(Қобылаш Бекмағамбетов нұсқасы)

Ноғайлының елінде

Талай ерлер өтулі.

Астана, елдің қамы үшін

Дұшпанға қарсы бекінді.

Батырлар шыққан айбарлы,

Айбатына қарасаң,

Арыстан тұлға секілді.

Мінгендері тұлпар ат

Жал-құйрығы күмістей,

10. Төгілген алтын кекілді.

Едіге батыр, Нұрадын.

Ер серігі тұлпары

Мың аршын көкке секірді.

Дұшпанына қарленсе,

Тартқан садақ жебесін

20. Жеті қырдан өтірді.

Ерлердің мінген тұлпары

Көтерілсе көкке ұшар

Лашын сұңқар секілді.

Өзен-дария кездессе,

Өте шығар, бұрылмас,

Іздемес өткел-көпірді.

Ноғайлының ерлерін

Халқым, айтып берейін,

Бұйығып тыңда кепімді.

30. Ата-тегін қозғауға,

Ұзаққа кетіп созбауға,

Аудардым соған бетімді.

Қозғалсын әруақ көрінде.

Оранған ерлер темірге.

“Әумин” деп қол жайып.

Шөлді кезген Қайыпқа

Кездесті сұлу зайыпқа.

Перінің қызы қосылып,

Болды жұптылы лайық.

Кел осыған тұралық.

Қырық мың үйлі ноғайлы

Әулие батыр шыққасын,

Ел болыпты құралып.

60. Жемісін сөздің бұралық.

Бабай Түкті Шашты Әзиз

Одан туған кім десең,

Ала тайлы Аңшыбай.

Ерегескен дұшпанын

Табанға салып жаншыды-ай.

Ашуы ердің тарқамас,

Көк сүңгісін шаншымай.

Сүйген жарын айтайын,

Перінің қызы – Құралай.

70. Көңілім – теңіз, сөз – кеме,

Жаманы құрысын жан деме.

Қоспағы құрысын мал деме,

Жолдас болсаң жаманмен,

Көңіліңе салар әр неме.

Жақсыдан жаман ұл туса,

Жоғалар, орны бар деме.

Жақсыдан туған кім десең,

Әруақты Едіге.

Едіге ұлы Нұрадын

80. Тарқатпай жатқан құралын,

Ағызған судың бұлағын.

Қарсыласқан дұшпанның

Сөндірген фонар, шырағын.

Шын қаһары келгенде,

Жалаңаш қолмен ұстаған

Айдаһар абжор жыланын.

Өтірік емес бұл сөзім,

Сөз есі періден сұрадым.

Қасиетті пірде өткен

90. Бұйрығыменен Құданың.

Отыз ұлды Мұса хан,

Жасынан Мамай хан болған.

Өлерінде ер Мұса

Ер Сайынды шақырып,

Сонда Мұса сөйледі:

Тапсырам саған аманат,

Болар қабыл дегенім.

Сен қолтығынан демегін.

Орақ балам ер жетсе,

Ноғайлыға қамқоршы,

Дұшпанның бұзар көгенін.

Едіге атам бөлесі

Әліптиін қаралар

Ол – періден өнген ұрпақтар.

Аяғы сылтық, көзі жоқ

110. Шәудір шалдың қызы бар.

Қолыңа түссе келінің,

Екі арыстан ұл туар.

Орағыма алып бер,

Өзіне жұпты тең еді.

Батыр аңқау, ер көдек

Айтқаныңды тыңдамас,

Алдап-сулап қолыңа ал.

Батыр Орақ баламның

Ақылы есер, кем еді.

120. Аманатын тапсырып,

Мұса батыр өледі.

Ер жеткесін ер Орақ,

Атасы Сайын келеді.

Сонда Сайын сөйледі:

Қаптаған қалың жауың бар,

Жан-жағыңа көзің сал.

Ер бақыты ашылар.

Орақ пен Сайын қосылып,

Келеді елді аралап.

Кездеседі талай қыз,

Батырға бәрі жарамады.

Мұсаның досы ер Сайын

Батырға сұлу таппады,

Досының ісін ақтады.

“Қарашаш қыз сұлу” деп,

140. Көпірте Сайын мақтады.

Жалпақ жатқан көп елдің

Бәрін шықты аралап.

Бір жерлерге келгенде,

Байдың қызы кілең мас,

Астына мінген тірәнтас.

Аяғы сылтық, көзі жоқ

Бір қыз келді жалаң бас.

Ол қызға көзін салғанда,

Жек көрінді батырға

150. Дұшпанындай алдырмас.

Назарын қызға салмады,

Ит тигендей арам ас.

Назарын батыр салмады,

Жаңағы сұлу қыздардың

Ізінен Орақ қалмады.

“Бұл қалайша болды” деп,

Шақырып алып ер Сайын,

Жұбатып сөзбен алдады:

160. Тапсырған қызы сол еді.

Арғы тегі періден,

Ақсақ, соқыр, нашар, – деп,

Батырым, бұдан жеріме.

Тірлігінде ер Мұса:

Екеуіңді теліген.

170. Сенің әкең ер Мұса

Қияметтік дос еді

Айрылмастай менімен.

Бұл тілекті бермесең,

Батыр Орақ, айтайын,

Жарым жасым кеміген.

Қара теңіз көлінен.

180. Әліптейін қара дейді

Таныссаң арғы тегімен.

Сылтық қызда әруақ бар,

Несебі тиген қара тас

Темірдей балқып еріген.

Сонда Орақ сөйледі:

Ақсақ, соқыр, мүгедек

Қарасаң маған тең бе еді?!

Байдың қызы кілең мас,

190. Астына мінген тірәнтас.

Ақсақ қызды мақтадың

Адым жерге жүре алмас.

Оқ жыландай сұлудың

Біреуін алып бермедің.

Қатарымнан кем болсам,

Жақсы болар өлгенім.

Қайтпас батыр ер болып,

Дұшпанға қылыш сермедім.

Бұрылуға шамам жоқ,

200. Қысылғаннан терледім.

“Атаңнан қалған өсиет” деп,

Өтірік сөзбен өңдедің.

Мүгедек, соқыр алғанда,

Үйді өзім тігем бе?

Қалай әзіл айтармын

Нағашылы жиенге.

Сыпатты сұлу бойыма

Жеңсіз қамқа кием бе?

Қатар құрбым жиналып,

210. “Не” деп жауап берермін

Мүгедек соқыр дегенге.

Қажетіме жарамас

Ит тигендей арам ас.

Сонда Сайын сөйледі,

Сөйлегенде бүй деді:

Алдыңда тұрған қартың көп.

Бір бұтағың мың болар,

Құнарлы жерге тұқым сеп.

220. Аяғы сылтық соқырдың

Тумалас түбі – ата тек.

Тыңдасаң, балам, осыны ал,

Мал шетіне қоя сал,

Арам астай көрсең жек.

Көктің нұры төгілсе,

Мәуелі жеміс көгермек.

Атаңнан қалған бұл өсиет

Айтылған емес басына.

Шәудір шалды табамыз

230. Балық аулап күнелткен,

Аралда жатқан қосына.

Мендегі арман осы еді:

Қарашаш, Орақ қосылса,

Болмас едім қарыздар

Хан Мұсадай досыма.

Шәудір шалға барғанда,

Қарағым, балам, қолын сүй,

Амандасып басыңды іи.

Қорқып кетпей есің жый.

Жинауға дүние қызбаған,

Шамалы шығар жағдай-күй.

Мың дұшпаннан қайтпаған,

Жалған сөзді айтпаған,

Сөйлесе тақ-тақ тілге би.

Дәу періні табуға

Орақ пен Сайын келеді.

250. Келе жатқан қос қара

Алыстан Шәудір көреді.

Едіге, Мұса, Нұрадын

Ар жағы туыс бөле еді.

