Тағдыр тәлкегі

Авторы: Йозеф Рот

Йозеф Рот Тағдыр тәлкегі Қарабайыр пенде туралы роман «Фирма Орнак» Алматы

ӘОЖ 821-03.112.2-512.122 КБЖ 84 (нем-каз)-44 Р 74 ӘОЖ 821-03.112.2-512.122 КБЖ 84 (нем-каз)-44 ISBN 978-601-80136-9-0 ISBN 978-601-80136-9-0 © Шалғынбаева Р., 2015 © «Фирма Орнак», 2015 Тағдыр тәлкегі/Рот Йозеф. Роман. – Алматы: «Фирма Орнак», 2015. – 176 бет. Р 74 Аударған: Райхан Шалғынбаева Австрия жазушысы Йозеф Роттың таңдаулы шығармаларының бірі, 1930 жылы жарық көрген «Hiob» романы «Тағдыр тәлкегі» деген атаумен қазақ тіліне аударылып, өз ана тілін және сонымен қатар неміс тілін жетік білетін оқырмандар үшін үлкен тарту болды. Йозеф Рот 1894 жылы Галицияда дүниеге келген, Венада және Лембергте әдебиет ғылымдарын оқыған. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатынасқан. 1918 жылдан бастап Венада, одан кейін Берлинде журналист болып қызмет атқарады. 1923–1932 жылдар аралығында «Франкфуртер Цайтунг» газетінің тілшісі болады. 1933 жылы Францияға қоныс аударып, 1939 жылы бары-жоғы 45 жасында Парижде дүние салады. Йозеф Роттың атақты «Hiob» романы 1930 жылы, осында суреттелген әлемнің астаң-кестеңі шығардан аз бұрын жарық көрген. Романның басты кейіпкері, Мендель Зингер, кезінде Ресейдің Цухнов мекенінде өз алған бағытынан қайтпайтын ортодоксал еврей отбасында дүниеге келген. Балаларға таураттан дәріс беріп, тапқан аздаған тиынтебеніне шүкіршілік етіп, күн кешкен. Кейіннен 1900 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі уақыт аралығында Америкада тұрып, тағдыр тауқыметінің ащы кермек дәмін татып, Жаратушыға деген сенімі ақталмай, оның қаhарына ұшырап, қиямет-қайым күн кешеді. Романда оның басынан кешкен азаптары туралы әңгімеленеді. Кітапта өмірде рухани тоқырауға ұшырап, бар дүниеден баз кешкен жандарға сабақ болатын сәттер баршылық. Рот Й. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша жарық көрді.

Йозеф Роттың атақты «Hiob» романы 1930 жылы, осында суреттелген әлемнің астаң-кестеңі шығардан аз бұрын жарық көрген. Романда Шығыс Галицияда тағдыр тауқыметінің ащы кермек дәмін татып, ауыл мұғалімі ретінде қарабайыр өмір кешіп жатқан Мендель Зингердің басынан кешкен азаптары туралы әңгімеленеді. «Бұл – құдай барынша қатты қорқытып сынап, ақыры жақсылық сыйлап дәріптейтін пенде туралы, адамдардың жадында сақталған жағдайлардың біреуден-біреуге әңгі­ меленіп жалғасып келе жатқанынан бергі, қарапайым, бояуы қанық, шым-шытырық, ылғи да осылай өрбитін, ежелгі оқиғалардың бірі болып табылатын, Йовтың адами ғұмыры туралы мәңгілік дастан». Пауль Шаллюк «Йов – романнан да, аңыздан да зор, иі қанып, əбден пісіп жетілген, біздің, яғни Йозеф Роттың өз замандастарының, жазған шығармаларының бəрінен де ұзақ өміршең болатыны белгілі еңбек. Бұл шығарманың құрылым тұтастығы, сезім тереңдігі, пəктігі, тілінің əуенділігі жөнінде еш асыра айтылмаған». Штефан Цвейг Йозеф Рот, 1894 жылы Галицияда дүниеге келген, Венада және Лембергте әдебиет ғылымдарын оқыған. Бірінші Дүниежүзілік Соғысқа қатынасқан. 1918 жылдан бастап Венада, одан кейін Берлинде журналист, 1923–1932 жылдар аралығында «Франкфуртер Цайтунг» газетінің тілшісі болып қызмет атқарған. 1933 жылы Францияға қоныс аударды. 1939 жылы бары-жоғы 45 жасында Парижде дүние салды. Аударған: Райхан Шалғынбаева

Йозеф Рот Бірінші бөлім І Көп жыл бұрын Цухновта Мендель Зингер есімді азамат өмір кешті. Ол – момын, құдайдан қорқатын, кәдімгі қатардағы еврей еді. Оның күн көрісі қарапайым мұғалімдік кәсіп еді. Өзінің бір ғана кең ас бөлмесінен тұратын үйінде балаларға тәураттан дәріс беретін. Тауратты жанын салып үйретсе де, таң қалдырарлықтай жетістікке жетпеді. Оның алдында да жүздеген-мыңдағандар дәл осының өзі сияқты өмір кешіп, дәріс берген. Берекесіз тірлігі сияқты оның қан-сөлсіз бет-әлпеті де бишара кейіпте еді. Көмірдей жылтыр, қауғадай қара сақалы бетін тұмшалап, тегістей жауып тастаған. Қалың мұртынан аузы көрінбейді. Көздері баданадай, қап-қара, селқос, ауыр қабағы көзін жартылай жауып тұрады. Басында арзан қара жібек кездемеден бас киімі бар, бұл матадан кейде заманауи сәнге сәйкес келмейтін, әрі арзан галстуктар тігілетін. Мендель көшеде асығып келе жатқанда денесін қымтаған жергілікті жұрттың бәрі киетін тізеден төмен еврей шапанының етегі жалбырап, ұзын былғары етігінің қонышына үздіксіз сартылдап тиіп жүретін. Зингер уақыты аз, ылғи тығыз шаруасы бар адамдай көрінетін. Сөзсіз, оның өмірі үнемі адам төзгісіз ауыр, кейде тіптен жан ашырлық аянышты еді. Әйелі мен үш бала­сын киіндіріп, ішіндіруі керек. (Әйелінің төртінші ба­ лаға аяғы ауыр.) Жаратушым Мендельдің беліне береке, жүрегіне немқұрайдылық, қолына кедейлік сыйлаған екен. Олардың өлшерге қисық алтыны, санарға сынық ақшасы болмады. Десе де, оның өмірі мардымсыз сылдырап, әрең ағып жатқан жылға сияқты сүйретіліп өтіп жатты. Мендель күнде таңертең тыныш ұйқысы үшін, аман-есен ұйқыдан тұрғаны үшін және атқан таң үшін жаратушыға ризашылығын білдіріп, жалбарынатын. Күн батқанда да, тәңіріне құлшылық етеді. Алғашқы жұлдыздар жарқырап көрінгенде үшінші рет дұға оқитын. Ұйкыға кетер алдында да қалжырап, еріні әрең жыбырлап, бірақ бар ықыласымен,

Тағдыр тәлкегі асығыс күбірлей дұға қылады. Ұйқысы тыныш, еш түс көрмейтін. Ары таза, жаны пәк еді. Өкінетін ештеңесі жоқ, дәмеленетін де түгі жоқ. Қатынын жақсы көрді, оның толық денесінен жан ләззатын табатын. Араны ашылып, алдындағы тамағын атауындай ішетін. Йонас және Шемария есімді екі кішкене ұлын тілазарлығы үшін ұрыпсоғатын. Алайда ең кішкентайын, қызы Мириямды, ол жиі еркелетті. Қызының түрі құйып қойған әкесі еді: шашы қап-қара, көздері мойылдай, қабағын әрең көтеріп, наздана қарайтын. Денесі үзілердей нәзік еді. Тура еліктің лағы дерсің. Мендель алтыжасар он екі балаға тәуратты оқытып, жаттататын. Он екінің әрқайсысы жұма сайын жиырма тиыннан әкелетін. Мендельдің жалғыз ғана кірісі осы жиырма тиындар еді. Жасы отызға енді ғана шыққан. Бірақ оның көбірек кіріс кіргізер түрі шамалы еді, тіптен, ондай мүмкіншілік мүлдем жоқтың қасы десе де болады. Жастары өсе келе балалар басқа ақылдырақ мұғалімдерге баратын. Жылдан-жылға күн көріс қымбаттай түсуде. Астық өнімділігі барған сайын құлдырап барады. Сәбіз қортиып, жұмыртқа кеуектеніп, картоп үсіп, сорпа сылдыр суға айналды, тұқы жіңішкеріп, шортан қысқарды, үйрек арықтап, қаздың еті тіс батпайтындай қатайып, тауық түк болмай қалды. Сонымен Мендель Зингердің әйелі Дебораның зарлаған ыңқыл-қыңқылы көбейді. Қанша дегенмен, заты қатын ғой. Ол кейде жын қуғандай болып, бұрқан-тарқан ашуланатын. Ауқаттылардың үй-жайына жақтырмай қарап, саудагерлердің табысын күндейтін. Мендель Зингерді, түкке тұрғысыздай етіп, адам құрлы көрмейді, тіптен көзіне де ілмейтін. Балаларының жағымсыз қылықтары үшін Мендельді кінәлап, жүктілігін де міндетсініп, қымбатшылықты, оның мардымсыз табысын бетіне шыжғырып басып, тіптен ауа райы жаман болса да, күйеуін жазғыратын. Жұма күні еденді запырандай сарғайғанша әбден тырналап жуды. Кең иығы оңды-солды селкілдеп, мығым қолдары олай да, бұлай да жұлқынып,

Йозеф Рот әрбір тақтайды жалтыратып жуып, тырнақтарымен әр тақтайдың арасындағы қуыс-қуыстың бәрін шұқылап, лас қоқымдарды шығарып, кеспекті талайдан бері қатып қалған күсінен ада етті. Көк түске боялған жұпыны бөлмеде кең жауырыны күдірейіп, заңғар да құдіретті, әрі жан бітіп, қозғалған тау сияқты еңбектеп жүр. Сыртта, есік алдында жиhазды – қоңыр ағаш төсек, қамыстан тоқылған қаптар, теп-тегіс сүргіленген үстел, көлденеңінен екі тік тақтайға тастай шегеленіп жасалған ұзын, бірақ жіңішке екі отырғыш сияқты үй жабдықтарын – жел қағып тұр. Ымырт түсер-түспестен Дебора альпакадан жасалынған шамдалдағы шырағданды жағып, қолдарын жайып, дұға оқыды. Күйеуі үйге келді, үстінде жібек қара шапаны, еден оған жер-көктің бәріне жайылып, балқып бара жатқан күндей сап-сары болып жарқырап көрінді, оның бет әлпеті әдеттегіден де ағарып жылтырап, сақал-мұрты да аптаның басқа күндеріне қарағанда ерекше қою қара болып тұрды. Ол жайғасып отырды, ыңылдап ән салды. Бала-шағасымен барлығы ыстық сорпа ішіп, тәрелкелеріне ризашылықпен жымия қарады, бірақ ләм деп жақтарын да ашпады. Бөлме жылына бастады. Жылу қазандықтан, аяқ-табақтан, үйдегілердің денесінен бөлінді. Альпакадан, Оңтүстік Америкадағы түйе тұқымдас жануардың жүнінен жасалынған, шамдалдағы арзан шырағдандар жылуға шыдай алмай, бүгіле бастады. Балауыз дастархан бетіне тамып, кірпік қаққанша қатып жатты. Терезені жұлқып ашса да, шырақтар өшіп қалмастан абыроймен соңына дейін жанып шықты. Балалар пештің түбіндегі сабан қаптардың үстіне жатты да, әке-шешелері әлі де болса шырағданнан ойнай шығып жатқан жалынға қандай да бір үмітпен мұңая қарап отыр. Балауыз түтіндеп, қарайған білтеден түтін төбеге ұрып жатты. «Уh!» – деп күрсінді әйел. «Күрсінбе!» – деп ескертті Мендель Зингер. Олар үнсіз отыр. «Қой, ұйықтайық!» – деп бұйырды ол. Сонымен олар түнгі дұғаларын айтып, күбірлей бастады. Әр аптаның соңында шабаш – әдеттегідей жай сен­бі­ лік демалыс күні ғана емес, апта сайын болатын діни мей­

Тағдыр тәлкегі рам басталатын, үнсіздік орнап, шырағдан жағылатын, ән салынатын. Бір тәулік өткен соң өткен соң Мендель Зингер аптаның сұрқылт тірлігін ұмыттырған түн құшағына еніп, ұйқыға бататын. Шілденің шыжыған бір күні түстен кейін сағат төрттерде Дебора босанды. Оның алғашқы ышқынғаны он екі баланың бір сарынды үнін бұзды. Олар­ дың барлығы үйлеріне қайтты. Жеті күндік демалыс басталды. Мендельдің төртінші баласы, ұлы, дүниеге келді. Бала сегіз күннен кейін сүндеттеліп, оған азан шақырып, Менухим деп ат қойылды. Менухимнің бесігі жоқ еді. Ол бөлменің ортасында талдан өрілген, төрт бұрышынан төбедегі ілмекке аспалы шам сияқты бекітілген айналмалы кәрзеңкеде ілулі тұрды. Мендель Зингер саусақтың ұшы тиіп кетісімен-ақ бірден теңселе жөнелетін аспалы кәрзеңкені құлықсыздана анда-санда жайлап қана саусағымен түртіп отыратын. Бұл қозғалыс сәбиді оқта-текте жұбататын. Кейде қыңқылдап шыңғырғысы келгенде, оған ешнәрсе де қарсы тұра алмайтын. Оның даусы барылдап, тәураттың қасиетті сөздерін басып кететін. Дебора орындыққа шығып, сәбиді алатын. Оның емшегі – аппақ, иттің басындай болып тырсылдап, кеудешесіне сүті ағып, балалардың назарын еріксіз өзіне аударатын. Осындағылардың бәрі Дебораны еметіндей, емініп отырушы еді. Өзінің үш ересек баласы оны қызғана әрі ашкөздене қоршап тұратын. Тыныштық орнайтын. Сәбидің ғана шылпылдатып емгені естілетін еді. Күн аптаға созылып, апта айға ұласып, он екі айда бір жыл болды. Менухим әлі де шешесінің сылдыр судай сүтін емуде. Оны анасы емшектен шығара алмай жүр. Өмірінің он үшінші айында сәби бет-ауызын тыржыңдатып, аң сияқты ырылдап, ырсылдап, асығыс-үсігіс тыныс алып, бұрын көз көріп, құлақ естімеген қалыпта пысылдай бастады. Шартиған асқабақтай басын қылдырықтай мойыны әрең көтеріп тұр. Кең маңдайы үйін-түйін болып бырысып-тырысып, оны умаждалған пергамент қағазындай оңды-солды терең әжім басқан. Екі бұты қисайған, ағаш доға сияқты қатып қалған, жан жоқ. Шілтиген арық қолдары ербеңдеп,

Йозеф Рот тыным таппайтын. Аузынан адамның күлкісін келтіретін дыбыстар шығатын. Қысылып қалса, оны бесігінен алып, бет әлпеті көгеріп, демі шыққанша, әбден сілкілейтін. Одан кейін ол жайлап демала бастайтын. Бұқтырылған шайдың самасын (бірнеше қалташаға салып) тыриған кеудесіне қойып, қылқа мойнына өгей шөп байлайтын. «Ештеңе етпейді», – дейтін әкесі, «өсіп келе жатқандықтан ғой!» «Ұлдарым нағашы ағаларына тартқан. Менің ағам бес жыл осындай жағдайды басынан кешкен!» – деді шешесі. «Бүкір болады!» – деп әңгіме қылды басқалар. Қалада шешек ауруы тарап, әкімшілік шешекке қарсы егуге бұйрық беріп, дәрігерлер еврейлердің үйлеріне келген күнге дейін, әр түрлі тиіпқашпа әңгіме гуілдей берді. Ол күні кейбіреулер тығылып қалды. Сопы Мендель Зингер бірақ құдайдың еш жазасынан қашпады. Ол егуді де сабырлылықпен күтті. Күн шыжып тұрған сәске түс кезінде комиссия Мендельдің көшесіне жетті. Еврейлер тұратын қатардағы үйдің ең соңғысы Мендельдікі еді. Күн қаққан қоңырқай жүзінде сары сақалы желбіреген, қызарып кеткен мұрнының қырында алтынмен көмкерілген қыстырма көзілдірік таққан, аяғына сықырлаған сары былғары қонышты байпақ киген, ыстық болғандықтан көк жейдесінің сыртынан қалай болса солай жамыла салған, жеңдері егуге дайын бірнеше қол сияқты көрініп тұрған сюртугі бар дәрігер Салтысюк қолтығына қысқан үлкен кітабы бар полиция қызметкерін ертіп, адымдай басып бара жатты. Сонымен, дәрігер Салтысюк еврейлердің шолақ көшесіне де келіп жетті. Жасырына алмай қалып зар еңіреген әйелдер мен ботадай боздаған балалардың үні құлақ тұндырарлық. Полиция қызметкері әйелдер мен балаларды терең ұра мен үйлердің биік төбесінен, кішкене шоландар мен үлкен сабан кәрзеңкелерден қуып шығарды. Күн шыжып, дәрігер пысынап, пора-пора терге түсті. Ол жүз жетпіс алтыдан аспаса, кем түспейтін еврейге дәрі егуі керек еді. Әрбір қашып кетіп, қолға түспейтін еврей үшін ол ішінен жаратушысына мың да бір алғыс айтты. Көк түске боялған үйлердің төртіншісіне жеткен кезде, дәрігер полиция қызметкеріне

Тағдыр тәлкегі аса аптықпауын сұрап белгі берді. Дәрігер ілгері қадам басқан сайын айқай-шу да ұлғая түсіп, көшені азан-қазан, у-шу қылды. Әлі қорқып жүргендердің айқай-шуы егіліп болғандардың балағатына ұласып жатты. Мендельдің үйіне жеткенде дәрігер шаршап-шалдығып, аузынан сөзі түсіп қалжырап, орындыққа отыра кетті де, бір стакан су сұрады. Ол назарын бірден кішкене Менухимге аударып, жарымжанды баланы жоғары көтеріп: «Мына бала қояншық ауруымен ауырады», – деді. Бұл суыт хабар әкесінің жүрегіне үрей ұялатты. «Кішкентай балалардың барлығы сіңірі тартылып, қалшылдап дірілдей береді», – деп, шешесі қарсы шықты. «Бұл сіз ойлағандай емес», – деп, дәрігер ашық айтты. «Бірақ мен оны бәлкім ауруынан жаза алар ма едім. Көзінде оты бар екен». Дәрігер кішкентайды бірден өзімен бірге ауруханаға алып кеткісі келді. Дебора да дайын еді. «Оны тегіннентегін емдеп жазады», – деді ол. Бірақ Мендель көнбей, былай деп қарсылық білдірді: «Тыныштал, Дебора! Құдай қаламаса, оны ешқандай дәрігер жаза алмайды. Оны орыс балаларының ортасында өссін деп пе ең? Ешқандай қасиетті уағыз сөз естімесін деп отырсың ба? Госпитальдағыдай сүт ішіп, ет, сары майға қуырылған тауық жесін дейсің бе? Біз кедейміз, бірақ Менухимнің жанын емделуі тегін болғаны үшін ғана саудаға салмаймын. Діні бөлек ауруханада ешкім ауруынан жазылмайды». Мендель батырсынып, ап-арық қылдырықтай аппақ білегін егуге ұсынды. Бірақ ол Менухимді беріп жібермеді. Ол өзінің кенжетайы үшін құдайға жалбарынып, аптасына екі рет – дүйсенбі және бейсенбі күндері – ораза ұстауға шешім қабылдады. Дебора болса, Алла тағала ниетін қабыл қылуы үшін зират басына барып, тәу етіп, ата-бабасының әруағына сиынуды ойластырды. Сонымен, Менухим сауығып, ешқандай қояншық ауруымен ауыра қоймас. Десе де, егу сәтінен бері Мендель Зингердің берекесі кетіп, от басын үрей билеп, уайым жүректеріне шаншудай қадалуда. Дебора енді қанша күрсінсе де, күйеуі ескерту жасап, оны еш сөге алмайды. Дұға оқыған кезінде,

Йозеф Рот қорқынышын қараңғылық құшағына жасырып, сол сәтте тұңғиық ішінен рақым табу үшін өзінің жеке түн түнегін жасайтындай болып, Дебора бетін қолымен әдеттегіден ұзағырақ басты. Өйткені ол, жазылып тұрғандай, Алланың жарығы ымырт кезінде жарқырап, оның құдіреті қараңғыны жарық етеді, деп сенді. Бірақ Менухимнің дерті барған сайын қозып, ауру меңдей берді. Ересек балалар өскен үстіне өсе түсіп, олардың дендерінің саулығы ауру Менухимге қас болғандай, шешелерінің жынын келтіріп, олардың әр дыбысы құлағының құрыш етін жеді. Денсаулығы күшті балалары күш-қуатын дымкес бейшарадан алып жатқандай, Дебора сау балаларының шуылын, олардың қызыл шырайын және түзу дене бітімдерін жек көрді. Жауын-шашынға да, шыжыған күнге де қарамастан зиратқа барып тәу ете берді. Әке-шешелерінің аяқ жағында жиналып қалған мүкті құмдаққа басын соққылады. Ол марқұмдардың аруақтарын шақырып, олардың үнсіз жұбататын жауаптарын естуге келгенін айтып жалбарынды. Қайтып келе жатып, ол өзі келіп жеткенше-ақ ұлының дертінен сауығып кеткенін көремін деп үміттеніп, дегбірсізденгені соншалық қалшылдап, дірілдеп кетті. Ол от басы, ошақ қасындағы өз міндетін босаңсытып, салғырт қарады, сорпасы тасып төгілді, қыш қазандары, ыдыс-аяғы сынды, табаларын дат басып, көгеріп күңгірттене бастаған шыны аяқтары қатты шытынап жарылды да, май шамның шынысы ысталып, білтесі көмірленіп, сүмірейген тілшікке айналды, арлыберлі тынымсыз жүрген табандардың және көптеген зымырап өткен апталардың кірі еденнің тақтайында бес елі болып қабатталып жиналды, ерітілген май қазаннан тасып ағып-тамды, балалардың жейделерінің түймелері қыстың алдындағы ағаштан түскен жапырақтардай бытырлап үзіліп жатты. Бір күні, (жаз жаңбырға айналып, жаңбыр қарға ұла­ сайын деп тұрған күн еді), маңызды мереке күндерінен бір апта бұрын, Дебора ұлын кәрзеңкеге жатқызып, үстіне жүн көрпе жапты да, оны арбашы Самешкиннің арбасына салып алып, еврейлердің дін бастығы, раввин, тұратын

Тағдыр тәлкегі Клукцыскіге аттанды. Ол жайғасқан тақтай сабанның үстінде бос жатыр, арба қозғалған сайын сырғи береді. Дебора тақтайды тек дене салмағымен ғана басып ұстап отырды, кейде жан біткендей, тақтай өз-өзінен секіріп қояды. Тар, қисық-сисық көшені сарғыш сұр батпақ басып қалған, арлы-берлі өтіп жатқан жүргіншілердің ұзын қонышты етігі мен арбалардың дөңгелектері сол батпаққа белшесінен батып жатыр. Жаңбыр жер көкті бүркіп, жеке дара тұрған үйлердің төбесіндегі түтінді ыдыратып, шексіз берік төзіммен өзіне кездескен қаттының бәрін: қара жерден өсіп шығып тұрған аппақ тіс сияқты әк тасты, қаланың шетіндегі шіріген түбіртектерді, ағаш кесетін заводқа кіре берістегі исі аңқыған, бірінің үстіне бірі қатарластырылып жиналып қойылған тақтайларды, тіптен Дебораның орамалы мен астында Менухим көміліп жатқан жүн көрпені де езіп жаншуда. Менухимге бір тамшы да су тимеу керек. Дебора әлі төрт сағаттай жүреміз деп есептеді; жауын толастамаса, қонақ үйдің алдында тоқтап, жамылғысын кептіріп, шай ішіп, үйден алып шыққан, әлдеқашан мыжылып та қалған көкнәр ұрығы қосылған ширатпа тоқашын жеп қоюы керек. Оның бағасы – бақандай бес тиын, оны қалай болса солай тастай алмайсың. Құдай жарылқап, жауын тоқтады. Алба-жұлба бұлттың астынан көмескіленіп көрінген күн бір сағатқа жетер-жетпес уақыт қана күңгірттеніп тұрды; ымырт түсісімен күн мүлдем жоғалып кетті. Дебора діттеген жеріне келіп жеткенде, Клукцыскіні қою қараңғылық басқан еді. Шарасыздықтан тығырыққа тіреліп, тек раввинге ғана үміт артқан көптеген жан оны көруге әлдеқашан келіп те қойыпты. Клукцыскіде кейбіреуінің төбесі қамыспен, кейбірі кереге шабақпен жабылған бары-жоғы мыңдаған ғана үй және маңайын ғимараттар қоршап тұрған, көлемі бір шақырымға созылып жатқан кеуіп қалған көлге ұқсайтын базар орны бар еді. Оның ішінде айнала тұрған арбалар қираған көліктердің көміліп қалған қаңқаларын еске салатын еді; дегенмен, олар мәнсіз, мағынасыз айнала жер-көкте

Йозеф Рот қалай болса солай шашыраңқы орналасқан. Доғарып қойылған аттар арбалардың қасында оқырынып, шаршап титықтаған тұяқтарын тырп-тырп еткізіп, желімдей балшыққа белшесінен батып тұр. Қолдарында жел үрлеп желпілдеген шамдары бар, ұмытып кеткен жамылғысын және жолға алған тамақтарын әкелуге шыққан кейбір адамдар ыдыстарын даңғырлатып, түн шінде адасып жүр. Келген адамдар айнала тұрған мыңдаған кішкене үйшіктерге жайғастырылды. Олар – ауру-сырқаулар, ақсақ-тоқсақтар, кем-кетіктер, жынды сүрейлер, жүрегі нашарлар, ішінде қатерлі ісігі барлар, көздеріне жұқпалы көз ауруы басыр жұқтырып алғандар, сусамырлар, бедеу әйелдер, кембағал балалы аналар, бастарына түрмеге түсу немесе әскери қызметке алыну қаупі төніп тұрған ер адамдар, қашып кету үшін сәтті мүмкіншілік жасауды өтінген қашқындар, дәрігерден күдер үзгендер, адамшылықтан азғындағандар, шындыққа жете алмай қор болып жүргендер, уайымқайғыға түсіп, салы суға кеткендер, сағыныштан сарғай­ ғандар, аштар мен тоқтар, өтірікшілер мен адалдар – бәрі, бәрі, бәрі жергілікті халықтың төсектерінің қасында сәкітөсектерде ұйықтады. Дебора күйеуінің клукцыскілік туысының үйінде аялдады. Ол таң атқанша көз шырымын да алмады. Түні бойы бұрыштағы Менухимнің кәрзеңкесінің қасында пештің түбінде бүкшиіп отырды да қойды; бөлме қандай күңгірт болса, оның жүрегін де сондай беймәлім күңгірттік басқан еді. Зарлап, құдайды мазалауға батылы жетпеді, құдай оған тым заңғар, тым үлкен, тым алыс, шексіз-шетсіз бұлттардың арғы жағында тұрған сияқты көрінді, құдайдың шапанының етегінің шетіне ғана жету үшін оған миллион дұғадан тұратын саты керектей болып көрінді. Ол о дүниелік болып кеткен жанашырларын жағалап, әке-шешесіне, кішкентайына есімін берген Менухимнің атасына, одан кейін еврейлердің ата-бабалары Ибраhим, Иса және Жақыптарға, Мұсаның сүйегіне және соңында үлкен шешелерінің әруақтарына жалбарынды. Тілегін қабылдайды-ау дегеннің бәріне жалбарынып, күңіренді. Жүз қабірді, жұмақтың жүз есігін қақты. Мұнда

Тағдыр тәлкегі жалбарынып келушілердің көптігінен ертең раввинге жете алмай қаламын ба деген қорқыныштан қалтырады, оған баласының ауруынан сауығуы енді түкке тұрмайтындай, оңай көрініп, бәрінен бұрын тура уакытында ішке кіру сәттілігін жалбарынып сұрады. Ақыры ол терезенің қара қақпағының саңылауынан таңның бозарып атып келе жатқанын көрді. Ол орнынан тез атып тұрды. Пештің үстінде жатқан кепкен қарағай тамыздықты тұтатып, іздеп жүріп қазанды тапты да, үстелдің үстінен самаурынды алып, оның оттығына жанып жатқан тамыздықты, оның үстіне көмір салып, ыдысты екі құлағынан ұстап, жалын бетін шарпығанша еңкейіп, оттығын үрледі. Бұл бір ерекше құпия жора жасағандай еді. Сәлден соң су қайнап, шай дайын болды да, бұл отбасының мүшелері ұйқыларынан тұрып, алдыларындағы қоңыр қыш ыдыстарымен шай ішті. Дебора ұлын кәрзеңкеден шығарды. Ол ыңырсыды. Дебора баласын үсті-үстіне құшырланып сүйе берді, сүйе берді, оның ылғал еріндері ұлының сұп-сұр бетін, шидей қолын, қисық бұтын, шартиып кеуіп тұрған ішін шылпылдатып, ол баласын махаббатқа толы аналық мейірімімен ернімен соғып жатқандай еді. Баласын орап, бұл орауды арқанмен шандып байлады да, өз қолы бос болу үшін оны мойнына іліп алды. Раввиннің есігінің алдында кіруге таласқанда қолының бос болуын қалады. Жан даусымен шыңғырып, ол күтіп тұрғандардың ортасына қойды да кетті, әлсіздерді ашуға тола қатты жұдырығымен итеріп, өзіне жол ашты, оны ешкім тоқтата алмады. Оны тоқтатпақшы болып, қолын қаққандардың оның жүзіндегі ащы азаптан, ішінен сол азаптың жалыны ұрып тұрған қып-қызыл ашық аузынан, мөлт-мөлт етіп бұршақтай домалаған көз жасынан, манаурап ұшқын шашып тұрған жанарынан, долылық буып, көкпеңбек болып, енді-енді жарылып кетуге әзір тұрған қылқиған мойнындағы дүңкиген күре тамырынан қорқып зәрелері ұшты. Дебора жан-жағына ұшқыннан жалын лаулатқандай, от шашты. Алдына келгенді тістеп, артындағыларды тепкендей, маңайындағылардың бәрін таптап, жаншып жай-

Йозеф Рот пап өткендей болып, құлақ жаратындай ащы дауыспен шыңғырып, Дебора бар күшімен созылған оң қолымен есіктің тұтқасын ұстап, ышқынып, ақыры раввиннің есігінің алдына құлап түсті. Сол қолымен қоңыр ағаш есікті даңғырлата соқты. Менухим оның алдынан түсіп кетіп, еденде сүйретіліп жатты. Біреу есік ашты. Раввин терезенің алдында оған арқасын беріп тұр, жіңішке қара сызық сияқты көрінеді. Кенеттен ол жалт бұрылды. Дебора табалдырықта тұрып қалды да, екі қолын бірдей жайып, құрбандыққа шалатындай, оған ұлын ұсынды. Дебора ол кісінің аппақ қудай сақалымен бірдей болып бозарып тұрған жүзінен лап еткен бір ұшқынды байқап қалды. Әулиенің бойында шынымен құдіретті күш бар екеніне көз жеткізу үшін оның көзіне тіке қарауды ұйғарды. Бірақ әйтеуір әрең дегенде діттеген жерінде тұрғандықтан, оның көзінің жасы көл болып, ол кісіні су мен тұздың аппақ толқынының ар жағынан көрді. Әулие қолын көтерді, Дебора екі ілмиген саусақты, яғни бата құралын, танығандай болды. Бірақ ол раввиннің сыбырлап айтқанына қарамастан: «Менухим, Мендель ұлы, ауруынан жазылады. Бүкіл Израильде оған тең келерлік адам көп болмайды. Ауру оны зерделі, кемтарлығы мейірімді, күйініші кіші пейілді, сырқаты мықты ететін болады. Оның көзі алыстағыны әрі тереңдегіні көргіш, көріпкел, құлағы түрік, қай жерден болса да, жақсы хабардың бәрі оның құлағына жететін болады. Аузын ашпайды, бірақ жағын ашса болды, жеткізетіні – тек жақсылық хабар болады. Қорықпа, үйіңе қайт!» – деген дауысын өте жақыннан естіді. «Қашан? Ол ауруынан қашан жазылады?» – деп Дебора сыбырлады. «Ұзақ жылдардан кейін», – деді раввин, «бірақ менен енді ештеңе сұрама, менің уақытым да, басқа айтарым да жоқ. Бұдан басқа ешнәрсе білмеймін. Мойныңа қанша масыл болса да, балаңды тастама, одан безбе, ол да басқа дендері сау балаларың сияқты сенен шыққан. Бар енді!» Сыртта оған біреу орын берді. Оның өңі қашып кеткен, көзі – құрғақ, еріндері тек үміт отын үрлегендей сәл ғана ашық еді. Жүрегі шапағатқа толып, ол үйіне қайтты.

Тағдыр тәлкегі ІІ Үйіне қайтып оралғанда, Дебора күйеуін ошақ басында кездестірді. Кежегесі кейін тарта от жағып, қазан көтеріп, ағаш қасықтарын жуып-шайыпты. Ол дүниені қалай қабылдаса, тіке сол күйінде ғана көріп, ешқандай ғажайыпқа сенбейтін. Әйелінің раввинге деген сеніміне жымиды да қойды. Оның қарапайым тақуалығы құдай мен адам арасындағы еш келістіруші құдіретті қажетсінбейтін. «Менухим ауруынан жазылады, бірақ ол үшін ұзақ уақыт керек!» – деген сөздермен Дебора табалдырықты аттады. «Бірақ ол үшін ұзақ уақыт керек!» – деп қайталады Мендель, оның дауысы адасқан жаңғырық іспетті талып естілді. Дебора аhылап-уhілеп, кәрзеңкені қайтадан төбеге іліп қойды. Үш ересек баласы ойыннан келді. Олар бірнеше күннен бері көрмей сағынып қалған кәрзеңкеге тұра ұмтылып, оны қатты тербете бастады. Мендель Зингер ұлдары Йонас пен Шемарианы қос қолдап ұстап алды. Қызы, Мириям, шешесіне қашып тығылды. Мендель ұлдарын құлағынан тартып, шымшып алды. Олар өкіре жылады. Шалбарының белдігін шешіп алды да, шипылдатып, ауаны ұра бастады. Былғары белдікті өз дене мүшесіне жататын қолының шын жалғасындай елестетіп, ұлдарының жонына тиген әрбір сатырлаған соққыны жан-тәнімен сезді. Жаны күйзеліп, қаны тасып, басына шауып, қатты ашуланды. Әйелінің ескерту жасаған айғайы оның өз айғайына ұласып, естілмеді де. Әйелінің сөзін құлағына да қыстырмады. Әйелінің айғайы оның өз ашу-ызасының қасында бір қасық суды буырқанған теңізге шашып жібергенмен бірдей болды. Мендель қайда тұрғанын да байқамады. Ол сартылдап, құйындай құтырынған белдікпен оңды-солды кезіккен дүниенің бәрін – қабырғаны да, үстелді де, отырғышты да – «тисе терекке, тимесе бұтаққа» дегендей соға берді. Белдіктің нысанаға тимегені сүйсіндірді ме, әлде тигені сүйсіндірді ме, оны өзі де білмеді. Кенеттен қабырға сағат үшті ұрды, бұл уақыт оқушы балалардың түстен кейін жиналатын кезі еді. Аш құрсақпен, өйткені ол әлі оразасын

Йозеф Рот ашып, нәр татпаған еді, көкірек тола ашу-ызамен, Мендель сөзбе сөз, сөйлем үстіне сөйлемді үстемелетіп, тауратты судырата бастады. Балалардың хормен айтқан ащы даусы сөзбе сөз, сөйлем үстіне сөйлемді үстемелетіп, оның айтқандарын қайталай берді, тауратты адамдар емес, бірнеше қоңырау даңғырлып, дыбыстап тұрғандай көрінді. Қоңырау сияқты балалардың денесі де біресе алға, біресе артқа теңселіп, олардың төбелеріндегі Менухим жатқан кәрзеңке де бірдей ырғақпен тербетіліп тұрды. Бүгінгі сабаққа Мендельдің балалары да қатынасты. Әкелерінің ашуы біртіндеп басылып, саябырсып, сабасына түсе бастады, өйткені өз балаларының даусы шудың ішінен айрықша естіліп тұрды. Оларды сынап көру үшін Мендель сыртқа шығып кетті. Балалар хоры өз балаларының дауыс басымдығымен одан ары естіліп тұрды. Оның балаларына сенім артуына болады екен. Йонас, ересегірегі, – аюдай ауқымды, ал Шемария, жасырағы, – түлкідей қу. Йонас мойнын салбыратып, басын жерден көтермей, қолдарын салаңдатып, қорбаңдап жерді таптап жүретін. Екі ұрты томпиып, өмірі араны ашылып, қарны тоймайтын еді. Шашы дудырап, бас киімінен қодырап шығып тұратын. Оның соңында жайлап, тіптен құрдай жорғалап, тыриған, ылғи көзі оттай жайнап сергек жүретін, жіңішке білекті, екі қолы қалтасында інісі Шемария келе жататын. Олардың арасында ешқашан ұрыс-керіс болған емес, бір-біріне өте салқын еді, жиған-тергендері бөлек. «Сен тимесең, мен тимен». Шемария қаңылтыр қалбырдан, сіріңкенің қорабынан, шыны сынықтарынан, мүйізден және талдың көк шыбығынан тамаша заттар жасайтын. Йонас болса оларды демімен қатты үрлеп-ақ қиратып, құрта алар еді. Бірақ ол інісінің нәзік қолдарымен шебер жасаған өнер туындыларын кішкене қара көздерінен от ұшқындап қызыға да қызғана тамашалайтын. Әулиеден оралғандарынан бері бірнеше күн өткен­де, Дебора Менухимнің кәрзеңкесін төбеден түсіретін уа­қыт болды деп есептеді. Ол кішкентайын салтанатты түрде ересек балаларына тапсырып: «Сендер оны қыдыртасың­ дар!» – деді. «Егер шаршап қалса, көтеріңдер. Құдай

Тағдыр тәлкегі сақтасын, беті аулақ, құлатып алмаңдар! Қасиетті кісі оны жазылады деген. Еш жерін ауыртып алмаңдар». Осы сәттен бастап бұл тапсырма балаларға бір азап болды. Олар бастарына сор болып жабысқандай Менухимді қайда барса, сонда сүйретумен жүрді, жатқызып та кетті, құлатып та алды. Менухимді қыдыртуға алып шыққан сайын, қатарластарының арттарынан жүгіріп, мазақтап күлген қылықтары оларға қатты батты. Кішкентайды екеуі орталарына ұстап алып жүруге мәжбүр болды. Ол аяғын адам сияқты алып та жүре алмайтын. Аяқтарын әрең қозғап, сынып қалған екі шеңбердей кезек-кезек теңселтіп, жүре алмай тоқтап қалатын, діңкесі құрып кететін. Ақырында оны Йонас пен Шемария жатқызып кететін. Олар оны бұрыштың тасасына, қаптың ішіне жатқызатын. Ол жерде Менухим иттің қиымен, аттың қиымен, кесек тастармен ойнайтын. Ол қолына ілінгеннің бәрін аузына салып, жейтін. Қабырғаның балшығын түсіріп, оны аузына толтырып алып, одан соң қақалып-шашалып, жөтеліп, көгеріп кететін. Аузының қуыс-қуысында қоқым-соқым қалып қоятын. Кейде жылай бастайтын. Балалар оны жұбатуға Мириямды жіберетін. Ол үлбірей, наздана, жіңішке аяқтарымен шошаңдай секіріп, жүрегін жеркеніш пен жек көру, өшпенділік жайлап, күлкілі сүйкімсіз інісіне жақындайтын. Інісінің күлдей сұп-сұр болып, бырысып-тырысқан бет-аузын нәзік аяушылық сезіммен емес, жиренішке тола сезіммен өлтіріп тастағысы келіп сипайтын еді. Жан-жағына абайлап қарап алып, ол інісін санынан шымшып алды. Інісі аңырап жылап, көршілері естіп, терезеден қарады. Ал Мириям болса, жылармандай бейшара кейіпке енді. Оған жұрттың бәрінің жаны ашып, оны алдаусыратып, ананы-мынаны сұрастыратын. Жаздың жаңбыр жауып тұрған бір күні балалар Менухимді үйден сүйреп алып шығып, ішінде жарты жылдан бергі жауын суы жиналып қалған, құрттар жүзіп жүрген, жеміс қалдықтары мен нан қыртысы бар кеспекке салып тұншықтырды. Оны қисық аяғынан ұстап тұрып, өлігін шығарамыз деген қуанышты әрі қорқынышты

Йозеф Рот үмітпен оның сұп-сұр жалпақ басын суға бірнеше рет батырды. Бірақ Менухим олар күткендей өлмеді. Ол қақалыпшашалып, қырылдап-сырылдап, суды, құрттарды, көгеріп кеткен нанды, жеміс қалдықтарын түкіріп, тірі қалды. Оған ештеңе болмады. Сөйтіп балалар оны дыбыстарын шығармастан, қорқа-қорқа үйге қайтып алып келді. Жаңа ғана өздеріне жайлап белгі берген құдайдың шынашағынан қорқып, екі ұл мен қызды үрей билеп алды. Кешке дейін олар бір-біріне жақ ашпады. Олардың тілдері таңдайларына жабысып, бір ауыз сөз айту үшін еріндері ғана жыбырлап, бірақ кеңірдектерінен еш үн шықпады. Жауын тоқтап, күн шықты, жаңбырдың суы көше-көшенің шетімен жылға боп ағып жатыр. Қағаздан кеме жасап, олардың канал бойымен қалай аққанын қызықтайтын қайран уақыттар өтіп жатты. Бірақ Менухимге олар дегбірсіздене күткендей ештеңе болмады. Балалар далаға қанша шықса да, иттер сияқты үйге қайта-қайта айналсоқтап келе берді. Түстен кейін де олар Менухимді қашан өлер екен деп, тағатсыздана күтті. Алайда, Менухим өлмеді. Менухим өлмеді, ол тірі қалды, жаны сірі, ит жанды бейшара. Осыдан бастап Дебораның жатыры құрғап, тумайтын бедеу болып қалды. Менухим оның құрсағынан шыққан соңғы сәтсіз жемісі еді, жатыры бұдан ары оған бақытсыздық әкелгісі келмей қарсыласқандай болды. Аз ғана сәтке ол күйеуін құшақтады. Уақыт көзді ашып жұмғанша зымырап өтіп кетті, жазды күні алыстан көрінетін, жалт етіп жоқ болатын, жауын шақыра алмайтын зәрсіз найзағайдай қысқа болды. Дебора ұзақ, таң атқанша кірпік қақпай өткізетін ұйқысыз қатыгез түндерді басынан кешті. Оны және күйеуін әйнектен жасалған суық қабырға бөліп тұрғандай еді. Кеудесі солып құр тері болып салбырап, оның бала тууға қабілеті жоқтығын келемеждегендей денесі ісініп, саны ауырлап, аяғына қорғасын байлап қойғандай сезімде болды. Жаздың бір күні таңертең ол Мендельден ертерек оянды. Оны терезе жақтауына қонақтап шырылдаған торғай оятып жіберді. Оның шырылы әлі күнге дейін күн сәулесінің

Тағдыр тәлкегі нұры сияқты тәтті қиял-арманын, бақытты сәттерін есіне түсіріп, құлағында тұнып тұр. Ерте атқан жанға жайлы бозала таң шапағы ағаш терезе жақтауларының саңлау, тесіктерінің бәріне молынан малынып тұрды, бөлмедегі жиhаздың бұрыш-бұрышы әлі де болса түн көлеңкесінен көмескіленіп тұрғанына қарамастан, Дебораға бәрі анық көрінді, оның көзі өткір, ойы қатал, жүрегі суық еді. Ол ұйықтап жатқан күйеуіне көз тастап, оның қап-қара сақалынан алғашқы ағарған талшықтарды байқады. Күйеуі ұйықтап жатып жөтелді. Қорылдады. Дебора тез қарғып тұрып, ескіріп кеткен көмескі айнаның алдына барды. Шашын тарамдаған мұздай саусақтарының ұшымен жіңішке бұрымын тарқатты да, арасын бір талдап ашып, маңдайына түсіріп, ақ шаш іздей бастады. Бір тал ақ шаш болса да тауып алып, екі саусағымен қысып, жұлып алды. Одан кейін ол айнаның алдында тұрып, іш көйлегінің алдын ашты. Солып қалған емшегіне назары ауып, оны жоғары көтеріп, төмен жібере салды, қолымен кеуек, алайда қампиып көрінген денесін сипап, санындағы көгеріп тарам-тарам болып адырайып тұрған қан тамырларын көріп, көңілі құлазып, қайтадан төсекке жатуға бел байлады. Бұрыла беріп, жанары күйеуінің ашық жатқан көзімен түйісіп қалды. «Неменеге қарайсың?» – деп айқай салды. Ол жауап қатпады. Ашық жатқан көз күйеуінің көзі емес сияқты көрінді, өйткені ол әлі ұйықтап жатыр еді. Оның көзі еркінен тыс ашылып кеткен. Көзі өзінен-өзі құмар бола қалған ғой. Оның көзінің ағы әдеттегісінен де ағарып кеткендей көрінді. Қарашығы кіпкішкентай. Көз Дебораға ішінде қап-қара нүктесі бар қатып қалған көлді елестетті. Ол бір минуттай ғана ашық болған шығар, бірақ бұл бір минут Дебора үшін ондаған жылға созылғандай болды. Мендель көзін қайтадан жұмып алды. Ол ары қарай жай пысылдап, еш күмәнсіз ұйықтап жатты. Миллиондаған бозторғайдың алыстан естілген шырылы сыртта үйдің үстінен, бұлттың астынан естіліп жатты. Күн шығар-шықпастан басталған аптап ыстық таңғы қара көлеңке бөлмеге енді. Сәлден кейін сағат Мендель Зингер тұруға әрекет ететін алтыны соғуы тиіс. Дебора тапжылма-

Йозеф Рот ды. Ол төсекке қайтадан бет бұрған сәтте, айнаға арқасын беріп тұрған орнында қалшиып тұрып қалды. Ол өмірінде ешқашан дәл осылай мән-мақсатсыз, бекерден бекер, қызық құмарланбай, көңіл-күйсіз тұрып тың тыңдаған емес. Ол мүлдем ешнәрсе күтпеді. Бірақ ол қандай да бір аса ерекше нәрсені күтуге мәжбүр сияқты көрінді. Оның ойы, бар болмысы дәл қазіргідей сергек, ояу болмаған шығар, оның санасында ескі ойларын таптап тастау үшін әлде қандай жаңа, тың ойлар оянды. Оның көзі мың есе артық көрді, құлағы да мың есе артық естіп, сезу қабілеті де мың есе күшті болды. Алайда, өзгеше ешнәрсе бола қоймады. Тек жазғы таң атып, қол жетпес алыстан бозторғай шырылы естілді, күн сәулесі ғана ынтызар күшпен терезе жақтауының саңылауларына еніп, жиһаздың бұрыш-бұрышындағы жалпақ көлеңкелер біртіндеп жіңішкере берді, жіңішкере берді, сағат сыртылдап, тілдері алтыны соғуға асығуда, күйеуі пысылдап дем алып жатыр. Балалары дымын шығармастан пештің түбінде, бұрышта жатыр, Дебора оларды көріп тұр, бірақ оған олар басқа бөлмеде сияқты алыстан көрінеді. Өзгеше ешнәрсе бола қоймады. Десе де, қандай да бір шексіздік орнайтындай болып көрінді. Дебораны осы шексіздіктен құтқарғандай болып, сағат алтыны соқты. Мендель Зингер оянды, кеудесін көтеріп, төсектің үстінде тікесінен тік отырды. Әйеліне таңырқай қарады. «Сен неғып төсегіңнен тұрып алғансың?» – деп сұрады да, көзін уқалады. Жөтеліп, қақырынып-түкірінді. Оның сөзінен, іс-әрекетінен сол көзінің ашық болып, Дебораның барлық қылықтарын қарап көргені мүлдем байқалмады. Мүмкін ол шынымен ештеңе білмес, мүмкін Дебора шатасып тұрған болар. Осы күннен бастап Мендель Зингер мен әйелінің арасындағы құмарлық көңіл шегіне жетіп, үзілді. Бір жынысты екі адам сияқты ұйқыға жатып, түнде тұяқ серппей қатып ұйықтап, таңертең немқұрайды келеңсіз сезіммен оянып жүрді. Дегенмен тура алғаш некелескен күндердегідей ыңғайсызданып, бір-бірімен тілдесуге батылы жетпей, үндемей жүрді. Құмарлықтың алғашқы ояну сәтінде де, соңғы сөну сатысында да ұят сезімі басым тұрды.

