болмашыдан – Тым қымбат бағалаудың шын достықты Кім біледі, бір себебі сол да шығар...

ДОМБЫРА Қолында күйшілердің күмбірлеген, Домбыра, қасиетіңді кім білмеген? Ұққанға, түсінгенге қадіріңді – Емессің сен жай ағаш күңгірлеген. Қос шегің бебеу қағып кеткеніңде, Домбыра, әсем күйді төккеніңде; Елітіп, тыңдаушының бойы балқып, Ұмытар қанша уақыт өткенін де. Күмбірлеп, көмейден күй құлатасың, Домбыра, түйдек-түйдек жыр атасың. Ойнақы ырғақпенен жадыратып, Ызалы, ащы зармен жылатасың... ДОМБЫРА СӨЗ АЛСА… Безек қағып, Тіл бітіп қос шектерге, Тасқын-топан көк нөсер күй кеткенде Өр әуенге қосылғандай тыпыршып, Аласұра өрекпиді өрт боп кеуде.

О, домбыра! Мәриямға – Дудар ең, Қаратаудан қайғы болып, Көш құлаған жылдар ең... Өнер атты ұлы отауға қиянат – Домбыраға бас имесе күллі әлем. Баба салтын іздеп, ұрпақ, жоқ қара, Мен сенбеймін, бір шындық бар тек қана: Қасиетті домбырасы қазақтың Тұрарына музейде Экспонат боп қана. АЙТЫС ТУРАЛЫ Жемісі жүйрік қиял қанатының, Суырыпсалма ақпа ақын – Ана тілім. Бойтұмардай қазекем қастерледі Сөз өнері – хас өнер, дара туын. Туғаннан сөз – анасы, жыр – анасы, Сөз жайында қазақтан сұрамашы. Өңшең дүлдүл жиналған айтыс деген – Өлең-жырдың дода – Олимпиадасы.

Өзі түгіл, суарған жырдан атын, Саф өнерден табиғат құйған ақын – Қазекеңнің аузында жыр болатын, Қазекеңнің артында күй қалатын. Балуан білек сомдалса тартыстарда, Айтыстарда шын ақын шыңдалатын. Қызуланса, от сөзден жерімеші, Бұзып-жарса, тентекке телімеші. Бір-бірінде жоқ оның кегі де, өші. Ағайынның озғанша арғымағы, Ауылдастың тайы озар жері де осы. «Ел бірлігін ойласақ Абылайдай», Осыншама хас талант табыла алмай, Жүрер ме еді қазақтың бағы жанбай?! Айтарың бар, айтшы, ақын, тағы қандай?! Орақ ауыз, бір от тіл табылардай, Барша қазақ жүр еді жарылардай. Айтарың бар, айтшы, ақын, тағы қандай?!

Жемісі жүйрік қиял қанатының Суырыпсалма ақпа ақын – Ана тілім. «Бүкіл қазақ ұлдары, бірігіңдер!» Деген сөзді, сарп қылып бар ақылын, Ұқса-дағы көкейге қонатынын; Дәлелдер жаза, айта алатынын Айтшы, қалам ұстаған қай ақының?! Қалың елдің гөй-гөйін шерте білген Хас өнердің таныдым өлшемін мен. Көтеріңкі көңілім, еңсе мүлдем. Күндеріммен ең қызық көрісемін мен – Өлеңіне елімнің қол соғумен, Өнеріне киелі тамсанумен... 07.04.1984 жыл. СОҒЫС Соғыс! Соғыс! Кешегі қанды қырғын! Адамзатты азалы, зарлы қылдың. Сені жеңген бейбіт күш – мадақтары, Қасіретің – қайғысы әр жырымның.

Көргенім жоқ күп-күрең аққан қан да, Көргенім жоқ өртенген ақ таңдар да. Мен, өйткені, туыппын ұлы адамзат Космосқа Гагарин аттанғанда. Жалап басты, құлақты оқ зу еткенде, Жара салып, кек құйып жүректерге; Болғаным жоқ. Түтінің басылғалы Туыппын дәл он алты жыл өткенде. Снарядты көргем жоқ гүрсілдеген, Сен, өйткені, жырақта тұрсың менен. Қолқаны атқан дәрі исін сезбесем де, Тілегім сол: «Сұм соғыс құрысын!» деген. Мен – ұланмын шат заман, нұрлы күнгі, Менікі боп бар бақыт тұр бүгінгі. Көрмесем де ананы шашын жайған, Сезем бірақ, сұм соғыс, сұмдығынды.

Көрмесем де, бар оған болған куә, Менің атам – суығыңда солған қына. Мен туғалы он бес жыл, Сен тынғалы Отыз бір жыл өтсе де, жиырма алтыда... СОҒЫС ПЕН ЖЕҢІС Тыңдасаң тарих мұңын, жылдар мұңын, Әлемде өрт алаулап тұрған бұрын. Әлемді сол апаттан сақтау үшін Адамзат берген сансыз құрбандығын. Тыңдасаң тарих жырын, жылдар жырын, Әлемде өрт алаулап тұрған бұрын. Адамзат тоғызыншы май – нүктемен Соғыстың белгілеген тынған күнін. ЖЕҢІС ҚУАНЫШЫ Қуанышты ел тегіс бүгін, Қайта оралып келді көктем. Отыз жылдық жеңіс туын Төбесінде желбіреткен. Дәл отыз жыл бұрын бұдан Жау тізесін бүккен еді. Елдің қызыл туын қыран Рейхстагқа тіккен еді.

Арпалыспен барғың әлде келе ме Қара жердің құшағына ертерек?! Неге?!. Неге?!. Боздағынан айрылып, ел жылап, Жатсын дейсің неге жасы сел құрап?! Батсын дейсің неге соған Жер құлап?! ...Бұған сені дұрыс болмас кінәлау, Жауаптысың мына өмірге сен бірақ! Әлмисақтан бері қарай Тыныш өмір жер бетінде ұзартпай, Қарақшылар қанды оқтарын жүз атты-ай! Енді оларды, Ей, адамзат, Тұзақтай біл, тұзақтай! ТЫНЫШТЫҚ Тыныштық! Бұл сөз естілсе, Шабытты өрге сүйрелер. Құлаған таудан көшкінше Көмейге лықсып жыр келер. Құлашын көкке сермейді, Жырың да еркін көсіліп. Құздардан құзға өрлейді, Шабытқа шабыт қосылып.

Төгілер бұл сөз әншінің Көкірегінен ән болып. Тыныштық – тәтті бал-шырын, Тыныштық, оған жан жерік. Ал соғыс... Майдан... Қан майдан... Қашпаған ерлер қас жаудан. Тозаққа әлем айналған, Бомбалар жауып аспаннан... Бір ауыз сөз ол – «Тыныштық», Өлсек те естен қалар ма?! Бар сөзден бұл сөз тым ыстық Жер басып жүрген адамға! 1975 жыл. КӨКТЕМГЕ ШАШУ Дүние мынау – бар болмысымен әндеткен, Күмбірлеп жатыр, би билеп жатыр Сал-Көктем. Қымбат-ақ қазір, Сымбатты-ақ қазір бұл әлем Шыға алмай тысқа, қараған жанға әйнектен.

Жер бетіне көк кілем жамылдырған Көктем келді көп күтіп, сағындырған. Жан-жануар тыңдаған бұлбұл әні Естіледі орманнан тамылжыған. Тың далада колхоздар егін екті, Колхозшылар егіске тұқым септі. Еңбекші жұрт егін сап, Тракторды Тыным таппай, ерте-кеш гүрілдетті. Ағын суға толтырып сай-саланы, Көктем келіп, құлпыртты айналаны. Оңтүстіктен құс қайтып, Көл үстінде Шағала мен аққу-қаз ән салады... ЖАЗҒЫ ТҮН Жазғы түн – керемет түстегі, Қайғырма, Қызықтап өткізген уақытқа. Созылған ақтаңдақ «Құс жолы» – Жеткізер жолдардай бақытқа. Жазғы түн. Көктегі айдың да Мүсіні түсіпті сәндене. Түнгі аспан – қаракөк айдында Жеп-жеңіл сырғиды Ай-кеме.

Жазғы түн. Кең аспан төрінен Жұлдыздар қарайды сығалап. Келуге шама жоқ берірек, Жақын кеп көруге құмар-ақ. Тап мынау жұлдызға аз күтім, Сонда да тұрғаны жарқырап... ...Жүрекке осынау жазғы түн Сиқырлы суреттей қалды ұнап... ТАҢ Кең дала жатыр тым сұлық, Күлген жоқ әлі күн шығып. Қазір-ақ, қазір құлшынып, Күлмең қағады тіршілік. Мүлгиді маңай – тыныштық, Маужырап атты-ау таң мына. Үзілді гүлден күміс шық, Жалғыз мөлт ете қалды да. Серпілді көрпесі ұйқының, Сол мөлдір тамшы үнімен – Қағып қап нұрлы кірпігін, Оянған екен дүние ен...

БҰЛТТЫҢ КӨЗ ЖАСЫ Көрдік қой талай көк нөсер, Көл-көсір жасын төкті бұлт. Сан айдап кетті жел де есер, Жауғызбай, санды соқтырып. Таусылмас ақ жаңбырларды Көрдік қой, Бірақ өз басым Ең алғаш көріп тұрғам-ды Көктің бейшара көз жасын. Қараймыз қалай жәй бұған?! Көк тартты орамал қаралы. Қазбауыр бұлттар қайғыдан Қайырыла алмай барады. Сіркіреп, жаумай кеткенде Қалушы еді тұз жалап іш. Ал мына халін көргенде, Ызаны жеңді аяныш. Қатыгез қара зұлымдық – Қарғысымды айттым желге мен. Көз жасыменен мұңын бұлт Төгуге мұрша бермеген. Кетсе де бұрын күлкі ғып, Аяймыз – тұрса жылап кім. «Тарқайды шерің бір күліп», - Деп, сорлы бұлтты жұбаттым...

ЖАЗҒЫ ЖАҢБЫР Кең далада бұлдыр сағым ойнаған, Кез еді әлі ыстық қайта қоймаған. Селдетіп бір жаңбыр жауды кенеттен, Құйғандай бір Аспан атты шелекпен. Сол-ақ екен, жайнап кетті айнала, Толды суға лезде бар сай-сала. Су-су қылды изен, бұта, жусанды... Бар табиғат қайтадан бір бусанды. Сол кезде жел қуды бұлтты асырып, Тұрды көкте Кемпірқосақ асылып. Бұлт сырылып, Қайтадан Күн аспанда, Дала қайта тірілді нұр шашқанда...

Құйып жаңбыр далаға жауған екен, Рахаттанып дүние қалған екен. Төгіп өтер, Шын рахат беріп өтер Ақ жаңбырды мен-дағы арман етем. Дала байғұс сусынын қандырғандай, Менің ғана жүректе қайғым бардай. Арман еді Тазалап жан сарайын, Ағыл-тегіл төгетін жаңбыр қандай! КҮЗГІ МҰҢ Күз де келді, Сұрғылт тартты атырап, Ағаштардан жатыр түсіп жапырақ. Себелеген ақ жаңбырдан күн-түні Су-су болып, дымқылданды топырақ. Жазғы күндер алыс қалды, тым жырақ, Тұр дүние, Тұр табиғат тұнжырап. Бақтардағы соңғы гүлдің басына Шық қоныпты – Тұрған болар гүл жылап...

Күздігүні бидайды дестелейді, Машиналар жер бетін кестелейді. Оңтүстікке құстар қанат қағады, Ағаш біткен шықтан алқа тағады. 1976 жыл. ҚЫС Жолаушы секілді түстеніп Аттанған, Кетті өтіп күз демде. Ақ тонын жамылтты қыс келіп, Күзгі жел тоңдырған түздерге. Аспаннан ақ мамық – қар аппақ Жатыр кеп талдарға қонақтап. Мұң басты: «Ертең-ақ жалақтап, Долы жел ақтүтек боратпақ». Сап етті ой жол бермей мұңдарға: «Қайда екен қарындаш, ақ қағаз? Салайын өзгермей тұрғанда, Дәл мұндай қысқы әсем шақтар аз».

ҚАРАШЫ МЫНАУ АҚ ТАҢҒА! Жаңа Жыл келді! Тұрармыз қалай шаттанбай, Ақ таңда мынау көңілдің кірін ақтармай?! Ақ Күлкі, Аппақ Бақыттар, Аппақ Армандар Аспаннан жерге жауып тұр көбік ақ қардай. Аппақ қар болып әлемге жауған бақ, құттан Алуға үлес адамдар анау аптыққан. Ақын боп мен де арнаймын ақ жыр жүректен Жарыла жаздап шаттықтан. Арман боп асыл, ақ Бақыт болып атқандай Ай дидарындай алғашқы мынау ақ таңды-ай! Аспаннан Жерге жапалақтаған ақ мамық Айналып аппақ ізгіліктерге жатқандай... ЖАҢА ЖЫЛ Қаңтардың аязында Боранмен бірге, міне, Оралды Жаңа жыл да, Бақыт ап күллі еліме.

Кенелтіп тамашаға, Оралды қармен бірге. Шаттанды ел – бала-шаға, Шаттанды шал-кемпір де. Тысқа үйден шығармаған Қыспенен араз бала Ойнайды құмарлана, Қарамай аязға да. Түсіріпті әбігерге, Ауыртар салқынға да Шаттанды кәрілер де, Танытып жарқын қабақ. Сезбейді ел аязыңды, Ойнайды, қар атады, Күлмеңдеп таң атады. Себебі, ол – Жаңа жылдың Жаңа аяз, жаңа таңы. Оранып аппақ қарын, Күтініп жатқан қырға Жаңа жыл кетті аттанып, Тез жетіп, шаттануға. ҚЫСҚЫ КЕШ Қысқы кеш. Естіледі Даладан қыстың әні. Естіртпей ештеңені, Долы жел ысқырады. Көшеді қарлы құйын – Жылан-Жер бауырлайды, Ойнайды зарлы күйін – Тартқан жан ауыр қайғы.

Жалықтым тыңдай-тыңдай, Соғады ішін тартып. Тіпті ол тынбайтындай Алмай әл-күшін сарқып… ТЕҢІЗБЕН СЫРЛАСУ О, теңіз! Тынып жатырсың, Жатырсың тынып, маужырап. Сен – бейне алып батырсың, Жорықтан қайтқан қалжырап. О, теңіз! Ұйықтап әлі үнсіз, Жатырсың менің алдымда. Бұлқына, тулап дамылсыз, Шаршап, тып-тыныш қалдың ба? Жартасты соғып, өкіріп, Алмаушы едің сен тыным. Бүгін сол сурет – өтірік, Қайда сол бұйра толқының? Тулаушы едің тынымсыз, Қайда сол өршіл үн бүгін? Қалыпсың қалғып, түк үнсіз, Айтшы, сен неге мүлгідің? Белгілі болсын бір сырың, Тілегін құп ал жыршының. Көп-ақ қой өзге тылсымың, Айтшы, сен неге тыншыдың?

Жатушы едің долданып, Шыдайсың қалай сен тыныш?! Отырмын осылай толғанып, Тебірентіп ауыр толқыныс. Ұққандай болдым сырыңды, Тыншыдың неге бүгін сен? Туғызарда тың жырымды Мен де іштей осылай тынушы ем. Болсам да ақын от арынды, Мінезім сенен алшақ тым. Алар ма ем шабыт-дауылды Сараң ба едің – аңсаттың. Жаңа ұқтым, теңіз, сені мен, Саған да қиын мылқаулық – Табиғат шіркін желіне Жасаған екен бір тарлық!

Жаздыгүні құлпырып қыр қалады, Түрлі гүлдер төсінде ырғалады. Жаздыгүні нұр жайнап қыр тұрады, Түрлі гүлдер төсінде құлпырады. Күздігүні құлазып қыр қалады, Гүлдер солып, баурайы сұрланады. Күздігүні құлазып қыр тұрады, Төскейіне оның да мұң тұнады. Күздігүні мұңайып гүл қалады, Қурап, солып, жүзі де сұрланады. Күздігүні мұңайып гүл тұрады, Қурап, солған жүзіне мұң тұнады. Бар табиғат көктемде құлпырады, Ал өмірдің күзінде қартаяды. Адамдар да тірліктен күдер үзсе – Өмірінің базары тарқағаны.

Ей, менің құрдастарым! Туған елдің Түзу ұшқан түтіні нұрлы аспанын Кернеп кеткен, Жыр боп неткен Тыңдайықшы ғажайып Тың дастанын! Сонау жылы бізсіз-ақ Тың даланың бойына нәр жүгіріп, Қиындыққа өзгелер салды құрық. Сонда біздер түк те іс жасамадық, Жапан дала жатқанда жаңғырығып. Құла түздер өміршең үнге толып, Байтақ халық жатқанда Тың көтеріп – Сонау жылы дүбірлі, Біз, әрине, Үндей алмайтын да едік, Үндемедік! ЗАМАНДАСҚА Құрбылықпен сөз арнадым, замандас, Болғанменен бәріміз де балаң жас; Жас боп мәңгі қала алмаспыз өмірде, Дүниеде ешкім мәңгі жас боп қала алмас.

Болғанменен сөзіміз жас, сезім жас, Жастық дәурен мәңгілікке созылмас. Сондықтан да жүрмес үшін аһ ұрып, Айналаңа қарап, ойлан, Көзіңді аш! Болғанмен жас қыз, бәріміз жас жігіт, Қайратымыз жатса-дағы тасты үгіп; Басылады жастық арын, тасқыны, Арнасына түсер жастық бастығып. Мүмкін тағы мың туып, мың өл-тіріл – Мүмкін емес оның орнын толтыру. Жалындаған жастығыңды өткізіп, Жіберме сен орны толмас олқылық. Өшпес Ерлік, Атақ пенен Даңқ ұлы, Жасайды тек бұл дүниеде мәңгілік – Жастығыңды бөле ерлік Еңбекке, Кеткің келсе мәңгілікке қалдырып!

Тірліктің тоқтау таппас керуеніне Бір пенде келгені не, өлгені не?! Бұл өмір үлдеге емес, бүлдеге емес, Бір кемпір орап алған жөргегіме. О, өмір, Күтетінің бар ма менен?! Өлсем мен, үміттерді жалғап өлем. Себебі, Мен туғанда бойын жазып, Анашым «Ұл тудым» деп, қалжа жеген! АНАММЕН ӘҢГІМЕ Айта алмай әңгімесін, күйбеңдеді, Толғантты беймаза бір күйлер мені. - Түбі бір тесік моншақ табарсың-ау, Шырағым, қатарыңмен үйлен, - деді. - Әзірге күн көреміз біз жандәрмен, Көшкен жоқ басымызда тұрған дәурен. Әкеңе шәй қайнатып беріп жүрмін, Бес қонақ келген күні қиналғанмен.

Шамдары өзге үйлердің неге жарық? Жүрсеңші өзгелерден өнеге алып. Той жасап, төңіректі жинайтұғын Осы үйге бір шүйкебас керек анық. Көп болды, жолдасымыз күйбең біздің, Шықпады тойдың әні үйден біздің. Қуандыр шал-кемпірді, Келін әкел, Қайғысын жырлап болсаң сүйген қыздың... Ұлына қиын сұрақ тосады Ана, Қинады. Қиналды өзі осы арада. - Әлде сен қыз қарамас жігітсің бе?! Әлде бұл келін түспес босаға ма?! - Ой, Мәке! Не бар, - дедім, - таусылғандай, Балаңа осыншама қамшы ұрғандай?! Ертең-ақ әкеледі. Менен басқа Ұлдарың өсіп жатыр тау-шыңдардай...

Өмір жолын бастадым мен, Күлді Арман, Мені жаңа жолдар күтіп тұр алдан. Мен батпаймын тартсаң да, өмір, тереңге – Үмітім бар сенімдермен шындалған. Сенімім бар үміттермен нұрланған – Құламаймын итерсең де шыңдардан. Ақ арманмен алға аттаған әр жанға Өмір сүру емес шығар арзан да. Сүрінсем де, өзіме артам кінәмді – «Қайралмаған үміт, сенім, арманға, Қатыгез» деп, «Қапияда соқты» деп, Өмір, сені баламаймын қанжарға... ...Жан сырымды жайды өлеңім бар маңға... ФАРАБИ Қол шапалақтап жатқандай Ақиқат тауып жалғасын: Әкенің ұлы боп қалмай, Адамның ұлы болғасын.

Дүние! Таңдан! Қақ таңдай: Көңілде күмән қалмасын. Қарудың құлы боп қалмай, Ғылымның ұлы болғасын. Мінгізді әкең сені атқа, Ұстатып қайқы қылышты. Сезбеді сенің Бірақ та Ту етеріңді ұлы істі. Ғарышқа естірттің үніңді, Ғайбаттар сені бекер кім?! Әкенің туы жығылды, Халықтың туын көтердің. Кел, төрлет келер ғасырға, Ғұлама баба Фараби – Ойналған тынбай Тарихтың домбырасында Дара күй, әрі дана күй. Міні еді үлкен халқымның – Ғылымдағы үлкен кетік-кем. Құтқардың содан, Ойымды осылай түйдім, «Трактаттарды» оқып мен. 16.11.1981 жыл.

СӨЙЛЕ, ФАРАБИ! Аманат беріп бүгінге, Келешек күнге елші ғып аттандырыпты өзіңді, Арманын айтып бүгінге Отырар деген отаудан – Атымен туған еліңнің Фараби болып аталған. Көшпелілердің қиырсыз кең даласынан бата алған Арманы екенсің арнайы арманын іздеп ұшырған Отырар деген отаудан. Жауынгер жұрттың ең соңғы Перзенті екенсің, Фараби! Қатар ұстаған қолына қауырсын қалам, садағын. Тарихтың домбырасында ойналған тынбай дара күй – Ойналшы бүгін үні боп. Құм басып қалған, мұң басып қалған қаланың.

Ойнашы тағы, тартылшы, Он ғасыр бойы ойналып келген дана күй, Бір ғасыр деген – 100 жыл ғой, Арқасы жауыр әр жылдың, әр жылда қанша салмақ бар! Жиырмасыншы ғасыр таңдайын қақсын бір, Сөйле, Фараби! Тірілсін бүгін қайтадан Көмілген 1000 жыл шаңымен Отырардағы әруақтар! Он ғасыр бұрын осыдан, Отырар ұлы, өзіңе Табынды түгел, ғұлама дүние бас иді. Жиырмасыншы мынау ғасырдың Мінбесінен сөз ал, Фараби! Қырқыншы ғасыр құрметпен Қарсы алсын оныншы ғасырды! 08.11.1981 жыл. ТІРШІЛІК Өмірде мынау тылсым көп, Сондықтан да көп қателер. Келмейді бәрі мұң сүйреп, Кейбірі-ақ қайғы әкелер.

Әп-әдемі жігітісің қазақтың, Аға, бірақ қазақтығың аз-ақ тым. Сен секілді су сатарлар тұрғанда, Қиын Жерден арылмағы азаптың! Дүниеге келгелі мен шар етіп, Мұнша аяқты қыспап еді тар етік. Күтесің-ау сен де өмірден қайырым, Тұрасың-ау бір жақсылық дәметіп. Қой, ұсынба! Қажет емес шылымың, Ақша емес, басқа сенің шығының. Жақсылықтан садаға кет! Жақсылық – Ақшаменен өлшенбейтін ұлы ұғым! «Жақсылық» деп енді айттың ба – құрыдың, Үзіледі жуан желке, жұлының. Жақсылық... Ол – сендейлер мен ақшаның Маңдайына сыймайтындай ұлы ұғым!

ӨМІР, СЕНІҢ ӨГЕЙ ҰЛЫҢ ЕМЕСПІН! Өмір, мені неге шетке қағасың?! Қайда барсам, таба алмадым жарасым. Неге тағы көңілге дық саласың, Емдей алмай жүргенімде жауыздықтың жарасын. Өмір, мені неге шетке қағасың?! Қанша суық, тар болсаң да, Күдерімді үзбедім, «Бір әділет бар шығар» деп іздедім, Іздедім мен Жақсылықтың ізгі елін. Өмір-ау, сен күлмеймісің бірауық, Жоқ, әлде сен тек күрсінген күз бе едің?! Ұлы адамдар жүріп өткен, Бірақ рақат көрмеген Күрес атты жолменен Көкіректе от-жалын атып мен келем, Құйқылжиды күмілжімес көңіл құсы – көк дөнен.

Қиялдың көгі шектеусіз қанша болғанмен, Қалықтай бермей, бірауық жерге қонған жөн. Ауызбен жеткен, аңыз боп жеткен Ақиқат Болашақтарға жетеді қалың томдармен. Жүргесін Жердің асты емес, үстін мекендеп, Борыш та көп-ау, қарыз да көп-ау өтелмек... Мен кәміл сенем – Он ғасырдан соң ұрпағым Мақтаныш етер «Бабалар біздің армандай білген екен!» деп.

Алқынып қиясында талай өрдің, Малтығып жетегінде балаң ойдың; Көзбе-көз көріп тұрып Бақыт құсын, Езіліп ет-жүрегім қала бердім...

Қош бол, атақонысым, туған мекен! Мені сенен біреулер қылды-ау бөтен. Дүние-ай, қасіреттің ең үлкені – Туған жер топырағына сыймауда екен! Қош, туған жер! Қош, сорлы қайран елім, Қалып барад қайтпаған жауда кегім. Жау аяғы басады-ау енді бүгін, Жау аяғы жерімді басты-ау бүгін, Кеше өзіне сан ойран салған едім!.. Қайтіп жөнге келер ме бір ауған қом?! Қолдан кетті қарсылық қылар дәрмен. Бұл фәниде арманым болмас еді-ау – Арпалысумен өтсем тек жуандармен! Тауқыметін тағдырдың көтеруге Серт етіп ем. Алысып өтемін де. О, дариға-ай, Өзіңнен кетіп барам, Қандай тағдыр тұр күтіп шет өңірде?!