Әлқисса, Шәудір мен Сайын қарсы келіп, құшақтасып көрісіп, балдырған жас бала Орақ батырға назар аударды. Сонда Сайын былай деді:

Нұрланды батыр ажары.

Көңілде кірім тазарды.

260. Артымда қалған бір тұяқ

Қарашаш еді жалғызым.

Бұл қызымда әруақ бар,

Көтерілсе көкке ұшады.

Иран менен Бағдаттың

Күні бүгінге дейін

Аралап қайтады базарды.

Аударған екен назарды.

Қанеки, балам, бері кел,

Берейін бата, қолың жай.

Мың дұшпаным келсе де,

Әл бермессің алыссаң,

Боларсың алып қажырлы.

Сөйдеді де Шәудір шал,

Ауын алып қолына,

Жүріп кетті теңізге.

280. Жымиып қартың күледі:

Лайықты жұптыдай

Бірге туған егіз бе?

Мен келермін қазір, – деп, Қонағыңды жайлай бер,

Қарашаш балам, айтқаным,

Көргенсіз қыз дегізбе.

Далаға шықты Қарашаш,

Сыпатына қарасаң,

290. Қайтпас қайсар батырдай.

Ата жауын жаулаған

Қасиетті Шәудір шал

Жасынан қызын баулыған.

Сылти басқан табаны

Бір бағыттан аумаған.

Түзге отыра шыққанда,

Артынан шықты қонақтар,

Етегін қағып, тез қайтты.

Отырған жерін қарасаң,

300. Топырақ жанып лаулаған.

Ұялып батыр жаураған.

Қайта оралып Шәудір шал,

Сөйлейді сонда қартыңыз:

Отырсың отау шыққалы.

Тартылған көзі бұлақтай

310. Құлазып қалар артымыз.

Ағайын-тума бізде жоқ,

Әзірше жүрген жалқымыз.

Хан ордаға тартыңыз.

Қайырымды ел, – дейді, –

Назарыңды салып жүр.

Ал, балдарым, жүре бер,

320. Мен қалайын, – деді, – аралда. Қысылған жерде, балдарым,.

Қамқоршы болғай бір Алла.

Орақ балам, айтайын,

Тәкаппар болып аспалап,

Салмашы көзіңді арамға!

Бізден енді көп сәлем

Ноғайлы жатқан байтақ ел,

Құдамдалы жаранға.

Күнелтермін осы жерде,

330. Жасы жеткен қарт едім.

Саған намыс, ар болар,

Қыз, күйеуге барам ба?

Орақ балам, батырсың,

Ерлігіңде шегің жоқ.

Болмас дәулет қораңда,

Екі ұлың, бір қызың

Болады екен, шырағым.

Одан көпті бермеді,

Өлшеп бергені несі екен,

340. Алланың өзі сараң ба?

Өзіңдей батыр ер болар

Түсімде көрген шын болса,

Қарсай, Қази балаң да.

Ер Сайын шексіз көңілді,

Айтқанына көндірді

Орақ батыр еріңді.

Алтын сарай ордаға

Түсірді келіп келінді.

Сонда Сайын сөйледі:

350. – Еткеніміз ем болды,

Сындырмас дұшпан белімді.

Дұшпаным қашар алысқа,

Екі арыстан ұл туса.

Хан менен бектер жиналып,

Көбейер досың төріңде.

Айлардан айлар өткенде,

Екі жыл мөлшер жеткенде,

Қарашаш айтты батырға:

Бір белгісі көрінді.

Батыр Орақ сол жерде

Мысырға сапар шегеді.

Қашыр-құшыр шайнады.

370. Болатын болды осы тас

Дертке дұға пайдалы.

Жалғыз көзі сұлудың

Шам-шырақтай жайнады.

Қанды, білем, жерігім,

Ризамын, Орағым,

Жан жолдасым серігім.

Еткеніміз ем болар,

Мен жиені едім перінің.

380. Сол уақыттары Қарашаш

Жалғыз көзі фонардай,

Бөксе жағы самардай.

Қарасай, Қази, Ақ Хибат

Үш перзент көрді батырдан,

Бұған халқым нанар ма-ай?!

Ер құмардан шыға ма,

Барған адам ер екен,

Көргенін айтып жүр екен.

Жолдың өте қиыны

390. Жалған емес, шын екен.

Ат бауырлап шаба алмас,

Орғал-орғал құм екен.

Құмнан өтіп қарасам,

Терең батпақ сор екен.

Сорға жалғас тас өткіл

Жалғыз аяқ жол екен.

Сордан өтіп қарасам,

Шалқып жатқан көл екен.

Көлге жалғас қазулы

400. Алты қатар ор екен.

Он екі ханның елі екен.

Он екі ханның бастығы

Қарасанның ұлы екен.

Дәрбент деген қаласы

Әр қаладан зор екен.

Баратқанда жолымда

410. Қырық көмірші тап болды,

Одан әрі бармадым.

Қолыма белгі алған соң,

Не қылсаңда, ер Әділ,

Ендігісін өзің біл.

Сонда Әділ сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

Асыл ердің данасы.

Өз басына бермесе,

420. Не болады жігіттің

Атасы мен бабасы?

Атаң Орақ болса да,

Туыпсың жаман шамасы.

Сенің айдап жүргенің

Қаңғырып жүрген көмірші.

Батыр болсаң сен, – деді,

Қызылбастың елінен

Бір қызды алып келмедің.

Келмегенсін қыз алып,

430. Кімдер сені ер десін!

Алып неге келмедің?

440. Айырып беттен пердесін,

Дұшпаның қалсын түңіліп,

Міне туған ер десін!

Сонда Қази сөйлейді:

Көрмейсің бе теңіңді?

Қате айтып сөзіңді,

Қалдырып тұрсың көңілді.

Ата тегің кім еді,

Тегіңде ерлік жоқ еді.

450. Сен қайдан таптың ерлікті,

Бересің кімге кемдікті?!

Менің атам Едіге

Ата жауын жаулаған.

Аруақты туған Едіге

Ерегескен ханды өлтірген,

Басын кескен деп еді.

Сенің атаң – Мұханбет,

Төре едің тегіңде,

Тегіңде ерлік жоқ еді.

460. Бір перзент үшін зарланып,

Сенің атаң сол еді.

Осы жерде мен қазір

Шұбар атқа мінейін,

Шұбалаңдап желейін.

Атың болса, батыр-ай,

Мінші Әділ атыңа-ай,

Өлшеуіңді көрейін.

Осыны айтып ер Қази,

Шұбар атқа мінеді,

470. Шұбалаңдап желеді.

Орақтың туын алады,

Оттай қаулап жанады.

Таласып тұрған тар жолға

Қолды бастап барады.

Жалғыз аяқ тар жолға

Әскерін айдап келеді,

Зордан құлап барады.

Сол уақытта ер Әділ

Таудан құлап барады,

480. Жолды байқап қарады.

Жолдың қиын екенін

Көзі көріп қанады.

Жан ашитын болмаса,

Жалғыздықтың жаманы.

Жалғыздық түсіп басына,

Тұра алмады табаны.

Қарасай, Қази досына

Келіп сөйлей береді:

490. Менің досым сен едің.

Екі досым болмаса,

Жоқ еді менің сенерім.

Қиын жолды көргесін,

Қайғыланды жүрегім.

Жанашырға кем едім.

Екі досым ат салып,

500. Алып шығар деп едім.

Енді жауға кіреміз,

Ат құйрығын өреміз.

Екі досым, сендерге

Көңілімді айтып білдірдім,

Өздерің ойлап білерсіз.

Сонда Қази сөйлейді:

Сенің досың мен едім.

Қарасай жауда қалғанда,

510. Сені алармын деп едім.

Бұрынғы көңілім сол еді,

Бұл көңілді біл, – деді.

“Кем тудың, – деп, – атадан,

Тиімсіз қатты сөйледің.

Жүре бер, Әділ, жөніңе.