Тағдыр тәлкегі Дегенмен олар ұяттың бұл өткелінен де өтті. Олар қайтадан әңгімелесіп, көздері бір-бірінен қашқақтамайтын болды, егіздердің бет әлпеті мен дене тұлғасы іспетті олардың да бет әлпеті, дене тұлғасы бірдей қалыпта қартайды. Жаз шұбалаң, дем алуға қиын, қапырық, жауын-шашынсыз болды. Есік-терезе кешке дейін ашық тұратын. Балалар үй көрмейтін болды. Сыртта олар күннен нәр алып, тез өсті. Менухимның да өсіп қалғаны байқалды. Аяқтары түзелмей оратылған қисық күйінде қалды, әлбетте күмәнсіз ұзара түсті. Оның кеудесі де өсе бастады. Бір күні таңертең ол кенеттен адам өмірі естіп көрмеген ащы айқайға басты. Кейін тынышталып қалды. Сәлден соң ол анық әрі түсінікті етіп: «Апа!» – деді. Дебора сүріне-қабына оған жетті. Көптен бері суалып құрғап қалған көздерінен жанын ауыртып, әрі ләззатқа бөлеп тебірентіп, тұзды, ащы ыстық жас бұршақтай домалап, сорғалай жөнелді. «Апа деп айта қойшы!» – «Апа!» – деп кішкентай қайталады. Ол бұл сөзді бірнеше рет қайталады. Ал Дебора болса, жүз рет қайталады. Оның әулие-әмбиеге жалбарынуы бекер болып шықпады. Менухим сөйледі. Сонымен бұл кембағалдың көмейінен шыққан жалғыз ауыз сөзі көптен сарыла күткен сүйінші хабардай маңызды, ашық күні шартылдаған найзағайдай қуатты, махаббаттай ыстық, аспандай шапағатты, жер шарындай шексізшетсіз, жыртылған жердей құнарлы, ауыздан алғысыз тәтті жемістей аса игілікті жаңалық болды. Бұл бір ауыз сөздің алар орны сау балалардың денсаулығынан да зор болды. Бұл дегеніміз – батаның қабыл болғаны, әулиенің айтқанындай, Менухим күшті әрі тұлғалы, кемеңгер әрі ізгі ниетті мейірімді болады деген сөз еді. Дегенмен, бұдан кейін Менухимнің көмейінен осы сөзден өзге түсінуге тұрарлық ешқандай дыбыс шыға қоймады. Менухим ішіп-жеуін де, ұйқысы мен сүйіспеншілігін де, көңіл күйі мен жан жарасын да осындай ұзақ уақыт қорқыныш ұялатқан үнсіздіктен кейінгі тереңнен шыққан бір ауыз сөзімен ғана жеткізіп, жер мен көкті бейнелеуге де осы бір ауыз сөзді пайдаланды. Ол кез келген жағдайда осы

Йозеф Рот сөзді ғана айтқанына қарамастан, анасы Дебораға ол нағыз уағыз айтушы шешен, өлең өрнектейтін ақын сияқты сөзге бай болып көрінді. Анасы Менухимнің көмейіндегі айтылмай жасырын тұрған әр сөзді түсінді. Ол ересек балаларына көңіл аударудан қалды. Олардан мүлдем сырт айналды. Оның жалғыз ғана ұлы бар еді: ол – Менухим. ІІІ Бәлкім қарғысқа қарағанда батаның орындалуы үшін ұзағырақ уақытты қажет ететін болу керек. Менухимнің аузынан өзінің ең алғашқы әрі жалғыз ауыз сөзі шыққалы да зымырап он жыл өте шықты. Ол содан бері әлі басқа бір ауыз сөз айта алмайтын еді. Кейде, Дебора ауру ұлымен үйде оңаша қалғанда, есіктің ысырмасын бекітіп алып, еденге Менухимнің қасына отырып, кішкенесінің бетіне көз алмастан қарайтын. Ол сол жаздыгүнгі графиня шіркеуге жақын келіп тоқтаған қорқынышты күнді есіне алатын. Шіркеудің ашық тұрған қақпасы әлі күнге дейін бүгінгідей көз алдында. Мыңдаған шырағданның, түрлі-түсті жарықпен көмкерілген сурет­ тердің, қол жетпейтін алыста мехраптың қасында тұрған қара сақалды, қолдары аппақ болып қалықтап тұрған мантия киіп алған үш дін қызметшісінің, осының бәрінің шағылысып жалт-жұлт етіп шығып, көз қарыған алтындай жарқылы күн сәулесінен аппақ болып көрінген шаң басқан алаңға түсіп тұр. Дебораның аяғы ауырлағанына үш ай болды, құрсағында Менухим қозғалып жатыр, кішкене ғана сүйкімді Мириям анасының қолынан тас қылып ұстап тұр. Бір кезде айқай-шу естілді. Ол айқай-шу шіркеудегі дұға оқып жатқандардың дауысын естірпей басып тастады. Аузынан көбік атып, жұлқынған аттардың дүбірі естілді, алаңның шаңын бұрқырата аспанға көтеріп, графиняның қара көк жеңіл арбасы шіркеудің алдына келіп тоқтады. Шаруа балалары мәз-мейрам. Баспалдақта тұрған қайыршы әйелдер мен еркектер графиняның қолын сүю үшін ақсаң­ дай басып арбаға қарама-қарсы жүгірді. Осы сәтте Мириям

Тағдыр тәлкегі Дебораның қолынан сытылып шығып кетті. Қас пен көздің арасында көзден ғайып болды. Дебора қалшылдап-дірілдеп, шыжыған ыстық күнде үсік алғандай тоңып, қалтырап кетті. Мириям қайда? Ол көзіне көрінген әрбір шаруа баласынан сұрастырды. Графиня арбасынан түсіп кетті. Дебора арбаның дәл қасына жақын келді. Мыс түймелі қара көк зерлі киім киген делбешінің жоғары отырғаны сонша­лық, ол болып жатқан оқиғаның бәрін төбесінен көре алатын еді. «Жүгіріп бара жатқан кішкене қара қызды көрмедіңіз бе?» – деп сұрады Дебора, мойнын жоғары созып, күн мен зерлі киімнің жалтылынан көзін көлегейлей. Делбеші ақ биялай киген сол қолымен шіркеу жақты көрсетті. Мириям сол жаққа ішке жүгіріп кіріп кеткен. Дебора сәл ойланып тұрды да, онан кейін шіркеуге – алтынның жалтылына, құлақ тұндырар әннің ортасына, органның шуылына – қойып кетті. Сөйтсе, Мириям тура кіре берісте тұр екен. Дебора баланы ұстай алып, ыстық аптап ұрып, өңі кетіп ағарған баспалдақпен төмен қарай өрттен қашқандай зымырап алаңға сүйрей жүгіре жөнелді. Ашу мен ызадан баланы ұрып жіберейін деп еді, бірақ қорықты. Баланы соңынан сүйрелей жетектеп, көлденең кө­ ше­ге зулады. Аздап өз-өзіне келіп, саябырси бастады. «Әкеңе ешнәрсе айтушы болма», – деп алқынды ол. «Ес­ тіп тұрмысың, Мириям?» Осы күннен бастап Дебора өзін беймәлім бақытсыздықтың күтіп тұрғанын сезді. Құрсағында ол қандай да бір сорды көтеріп жүр. Ол оны біледі, бірақ ешкімге жақ ашпайды. Есіктің ысырмасын қайтадан ашты. Осы сәтте біреу есік қақты, Мендель екен. Оның сақалына ақ ерте түсті. Дебораның бет әлпеті, денесі және қолдары да уақытынан бұрын солып жүдеді. Ең үлкен ұлдары Йонас аю сияқты күшті әрі сылбыр еді, ортаншы ұлы Шемария – түлкі сияқты қу әрі епті де, қарындастары Мириям ауызға үріп салғандай әдемі, еліктің лағындай сүйкімді, назды, бірақ санасыз еді. Ол өзіне тапсырылған істі орындауға көшеге шықты бітті, сымбатты дене бітімі үзіліп кете жаздап, көлеңкесінің өзі жарқырап, қоңырқай жүзі, томпиған шиедей қызыл ерні,

Йозеф Рот иегінің астынан байлап алған, қос қанат сияқты желбіреген алтын түсті сары шәлісі, сұрықсыз көмескі жастық шақтың кесірінен жүзіндегі ертерек есейген екі көзі жалт етіп гор­ низондағы офицерлердің назарына ілініп, олардың ерік­кен, қызықшылыққы ынтызар көңілдерінде сақталып қалды. Кейбіреуі кейде оның соңына түсетін. Ол өзіне құмар болып, ізін аңдушылардан таға мен қарудың күміс сыңғыры мен жарқ-жұрқ еткенінен, далап пен сақал алғанда жағатын сабынның бұрқыраған иісінен, алтын түймелер мен күміс жиектердің және былғарының ерекше бір түрінен тігілген қан қызыл белдіктердің өткір жарқылынан басқа ешқандай шынайы сезімді байқамады. Аз болса да, мәз еді. Дәл қазір олардың көкейін тескен – Мириямға деген әуестік, жастықтың желігі, көңіл көтеру. Қыз ізіне түсушілерден тәтті де ыстық сезімге еліте, үрейлене қашып кететін. Тек үрейдің жан сыздатып, абыржытар ләззатының дәмін тату үшін ғана ол көше-көшемен, ұзағырақ қашатын. Бұрылысбұрылыспен қашатын. Мириям еш шаруасы болмаса да, тек көзге түсіп, аңдушыларын еліктіріп, қайтадан қашып кету үшін ғана көшеге жиі шығатын. Аңшылардың тұзақ жемі, еліктіргіші көше бұрылыстарында тоқтап тұрып, артына көз салатын. Бұл Мириямның жалғыз ғана жан ләззаты еді. Оның бұл жағдайын түсінгендей біреу болғанның өзінде, Мириям оған ешнәрсе айтып, жақ ашпас еді. Өйткені ләззат неғұрлым құпия болса, соғұрлым күшті. Мириям өзінің әскерилердің жат та қорқынышты әлемімен байланысуының қаншалықты қауіпті екенін, Мендель Зингердің, оның әйелінің және балаларының бастарына төне бастаған тағдыр тауқыметінің соншалықты қиын екенін әлі білмеді. Өйткені Йонас пен Шемария заң бойынша солдат болуға міндетті, ал әкелерінің санасына сіңген әдеті бойынша өздерін әскери қызметтен құтқаруға мұқтаж жаста еді. Мейірімді де қамқоршы құдай кейбір бозбалаларды жеңіл-желпі мүгедек етіп жаратып, оларға бастарын бәледен қорғайтын мүше кемшілігін берді. Кейбірі жалғыз көзді, қайсы бірі ақсақ, біреудің шабы жарық, ананың себепсізден-себепсіз аяқ-қолы ербеңдейді,

Тағдыр тәлкегі мынаның өкпесі, басқасының жүрегі әлжуаз, тағы біреуі нашар естиді, басқа біреуі кекеш болса, келесісінің жалпы дене мүшесі әлжуаз. Мендель Зингердің шаңырағында болса, от басы мүшелерінің бәріне теңдей бөлінуге тиісті адам жанын қинайтын азаптың барлық түрін кішкентай Менухим ғана жиып-теріп өзі алғандай. Мендельдің ересек ұлдары сап-сау, дене бітімдерінде бір кінәрат жоқ, олар жапондарға қарсы соғыс аяқталып қойғанына қарамастан, әскери қызметке жарамсыз болу үшін қалайда өткінші жүрек дертіне шалдығудан үміттеніп, әбігерге түсіп, ораза тұтып, өздерін қинап, кофе ішуге мәжбүр еді. Сонымен олардың азаптануы басталды. Олар тамақ ішпеді, ұйықтамады да, әлсіреп теңселіп, күні-түні қал­ тырап-дірілдеп жүрді. Көздері қызарып ісініп, мойындары ырғайдай, бастары қазандай болды. Дебора оларды қайта жақсы көре бастады. Ересек ұлдары үшін жалбарыну мақсатында ол тағы да зират басына барып, тауап етті. Бұрынырақ ол аруақтарға жалынып жалбарынып, Менухимге денсаулық сұраса, бұл жолы дәл солай жалбарынып, Йонас пен Шемарияға ауру сұрады. Әскери борыш оның уайымға тола көзінің алдында көк тайғақ мұздан құралған тау мен сес көрсеткен азап сияқты биіктен көрінді. Өлік, ылғи өлікті көрді ол. Биіктен әрі жарқырап, тақаланған аяқтарын қып-қызыл қанға батырып, патша оның ұлдарының құрбандыққа шалынғанын күтіп отырды. Олар әскери жаттығуға шықты, бұның өзі ол үшін зор қорқыныш болды, жаңа соғыс туралы ол ылғи да ойланатын еді. Күйеуіне ыза болды. Мендель Зингер, кім ол өзі? Мұғалім, ақымақ балалардың ақымақ мұғалімі. Қыз кезінде ойы мүлдем басқа еді. Мендель Зингердің де уайымы әйелінің уайымынан кем емес еді. Синагогадағы шабаш, яғни сенбілік діни мейрамда, патша үшін арнайы заңды түрде жазылған дұға оқылғанда, Мендель ұлдарының алдағы болашағын ойлады. Сол кезде-ақ ол ұлдарын адам жанына жақпайтын тиктен, мақта не зығырдан тоқылған матадан, тігілген форма киген әскерге жаңа шақырылған солдаттар қатарында көрген. Олар шошқа етін жеп, офицер-

Йозеф Рот лер қамшымен сабап, таяқ жеп жүрген. Олар мылтық пен найза асынып алған. Ол дұға оқып отырып та, сабақтың ортасында да, тіптен үндемей отырып та, себепсізден-себепсіз жиі күрсінетін. Тіптен танымайтындардың өзі оның мұңлы екенін байқайтын. Одан ауру баласының жағдайын ешкім ешқашан сұраған емес, бірақ дені сау балалары туралы бәрі сұрайтын. Ақыры, жиырма алтыншы наурыз күні, ағайынды екеуі Таргиге кетті. Екеуінің де жолы болды. Екеуі де мінсіз, дендері сау еді. Екеуі де алынды. Тағы бір жаз үйлерінде болуға рұқсат етілді. Әскери қызметке күзде кірісуге міндетті. Сәрсенбі күні солдат болып шыға келді. Жексенбі күні үйге қайтты. Жексенбі күні мемлекеттің тегін жол билетін иемденіп, олар үйге қайтты. Олар енді патшаның есебінен сапар шегетін болды. Өздері қатарлы біраз жігіт олармен бірге кетті. Көліктері шабан поезд еді. Олар шаруалардың арасында ағаш отырғыштарға жайғасты. Шаруалар ән салып отырды, олар ішіп алған мас еді. Барлығы түтіні тердің иісін еске түсіретін қара темекі шегіп отырды. Барлығы бір-біріне сөз берместен әңгіме айтып отырды. Йонас пен Шемарияның еш жұбы жазылмады. Бұл олардың темір жолмен жүрген алғашқы сапарлары еді. Олар орындарын жиі ауыстырып отырды. Екеуі де аздап болса да, кезек-кезек терезе алдына отырып, жол бойы табиғаттың көрінісін тамашалауды қалады. Шемарияға жер-көк шексіз сияқты көрінді. Ал Йонастың көзіне жер-көк теп-тегіс сияқты көрініп, ішін пыс­тырды. Поезд бір келкі тегіс жермен қардың үстіндегі шанадай сырғыды. Терезеден егістік алқаптар көрініп жатты. Әр жастағы шаруа әйелдері қол бұлғады. Оларға вагонда топ-топ болып отырған шаруалардың шулаған даусы жауап берді. Қап-қара, именшектенген әрі мұңлы екі еврей олардың ортасында, ішіп алғандардың тентектіктерінен жасқанып, бұрышқа тығылып отырды. «Шаруа болғым келеді», – деді Йонас кенеттен. «Мен шаруа болуды қаламаймын», – деп, қарсы жауап берді Шемария.

Тағдыр тәлкегі «Менің шаруа болғым келеді», – деп қайталады Йонас, «арақ ішіп алып, осында қыздармен жатқым келеді». «Мен дәл осы қалпымда қалуды қалаймын», – деді Шемария, «солдат емес, әкем Мендель Зингер сияқты еврей болғым келеді, есті болғым келеді.» «Солдат болатыныма аздап қуанамын», – деді Йонас. «Қуана берсең болады ғой енді! Мен онан да бай болып, өмірдің рахатын көргім келеді.» «Өмір деген не?» «Өмірді», – деп түсіндірді Шемария, «үлкен қалалардан көруге болады. Көліктер көшенің ортасында жүреді, барлық дүкендер біздің жандарм казармасындай үлкен де, олардың витриналары, яғни заттарды көрсетіп қоятын орындары, одан да үлкенірек. Мен ашық хаттан суреттерін көргенмін. Дүкенге кіру үшін есіктің қажеті жоқ, терезелердің өзі жерге дейін аяқ астына жетіп тұрады..» «Ей, неге күйініп отырсыңдар?» – деп кенеттен қарамақарсы бұрыштан бір шаруа айқайлады. Йонас пен Шемария оны естімегендей немесе оның сұрағының оларға қатысы жоқтай кейіп танытты. Біреу оларға қарап сөйлесе, өтірік керең бола қалу қасиеті олардың қанында бар. Мыңдаған жылдардан бері бір шаруа сұрақ қойып, оған бір еврей жауап беруі – ешқашан болмаған дүние. «Ей!» – деп, шаруа орнынан көтерілді. Йонас пен Шемария да бірдей орындарынан тұрды. «Иә, мен сендерге сөйлегенмін, еврейлер», – деді шаруа. «Сендер әлі ештеңе ішпегенсіңдер ме?» «Ішіп алғанбыз», – деді Шемария. «Мен ішкен жоқпын», – деді Йонас. Шаруа күртешесінің астында, кеудесіне салып алып келе жатқан бір бөтелкені шығарды. Жылып кеткен, сенімсіз бөтелкеден ішіндегі ішімдіктен гөрі шаруаның қолаңса иісі аңқып, мұрынды жарып тұрды. Йонас бөтелкені бірден ауызға ұрды. Оның қан қызыл толық еріндері түріліп, қоңыр бөтелкенің аузын айнала маржандай аппақ тістері көрінді. Йонас сылқылдатып іше берді, іше берді. Інісінің

Йозеф Рот ескерту жасап, жеңінен тартып, қолымен жайлап түрткенін шыбын шаққан құрлы көрмеді де. Арда емген балаға ұқсап ол бөтелкені айрылып қалатындай екі қолымен бірдей тас қылып ұстап алды. Жоғары көтерілген шынтағынан аққан сұйық зат жейдесіне сорғалап ағып-тамып, ақтаңдақ із қалдыруда. Тамағындағы терісінің астынан жұтқыншағы машинаның поршені сияқты көтеріліп-түсіп, бүлкілдеуде. Кеңірдегінен оның жайлап тұншығып жұтқаны естіліп тұрды. Отырғандардың бәрі еврейдің қалай ішкеніне қарап отыр. Йонас ішіп тауысты. Босаған бөтелке оның қолынан інісі Шемарияның жамбасының астына түсіп кетті. Йонастың өзі де сол бөтелкенің ізіне түскендей артынан сұлап түсті. Шаруа қолын созып, үндеместен Шемариядан бөтелкені қайтадан сұрады. Одан соң ол риза болып, етігінің тұмсығымен ұйықтап жатқан Йонастың кең иықтарын қағып өтті. Олар Подворскіге жетті, осы жерден түсулері керек. Юркийге дейін жеті шақырым еді, ағалы-інілі екеу жаяу жүруге мәжбүр, кім білсін, жолай біреу-міреу арбасына отырғызып, ала кетер ме екен. Жолаушылардың барлығы ауыр Йонасты көтеріп тұрғызуға көмектесті. Сыртқа шыққан соң, ол қайтадан есін жиды. Олар жаяу келе жатты. Түн еді. Сүттей ақ бұлттың ар жағынан ай бар екені сезіліп тұр. Қарға оранған егістік алқабында аннан-мұннан көрінген кейбір қара жер шұңқырдың аузы сияқты қарайып көрінеді. Көктем орманнан желбіреп шығайын деп тұрған сияқты. Йонас пен Шемария тар жолмен тез жүріп келе жатты. Оларға етіктерінің табан астынан жұқа мұз қабыршақтарының жайлап жарылып жатқаны естіледі. Домаланған ақ түйіншектерін таяққа байлап иықтарына асынып алған. Шемария бірнеше рет ағасын сөзге тартуға ұмтылды. Йонас жауап бермеді. Ол арақ ішіп, шаруа сияқты мас болып, құлап қалғанынан ұялды. Жалғыз аяқ жол тар болып, ағайындылар бірдей қатар өте алмайтын жерлерде Йонас інісіне жол берді. Ең дұрысы ол Шемарияны алдыда жүргізіп қояр еді. Жол

Тағдыр тәлкегі кеңейген жерде Йонас Шемария ағасын күтпей ары қарай жүре бере ме деген үмітпен қадамын баяулатты. Бірақ інісі ағасын жоғалтып аламын деп қорқатын сияқты. Йонастың мас болғанын көргелі бері, ол оған сенбеді, ағасының ақыл-парасатына күдікпен қарап, өзін ағасы үшін жауапты сезінді. Йонас інісінің не ойлағанын біліп қойды. Оның көкірегін ашу-ыза кернеді. «Осы Шемария қызық, істеген тірлігінің бәрі күлкілі», – деп ойлады Йонас. «Аруақ сияқты ап-арық, таяқты да жөндеп ұстай алмайды, екі иығына кезек-кезек салады, түйіншегі әлі балшықтың үстіне түсіп қалар». Шемарияның ақ түйіншегі теп-тегіс таяқтан көшедегі қап-қара балшыққа түсіп қалатынын елестеткенде, Йонас қарқылдап күліп жіберді. «Неғып күліп келесің?» – деп сұрады Шемария. «Саған!» – деп, жауап берді Йонас. «Сен емес, менің саған күлетін жөнім бар ғой», – деді Шемария. Олар қайтадан үнсіз қалды. Олардың қарсы алдында ну шырша орманы қарайып көрініп тұр. Бұл екеуін сол орманнан есіп тұрғандай меңіреу үнсіздік басып алғандай көрінді. Біраздан кейін астаң-кестең, қай бағыттан соққаны белгісіз, құтырынған жел көтеріле бастады. Қызыл талдың бұтасы ұйқыдағыдай маужырап тербелуде, бұтақтар сытырлай бастады, бұлттар жап-жарық болып аспанда көшіп жүр. «Біз енді солдатпыз ғой!» – деді кенеттен Шемария. «Дәл солай», – деді Йонас, «әйтпегенде біз кім едік? Мамандығымыз да жоқ. Әкеміз сияқты мұғалім болуымыз керек пе?» – «Солдат болғаннан сол артық қой!» – деді Шемария. «Мен саудагер болып, әлемді шарлар едім!» – «Солдаттың да өз әлемі бар, ал мен ешқандай саудагер бола алмаймын», – деп ойлады Йонас. – «Сен массың!» – «Менің есім дұрыс сен сияқты, мастығымнан айыққанмын. Мен іше де аламын, мастығымнан айыға да аламын. Мен солдат болып, өмір көремін. Менің шаруа болғым келеді. Бұны мен саған айтып отырмын – және, біліп қой, мен мас емеспін...» Шемария иығын қиқайтты. Олар ары қарай жүре берді. Таңға жуық олар алыстағы қыстақтардан әтештің шақырғанын естіді. «Бұл Юркий болар», – деді Шемария. «Жоқ, ол – Быток!» – деді Йонас.

Йозеф Рот «Сірә Быток болар!» – деді Шемария. Жолдың келесі айрығынан салдыр-гүлдір етіп арбаның жүргені естілді. Түн қалай күңгірт болса, таң да сондай болды. Ай мен күннің арасында еш айырмашылық жоқ. Қар түсе бастады, жұмсақ, жылы қар. Қарғалар қарқылдап, ұшып жүр. «Қара, құстар», – деді Шемария; бұл жай ағасымен татуласуға сылтау еді. «Қарғалар бұлар!» – деді Йонас. «Құстар дейді ғой!» – деп келемеждей қайталады ол. «Бәлкім солай болар!» – деді Шемария, «қарғалар!» Бұл шынымен Быток еді. Тағы бір сағаттан соң олар үйге де жетеді. Қар қалыңырақ әрі жұмсағырақ болып жауды, күн көтерілген сайын қар сол көтерілген күннен түсіп жатқан­ дай көрінді. Аздаған уақыттан соң-ақ жер-көк аппақ болды. Жолдың жағасындағы жеке-дара қызыл талдар мен егістік алқабы аралығындағы шашыраңқы өсіп тұрған түп-түп қайыңдар ақ қарға малынып тұр, аппақ, аппақ. Тек адымдай басып келе жатқан екі жас еврей ғана қара еді. Қар оларды да көміп салды, бірақ олардың арқасында тезірек еріп кететіндей. Олардың ұзын қара сюртуктары желп-желп етеді. Етектері биік көн етіктерінің қонышына үздіксіз тиіп, сартылдап келеді. Қар қалың жауған сайын, олар да жылдам жүріп келеді. Оларға қарама-қарсы жолыққан шаруалар әрең жүріп бара жатыр, тізелерін бүгіп алған, олар қарға оранып аппақ болып кеткен, олардың кең иықтарындағы қар жуан бұтақтардың үстінде жатқандай, әрі ауыр, әрі жеңіл, олар үстілерінің қарын қақпастан, жаратылысынан кескін-келбеттері дәл осындай сияқты болып келе жатыр. Олар кейде тоқтай қалып, еврейлерді жаңа көргендей, қара торы екі еркекке қандай да бір құбыжыққа қарағандай бұрылып қарайды. Ымырт түсе бастағанда, ағайындылар ентігіп үйлеріне жетті. Олар оқып жатқан балалардың бір сарынды үнін алыстан естіді. Бұл үн оларды қарсы алды, бұл үн аналарының даусын, әкелерінің сөзін, олардың бүкіл балалық шағын алдарынан алып шықты, бүкіл өмірлерінің мағынасын білдірді, әрі осы оқып жатқан балалардың бір

Тағдыр тәлкегі сарынды үнінің ішінде олар дүниеге келген сәттен бергі көр­ген, естіген, иіскеген және сезген нәрселерінің бәрі бар еді. Бұл үннің ішінде ыстық әрі хош иісті тамақтың иісі, әкелерінің қара сақалы мен бидай өңді бет әлпеті, анала­ рының күңірене күрсінуінің және Менухимнің ыңқылсыңқылының жаңғырығы, Мендель Зингердің кешкі дұға оқыған сыбырының жаңғырығы, миллиондаған айтып жеткізе алмайтын әр алуан тұрақты әрі ерекше құбылыстар бар еді. Сонымен туған үйлеріне жақындаған сәтте өздеріне қар арқылы жеткен үнді ағалы-інілі екеуі де бірдей жан тебіренуімен ұғынды. Жүректері бірдей ырғақта дүрсілдеді. Олардың алдынан есік аңқиып ашылды, аналары Дебора олардың келе жатқанын терезеден көптен бері көріп тұр еді. «Біз әскерге алындық!» – деді Йонас сәлемдеспестен. Алдында ғана балалардың дауысы шығып жатқан бөлмеде бірден қорқынышты үнсіздік орнай қалды, шексіз үнсіздік, өзіне күнделікті ішім-жемге олжа сыйлап отырған бөлмеден де күшті үнсіздік және Йонас жаңа ғана айтқан «әскерге алындық» деген кішкене ғана сөзден туған үнсіздік. Өздері жаттап отырған сөздің ортасынан балалар сабақтарын тоқтатты. Бөлмеде ары-бері сенделіп жүрген Мендель тоқтай қалды да, көкке қарап, қолын созып қайта түсірді. Аналары Дебора ылғи пештің қасында тұратын, көптен бері қайғырып тұрған анаға қызмет көрсетуді күтіп, дайын тұрған тәрізді екі отырғыштың біріне отырды. Мириям, қыздары, теріс қарап қолымен сипалап жүріп, бұрышты тауып паналады, жүрегінің қатты соққаны соншалық, оны барлығы естіген шығар деп ойлады. Балалар тапжылмас-тан орындарында отыр. Олардың жүннен тоқылған шұбар ала шұлық киген, оқу кезінде тынымсыз теңселіп тұратын аяқтары столдың астында жансыз салбырап тұрды. Сыртта қар толассыз жауып, аппақ жұмсақ қар ұшқындары терезе арқылы бөлмеге және үнсіз отырғандардың беттеріне күңгірт сәуле түсіріп тұрды. Пеш­тегі көмірге айналған ағаш қалдығының тырсылы мен есік жақтауының жел тиіп жайлап сықырлағаны бірнеше рет естілді. Таяқтары әлі иықтарында, ақ түйіншектері әлі таяққа байлаулы ағалы-інілі, бақытсыздықтың хабаршыла-

Йозеф Рот ры, өз балалары, табалдырықта тұр. Кенеттен Дебора: «Мендель, бар, жүгір, жұрттан ақыл сұра!» – деп айғай салды. Мендель Зингер сақалын сипады. Үнсіздік ыдырады, балалардың аяқтары жайлап теңселе бастады, ағалыінілілер түйіншектері мен таяқтарын еденге қойып, үстелге жақындады. «Не сандалып отырсың?» – деді Мендель Зингер. «Қай­ да баруым керек? Кімнен ақыл сұрауым керек? Бейшара мұғалімге кім көмектеседі? Немен көмектеседі? Құдайдың өзі жазалап отырғанда, кімнен көмек күтесің?» Дебора жауап бермеді. Ол отырғыштың үстінде тағы да біраз үнсіз отырды. Одан соң орнынан көтерілді де, Мендельді ит құсатып, аяғымен бір тепті, ол тарс етіп құлап түсе жаздады, еденде төбедей болып дүмпиіп жатқан жүннен тоқылған қоңыр шәлісін жұлып алып, басы мен мойнын орап, шашағын желкесіне өзін қылғындырғысы келгендей долдана тас қып байлап, беті манаурап қып-қызыл болып кетті, екі иінінен дем алып, қайнап тұрған суы бар самаурындай ысылдап, кенеттен қатты түкірініп алды да, аппақ түкірігін улы оқ сияқты Мендель Зингердің аяғының алдына былш еткізіп атып жіберді. Бұнымен оған деген өз жиіркенішін әлі де болса жеткілікті дәлелдей алмағандай, ол түкіріктің артынан тфүу! сияқты, бірақ нақты түсінуге мүмкін емес айқай қосты. Сасып-салбырап қалғандар естерін жиғанша, ол есікті тарс еткізіп, теуіп ашты. Долданған жел бөлмеге ақ қар ұшқындарын шашып, Мендель Зингердің бетіне үрлеп, балалардың салбырап тұрған аяқтарына жабысты. Есік қайтадан тарс етіп жабылды. Дебора кетіп қалған еді. Ол бағыт-бағдарсыз көшемен жүгіре берді, тура кө­ ше­нің ортасымен, қара қоңыр алып бағанадай, үсті-ба­ сын қар көміп, жүре алмай қалғанша ақ қардың астында жынданғандай жүгіре берді. Ол киіміне шалынысып, сүрініп-қабынып құлап, таңқаларлық шапшаңдықпен қайта көтеріліп, ары қарай жүгірді. Қайда барарын Дебора әлі білмеді, бірақ аяқтары оны өз бетімен әлі ақылы жетпеген бір бағытқа еркінен тыс сүйреп бара жатқандай болып көрінді. Ымырттың түсуі қар ұшқындарының жылдамдығынан да

Тағдыр тәлкегі тез болды, алғашқы шамдар да сығырайып жана бастады, терезе қақпақтарын жабуға үйден шыққан бірді-екілі адамдар Дебораға бұрыла назар аударып, жаурағандарына қарамастан, оның соңынан ұзақ тесіле қарап тұрды. Дебора болса зират жаққа қарай жүгірді. Кішкене ағаш шарбаққа жеткенде, ол тағы да құлап түсті. Ол бар күшін жинады, есік ашылар емес, оны қар көміп, қатты бекітіп тастапты. Дебора шарбақты иығымен бар пәрменімен итерді. Ақыры шарбақтың ішіне кірді. Зираттың үстінде жел аңырап тұр. Өлгендер бүгін бұрынғысынан да әрмен өлі сияқты. Ымырт тез түнге ұласты, қараңғы түн, қап-қараңғы, қардан жарық болып тұр. Бірінші қатардағы алғашқы құлпытастардың біреуінің алдына барып, Дебора отыра кетті. Оның дұғасы мен марқұмдардың құлақтарының арасындағы нығыздалып тапталып қалған қабат алып тасталса ғана, дауысы өлгендерге тезірек жететініне көз жеткізгісі келгендей, Дебора сіресіп қатып қалған жұдырығымен құлпытастың қарын тазалады. Одан соң Дебораның ышқынған жан айқайы естілді, бұл айқай Деборадан емес, ішіне адам жүрегі қондырылған кернейден естіліп жатқандай еді. Бұл күңіренген жан айқайын бүкіл қалашықтағы жұрт естіді, бірақ ол сол бетте-ақ ұмытылып кетті. Өйткені бұл айқайдан кейінгі орнаған тыныштықты ешкім естімеді. Дебораның жаны қатты күйзеліп, ақырын ғана үзік-үзік ыңырсыды. Оның аналық жүректен тұншығып шыққан шарасыз жан айқайын түн жалмап жұтып жатты, қар көміп тастады. Дебораның ыңырсуы тек өлгендердің ғана құлағына жетіп жатты. ІV Мендель Зингердің клукцыскілік туыстарының маңайында жасы қаншада екені белгісіз, бала-шағасы да, дос-жараны да жоқ, пысықай, жұмыс басты әрі бастықтармен ымы-жымы бір, тез тіл табысатын Каптурак деген көрші болып тұрды. Дебора одан жәрдем алуға тырысты. Іске кіріспестен бұрын Каптурак өзіне күні түскен тәуелді жандардан жетпіс сом талап ететін. Ал Дебораның

Йозеф Рот қиыншылық жылдары ұзақ уақыт бойы ешкімге білдірмей жасырын үнемдеп, мықты көн әмиянының ішіне салып, өзіне ғана аян еден тақтайының астында сақтаған барыжоғы жиырма бес-ақ сомы бар еді. Әр жұма сайын ол еденді жуғанда оны абайлап қана көтеретін. Оның аналық үмітіне жетпіс сомға жетпей тұрған қырық бес сом өзінде бар жиырма бес сомның қасында түкке тұрмайтын, аз-ақ ақша сияқты көрінді. Өйткені ол осы жиырма бес сом ақшаға соны жинауға кеткен жылдарды, әрбір сомның жұмсалмай ұзақ сақталуына мәжбүрлеген мұқтаждықты және қайтақайта санап, масайрап ішінен қуанған сәттерін қосты. Мендель Зингердің Дебораға Каптуракты жамандап, оның Дебораны маңайына да жолатпайтынын, тас жүрек, мейірімсіз және сұраған ақшасын алақанына салмайынша бір қадам да жасамайтынын айтып түсіндірген әрекеті бекер болды. «Сенің қалауың не өзі, Дебора?» – деді Мендель Зингер, «кедейлер дәрменсіз, құдай оларға көктен ешқандай алтын жаудырмайды, олар лотереядан ештеңе ұтпайды, олар өз қотырларын өздері қасулары керек. Тәңірім біреуге береді, біреуден алады. Жаратушымның бізді не үшін жазалап отырғанын білмеймін, бастапқыда ауру Менухимнің, енді сау балалардың азабын тартқызып отыр. Е-е-ей, кедей сорлының жағдайы қашан дұрыс болып еді?! Жазықты болып қалса да, ауру болса да еш көмек жоқ. Басыңа түскенді мойныңмен көтеруің керек! Жібер ұлдарды, олар бұзылып кетпейді! Жазмыштан озмыш жоқ. Алланың бұйрығына қарсы тұра алмайсың. «Ашуына тисе, бәрін бір тарының қауызына тығады, ешкім одан қашып құтыла алмайды», – деп жазылған. Бірақ Дебора екі қолын тот басқан кілттер тізбегін байлап алған бүйіріне таянып, былай деп жауап қатты: «Адам өзіне-өзі көмектесуге әрекет жасаса, құдай да оған көмектеседі. Қасиетті кітапта осылай жазылған, Мендель! Түкке тұрғысыз, қай-қайдағы миға кірмейтін бірдемелерді ғана жатқа білесің. Мыңдаған хадис жазылған, солардың өзіңе тиісті еместерін ғана есіңде сақтайсың да, ақымақтың сөзін

Тағдыр тәлкегі сөйлейсің! Балаларға сабақ үйретемін деп, ақымақ болып кеткенсің! Сен өзіңнің барды-жоқты ақылыңды оларға беріп, олар саған бүкіл ақымақтығын қалдырады. Бейшара мұғалімсің ғой, Мендель, мұғалімсің!» Мендель Зингердің өз ақыл парасатымен де, ма­ мандығымен де байланысты мақтан тұтып, ауыз тұшытып айтар түгі де жоқ еді. Дегенмен Дебораның сөздері ызасын келтірді, жазғыруы намысына тиіп, біртіндеп пәк жанын жаралап, көкірегін ыза керней бастады. Ащы сөз етінен өтіп, сүйегіне жетті. Әйелінің бет жүзіне қарап тұруға беті шыдамай теріс айналып кетті. Ол осы бетәлпетті көптен, үйленгенінен де бұрынырақ, бәлкім бала кезінен білетіндей еді. Оған Дебораның бұл жүзі ұзақ жылдар бойы еш өзгеріссіз тура некелескен күніндегідей болып көрінді. Әдемі боялған қабырғаның әк сылағы үгіліп түскені сияқты, Дебораның жағының қушиып етінен қалай ажырағанын, бет терісінің мұрынының жан-жағына жиналып, анағұрлым болбырап, иегінің астында салбырағанын, қабағын әжім басып, көзінің үстінде шым-шытырық тор пайда болғанын және көзінің бір кездегі мойылдай қара түсінің солғын қоңырға айналғанын байқамапты. Оның байсалды, көнбіс, жақсылықтан үміттенуден күдер үзген, немқұрайды көздерін де көрмепті. Бір күні, қашан болғанын да есіне алған жоқ, (мүмкін сол өзі ұйықтап, тек қана бір көзі аңдаусызда Деборанының айна алдындағы бейнесін ұстап алған таңда болған шығар), әйтеуір бір күні барып аңғарды Мендель. Бұл – екінші неке, бұл жолы ол әйелінің сиықсыздығымен, күйінішімен, алға зымырап бара жатқан жасамыс шағымен қайтадан некелескендей болды. Ол әйелін дегенмен жақынырақ, өзімен мәңгілікке ажырамасқа берік қауыстырылғандай сезіп, бірақ онымен өмір сүрудің адам төзгісіз, азабы мол болатынын түйсініп, оны аздап жек көрді де. Дебора құдай тек қараңғыда ғана жолықтыратын, күндіз-түні ажырамайтын дерт болып жабысқандай, енді ешкіммен бөлісуді қажет етпейтін, басы бүтін біреуге ғана тиесілі, берік дұшпандығымен адамды опатқа ұшырататын қатындар қатарына жататын еді. Әрине, ол бары-жоғы тек

Йозеф Рот қана мұғалім еді! Оның әкесі де, атасы да мұғалім болған. Одан басқа ешнәрсе де шықпас еді. Біреулер оның кәсібін кемсітіп бетіне басқанда, тұрмыс-тіршілігіне сөз тигізіп, оны тірілер қатарынан өшіріп тастауға тырысты. Мендель Зингер соған тойтарыс берді. Ол шынын айтқанда Дебораның кетіп қалғанына қуанды. Әлден-ақ, Дебора сапарға аттануға әзірлік үстінде жүргенінде, үй қаңырап қалды, Йонас пен Шемария көшеде лағып жүр, Мириям болса, көршілерде отыр, не қыдырып кезіп жүр. Түстің осы мезгілінде, оқушылар қайтадан келер алдында, үйде тек Мендель мен Менухим ғана қалды. Мендель өзі пісірген арпа сорпасын ішіп, қыш тәрелкесіндегі тамақтың әжептеуір қалдығын Менухимге қалдырды. Кішкентайы әдетіне басып, есік алдына еңбектеп келіп қалмас үшін, есіктің ысырмасын итеріп жауып қойды. Әкесі бұрышқа барып, баласын жоғары көтеріп, тізесіне отырғызды да, тамақтандыра бастады. Ол осы бір тыныш сәтті ұнататын еді. Ұлымен қуанақуана жалғыз қалатын. Иә, кейде тіпті анасынсыз, ағаапаларынсыз бірге тұрғандары дұрысырақ па еді, деп те ойлайтын. Менухим арпа сорпаны қасықтап жұтып болған соң, әкесі оны үстелдің үстіне отырғызып, өзі оның тура алдында қақшиып отырып, жүрегі елжірей ынтызарлықпен маңдайдағы, жыпырлап қыртыстанған қабақтағы және салбырап тұрған қос бұғақтағы әжімдерге тола жалпақ солғын сарғыш бет әлпетіне көз алмастан қарап, ойға шомды. Ол мына жалпақ бас сүйектің ішінде не болатынын табуға, көзімен терезеден қарағандай миына үңілуге, біресе жай, біресе қатты сөйлеп, топас баладан қандай да бір белгі алуға тырысты. Ол он рет қайта-қайта Менухимнің атын атады, Менухим тіптен ести алмаса, көрсін деп, ернінің емеурінімен әр дыбысты жеке-жеке асықпай ауада белгілеп көрсетті. Менухим селт етіп, қозғалмады да. Одан соң Мендель қасығын алды да, онымен шай ішетін ыдысты ұрып сыңғырлатып еді, Менухим бірден мойнын бұрып жалт қарады, оның сұр түсті, шарасынан шығып кетейін деп тұрған бота көзінен мардымсыз ғана ұшқын лап ете қалды.

Тағдыр тәлкегі Мендель ары қарай сыңғырлатып, ән салып, қасықпен шыныдан ырғақ шығара бастап еді, Менухим қандай да бір мазасыз күйге еніп, қазан басын әрең көтеріп, мойнын бұрды, аяқтарын бұлғаңдатты. Ара-арасында: «Апа, апа!» – деп анасын шақырып қойды. Мендель орнынан тұрды да, таураттың қара кітабын алып, Менухимнің көз алдында бірінші бетін ашып ұстады да, оқушыларына сабақ үйрететін сарынымен бірінші сөйлемді дауыс ырғағын келтіріп, оқыды: «Құдай әуел баста аспан мен жерді жаратты». Ол біраз уақыт Менухим айтылған сөзді қайталар ма екен деген үмітпен күтіп тұрды. Бірақ Меухим тапжылмады да. Тек көзінде ғана әлі де тың тыңдап тұрған белгі іспетті сәуле бар еді. Осы кезде Мендель кітапты қоя салды да, ұлына мұңая қарап, бірсарынды дауыспен сөзін ары қарай жалғастыра берді: «Тыңдашы мені, Менухим, мен жалғызбын! Сенің ағаларың есейіп, жат болып кетті, олар әскерге барады. Шешең төмен етекті әйел, одан мен не талап ете аламын. Сен менің кенже ұлымсың, мен ең соңғы үмітімді саған арттым. Неге үндемейсің, Менухим? Сен менің нағыз ұлымсың ғой! Барым да, нарым да сенсің ғой, Менухим! Бері қара да, мына сөздерді қайталашы: «Әуел баста құдай аспан мен жерді жаратты...» Мендель тағы да біраз күтті. Менухим қозғалмады да. Мендель тағы да қасықпен шыныны сыңғырлатты. Менухим артына бұрылды, Мендель осы сәттен айрылып қалмайын дегендей ары қарай сарнай жөнелді: «Мені тыңдашы, Менухим! Мен қартайдым, бар баламның ортасынан менің жанымда қалатын тірегім – жалғыз сенсің, Менухим! Мұқият тыңдап ал да, менен кейін қайтала: «Әуел баста құдай аспан мен жерді жаратты...» Бірақ Менухим мізбақпады да. Мендель ауыр күрсініп, Менухимді еденге түсірді. Есіктің ысырмасын итеріп ашты да, оқушыларын күту үшін есік алдына шықты. Менухим оның артынан еңбектеп келді де, табалдырықта жүресінен отырып қалды. Мұнара басындағы сағат жеті рет ұрды, оның дыбысы төрт рет күңгірлеп, үш рет анық естілді. Кенеттен Меухим:

Йозеф Рот «Апа, апа!» – деп анасын шақырды. Жалт бұрылып қараған Мендель кішкентайының қоңыраудың сыңғырының жаңғырығымен тыныстағандай болып, мойынын ауаға созып тұрғанын көрді. Не үшін, қай пейіліммен мен жаратушымның осындай жазасына ұшырадым? – деп ойлады Мендель. Сөйтіп ол өзінің бүкіл болмысын ой елегінен өткізіп, өзінен қандай да бір күнә іздеді, бірақ дәл осындай жазаға ұшырайтындай еш ауыр күнә таппады. Оқушылар келді. Мендель олармен бірге үйге қайтып кірді, біресе ана балаға, біресе мына балаға ақыл айтты, бірін саусағынан шертіп, кейбіреуін жайлап қана бүйірінен түртіп, шоланда әрлі-берлі сенделіп жүрді. Күнәм неде? Қандай жағдайда күнәға баттым? – деп, тынымсыз ойланумен болды. Сол екі арада Дебора арбакеш Самешкинге барып, келесі жолы оны Клукцыскіге тегін ала кетер ме екен, деп сұрады. «Иә», – деді арбакеш Самешкин, ол ештеңе төселмеген жантайма төсектің үстінде екі аяғын ескіріп сарғая түскен екі сұр қапқа салып жіппен орап алған, қозғалмастан отыр, одан өзі ашытқан арақтың иісі бұрқырап тұр. Дебора арақтың иісін иттің етінен жек көретін. Мұндай иісті Дебора шаруалардан шығатын қауіпті иіс, түсінуге қиын, ақыл жетпейтін қауіп-қатердің белгісі әрі қырғын-жойқын мен ойран салудың түрткісі деп білетін «Иә», – деді Самешкин, «жол жақсырақ болса ғой!» – «Сен мені бір рет күзде, жол бұдан да әрмен жаман болғанда, алып жүріп едің ғой». – «Есімде жоқ», – деді Самешкин, «сен шатасып тұрсың, ол жаздың бір құрғақ күні болу керек». – «Мүлде олай емес», – деп қарсы шықты Дебора, «ол кезде күз еді, жаңбыр жауып тұрған, мен раввинге барған едім ғой». – «Көрдің бе», – деді Самешкин, оның екі аяғы қаптардың ішінде жайлап салбырай бастады, өйткені жантайма төсек барынша биік те, Самешкиннің бойы болса, мүлдем қортық еді. «Көрдің бе», – деді ол, «сен ол кезде раввинге барған едің, сендердің ұлы мереке күндеріңнің қарсаңында еді ғой, мен

Тағдыр тәлкегі сені дәл сол кезде ала кеткенмін. Бірақ бүгін сен раввинге бармайсың ғой!» – «Бір маңызды шаруалармен бара жатырмын», – деді Дебора, «Йонас пен Шемария ешқашан солдат болуға тиіс емес!» – «Мен де солдат болғанмын», – деді Самешкин, «жеті жыл, оның екі жылында абақтыда отырдым, өйткені ұрлық жасаған едім. Былайынша, түкке тұрғысыз нәрсе!» Бұл естіген жаңалығы Дебораға күдік ұялатты. Самешкиннің айтқандарынан Дебора оның өзіне де және оның ұрлық жасамауға әрі абақтыда да отырмауға тиіс ұлдарына да соншалықты жиіркенішті, ал қылықтарының жат екенін түйсінді. Сонымен Дебора онымен тезірек саудаласып, шаруасын шешуге бел буды: «Саған қанша төлеуім керек?» – «Ештеңе де! – Маған ақшаңның қажеті жоқ, барғым да келмейді! Көк ат қартайды, қоңырдың бірден екі тағасы да жоғалып қалды. Екі-ақ шақырым жүрсе де, ол күні бойы сұлы жейді. Мен оны енді ұстай алмаймын, оны сатқым келіп жүр. Арбакеш болу, жалпы, өмір емес қой!» – «Йонас қоңырды ұстаға өзі апарады», – деді Дебора айтқанынан қайтпай, «тағаның ақысын да ол өзі төлейді». – «Мүмкін!» – деп нем құрайды жауап қайырды Самешкин. «Егер Йонас бәрін өзі жасайтын болса, онда ол дөңгелекті де қаптатып әкелер». – «Оны да жасайды», – деп уәде берді Дебора. «Сонымен келесі апта жолға шығамыз ғой!» Сөйтіп ол Клукцыскіге қаhарлы Каптуракқа аттанды. Каптурактан гөрі Дебора раввинге барғанды қалар еді, өйткені оның қаймақтай ғана қасиетті ернінен шыққан бір ауыз сөзі ол үшін Каптурактың қолдауына қарағанда анағұрлым қымбат еді. Бірақ раввин пасха мен троица мерекелері аралығында қабылдамайды, өйткені бұл сәт – өмір мен өлімге қатысты «өлі разы болмай, тірі байымайды» дегендей шұғыл шаруалар кезеңі. Ол Каптуракты асханада бұрыштағы терезенің алдында жазу жазып отырған жерінде кездестірді. Оны шаруалар мен еврейлер қоршап алыпты. Оның астары сыртына айналып, шалқасынан жатқан бас киімі үстелдің үстіндегі қағаздардың жанында жайылған алақандай болып жатыр, оның ішінде айнала тұрғандардың назарын өзіне тартып, көп күміс теңгелер жайғасқан. Кап-

Йозеф Рот турак ол жерден ешкімнің бір тиын да ұрлауға батылы жетпейтінін білсе де, оны қайта-қайта жіті бақылап отыр. Ол әрбір жазу танымайтын сауатсызға өтініш, сүйгендеріне хат және пошта арқылы жіберілетін ақша қағаздарын толтырып беріп отыр (одан басқа ол тіс жұлып, шаш та кесе алатын еді). «Менің сенімен бір маңызды іс туралы сөйлесуім керек», – деді Дебора Каптуракты айнала тұрғандардың төбе­ сінен қарап. Каптурак лезде бүкіл қағазды алдынан итеріп тастады, осы сәтте адамдар тарап кетті де, ол бас киіміне қол созып, ішіндегі ақшаны уыстап алып, беторамалына орап түйді. Одан кейін барып, Дебораны отыруға шақырды. Дебора оның ашық түсті мүйізден жасалған қатып қалған түйме сияқты қатыгез кішкене көздеріне қадала қарады. «Менің ұлдарымды әскерге алып жатыр!» – деді ол. «Сен кедей әйелсің», – деді Каптурак сызылтып әндеткен үнмен, карта ашып отырғандай. «Сенің үнемдеп жиған бір тиының да жоқ, саған ешкім де көмектесе алмайды». – «Десе де, жинағанмын». – «Қанша?» – «Жиырма төрт сом және жетпіс тиын. Оның бір сомын сені көру үшін төлеп қойдым». – «Қалғаны сонымен жиырма үш сом ғана ғой!» – «Жиырма үш сом және жетпіс тиын!» – деп түзетті Дебора. Каптурак оң қолын көтеріп, ортаңғы және сұқ саусағын бүгіп, былай деп сұрады: «Сонымен екі ұл ғой?» – «Екеу», – деп сыбырлады Дебора. – «Біреуінің өзі жиырма бес тұрады!» – «Мен үшін бе?» – «Сен үшін де». Олар жарты сағат саудаласты. Сонымен Каптурак біреуін әскерден құтқарып беру үшін жиырма бес сомға келісті. Ең болмаса, біреуін! – деп ойлады Дебора. Бірақ жол бойы, Самешкиннің арбасында отырып, дөңгелектер бүкіл ішек-қарны мен сорлаған басын сел­ кілдетіп келе жатқан кезде, жағдай оған бұрынғысынан да нашар көрінді. Ол ұлдарын қалайша бір-бірінен ажырата алады? Йонасты алып қала ма, әлде Шемарияны ма? – деп, басы қатып, өз-өзінен дамылсыз сұраумен болды. Екеуінен бірден айрылғаннан гөрі ең болмаса, біреуі қалсын, – деді түйсігі, жүрегі қан жылады.