Жеңе алмадым алысып, жұлысқанмен, Құр бос қаңғу болар ма бұл іс те әуре?! Сүйремей-ақ жат жерге сүйегімді, Қалдырғаным төсіңде дұрыс па әлде?! Өзің үшін, ел үшін болдым борша, Мүңкір-Нәңкір сотына бардым қанша! Өлуді де ойладым ат жалында – Омырауыңда жауға асыр салдырғанша. Қашып бара жатқам жоқ өлімнен мен, (Мың мылтыққа тосылар менің кеудем). Махамбетті ен Жайыққа сыйғызбаған Мені де ертті бір үміт, жеңілгенмен. Кешір, шетке барады ұлың кетіп, Әлі-ақ қайта оралам, Түңілме, күт! Бұхара, Хиуада жатпан, Қайтам Байтақ қазақ даласын дүбірлетіп.

Бұрынғы өткен хас батыр аталардай Қалғаным жоқ өлуге бата да алмай. Ойладым өз төсіңде қалуды да, Жастығымды ап жығылып ата жаудан. О, туған жер! Төсіңде (жырым қалса) Бақыт қонған ұлы той дуылдаса, Біздерді де есіңе ап, ырым жаса. Қапияда абайсыз шейіт кетіп, Бір уыс топырағың бұйырмаса!.. ӘКЕММЕН ӘҢГІМЕ «Ауыс, - дейсің, - жұмысқа ауылдағы, Ауылдастар – түймеңнің бауырдағы. Туған үйің – жағаңнан алыстама, Мерт болатын кемедей дауылдағы». Айтқаның жөн. Алайда... Нанасың ба?! Бір кедергі Маңқыстау баласына: «Ауа» дейсің, Демесең, сыйғызбайды Ауып келген ағайын арасына.

Ауылдағы жұмысқа ауыспаймын, Рас, үйден сәл ғана алыстаумын. Шоқайлардың жеріне кетпеймін ғой, Етегінде жүрермін таныс таудың. Қияс тартсын қылығым кейде менің, Бұрын-соңды «шоқай» деп көрмеп едім. Сыймағаны Маңқыстау жігіттері Қозғап кетті көңілдің пернелерін... ...«Ойлан, балам! Ауылға бол ынталы, Осы ауылда шағылмас көңіл тауың. Бейнеудегі қызығың – арақ болса, Ауылдан да табылар», - дедің тағы... Күйінемін, Көрместі көрді көзім, Міне, тағы ішетін келді кезім: «Ауылға келмеді» деген өкпең емес, Маған, Папа, батады соңғы сөзің!

Өтуде менің өмірім, Таба алмай жалғыз серігін. Шыныңды айтшы, өмірім, Берді екен маған сені кім?! Жаратты ма әлде бұ тағдыр – «Жоғары ұстап кеудесін, Жүрсін, - деп, - жер ғып көңілін»?! Берді екен маған сені кім?!. Өтуде өмір, Көп елдің Бірімін. Мен де өлермін. Қиналмас едім өткенге, Қинайды мені келер күн. Жолдары сынды жылдарым Ұйқаспай қалған өлеңнің. Жарық таң бол сен – бәрібір, Қара түн бол сен – бәрібір, «Көрмеймін сені» демеймін, Тезірек келші, келер КҮН!

Өмірде не көп, жақсылар?! Кез-келген жерден ат суар, Қайра да қылыш, қанжарды, Сапта да болат найзаңды, Кезенген жауға шапшы, бар! Қаншама жауы көп болсын, Үмітсіз жігіт жоқ шығар. Бірақ та, бірақ, Жақсылар, Робинзонның әр күні Үмітке менен тоқ шығар. 09.05.1982 жыл. Алматы, жатақхана.

Көрінші маған, Қайдасың, менің шынарым?! Толқытшы менде жыр-ағын. Мөлдірің болып тұнайын, Күн болып күліп тұрайын, Шығарып әлем шырайын. Қайдасың, менің сыңарым?! Көрінші маған, сыңарым! Осыны ғана сұрадым. Өмірде не көп – жамандар, Сондықтан кейде болам дал, Сондықтан көңілім алаңдар. Дейсің бе маған, адамдар, «Балтабай, мынау жалаңды ал, Келетін нұрлы заман бар»?! Әртүрлісіңдер, адамдар! Өмірім менің өтуде Ызғырық желдің өтінде. Мен – жабайы адам күркесі Жартастың қия шетінде. Жауларым құмар секілді Түбіме менің жетуге. Өзің де бірге кетерсің, Тебем деп мені секірме!

АЛМАТЫ, МҰҚАҒАЛИ ЖӘНЕ МЕН Есебі жоқ сенде айтылған жырлардың, Есебі жоқ сенде өткізген жылдардың. Құрманғазы, «Целинныйда» тұрғанмын, «Чудесница» кереметін көрдік қой, Бағын сынап Ботаникалық бульвардың. Тосты маған сыра аулын, жыр да аулын, Алма-кезек сыраға аудым, жырға аудым. Айбергенов өлеңдерін жатқа айтып, Дуылына дуыл қостым «Думанның». Пәтеріме түнде талай кеш кірдім, Қалдырғам жоқ көңілін мен ешкімнің. Қысқа жібі күрмелмейді тірліктің, Келер менің Дархандықтың даусы болып естілгім. Өтті біздің талай күндер Тастақта, Тастақты айтсам, кетер жыр да асқақтап. Біздің өмір – бөтелкелер босаған, Қолымда бар формуласыз бос тақта…

Дүниенің төрт бұрышын кезді де, Албырт көңіл, Алдында орды сезді ме? Жастығым ба, Мастығым ба – білмедім, Тастап кете жаздадық қой көзді де! Құнын сенен, Сенен ғана сұраймын, Мұқағали, сенде өткізген жылдардың. Күлме маған, Көлгір сыра, күлме сен, Мен бәрібір маңдайыңа сыймаймын! 16.04.1982 жыл. АРАҚ Інгенін үмітімнің бошалатқан Алдымнан әлі талай тосар ақ таң. Мен бірақ сеніп өтем бір нәрсеге: Ажалым не Бақытым – осы арақтан! Осы арақ құлататын құздан мені, Осы ғой көңілімнің мұздар жері. Сонда да арақ артық кей кездері Қойнымдағы қылықты қыздан гөрі.

Қыз не керек – жылылық сыйламаса, Жырыңды жалын атқан тыңдамаса?! Тірлікте мағына жоқ – Жиғаныңды Қайтарып беру үшін жинамасаң. Білем мен – Тұнығыма салып ойран, Осы арақ айыратын абыройдан. Сонда да арақ ішем кей кездері, Арылып қалың мұңнан, қалың ойдан. Інгенін үмітімнің бошалатқан Алдымнан әлі талай тосар ақ таң. Мен бірақ сеніп өтем бір нәрсеге: Бақыт болмас, Ал ажал – осы арақтан! 02.04.1983 жыл. АЯЛДАМАДА Жақсы келдің, трамвайжан, сары маңдай, Күй кетіп ед оқ астында қалғандай. Билетсіз-ақ мініп алдық өзіңе, Қуанғаннан зонтик сатып алғандай.

НЕМ АРТЫҚ?! О, өмір, сенен сұрайын: Үсті ме жердің, Асты ма менің тұрағым?! Жалғайтын Жердің асты мен үстін, шынында, Тіршілік деген ұғым ба?! Қой бағар едім – Сызылтып қырда ән айтып, Қасқырды қойдың алартып. Тағдырым қылдың үстінде, Қасқырдан, қойдан нем артық?! Нем артық менің шынында – «Өтті, - деп, - күнім бекерге», Жылайтыным ба?! Тірей де алмай табанды Бұдырлы ойға, ұғымға; Өмірдің мағынасын Өмірден сұрайтыным ба?! ............................................. Осында менің Бақытым, Артықтығым да! 03.04.1983 жыл.

АУРУХАНА ДӘПТЕРІНЕН Қайран елік! Кеудесінен шыбын жаны шығарда Мөлдір көзге жас толтырып жылайды екен олар да – Бүкіл тірлік дүниені бір көргенге тұрар ма, Не жетеді, не жетеді жарқыраған жанарға?! Күлсін көкте, Тұрсын көкте алтын шапақ Күн мынау, Өмір сыйлап жер бетінде жүрген барша адамға. О, тіршілік, Қадіріңді енді ғана білдім-ау, Сол үшін де мың рахмет, мың рахмет жанарға! Бір сәт көрген жарық сәуле – Байтақ жарық дүнием, Тыпырлаған тірлігімнің құны ма ең?! «Өмір дегенің – бір күндік сәуле екен ғой», Бұ дүниеде ұмыта алман, Ұмыта алман мұны мен!

Емін-еркін шарықтаса, қалықтаса көкте құс, Арқасы ол қанат емес, жарқыраған жанардың. Сыйып тұрған мынау нұрлы жарық дүние теп-тегіс Жанарларға қызығумен қараймын... 25.04.1981 жыл. 18-ПАЛАТА Жатыр мұнда алпыстағы ақсақал, Жатыр солдат жиырма бірде – «Қалай ғана түстім?» деп. Жатыр мұнда қырықтағы жақсы аға, Жатыр көзін аша да алмай Жиырма жасар студент. Жатыр мұнда тыпыршыған төрт өмір, Жаны құштар ерке күнге, Төртеуінде бір тілек: «Басылмасын жалындатқан ер көңіл», Төрт кеудеде арман асыл: «Орнамасын түн-түнек».

Арманын жақсылардың көп естідім, Мұраты күнді өткізу еместігін. Мен қашан бойым жазып отырамын, Тапсырып ғұмырдың бір семестрін?!. ...Әзірге емтихандар елес бүгін... 27.04.1982 жыл. ЖЫРДЫҢ ҚҰНЫ Тұрсың, міне, құттықтап, досым, мені, - Талайлардан талантың көш ілгері. Тағы әкелдің өмірге бір өлмес жыр, Құлашыңды кең жазып, көсіл! – дедің. Маған аян өлеңге құмарлығың, Сенем – саған қалды шын ұнап жырым. Қызғанбадың сен менен бірақ оны, Сондықтан да... Өлмес өлең екеніне күмәндімін!.. ІНІМ ТҰЩЫҒА Гитарыңды тартшы, інім, Тартшы, інім, Сен жырлашы дүниенің шаттығын. Жырлашы сен, отырайын мен үнсіз, Жүрегімді шымырлатып тәтті мұң.

Жетер енді, Жел сөзді желпіді інің, Жолаушы аға, Барсың ба?! Мен тірімін. Атын былғап аман-сау жүрсің бе сен, Қазақтың қасиетті кемпірінің?! Қақталып аптабына сар даланың, Өскен бір қара бала мен боламын. Ақылды сөз иесі болмағасын, Ағасы, оған мен сөз арнамадым. Сыйлаумен ағаларды өтем ізгі, Осылай үйреткен-ді әке бізді. Ағалар асқақтығы арқасында Арулап көме алмадық кәкемізді. Үлгі етіп әкем байғұс отырар ед: «Ол шалдың озық ойлы балдарының Сөнбейтін көкірегінде оты бар» деп. «Ағайын, Алаш үшін күйеді» деп, «Болады жеткіншектің сүйеуі» деп.

Ағалар асқақтауда, Таласар кім?! Келмейді бостан-босқа аласарғым. Күйігі кішірейтті аналарды Арулап көмілмеген қара шалдың. Жолдан ап бермегенді үйренбеген Өзімнің әлсіздігім, Кімнен көрем?! Ағалар ел басқарған ұмытқан-ау – Әкесі азаматтың күнде өлмеген. «Бай аға қимағанда қара нарды, Шер болып көкірегінде нала-қайғы; Арқалап сорлы ананы көмген» деген Аңыз боп ел аузында бала қалды. Осы ғой әлсіз болсаң көретінің, «Ащы, - деп сөге көрме, - неге тілің?». Ағалар атқа мінген, Ұмытпаңыз Шалдарын сендерсіз де ел көметінін.

Қашаған мен Абылдай ақтаңгерім Қалай айттың «жаман» деп жатқан жерін?! Қалай айттың «жаман» деп – Жауды қуып, Атақозы, Құлбарақ жортқан белін?! Қалай айттың «жаман» деп – Бұрынғы өткен Бабалардың даласын бүгін кеп сен?! Кәпір патша, дұшпанмен жағаласып, Батыр Досан төскейін дүбірлеткен...

Мен – қазақ, сен – қарақалпақ көнеден, Бауырласпыз туысқан бір енеден. Біріміздің атымыз кеп бәйгеден, Екеумізді зор бақытқа бөлеген. Жатыр ортақ кең жазира көсіле, Бақыт ортақ, ортақ бізге несібе. Басы бүтін тұлпарымды ал, досым, Атаныңды мінгем талай көшіме. Менің ұлым Айбергенов Төлеген, Сенің ұлың Айбергенов Төлеген. Қандас қазақ, қарақалпақ ежелден «Мынау – мендік, анау – сендік» демеген.

Бұл қазақта Батыр да өткен табанға жауын таптаған, Ақын да өткен дар алдында тілін тартпаған. Домбыра, қобыз шектерін бебеу қақтырып, Құдіретімен аққу қондырған ақ бабам! Бұл қазақта Талайлар өткен із қалдыра алмай артында, Махамбет өткен Қараңғы түнгі найзағай сынды жалтылдап. Абай да өткен, Қасым да өткен жарқылдап, Қандай оп-оңай айтуға?! Соларды туған бұл қазақ Тағы да лаулап жанбас па?! Сені де туды ұқсатып асыл алмасқа. Қысқа өмір-көште қиқулап өткен беу, аға, Сендей-ақ болар қазақтың Бір жігіті нарқасқа! 1978 жыл.

Оқып шықтым тағы да бұл дәптерді, Әзілдей ме Балтаның қунақ көңілі: «Жалғыз жырым жазылған жинақ», - дейді. Осы дәптер өсуге мұрындық боп, Қазақ жыры көгіне кімді ап келді?! Сексенінші жылдардың бас жағында Жырлы ауылға жол тартқан жас қауымға Табыс, талант тілепті жас Бауыржан, Кім қалды екен, (Бейәдет бастадым ба?!) Жұлдыз болып жырлы түн аспанында?! Мұқағали болу да міндет болмас, Абай болу керек пе? Үйретті алғаш... Ей, құрбылар, Қазақи қара өлеңге «Жауқазын» гүл, балбұлақ жыр боп жалғас. «Достары мен қастары мойындаған, Бірақ исі қазаққа танылмаған Таланттар бар, - десем мен, - бұл дәптерде», Сенер ме екен, сенбес пе елім маған?!

Сол ақынның түсінде тұлпарымен Келген күні мен де әсем жыр жазып ем... Бәлкім, тартып келе ме біздің керуен Жинақтарға бергісіз жиһазымен «Боздап жүрген бота-өлең», жырларымен?!. (Б.) «Таныта алмай тұлғасын көпке тегі..», (Қ.Әл.) «Боран соққан Арал да боп кетеді..» . (Ә.Қодаров) «Дара шыңға айналып бара жатса..», (Н.М.) «Қатыгез құстан» өзге жоқ бөтені... (М.Оспанов) «Көңіл атты асқардан сусиды өлең..», (Н.М.) «Сыпырып түнді жүрген» жыршың дер ем. (Б.Ж.) «Өмір жүгін иыққа арқалаумен» (Ыб.Бекж.) «Біреуі «Ар» сабағы жүрсін» деген. (Белз.Д.)

Бұл дәптерді тағы да оқыдым мен, Жасын жырдың сөнбесін оты мүлдем. Жинағы бұл жауқазын жас талаптың, Жасық жырлы жинақтан беті күйген... Жинақтар жоқ – қыс кетіп, жаз өткенмен, Мен жүрмін «Бұл жігіттер жазад» деумен. Мұқағали басына келген шығар, Түстеріне сәйгүлік енген шығар – Іздейінші жырларын газеттерден, Іздейінші жырларын газеттерден... 07.04.1984 жыл.

«Қазағым» деймін, Алатау сынды арқалым, Көкіректегі қайсыбір мұңды айтамын?! «Ғасырлар бойы жоғалтып келе жатырмыз, Болар ма, - деймін, - қарымта бізге, қайтарым?!». Сәбидей пәктік тулаған асау қаныңда, Халқым-ау, Сенің сорың ба, Әлде бағың ба?! Бөлтірік құрлы бөрілігіміз болмады-ау, Жол бердік қарғы тағуға Бір емшек емген бауырға. Қапыда соқпай қаншама ата дұшпанын, Қанды майданда көрсеткен қанды қыспағын. Халқым-ау, айтшы, қап-қара түнді жамылып, Бауырыңды қалай «Халық жауы» деп ұстадың?!

Сәбидей пәктік болса егер сыйы ең ұлы, Қорғансыз неткен періштелердің өмірі! Ғасырлар бойы аққу мен ақынды атпаған Бұл халық қалай «Кәмпескеледі» жалғыз аттылы серіні?! Қашатын қызға іргеден леп, жел беріп, Жеңнің ұшынан жасап келеміз жеңгелік. Ару қыздарым ардан аттаған күн туды, Тұзымыз жеңіл, мұншама сорлы ел ме едік?! Қажет деп тапса, әр ғасыр емес, күнара Еншіміз болды талай «Алқакөл сұлама». Елу төрт жылда жеті рет соқса бұл нәубет, Елім-ау, сенің басыңа тал шаш шыға ма?! Жаратылғалы мал деген – бастан садаға, Жанды да қоссам, тажалға тойым болар ма?! Азаматтарын көзінен тізіп әкетсе, Кінә да жоқ-ау ақсирақ мына далаға.

Ақсирақ далам, Ақсирақ халық, бейбағым, Білмей-ақ келем аулыңда қашан той барын; Баратын жерің, басатын тауың беймәлім. Үстінде отырып атомға толы қойманың, Беліңді будың, Тағы да нені ойладың?! Ақсирақ далам, Ақсирақ халық, бейбағым!.. 14.04.1990 жыл.

Әке! Сен тірі болшы, әкем менің, Келмейді «Көктен жұлдыз әпер» дегім. Курорттан саулығыңды алып қайтшы, Базарлық, басқа бұйым әкелмегін, Әке, Сен аман болшы, әкем менің! Әкешім, қалыпты-ау тек құр сүлдерің, Жаныма кетті-ау батып күрсінгенің. Тартқан соң өзің төсек, Бәйтерегім, Еңкейіп жаза алмай жүр жыршың белін. Әке, сен аман жүрші, тірі болшы, Балаңның жазылатын жыры болшы – Мен саған бөтеке боп бүлкілдер ем, Орнатса көкірегіңе бүгін емші. Әйтеуір тек сен аман, тірі болшы! Балаға әке өмірі жол ашады, Қуаныш әкеңменен жарасады. Отыршы қара шаңырақтың құты болып, Қазақтың қосағасы – қара шалы!

Бәрібір аз қаншама төлесе де, Болсын ұлың Бақытты – Борыш, парыз перзенттік төк еселеп. Маған Бақыт – Жарыма Батыр, Абзал Таныстырса қыздарын «жеңешелеп». Бірге өссек те, Күләшті «апа» деймін, «Тату бол!» деп таусылмас бата бердің. Жарылмай қап бақыттан тасқындаған, Мойыныңа асылып, «Папа!» деймін... 25.05.1981 жыл.

Қайран әке, көп болды сен кеткелі, Көп қызыққа сенің орның жетпеді. Өзің барда тынышсыздау Маратың «Айды әпер, - деп қинамайды, - көктегі». «Келеді ертең Ақтау жақтан жазылып», - Деп жүретін сәби үміт, әз үміт. Есейді ме, Неге үзді екен күдерін, Қарсы алдынан қайғы оры қазылып?! Бір немерең үшеу болды бұл күнде, Тоқтам бар ма падиша-уақыт шіркінге?! Қара жеңгең мені көрсе, еске алар: «Аумайды екен тісі ырсиған, күлкің де». Бұ дүниенің жұмбағы көп шешпеген, Уақыттың легіне кім ілеспеген?! «Ардагер» деп мақтан қылып кәкемді, Қары әкесіз, «Кәке» демей өскен ем.

Заңдылық бұл қарғыс атқыр не деген?! Өмір осы бесігіне бөлеген: Жалпылдайды әкесінің соңынан Қары әкесін көрмеген қос немерең... 26.05.1990 жыл.

(1981 жылғы жерлестер кешінде айтылған сөз) Қалқалаған қорған болып даланы, Түксиеді Шерқаланың қамалы. Жүз жыл бұрын кездесіпті осында Саяхатшы орыс пен қыр қазағы. «Құдай» депті, «Бекет» депті қазекем, Ал орыстың сенімі оған аз екен. Күмәнданған... Сену менен сенбеуден Тұтаныпты екеуара бәсекең. Егестің бе – тізгін тартып тұрар кім?! Айтысу ма, тартысу ма – құп алғын. - Секір мынау биік шыңнан! - депті орыс. - Сақтайтыны рас болса Құдайдың! Білмесе де сынға түскен не екенін, Депті бабам: - Арманыма жетемін! Секіріпті намаз шапан қос жеңін Киіп алып, белге байлап етегін.

Деп жатпайсың «Қиын ба, әлде оңай ма?», Жеңілмеуің керек сенің қалайда. Сездірмепті тобық шығып кеткенін, Тобық сөз бе таудан ұшқан Адайға?! Қайран, баба! Айбаты мен атағы Ғасырларға жаңғырығып жатады. Аман сақтап қалыпты ғой бабамды, Ғасыр бұрын парашют боп шапаны. Құдіретіне талай дүние таң қалған Кең далада Сенім атты заң болған. Секіргенде бабам құздан, Тек Сенім Шапан емес, басқа да емес жар болған... 31.12.1981 жыл.

Cұрай қалсам мен кез-келген адамнан: «Жер деген не? Қай уақытта жаралған?». Жауап берер: «Мен білмеймін дәл жасын, Жасап келе жатыр ерте заманнан. Жер дегенің – ұлылық пен даналық, Жер дегенің – құпия мен жаңалық. Жер дегенің – байтақтық». Ал осыған Ақындарша үңіле бір қаралық. Айтқаны рас: Жер – ұлылық, даналық, Айтқаны рас: Жер – құпия, жаңалық. Жер – байтақтық, Жасап келе жатыр ол Бұдан сансыз уақыт бұрын жаралып. Жер қаншада? Бұл – құпия, жаңалық, Сол құпия бір түйінді байқатты: Жер дегенің – ұлылық пен даналық, Екеуінің бір өлшемі – байтақтық!

Әркім ғашық қызыл қыр гүлдеріне, Алқызыл гүл – толғантар сыр мені де. Қызыл алау, қызыл гүл – от-жүрегін Ұсынады ғашықтар сүйгеніне. Ардақта да аяла, Гүл қадірін Түсін, адал жүрекпен шындап ұғын. Гүл – бәрін де жеткізер адамзаттың Айта алмайтын ауызбен сырларының. Гүл – қаны ғой Еңлік пен Кебектердің, Гүл – көз жасы Қайып пен Бөбектердің. Қызыл гүлді ұсынба жоралғыға, Жалынына жүректің бөлеп бергін! Гүл ұсыну дәстүрі түрлі неткен: Ұсынады кейбіреу шын ниетпен. Мән-мақсатсыз кейбіреу Қатарынан Қалмас үшін өзгеге сыйлық еткен...

Әрқашан сен ойда едің, сен есте едің, Әрдайым Бақыт болып елестедің. Шынымен бір қайрылмай кеткенің бе, Сен менің махаббатым емес пе едің?! Сен едің атар таңым, ақ арманым, Кеттің бе ұялатып жанарға мұң? Сенсің – ақ махаббатым, жанар бағым, Лаулаған жүректегі алау-жалын. Сен – менің жазылар жыр, айтар әнім, Әлде от-сезімімді байқамадың?! Жоқ! Жоқ! Жоқ! Мүмкін емес байқамауың, Байқадың, Мүмкін емес жай қарауың! Жанға айтпас жанарымнан сыр оқы да, Менімен бір ғашықтық күй отына. «Сүйем» деп айта алмайсың өзге жанға – Әлемде жалғыз мені сүйе тұра.

Сен мені сүйдің анық, Басқалардың Ұсынған ақ ниетін қостамадың. Сөздің де «Сүйем!» деген керегі жоқ, Тұрса айтып жан сырыңды қос жанарың. Бұзылды балалықтың салтанаты, Жерің жоқ енді қашып жалтаратын. Хатпенен ақ жүрегімді ақтарған ем, Жауабын болды кезің қайтаратын...

Алдымнан жылт еткендей суық сәуле, Әлде бұл қызығы мол үміт пе әлде?! (Арманы биіктерге бастамаса, Әр нәрсе етеді ғой жігітті әуре)... Жатса да көңіл-көлге тау-құз құлап, Медеу ғой жылтыраған жалғыз шырақ. Үмітің үзілмесе, жақсы екен-ай, Кезіңде қара іздеген жалғызсырап... Бәлкім, бұл солай шығар көзге көрген, Талай рет нартәуекел кез де келген. Мен бірақ махаббатты, күллі өмірді Сәл өзге бағаладым өзгелерден. Мен өзім жігерімді жасық қылдым, Астында адассам да ашық күннің – Келмейді атып алғым, сатып алғым, Келеді Бақытымды ғашық қылғым!

Құламас жерлерімде құлап жүрмін, Сонда да шығары анық шығар күннің. Келмейді бұрап алғым, сұрап алғым, Келеді Қызығымды құмар қылғым! 20.12.1982 жыл.

Ғажапсың-ау, ғажапсың-ау, ғажапсың! Көрмесе бұл сұлулықты, көз ақсын!.. Періште емес, перизат та емес, тек Қараторы қызы ғана қазақтың. Бүгін бұрым қидық, кеше шаш өрдік, Сұлулықты табу-дағы, Тану-дағы – хас ерлік. Көрікті емес, сынық мінез, салмақты, Жатыр екен мұнда нағыз әсемдік. Жатыр екен мұнда нағыз сұлулық, (Сұлулықты «Қиылмаған бұрым» деп біз ұғындық). Қажет емес жырлауға оны артық сөз, Қажет емес бүркеуге оны шымылдық. Қажет емес сипаттауға сөз де ерек, Сұлулық бұл суреттерден өзгерек. Қажет емес анықтама, Тек қана, Көретұғын көңілі ашық көз керек!

Махаббат – тіршіліктің ұлы өлшемі, (Не сорым, не бақытым тұр еңселі). Сенсең де, сенбесең де, сүйем сені! Сүйсең де, сүймесең де, сүйем сені! 06.01.1983 жыл.