“Орақ” деп жауға тиерміз,

520. Шұбыртып айдап жүрерміз.

Сонда іздеп шабармын.

Ер Әділ сонда сөйлейді:

Мен атадан туғасын,

Беліме жарақ буғанмын.

Жалғыздық маған келгеннен

530. Жалғыз болып жүргенмін,

Қайратыма сенгенмін.

Әділ шауып жөнелді.

Қази көріп шапқанын,

540. Атына мініп алады.

Баратқан шауып Әділге

“Тұр” деп айқай салады.

Қуып келіп соңынан:

Жолға неге шабасың?

Жол менікі шабатын,

Менен қалай аласың?

“Аламын” деп тұрғанда

Қас бәлеге қаласың.

550. Менен бұрын жол алмақ,

Қала бұзып қала алмақ,

Келе ме, Әділ, қолыңнан?

Аулақ кет, Әділ, жолымнан.

Жолымды бер, Әділ, өзіме,

Ере бер, Әділ, соңымнан.

Соңында Әділ сөйлейді:

Атының басын бұра ма?

Өзі болған жігіттің

560. Ата тегін сұрама?

Қаза жетпей өле ме,

Қорлыққа Әділ көне ме?

Жол менікі дегенге

Жолын Әділ бере ме?

Қорлығыңа көне алман.

570. Сенен қорқар мен емес.

Қайырылмады жолынан.

Алтын туын көтеріп,

Тастамады қолынан.

“Ұрысайын, – деп, – бір жерден,

Қази шықты алдынан.

Атайын, – деп, – бір жерден,

580. Суырып алды оғынан.

Екеуі жолға таласып,

Салуға қару таянды,

Достығын бұлар бұзады.

Таласып жолда тұрғанын

Қарасай батыр көреді.

Бұл ақылға кең еді,

“Өзім барсам, болмас” деп,

Қоянаққа келеді.

Келіп сөйлей береді:

Тапсырамын саған-ай.

Екеуі екі көзім-ай,

Менің де өтпес сөзім-ай.

“Інісіне Қарасай

Болысуға келді” деп,

600. Досымның келер көңіліне-ай.

Тапсырып тұрған мен едім.

Қоянақ қартың келеді,

Келіп сөйлей береді:

Қырық мың қолға бас Әділ,

Досыңменен, шырағым,

610. Болып жүрме қас, Әділ.

Алланың берген бағына.

Қырық мың әскер қол еді,

Қол бастаған сен едің.

Жол менікі дегенің

Сенікі де жөн еді.

Жөн де болса досыңа

620. Жолыңды, Әділ, бер, – деді.

Басыңа қиын іс түссе,

Пайдасы тиер ер, – деді.

Әділді сөзбен тоқтатты,

Қазиға жетіп келеді,

Келе сөйлей береді:

Жолын берді, сыйлады,

Тұрмаймысың ер Қази?!

Керемет-ті ер еді.

Сенің атаң қанды Орақ

Едіге ердің ұлы еді.

Қарсы келген хандарды

Тай құлындай талпынтып,

Басын кескен деп еді.

Атаң Орақ болған соң,

640. Жол менікі дегенің

Сенікі де жөн еді.

Жолыңды алдың, шырағым,

Жолың болсын оң, – деді.

Ашуды тастап, көрісіп,

Досыңменен тату бол.

Қызылбастың жауына,

Тас өткелдің аузына

Қолыңды бастап жүр, – деді.

Әқисса, Қоянақ қарт батырды жарастырды, дос қылды. Енді қырық мың әскер жалғыз аяқ тас өткелге симайтын болды. Әскерді үшке бөлді. Он төрт мың әскерге бас болып Қарасай, Қази тас өткелден өтіп бұл кетті. Он үш мың әскерге бас болып ер Әділ тас өткелден өтіп бұл кетті. Он үш мың қолға бас болып Айсадан туған Ахмет қалды. Ал енді Ахмет батыр жалғыз аяқ тар жолға түстеуге жүрексініп, кейінгі әскерге толғап тұрғанға ұқсайды.

Ахмет тұрып сөйлейді,

650. Сөйлегенде бүй деді:

Құлайық таудан қиялап.

Жалғыз аяқ тар жолдан

Әскерімді түсірмей,

Қайтуға тұрмын ой ойлап.

Осы жерге келгенде,

Әскерің болды үш бөлек.

Ақылдасып қайтуға,

Болатын істі айтуға

660. Өзіңдей бізге ер керек.

Жау қамаса тар жолға,

Бұзып жарып шығуға

Сонда бізге күш керек.

Он төрт мың қолға бас болып

Қарасай, Қази ер кетті.

Әскерін қойдай шұбыртып,

Өткелден аман бұл кетті.

Он үш мың қолға бас болып,

Содан соң Әділ бұл кетті.

670. Айқын сордың ішінде

Жалғыз аяқ жол кетті.

Біз қалармыз бейнетке.

Қарасай, Қази ер еді,

Едіге ердің сүйегі

Кескілеспей басылмас.

Найзағай бұлттың сойы еді,

680. Жумай, сірә, ашылмас.

Орақ пенен Мамайдың

Қарасай, Қази ұлы еді

Дұшпан жаудан қайта алмас.

Шаттанысып келеді,

Толса да ,сірә, төгілмес.

Найзағай бұлттың сойы еді,

Қысқа көшіп қайта алмас.

Қызылбастың жауынан

“Жеңілем” деп айта алмас.

690. Ашуланып шапса қалаға,

Соңынан кеткен Әділдің

Қамауда қолы қалады.

Қамаса қолын сор жолға,

Шыға алмас қолы далаға.

Осы сапар ер Әділ

Асылық айтып келеді.

Осы айтқаным болмасын,

Әділ жауда қалмасын.

Тауға қарай салмасын.

Жалғыз аяқ тар жолды

Бізден бұрын алмасын.

Қырымнан келген көп әскер

Қамауда сөйтіп қалмасын.

Осы жерден қайтайық,

Болатын істі айтайық.

710. Бұрын барып тар жолдың

Аузын алып байқайық.

Тауға жылдам баралы,

Тау басынан қаралы.

Қызылбас көрінер күн болса,

Осы жерде іс болар.

Аламанды алдырмай,

Біреуін жауға қалдырмай,

Аман алып шығалы.

Бәріңе айтқан кеңесім:

720. Баспалық жаудың жебесін,

Қол бастаған Қоянақ

Қартым, қалай көресің?

Мақұл десең, Қоянақ,

Кейін қарай жүресің.

Сонда қартың сөйледі,

Сөйлегенде не деді:

Көпті көрген нең едім.

Бұл сөзіңді, Ахмет,

730. Мен де тәуір көремін.

Ылайық па атыңа-ай?

Барасың кейін қайтып-ай.

Бір хабарын алсайшы,

740. Шырағым, бүгін жатып-ай.

Ахмет сонда сөйледі,

Сөйлегенде не деді:

Амандық ерге артық-ай.

Түспелік, – деп, – сор жолға

Айтып тұрған ақыл-ай.

Жау қамаса сор жолға-ай,

Сорға түсіп қырылар

Ізіңе ерген халқың-ай.

750. Әскерің қалар тұтылып.

Боз тұлпармен, Қойеке,

Кетерсің өзің құтылып.

Өзің аман шығарсың,

Әскеріңді қырарсың.

Ізіңе ерген әскердің

Обалына қаларсың.

Қартым, ойлап қарашы-ай,

Осы ақылымды аларсың.

Ахмет ақыл айтады,

760. Ақылмен алдын байлады.

Қоянақ қартың түсініп,

Бұ да кейін қайтады.

Алды малға толады.

Қызылбастың көп қолы

Тауға қарай салады.

Айсаның ұлы Ахмет

770. Әулие десең болмай ма,

Айтқанындай болады.

Жалғыз аяқ тар жолға

Екі әскер таласып,

Үш күн ұрыс салады.