Тағдыр тәлкегі Үйіне келіп, ұлдарына Каптурактың тоқ етер шешімін жеткізген кезде, Йонас, ересерек ұлы, оның сөзін бөліп: «Мен солдатқа қуана-қуана барамын!» – деді. Дебора, қызы Мириям, Шемария мен Мендель не дерлерін білмей, ауыздары аңқиып қалды. Ақыры, Йонастың айтары біткен кезде, Шемария былай деді: «Сен нағыз бауырымсың! Жан бауырымсың!» – «Жоқ», – деп жауап берді Йонас», «мәселе онда емес, мен солдат болуды қалаймын!» «Мүмкін бір жарты жылдан соң босап келерсің!» – деп жұбатты әкесі. «Жоқ», – деді Йонас, «менің ешқандай босап келгім келмейді! Мен солдат болып қаламын!» Барлығы ауыздарын жыбырлатып, кешкі дұғаларын айтып отырды. Үндеместен киімдерін шешінді. Мириям іш көйлекпен наздана бұраңдап барып, шамды үрлеп өшірді. Олар ұйқыға жатты. Келесі күні таңертең Йонас ұштыкүйлі жоғалып кетті. Үйдегілер оны түске дейін іздеді. Тек кеш батқанда ғана оны Мириям көріп қалды. Ол көк атқа мінген, үстінде қоңыр күртешесі бар, солдат бас киімін киіп алыпты. «Сен әлден солдат болып алдың ба?» – деп айғайлады Мириям. «Әлі болған жоқпын», – деп, Йонас көк атты тоқтатты. «Әкем мен анама сәлем айт. Мен Самешкиннің қасында­ мын, әзірше, әскерге аттанғанымша. Айтып бар, мен сендер­ дің қастарыңда тұруға төзімім жетпейді, бірақ бәріңді де жанымдай жақсы көремін!» Қамшысын шыпылдатып, тізгінінен тартты да, ары қарай шаба жөнелді. Осыдан бастап ол арбакеш Самешкиннің аттарын қарайтын жалшысы болды. Ол көк пен қоңырдың үстілерін аттарақпен тазалап, солармен бірге ат қора­ да ұйықтады, олардың адамның қолқасын қауып, тұн­ шықтыратын зәрі мен ащы тер иісін мұрнын тұм­ ша­ламастан, рахаттана сорды. Аттарға сұлы салып, суар­ды, шідерін жамап, олардың жал-құйрықтарын күзеді, қамыттарына жаңа қоңырау ілді, астауларын толтырып, екі арбадағы шіріген пішенді кепкен пішенмен

Йозеф Рот алмастырды, Самешкинмен бірге самогон ішіп, мас болды да, малай қыздарды қорқытты. Үйінде оны жоғалып кетті деп азалады, бірақ оны ешкім ұмытқан жоқ. Жаз келді, күн ыстық әрі бір тамшы жаңбыр жоқ, құрғақ. Күн жер-көкті алтындай жарқыратып, кеш батады. Самешкиннің күркесінің алдында Йонас гармонь тартып отырған. Ол қатты мас еді, өз көлеңкесінен өзі қорқатын, мына ұлдың өз қынасынан шыққанына үнемі таңқалуын қоймаған, анда-мұнда қасынан жайлап өтетін өзінің туған әкесін танымады. V Жиырмасыншы тамыз күні Мендель Зингердің үйіне Шемарияны алып кету үшін Каптурактың шабарманы келді. Шабарманды осы күндері барлығы күткен еді. Бірақ сол күткендеріне қарамастан нақ осы кезде шабарман алдарында тұрғанда, олар таңқалып, тіптен шошып кетті. Ол бір кәдімгі жұрт қатарлы бойы бар, түрі де басқалар сияқты кәдімгідей адам еді, басында көк солдат бас киімі, аузында жіңішке оралған темекісі бар. Отырып, шәй ішуге шақырғанда, ол бас тартты. «Мен онан да есік алдында күтемін», – деді ол, өзінің үйлердің алдында, сыртта күтуге дағдыланып қалғанын жұртқа білдіргісі келгендей. Бірақ бұл жігіттің дәл осы шешімі Мендель Зингер отбасын одан ары әбігерге түсірді. Көк бас киімді жігітке терезенің алдында тұрған күзетшідей қайта-қайта қарап, олардың қимылдары жылдам ширай түсті. Олар Шемарияның заттарын, костюм, рухани қорғаушысы – ішінде уағыз сөздері жазылған пергамент қағазы бар қолына байлайтын қасиетті қайысын – жол азығын, нан кесетін пышағын салды. Мириям сүрініп-қабынып жүріп, заттарды жинады. Басы енді үстелге жетіп қалған Менухим түк түсінбей, аң-таң болып, мойнын созып, аузын жаппастан айта алатын жалғыз сөзі: аналап былдырлап тұр. Мендель Зингер терезенің алдында тұрып алып, әйнекті ұрғылап тұр. Дебора болса, үнін шығармастан тұншығып жылап тұр, көзінен моншақтап

Тағдыр тәлкегі аққан жастары жылағаннан иқы-жиқы болған аузына домалауда. Шемарияның түйіншегі дайын болған сәт бәріне де қиын болды, олар жабырқаулы аянышты көздерімен тағы да басқа бір зат табылып қалар ма екен дегендей үйдің ішін тінти бастады. Осы мезетке дейін олар бір-бірімен ешнәрсе сөйлескен жоқ еді. Енді ақ түйіншек таяқтың қасында үстел үстінде жатқанда, Мендель Зингер терезеден бөлмеге бұрылып, баласына былай деді: «Сен бізге дереу және қолыңнан келгенше тез хабар жіберуің керек, соны ұмытпа!» Дебора бар даусымен солқылдап жылап, құшағын жайып, ұлын бауырына басты. Олар ұзақ құшақтасып тұрды. Шемария күшпен сытылып шығып, қарындасына адымдап барды да, оны маңдайынан, қабағынан құшырлана сүйді. Әкесі оның үстінен жалбарына қолын жайды да, тез-тез түсініксіз бірдемелерді күңгірлеп айтты. Одан соң Шемария үрейлене бақырайып қарап тұрған Менухимге жақындады. Шемарияның ауру баланы құшақтауы бірінші рет еді, ол бауырын емес, еш жауап бермейтін қандай да бірнәрсені сүйгендей болды. Әрқайсысы шын көңілімен тілек айтар еді. Бірақ ешкім айтарға сөз таппады. Олар бұл сәттің мәңгілікке қоштасу екенін білді. Сәті түссе, Шемария аман-есен шет елге өтіп кетеді. Болмаған жағдайда ол шекарада ұсталып, дарға асылады немесе шекара күзетшілері оны сол жерде атып тастайды. Өмірлікке қоштасқанда не айту керек? Шемария түйіншекті иығына салып, есікті аяғымен теуіп ашты. Ол енді артына бұрылып қарамады. Ол табалдырықты аттаған бетте үйді және оның барлық мүшелерін ұмытуға тырысты. Оның артынан Дебораның тағы да шыңғырып жылағаны естілді. Есік қайтадан өзі жабылып қалды. Шешесінің есі танып қалды-ау, деген сезіммен Шемария өзінің жол бастаушысына жақындады. «Тура базар алаңының артында», – деді көк бас киімді жігіт, «бізді аттар күтіп тұр». Самешкиннің күркесінің қасынан өткен кезде, Шемария тоқтап тұрып қалды. Ол кішкене бақшаға, одан соң бос тұрған ашық қораға көз қиығын салды. Ағасы Йонас онда болмады. Шемария өзі ылғи ойлағанындай, өз еркімен өзін-өзі құрбан қылып, жоғалып

Йозеф Рот кеткен ағасын уайымдады. Ол – дөрекі, бірақ мейірбан да батыл, деп ойлады. Одан кейін ол қадамдарын тең басып, бейтаныстың жанында кете барды. Тура базар алаңының артында, жігіт айтқандай, олар аттарды кездестірді. Шекараға жеткенше кемінде үш күн уақыт қажет еді, өйткені олар теміржолға жоламады. Жол бойы Шемарияның жол бастаушысының осы маңайды өте жақсы білетіні белгілі болып шықты. Ол оны Шемария сұрамастан бұрын-ақ білдірді. Алыстағы шіркеу мұнараларын көрсетіп, олардың қай ауылға жататынын атап берді. Ол хуторлар мен имениелерді, олардың иелерінің есімдеріне дейін атады. Жиі-жиі кең көшелерден бұрылып шығып, аз уақыттың ішінде тар жалғыз аяқ сүрлеудің өзінен адаспай жол тауып жүрді. Ол Шемарияны жаңа мекен іздеу үшін елден кетіп қалмай тұрғанда тезірек туған жерімен жақынырақ таныстырғысы келгендей болды. Ол Шемарияның жүрегіне өмір бойы жазылмайтын жарадай сағыныш септі. Түн ортасынан бір сағат бұрын олар шекара асханасына жетті. Мүлгіген тыныш түн еді. Асхана осы түндегі жалғыз үй сияқты тұрды, түн тыныштығындағы жалғыз үй, артында ешқандай өмірдің белгісі жоқ қымталған терезелері бар, айдаладағы меңіреу, жабырқау жалғыз отау. Миллиондаған шегірткелер оны айнала үздіксіз шырылдауда, жайлап сыбырлаған түнгі хор іспетті. Оған басқа ешқандай дыбыс кедергі жасамайды. Жер теп-тегіс, жұлдызды көкжиек оны айнала тек солтүстік шығыста аздап күміспен көмкерілген көк сақина сияқты жарық сызықтармен бөлінген дөңгелек қара көк шеңбер тартқан. Баяу соғып тұрған жел батыста жайылып жатқан батпақтың сыз иісін алыстан мұрынға жеткізіп тұр. «Нағыз тамылжыған тамаша жаз түні!» – деді Каптурактың шабарманы. Бірге келе жатқаннан бері алғаш рет өз кәсібі туралы әңгімелеуге келісті: «Мұндай тыныш түндерде ылғи да қиындықсыз болмайды. Біздің шаруамыз үшін жаңбыр пайдалы болар еді». Ол Шемарияға аз да болса қорқыныш ұялатты. Өздері алдында тұрған асхана жым-жырт әрі жабық болғандықтан, жол бастаушының сөзі оның ниетін есіне салғанша, Шемария бұл айтылған ойдың

Тағдыр тәлкегі мағынасын ойламады. «Ішке кірейік!» – деді ол, қауіпті біраз кейінге сырып қойғысы келген адамдай. «Асығудың қажеті жоқ, біз әлі барынша ұзақ күтуге мәжбүрміз!» Десе де, ол терезеге жақындап, жайлап қана ағаш жақтауды қақты. Есік ашылды да, түнгі далаға жарық молынан төгілді. Олар ішке кірді. Үлдіріктің, яғни меймандарға қызмет көрсететін үстелдің ар жағында, ілулі тұрған шамның жарығының тура алдында осы асхананың иесі тұр екен, ол басын изеді. Еденде бірнеше ер адам жүресінен отырып алып, сүйек тас ойнауда. Үстел басында Каптурак полиция қызметкері киімін киген бір адаммен бірге отыр. Кірген қонақтарға ешкім назар салып қарамады. Сүйек тастың тықылы мен сағаттың сыртылынан басқа ешнәрсе естілмейді. Шемария отырып жайғасты. Оның жол бастаушысы ішімдікке тапсырыс берді. Шемария арақ ішті, денесі қызды, бірақ жаны саябырсыды. Өзін барынша қауіпсіз сезінді; ол адам маңдайына жазылғаннан артық ешнәрсе істей алмайтын сирек сәттердің бірін басынан өткізіп жатқанын білді. Сағат түн ортасы екенін білдіріп ұрғаннан соң сәлден кейін артында ұзақ жаңғырығын қалдырып, қатты тарс етіп оқ атылды. Каптурак пен полиция қызметкері орындарынан тұрды. Ол шекара офицерінің түнгі бақылауы біткенін білдіру үшін берген сақшының уәделі белгісі еді. Полиция қызметкері көзден таса болды. Каптурак отырғандарға аттану керек екенін ескертті. Барлығы сылбырап орындарынан көтерілді де, түйіншектері мен шабадандарын иықтарына салды, есік ашылды, олар біртіндеп түн құшағына енді де, шекараға қарай жолға түсті. Олар ән салған сымақ болып еді, біреу оған тиым салды, ол Каптурактың дауысы еді. Ол алдыңғы қатарда ма, ортада ма, әлде соңғы қатарда келе жатыр ма, ешкім біліп болмайды. Олар сонымен, үн-түнсіз шегірткенің құлақ тұндырарлық шырылы мен түннің қою қараңғылығына малынып адымдап келе жатты. Жарты сағаттан кейін оларға Каптурактың: «Жатыңдар!» – деп бұйрық берген даусы естілді. Олар шықтан шылқылдап сыз болып тұрған жерге құлай-құлай түсті де, қимылдамастан

Йозеф Рот жатты, дүрсілдеген жүректерін сыз жерге төседі, олардың жүректері осылайша туған жермен қоштасты. Одан кейін оларға орындарынан тұруға бұйрық берілді. Олар таяз, бірақ кең қазылған ордың жанына келді, олардың сол жағында жылтылдап жарық көрініп тұрды, бұл күзетшінің күркесінің жарығы еді. Олар күркені ордың үстіне қойыпты. Міндетіне сай, бірақ көздеместен сақшы олардың артынан оқ жаудырды. «Біз елден шықтық!» – деп айғайлады бір дауыс. Осы сәтте шығыстан аспан жарқырап көрінді. Жігіттер арттарына, әлі де болса түн құшағынан шыға алмай тұрған сыңайлы туған жерге жалтақтап қарады да, қайтадан жарқырап тұрған күнге және жат жұртқа бет бұрды. Біреуі әндете бастады, барлығы оған қосылды да, әндетіп ары қарай жүріп кетті. Тек Шемария ғана әнге қосылмады. Ол өзінің алдағы болашағын ойлады (оның екі сомы бар еді); үй ішіндегі ертеңгілікті ойлады. Үйінде екі сағаттан соң әкесі ұйқысынан тұрып, дұғасын мыңғырлап оқиды, қақырынады, түкірінеді, тамағын шайқап, кірленге барып, аузындағы суын шалпылдатып шашып төгеді. Шешесі самаурынын үрлейді. Менухим таң атпастан аузы тынбай бірдеңелерді айтып былдырлауда, Мириям болса, мойылдай қара шаштарынан құстың ақ мамығын тарап алып тастап тұр. Осының бәрін Шемария үйіндегі таңертеңгілікті отбасы мүшелерімен бірге басынан кешіп, көріп жүргендегісінен де анық көрді. Ол басқалардың салған әндерін мүлдем естімеді, тек оның аяқтары ғана жұрттың аяқ ырғағын сезініп, солармен бірге адымдады. Бір сағаттан кейін ол бірінші жат қаланы, ықтияттап жасалған бірінші мұржадан шыққан көк түтінді, келгендерді қабылдап алып тұрған қолында байлап алған сары шүберегі бар ер адамды байқады. Мұнарадағы сағат алтыны ұрды. Зингерлердің қабырға сағаты да алтыны ұрды. Мендель орнынан көтеріліп, жөтеліп, қақырынып, түкірініп, дұғасын мыңғырлап оқыды, Дебора болса әлдеқашан ошақтың қасында тұрып, самаурынын үрледі, Менухим өзі отырған бұрышта түсініксіз бірдемелерді былдырлап айтып, Мири-

Тағдыр тәлкегі ям көмескіленіп көрінбейтін айнаның алдында шашын тарап тұрды. Дебора ошақтың қасында тұрып алып-ақ ыстық шәйді сораптап ішті. «Шемария қазір қайда екен?» – деді ол кенеттен. Бәрі оны ойлаған еді. «Құдай жар болсын оған!» – деді Мендель Зингер. Сонымен күн шықты. Сонымен, мәнсіз, уайым-қайғыға тола күндер бірінің артынан бірі өтіп жатты. Баласыз қаңыраған үй, – деп ойлады Дебора. Бәрін дүниеге әкелдім, бәрін еміздім, оларды жел ұшырып алып кетті. Мириямға бұрылып қарады, қызын үйден сирек табатын еді. Жалғыз Менухим ғана шешесінің бауырында қалды. Ол ылғи қолын созады, Дебора ол отырған жерге жақын келеді. Шешесі сүйсе, еметін баладай оның емшегін іздейді. Дебора еш кінәратсыз сондай баяу орындалып жатқан батаны ойлады да, Менухимнің сауыққанын көрер-көрмесіне күдіктенді. Оқып жатқан балалардың бір сарынды үні тоқтаған кезде үйде үнсіздік орнады. Үйді меңіреу үнсіздік басып алған. Тағы да қыс келді. Үйдегілер шамға құятын майды үнемдеді. Олар ұйқыға дер уақытында жатады. Ризашылықпен қайырымды түн құшағына кіреді. Йонас арда-санда сәлем жолдап тұрды. Ол Псковта әскери борышын өтеуде еді, денсаулығының әдеттегідей жақсы болғанына қуанды, бастықтарынан еш қиыншылық көрмеді. Сонымен жыл артынан жыл зымырап өте берді. VI Жаздың аяғында бір күні түстен кейін Мендель Зингердің үйіне бөтен біреу келді. Есік-терезе ашық тұр еді. Күнге қызып тұрған ыстық қабырғаларға шыбындар тып-тыныш, қап-қара болып үймелеп жабысып қалған, оқушылардың бір сарынды үні ашық тұрған үйден бозғылт көшеге төгілді. Кенеттен олар есік жақтауына сүйеніп тұрған бөтен ер адамды көріп, үндері өшіп қалды. Дебора орындықта отырған жерінен көтерілді. Қалт-құлт еткен Менухимді қолынан тас қып ұстап алып, Мириям көшенің

Йозеф Рот арғы бетінен асығып келеді. Мендель Зингер бейтаныс кісінің алдына тұрып алып, оны басынан аяғына дейін шолып шықты. Бұл бір ерекше адам еді. Ол қара кең жиекті үлкен ши қалпақ, ашық түсті далбаңдаған кең балақ шалбар, көз тартарлық сары етік киіп алған, қою жасыл түсті жейдесінің үстінен байлаған ашық қызыл түсті галстугы жалаудай желбірейді. Орнынан қозғалмастан ол түсініксіз тілде бірнәрсе айтты, сірә, сәлем болар. Оның сөздері аузына шие толтырып алып сөйлеп тұрғандай естілді. Онсыз да оның жанқалтасынан жапырақтың жасыл сабағы көрініп тұрды. Оның жып-жылмағай, салбыраған үстіңгі ерні перде сияқты жайлап жоғары түрілгенде, аузынан аттың тістері сияқты ірі-ірі сары тістері жалаңаштанып көрінді. Балалар күлді, Мендель Зингер де мырс ете қалды. Бейтаныс адам ұзынша бүктетілген хатты алды да, барлығын тағы да бір күлдіріп, өзіне тән қалыпта Зингерлердің мекен-жайы мен аты жөнін оқыды. «Америка!» – деді де, ол хатты Мендельдің қолына ұстатты. Мендель бақыт сезіміне бөленіп, жүзі жайнап кетті. «Шемария», – деді ол. Оқушыларын қолымен шыбын қуғандай белгі беріп, үйлеріне таратты. Олар сыртқа жүгірді. Бейтаныс адам отырып жайғасты. Дебора үстелге шәй, кәмпит және лимонад қойды. Мендель хатты ашты. Дебора мен Мириям да отыра қалды. Сонымен Зингер мынаны оқи бастады: «Сүйікті әке, сүйікті ана, қымбатты Мириям және айналайын Менухим! Әскерде болғандықтан, Йонасты атамаймын. Сендерден де оған бұл хатты бірден бермеулеріңді өтінемін, өйткені қашқын інісімен хат алысып тұру оның жағдайын қиындатып жіберер. Сондықтан да мен мына хатты пош­ тамен жібермей, жақсы досым Мактан беріп жіберуге мүмкіншілік болғанынша, ұзақ күттім. Ол сендердің бәріңді менің әңгімелерім арқылы таниды. Бірақ ол сендермен бір ауыз да сөз сөйлесе алмайды, өйткені оның өзі ғана америкалық емес, тіптен оның әке-шешесі де Америкада туылған, оның үстіне ол еврей де емес. Бірақ он еврейден артық.

Тағдыр тәлкегі Сонымен сендерге басынан бастап бүгінге дейін не болғанын баяндап берейін: Алғашында, мен шекарадан өткен кезде менде қалтамдағы екі сомнан басқа тіске басар түк болмады, бірақ мен құдай көмектеседі деп ойладым. Тристин кеме ұйымынан басында мекеменің қалпағы бар бір адам бізді алып кетуге шекараға келді. Біз он екі едік, қалған он бірінің бәрінің ақшасы болды да, олар жалған құжат және кемеге билет сатып алды да, кеме ұйымының агенті оларды поезға алып кетті. Мен де бірге кеттім. Ештеңе қылмас деп ойладым. Бірге барып, не болса да, Америкаға барса, қалай екенін көрейін, деген ойда едім. Мен жалғыз өзім агентпен бірге артында қалып едім, ол менің басқалармен неге бірге бармайтыныма таңқалды. «Менің соқыр тиыным да жоқ», – дедім мен агентке. Ол менің оқып, жаза алатынымды сұрады. «Аздап», – дедім мен, «бірақ сол да жеткілікті шығар». Жарайды, сендерді ұзақ күттірмей-ақ қояйын, сонымен ол адам маған жұмыс тауып берді. Атап айтқанда: күн сайын, қашқындар келген жағдайда, шекараға барып, оларды алып келу, оларға бәрін сатып алып беріп, Америкада сүт пен бал ағып жатыр деп оларды үгіттеу. Сонымен, жұмыс істей бастадым, тапқан табысымның елу пайызын агентке беремін, өйткені мен одан кейінгі агентпін ғой. Оның басында мекеменің аты алтын жіппен тоқылған қалпақ та, менде тек қана қолға байланған шүберек бар. Екі айдан соң мен оған алпыс пайыз алуым керек, әйтпесе жұмыстан кетемін дедім. Ол алпыс берді. Қысқасын айтқанда, мен қожайынымның қасында бір әдемі қызбен таныстым, аты – Вега, қазір ол – сендердің келіндерің. Оның әкесі маған кәсібімді бастауыма аздаған ақша берді, бірақ мен он бір адамның Америкаға қалай кетіп, өзімнің қалай артта жалғыз қалып қойғанымды еш ұмыта алмаймын. Сонымен, мен тек қана Вегамен қоштастым – кемеде болсаболмаса да жөн табамын, бұл менің осыған дейін жұмыс істеп үйренген салам ғой – сөйтіп мен Америкаға кеттім. Сонымен, мен қазір осындамын, екі ай бұрын Вега да келді, біз үйленіп алдық, өте бақыттымыз. Мактың қалтасында суреттер бар. Басында шалбарларға түйме қададым, одан

Йозеф Рот кейін шалбар үтіктедім, одан соң жеңге астар тіктім, сөйтіп Америкадағы барлық еврейлер сияқты тігінші болайын деп қалып едім. Бірақ сол кезде Лонг Айландқа қыдырып барғанымда, тура Форт Лафайеттің жағасында Макпен таныстым. Сендер осында келген кезде, мен сендерге ол жерді көрсетемін. Осыдан бастап, екеуміз сақтандыру кәсібін бастағанымызша, әртүрлі кәсіпте бірге жұмыс істедік. Мен еврейлерді, ал ол ирландықтарды сақтандырды, мен енді тіптен бірнеше христиандарды да сақтандырдым. Мак сендерге менің атымнан он доллар береді, жолға қажет нәрселеріңді аласыңдар ғой. Өйткені, алла сәтін салса, жақында мен сендерге кемеге билет жіберемін. Барлығыңды құшақтап, сүюші – ұлдарың Шемария (мұнда менің атым – Сэм)». Мендель Зингер хатты оқып болған кезде, бөлмеде шыбын ызыңы естілетіндей жымжырт үнсіздік орнады. Бұл үнсіздік жаздың соңғы күндерінде болатын мамыражай тыныштыққа ұласқандай болып көрінді. Отбасының барлық мүшесі осы үнсіздіктен шетел асып кеткен ұлдарының дауысын естіп қаламыз ба, деп есек дәмелі болды. Иә, Шемария өзі айтуын айтты ғой, анау жақта, дәл осы сағатта түн бе, әлде күндіз бе екен, жердің түбі Америкада. Барлығы да қас қағым уақыт қастарында Мактың бар екенін ұмытып кетті. Ол хатты әкеліп беріп, одан ары қарай көрінбей кететін хат тасушыдай алыстағы Шемарияның тасасында көрінбей қалған сияқты. Ол өзі, американдық, өзінің бұл жерде отырғанын олардың естеріне салуға мәжбүр болды. Ол орнынан тұрып, көз байлап, айлакерлік көрсетуге ниеттеніп жатқан сиқыршы сияқты қолын шалбарының қалтасына салды. Ол әмиянын шығарды да, одан он доллар және Шемарияның әйелі Вегамен көгалда орындықта отырып, тағы бірде жалғыз өзі суға шомылғанда киетін киімімен жағажайда көп бейтаныс адамдардың ортасында Шемария емес, Сэм болып түскен суреттерін алып берді. Мак отбасы мүшелерінің қайсысы сенім артуға тұрарлық екенін тексергендей, бәріне аздаған уақыт тесіле қарап шыққан соң, доллар мен суреттерді Дебораның қолына

Тағдыр тәлкегі ұстатты. Ол ақшаны бір қолына ұйпалақтап ұстады да, екінші қолымен суреттерді үстелдің үстіне хаттың қасына қойды. Бұл іс-әрекет аздаған минутқа созылды, әлі де тым-тырыс үнсіздік. Бір кезде Мендель сұқ саусағымен суретті көрсетіп: «Мынау – Шемария!» – «Шемария!» – деді, қалғандары қайталады, тіптен бойы енді үстелден асып кеткен Менухимнің өзі де анық оқырынып, дыбыс шығарып, кейде қараған адамның денесін тітіркендіретін көздерін қылита суреттерге назар аударды. Бір сәтке бейтаныс адам Мендель Зингерге бөтен емес сияқты, тіптен ол оның өзгеше қызық тілін түсінетіндей болып көрініп кетті. «Бірнәрсе айтшы!» – деді ол Макқа. Американдық болса, оның сөзін түсінгендей, дорба ауызын қозғап, бар ынтасымен түсініксіз бірнәрселерді әңгімелей бастады, ол қандай да бір ауыздың дәмін алар тағамды рахаттанып шайнап отырғандай кейіпте еді. Ол Зингерлерге Ресейге құмық саудасы үшін келгенін айтты, Чикагода сыра қайнататын зауыт салмақ ойы бар екен. Бірақ Зингерлер оны түсінбеді. Ақыры осында жолы түскен соң Кавказға барып, әсіресе таураттан егжей-тегжейлі оқып, біліп алған Арарат тауына шығу мүмкіндігін қалай да жіберіп алмауды қалайтыны жайында әңгімеледі. Өршелене үсті-үстіне айтып жатқан сөздерінен ең болмаса бір түсінікті буынды ұстап қалу үшін, тыңдаушылар Мактың әр ауыз қимылын аңди отырып, әңгімесін бар зейіндерімен тыңдаған кезде, өздеріне өте таныс, бірақ Мактың аузынан жиіркенішті әрі дөрекі гүрілмен танымастай өзгертіліп шыққан «Арарат» деген сөзді естігенде жүректері дүрсілдеп қоя берді. Мендель Зингердің өзі езу жимастан үнемі жымиып отырды. Енді өз ұлы Шемария да сөйлейтін тілді тыңдау Мендельдің құлағына қатты жақты, Мак сөйлеген кезде, Мендель өз ұлының дәл осы сөздерді айтқанда, қандай кейіпте болатынын көз алдына елестетуге тырысты. Сәлден соң оған бейтаныс адамның күлкілі мылжыңдап тұрған көмейінен өз ұлының даусы естіліп тұрғандай болып көрінді. Американдық баяндамасын аяқтап, үстелді айнала жүріп, бар пейілімен әрқайсысының қолын қатты

Йозеф Рот қысты. Ол Меухимді орнынан жұлып алып, биікке көтерді де, қисық басына, қылдырықтай мойнына, көкпеңбек, жансыз қолдарына және қисық аяғына анықтап қарап, жер бетіндегі өзгеше жаратылғандар үстелдің жанында тұруға емес, жүресінен де отыруға тиіс екенін осылайша көрсеткісі келгендей, оны мейірімді әрі ойлы кейіпте қалай болса, солай еденге отырғыза салды. Одан кейін ол, екі қолы шалбарының қалтасында, аяғын адымдай, сәл теңселе басып, ашық тұрған есіктен шығып кетті, бүкіл отбасы мүшелері оның артынан ұмтылды. Мак көшенің дәл ортасымен адымдай басып кетіп бара жатты, көшенің аяқ жағында тағы да тоқтап, қоштасу үшін қол бұлғады. Ол көшеге күннің қатты шақырайып түсіп тұрғаны соншалық, үйдегілер тіке қарай алмай, көздерін қолдарымен көлегейледі. Олар Мак жоқ болып көрінбей кеткеннен соң да, сыртта ұзақ тұрып қалды. Қолдарымен көздерін көлегейлеп, бос көшенің бозаңытқан шаңына қараумен болды. Ақыры Дебора: «Міне, ол кетіп қалды!» – деді. Бейтаныс адам енді ғана жоқ болып кеткендей, барлығы кері бұрылып, бірінің қолын бірінің иығына қойып, құшақтасып, үстелдің үстіндегі суреттердің алдында тұрды. «Сонда он доллар қанша болады?» – деп сұрады да, Мириям есептей бастады. «Бәрібір», – деді Дебора, «он доллардың құны қанша болғанда да, біз оны ешнәрсеге жұмсамаймыз». «Неге жұмсамаймыз?» – деп қарсы сөйледі Мириям, «үстіміздегі шоқпытымызбен баруымыз керек пе?» «Кім қайда кетіп бара жатыр?» – деп айғайлады шешесі. «Америкаға», – деді де, Мириям монтансып жымиды, «Сэмнің өзі солай деп жазыпты ғой». Отбасы мүшесінің бірі тұңғыш рет Шемарияны «Сэм» деп атады, бұл Мириям ағасының америкалық есімін әдейі оның отбасы Америкаға келуі керек дегеніне ерекше мән беру ниетінде қадала айтқандай болды. «Сэм!» – деді Мендель Зингер, «Сэм деген кім?» «Соны айтсаңшы», – деп қайталады Дебора, «Сэм деген кім?»

Тағдыр тәлкегі «Сэм!» – деді Мириям әлі де монтансып жымия, «менің Америкадағы ағам, сендердің ұлдарың!» Әке-шешесі үндемеді. Менухимнің даусы кенеттен бұрыштан қатты шаңқ ете қалды. «Менухим бара алмайды!» – деді Дебора жайлап қана, ауру бала түсініп қояды ма деп қорыққандай. «Менухим бара алмайды!» – деп, тура солай жайлап қана қайталады Мендель Зингер. Күн ұясына тез батып кеткендей болып көрінді. Барлығы ашық терезеден көз алмай қарап тұрған қарама-қарсы үйдің қабырғасындағы қара көлеңке тасып, суы жағасынан асып кеткен теңіз сияқты жоғарырақ көтеріліп кетіпті. Самал жел көтерілді де, терезе жақтауының топсасы сықырлады. «Есікті жап, өтпе жел соғып кетті!» – деді Дебора. Мириям есікті жабуға барды. Есіктің тұтқасына қолы тиместен бұрын, ол шамалы уақыт тыныш тұрып, есіктің жақтауынан Мак жоқ болып кеткен бағытқа басын созды. Одан соң Мириям есікті қатты тартып жапты да: «Мына желді-ай!» – деді. Мендель терезенің алдына барып тұрды. Ол кештің көлеңкесінің қабырғаға қалай жоғары шығып кеткенін көрді. Басын көтеріп, қарама-қарсы үйдің шатырындағы жылқының басына ұқсатып ағаштан ойып жасаған алтындай жарқыраған әшекейге қарап тұрды. Ол бөлмеге, әйеліне, қызы Мириямға және ауру Менухимге арқасын беріп, осылай ұзақ тұрды. Ол олардың бәрін желкесімен көріп, әрбір қозғалысын сезіп, түйсініп тұрды. Ол Дебораның жылау үшін басын үстелге қойғанын, Мириямның жүзін ошаққа бұрғанын, жыламаса да, оның иықтарының анда-санда селкілдегенін біліп тұрды. Әйелінің оның дұға кітабын алып, кешкі дұғасын оқу үшін ғибадатханаға кетуін ғана, Мириямның көршілерге тез қыдыру үшін, сары шәлісін алу сәтін ғана күтіп отырғанын да білді. Олар кетісімен Дебора әлі де қолынан шығармай ұстап тұрған он долларлықты еден тақтайының астына көрсетпей тыққысы келді. Ол, Мендель Зингер, еден тақтайын білетін. Тақтайдың үстін басқан

Йозеф Рот сайын, ол сықырлап өзі жасырып тұрған құпияны ашып қоятын да, Самешкиннің қорасының алдына байлап қойған иттерінің ырылын Мендельдің есіне салатын. Ол, Мендель Зингер, еден тақтайын білетін. Самешкиннің қорқынышты қара иттерін, күнәнің тірі кейіпкерлерін, ойламас үшін, ол сабақтың қызығына түсіп кетіп, бөлмеде әрлі-берлі жүріп, ұмытып кетпесе, тақтайдың үстін басудан қашқақтап, жоламайтын. Күннің алтын белдеуінің біртіндеп жіңішкергенін және оның үйдің әшекей атшасынан шатырына, одан ақ мұржаға қарай жылжығанын көріп, ол өмірінде алғашқы рет уақыттың ешкімге білінбей жалғандықпен өте беретінін, күн мен түннің, жаз бен қыстың, өмір ағысының мәңгілік алмасуы барысында кездесетін алдамшы зұлымдығын, таң қаларлық үрей сезімі сынды қорқыныш сезімдерін де елемей, біркелкі өтетінін анық сезгендей болды. Өмірдің әрқилы өзгермелі жағалауларында Мендельдің керемет үрейі ұшатын, Мендель Зингер ондай кездерде абайлап жүретін. Бір кісі Америкадан келді, күлді, Шемариядан хат, доллар және сурет әкелді де, қайтадан көрген түстей, сағымдай көзден ғайып болды. Ал ұлдары жоғалып кетті: Йонас Псковта патшаға қызмет етіп, бұрынғы Йонас болмай қалды. Шемария мұхиттың жағасында шомылып жүр, енді оның аты да Шемария емес. Американдықтың соңынан қарап тұрып, Мириямның да Америкаға кеткісі келді. Тек Менухим ғана туылған күнінен бері қандай болса, сол қалпында еш өзгеріссіз жарымжан күйінде қалды. Және Мендель Зингер өзі де қандай мұғалім болса, сол күйінде мұғалім болып қалды. Тар көше мүлгіген қараңғылыққа оранған сәтте, жандана бастады. Әйнекші Хаймның семіз әйелі мен баяғыда өліп қалған темір ұстасы Йоссель Коптың тоқсан жастағы әжесі есіктерінің алдында отырып, кешкі таза ауада рақаттанып демалу үшін үйлерінен орындықтарын алып шықты. Еврейлер қараң-құраң етіп, асығыс-үсігіс бір-бірімен ауыз жыбырлатып қана амандасып, ғибадатханаға қарай асықты. Мендель Зингер осы кезде ғана артына бұрылды, оның да басқа еврейлер сияқты ғибадатханаға барғысы келді. Қатты

Тағдыр тәлкегі үстелдің үстіне қойған басын әлі де көтермеген Дебораның қасынан өтті. Бірнеше жылдан бері Мендельдің жанына жақпай жүрген оның бет-жүзі қатты ағашқа көміліп, жабысып қалғандай көтерілмейді, бөлмені басқан қараңғылық Мендельдің қаталдығы мен именшектігін де көлеңкелеп тұрды. Оның қолдары әйелінің жалпақ жауырынын сипай өтті, кезінде оған бұл дене таныс еді, қазір бұл оған жат. Дебора орнынан көтерілді де: «Сен дұға оқуға бара жатыр­ сың!» – деді. Мүлдем басқа нәрсені ойлап тұрғандықтан, ол талып естілген дауыспен сөйлем ырғағын өзгертіп: «Дұға оқуға барасың сен!» – деп қайталады. Әкесіне ілесе Мириям да сары шәлісіне оранып үйден шығып, көршілерге бет алды. Ав, яғни тамыз, айының бірінші аптасы еді. Түн жанға жайлы болып, аптап ыстықтан кейін рахаттанғандықтан еврейлер кешкі намаздан соң діндар жүректері мен ал­ ланың бұйрығына әдеттегіден де мұқият құлақ асып, кең қалашықтың тар көшелеріне қарағанда аспан барынша молынан дөңгеленіп көрініп тұрған ашық алаңда жаңа туған айға тағзым ету үшін жиналды. Олар топ-топ болып, қараңқұраң етіп, үнсіз үйлердің артына қарай асықты, алыстан өздері сияқты қараңдап, үнсіз мүлгіп тұрған, бірақ мәңгілік тамырларын тереңге жіберген орман көздеріне түсті, кең даланың үстіндегі түн шымылдығын көрді де, ақыры тұрып қалды. Олар аспанға қарап, өзінің жаратылған күніндегідей бүгін тағы да туған жаңа аспан шырағының доға тәрізді иілген күмісін іздеді. Олар бір-біріне етене жақындап, топтасып, дұға кітаптарын ашты, түнгі сүттей ақ ай жарығында олардың көз алдында кітап беттері жарқырап, қырлы әріптері қап-қара болып, анық көрінді, олар ауыздары жыбырлап, айға тағзым айта бастады, олардың денелері көзге көрінбейтін дауыл тербеп тұрғандай, әрлі-берлі теңселіп тұрды. Олардың теңселуі де, дауыстары да барған сайын үдей түсті, олар алыстағы қол жетпес көкке адам түсініп болмайтын сөздерін алған бетінен қайтпайтын қайсарлықпен бағыттай берді. Оларға өздері үстінде тұрған жер жаттай, қарама-қарсы қарап тұрған орман дұшпандай, олардың

Йозеф Рот бар зейінін бұзған иттердің абалап үруі сұмырайдай жек көрінішті көрінді, тек қана әкелерінің заманындағыдай бүгін дүниеге келіп тұрған, әлемді, үйді де, түзді де күзетіп, қуат беріп тұрған тәңір, ай ғана таныс, жақыны еді. «Әмин», – деп, бар дауыстарымен айтып, баталарын аяқтап, бір-біріне қол беріп, өзара сәтті де бақытты ай, істеріне береке, ауруларға денсаулық тілесті. Олар бір-бірінен ажырап, жеке-жеке өзді-өз үйлеріне зымырап, кішкентай бұрылыстарда қисиып-сисиып тұрған кепелерінің кішкентай есіктерінің ар жағында көзден ғайып болып, жым-жылас көрінбей кетті. Тек жалғыз бір еврей, Мендель Зингер ғана, қалып қойды. Оның серіктері аз уақыт бұрын ғана қоштаспақшы болып еді, бірақ ол өзі бірнеше сағаттан бері тұрғандай болып көрінді. Ол бостандықта емін-еркін тыныстап, бірнеше қадам басты да, шаршағанын сезді, жерге отырғысы келіп кетті, бірақ таныс емес жерден және барлық мүмкіндігінше сол жерді паналап жүрген қауіпті құрт-құмырсқалардан қорықты. Ойына жоғалып кеткен ұлы Йонас түсті. Йонас қазір казармада ма, пішеннің үстінде ме, қорада ма, мүмкін аттардың қасында ұйықтайды. Ұлы Шемария мұхиттың арғы бетінде тұрады: Кімнің алысырақ болғаны, Йонас па, әлде Шемария ма? Дебора ендігі үйде ақшасын тығып қойған шығар, Мириям көршілерге американдықтың келгені жайлы айтып берген болар. Жаңа туған орақ ай әлден күшті күміс жарқылын таратты, аспандағы ең жарық жұлдыздың сенімді шығарып салуымен ол түнге сырғып, сіңіп кетті. Анда-мұнда иттер ұлып, Мендельді шошытты. Олар жер-көктің тыныштығын бұзып, Мендель Зингердің үрейін ұшыра түсті. Қалашықтың үйлерінен алыстағанына бары-жоғы бес-ақ минут өткеніне қарамастан, ол еврейлер мекен еткен әлемнен шексіз қашықтыққа кетіп қалғандай көрінді, айтып жеткізуге болмайтындай, қауіпті жалғыздық үрей ұялатты, дегенмен де кері қайтуға мұршасы жоқ. Ол солтүстікке бұрылып қарады: ол жақта қара орман қараңғылық құшағында тұнжырап тұр. Оң жағында әр жер-

Тағдыр тәлкегі ден бір оқшауланып көрінген күмістей жылтыраған қызыл талдары бар ми батпақ бірнеше шақырымға созылып жатыр. Сол жағында жылтыр жамылғының астында егістік алқап жатыр. Кейде Мендельдің құлағы белгісіз бағытта адам даусын шалғандай болды. Ол таныс адамдардың сөйлескенін естіді, тіптен ол оларды түсінгендей де болды. Ол бұл әңгімені тіптен бұрынырақ естігенін есіне түсірді. Ол өзінің жадында ұзақ күткенін, тек жаңғырықты, енді тағы бір рет естігенін түсінді. Бір кезде жел көтерілмесе де, сол жақтағы егістен сыбдыр естілді. Сыбдыр жақындай түсті де, Мендель адам бойынан биік масақтың қозғалғанын көрді, оның ортасында алып аң, құбыжық болмаса, адам жүруі тиіс. Одан қашып кеткені жөн болар еді, бірақ Мендель кетіп қалмай күтіп, өлімге дайындалды. Шаруа ма, әлде солдат па астықтың арасынан шыға келіп, Мендельді ұрлықшы деп жазғырып, тұрған орнында мүмкін таспен ұрып жығар. Ол қаңғыбас болуы да мүмкін, ешкім естіп, көріп қоймасын деп жүрген кісі өлтіруші, қылмыскер де болуы мүмкін. «Құдіреті күшті құдайым!» – деп сыбырлады Мендель. Осы кезде ол адам даусын естіді. Егістік арқылы екеу кетіп бара жатты, екі кісі өлтіруші болуы керек деп ішінен айтқанымен, жалғыз адам болмағаны еврейдің көңілін жайландырды. Жоқ, олар кісі өлтіруші емес, олар ашына жұп еді. Сөйлеген қыздың даусы естіліп, еркек күлді. Ашына жұптар да қауіпті болуы мүмкін, ашынасын көзімен көріп қойған адамды ұстап алса, еркек құтырынып, оны ұрып-соққан қорқынышты жағдайлар да болған. Аздан соң олар екеуі егістік алқаптан шығуға тиіс. Мендель Зингер жердің құрт-құмырсқасынан қатты шошып жеркенгенін ұмытып, егістік алқапқа бетін төсеп, абайлап жерге жатты. Осы кезде масақтың арасы ашылып, бірінші болып еркек шықты, униформа киген, қара көк қалпағы бар солдат, тақалаған етігі бар, тақаға қаққан темірі жалтырап, жайлап қана тықылдайды. Оның артынан сары шәлі көрінді, сары шәлі, сары шәлі. Дауыс сыңғырлап естілді, қыздың даусы. Солдат артына бұрылып, қолын қыздың иығына асып еді, шәлі ашылып кетті, солдат қыздың арты-

Йозеф Рот нан жүрді, қолымен қыздың кеудесін ұстап алған, солдатпен қабаттаса қыз кетіп барады. Мендель көзін жұмып, бақытсыздықты түнекте өткізіп жіберді. Өзі ұсталып қаламын деп қорықпағанда, ешнәрсе естімес үшін құлағын да бітеп алған болар еді. Бірақ, мінеки, жан түршіктірер сөздерді, өкше темірдің күмістей жарқжұрқ еткенін, естілер-естілмес жөн-жосықсыз сықылық пен ер адамның көмейінен күлгенін естуге мәжбүр болды. Ол иттердің шәуілдеп үргенін енді сағынышпен күтіп отырды. Иттер қатты ұлыса ғой, олар барынша қатты ұлыр ма еді! Кісі өлтірушілер оны өлтіру үшін егістіктен шығар ма еді. Дауыс алыстай берді. Тыныштық орнады. Бәрі жоқ болып кетті. Ештеңе болған жоқ. Мендель Зингер асығыс-үсігіс орнынан тұрып, айналасына қарап, ұзын шапанының етегін қос қолдап ұстап алып, қалаға қарай тұра жүгірді. Терезе қақпақтары жабылған, бірақ кейбір әйелдер әлі де болса есік алдында отырып, әңгімелесіп, ананы-мынаны айтып отыр. Ол көзге түспес үшін екпінін басып, шапанының етегін әлі қолымен ұстап, асығыс кең адымдап барады. Ол өз үйінің алдында тұр. Терезені қақты. Есікті Дебора ашты. «Мириям қайда?» – деп сұрады Мендель. «Ол әлі қыдырып жүр», – деді Дебора, «оны ұстай алмайсың! Күні-түні қаңғиды да жүреді. Үйде жарты сағат та тұрақтамайды. Бұл балаларды құдай менің сорыма берген ғой, жұрттың балаларына қарашы...» – «Тыныш», – деп Мендель оның сөзін бөлді, «Мириям үйге келсе, мен оны сұрады, деп айт. Мен бүгін үйге келмеймін, ертең ерте таң ата ғана келемін. Бүгін менің атам Цаллельдің қайтыс болған күні, мен дұға оқуға барамын». Әйелінің жауабын күтпестен, кетіп қалды. Ғибадатханадан шыққаннан бері ары кетсе, үш-ақ сағат өткен болар. Бірақ ол қайтадан келіп кіргенде, оған мұнда ол бірнеше аптадан соң оралып тұрғандай болып көрінді де, дұға оқитын пультінің қақпағын жұмсақ алақанымен сипап, оны қайта көргеніне көзайым болды. Оны ашты да, қолы әбден үйренген, сол сияқты мың кітаптың ішінен көзін жұмып тұрып танитын ауыр қара әрі ескі кітабын алды. Атамзаманда жанып біткен сансыз балауыз шамның тама-

Тағдыр тәлкегі тама өңезденіп кеткен қалдығынан пайда болған томпақ дөңгелек шағын аралы бар көн мұқабаның жылтыры, тесік-тесік, сарғайған, май-май, қаншама он жылдар бойы суланған саусақпен ақтара-ақтара үш рет шиыршықталып кеткен беттердің төменгі бұрыштары оның жанына сондай жылы көрінетін. Аяқ астынан өзіне қажет болып қалатын әрбір дұғаны лезде тауып аша алатын. Бұл дұға кітаптағы жолдардың саны, басылымның түрі және көлемі, беттердің нақты түсінің реңкі оның санасына әбден сіңіп қалған. Шіркеуде ымырт түсті, шиыршықталып оралған уағыз салынған шкафтың жанындағы шығыс қабырғадағы шырағданның сарғыш жарығы қараңғылықты серпілтпеді, керісінше өзі соның тасасында қалғандай. Терезеден аспан мен кейбір жұлдыздарды көріп, бөлмедегі барлық заттарды, пультті, үстелді, орындықтарды, едендегі қағаз қиындыларын, қабырғадағы үлкен шамдал мен екі-үш алтын шашақты жамылғышты танып айыруға болады. Мендель Зингер екі шырағданды тұтатып, пульттің құр ағашына қатты жапсырып, көзін жұмды да, дұға оқи бастады. Жұмулы көзімен беттің аяқталғанын сезіп, өзінен-өзі жаңа беттерді аша берді. Біртіндеп оның кеудесі ескі әдетіне басып, теңселе бастады, бүкіл денесі сиынды, аяқтары еденнің тақтайларын тырпылдатып, жұдырығын түйіп, балға сияқты пультті, кеудесін, кітапты және ауаны соқты. Жантайма төсек үстінде үйсіз-күйсіз бір еврей ұйықтап жатыр. Оның тыныс алғаны Мендель Зингердің азып-тозған, жақсылықтан үміт үзіп, зарыққан, өлімге мойын ұсынған сап-сары шөл даладағы жан айқайы іспетті бір сарынды үніне ілесіп, оны сүйемелдеді. Өз дауысы мен ұйықтап жатқан адамның тыныс алуы Мендельдің басын айналдырып, көкейіндегі әрбір ойын божыратты, ол бары-жоғы дұға оқушы еді, ол арқылы сөздер көкке жол тартты, зая кетті, ол – бос кеуде, ойылып кеткен шұңқыр еді. Ол осылайша таң атқанша дұға оқыды. Терезеден таң атқаны білінді. Шам жарығы өлімсіреп күңгірттенді, аласа жұпыны үйлердің артынан күннің көтерілгені көрініп, қып-қызыл шуағы үйдің шығыс жақ­

Йозеф Рот тағы екі терезесіне түсті. Мендель шырағданды жаншып өшіріп, кітабын тықты, көзін ашты да, кетуге бет алды. Сыртқа шықты. Жаздың, кеуіп жатқан батпақтың және өскен көк шөптің иісі шықты. Терезе жақтаулары әлі жабық тұр. Адамдар ұйықтап жатыр. Мендель есігін қолымен үш рет қақты. Ол түс көріп, ұйқысы бұзылмай ұзақ ұйықтаған адамдай күшті әрі сергек еді. Не істеу керек екенін анық білді. Дебора есік ашты. «Маған шәй жасашы», – деді Мендель, «кейінірек саған бірнәрсе айтқым келіп тұр. Мириям үйде ме?» – «Әрине», – деп жауап берді Дебора, «Ол қайда болушы еді? Оны ендігі Америкада деп ойлайсың ба?» Самаурын ысылдады, Дебора шәй ішетін ыдысты үрлеп, оны жалтыратып тазалады. Одан соң Мендель мен Дебора екеуі де еріндерін сүйірлеп, сораптай шәй ішті. Мендель кенет ыдысын қойып, былай деді: «Біз Америкаға кетеміз. Менухим осында қалуға тиіс. Мириямды алып кетуіміз керек. Мұнда қалатын болсақ, төбемізден бақыт­ сыздық бұлты төнейін деп тұр». Біраз үнсіз қалды да, жайлап былай деді: «Ол бір казакпен жүр». Дебораның қолынан салдыр етіп кесесі түсіп кетті. Бұрыштағы Мириям оянып кетті, терең ұйқыдағы Менухим де жыбыр ете қалды. Одан соң қайтадан тыныштық орнады. Миллиондаған бозторғай үйдің үстінде, аспанның астында шырылдап жүр. Күн жарқ етіп терезеге түсті де, қаңылтырдан жасалған самаурынның жалтырымен шағылысып, оны жұмыр айнаға айналдырды. Күн осылай басталды. VII Жұрт Дубноға Самешкиннің ат арбасымен барады; Мәскеуге теміржолмен барады; Америкаға тек кемемен ғана емес, құжаттармен де барады. Бұларды алу үшін Дубноға бару керек.

Тағдыр тәлкегі Сонымен Дебора Самешкинге бет алды. Енді Самешкин бұрынғыдай жайма төсек үстінде отырмайды, ол мүлде үйде жоқ, бүгін – бейсенбі, шошқа базар, Самешкин бір сағаттан кейін ғана келуі мүмкін. Дебора Самешкиннің жұпыны үйінің алдында әрліберлі сенделіп жүр, ойында – тек Америка. Бір доллар екі сомнан көбірек, бір сомда жүз тиын бар, екі сомда екі жүз тиын бар, сонда, құдай-ау, бір долларда қанша тиын бар? Кейінірек Шемария қанша доллар жібереді екен? Америка құдайдың нұры жауған ел ғой. Мириям казакпен жүр, Ресейде осылай істей алады, Амери­када казактар жоқ. Ресей – уайым-қайғының қара бұлты торлаған ел, Америка – еркін ел, қуанышқа толы ел. Мен­дель енді мұғалім болмайды, бай, ауқатты ұлдың әкесі болады. Бір сағат емес, екі сағат емес, бақандай үш сағаттан кейін барып, Дебора Самешкиннің шегеленген етігінің тоқылын естіді. Кеш болса да, әлі ыстық басылмаған. Еңкейген күннің шақырайғаны басылса да, берілер емес, бүгін өте баяу батып барады. Дебора ыстықтан да, абыржығандықтан да әрі түпсіз терең ойдан да терлеп кетті. Самешкинді көріп, одан әрмен әбігерге түсіп, ыстықтап кетті. Оның басында ауыр, алба-жұлба, кейбір жерінің жүні түсіп қалған аюдың терісінен тігілген малақайы бар, балағын зілдей етігінің қонышына тығып қойған кір көн шалбардың үстінен қысқа тон киіп алған. Ол онда да пысынап терлемейді. Дебора оны көрген сәтте, оның иісін де сезіп қойды, өйткені одан арақтың иісі аңқып тұр еді. Оған онымен сөйлесу қиынға тиейін деп тұр. Самешкинді, әшейінде, арақ ішпеген, сау кезінде көндірудің өзі оңай шаруа емес. Дүйсенбі күні Дубнода – шошқа базар. Самешкин шошқа базарды үйде отырып өткізгеннен пайда таппайды, оның Дубноға баруға басқа сылтауы да болмауы керек, әрі атарба ақша тұрады ғой. Дебора Самешкинге жолдың тура ортасында кезікті. Ол теңселіп әрең тұр, ауыр етігі ғана оны құлатпай ұстап

Йозеф Рот тұр. «Жалаң аяқ болмағанына шүкір!» – деді Дебора, жаны жаратпай. Самешкин жолын кесіп тұрған әйелді танымады. «Қатындар жолдан тайсын!» – деп айғайлап, қолымен жартылай ұстап алатындай, жартылай ұратындай қимыл жасады. «Менмін!» – деді Дебора батылданып. «Дүйсенбі күні Дубноға барамыз!» «Құдай жарылқасын сені!» – деп айғайлады Самешкин жылы шыраймен. Ол тоқтай қалып, Дебораның иығына сүйенді. Ал Дебора болса, Самешкин құлап қалмас үшін орнынан қозғалуға қорықты. Самешкиннің салмағы жетпіс килодан асады, ол бар салмағын шынтағына түсіріп тұр, ал шынтағы Дебораның иығында жатыр. Өмірінде алғаш рет оған бөтен еркек осылай жақын тұр. Ол қорқып тұр, десе де сол екі арада ол өзінің қартайыпақ қалғанын ойлады, сонымен бірге Мирияммен жүрген казакты, Мендельдің қанша уақыттан бері өзіне қолының ұшын да тигізбей, безіп кеткенін де ойлады. «Иә, тәттім менің», – деді Самешкин, «дүйсенбі күні Дубноға барамыз, жолда екеуміз төсектес боламыз». «Тфу, кәрі қақбас!» – деді Дебора, «әйеліңе айтып беремін, массың ба өзің?» – «Мас емес», – деп қарсы сөйледі Самешкин, «ол тек ішіп алған. Самешкинмен жатпасаң, Дубнодан тіпті не жемексің?» – «Құжаттар жасау керек», – деді Дебора, «біз Америкаға кетеміз». «Егер төсектес болмасаң, арбаға елу тиын төлейсің, ал онымен жатып, төсектес болсаң, отыз тиын. Ол сенің құрсағыңа бала салып береді, ал сен оны Америкада туасың, ол бала саған Самешкиннен ескерткіш болады». Дебора шыжыған ыстықта денесі мұз құрсанып, қал­ тырап кетті. Десе де ол бірер минуттан кейін ғана былай деді: «Мен сенімен төсектес болмаймын, отыз бес тиын ғана төлеймін». Самешкин кенет бойын түзеп, шынтағын Дебораның иығынан жұлып алды, мастығы тараған сыңайлы.

Тағдыр тәлкегі «Отыз бес тиын!» – деді ол нығырлап. «Дүйсенбі күні таңғы бесте». «Дүйсенбі күні таңғы бесте». Самешкин ауласына кірді де, Дебора аяғын аяңдай басып үйіне кетті. Күн батты. Жел батыстан есіп тұр, көкжиекте күлгін бұлттар қалықтап жинала бастады, ертең жауын болады. Дебора ертең жауын-шашын болады деп ойлады, тізесінің сырқырағанын сезді, ескі ауруы белгі берді. Кәрілік келді, деп ойлады ол. Әйелдер еркектерге қарағанда ертерек қартаяды, Самешкин онымен түйдей жасты, тіптен жасы үлкенірек болуы да мүмкін. Мириям болса, жас, ол казакпен жүреді. Дебора өзі қатты айтқан «казак» деген сөзден шошып кетті. Айтылуының өзі оған істің мәнінің қаншалықты қорқынышты екенін білдіргендей болды. Ол үйде қызы Мириям мен күйеуі Мендельді көрді. Олар, әкесі мен қызы, үстел басында отыр, бір-біріне ләм деп жақ ашпайды. Дебора кірген бетте құпияға толы, екеуінің арасында ажырамастай орын алған баяғы үнсіздікті байқады. «Мен Самешкинмен сөйлестім», – деп бастады Дебора. «Дүйсенбі күні ертемен сағат бесте құжаттарды жасау үшін Дубноға барамын. Оның отыз бес тиын алғысы келеді». Шайтан түрткендей, қарап отырмай: «Ол мені ғана осылай арзанға апарады!» – деп қосып қойды. «Саған жалғыз барудың еш қажеті жоқ», – деді Мендель Зингер, оның үнінде қалжырау, жүрегінде үрей. «Мен жөн білетін бірнеше евреймен сөйлесіп көрдім. Олар урядникке менің өзімнің баруым керек екенін айтты». «Сен бе урядникке баратын?» Шындығында Мендель Зингердің қандай да бір мекемеде болғанын елестету қиын еді. Ол өмірінде ешқашан урядникпен сөйлесіп көрген емес. Полицейді аяқ астынан кездейсоқ кездестіріп қалғанның өзінде, қалтырап, аяқ-қолы дірілдемей, тұра алмайтын. Форма кигендердің, аттардың және иттердің көзіне түспеуге тырысып, айдаладан қашып жүретін. Сонда урядникпен сөйлесетін Мендель ме екен?