Келмейді хаттар, келмейді сенен, сүйіктім, Күтумен жүрмін, күтумен жолдар жүріппін. Берік ең неткен, берік ең неткен мұншалық, Нәп-нәзік жібі үміттің! Көгілдір көктем – келешек күнге аттанған, Бейкүнә еді-ау балалық арман – тәтті арман. Сырларын жайып ақтарған, Жүрекке мынау жылуы мәңгі сақталған. Үзбейді-ау үміт үзіліп қалған хаттардан. Қайда сол хаттар, қайда сол хаттар? Ұқпаймын, Қайда сол хаттар? Алдымнан неге шықпайды? Көп болды, маған поштамен жете алмай жүр, Арасыменен жететін оқулықтардың.

Келмейді хаттар, келмейді сенен, сүйіктім, Күтумен жүрмін, күтумен жолдар жүріппін. Берік ең неткен, берік ең неткен мұншалық, Нәп-нәзік жібі үміттің! 8.04.1981 жыл.

«Батады ма?» дедің-ау... Бастан кешкем, Сондықтан да көңілім астан-кестен. Сен жарқылдап жүрмесең, жараспайды, Мені қойшы... Бақытым бастан көшкен... Өкпелісің, білемін, өкпелісің, Өкпелетіп жүр сені өткен ісім. Өзің айтшы, Жігіттер не істеу керек, Өмір-өрде тайғанап кеткені үшін?! Өкпелісің, білемін, өкпелісің, Өкпелеме, шарықта көкке, құсым! Қысқа қамшы сабындай тіршілікке Келгенбіз бе өкпелеп өтпек үшін?!. Өзің айтшы, Жігіттер не істеу керек, Өмір-өрде тайғанап кеткені үшін?! 30.07.1983 жыл.

Керілген күндер деген керегенің Білмедім шынында да не берерін. Мойныма мінген сорға көнбесем де, Маңдайға не жазғанын көрер едім. Он сегіз ойнақтаған күлім қаға, «Қадар, - деп, - кеудеме әкеп туын дара»; «Жағар, - деп, - жалын отын махаббаттың», Мен тіпті ойлағам жоқ, шынында да. Он сегіз – жалын жүрек, от ерінді, Білмедім қалай бақытты етерімді. Байқатпай бақыт маған қатар қонып, Шаттықтың шаңырағы көтерілді. Жан екен сезім қылын байқап басқан, Нәзік бір сырларына ортақтасқам. Бақытын басыма әкеп төге салды Он сегіз бен махаббат байқатпастан.

Он сегіз, ойсыз емес, балалау ма ең?! Сөнбесін жаққан отың, бала дәурен... Жетемін ертеңіме, өртеңіме Көктемнің осы гүлін аялаумен, Сонда ғана армансыз болам-ау мен... Балтаның әні – көктем, жыры – көктем, Бұл көктем дабысы да, үні де өктем. Ғажайып күні неткен, түні неткен! Жиырма үштің он сегізге тілі жеткен, Жүрекке махаббаттың гүлін еккен, Айналдым көктем деген құдіреттен! Айналдым көктем деген құдіреттен!

Бақыт деген – от па қызу, жалынын көкке өрлеткен?! Нөсер ме әлде ағыл-тегіл селдеткен?! От боп, су боп, шарлап төрткүл Әлемді, Бақыт мені іздеп тапты Жер-көктен! Бақыт деген... Таныс маған жөргектен, Әлди ән бе дүниені тербеткен?! Ән боп, күй боп, жыр боп баурап әлемді, Бақыт мені іздеп тапты Жер-көктен! Тосып жүргем, күткем оны мен көптен, Барымды оған, төрімді оған бермекші ем. Бүгін өзі – сендік сенім, махаббат Іздеп мені тапты тағы Жер-Көктен! Бақыт деген – (Бұрын қалай сезбедім?), Сенің хатың, сенің ыстық сөздерің. Өзі де емес, көзі де емес өзгенің, Сенің ғана сезім толы, сенім толы сөздерің!

Балдарыңды төсіңе бас, Анасы! Құтты болсын келінің, Қосағасы! Шаңырағы шалқақ боп шаттығының, Берік болсын Бақыттың босағасы! 01.09.1983 жыл.

Қарыздармын мынау күллі ғаламға: Қарыздармын Маратқа да, саған да. Қарыздармын туыстарға, достарға, Көз алдымда тұрады ата-анам да, Қарыздармын барлық жақсы адамға. Болғанымдай борышты ата-анама, Борыштымын сенің де ата-анаңа. Десе де ел: «Қарызыңды санама», Санап кеттім... Одан жеңіл бола ма?! Бұл өмірге қарызым көп, білемін, Алып келем, қайтарғам жоқ біреуін. Әр күн сайын алып қоям ойланбай, Түсімде ылғи Қарызымды қайтарумен жүремін ... Білем бәрін: ұшан-теңіз борышым, Бергенім жоқ, Алып келем бұл өмірдің жемісін. Қалған күндер қайтаруға жетер ме?! Жетсе егер... Бақыт осы мен үшін!

Кінәламай тұра тұршы, адамдар! Көкірегімде от боп жанған алау бар, Көңілімде алаң бар. Өртенбесең қызуымнан, күйерсің, Ертең бәлкім «құтыла алмай» жүрерсің, Бүгін менен жылу іздеп, Болып жүрсең маған зар…

Алдымен амандасу – арда салтың, Шығады ақын даусы тойда жарқын. Сыңғырлау сәлем жолдап жатыр саған, Ассалаумағалейкум, Ар ма, халқым! Арнадым жыр сендерге, арнадым ән, Ұланғайыр Бейнеудің аймағынан. Бекет атам бейіті маңайында Жатқан ата-бабалар әруағынан. Сәлем алып, сендерге келіп тұрмын, Артық бақыт әлемде бар ма бұдан?! Сәлем айтты күлімдеп күнім көктен, Сәлем айтты кең дала құйын көшкен. Сәлем айтты Сам құмы күні кеше Батыр Досан төскейін дүбірлеткен. Өнер керек халқыма, өлең керек, «Ақын ұлым бәйгеден келер ме?!» деп; Аунап түсіп қайтадан қабірінде, Жатқан шығар бабалар желеп-жебеп.

Ұлтымызды айта алмай іркілумен, Жүрген кезде жамаусыз жыртық үймен Жұбан атам айтқанда «Қазақпын» деп, «Қазақпын, - деп, - мың өліп, мың тірілген», Жүзімізге жарқылдап күлкі кірген. Тексіз тұқым емеспін, жөн білермін, Тегін таныр баласы белгілі ердің. Сегіз арыс Адайдың бір саңлағы – Мұңал аулы тұсынан өрбігенмін. Тарихты айтсам, тұтасқан сөгілер сең, Туған елім, биіктер сенің еңсең. Маңқыстаудың Қараойын мекен еткен Дәулеталы Төлебай – бері келсем. Сенен тусам, мен қалай осал болам?! Алтын басын құлдыққа тоса алмаған; Кешіріңдер, кетпесем атын атап, Қабіріңде жата алмас Досан бабам.

Таныстырам Қосбармақ – кәрі әкемді, Тұқымына тараған «бәрекелді». Есен Сейіт, Ермембет жиендері Алдарыңа сәлемін ала келді. Ата-баба салтынан алған тәлім, Жұтып өскен жұпарын кең даланың; Құсайынның баласы Балта деген Асылдардың сынығы мен боламын...

Болат Қуанышұлы Жетекбай 1964 жылы 4 мамырда Түркімен ССР-інің Красноводск облысындағы (қазіргі Балқан уәлаяты) Қошоба аулында дүниеге келген. Осы ауылдағы №14 орта мектепті бітіргеннен кейін кеңшардағы құрылыста, науқандық жұмыстарда еңбек етті. 1983 жылы әскер қатарына жауынгерлік қызмет етуге аттанды. 1985 жылдан бастап аудандық «Жұмысшы» газетінде тілші, жауапты хатшы болып істеді. 1991-2002 жылдар аралығында Алматы қалалық «Алматы ақшамы», сосын аймақтық «Ақиқат», халықаралық «Азия», республикалық «Аруана», «Өркен», «Қазақ әдебиеті», «Қазақ елі» газеттерінде тілші, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, ҚР Білім академиясында, Қазақ радиосында (шеф-редактор) қызметте болды. 2002 жылдан бері Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының сценарлық-редакциялық алқасында редактор. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі. 1996 жылы «Жазушы» баспасынан «Күндіз аққан жұлдыздар», 2010 жылы «Бабамұра-М» баспасынан «Аян» атты жыр жинақтары жарық көрді. Өзі қызмет еткен және басқа да республикалық басылымдарда ондаған мақалалары, жолсапар очерктері, әдеби сындары жарияланды. Бірқатар көркем және деректі фильмдерге редактор болды, аудармалар жасады. Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» АҚ шығарған «Мұхаммед Хайдар Дулати», «Бекзат», «Соғыстың соңғы солдаттары», «Генерал Ертаев» деректі фильмдерінің сценарийлерін жазды. Үйленген. Әйелі, үш баласы бар. Алматы қаласында тұрады.

Түнгі түйсік

Бурадай лоқсып, бүркумен жынын тұрса Күн, Тұмса – жер тершіп.... Бу емес пе екен бұл сағым?.. Теңселіп келем, қып-қызыл табан шоқ көсеп, Бел ассам – құдық... Сусадым. Лаулаған жалын шарпиды, Не хал құтылар?! Кекжитіп басын кесіртке жолдан сытылар. Таңдайым кепті, түспейді түйір түкірік, От болып ауа жұтылар. Күн жанған сайын жол одан бетер жанады, Шайқалып аспан, айналып басым барады... Тірліктен ол да тауысқан шығар татарын, Шиыршық ата жығылған раңның сабағы. Адымым қысқа, Әлі алыс, алыс ауылға, Бу көшіп жатыр бұлдырап сонау шағылда. Шыңырау түбін өрт қаулап, маған шоқ шашты... Қыбырсыз қалдым қауғасыз құдық жанында.

Есімде сонда жылжымай көкте жүрдек күн, Жынданған жандай жылаппын, жылап тілдеппін... Жалғыз көз үміт жасымды жұтқан бір тамшы, Жазымыштан аян бергенін бірақ білмеппін.

Шомылып нұрға, шолып бір өтіп маңайды, Шау тартқан қария шоқыдан төмен қарайды. Жастығын іздеп жабығып тұр ма жампозым?! Шаттығын іздеп... шалғайға көзін қадайды. Шоқия қалса шоқыда жалғыз ол ерте, Шерткендей назын, шапанын желпіп жел-ерке. Көңілінде тұр-ау кешегі қимас дәурені, Көзіңде тұрды көсіліп жатқан кең өлке. Арыған емес адамнан арман тірісінде, Көбелек-күндер кәрінің көңілін білсін бе?! Барғысы да жоқ беймәлім жаққа сүйрейді, Ызыңдап бір үн: «Сен әлі тірі жүрсің бе?». Шоқыға шықса, шөгіп те жатпай шер қажап,

Ызыңы желдің... (Қызығы көрген – ең ғажап!) ...Ертегі менен ертеңнің өткел-көпірі – Ескерткіш болып тұра бер солай, ер қазақ!

Бұл төбеде қозы бақтық, қой бақтық, Қызық қуып, көңілдерді тойлаттық. Келер күндей көкжиекке көз тігіп, Көкіректе қиял құсын ойнаттық. Ол кездерде тегіс доспыз, серікпіз, Сонау жерден талай көсік теріппіз. Пәле қуған пенделіктен бой аулақ, Періштедей пәк емес пе едік біз?! Бала дәурен баураған соң еріксіз, Мәңгі-бақи тарқамастай сеніппіз. Былғанышын боқ-дүниенің ұқпаған, Бұлақтайын таза емес пе едік біз?! Көрінбейтін ешбір нәрсе көріксіз, Сұлу күнге сайран салып еріппіз. Тар қапаста тағдыр тұтқын етпеген, Ерке желдей еркін емес пе едік біз?!

....Бұл төбеде базары бар өткеннің, Бір дерегін білемін бе деп келдім. Барады әне, бытыраңқы жайылып, Бойын алып бір отар қой бөктердің. Қадам басып, қиялымды түлетем, Бәрі-бәрі баяғыша тұр екен... Отар қойды кімдер бағып жүр екен? Түтіндетіп от жаққандар кім екен?!

Туған жермен, туғандармен табысып, Думандаумен күндер өтті жарысып. Сағыныш-сел сарқылғанша сабада, Қимас талай қызығыммен қауышып. Шалқып, тастым, мауқым бастым, Міне, енді Бұдан әрі ығыр қылмай құр елді; «Ықыласына рахмет, - деп, - лайым», Ойлап тұрмын Алматыға жүрерді. Келдім, көрдім... аналардың жаулығын, Ақ сақалды аталардың саулығын. Әруағыңнан айналайын туған жер, Армансыз-ақ араладым тау, қырын. Мейірімді қандырып Көкбұлақтан, Соңғы мәрте қарайладым қыраттан. Жолыққанша жаман ұлды ойлай жүр, Жайсаңдарым, мен сендерге кінә артпан!

Зымырандай жалған дүние – заматтық, Кеш, кешіңдер, кетсе менен ағаттық! Көңіліммен сүйіп тұрмын бәріңді, Көз жасымды тиып тұрмын тағат қып. Табысу мен қоштасудан құралған, Зымырандай зулай берер бұ жалған. Ел сенімін ақтай жүру – бір арман, Ортаңызға оралуым – Ұлы арман.

Бір қаңбақ ұшты, Басқаларың да қалыспа! О, шіркіндер-ай, жосыла түскен жарысқа... Көзінің жасын көлдеткен бұлттар, бұлттар Көп тұрақтамай, көшті де кетті алысқа. Табақтай болып тарылды лезде тәмам көк, Салмасын бүлік бурадай тарпып боран кеп?! Жаурайды, әне, сыйдиып қалған теректер, Жапырағыммен жалаңаш жерді жабам деп. Күп-күрең беті кешегі қызыл қырлардың, Қараптан-қарап қарағаш неге ырғалдың? Қайтыпсыңдар-ау, құстарым, қиыр, жат елге, Қарасу жаққа сендерді іздеп бір бардым. Тіміскілейді тентек жел түзді, тек келмей, Шашылар шоғы әлгінде жаққан от сөнбей. Қаңғырлақ діңді қаптаған қурай құмақта Жусап-ақ жатыр, жау шауып, жайпап өткендей.

Сөнбеген оттың шашылса шоғы, ұшқыны, Сыпыра қуып ойнайды желі түскірі.... Кетік тістерден ысылдап қарғыс жаудырған Күз деген осы, кемпірге ұқсас ұсқыны.

Дерттеніп, демін жұтып нән қаланың, Мен қалай шыдап жүрмін?.. Таң қаламын. Сусыған сал-ғұмырдың сәулесіндей Сағымы емес пе едім сар даланың?! Сусығын сағым едім, о, жалған-ай! Көрінбей кеткеніммен көз алдамай; Бұйыққан бұлдыр-бұлдыр белдеріме Берешек қарызымнан безем қалай?! Басқа ғой бұл тірлікте адам жөні, «Бетсіз» деп айтпаса екен далам мені. Сағым деймін.... Жаралған туған жерде Жалғыз түп жусан болсам, жаман ба еді?! Жыр жазып жүрегімнен аққан нұрмен, Туған жер, әр тасыңды мақтан білгем. Жаңғырып даусым тұр: «Сүйем!» – деген, Жадына жарқабақтың жатталдым мен.

...Тұншығып тынысына паң қаланың, Сең соққан балықтайын сандаламын. Сағынып сары белді, саумал желді, Сабылып көшкен бұлтқа сан қарадым. ...Мен қалай шыдап жүрмін, таң қаламын!

Байқаған жанға бақыт дегенің – бір сәттік, Бақыт боп қонып, білдірмей ұшып жүр шаттық. Қызығыңды да қайғыға малып беретін Қырсыққан өмір... Сонда да одан мұрсат күт! Болады бәрі, болады, бірақ, жоқ баян, Күйзелсең, ойлар – кеудеңе енген көп шаян. Шағады жанды, жаяды уын, жайлайды... «Күлкі ғой дәру, керек-ау күлкі!» – деп қоям. Қайратың барда, тағдырға қайтпай, қарсы бас! Сен жылағанмен, ол келіп мұңың аршымас. ...Шамшырақ-жаннан шайылып түскен шаттықтай, Шошытты мені шарапқа тамған тамшы жас.

Өшпесе отың, өмірден алар сый аз ба?! Бір сәттік бақыт алданыш болар біразға. Бақыттың көбі – арудың жамалында-дүр, Қарайды қалай қаракөз қыздар бұ назға?! Көз көрген өмір бүлкілдеп ағар қаныңда, Күт мұрсатыңды, күйкі ойға бекер салынба! ...Бір сәттік емес, бір ғұмырға да татитын Ең үлкен бақыт – сағынып барсаң ауылға!

Күңгірттеніп бара жатыр күндерім, Кілгірттеніп бара жатыр түндерім. Күлкісі жоқ, көкірегінің оты жоқ, Кімге айналып кеткенімді білмедім. Асқақ-асқақ армандардан айрылдым, Тасқа шапқан ақ алмастай майырылдым. Жайын ұғар жанның жоғы қинайды, Жегі құрты жеп құртпақшы қайғымның. Өмір, өмір... Өмір енді біртүрлі, Адал жүрек абайсызда жыртылды. Тілім тиген талайлардың өкпесі Киесімен кілт үзгендей күлкімді. Жақын тартар жақпаған соң жалпыға, Сыя алмадым өзімнің де қалпыма. Жоғалтқаным жолда қалып қойғандай, Жалтақ-жалтақ қарай бердім артыма.

Жалтақ-жалтақ қарағанмен артыма, Жете алмадым ештеңенің парқына. Қара бастың қияметі қажытты, Мен не дермін, не берермін халқыма?! *** Көктемде ойлап едім бір шаруаны... Күз келіп, көңілімнен бұлт аунады. Жынды ғой жынды десе, жел жарықтық, Жапырағын теректің жүр сауғалы. Қоңыр белес – гүлдерсіз, зерлі өңірсіз, Тарқатып жаз базарын көл көңілсіз. Сыңсуыңды бітірсең, аққу – арман, Су бетіне соңғы рет өрнегің сыз! Анау қырат, мынау бел дамылдайды, Ештеңені, ешкімді сағынбайды... Күз барады құстарын алысқа айдап, Көктемгідей ойладым ауыл жайлы.

Мен бүгін жылап отырмын. Сағыныштан, Сар даланы ойладым сағымы ұшқан; Балалықты аңсадым алып-ұшқан, Тағдырыма налыдым жаңылысқан. Мен бүгін қалдым оңаша, Елестермен... Гүл-бәйшешек шақырды белестерден. Күндерім де құралған егестерден Көлбең етті көгілдір елестермен. О, дариға, от жүрек, сөнердейсің, «Туған жерге қайталық» дегендейсің. Асқарынан арманның төмендейсің, Қақыратып кеудені сөгердейсің. Жыладым мен. Шөлімді басқым келеді бұлағыммен, Сырласып жатқым келеді құрағыммен. Табысып мәңгі қалар тұрағыммен, Қыр асып кеткім келді ұланыммен. ...Мен бүгін жылап отырмын.

Бозторғай әні әуеде қалқып, төмендеп, сәуле боп сіңіп барады сұлу сәулеге. Жапырақ біткен сыбдырлап, сергіп, елеңдеп... Шертеді жұмсақ көңілдің қылын әлдене. Үздіккен үміт үзіліп, қайта жалғанып, Сезімнің биін сәскеде сағым сәндеді. Титімдей құстың сазына сәтке алданып, Байланды уақыт, біткендей бейне дәрмені. Тұңғиық, тұнық – көкпеңбек аспан күмбезі, Көрінбес көзге күндізгі аққан жұлдыздар. Тербеліп, толқып, табиғат-Тәңір бұл кезі, Буына масаң бір ысып жүрек, бір мұздар. Әсерім әйдік, түйсігін түртіп сананың, Көкірек – ашық, наланың бұлты сөгілген. Құбылған сайын суреті таныс даланың Бақбақтың гүлі – төбемнен шаттық төгілген!.. ***

Құмдарға барсам, көкірек шері тарқар-ды?! Құмдарға бардым... Құмығып, жылап қарсы алды. Мәңгілік жайлы мәуелер әнін сыңсытып, Отыра кеттім сексеуілге сүйеп арқамды. Мәңгіді басым, Меңіреу, мылқау сәт туды, Қап-қара түнек басқандай болды ақ құмды. ...Дүние күйіп кетсе де мейлі, қоңыздар Таласып боққа, бір-бірін шетке лақтырды. Мен соны көріп, өткенге терең зер салдым. Өкпем не жұртқа?! Өмірден қандай енші алдым?! Қадірің білмей, қырқысқан қоңыз-тірлікте Көңіліңе тидім, Адамдар, сенің қаншаңның?!

Көңіліңе тидім, Адамдар, сенің қаншаңның?! Бағаңыз бірдей артық па бірақ баршаңның?! Шарасыздықтың шағымын айтып шағылға, Жабығып жалғыз, Аяусыз жанды жаншармын... Отырдым ұзақ, ойларым шалқып сан-саққа, Өртеніп сезім, орады жалын, салды отқа. ... «Келерің кәміл, келерің кәміл» – Қоштаспай, Мұңдана күліп мәуелі құмдар қалды артта.

Тамырынан үзілген тал қуарып, Сұрқы қашты, Көктемеде көктер ме?! ...Қонысынан безіп жатыр мына жұрт, Көшу-дағы бәсеке боп кеткен бе?! Топырағы тозғаны ма даламның, Асырайтын аналықтан өтті ме?! Шет өлкеге шыққан талай балаңның Саған деген сағынышы жетті ме?! Ажарыңнан айрылыпсың, ауылым, Мен келгенде желпініп бір қалар ең. Қайда бүгін іргелі ел-қауымың?.. Сені мәңгі тұрағыма санап ем. «Армандарын жалғап жаңа арманға, Жұмақ іздеп ел жөңкілді» деседі. Махаббатын сарқып, тауысып алған ба, Қайда сенің ақындарың кешегі?

Құшағыңда кім-кімге де жылу бар, Көңіл-шіркін жаманатқа қимайды-ау. Бізді ғашық еткен қайран сұлулар Көкбұлаққа бетін енді жумайды-ау! Көкорайың жапырылып, тапталған – Менің мынау жан-дүниеме ұқсайды. Ерте өтіп, елесімде сақталған Балалық шақ, ол да естен шықпайды. Көкбұлағым, Саған келдім, Мен келдім! Емеспін ғой жүрегі жоқ ұланың. Сиреп қалған бақтарыңда сенделдім, Сен жыладың, Мен қосылып жыладым... Жылап ағып жатырсың-ау сен бүгін, Күлкің қайда?.. Сезімімді қозғашы! Көкбұлағым, Көк бұлағым, мөлдірім – Туған жердің таусылмайтын көз жасы!..

Баяғы ауыл кішкентайдан көз көрген, Адамдары әлдеқалай өзгерген... Өзгерген бе? Секемденіп, сыр бақтым, Әйтеуір бір жатсынуды сезгем мен. Нені сездім, неге қайтты тауаным? Кім біледі, кім береді жауабын? Баяғыдай... емес бәрі, байқадым, Басқа көңіл, бөлек тірлік ауанын. Басқа көңіл, бөлек тірлік ауанын Байқаған соң, өз бойыма қарадым. Сезіне алмай жүргем жоқ па, тегінде, Бәз-баяғы дос пейілін даланың?! Қандай еді сол «баяғы» дегенім?! Күледі аспан, көзіндей боп көненің... Күрсіндім де, түстім таныс соқпаққа, Күткен мені құмдарыма жөнедім.

Бір ызғырық жел есіп жыртығынан жанымның, «Денім сап-сау, дертім жоқ» десем-дағы, ауырдым. Дәруі тек секілді саф ауасы ауылдың – Апа, сені сағындым! Сағыныштың мен мұнша сарғайтарын біліп пе ем, Қайратымды бойдағы құмдай қылып үгіткен?! Талықсыған кеудемді таптап өтіп жатқандай Үйір жылқы үріккен. Қиян кеткен, қайырсыз, қол үзген соң баладан, Жолға қарап жасыңды төгесің-ау, жан анам. Салып ұрып ауылға барсам деймін, дариға-ай, Сарғайғанша санадан. Тасып аққан өзенім тартылды ма, білмеймін, Баяғыша мен қазір қамсыз күліп жүрмеймін. «Таңым қашан атар?» деп тұнжыраған түндеймін, Қайтерімді білмеймін.

Сөніп біткен жоқ әлі қырдағы отым жағылған, Сайрап жатыр іздерім сағым қуып сабылған. Неге сендім, әттең-ай, армандарға алдамшы? Неге кеттім ауылдан? Сазға біткен мен-дағы ебелектей екенмін, Сайтан-құйын соңына еріп қиыр кетермін. Жайымды ойлап жасыма, бәрі жақсы, жан ана, Көп кешікпей жетермін.

Ақиқат тегі – Алланың нұры, оттан-дүр. Күннен – Жер және Көк түрік... Қоздаған мұңым жүректі қыздыр, шоқтандыр, Қалса бір ұшқын – Тектілік! Күйресін дүние, Күл-тозаң көшсін көзімнен, Күңірен, Абыл күйлері! Бекетке қонған бақиғы пейіш-сезімнен Жыр келіп жетсін күймелі. Жыр келіп жетсін Үш қиян – ұшан теңізден, Жайық та болып жылайын. Тарихым-анам – Еділдей емшек емізген, Оның да жайын сұрайын. Әруағым қысып, Ойымнан әрі озды елес, Байбоз бен Жанбоз қонды атқа... Қылышқа кезек береді қиял, сөзге емес, Ежелгі мекен – ел жақта.

Топырлап түскен түрікпеннің сеңсең бөркіндей Кеудемнен қаңбақ жосады. Арманда кеткен Ақбөбек-көңіл серпілмей, Қайыпқа әнін қосады. Мен тарих болсам – Өрттенер жаным, серт берер Сүйінқараның кегімен. Сонан соң суып, сұйылып қаным, дерттенер Исасыз Досан шерімен... Алланың нұры – Ақиқат басы, соңы да. Ойын ғой – өмір дегенің. Арандап кірсем ажалдың жайған торына, Елге жет, есіл өлеңім!