Айсаның ұлы Ахмет

Қызылбасты қиратып,

Жолды тартып алады.

Сол уақытта Ахмет

Және бір толғап қарады:

780. – Қоянақ қартым, көрдің бе,

Енді маған сендің бе?

Қызылбас жауы қайтадан

Қамағанын көрдің бе?

Көз жіберіп қарасам,

Мына жаудың көбіне

Қорқайын деді көзім-ай.

Жолға түсіп жөн тартып,

Жүре берің өзіңіз.

Ағайынды бесеуміз,

790. Жаудың алдын кеселік,

Тоқтатайын өзім-ай.

Қайрат салып бүгін-ай.

Әскеріңді алдырсаң,

Бізге болар өлім-ай.

Осылай деп Ахмет,

800. Көпке толғап қарады.

Қартайса да Қоянақ,

Жауды көріп тұрмады,

Боз тұлпарды булады.

Қойдай шулап қалмады.

Айсаның ұлы Ахмет

Алабас атты қамшылап,

810. Айнала қолды қорғады.

Осы күні батырлар

Бір құмардан шығады.

Жалғыз жарым болмаса,

Көп әскерді түсірмей,

Таудан аман шығады.

Ахметті түсірмей,

Қызылбас шулап қалады.

Ахмет шығып кеткен соң,

Жолдың аузын жабады.

820. Биіктігі қырық аршын

Басына қала салады.

“Келгені қайдан шығар” деп,

Жаудың қылған амалы.

“Ішінде қалған көп әскер

Осы жолдан бір шығар,

Ер де болса қырсығар.

Бұзып жарып шығам деп,

Бізбенен тағы ұрысар.

Сол уақытта қамалық,

830. Таспенен ұрып сабалық.

Қол бастаған батырын

Қамап ұстап алалық.

Осы жолдан шығармай,

Әскерін қамап қырайық”.

Көп қызылбас кеңесіп,

Ақыл айла табады,

Жолды мықтап жабады.

Жалғыз аяқ тар жолды

Қызылбас алып қалады.

Әлқисса, Қызылбастар жолдың аузын алып жата берсін. Қарасай, Қази Қазбан деген қаланы алып, алты күндей сол жақта болды. Ал енді Әділден хабар естіңіз. Әділдің әскері жалғыз аяқ тар жолда шұбырып келе жатқанда, Қарасанның көп әскері келіп жолдың екі жағын алып қалады. Жалғыз аяқ тар жолдың екі жағы сор еді. Есіл ер жазылып ұрыс сала алмай, Әділ атынан түсіп, жаумен атыса берді.

840. Қарасай, Қази – қос батыр

Қазбан деген қалада

Алты күндей болады.

Қала бұзып, хан алып,

Алды малға толады.

Қызылбаспенен ұрысып,

Ахмет шығып кетеді.

Қамауда қалған ер Әділ

Жауға не амал етеді?

Жолдан шығып бұрылса,

850. Сорға түсіп кетеді.

Қызылбас жауы көп екен,

Өзіне мәлім жер екен.

Батпақ сордың үстіне

Қаратаспен бастырып

Қиялап салған жол екен.

Қызылбастар тұр екен.

860. Келе жатып ер Әділ

Аңдып тұрған алдында

Көп әскерді көреді.

“Жайсыз жерге келдім, – деп, –

Не болсада көндім” деп

Қарсы жүріп келеді.

Атқа мініп ұрысатын

Ашық жері жоқ еді.

Ашық жерін қызылбас

Бұрын алып тұр еді.

870. Бұрылса түсіп кететін

Екі жағы сор еді,

Бір жағы терең көл еді.

Көлге жалғыз салдырған

Алты қатар ор еді.

Жүретін жерін жау алып,

Енді амалы құрыды.

Түсе қалып атынан,

Табанын жауға тіреді.

Жеті жасқа келгеннен

880. Жете туған ер еді.

Ер Сүлеймен дейтұғын

Жан жолдасы бар еді.

Екі жерден оқ атып,

Қиратып жауды тұр еді.

Шейіт болып өледі.

Ер Сүлеймен өлсе де,

890. Атыса берді бір өзі.

Қасындағы көп әскер

Енді өлерін біледі.

Тұрған жері батпақ сор,

Әскер жаман жүреді.

Күн кеш болып барады,

Қызылбас жауы қамады.

Әділдің қолын шығармай,

Жолдың аузын алады.

Ер Әділдің басына

900. Ақыр заман туады.

Ұрысып тұрған Әділдің

Сары жайы сынады.

Сол уақытта ер Әділ

Бармағын тістеп жылады.

Атайын десе оғы жоқ,

Енді не амал қылады.

Ендігі тапқан амалы

Тұлпарға мініп алады.

Алмасын Әділ сермеді,

910. Жауды көзі көрмеді.

Жалғыз өзі ұрысып,

Әскерін жауға бермеді.

Жазылып ұрыс салғанда,

Жауға болар ер ме еді?

Таусылатын жау емес,

Толып жатыр өлгені.

Қабат-қабат әскерге

Әділ шауып келеді.

Кейін қарай шығуға

920. Терең батпақ сор еді,

Бір жағы терең көл еді.

Көлге жалғас қазылған

Алты қатар ор еді.

Ескен желден құбылып,

Жан базары құрылды.

Әділдің ұрысқан жерінде

Көп қызылбас қырылды.

Жалғыз аяқ тар жолдан

Ұрысып жүріп бұрылды.

Батып сорға жығылды.

Батпақ сордың ішінде

Боз тұлпардың күшімен

Шығамын деп ұрынды.

Шыққан сайын түседі,

Бауырлап сорды кешеді.

Соныменен жүргенде

940. Болдырды тұлпар деседі.

Бауырын жазып шаба алмай,

Жазылып ұрыс сала алмай,

Діңкесі ердің құрыды.

Күн батуға таянды,

Аты қалды жарамай.

Қас қарайып, күн батты,

Алды болды қараңғы.

Атына басып қамшыны,

Тұлпарын шауып қарады,

950. Атынан көңілі қалады.

Әділ мінген Қызыл ат

Айуан қылды көп ұят,

Шабысынан танады.

Келіспеді бұл сапар

Ер Әділдің талабы.

Сол уақыттар болғанда,

Тарығып Әділ жылады:

Бармағын тістеп өлгені.

960. Асу-асу бел жүрсем,

Алты айшылық жол жүрсем,

Белгісіз тұлпар мінгенім.

Атадан бірге тумаса,

Жақын деп жатқа сенгенім.

Тұлпар атым болдырды,

Атты кімнен сұрармын.

Жалғыздық түсті басыма,

Кімнен көмек тілермін.

Туысқан аға, інім жоқ,

970. Енді кімге сенермін.

Құдай жалғыз жаратты,

Бұған қылар амал жоқ.

Қарасай, Қази болмаса,

Жан ашитын маған жоқ.

Ар-намысты тастайын,

Енді аяққа баспайын.

Екі досым болмаса,

Жалғыз туған қасқамын.

Аламанды алдырып,

980. Басымды алып қашпайын.

Іздеп тұлпар мінейін,

Қолыма қайтып келейін,

Қамаған жауды көрейін.

Қамалып жүрген әскердің

Жолын ашып берейін.

990. Ат болдырып шаршады.

Төңірегін Әділдің

Қызылбас жауы қамады.

Адасқанын біледі,

Әділ жылап тұр еді.

Жылағанда не деді:

Басыма бақыт қонбады.

Алты қатар қандекті.

Астындағы тұлпарды

“Шүу, жануар, қарғы” деп,

Қамшы басып қарғытты.

Жал-құйрығы ұзын ат

Алты қатар қәндектен

Оқ жыландай болып ат!

10.10. Қарғып өтіп шыға алмай,

Қала берме қәндекте.

Тұлпар атым сен едің,

Сенің иең мен едім.

Атына қамшы басады.