Йозеф Рот «Қолыңнан келмейтін іске әуре болма, Мендель», – деді Дебора, «Сен бұзбасаң, түземейсің. Өзім-ақ бәрін жөндеймін». «Барлық еврейлер», – деп қарсы шықты Мендель, «ме­ нің өзім келуім керек екенін айтты». «Онда дүйсенбі күні бірге барамыз!» «Ал Менухим қайда қалады?» «Онымен Мириям қалады!» Мендель әйеліне бажырая қарады. Ол өз көзқарасымен оның жасқанып, қабағының астына жасырып тұрған көздерімен түйісуге тырысты. Үстелдің бір бұрышынан қарап, бақылап отырған Мириям әкесінің көзқарасын байқап, жүрегі дүрсілдеп кетті. Дүйсенбіге ол келісіп қойған еді. Жаздың соңындағы бүкіл ыстық кезге келісіп қойып еді. Оның махаббаты кеш гүлдеді, биік масақтың арасында, Мириям егін ору кезеңінен қорықты. Ол анда-санда шаруалардың қалай дайындалып жатқанын, орақтарын көк қайраққа қалай қайрап жатқанын естіді. Егіс орылып, дала төсі пырдай жалаңаш болып қалса, қайда баруы керек? Ол Америкаға кетуге тиіс. Бұл жердегі егістік алқаптың астық масақтарынан да жақсы жасыратын Америкадағы биік үйлердің арасындағы махаббат еркіндігі туралы беймәлім елес оның астық жинайтын науқанның жақындағаны жөніндегі уайымын сейілтіп, жүрегіне жұбаныш ұялатты. Ол сәт те келіп қалды. Мириямның уақытты бекер жоғалтқысы келмеді. Ол Степанды сүйді. Ол осында қалып кетейін деп тұр ғой. Ол жалпы бар еркекті сүйеді, олардан жалын ұрады, олардың қайратты қолдары жүрегіңе жайлап қана шоқ тастайды. Еркектердің аттары – Степан, Иван, Всеволод. Америкада одан да көп еркек бар. «Мен үйде жалғыз қалмаймын», – деді Мириям, «қорқамын!» «Оған үйге бір казак кіргізіп беру керек», – деді Мендель естірте, «ол бұны күзетіп отырсын». Мириям қызарып кетті. Бұрышта ала көлеңке жерде тұрса да, әкесі бұның қызарғанын байқап қойды, деп ойлады ол. Оның қызарғаны қараңғыда да алаулап көрініп

Тағдыр тәлкегі тұрған болар, Мириямның бет-жүзі қызыл шоқтай лапылдап кетті. Ол жүзін қолымен жапты да, еңірей жөнелді. «Шық сыртқа!» – деді Дебора, «кеш болды, терезелердің қақпағын жап!» Ол сипалап жүріп, абайлап, әлі де бетін қолымен басып алған күйі сыртқа шықты. Сыртта ол азырақ тұрып қалды. Аспанның бүкіл жұлдызы Мириямды есіктің алдында күтіп тұрғандай жерге жақын, әрі жыпырлап осында шоғырланған. Олардың алтындай жарқыраған сәнсалтанатында бүкіл әлемнің асқан әсемдігі бар еді, олар Американың жарқылы шағылысып, жарқырап көрініп тұрған кішкентай айналар іспетті еді. Мириям терезеге жақын келіп, ішке үңілді, әкешешесінің жүзінен не сөйлеп отырғанын танып білуге тырысты. Ол ештеңе біле алмады. Шалқасынан ашық жатқан қақпақтардың темір ілгішін ағаштан шығарып, екі қанатын да шкафтың есігі сияқты жапты. Ол табыт туралы ойлады. Әке-шешесін кішкене үйшікке көмді. Ешқандай жанашырлық сезбеді. Мендель мен Дебора Зингерлер көмілді. Жері кеңіп, өмір жанданды. Степан, Иван және Всеволодтар болса – тірі. Үлкен мұхиттың арғы бетінде өзінің бүкіл биік үйлерімен және миллиондаған еркектерімен бірге Америка да тірі. Ол қайтадан бөлмеге кірген кезде, әкесі, Мендель Зингер, былай деді: «Терезенің қақпағын да жаба алмайды, сол үшін де оған жарты сағат уақыт керек!» Ыңқылдап орнынан көтерілді де, болымсыз жарықты тегін молайту міндетін атқаратын жарылған домалақ айнаға тот басқан сым темірмен байланылып қойылған ыс басып қалған шынысы бар қара көк құтыдағы кішкене май шам ілулі тұрған қабырғаға жақындады. Шам шынысының жоғарғы тесігіне Мендель Зингердің бойы жетпеді. Ол шамды үрлеп өшіруге бекер тырысты. Аяғының ұшымен тұрып, үрлеп еді, бірақ білтесі тек одан ары лапылдай түсті. Сол екі арада Дебора кішкене сарғыш балауыз шырақты тұтатып, оны кірпіш пештің үстіне қойды. Мендель Зингер аhылап-уhілеп орындықтың үстіне шығып, шамды ақыры

Йозеф Рот үрлеп өшірді. Мириям Менухимнің қасына бұрышқа жатты. Қараңғы болған соң ғана барып, шешінгісі келді. Әкесі түнгі дұғасын аяқтағанынша, дымын шығармастан, көзін жұмып, күтіп жатты. Терезенің қақпағындағы дөңгелек тесік арқылы түнгі аспанның көкпеңбек болып, жұлдыздардың алтындай жылтылдап тұрғанын көрді. Ол шешініп, кеудесін ұстады. Емшегі сыздап ауырды. Оның денесінің өзіне ғана тән есіне алары бар, еркектердің күректей, қайратты және ыстық алақаны тиген өз тәнінің әрбір жерін есіне алды. Оның денесінің иісінің де өзіне ғана тән еске алары бар, оған еркектердің денесіндегі тер, арақ және көннің иісі кетпестей болып, әбден сіңіп қалған. Ол әке-шешесінің қорылы мен Менухимнің қырылдапсырылдағанын естіді. Осы кезде Мириям ұйықтайтын көйлегімен, жалаң аяқ, ұзындығы санын соққан, алдына қарай қоя берген ауыр бұрымымен орнынан көтерілді де, есіктің ысырмасын ашып, сыртқа, жат түн құшағына қойып кетті. Терең тыныс алды. Түні бойы тыныс алып, сол тынысымен барлық алтын жұлдыздарды жұтып қойғандай көрінді, жұлдыздар аспанда одан әрмен жарқырай түсті. Бақалар құрылдап, шегірткелер шырылдады, аспанның солтүстік шығыс шетін таңның атып келе жатқанынан хабардар ететіндей жалпақ күміс жолақ көмкерген. Мириям өзінің махаббат ойнағына айналған жүгері егістігін ойлады. Үйді айнала жүрді. Алыстан казарманың биік ақ дуалы жарқырап көрінді. Ол жақтан өлімсіреген бірнеше шамдар Мириямның көзіне түсті. Үлкен бөлмеде Степан, Иван, Всеволод және басқа да еркектер ұйықтап жатқан болар. Ертеңіне жұма болды. Сенбіге барлығын – тартылған ет, шортан және тауық сорпасын – әзірлеу керек болды. Нан жабу тағы сағат алтыда-ақ басталып кетті. Жалпақ күміс жолақ қызарғанда, Мириям қайтадан білдірмей үйге кірді. Ол одан ары ұйықтай алмады. Терезе қақпағының тесігі арқылы күннің алғашқы сәулесін көрді. Әкесі мен шешесі ұйқылы ояу қозғала бастады. Таң атты. Шабаш, яғни сенбілік діни мейрам, өтті, жексенбіні Мириям Степанмен бірге жүгері егістігінде өткізді. Одан кейін олар

Тағдыр тәлкегі алысқа, келесі ауылға барды, Мириям арақ ішті. Оны кешке дейін үйдегілер іздеумен болды. Іздей берсін! Оның өмірі өзіне қымбат, жаз болса қысқа, жуырда егін жинау басталады. Ол орманда Степанмен тағы да бір рет төсектес болды. Ертеңіне, дүйсенбі күні, әкесі қағаздарын жөндеуге Дубноға кетті. Ертемен сағат бесте, таңертең Мендель Зингер орнынан көтерілді. Шайын ішті, дұғасын оқып, қолына байлайтын қасиетті қайыс білезігін тез шешті де, Самешкинге кетті. «Қайырлы таң!» – деп айқайлады ол алыстан. Бұл Мендель Зингер еді, ол тура осы жерде, Самешкиннің арбасына мінер алдында мекемедегі әрекетін бастағандай, Самешкинмен урядникпен амандасқандай болып көрінді. «Мен онан да сенің әйеліңмен барамын!» – деді Самешкин. «Ол осынша жасқа келгеннің өзінде көзге түсерлік, бөксесін айтсаңшы». «Кеттік», – деді Мендель. Аттар оқырынып, құйрықтарымен шаптарын ұрып тұрды. «Ей! Шү!» – деп айқайлап, Самешкин қамшысын шықпыртты. Түске дейін сағат он бірде олар Дубноға келді. Мендель күтуге мәжбүр болды. Малақайы қолында, үлкен кіре беріс бөлме арқылы өтті. Күзетшінің қолында қылышы бар. «Қайда барғың келеді?» – деп сұрады ол. «Менің Америкаға барғым келеді – қайда жолығуым керек?» «Атың кім?!» «Мендель Мехелович Зингер». «Америкаға не үшін барғың келеді?» «Ақша табу үшін, жағдайым нашар». «Сексен төртінші номерге бар. Сол жерде біраз адам күтіп отыр», – деді күзетші. Олар үлкен, күмбез тәрізді, қызғылт сары түске боялған коридорда отырды. Көк форма киген ер адамдар есіктің алдында күзетіп тұрды. Қабырғаны бойлай қоңыр отырғыштар қойылған – барлық отырғышта адам отыр, бос орын жоқ. Жаңадан біреу келген сайын, көк киімділер қолымен белгі

Йозеф Рот береді де, отырғандар орнынан жылжып ығысып, жаңадан келген адам жайғасады. Біреу темекі шегіп, біреу түкірініпқақырынып, біреу асқабақ дәнегін шағып, ал енді біреу мұрнын пысылдатып, қорылдайды. Бұл жердегі күндіз – күндіз емес. Өте биікте, өте алыста ілулі тұрған төбедегі шамның сүт түстес әйнегінен күндіз екенін әрең түсінесің. Біржақта сағат тықылдайды, бірақ ол осы биік коридордағы тып-тыныш тұрған уақытпен үндесіп, бірдей жүреді. Анда-санда көк формадағы адам біреудің атын атап, шақырып тұрды. Бұл сәтте ұйықтап отырғандардың бәрі оянды. Шақырылған адам орнынан тұрып, қобалжып есікке барды, костюмін тартқылап, тұтқаның орнында домалақ ақ бүркеншекті ұстағышы бар биік жарма есік арқылы өтті. Мендель есікті ашу үшін мына бүркеншекті ұстағышты не істеу керек екенін ойлап, басын қатырды. Ол орнынан тұрды; жұрттың ортасында қысылысып, ұзақ отырғаннан денесі ауырды. Орнынан тұрар-тұрмас, көк киімді оған жетіп келді. «Сидай!» – деп ақырып берді көк киімді, «Отыр!» Мендель өзі отырған жерінен орын таппай қалды. Ол отырғыштың қасында тұрып қалды да, қабырғаға жабыса кетті, оның қабырғаға сіңіп, сол сияқты теп-тегіс болып кеткісі келді. «Сен сексен төртінші номерді күтіп тұрсың ба?» – деп сұрады көк киімді. «Иә», – деді Мендель. Ол мына адам өзін біржолата қуып шығуға ниеттеніп тұр деп иланды. Дебораның бұл жерге тағы да қайта келуіне тура келеді. Елу тиынға елу тиынды қосса, бір сом болады. Бірақ көк киімді Мендельді бұл жерден шығарып жіберуге ниет еткен жоқ. Көк киімдіге керегі – барлық күтушінің өз орындарында отырып, оның оларды еркін байқай алуы. Орнынан тұрған адамның бомба тастап жіберуі де мүмкін. «Кейде анархистер жасырынып келуі мүмкін», – деп ойлады есікті бақылаушы. Ол Мендельді өзіне шақырып алды да, еврейді сипалап тексеріп, қағаздарын сұрады. Барлығы дұрыс, күдіктенетін ешнәрсе болмаған соң, әрі Мендельдің енді отыратын орны болмағандықтан, көк киімді былай

Тағдыр тәлкегі деді: «Бері қара! Әйнек есікті көріп тұрсың ба? Сол есікті ашасың. Сексен төртінші номер сол жерде!» «Саған бұл жерде не керек?» – деп, кең иықты ер адам жазу үстелінің ар жағынан айқай салды. Қызметкер тура патшаның суретінің тұсында отыр. Оның тұла бойында бірден көзге түсетін қаба сақалы, тақыр басы, иығында зерлі, әшекейлі погоны және түймелері бар. Ол өзінің мәрмәрдан жасалған үлкен сия сауытының артында тұрған әдемі бюст сияқты еді. «Кім саған мұнда бірден кіруге рұқсат берді? Келгенің туралы неге хабарламайсың?» – деп, бюсттен бір дауыс буырқана бұрқылдады. Сол сәтте Мендель Зингердің басы иілгеннен жерге тиді. Дәл осындай қабылдауды ол күтпеген еді. Ол еңкейіп, ашудың ызғарын арқасын жанатып қана өткізді, оның алаңқайда найзағай соғып, сұлатып кеткендей жермен жексен болғысы келді. Оның ұзын шапанының бүктеме қыртыстары бір-бірінен ажырап ашылды да, Мендель Зингердің жіптері үлбіреп, жыртылайын деп тұрған шалбары мен етігінің қонышының ақжем болып тозығы жеткен былғарысына қызметкердің көзі түсті. Бұл көрініс қызметкердің жүрегін аяныштан елжіретіп жіберді. «Жақынырақ кел!» – деп бұйырды ол, Мендель болса, жазу үстеліне қарсы шабуылдауға ұмтылған адамдай, мойнын алға созып, жақынырақ жылжи берді. Едендегі кілемнің жиегіне келіп қалғанын көрген кезде ғана Мендель аздап басын көтерді. Қызметкер жымиды. «Әкел қағаздарды!» – деді ол. Одан соң тыныштық орнап қалды. Сағаттың тықылы ғана естілді. Терезедегі жалюзи арқылы кіші бесіннің алтын сәулесі түсіп тұр. Қағаздар сытырлайды. Қызметкер кейде аздап ойға шомып, төбеге қарайды да кенеттен қолымен шыбын ұстап алды. Ол құртақандай немені өзінің дәп-дәу жұдырығында ұстады, жұдырығын абайлап жазды да, шыбынның бір қанатын жұлып алды, одан кейін екіншісін жұлып, жарымжан шыбынның жазу үстелінің үстінде қалай еңбектегенін біраз қадағалап байқап отырды.

Йозеф Рот «Өтініш пе?» – деп сұрады ол кенеттен, «Өтінішің қайда?» «Мен жаза алмаймын, мәртебелім!» – деп, Мендель кешірім өтінді. «Сенің жаза алмайтыныңды білемін, ақымақ! Мен сенің мектеп бітіргенің туралы куәлігіңді сұрап тұрған жоқпын, өтінішіңді сұрап тұрмын. Сонда бізге кеңсе хатшысы не үшін керек? А? Бірінші қабаттағы ше? Үшінші номердегі? А? Мемлекет не үшін кеңсе хатшысын ұстайды? Сен үшін, сен есек үшін, сенің жаза алмағандығыңнан. Бар енді үшінші номерге. Өтініш жаз. Күтіп қалмай, тез бітіру үшін мен жіберді, деп айт. Одан кейін маған келесің. Бірақ ертең! Сонымен ертең түстен кейін, бәлки, қайтарсың!» Мендель тағы да иілді. Ол теріс қарамай, бетін бұрып, қызметкерге жүзін беріп жүрді, қызметкерге арқасын беріп шығуға батылы жетпеді, оған жазу үстелі мен есікке дейінгі аралық шексіз ұзақтай көрінді. Бір сағат сенделгендей болды. Ақыры есікке жақындағанын сезді. Тез бұрылды да, есіктің ұстағышынан тас қып ұстап алып, оны бірінші солға, одан соң оңға бұрап, тағы бір иілді. Әйтеуір коридорға шықты-ау. Үшінші номерде зерлі, әшекейлі погонсыз қарапайым қызметкер отырды. Ол жер ауасы сасық аласа бөлме еді, көп адам үстелді қоршап алған, хатшы бас көтерместен жазуда, қаламын дегбірсіздене қайта-қайта сия сауыттың түбіне дейін тығады. Ол шапшаң жазды, бірақ үлгермеді. Үсті-үстіне жаңадан адамдар келе берді, келе берді. Соған қарамастан ол Мендельді аңғарып қалды. «Мәртебелім, мені сексен төртінші номердегі мырза жіберді», – деді Мендель. «Жақын кел», – деді хатшы. Осында тұрғандар Мендель Зингерге орын берді. «Мөрге бір сом!» – деді хатшы. Мендель көк бет орамалын ақтарып, бір сом тапты. Қатты, жылтыр бір сомдық тиын ақша еді. Хатшы ақшаны алмай, кем дегенде тағы елу тиын күтті. Мендель хатшының айдан анық көрініп тұрған дәмесін сезіп, түйсінбеді де.

Тағдыр тәлкегі Осы кезде хатшы ашуға мінді. «Мынаны қағаз деп тұрсың ба?» – деді ол. «Бұл – ескі-құсқы, қиқымсиқым! Бұлар қолда ұстауға да жарамайды». Сөйтіп ол байқамағансып, құжаттың біреуін жыртып жіберді, ол қағаз тура ортасынан бөлінді де, қызметкер болса, оны бірбіріне жапсырып желімдеу үшін араб шайырына қол созды. Мендель Зингер қалтырап-дірілдеп кетті. Араб шайыры қатты кеуіп қалыпты, қызметкер ыдысына түкірді де, оны үрледі. Бірақ ол кебу күйінде қалды. Кенеттен оған бір ой келді, оған кенет бір ой келгенін жұрт байқап қалды. Ол суырманы ашты да, Мендель Зингердің қағаздарын ішіне салып, оны қайтадан жапты, блокноттан тілдей бір жапырақ көк қағаз жыртып алып, оған мөр басты да, Мендельге беріп, былай деді: «Білесің бе? Ертең ерте сағат тоғызда келесің! Екеуміз оңаша боламыз. Асықпай сөйлесеміз. Сенің қағаздарың мына жерде менде. Оларды ертең аласың. Маған жаңағы қағазды көрсетесің!» Мендель кете барды. Самешкин оны сыртта күтті, аттарының жанында тастың үстінде отыр екен. Күн батып, кеш түсті. «Біз тек ертең ғана қайтамыз», – деді Мендель, «сағат тоғызда қайтадан келуім керек». Ол түнеп шығу үшін ғибадатхана іздеді. Бір таба нан, екі пияз сатып алып, бәрін қалтасына тықты, өтіп бара жатқан бір еврейді тоқтатып алып, одан ғибадатхананы сұрады. «Бірге жүрейік», – деді еврей. Жол бойы Мендель өз жағдайын айтты. «Біздің ғибадатханада», – деді еврей, «сенің бүкіл шаруаңды бітіріп беретін бір адаммен кездесуіңе болады. Ол көптеген отбасын Америкаға жіберіп үлгерді. Каптуракты танисың ба?» «Каптуракты ма? Әрине! Ол менің ұлымды аттан­ дырған!» «Ескі таныс!» – деді Каптурак. Жаздың аяғында Дубноға келіп, ғибадатханаларда қызмет ету дәрежесіне көтерілген. «Сонау кезде сенің әйелің маған келген. Сенің

Йозеф Рот ұлың менің есімде әлі. Жағдайы жақсы шығар, қалай? Каптурактың қолы жеңіл». Каптурактың оның шаруасын реттеп беруге құлықты екені белгілі болды. Алдынала адам басына он сомнан төлеу керек. Мендель алдынала он сом түгіл, он тиын да бере алмайтын еді. Каптурак бір жолын тапты. Ол жас Зингердің мекен-жайын сұрап алды. Ұлы шынымен әке-шешесінің жанына келгенін қаласа, Каптурак төрт аптаның ішінде одан жауап пен ақша алады. «Көк қағазды, Америкадан келген хатты бер де, маған сеніп тапсыр!» – деді Каптурак. Осында айнала тұрғандар да бас изеді. «Бүгін-ақ үйіңе қайта бер. Бірнеше күннен кейін сендерге өзім келемін. Каптуракқа сен!» Қоршай тұрған бірнеше адам: «Алаңсыз Каптуракқа сен!» – деп қайталады. «Сізді осы жерде кездестіргенім қандай жақсы болды! Бұл – мен үшін үлкен бақыт!» – деді Мендель. Барлығы оның қолын алып, сәт сапар тіледі. Ол Самешкин күтіп отырған базар алаңына қайтып оралды. Самешкин енді болмаса арбасына жатып, ұйықтайын деп отыр екен. «Еврей шайтанның да тілін табатын шығар!» – деді ол. «Сонымен жүретін болдық қой!» Олар жүріп кетті. Самешкин тізгінді білегіне байлады да, көз шырымын алуға ниеттенді. Ол шынымен қалғып кеткен екен, аттар бір сотқар егістіктен алып келіп, жолдың шетіне қойып кеткен қарақшының көлеңкесінен үрікті. Жануарлар шаба жөнелді де, арба қалқып, аспанға көтерілгендей болып көрінді, енді көкке ұшатын шығар, деп ойлады Мендель, оның жүрегі де кеудесінен шығып, алысқа секіріп кететіндей көрініп, тас төбесіне шықты. Кенеттен Самешкин қатты налып, лағнетті жаудырды. Арба шұңқырға сырғып, аттар алдыңғы аяқтарымен ғана ілініп тұрды, Самешкин Мендель Зингердің үстінде жатты. Олар сыртқа өрмеледі. Оқ ағаш сынып, бір доңғалақ босап кеткен, басқасының екі шабағы түсіп қалыпты. Олар түні бойы осында қалуға мәжбүр болды. Ертең көре жатар.

Тағдыр тәлкегі «Сенің Америкаға сапарың осылай басталды», – деді Самешкин. «Сендер осы неменеге кешке дейін әлемді шарлап қаңғи бересіңдер? Бір жерден екінші жерге сендерді шайтан қуады-ау. Біздікілер туған жерінде қалады, тек соғыс болса ғана, Жапонияға көшеді!» Мендель Зингер үндемеді. Ол жолдың шетінде Самешкиннің жанында отыр. Мендель өмірінде тұңғыш рет тақыр жерде, жанына жат түннің ортасында, шаруаның қасында отыр. Ол төбесінен аспан мен жұлдыздарды көріп, олар құдайды бүркемелеп тұр, деп ойлады. Бұның бәрін жаратушы жеті-ақ күнде жасап шығарған. Ал еврей Америкаға кетуге ықылас білдірсе, онда оған қаншама жыл қажет! «Көрдің бе, жеріміз қандай тамаша?» – деп сұрады Самешкин. «Жақында – егін науқаны. Берекелі жақсы жыл. Бәрі мен ойлап жүргендей жақсы болып, сәті түссе, күзде тағы да бір ат сатып аламын. Ұлың Йонастан хабар алып тұрсың ба? Ол аттардың жағдайын жақсы түсінеді. Ол саған ұқсамаған, мүлдем басқа. Мүмкін қатының бір кезде көзіңе шөп салған шығар?» – «Бәрі болуы мүмкін», – деп, Мендель жауап берді. Бір кезде ол жеңілдеп қалды, бәрін түйсіне алды, түн оның санасын қате түсініктерден тазалап арылтты. Ол тіптен Самешкинді ағасындай көріп, оның бауырына тығыла бастады. «Бәрі болуы мүмкін», – деп қайталады ол, «қатындарға сенім жоқ». Кенеттен Мендель өкси бастады. Мендель жанына жат түннің ортасында, Самешкиннің қасында отырып еңіреп жылады. Шаруа жұдырығымен көзін уқалады, өйткені ол өзінің де жылайын деп отырғанын сезді. Одан кейін ол білегін Мендельдің қушиған иығына асып, мейірлене былай деді: «Айналып кетейін еврей, ұйықта, ұйқыңды қандырып ала ғой!» Ол өзі ұзақ уақыт ояу жатты. Мендель Зингер ұйықтап кетті, қорылдады да. Бақалар таң атқанша құрылдады.

Йозеф Рот VIII Екі аптадан соң Мендельдің үйінің алдына кішкентай екі доңғалақты арба құйындатып жетті де, қонақ әкелді: ол Каптурак еді. Ол қағаздардың дайын болғанын хабарлады. Төрт аптаның ішінде Сэм болып аталып жүрген Америкадағы Шемариядан жауап келсе, Зингер отбасының кетуіне сөзсіз кепілдеме берер еді. Каптурактың тек осыны айтқысы келіпті; кейінірек Шемария жіберетін ақшадан шегеріп алғанша, жиырма сомды алдынала алғаны дұрысырақ болар еді деп те, айтуға келіпті. Дебора тар аулада тұрған шіріген тақтайдан соғылған шоланға барып, кеудешесін басынан асырып шешті де, қойнынан тас түйілген беторамалын алып, сытырлаған су­дай жаңа сегіз сомды санап, қолына алды. Одан соң кеу­ дешесін қайтадан жамыла салды да, үйге барып, Капту­ ракқа былай деді: «Көршілерден жалынып жүріп, сұрап алғанымның бәрі осы. Осыған разы болғаныңыз жөн». «Ескі танысқа түсіністікпен қараймыз ғой!» – деді де, Каптурак қауырсындай жеңіл кішкентай сары арбасына секіріп мініп, тез арада құйындатып, көзден ғайып болды. «Каптурак Мендельдерге келіпті!» – деп қалашықтағы жұрт дабыра болды. «Мендельдер Америкаға кетеді». Іс жүзінде Мендель Зингердің Америкаға сапары басталып та кетті. Жұрттың бәрі оған теңіз үстінде кемеде құсып ауырмас үшін не істеу керек екені жөнінде ақыл-кеңес берді. Мендельдің үйін көруге кейбір сатып алушылар да келе бастады. Жұрт үйді сатып алу үшін мың сом төлеуге дайын еді, мұндай сома ақшаны табу үшін Дебора өмірінің бақандай бес жылын сарып етер еді. Бірақ Мендель былай деді: «Дебора, сен Менухимнің қалуы керек екенін білесің бе? Ол кімнің қасында қалады? Бильлес келер айда қызын музыкант Фогльға күйеуге берейін деп жатыр. Өздері балалы болғанша, жас жұбайлар Менухимді ала тұрса болады. Сол үшін біз оларға пәтерді береміз, ақша алмаймыз».

Тағдыр тәлкегі «Менухимнің қалатыны сен үшін тіптен шешіліп қойылған шаруа ма? Біз жолға шыққанға дейін әлі бірер апта бар ғой, оған дейін құдай сәтін салып, бір жақсылық болар». «Құдай сәтін салып, ғажайып жасайын десе, саған алдынала білдірмейді ғой», – деп Мендель қарсы шықты, «Үмітсіз шайтан. Үміттену керек. Америкаға кетпесек, Мириям сорлайды. Америкаға кетсек, Менухимді осында қалдырып кетеміз. Мириямды Америкаға жалғыз жіберуіміз керек пе? Оның жападан жалғыз жол-жөнекей және Америкада жападан жалғыз не бүлдірерін кім білсін. Менухимнің науқасының ауырлығы соншалық, оған тек бір ғажайып қана көмектесе алар. Ғажайыптың құдіретімен ауруынан сауығып кеткендей болса, онда артымыздан келер. Өйткені Америка өте алыс болғанымен, бұл әлемнен тысқары емес, осы жұмыр жердің бетінде ғой». Дебора үндемей қалды. Оның құлағына Клукцыскідегі әулиенің (раввин) сөзі естілді: «Тура дені сау баладай көр, оны қалдырма, қасында бол!» Ал ол оның қасында қалмады. Ұзақ жылдар, күні-түні, сағат сайын жазылады деп уәде етілген ғажайыпты күтті. Ана жақтағы өлілер де көмектеспеді, әулиеден де қайран болмады, құдайдың да қолдағысы келмеді. Жылағаннан көз жасы көл болды. Менухим туылғаннан бері жүрегі түнек, қуанышы қайсы, қайғысы қайсы айырып болмады, екі сезім егіздей ажырағысыз қатар болды. Бүкіл мереке жан азабы да, мейрам күндері қаралы күндер болды. Оның өмірінде көктем де келмеді, жаз да шықпады. Ол үшін барлық жыл мезгілі кілең қылышын сүйреткен қыс болды. Күн шыққанымен, оның бойына күн жылуы дарымады. Жалғыз үмітінің ғана өшкісі келмеді. «Ол кемтар, жарым жан болып қалады», – деді көршілердің бәрі. Өйткені олар ешқашан қайғы жұ­ тып, бақытсыздықпен бетпе-бет келіп көрмеген, басына жаманшылық түспеген адам ғажайыпқа да сенбейді. Басын бақытсыздық бұлты шалған адам да ғажайыпқа сенбейді. Ғажайып дүниелер атамзаманда, еврейлер әлі де Палестинада өмір сүргенде болған. Содан бері ешқандай

Йозеф Рот ғажайып болмапты. Десе де: Жұрт Клукцыскідегі әулиенің ғажайып істері жайлы дұрыс айтып жүрген жоқ па еді? Ол зағиптың көзін ашып, аяқ-жолын көрсетіп, сал болғанды орнынан тұрғызып, ауруынан әлдеқашан құтқарған емес пе еді? Натан Пикцениктің қызының жағдайы қалай болып еді? Ол жынданып кеткен болатын. Оны Клукцыскіге алып барды. Әулие оны қарап тексерді. Өзінің дұғасын оқыды. Одан кейін ол үш рет үшкірді. Содан Пикцениктің қызы құлан таза айығып, жеңілдеп, ақыл-есі дұрысталып, үйіне қайтты. Жұрттың жолы болғыш, деп ойлады Дебора. Ғажайыпқа қол жеткізу үшін де сәті түсіп, жол болуы керек. Мендель Зингердің балаларының өмірде еш жолы болмайды! Олар бейшара мұғалімнің балалары ғой! «Егер сен түйсігі бар, парасатты адам болсаң», – деді ол Мендельге, «онда сен ертең Клукцыскіге барып, әулиеден ақыл-кеңес сұрар едің». – «Мен бе?» – деп сұрады Мендель. «Сенің әулиеңде маған не бар? Бір рет сол жерде болған екенсің, онда тағы да өзің барып қайт! Оған сенсең ғана, ол саған ақыл-кеңес береді. Сен менің ол туралы жақсы пікірде емес екенімді білесің ғой. Еш еврей жаратушымен байланысу үшін делдал қажет етпейді. Егер біз жөнсіз нәрсе істемей, дұрыс жүрсек, онда ол біздің дұға-тілектерімізді қабыл етіп, бізді мадақтайды. Ал дұрыс істемесек, онда бізді жазалай алады!» «Қазір бізді не үшін жазалап отыр? Біз жөнсіз бірнәрсе жасап қойыппыз ба? Неге ол бізге соншалықты мейірімсіз?» «Сен оған тіл тигізіп отырсың, Дебора, маған тыныштық бер, мен сенімен салғыласа алмаймын». Сөйтті де Мендель оқып отырған діни кітабына бар зейінімен беріліп кетті. Дебора шәлісін алып, далаға шықты. Далада Мириям тұр екен. Ол үстінде батар күннің сәулесімен шағылысып қызғылт сары болып жарқырап тұрған ақ көйлегі бар, өзі де қызарып, жылтыр қара шашы жалтырап, күн сәулесі көзін шағылыстырып тұрғанына қарамастан, мойылдай бота көзін бадырайтып, кірпік қақпастан батып бара жатқан күнге тіке қарап тұрды. Ол – сұлу, деп ойлады Дебора, бір кезде мен де осындай әдемі едім, қызым сияқты әдемі едім –

Тағдыр тәлкегі қазір нем қалды менің? Мендель Зингердің әйелі болдым. Мириям казакпен жүреді, ол – сұлу, бәлкім бұнікі дұрыс шығар. Мириям шешесін көрмегендей болды. Ол әуестене көз алмастан қазір қою сия көк түсті қалың бұлттың артына батып бара жатқан шыжыған күнге қадала қарап тұр. Бірнеше күннен бері осы қою бұлт күнде кешке жақын батыста жиналып, жауын-шашыннан хабар береді де, келесі күні жоқ болып кетеді. Мириям күн батқан сәтте ана жақтағы атты академияда солдаттардың ән сала бастайтынын аңғарды, бүкіл жүздік ән сала бастайды, салатындары ылғи бір ән: полюбил я тебя, за твою красоту. Кезекшілік бітіп, казактар кешті қарсы алды. Мириям ыңылдап, алғашқы екі жолын ғана білетін әннің мәтінін қайталады: мен сені сүйдім, сенің сұлулығың үшін. Оған бұл әнді бүкіл жүздік арнады! Жүз еркек оған арнап ән салды. Жарты сағаттан кейін ол осылардың біреуімен немесе екеуімен де кездесетін. Кейде тіптен үшеуі келетін. Ол шешесін байқап қалды, тыныш тұра берді, Дебораның өзі жақындап келерін білді. Бірер аптадан бері шешесінің Мириямға айқайлауға батылы жетпей жүр. Оны казактардан шошытып, қорқытатын үрейдің бір шеті Мириямнан да шығып тұрғандай, қызы енді жат әрі жабайы казарманың қорғауында тұрғандай көрінді. Жоқ, Дебора Мириямға артық айқайламады. Дебора Мириямға жақын келді. Ескі шәлі жамылған Дебора алтыннан әрман жарқырап тұрған Мириямның алдында кәп-кәрі, кейіпсіз көрінді, әрі жасқанып тұрды, сүйкімсіз шешелер сұлу қыздарына қарағанда жарты шақырым аулағырақ тұрсын деп бұйыратын ескі заңды сақтап тұрғандай, Дебора жаяу жүргіншіге арналған ағаштан істелген жолдың шетінде тұр. «Әкең ашулы, Мириям!» – деді Дебора. «Ашулана берсін», – деп, қарсы сөйледі Мириям, «сенің Мендель Зингерің». Дебора бірінші рет өз балаларының бірінің аузынан әкесінің атын атағанын естіді. Бір сәт оған мұнда Мендельдің баласы емес, бөтен біреу сөйлегендей болып көрінді. Бөтен қыз – ол не үшін «әке» деп айту керек

Йозеф Рот екен? Дебораның бұрылып кеткісі келді, ол жаңылысқан екен, ол бөтен адамға сөйлепті. Оның бұрыла бергені сол еді. «Кетпе!» – деп, Мириям бұйырды – қызының сондай қатал дауыспен сөйлегенін Дебора бұрын-соңды естіп көрмепті. «Зіркілдеген дауыс», – деп ойлады Дебора. Даусы кейде құлаққа түрпідей тиіп, жүрек ұшыратын шіркеу қоңырауларының бірінің даусындай болып естілді. «Бұл жерден кетпеші, анашым!» – деп қайталады Мириям, «оны, күйеуіңді, жалғыз тастап кетші, менімен Америкаға жүрші. Мендель Зингер мен Менухимді, нақұрыстарды, осында тастап кетші». «Мен одан әулиеге барып келші, деп өтініп едім, баруға ықыласы жоқ. Енді мен ешқашан жалғыз Клукцыскіге бармаймын. Мен қорқамын! Әулие маған бір кезде ауруы қаншалықты ұзаққа созылса да, Менухимді қалдыруға болмайтынын айтқан еді. Мен оған не деп айтуым керек, Мириям? Мен оған біз саған бола кетуге тиіспіз деуім жөн бе, өйткені сен, өйткені сен...». «Мен казактармен әуейі болып жүргендіктен», – деп толықтырды Мириям беті бүлк етпестен. «Оған не айтқың келсе, соны айт, маған бәрі бір. Америкада бұдан да әрмен ойыма келгенін істеймін. Сен кезінде Мендель Зингерге күйеуге тиді екен деп, мен де кезкелген біреуге күйеуге тию­ге міндетті емеспін. Әлде маған жақсырақ күйеу тауып қойдың ба, не? Қызыңа беретін жасауың бар ма?» – деп әрі қарай жалғастырды. Мириям даусын көтермей бәсеңсітіп сөйледі, сұрақ­ тарының өзі сұрақ сияқты емес, ананы-мынаны айтып, әңгімелескендей, шешесін базардағы көк-сөк пен жұмыртқаның бағасы туралы хабардар етіп отырған сияқты еді. «Ол дұрыс айтады», – деп ойлады Дебора. «Айналайын құдайым, жар бола көр, ол дұрыс айтады». Дебора барлық аруақтарға жалбарынып, қолдау сұрады. Өйткені ол қызының іс-әрекетінің дұрыстығын мойындауы керек екенін сезді, оның өзі қызын жақтап сөйледі. Дебора осыдан сәл бұрын қызынан қалай шошып қорықса, қазір өзінен де дәл солай шошып қорқа бастады.

Тағдыр тәлкегі Қауіпті жағдайлар туындады. Солдаттардың ән салғаны үздіксіз естіліп тұрды. Қызыл күннің жіңішке сызығы сия көк бұлттың үстінде әлі көтеріліп тұр. «Менің кетуім керек», – деп Мириям өзі сүйеніп тұрған қабырғадан кейін шегініп, жаяулап жүретін жолмен ақ көбелек сияқты жеңіл ұшып-қонып, көшенің тура ортасын бойлай аяғын тез-тез қылымси басып, казармаға қарай, казактардың бар даусымен салып жатқан әнін бетке алып кете барды. Казармаға елу қадам жетпей, үлкен орман мен Самеш­ киннің егістігінің арасындағы кішкене соқпақ жолдың ортасында ол Иванды күтті. «Біз Америкаға кетеміз», – деді Мириям. «Мені ұмытпайсың», – деп алдынала ескертті Иван, «ылғи осы уақытта, күн батып бара жатқанда, басқаларды емес, мені ойлайтын боласың. Мен де, бәлкім, құдай қолдаса, сенің артыңнан келемін, маған хат жазасың ғой. Сенің хаттарыңды маған Павел оқып беретін болады, екеуміздің құпия істеріміз жайлы көп жаза берме, әйтпесе, ұятқа қалармын». Ол Мириямды қайта-қайта құшырлана сүйді, оның сүйісі кешке атылған оқтай сатыр-сұтыр етті. Сайтан қыз, деп ойлады ол, енді ана жаққа, Америкаға, кетіп бара жатыр, менің басқасын іздегенім жөн. Ешкім бұл сияқты сондай сұлу емес, әлі төрт жыл қызмет етуім керек. Ол ірі, аюдай алпауыт әрі именшек еді. Қызға тиіп кетсе болды, күректей қолдары қалтырап сала беретін. Махаббатта да білгір емес еді, оған бәрін Мириям үйретті, ойына келмейтіні жоқ еді! Олар кешегідей, оның алдындағы күндегідей де алқаптың ортасында жер жемістеріне оранып құшақтасты, ауыр дән оларды қоршап, көмкеріп тұрды. Мириям мен Иван жантайса, масақтар да олардың ырқына жығылып, құлайды; олар жантаймастан бұрын-ақ, масақтар жайылып жастық, иіліп төсек болатындай көрінетін. Бүгін олардың махаббаты ыстығырақ, қысқарақ әрі сонымен қатар үрейлі болды. Мириям Америкаға тура ертең кетуге тиіс сияқты болды. Олардың махаббатында қазірдің

Йозеф Рот өзінде қоштасу, салқынқандылық сезілді. Екеуі қосылып, сіңісіп кеткеннің өзінде, олардың арасы тым алыстап, оларды бір-бірінен мұхит бөліп тұрды. Мириям оның бармай, менің қалмайтыным қандай жақсы, деп ойлады. Олар ауыр жарақаттанғандар іспетті енжар, еш шарасыз, меңіреу күйінде ұзақ жатты. Мыңдаған ойдан саналары сарғайып, милары ботқа болды. Ұзақ уақыттан бері күте-күте, ақыры жауған жаңбырды да байқамады олар. Жаңбыр жайлап әрі сатырлап басталды да, тамшылары масақтың қалың алтындай қауызын бұзып кетуге жетерліктей ауыр болғанша ұзақ жауды. Кенеттен олар шелектеп жауған жаңбырдың астында қалды. Олар оянды да, жүгіре жөнелді. Жаңбыр олардың естерін шығарып жіберді, әлем астаң-кестең болып, олар уақыттан шатасып қалды. Олар кеш болып кеткен екен деп, ойлап, мұнарадан қоңырау даусын естір ме екенбіз деп, құлақ түріп еді, бірақ тек жаңбыр ғана барған сайын үдей түсіп нөсерлетіп, шуылдады да, түннің басқа дыбыстарының бәрі өшіп, үрей тудырарлықтай меңіреу болып қалды. Олар бірін-бірі су-су беттерінен сүйіп, қолдарын қысты, олардың арасын жауынның суы бөліп, бірінің денесін бірі сезіне алмады. Олар асығыс-үсігіс қоштасты, жолдары екі айрылып, Иван жауынға оранып, көрінбей кетті. Үйіне жүгіріп бара жатқан кезде, Мириям енді мен оны ешқашан көрмеймін! деп ойлады. Егіс орағы басталады. Ертең шаруалар ауа райынан шошынып, егін орағын бастап кетеді, өйткені жауын соңынан жауын келіп, бір жауса, тоқтамай жауады. Мириям үйге келіп, қас пен көздің арасында үстібасы кеуіп кететіндей, сәл уақыт шығыңқы шатырдың астында тұрды. Ақыры бөлмеге кіруге шешім қабылдады. Қараңғы еді, барлығы ұйықтап қалыпты. Ол малмандай су күйінде дымын шығармастан жайлап жатты, киімін денесінде кептірді, қыбыр етпеді. Сыртта жаңбыр құйып тұр. Мендельдің Америкаға кететінін ендігі бәрі біліп болды, оқушылар бірінен кейін бірі сабаққа келмейтін болды. Қазір қалғаны – бары жоғы бес-ақ бала, олардың өзі ылғи келмейді. Каптурак қағаздарды әлі әкелмеді, Сэм кемеге жол билеттерін әлі жібермеді. Бірақ Мендель Зингердің

Тағдыр тәлкегі үйі әлден-ақ құлай бастады. Мендель тозығы жеткен болар деп ойлады. Тозығы жеткен, бірақ ешкім білмеген. Кім қадағалап, қарай алмаса, сол саңыраумен бірдей және тіптен саңыраудан да әрман – бір жерде осылай жазулы тұр. Мұнда менің атам мұғалім болған; мұнда менің әкем мұғалім болған, мұнда мен мұғалім болдым. Енді мен Америкаға кетіп барамын. Ұлым Йонасты казактар алды, менен олар Мириямды да алып алмақшы. Ал Менухим ше – Менухимге не болар екен? Осы күні кешке-ақ ол Бильлестің отбасына барды. Қуанышты отбасы еді, Мендельге олар қисынсыз мол бақытқа кенеліп отырғандай көрінді; қыздарының бәрі, тіптен ол қазір ғана үйін ұсынғысы келіп отырған кенже қызына дейін күйеуге шыққан, үш ұлының бәрі де әскерден құтылып, жан-жаққа кетті, бірі – Гамбургке, басқасы – Калифорнияға, үшіншісі – Парижге. Қуанышқа кенелген отбасы, оларды құдайдың алақаны жарылқап тұр, олар құдайдың шапағатына бөленіп отыр. Қарт Бильлес өмірі көңілді, жайдары жан еді. Оның ұлдарының бәрі Мендель Зингерден дәріс алған. Қарт Бильлес қарт Зингердің оқушысы болған еді. Олар бірін-бірі соншалықты ұзақ уақыттан бері білетіндіктен, Мендель басқалардың бақытын бөлісуге аз да болса қақым бар шығар деп ойлады. Бильлестің отбасы – соншалықты шалқып, молшылықта өмір сүрген жоқ – Мендель Зингердің ұсынысы оларға ұнады. Жақсы! – жас жұбайлар үйді алады, соған қоса Менухимді де. «Ол қол байлау болмайды», – деді Мендель. «Жылдан жылға денсаулығы да жақсарып келеді. Жуырда құдай қаласа, жаратушым жар болып, сауығады. Одан кейін менің ортаншы ұлым Шемария өзі келіп немесе біреуді жіберіп, Менухимді Америкаға әкетеді». «Йонастан не хабарларың бар?» – деп сұрады қарт Бильлес. Мендель көптен бері өз казагынан хабарсыз еді, ол ұлын ішінен солай атайтын – жеккөре, дегенмен мақтана да. Десе де ол былай деп жауап берді: «Тіптен тамаша! Оқып, жазуды үйреніп алды, шені өсті. Еврей болмағанда, кім білсін, бәлкім офицер болар ма еді!» Мына бақытты отбасының

Йозеф Рот алдында бағынан басым үлкен сорының салмағын арқалап тұру Мендельге мүмкін дүние болмады. Сондықтан ол арқасын жазып, аздап қуаныш жайлы өтірік айтты. Мендель Зингердің Бильлес отбасының қарапайым куәлерінің алдында үйін оған пайдалануға беретіні жөніндегі мәселе ресми мекемеде шешілмеді, өйткені ресми мекемеге барса, ақша төлеу қажет еді. Куә ретінде оңды үштөрт еврей жеткілікті болды. Мендель Зингер оның үстіне алдынала отыз сом ақша алды, өйткені оқушылары енді келмей кетті де, үйінде ақша бітіп қалған еді. Бір аптадан кейін Каптурак жеңіл сары арбасымен тағы бір рет қалашықты жарып өтті. Бәрі де келіпті: ақша да, кемеге жол билеттері де, төлқұжаттар да, виза да, бас-басына ақша, тіптен Каптурактың өзінің ақысы да. «Ұқыпты төлеуші», – деп, Каптурак риза болды. «Сэм деп аталатын ұлдарың Шемария – ұқыпты төлеуші. Арғы жақта ондай адамды джентельмен деп айтады...». Каптурак Зингердің отбасын шекараға дейін шығарып салуға тиісті болды. Төрт аптадан кейін «Нептун» пароходы Бременнен Нью-Йоркқа жүреді. Бильлес отбасы дүние мүлікті қабылдап алуға келді. Төсек орын, алты жастық, алты ақ жайма, алты қызыл-көк кереге көз жастық тысты Дебора өзімен бірге алды да, ішіне сабан толтырылған төсенгіштер мен Менухимнің тозығы жеткен төсек орнын қалдырды. Дебора жинап салатын заты көп болмағанына қарамастан, бар дүниесі ұмытылмай, есінде болғанына қарамастан, бір сәт те тыным таппады. Заттарын біресе салды, біресе қайтадан алды. Ыдыс-аяғын қайта-қайта санау­ мен болды. Екі тәрелкені Менухим сындырды. Ол өзінің көнтерлі сабырлылығын біртіндеп мүлдем тауысқандай болып көрінді. Ол шешесін әдеттегісінен жиірек айқайлап шақырды, шешесі оған жақын жерде болмаса да, талай жылдан бері айта алатын жалғыз ауыз сөзін бірнеше рет қайталай берді, қайталай берді. Ол – ақымақ, мына Менухим – жарымес! Акымақ! Айтуға қандай оңай! Бірақ осы күндерде Менухимнің жан дүниесі, Менухимнің құдай

Тағдыр тәлкегі кем ақылдықтың түк көрінбейтін түнек пердесінің астында жасырып қойған жан дүниесі қорқыныш пен уайымның қандай дауылына төтеп бергені жайлы кім айта алады?! Иә, ол, кемтар Менухим, қорқып, зәресі ұшты. Ол кейде өз мекеніне айналған бұрышынан өз бетінше есік алдына дейін еңбектеп барып, ауру ит сияқты табалдырықтың үстінде шыжыған күн астында шоқиып жүресінен отырып алып, әрі-бері өткен жаяу жүргіншілерге ымдайтын. Олардың тек етіктері мен шалбарлары, шұлықтары мен юбкаларын ғана көре алатын. Кейде ойламаған жерден шешесінің алжапқышынан тас қылып ұстап алып, қыңқылдайтын. Дебора Менухимнің салмағының әжептәуір ауырлығына қарамастан оны қолына алып көтеретін. Сөйтіп ол оны қолында тербетіп, өзі енді мүлдем ұмытып қалған, бірақ бақытсыз ұлын қолына алған сәтте есіне қайта түсе бас­ тайтын балаларға арналған әннің үзік-үзік екі-үш жолын ыңылдап айтатын. Одан кейін оны қайтадан қолынан түсіріп, жүресінен отырғызып, қанша күннен бері айналысып жатқан әрекетіне, тек алып-салу және санауға, қайтадан кірісетін. Кенеттен ол жұмысын тоқтатып қояды. Сәл уақыт жанарын, Менухимнің көзі өзіне ұқсаған, бір нүктеге қадап, терең ойға шомып, тұра қалады; бейтаныс шексіз-шетсіз терең тұңғиықта дәрменсіз тұншығып, миына кірмейтін қандай да бір ойды іздеуде; көздерінде тіршілік белгісі жоқ, ойы қожырады; ойы онға, санасы санға бөлінді. Оның ойсыз, топас көз жанары ішінен астар тігілуге тиісті қапқа түсті. «Бәлкім, Менухимді қаптың ішіне салып, тігіп тастауға болмас па екен?» – деген ой келді басына. Кедендік тексерушілер ұзын өткір сүңгімен жолаушылардың қаптарын шаншиды-ау деп ойлап, көз алдына елестеткен бетте, ол қалтырап кетті. Сонымен ол қайтадан заттарын шығара бастады, Клукцыскідегі әулие: «Оны сау баладай көр, еш қалдырушы болма!», – деп айтқандай, ол кенеттен ешқайда кетпей, осында қалу керек екенін түсінді. Ол өзін қалуға иландыратын күшті өз бойына жинай алмады, әрі қажуға төтеп беру үшін әр адамға қуат беруге қажет күш те біртіндеп сарқыла бастады.

Йозеф Рот Дебора мен Мендель Америкаға кетуге өз еріктерімен шешімге келген емес, керісінше Америка Шемариямен, Мэкпен және Каптуракпен бірге олардың сорына кезігіп, оларды тарпа бас салғандай еді. Енді олар оны аңғарып түйсінгенінше, уақыт өтіп, кеш болып кетті. Олар өздерін Американың өзіне тартуынан қорғай алмай қалды. Оларға қағаздары, кемеге жол билеттері, бас-басына ақша келіп қойды. «Менухим кенеттен бүгін не ертең жазылып кетсе, қалай болар еді?» – деп сұрады бірде Дебора. Мендель сәл басын шайқап отырды. Одан кейін ол: «Менухим жазылып кетсе, өзімізбен бірге алып кетеміз!» – деді. Олар екеуі де үнсіз Менухим ертең не бүрсігүні жатқан жерінен қарғып тұрып, аяқ-қолы қатайып, дені сау, тілі сайрап кетсе ғой деген үмітке берілді. Жексенбі күні олар жолға шығуға тиіс. Бүгін – бейсенбі. Дебора шабашқа, сенбілік діни мейрамға, көкнәр дәні қо­ сыл­ған ақ нан мен өрілген нан сияқты мәзір әзірлеу үшін ошағының алдында соңғы рет тұр. Оттың жалыны сыртқа ұрып, ысылдап, тырсылдады да, бөлменің іші отыз жылдан бергі әр бейсенбідегідей түтінге толды. Сыртта жаңбыр жауып тұр. Жаңбыр мұржадан шығатын түтінді ішке қуады, төбенің сылағындағы бұрынғы кетіліп түсіп қалған таныс жері жаңбырдың суымен қайтадан жаңарып, ылғал болып көрініп тұр. Он жылдан бері шатырды қиыстырып жапқан жердегі тесіктерді бітеу керек еді, енді оны Бильлестің үй іші жасайды ғой. Ашылатын тілінің алдында мықты темір тұтқасы мен жалт-жұлт еткен, судай жаңа екі темір құлпы бар үлкен қаңылтырмен қапталған қоңыр шабадан жиынтүйін дайын тұр. Кейде Менухим оған еңбектеп барып, оны теңселтіп қояды. Одан соң тынбастан шақыр-шұқыр, сартсұрт басталып, құлыптар құрсауға тиіп, ұзақ уақыт зыңыл­ дап тұрып алады. От шатырлап жанып, үй түтінге толады. Сенбілік діни мейрам кешінде Мендель Зингер көршілерін тамаққа шақырып қоштасты. Келген қонақтың біреуі өзі қайнатып, құрғақ ысқыштан өткізген сарғыш жасыл арақ ішілді. Арақтың дәмі жай ащы ғана емес, сонымен қатар ауыз қуыратын удай екен. Қоштасу сәті бір сағаттан

Тағдыр тәлкегі астам уақытқа созылды. Бәрі Мендельге бақыт, сәттілік тілейді. Кейбірі оған күдікпен қараса, кейбірі оған қызғана қарайды. Бірақ барлығы да оған Америка тамаша ел деп айтады. Қай еврей болса да, өзіне Америкаға барып жеткеннен артық ешнәрсе тілей алмайды. Осы түні Дебора төсегінен тұрып кетті де, қолымен шырағданды мұқият қалқалап, Менухимнің жататын жеріне барды. Ол шалқасынан жатыр, ап-ауыр басы умаждалған сұр жамылғыда қисайып, көзі жартылай ашық екен, көзінің ағын көруге болады. Әр тыныс алған сайын бүкіл тұла бойы дірілдеп, ұйықтап жатқанның өзінде саусақтары тоқтамастан жыбырлайды. Қолын кеудесіне қойып алыпты. Оның бет әлпеті ұйықтап жатқан кезінде күндізгіден әрмен боп-боз, әлсіз болжырап жатыр. Көгерген еріндері ашық, аузының екі жағын аппақ маржандай көбік басқан. Дебора жарықты өшірді. Бірер секунд ұлының қасында шоқиып отырып, орнынан көтерілді де, қайтадан төсегіне келіп, көрпесіне кіріп жатты. Бұдан түк шықпайды, деп ойлады, бұдан түк шықпайды. Одан кейін көзін ілместен, атар таңды кірпік қақпастан қарсы алды. Жексенбі күні, таңғы сегізде, Каптурактың шабарманы келді. Ол – бір кезде Шемарияны шекарадан өткізіп жіберген көк бас киім киген адам. Ол адам бүгін де көк бас киімімен есіктің қасында тұр, шәй ішуден бас тартты, одан кейін үн-түнсіз шабаданды сыртқа шығаруға және арбаның үстіне қоюға көмектесті. Ыңғайлы арба екен, төрт адамға орын бар. Олардың аяқтары жұмсақ пішеннің үстіне жайғасты, арбадан жаздың соңындағы бүкіл ауылдың иісі шығады. Аттардың арқалары жып-жылтыр, шашамен тарап, жалтыратып қойған, қоңыр дөңес айна іспетті. Көп кішкене күміс қоңыраулары бар жалпақ қамыт аттардың сымбатты әрі тәкаппар мойындарын тартып тұр. Күннің жарық болғанына қарамастан аттар тұяқтарымен ұсақталған тасты тепкенде ұшқынның шыққаны көрінеді. Дебора Менухимді тағы бір рет қолына алды. Бильлестің үй-іші келіп алған, арбаны айнала қоршап алып, ауыз жаппай сөйлеуде. Мендель Зингер делбешінің орнын-

Йозеф Рот да отыр да, Мириям арқасын әкесінің арқасына сүйеп тұр. Тек Дебора ғана кемтар Менухимді қолында көтеріп, әлі есіктің алдында тұр. Кенеттен ол оны қалдырды. Ол оны өлікті табытқа жатқызғандай жайлап табалдырыққа отырғызып, орнынан тұрды, бойын түзеді, көз жасын сорғалатты, жыпжылмағай жалаң бетінде көз жасы көл болып сорғалады. Ол тастай түйініп, үзілді-кесілді бел байлады. Ұлы қалады. Ол Америкаға кетеді. Ешқандай ғажап жағдай болмады. Еңіреген қалпы арбаға мінді. Қолын қысып жатқан адамдардың бірін де көрген жоқ. Көзінің жасы көл болды. Ол ат тұяғының дүрсілін ғана естиді. Ол кетіп барады. Ол шыңғыруда, шыңғырғанын өзі білмейді, шыңғыру оның ішкі жан дүниесінен шығып жатыр, оның жүрегінің аузы бар, шыңғырады. Арба тоқтады, ол одан жас баладай жеңіл секіріп түсті. Менухим әлі табалдырықтың үстінде отыр. Ол Менухимнің алдына келіп, жығылды. «Апа, апа!», – деп былдырлайды Менухим. Ол сол қалпында жатыр. Бильлестің үй іші Дебораны жоғары көтерді. Ол шыңғыруда, ешкімді тыңдар емес, ақыры тыншып қалды. Оны қайтадан арбаға апарып, пішеннің үстіне жатқызды. Арба барынша жылдам Дубноға зымырады. Алты сағаттан соң олар таныс емес көп адамдармен бірге теміржолда, шабан жүретін жолаушылар поезында отырды. Поезд алқаптар, шабындық және егін жиналып жатқан егістік арқылы баяу жүрді, шаруалар мен шаруа әйелдер, лашықтар мен табындар поезбен қоштасып артта қала берді. Жанға жағымды дөңгелектер әуені жолаушылардың ұйқысын келтірді. Дебора әлі жұмған аузын ашқан жоқ. Ол қалғып-мүлгіп келеді. Поездың дөңгелектері еш тынбастан: Оны қалдырма! Оны қалдырма! Оны қалдырма! деп үстіүстіне қайталауда. Мендель Зингер дұғасын оқыды. Ол жатқа әрі түсінбейақ зудыратып дұға оқыды, сөздердің мағынасын ойламады да, оларды дыбыстаудың өзі де жеткілікті, олардың мағынасын құдай түсінді деп ойлады. Сонымен Мендель бірнеше күннен соң барып жетуге тиісті судан әлден-ақ қатты қорқа

Тағдыр тәлкегі басты. Кейде ол Мириямға селқостанып еркінен тыс назар аударып қояды. Ол әкесіне қарама-қарсы, көк бас киім киген еркек жақта отыр. Мендель оның еркектің бауырына тығылып отырғанын көрген жоқ. Ол еркек те оған ләм деп тіл қатқан жоқ, ол ымырттың түсуі мен жолсеріктің кіпкішкентай газ шамды жағатын сәтінің арасындағы қысқа ширек сағат уақытты күтіп отырды. Көк бас киімді еркек осы ширек сағат уақытты және кешірек газ шам қайтадан өшірелетін түнгі уақытты бекер жібермей, барынша ләззат алуды көздеп отыр. Келесі күні таңертең ол егде Зингерлермен нем­ құрайды, салқын қоштасты, ол үнсіз шын көңілімен тек қана Мириямның қолынан қысты. Олар шекарада еді. Тексерушілер төлқұжаттарын алды. Мендельдің атын айтып шақырғанда, ол қалтырап кетті. Себепсізден себепсіз. Бәрі дұрыс еді. Олар шекарадан өтті. Олар жаңа поезға отырды, басқа станцияларды көрді, басқаша қоңырау дабылын естіді, өзгеше киім формаларын көрді. Олар үш күн жүріп, екі рет ауысып отырды. Үшінші күні түстен кейін олар Бременге келіп жетті. Кемемен тасымалдау мекемесінің қызметкері: «Мендель Зингер», – деп ақырды. Зингердің отбасы келді. Қызметкер ең кемінде тоғыз отбасын күтті. Ол келгендерді қатарға тұрғызып, үш рет санап шықты да, аты-жөндерін дауыстап оқып, әрқайсысына жеке-жеке номер берді. Олар бір-бір қаңылтыр белгіні ұстап, оларды не істеу керек екенін білмей дал болып тұр. Қызметкер өзі кетіп қалды. Сәлден кейін қайта келуге уәде берді. Бірақ тоғыз отбасы, жиырма бес адам, орнынан тапжылмады. Олар қаңылтыр белгілері қолдарында, түйіншектері аяқтарының астында бір қатарға тізіліп, перронда тұрды. Кешеуілдеп келгендіктен Мендель Зингер сол жақта ең шеткі бұрышта тұрды. Ол жолға шыққалы бері әйелі мен қызына жұмған аузын ашқан жоқ. Екі әйел де мылқау болып қалған еді. Енді бірақ Дебораға үнсіздікке өзі ары қарай төзе алмайтындай көрінді. «Неғып тапжылмай отырсың?» – деп сұрады Дебора. «Ешкім қозғалып отырған жоқ қой», – деп, Мендель қарсы

Йозеф Рот сөйледі. «Жұрттан неге сұрамайсың?» – «Ешкім сұрамайды ғой». – «Біз не күтіп отырмыз?» – «Не күтіп отырғанымызды білмеймін». – «Қалай ойлайсың: шабаданның үстіне отырсам бола ма?» – «Отыр шабаданның үстіне». Бірақ Дебора отыру үшін юбкасын жая берген сәтте, кемемен тасымалдау мекемесінің қызметкері келді де, орысша, полякша, немісше және идиш, яғни еврей, тілдерінде ол барлық тоғыз отбасын қазір портқа ертіп апаратынын, оларды осы түнге бір баракқа орналастыратынын және таңертең, ертемен сағат жетіде, «Нептун» пароходы зәкірден босап шығатынын хабарлады. Олар Бременхафенде баракқа жайғасты, қаңылтыр белгілерін тіптен ұйықтап жатқан кездерінің өзінде де тас­ тай жұмылған жұдырықтарына қысып ұстап жатты. Жиырма бестің қорылынан және әрқайсысының қатты төсектің үстінде дөңбекшуінен барактың бөренесі сықырлап, кішкене сары электр шамдары жайлап тербетіліп тұрды. Шәй қайнатуға тиым салынған. Олар таңдайлары кеуіп, ұйқыға жатты. Тек Мириямға ғана поляк шаштараз қызыл кәмпит ұсынды. Аузына үлкен жабысқақ домалақ кәмпитті салып алып, Мириям ұйқыға кетті. Таңғы сағат бесте Мендель оянды. Ол өзі ұйықтаған ағаш қораптың үстінен әрең көтерілді де, су құбырын іздеді, шығыстың қайда екенін көру үшін сыртқа шықты. Одан ол қайтып оралды да, бір бұрышқа тұрып, дұғасын оқыды. Ол өзімен-өзі күңгірлеп тұр еді, бірақ күңгірлеп тұрған кезінде қатты шаншу қадалып, жүрегін қысты, шаншудың қатты бүргені соншалықты, Мендель күңгірлеп тұрып, бар даусымен қатты ыңқылдай бастады, Ұйықтап жатқандардың кейбірі оянып кетіп, бұрышта секеңдеп, ербеңдеп, кеуде­ сімен біресе алға, біресе артқа теңселіп, құдайдың құрметіне арнап адам жаны ашитындай аянышты кейіпте би билеп тұрған еврейді келемеждеп күлді. Мендель дұғасын оқып бітер-бітпестен, қызметкер есікті жұлқа ашты. Теңіз желі оны баракқа итермелеп айдап келіпті. «Тұрыңдар!» – деп ол бірнеше рет әлемнің барлық тілінде айқайлады.