Баянсызын білген сайын пәнидің, Буалдырлы бақи жүзін танимын. Жүрегімнен жол салады жосалап, Алдаспаны Әзіреті Әлидің. Улы нәпсі сүйегіме сіңбеске, Армен күйіп, арам майдан аримын. Арманымның ала туын көтеріп, Ақыретшіл жігерімді жанимын... Пірім – Бекет, Әруағыңда – әл-дәрмен, Бұзылмайтын бақ-дәулетке жаримын. Қалғып кетпей, көздің алып шырымын, Ұрпағыңды күзетіпсің ұлығым! Өзің дедім – Абыройдың қорғаны, Өзің дедім Ақиқаттың тұнығын. Сарқылмайтын рухың мәңгі тірі-дүр, Сарп етілсе хақ жолына ғұмырың. Қияныңа қадап кетіп жүрдің сен Өз қолыңмен өмірдің жас шыбығын! Уа, Пір Бекет, Нұрлы жолың – мұратым, Мен де – сендей бір Алланың құлымын!

Сүрінгенім, жығылғаным көбірек, Бетім күліп, ішім жылап, еңіреп; Күнәлі істен күдер үзбес көңілдің Қызық қуғыш құштарлығы бегірек. Әр сипатта сынап жүрдім өзімді: «Періште» деп, «пері» деп.... Тұтқын – жанның тілегіне, Тәңірім, Тыныс бергей кеңірек, Қысылғанда қазағыңды қолдай гөр, «Бекетімнің елі» деп! *** Пәктік орын алғанда пейілімнен, Мен жыладым мазасыз мейіріммен. Шын сағыныш – пенденің шырай-өңі, Түйсігімнен тірілген, зейінімнен... Олай емес! Ол – жүрек қазынасы, Пәни күннің бақилық базынасы. Жаппар-хақтың жалғыздық көлеңкесі Жанарыма түсіп тұр... Не қыласың?!

Ойсырама, от-жүрек, обал – жанға, Қақсын қанат қиырсыз сонарларға! Ақсын-дағы аспандап, Айды бүріп, Ақ жолағын қалдырсын... Соны арманда! Тағдырына түкірген топырақ-бет, Жесір-көңіл – сыңарың жеті қат көк. Мен жыласам, жылаймын сағыныштан, Жерім шалғай, жол ұзақ... шоқырақ көп. Тауарихын қашаған тасқа мөрлеп, Мен дегенім – Тәңірі, басқа «мен» жоқ... Қажығаннан күлесің қайран жүрек: «Қардың асты, мұз үсті – баспанам» деп. Қайран жүрек, Жалғыздық – жан серігің, Аманаттып ал сырын, ал сенімін... Әр дүрсілің – дүдамал, секем, сезік, Бітер сәтін білдірер ән шегінің.

Ән – сағыныш сәулесі, Өмір – өзек. Нені бояп барады, нені безеп?! Жалғансыз жарық таңның мысы басып, Жалғыз тамшы мөлт етті көзіме кеп!..

Қандай сұлу аппақ түнде ақ қала! Ақ жүрегім, көңілге мұң сақтама! Ақ бәйтерек, ақ қарағай, ақ бәрі.... Ақ шұғыла шашырайды бақшада. Ақ айрандай жұтып қыстың сыз-демін, Ақ тілекпен ақтығымды іздедім. Аппақ қардай қалқып ұшып жүрсем де, Аппақ-аппақ қалып жатыр іздерім. Айтсам бір ән даусымды көп көтермей, Ақ періштем аңсап ұшып жетердей. Айқайласаң, арбаған ақ дүние Аппақ түнге үркіп, сіңіп кетердей. Шабытымды оятқанда шат-көрік, Ақ-қараға санамды да қақ бөліп; Жанымменен жақын сездім, табиғат Жаралғанын әу басында ақ болып.

Ей, қарғалар, сендерде не кінә бар, Ақтығыңды аңдап кімдер біле алар?! – Ақ қарғалар, армысыңдар! – деймін мен, Аппақ қарда алшаң басып жүр олар. Ақ сезімдер, ақ сезімдер ағылып, Ағараңдап алыстарда ақ үміт... Көкірегіме ақ сәулесін саулатты, Көздің нұры аппақ қарға шағылып. Алаңсыз ем қиялымда самғаумен, Ақ сағыныш алды есімді жандәрмен. Ауыл жаққа жаяу тартып кетсем бе, Ақ далаға ұласатын ақ жолмен?!. *** Кешеден бүгінгі жөн басқа, Кетілген қайран Ар болмасқа!.. Көзімнің жастарын құрғаттым, Көп ғапыл өткізген мен қасқа.

Белшеден ұйымаға сіңгесін, Біздерге енді кім күлмесін?! Бәрін де құп алдым, шыны сол – «Сұм» десін, бәзбіреу «жын» десін. Сезбестей тұрмыстың тарығын, Сімірдім шайтанның сарығын. Болмашы бозамық, бозамық... Сөніп те жағылды жарығым. Сол сәуле ұлғайып, жарқырар, Бабымды табуға талпынар. Бұрқылдап қан ойнар тамырда, Кешеден бүгіннің парқы бар. Шым-шымдап сезімім құбылар, Шарт етпе намысым шынығар: «Мына жұрт тағы да не дейді, Алмаған менде не құны бар?!». ...Ал, енді көкірек желдетіп, Тылсымның тұнығын тербетіп, Қиялым сонарға самғайды, Қыранша қанатын серметіп.

Жайым жоқ нәпсімді ұғарлық, Тәубама тиянақ қыларлық. Біздегі көңіл-күй, байқасаң, «Жын» десе, жын деуге тұрарлық. *** Тәңірден тілек кесіліп, сабыры қашты, Томырық тағдыр тірліктің тамұғын ашты. Түтіні кеулеп, көзіне күлін төккесін, Көместің қара диюдай қалыбы басты. Жап-жасыл желек – жайқалған нәзік гүлзары, Сұқтантар сұлу сәніне жазықты-дағы!? Ындынның, міне, сарқылды ыдысы босап... Жүрегі неге, Құдай-ай, сазып тұр әлі? Ықылым желі көтерген ашу-бұрқасын, Жапырып өтті желекті жасыл қырқасын. Тұлданыс тұтып, тұғырдан озамын дей ме? Әй, бекер, бекер шайтанды басындырғансың!..

Даусымыз енді жетер ме үлгеріп, тегі? Бөлектеп бізден әкетті бір желік сені... Дүние деген – дөңгелек, көктемі жақын, Бүрленіп көгі, көркейер гүлденіп шөлі. Қайымға дейін қосылмас ғашығы – Жерді Аймалап нұрмен, Ай туар ашылып ерні. Қайтты ма кегі сезімсіз серігін жеңіп? – Алладан үміт үзді де, ...асылып өлді. *** Ақ жолдан бұрыс, ақылым адасты неден? Алқынған алды-артымда Алашты көрем. Айналып өтпес ақырда ақырет сыны, Аспанға шығып, сүңгісем жер астыменен. Пәнидің түбі ойранда...білінген сыры, Кідіріп, сірә, қалмас-ты үрілген Сүрі?! Төбесіз, таусыз, жылмиған жер жатар дейді – Он сегіз мың сан ғаламзат бүлінген күні.

Жарылып аспан, жалғаншы терістеледі, Тізбекпен төмен түседі періштелері. Тәубасы қабыл бес намаз бойында бардың Иманы бастап, табылған пейіште төрі. Тартылып Сират көпірі тамұқты бойлай, Тағдыры айдап жөнейді халықты қойдай. Мүшкілдеп халі мүшірік-мұнафықтардың, Көр қылар көзін көретін жарықты қоймай. Таусылмас азық толтырса көмейін кептеп, Түтіндер тозақ: «Тағы да берейін от», – деп. «Толды ма?» – десе, «Тағы да бар ма?» – дейді екен, Кісен-бұғаулы кәпірдің мерейін шектеп. ...Мегзеліп тұрған аяттың астарын қара, Адамзат үшін ол Маhшар – қас-қағым ғана. Рахымы болғай саған да Сұбханалланың, Сәждеге маңдай тигізе бастадың жаңа! ***

Бір Өмір... Біз бөлгенмен, бөлінбейді, Тағдыр-гүл өрісінде тебіндейді. Жастық шақ – жаз дидарлы ол бір дәурен, Күзгі сыз, қыс қырауы көрінбейді... Уақыттың ырқыменен өзгерілсе, Бүгінің бұрынғыға шегінбейді. Лауқылға жазып қойған пешенеңді: «Болған іс – кесіп-пішкен жөнің» дейді. Сонда да пенделері пәрменімен Жұмсауға бойда күшін ерінбейді. Ағайын, алыс-жақын – адамзаттан Ажалға кімдер, бірақ , желінбейді?!. Опынып, оның бәрін ойлай берсең, Қалайша қабырғамыз сөгілмейді? Жоқтығын пәни – баян ұғынғанда, Жаманнан жаның қайтіп жерінбейді!? Есебін есер күннің екшегендер Елігіп нәпсісіне, елірмейді. Иманның шарасына толы құйсаң, Шайқалып, абыройың төгілмейді. Ғұмырын ар жолына сарп еткендер Сын болса, сасқалақтап, жеңілмейді. Шүкірлік – Құдай берген ырыздығы, «Тағы да, тағы бер!» деп емінбейді. Нықтанып тәуба-таупиық тағатымен, Ниеті әзәзілге берілмейді. Шапағат, ізгілікке іңкәрліктен Көңілі күмәндіге телінбейді. ...Қайырсыз Қарынбай көп арамызда, Жер тартып, Солар неге көмілмейді?!

*** Өкініші өмірдің – өтірікке сенгеннен, Алданыш не, арман не? – Айыра алмай, сенделген; Ақиқатты «аңыз» деп, ақыреттен үмітсіз, Аманатын азғана ысырапқа бергеннен. Бұл дүние шындығы – ол дүние сызбасы... Шайтаныңа шалығып, шата сөйлеп, қызбашы! Құдайыңды мансұқтап, ұмсынғанмен ұшпаққа, Сонда шығар биігің – құлап өлер құз басы. Пейіш – үміт пендеге, пейілдің оң – түзігі, Кесірліге кезігер тозақтың от қызуы. Ескерілсе, екеуі естілерге мегзеулі: Тамұқ – тартар азабы, Жұмақ – көрер қызығы.

Қылмыстының қайда бар қамсыз бақыт құшпағы?! Құлағаның сүрініп – күнәңнің ол тұспалы. Адал жүріп, ақ сөйле – көңіл нұрлы, көрікті, Кісәпірлік, күпір ой – қу жаныңның дұшпаны. Арын малға сарп етіп, шығынына жылаған, Алған сайын азсынып, «Бере гөр!» деп сұраған; Зекет түгіл, садақа тастамайтын сараңның Иман нұры түспейді санасына, сірәдан. Өсекпенен от көсеп, қыбы қанса ғайбатқа, Басып өткен ізінен өрт жайылса аймаққа; Жақсыларды жау тұтып, жалаулатса жаласын, Мерездінің мерейі өсіп еді қай уақта?!

Ата-баба жолымен – адамшылық сертінде, Айтып-айтып кетейік, Тыңдамасаң, еркіңде. ...Алламыздан баз кешіп, Ал, өзіңе табындық: Он сегіз мың ғаламның қожайыны сенсің бе?! *** Хақ дәлелі – біз бармыз, Сана жарық, Бар нәрсеге қайтесің жала жауып?! Астам-астам сөйлейсің, сасып тұрып, Бағың бастан, әнеки, барады ауып! Оразаның отыз күн тәмам соңы, Сылынған-дүр көздің де арам шелі?! Бұдан артық бола ма мұғжизаңыз – Бауырымдай көрсетсе маған сені?! Махаббаттан жаралған инсан – Адам, Артық емес ақ жанын қиса да Оған. Өлсең, өшті дүние... Сол ғой дәлел – Қауызына тарының сыйса ғалам.

Сен жоқтықтан ортаймас тірлік, бірақ, Ой тасымас көріңнен ұрлықшылап. «Құдай өлді» деп күпір сөйлегенмен, Құдай тірі, Ницше өлген – бұл бір сынақ. «Тәкаппарлық асырмас бойың таудан, Талтаң бассаң, жер аман ойылғаннан». «Құрандағы» осы аят мегзер кімді, Артық па сәл азғанға ойың салған?! Аз-кем жүрек септігі – сенім бары, Сеніміңнің сетінеп, неғылғаны? ...Осындайды дос көріп, ортақтасқан, Опынатын орным ғой менің-дағы. *** Аңғырт көңіл – асау жүрек түрткісі, Тебер қанды, келер тәнді жыртқысы... Жарға соғып, жанға шөгіп наласы, Жол кесілер, желге сіңер ырық күші.

Нәпсі-желік – тағат, сабыр жебірі, Небір құйтың, итің-итің көрігі. Талмай жиған, Арға құйған абырой Шашылды да... басылды ма солығы?! «Тәуба» деді, Тәңірі төкті мейірін, Қашты қайғы, ашты серуен-сейілін. ...Құр көкірек, бір текірек тірлікке Қайта барды, шайтан алды пейілін. *** Ел қайдан біледі – дос қайдан?.. Білсе де, болмайды-ау еш қайран. Жүрегім жүдеуден жаңылмай – Тағдырым жолымды тосқаннан. Тағдыр ма?.. Таусыншақ сезім бе?! Ойлар ма – көңілдің көзінде; Шалдығып, кеңістік шегінде, Жолыққан өзіме-өзім бе?! Несі бақ, күмәнді... несі мұң? Тек Сенен тіледім кешірім. Осы күн – ескіден ескі күн, Қадымның қаққандай есігін.

Беймаза, бейдауа нендей мұң? Сағымды сипатын көрмеймін. Арылған ар – алмас жүзіндей, Кесер ме кеселді?.. Сенбеймін. Таппаған кеудемде тұрағын, Талықсып оралды-ау, сірә, әнім? «Шың асып, шарықтай ұш!» деп ем, Уа, пірім, шыңырау құладың! Зу еткен көлеңке-өмірдей, Көрініп, көрініп... көрінбей... Аспаннан іздедім тәнімді, Ақша бұлт – ораулы кебіндей. «Уһ» десе, мазалы көкірек, Жайланар жаздың бұл кеші кеп. Тәңірге мың тәуба, жантайсам: «Тәмамы тірліктің – осы», – деп. *** ...Іріп ағып барамын өз ішімнен, (Ғұмырыма өмірдің тері сіңген). Сенісуден саяқсып, келісуден – Жаным бөлек, Мен бөлек, Әлем бөлек.

Хақ-Құдайға табыстап талайымды, Гүл жүзіне қондырып арайымды; Түнге тықтым тәркі тән – малайымды: «Аманатты адалдап берем бе» деп. Жылағым да келмейді, қуанғым да. Жүгініп кеп отырсам жыр алдында, Нұр жүзеді малтығып мұнар-мұңға... «Сен де сүйтіп кеттің бе?» – дейді бір үн. Ақиқаттан ажырап, сана суып, Алқымдайды ақ сайтан аласұрып. ...Жаным қайта жатқандай жаратылып – Ән әуезін естимін, күй күбірін. Білген жаман екен ғой күні бұрын. Уақыт мүжіп жанымның сірілігін, Мінезімнің мойытса ірілігін – Жүрмесемші жер басып, пәруардігер! Қып-қызыл шоқ дүние, таңнан – қызыл. Күндей балқып барады жалған жүзі...

Қаннан қызыл қашырмай, жаннан – құзыр, Пәруардігер, Ағартып арманды бер! *** Маңдайға жазғанды өмір оқып, Мөлшерлі мезгілді серік етіп; Мен-дағы өзіңдей... мән іздедім, Теңіздей жанымды тебірентіп. «Ақиқат – арым, - деп, - сана – сорым», Арыған атаның баласы едім. Кірмеді-ау Құдайдың да қаперіне Таулардай жаншыған нала-шерім. Күндердің күнінде, бір кемшінім – Өзгенің күлкісін күлгенсідім. Табашыл жұртқа қыр көрсеткендей Тым, тым-ақ жетісіп жүргенсідім. «Біреуге күн жоқ – дер, – біреу өлмей», Адамда артық бас, шын өгейдей, Опық жеп, ойымды он сан бөлдім, Отырсам қайтеді... жүре бермей?

«Дертіме өмір – сеп, өлең – емім», Дегенде, менің кімге не керегім?! ...Маһшардың таңында кездесейік, Мен сонда сені де көрер едім! *** Күн сөнбесін! Өшкен отты көп көрдім. Ұшқындайды, жалындайды, ...күл болар. Өмір кейде сезімдерге өрт берді, Ол да сөніп, ыс-көңілім тұлданар. Лақтырардай Айды түпсіз аранға, Жұлдыздардан көкті сүртіп, тазартып... Өз-өзімнен бүлінемін, Ғаламға Бір астамсып, бір мұңая наз артып . Дүниенің несі кетсін, жан – әлек, Дүлейленсең – шыбын-шақты көрмейді! Шығыс қылаң, Шолпан туса таң әлет, Күйкі-тірлік: «Тұр, соңымнан ер!» – дейді.

Аққа бояп түнекті таң бозаңы, Ұйқы – тәрік, өлең қалар жайына. Қышырлап тіс, қай-қайдағым қозады, Көңіл толмай келер күннің райына. Келер күннің кескін-жүзін жақтырмай, Күреңіттім... Қолда қандай мұрша бар?! «Қақшаңдардай хақың жоқ, – деп – тап мұндай», Қатал тағдыр қақ маңдайдан бір салар! Кел, сабаңа түс, көңіл!..

(Қылышқа) Сапарға суыт аттанды, «Сағынып жүрсін» дегені шығар. Қона алмай қапы бақ қалды, Ол-дағы – Өксіген осы өлеңім шығар. Бір алдатөмпек көбейді, Өлінің Ай-жанын құшар... «Арттағыларым не дейді?» – Әлемді шарлап, Әруағың айналып ұшар. Аһ ұрғанмен: «Апыр-ау, асыққаның не?», Арыздануға жатпайды – Алланың ісі. Көз жасынан моншақ тіздік молаңның тасына, міне, Үзілген арманың үшін! Сенсіз атқан ақ таңның сәулесінде, Кешегі суық күлкіңнің жылуы бар-ау. Біз білмеппіз пәнидің әуресінде: Жасын ұрып, шалғанын шыбығыңды алау!..

Кешір дейік пе? Бірақ, енді бәрібір саған – Жаралған топырағыңа білегің тиді. Осы ғой жазмыш нүктесі ... жарығы – тәмам, (Жазықсыз жүрегім күйді). Ғарыштан күліп қарайтын жұлдыз-көздердің Бірі ағып түссе, екеуі қатар жанады. Тылсымның сырын мен-дағы тілсіз сезгенмін, Бізге де бір күн сол жаққа сапар болады. ...Сондықтан, «Қош!» демейік, «Күт!» дейік!

(Есжан Айнабекке) Есесі кеткен өмірге, Ерлер көп бармақ тістеген. Еңбегі жанбай, Жерінде Егіні толып, піспеген. ...Сарқыған ойдың қуатын Сәулелі жалғыз сөз үшін; Сендіріп арман-мұратын, Сайлаған өнер өрісін; Жегідей өзін-өзі жеп, Жүзінде қалған күлкісі; Жетем деп баққа тезірек, Жол шегіп еді бір кісі. Алдынан шыққан Алматы – Алынбас қамал бейнелі. Ақ қанат жазған бар хаты, Ақын да қайтпай сөйлейді. «Неге, – деп, енді мұңайдық, – Нарқынды танып, білмеді? Нән шаһар сұлу, шырайлы Неліктен көзге ілмеді?” ...Ауылға қайтты мүжіліп, Артына мойын бұрғыштап. Арманы қалды үзіліп, Арманы – аппақ нұр құшпақ!..

Иықтан тұрмыс басқасын, «Ит тірлік» дейсің, іш қайнап. Ісіңнен қию қашқасын, Іркілмес бастан ұшпай бақ. «Назар сал көкке ертесін, Неғыпты, бұлтың ашылар! Нық бастың туған жер төсін, Назалы көңілің басылар». Алыстан тілеу тіледік, Ал, қолдан келер не қайран?! ...Алматыда біз жүр едік, Аманат жүктеп Абайдан. Басынан бұлтты кеткізді ол, Босатты жіпті күрмеген... Бірақ, бір хабар жеткізеді ел: «Бауыры ауырып жүр» деген. Еліне барып, бап тілеп, Екпіндеп енді шабарда... Естідік «Есжан қайтты!» деп Ендігі жеткен хабарда. Кім білген, қашан тынамыз, Күндерді тауысып кейісте?!. Күлкіңмен сол бір күнәсіз Күткейсің бізді пейіште!

Сауалым саған, кемді-күн, мазасыз өмір: Өз құлың – өксік тағдырдың жарасы жеңіл. Сен айтшы маған, Адам мен Хауадан бері Өзіңде ғұмыр кешті ме наласыз көңіл? Айықпас азап артылса күнәдан жанға, Алладан қандай шапағат жылағандарға? Пайғамбар, әулие, пір өтті... пақырлар өтті... Жақсыдан ғана енші алған бір адам бар ма?! Шырылдатсаң да шыдайды пенде-көнбісің, Он сегіз мың сан ғаламға теңдесер күшің... Ақырет күні – алыста, Анығын сен айт: Ақырда жеңер ажал ма, әлде сенбісің? *** Енді дұрыс... Уақыт тоқтады! Жүріп бара жатқан – біз. Батқанбыз, таңдай атқанбыз. Күлкілі, Бекер жылайсың: Бақи қақпасын әзелде қатты қаққанбыз.

Сөнді дыбыс. Құмсағаттың үсті – бос, асты да... Кеңірдектен кешіп от-сағым, Жүре бер! Неге тоқтадың? «Түн көйлегі түк те жараспайды», – деп, Боқтадың... кімді? Беу, ойы күпір, пәк пенде! Пешенең сызулы еді. Сансыз тағдырлар ізіндегі Жалғыз соқпақ бұрыс тартты.... Үзілмеді. Жүре бер... жүре бер!

Жұлым-жұлым жүректің сорғалап қаны, Тамырды қуып тажалдай... сор да қаптады. Жалғыздықтан асатын қасірет бар ма, Жеңіп, жалғыз қалғаның бар ма мақтаны?! Демігіп өкпе, діңкелер ойсырай денем. Күлгенде күнім, мен оған қай шырай берем? Түнім де төнді, жартыкеш айым бозарды, Айдаладағы өзімді қойшыдай көрем. Алай-дүлей көкірек....тып-тыныш дала. Дөңгелей берер дүние дұп-дұрыс қана. Сандуғаш-дәурен, санамда сазыңды шалып, Өтінем, әлсіз жанымды күшті қыстама! Айдалада қойшыдай түнеткен қойын, Жылымай, суып, секемшіл дір еткен бойым. Жүрегім қатты шаншыды... Жалғыздық – жаман!.. Сендерді іздеп жоғалды түнектерге ойым.

Мың кінәміз, бар шығар бір күнәміз – Қаулай өссек қай заман... қырқыламыз. «Ардағымның айғағы қайда?» десем, Сағымдай кілкіп жатар кіл сыр – аңыз. Асыл құрсақ – Анамыз, ер – Бабамыз! Енді ойласам, сол үшін шер қабамыз... Жаһан шошып қарайды, біз – кім сонда?! «Жаным арға садаға» дер ғанамыз. Өлшемі кем жер-көктей қалыбыма, Өнерімнің жетпейді парығына. Ақыры Атадұшпан жеңеді екен, Аңду салып арысым – алыбыма! Сорың ба – ұл туғанда ұлы туған, Сұм жаудың суарыпты қылышын қан. ...Сүт бетінің қаймағын қалқып тастап, Сөйтіп талай қағыпты-ау ырысыңнан!

Аярдың алып өлген жағасынан, Қазағым ар-көкірек о басынан. Еділ мен Шыңғыс хандай қаһандары Бастаған әділ жорық даласынан!.. Қорықса содан қорқып, бекемденер, Рухымды оятудан секемденер. Сырымды шашау шыққан қару қылып, Ісімнің түзуіне төтен келер... Сыздаса Шоқан-шерім, Шоқай-налам, Санамда сансыз сарбаз атойлаған. Қарашы, Намысымның төбесінде Шұқылап, жер қалды ма жат оймаған?! Тектіден текті таңдап, қырды, жойды, Басына қарашының құлды қойды. Есіл ер, Енді іздесең табарсың ба – Алданып, арандатқан білдік ойды!

Ері жоқ... ел қалыпты соңындағы, Шырағын сөндіргендей қолындағы. Әлихан, Ахмет, Мағжан, Халел, Тұрар... Әлі күн бос тұрғандай орындары. Азаттық – ауыр жүк қой нар шыдамас. Қасарып, сен бәрібір қарсыға бас! ...Әлі де бір Нәзірге кемдігің бар, Сен соны сезесің бе, аңсыз Алаш?!

Жансыздың қайда дерегі? Аққан су, соққан жел еді... Табиғат заңы дегені Оларға өктем сияқты. Бір дәннен тірлік жаралып, Бір жаннан көп жан таралып, Ол Өмір болып саналып, Бізге де жеткен сияқты. Табиғат заңын, шамасы, Құдайдың билер санасы, Пәниде адам баласы Құдай боп көрер сияқты. ...Қуыршақ-тәнді ойынына Қолданып, оған тойды ма, Қайтадан жердің қойнына Бәрібір берер сияқты. Жансыздан жанды өнеді, Өлік боп тағы семеді. Шын өмір – біреу, себебі, Екінші келмес сияқты. *** Өмір сыны – әрі кәрі, әрі жас, Тек тағдырлар өніп, өшіп жатады. Тірлік барда – көргеніңнің бәрі рас, Атады таң, өтеді, Күн батады.

Тиесілі тағдыр тасқа, құмға да, Сезімсізге бірақ оның не мәні? Жазмыш жайын ойлап, бойлап, біл, қара: Өзінде ме, өмірде ме обалы?! Жас күйінде жайнап өмір тұрады, Талайында тым көнекөз тағлым бар. Аз күн өмір сүреді жан, тынады... Таусылмайды толқын-толқын тағдырлар. *** Кешегі – түс, бүгін – күмән, ал, ертең... Бас-аяқсыз уақыт ырқы белгісіз. Сағат сайын өзгереді жан-өлкем, Бір минуты бір ғасырға бергісіз. Тұнық ойдың түп бастауы – Тәңірден, Қай тұсында ұшығы бар бақидың?! Тозары хақ жан мекені – тәнімнен, Мәңгілікке сәуле тартып жатырмын.