Болдырып жүрген жануар

Адымын қысқа жазады.

10.20. Алты қатар қандектен

Бір-бірлеп қарғып барады.

Бірінші орға жетеді,

Одан аман өтеді.

Екінші орға жетеді,

Бұдан да аман өтеді.

Үшінші орға келеді,

Бұдан да аман өтеді.

Төртінші орға жетеді,

Мұнан да аман кетеді.

10.30. Бесінші орға келеді,

Мұнан да қарғып өтеді.

Орға түсіп жығылды.

Өмілдірік үзіліп,

Әділ орға құлады.

Әділді тастап Қызыл ат,

10.40. Талпынып зорға шығады.

Қол бастаған ер Әділ

Жалғыз өзі шырқырап,

Орға түсіп қалады.

Түскенін ешкім білмеді,

Қарасай, Қази көрмеді.

Енді мұны қандектен

Кім шығарып алады.

Әділ түсіп қалған соң,

Әділдің қолын қызылбас

10.50. Қамап тұрып қырады.

Бір парасын бұлардың

Өлтірмей ұстап алады.

Әуелі салған қала екен.

10.60. Дәрбентте әскер көп екен,

Қаласы мықты зор екен.

Қарасай, Қази білмеді.

Тас өткелге келгенде,

Әділге ерген әскердің

Қырылғанын көреді.

Жоқ болғанын Әділдің

Екі досы біледі.

10.70. Досын жоқтап ер Қази,

Қарасайға сөйледі:

Дұшпанның көңлі тынғанын?

Хабар алмай досымнан,

Қырымды Құдай алғанын,

Досымның белі сынғанын.

Шұбар атқа мінейін

Шұбарлаңдап желейін.

Жауда қалған досымның

10.80. Өлі-тірісін білейін.

Жүзін нағып көрейін?

Қырымға қайтып барғанда,

Шешесі сұрап тұрғанда,

Не деп жауап берейін.

Өлді деп күдер үзбейін,

Жауап бер, аға, іздейін.

10.90. Аман болсам келермін,

Қазам жетсе өлермін.

Жазатайым іс болса,

Ахиретте көрермін.

Қарасай сонда сөйлейді:

Сен едің менің қорғаным.

Сені жалғыз жіберсем,

Көңіліме симай арманым.

Алдыңда биік жауың бар,

1100. Қырғанменен таусылмас.

Көрмеген жауың тағы бар,

Қаратауға баралы,

Жау қамалын бұзалы.

1120. Қол жөнелтіп барады.

Үш күншілік жол еді,

Тынбай жүріп келеді.

Намаздыгер шағында

Тау қарасын көреді.

Қарасай сонда сөйлейді:

Алайық таудың бұлағын,

Суға қанып алған соң,

Бұзалық жаудың қамалын.

Жатқанын аңдып білдің бе?

Жау екен мықты, қауіпті,

Жолдың аузын жауыпты.

Жалғыз аяқ тар жолды

Бізден бұрын алыпты.

Жалғыз аяқ тар жолға

Қаланы мықтап салыпты.

1140. Қас қарайып күн батсын,

Қаласына жау жатсын.

Қызылбасты алқымдап

Шығайын деп келеді.

Тау басына жақындап

Қиятасқа келеді.

Астындағы шұбардың

Болаттай еді тұяғы,

Тұяғы тастан таймады.

Қызыл қанға боялды

1150. Ақ найзаның қияғы.

Қызылбасқа түсірмей,

Ізіне ерген әскердің

Алдын қорғап шабады.

Маңдайы жаудан аумады.

Көп қызылбас жабысып

Қарғадай шулап қалмады.

1160. Осы күнгі соғыста

Қалмақтың бағы болмады.

Тағы айқасты айналып.

Шықты қолды айырып

О да есеп, бұ да есеп.

Аламанын алдырмай,

Зордан шықты торығып.

Қызығымызға тау батсын.

Екі жатқан тиелік,

Қарсыласқан дұшпанды

Тау төбе қылып үйелік.

Қарағым, Қази, ұмытпа,

Біз аруаққа жүрміз сүйеніп.

1180. “Орақ” деп ұран салалық,

“Ұмытпа – деп ед – атаңды

Қарашаш шешем аналық.

Қазижан, көзсіз батырсын.

Кетпеген бойдан балалық

Орақ деген даусымыз

Қаратауды жарсын-ай.

Қаладағы әскердің

Құлағына барсын-ай.

“Қарасай, Қази келді деп,

Екі жатқан тиді” деп,

1190. Дұшпанның қалсын сасып-ай.

Осы сөзді айтқанда

Қарасайдай батырдың

Көрінді айбар үнінен.

Қашып кетер қызылбас

Сай-салаға түнімен.

Қазиым, ойлап қараңыз,

Осы ақылым дұрыс па?

Мақұл көрсең, қарағым,

Батыс пенен шығыстан

1200. Айқайлап ұран саламыз.

Таң атқанша бұл жерді

Ұрыспай тартып аламыз.

Әділді тауып біз қайтсақ,

Бойға түскен көп таңба

Жазылар еді жарамыз.

Қайнар бұлақ басына

Екі батыр құлады,

Суға қанып алады.

Қаруын алды бөлісіп.

Сонда Қази толғады:

Екі айырылар күн болды,

Екі талай жер болды.

Жауға жалғыз тимеген,

Жау айласын білмеген

Қази інің мен едім.

1220. Екеуміз бірге жүргенде,

Жау алармыз деп едім.

Сапарымыз оң болғай,

Болсын сенің дегенің.

Таласуға жайым жоқ,

Сен айлакер батыр, ер едің.

Қарасай аға, көкешім,

Есебін тауып қарасам,

Жолсыз жерден өтесің.

Екеуміз қатар жүргенде

1230. Дұшпанның бұздық қамалын.

Екі айырылар күн болды,

Бұған бар ма амалым?!

Құлағың салып жүре көр,

Қазиым қайда дегейсің,

Қысылған жерде демейсің.

Мен қалатын күн болса,

Шақырармын аға, – деп,

Сонда, аға, келгейсің.

Әруағыңа қарасам,

1240. Қол жеткізсіз дөңдейсің.

Сапарың, аға, оң болсын,

Пірлерің болып қамқоршы,

Дұшпаныңды жеңгейсің.

Айырып жаудан алармын.

Екі айырылып алады.

Қас қарайып күн батты,

Қаласына жау жатты.

“Ал Қазижан, қамдан” деп,

Қарасай батыр тіл қатты.

Батырсың қайсар сымбатты –

Деді дағы екеуі,

Екі айырылып алады.

1260. Күн шығыстан Қарасай,

Күн батыстан ер Қази

“Орақ” деп ұран салады.

Орақ деген дауысы

Қаратасты жарады.

Қаладағы әскердің

Құлағына барады.

Паналап сай мен саланы.

Құлазыған даланы.

Сәтіне түсіп оң болды

Қарасайдай батырдың

Жасаған айла-амалы.

Еңбекпен салған қаланы.

Қарасайдай батырды

Әулие десе болмай ма?

Ұрыспай тартып алады.

1290. Таң атқасын батырлар

Қолына жасыл ту алды.

Екі батыр қосылып,

Бір-бірін көріп қуанды.

Дем алдырып батырлар

Тұлпарларын суарды.

Көрді байтақ тұманды.

1300. Таң атқасын қызылбас

Көбейіп басы құралды.

Қаптаған қалың топ болып,

Сан жеткісіз көп болып

Қызылбас салды ұранды.

Қарасай сонда сөйледі:

Қаптай шабар қызылбас,

Шықпайтын шығар жекпе-жек.

Қозғалды батыр тұра алмай,

1310. Қаптаған қойдан шұбалған,

Тоқсан жерден ту алған.

Күннің көзі тұтылды

Ат тұяғы тұманнан.

Қарасай тағы толғады:

Мына жаудың көптігі

Қорқытып тұр көзімді.