Тағдыр тәлкегі Олар кемеге жеткенде әлі ерте еді. Ортаңғы палубаға кіргізбестен бұрын оларға бірінші және екінші дәрежелі асханаларды қарап шығуға рұқсат берілді. Мендель Зингер орнынан қозғалмады. Ол жіңішке темір сатының ең жоғарғы басқышында портқа, жерге, құрлыққа, туған жеріне, өткен күндерге арқасын беріп тұрды. Сол қолына күн сәулесі нұрын төкті. Аспан көкпеңбек еді. Кеме аппақ еді. Су жап-жасыл еді. Матрос келіп, Мендельге баспалдақтан түсуді бұйырды. Ол матросты қолымен ишарат жасап саябырландырды. Ол мүлдем сабырлы әрі үрейсіз-қорқынышсыз еді. Ол теңізге жалт қарап көз тастап, тынышсыз қозғалып тұрған судың шексіздігінен жұбаныш нәрін алды. Бұл су мәңгілік еді. Мендель оны құдайдың өзі жаратқанын түсінді. Ол оны өзінің сарқылмас құпия бұлағынан құйып алған. Енді құрлықтардың арасында шайқалып тұр. Оның терең түбінде сот болатын күні тақуалар мен әділ, шыншыл адамдарға жеуге берілетін, еврейлердің түсінігі бойынша, ең үлкен қасиетті балық болып есептелетін левиафан ирелеңдеп жатыр. Мендель үстінде тұрған кеме «Нептун» деп аталады. Ол үлкен кеме еді. Бірақ левиафанмен, теңізбен, аспанмен және мәңгіліктің даналығымен салыстырғанда ол кіп-кішкентай кеме еді. Жоқ, Мендель ешқандай қорқынышты сезген жоқ. Ол, үп-үлкен кеменің үстіндегі және мәңгілік мұхиттың алдындағы кішкентай қап-қара еврей, матросты саябырландырды, ол тағы бір рет жартылай шеңберге айналды да, теңізге көз тастағанда бағышталып айтылуға тиісті жол болсын батасын айтып міңгірледі. Жарты шеңберге айналды да, батаның жеке сөздерін жасыл толқындардың үстіне шашты: «Теңіздерді жаратып, олар арқылы құрлықтарды бөліп тұрған Саған, Өшпес Мәңгілік, біздің Жаратушымызға шүкір!» Осы сәтте кемеде үсті-үстіне гуілдеп, белгі берілді. Машиналар тарс-гүрс ете бастады. Ауа да, кеме де және адамдар да дірілдеді. Тек аспан ғана үнсіз, сабырлы әрі көкпеңбек, көкпеңбек әрі үнсіз, сабырлы еді.

Йозеф Рот IХ Теңіз сапарының он төртінші кешін кемелердің жолын көрсетіп тұратын жағалаудағы мұнарадан түсіріліп тұрған от шашқан үлкен шарлар жарқыратып нұрға бөледі. «Қазір көрінеді», – деді бұл сапарға екінші рет шығып тұрған еврей Мендель Зингерге, «еркіндік мүсіні. Ол жүз елу бір фут биік, іші қуыс, оған жоғары шығуға болады. Оның басында сәуле шашатын тәжі бар. Оң қолында шырақ ұстап тұр. Ең тамашасы – бұл шырақ түні бойы жанып тұрады, дегенмен қанша жанса да, ешқашан мүлдем жанып бітпейді. Өйткені ол электрмен жарықтандырылады. Мұндай өнер туындыларын Америкада жасайды». Он бесінші күні сәскеде оларды кемеден түсірді. Дебора, Мириям және Мендель көз жазып қаламыз ба деп қорқып, бір-бірінің қасында жақын тұрды. Бұл жерге форма киген адамдар келді, олардың қы­ лыштары болмаса да, Мендельге олар аздап қауіпті болып көрінді. Кейбіреулері үстілеріне шағаладай аппақ киім киген, олар жартылай жандарм, жартылай періште сияқты көрінеді. Бұлар – Американың казактары, деп ойлаған Мендель, қызы Мириямды аңдыды. Олар әліпби бойынша шақырылды, әрқайсысы өз жүктерінің қасына келді, жүктерді ешкім үшкір найзамен сұққыламады. Бәлкім, Менухимді де ала келуге болар ма еді, деп ойлады Дебора. Бір кезде Шемария олардың алдында тұр. Олар дәл осылай боларын күтпеген еді. Үшеуі де бірдей шошып кетті. Олар үшеуі бірдей бір мезгілде бұрынғы үйлерін, бұ­рынғы Шемарияны және Сэм аталған жаңа Шемарияны қайтадан көрді. Сэм, айқын көрініп тұрған Сэм, Шемарияның үстінен басып бүркемелеп тұрғандай, олар Шемария мен Сэмды бір мезгілде көрді. Ол расында Шемария еді, бірақ ол Сэм де еді. Олар екеу еді. Біреуі қара бас киім, кең әрі ұзын қара киім және қонышы биік етік киіп алған, жақ терісінде үлбіреген балапан түктері тебіндеп келеді.

Тағдыр тәлкегі Екіншісі ашық сұр түсті шапан, капитандікіндей аппақ шағаладай бас киім, кең сары шалбар, жасыл жібектен тігілген жарқыраған жейде киген, беті асыл тастан соғылған құлпытастай жып-жылмағай. Екіншісі – тура Мэк. Біріншісі өзінің бұрынғы даусымен сөйледі – олар сөздерін емес, тек қана даусын естіді. Екіншісі құрыштай қолдарымен әкесінің иығынан қақты, олар енді ғана оның былай деген сөздерін анық ес­ тіді: «Halloh, old chap!», бірақ ештеңе түсінбеді. Біріншісі Шемария еді. Екіншісі бірақ Сэм еді. Сэм бірінші әкесін құшақтап сүйді, одан кейін шешесін, одан кейін барып Мириямды. Үшеуі де бірдей бәйшешектің, аздап карболдың да иісі аңқып шығып тұрған Сэмнің қырынғанда жағатын сабынының иісін құшырлана иіскеді. Сэм бұл иісімен олардың есіне жұпар иісі аңқыған бақ пен аурухананы қатар түсірді. Олар Сэмның Шемария екенін бірнеше рет іштерінен қайталап, саналарына құйды. Одан кейін барып олар қуа­ ныш сезіміне бөленді. «Қалғандардың барлығы», – деді Сэм, «карантинда, яғни оқшаулау орнында, болады. Сендер бармайсыңдар! Мэк оны реттестіріп қойды. Осында қызмет ететін екі немере ағасы бар». Жарты сағаттан соң Мэк көрінді. Ол тура қалашыққа келген кездегідей, әлі тура сол қалпы. Кең иықты, даудырлаған, түсініксіз тілде шүл­дірлеген, қал­ та­ларын қампитып, тәтті печеньеге толтырып алған, келе салысымен оны бірден тарата және өзі де жей бастады. Қыпқызыл галстугы кеудесінде жалаудай желбі­реп тұр. «Сендер оқшаулау орнына баруларың керек қой», – деді Мэк. Өйткені ол Сэмға алдында мақтанып, көптіріп айтып жіберген еді. Оның немере ағалары шынымен осы маңайда қызмет ететін, бірақ тек кеден тексеру мекемесінде еді. «Бірақ сендерге мен еріп жүремін. Қорықпаңдар!» Іс жүзінде оларға қорқып та қажеті жоқ еді. Мэк қыз­ меткердің бәріне Мириямды қалыңдығы деп, ал Мендель мен Дебораны қайын атасы мен енесі деп айқайлап айтты.

Йозеф Рот Күнде түстен кейін сағат үште Мэк лагерьдың тор шарбағына келді. Ол тиым салынғанына қарамастан тор сымнан қолын созып, бәрімен сәлемдесетін. Төрт күннен кейін оған Мендель Зингердің отбасын босатып алу сәті түсті. Қалай сәті түскенін жасырып айтпады. Өйткені өзі ойлап тапқан дүниелер туралы аузының суын ағызып әңгімелеу және шынымен болған дүниелерді жасырып айтпай қалу Мэктың қасиеті еді. Мэк оларды үйге бармастан бұрын оның фирмасының арбасымен Американы аралап, оның көрнекі жерлерін түптүгел қарап шығуға көндірді. Мендель Зингер, Дебора және Мириямды арбаға артып алып, қыдыртты. Аспан ашық, күн ыстық еді. Мендель мен Дебора арба жүріп бара жатқан бағытта отырды да, оларға қарама-қарсы Мириям, Мэк және Сэм отырды. Ауыр арба көшеде бар күшімен тарсылдайды, оның ниеті тас пен асфальтты мәңгілікке ұнтақтап жаншу және үйлердің ірге тасын дірілдету сияқты көрінді Мендельге. Мендельдің астындағы былғарымен көмкерілген отырғыш тура ыстық пеш сияқты күйіп кетті. Олардың биік дуалдың жарық түспейтін көлеңкесіне тоқтағанына қарамастан, күннің ыстығы балқытылған қорғасындай Мендельдің басындағы қара жібек репстен тігілген бас киімінен өтіп, миына жетті де, оны нығыздап, ылғал, жабысқақ әрі азапты аптаппен дәнекерледі. Келіп жеткелі бері ол көзін ілген де жоқ, тамақты аз-ақ жеді және мүлдем ештеңе ішпеді. Ол ауыр етігінің сыртынан өз елінде сатып алған резеңке калошын киген еді, енді аяқтары жанып жатқан отқа салғандай күйді. Ағаштан жасалған ұстағышы ыстық, отқа түсіп, қып-қызыл болып кеткен темірдей қол тигізбейтін қол шатырын жан таласып екі тізесінің арасына қысып алыпты. Мендельдің көзінің алдында ыс, шаң және ыстықты қосып, тығыз етіп тоқылған перде желбірейді. Ол ата-бабалары қырық жыл бойы кезіп жүрген шөл даланы есіне алды. Бірақ олар жаяу жүрді ғой, деді ол өзіне-өзі. Қазіргі орасан шапшаңдықпен жанталаса зулап келе жатқан аттардың қатты шабысы

Тағдыр тәлкегі оларға жел есті, бірақ ол – ыстық аптап жел, тозақтың лапылдаған от лебі еді. Салқындатқанның орнына жандырып барады. Жел жел емес еді, ол шу мен айқайдың қоспасы, ол құлақ жарар айқай-шу еді. Бұл айқай-шудың құрамында жүздеген көзге көрінбейтін қоңыраудың шыңғырлаған үні, жолдардың қауіпті, адамның миын шағатын қатты тарсылы, сансыз дағыраның, яғни барабанның, даңғыры, көшелердің айналмасындағы рельстің жалынып-жалбарынғандай қың­ сылап шығарған дыбысы, даусын қатты шығару үшін аузына бөтелкеге сұйықтық құятын абажадай түбекті тақап алып, жолаушыларына Америка туралы ақпарат беріп келе жатқан Мэктың даудыраған даусы, айналадағы жұрттың күбірлеген үні, Мендельдің желке тұсынан естіліп тұрған бейтаныс жолаушының ащы күлкісі, Сэмның әкесінің бетіне қарап, дамылсыз сөйлеуі, Мендель түсінбейтін, бірақ онда да болса ернінің жан-жағын ауыртатын темір қысқашпен қысып қойғандай имене әрі сыпайы ғана жымиып, бас изеп тыңдап отырған сөздері бар. Өзінің жағдайына сай сабырлы қалпында қалуға оның жігер күші жеткендей болғанда, ол күлкісін тия алмас еді. Оның өз кейпін өзгертуге шамасы келмеді. Бетінің бұлшық еттері қарысып қалған еді. Ол онан да кішкене бала іспетті жылаған болар еді. Ол балқып жатқан асфальттың шайырының иісін, ауадағы кеуіп, жер-көкке жайылып басып жатқан шаңды, каналдар мен ірімшік сататын орындардан шығып тұрған шірік әрі майлы сасықты, мұрын ашытытын пияздың иісін, машиналардың тәттілеу бензин иісін, балық сататын орындардан шығып тұрған борсыған батпақ иісін, баласының бетінен шығып тұрған інжугүл мен карбол иісін иіскеді. Бетіне ұрып тұрған ыстық қоңырсықта барлық иіс оның құлағын тұндырып, бас сүйегін жарып жіберейін деп тұрған шумен бірігіп, көбейіп кетті. Сәлден соң ол нені тыңдап, нені көріп, нені иіскеу керек екенін білмей кетті. Ол тек жымиюдан танбай, басын изей берді. Америка оны басып алды, оны бұзыпжарып, оның быт-шытын шығарды. Бірер минуттан соң ол есінен танып қалды.

Йозеф Рот Ол өзін әлдендіру үшін асығыс-үсігіс алып кірген асханада есін жиып оянды. Айнала жүздеген кішкентай шамдармен көмкерілген дөңгелек айнадан ол өзінің аппақ қудай сақалы мен қоңқиған мұрнын көріп, алғашында сақал мен мұрын басқа біреудікі ме деп ойлап қалды. Өзін қоршап тұрған жақындарын көрген соң барып ол өз-өзін енді қайта таныды. Аздап ұялып қалды. Ерінін әрең жыбырлатып, ұлынан кешірім өтінді. Мендель Зингерді сәтті шыққан өнерімен немесе сайыста қол жеткізген жеңісімен құттықтағандай, Мэк оның қолын алып, сілкіледі. Қарттың аузының жанжағы қайтадан жымиюдың темір қысқашымен қыстырылып, қандай да бір күш Мендельдің басын изегендей қозғады. Оның көзіне Мириям түсті. Сары шәлісінің астында қара шашы ұйпалақтанып, бозарған жүзіне аздап күйе қонған, тістерінің арасына ұзын ши тығып алыпты. Дебора болса, жалпиып, үн-түнсіз, танауы желбіреп, ентігін баса алмай, арқалықсыз дөңгелек креслоның үстінде шоқиып отыр. Ол енді болмаса, құлайын деп отырған сияқты. Мына жұрттың маған не қатысы бар? – деп ойлады Мендель. Маған бүкіл Американың не қатысы бар? Ұлымның, әйелімнің, қызымның, мына Мэктың не қатыстары бар? Мен өзі әлі Мендель Зингермін бе? Мынау әлі менің отбасым ба? Мен әлі Мендель Зингермін бе? Менің ұлым Менухим қайда? Оған ол өзінің ішінен өзі шығып кеткендей болып көрінді, осыдан бастап ол өзінен өзі бөлек, жаны тәнінен бөлек тұруға мәжбүр сияқты. Ол өзін Цухновта, Менухимге жақын жерде, тастап кеткен сияқты. Ерініне күлкі үйіріліп, басын изеген кезде, оның жүрегі біртіндеп мұз бола бастады, суық әйнекке соғылған металл қол тоқпақ сияқты тарсылдай жөнелді. Ол енді жалғыз еді, Мендель Зингер: ол енді Америкада еді.

Тағдыр тәлкегі Екінші бөлім Х Бірнеше жүздеген жылдар бұрын Мендель Зингердің арғы ата-бабасы бәлкім Испаниядан Вольгинияға келген болар. Оның тағдыры кейінгі ұрпағына қарағанда бақыттырақ, бір қалыптырақ, қанша дегенмен уайымы азырақ болған, дегенмен бөтен елге сіңісу үшін аз ба, көп пе, қанша уақыт қажет еткенін біз білмейміз. Бірақ біз Мендель Зингердің бірер айдан соң-ақ Нью-Йоркке бауыр басып кеткенін білеміз. Иә, ол Америкаға сіңісіп кетті дерлік. Ол old chap америкаша әке екенін, old fool шеше екенін, немесе керісінше ме, әйтеуір білді. Ол Боверидан өзінің баласы араласып тұратын біраз кәсіпкерлерді таныды, өзі тұратын Essexs Street, баласының, өзінің ұлы Сэмның сауда үйі орналасқан Хьюстон көшесін жақсы білді. Ол Сэмның нағыз американдық екенін, егер танымал болсаң, good bye, how do you do және please дейтінін, саудагер Grand Street-те өзін сыйлауды талап ете алатынын, кейде тіптен өзеннің жағасында, Шемария да тұруға құлшынып жүрген өзеннің жағасында, тұруына болатынын білді. Оған Американың God’s own country, яғни, бір кездегі Палестина сияқты, құдай елі екенін, ал Нью-Йорк болса, бір кездегі Йерусалим сияқты «the wonder city», яғни ғажайыптар қаласы екенін айтқан еді. Дұға оқуды керісінше «service» деп атайды екен және қайырымдылықты да солай атайды. Атасы келіп жеткеннен кейін тура бір аптадан соң дүниеге келген немересінің, Сэмнің кіші ұлының аты Мэк Линкольннан басқаша болуы мүмкін емес, бұйыртса, бірер жылдан соң, Америкада уақыт зымырап өтеді, колледж оқушысы болады. My dear boy, деп атайды келіні кішкентайды бүгінде. Өзінің аты әлі күнге дейін Вега, таңқаларлық. Ақ құба келген, сүйкімді, көк көзді; Мендель Зингердің ойынша оның көзі ақылдан гөрі көбірек мейірім төгетін

Йозеф Рот сияқты болып көрінеді. Ақылды болмай-ақ қойсын! Әйелдерге ақылдың қажеті де жоқ, оған құдай жар болсын, әмин! Он екі мен екінің аралығында түстік, ал алты мен сегіз аралығында кешкілік тамақ ішіледі. Бұл уақыттарды Мендель елей бермейді. Ол түстен кейін сағат үште немесе кешкі онда да тамақтана береді, өз еліндегідей, өйткені ол кешкі тамаққа отырғанда, оның елінде, тегінде, күндіз, немесе одан да ертерек таңертең бе, кім білсін. All rigt деген: келістік екен де, иә! дегеннің орнына yes! дейді екен. Біреуге жақсы тілек айтуды қаласаң, онда оған бақыт пен денсаулық емес, prosperity, яғни «өркендеу», тілейді. Жақын болашақта Сэмнің ойында жаңа пәтер жалдау жос­пары бар, өзеннің жағасынан, parlour, яғни қонақ күтетін бөлмесімен жалдамақшы. Оның енді граммофоны бар, кейде Мириям жеңгесінен сұрап алып, оны ауру балаға ұқсатып, аялы алақанына салып, көше бойы көтеріп келеді. Граммофон көп вальс ойнай алады, бірақ кейде еврейлердің «Күнәны мойындап, кешірім өтініп, дұға жасайтын он күн» деп аталатын үлкен мейрамының бірінші кешінде оқылатын Коль-Нидре дұғасын да айтады. Сэм күніне екі рет жуынады; анда-санда кешке киетін костюмын ол Dreß, яғни бір киер костюм деп атайды. Дебора әлден он рет кинода, үш рет театрда болды. Оның жібек қара сұр көйлегі бар. Сэм сыйлаған оған оны. Мойнында жуан алтын алқасы бар, ол кейде қасиетті жазуда әңгімеленетін жеңіл мінезді әйелдердің бірін еске түсіреді. Мириям – Сэмның дүкенінде сатушы. Ол үйге түн жарымында келеді де, таңғы жетіде қайта кетеді. Оның айтары: Кеш жарық, әке! Қайырлы таң, әке! Одан әрі түк жоқ. Андамұнда Мендель құлағына шалынып қалған әңгімелерден жағалауда тұрған қарт адамның аяғының қасынан өзеннің қалай аққанын, Мэктың Мирияммен қыдыруға баратынын, билеуге баратынын, шомылуға баратынын, дене шынықтыруға баратынын естіп қалады. Ол, Мендель Зингер, Мэктың еврей емес екенін біледі, казактар да еврей емес, бірінен-бірі асып тұрған жері шамалы, құдай

Тағдыр тәлкегі жар болса, көреді ғой. Дебора мен Мириям бір-бірімен жақсы тіл табысады, екеуінің ымы-жымы бір. Үйде – тыныштық, бейбіт жағдай. Шешесі мен қызы бір-бірімен сыбырласып, жиі-жиі, түн жарымында ұзақ сырласады, Мендель болса, ұйықтап жатқан сыңай танытады. Өтірік ұйықтағансып жатып, әңгіме тыңдау ол үшін түк те қиын емес. Ол ас бөлмесінде, ал әйелі мен қызы жалғыз төр бөлмеде ұйықтайды. Америкада да жұрттың бәрі бірдей мүйізі қарағайдай болып сарайда тұрмайды. Шүкір, бірінші қабатта тұрады! Сәті түскен жағдай. Екінші, үшінші, төртінші қабатта да тұруға болар еді! Басқыш қисық әрі лас, ылғи да қараңғы. Күндіздің өзінде жұрт баспалдақпен жүргенде, аяқ-жолын көру үшін сіріңке шағып, жарық түсіреді. Күлімсі, сыз әрі үсті-басыңа сіңіп қалатын жағымсыз мысық иісі шығып тұрады. Бірақ мысықтың иісі шығып тұрса да, күнде кешке қарай тышқанның уы мен шыны сынықтарын қамырға илеп бұрыш-бұрышқа қою керек. Дебора апта сайын еденді тырналап жуады, бірақ еден өзінің үйіндегідей еш сапсары болып жалтырамайды. Ол неден екен? Дебораның күші азайып қалған ба? Әлде соншалықты жалқау болып кеткен бе? Мендель бөлмеде аяғын басқан сайын, тақтайлардың бәрі сықырлайды. Дебораның енді ақшаны қайда тығып жүргенін білу мүмкін емес. Сэм аптасына он доллар береді. Дебора соның өзінде кейіп, ашуы келеді де жүреді. Оның заты – қатын ғой, кейде оны шайтан түртеді. Оның жақсы сүйкімді келіні бар, бірақ Дебора оған да ылғи риза емес, оны молшылықта, шашып-төгіп, дүниені ысырап қылып, өмір сүріп жатыр дейді. Мендель оның сол сияқты қаңқу сөзін естіп қалса, былай дейді: «Үндеме, Дебора! Балаларға риза бол! Үндемей отырсаң, аузың қыши ма? Әлде өзіңді әлі жас санап жүрмісің? Осы күніңе риза болып отыруға ақылың жетпейді ме сенің?! Әлде маған ақшаны өте аз табасың деп бетіме баса алмай, менімен ұрсыса алмағаныңа қиналып жүрсің бе? Шемария бізді қартайғанда, өзіне жақын жерде топырақ бұйырсын деп, осында әкеліп отыр. Оның әйелі

Йозеф Рот шамасы келгенінше екеумізді де сыйлайды. Саған тағы не жетпейді?» Дебора өзіне нақты не жетпей жүргенін білмеді. Бәлкім, ол Америкада бұрынғы өмірі мен Менухимді бірден ұмытуға мүмкіндік жасайтын мүлдем басқаша әлемді табуға дәмеленген бе екен. Бірақ бұл Америка ешқандай жаңа әлем емес еді. Бұл жерде Клукцыскіге қарағанда еврейлер көбірек, тегінде, бұл жер – сәл үлкенірек Клукцыскі. Сонда Самешкиннің ат арбасыменақ жете алатындай Клукцыскіге қайтадан келу үшін мұхиттың үстімен ұзақ жол жүру керек пе? Бөлмелердің терезелері мысықтар мен егеуқұйрықтар таласып-тармасып, балалар ұрсысып-төбелесіп, ырду-дырду болып жататын, жарық тек төбесінен түсетін, өмірі күн сәулесін көрмейтін күңгірт аулаға қараған, үйде түстен кейін сағат үште, тіптен көктемде де май шам жағып қою керек, электр шамы жоқ, әлі өзіңнің жеке граммофоның да жоқ. Елде Дебораның үйінде ең құрығанда жарығы мен күні бар еді. Әрине! Ол анда-санда келінімен киноға барды, екі рет метромен жүрді де, Мириям болса, әдемі әрі кербез, қалпақ пен жібек шұлық киген бикеш. Ол сымбатты болып шыға келді. Ол ақша да тапты. Мэк онымен әуреге түсіп, әбігерленіп жүр, казактардан гөрі Мэк жақсырақ. Ол – Шемарияның ең жақсы досы. Оның үтір-нүктесіз, ауыз жаппай, тоқтаусыз сөйлегенінен түк түсінбейсің, бірақ оған да үйреніп кетесің. Ол он еврейден пысығырақ, сонымен қатар қалыңдығы үшін жасау талап етпейтін жақсы жағы да бар. Дегенмен бұл мүлдем басқа жер ғой. Америкалық Мэк орыс Мэгы емес. Дебораға ақша бұл жерде де жетпеді. Өмір көздің алдында қымбаттады, ол үнемдегенін қоя алмады, үйреншікті еден тақтайы енді он сегіз жарым долларды жасырды, сәбіз жіңішкеріп, жұмыртқа қуыс болып, картоп үсіп, сорпа сылдыр су болды, тұқы жіңішкеріп, шортан қысқарды, үйрек арықтады, қаздың еті тіс батпастай, қатты болып, тауықтар түкке жарамай қалды. Жоқ, ол өзіне не жетпейтінін нақты білмеді, оған Менухим жетпеді. Жиі-жиі, ұйықтап жатса да, ояу болса да, сауда

Тағдыр тәлкегі жасап жүргенде де, кинода да, үй жинап, нан пісіріп жатып та, ол оның шақырғанын естіді. Апа! Апа! деп шақырды ол. Айтып үйренген жалғыз ауыз сөзін де ендігі ұмытып қалған шығар. Бөтен балалардың апа деп шақырғанын естіді, аналары жауап береді, ешқандай ана өз еркімен баласын тастап кеткен жоқ. Америкаға бармауы керек еді. Бірақ қашан болса да, кері қайтып кетуге болады ғой! «Мендель!» – дейтін ол кейде, «елге кері қайтпаймыз ба, Менухимді көрмейміз бе?» «Әрі ақша, әрі жолың бар, немен күн көрмексің? Шемария соншалықты көп ақша бере алады деп ойлайсың ба? Ол – жақсы ұл, бірақ ол Вандербилт сияқты миллиардер емес қой. Бәлкім, пешенеге жазылғаны осы шығар. Әзірге қоя тұрайық! Аман-есен жазылып кетсе, Менухиммен осы жерде қауышамыз». Онда да болса, елге жол жүру туралы ой Мендель Зингерді баурап алып, еш есінен шықпады. Бір рет, ол баласының жұмыс орнына барғанда (ол кеңседе, шыны есіктің ар жағында отырып, тұтынушылардың келгенкеткенін көріп, әрбір ішке кірген адамға іштей батасын беріп отырды), Шемарияға былай деді: «Менухимнен еш хабар-ошар жоқ. Бильлестің соңғы хатында ол туралы бір ауыз сөз де жазылмапты. Қалай ойлайсың, егер мен сол жаққа барсам, оны көріп қайтсам, қалай болар екен?». Сэм аталып жүрген Шемария американдық болып алған, ол былай деген еді: «Әке, бұл – орынсыз. Мену­химді бұл жаққа әкелу мүмкін болғанда, ол мұнда бірден жазылып кетер еді. Американың медицинасы – әлемдегі ең күштісі, газеттен тура солай оқығанмын. Ондай ауруларды жай ине салып, дәрі жіберу арқылыақ жазады. Бірақ оны, байқұс Менухимді, бұл жерге әкеле алмайтын болғандықтан, бекер ақша шығарып, шығындалып, керегі не? Мен бұл мүлдем мүмкін емес деп айта алмаймын! Бірақ дәл қазір, Мэк екеуміз тіптен үлкен шаруаға кірісіп, ақша аса қажет болып тұрғанда, ол туралы әңгіме де қылмай-ақ қояйық! Бірер апта күте тұр! Өзіңе ғана айтып тұрмын: мен және Мэк, біз

Йозеф Рот қазір құрылыс алаңдарында алып-сатарлықпен айналысып жүрміз. Қазір Деланци көшесіндегі бір ескі үйді бұзғыздық. Мен саған айтайын, әке, бұзғызу да – үй салғанмен бірдей қымбат. Бірақ жыланбау керек! Іс алға басуда! Сақтандыруды қалай бастағанымызды ойласам! Бір қадам алға, бір қадам артқа! Енді мына кәсібіміз бар, сауда үйі десе де болғандай! Енді сақтандыру агенттері маған өздері-ақ келеді. Мен әлі көрсетемін оларға, олармен іс бастамас бұрын ойланатын боламын: мен істі жақсы білемін, оларды әлі өз қолыммен қуып шығамын. Бәрін қуып шығамын! Әлі көрсетемін бәріне!» Мендель Зингер Сэмның не себепті агенттерді қуып шығатынын, не себепті өзінің соған қатты қуанатынын толық түсінбеді. Сэм соны сезді де, былай деді: «Әке, менімен бірге таңғы ас ішуге қалай қарайсың?» Ол әкесінің тек қана үйінде тамақтанатынын ұмытқан сыңай танытты, қуана-қуана өзін елінің әдет-ғұрыпынан бөліп тұрған алшақтықты әйгілей түсетін жағдай жасады, өзін Мэкқа ұқсатып, маңдайынан ұрды да, былай деді: «Ойбу! Ұмытып кетіппін ғой! Бірақ банан жейсің ғой, әке!» Сонымен ол әкесіне банан алғызды. «Айтса да, Мириям», – деп бастады ол қайтадан тамақ жеп отырып, «ол жарап тұр. Осы дүкендегі ең сұлу бикеш. Бөтен біреуде істесе, оған әлдеқашан сән көрсетуші орнын ұсынар еді. Бірақ мен қарындасымның өз талбойын кез-келген көйлекке телігенін қаламаймын. Және Мэк та оны қаламайды!» Ол әкесі Мэк жайында бірнәрсе айтар ма екен деп күтті. Бірақ Мендель Зингер үндемеді. Ол күдікшіл емес еді. Ол соңғы сөйлемді естіген де жоқ. Ол балаларына, әсіресе, Шемарияға риза болып, бар көңілімен масаттанып, сол сезімге беріліп кеткен еді. Ол қандай ақылды, ол қалай ойланып, тез шешімге келеді, ағылшын тілінде қалай судай ағып сөйлейді, қоңырау түймелерін қалай басып, қолбалаларына қалай айғайлап, зыр жүгіртеді десеңші, ол – нағыз бастық қой. Ол қызын көру үшін жейде, кеудеше мен галстуктар сататын бөлімге барды. «Қайырлы күн, әке!» – деді ол

Тағдыр тәлкегі қызмет үстінде. Ол әкесіне сый көрсетті, үйде басқаша еді. Мириям әкесін мүмкін жақсы көрмейтін де шығар, әрі: Әкең мен шешеңді сүй! деп те емес, Әкең мен шешеңді сыйла! деп жазылып тұрған. Ол қызына бас изеді де, қайтадан алыстай берді. Ол үйге қайтты. Ол рахатқа бөленіп, аяғын алшаңдай басып, асықпай көшенің қақ ортасымен кетіп бара жатты, көршілерімен сәлемдесті, балаларына сүйсінді. Ол қара жібек репстен тігілген қалпағы мен жартылай ұзын шапанын, биік қонышты етігін әлі де киіп жүр еді. Бірақ шапанының етегі етігінің көн теріден тігілген қонышына бұрынғыдай сартылдап соқпайтын. Өйткені Мендель Зингер жұрттың бәрі жанын жеп асығып жүретін Америкада ақырын аяңдап жүруді енді ғана үйренді. Сонымен ол кәрілікке қарай, ертеңгілік дұғадан кешкі дұғаға, ертеңгі астан кешкі асқа, оянғаннан ұйқыға ілби басып, уақыт өткізе берді. Түстен кейін, өз елінде оқушылары келіп жүретін уақытта, аттың қылынан жасалған диванға жатады да, бір сағат ұйықтап, түсінде Менухимді көретін. Одан кейін аздап газет оқитын. Одан кейін Сковроннек отбасының граммофон аппараттары, күйтабақтар, нота дәптерлері және ән мәтіндері сатылатын, ойнатылатын және ән салынатын дүкеніне баратын. Ол жерге осы маңайдың барлық қартаң адамдары жиналатын. Олар саясат жайын әңгіме қылып, өз елдерінің анекдоттарын айтатын. Кейде, кеш болып кеткен жағдайда, Сковроннектің үйіне кіріп, тезтез кешкі дұғаларын оқитын. Кішкене ұзағырақ жүріп, соза түскісі келген қайтар жолда, Мендель өзін үйде қандай да бір хат күтіп тұр­ ғандай күйге түсті. Хатта тайға таңба басқандай бірін­ шіден анық былай деп: Менухим ауруынан құлан таза айықты, ақылы кірді, деп; екіншіден: Йонас түкке тұр­ ғысыз кемшілікке бола қызметін тастап кетті және Аме­рикаға келуді қалап жүр деп, жазулы тұрды. Мендель Зингер бұл хаттың әлі келмегенін білді. Алайда ол көңілі қалап тұрған хаттың қалай да келіп жетуін жүзеге асыруға тырысты. Жүрегі тоқтап қала жаздап, қоңырау

Йозеф Рот түймесін басты. Дебораны көрген сәтте, көңілі нілдей бұзылды. Хат әлі келмеген. Тағы да сол әрбір үйреншікті көп кештің бірі түседі. Үйге жету үшін төтелеп келе жатқан күндердің бірін­ де ол көлденең көшенің бұрышынан өзіне алыстан таныс болып көрінген орташа бойлы жас баланы көрді. Жас бала қақпаның есігіне сүйеніп, жылап тұрды. Мендель оның әлсіз дыбыспен ыңырсығанын естіді, сонша әлсіз болса да, бұл ыңырсу Мендельге, көшенің қарама-қарсы бетіне жетті. Бұл дыбыс Мендельге өте таныс еді. Ол тоқтап тұрып қалды. Ол балаға жақын келіп, одан жағдайдың анық-қанығын сұрап, жұбатуға бел буды. Сөйтіп, Мендель балаға қарай жүре бастады. Кенеттен, ыңырсу күшейіп кетті де, Мендель көшенің ортасында тұрып қалды. Кешкі алаң-құлаңда және өзі бүкшиіп отырған қақпа есігінің көлеңкесінде, жас бала Менухимнің кескінкелбетіне ұқсап кетті. Иә, солай, Цухновтағы үйінің табалдырығының алдында Менухим бүкшиіп, ыңырсып отыратын. Мендель тағы бірнеше қадам жасады. Осы кезде бала үйге зып берді. Мендель есікке дейін келді. Бұл сәтте бала қараңғы ауыз үйге кіріп кеткен еді. Мендель аяғын бұрынғысынан да сылбыр басып, баяулап үйіне қайтты. Ол есіктің қоңырауын басқанда, есік ашуға Дебора емес, ұлы Сэм келді. Мендель табалдырық алдында кідіріп қалды. Ол таңқаларлық қуаныштан басқа ешнәрсе күтпесе де, оны қандай да бір келеңсіз жағдай болып қалуы да мүмкін-ау, деген үрей билеп алды. Иә, оның жүрегінің сәтсіздікке үйреніп қалғаны соншалық, ол өзін сәттілікке қанша ұзақ дайындаса да, әлі де ылғи үрейлене береді. Мен сияқты адамға, деп ойлады ол, күтпеген жерден қуанышты жағдай қайдан келе қойсын? Күтпей, аяқ астынан болған дүниенің бәрі де – жаман, ал жақсылық болса, баяу келеді. Шемарияның даусын естіп, ол сәлден кейін саябырланды. «Келсеңші!» – деді Сэм. Ол әкесінің қолынан тартып, бөлмеге кіргізді. Дебора екі бірдей шам жағып

Тағдыр тәлкегі қойыпты. Келіні Вега, Мириям және Мэк үстелді айнала отыр. Бүкіл үй Мендельге өзгеріп кеткендей көрінді. Екі шам, олар бірдей еді, егіз сияқты көрінді, олардың жарығы өздерінен артпады, бөлмеге мардымсыз ғана жарық беріп тұр. Екі шам бір-біріне қарап, күліп тұрғандай, бұл көрініс Мендельдің көңілін көтерді. «Әке, отыр!» – деді Сэм. Ол, Мендель, не туралы сөз болатынына қызықпады да, қазір бүкіл жұртты күлкімен қарық қылатын, бірақ Мендель өзі қуанарлық түк таппайтын америкалық оқиғалардың бірі сөз болар деп тіксініп қалды. Не болушы еді сол? деп ойлады немқұрайды. Олар маған граммофон сыйлайын деп отырған шығар. Немесе олар үйлену тойын жасауды ұйғарған шығар. Ол қинала-қинала орынға жайғасты. Барлығы да үндемейді. Сәлден соң Сэм сөйледі – оның сөзі ол бөлмедегі үшінші шамды жаққандай әсер берді: «Әке, біз бірден он бес мың доллар табыс таптық». Мендель орнынан тұрды да, осында отырғандардың бәріне қол берді. Ең соңында ол Мэкқа келді. Оған Мендель былай деді: «Сізге рахмет айтамын». Сэм бұл үш сөзді бірден ағылшын тіліне аударды. Мэк бұл сөздерді естіген бетте бірден орнынан атып тұрып, Мендельді құшақтады. Содан ол сөйлей бастады. Тоқтаусыз, ауыз жаппастан сөйледі. Бұл кеште Мэктан басқа жан адам жақ ашпады. Дебора осынша долларды рубльге айналдырып бола алмады. Вега болса, жаңа пәтерге алатын жаңа жиhаздарын, әсіресе, күйсандықты, ойлаумен отыр. Баласы күйсандықта ойнауды үйренуі керек. Мендель болса, елге барып қайтуды ойлау үстінде. Мириям ғана Мэктың сөзін мұқият тыңдап, мүмкіндігінше, бар айтқанын түсінуге тырысып бағуда. Оның тілін толық түсінбегендіктен, ол Мэкты түсінуге қиын сондай ақылды ойлар айтып отыр деген пікірде еді. Сэм болса, бүкіл ақшаны сауда үйіне жұмсау керек пе екен деп ойлап отырды. Тек Мэк қана аз ойланды, басын қатырған жоқ, ешқандай жоспар да құрмады. Ойына түскенін айтып, әңгіме қылып отыр. Келесі күні олар Атлантик Ситиге сапар шекті. «Тамаша табиғат!» – деді Дебора. Мендель тек суға

Йозеф Рот қараумен болды. Сөйтіп, ол еліндегі Самешкин екеуі жолдың жа­ға­сындағы шұңқырда жатқан сол бір жайсыз түнді есіне алды. Оның құлағына шегірткенің шырылы мен бақалардың бақылдағаны естілді. «Біздің елде», – деді ол кенеттен, «жер – Америкадағы мұхит сияқты сондай байтақ». Ол оны мүлдем айтқысы келмеген еді. «Әкеңнің не айтқанын естіп отырсың ба?» – деді Дебора жақтырмай. «Қартайып барады!» Иә, иә, қартайып барамын, деп ойлады Мендель. Олар үйге келген кезде, есіктің саңлауында хат тасушы толық тыға алмаған семіз, күмпиген хат әрең ілініп тұрды. «Көрдің бе», – деп, Мендель еңкейді, «бұл – сүйінші хат. Сәттілік басталды. Құдайға шүкір, бір жақсылық екіншісін сүйрей кіреді. Аллам жар болып, ақырын берсін». Бұл – Бильлес отбасынан келген хат еді. Және де, шындығында, сүйінші хат еді. Онда Менухим кенеттен сөйлей бастады деген жақсы хабар бар еді. «Дәрігер Солтысьюк оны көрді», – деп жазыпты Бильлес отбасы. «Ол өз көзіне өзі сене алмады. Менухимді Петерборға жібермекші, ол жөнінде үлкен дәрігерлер бас­ тарын қатырмақшы. Бір күні, бейсенбі күні түстен кейін, ол үйде жалғыз еді, үйде әр бейсенбідегідей пеш жанып тұрған еді, пештің аузынан жанып жатқан шөрке түсіп кетіпті, қазір еден тұтастай өртеніп кеткен, қабырғаны әктеу керек болып тұр. Ол үшін біраз ақша қажет. Менухим көшеге жүгіріп шығып – енді ол тіптен жақсы жүгіре де алады – былай деп, айқай салды: «Өртеніп жатыр!» Және содан бері ол біраз сөздерді айтып жүр. Тек өкініштісі – Йонас келіп кеткеніне бір апта өтті. Өйткені Йонастарың осында демалыста болды, шынымен үлкен солдат болып алыпты, ол бірақ сендердің Америкада екендеріңді еш білмепті. Ол да сендерге осында, келесі бетте хат жазады». Мендель қағазды аударып, оқыды: «Сүйікті әке, сүйікті ана, сүйікті бауырым мен сүйікті қарындасым!

Тағдыр тәлкегі Сендер сонымен Америкадасыңдар, естігенде төбем­ нен жай түскендей күйде болдым. Десе де, мен өзім кінәлімін, өйткені мен сендерге ешқашан, әлде, есіме түсті, бір-ақ рет хат жаздым ғой, дегенмен, не деуші еді, төбемнен жай түскендей күйде болдым. Уайымдамай-ақ қойыңдар. Жағдайым өте жақсы. Барлығы маған жақсы қарайды, мен де бәрімен жақсымын. Әсіресе, аттармен ерекше жақсымын. Ең мықты казак сияқты шаба аламын, шауып бара жатып, тісіммен жерден бет орамалды көтере аламын. Осы сияқтыларды көңілім қалайды, әскерді де жақсы көремін. Әскери қызмет мерзімі бітсе де, қала беремін. Жағдайың жасаулы, ішім-жемің бар, жаныңа қажеттің бәрін жоғарыдан бұйырып, орындайды, не істеймін деп ойлап, бас қатырмайсың. Сендер түп-түгел түсіне алатындай анық жазып отырмын ба, жоқ па, білмеймін. Бәлкім, сендер мұны мүлдем түсіне алмассыңдар. Қораның ішінде өте жылы, әрі мен аттарды жанымдай жақсы көремін ғой. Бір заманда сендердің біреуің бұл жаққа келіп қалсаңдар, сонда мені көрер едіңдер. Менің капитаным, егер мен осылай жақсы солдат болып қалсам, онда менің патшаға, яғни аса ардақты туылған мәртебеліге, бауырымның әскерден қашқаны кешіріліп, ұмытылуы үшін өтініш жасай алатынымды айтты. Осы өмірде мен үшін Шемарияны бір көруден артық қуаныш болмас еді, бірге өстік қой. Самешкин сәлем айтып жатыр, оның хал-жағдайы жақсы. Кейде мұндағылар соғыс болады дегенді айтады. Шынымен соғыс болып қалған жағдайда, соғысуға мен қалай дайын болсам, сендер де менің өлетініме солай дайын болуларың керек, өйткені мен әскермін ғой. Сол үшін мен сендерді мәңгілікке әрі ылғи да құштым. Бірақ қайғырмаңдар, мүмкін тірі қалармын. Ұлдарың Йонас». Мендель Зингер көзілдірігін шешті де, Дебораның жылап отырғанын көріп, ұзақ жылдардан бері алғаш рет қайтадан оны екі қолынан бірдей ұстады. Ол оның қолдарын бетін басып жылап отырған жерінен алып, мәз

Йозеф Рот болғандай кейіпте былай деді: «Ал, Дебора, Жаратушымыз бізге жәрдемдесті. Шәліңді жамыл да, астына барып, бір бөтелке бал шырын әкел». Олар үстел басында отырып, шәй ішетін ыдыстарымен бал шырындарын ішті, бір-біріне қарап, бірдей ой ойлады. «Әулиенің сөзі рас болды», – деді Дебора. Оның есіне көкірегінде ұзақ уақыт бойы ұйықтап жатқан мына сөздер анық түсті: «Ауру оны дана жасайды, кейіпсіздік игі ниетті, ашу мейірімді және сырқат күшті жасайды.» «Сен маған бұны ешқашан айтқан емессің», – деді Мендель. «Мен оны ұмытып кетіппін». «Йонаспен де Клукцыскіге барып қайту қажет еді. Бізден көрі аттарды жақсы көреді». «Ол әлі жас қой», – деп жұбатты Дебора. «Бәлкім, оның аттарды жақсы көргені де дұрыс шығар». Ашу-ыза тудырғысы келмегендіктен, ол тағы былай деп, қосып қой­ ды: «Аттарға деген сүйіспеншілік оған сенен берілген жоқ қой». «Жоқ», – деп Мендель, мейірімді жымиды. Ол елге қайтып оралу туралы ойлана бастады. Енді, мүмкін, жақында Менухимді Америкаға әкелуге болар. Ол шырағданды жағып, шамды өшірді де, былай деді: «Ұйықтай бер, Дебора! Мириям үйге келгенде, оған хатты көрсетемін. Бүгін мен ұйықтамаймын». Ол шабаданнан ескі дұға кітабын алды, кітапқа оның қолы әбден үйреншікті болған еді, ол бірден псальмалар бар бетті ашты да, бірінен кейін бірін әндете жөнелді. Бұл оның жан жүрегінен шықты. Ол қайырымдылықты танып білді, әрі қуанышты да сезінді. Оның үстіне де құдайдың мол да кең, әрі мейірімді алақаны иілді. Сол алақанның астында және соның құрметіне ол псальмаларды бірінен соң бірін әндете берді. Шырағдан Мендельдің теңселіп отырған кеудесінен ескен майда, бірақ үздіксіз желмен лаулап жанады. Псальманың әр жолын оқыған сайын, аяқтарымен тарсылдатып, ырғағына келтіріп отырды. Жүрегі шаттанып, бүкіл дене мүшесі билегендей болды.