Күн мен түндей қос өлшемнің арасы Тең түспейтін талас Майдан төрінде; Туып жатқан түгел ғалам санасы, Өгейсінбес өрнегімді менің де – Деп, дәмелі көңіл тағы нұрланар, Бейопалы дүниеден кек қайырып. ...Топырақтан жаралған тән құм болар, Кеңістікке кетер жаным жайылып. *** Бәрі өтірік секілді өткен күннің, Бәлкім, мен де өзгеріп кеткен-дүрмін?! Көркем дүние көзімді құр алдайды, Көк кілемін жапқанда көктем қырдың. Көз шалмасты, бәрібір, ой аңдайды, Толғануын жүрек те қоя алмайды. Селт етпейді сезімнің сансыз гүлі, Көңілімнің көктемі оянбайды.

Көңілімнің көктемі жасанбайды, Бір бүршігін жас жаным аша алмайды. Қарап тұрсам өткінші әр сәтіме, Қайратымның буыны босаңдайды. Қиялымның қанатын жел кереді, Онан сайын көкірек шерленеді. Кеше емес пе, Құдай-ау, сәулешімнің: «Осы тұсқа ертең де кел!» – дегені. «Кешке жақын кешікпей жет!» – дегені, Кеше еді ғой, мезгіл дәл көктем еді... Ең болмаса, елесін қалдырмайтын, Өтіп жатқан өмірдің жоқ дерегі. Бәрі өтірік секілді, бәрі бекер, Жапырақтай ғұмырым жанып өтер. ...Ұясына барады күн қонақтап, Ертең тағы тірліктің таңы жетер! ***

Мен жоқ едім... бар болдым – Адам болдым, Заман көрдім, жақсы мен жаман көрдім; Адал көрдім және де арамменен, Бәрін алып, жүрегім, саған бердім! Құдайымдай қуаттап әз арымды, Енді сенен сұраймын тазаруды. Аппақ қарлы жанымның атырабын Күйе жауып, кірлетіп, наза қылды. Күн сәулесін ұрлаған, Айдың нұрын, Көрдей суық тартады қайғым, мұңым. Пәк әлемін пейіштің әкелем деп, Аспан жаққа алақан жайдым бүгін. Табыстырар тілмәшым ғаламменен, Саған ғана сүйендім санамменен. Ұшатынға ұқсаймын тастап сені, Түсініспей тірлікпен, адамменен.

Бүгін бармын... ертең жоқ, соны білгем, Өңімді де түсімдей жорыдым мен. Бақиға жол шегермін пәнидегі, Саған деген қылаусыз көңіліммен.

«Бір жанға екі күймек әділет пе?!» (Абай) Тозағынан қорықпа о дүниенің, «Алады, - деп қамықпа, - мені де өлім». Күймедің бе отына тағдырыңның, Аз болды ма түңіліп, жерігенің?! Жылап келіп, ақыры жылап бітер, Ғұмырыңды құм қылып уатты шер. Бір тозақтан тастамас екіншіге, Бізді күтсе, ол жақта жұмақ күтер!

Көзін жұмды, ...ербең-ербең көп сурет, Тыр жалаңаш тәндер кімдер? Сұмдық-ай! Семіп-солып, езіледі ет-жүрек, «Көрсетпегің осы ма еді, қу Құдай!» Жыпырлаған елестердің ішінде Жаһаннамға кеткен жандар неге жүр?! Жырқ-жырқ күліп... жылан басты пішінде, Қатындардың қайқаңдауы-ай әне бір... Тұмсығынан қан сорғалап құстардың, Шұқып-шұқып, жұлып-жұлып, жеп жатыр. ...Опырылып оң бүйірі қыш тамның, Құлай жаздап, құлай жаздап, зорға тұр. Жұлдыздардың арасынан ай күліп, Кесіп өтті жарық сәуле, жасындай. Бір сұмдық күш бүріп, жүрек шайлығып, Бүкіл дене дірілдеді басылмай.

Көрініп, тез жоғалады жан-жаққа – Көбелектер, кереметтер... Құрысын! Көзін ашып, қолын созды алмаққа Шарап құйған құмыраның шынысын.

Ойдан шуақ қашырып, шерді тапса ақылың, Тата алмасаң таңдайға тірлігіңнің татымын; Кімге артасың кінәні?.. Кімге артсаң да, жалғыз-ақ: Өлеңнің де жаны бар, Жасытпағын, ақыным! Жеті саз бар киелі – жүрегіңді өпті ме? Шексіз сыр бар жаһанда – желдей желпіп өтті де... Жан болмысы кешегі өлеңіңе көшеді, «Көшкен жанда көз жасың көрінбесін!» деп тіле. Өксіп тұрып, өмірге жанның нұрын жаярсыз, Өзің үшін сол кезде өлеңді де аярсыз. Өрттей шалқып, өйткені, өршеленген, лаулаған, Сан құбылған, сабылған сезімдерің баянсыз.

Мұның бәрі – мұңлы ақын мойындаған серт еді, Бір тылсым күш соңынан салпақтатып ертеді... Моншақ-моншақ өрілген мойыл көздің жасындай Өлеңдерім тағы да өлім күйін шертеді. *** Алладан аян ба бұл – сәулелі өлең?! Арбалып сезімдерге, әуреленем... Бір қонып, бір ұшады жан-бозторғай, Тиянақ таппаған ғой ол да менен. Ойымды зіл басады, аңсар бөлек, Алжасып, ақылымнан тансам керек... Көкірек аспан жаққа алқынады Ауадан тоя жұтып алсам ба деп. Жүрегім ауырады, дерті неден? Шамалы шарап ішіп, серпілер ем, Нәлеті, нәпсінің де нәті берік, Көңілім жел тілеген, жел тілеген!...

Жан еркін алатын не? Сезік басым... «Түйіп ал түйсігіңе, сөз ұқпасым!» – Санамды сиқыр-пері жадылайды, Сыңсытып тәтті әуеннің созып басын... Билігі бір басымның менде еместей, Қомданып... қиял қанат сермеместей. Дөңгелеп көз алдымда дүн-дүния, Кейде шын көрінеді... кейде елестей.

Шынымен ақырзаманның сыны келді ме?.. Шіріген исін мүңкітті іріген дүние. Шаштарын жайып шайтандар бастады биін, Ылығып түннің қойнында іңір өлді де. Адамы нәжіс-оғымен аспанды сүртіп, Назаның бұлты жауады жас қанды бүркіп. Періште-көңіл сол жүрек бұлқынып қалды, Мұхитты шайқап мұңымен, асқарды сілкіп. Жылт етіп барып, жұлдыздай сөндің бе тағы? Бір сәттік сәуле... бір сәттік..... ол кімге дәрі?! Таңдайға тамыз, Тамшыдай су бар ма, жаным, Тазармас одан ғаламның кірлеген ары. Ұлыған үрей... ұяттың ұйқысы – тылсым, Іріңі түскен дүниенің түр-түсі құрсын! Маңайыменен мысықтай мауыққандардың Тажалды тоят тартады ынты-шынтысын.

Шашылып түсер жұлдыздар, шыңғырып ағып, Ібіліс-тәңір ызғиды жын мініп алып. Ынсабы қашқан пенделер іс қылып жатыр, Ыңқылы тіптен күшейді, ындыны жанып. Лауқылға жазып пәнидің келім-кетімін, Отырған кімсің?.. Күн емес сенің де күнің! Тастадым, міне, қаламды, қағазды жырттым, Түннің де тілі байланды, менің де тілім. *** Құдай-жалғыз!.. Қисабы жоқ болмыста Жалғыздықты сезінеді неге әркім?! ...Уақыт –шексіз, Өміріңде жол қысқа, Құмға шөгіп, қайтадан көп боларсың. Жаратқанның анық шыны жүрекке, Түйсінсін деп түсіре ме бір белгі?! Әр көңілден шыққан түрлі тілекке Бағзылардан мәні мәлім түр берді.

Не махаббат, не ғадауат... Сол тілек, Сертіне сай сараптаса зердесі: Бүтін сырды бөліп-бөліп еншілеп, «Жалғызбын» деп ойлай ма екен пендесі?! Ақыреттің сыны келіп шүбәсіз, Иман-сауал салынғанда талқыға – Адам жалғыз – күнәлі не күнәсіз.... Жалғыздық па жаратылыс парқы да?! Бу секілді бүкіл болмыс, ендеше, Уақыт шегі болса болар қас-қағым. Жайы білсін жүрек шіркін сенбесе, Бәрі бекер бір Құдайдан басқаның! ...Құдай – жалғыз, Біз – сананың сәулесі, Құдіретін келдік Оның сезуге. Бітер күні фәнидің көп әуресі, Жалғыздықтан құтыларсың өзің де.

Көңіл көзі көкірегіме үңілген, Көрдің неге пәктігімді үгілген? Өмір жайлы көп ойладым бүгін мен, Өлім жайлы көп ойладым бүгін мен. Тітіркенсем, тікенек-ой бүр атар, Жапырағын жайса, қайтіп шыдатар?! Арасынан анық танып өзімді, Адамдарды аядым мен күнаһар. Түсіндіріп бере алмайды еш ұғым, Күнә кештік.... Бар ма, жоқ па кешірім?! Шыңыраудай жанның терең түбінен Шаңқ еткен бір шындығымнан шошыдым. *** Пеш қызбайды, үй суық. Ой қашады санадан. Талай қағаз жыртылып, Жайрап қалды манадан. Далада түн, Бөлмеде Жылтылдайды әлсіз шам. Ызыңдайды әлдене, Жыр тілейді жансыз жан.

Жарық пенен түнекке Жалтаңдаған құр елең... Жабырқаулы жүректе Жоқ секілді бір өлең. Тіршіліктің тынысы Тоқтағандай азырақ, Пеш сөнді ме, Үй іші Кетті кенет азынап. Ойымды ұйқы тықсырып, Бойға ләззат тарайды. Түн қабағы түксиіп Терезеден қарайды. *** Бұлт басқан аспан... Мұң басқан сана – қараңғы. Көктемнің күні қуантпай ма екен адамды?! Мөп-мөлдір жел де мысық боп еніп ішіме, Тырналайтындай жарамды.... Түнерген бұлттар – түйдік те-түйдек наладай, Көз жасын сығып тастауға тұр ғой жарамай. Құс екеш құстың қонбағаны ма бұтаңа, Жасанар қашан жапырағың, кәрі қарағай?!

Келгенде көктем тырнасын көкте тізбелеп, Елітер едік, еніп бір күйге біз де ерек. Көктемнен гөрі ұқсайды күзге маңайым, Көктемнен гөрі ұқсайды көңіл күзге көп. Көкбетсу, сірә, қыз-көктем, саған жарамас. Үздіккен жанда үміт пен күдік аралас. Таңменен ерте түріліп тұман-көйлегің, Шуақты құшар дірілдеп тәнің... жалаңаш. Жылуды әнтек жұтады жылдам ызғарың, Содан ба, сонау көлдің де сеңін бұзбадың. Мызғымай жатыр меңіреу мынау кеудемде Мұң болып қатқан мұздарым. Күмілжір көктем, Көмескі тартты жан-арай, Түнерген бұлттар – төніп те келген наладай. Қараймын үнсіз, қан-сөлсіз қалпың баяғы, Көктемің келді... Көгермейсің бе, қарағай?!

(Әби Бәлиұлына) Сәйгүлік мініп, сойылың іліп ерге сен, Торсықтан шұбат сіміретінсің шөлдесең. Айызың қанып қалмаушы ма еді ұрыс сап, Өрім қамшыны олай да-былай сермесең?! Алаңсыз жүріп астында зеңгір аспанның, Қызық та өтті, өтіпті мынау бастан мұң. Ашынған сәтте қындағы қанжар жарқ етіп, Қашатын құты қарынды қасқабастардың. Жастық дәурен-ай, отқа да суға салатын, Қыран күндер-ай, қияға сермер қанатын!.. Алқалы топта алабұртып сен тұрғанда, «Батыр» дегенге марқайып көңіл қалатын. ...Қабағы қату, Қонаққа жөнді санамай, Менсінбей кейде сөз саптағанды шалағай; Ат бауырлатып, соққыға сабап жыққансың, «Адайың – мен» деп, арашаға да қарамай.

Қайқылар үшін ол күнде тоқтар тұрақ қайда, Бауырқанған сезім байыз табуға шыдатпай ма?! «Бата аламыз» деп көрісіп барған едіңдер Дуалы ауыз Сәттіғұл, Сүгір, Ұзақбайға. Өмірдің сырғып өте берерін кім білген?! Баяғысынша төбеден төніп күн күлген. Басыңды тауға-тасқа да ұрып, ақыры Баянсыздығын бұл пәни күннің білдің сен. Жиырма жас өтті, отыз бен өтті қырық та, Сусыған уақыт саябыр әсте қылып па? Алпыс пен жетпіс – олар да өтті, Сексеннің Сегізіне де қалыпты-ау жасың жуықтап. Дүние кең-ді, Барады неге тарылып? Отыру, тұру, жүрудің саған бәрі жүк. Еңсені басып, еңкейтті зілдей салмағы, Дендеді әбден атаңа нәлет кәрілік!

Жалғыз үй сынды көшпеген бар ел көшкенде, «Сырласым» дейтін жоқ қой, жоқ бүгін еш пенде. Кеудеңе келіп қонады жарық бір сәуле – «Батыр Кәке!» деп балалар сәлемдескенде. Тосқауыл таппай қарттыққа жанды қыстаған, Шарасыз пенде дәуіріндегі күшті адам. Шырамытқанмен, танымай қалып жатады: «Қай баласың сен? Уағалейкүміссалам!». *** Жайлауын тастап, ел көшсе, Қандай дәт оған сенбеске?! Кешігіп бүгін мен жетсем, Кәкем жоқ... кеткен келмеске. Қайғыдан шөккен қотыр там, Шүйкедей кемпір...соқыр шам... Төгіле берер көз жасы, Тіземді бүгіп отырсам. Кәкемнің анау кешегі Көсіліп жатар төсегі... ...Құбыла бетке қол жайдық, Біздегі шара осы еді.

Ар жазасын көтергенше – Арқалаған тас артық. Оспадар дос есерленсе, Одан ойлы қас артық. Қызыл сөзге семіргеннен – Қасық ұрттам ас артық. Қалың надан еліргеннен – Ақылды бір бас артық. Сараң үйге түнегенше – Сар далада қос артық. ...Жұрт қатарлы жүре берсе, Ол өмірдің несі артық?! Жаман болмас жоқтығынан, Байдан – жомарт көш артық. Түрмедегі тоқтығыңнан – Азат күнгі аш артық! Осылайша айтты сөзін, Ақынға наз көр артып... Термелетіп бермен қайтса, Түгел сөзді түйіп айтса: Жақын тартар жаттың өзін, Бірлігі бар ел артық!

Мөлт-мөлт етіп көзіме жас келгені... о несі? Көлбеңдейді күңгірттеу көлеңкелер елесі. Көңіл неге босайды, жүрек неге егілді? Дәтке қуат өлеңім, дәрменімді демеші! Көкіректі кернеген сағыныш па, күйік пе? Жан тәнімнен бөлініп, ұшатындай биікте. Нұр сөгілді, сейілді, мұң төгілді санама, Үзік-үзік шаттығым... Өтінемін, үрікпе! Табиғаттың жұтқандай таусылмайтын ызғарын Тас бейнеге айналып, томсарып құр, мұздадым. Түн түсінді сырымды, түнегімен қармады, Түн айтпасын білдім де, тыныштығын бұзбадым.

Телегей сүт – ақ сәулең жер-бесігін шайқаған, Қасқыр болып ұлырдай көп қарадым, Ай, саған! «Сен де мендей жалқы» деп, «Мен де сендей жалқы» деп, Әр түнімде өзіңді көрсем деп ем қайтадан. Сөнген алыс армандар жұлдыз болып тіріліп, Күмбезіне ғарыштың шашылғандай үгіліп. Тамып-тамып кетсе егер, көздің жасы секілді, Тылсым кеудем оны да алатындай сіңіріп. Жұлдыз жанар, Ай шығар.... Мен оларға бөтенмін. Ғарыштағы болмашы тозаң ғана екенмін. Қараңғы түн қонағы – қаңғыған көп қайғылар, Қонып жатыр кеудеме, қонып жатыр... Не етермін?!.

Жақсы да болдық, жаман да болдық, о, дүние! Жүдеттің жанды, алмағың бізден енді не?! Мұнарлы кеште мұңынды жұтып, мәңгідім, Маған деп жаққан жұлдызың әлде сөнді ме?! Беткейге шықсам, орамал бұлғап бір елес, Анадай жерде: ажал мен өмір – жүр егес. ...Андыздап өрген алып кеткейсің аш-ойды, Алып кеткейсің, басқаның бәрі түк емес! Тереңдей батсам, жан түгіл, тәнді ой жейді, Басыңа біреу енеді, сарнап сөйлейді. Шулайды қостап, сабырсыз сансыз сайтандар Сол кезде Ақыл ақырып Ойға: «Қой!» – дейді.

Құбылған дүние – құбылыстарың кеудемде, Аңғарсам, енді ақылымды да ой жеуде. ...Қызығым болып қуантып кейде сұм-жалған, Құйрығын ашып көрсете қойды сол демде. Өксігі бітпес өңкей бір өң мен түс күннің, Аумалы дәурен алтынымды да мыс қылдың. Жайдары шақта жағымды осып, жасытып, Жайсыз бір күні жұмақтың қызын құштардың. О, дүние, дүние, өтуге жылдам құмарсың, Өңмеңдей берме, өзің-ақ мойын бұрарсың. Өлгенде көрген жалғызың жаннан безгенде, Өкіріп келіп, денемді құшып жыларсың!

«Шіркін-ай!» деймін, «Шіркін-ай!» деймін, тамсанып, Өмірге мен де келіппін кеше жар салып. Келіппін кеше... Бір белес астым аса алсам, Көргенім менен түйгенім сонда қаншалық? Түндерім кейде шұғыла-нұрға шомдырып, Күндерім кейде көзіме мұнар қондырып; Пәс сезімдерден өртенсе озбыр жүректер, Аярлық оты жанымды қарып, тондырып. Көзді ашып-жұмдым, кейіндеп қалды көп ғұмыр, Түнеріп күнім, түндерім ғажап төкті нұр. Жынданған ақын жайын бір көріп кетуге Терезе жақтан қарайтын болды текті жыр.

Бекерден-бекер қу тірлік маған сұстанар, Кеудеме сыйған ызғарлы күз де, қыс та бар. Онсыз да менің тынысым, демім тарылды, Онсыз да екі жағымда – бірдей ұшпа жар. Күлудей күлдім, күлкімді күліп тауыстым, Жарқын бір шақтан жылыстап тез-ақ ауыстым. Үскірік желі үйіріліп соққан кеудеме Үңілсем болды, қыс-қайғыменен табыстым. «Шіркін-ай!» деймін.... Білмеймін, оны неге айтам? Бойласам ойға, уайымды тағы молайтам. Білдіргім келмей ішімде ненің жатқанын, Бөрідей арық қомпайтып жүнім, зорайтам.

Сыңарымдай бірге туған кіндіктес, Мұң жайында мың айтқанмен мұң бітпес. Шуағына шығайыншы ақ күннің, Шын сырыңды, әттең, өмір, білдік кеш! Пәни деген пенделік бұл керуенде Не жетеді, шіркін, бәрін көргенге! Күліп тұр ғой, анау тас та ызбарлы, Соны ұқпаған, беу, көңілім, шерменде. Беу, көңілім, беу, көңілім, шерменде, Сыйыспаған аспанмен де, жермен де. Өгейлікпен өтсе ғұмыр, Өлгенде Өксіген бір үн шығар-ау көрден де. Сансыз сауал сансыратты сананы, Жан құмары, айтшы, неден қанады? Бір қарасам, көктен шаттық құйылып, Бір қарасам..... Құстар жылап барады.

Өремізбен өлшеп ар мен ұятты, Жүрек қаны тиылмастан жиі ақты. ...Шұғылалы таңның көзі тым суық, Қараңғылық шақыратын сияқты. Көп айтпайын көңілімді шерменде, Не жетеді, шіркін, бәрін көргенге! ....Жапырақтар, жапырақтар – жандарым, Үзілмекке үміт берген сендерге.

Өтірікші, өсекші жұрттан жеріп, налисың, Шаттықтың да шырайын «шерім ғой» деп танисың, Ырғалған гүл-сезім, ызғарыңмен қарисың, Жетім-жүрек, болмысқа көп өкпелеп не керек?! Сырты жылтыр сұмға да базбір сәтте сенгішсің, Құйымырдың сөзіне салпаң қағып ергішсің, Жат жасаған күнәні енді өзіңнен көргішсің, Бүтініңді бекерге екі бөлу не керек?! Желдей еркін көңілді жалқылыққа көндірдің, Өз күйіңді өзіңе тыңдатуға жөн білдің, Армандардың алауын аямай-ақ сөндірдің, Жалғанына пәнидің жадылану не керек?!

Теңіз, теңіз-ойларға жұтылғанда шым батып, Жылытардай қаныңды жаны құрбан бір ғашық, Жүрегі жоқ бейненің елесімен сырласып, Жеткізбейтін қиялға құр емексу не керек?! Шығар күннің батары бәріне де белгілі, Әулиесіп, данасып айтарың не ендігі?! Жетесіздің болмаса сендегідей шер-мұңы, Соған бола саяқсып, уайым қылу не керек?!

Түс көресің таңға таяу мезгілде, Өлі-тірі көзтаныстар жолығар. Бір жамандық кезігерін сездің бе, Сен бәрібір жақсылыққа жорып ал! Құдіретің бағып тұрған сыртыңнан, Жазмышыңның жайын жұмбақ білдірер. Қапы қалмай, ғибрат тұт ғұрпыңнан, Ажал кейде – көзділер мен тілділер! «Жәй айтылған ырым ғой, – деп, – ол деген», Кейбіреулер киесінен танады. Әне, қара, сен жүретін жолменен Қара мысық кесіп өтіп барады!.. *** Жүрекке – жәбір, жапсырып жаныңа нала, Жаңылыс аяқ бастың-ау тағы да, бала... Кешірер, мүмкін, кешірмес, Ол – оның ісі, Ұятыңды ұғып, алдымен арыңа қара!

Теңізді кешіп тобықтан, шайқалып ерен, Шараптың буы, шайтанның айтағыменен; Әкеңнің құны кеткендей әп-әйдік жанда, Әңгірлеп едің әңгүдік айқайыменен. Ал, енді бүгін тозаққа тірідей түсіп, Көбікті мұңды кеудеде күбідей пісіп; Өзіңді қойшы, өзгенің өкпесін ойлап, Солдырдың сорлы жүректі сірідей қысып! Жападан-жалғыз, Жан-жақта елегіз толы... Жапырақ төсеп жағынды неге күз жолы?! Күңгірттеу, күлгін аспанды күрсіне шолып: «О, тәубе – дедің – ішпеймін!». ...Көрерміз оны.

Бүлінгеніңді бүтіндеспейді ешкім, білемін, Білемін, сырттан: «Бүлдірді!» – десіп күлерін. Бәрібір жұртқа – бәлеге басың шатылып, Тілім де-тілім кескіленгені жүрегің. Қателігіңді кешірмейді ешкім, жоқ мейірім, Сонысы, бәлкім, дұрыс та шығар, сөкпеймін. ...Тағдырдың өткір шалғысы қиған тақырлап Құрақтай жусап, қайтадан қаулап көктеймін. Пенденің көңілі Құдайдан-дағы қалады, Емдейтін – өзің жаныңа түскен жараны. Өкпеңді бүгіп, өгейсіп жүрсең өзгеден, Өшпейтін өлсең өсекке тағы таңады.

Өмір ғой, өмір... Өмірдің заңы – ескі заң, Ескі заң тірі, өмірден қанша кешті жан!.. Ажалың бір күн сені де алса арадан, Жылайтын – сол жұрт, оған да бар ма еш күмән?! Замандар өтер, адамдар өтер арманда, Замандар келер, адамдар келер жалғанға. Олар да көрер кеше сен көріп кеткенді, Өміріңді заңы... Зарланба, жүрек, зарланба!

Тұнжырайды екен, Түн жылайды екен, Шын жылайды екен, Қарасам. Ол бекер екен – арманды Айға баласам, Қорқыныш екен буланған бозғыл сәулесі.... Қарасам. Қаралы түнде қайғыны күллі жинаған, Жасындай көздің жұлдыздар төмен зулаған. Жұбату таппай өзіме, мұңлы түніме, Қиналам. Түнменен тылсым түнекке сіңіп мұңдылар, Ішіңде бір үн үреймен түрлі шыңғырар. ...Күнәһар әлем күйдіріп жүзін, күн өлсе, Түн жылар. Жоқтауын түннің естіген жүрек егілер, Қасірет желі кеулеген кеудең сөгілер. Түн сырын ұққан тіршілік иесі тіріліктен Жерінер.

Іштің дертін басуға ішірткіні «ем» дедім, Ілуде бір кездескен бақытыма сенбедім. Өткен өмір керуенін кеудеме әкеп жерледім... Тым ертерек тарқатты базарымды бұл дүние! Алыстаған күндерге аңсар ауды неліктен?.. Ада болдым ақыры арман, қуат, еріктен. Жұқана да қалмады жастықтағы желіктен, Іздерімді көмген соң сусып көшкен Құм-дүние. Үсік шалып, солғанда жанымның бір бүршігі, Бітпейтіндей көрінді пешенемнің қырсығы, Ыза буып жүректі, көзімнен жас ыршыды. Түкірдім мен бетіңе, менсіз – сен де тұл дүние!