Бұл жеңілер жау емес,

Бір көргеннен сезілді.

1320. Әскерімізді алдырсақ,

Бізге болар өлім-ді.

Тоқсан мың екен қызылбас,

Үш ретке бөліңді.

Қазижан, алдын бастай бер,

Қорғайын қолдың артын-ай.

Бұл дұшпандар екен айлакер,

Қолыңды бастап жүре бер.

Көрейін өзім соғысып,

Салмағы артта көбейер.

1330. Тосқауыл жасап біздерге,

Садақпен атып жебелер.

Артыңда өзім болайын,

“Орақ” деп ұран шақырсам,

Қызылбастар көп өлер.

Жекпе-жекке шыққаны

“Ар-намысым” деп өлер.

Қылыш сермеп, оқ атсам,

Алаулаған қызылбас

Өздері қашып жөнелер.

1340. Қарасай қолдың артында,

Алдына шықты ер Қази,

Қолды бастап келеді.

Қарсыласқан дұшпанға

Әскерін жауға бермеді.

Қылышын Қази сермеді,

Жауды көзі көрмеді.

Көк найзасы қолында,

Жоғары қарай өрледі.

Астындағы Шұбар ат

1350. Болаттай еді тұяғы.

Қатаң тастақ жерлерді

Саз балшықтай иледі.

Қаптай шапқан қызылбас

Қызыл-жасыл туларын

Желбіретіп байлады.

Жай тасындай қайнады,

Жауар бұлттай ойнады.

Қази мінген Шұбар ат

Табаны тастан таймады.

1360. Қарсыласқан дұшпанын

Бұл сапарда ер Қази

Жеңбей, сірә, қоймады.

Бермеді жауға әскерді

Қарасай батыр айлалы.

Қызылбас жауы көбейіп,

Қарасайдың үстіне

Үш қайтара айдады.

Қанша дұшпан келсе де,

Жеңбей батыр қоймады.

1370. Қази тұрып толғады-ай:

Қарасай аға, саған-ай.

Жауда қалған досыңды

Іздейін деп тұрмын мен,

Жауап бер, аға, маған-ай.

Қарасай сонда сөйлейді

Сөйлегенде бүй дейді:

Белге асынған жарағым

1380. Сенің досың болғанда,

Менің досым емес пе?!

Сенен нағып қалайын,

Елге не деп барамын?!

Не де болса, шырағым,

Сенімен бірге боламын.

Қызыл атқа мінейін,

Шұбалаңдап желейін.

Құдай дескен досымды

Сенімен іздеп көрейін.

1390. Жолдас болып қасыңа,

Қызығыңды көрейін.

Өлген жерде жүрейін,

Тілекті бірге тілейін.

Бауырым едің туысқан,

Өткіздің қолды қуыстан.

Қайырылар ма екен қызылбас

Бізбенен бірге ұрысқан.

Қайтып барып тағы да,

Өткізейік қылыштан.

1400. Досың еді ер Әділ

Көкірегін таясқан,

Бар ма жан одан аясқан?.

Тірі болса шабармыз,

Орнында тұрса жер, аспан.

Сонда бізге жарасқан.

Қарасай айтып осыны,

1410. Інісіне қарады.

Екі батыр ер досын

Іздеп кетіп барады.

Қызыл-жасыл туларын

Қолдарына алады.

Жалғыз аяқ тар жолға

Қайта түсіп барады.

Тауды тастап қызылбас

Қайтқан екен қалаға,

Қалаға келіп шабады.

1420. Қызылбастың ішінен

Әділ досын қарады.

“Тауып бер” деп қарады.

Енді батыр тиеді,

Кіріп-шығып жүреді.

Қызылбасты алқымдап.

Жау жартыға таянды

Досын іздеп екеуі

Басын салды ортаға.

Ерде ойы болғасын,

Бұлар жаудан қорқа ма?

Қызылбасқа шабады,

Әділ досын қарады.

1440. Қара тұман шаң болып,

Шаң аралас қан болып,

Жауда Әділ ер қалды.

Қази менен Қарасай

Қызыл қанға боялды.

Алты күнгі соғыста

Аспан менен жер жанды.

1450. Ұстап алып сұрады.

Қызылбасты танымай,

Қорыққаннан қызылбас

Кел артыма мін, – деді.

Мінгестіріп Қарасай

Алып шығып қараса,

Қызылбастың адамы.

1460. Мұрнын кесіп шұнтыйтты,

Құлағын кесіп құнтыйтты.

“Өлер жерің осы” деп,

Басын кесіп бұлтыйтты.

Әділ досын екеулеп

Алты күндей іздеді.

“Табылар, – деп, – бір жерден”,

Күдерін олар үзбеді.

Екі тұлпар жануар

Сүйегі қызып ойнады

1470. Секіреді қояндай.

Соғыс қылды алты күн

Екі батыр аянбай.

Таусылатын жау емес,

Жау жартыға таянды-ай.

Алты күнгі соғыста

Қарасай болды жаралы-ай.

Ауық-ауық қан құсып,

Шыбын жаннан кешеді.

Тұрған екен таба алмай,

1480. “Шырағым, Қази, қайда?” деп,

Қызылбастан найза жеп.

“Сүйеп шық, – деп, – ағаңды.

Төңірегі қызылбас

Тұрған екен қамалап.

“Қайда кетті ағам? – деп, –

Қызылбастан жапа” деп,

1490. Қарасай тұрған зарланып.

Зарланып тұрған ағасын

Сонда Қази көреді.

Шұбар атты қамшылап,

Көзінің жасы тамшылап,

“Бауырым” деп шабады-ай.

Жетіп келді қасына

Ойлады батыр осыны:

Асыл ердің сүйегі

1500. Шығарар ма екен осылай.

Жараға себеп етер ме?

Қолтығынан сүйесем,

Бір жағынан демесем,

Тау басына жетер ме?

Қасына жетіп келеді.

Қан құсып тұрған ағасын

Қази сонда көреді.

Жараны Қази көргесін,

Көзінің жасын төгеді.

Қызылбастан жара жеп –

Келіп сөйлей береді:

1520. Батып тұрма жаның-ай

Жаудың салған жарасы-ай?

Жауға сырын алдырмас,

Бітпесе ердің қазасы-ай.

Азда болса көп болар

Сабырсыз ердің жарасы-ай.

Мұнша неге кем болдың,

Екеуміз де, Қарасай,

Бір кісінің баласы-ай.

Осындайда ашылар

1530. Жақсы менен жаманның

Екеуінің арасы-ай.

Атадан бірге тусақ та,

Туыпсың жаман шамасы-ай.

Қылыш тисе морт етіп,

Айтушы еді анам-ай,

Ана сыншы балаға-ай.

Атадан бірге туса да,

Бәрі бірдей бола ма?

Атамыз Орақ ер еді.

1540. “Қарасай адам болмас” деп,

Атамыз солай деп еді.

“Қазижан жауға барғанда,

Бұзар деп еді жебені”.

Қарасайды туғанда,

Кем болатын себебі:

“Мысырдың қара тасына

Жерік болдым деп еді.

Сол себептен Қарасай

Кем болып туған деп” еді.

1550. Қарасай сонда сөйлейді:

Менімен ісің болмасын.

Мені қорғап жүргенде,

Өзің түсіп қаларсың.

Жауда қалған ағаңды

Ахиретте табарсың.

Қарасай, Қази ер еді,

Жолынан үміт үзеді.

Үміт үзбей не қылсын,

1560. Жарасы мықты жүдетті.

Мықты көрді жарасын.

Әсіресе бір жара

Келді құртып шамасын.

Жараны мықты көреді,

Қайғыны мықтап шегеді.

Ағасының жарасын,

1570. Қуатының кеткенін

Жараны көріп біледі.

Келіп басын сүйеді,

Қолтығынан демеді.

Осындайда болмаса,

Жақынды неге тілейді?