Тағдыр тәлкегі XI Сонымен Мендель Зингердің үйі тұңғыш рет уайымқайғысыз, мамыражай көңілде еді. Олар уайым-қайғыға бір-бірімен өрттей өш тете аға-қарындастар сияқты үйреніп қалған еді. Мендель қазір елу тоғыз жасқа толды. Елу сегіз жылдан бері ол уайым-қайғымен қоян-қолтық жақын еді. Уайым-қайғыдан құтылдым ба дегенде, оған өлім жақындады. Сақалы аппақ қудай болып, көзі нашарлады. Белі бүкірейіп, қолдары қалтырады. Ұйқысы қашып, түн ұзарды. Ризашылық сезімді ол бөтен біреуден сұрап алған киімдей көрді. Ұлы байлар мекендейтін маңайға көшіп, Мендель өзінің ескі жұртында, өз пәтерінде, көгілдір май шамының қасында, кедейлермен, мысықтармен және тышқандармен көршілес қалпында қалды. Ол тақуа, құдайдан қорқатын әрі қатардағы, мүлдем қарапайым еврей еді. Оған аздаған адамдар ғана көңіл аударды. Кейбіреулер оны мүлдем байқамайтын да. Күндіз жеміс-жидек сатушы Менкес, музыкаға қажетті тауарлар сататын Сковроннек, таурат жазушы Роттенберг және етікші Грошель сынды бірнеше ескі достарына баратын. Аптасына бір рет үш баласы, немересі және Мэк келіп тұрды. Оның оларға айтар түгі жоқ еді. Олар театрда, қоғамда және саясатта болып жатқан оқиғалар туралы әңгімелейді. Ол тыңдап отырып, ұйықтап қалады. Дебора оятқанда барып, көзін ашатын. «Мен ұйықтаған жоқпын!» – деп сендіруге тырысатын ол. Мэк күлетін. Сэм жымиятын. Мириям Деборамен сыбырласып отыратын. Мендель азырақ ояу отырып, қайтадан қалғып, басы салбырады. Сол бетте түс көрді: түсіне өз еліндегі оқиғалар және ол Америкада аттарын ғана естіген заттар, театр, алтын мен қызыл түске оранып жарқ-жұрқ еткен акробаттар мен бишілер, Құрама Штаттардың президенті, Ақ Үй, миллиардер Вандербилт және тағы да қайтадан Менухим кірді. Кішкентай кемтар бейшара бала әншілердің қызылды-жасылды, алтын түстерінің ортасына араласып, «Ақ Үйдің» жарқыраған сәулесінің алдында солғын сұр

Йозеф Рот дақ болып тұрып қалды. Ананы-мұнаны көзі ашық, ояу көкірекпен көруге Мендель жарамайды, ол – тым кәрі. Ол балаларының Америка – құдайдың сүйіп жаратқан жері, Нью-Йорк – ғажайыптар қаласы, ал ағылшын тілі – ең әдемі тіл деген сөздеріне иланды. Американың еркектерінің денсаулығы мықты, әйелдері – сұлу, спорт – маңызды, уақыт – қымбат, кедейлік – кемістік, байлық – еңбек, адамгершілік – жартылай жетістік, өзіңе сену – толық сенім, би – гигиена, дөңгелекті коньки тебу – міндет, қайырымдылық – қаржы бөлу, анархизм – қылмыс, көтеріліске шығушылар – адамзаттың жаулары, арандатушылар – шайтанның одақтастары, заманауи машиналар – көктің жаудырған алғыс баталары да, Эдисон – ең ұлы данышпан дегеніне сенді. Жақында адамдар құс сияқты ұшып, балық сияқты жүзетін болады, әулиелер сияқты болашақты болжап, мәңгілік бейбітшілікте өмір сүріп, сүттей ұйыған, мүлтіксіз татулықта бірлесіп еңбек етіп, жұлдызға дейін жететін зәулім үйлер салатын болады. Дүние жүзі өте тамаша болады, немерем бақытты болады! деп ойлады Мендель. Ол бар жақсылықты басынан өткереді! Десе де оның болашақ үшін масаттанып тамсануына Ресейге деген сағынышы араласып кетті де, оны әлі тірілердің құратын салтанатының алдында марқұм болып қалуы мүмкін екенін білу мазалады. Ол неге екенін білмеді. Ол мазасыз күйге түсті. Ол енді жаңа заман үшін тым кәрі де, салтанат құру үшін әлсіз еді. Оның әлі де болса, өшпеген жалғыз ғана үміті бар еді: ол – Менухимді көру. Оны алып келу үшін ол жаққа Сэм мен Мэк барар еді. Бәлкім Дебора да барар. Жаз еді. Күні-түні төсектердің аяқтарында жағар май толтырылған табақтарда кішкене мыс дөңгелектер тұрғанына, Дебораның жиhаздың қуыс-қуысының бәріне құстың қауырсынымен қылқан жапырақты ағаштардан шығатын қара май тәрізді зат – терпентин жағып таста­ ғанына қарамастан, Мендель Зингердің пәтерін қандала, бүрге сынды құрт-құмырсқа басып кетті. Қандалалар үйдің қабырғаларының төменгі жағында, төбеде ұзыннан

Тағдыр тәлкегі ұзақ тізіліп, қанішерлік зұлымдықпен қараңғының түсуін күтіп тұрады да, қараңғылық орнаған бетте ұйықтап жатқандарға шабуыл жасайды. Бүргелер үйдің тақтайларының арасындағы қара тіреуіш итарқадан киім-кешекке, жастық, төсек орынға секіреді. Түн ыстық, лүп еткен еткен жел жоқ, тымырсық әрі қапырық еді. Ауық-ауық ашық терезеден келе-бара жатқан бағыты белгісіз поездардың алыстан естілген дүрсілі, бірнеше миль қашықтықтағы еңбектеніп жатқандардың тарсылы мен көрші үйлерден, көң үйіндісінен және ашық каналдардан қоңырсық иіс келеді. Мысықтар шулап, иесіз иттер ұлып, емшектегі балалар түні бойы шыңғырды да, Мендельдің төбесіндегі ұйқысыз жүргендердің аяқтары тырпылдап, суықтап ауырып қалғандардың түшкірігі шуылдап, әбден шаршап-шалдыққандар есінеп-құсынап азапқа түсті. Мендель Зингер төсектің қасында тұрған жасыл бөтелкедегі шырағданды тұтатып, терезеге барды. Осы кезде ол бір жақта қызыққа тола өтіп жатқан қызу америкалық түннің шағылысып түсіп тұрған қызғылт сәулесін және түнгі аспанда торығып құдайды іздеп жүргендей болып көрінген прожектордың үздіксіз түсіп тұрған күміс көлеңкесін көрді. Иә, Мендель сонымен қатар біраз жұлдыздарды да көрді, біраз жұпыны, аянышты жұлдыздар, бөлшектенген жұлдыз суреттері. Мендель өз еліндегі жарқыраған жұлдызды түндерді, кең аспанның тұңғиық көк түсін, айдың әдемі иілген орағын, ормандағы ну қарағайдың жабырқаңқы сыбдырын, шегіртке мен бақалардың дауыстарын есіне алды. Оған дәл қазір, өзінің осы іс жүзінде жүріп, тұрғаны қалай шын болса, үйден шығып, түні бойы, қайтадан ашық аспан астына жетіп, бақалар мен шегірткелерді және Менухимнің қыңқылын естігенше, жаяу кетіп қалуының да жүзеге асуы сондай оңай болатын тәрізді көрінді. Ол мұнда, Америкада, елі ән салып және сөйлеп жатқан көп дауысқа, шегірткенің шырылына және бақаның бақылдаған даусына қосылып, сіңісіп кетті. Арамызда мұхит жатыр, деп ойлады Мендель. Кемеге отыру керек, тағы бір кемеге, тағы да жиыр-

Йозеф Рот ма күн, жиырма түн жүру керек. Содан соң ол өз үйінде, Менухимінің жанында болады. Балалары оны ақыры бұл көшеден көшіп кетуге көн­ дірді. Ол қорықты. Осы өміріне де дән риза еді. Оның есіріп, дандайсығысы келмеді. Қазір, барлығы дұрыстала бастағанда, құдайдың қаhарына ұшырамау керек. Оның жағдайы бұрын қашан бұдан артық болып еді? Басқа жаққа көшіп несі бар? Одан не ұтады? Әлі өмір сүремін бе деп үміттенген біраз уақытты ол құрт-құмырсқалармен бірге-ақ, олардың ортасында өткізе алады. Ол артына бұрылды. Бұл жерде Дебора ұйықтап жатыр. Бұрынырақ ол осы бөлмеде Мирияммен бірге ұйық­таған. Мириям қазір ағасының үйінде тұрады. Әлде Мэктың жанында ма екен, деп ойлады Мендель, шапшаң әрі жасырын. Дебора тыныш қана, манаурап ұйықтап жатыр, үстіндегі көрпесін денесіне жартылай жамылған, жалпақ жүзінде өміріне деген ризашылық жымиыс көрініп тұр. Маған бұның не қатысы бар? деп ойлады Мендель. Біз осы не үшін әлі бірге тұрып жатырмыз? Сезіміміз суыды, балалар есейіп, қамдарын жасап, өз қолдары өз ауыздарына жетті, мені оның жанында не ұстап тұр? Оның пісірген тамағы ма?! Адамның жалғыз болуы жақсы емес деп жазулы тұр. «Жалғыздық құдайға ғана жарасқан». Яғни, біз бірге тұрамыз. Олар өте ұзақ уақыт бойы бірге өмір сүрді, ендігі мәселе – кімнің ертерек өлетіндігінде. Бәлкім, мен шығармын, деп ойлады Мендель. Оның денсаулығы мықты, әрі уайымы аз. Әлі де ылғи кез келген бір тақтайдың астына ақша тығады. Оның күнә екенін білмейді. Тыға берсін! Бөтелкенің мойнындағы шырағдан соңына дейін жанып бітті. Түн өтті. Күн көрінбей жатып-ақ таңның алғашқы белгілері сезіле бастады. Бір жерлерде сықыр­ латып есік ашылып, баспалдақтан дүңкілдеген қадамдар естіледі, аспан солғын сұр түсті, жерден сарғыш түтін, каналдардан шаң мен күкірт көтеріліп жатыр. Дебора оянып, аhылап-уhлеп, былай деді: «Жаңбыр жауа­ ды! Каналдан сасық иіс шығып кетті ғой, терезені жапшы!»

Тағдыр тәлкегі Осылайша жаз күндері басталды. Түстен кейін Мен­ дель үйде ұйықтай алмайды. Ол балалар ойнайтын алаңға барды. Сирек кездесетін бозторғайдың шырылдап салған әніне қуанып, шаттанады, отырғышта ұзақ отырып, қол шатырымен құмның үстіне айдақ-сайдақ сызықтар салады. Кішкене көгалдың үстінде ұзын резең­ ке құбырдан шашырап ағып жатқан судың әсерінен Мен­ дельдің беті салқындады, сәл болса да, жаны рахатқа бөленіп, ұйықтап кетті. Түсінде тағы да театрды, қызыл мен алтын түске оранған акробаттарды, Ақ Үйді, Құрама Штаттар президентін, миллиардер Вандербилтты және Менухимді көрді. Бір күні Мэк келді. Ол (Мириям оның қасына еріп, сөздерін аударма жасап жүр) шілденің аяғына таман немесе тамызда Менухимді алып келуге Ресейге баратынын айтты. Мэктың не себепті барғысы келетінін Мендельдің іші сезіп отыр. Мүмкін оның қызы Мириямға үйленбек ойы бар шығар. Мендельдің отбасы үшін ол қолынан келгенінің бәрін жасауда. Егер мен өлсем, Мэк Мириямға үйленетін шығар, деп ойлады Мендель. Екеуі де менің өлгенімді күтіп жүр. Менің әлі уақытым бар. Мен Менухимді күтіп жүрмін. Маусым болды, бұл – ыстық әрі ерекше ұзақ ай. Шілде қашан келер екен? Шілденің соңында Мэк кемеге жол билетіне тапсырыс береді. Бильлес отбасына хат жазылады. Мендель достарына ең кіші ұлының да Америкаға келетінін айту үшін Сковроннектің дүкеніне барады. Сковроннек отбасының дүкенінде бүгін басқа күн­ дерге қарағанда анағұрлым көп адам жиналып қалыпты. Әрқайсысының қолында бір-бір газет. Еуропада соғыс басталыпты. Мэк енді Ресейге бармайды. Менухим Америкаға кел­мейді. Соғыс басталды. Мендельдің уайым-қайғыдан арылғаны жаңа ғана емес пе еді? Өмірінің көлеңкесі сейілгенде, соғыс басталды. «Аузы аққа тигенде, мұрны қанады».

Йозеф Рот Йонас – соғыста, Менухим болса, Ресейде. Аптасына екі рет кешкісін Сэм мен Мириям, Вега мен Мэк Мендель Зингердің үйіне келіп тұрды. Олар қарттан Йонастың қазасын және Менухимнің қауіп-қатерге толы өмірін жасыруға тырысты. Олар Мендельдің Еуропаға бағытталған назарын өздерінің жеке сәтті жетістіктері мен өз жеке бастарының қауіпсіздігіне аудара алармыз деген үмітте еді. Олар өздерін Мендель Зингер мен соғыстың ортасына қалқа етіп қойғандай болды. Ол олардың сөзін мұқият тыңдап, олардың Йонас кеңседе істейді-міс және Менухим өзінің айрықша сырқатынан Петерборда ауруханада бейқам емделіп жатыр-мыс деген болжамдарын беріліп, олардың сөзіне сенгендей сыңай танытып отырған кезде, оның көз алдына ұлы Йонастың атынан құлап, соғыс туралы хабар таратушы тілшілер көрнекі суреттеп беріп жүрген істік сымдардың біріне ілініп тұрғаны елестеді. Ал Цухновтағы үйі өртеніп жатыр – Менухим болса, бұрышта жатып, жанып кетті. Жағдайды пайдаланып, оның кішігірім ой білдіріп, былай деуге батылы жетті: «Бір жыл бұрын, хат келген­де», – деді Мендель, «мен өзім Менухимге баруым керек еді». Ешкім жауап қатпады, үнсіздік орнады. Ешкім оған қарсы сөз айта алмады. Мендель бұл ойын бұрын да бірнеше рет айтқан еді, әрі ылғи да дәл осындай үнсіздік орнайтын еді. Қарт осы бір ауыз сөзімен бөлмедегі шамды өшіргендей болды, қара түнек орнады, ешкім саусақпен қай жақты нұсқап көрсететінін сезбеді. Ұзақ уақыт үнсіз отырғаннан кейін, олар орындарынан тұрып, кете барды. Мендель Зингер бірақ олардың соңынан есікті жауып, Дебораны ұйықтауға жіберді де, шырағдан жағып, псальмаларды бірінен соң бірін сұңқылдата жөнелді. Ол бұл дұғаларын жақсы сәттерде де, қиын кездерде де айтатын. Ол Тәңірге риза болып, шүкіршілік еткенде де, одан қорыққанда да әндетеді. Мендельдің теңселген қозғалысы сол қалпы. Тек мұқият құлақ тосқан адам ғана бәлкім даусынан Мендель сынды тақуаның шүкіршілік

Тағдыр тәлкегі білдіріп, тәубаға келіп жатқанын немесе даусының үрейге тола екенін оңай білген болар еді. Осы түндерде оны үрей сынайын деп тұрған ағашты шайқаған желдей қалшылдатты. Уайым-қайғы оның даусын да өзгертті, ол псальманы бөтен дауыспен айтты. Ол айтып бітті. Кітапты жауып, оны ерніне апарып, сүйді де, жалынды өшірді. Бірақ оның жан дүниесі саябырси алмады. Өте аз, өте мардымсыз іс жасадым, деді ол өзіне. Кейде ол өзінің жалғыз құралының, псальма айтуының, Йонас пен Менухимды жұтып қойған зор дауылдың ішінде түкке тұрғысыз болып қалуының мүмкін екендігін түйсінуден қорықты. Зеңбіректің, деп ойлады ол, даусы қатты, өрт – тілсіз жау, жалыны күшті, менің балаларым күйіп жатыр, бұл – менің күнәм, менің күнәм! Ал мен болсам, псальма ғана айтып отырмын. Жеткіліксіз! Жеткіліксіз! ХІІ Америка бейтарап қалуы мүмкін, деп Сковроннектің үйінде түстен кейінгі саясатты талқылаған сәттерде бәстескен барлық адам ұтылып қалды. Күз мезгілі еді. Мендель Зингер таңғы жетіде оянды. Сағат сегізде-ақ ол үйінің алдында көшеде тұрды. Қар өз еліндегідей, Цухновтағыдай, әлі ақ әрі қатты еді. Бірақ бұл жерде ол тез-ақ еріп кетеді. Америкада қар бір түннен артық жатпайды. Таң атпастан-ақ газет сатушы балалардың шапшаң қадамдары оны илеп тастады. Олардың бірі өз қасына келгенше, Мендель Зингер күтіп тұрды. Ол газет сатып алды да, қайтадан үйіне кетті. Көк май шам жанып тұр. Түн сияқты қараңғы болып тұрған таңертеңгі кезге жарық беріп тұр. Мендель Зингер газетті жайды, газет – майлы, жабысқақ әрі ылғал, одан шамның иісіндей иіс шығады. Ол соғыстың барысы туралы берілген хабарларды екі рет, үш рет, төрт рет оқыды. Бірден он бес мың неміс тұтқынға түскенін, орыстардың Буковинада қайтадан шабуылға шыққанын түсінді.

Йозеф Рот Жалғыз бұл хабар оны қанағаттандырмады. Ол көзілдірігін шешіп, сүртіп, тазалады да, оны қайтадан киіп, соғыс туралы хабарларды тағы бір рет оқып шықты. Көздері газет жолдарын түгел сүзіп шықты. Сэм Зингер, Менухим, Йонас деген аттар көзіне ілінбей, түсіп қалмады ма екен? «Газетте не жаңалық бар екен?» – деп сұрады Дебора бүгін де күнде таңертеңгідей. «Түк те жоқ!» – деді Мендель немқұрайды. «Орыстар жеңіп, немістер тұтқынға түсіп жатыр». Тыныштық орнады. Спиртпен жанатын шамның үстінде шәй қайнап тұр. Ол тура өз үйіндегі самаурын сияқты ысылдауда. Тек шәйдің дәмі басқаша, қытай қағазына оралғанына қарамастан, америка шәйінің дәмі ащы, шірік сасиды. «Шәй де іше алмайсың!» – деді де, Мендель өзінің түкке тұрғысыз нәрсені әңгіме қылып отырғанына таңқалды. Мүмкін ол басқа нәрсе туралы айтқысы келген шығар? Әлемде соншалықты көп маңызды мәселелер болып жатыр, ал Мендель болса, қайдағы бір шәйды сөз қылып, мұңын шағып отыр. Орыстар жеңіп, немістер тұтқынға түсті. Тек Сэм туралы еш хабар жоқ, Менухим жайлы да ештеңе естілмейді. Екі апта бұрын Мендель хат жазған еді. Қызыл Крест те Йонасты хабарошарсыз жоғалған деп хабарлады. Ол бәлкім өлі шығар, деп ойлады Дебора ішінен. Мендель де солай ойлады. Бірақ олар «хабар-ошарсыз жоғалған» сөзінің мағынасы туралы ұзақ әңгімелесті де, бұл сөздің мағынасы өлім туралы болуы мүмкін еместей, әрі ойланып, бері ойланып, «хабарошарсыз жоғалған» сөзі тұтқынға түсті, қашып кетті немесе ұсталғанда жараланып қалды дегенді білдірер деп келісті. Бірақ неге Сэм сонша ұзақ уақыт бойы жазбайды? Ол ұзағырақ жорықта болды ма екен, немесе дәл «қай­та топтаудың» өзінде, мән-мағынасы түстен кейін Сковрон­ нектің үйінде нақты түсіндірілген қайта топтау­лардың бірінде болды ма екен. Оны естіртіп айтуға болмайды, деп ойлады Мендель, Сэмның бармауы керек еді. Сөйлемінің екінші жартысын ол бәрі бір де естір­ тіп айтып қойды, Дебора оны естіп алды. «Сен

Тағдыр тәлкегі бұны түсінбейсің, Мендель», – деді Дебора. Ұлының америкалық соғысқа қатынасу себеп-салдарын ол қызы Мириямнан естіп білген. «Америка – Ресей емес. Америка – атамекен. Әрбір парасатты адам атамекені үшін соғысқа баруға міндетті. Мэк кеткен соң, Сэм да қала алмады. Сонымен қатар, ол құдайға шүкір!, полк штабында ғой. Ол жерде ешкім қаза болмайды. Барлық жоғары шенді офицерлердің қазаға ұшырауына жол берілсе, ешқашан жеңіске жетпес еді ғой. Құдайға шүкір, Сэмымыз жоғары шенді офицерлердің маңында жүр». «Бір ұлымды патшаға бердім, сол да жеткілікті бол­ ған болар еді ғой!» «Патша бөлек те, ал Американың жөні бір бөлек қой!» Мендель ары қарай айтысып-тартыспады. Ол бәрін естіп қойған. Екеуі, Мэк пен Сэм, аттанған сәтті әлі күнге дейін есіне алады. Екеуі тура көшенің ортасында америкалық бір әнді салған еді. Кешкісін Сковроннектің үйінде: Сэм, көз тимесін, сұлу солдат, деп айтып жатты. Бәлкім, Америка – атамекен, соғыс – парыз, қорқақ­ тық – ұят, полк штабында өлу – болмайтын жағдай шығар! Дегенмен, деп ойлады Мендель, әкемін ғой, бір ауыз сөз айтуым керек еді. «Сэм, бармай-ақ қойшы! Қалшы!» – деп айтуға тиіс едім. «Ұзақ жылдар бойы ең болмаса, бақыттың жұрнағын көруді зарыға күттім. Йонас болса, солдатқа кетті, Менухимнің жағдайы не боларын кім білсін, сенің әйелің, балаң әрі істеп жатқан кәсібің бар. Бармай-ақ қой! Қалшы, Сэм!» Мүмкін қалған болар ма еді. Мендель күндегі әдетінше арқасын бөлмеге беріп, терезенің жанына барып тұрды. Ол тура осы өзі тұрған жерден қарама-қарсы бірінші қабаттағы сынып, қоңыр картонмен шегелеп тасталған Леммельдердің терезесін көрді. Төменде маңдайшасында ежелгі еврей жазуы бар, солғын тартқан көгілдір түстің үстінде ақ, кір басқан әріптер жазылған, ет ыстаушы еврейдің дүкені орналасқан. Леммельдің ұлы да соғысқа кеткен. Леммель бүкіл отбасымен кешкі мектепке барып, ағылшын тілін

Йозеф Рот үйренді. Кешке олар кішкентай балалардай дәптерлерімен мектепке барды. Бәлкім, олары дұрыс та шығар. Мендель мен Дебораның да мектепке барғандары жөн болар ма еді. Америка атамекен ғой. Тағы біраз аздап қар жауды, баяу, тез еритін, жабысқақ қар ұшқыны түсті. Еврейлер жайылған қара қол шатырларын төбелерінде шайқалтып, енді арлы-берлі қыдыра бастады. Барған сайын олар көбейе түсті, көшенің ортасында жүр, ақ қардың соңғы қалдықтары олардың аяқтарының астында езіліп жатыр, олар үкіметтің мүддесін көздеп, қар толығымен жоғалып кеткенше, соншалықты ұзақ әрібері жүруді міндеттеріне алған тәрізді. Мендель өз терезесінен аспанды байқай алмады. Бірақ ол аспанның түнеріп тұрғанын білді. Қарама-қарсы терезелердің бәрінен сарғыш қызыл болып көрінген шамадардың жарықтарын көрді. Аспан түнеріп тұр. Барлық үйде қара көлеңке. Сәлден соң ана жер, мына жерде терезе ашылып, көрші әйелдердің кеуделері көрініп қалды, терезелерге қызыл және ақ сейсептер мен тыссыз, сарғыш, оңып кеткен жастықтар ілінді. Бүкіл көше бірден көңілді болып, неше түрлі түске малына қалды. Көрші әйелдер даурығып, бір-бірімен айқайлап сәлемдесті. Үйлердің ішінен тәрелкелердің сыңғыры мен балалардың шуылы естіледі. Егер Сковроннектің магазинінен граммофоннан бүкіл көшеге жаңғырықтанып естіліп жатқан соғыс маршының үні болмаса, бейбіт заман деп ойлап қалуға болар еді. Жексенбі қашан екен? деп ойлады Мендель. Ертеректе ол сенбіден сенбіге дейін күн санайтын еді, енді жексенбіден жексенбіге дейін күн санайтын болды. Жексенбі күні Мириям, Вега және немересі қонаққа келді. Олар Сэмның хаттарын, немесе ең құрығанда жұрттың бәріне аян жаңалықтар әкелетін. Олар бәрін білді, барлық газеттерді оқыды. Олар енді кәсіптерін бірігіп жүргізуде. Жағдайлары ылғи жақсы, өздері ықтиятты, ақшаларын жинап, Сэмның оралуын күтіп жүр. Мириям кейде Глюк мырзаны, бас директорды, ертіп келеді. Ол Глюкпен биге барады, онымен шомылуға да

Тағдыр тәлкегі барады. Жаңа казак пайда болды! деп ойлады Мендель. Бірақ ол ештеңе айтпады. «Өкінішке орай, мен соғысқа бара алмаймын!» – деп, күрсінді мистер Глюк. «Менің жүрегімнің қан жолы тетігінің біреуі қатты қабынған, марқұм әкемнен мұра болып қалған жалғыз осы ғана». Мендель Глюктың қыпқызыл қаны тамған бетіне, кішкентай қой көзіне және сән үлгісімен өсіріп қойған әрі өзі жиі ширатып ойнап отыратын қылымсып үлбіреп тұрған мұртына зейін салып, қарап шықты. Ол Мириям мен Веганың ортасында отыр. Бір рет, Мендель әңгіменің ортасында үстелден тұрғанда, Глюк мырзаның оң қолын Веганың мықынына, ал сол қолын Мириямның санына қойып отырғанын байқап қалғандай болды. Мендель сыртқа, көшеге, шықты да, үйдің алдында ары-бері жүріп, қонақтар кеткенше күтті. Ол үйге қайтып оралғанда, Дебора былай деді: «Сен өзіңді орыстың еврейі сияқты ұстайсың». «Мен – онсыз да орыстың еврейімін», – деп, қарсы сөйледі Мендель. Бір күні, аптаның әйтеуір бір күні болатын, ақпан айының басында Мендель мен Дебора түскі астарын ішіп отыр еді, Мириям кіріп келді. «Қайырлы күн, апа!» – деді ол, «Қайырлы күн, әке!» – деді де, тұрып қалды. Дебора қолындағы қасығын тас­ тай салды да, тәрелкесін ары итеріп қойды. Мендель екі әйелге көз тікті. Бір төтенше жағдайдың болғанын іші сезді. Мириям аптаның ортасында, өзі жұмыста болуға тиіс уақытта келді. Жүрегі қатты дүрсілдеп соғып кетті. Десе де сабырлы еді. Ол осы көріністі есіне түсіруге тырысып бақты. Бір рет осылай болған еді. Онда Мириям үстінде күздік қара пальтосы бар, үндеместен тұрып еді. Міне, Дебора тәрелкесін ары қарай итеріп қойып отыр, тәрелкесі үстелдің тура ортасында тұр, сыртта жұмсақ, тез еріп кететін ұлпа қар жаууда. Шам сарғайып жанып тұр, оның жарығы да иісі сияқты майлы. Ол әлсіз әрі көмескі, бірақ өзінің ашық сұр түсімен-ақ бүкіл бөлмеге өң беріп тұрған бұлыңғыр күндізгі уақытқа қарсы күресуде. Мендель Зингер дәл осы жарықты есіне алып отыр. Осы

Йозеф Рот көрініс оның түсіне кірген. Ол бұдан кейін де не болатынын біледі. Мендель осы жағдайды әлдеқашан басынан өткеріп, жан азабы бірнеше жыл бұрын-ақ қайғыға айналып кеткендей, бәрін сезіп-біліп қойды. Мендель барынша сабырлы. Бірер секунд тыныштық орнады. Мириям әкесі не шешесі өздері-ақ оған сұрақ қоя отырып, білер, оны хабарды жеткізу парызынан құтқарар деп үміттенгендей, сөйлемейді. Ол үндеместен тұр. Үшеудің біреуі де тапжылмайды. Мендель орнынан тұрды да, былай деді: «Сорлап қалдық қой!» Мириям айтты: «Мэк қайтып оралды. Ол Сэмның сағаты мен соңғы аманатын алып келіпті». Дебора түк болмағандай, тып-тыныш креслода отыр. Оның көздері құрғақ, кеуіп қалған, еш өмір белгісі жоқ, екі қара шыны түйіршігі сияқты. Ол терезеге қарамақарсы отыр, қар түйіршіктерін санап отырған іспетті. Құлаққа ұрған танадай, өлі тыныштық, сағаттың қатты тықылы ғана естіледі. Кенеттен Дебора саусақ­ тарын жыбырлатып, біртіндеп шаштарын жұла бастады. Ол сазарып, гипс сияқты ісініп, боп-боз болып, қа­ тып-семіп, жансыз қалған бетіне бұрымдарын бірінен соң бірін жұлқып тастады. Одан соң тура сырттағы қар ұшқындарының қарқынындай шапшаңдықпен шашын бір талдап жұла бастады. Енді шашының жұлынған орнында екі-үш аппақ арал, жалаңаш бас терісінде бірнеше тиынның үлкендігіндей дақтар мен қызыл қанның майда тамшылары көрініп тұр. Ешкім тапжылмайды. Сағат тықылдап, қар жауып тұр, ал Дебора болса, асықпастан шашын жұлуда. Мириям тізерлеп, Дебораның алдына басын қойып алып, қозғалмастан отыр. Дебораның жүзінде еш өзгеріс жоқ. Қос қолы бірдей кезек-кезек шашын түбімен жұлып отыр. Оның қолдары шашынан нәр алып отырған бопбоз, етті бес аяқты аңға ұқсайды. Мендель қолдарын кресланың арқалығына айқасты­ рып алып тұр.

Тағдыр тәлкегі Дебора ән сала бастады. Ол зор, еркек дауыспен әндетіп отыр, бөлмеде көзге көрінбейтін әнші бардай естіледі. Бөтен дауыс еврейдің ескі әнін сөзінсіз, өліп қалған балаға арналған жоқтау, қайғылы бесік жырын айтып отыр. Мириям орнынан тұрып, қалпағын түзеді де, есікке барып, Мэкты кіргізді. Ол – жай киімге қарағанда әскери киіммен денелірек көрінеді. Тәрелке ұстағандай қылып жайып алған қос алақанында Сэмның сағаты, хат салынған конверт және әмияны бар. Мэк бұл заттарды жайлап үстелдің үстіне, тура Дебораның алдына қойды. Ол азырақ Дебораның шашын қалай жұлып жатқанына қарап тұрды да, Мендельге барып, күректей қолдарын қарттың иығына қойып, үнсіз жылады. Оның көз жасы көл болып, әскери киімінің үстінен тоқтаусыз жауған жаңбырдай сорғалады. Тыныш­ тық, Дебора әнін доғарған, сағат сыртылдап тұр, кенеттен жер-көкті кеш қараңғылығы басты, шам енді сары емес, ақ болып жанып тұр, терезенің сыртында жер-көк – қара түнек, ешқандай қар түйіршіктері көрінбейді. Бір кезде Дебораның кеудесінен өкірген дыбыс шықты. Ол оның өзі алдында ғана салған әуенінің қалдығы іспетті естілді, үзілген, кесілген үн. Одан кейін Дебора креслодан құлады. Ол, бүктетілген жұмсақ дене, еденде жатты. Мэк есікті шалқасынан ашып, ашық күйінде қалдыр­ ды, бөлме суып кетті. Ол қайтып оралды, қасында кішкене ғана, епті, бурыл шашты дәрігер бірге еріп келді. Мириям әкесіне қарама-қарсы тұр. Мэк пен дәрігер Дебораны төсекке әкелді. Дәрігер төсектің шетінде отыр, ол былай деді: «Ол жан тәсілім етті». Менухим де жападан жалғыз, бөтендердің ортасында өлді, деп ойлады Мендель.

Йозеф Рот ХІІІ Бақандай жеті күн Мендель Зингер киім шкафының жанындағы отырғышқа жайғасып, әйнегінде қазаның белгісі ретінде ақ кендір мата ілінген, ішінде күнітүні екі көгілдір шамның бірі жанып тұрған терезеге қарады. Бақандай жеті күн үлкен, қара, баяу жылжыған дөңгелектей, басы жоқ, аяғы жоқ, доп-домалақ қасіреттей бірінен кейін бірі зымырап өте шықты. Кезектесіп көршілер келіп тұрды: Менкес, Сковроннек, Роттенберг және Грошель, олар Мендель Зингерге қатты піскен жұмыртқа және тағы да басқа жұмыртқадан әзірленген тағамдар әкелді, әйтеуір бір бітпейтін тамақ, басы жоқ, аяғы жоқ, қасіреттің жеті күні сияқты. Мендель өзіне келушілермен аз тіл қатысты. Ол олардың келіп-кетіп жатқанын байқамады да. Оның есігінде шетке кері ысырылған, кімді, нені кімнен, неден қорғауды мақсат етіп тұрғаны белгісіз ысырмасы бар, есік күндіз-түні ашық тұрды. Келгісі келгені келіп, кеткісі келгені кетіп жатты. Әркім-ақ ананы айтып, мынаны айтып, әңгіме бастауға құлшынды Бірақ Мендель Зингер бойын аулақ салып, әңгімеден қашқақтады. Басқалар тұрмыс-тірлік жайлы жөні түзу әңгіме айтып отырғанда, ол өзімен-өзі болып, өліп қалған әйелімен сөйлесіп отырды. «Саған жақсы, Дебора!» – деді ол оған. «Тек өкініштісі – бір де бір ұлды артыңда қалдырмадың, мен өзім бағыштап, дұға оқып, бет сипауға мәжбүрмін, бірақ жақында мен де өлемін, бізді ешкім де жоқтап жыламайды. Екі кішкене тозаң болып ұшып кетеміз ғой. Екі кішкене ұшқын болып өштік. Мен бала жасадым, сенің қынаң оларды дүниеге әкелді, ал өлім болса, оларды алып кетті. Сенің өмірің мұқтаждыққа тола да, мән-мағынасыз болды ғой. Жас кезде мен сенен жан-тән ләззатын алып, құмарымды қандырдым, кейінгі кездерде мен менсінбей қалдым. Бәлкім, бұл біздің күнәмыз шығар. Өйткені бізде махаббаттың жылуы болмады, біздің арамыздағы сезімді әдетке айналып кеткен дағдының үсігі шалып,

Тағдыр тәлкегі бізді қоршаған дүниенің бәрі өліп қалды, бәрі қирады да, быт-шыт болды. Саған жақсы ғой, Дебора. Тәңірдің саған жаны ашыды. Сен – өлген адамсың, жерлендің. Тәңірімнің бірақ маған жаны ашымайды. Өйткені мен – өлген адаммын, бірақ жер басып жүрмін. Тәңірімнің өзі – жаратушы, Ием не істесе де, өзі біледі. Қолыңнан келсе, мені тірілердің кітабынан өшіріп тастасын деп мен үшін дұға етші. Қара, Дебора, көршілер мені жұбату үшін келіп жүр. Олар қанша көп болып, маған жандары ашып, мені жұбату жолдарын іздеп, барлығы бастарын қатырғандарымен, менің жағдайым үшін ешқандай жұбаныш таппайды. Менің жүрегім әлі соғып тұр, көзім әлі көреді, дене мүшем әлі қозғалып, аяқтарым әлі жүреді. Мен ішемін-жеймін, өңешімнен ішкен-жегенім өтіп тұр, дұға оқимын, тыныс аламын. Бірақ жаным түршікті, қолымда әл жоқ, қуыс кеудемін. Мен бұдан былай Мендель Зингер емеспін, мен – Мендель Зингердің қалдығымын. Америка бізді қырды. Америка – атамекен, бірақ қырғынға ұшырататын атамекен. Біздің елдегі күн – бұл жерде түн. Біздегі өмір – мұнда өлім. Өз елімізде аты Шемария болған ұлымыз, мұнда Сэм аталыпты. Сен Америкада жерлендің, Дебора, мені, Мендель Зингерді де, Америкада жерлейді». Сегізінші күні таңертең, Мендель қайғысынан тұрған кезде, келіні Вега келді, қасында мистер Глюк еріп жүр. «Мистер Мендель», – деді мистер Глюк, «төменде машина күтіп тұр. Сіз дереу бізбен бірге жүруге тиіссіз, Мириям бір жағдайға душар болып қалды». – «Жақсы», – деді Мендель, оған біреу бөлмеңе тұс қағаз жапсыру керек, деп хабарлағандай, немқұрайды. «Жақсы, маған пальтомды беріңдер». Мендель әлсіз қолдарымен пальтосын әрең киіп, баспалдақпен төмен түсті. Мистер Глюк оны машинаға итермеледі. Олар жол бойы жұмған ауызын ашпады. Мендель Мириямға не болғанын сұрамады да. Бәлкім ол да өліп қалған шығар, деп ойлады ол сабырлы қалпында. Мэк оны қызғанып өлтірді ғой.

Йозеф Рот Қаза болған баласының үйіне алғаш рет кірді. Оны бір бөлмеге кіргізді. Ол жерде Мириям кең ақ төсекте жатыр екен. Оның шашы ақ жастықтың үстінде мойылдай қап-қара болып жайылып кеткен. Екі беті қып-қызыл, оттай жанып, қара көздерінің айналасын жалпақ қызыл дөңгелектер басып кетіпті; Мириямның көздерін күйіктің сақинасы қоршап алыпты. Жанында медбике отыр, Мэк дөңкиіп, қозғалмастан, жиhаз сияқтанып, бұрышта тұр. «Мендель Зингер келді», – деп, айқай салды Мириям. Ол бір қолын әкесіне созып, күле бастады. Оның күлкісі бірер минутқа созылды. Оның күлкісі вокзалда үздіксіз шығып тұратын ащы дабылдың үніндей шықты, мыңдаған жұқа хрусталь әйнекті мыстан жасалған мыңдаған кішкентай балғамен соққандай сыңғырлады. Кенеттен күлкісін доғарды. Бір секундтай тыныштық орнады. Одан соң Мириям солқылдап жылай бастады. Көрпесін түріп тастады, жалаңаш аяқтары тырбаңдап, табанымен жылдам-жылдам, барған сайын шапшаң жылдамдықпен жатқан жұмсақ төсегін тебе берді, тебе берді, жұмып алған жұдырықтары да дәл сондай ырғақта ауаны тілгілей берді, тілгілей берді. Медбике Мириямды күшпен қатты ұстап тұрды. Мириям тынышталыңқырады. «Қайырлы күн, Мендель Зингер!» – деді Мириям. «Сен менің әкемсің, оны мен саған айта аламын. Мен анау тұрған Мэкты сүйемін, бірақ мен оның көзіне шөп салдым. Мен мистер Глюкпен төсек бөлістім, иә, мистер Глюкпен! Глюк – менің Глюгім де, Мэк – менің Мэгым. Мендель Зингер де маған ұнайды, енді егер сен қаласаң...». Осы кезде медбике қолымен Мириямның аузын жапты да, Мириямның үні шықпай қалды. Мендель Зингер әлі де есіктің көзінде тұр, ал Мэк – әлі де бұрышта. Бұл екеуі анда-санда бір-біріне көз тастап қояды. Олар сөзбен түсінісе алмағандықтан, көзбен ымдасты. «Ол жынданған», – деді Мендельдің көздері Мэктің көздеріне. «Ол еркектерсіз күн көре алмайтын еді, ол жынданған». Вега кірді де, былай деді: «Дәрігер шақыртқанбыз. Ол енді келіп қалуы керек. Кешеден бері Мириям шатып

Тағдыр тәлкегі сөйлеп, сандырақтап жатыр. Мэкпен қыдырып кеткен еді, қайтып оралғанда, ол өзін-өзі түсініксіз жағдайда ұстай бастады. Дәрігер келіп қалуы керек». Дәрігер келді. Ол неміс еді, Мендельмен түсінісе алды. «Біз оны жындыханаға алып кетеміз», – деді дәрі­ гер. «Қызыңыз, өкінішке орай, жындыханаға баруға тиіс. Сәл күте тұрыңыз, оны ұйықтатып тастайын». Мэк әлі бөлмеде тұр. « Оны қатты ұстай аласыз ба?» – деп сұрады дәрігер. Мэк өзінің күректей қолдарымен Мириямды тапжылтпай ұстады. Дәрігер оның жамбасына ине салды. «Енді тынышталатын болады!» – деді ол. Жедел жәрдем машинасы келді де, зембіл көтерген екеу бөлмеге кірді. Мириям ұйықтап жатқан. Оны зембілге таңып байлады. Мендель, Мэк және Вега жедел жәрдем машинасының артынан жүріп отырды. «Сен бұны басыңнан өткерген жоқсың», – деді Мендель, олар келе жатқан кезде әйелі Дебораға. «Менің көрерім әлі көп, дегенмен мен осыны біліп едім. Мириямды казакпен егістік алқабында көрген кештен бастап білгенмін. Оның ішін шайтан жайлап алған. Дұға қылшы, Дебора, шайтан оны жайына қалдырсыншы, уысынан босатсыншы қайтадан». Сонымен, Мендель жындыхананың күту бөлмесінде басқа күтушілердің ортасында үстінде толтыра салынған жаздық сары гүлдері бар вазалар тұрған кішкене үстелдер мен түрлі-түсті суретті журналдардар қойылған керегелердің алдында отыр. Бірақ күтіп отырғандардың бір де біреуі гүлді иіскеп, бір де біреуі журналдарды ақтармады. Алғашында Мендель өзімен бірге отырған жұрттың бәрін жынданып кеткендер ме екен деп, өзін де осы барлығы сияқты жынданған екен деп ойлады. Одан соң ол осы күту бөлмесін ақ түспен әктелген коридордан бөліп тұрған кең, айнадай жарқырап тұрған әйнек есіктен көк жолақты халат киген адамдардың қосақталып қастарынан сыртқа қалай шығарылып жатқанын көрді. Бірінші әйелдер, одан соң еркектер шықты, анда-санда аурулардың бірі өзінің анайы, ешкімді жақтырмай

Йозеф Рот тыржиған, шарасыз, ашулы жанарын есіктің әйнегі арқылы күту залына тастап қояды. Күтіп отырғандардың барлығы шошып кетті де, тек Мендель ғана сабырлы қалпында қалды. Иә, күтіп отырғандардың, әрі өзінің де көк жолақ халат кимей отырғаны оған оғаш болып көрінді. Ол қара жібектен тігілген фуражкасын тізесіне қойып, кең былғары креслода отыр, оның қолшатыры, адал жолсерігі, креслоның жанында сүйеулі тұр. Мендель адамдарға, әйнек есікке, журналдарға, сыртта әлі де қастарынан өтіп жатқан – оларды моншаға апара жатыр – жындыларға, вазалардағы алтындай сап-сары гүлдерге кезек-кезек көз тастады. Бұлар – сап-сары жауқазын гүлдер, Мендель оларды өз елінде көгалдарда жиі көргенін есіне алды. Гүлдер оның елінен келген. Ол айрықша қимас сезіммен Отанын есіне алды. Мына көгал, гүлдер де сонда болатын! Бейбіт, тыныш заман сол жерге тән, ол жаққа жастық та тән еді, әрі жанына жақын кедейлік те сол өз еліне тән. Жаздыгүні аспан көкпеңбек болатын, күн ып-ыстық, астық сап-сары болатын, шыбын-шіркейлер жасыл түске құбылып, жан жадыратар әндерін салып, ызыңдайтын, әрі көк аспанның астында биікте тынбастан бозторғай шырылдайтын. Жауқазын гүлге қарап отырған сәтте, Мендель Дебораның қайтыс болғанын, Сэмның қаза болғанын, Мириямның жынданып, Йонастың хабарсыз кеткенін ұмытып кетті. Ол Отанын, оның ішінде өлгендердің арасындағы ең адалы, барлық өлгендердің ортасындағы ең алысы, барлық өлгендердің ішіндегі өз жанына ең жақыны, Менухимді, енді ғана жоғалтқандай болды. Сол жерде қалғанымызда ғой, деп ойлады Мендель, түк те болмас еді! Йонас, менің балаларымның ішіндегі ең ақымағы, Йонас дұрыс жасады! Ол аттарды жақсы көрді, араққа құмар болды, қыздарға құмар болды, енді хабар-ошарсыз! Йонас, мен сені енді ешқашан көрмеймін, саған казак болғаның дұрыс болды, деп те айта алмаймын. – «Неғып ылғи жер-көкте қаңғисыңдар да жүресіңдер?» – деген еді Самешкин. «Сендерді шайтан қуады!» Ол – шаруа, ақылды шаруа еді Самешкин.

Тағдыр тәлкегі Мендельдің баруға құлқы болмаған еді. Дебора, Мириям, Шемария – солар әлемді шарлап кетуге ынтазар еді ғой. Қалу керек еді, аттарды жақсы көріп, арақ ішіп, көк шөптің үстінде аунап жатып ұйықтап, Мириямды казактармен қыдыртып қойып, Менухимді мейірлене сүю керек еді. Менің мұндай ойға кеткенім не, осы жынданып кеткеннен саумын ба? – деп ойлады Мендель одан соң. Қарт еврей осындай заттарды ойлай ма? Құдай менің ойымды шатастырды, қызымның ішін жайлағандай, шайтан мені де жайлап, осындай ойға итермелеп отыр. Дәрігер келіп, Мендельді бір бұрышқа апарды да, жайлап былай деді: «Сабыр сақтаңыз, қызыңыздың ауруы қатты. Қазір мұндай жағдай өте көп, соғыс, түсінесіз бе, әлемде болып жатқан бақытсыздық осындай жағдайға әкеп соғады, өте қиын заман болып тұр. Бұл ауруды қалай емдеп жазуды медицина әлі білмейді. Менің естуімше, Сіздің ұлдарыңыздың бірі қояншық ауруымен ауырады екен ғой, кешіріңізші, отбасыңыздың жағдайы осындай. Біз, дәрігерлер, мұны азғындаған психоз, яғни есалаңдану, деп атаймыз. Болуы мүмкін. Бірақ бұл біз, дәрігерлер, Dementia, Dementia praecox, деменция, яғни кем ақыл, ақылы ауысқан, деп атайтын ауру болуы да мүмкін, бірақ тіптен аталуының өзі де нақты сенімді емес. Бұл – біз емдеп жазуға құзырымыз жетпейтін, сирек кездесетін жағдайлардың бірі. Сіз құдайға сенетін адам емессіз бе, мистер Мендель? Қайы­ рымды құдайымыз жар болсын. Тек қайырымды құдай­ ға сыйыныңыз. Айтса да, қызыңызды тағы бір көргіңіз келе ме? Жүріңіз!» Бір бау кілт саңғыр-сұңғыр етіп, есік тарс етіп жабылды да, Мендель ұзын коридордың бойымен тік қойылған табыттар сияқты қара нөмірлі ақ есіктердің жанымен жүрді. Санитарканың бір бау кілті тағы да саңғырсұңғыр етіп, табыттың біреуі ашылды, ішінде Мириям жатыр, ұйықтап жатыр, Мэк пен Вега оның қасында тұр. «Енді кетуіміз керек», – деді дәрігер.

Йозеф Рот «Мені бірден үйге апар, өз көшеме», – деп, бұйырды Мендель. Оның даусының қатал шыққаны соншалық, барлығы шошып кетті. Олар оған жалт қарады. Оның сырт кейпі өзгермеген тәрізді. Дегенмен, ол басқа адам еді. Дәл Цухновтағыдай әрі Америкадағы барлық уақыттағыдай киініп алған. Биік қонышты етігі, жартылай қысқа шапаны, қара жібектен тіккен фуражкасы бар. Сонда оны соншалықты не өзгертті? Ол неге бәрінен де денелі, үлкенірек және сұсты болып көрініп тұр? Оның бет әлпетінен неге сондай ашық әрі қорқынышты жарқыл шығып тұр? Ол денелі, үлкен Мэктан да асып кеткендей. Оның құдіреті, азабы, деп ойлады дәрігер, қарт еврейдің ішіне түсіп кеткен. «Бірде», – деп бастады Мендель машинада, «Сэм маған, Америкадағы медицина – әлемдегі ең күштісі, деген еді. Енді ол медицина көмектесе алмайды. Құдай көмектеседі, деді дәрігер. Айтшы, Вега, сен құдайдың Мендель Зингердей пақырға бір көмектескенін көрдің бе? Құдай көмектеседі!» «Енді сен біздің үйде тұрасың», – деді Вега өксіп. «Мен сендердің үйіңде тұрмаймын, балам», – деп жауап берді Мендель, «сен күйеуге шығасың, сен күйеусіз болмау керексің, сенің балаң әкесіз болмауы керек. Мен – қарт евреймін, Вега, күнім жетіп отыр, өлуіме аз қалды. Мұқият тыңда, Вега! Мэк Шемарияның досы еді, ол Мириямды сүйді, мен оның еврей емес екенін білемін, бірақ сен оған күйеуге шығуға тиіссің, мистер Глюкке емес! Естіп тұрмысың, Вега? Менің бұлай айтқаныма таңқалып тұрсың ба, Вега? Таңқалмай-ақ қой, мен жынданып кеткен жоқпын. Қартайдым мен, біраз дүниені бас­ тан өткердім, менің ақылым енді ғана кірді. Өмір бойы топас мұғалім болдым. Мен енді не айтып отырғанымды білемін». Олар Мендельдің үйіне келіп жетті, Мендельді машинадан түсіріп, бөлмесіне жетектеп апарды да, Мэк пен Вега не істерлерін білмей, әлі де біраз уақыт тұрды.

Тағдыр тәлкегі Мендель шкафтың жанындағы орындыққа отырып, Вегаға былай деді: «Менің өзіңе айтқандарымды ұмытпа, есіңде сақта. Енді бара ғойыңдар, балаларым». Олар шығып кетті. Мендель терезенің алдына келіп, олардың машинаға қалай мініп жатқандарына қарады. Аса қиын немесе сәтті жолға шығып бара жатқан балалары ретінде оларға оның бата беруі керектей көрінді. Мен оларды енді ешқашан көрмеймін, деп ойлады ол одан соң, оларға бата да бермеймін. Менің батам оларға қарғыс болып, олардың менімен жүздесуі оларға қырсық болуы мүмкін. Ол өзін жеңіл сезінді, иә, бүкіл өткен өміріне қарағанда жеңілірек сезінді. Ол барлық қарым-қатынасын үзді. Оның көптеген жылдардан бері жалғыз екені есіне түсті. Ол әйелі мен өзінің арасындағы нәзік жылы сезім ұшқыны өшіп, бір-біріне деген көңілдері көншімей, көңіл көпірі қирап, еркектік-әйелдік табиғи қарымқатынастары тоқтаған сәттен бері жалғыз еді. Жалғыз еді ол, жалғыз. Бұрын әйелі мен балалары жан-жағында болып, жан азабын арқалауына мүмкіндік бермеді. Олар Мендельдің жан жарасын емдеп жаза алмады. Шипасы жоқ пайдасыз бұласыр, яғни пластырь, сияқты жарасына жабысып тартылып, оның тек бетін ғана жауып тұрды. Қазір ол, ақыры, өз қолы өз аузына жетіп, рахаттанып, «салтанатты» түрде қайғысының «ләззатына бөленіп отыр». Әлі түйіні шешілмеген бір шаруасы бар, соны реттестіруі керек. Ол құлшына іске кірісті. Ол ас бөлмеге барып, газет қағаздары мен қарағай тамыздығын асығаүсіге жинап, пештің ішіне емес, үстіне от жақты. Жалын көрінетіндей болып көтеріліп, жайылған кезде, Мендель жылдам адымдай басып, шкафқа барды да, одан ішінде өзінің дұға оқығанда қолына тағатын қайысы жатқан кішкене қызыл масаты дорбасын, дұға оқығанда киетін шапанын және дұға кітаптарын алды. Бұл заттар қалай жанар екен деп, көз алдына елестетті. Жалын шапанының таза қой жүнінен жасалған сарғайып өңін жоғалтқан матасын шарпып, үшкір, көгілдір, жалмаңдаған тілімен оны лезде-ақ жалмап қойды. Күміс жіппен қайрылған

Йозеф Рот жарқыраған етегі кішкене қызыл шоқ болып ширатылып, біртіндеп көмірге айналды. Жалын кітаптардың беттерін жайлап шиыршықтап, күмістей сұр күлге айналдырды, ал қара әріптер сәл сәтке қан түстес болып боялды. Кітап түптерінің көн бұрыштары жоғары шиыршықталып, ешнәрсеге ұқсамайтын ерекше құлақтар сияқты қалқиып тұр, олар ыстық отта жанып, құрып бара жатқан кезде Мендель кітаптардың соңынан не деп айқайлап жатқанын естіп тұрды. Ол олардың соңынан үрейлі ән айтады. «Бітті, бітті, Мендель Зингер тынды», – деп айқайлады ол, еденнің тақтайының сатырлап, қабырғадағы құмыра, қазан-табақтардың салдырлай бастаған дыбыстарына етігімен жер тепкілеп, ырғақ беріп тұр. «Оның ешқандай ұлы да, қызы да жоқ, қатыны да жоқ, оның Отаны да жоқ, ақшасы да жоқ. Құдай: мен Мендель Зингерді жазаладым дейді; ол, құдай, не үшін жазалайды? Неге Леммельді, Флейшерді жазаламайды? Ол неге Сковроннекті жазаламайды? Неге ол Менкесті жазаламайды? Ол тек Мендельді ғана жазалайды! Мендельдің басында өлімжітім де бар, есі ауысу да бар, Мендельдің басында аштық та бар, құдайдың барлық сыйы – Мендельде. Бітті, бітті, Мендель тынды». Осылай Мендель ашық өрттің алдында тұрып, ашынғаннан айқайлап, аяғымен жер тепкілеп тұрды. Кішкене қызыл масаты дорбаны қолында ұстап тұрды, бірақ оны отқа лақтырмады. Бірнеше рет оқталып, ол оны жоғары көтерді, бірақ қолдары оны қайтадан төмен түсірді. Оның жүрегі құдайға назалы болғанымен, бірақ бұлшық еттерінде әлі де болса, құдайдың алдында қорқыныш ұялаған еді. Елу жыл бойы, күнде-күнде, бұл қолдар дұға оқығанда киетін шапанын жайып, қайтадан жинаған еді, дұға қайысын жазып, басына, сол қолына ораған еді, елу жыл бойы күн сайын мына дұға кітапты ашып, оңнан солға, солдан оңға парақтап, қайтадан жапқан еді. Енді қолдар Мендельге бағынбай, оның ашуын тыңдаудан бас тартты. Тек сонша жиі жалбарынып, дұға айтқан ауыз ғана бас тартпады. Құдайды құрметтеп,

Тағдыр тәлкегі оны аса мадақтап аллилуйяны айтқанда жиі секірген аяқ қана Мендельдің ашу әуеніне жер тепкілеп ырғақ беріп тұрды. Көршілері Мендельдің шыңғырып, улап-шулап жатқанын естіп, оның есігінің саңлау-саңлауынан басқышы бар кіре беріске будақтап шығып жатқан көксұр түтінді көрді де, оның есігін қағып, тез есік ашуын талап етіп, айқайлады. Ол бірақ оларды естімеді. Оның көзіне оттың түтіні кіріп, осы өзі істегеніне масаттанған ашу-ыза, оттың шатыр-күтірі құлағын тұндырды. Көр­ шілердің бірі: «Одан да оның достарын шақырайық! Олар Сковроннектің үйінде отыр. Бәлкім достары бұл бейшараны ақылға шақырар», – демегенде, олар полиция шақыруға әзір еді. Достары келгенде кезде, Мендель шынымен де саябырсып қалған еді. Ол есіктің ысырмасын ашып, оларды осы үйге кіруге үйренген әдеттерімен, кезек-кезегімен, Менкес, Сковроннек, Роттенберг және Грошельді кіргізді. Олар Мендельді төсекке итермелеп отырғызып, өздері де оның жанына, алдына айнала жайғасты да, Менкес былай деді: «Саған не болды, Мендель? Неге өрт қойдың, үйді неге жағып жібергің келді?» «Менің одан да зорын, үйді және бір адамды ғана емес, одан да көбірек өртегенді қалаймын. Сендерге менің ойымда шындығында нені жағып жіберу болғанын айтсам, таңқаласыңдар. Сендер таңқалып: Мендель де қызы сияқты жынданып кетті, деп айтасыңдар. Бірақ сендер маған сеніңдер: мен жынды емеспін. Алпыс жылдан астам уақыт бойы жынды болдым, бірақ дәл қазір жынды емеспін». «Сонымен, не жаққың келгенін бізге айтшы!» «Менің құдайды жағып жібергім келеді». Тыңдап отырған барлық төртеуі де бір ауыздан шың­ ғырып жіберді. Олардың бәрі де, Мендельдің әрдайым құдайшыл болғанындай, құдайшыл емес еді. Төртеуінің бәрі де талай уақыттан бері Америкада тұрады, олар қасиетті шабатта, яғни, апта сайынғы діни мейрамда