Ауыр ойдың азабы арылмаған індеттей, Алжастырды ақылдан асау мінез бірбеткей. Менің аппақ арымды бұдан әрі кірлетпей, Берер болсаң ажалың, бер тезірек, сұм дүние! *** Ызыңдаса кеудеде шыбын-жаным, Амандастым ажалмен... бұрылмадым. Қолдап мені, әруақтар, жүрсіңдер-ау, Кешегіден түзелді бүгін халім. Жеті мүшем дін аман, ауырмаймын, Ауруыңнан секілді ауыр қайғым... Кірпіктерге ілінген тамшы жастай Тамып кетсем, ешқашан табылмаймын. Мен – елеспін... Өзімді солай ұқтым, Қойындасып түнменен жоғалыппын, Айдай мынау әлемнен айрылғанда, Әруақтардың күшімен оралыппын.

Қалқан болған қанжарлар сермелгенде, Қолдайтұғын қысылшаң жер келгенде; ...Өздерінің еліне жолатпайтын, Өтелмейді парызым – өлгендерге. Сыры жұмбақ жер жатыр ішін төсеп, Кінә бізде – көп жайды түсінбесек. Ақ жол айтып, алыстан аян еткен Әруақтарды көремін түсімде тек. Нұр төгілсе ғайыптан... жан шуақтап, Күмбірлі күй – сел-сезім шалқып ақпақ! Ажал мені ала алмас ауру беріп, Алып кетер адассам арды таптап.

Кей күндердің жарығы жоқ түн ғұрлы, Түнек жолдар түлейлерге кіл бұрды. Удай зерлі уайымды жұтқызып, Сағымды морт сындырды. Кей күндерден кесапатты мұңды алдым, Кеттім лағып, қудым қиял... жындандым. Былқ-былқ еткен бүйткен тірлік құрысын! – Боқтығына былғандым. Кей күндері үміт өлді, жан семді, Жоғалттым да жоғалтпайтын нәрсемді; Жын-ойнаққа жанын сатқан пәс ойдың Бәрі маған қарсы өрді. Кей күндері жапырақтай үзілдім, Аспан жаққа айбат шектім, кіжіндім. Ит-пенделік игергенде – жоқ дәрмен, Ақ сүйектей мүжілдім. Кей күндері көктей солып көңілім, Кезенгеннің оғына ұшты елігім. Сапырылып сары дауыл санамда, Сап басылды желігім.

Кей күндері шаттығым да бар шығар, Рас, рас, бақ күнім де бар шығар... Жүз қуаныш бір қайғыдан жығылса, Жаным жер боп жаншылар.

Күлерсің-ау, көктемім, түлерсің-ау, тірлігім, Жусан тектес ұл едім, жұлдыз кескен кіндігін. Жапырақтай жанымды бояп жасыл реңге, Жаппар Алла жар етті жаратылыс шындығын. Жаратқанның шындығын жүрмегін, дос, танымай, Жаны жомарт кісінің бәрі жақсы, бәрі бай. Күн айтады осыны, түн айтады осыны... Жыр оқысам жарасар Наурызымда налымай. Ерке желдің ескені, еріп сеңнің көшкені, Қара жерден қар кетіп, қаулай шөптің өскені; Мархабатты Наурызым, махаббатың емес пе – Тартысқанның кешегі: «Тату болдық!» – дескені?!

Көбейгені күлкінің, кеңейгені көңілдің, Шер-шеменді шет қағып, шегергені өмірдің; Арғы бабам тойлаған Әз-Наурыздың арқасы – Жағалай жас шағына оралғаны елімнің. Егіз-егіз төл өріп, жетпегені көгеннің, Аққа толып тұрғаны алтындаған зереннің, Алыс-алыс сапардан құстарымның қайтқаны... «Сенің құтты қадамың» демегенде, не дермін?! Лүпілдеген жүрекке нұр арманның қонғаны, Лап етпегі сезімнің бір шоқ түссе болғаны, Ой-хой, Ұлыс күнінің Ұлылығы емес пе – Наурызбайдай құрдастың отыз жасқа толғаны!

«Пешенеге сызып қойған шеберің, Пәни жөні Тәңірден ғой» дер едім. Пенделіктің парқын біліп, бүгін мен Бәрін, бәрін тек өзімнен көремін. Тәуекелмен іс еткен соң әуелгі, Себеп – менен, тағдыр маған тәуелді. Кещелікпен кірсем бәле-бәтерге, Кімге айтардай өкпе, кінәм бар енді?! Тұрлаусызын ойлап тәйтік көңілдің, Теріс баққан мінезімнен жеріндім. «О, тағдыр!» – деп опынғалы соңынан Арақ іштім, айғай салдым, елірдім... *** Өмір озар, тозар мүлік-дәулетің, Сұрқы қашар сұлу, сәнді сәулетің. Малды сүйсең, мұратың – тұл, ар – жетім, Керегіңнен дүние-боқты көп алып.

Жан байысын, білім – бітпес дәулетің, Нұрлы жүрек ойдың құрар сәулетін. Бір Аллаға бағышталса бар ниетің – Рахмет жауар, рухың азық көп алып. *** Ұшады жапырақ, Ұшады Жел қағып әкеткен үзік ой. Көнерген мезгілдің нышаны – Күз ғой бұл, көңілдің күзі ғой. Күз желі кеудемнен еседі, Сыпырып сыз демді жердегі. Шұбалып шалғайы көшеді Жылауық бұлттардың керуені. Қызығын, қызылын күз ұрлап, Құлазып жалаңаш бақ қалды. Құлақтың түбінен ызыңдап, Көңілдің бір күйі... жаттанды. Көңілдің бұл күйі ығыр қып, Созады мағынасыз мақамын. ...Түгесіп тірлікті бүгіндік, Мұңыма оранып жатамын.

Жаралғалы жан тәніммен арбасқан, Өз құмырын өзі бөлек сүйгесін. Егізіме жетпей жүр ғой әу бастан Тамшыдайын мөлдір, таза үйлесім. Тән құмары жеңіп, бойды билесе, Жан құлықсыз құлға айналар секілді. Тағаты тұл сезім қозып, күйлесе, Ұят кештеу тілгілейді бетімді. «Таңда маһшар»... сұрау алып ар-ұждан, Бұ дүниенің ақыретін көргем-ді. Көп күнәнің майын сығып, тамызған Тозақ оты күйдірген-ді кеудемді. Шырқырады жаным сонда: «Қайда, – деп, – Үзбей жиған ізгілік пен иманым?». ...Мен қайтейін, өткен іске айла жоқ, Мен қайтейін, қу нәпсіңді тыймадың!

Асық атып, алаңқайда доп қудық, Садақ иіп, сары қамыс оқ қылдық, Көл жағалап, құсқа тұзақ көп құрдық – Өмір ойын еместігін кім білген?! Бір қаракөз қызға түсті назарым, Хатқа салдым ғашық жүрек ғазалын. Жатсам-тұрсам тартпадым ба азабын?! Махаббатың от-жалынын кім білген?! Кек жолында топқа талай бір барған, Бірге жүріп, бірге күліп, мұңданған, Бозбалалық сыр бөлісіп, ұрланған Жақын достың суысарын кім білген?! Ортақ мұрат, озық арман көксеген, Қиындарға қол ұстасып беттеген, Көңіліңе титтей күдік етпеген Сатып кетер жолдас барын кім білген?!

Еш алаңсыз еркін сауық-сайранмен, Көңіл өсті келер күндер, айлармен, Жылдар, жылдар... жоқ қой айғай салғанмен, Өткен өмір өкінішін кім білген?! Өнер-білім жан суарып, нәр берді, Ақыл толып, ой қуаты әлденді. Шұғылаңның шалмас жері бар ма енді, Надандықтың парқын бұрын кім білген?! *** Күндіз аққан жұлдыздар – сезімдерім, Зеңгір көгін көңілдің сызды талай. Мен шабыттың шаңқай түс кезінде едім, Өлеңіме өргізген ізгі сарай. Алыстарды арбасын күмбездері, Алтындатып төбеге ай қададым. Тарихымның салмақтар шын безбені, Төрге қойдым Темірдің тайқазанын.

Оюына Құранның сөзін теріп, Гүл – миуалы иранбақ ектім және. «Өзің келіп, өрнегін көзің көріп, Бір жылы сөз айтар» деп еттім дәме. Шымылдығын шашақтап күн нұрымен, Шамқай жібек ұстадым қытайыдан. Шамдалына жүректі бірге іліп ем, Сәулесіне сыйғызып сыпайы мән. Қиялымның қызылы, ой әрімен, Ғибрат сөз тапқандай ғұламалық, Шатырына шаттықтың бояуымен Жаздым сенің атыңды... жылап алып. Сен назарың салмасаң – айыпты жыр, Май құярсың бықсыған мұң мен шерге. Күндіз аққан жұлдыздай ғайып-ғұмыр Жан сарайын жасаулап үлгертер ме?!

Деп ойладым: «елтірмін, елігермін», Деп ойлаған жоқ едім «жерінермін». Сыры кеткен, Құдай-ау, сыны кеткен... Сені көрдім. Жер қапқанда табанда бір арманым, Жазы көшкен жүзіңнен сыр аңдадым. Қуыршықтай қылықсыз қыз-қатынға... Қуанбадым. Боздатты да кер күйін мұң-шанағы, Бозғыл тұман бойымды тұмшалады. Қалған екен қызғалдақ гүлім қурап, Құр сабағы.

Оңаша қалсаң, ойға да керек тыныштық, Ондайда өмір жаныңа жақын, тым ыстық. Күйбеңшіл келіншек күттірмей келмес қасыңа, Күйген тағамның жағымды исі күңірсіп. Қиялмен құшып, тәтті елестерге тоймайсың, Қиял да жетпес тұңғиықтарға бойлайсың. Періштесімен ойнаған сәби ұйқыда Шалықтай күлсе, «Пейіште жүр» деп ойлайсың. Рахатқа батып, балбырап, денең босайды, Кірлеген көңіл терезесін сонда не шайды?! Таң шұғыласын таратар едің маңайға, Томырық түннің талайдан бергі, о, шайыры! Күлімдеп жатып көзіңнің жасын бір бұлар, Осындай сәтке жаным да менің тым құмар. Көзіңнен ұшқан күміс сәуледен сескеніп, Серпілер түнге сейіліп қашып мұң-мұнар.

Төбелестім, таяқ жедім, жығылдым, Тас атқанға тұра қалып тас аттым. Бітпейтұғын дау-шарға кеп ұрындым, Жеңілістен басқа бірақ не таптым?! Жеті атасын сыбап салдым қызумен Талай-талай менменсіген төреңнің. Ызаландым ызғар есіп жүзімнен, Шеттеткеннен басқа жұрттан не көрдім?! Шындық үшін өз әлімше күрестім, Топқа кірдім тағат тауып, толғанбай. Содырлардың кеу-кеуіне ілестім... Содан енді пайда қылдым мен қандай?! Батырлықтың ақ алмасын суырып, Басын алмақ болдым тіпті мыңыңның... Әділетсіз дүниеден түңіліп, Ақырында жырға келіп жүгіндім.

(Бисенге) Қатал ғой тағдыр, салады сынға, тергейді, Қапылыс сәтте қамшысын қатты сермейді. Қамықпа, досым, тосыннан төнген қырсыққа, Ажал да айтып келмейді. Жарасын жанның уақыттың өзі емдейді, Жақсылар ғана жаманатыңа көнбейді. Өсегін жұрттың қайтесің «сөз» деп ескеріп?! Аузы бар адам сөйлейді. «Азапқа салар ақылсыз туған ой» дейді, Ақтығың бәрін түзетіп әлі-ақ жөндейді. Өткен бір іске өкінгеніңмен не пайда? Ойлағаның бола бермейді. Тірліктен мынау түңілсең-дағы сен мейлі, Соныңа бола шамшырақ-жүрек сөнбейді, Тағдырың онда тәлкектей түсер, басынар, Қамшысын қайта сермейді.

Қамықпа досым, қамалып ойға құр, бекер, Торлаған бұлттай қиындық бастан бір көшер. Қуанар досың, дұшпаның қалар тіс қайрап, «Өлмейтін пәле бұл» десер. Бақыттың құсы ұшқанмен, тағы бір қонар, Ол шағың-дағы қуанышпенен жырланар. Кезекпен – өмір, Қазіргі сенің күйіңе Дұшпанның басы шырмалар. Айтайын жұптап, азапқа салар ой болар, Тағдырың сәтін өлшеп те-пішіп қойған әр. Өткен іс өтті, ертеңнен күтіп несібе, Еңсеңді тікте, тойға бар!

«Мен қазақпын – мың өліп, мың тірілген..» (Жұбан Молдағалиев) Құт қашып, қызық кеміп, нала қалып, Жүрегім жүрген кезде жараланып; Жабырқау көңілімді жел жұлмалап, Жылаушы ем жартас жаққа дара барып. Күтпеген қыздан қайыр, ұлдан көмек, Қаусаған қариядай... құр тән жебеп. Ол кезде отырушы ем түк табылмай, Мұздаған жүрегімде мұңнан бөлек. Қайтар ем өлең атты дос келмесе, Достыққа диуананы қош көрмесе... Білмеймін сенерімді, сенбесімді, «Басыңнан сондай дәурен көшкен» десе. Басымнан бұлдыр дәурен көшті-кетті, Таянып құламадым қос тіректі: Домбыра және жырым – жан жолдасым, Қураған қурайды да өскін етті.

Жалданған салты сасық, ғұрпы насқа, Құл едім құлақкесті құлқын-асқа. Барымды базарлады ұлықсатсыз Ұлықтар пиғылы жат, ұлты басқа. Түс көрдім.... жүрегіме бұлбұл қонып, Сайрады, жақсылыққа жүрдім жорып... Жылыстап өтті өкініш, Мен жұртымның Жайнаған жүзін көрдім гүл-гүл болып. Бәрінен бірден қайтты бүгін есем, Досым көп ұлты басқа, діні бөтен. Ойлаймын, мен «мың өліп, мың тірілсем», Өлтірмей алып қалған – тілім екен... Ділім екен, Ислам дінім екен. Тірлігім тоқытса ойға сан сабағын, Анамның тілі арқылы аңғарамын. Күн сүйген көңілімді жалау етіп, Жартасқа барып тағы ән саламын. «Мен енді өлмеймін» деп жар саламын!

Отаным бар, Осал емес.... үйім жоқ, Сұрағанға: «Орташалау күйім», – деп; Күлімдеймін. Ал, әйтпесе, пәтерін Жалға берген орысқа да сыйым жоқ. Жатырқайды арман еткен астана, Жаутаңдайды келіншек пен жас бала. Түрмедегі ұлы келіп, қожайын: «Оған-дағы керек, – деді, – баспана». ...«Жетім бұрыш». Жағалай ел тұр үнсіз. Тұрмыс қайтіп түзеледі шығынсыз?! «Әр ай сайын екі жүз сом төлейсің!», Мен басымды изей бердім тынымсыз. Күз келіпті-ау, аңғармадық қалай біз? Үміт етіп жолға тағы қараймыз. «Айлық – үш жүз, пәтер – екі... япыр-ай», Он саусақты бүгіп қайта санаймыз.

«Жетім бұрыш». Есім дұрыс әзірге. «Үйі барға – күз деген не, жазың не?». ...Көптен бері шақырмаған екенбіз Достарды да дастархандық мәзірге. «Жетім бұрыш». «Жетімдері» – мына біз, Таңнан келіп, кеш түскенше тұрамыз... Пендеміз ғой, бірліжарым кемпірді «Бөлісе алмай», қызғаныш та қыламыз. Қаракөздер, қара көздер – үмітті, Қас қылғандай күн де кенет суытты. Жанымдағы жас жұбайлар айтады: Бұларды да бүлік сала қуыпты. Көңіл пәсең, ұлым еске түседі, Қолымызға қонған бақыт құсы еді. Бағу керек... Ал, мен болсам, кей-кейде... Адам қайбір жетіскеннен ішеді?!

Тәлкек тағдыр неге қатты сынайды? Жыламаушы ем, жан-жүрегім жылайды. «Не дайындап келер екен келер күн?», Бірдеңе ғып өткізерміз бұл айды. Біз әуелден нәсіпсіз жан болармыз, Бұл бағытпен қайда барып оңармыз?! «Жетім бұрыш», хош болып тұр әзірге, Ертең тағы соғармыз!..

Өмір өзгереді, Бәрін көз көреді. Өзің өгей қалар Кезің тез келеді. Алдан бақ шығады, Көңіл аптығады. Бірақ... қайғы бақты Қараң қаптырады. Танып ақ-қараны, Тағлым жатталады. Жылдар жылыстайды, Досың жат болады. Тағдыр сырт қарайды, Ойды бұлт қамайды, ...Ажал ауыз салса, Бойды құрт талайды. Тоқтар шеру кенет, Оған – өлім себеп. Артта – жас өмір бар, Орын беру керек! *** Бойлайсың өмірге, тойлайсың, Шаттанып, тағдырмен ойнайсың. Құшасың бақытты, Тек, әттең, Қауышпай қайғымен қоймайсың. Білесің ақылдың жеткенін, Ілесің арманның кептерін. Өрлейсің, гүлдейсің, Тек, әттең, Күн туар қоштасар көктемің.

Өмірге сен де тал егесің, Барыңды базарлап бересің. Баянсыз дүние көшеді – ...өлесің. *** Жанға жайсаң жыр керек, Ақ қағазға төнгенмен: Ойдан күтіп бір дерек, Сезімдерім сергелдең. Қол жайғанда құлшынып, Қиял ыңғай бермейді, Ұйқаспайды тіршілік, Ұйқым бірақ келмейді. Көңіл күйін тыңдап ем, Көз үрейім артады... Түлейленіп түнгі әлем, Тұңғиыққа тартады. Ілдірмейді еш сырым, Іште қатқан шемендей. Еміс, еміс... ескі күн Естен елестегендей. Сырт-сырт сағат секундтап, Соққылайды миымды. Сұйық қанды неше ұрттап, Суып жүрек... тиылды?! Ойдың қайда дерегі, Неге отырмын елеңдеп? Ұйқы баурап жеңеді, Ақ қағазда жоқ өрнек... ***

Кедір-бұдыр кеткен шығар көп күндер, Өткен шығар талайлардың ғұмыры… Ақ таңдарым, маңдайымнан өптіңдер, Аялады ардың тұтам сынығы. Түн тылсымын көкірекке көшірсем, Жұлдыз еді жүрегімнің моншағы! Тым болмаса, Фәни-жарық, кешір, сен… Құйттай құсың қанат талып, шаршады. Іздемейді көңіл шаттық шуағын, Сеземін тек... соңғы күнім емес бұл. Еміс-еміс сарын шалар құлағым, Көз алдымда көмескі бір белес тұр. Шайпау сезім шалқып барып, өшкенмен, Шайтан жаққан оттың қалды қозасы. Қарашықта… мұң-мұнары дес берген Қарауытар сан арманның моласы. ***

Әлемнен қалайша бөлінем, Әзелден бармын-ау, тегі, мен?! Түнекті тәрк етіп, тірілдім, «Бол» деген Алланың себімен. Өлсем де кетпеспін жоғалып, Ғайыпты қайтадан оранып; Күтермін ақырет хабарын, Нәпсіден біржола тоналып. Пәниде былғанған сор басым, Иманым болғай да жолдасым!.. Ақ қанат періштем, демей гөр, Із кескен Ібіліс оңбасын! Өзгеріп, өшкенде ескі күн, Сәждаға бас қойып кешқұрым; Өткенге салауат сұрадым… Сенің де даусыңды естідім. Адамның айрылмас егізі Ар – шындық, ақиқат негізі… Алланың нұрына асығар Толқыған тағдырлар теңізі.

Кешкейсің, кең Құдай, күнәмді! Көңілден серпейін тұманды. Сауапқа жазғайсың көбірек, Бір ісім болса егер ұнамды. Тән: «Мәңгі біргеміз біз», – дейді, Жан жарық мекенін іздейді… …Мен, сірә, өлмеспін, Өлмесем, Жүрегім зікірін үзбейді. *** Қара жер, қойныңнан жаралдым, Көк аспан, сенен де нәр алдым… Өткінші өмірімнің соңынан Өзімді мен қайдан табармын?! Ырықсыз келгенім, кетерім, Ылығып әрнеге нетемін?! Алланың дидарын аңсамай, Не мұрат-мақсатқа жетемін?! Ақиқат астарын ашпайтын, Бір жұмбақ өріске бастайтын; Тәңірім, жолыңнан адассам, От көрем… жанарды жасқайтын.

Ел көрем…еңіреген, жылаған, Бас ұрып, кешірім сұраған. Ақырет сынына шыдамас, Азаттық аңсайды құл-адам. Аямай, ауырды жүктедің, Бердің де, қайтадан үптедің. Тәңірім, тәубамыз тайғанақ, Осы ма пендеңнен күткенің?! Өзің деп, кеудемді өр еттім, Онан соң, көңілді шер еттім… Қара жер, Көк аспан, Жауап бер, Мен кімге керекпін?!

Ынтық едім өлердей өрем жетпес бір сырға – Он сегіз мың ғаламның ішінде һәм сыртында, Туылмаған, тумаған, теңдеспейтін ешбір күш Бар болу да, жоқ болу – Бір Алланың ырқында. Екі жаһан иесі мейірімді, рақымды «Субханаллах!» – күндіз-түн зікір еттім атыңды. Тәркі дүние түңілтіп, торықтырған шақта да Май тамызып маздаттың Ұлы махаббатымды. Қаһарыңнан қаймыға, қайғы жұттым, мұң шектім, Соңғы үмітті сөндірмей, себезгілеп нұр төктің... Өткіншінің ісімен өкінішті молайтып, Хаққа қайтар жолыма қамдануды білмеппін.

...Сарғаяды жапырақ, күз де тұрмас, сырғанар, Көктем келер, жамырап, өндір өмір бүр жарар. Аптығамыз несіне? Жел тонайды бізді де, Әр жапырақ-ғұмырда ашылмаған сыр қалар. Алақанда ақша қар – жарық күнім, баянсыз, Еркесініп жүргенмен ертеңім де аянсыз. ...Ақыреттің таңында ақ жүзіміз қарайса, «Көп сыналған құл ғой» деп, Сіз де бізді аярсыз.

Сырттан қарап өзіме, сүлдерімді аядым, Жұрт көңілі үшін тек күлгенімді аядым. Жүрегімнің үстінен көктем ұшып, күз қонып, Ерте солған өлеңім – гүлдерімді аядым. Орда бұзар отыз жас, одан өтіп жөнедік, Шайқатқандай шағымда шау тартқандай көнеріп. Бұқпантайлап күн кешкен бұл жүріске не делік? Қарындастың қаракөз үміттерін аядым. Ел мұратын ер қамдар, өр еңсесі пәс түсті, Құлшынысы құм қауып, талпынысы тас құшты. Іріктелер іріден – ішкеніне мас күшті... Алты алаштың арыған жігіттерін аядым. Ақ ниетің адыра, ахлақ туы тозғандай, Жақсыларды қалдырып, жаман-жәутік озғандай, Пұл-бағымен деліріп, делебесі қозғандай.

Замананың лыпасыз зауық-биін аядым. Қыран қонар қияны құзғын барып жайлады, Сандуғашсыз бағымда сауысқандар ойнады. Ордасында өнердің өңшең топас тойлады, Дүниенің осынау дүмше күйін аядым. Жан-жағыңды қаусырып, жын-жыпырлар қамайды, Сәл шыдашы, сәл шыда... шаштан сүйреп сабайды! Түк талғамай талайды, жан тастамай тонайды, Елімді де, ен байлық – жерімді де аядым. Азаттығым – алданыш, жатқа тізгін берген күн, Ағарып таң атқанда, бесігімде тербелдім. Сағым, сағым, сары сағым... шермендедей сенделдің, Күлкіңді де, ей, қазақ, шеріңді де аядым!...

Шалыс басқан әр ізде шаттығы бар шайтанның, Беу, бейкүнә періштем, көңіліңді қайтардым! Ар жазасы – ауыр сын, қансыраған жүрекпен Қайтіп саған көрініп, қай бетімді айтармын?!. От пен суда ойнаған бойды нәпсі бұлады, Тіккен туы тентектің теңселді де, құлады... Тарқамайтын сауық не, таусылмайтын тәтті не? Мен жыласам – белгілі... өмір неге жылады? Желкенімді көтеріп, телегейдің төсінде, Қилы сапар кешкендей қияметтің кешінде; Қиялымның қонысын жеті қаттан өткізіп, Құдайыма жақындап барғаным да есімде.

Тамұғына пәнидің қос өкпені күйдіріп, Қасқа қара маңдайды жалынына сүйдіріп; Ашық келген ажалмен арбасқаным есімде – Батар күннің жалқынын қарашыққа сыйдырып. Тағдырымның бұйыртса мінезсізін, кідісін, Бұлаңдаған не пайда бұрынғыдай жүрісім?!. Ырыздығы төгілмей мың күн тұнған дүние, Сен де – Хақтың қолында бір күн сынар шынысың!

(Нұрмұхан Жантөринге) Абыздай Аңыздан аңдаусыз енген біз жаққа, Аз ғұмыр кешіп, аспанға көшіп кеткен-ді. Есірік жел, жүрегін елдің мұздатпа, Сыпсыңдамасаң да, ұмытқан жоқпыз өткенді. Тылсыммен тілдес мұнарлы тауды мегзеген, «Табиғаттың өзі» деп білгін сен оны. ...Жақын мен жаттың арасын айқын сезбеген, Шерлі Шоқан боп оралып қайта келеді. Өз өмірі бар өнердің өлмес, жоғалмас, Жазылған сонда жазмыштың бұлдыр дерегі... Ар-намыс үшін сермеліп өткен ақ алмас Бейбарыс болып, Мысырдан қайтып келеді. Айтылмаған сөз, ашылмаған сыр құнары – Көкіректегіні көзден ұқ! Ол өзгермей, кадрдан қарап тұрады Жатқанда заман өзгеріп.

Бір өлеңім – бір-ақ жұтым ауадай, Кімге дәрі, дауадай?! ...Қырық бес жыл ұзатылған дәуренім Кірпік қағып қалуға да жарамай. Бір өлеңім – құмға түскен іздерім, Жылап келген күздерім... Менен жеріп кетпес, сірә, сол қыздай Үздіктім де, үмітімді үзбедім. Бір өлеңім – тіршіліктің кермегі, Ғашықтардың ермегі. Жүрегімнің соқсын десең қалқаны Қайран Муза, өгейсіме сен мені! – Бір өлеңім біткенше...