Туысқанның себебі

Тарықса тиер көмегі.

Туғаны жоқ жалғыздың

Жауда қалар сүйегі.

1580. Қарасайды қалдырмай,

Қази сүйеп келеді,

Жараны көзі көреді.

Қаны судай ағады,

Қанын сүртіп алады.

Ағасын сүйеп жетектеп,

Жаудан шықты амалдап.

Ағасын алып аяндап,

Айдын көлге құлады.

Ағасының жарасын

1590. Көлде жатып бағады.

Ақ дәрісін аюдың

Жарасына жағады.

Он күн бағып ағасын,

Жарасын жазып алады.

Қайтып кетіп барады.

Әділ досы шырқырап

1600. Баяғы орда қалады.

Әлқисса, Ал енді Қарасай жаралы болып, інісін жаудан алып шығады. Әділге қайта бара алмай қайтады. Енді қызылбастар ұрыс басылғасын, ұрыс болған жерде қандай адам өлді, қандай зат қалды деп іздеп жүрсе, қараңғы орда жатқан бір баланы көреді. Ұстайын деп барған қызылбасты ұрып өлтіреді.

Әділдің түскен орына

Көп қызылбас келеді.

Көп қызылбас көреді.

Осы келген қызылбас

Бұл соғыста жоқ еді.

Әділді қырған қызылбас

1610. Қарасанның қолы еді.

Қарасан деген батыры

Бәрінен де зор еді.

Үш бөліп үш жерден

Соғыс салды деп еді.

Көп олжаға тап болып,

Қызылбас олжа тереді.

1620. Таласып орға түседі.

Бірінен-бірі қызғанып,

Мен ұстаймын деседі.

Сол уақытта Ер Әділ

Қызылбастың үстіне

Топырақты шашады.

Қолына түссе жібермей,

Жолбарыстай басады.

Ұстай алмай қызылбас,

Ордан шыға қашады.

Жауменен ұрыс салады.

Далаға шығып тұрады.

Жүгіріп жүріп ер Әділ

1640. Қолына кесек алады.

Қамап жүрген жауына

Жіберіп келіп қалады.

Бірінің көзін шығарып,

Біреуінің басын жарады.

Ұстай алмай қызылбас,

Бір бәлеге қалады.

Көп қызылбас кеңесіп,

Ақыл айла табады.

Қолдарына қызылбас

1650. Бір-бір белді алады.

Топырақты құлатып,

Төбесінен құяды.

Топырақпен бастырып,

Әділді ұстап алады.

Мықтылығын білгенсін,

Екі қолын қайырып,

Сірлеп құрсау салады.

Қолөткіл салып темірден,

Шынжыр тағып мойнына,

1660. Ордан алып шығады.

Қолға түскен ер Әділ

Екі қолы сірлеулі,

Енді не амал қылады?

Қолға түсіп қор болып,

Көзі жайнап тұрады.

Қамап тұрған қызылбас:

Жіберейік, бейшара,

Бұл не деген жер еді,

1670. Әрбір жерден зор еді.

Ер әулие Едіге

Бұл келмеген жер еді.

Едіге ұлы Нұрадын

Бұл келмеген жер еді.

Ақ Сұлтаны халықтың

Бұл келмеген жер еді.

Он екі ханның елі еді,

Әр патша да зор еді.

Аттанып келген жеріме

1680. Қол бастаған кім еді,

Айтшы болыс жөніңді?

Сонда Әділ сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

Қолыңа түсті біздің бас.

Аяқ-қолымды босат, – деп, –

Жібер, – деп саған жалынбас.

Аты-жөнімді сұрасаң,

Менің атым – ер Әділ,

1690. Қорқып атын жасырмас.

Қорыққаным болама,

Жалынбаймын саған-ай.

Тиісіп едік қалаңа-ай.

Алдыңғы тиген көп әскер

Қарасай, Қази – қос батыр

Шапқан шығар қалаң-ай.

1700. Екінші әскер мен едім

Жалғыз аяқ сорыңа

Түскенімде қырылдым.

Ортаға алдың қамалап,

Қамап қырдың бәрін де.

Қолымды қорғап тұрғанда,

Ортасынан сарт етіп

Садағым екі бөлінді.

Сыпырылып мен түстім.

Қараңғы ордың ішінде

Таба алмадым жөнімді.

Қыдырып жүріп қызылбас

Мені көріп жұмылдың.

Ұстаймын деп тұрғанда

Талайыңды өлтірдім

Ұстаймын деп жүгірдің.

Ақыл тауып тағы да,

1720. Қазған ордың ішіне

Топырақты суырдың.

Көрсетпедің көзімді,

Есітпедің сөзімді.

Топырақпен бастырып,

Ұстап алдың өзімді.

Босатса Құдай қолымды.

Менің де жөнім сұрасаң,

Мен Қырымның ханы едім,

Қол бастаған ер едім.

Қызылбасты қиратып,

Жесірін қойдан шулатып,

Шауып алсам деп едім.

Тұлпарым орға жығылып,

Болмады қабыл дегенім.

Түбіңе ақыр жетермін.

Қызылбас ханы сөйледі,

Сөйлегенде не деді:

1750. Толтырып тасты тиейін.

Мақтанғанын батырдың

Күшін сөйтіп көрейін.

Әділ болсаң сен, – деді,

Жазаңды сөйтіп берейін.

Осыны айтып қызылбас,

Байлап қолын әкелді

Қазбан деген қалаға.

Қалаға Әділ келгенсін,

Мойнына қамыт іледі,

1760. Алты арбаны жегеді.

Алты арбаның үстіне

Толтырып тасты төгеді.

Алты арбаның үстіне

Бір қызылбас мінеді.

Арбаға қосқан өгіздей

Шыбықтан айдап жөнеді.

Қарасай бұзған қаланы

Әділ жегіп түзеді.

Айдап жүрген қызылбас

1770. Қолына алды бір шыбық,

Елге болды бір қызық.

Арбаға тасты артады,

Алты арбаны ер Әділ

Өгіздей өрге тартады.

Керленіп Әділ тартқанда,

Үзіледі арқаны.

Арқаны қиып арқасын,

1780. Жанына қатты батады.

Қасына жақын келуге

Қызылбастар қорқады.

Жолға түсіп жортады.

1790. Алты айда салып алады.

Қаласын салып алғасын,

Және бір қастық қылады.

Тісімен тезек тергізіп,

Қыдыртып қойды даланы.

Тісімен тезек тереді,

Көп қорлықтар көреді.

Бір қызылбас ізінде

Тергізіп тезек жүреді.

Бұл қаланың тезегін

1800. Кеште алып келеді.

Өліп-талып келгенде,

Және бір азап береді.

Мұндай азап-қорлықты

Көремін деген ойда жоқ,

Басына түссе көнеді.

Және бір жерге айдады,

Бір азапты ойлады.

Табанына тас тағып,

Саналап мықты байлады.

1810. Күндіз-түні азапта,

Әділдің соры қайнады.

Қимылдайтын дәрмен жоқ,

Екі көзі жайнады.

1820. Қашыр-шұқыр шайнады.

Алма деген бір жеміс

Ол кеш пенен бұл кешке

Жарым алма жейтіні.

Қадірін білген жақсылар

Ардақтаған біреудің

Шырағы ғой дейді-міс.

Қадірін білмес жамандар

Жарты алмаға тойды ма,

Бір жаман ғой дейді-міс.

1830. Әділ жүрді азапта,

Тыным көрмей жазы-қыс.

Қырым жақтан келсейші

Ұшып жүрген қара құс.

Әлқисса, Әділ азаппенен есі кетіп, есеңгіреп жата берсін. Ендігі хабарды елге қайтқан батырлардан естиік.

Ахмет батыр, Қоянақ

Тас өткелдің аузында

Кездескен жауды аямады.

1840. Аш бүйірін таянды.

Өтірік сөзбен боямақ.