Йозеф Рот да, демалыс күні де жұмыс істейді, олардың есіл дерті – ақша, олардың ескі сенім-нанымын заманның, жаңа әлемнің боз шаңы қалың әрі ешқашан сүртілмейтіндей болып, нығыз басқан. Көп әдет-ғұрыпты олар ұмытып кеткен, кейбір заңдарға қарсы шыққан, бастарымен де, бүкіл дене мүшелері, болмысымен де күнәға белшесінен батқан. Бірақ құдай әлі олардың жүректерінде ұялаған. Құдайға тіл тигізгенде, Мендель олардың ет пен терінің ішіндегі жүректерін жез тырнақ үшкір саусақтарымен шымшып ұстап алғандай болып, жүректері шаншыды. «Құдайға тіл тигізбе, Мендель», – деді Сковроннек ұзақ үнсіздіктен кейін. «Құдайдың соққысының мәні құпия екенін сен менен де жақсы білесің ғой, өйткені сен көбірек оқыдың ғой. Біз не үшін жазаланатынымызды білмейміз». «Бірақ мен білемін, Сковроннек», – деп қарсы шықты Мендель. «Құдай – қатыгез, неғұрлым көп тіл алсақ, ол бізге соғұрлым қатал бола түседі. Ол – құдіреттілердің құдіреттісі, шынашағының тырнағымен-ақ құртып жібе­ реді, бірақ ол оны ылғи жасамайды. Тек әлсіздерді ғана ол бар ынтасымен жояды. Адамның әлсіздігі оның күшін тасытып, тіл алғыштығы ашуын оятады. Ол – аса үлкен қатыгез исправник (патшалы Ресейдегі уездік полицияның бастығы). Тәртіп сақтасаң, ол сен тек өз пайдаңа бола сақтайсың, деп айтады. Ал бұйрығының тек біреуін ғана бұзсаң, онда ол сені жүз жазамен қудалайды. Оның назарын өзіңе қаратуды қалап, пара берсең, онда ол сені одан да әрмен қаhарына алады. Ал оған адал болсаң, онда ол тұзағына түсіреді. Бүкіл Ресейде одан асқан қаhарлы исправник жоқ шығар!» «Есіңе түсірші, Мендель», – деп бастады Роттенберг, «Йовты есіңе түсірші. Оның жағдайы да саған ұқсас болып еді ғой. Ол басы күл-күл болып, қу тақыр жерде отырды, жарасының жанына батқаны соншалық, аң сияқты жерде бұратылып жатты. Ол да құдайға тіл тигізді. Ал ол тек сынақ қана еді. Төбемізде не болып жатқанын қайдан білейік, Мендель? Мүмкін шайтан құдайдың алдына келіп, сол кездегідей: Адал жанды жолдан тайдыру

Тағдыр тәлкегі қажет, деген болар. Ал Жаратушы болса: тек Мендельді, менің құлымды ғана, сынап көр, деген болар». «Сенің жазғыруыңның дұрыс емес екенін», – деп кірісті Грошель, «әлі көресің. Өйткені Йов құдай сынаққа ала бастағанда, жоқ жұқана емес, керісінше дәулетті еді ғой. Және сен де жоқ жұқана болған жоқсың, Мендель! Ұлыңның сауда үйі болды, зат сататын дүкені болды, жылдан жыл асқан сайын байи түсті. Ұлың Менухим ауруынан құлан таза жазылайын деп қалды, ол да ендігі Америкаға келген болар еді. Сен өзің аман-есен едің, әйелің аман-есен еді, қызың сұлу еді, әрі жақында оған күйеу жігіт табар едің!» «Неге менің жүрегімді тілгілеп отырсың, Грошель?» – деп қарсы шықты Мендель. «Бір кезде болып, қазір құрдымға кеткеннің бәрін неге түгендеп шықтың? Менің жарам әлі бітелген жоқ, ал сен болсаң, сол жараның қанын шығарып, бетін қайтадан тырнап отырсың.» «Ол дұрыс айтады», – деді қалған үшеуі бір ауыздан. Сонымен Роттенберг бастады: «Сенің жүрегің тілімтілім болып тұр, Мендель, мен оны білемін. Бірақ біз сенімен барлығы жайлы сөйлесе алатындығымыздан, біздің сенің екі туып бір қалғандарыңдай қайғыңа ортақ екенімізді сен білетіндіктен, егер мен Менухим туралы ойлануыңды өтінсем, сен бізге ренжімейсің бе? Бәлкім, қадірменді Мендель, сен Менухимді тастап кеткендіктен құдайдың маңдайыңа жазған нәсібесінен айрылған шы­ғар­сың? Саған бұйырғаны ауру ұл еді, ал сендер болсаңдар, оны керексіздей көрдіңдер». Тыныштық орнады. Мендель ұзақ уақыт еш жауап бермей, отырып қалды. Ол қайтадан сөйлей бастағанда, Роттенбергтың сөзін мүлдем естімеген сияқты болып көрінді; өйткені ол сөзін Грошельге бағыттады: «Ал сен Йов туралы мысалмен не айтпақшысың? Сендер шын ғажайыпты өз көздеріңмен көріп қойдыңдар ма? Ғажайыптар, олар соңында Йов жайлы қалай мәлімденеді? Ұлым Шемария Франциядағы бауырластар қабірінен тіріліп шығуы керек пе? Ұлым Йонас хабар-ошарсыз

Йозеф Рот кеткен жағынан тірі келуі керек пе? Қызым Мириям кенеттен жындыханадан сау оралуы керек пе? Егер қайтып оралса, онда ол тағы бір еркекті тауып алып, ешқашан жынданып көрмегендей ары қарай тыныш өмір сүре ала ма? Әйелім Дебора әлі топырағы да кеппеген көрінен көтеріліп шығуы керек пе? Ұлым Менухим, әлі тірі болған жағдайда, соғыс қайнап тұрғанда Ресейден осында келуге тиіс пе?», – деді де, Мендель қайтадан Роттенбергке бұрылды: «Оған ерегісу мақсатында Менухимді қасақана тастап кетті, дегенің мүлде дұрыс емес. Басқа себептермен, казактармен әуейі бола бастаған – казактармен – қызыма бола кетуге мәжбүр болдық. Ал Менухим неге ауру болды? Оның ауруының өзі құдайдың мені жөнсіз жазалағанының белгісі еді – маған лайық емес соққылардың алғашқысы еді». «Құдайдың қолынан бәрі келетініне қарамастан», – деп бастады бәрінің ішіндегі ең естісі, Менкель, «дүниенің енді ол үшін құны болмағандықтан, оны одан ары ғарай ғажайып жасамайды деп есептеу керек қой. Құдайдың саған ерекше ықыласын салғысы келсе, күнәлар басқаға жолығар еді. Өйткені басқалар адал адамның ғажайыбын көруге лайықты емес, сондықтан да таразының басы бірде былай, бірде олай жүруге тиіс болды, ал Содом мен Гоморра қаза болды да, Алланың таразысының ғажайыбын көрмеді. Бүгін бірақ жер-көктің бәрінде адамдар мекендейді – сен өзің әлемнің қай түкпірінде болсаң да, саған не болғаны туралы газеттер хабардар етеді. Сонымен құдай бүгінде өлшеулі ғана ғажайыптар жасайтын болар. Бірақ олардың өзі әжептеуір үлкен, құдайдың атынан айналайын! Әйелің Дебора тіріліп келе алмайды, ұлың Шемария да тіріліп келе алмайды. Бірақ, бәлкім, Менухим тірі шығар, соғыстан соң сен оны көре аларсың. Ұлың Йонас тұтқында шығар, мүмкін, соғыстан кейін оны да көре аларсың. Қызың ауруынан сауығып кете алады, есі кіреді әлі, бұрынғысынан да сұлу болып, күйеуге шығады, саған немере сыйлайды. Сенің немерең де бар ғой, Шемарияның ұлы. Осыған дейін барлық балаларыңа

Тағдыр тәлкегі арнаған махаббат нұрын енді осы жалғыз немереңе төк! Жұбанасың». «Мені мен немерем арасындағы», – деп қарсы сөйледі Мендель, «байланыс үзілген, өйткені Шемария, менің ұлым және немеремнің әкесі, өлді. Келінім Вега басқа күйеуге тиеді, немеремнің әкесі мен емес, басқа әкесі болады. Ұлымның үйі менің үйім емес. Менің ол үйден іздер түгім жоқ. Менің онда болғаным бақытсыздық әкеледі де, менің аталық махаббатым айдаладағы жай тартқан жалғыз ағаш сияқты қарғыс жаудырады. Ал Мириямға келетін болсақ, медицина оның ауруын емдеп жаза алмайды деп, дәрігердің өзі айтқан маған. Йонас мүмкін өліп қалған шығар, ал Менухим тәуірленіп қалғанның өзінде ауру еді ғой. Ресейдің ортасында, мынандай қауіпті соғыста оның қайтыс болғаны анық қой. Жоқ, достарым! Мен – жалғызбын, жалғыз болуды қалаймын. Өмір бойы құдайды сүйдім, ал ол мені жеккөрді. Өмір бойы одан қорықтым, енді ол маған ештеме де істей алмайды. Одан көресімнің бәрін көрдім. Ол мені енді тек қана өлтіре алады. Бірақ ол қатыгез, маған ол өлімді де қимайды. Мен өмір сүре беремін, сүре беремін, сүре беремін». «Бірақ оның құдіреті», – деп қарсы шықты Грошель, «бұ дүниеде де, о дүниеде де күшті. Абайла, Мендель, өліп қалсаң, өз сорың!» Мендель осы сәтте барынша қарқылдап күлді де, былай деді: «Мен тозақтан қорықпаймын, менің терім күйіп, дене мүшелерім семіп қалған, әрі жын-шайтан – менің достарым. Тозақтың бар азабын мен басымнан өткізіп қойғанмын. Құдайға қарағанда шайтан анағұрлым мейі­ рімдірек. Құдіретті болмағандықтан, ол соншалықты қатыгез де бола алмайды. Мен қорықпаймын, достарым!» Осы сәтте достары үнсіз қалды. Бірақ олардың Мен­ дельді жалғыз қалдырғылары келмеді, сонымен олар үндемей отырып қалды. Грошель, ең жасы, басқалардың әйелдеріне әрі өз әйеліне күйеулері бүгін түнде үйлеріне келе алмауы мүмкін екені туралы мән-жайды түсіндіру үшін астыңғы қабатқа түсті. Олардың саны он болып,

Йозеф Рот кешкі дұғаны айтуға мүмкін жағдай жасау үшін Мендель Зингердің пәтеріне тағы да бес еврейді ертіп келді. Олар дұға оқи бастады. Бірақ Мендель Зингер дұғаға қатынаспады. Ол төсектің үстінде отырды, отырған орнынан тапжылмады да. Өлілерге бағышталатын дұғаны да оқымады, ол үшін Менкес оқыды. Бөтен бесеуі кетіп қалды. Бірақ төрт дос түні бойына қалды. Екі көк шамның біреуі білтесі бітіп, түбінде бір тамшы май қалғанша жанды. Шыбынның ызыңы естілетіндей тыныштық орнады. Әрқайсысы өзді-өзі отырған орындарында ұйықтап қалды, қорылдады да, өз қорылдарынан өздері шошып оянып кетіп жатты; қайтадан қалғып-мүлгіп, мойындары салбырай бастады. Тек Мендель ғана көз ілмеді. Көзін бадырайта ашып, сыртында түннің қою қараңғылығы ақыры ыдырап, шымылдығын түре бастаған, одан соң бозарып, кейін ағарған терезеге қарады да отырды. Сағаттың ішінен алты рет соғылған дыбыс шықты. Достар бірінен соң бірі оянды. Бірімен бірі ақылдасқандай, олар Мендельді қолтығынан ұстап алды да, оны үйдің астыңғы қабатына алып түсті. Олар Мендельді Сковроннектердің үйінің астындағы бөлмесіне алып келді де, диванға жатқызды. Бұл жерде ол ұйықтап қалды. ХІV Осы таңнан бастап Мендель Зингер Сковроннектер­ дің үйінде қалды. Достары керек-жарақтарын сатып әперді. Оның өз үйінен тек төсек орны мен Мендель жағып жібере жаздаған дұға оқуға қажетті жабдықтары бар қызыл масаты дорбаны ғана алып келді. Дорбаны Мендель қолына алған да жоқ. Сковроннектің артқы бөлмесінде шаң басып, сұп-сұр болып, көр шегеге ілулі тұр. Бұдан былай Мендель Зингер дұға оқымады. Кейде дұға оқушылардың тиісті санын толықтыру үшін оныншы адам болмай қалғанда, ол қажетке асып жатты. Осыдан соң ол өзінің қатынасқаны үшін төлем ақы алатын. Ан-

Тағдыр тәлкегі да-санда ол өзінің дұға қайысын да аздаған ақыға жалға беріп тұрды. Жұрт оның шошқа етін жеп, құдайды ашуландыру үшін италияндықтар тұратын көшеге жиі өтіп бара жататыны жайлы айтып жүр. Орталарында Мендель өмір сүріп жатқан жұрт оның құдайға қарсы күресінде Мендельді жақтады. Өздерінің құдайға сенетіндіктеріне қарамастан олар бұл еврейдің іс әрекетінің дұрыс екенін мойындауға тиіс еді. Jehovah оған тым қатал болды. Әлемде соғыс әлі жүріп жатыр. Мендельдің ұлы Сэмнан басқа көшенің майданға аттанған барлық тұрғындары аман-есен. Жас Леммель офицер болыпты, бақытына қарай тек сол қолынан айрылыпты. Ол демалысқа келіп, көшенің батыры атанды. Ол барлық еврейге Америкалық азаматтық хұқық алып берді. Ол жаңадан келген әскер бөлімінің жұмысын соңғы рет дұрыс жолға қою үшін ғана майданда қалды. Жас Леммель мен қарт Зингердің арасындағы айырмашылықтың да сондай үлкен болға­ нына қарамастан, көшенің еврейлері екеуінің басына түскен тағдыр тәлкегін таразыда теңестіріп, оларды қатар қойды. Еврейлердің пайымдауынша, Мендель мен Леммель бақытсыздықтың бәрін өзара бөліскендей болып көрінді. Ал Мендель жалғыз сол қолдан зорын жоғалтты ғой! Леммель немістерге қарсы соғысса, Мендель жер бетіндегі зорлық-зомбылыққа қарсы күресті. Қарттың енді есінің кіресілі-шығасылы екеніне көздері жетіп тұрса да, еврейлер таңырқағандарын өздерінің оны есіркегендіктерімен, қиялдың қасиетінің алдында дұға қылып, қастерлеулерімен араластыра алмады. Мендель Зингердің таңдалғаны күмәнсіз. Ол Йегованың қатал озбырлығының аяуға лайық куәсы ретінде аптаның қан­дай қиын күнінде болса да еш қорқыныш кедергі жаса­майтындардың ортасында өмір сүрді. Ұзақ жылдар бойы ол да олардың барлығы сияқты күн кешті, аздаған жұрт оны елеп-ескерді, кейбіреулер оны мүлдем көзіне де ілмеді. Бір күні ол қорқынышты жағдайда марапатталды. Оны танымайтын жан қалмады. Күннің көп уақытын ол көшеде өткізді. Оның лағнеттеуіне тек

Йозеф Рот тәлімсіз бақытсыздықтан азап шегу ғана емес, сонымен қатар азаптың белгісін ту сияқты желбіретіп, жұртқа көрсетіп, алып жүру де жататындай еді. Сонымен өз жеке басының жан азабының күзетшісі сияқты ол көшенің ортасында әрлі-берлі сенделіп жүрді, оған өткен-кеткеннің барлығы амандасты, кейбірі кішігірім тиын-тебен берді, көбісі оны сөзге тартты. Қайыр садақа үшін рахмет те айтпады, сәлем бергендерге ернін де жыбырлатпады, ал сұрақтарға Иә немесе Жоқ деп қана қысқа жауап қайтарды. Таң атпастан ерте тұрды. Сковроннектердің артқы бөлмесіне жарық түспейтін, терезесі жоқ еді. Ол таң атқанын жұрттың терезелерінің қақпағын ашқан дыбысынан сезетін, Мендель Зингерге жеткенше, таң ұзақ жол жүретін. Көшедегі алғашқы сыбдыр естілісімен, Мендель қимылдап, күнін бастайтын. Спирт шамның үстінде шәй қайнады. Ол шәйді нан мен қатты піскен жұмыртқа жей отырып ішті. Ол қабырғада ілулі тұрған қасиетті заттары бар дорбаға именіп, бірақ ызалана көз тастады, қара көк көлеңкеде дорба одан әрмен қарайып, үлкейіп көрінді. «Дұға оқымаймын!» – деді Мендель өзіне өзі. Бірақ дұға оқымағаны оған ауыр тиді. Өз ашуы, бұл ашудың шарасыздығы оның жанына батты. Мендельдің құдайға кектеніп, ашулы болғанына қарамастан, құдай әлемді билеп төстеді. Кек оны құдайшылығы сияқты аз ғана уақыт уысында ұстай алды. Осындай және соған ұқсас ойлармен басы қатып, Мендель күнін бастады. Ертеректе, оның есіне түсті, оның оянуы жеңіл еді, оны дұға оқу мезгілін қуанышпен күту, саналы түрде құдайға тағы да жақындай түскенін білдіретін көңіл күйі оятатын. Ұйқының жанға рахат жылуынан құдіретті әрі соған қарамастан жымиып тұрған Жаратушы өмір сүріп жатқан кең де сәулетті, жанға жайлы төр бөлме сияқты дұғаның одан да әрмен құпияға толырақ, одан да әрмен мейірімдірек жарқылына еніп кететін. «Қайырлы таң, Жаратушым!» – дейтін еді Мендель, әрі жауап еститініне иланатын еді. Алдамшы, елес болған екен. Төр бөлме сәулетті де суық, Жаратушы

Тағдыр тәлкегі құдіретті де ашулы болды. Мендельдің ернінен жан ашуын көрсетер ышқынудан басқа еш дыбыс шықпады. Мендель Зингер терезенің қақпағын ашып, нота қағаздарын, ән мәтіндерін, граммофон күйтабақтарын жіңішке сөреге жайғастырды да, ұзын таяқпен темірден жасалған жалюзиді жоғары көтерді. Одан соң аузын суға толтырып алды да, оны еденге шашты, сыпырғышты алып, өткен күннің қоқым-соқым, шаң тозаңын сыпырды. Кішкене қалаққа қағаз қиындыларын салып, пешке тықты да, от тұтатып, оны жақты. Одан соң сыртқа шығып, біраз газет сатып алып, оларды кейбір көршілерінің үйлеріне апарды. Сүт сататын баланы, ерте келе жатқан наубайханашыларды жолықтырды, олармен сәлемдесті де, қайтадан «ісіне» кірісті. Сәлден кейін Сковроннектер келді. Олар оны анау-мынауды істеуге жұмсады. Күні ұзақ айтылатыны: «Мендель, сыртқа жүгір, майшабақ сатып әкел», «Мендель, мейіз әлі тұздалмапты!», «Мендель, сен кірді ұмытып кеттің!», «Мендель, саты сынып қалыпты!», «Қолшамның бір әйнегі жоқ», «Бөтелкенің тығынын ашқыш қайда?» Сонымен Мендель сыртқа жүгіріп, майшабақты да сатып әкеледі, мейізді де тұздайды, кірді де әкеледі, сатыны да жөндейді, әрі қолшамды әй­некшіге апарады, бөтелкенің тығынын ашқышты да табады. Кино­театр бағдарламасында өзгерістер болып немесе гас­трольге жаңадан театр келгендей жағдайда, балаларын қарасын деп, көршілер кейде оны алып та кететін. Сөйтіп Мендель бөтен балалардың қасында отырды, бір кезде өз үйінде Менухим жатқан кәрзеңкені жеңіл және мейірімді саусақтарымен қалай тербетсе, енді ол жеңіл және мейірімді аяғының ұшымен өзі есімдерін де білмейтін бөтен сәбилердің бесігін солай тербетті. Тербете отырып, ескі ән, атамзаманғы әнді салды: «Менен кейін қайталай ғой, Менухим: «Әуелі құдай көк пен жерді жаратты», менен кейін қайталашы, Менухим!» Еллул (шамамен тамыз/қыркүйек айлары, еврей күн­тізбесіндегі соңғы ай) айы еді, ұлы мейрам күндері басталған. Көшенің еврейлерінің бәрі уақытша дұға

Йозеф Рот оқитын орын ретінде Сковроннектің артқы бөлмесін қалады. (Өйткені олардың ғибадатханаға онша барғылары келмеді.) «Мендель, сенің бөлмеңде дұға оқитын болады!» – деді Сковроннек. «Бұған сен не айтасың?» – «Оқи берсін!» – деп, жауап берді Мендель. Ал ол еврейлердің қалай жиналып, үстінде өрілген білтесі бар үлкен сары балауыз шырағданды қалай тұтатқандарына қарап тұр­ ды. Ол өзі әр сатушының дүкенінің жалюзиін төмен түсіріп, есігін жабуына көмектесті. Ол олардың бәрінің киімінің сыртынан ақ халат кигендерін, олардың құдайды мадақтау үшін тағы бір рет тірілген өлген адамдар сияқты екенін көрді. Олар аяқ киімдерін шешіп, шұлықтарымен тұрды. Олар тізерлеп отырып, орындарынан көтерілді, үлкен алтындай сары балауыз және стеариннен жаса­ лынған гүлді ақ шырағдандар иіліп, дұға оқитын ша­ пандарға көзді ашып жұмғанша қатып үлгерген ыстық жас болып тамуда. Аруақтай аппақ еврейлердің өздері де шырағдандар сияқты иілді, олардың да көз жастары еденге тамып, кеуіп жатыр. Бірақ Мендель Зингер өзінің күнделікті киімімен арт жақта, босағада қап-қара болып, тіл қатпай тұр, қозғалған да жоқ. Еріндері жымқырылған, жүрегі – қатқан қара тас. Коль Нидре (барлық діни ант) дұғасының айтылуы ыстық желдей желпілдеп көтерілді. Мендель Зингердің еріні жымқырылған күйі, ал жүрегі қатқан қара тас қалпында қалды. Күнделікті киімімен арт жақта, босағада қап-қара болып, ол тіл қатпастан өзін мығым ұстап тұр. Оны ешкім елеген де жоқ. Еврейлер оны көрмеуге тырысты. Ол олардың ортасында бөтен еді. Тұрғандардың қай-қайсысы болмасын, оны ойлап, ол үшін дұға қылды. Мендель Зингер бірақ босағада қақиып тұрды да қойды, құдайға ашулы еді. Олардың бәрі қорқатындықтарынан дұға қылып жатыр, деп ойлады ол. Мен бірақ қорықпаймын. Мен қорықпаймын! Барлығы кетіп қалғаннан соң Мендель Зингер өзінің қатты диванына жатты. Дұға оқығандардың денелерінің жылуы диванда әлі қалып қойыпты. Бөлмеде қырық шырағдан әлі жанып тұр. Оларды өшіруге батылы бар-

Тағдыр тәлкегі мады, олар оның ұйқысын қашырды. Осылайша ол түні бойы ояу жатты. Ол құдайға тіл тигізудің осыған дейін болып көрмеген түрлерін ойлап тапты. Ол өзінің қазір сыртқа шығып, италияндықтардың көшесіне барып, осында, үнсіз жанып тұрған шырағдандардың тура ортасында ойып отырып алып, жеп тауысуы үшін рестораннан шошқа етін сатып алып, қайтып келе жатқанын елестетті. Шындығында бет орамалының түйінін шешіп, отырып алып өзінде бар тиындарын санады, бірақ ол бөл­ меден шыққан да, ешнәрсе жеген де жоқ. Ол киімшең, бадырайған көзін жұмбастан диванның үстінде міңгірлеп жатты: «Бітті, бітті, Мендель Зингер тынды, жұрдай болды! Оның ұлы да жоқ, оның қызы да жоқ, оның қатыны да жоқ, оның ақшасы да жоқ, оның үйі де, күйі де жоқ, оның құдайы да жоқ! Бітті, бітті, Мендель Зингер тынды, тыптипыл болды!» Шырағдандардың алтындай жылтыраған әрі көгілдір жалыны әлсіз дірілдеп тұр. Ыстық, балауыз тамшылар шам қойылған тақтай үстіне, мыс келінің ішіндегі сары құмның үстіне, бөтелкелердің қою жасыл әйнектерінің үстіне көздің жасындай қатты тырсылдап тамып тұр. Дұға оқығандардың ыстық демдері бөлмеде әлі де сезіледі. Олар үшін уақытша әкеліп қойылған орындықтардың үстінде олардың ақ шапандары әлі жатыр, олар ертеңгі күнді, дұғаның жалғасын күтуде. Балауыз бен көмірге айналған білтенің иісі шығып тұр. Мендель бөлмеден шығып, терезенің қақпағын ашты да, таза ауаға шықты. Күздің бұлтсыз ашық түні еді. Тірі жан көрінбейді. Мендель сенделіп, дүкен алдында әрліберлі жүрді. Полиция қызметкерлерінің кең адымдаған, баяу қадамдарының дыбысы естілді. Осы сәтте Мендель қайтадан дүкенге оралды. Ол форма кигендерден қашан да қашқақтап жүреді. Мейрам күндері өтіп кетті, күз келді, жаңбыр тысырлап жауып тұр. Мендель майшабақ сатып алды, еденді сыпырды, кірді әкелді, сатыны жөндеді, бөтелке тығынын ашқышты іздеді, мейізді тұздады, көшенің тура ортасында әрлі-берлі сенделіп жүрді. Қайыр садақа үшін рахмет

Йозеф Рот те айтпады, жұрттың сәлеміне ернін де жыбырлатпады, сұрақтарға Иә немесе Жоқ деп қана қысқа жауап берді. Түстен кейін жұрт саясат туралы әңгімелесіп, газет оқуға жиналғанда, Мендель диванына жатып алып ұйықтады. Басқалардың әңгімелері оны қызықтырмады да, оның ұйқысын да бұзбады. Оған соғыстың еш қатысы жоқ. Оны жаңа күйтабақтардың әні әлдиледі. Тек барлығы кетіп қалып, тыныштық орнағанда ғана оянды. Одан соң шамалы уақыт қарт Сковроннекпен сөйлесті. «Сенің келінің күйеуге тиейін деп жатыр», – деді бір кезде Сковроннек. «Дұрыс!» – деді Мендель. «Бірақ ол Мэкқа тиеді!» «Бұл ақылды оған мен бергенмін!» «Шаруалары жақсы жүріп жатыр екен!» «Менің шаруам емес қой». «Мэк бізге саған ақша бергісі келетінін айтты!» «Маған ешқандай ақшаның қажеті жоқ!» «Қайырлы түн, Мендель!» «Қайырлы түн, Сковроннек!» Мендельдің күнде таңертең сатып алу әдетіне айналған газеттерінде үрейге тола жаңалықтар өршіп тұрды. Олар өршіп тұрды, бірақ Мендельдің ешнәрсе білгісі келмеді. Ресейді енді патша билемейді. Жақсы, патша енді бұдан былай билемей-ақ қойсын. Газеттердің бәрібір де Йонас пен Менухим жөнінде хабарлайтын ештеңесі жоқ. Сковроннектің үйінде соғыс бір айдың көлемінде бітіп қалады деп айтысып-тартысып жатыр. Жақсы, соғыс бітсін. Шемария қайтып оралмады. Жындыхана басшылығы Мириямның жағдайының жақсар­ мағандығы туралы жазды. Вега хат жіберіпті, оны Сков­роннек Мендельге оқып берді. «Жарайды», – деді Мендель, «Мириям бәрі бір сауықпайды!» Оның ескі қара шапанының тозығы жеткені сонша­ лықты, өңіп, иығында жасыл болып көрінеді, артқы ті­ гісінің бәрі арқасында ұзына бойы омыртқасының кіпкішкентай суреті сияқты көрініп тұр. Мендель барған

Тағдыр тәлкегі сайын бір-ақ шөкім болып қалды. Шапанының етегі ұзара-ұзара, Мендель жүрген кезде, етігінің қонышын емес, тіптен толарсағын соқты. Ертеректе тек кеудесін ғана жабатын сақалы, өсе-өсе шапанының ең төменгі түймесіне дейін жетті. Қара, қазір өңін жойып, жасылданып кеткен жібектен тігілген қалпағының күнқағары жұмсарып, созылып кеткен, Мендель Зингердің қаба­ ғының үстінде жай шүберекке ұқсап сөлбірейіп тұр. Мендель Зингердің қалтасында не жоқ дейсің, талай нәрсе бар: жұрт одан алып келуге өтінген түйіншектер, газеттер, Сковроннектің үйіндегі қирап қалған дүниелерді жөндейтін әртүрлі құрал-саймандар, түрлі-түсті жіптер шумағы, орауға қажетті қағаз бен нан. Бұл заттардың ауыр салмағы Мендельдің арқасын одан әрман бүкшите түсті, әрі қарттың әдетте сол қалтасынан гөрі оң қалтасы ауырырақ болатындықтан, қарттың оң иығы төмен салбырап кеткен. Сонымен ол тізесі құрысып, өкшесі тырпылдап, құлайтын адам сияқты бір жағына қисайып, бүкшиіп, көшеде жүрді. Әлемнің жаңалықтары, аптаның аяғы мен мейрамдар тысқары тұрған ескі үйді айналып өткен арбадай оны да айналып өтіп жатты. Бір күні шынымен соғыс аяқталды. Көше босап қалды. Адамдар бейбітшілік мерекесі мен полктан қайтқан орал­мандарды көру үшін кеткен. Көбісі Мендельді үйлеріне қарайлап тұруға міндеттеп кетті. Ол пәтерпәтерді аралап, есіктерінің тұтқасы мен құлыптарын тексеріп, дүкенге қайтып оралды. Көз жетпейтін алыс­ тан қуанышқа бөленген әлемнің мерекелік абыр-дабырын, отшашудың тарсылын және он мыңдаған адамның мәз-мәйрам күлкісін еститін шығармын деп ойлады. Оның аспанында да азырақ мүлгіген бейбітшілік орнады. Саусақтарымен сақал-мұртын сипап, езуіне күлкі үйірілді, тіптен оның көмейінен үзік-үзік аздаған мырсмырс күлкі шықты. «Мендельге де бір той», – деп сыбырлады да, ол алғаш рет қоңыр граммофон жәшіктерінің біріне жақын келді. Ол бұл аспапты қалай айналдыратынын көрген. «Күйтабақ, күйтабақ керек!» – деді ол. Бүгін

Йозеф Рот түстен кейін осында соғыстан аман-есен оралған бір солдат келіп, Европаның жаңа әндері бар көптеген күйтабақ әкеп берген. Мендель үстіңгі жатқан күйтабақты ашты да, оны абайлап аспаптың үстіне қойып, дәл қалай іске қосатынын есіне түсіру үшін біраз ойланып тұрды да, ақыры инені күйтабақтың үстіне қойды. Аппарат қиқылдап-шиқылдады. Одан соң ән шырқалды. Кеш мезгілі еді, Мендель қараңғыда граммофонның қасында тұрып, әнді бар зейінімен тыңдады. Ол күн сайын мұнда ән тыңдады, әр түрлі ән: көңілді, мұңлы, баяу және шапшаң, міңгірлеген, бұлақ суындай сыңғырлаған да ән бар. Бірақ дәл мына әндей ән мұнда болған емес. Ол жаңбыр суындай тамшылап, сорғалап, жайлап сылдырлап ағып, тамылжыды да, теңіздей тасып, шуылдап, күр­ кіреп кетті. «Мен енді бүкіл әлемді тыңдап отыр­мын», – деп ойлады Мендель. Бүкіл әлемді осындай кішкентай ғана күйтабаққа қалай ойып сыйдыруы мүмкін? Бұл сазды әуенге кішкене күміс сырнай араласып, осыдан бастап ол қоңыр дауысты скрипкадан қалмай, оны жарасымды жіңішке әдіптей көмкерген кезде, Мендель ұзақ уақыттан бері бірінші рет жылай бастады. Ән аяқталды. Ол әнді тағы да бір рет айналдырды, үшінші рет те тағы да тыңдады. Ақыры ол бұл әнді өзінің қырылдаған дау­ сымен қайталап айтып, жасқаншақтана саусақтарымен граммофонның астына қойылған сүйемелді даңғырлатты. Үйіне қайтып келе жатқан Сковроннек оны осылай кездестірді. Ол граммофонды өшірді де, былай деді: «Мендель, шам жақсаңшы! Неғып ойнап тұрсың мұнда?» Мендель шам жақты. «Әннің қалай аталатынын қарап көрші, Сковроннек». – «Бұл жаңа күйтабақтар ғой», – деді Сковроннек. «Оларды мен бүгін сатып алдым. Әннің аты», – деп Сковроннек көзілдірігін киіп, күйтабақты шам-­ ның астында ұстады да, оқыды: «Әннің аты – Мену­ химнің әні». Кенеттен Мендельдің әлі құрып кетті. Отыра қалды. Сковроннектің қолындағы жалт-жұлт етіп тұрған күй­ табақтан көз алмай қарап қалды.

Тағдыр тәлкегі «Сенің не ойлап тұрғаныңды білемін», – деді Сковроннек. «Иә», – деп жауап берді Мендель. Сковроннек әнді тағы бір рет қойды. «Тамаша ән», – деп, Сковроннек басын сол жағына қисайтып, иығы­ на сүйеді де, бар зейінімен тыңдады. Дүкен біртіндеп әнді олармен бірге тыңдай алмай кешіккен көршілерге толды. Ешкім тіс жарып, ләм демеді. Барлығы әнді тыңдап, сол әнге беріліп, бастары ән ырғағымен билеп тұрды. Олар әнді жаттап алғанша, он алты рет тыңдады. Мендель дүкенде жалғыз қалды. Ол есікті ішінен мұ­қият жауып, сөреге қойған заттарын жинады да, ше­ шіне бастады. Ән оның қыр соңынан қалмады, қадам басқан сайын ән оның құлағына келіп тұрды. Күйге тола көңілмен ұйқыға жатты. Ұйқыға кеткен сәтте күмістей сыңғырлаған әуен Менухимнің, өзінің Менухимінің аянышты ыңқылымен, көптен естілмеген жалғыз әнімен астасып жатқандай болып көрінді. V Күн ұзарды. Таңғы уақыттың жап-жарық болғаны соншалық, жарық тіптен Мендельдің терезесі жоқ артқы бөлмесіне де жетіп артылып жатты. Сәуір айында көше халқы бұрынғысынан бақандай бір сағат ерте оянды. Мендель спирт шамын жағып, шәй қойды, кішкене көк табаққа су толтырып, бетін сол табақтағы суға батырды да, есіктің тұтқасында ілулі тұрған сүлгінің бір шетімен сүртінді, жалюзиді түрді, аузын толтыра су ұрттап, еденге зор ұқыптылықпен су бүрікті де, өз ернінен шашыраған судың шаңның бетіне өріп салған өрнегін тамашалады. Спирт құйылған шай қайнататын аспап ысылдады; сағат әлі алтыны соққан жоқ. Мендель есік алдына шықты. Осы сәтте көшедегі терезелер, жан біткендей, өзінен-өзі ашыла бастады. Көктем еді. Көктем еді. Жұрт пасхаға дайындалды, Мендель барлық үйде көмектесті. Үстелдің тақтайларын жыл бой­

Йозеф Рот ғы күнделікті желініп, тас болып қатып қалған тамақ қалдықтарынан тазалау үшін ол сүргіні пайдаланды. Ішінде ашық қызыл қағазға пасха наны қабаттастырылып оралып салынған дөңгелек цилиндр пішіндес қағаз қалташаларды ол аппақ сөрелерге жайғастырды, салқын жертөледе өрмекшінің торы басып жатқан Палестинадан әкелінген шараптардың сыртын сүртіп тазартты. Көршілердің төсек орындарын тыстарынан шығарып, біртіндеп сәуірдің маужыраған күні түсіп, қан сорғыштарды өзіне тартып алатын және оларды жою үшін бензин, терпентин және керосин пайдаланылатын аулаға тасыды. Қызғылт және аспан түстес көк сәндік қағаздан қайшымен дөңгелек және де басқа кескіндеме, өрнектер мен шашақтар ойып, олардан ыдыстың астына жаятын арнайы төсегіш жасап, оларды қалпақты майда шегелермен ас үйдегі ыдыс қойғышқа бекітті. Бөшке мен кеспектерге ыстық су толтырды, үлкен темір шарларды қып-қызыл болып қызғанша, ағаш таяқпен пештің отына ұстады. Одан кейін ол шарларды бөшкелер мен кеспектерге салып еді, олардағы су ысылдап, ыдыстар судай жаңа болып, тазарып шыға келді. Ол пасха нанын өте үлкен келіге салып түйіп, ұнтақтады, ол ұнды таза қаптарға салып, ауызын айналдыра кішкентай көк лентамен байлап қойды. Осының бәрін ол бір кезде өз үйінде жасаған еді. Ол жақта көктем Америкаға қарағанда кештеу келетін еді. Мендель Цухновта осы жыл мезгілінде ағаш төселген жаяу жүргіншілерге арналған жолды бойлай көмкеріп жатып қалатын сұр қарды, таза шыныдай мұз сүңгілерін, аяқ астынан жауып, түні бойы шатырдың суағарынан майдалап тамып тұратын мақпал жаңбырды, қарағай орманның ар жағынан алыстан естілетін күн күркіреуін, бозарып атқан әрбір таңды мейірлене қымтап жатқан ақ қырауды, өлтіріп, көзін құрту үшін Мириям үлкен бөшкеге салып тұншықтырып қойған Менухимді, ақыры, ақыры осы жылы, Құтқарушысы, яғни Иса Мәсіh келіп қалар ма екен деген үмітін есіне алды. Ол келмеді. Ол келмейді, деп ойлады Мендель, ол келмейді де. Оны басқалар күте берсін. Мендель күтпеді.

Тағдыр тәлкегі Десе де, осы көктемде достары да, көршілері де Мен­ дельдің өзгергенін байқады. Олар кейде оның ыңылдап ән салғанын байқады, кейде аппақ мұртының астынан оның жылы жымиғаны да сезіліп қойды. «Бала сияқты болып барады, қартайды ғой», – деді Грошель. «Ол бәрін ұмытып қалды», – деді Роттенберг. «Өлерінің алдында бой жасап жүргені ғой», – деді Менкес. Оны бәрінен де жақсы білетін Сковроннек үндемеді. Тек қана бір рет, кешке қарай, ұйықтардың алдында ол әйеліне былай деді: «Жаңа күйтабақтар келгелі бері біздің Мендель мүлдем өзгеріп кетті. Мен кейде оның өзінің граммофон қосып жатқанының үстінен түсемін. Сен оған не айтасың?» «Менің айтарым», – деді фрау Сковроннек шыдамсыздана, «Мендель қартайып, бала сияқты болып қалды. Аздан соң ол түкке жарамай қалады». Ол көптен бері Мендельге риза болмай жүр еді. Мендель қартайған сайын, фрау Сковроннектің оған деген жаны ашып, есіркеу сезімі азая түсті. Біртіндеп ол Мендельдің заманында аухатты адам болғанын да ұмытып кетті де, оны сый­лағанынан туындаған есіркеу сезімі (өйткені оның жүрегі кең емес еді) өшті. Ол оны алғашқыдай мистер Зингер деп те атамай, жұрттың бәрі сияқты жай ғана Мен­дельге көшті. Ал ертеректе оның тіл алғыштығын құрметтейтін және сонымен қатар Мендельдің сол тіл алғыштығы үшін өзі оны ұяла жұмсаса, оған жаны аши ұстамдылық білдіріп, онымен сабырмен сөйлессе, енді оның істеген тірлігіне көңілі толмайтынын, риза емес екенін бірден сездіргісі келген пейілмен өктем дауыс­ пен, не болса соған күйгелектене, шамданып бұйыра сөйлейтін болды. Мендельдің құлағының мүкісі жоқ, айтылған сөздің бәрін жақсы еститініне қарамастан фрау Сковроннек онымен сөйлескенде, өзін түсінбей қалады ма деп күдіктенгендей оған ылғи дауыс көтеріп сөйледі. Тектен-текке ашуланып, Мендельдің оның әдеттегідей

Йозеф Рот жай дауыспен айтқан бұйрықтарын дұрыс орындамайтынын дәлелдегісі келгендей, бақырып-шақырып, айғайлап кететін. Оның бұл айғайы – сақтық шарасы еді; Мендельді өкпелеткен жалғыз нәрсе осы еді. Өйткені ол, онсыз да тәңір төмендетіп отырған пенде, адамдардың ақ көңілмен айтқан жеңіл-желпі қалжыңын елей бермейтін, тек жұрт оның іскерлігіне күдікпен қарағанда ғана қор­ ланып қалатын. «Мендель, тездетіңдер», – деп, бастайтын фрау Сковроннек әрбір тапсырмасын. Ол оның төзімін тауысатын, ол оған тым баяу қимылдайтындай болып көрінетін. «Бұлай айғайламаңыз», – деп Мендель мүмкіндігінше оның бетін қайтаратын, «мен Сізді естіп тұрмын». – «Бірақ Сіз асықпайсыз ғой, уақытыңыз көп пе соншалықты!» – «Сізден анағұрлым кәрі екенім қаншалықты шын болса, соншалықты уақытым аз менің Сізге қарағанда, фрау Сковроннек!» Жауаптың астары мен ескертуді бірден түсінбеген және өзін келемеждеді, деп есептеген фрау Сковроннек бірден дүкенде өзіне ең жақын тұрған адамға қарап, былай деді: «Сонымен Сіз бұған не айтасыз? Ол қартайып келеді! Біздің Мендель қартайып келеді!» Ол Мендельдің басқа да қасиеттерін құлшына сипаттап берген болар еді, бірақ ол өзі кемсіту деп есептейтін оның жас шамасын есіне түсіргеніне риза болып, қанағаттанды. Сковроннек әйелінің осы сипатты сөзін естігенде, оған былай деді: «Бәріміз де қартайдық! Мен Мендельмен түйдей жастымын – әрі сен де жасарып жатқан жоқсың ғой!» – «Жас қатын алуыңа болады», – деді фрау Сковроннек. Ақыры күйеуімен ұрсысуға дайын сылтау тапқанына қуанып қалды. Бұл жанжалдың ары қарай ушығатынын жақсы білетін және фрау Сковроннектің ашуының бір ұшы ақырында күйеуіне, яғни өзінің досына, тиетінін түсінген Мендель досы үшін мазасы кетіп, уайымдады. Бүгін фрау Сковроннек айрықша себеппен Мендельді жек көрді. «Өзің қарашы», – деді ол күйеуіне, «біраз күннен бері менің кішкентай кетпенім жоғалып кетті. Соны Мендель алған, өтірік болса, ант-су ішейін. Сұрасам,

Тағдыр тәлкегі білмейді. Күннен-күнге қартайып барады, бала сияқты!» Шындығында фрау Сковроннектің кішкентай кетпенін Мендель Зингер өзіне алып, тығып қойған. Ол көптен бері құпия түрде бір үлкен іс жоспарлап жүр еді, өміріндегі соңғы жоспарын жасап жүрген. Бір күні кешке жоспарын қалайда жүзеге асыруды көздеп жүр. Сковроннектің үйінде көршілер әңгімелесіп отырған кезде, диванның үстінде өтірік қалғып отырды. Шындығында ол бірақ ешқандай ұйықтаған жоқ еді. Көзін жұмып алып, соңғы көрші алыстап кеткенше аңдып, тың тыңдап отырды. Одан соң диванның жастығының астынан кішкентай кетпенді шығарып, оны шапанының астына жасырды да, кешкі көшеге тайып тұрды. Көше шамдары әлі жанбаған, кейбір терезелерден жағылып қойған шамның жарығы сарғайып көрініп тұр. Мендель Зингер Дебора екеуі бірге тұрған үйге қарама-қарсы тұрып алып, тасадан өзінің бұрынғы пәтерінің терезелерін аңдыды. Онда қазір жас ерлі-зайыпты Фриштер тұрады, төменгі қабаттан олар қазіргі заманға сай балмұздақ сататын салон ашып алған. Қазір жастар үйден шықты. Олар салонды жапты. Олар концертке кетті. Олар үнемшіл еді, сараң деуге де болады, ұқыпты, ал музыканы олар жақсы көреді. Жас Фриштың әкесі Ковнода үйлену тойларында ойнайтын капеллада дирижер болып істеген еді. Бүгін филармониялық оркестр, енді ғана Еуропадан келген, концерт қояды. Фриш көптен бері сол туралы айтып жүрген. Енді олар кетті. Олар Мендельді көрмеді. Ол ұрланып өтіп кетті де, үйге кірді, өзіне бұрыннан таныс басқыштың таянышын жоғары қарай сипап өтіп, қалтасынан барлық кілтті шығарды. Ол бұл кілттерді өздері киноға кеткенде пәтерлерін күзетуді тапсырған көршілерінен алған. Есікті еш қиындықсыз ашты. Ол есіктің ысырмасын жапты да, еденге етпетінен жатып, тақтайларды бірінен соң бірін ұра бастады. Бұл әрекет ұзаққа созылды. Ол шаршады да, кішкене үзіліс жасап, жұмысқа қайтадан кірісіп кетті. Ақыры бір кезде Дебораның төсегі тұрған жерден қуыс бар екенін білдіретін даңғырлаған дыбыс шықты. Мендель

Йозеф Рот тақтайдың қиысқан жігінің арасындағы қоқым-соқым, кірді тазартты да, кетпенмен тақтайдың төрт бұрышын түгел босатып, оны жоғары тіреп қойды. Ол қателеспеген екен, ол іздегенін тапты. Ол қатты түйінделіп байланған беторамалды қолына алды да, шапанының омырауына тықты, тақтайды қайтадан орнына қойып, үн-түнсіз алыстай берді. Шыға берісте ешкім де болмады, оны тірі пенде көрген жоқ еді. Бүгін ол дүкенді әдеттегіден ерте жапты да, жалюзилерді түсірді. Ол үлкен аспа шамды, яғни айналасына мол жарық түсіретін шамды, жақты да, оның жарығы молынан түсіп тұрған жеріне отырды. Ол беторамалдың түйінін шешіп, ішіндегісін санады. Дебора темір ақшасы бар, қағаз ақшасы бар барлығы алпыс жеті доллар үнемдеп жиған екен. Бұл көп еді, дегенмен жетпеді, Мендельдің көңілі құлазыды. Өзінің жиғантергенін, жұрттың берген қайыр садақасын, әр үйден еңбегі үшін алған аздаған ақы пұлын оған қосқанда, артық-кемсіз тоқсан алты доллар болады екен. Олар да аздық қылды, жетпеді. «Сонымен әлі де бірер ай!» – деп сыбырлады Мендель. «Уақытым бар». Иә, оның уақыты бар, ол әлі де ұзақ өмір сүруге тиіс! Оның алдында ұшы-қиырсыз мұхит жатты. Ол оны тағы бір рет кесіп өтуге тиіс. Мендельді тұтас телегей теңіз күтті. Бүкіл Цухнов пен оның маңайындағы орналасқан жерлер Мендельді күтуде: казармалар, қарағай орманы, батпақтағы бақалар мен егістік даладағы шегірткелер де. Менухим өліп қалса, кішкене бейітте жатып, күтуде. Мендель де барып, қасына жатады. Одан бұрын Самешкиннің қонысына кіреді, ол енді иттерден еш қорықпайды, оған Цухновта қасқыр қоссаңдар да, қорықпайды. Қоңыз бен құртқа да, орман бақасы мен шегірткеге де қарамастан Мендель тақыр жерді жастануға мүмкіншілік алатын болады. Шіркеудің қоңырауы даңғырлап, Менухимнің зердесіз жанарынан жылт етіп көрінген сәулені есіне салатын болады. «Мен қайтып оралдым, қадірменді Самешкин, әлемді басқалар шарлай берсін, менің кең дүнием тарылды, осы жерде мәңгілік ұйқыға кету үшін

Тағдыр тәлкегі қайтып оралдым!» – деп, Мендель жауап беретін болады. Қара түн жер-көкті көмкеріп алған, жұлдыздар жарқырап тұр, бақалар құрылдап, шегірткелер шырылдап жатыр, ал ана жақта, ит тұмсығы өтпейтін жыныс орманда біреу Менухимнің әнін шырқайды. Мендель бүгін осылайша ұйқыға кетеді, қолында түйінделіп байланған беторамалды ұстап жатыр. Келесі күні таңертең ол Сковроннектің пәтеріне барып, ас үйдегі суық пешінің үстіне кетпенді қойды да, былай деді: «Міне, фрау Сковроннек, кетпен табылды!» Ол тез қайтадан кетіп қалмақшы еді, бірақ фрау Сковроннек бастады: «Табылған екен ғой! Оны табу қиын болған жоқ қой, Сіз ғой тығып қойған! Айтса да, кеше Сіз қатты ұйықтадыңыз. Біз дүкеннің алдына бірнеше мәрте барып, қайта-қайта есік қақтық. Сіз естімедіңіз бе? Балмұздақ сататын салондағы Фриштің Сізге аса маңызды айтары бар. Сіздің дереу соған баруыңыз керек.» Мендель шошып кетті. Біреу кеше оны көріп қойған ғой, бәлкім басқа біреу пәтерді тонап кетіп, енді сол үшін Мендельге күдік артып отырған болар. Мүмкін алғаны Дебораның жиған-тергені емес, фрау Фриштікі ма екен, ал бұл болса, оны ұрлап кетті. Тізесі дірілдеп кетті. «Отыруға мұрсат беріңізші», – деді ол фрау Сковроннекке. «Екі минут отыруыңызға болады», – деді ол, «одан кейін менің тамақ әзірлеуім керек». – «Қандай маңызды шаруа болды екен?» – деп, ойланып толғанды Мендель. Бірақ ол әйелдің білсе де, оған ешнәрсе айтпайтынын біледі. Ал фрау Сковроннек болса, оның білгісі келіп, қиналып тұрғанын көріп, рахаттанды. Одан кейін ол оны тезірек жіберуді көздеді. «Мен бөтен жұрттың ісіне араласпаймын! Фришке барсаңызшы!» – деді ол. Мендель кетті, бірақ Фриштерге бармауға бел байлады. Тек бір бәле болуы мүмкін. Не жағдай болса да, уақыты келгенде белгілі болар. Ол күтті. Түстен кейін бірақ Сковроннектің немерелері қонаққа келді. Фрау Сковроннек Мендельді қой бүлдірген қосылған үш балмұздақ сатып әкелуге жұмсады. Мендель именіп, дүкенге әрең кірді. Бақытына

Йозеф Рот қарай, мистер Фриш жоқ екен. Оның әйелі: «Күйеуімнің Сізге айтар аса маңызды хабары бар еді, түстен кейін міндетті түрде келіңізші!» – деді. Мендель естімегендей кейіп танытты. Жүрегі атша тулап, аузынан шығып кетуге шақ қалды, ол жүрегін қос қолымен тас қылып ұстап алды. Не болса да, оған бір бәле жабылайын деп тұр. Ол шындықты айтқысы келді, Фриш оған сенер. Ал оған сенбесе, онда ол түрмеге түседі. Иә, олай да болуы мүмкін. Ол түрмеде өледі. Цухновта емес. Балмұздақ сататын салонның маңайынан еш кете алмады. Дүкеннің алдында әрлі-берлі сенделді де жүрді. Жас Фриштің үйіне келе жатқанын көрді. Ол Фришті азырақ күте тұрмақшы еді, бірақ аяқтары өз-өзінен оны дүкенге итермелеп келді. Ол қоңырауы шырылдай жөнелген есікті ашты да, оны қайтадан жабуға шамасы жетпей, оның дабыл беретін қоңырауы үздіксіз шылдырлап кетті, ал Мендель болса, қатты шырылдан есі шығып, не істерге білмей, тұрған орнынан қозғала алмай қалды. Есікті мистер Фриштің өзі жапты. Енді ғана қоңыраудың дабылы басылып, тыныштық орнаған кезде Мендель мис­ тер Фриштің әйеліне: «Тез, мистер Мендельге бүлдірген қосылған газды су әкел!» – дегенін естіді. Жұрт қашаннан бері Мендельге «мистер Мендель» деп айтпады екен? Оны ұзақ уақыт бойы жанын ауырту үшін тек «Мендель» деп қана айтқандарын осы сәтте ғана түйсінді. Бұл Фриштің қыршаңқы әзілі ғой, деп ойлады Мендель. Бұл жас жігіттің сараң екенін бүкіл көше біледі, менің бүлдірген қосылған газды су үшін ақша төлей алмайтынымды ол өзі біледі. Мен оны ішпеймін. «Рахмет, рахмет», – деді Мендель, «мен ешнәрсе іш­ пеймін!» «Көңілімізді қалдырмаңызшы», – деді әйелі жымиып. «Көңілімді қалдырмаңызшы», – деді жас Фриш. Ол Мендельді құйма шойыннан жасалған жіңішке аяқты үстелдердің біріне қарай жетектеп, тоқылған кең креслоға итермелеп отырғызды. Ал өзі жәй ағаш орындыққа оты­ рып, Мендельге жақындады да, әңгімесін бастады:

Тағдыр тәлкегі «Кеше, мистер Мендель, өзіңіз білетіндей, концертке бардым». Мендельдің жүрегі тоқтап қалды. Ол шалқайып, үзіліп кетпес үшін судан бір ұрттады. «Сонымен», – деп, жалғастырды Фриш, «жалпы, көп әуен естідім ғой, бірақ дәл мынандай дүние бұрын соңды болған емес! Отыз екі музыкант, түсінесіз бе, әрі барлығы да біз жақтан. Және олар еврей әуендерін ойнады, түсінесіз бе? Жүрегіңіз елжірейді, мен тіптен жыладым, көрерменнің бәрі жылады. Ең соңында олар Менухимнің әнін ойнады, мистер Зингер, Сіз оны білесіз, граммофоннан естідіңіз ғой. Тамаша ән, солай емес пе?» Сонымен не айтпақшы, деп ойлады Мендель. «Иә, иә, тамаша ән.» «Үзіліс кезінде музыканттарға барайын. Лық тола. Барлығы музыканттарға жолықпақшы. Анау да, мынау да досын тауып жатыр, және мен де, мистер Зингер, мен де». Фриш үзіліс жасады. Жұрт дүкенге кіріп, қоңырау шырылдаумен болды. «Мен таптым», – деді Фриш, «бірақ Сіз ішіп отыр­ саңызшы, мистер Зингер! Мен туған ағайым, Ковнодан келген Берковичті таптым. Немере ағайымның ұлын таптым. Біз қайта-қайта сүйісіп жатырмыз. Біз әрі ауыз жаппай сөйлесіп жатырмыз. Кенеттен Беркович: Сен осы жерде Мендель Зингер есімді қартты танисың ба? – дейді». Фриш әңгімесін қайтадан үзді. Бірақ Мендель қозғалмады. Ол Беркович деген біреудің қарт Мендель Зингер туралы сұрағанын түсінді. «Иә», – деді Фриш, «мен Цухновтан келген Мендель Зингерді танитынымды айттым. Ендеше сол, деді Беркович. Біздің дирижерымыз – атақты сазгер, әлі жас, бірақ кемеңгер, біз ойнайтын әуен-саздардың көбісі – сонікі. Оның есімі – Алексей Коссак, әрі ол да Цухновтан». «Коссак?» – деп қайталады Мендель. «Менің әйелімнің қыз күніндегі фамилиясы – Коссак. Туысқан ғой!» «Иә», – деді Фриш, «сонымен Коссак Сізді іздеп жүргенге ұқсайды. Ол Сізге бәлкім бірнәрсе хабарлағысы келеді. Сол хабарды естуге ықыласыңыз бар ма екенін

Йозеф Рот білуім қажет. Сіз оған қонақ үйіне барасыз немесе мен Берковичке Сіздің мекен-жайыңызды жазып беремін». Мендельдің иығынан ауыр жүк түскендей болды, бі-­ рақ сонымен қатар оның көңілі де құлазып кетті. Ол бүлдірген қосылған газды судан ұрттап, шалқайды да, былай деді: «Сізге рахмет, мистер Фриш. Бірақ бұл сон­ шалықты маңызды емес. Бұл Коссак маған өзім бұрыннан білетін қайғылы оқиғалардың бәрін әңгіме­лейді. Әрі одан басқа – мен Сізге шындықты айтқым келеді: Сізбен кеңесу жө­нінде көптен ойлап жүр едім. Сіздің ағаңыздың кемеге билет сататын агенттігі бар емес пе? Мен елге, Цухновқа кеткім келеді. Ол жер енді Ресей емес, әлем өзгерді ғой. Қазір бір жол билеті қанша тұрады? Сонымен қатар маған қандай қағаздар керек? Ағаңызбен сөйлесіп көріңізші, бірақ ешкімге ешнәрсе айтпаңыз». «Сұрап білейін», – деді Фриш. «Бірақ Сіздің ақшаңыз­ дың көп емес екені айдан анық. Әрі Сіздің жасыңызда жол жүру де оңай емес қой! Бәлкім Коссак Сізге бірдеме дер! Бәлкім ол Сізді өзімен бірге алып кетер! Ол НьюЙоркта аз ғана уақыт болады! Берковичке Сіздің мекенжайыңызды жазып берейін бе? Өйткені мен Сізді білемін ғой, Сіз қонақ үйге бармайсыз!» «Жоқ», – деді Мендель, «мен онда бармаймын. Қала­ саңыз, жазып бере беріңіз». Ол орнынан көтерілді. Фриш оны қайтадан креслоға итермеледі. «Тоқтай тұрыңыз», – деді ол, «мен концерттің бағдарламасын өзім­ мен ала келіп едім. Міне, мынау – осы Коссактың суреті». Ол төс қалтасынан бағдарламаның алақандай қаға­зын алып, бүктеуін жазды да, Мендельдің көз алдына тосты. «Сұлу, өрімдей жігіт екен», – деді Мендель. Ол фотоны анықтап қарады. Суреттің тозып, қағаздың ластанып, портреттің умаждалып жүз мыңдаған кішкентай молекулаларға бөлінгендей болғанына қарамастан, Мен­дельдің көзінің алдында бағдарламадан оның жанды бейнесі шығып тұрды. Оның бағдарламаны бірден қайтарып бере салғысы келіп еді, бірақ ол оны ұстап,

Тағдыр тәлкегі жабысып, қатты да қалды. Қап-қара шашының астында маңдайы күннің сәулесі түсіп тұрған жып-жылтыр тас сияқты жазық әрі жарық. Көздері – үлкен, нұрлы. Олар Мендель Зингерге тік қарап тұр, ол бұл жанарға байланып қалды. Осы көздер оның көңілін сергітті, деп ойлады Мендель. Ол бұл жанардың ақыл-парасаттың айнасы екенін анық көрді. Ол жанардан көпті көрген даналықты да, сонымен қатар уыздай жас албырттықты да көруге болады. Бұл көздер бәрін білді, бүкіл әлем осы көздерден көрініп тұрды. Бұл Мендель Зингер еді, ол осы көздерді қарап тұрып өзі жасарып кеткендей, ол бозбала болды, ол түк білмеді. Ол барлығын осы көздерден білуге тиіс еді. Ол бұл көздерді бұрын көріп қойған, жас бала кезінде түсінде көрген. Бәленбай жыл бұрын, ол тауратты оқи бастағанда, бұл пайғамбардың көздері болған. Құдайдың мейірімі түсіп, алғысы жауған еркектердің көздері осындай болады. Олар бәрін біледі, олар ешнәрсеге қиянат етпейді, олардың санасынан сәуле шашып тұрады. Мендель суретке ұзақ қарады. Одан соң ол былай деді: «Егер Сіз рұқсат етсеңіз, мистер Фриш, мен бұл суретті өзіммен алып кетейін». Ол суретті бүктеп алды да, кете барды. Бұрышты айнала беріп, бағдарламаның бүктеуін жазды, оған қарады да, қайтадан тығып қойды. Оған балмұздақ сататын салонға кірген сәттен бері ұзақ уақыт өткендей болып көрінді. Бұл аралықта Коссактың көздерінен жарқырап көрініп тұрған бірнеше мың жыл мен алдында Мендель әлі жас болып, пайғамбардың бет әлпетін көз алдына елестете алған жылдар жатты. Оның Фриштің салонына қайтып барғысы, капелла ойнаған концерт залы туралы сұрағысы және сол залға барғысы келді. Бірақ ол ұялды. Ол Сковроннектің дүкеніне келіп, өзін Америкада әйелінің бір туысы іздеп жүргенін әңгімеледі. Мендель ол кісіге тұрып жатқан мекен-жайын хабарлау үшін Фришке рұқсат беріпті. «Ертең кешке әр жылдағыдай біздің үйден тамақ ішесің», – деді Сковроннек. Пасханың бірінші кеші еді.