Қазалы деген бір қала, Мен сені бұрын көріп пе ем?.. «Жақыным ғой, – деп, – бұл бала», Жылыұшырадың неліктен?! Ыстығы-ай мына аптаптың! Жалын боп бетті шарпыды... Күлтесіне ұқсап бақбақтың Күміс ұшқындар қалқыды. ...Тасадан маған қадалып, Сұқтанған сынды от-жанар. Қызуы бойға таралып, Жүрегім маздап, шоқтанар. Бейтаныс қала... Кеше гөр, «Құлыным» деуге құмбылсың. Шақырып түзу көшелер, «Қал» деді ме екен, кім білсін?!. Үйлерің анау, армандай, Алтындай сары түстенген. Мен тұрмын мәңгі қалғандай, Перронға жаңа түскенмен... Сағымдай көлбеп санада, Сабылған сезім бұл қандай?.. Бәрібір осы қалаға Бірдеңе жетпей тұрғандай.

Қазалы деген бұл қала, Шуағын шашты кеудеге. Сырғыды пойыз... Мұңдана, Қайрыла бердім мен неге?! *** Ойларың ой-қырға бошалап, Сағымды сезімді қуады. Мәжнүнше дуалар махаббат Жанды жан билеуден туады. Ақылың адыра, сырт қалып, Арманың аңсарға ауады. ...Аспаны көңілдің бұлттанып, Ақ нөсер толассыз жауады. Пейіштің сәулесін періште Жебедей қадаса жүрекке; Аһ ұрып қияли кейісте, «Жетсем, - деп жылайсың, - тілекке». Сүйгенің – сұлулық тәңірісі, Сезіне алмайсың еш мінін. Ата-ана, дос-жаран – бәрісі Ол сынды келтірмес хоштығың. Сөз берсең... беймағлұм не дері, Айтарға тіл-аузың байланар. Жаһанға жар салғың келеді: «Жүректің дәруі қайда бар?».

Тағы да жас тамып көзіңнен, Құр қысып кеудеңді құсалы; Күбірлеп сөйлестің өзіңмен, Бұл-дағы – жындану нышаны. Көтермей басыңды жат, енді, Үміттің шырағын білтелеп... Әй, Мәжнүн, дертің тым қатерлі, Жазылып кетерге – бір себеп...

Сарылып, сағынып, аңсадым мен нені? Жабығып, қамығып, түн басты кеудені. Жалынып, табынып, бас ұрдым Аллаға, Бар үміт тарылып, Хақ медет бермеді. Бір ағын бұлағым суалап қалғандай, Қиялым, құмарым нәсіпке жалғанбай... Тынамын, шырағым лып етіп өшкенде, Жыладым, құладым есімнен танғандай. Өмірдің неғұрлым көп жесем соққысын, Шегіндім, берілдім, таусылды еп-күшім. Жеріндім көңілдің тұрақсыз түрінен, Серіңді не қылдың, уа, Пірім, жоқпысың?! Тәңірім, әмірің тым қатты пендеңе, Тәңірім, таныдым, жақпадым мен неңе? Жалыным, жарығым – басқада, басқада... Арыдым, налыдым, жете алмай кермеме.

Сандалдым, таң қалдым тағдырдың күшіне, Жалғанның қамдандым пақырлық ісіне. Арландым, қармандым үзігін үміттің: «Арманның, сол жанның енсем, - деп, - түсіне». Не талап, не сабап жықсаң да, тек көнер, Баққа орап жасамақ мейіріміңе бек сенер... Жоқ тағат, жата қап шөлімді басар ем, Махаббат шапағат сәулесін төксе егер.

Мынау нұрлы өмірден не тіледім?! Тумай жатып, пәктігім, шетінедің. Ай-күні жоқ кеудемді түн жайлаған, Жақсы көрме сен мені, өтінемін! Мен қайғымен қауыштым айрылмасқа, Жынды жүрек шалыққан жай бір басқа. Құлатуға құлқым жоқ құрдымыма, Құшағыңды сен маған жайдың босқа. Сүйгеніңмен, сезбессің, түсінбессің, Күн түсіріп көре алмас ішімді ешкім. Махаббаттың бар мұңын тасы жұтқан Мен мұнарлы таулармен мүсіндестім. Жуықтама қызығын жерлегенге, Елікпегін ондай жан «ер» дегенге. Өз қолыммен табыстап кетем сені Өмір жайлы ойланып көрмегенге.

Күйі тынған шанақтай көкірегім, Күңсіп, қаңсып, күй күтіп отыр едім. Кіріп келдің, көзімнің қарашығы, Кел, құшақтап сүйейін, өтінемін!..

Санамда ой жоқ, сарқылып қалды, Сезімдер кеуіп, бу болып ұшты. Жалыны сөніп, жан тынышталды, Қанымды қызыл түн келіп ішті. Ғайып боп барам, тән де жоқ менде, Ғарыштың терең түбіне сүңгіп; Жарықсыз, бозғыл сәуледей бейне, Жармасқандаймын толқынға ырғып. Толқынға ырғып жармасқандаймын, Тамшыдай сәуле түспей ме көзге?! Ақылдан өстіп алжасқандаймын, Түндерді сенсіз өткізген кезде. *** Сені айтуға ой дәрменсіз һәм таяз, Саз тілімен сезім сөйлер болмаса! Қарай-қарай қанша ләззат алсам – аз, Құштар көңіл құшып, сүйіп қанбаса!

Айтар едім нұр сіңіріп өзгерек, Қиялдың да қуат-күші әлжуаз. Сені мендей көрер ғашық көз керек, Қайдан ұқсын... кіл бос кеуде, желбуаз?! Жанды буып, құлпын ашар жүректің, Сұлулықты «сиқыр» дейді – сенемін. Ынтық күйді ыңырсыттың, үдеттің, Толқынданды тынып жатқан тереңім. Күн дидарың сурет салып ойыма, Сол аңсарға бағынып тұр ақыл да. Шақырсаңшы махаббаттың тойыңа, Шақырғасын, қалдырсаңшы қасыңда! Көкірегіме қысып, мүлдем майысып, Енсем деп ем ессіздіктің еліне... «Күнә» десе, Кел, бір күнә жасайық, Күйсін денем оттай ыстық деміңе!

Күйсін денем, мұз боп еріп кетсін мұң, Бақыт дәмін бір татқанға не жетсін?! Сен меншігі емес едің ешкімнің, Бірақ, маған, Маған ғана керексің! *** «Тәуекел» дедім, сезімге ерік тигесін... Тағдырды қайтем, ғашықтық сертке қақым бар. Мен де – бір Мәжнүн, ес ауып, құлай сүйгесін, Құштарлық оты күйдіріп жанды, лапылдар. Ойланып жатпай ол жүрер жолдың бөлегін, Тәрк ете жаздап тірнектеп жиған барымды; «Қол жетер жерден әріде ғой, - деп, - керегім», Жазықсыз өлең, жеткіздім саған зарымды!

Қоштаспай кеткен кешегі жастық дәуреннің Қимас бір назы қинарын тағы кім білген?! Ырықсыз баурап, ынтығым болған сәулемнің Ғарыштан сонау хабарын күтіп жүрдім мен. Дауасыз дерттің бойыма уы жайылып, Дерексіз ойым ақылға, сірә, дес бермес... Дертімнен осы кетпесем таза айығып, Күнәмді менің Тәңірім-дағы ескермес. *** Еліктірсе тіл жеткісіз құдіретің, Енді менің жазылмайды бұл дертім! Ешкімнің де ортағы жоқ, өйткені, Жүрегіме жазылды ғой суретің. «Сүйем» деймін, сүйе алмаймын ерніңнен!.. Жадыландым, жазмышыма көндім мен. Суытпайсың бір сезімді ып-ыстық, Сөйтесің де, жоғалмайсың көңілімнен.

Шүңейттенген – ойым емес, аңсарым, Тәтті сиқыр қиялымды тамсадым... Арбап, тағы шақырасың, алдайсың, Бейопалы дүниедей бал шағым! Үздігумен аттырып әр таңымды, Үмітім де жалқын нұрға малынды... Естігейсің мен салатын бір әнді, Ескергейсің құрбан етер жанымды! *** Көрмей көзім ешкімді, сені көрер... Көбелектей күйтіне сеніп өлер Өртенейін, отыңа мені жібер, Басылар ма ғаламат ынтызарым?! Қарсы жүрсем, қарамай жан-жағыма, Кінә жоқ албырт, асау арманыма! Жоқ еді сенде кінә, менде кінә... Болжаусыз бұл жайымды білші, жаным!

Қуырылып кең дүнием, тарылғанда, Құладым, бер... берсеңші, дәрің бар ма? Жақындаса қайтеді жаның жанға?! Тебіреніп теңіздей тыншымадым. Түгесті төзімімді сұлулығың, «Сүйгіз» деп, мың мінәжат қылулымын. Бәлду-бәлду сөзі емес бұрынғының, Шыдатпай жүрегімді шымшыладың!.. Әңгүдік әпендіге баларсың ба, Бейілмін, бет қайтқанмен талай сында... Жылайын, жалынайын, аяйсың ба? Шуақ бер, иманымдай нұр-шырағым! *** Күн сайын саған қарай аяңдаймын, Көркіне ақ жүзіңнің тоя алмаймын... Тілегім – күндіз көзім көре бергей, Түсімде сені көріп оянғаймын.

Баяндап жаздым ғашық ғазалымды, Тірідей түскен барып тозағымды. Тыңдашы, тартып берсем бір күйімді, Шырқасам жан тербеген өз әнімді. Ай-сәуле, алты қырлы асылзатым, «Перизат» деп қоямын әннің атын. Тек сені елеңдетсін, елжіретсін Ешкімге залалы жоқ махаббатым. Масайып шарабына аңсарымның, Мазасын қашырайын барша мұңның! Ұшпаққа шыққандайын шабыттандым, Ұшынан бір ұстасам саусағыңның! Басқаға еркім бар ма емінгенмен, Елессің ... көз алдымда көрінгенмен! Толассыз сезім селі тасқындайды, Қайтадан шабуыл салып, шегінгенмен.

Құштарлық – хақ пірімдей, қанатымдай, Қан қызып, дегбірімді алатындай. Қайрансыз тілім мүкіс, іркілемін, Кетесің қасымда сәл қала тұрмай!.. *** Қастерлеп пейіш нұрлы әлеміңді, Көлденең тигізбеймін әлегімді. Жетеді – көңіліңнің назы өшпесе, Күлімдеп, берсең солай сәлеміңді. Баптаған бар өзіңнің мұзбалағың, Қайтейін, ішім күйіп қызғанамын... Әуелгі әз ниетім азбасыншы, Басына бақ тілеген қыз баланың! Жүректің сыр пердесін ашып көрдім, Ұнатып, жақсы көрдім, ғашық болдым... Жол тосқан осы ғажап сезім үшін Құдай-ау, қанша жылды асып келдім!

Себебін сырқатымның сенен көрмен, Артық қой ақыл күту өлерменнен! Не дейін тағдырымның тайқысына, Бақ бермей, пешенеме өнер берген?! Қалтарыс қалған таса қылаңдағы, Жанымның айтылмады бір арманы... Солай деп сөкпе мені, бәрібір де Өшпейді үмітімнің шырағданы! *** Тағы сені ойлаймын, мұңданамын, Сөйте-сөйте, бір күні жынданамын... Сырымды әшкерелеп алатындай, Қысылып, неге мұнша ұрланамын? «Айтам» деп, айта алмаған көңіл датын Аңғартсын саған жазған осы хатым. ...Жұмаққа бара қалсам жолым түсіп, Хор қызы сендей ме екен, Перизатым?

Сен – сұлу, жан жетпейді жер бетінде, Пейіштің нұры балқып келбетіңде; Күлімдеп бір қарашы, сол жетеді, Әйтпесе еткен ісім кер кетуде. Әйтпесе, сейілмейді көп күмәнім, Тасмаңдай тағдырыма соқтығамын; Сарқылып таусылады Көкбұлағым, Сарғайып, солады ғой көк құрағым. «Жаныма дәрусің сен, жаным» дейін, «Сүйемін, шын сүйем!» - деп мәлімдейін. Бүгін – сен, Басқаның түк мәні де жоқ, Білейін ертеңімді, иә білмейін. *** Балауыз шамға байланған көзсіз көбелек, Бозбала шақта біз сендей едік, не керек!? Балауса сезім қанатын отқа шарпыды, Шам сөнбей қалса, бәлкім, біз-дағы өлер ек...

Өлгенше сүйіп, өртене жаздап, өртенбей, Сондағы сүйгі-махаббатымды көрсең ғой! Жындының ғажап ғазалын оқып, шошынып, Аяды, дерттен айығарыма ел сенбей. Ләйліге ұқсас аты да оның арапша, Ай-нұрлы жүзін айнала жұртқа қаратса; Қызғаныш талай қан-жоса ішті тырнады – Қара көзінен құштарлық отын таратса. Алданған арман, қорланған намыс... Содан соң. Мәрттігім емес Мәжнүндей ғашық бола алсам. Амалым нешік, ол баста солай жаралса, Амалым нешік, мен баста солай жаралсам! Балауыз шамнан айналған көзсіз көбелек, Өртеніп өлдің арманды құшып, не керек?! Шам жанып тұр ғой... Қашанда сорлы ғашықтар Махаббатының мәнісін ұқпай жөнемек!

(Қаныш Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толғанда жазылған жыр-толғау) Ана-Еділ – қанды қиянда, Ақ Жайық – майлы қиянда, Миллион жылдар құнары шөккен Маңғыстау – шаңды қиянда Бақ ауып бастан тұл заман, Ел ауып, босқан шығанға. Селеулі қыры селт етпей, Сергелдең, сүргін-ұранға; Үстірттің үстін шаңдатып, Үйіріліп құйын биледі: Оспадар ойын қыларға, Осылып ойыны тынарға! Толқын да-толқын шұбалған Теңіздей тарих сарқылып, Сағымдай сіңді мұнарға... Шер көкірек, кекті жан,

Көзден жас кепті – жыларға. Көкжиек асқан көп арман Ерлердің түмен қолындай, Бұзылмай, бұлттай тұтасып, Бұғаздан бері құлар ма?! Ар қылып, қасірет шексең де, Зар қылып, запыран төксең де; Бәрі де – заман зарпынан, Тарлықта түскен талқыдан. Жар болғай өзің, Бір Алла!

Мәрттігімнің мерейі – Бекеттер өрген мекенге «Әруағы бұлттай торланып», Қасиет қонса, бекер ме?! Төңкеріліп, тасыған «Теңіз сынды елдің» жұрнағы – Тулаған қаны тентек жұрт Тегіне тартқан екен де, Жеріне тартқан екен де. Құландар жортпас құла дүз, Қиянның құрттай пұшпағын Бермеген қиып бөтенге. Адыра мекен қалыпты-ау, Дәурені бастан өтерде... Пірге барып, қол берген, Дін-ғылымнан жол көрген Оразмағанбет ғұлама Ауып, Иран көшерде, Аңдыған жау түбіне жетерде; Маңғыстау кенін түгендеп, «Мұнайдың барын білем», – деп, Бармағын тістеп, өкініп, Болжалсыз күнге қамығып тұрып ол-дағы, Бекерге бордай үгіліп, Аһ ұрып, арман етер ме?!

...Байланып заман тұрмады, Айналып, уақыт зырлады. Жиырмасыншы ғасырдың Орталанды жылдары. Маңғыстау – маңғаз далаға Перзенттік адал пейіліменен құлаған, Тамырын басып иен дүздің, Тынысын сезді бір адам. Үш түбектің астын кеулеген Кілкіген мұнай дариясын Мөлшерлеп біліп, сынаған. Геологтардың жобасы Мәскеуге сонда ұнаған. Шыңыраудан шығыр тартқандай Мұнара біткен мойнын көкке созарда

Елестеген жынға ұсап Хрущевтің көлеңкесі көлеңдеп: «Қазақстанның батысы – Мұнайға бөккен аймақтың Бір жағын Кавказ, бір жағын Түрікпенге бөліп берем», – деп, Түлен түртіп, бүлінсе, Қырына қазақ ілінсе, Бұған да көніп, шыдаған, Тығылып, іштен жылаған. «Ауыл қайда, су қайда? Атамекен жер қайда?» – О заманнан көп айтылған бұл сарын: Қурайы болып даланың, Қобызы болып Қорқыттың Ызғырық шалды шалғайға!

Бір басының бағасы Бір халықтың парындай, Алты Алаштың арындай, Көтеріп алар ауырын Кәтепті қара нарындай, Мыңға жалғыз жұмсайтын Батырлар көзі – арысы, Имантайдың Қанышы! «Білекпен емес, білікпен Біткен, - дейді, - әр ісі». Өз дегенін қылғызды, Күдікті ойдан сырғызды. Мамандыққа үйретіп, Оқытқан жедел ұл-қызды. Іріден кесіп-пішкенде, Ісінің кірген мәнісі. Екіталай кезеңде Елге қорған, жерге ие шыққан ер екен – Сол Имантайдың Қанышы. Бас тігіліп, болғанда Бақ-дәулеттің жарысы, Шаһмардан – шоң шәкірттің Танылыпты шабысы. Қайратымен солардың Шашылып шетке, таралған Маңғыстаудың дабысы.

«Тәубе» деп Тәңір-Иеге, Пікір салсам ойыма: Мен қарыздар әуелі Жаңғақтың ойы, Бесқала, Өзбектен қайтып оралып, Келіп кірген өндіріске қайнаған, Іргесі бүтін үш қиянды жайлаған Ел қарыздар содан соң, Қаныштай ердің сойына! Астана жұрты ат салып, Ас қылып, берген тойына Үкілеп бір жыр әкелдім «Лайық қой, - деп, - бойыма». Сәттіғұл жырау айтқандай: «Қуанад, - дейді өлілер, – Мадиықтаса өзінің Артында қалған тірісі» . Мен мақтасам – мақтауыма сыймай ма, Жау жарағын майырған Халықтың сауыт – құрышы, Маңдайдағы қос жанар – Абай, Мұхтар секілді Адамзаттың ұлысы?!

(шертолғау) Ой – сағым, сана сарсаң, жаным – құрау, Жүрегім, тағы, тағы ауырдың-ау. Үстінде қыл көпірдің теңселемін, Шайтанға қуат берген дәуір мынау! Алдымда – түпсіз түнек, Артым – мұнар, Күн туды кісіліктің парқын сынар. ...Тозаққа топ-топ кірген шұбалаң көш – Сол, сірә, менің сорлы халқым шығар! Сөнгесін әлсіз шырақ ұят деген, Көздері түк көрмейді, құлақ – керең. Неғылған таусылмайтын арсыз күлкі?! Күйініп көп ішінде жылап келем. Күлкісін, күндегендей мәз-мерейін, «Басқадан күнәларым аз» демейін... Кейістік білдіресің, қағаз, қалам, Жасырмай, ал, сырыңды жаз, көрейін!

Бұл күнде жұрттың қандай күткен сөзі? Пейіл тар, мейірімнің біткен кезі. Қайыртпай кәлимаңды алып соғар Кісәпір кәпірліктің тіптен тезі. Жармасқан атасының жағасына Не дейсің бүгінгінің баласына? Кімдерді кінәлайсың – ұрпағыңның Шарасыз, ақыл-есі шаласына?! Тиымды, ұмытқасын тоқтатқанды, Жайына қазық қағар тоқпақ қалды... Құптауға бейілдісің шашын жайып, Қарғаған Құдайды да бетпақтарды. Сатылып, саудаланып достық кетті, Білмеймін, қай сағатым хоштықта өтті? Арылған асты-үстінен кең даладай Қазына-көкірекке бостық жетті.

Ертеңі – есігі ашық жаһаннам-ды, Ұқпаймын үлде-бүлде, жасанғанды. Есебін түгендеп жүр естілерім, Есіртіп шаш ал десе, бас алғанды. Ақтарып көрмегесін боқ-қарынын, Сенбеймін тәубасына тақтағының. Жағалай – жын-перінің тіккен қосы... Барқадар қайда барып таппақ ұлым?! Малданып сырты сұлу көріністі, Мақтанға ел несіне кеуіп-істі?! Толғатты уақыт ұзақ, жатырында Шарана-шындық жатыр теуіп ішті. Арманы – ғұмыр кешу шалқып ерек, Қарасам, қатарластың салты бөлек. Пір соңы, ердің соңы...мүсіркедім «Мендейлер – кешегінің арты ма?!» деп.

Заманым, әзәзілше ел арбадың! Қалайсың рухтың тұл тоналғанын. Балайсың бір пендеңе, сонда-дағы Көзбояу, өтірікке көне алмадым. Ойнатып тамырымды шықшытыма, Жақтырмай қарағанмен сықпытыңа; Тұрамын үнсіз, мылқау, мінберім жоқ, Куәмін ырыс-бақтың быт-шытына. Заманым, аңдау қиын қыр-сырыңды, Жылдарым бір күнгідей жымқырулы... Жете алмай жығылды ғой талай арыс, Кезейсің түтіндеген мылтығыңды. Қоғамы құндағынан параланған, Байы – мәс, қауымынан дараланған. Әзелден заң икемшіл, әділетсіз Жүрегі жазықсыздың жараланған. Қайраты қамал бұзар дер күйінде,

Қамаған заман осы, ерді үйінде. Әулие аралап жүр аңырған ел, «Айтам, - деп, - арызымды енді кімге?». Қайырсыз, жаттан бұрын жақыны қас, Айтарға ағайынға ақылым аз. Аяймын, аялаймын мен өзіңді Отаным, батырың пәс, ақының аш... Жыласам, қан саулайды көздерімнен, Сөйлесем, зар саулайды сөздерімнен – «Алыстап кеттім-ау, - деп, - қимасымнан, Алғаусыз ашық көңіл кездерімнен!». Бұйдасыз билік – тәксіз жырындының Бақыртып кигізсекші мұрындығын! ...Қарнымның ашқанына жыламаймын Қайтқанша қазақтығым, тілім-дінім!

«Жетпісімді тойлаймын» деп жүріп, жазатайым көз жаздырып кеткен ақын Дүйсенбек пен өткен ғасыр мәресінде елуге жетпей бақиға аттанған жазушы Болат Қанатбаевтардың рухына бағыштадым. Айым, Қарсы, Непеспенен жүргенде, Теңіз беттен тез жетесің Сүлменге. ...Көсік қазған кезің қалған бір сайда, Сағым кешкен сезім қалған бір белде. Қыршын арыс Болатқа да арман боп, Бесшоқыда бес үй бірақ қалған жоқ! Батқан күннің қызылына бояндым, «Бұл сынақты Тәңір басқа салған», – деп. Таусылмайтын, айтсам жырын термелеп, Заманымен бірге көшті... ел де жоқ. Сүйлі, Хасан, Жазішем мен Қошоба – Жатта қалды, өзгеде бар, менде жоқ!

Сол даланы жырлай-жырлай, бітпедің, Сағыныштан көз жасыңды ірікпедің. Алаламай адыраспан, жусанын, Бірдей сүйдің қазағы мен түрікпенін. Болмағасын көңіліңнің алғауы, Бітірдің ғой қисапсыз көп шаруаны. Сені білді алты алаштың аумағы, Саған риза Мақтымқұлы әруағы! Тартып туған қарт Каспийдей тарланға, Текті жырың толқын атар ақжарма. Сұлу сезім шашыратып шапағын, Тіл қатады таңғажайып таңдарға. Су болады шөлдеп ішіп, қанғанға, Ту болады оттай лаулап, жанғанға. Қарақұмның шағылындай шоқтанар, Күн дөңгелеп тас төбеге барғанда.

Түздің тырбық тітіріндей ашқылтым, Тілеулесті жұпарына мас қылсын! Махаббаттың майданына аттанған Мүрид жастың жолын оңдап, ашқызсын! Жатпай-тұрмай жиған егін, қырманы – Қанатбаев Дүйсенбектің жырлары... Келер ұрпақ, көңіліңді қалдырмас Әулиедей әз ақынның сырлары! Дендегенде бейдауалы дерт іштей, «Иек асты, қиян шетке» жол түспей; Жотасына өрлеп қонды Кеңсайдың, Басқалармен өмір күйін шертіспей. Өлі қала... тылсым, тыныш бұйыққан, Бейіт сайын ай сығалар қиықтан. Жаңылыспас ырғағынан баяғы – «Жатаған ымырт, биік таң».

Жетер-жетпес жетпіс деген жасына, Жантайғанда биік қырат басына; Аманаттай ақтық сөзін түсіндім, «Тәу ет, – деген, – туған жердің тасына!». «Аспан асты, жер үстінде» біз жүрсек, Қуса қайғы, қашып, қара үздірсек; Өлсең, өшпес сартап, сірі сағыныш – Қарабұғаз көліне аққу жүздірсек!.. Жәркен құсап Жайыр тауын аңсаған, Көк теңіздің көлеміне тамсанам... Шаңқылдайды, шарқ ұрады шағала, Әр кемені шығарып сап шаршаған. ...Бекдашы мен Шағадамның жолынан Сырт бұрылсам, сүрлеуіме жолығам. Сүйреп өзі әкетеді әрі қарай, Перзентінің мықтап ұстап қолынан. Сүлменге де соғамын ғой, ағасы! Алыс емес Қошобамен арасы. Туған дала жиі еніп жүр түсімде,

Көп ұзамай жол түседі-ау, шамасы.

Несими

Бұл қай қылығың, әй, түркі перизат?! Құзырыңнан қайтсем де болмадым азат. Тым өткір жанарың – қан төгу үшін Құдды бір ұстара, қайралған болат. Шарасыз көңілдің сарайы сенен Шабытты құсамен тапты жыр – бинят. Кезбедей сандалып жүруді мұндай Жаһанда қылмады Немруд-Шетдат. Кел, әй, Шырын қыз, ғашықтың жайын ұқ, Мен едім үздіккен бейшара Перхат. Назарың сал мына ойран көңіліме, шах, Ойранның соңын сен қылғайсың абат. Несими, атыңды жая бер жаһанға, Олардан кейінге қалды ғой бір ат.