Жауда қалды ер Әділ

Анасы баққан аялап.

“Елге не деп барам деп,

Бір мезгілде қарт батыр

Ұйқыдан шошып оянады:

1850. – Ахмет батыр, не дейміз,

Елге барсақ осыдан, –

Деп сөйледі Қоянақ.

Ойлап қарап осыны,

Қалай барып көрерміз

Ер Әділдің ордасын?

1860. Жолды күткен болмасын.

Жұбаталық сөзбенен,

Бізден көңіл қалмасын.

Осыларды ойыңа ал,

Ахмет сардар батырым.

Қызылбас жақта қалғасын.

Ілия, ханша ол сұрар

1870. “Қайда, – деп, – батыр жолдасың?”

Сонда Ахмет толғады:

Маңдайға жазған болмағы.

Асылық етті ер Әділ,

Көре алмас келіп қалаға

Қырымдағы орданы.

Асылық қылған пенденің

Бейнетке душар болмағы.

Көңілге келді бір қиял

1880. Ілия шығар алдымнан,

Қырымға жақын бармалы.

Осы айтқаны мақұл ма,

Қоянақ, өзің ақыл бер.

Ноғайлының сен едің

Көпті көрген тарланы.

Үш күндік жолға кідіріп,

Алыстан елді барлалы.

Көкірек қайғы, көңіл шер,

Қызылбастың қолында

1890. Байлаулы қалды талай ер.

Бас аман-сау біз қайттық.

Мұны естіген ноғайлы

Біздерді қалай батыр дер.

Кесілді құйрық, қанатым.

Осылар еді ойласам

Халқыма қамқор кемеңгер.

1900. Кездесе қалса Ілия

Әділ аман, біз аман,

Басқа бөтен демеңдер.

Осыларды ойласам,

Алдым зындан ор болып,

Солқылдайды қара жер.

Қарасай, Қази, жас Әділ,

Сіздерді іздеп оралып,

Қызылбасқа бара алман.

Бұл тірлікте жүргенде,

1910. Жауда қалған үш батыр

Көзіме қашан көрінер.

Көп әскерлер, тоқтаңыз,

Осы жерге қоналық.

Үштен бірі біз едік

Абыройдан қайттық тоналып.

Ел көрерлік бетім жоқ

Жүрмесін халық жерініп.

Әркім тапсын өз жолын,

Таралық ертең бөлініп.

1920. Ойлап енді қарасаң,

Қызылбастың елінен

Батырлар қайттық жеңіліп.

Қоянақ, Серік, Ахмет

Басымыздан бақ тайып

Бұрынғыдан кемідік.

Дұшпандарым марқайып,

Арланғаннан досымыз

Өлетін шығар демігіп.

Сол күні жатып дем алды,

Елге қарай жүруге

1930. Әскерлер тағы жиналды.

Жал-құйрығы өрулі,

Тұлпарлар тұрды керіліп.

Елге қарай беттеді,

Осқырып жерді тебініп.

Төбесі тұрды көрініп.

Қаптаған әскер жан көрді.

Қол бастаған батырлар

Алыстан айбар көрінген

Дулыға қалқан шеңберлі.

Қаптаған қалың әскердің

Ілия шықты-ай алдынан

Бозжорға атпен көлденең.

1950. Сонда Ілия сөйледі:

Қызылбасқа кетерде

Қоштасып кеткен елменен.

Арыстан батыр өзіңсің

Дұшпанды жеңіп дендеген.

Ордаға соқпай кетуің

Ойлап енді қарасам,

Көңіліме жөн демен.

Батырдан сауға, жөніңді айт,

1960. Әділ көкем аман ба?

Қызылбас елі қатерлі

Барса келмес жер деген.

Келістірген жерменен.

Жалғызым аман болса игі еді,

Сіздерге нағып ермеген.

Сонда Ахмет толғады:

1970. – Әділ аман, біз қайттық,

Әділ патша болғасын,

Қалмады жауым жеңбеген.

Бақыт құсы басында,

Қорықпа енді, Ілияжан.

Қараңғы түнде жарық шам

Шам-шырағы сөнбеген.

Қарасай, Қази жас Әділ

Кейінгі жақта келеатыр,

Ыңырсыған мал айдап.

Өтірік сөзбен өндеген.

Боз төбенің басында.

Арадан бір күн өткесін,

Қайғылы көңіл сенбеген.

Бұл бағыттан келмеген.

Бәйбикеш ана, Ілия қыз

Қайғымен зарлап еңіреген.

Көзін салса алысқа,

Көрінеді қос қара.

Назары төмен қайғылы

Астындағы тұлпары.

2000. Адымын шабан сермеген.

Әруағы қашып бойынан,

Қарасай, Қази – қос батыр

Келе жатқан қайғы пердемен.

Сонда Ілия сөйледі:

Қарасай, Қази екеуі.

20.10. Орнынан тұрады.

Қайғылы болған сорлының

Селт еткендей құлағы.

Қарасай менен Қазиға

Айдады “шүу” деп құланы.

Сонда Ілия сөйледі,

Сөйлегенде бүй деді:

Өздері аман келеатыр.

Жауда қалған сықылды

20.20. Аламан әскер құралы.

Осы сөзді айтты да,

Қайғылы-мұңлы жылады.

Біздерге түскен сықылды

Ашылмас күннің тұманы.

Батырлардың алдынан

Екі мұңлы шығады.

“Қарасай, Қази сауға” деп,

Қайғымен мойнын бұрады.

“Әділ көкем қайда?” деп,

20.30. Кідірмей Ілия сұрады.

Қарасай сонда сөйледі,

Сөйлегенде бүй деді:

Әділ аман келеатыр.

Бір өзіне бағынды

Қызылбас бүткіл мұсылман.

Астына алтын тақ мінді

Әділ аман, қарағым,

Зор аймаққа болды хан.

20.40. Ер Әділдің бақытына

Көрген халық таң қалған.

Әділмін деп ақырса,

Қызылбас, қалмақ сандалған.

Аңдысатын бір-бірін

Құтылды халық жанжалдан.

Ер Әділдің қолында

Семсер, қылыш, найзасы.

Әділ аман, біз аман,

Патша болып, хан болып

20.50. Тигізген көпке пайдасын.

Қазынаға толтырар

Алтын сарай қоймасын.

Осы айтылған сөзімді

Бір Алла өзі есіткей.

Ілия менен Бәйбикеш,

Келіп қалар ер Әділ

Артымыздан кешікпей.

Туған жерге не жетсін,

Алтын сарай бесіктей.

20.60. Сонда Қази толғады,

Бұл айтқан сөзге болмады:

Сонда асыл болмағы.

Қарасай, жалған сөйлейсің

Әділ аман келе атса,

Әскерің қайда қолдағы?

Мүсәпір болған сорлыны

Неге алдайсың сөзбенен?

Екі көзі төрт болып,

20.70. Қайғылы көңіл дерт болып,

Мұңайып тұрған жолдағы.

Жалған сөзбен жұбатып,

Ұмыттың ба, Қарасай,

Бір жаратқан Алланы.

Жауда қалды ер Әділ,

Біз де қайттық жаралы.

Қызылбас жақта ер Әділ

Қырымның патша тарланы.

Әділ қалды қорлықта,

20.80. Бойымыздан кетерме

Қайғының ауыр салмағы?

Батырсынған ерлердің

Тістеуменен қайтты бармағы.

Жағалай қазған оры бар,

Жебедей мықты торы бар,

Бекініс мықты қорғаны.

Көп қайғыдан пайда жоқ,

Күдер үзіп жүре бер.

Әділ қалды, біз келдік,

20.90. Білгеніңді ете бер.

Күйгенменен күймек жоқ,

Қаза жетпей өлмек жоқ,

Батып жерге кірмек жоқ.

Бір Құданың ісіне,

Құдіреттің күшіне

Бәйбикеш, Ілия, жылама.

2100. Салармын азу тісіме.