Кім айға, ажарыңды кім гүлнарға меңзер, Жүзіңнің нұры шын гүлзарға меңзер. Беттің ұшы жәннаттың хандан гүліндей, Алғашқы жауған ақша қарға меңзер. Дидарың – Алла-рахманның салған суреті, Кім айға, кім гүлге – рухсарға меңзер. Сүзілген көздерің сондай сау-саламат, Телміріп қарауым – дертті-зарға меңзер. Шашың буйы-Мәсиханың деміндей, Беймаза теңізде толқынға меңзер. Күн ғой, о, раббы, ғашықтың жамалы, Кей кеші нұрлы таң – энварға меңзер. Саған теңдес әлемде жоқ қой тірі жан, Мүмкін біреу аспанда Айға меңзер?! Төгілсе шаштарың, түйсіксіз не білсін?! Әр тасбихы оның зүннарға меңзер.

Шаншылған кірпігің – бүліктің басы, Ал, көздерің, бәлкім, айярға меңзер. Кел, сопым, мұндай сиқырға қылар не дәрмен бар?! Мұсаның асасы мараға меңзер...

Қайдасың, аңсағаным? Жаныма от өргенсің! Қайдасың?

Көзімнің нұры, екі дүние байлығын әпергенсің! Қайдасың? Ерніңнің шырыны шараптан екі есе тәтті ғой, келсеңші! Өзіңді көрмесем, жүрек қаны шапшып тасыды дерсің. Қайдасың? О, сен, раушан гүлдей нәзік досым, нәркес көзді, келсеңші, Айрылып, бой дел-сал, көңіл жасыды, көрші! Қайдасың? О, неге жоғалды тынышым? Төзімім неге таусылды? Махаббат мазаны қашырды, сабырды сарқыды. Қайдасың? Қалқаныңа айналып, бораған жебені – өсекті жаптым мен, Сұқ көздің, оқ-тілдің бәлесін қақтым мен. Қайдасың? Көбелек болсам да, күймеспін, жүзіңнің отына төнермін, Жалыным, жарығым, сәулесіз, жылусыз өлермін. Қайдасың? Қиырда жүргенде керексіз басқа дос, тағдырға көнермін. О, сен, сұлулықтан бар әлемнен астың деп қайранмын. Қайдасың? Қайдасың, екі дүние қонағы, аттылы айбарлым! Қайдасың? Айрылу улы жебедей кеудеме қадалды, өлмедім мен. Қайдасың? Шашыңның бұйрасына дүниенің жұмбағын кепіл қылды Алла, Айтшы, кәне, өсімқорым, кепілді ешкімге бермедің бе? Қайдасың? Шашыңа жағар әтірді Татариядан тауып ең, Жұпарымен соның мені тұтқынға алып ең. Қайдасың? Бұрымыңның бұрқыраған хош исін жібер таңға қарай, Зарығып мен күтермін, жарығым-ай! Қайдасың? Мауқымды сен бассаң, керек пе екеумізге пейішің? Пейіштен әкелген кәусардың өзісің. Қайдасың? Сен үшін алыптың бәрімен алысып, қырдым мен, Шекара, қорған боп жолымда тұрдың сен. Қайдасың? Бүгін Несими өз махаббатының иесі бола алар, О, сен, бақ пенен махаббатты сыйлаған жар, қайдасың?

Касымгули Курбанов

Тіпті секунд текке өтпеуге аңдамай, Түн жарымда тыншу таппас өмір бұл. Мына бізден шабыт алып таңғы арай, Түнек түріп, түске енеді керім бір. Теңіз кешіп, жап-жас өмір талмайды, Жолындағы қалаларды басты аттап! Күн шығатын биіктерде самғайды, Адамдардың арманымен асқақтап . Станокта бұйым жасар әрқилы, Жөңкіледі жылғаға да құйылып... Қиырларды ыстық демі шарпиды, Жердің бетін гүлденуге бұйырып. «Мен мұндамын!» – деп кей сәтте гүр етсе, Кейде мақта қауыздарын ашады ол. Ұйықтамайды сақшы доспен күзетте, Тау шыңында, қия бетте – таса жол.

Қыз-қыз қайнап, буырқанған өмір-ай! Қараңғыны сәулесімен тілімдеп. Табиғатпен төркіндес беу, көңіл-ай! Қарсы алады жаңа күнді күлімдеп. Тіпті секунд текке өтпеуге аңдамай, Түндерде де тыншымайтын өмір бұл. Мына бізден шабыт алған таңғы арай, Құй нұрыңды, шапағыңды төгілдір!

- Әке, айтшы, бақыт деген не сонда? Жауап берді: - Өзің көріп, сез, аңда! Егістікте – мақта, қырда – мал өскен, Бар табиғат – шеберхана, Ұстасы сен емес пе ең?! Қырмандағы алтын дәнге қарашы, Бай даланың ырыздығын санашы! Сауалыңа өзің жауап табасың: Адал еңбек – бақ-дәулеттің анасы.

Палау пісті... Таң шапағы құйылып, Бес стакан шарапқа нұр тоғысты. Бірге туған төртеу бүгін жиылып, Еске алады сол баяғы соғысты. Бесіншісін... айтып, көңіл жүдейді, Бос тұрмасын стаканы, толсын тек! Бал шарапты көтергенде тілейді: - Ұрпақ өссін, ұзақ ғұмыр болсын! – деп. Шарап лаулап, жанға содан от түсті, Қиял ұшты қанды майдан жолына. ...Ту түбінде сол бауыры оқ құшты, Одессада, түспей жаудың қолына. Бір стакан қалды ішусіз... Көңілде – «Бейбітшілік болсын!» деген тос-тілек. Құдды мына қарашаңырақ төрінде Төртеу емес, қатар соғар бес жүрек!

Менің туған үйім бұл, Тілім шыққан былдырлап. Терезенің түбінде Қалың жапырақ сыбдырлап. Аптап бүркіп жел енсе, Күн шыжғырып, жанады. Нән дарақта – көлеңке, Дихан сая табады. Сосын, кетпен салады ел, Өңдеп таудың етегін. Күз келгенде, қара жер Берер еңбек өтеуін! Дурли Артыкова

Қара көзім қуанышы, мұңысың, Ұйықта, қызым, сен – анаңның пірісің! Жаппар Ием – жалғыз Алла жар болып, Күзетеді бар баланың тынышын. Ғайыптардан естіледі ерек үн: – Тәтті ұйқыға батсын балдай бөбегің. Найзағай да қашырмайды мазасын, Тыныштығын бұзбақ емес жел оның! Емін-еркін өсерсің, бой жетерсің, Талай жолдан, бұрылыстан өтерсің. Ар-иманың – арманыңның қуаты, Хаққа сенсең, діттегенге жетерсің. Күн нұрымен көріктенген кең өлкең, Гүлі болып тербелерсің сен ертең! Атыңды айтып, мейірімге бөлендім Күліп келген көктемімсің, жан еркем!

Қара көзім қуанышы, бөбегім, Ұйықта, қызым, бесігіңе бөледім. Тұлымыңда сәуле болып ойнаған, Сенің жарқын күндеріңді көремін! Кара Оразов

Ол күн де жақын қалды, шөл үстінде Сандуғаш сан әуенге салады енді! Жейхуннан көріп сәнін егістің де, Сандуғаш сан әуенге салады енді! Сыбдырлап жапырағы, иіліп тал, Бозжыңғыл, жиде ағаштар, көгеріп қал! Гүл жайнап, аймақ масаң, бойы дел-сал... Сандуғаш сайрап әнге салады енді! Даланың күзетшісі – керім киік Ішеді дария суын жаны сүйіп. Жағадағы жасыл бақта шырқай биік, Сандуғаш сан әуенге салады енді! Оңтүстік таулар жақтан соққан аптап, Орманнан әрі өте алмай, қалар тоқтап. Тамаша табиғатты талмай мақтап, Сандуғаш сан әуенге салады енді!

Шөлді де көркейтеміз, жайнатамыз, Арна бұрып, су басын байлатамыз. Шөлейтте көк толқынын ойнатамыз, Сандуғаш сан әуенге салады енді!

Мадақтауға күндіз-түні жалықпан, Нұр шырақты, көп бұлақты сәнді жер! Сая таптым ыстық күнде талықсам, Асау өзен, күміс, сулфат кенді жер! «Сендей мекен әлемде жоқ» деседі – Адамдары еркін, азат өседі. Шырқап әнін, шаттық ғұмыр кешеді, Ақ қанатты, бақ-мерейі асқан жер! Берекелі, байлық тұнған, гүлденген Байтақ далам әр жүрекке жыр берген. Қызыл қандай қайнап мұнай түрленген, Жасампаздық қуат-күші тасқан жер! Сана бердің жұмысшыға, шаруаға, Талап бердің ғылым іздер жанға да. Тың ойларға маздақ болған маң дала, Байлықкенін бауырына басқан жер!

Бұл бақытты Тәңір берді, шалқытты, Аспанында алтын Күнін қалқытты. Топырағыңнан таптым асыл бар құтты, Қонақжайлы, кең құшағын ашқан жер! Атрек Реджепов

Таң атты. Күн жалындар Шығыстан тарап нұры. «Жұмысқа жиналыңдар!», Бұл – завод-гудок үні. Жуынып, асқа отыру – Әдетім күнде менің. Әлі алты, бірқыдыру Уақыт бар, үлгеремін! Киімін жайып салды, Үтікке бек басылар... Станок күтіп қалды, Гүлжахан цехқа асығар. Айналар желдей зырғып, Жеті станок нөпірлеген. Шыт, сиса түсер сырғып Бумаға метрлеген. Көз тартар тегіс, таза, Матасын кермеледі. Жоспары жүзден асты, Гүлжахан – еңбек ері!

Тұнық өзен! Жан жадырап, тамсанар, Шақырады жағалауы тамылжып. Күндіз, түнде барсаң, күліп қарсы алар, Ұйқыны қой, ұлы дала таңын күт! Өзен! Сені көріп, жүрек шаттанар, Тереңің де күміс түстес тұп-тұнық. Суға малды жапырағын мәжнүнтал, Сұлулыққа ғашықтығын ұқтырып. Ата үйректер айналшықтап шыға алмай, Күш сынасып, кекеш үнмен тіл қатар. Шүйіліп кеп, қыран қайран қыла алмай, Бір шолп етіп, алабұға шым батар. Тынып қалып толқындардың шолпылы, Естіледі балықшы айтқан таныс ән. Аққу құстай желкен қанат серпіді, «Мен келем!» - деп белгі беріп алыстан.

Таңмен келіп, су сылдырын тыңдаймын, Қайықтарға қарап тұрып жарысқан. Мен де сені мақтан қылып жырлаймын, Ер балықшы ескегімен алысқан!.. Ага Дурдыев

Шөлден әбден қаталаған қайран жер, Қабылдап ал Амудария тасқынын! Арманың да ақиқатқа айналды-ау, Шұрайланып, құнар-нәрін ашты құм. Арманың да ақиқатқа айналды-ау, Тәңірінің бергеніне ел риза. Дарияның басы сөйтіп байланды-ау, Мұндай алып құрылысқа дән риза. Құрыш қолдар! Қопарардай тауды да, Арна түзіп, арық қазып келеді. Өрнек сызып кең өлкенің сауырына, Қарақұмның бағын ашып береді! Мақташылар жорық салып, беттейді Қу тақырға, құм суырған өңірге. Қарақұмда бау мен бақша көктейді, Өрік гүлдеп, гүлзар жайнап жерімде.

Құжыралы ауыл өсіп, қала боп, Рельспен пойыз жүйткіп зулайды. Құдды мен де кеткендеймін бала боп, Қуаныштан тасып қаным, тулайды! Халбай Емутбаев

Азу тісін көрсетеді кім маған, «Әлек салам, – дейді кімдер, – әлемге?». Кәне, кімдер қару-күшін шыңдаған, От тұтатып, өрт қоймақшы бар елге? Кімдер олар, атом жарып ғаламға, Қалаларды құртып, қасірет шектірмек? Армандары – қырғын, соғыс, зауал ма, Жердің бетін қызыл қанға бөктірмек?! Оспадарлар! Барма ойсыз қадамға! Бізді жақтар тарих сөзін қабылда! Ол – азаттық, бақыт берген адамға, Бейбіт күнді қорғаушылар жағында. Мен үндеуге қол қойдым да үн қаттым, Бар даусыммен: «Соғысқа жол бермейміз!». Әлемдегі әр бейбіт таң – қымбатты, Бейбіт таңмен өркендейміз, өрлейміз.

Өмірбаян ........................................................................................................................................

Өлең, саған оралам! ....................................................................................................................... Жиырмадамын ................................................................................................................................ «Жалын атпай жігітше, жиырма жасым..» .................................................................................. «Жалындау керек өмірде..» ........................................................................................................... Өмір әуені ....................................................................................................................................... Жарқылдап өтем... ......................................................................................................................... Өмір-дария ...................................................................................................................................... Бақыт туралы .................................................................................................................................. Өлеңде менің еншім бар! .............................................................................................................. Ей, өмір саған ғашықпын! ............................................................................................................. Арманым... ...................................................................................................................................... «Мемлекеттік емтихандар қалды артта..» ................................................................................... «Алыстай бер, асқақтай бер, Арманым..» ................................................................................... «Асқар таудай бәрі де тым-ақ биік..» ........................................................................................... «Биік мақсатқа..» ............................................................................................................................ «Боламын халыққа асқан сыйлы» демен..» ................................................................................. «Тыңда мені..» ................................................................................................................................ «Жауыздықтарға отты жырыммен шүйілсем..» ......................................................................... Туған жер ........................................................................................................................................ Маңқыстау ...................................................................................................................................... «Маңқыстауым!.» .......................................................................................................................... Тұрышым менің! ............................................................................................................................ «Менің байтақ Сам құмым..» ........................................................................................................ Далам менің .................................................................................................................................... «Туған далам!..» ............................................................................................................................. «Атақоныс, ақ мекен, ақ босағам!..» ............................................................................................ «Асау қиял ала қашып..» ............................................................................................................... «Алты ай жазда болып кетем бір апта..» ..................................................................................... «Сұр топырақ қайда жоқ?!.» ......................................................................................................... Дала ................................................................................................................................................. «Туған далам! Сен – салынып жатырған..» ................................................................................. Перзент сыры ................................................................................................................................. «Қамынан күйкі тірлік шамам келмей..» ..................................................................................... Дала жолы ....................................................................................................................................... Мектебім ......................................................................................................................................... Достық деген... ............................................................................................................................... «Айтшы, кімге қарайлаймын, қараймын?..» ............................................................................... Тыңда, інім! .................................................................................................................................... Домбыра .......................................................................................................................................... Домбыра сөз алса... ........................................................................................................................ «Мүмкін бе екен домбыраны тыңдамау..» .................................................................................. Айтыс туралы .................................................................................................................................

Соғыс ............................................................................................................................................... Соғыс пен жеңіс ............................................................................................................................. Жеңіс қуанышы .............................................................................................................................. «Ажал себе, ысқырына оқ ұшқан..» ............................................................................................. Тыныштық ...................................................................................................................................... Көктемге шашу .............................................................................................................................. «Құлпырды, көктем келіп, тағы далам..» .................................................................................... «Жер бетіне көк кілем жамылдырған..» ...................................................................................... Жазғы түн ....................................................................................................................................... Таң ................................................................................................................................................... Бұлттың көз жасы .......................................................................................................................... Жазғы жаңбыр ................................................................................................................................ Жаңбырды аңсау ............................................................................................................................ Күзгі мұң ......................................................................................................................................... Нөсер ............................................................................................................................................... «Күзгі таң да атты, міне, мөлдіреп..» ........................................................................................... Қыс .................................................................................................................................................. Қарашы мынау ақ таңға! ............................................................................................................... Жаңа жыл ........................................................................................................................................ Қысқы кеш ...................................................................................................................................... Теңізбен сырласу ........................................................................................................................... Қыр мен гүл .................................................................................................................................... Ей, құрдастар! ................................................................................................................................ Замандасқа ...................................................................................................................................... Ана ................................................................................................................................................... «Бар ізгілік аналардан тараған..» .................................................................................................. «Жақсылығын, бақытын, амандығын..» ...................................................................................... Анаға хат ......................................................................................................................................... «Алпамыс, Қобыланды емес едім..» ............................................................................................ Анаммен әңгіме .............................................................................................................................. «Кейбір елдің адамдары жоғалтса бір минутын..» ..................................................................... Жас дәурен ...................................................................................................................................... «Өмір жолын бастадым мен..» ..................................................................................................... Фараби ............................................................................................................................................. Сөйле, Фараби! ............................................................................................................................... Тіршілік ........................................................................................................................................... «Бір адамға бір жақсылық істесең..» ............................................................................................ «Рухым өр, таусылса да дәрменім..» ............................................................................................ Өмір, сенің өгей ұлың емеспін! .................................................................................................... «Келмейді адам өмірге қан уыстап..» .......................................................................................... «Десек те қанша..» ......................................................................................................................... Пешене ............................................................................................................................................ «Арманым үшін күрес жолындамын..» ....................................................................................... Атақоныспен қоштасу ................................................................................................................... Әкеммен әңгіме .............................................................................................................................. Жалғыздық ..................................................................................................................................... Ізгілікке іңкәрлік ............................................................................................................................ Сыра ................................................................................................................................................ «Тобылғы торы сыра, жалқын сыра..» ......................................................................................... Алматы, Мұқағали және мен ........................................................................................................ Арақ ................................................................................................................................................. Аялдамада .......................................................................................................................................

«Жан-жағымнан ызғырық жел гуледі..» ...................................................................................... «Күндерім жылжып өтуде менің..» .............................................................................................. «Әлемдегі ең биікке көк тіреген..» ............................................................................................... Өтейін мен өмірден... ..................................................................................................................... «Серілік заңы..» .............................................................................................................................. Нем артық?! .................................................................................................................................... Аурухана дәптерінен ..................................................................................................................... 18-палата ......................................................................................................................................... «Өмір сүру..» .................................................................................................................................. «Таң атса, жата алмаймын төсегімде..» ....................................................................................... Жырдың құны ................................................................................................................................. Інім Тұщыға .................................................................................................................................... «Жақсы әнге адам бар ма ден қоймаған?!» ................................................................................. «Жетер енді..» ............................................................................................................................... «Жоспарың жоқ, - десең де, - орындаған..» ................................................................................ Достық жыры ................................................................................................................................. Төлеген Айбергеновке ................................................................................................................... Жырды сағыну ............................................................................................................................... Қауіп ................................................................................................................................................ «Қазағым» деймін..» ...................................................................................................................... Әке ................................................................................................................................................... «Тұтам тірлік таразыға тартыларда..» ........................................................................................ Балалық шақты аңсау .................................................................................................................... «Қайран әке, көп болды сен кеткелі..» ......................................................................................... Шерқала оқиғасы ........................................................................................................................... Жер .................................................................................................................................................. Гүл қадірі ........................................................................................................................................ Сен ................................................................................................................................................... Соңғы хат ........................................................................................................................................ «Тас төбемде тұрғанында күліп Күн..» ........................................................................................ «Секілді ең ендігі үміт, арманым да..» ........................................................................................ Сұлулыққа сұқтану ........................................................................................................................ «Жаралса өмір сыйы кермек болып..» ......................................................................................... Келмейді хаттар ............................................................................................................................. Махаббат мұңы .............................................................................................................................. «Өкпең бардай, әлі де өкпең бардай..» ........................................................................................ Білмеймін бұл көктемнің не берерін... ......................................................................................... Махаббат бақыты ........................................................................................................................... «Жаңалықтың жасампаз ұлы Отаны..» ........................................................................................ Маусым айы ................................................................................................................................... «Өтелмеген парызым көп менің де..» .......................................................................................... Айтыстан үзінділер ........................................................................................................................

БОЛАТ ЖЕТЕКБАЙ ТҮНГІ ТҮЙСІК Өмірбаян ........................................................................................................................................ Жазмыш .......................................................................................................................................... Шоқыда ........................................................................................................................................... Бұл төбеде .......................................................................................................................................

Тағы да қоштасу ............................................................................................................................. Күз көріністері ............................................................................................................................... Мен қалай шыдап жүрмін? ........................................................................................................... Ең үлкен бақыт ................................................................................................................................ Не беремін? ..................................................................................................................................... «Көктемде ойлап едім бір шаруаны..» ......................................................................................... Жылап отырмын ............................................................................................................................ Сәскеде ............................................................................................................................................ «Құмдарға барсам..» ...................................................................................................................... Көкбұлағым, көк бұлағым... .......................................................................................................... Баяғы ауыл ...................................................................................................................................... Апа, сені сағындым! ...................................................................................................................... Елге жет, есіл өлеңім! .................................................................................................................... Нұрлы жолың – мұратым! ............................................................................................................. «Пәктік орын алғанда пейілімнен..» ............................................................................................ Ақ түнде .......................................................................................................................................... «Кешеден бүгінгі жөн басқа..» ..................................................................................................... «Тәңірден тілек кесіліп..» .............................................................................................................. «Ақ жолдан бұрыс, ақылым адасты – неден?.» .......................................................................... «Бір Өмір..» .................................................................................................................................... «Өкініші өмірдің – өтірікке сенгеннен..» .................................................................................... «Хақ дәлелі – біз бармыз...» ......................................................................................................... «Аңғырт көңіл – асау жүрек түрткісі» ......................................................................................... «Ел қайдан біледі, дос қайдан?..» ................ ................................................................................ «..Іріп ағып барамын өз ішімнен..» .............................................................................................. «Маңдайға жазғанды өмір оқып..» ............................................................................................... «Күн сөнбесін!..» ............................................................................................................................ «Қош» демейік!.. ............................................................................................................................ Жүзінде қалған күлкісі .................................................................................................................. Өмірге сауал ................................................................................................................................... «Енді дұрыс..» ................................................................................................................................ Сендерді іздеп ............................................................................................................................... Ұлт наласы ...................................................................................................................................... ...Сияқты .......................................................................................................................................... «Өмір сыны..» ................................................................................................................................ «Кешегі – түс, бүгін – күмән..» ..................................................................................................... «Бәрі өтірік секілді..» ..................................................................................................................... «Мен жоқ едім..» ............................................................................................................................ Көңіл жұбату .................................................................................................................................. Дерт ................................................................................................................................................. «Өлеңнің де жаны бар..» ............................................................................................................... «Алладан аян ба, бұл – сәулелі өлең?.» ....................................................................................... ...Ақырзаман ................................................................................................................................... «Құдай жалғыз!.» ........................................................................................................................... Үрей ................................................................................................................................................. «Пеш қызбайды, үй суық..» .......................................................................................................... «Бұлт басқан аспан..» .................................................................................................................... Батыр кәке ...................................................................................................................................... «Жайлауын тастап, ел көшсе..» ................................................................................................... Бірлігі бар ел артық ....................................................................................................................... Түнгі түйсік .................................................................................................................................... О, дүние! .........................................................................................................................................

«Шіркін-ай!» деймін ...................................................................................................................... Беу, көңілім! ................................................................................................................................... Не керек? ........................................................................................................................................ Ырым .............................................................................................................................................. «Жүрекке – жәбір..» ....................................................................................................................... Өмірдің заңы .................................................................................................................................. Түн жылайды екен ........................................................................................................................ Сұм дүние ...................................................................................................................................... «Ызыңдаса кеудеде шыбын-жаным..» ......................................................................................... Кей күндері ..................................................................................................................................... Наурызда оқылған жыр ................................................................................................................. Тағдыр ............................................................................................................................................. «Өмір озар..» ................................................................................................................................... «Ұшады жапырақ..» ....................................................................................................................... Мен қайтейін?! ............................................................................................................................... Кім білген?! .................................................................................................................................... «Күндіз аққан жұлдыздар – сезімдерім» ..................................................................................... Сені көрдім ..................................................................................................................................... Оңашада .......................................................................................................................................... Бір мұңым ...................................................................................................................................... Қамықпа, досым! ............................................................................................................................ Кешегім мен бүгінім ...................................................................................................................... «Жетім бұрыш» .............................................................................................................................. Өмір-өрім ........................................................................................................................................ «Бойлайсың өмірге, тойлайсың..» ................................................................................................ «Жанға жайсаң жыр керек..» ........................................................................................................ «Кедір-бұдыр кеткен шығар көп күндер..» ................................................................................. «Әлемнен қалайша бөлінем..» ...................................................................................................... «Қара жер, қойныңнан жаралдым..» ............................................................................................ Жапырақ-ғұмыр ............................................................................................................................. Аядым ............................................................................................................................................. Есімде .............................................................................................................................................. Мұнартау ........................................................................................................................................ «Бір өлеңім...» ................................................................................................................................ Қазалы деген бір қала .................................................................................................................... «Ойларың ой-қырға бошалап..» ................................................................................................... Аңсадым мен нені? ........................................................................................................................ Өтінемін .......................................................................................................................................... Ілкі сәт ............................................................................................................................................. «Сені айтуға ой дәрменсіз..» ......................................................................................................... «Тәуекел дедім..» ........................................................................................................................... «Еліктірсе тіл жеткісіз құдіретің..» .............................................................................................. «Көрмей көзім ешкімді, сені көрер..» .......................................................................................... «Күн сайын саған қарай аяңдаймын..» ........................................................................................ «Қастерлеп пейіш нұрлы әлеміңді..» ........................................................................................... «Тағы сені ойлаймын..» ................................................................................................................ «Балауыз шамға байланған көзсіз көбелек..» ............................................................................. Алып туралы аңыз ......................................................................................................................... Заманхал ......................................................................................................................................... «Тәу ет, – деген, – туған жердің тасына!» ...................................................................................

АУДАРМАЛАР ..............................................................................................................................

НЕСИМИ. Түркі перизат ............................................................................................................... Гүлзарға меңзер .............................................................................................................................. Рубаилар ......................................................................................................................................... Қайдасың? ....................................................................................................................................... Касымгули КУРБАНОВ. Өмір ...................................................................................................... Бақыт ............................................................................................................................................... Бауырлар ......................................................................................................................................... Менің үйім ...................................................................................................................................... Дурли АРТЫКОВА. Әлди-әлди! .................................................................................................... Кара ОРАЗОВ. Сандуғаш сан әуенге салады енді! .................................................................... Туған өлкем .................................................................................................................................... Атрек РЕДЖЕПОВ. Гүлжахан ..................................................................................................... Өзен үстінде ................................................................................................................................... Ага ДУРДЫЕВ. Қарақұм ................................................................................................................ Халбай ЕМУТБАЕВ. Менің даусым .............................................................................................