Йозеф Рот Мендель басын изеді. Ол дұрысы өзінің артқы бөлмесінде қалуды қалап еді, өйткені фрау Сковроннектің қырын көзқарасын және Мендельге өлшеп сорпа құйып, шамалап балық бөліп беретін сараң пейілін, қолының тар екенін жақсы білетін. «Бұл – соңғы рет», – деп ойлады ол. «Бүгінгі күнді қосып есептегенде, әйтеуір, осы жылдың бір күні Цухновта боламын ғой: тірі болсам да, өлі болсам да; дұрысы өлі болу». Келесі күнгі кеште ол қонақтардың алғашқысы болып келіп, бірақ ең соңғысы болып үстел басына отырды. Фрау Сковроннекті ренжітіп алмау үшін уақытынан ерте келді, өзін келіп отырғандардың ішіндегі ең мүсәпірі деп есептейтінін көрсету үшін кеш отырды. Айнала барлығы отырып алған: үйдің бәйбішесі, Сковроннектің екі қызы күйеулерімен және балаларымен, киімінде саз ноталарының суреті бар бөтен бір жолаушы және Мендель. Ол ұзарту үшін бетіне сүрленген тақтай қойылған үстелдің шетінде отырды. Мендельдің уайымы – тек бейбітшілік сақтау ғана емес, сонымен қатар үстелдің беті мен оны жасанды ұзартып тұрған жалғама тақтайдың арасында тепе-теңдік сақтау. Үстіне тәрелке немесе тостаған қою керек болғандықтан, Мендель бір қолымен жалғанған тақтайдың шетін тас қылып ұстап отырды. Аппақ қардай алты жуан шырағдан крахмалданғандықтан жалтырап, алты жалынмен шағылысып тұрған аппақ шағаладай дастарханның үстінде алты күміс шамдалдың ішінде жанып тұрды. Шырағдандар бойлары біркелкі ақ және күміс күзетшілер сияқты аппақ халат киіп, бір жастыққа сүйеніп, бір ақ жастықтың үстінде отырған, күнәден таза тақтың үстіндегі күнәден пәк король, үйдің қожайыны Сковроннектің алдында тұрды. Мендельдің дәл осындай киіммен, дәл осылай дастархан басы мен мейрамды басқарып отырмағанына қанша уақыт өтті екен? Бүгін ол бүкшиіп, жігері құм болып, өзінің өңі тозып, қара түсі жасыл болып жылтырап кеткен шапанымен үстелдің ең шетінде, отырғандардың ортасындағы ең мүсәпірі болып, өзінің қарапайымдылығының және мерекенің

Тағдыр тәлкегі түкке тұрғысыз тірегінің қамын жеп отыр. Пасха наны көк-сөктің қанық жасыл түсінің, қызылшаның күңгірт қызылының және желкек тамырының сап-сары түсінің қасында аппақ қардай болып ақ орамалдың астында көмкеріліп жатыр. Әр қонақтың алдында Египеттің еврейлерінің көшірмелерінен алынған қысқаша әңгіме­ лері бар кітаптар шалқасынан ашық жатыр. Сковроннек аңызды әндетіп айта бастады, ал қалған барлығы оның сөздерін қайталап, оны қуып жетті де, хормен бір ауыздан осы өзіне тартып, баурап алатын, жаныңды жадыратар әуенді, қайта-қайта құдайдың ұлылығына, мейірімділігіне, қайырымдылығына, Израильға жаны ашитындығы және фараонға ашулы екендігін көрсете­ тін қасиеттеріне арналған айрықша ғажайыптардың бәрін түгелдеп әндетті. Тіптен жазуды оқи алмай, қолда­ нылуын түсінбеген киімінде саз нотасының суреті бар жолаушының өзі де әр сөйлем сайын өзіне тарта түскен әуеннің ықпалынан шыға алмай, сиқырланып, байланып қалғаны соншалық, әнді білмесе де, бірге ыңылдай бастады. Мендельдің өзі де төрт мың жыл бұрын жомарттанып, көңілді ғажайыптар сыйлаған көкке қарап, тасмаңдай тағдырына көндігіп, әндетіп отырғандарға іштей қолдау көрсетті, ал бұл отырысы құдайдың өзіне болмаса да, бүкіл халыққа деген сүйіспеншілігін мо­ йындап, Мендельдің өзінің жеке басының қу тағдырымен ымыраласқандай болғанын көрсетті. Ол, Мендель Зингер, әлі қосылып ән салған жоқ, бірақ оның кеудесі бас­ қалардың салған әнінің әсерімен тербетіліп, біресе алға, біресе артқа теңселді. Ол Сковроннектің немерелері­нің сыңғырлаған дауыспен әндеткендерін естіп, өз бала­ ларының дауыстарын есіне алды. Ол сонымен қатар мерекелік дастархан басында әдеттегіден тым биіктетіліп қойылған орындық үстінде отырған шарасыз Менухимді көрді. Әкесі жалғыз өзі ғана ән салып отырған кезде бейшара кенже ұлына ауық-ауық шапшаң көз жүгіртіп, зердесіз көздерінен оның құлақ түріп тыңдап отырғанын білдіретін жарықты көріп, кішкентайының көкірегінде

Йозеф Рот сайрап тұрған дүниені хабарлауға, естігенін әндетуге бекер тырысатынын сезетін. Бұл Менухимнің өз ағалары сияқты жаңа киім киіп, жейдесіне салбырап тұрған қос бұғағын айнала кірпіш түстес қызыл өрнекпен сәнді жиектеліп көмкерілген ақ жаға тағатын жыл бойындағы жалғыз кеші еді. Мендель оған шарап ұсынса, ол қома­ ғайлана жарты бокал шарапты бірден сіміріп салып, қақалып-шашалып, бет әлпеті не күле алмай, не жылай алмай отырғандай, түсініксіз кейіпке енетін: кім білген дейсің оны. Мендель өзі басқалардың ән ырғағымен елітіп, тер­ бетіліп отырған сәтінде, осы туралы ойлады. Ол өзі ой құшағында отырғанда, басқалардың көп алға озып кеткенін көрді, бірнеше бетті қалдырып кетті де, ұстап отырған үстелдің жалғамасын қолынан шығарып алса, қандай да бір ыңғайсыз жағдай болмас үшін, бұрышта тұрған тәрелкелерді апарып қою үшін орнынан тұруға дайындалды. Өйткені Илия пайғамбарды үйге кіргізу үшін қызыл бокалды шарапқа толтырып, есік ашатын уақыт жақындап қалды. Күңгірт қызыл түсті стакан әлден күтіп тұр, алты шырағданнан шыққан жарық оның дөңес жерімен шағылысып тұр. Фрау Сковроннек басын көтеріп, Мендельге қарады. Ол орнынан тұрды, аяғын тырпылдатып барып, есікті ашты. Сковроннек енді пайғамбарды шақырып, әндетті. Мендель ол ән біткенше күтіп тұрды. Өйткені оның есікке қайта-қайта барғысы келмеді. Одан кейін ол есікті жауып, қайтадан орнына отырды да, жұмулы жұдырығын үстелдің тақтайының астына тіреді, ән әрі қарай жалғасты.. Мендель отырғаннан кейін бір минут та өтпей жатып, есік қағылды. Есік қағылғанын барлығы естіді, бірақ бәрі де жаңсақ естілген болар деп ойлады. Бұл кеште достардың әрқайсысы өз үйлерінде отыр, маңайдағы көшелерде тірі пенде жоқ еді. Бұл уақытта еш қонақ келуі мүмкін емес еді. Бұл тықырлатқан, әрине, жел ғой. «Мендель», – деді фрау Сковроннек, «есікті дұрыс жаппағансыз ғой». Осы кезде есік тағы қағылды, бұл

Тағдыр тәлкегі жолы анық әрі ұзағырақ қағылды. Барлығы үндемей отырып қалды. Шырағданның иісі, шараптың буы, сары ғажайып жарық пен ескі әуен ересектердің де, балалардың да бойларын балқытып, өздері шыдамсыздана күтіп отырған ғажайып, пайғамбар, көзді ашып-жұмғанша шынымен соншалықты тез келіп қалып, кіруге рұқсат сұрап тұрған жоқ па екен деген ой әркімнің басына келіп, абыржығандары соншалық, олар бір сәтке демдерін іштерінен алып, аң-таң болып, бозарып-сазарып, бір-біріне үрке қарап қалды. Сонымен, жым-жырт тыныштық орнап, ешкімнің қозғалуға батылы жетпеді. Ақыры, Мендель қозғалды. Ол тәрелкелерді тағы бір рет ортаға қарай ысырып қойды. Тағы бір рет тырпылдып барып, есікті ашты. Қараса, ұзын бойлы бөтен кісі ала көлеңке дәлізде тұр екен, ол сәлемдесті де, кіруге рұқсат сұрады. Сковроннек былқылдаған жұмсақ орнынан әрең көтерілді. Ол есікке барып, бөтен кісіге анықтап қарады да, Америкада үйренген сөзі: «Please!» – деді. Бөтен кісі үйге кірді. Үстінде қара пальтосы бар, жағасын көтеріп қойған, өзі үстінен түскен мерекені сөзсіз қастерлегендіктен, бас киімін шешпеді, өйткені мұндағы еркек кіндіктінің бәрі бас киіммен отыр еді. Өзі бір тәуір адам екен, деп ойлады Сковроннек. Бір ауыз сөз айтпастан, ол бөтен кісінің пальтосының түймесін ағыта бастады. Күтпеген қонақ бас иіп, сәлем берді де, былай деді: «Менің есімім – Алексей Коссак. Кешірім өтінемін. Сіздерден қатты кешірім сұраймын. Маған Цухновтан келген Мендель Зингер деген бір адам Сіздің үйде тұрақтады деп айтқан еді. Мен онымен сөйлесейін деп едім». «Ол – менмін», – деп Мендель, қонаққа жақын келді де, басын көтерді. Оның маңдайы бөтен кісінің иығына ғана жетті. «Коссак мырза», – деді дереу Мендель, «мен Сіз туралы естіп қойғанмын. Сіз – менің туысымсыз ғой». «Киіміңізді шешіп, бізбен бірге дастархан басына отырыңыз», – деді Сковроннек. Фрау Сковроннек орнынан тұрды. Барлығы жылжып, бір-біріне ығыса бастады. Бөтен кісіге орын берілді.

Йозеф Рот Сковроннектің күйеу баласы үстелдің қасына тағы бір орындық әкеп қойды. Бөтен кісі пальтосын шегеге іліп, Мендельге қарама-қарсы отырды. Қонақтың алдына бір бокал шарап қойылды. «Тоқтамаңыздар», – деп өтінді Коссак, «дұғаларыңызды ары қарай оқи беріңіздер». Олар ары қарай жалғастырып кетті. Қонақ бары-жоғы білінбей, бетегеден биік, жусаннан аласа болып, орнында қыбыр етпей отыр. Мендель одан көз алмай қарады. Алексей Коссак көзі талмастан Мендель Зингерге қараумен болды. Сөйтіп олар басқалардың ән ырғағымен тербеліп, бірақ олардан бөлек, бір-біріне қарама-қарсы отыр. Басқаларға бола әлі бірі-бірімен тілдесе алмағандары екеуіне де ұнап отыр. Мендель бөтен кісінің жанарын іздеді. Коссак жанарын төмен салса болды, оның қонақтан жүзін жоғары көтеріп отыруын өтінгісі келеді. Қонақтың бұл жүзінде Мендельге бәрі бөтен еді, тек жиексіз стакандардың ар жағындағы көздер ғана оған жақын еді. Сәнді, қуқыл жүзді уыздай жас жігіттің жанарынан шашыраған шуақ терезенің сыртынан ұрланып түсіп тұрған жарық сияқты оны өзіне тартқандай, оның назары сол көздерге қайта-қайта түсе берді. Ол еріндерін жымқырып алған, еріні жұқа және жып-жылтыр екен. Егер мен оның әкесі болсам, онда оған: «Жымишы, Алексей», – дер едім, деп ойлады Мендель. Ол қалтасынан жайлап Фриштен алған концерт бағдарламасы бар қағазды шығарды да, басқаларға кедергі келтірмес үшін үстелдің астында бүктеуін жазып, оны бейтаныс жігіттің қолына берді. Ол оны алды да, жайлап қана сүйкімді жымиды, тек бір-ақ секунд. Ән салу тоқтатылып, тамақ ішу басталды, фрау Сковроннек бір тәрелке ыстық сорпаны қонақтың алдына қойды, Сковроннек мырза одан жұрт қатарлы та­ мақ алуын өтінді. Киімінде саз нотасының суреті бар жолаушы Коссакпен ағылшын тілінде әңгіме бастады, Мендель одан түк те түсінбеді. Одан соң жолаушы барлығына Коссактың дарынды жас екенін, Нью-Йоркте тек бір ғана аптаға қалатынын, осында отырғандарға

Тағдыр тәлкегі өз оркестрінің концертіне тегін билет жіберуге рұқсат етулерін өтінетінін түсіндірді. Басқа еш әңгіме жараспады. Тамақ мерекенің соңына дейін тез-тез ішілді, бірде бейтаныс кісі, бірде үй иелері сыпайы тіл қатысып отырды. Мендель жақ ашпады. Басын бәлеге ұрындырмай, фрау Сковроннектің көңілінен шығу үшін ол тамағын басқаларға қарағанда тезірек ішті. Ақыры барлығы асқа бата қылып, тездетіп ғажайыпты әнге қосуды жалғас­ тырды. Сковроннек ырғақты барған сайын үдете түсті де, әйелдер оған үлгеріп жете алмай қалды. Бірақ псалмаға жеткен кезде, ол дауысын, жылдамдығын және әуенін де өзгертті, оның енді әндетіп отырған, тіптен Мендель де әр жолдың соңында «Halleluja, Halleluja» деп қайталаған сөздері ғажайып әдемі естілді. Ол басын изеп отырды, тіптен оның ұзын сақалының кітаптың ашық тұрған бетіне тигені естіліп тұрды. Мендельдің аузы еппен ғана, әрең қозғалып тұрғандықтан, енді оның сақалы дұғаға қатысқысы келген тәрізді еді. Сонымен, сәлден кейін бәрі аяқталды. Шырағдандар жарты беліне дейін жанып бітті, үстелдің үсті әуелдегідей жылтырап жайнап тұрған жоқ, салтанатты емес еді, аппақ үстел жапқыштан үлкенді-кішілі дақтар мен тамақ қалдықтарын көруге болады. Сковроннектің немерелері есіней-құсынай бастады. Олар кітаптың соңына жетіп тоқтады. Сковроннек көтеріңкі көңілмен: «Келесі жылы Йерусалимде кездесуге нәсіп етсін!» – деп тілегін айтты. Барлығы оның айтқанын қайталап, кітаптарын сарт еткізіп жапты да, қонаққа бет бұрып, ананы-мынаны сұрай бастады. Қонаққа сұрақ қою кезегі енді Мендельге келіп жетті. Қарт жөтеліп тамағын қырнады да, жымиып, былай деді: «Сонымен, Алексей мырза, маған не айтайын деп едіңіз?» Бөтен кісі даусын баяу ғана шығарып, бастады: «Мекен-жайыңызды бұрынырақ білгенімде, Сізге менің хабарым ертерек жеткен болар еді, Мендель Зингер мырза. Бірақ соғыстан кейін ешкім Сіздің қайда екеніңізді білмеді. Бильлестің күйеу баласы, сазгер, сүзек ауру-

Йозеф Рот ынан өлді де, Цухновтағы үйіңіз қаңырап, бос қалды, өйткені Бильлестің қызы әке-шешесіне кетіп қалды, сол кезде олар Дубнода тұрып жатқан еді. Одан кейін Сіздің үйіңізге австриялық әскерлер жайғасты. Сонымен, соғыстан кейін мен осындағы менеджеріме жазған едім, бірақ ол адам соншалықты епті болмады, дұрыс іздестірместен Сізді табу мүмкін емес екенін жазды». «Бильлестің күйеу баласына обал болған екен!» – дей отыра, Мендель Менухимді ойлады. «Сонымен», – деп Коссак ары қарай жалғастырды: «Қуантарлық жаңалығым бар». Мендель басын көтерді. «Мен Сіздің үйіңізді Бильлес қарттан куәлардың көзінше және ресми бағалау негізінде қағаз жүзінде сатып алдым. Енді ақшаны Сізге төлегім келеді». «Ол сонда қанша ақша?» – деп сұрады Мендель. «Үш жүз доллар!» – деді Коссак. Мендель сасқанынан сақалын ұстай алып, оны епетейсіз дірілдеген саусақтарымен тарай берді, тарай берді. «Сізге рахмет айтамын!» – деді ол. «Ал ұлыңыз Йонасқа келетін болсақ», – деді Коссак ары қарай, «ол 1915 жылдан бері хабар-ошарсыз кеткен. Ол туралы ешкім ешнәрсе айта алмайды. Не Петерборда, не Берлинде, не Венада, не Швейцарияның Қызыл Крест ұйымында ешкім білмейді. Мен өзім барлық жерден сұрастырып, сұратқыздым да. Алайда екі ай бұрын Мәскеуден келген бір жас жігітті кездестірдім. Ол Польшаның шекарасынан қашып өтіпті, өздеріңіз білетіндей, Цухнов енді Польшаға жатады ғой. Бұл жас жігіт Йонаспен бірге болған полктасы екен. Ол маған Йонастың тірі екенін, оның ақ гвардияшылар әскерінде соғысып жатқанын бірде кездейсоқ естіп қалғанын айтты. Ол туралы хабар білу мүлдем қиын болып кетті. Бірақ ешқашан үмітіңізді үзбеңіз». Мендель Менухим туралы сұрау үшін аузын аша бергені сол еді. Бірақ Мендельдің сұрағын алдын-ала сезе қойып, әрі оның көңілінен шығатындай жайлы жауап берілмейтініне сенімді болып, бұл кеште қайғылы әңгімені болдырмауға немесе ең болмаса сол әңгімені

Тағдыр тәлкегі мүмкіндігінше кейінге шегеруге тырысқан досы Сковроннек Мендель қарттың алдын орағытып, былай деді: «Енді, Коссак мырза, біз Сіз сияқты үлкен азаматпен жүздесіп, көңіліміз толып отыр, бәлкім, өз өміріңізден қандай да бір оқиғалар жайлы әңгімелеп беріп, бізді тағы да қуанышқа бөлерсіз. Сіз соғысты, төңкерісті және қауіп-қатердің бәрін қалай жеңіп шықтыңыз?» Бөтен кісі шынын айтқанда бұл сұрақты күтпеген еді, өйткені ол бірден жауап бермеді. Ұялған немесе ойға шомған адам сияқты назарын төмен салып отырып, сәл ұзағырақ кідірістен кейін ғана жауап берді: «Мен басымнан айта қоярлықтай ерекше ешнәрсені өткермедім. Бала кезімде ұзақ уақыт ауру болдым, әйелі менің туысым болып келетін Мендель Зингер мырза сияқты менің әкем де қарабайыр мұғалім еді. (Қазір туыстықты жақынырақ түсіндіріп жататын уақыт емес.) Қысқасы, ауру болғандықтан, әрі біз кедей болғанымыз үшін, мен тегін емделу мақсатында бір үлкен қалаға мемлекеттік медицина институтына келдім. Мені жақсы емдеді, бір дәрігердің маған мейірі түсіп, мені айрықша жақсы көрді, ауруымнан жазылдым да, дәрігер мені үйінде алып қалды. Сол жерде», – деп, осы жерге келгенде Коссак дауысын бәсеңдетіп, басын төмен салбыратты, ол үстелге сөйлеп отырғандай еді, ештеңе ести алмай, отырғандардың барлығы оны анық есту үшін демдерін іштерінен алды, «сол жерде мен бір күні күй сандықтың қасына отырдым да, өз ойымнан шығарып, әндерімді ойнадым. Ал дәрігердің әйелі болса, менің әндерімді нотаға түсірді. Соғыс маған бақыт әкелді. Өйткені мен әскери оркестрде капельмейстер болып, барлық уақытта Петерборда қалдым, бірнеше рет патша қарамағында ойнадым. Оркестрім төңкерістен кейін менімен бірге шетелге шықты. Оркестрдегі кейбір өнерпаздар шығып кетті, олардың орнына бірнеше жаңа мамандар келді, Лондонда концерттік агентурамен келісім-шартқа отырдық, осылайша менің оркестрім аяғынан тік тұрды». Қонақтың ары қарай ешнәрсе айтпай отырғанына қарамастан барлығы әлі мұқият құлақ тігіп отыр. Алай-

Йозеф Рот да оның айтқан сөздері бөлмеде әлі қалықтап тұрды да, кейбіреулердің түйсігіне енді ғана жетіп жатты. Коссак еврейше нашар сөйлейтін еді, ол әңгімесін жартылай орысша араластыра отырып айтты, Сковроннектер мен Мендель ол шұбарлап айтқан әңгіменің мазмұнын, сөздердің мән-мағынасын нақты емес, жалпылама түсінді. Сковроннектің бала кезінен бастап Америкада тұрып жатқан күйеу балалары айтылғанның тек жартысын ғана түсініп, бөтен кісінің әңгімесін әйелдеріне ағылшын тіліне аудартқызды. Киімінде саз нотасының суреті бар жолаушы есінде сақтап қалу үшін олардың соңынан Коссактың өмірбаянын қайталап отырды. Шырағдандар шамдалдарда қысқа шұлықтардай болып қана жанып тұрды, бөлмеде қара көлеңке орнады, немерелер бастарын қисайтып, креслода ұйықтап жатыр, бірақ ешкім кетуге жиналып отырған жоқ, фрау Сковроннек тіптен екі жаңа шырақ алып келіп, алдындағы «шұлықтардың» үстінен жапсырып, кешті қайтадан жаңартып ашты. Оның Мендель Зингерге деген бұрынғы құрметі қайтадан оянды. Патшаның қарамағында ойнаған, кішкене саусағына керемет сақина, галстугына маржан тағып, еуропалық қымбат матадан костюм киіп алған қонақ, үлкен азамат, – фрау Сковроннек матаны жақсы таниды, өйткені әкесі кезінде мата саудагері болған – бұл қонақ Мендельмен дүкеннің артындағы бөлмеге бармайды ғой. Сонымен ол күйеуін таңқалдыра былай деді: «Мистер Зингер! Сіздің бүгін бізге келгеніңіз қандай жақсы болды. Әйтпесе», – деп, ол Коссакқа қарап: «оның қарабайырлығы мен сыпайылығы соншалық, мен қанша шақырсам да, келмейді. Ол, десе де, біздің үйдің үлкен баласы сияқты». Сковроннек оның сөзін бөліп: «Бізге тағы шәй әкел!» – деді. Әйелі тұрып бара жатқанда, ол Коссакқа: «Біз бәріміз Сіздің әндеріңізді көптен бері біліп алдық. «Менухимнің әні» Сіздікі ғой?» – деді. – «Иә», – деді Коссак. «Ол – менің әнім». Оған бұл сұрақ ұнамағандай болып көрінді. Ол әңгіме тақырыбын ауыстырғысы келгендей, тез Мендель Зингерге қарады да, былай деп сұрады. «Әйеліңіз қайтыс

Тағдыр тәлкегі болды ма?» Мендель басын изеді. «Менің білуімше, Сіздің қызыңыз бар ғой?» Мендельдің орнына Сковроннек жауап берді: «Өкінішке орай, ол шешесі мен ағасы Сэм өлгеннен кейін қайғыдан құса болып, есінен адасып ауырып, жындыханада жатыр». Бөтен кісі тағы да басын салбыратып, ұнжырғасы түсіп кетті. Мендель орнынан көтерілді. Оның Менухим туралы сұрағысы келіп еді, бірақ оған батылы жетпеді. Ол алар жауабын алдын-ала біліп те қойған. Ол өзін қонақтың орнына қойды да, өзіне өзі былай деп жауап берді: «Менухим баяғыда-ақ өліп қалған. Ол байқұс бейшара болып өлді ғой». Ол бұл сөйлемді мәңгі есінде сақтап қалды, шынымен осы сөйлем дәл осылай айтыла қалғандай болса, сабырлы болып қалу үшін, орны толмас өкініш, ұмытылмас қайғының бүкіл ащы азабын алдынала тартты. Кенет ол жүрек түкпірінде шала үміт отының жылт ете қалғанын сезді де, алданып қалмас үшін оны тез өшіруге тырысты. «Егер Менухим тірі болса», – деді ол өзіне-өзі, «онда мына бөтен кісі оны маған басында-ақ айтқан болар еді. Жоқ! Менухим баяғыда өліп қалған. Қазір мына сандырақтаған үміт мүлдем өшуі үшін мен одан сұраймын!» Бірақ ол әлі де сұрай алмады. Ол тыныш отырып қалды, ас үйде шәйнекпен алысып жүрген фрау Сковроннектің салдыр-гүлдірі өзінің үйреншікті әдетімен оған көмектесу үшін бөлмеден шығып кетуіне себеп болды. Бүгін ол бірақ Мендельді қонақ бөлмеге қайтадан қайтарып жіберді. Оның үш жүз доллары және мейірімді бай туысы бар. «Бұл Сізге жараспайды, мистер Мендель», – деді ол. «Қонағыңызды жалғыз қалдырмаңыз!» Ол өзі де дайын болып қалған екен. Шәй толтырылған шыны-аяқтарды үлкен подносқа салып, Мендельдің соңынан ол да бөлмеге кірді. Шәйдің буы бұрқырап тұр. Мендель ақыры Менухим жайлы сұрауға белді бекем буды. Сковроннек те сұрақтың енді одан ары шегерілмейтінін сезді. Ол дұрысы өзі сұрады, өйткені досы Мендельдің жауапты естіп жаны ауыратыны да жетер, сұрау азабын мойнына алмай-ақ қойсыншы.

Йозеф Рот «Менің досым Мендельдің тағы бір Менухим деген байғұс ауру баласы бар еді. Соған не болды екен?» Бөтен кісі тағы да жауап бермеді. Ол қасығымен шәй ыдысының түбін араластырып, қантын езді, сөйтіп бұл сұрақтың жауабын шәйінен оқығысы келген адамға ұқсап, ашық қоңыр түсті ыдысқа қадалып қарап, қасығын әлі де болса басбармағы мен сұқ саусағының арасына қыстырып алып, нәзік қоңыр қолын жайлап қозғай отырып, ақыры күтпеген жерден қатты дауыстап, шұғыл шешімге келгендей былай деді: «Менухим тірі!» Бұл жауап сияқты емес, айқай сияқты естілді. Тура осы айқайды естіп, Мендель қарқылдап күліп жіберді. Барлығы шошып кетті де, қарттан көз алмай қарап қарады. Мендель креслода шалқайып отырып алып, селкілдеп күліп отыр. Арқасының бүкшигені соншалық, желкесі креслоның арқалығына толық тимейді. Арқалық пен Мендельдің кәрі желкесінің (аппақ қудай шашы шапанының қырқылып кеткен жағасында ұйпа-тұйпа болып тұр) арасы – әпежептеуір жер. Мендельдің ұзын сақалы шошаңдап, аппақ жалау сияқты желбіреп, ол да күліп тұрғандай. Мендельдің көкірегінен біресе шуылдаған, біресе шиқылдаған дыбыс шығады. Барлығы шошып кетті, Сковроннек күмпиген жастығынан әрең көтеріліп, ұзын ақ халаты аяғына оратылып, сүрінеқабына бүкіл үстелді айнала жүріп, Мендельге жақын келді де, оған еңкейіп, қос қолдап Мендельдің екі қолынан ұстады. Осы кезде Мендельдің күлкісі жылауға ұласты, ол өкіріп-өкіріп жылады, жанарының нұры кете бастаған жартылай жұмулы көзден шыққан жас сабалақтанып өсіп кеткен қалың сақалға ағып-тамып, сіңіп, жоғалып жатты, кейбірі доп-домалақ шыны тамшылардай сақалында ұзақ ілініп қалды. Ақыры Мендель тынышталды. Ол Коссакқа тік қарап: «Менухим тірі ме?» – деп қайталады. Бөтен кісі Мендельге аспай-саспай сабырмен қарады да, былай деді: «Менухим тірі, аман-есен, оның жағдайы тіптен жақсы».

Тағдыр тәлкегі Мендель екі қолын айқастырып алып, шамасы келгенше үйдің төбесіне қарай жоғары созды. Оның орнынан тұрғысы келді. Ол дәл қазір тұруы керек, тіп-тік болып өсіп, үйден де биік болып, қолдарын көкке жеткізу керек деген сезім пайда болды онда. Ол айқастырылған қолдарын енді жаза алмайды. Ол жаутаңдап Сковроннекке қарайды, ал ескі досы болса, Мендельдің орнында не сұрау керек екенін біледі. «Қазір Менухим қайда?» – деп сұрады Сковроннек. Ал Алексей Коссак баяу жауап берді: «Мен өзім – Менухиммін». Барлығы кенеттен отырған орындарынан тұрып кетті, ұйықтап қалған балалар оянып кетіп, еңіреп жылады. Мендельдің өзінің орнынан атып тұрғаны соншалық, тіптен отырған орындығы тарс етіп құлап түсті. Ол арлы-берлі жүр, ол асып-састы, ол асығып-үсігіп жүр, ол жалғыз өзі ғана отырып қалған Коссакқа қарай секірді. Бөлмеде абыр-сабыр болып кетті. Шырақтар кенеттен жел үрлегендей жыпықтай бастады. Қабырғада түрегеліп тұрған адамдардың көлеңкелері көлбеңдейді. Мендель отырған Менухимнің алдына келіп жығылып, аузы жыбырлап, сақалы желбіреп ұлының қолдарын іздейді, ерні Менухимнің тізесінен, желкесінен, жилеткесінен, әйтеуір жеткен жерінің бәрінен сүюде. Мендель қайтадан орнынан тұрып, қолдарын көтерді де, соқыр болып қалғандай, тынымсыз саусақтарымен ұлының бетін сипалай бастады. Доғал кәрі саусақтары Менухимнің шашын, жалтыраған кең маңдайын, көзілдірігінің суық әйнегін, жұмулы жұқа еріндерін сүзіп өтті. Менухим қозғалмастан тып-тыныш отыр. Осындағылардың бәрі Менухим мен Мендельді қоршап алған, балалар жылауда, шырақ жыпықтауда, ал қабырғадағы көлеңкелер бір-бірімен бітісіп, қою бұлтқа айналып кетіп жатыр. Ешкім жақ ашпайды. Ақыры Менухимнің дауысы естілді. «Әке, орныңнан тұр!» – деді де, ол Мендельді қолтығынан ұстап, жоғары көтерді де, оны кішкене бала сияқтандырып тізесіне отырғызды. Қоршап тұрған басқалар қайтадан шегіне

Йозеф Рот бастады. Енді Мендель ұлының тізесінде отыр, айнала тұрғандардың әрқайсысының бетіне қарап жымияды. Ол былай деп сыбырлайды: «Ауру оны дана етеді, кейіпсіздік мейірімді, шер биязы және дерт оны күшті, мықты етеді». Дебора айтқан оны. Ол әлі Дебораның даусын естіп отыр. Сковроннек үстел басынан тұрды, халатын шешіп қойып, пальтосын киді де, былай деді: «Мен қазір қайтып келемін!» Сковроннек қайда бара жатыр? Әлі кеш емес, он бір енді болайын деп қалды, дос­тары әлі үстел басында отыр. Ол үйден-үйге, Грошельге, Менкеске және Роттенбергке барды. Барлығын әлі үстел басынан табуға болады. «Ғажайып оқиға болды! Менің үйіме келіп, ғажайыпты көріңдер!» Ол оның үшеуін де Мендельге алып келді. Жол бойы қонақтарын шығарып салып тұрған Леммельдің қызына жолығып қалды. Олар оған Мендель мен Менухим туралы айтып берді. Жаңалықты әйелімен бірге біраз қыдыруға шыққан жас Фриш те естіді. Сонымен, болған оқиға туралы бірнеше адам естіді. Дәлел ретінде Сковроннектің үйінің төменгі жағында Менухим мініп келген машина тұр. Кейбіреулер терезелерін ашып, машинаны көрді. Менкес, Грошель, Сковроннек және Роттенберг үйге кірді. Мендель олардың алдынан шығып, үнсіз қолдарын қысты. Бәрінің ішіндегі ең сақ, алды-артын байқап сөйлейтін Менкес сөз алды. «Мендель», – деді ол, «біз сенің қайғыдан қан жұтқан сәтіңде қалай қасыңда болсақ, шаттанған сәтіңде де қуанышыңды бөлісуге келдік. Сенің тағдырдың тәлкегіне қалай түскенің есіңде ме? Біз сені жұбаттық, бірақ соның бекер екенін білдік. Енді көзіңнің тірісінде ғажайып жағдайды бастан өткеріп отырсың. Сол кезде сенің қайғыңа ортақтасып қалай күңіренсек, енді бүгін қуанышыңа ортақтасып, солай шаттанып отырмыз. Тәңірдің берер тосын сыйы бүгінгі күнде де осыдан бірнеше мың жылғыдай ғаламат. Оған мың да бір шүкіршілік». Барлығы тұрды. Сковроннектің қыздары, балалары, күйеу балалары мен киімінде саз ноталарының суреті бар жолаушы сырт киім­ дерін киіп, қош айтысты. Мендельдің достары отырмады, өйткені олар тек қана көзайым болсын айтуға ғана кел-

Тағдыр тәлкегі ген еді. Мендель олардың бәрінен аласа, шөгіп кеткен, арқасы бүкшиіп, жасылдау болып оңып кеткен шапанымен олардың ортасында көзге көрінбейтін киім киіп алған король сияқты тұр. Олардың жүздеріне қарау үшін оған мойнын созу керек. «Сендерге рахмет!», – деді ол. «Сендердің көмектеріңсіз мен бұл қуанышты сәтке жетпеген болар едім. Менің ұлыма қараңдаршы!» Достарының қайсы бірі Менухимге жеткілікті көз тоқтатып қарай алмағандай көрініп, Мендель оларға ұлын қолымен нұсқап көрсетті. Олардың көздері оның костюмінің матасын, жібек галстугын, маржан тастарды, нәзік саусақтары мен сақинасын қармалады. Одан кейін олар: «Бекзат жігіт! Оның ерекше екені көрініп тұр!» – деді. «Менің үйім жоқ», – деді Мендель ұлына. «Сен бол­ саң, әкеңе келіп тұрсың, ал мен болсам, сені қайда ұйықта­ тарымды да білмеймін». «Мен сені алып кетейін деп едім, әке», – деп жауап берді ұлы. «Мейрам болғандықтан сен кете аласың ба, жоқ па, білмеймін». «Оның кетуіне рұқсат», – деді бәрі бір ауыздан. «Менімше, менің сенімен кетуіме болады», – деген ойда еді Мендель. «Ауыр күнәлар жасадым, тәңірім көзін жұмып, немқұрайды қарады. Оны мен исправник деп атадым. Ол құлағын басты. Оның үлкендігі сондай, біздің опасыздығымыз оның қасында кіп-кішкентай болып білінбей қалады. Менің сенімен кетуіме болады». Барлығы Мендельді машинаға дейін шығарып салды. Көршінің әйелі бар, еркегі бар ана терезеде де, мына терезеде де тұрып алып, төмен қарауда. Мендель кілтін алып, дүкеннің есігін тағы бір рет ашып, артқы бөлмеге барды да, шегеден қызыл масаты дорбасын алды. Шаңын ұшыру үшін оны үрледі, жалюзиді төмен түсіріп, есікті жапты да, кілтті Сковроннекке берді. Дорбасын қолына ұстап, ол машинаға мінді. Мотор дүр ете қалды. Машинаның жарығы молынан түсті. Ана терезеден де, мына терезеден де: «Мендель, сау бол!» – деген дабырлаған дауыс­ тар шығып жатыр. Мендель Зингер Менкестің жеңінен

Йозеф Рот ұстап, былай деді: «Ертең дұға кезінде мені жарлыжақыбайларға үш жүз доллар садақа береді деп жарияла. Аман болыңдар!» Сөйтіп ол баласымен қатар отырып, қырық төртінші Бродвейдегі «Астор» қонақ үйіне кетті. XVI Жұпыны, белі бүкірейген, үстінде тозығы жетіп, түсі әбден оңғандықтан жасылдау болып, жалтырап кеткен шапаны, қолында қызыл масаты дорбасы бар Мендель Зингер холлға кірді, электр жарығына, ақ құба өңді қонақ үй қызметшісіне, жоғары көтерілетін баспалдақтың алдындағы тұрған бейтаныс құдайдың аппақ бюстіне және қолындағы дорбасын алғысы келген қара түсті негрге бажайлап қарап алды. Ол лифтке көтерілді де, ұлының қасында тұрып, айнаға қарады, көзін жұмды, өйткені оның басы айналғандай болды. Ол өліп те қалған, аспанда қалықтап та жүрді, аспанда тоқтамай қалықтады. Ұлы оны қолынан ұстап алды, лифт тоқтады да, Мендель басқан аяқ дыбысы естілмейтін, түгі бір елі кілемнің үстінде ұзын корридорда бара жатты. Ол тек бөлмеде тұрған кезінде ғана көзін ашты. Үйреншікті әдетімен бірден терезеге барды. Бұл жерде ол алғаш рет Америка түнін, қызарып тұрған аспанды, ұшқындап, шашырап, құйылып, жалындап тұрған, қызыл, көк, жасыл, күміс, алтын түсті әріптер, суреттер мен неше түрлі кескіндерді жақыннан көрді. Ол Американың азан-қазан шулы әнәуенін, айғай-ұйғайды, кернейлеткенді, гүрілді, сыңғырды, даңғыр-дұңғырды, салдыр-сұлдырды, ысқырықты және бақырып-шақырғанды естіді. Мендель сүйеніп тұр­ ған терезеге қарама-қарсы жақтан әр бес секунд сайын қатты шашырап жатқан ұшқын мен нүктелерден құрас­ тырылған күліп тұрған қыздың жалпақ беті, бір түйір балқытылған күмістен жасалынған ашық аузында көз қаритын маржандай тамаша тістері жарқырап көрінеді. Бұл көрініске қарама-қарсы лағыл тастай қып-қызыл

Тағдыр тәлкегі көбігі бұрқырап, асып-төгіліп тұрған бокал қалықтап келіп, өзінен-өзі аударылып-төңкеріліп, ішіндегісін қыздың аузына құйды да, қайтадан лағылдай қып-қызыл және аппақ көбігі бұрқырап жаңадан толтырылып келу үшін алыстай береді. Бұл лимонадтың жаңа бір түрінің жарнамасы еді. Мендель мұны түнгі бақыт пен темірдей мықты денсаулықтың шүбәсыз бейнеленуі деп тамашалады. Ол жымиды, суреттің қалықтап бірнеше рет шыққанына, одан ғайып болып, көзден ұшып кеткеніне қарады да, қайтадан бөлмеге бұрылды. Міне оның аппақ төсегі жаюлы тұр. Тербелме креслода Менухим тер­ бетіліп отырды. «Мен бүгін ұйықтамаймын», – деді Мендель. «Сен ұйықтай бер, мен сенің қасыңда отырамын. Сен Цухновта бұрышта ұйықтайтынсың, пештің қасында». – «Мен нақты бір күнді есіме аламын», – деп бастады Менухим, көзілдірігін шешті, ал Мендель баласының көзілдіріксіз көзіне қарады, оның көздері оған мұңды әрі шаршағандай болып көрінді, «менің есіме бір сәске түс кезі түсе береді, күн – жап-жарық, бөлме – бос. Осы кезде сен келесің де, мені жоғары көтересің, мен үстелдің үстінде отырмын, ал сен қасықпен стаканды сылдырлатасың. Сол бір тамаша сылдыр еді, әлі күнге дейін құлағымда сыңғырлайды, мен бүгінде соны саз етіп жазып, ойнағым келеді, сол сыңғырды нотаға түсіріп, ойнауыма болар еді. Содан кейін сен ән салатынсың. Одан кейін қоңыраулар саңғырлай бастайтын, мүлдем ескі қоңыраулар, өте үлкен шыны ыдыстарды үлкен ауыр қа­ сықтармен сылдырлытып, салдырлатып жатқандай». – «Ары қарай, ары қарай», – деді Мендель тағатсыздана. Оның да есіне Дебораның Каптуракқа баратын сапарына дайындалу үшін үйден шығып кеткен тура сол күн түсті. «Бұл – өткен күндерден есте қалған жалғыз сәт!» – деді ұлы. «Одан кейін Бильлестің скрипкашы күйеу баласының скрипка ойнаған сәті есіме түседі. Құдайдың құтты күні-ау деймін, ол скрипка ойнайтын. Ойнағанын тоқтатқанымен оның сазы ызыңдап ылғи күндіз-түні құлағымда тұратын». – «Ары қарай, ары қарай!» – деп,

Йозеф Рот Мендель өз оқушыларын ылғи да оқуға жігерлендіретін ырғақпен бұйырды. «Одан кейін ұзақ уақыт ештеңе болмады! Содан бір күні үлкен қызылды, көкті жалыны жалаңдап, лаулап жанған өрт көрдім. Еденге жата кеттім. Есікке қарай еңбектедім. Кенет мені біреу жермен жексен болып жатқан жерімнен жұлып алды да, қуалады кеп, мен жүгіріп келемін, жүгіріп келемін. Мен – сыртқа шықтым, жұрттар көшенің арғы бетінде тұр. Өрт! деген айқай жарып шықты менен!» – «Ары қарай, ары қарай!» – деп, бұйырды Мендель. «Бұдан басқа ешнәрсе білмеймін. Кейінірек маған ұзақ уақыт ауырып, есімнен танып жатқаным жайлы айтып берді. Менің есіме тек Петерборда болған сәттер түседі, аппақ зал, аппақ төсектер, төсекте жатқан көп бала, клавишты саз аспабы, фисгармония, немесе орган ойнап тұрады, ал мен қатты дауыспен соларға қосылып ән саламын. Одан кейін дәрігер мені машинасымен өз үйіне алып келді. Көгілдір түсті көйлек киіп алған ірі денелі ақ құбаша әйел күйсандықта ойнап отыр. Ол орнынан тұрды. Мен клавишке жақын бардым, қолым тиіп кетсе болды, сыңғырлап дыбыс шығады. Кенеттен мен ауруханадағы органнан естіген әндер мен өзім айта алатын әндердің бәрін ойнадым». – «Ары қарай, ары қарай!» – деп, бұйырды Мендель. «Мен өзімнің жеке басыма қатысты осы бірнеше күннің оқиғаларынан басқа ары қарай ешнәрсе білмеймін. Есіме анамды аламын. Оның құшағы жылы әрі жұмсақ болатын, оның даусы менімше өте жай шығатын, ал беті бүкіл жер шары сияқты өте жалпақ, дөңгелек еді». – «Ары қарай, ары қарай!» – деп, бұйырды Мендель. «Мириям, Йонас, Шемарияларды есіме түсіре алмаймын. Олар туралы тек көп кейінірек Бильлестің қыздарынан естідім». Мендель күрсінді. «Мириям», – деп қайталады ол. Қызы алтын түстес сары шәлісімен, шашы көкшіл қара түсті, ширақ әрі назды еліктің лағындай болып Мендельдің көз алдында тұра қалды. Оның көздері әкесінің көздеріндей еді. «Мен нашар әке болдым», – деді Мендель. «Саған да, оған

Тағдыр тәлкегі да дұрыс қарамадым. Енді одан айрылып қалып отырмын, ешқандай дәрі-дәрмек оған көмектесе алмайды». – «Біз оған барамыз», – деді Менухим. «Менің өзім, әке, тіптен мен емделіп, жазылып шыққан жоқпын ба?» Иә, Менухим дұрыс айтады. Адамда тойым бар ма, деді Мендель өз-өзіне. Ол осы жаңа ғана бір ғажайыпты басынан өткерді ғой, бірден келесісін көргісі келеді. Күт, күт, Мендель Зингер! Менухимнің, кешегі кемтардың, бүгін қандай болғанына қарасаңшы. Қолдары – нәзік, көздері – ақылды, бет-жүзі – сүйкімді. «Әке, ұйықтай ғой!» – деді ұлы. Ол еңкейді де, Мендель Зингердің ескі етігін шешті. Ол әкесінің жыртылып, шеттері жалба-жұлба болып кеткен ұлтанына, сарымен жамалған етігінің тұмсығына, қырқылып кеткен қонышына, шұрқ тесік шұлығына, тозығы жеткен шалбарына қарап шықты. Ол қартты шешіндірді де, төсекке жатқызды. Одан кейін бөлмеден шығып кетті де, шабаданына барып кітап алды, әкесіне қайтып келіп, төсектің қасындағы тербелме креслоға отырды да, кішкене жасыл шамды жағып, оқи бастады. Мендель ұйықтап жатқандай сыңай танытты. Қабағының арасындағы жіңішке сызық оның көзін жыпықтатып жатқанын білдіріп қойды. Ұлы кітабын шетке қойып қойды да, былай деді: «Сен Мириям­ды ойлап жатырсың ғой, әке! Біз оған барамыз. Мен дәрігерлер шақырамын. Оны ауруынан жазып шығарады. Ол әлі жас қой! Ұйықтай ғой!» Мендель көзін жұмды, бірақ ұйықтай алмады. Ол Мириямды ойлады, құлағы үйренбеген жер-жаhанның шуы естілді, жұмулы көзімен-ақ жарық аспанның түнгі жарқыл-жұрқылын сезді. Ол ұйықтамады, бірақ жаны жай тауып, демалды. Басы ояу, денесі ұйкыда таңның атуын күтті. Ұлы оны шомылдырып, мұнтаздай ғып киіндірді де, машинаға отырғызды. У да шу көшелермен ұзақ жүр­ ді, қаладан ұзап, екі шетінде бүршік атып тұрған ағаш­ тары бар ұзын әрі кең жолға түсті. Машинаның моторы гуілдеп, Мендельдің сақалы желмен желбіреді. Ол үндемеді. «Қайда бара жатқанымызды білгің келе ме,

Йозеф Рот әке?» – деп сұрады ұлы. «Жоқ!» – деп жауап берді Мендель. «Мен ешнәрсе білгім келмейді! Қайда қаласаң, сонда апар. Маған бәрі бір». Сонымен олар басқан сайын табаныңа майдай тиетін құмы сап-сары, телегей теңізі көкпеңбек және барлық үйлері аппақ бір жерге келіп жетті. Осы үйлердің бірінің террасасында кішкентай аппақ үстелдің басында Мендель Зингер отыр. Ол қызыл күрең шәйды асықпай, рахаттанып ішіп отыр. Оның бүкірейген арқасына алғашқы рет осы жылдың жылы күн сәулесі түсіп, жылытып, жанын жадыратты. Барылдақ торғайлар оған жақын келіп секектеуде. Дәл сол кезде олардың бір тобы террасаның алдында сайрап тұр. Теңіз толқындары еркелей келіп, жиі-жиі жағаға соғады. Көгілдір аспанда аздаған ақ шаңқан бұлттар қалықтап тұр. Осы аспан астында отырып, Мендель Йонастың әйтеуір бір күні қайтадан табылатынына және Мириямның, «әлемдегі бүкіл әйел затынан асқан қас сұлу», деп қайталады ол ішінен, үйге аман-есен қайтып ораларына сенгісі келді. Ол өзі, Мендель Зингер, бірнеше жыл өткен соң көп немерелерінің ортасында, әрі «Йов»-та жазулы тұрғандай «өмірдің қызығына мейлінше тойып, асарын асап, жасарын жасап» ақ жолымен о дүниеге аттанады. Ол жібектен тігілген ескі фуражкасын шешіп, қартайған қу басына күн түсіруді қалады, бұл көңіл қалауына өзі таңғалды, сонымен қатар бұл тиым салынған қажеттілік еді. Сөйтіп, Мендель Зингер өмірінде тұңғыш рет өз еркімен бас киімін шешіп, қандай да бір кеңсеге немесе моншаға барғандай басын жалаңаштады. Оның тақыр басындағы сирек үлбіреген әрі ұйпа-тұйпа шаштарын көктемнің желі үрлеп, ерекше нәзік өсімдік сияқты желбіретті. Мендель Зингер осылайша тамаша әлеммен бетпебет келіп, сәлемдесті. Террасаның шатырының астынан аспанның күміс түстес оғындай болып, шағала зу ете қалды. Мендель оның кенеттен ұшқанына және көк аспанда қалдырып кеткен көлеңкелі аппақ ізіне қарады.

Тағдыр тәлкегі Осы кезде ұлы былай деді: «Келесі аптада Сан-Фран­ цискоға сапар шегемін. Қайтар жолда біз тағы он күн Чикагода концерт береміз. Менің ойымша, әке, төрт аптаның ішінде Еуропаға қайтармыз!» «Мириям ше?» «Бүгін-ақ мен оны көріп, дәрігерлерімен сөйлесемін. Бәрі дұрыс болады, әке. Бәлкім, біз оны өзімізбен бірге алып кетерміз. Оның дертіне, мүмкін, Еуропада дауа табылар!» Олар қонақ үйге қайтып оралды. Мендель ұлының бөлмесіне келді. Ол болдырып қалды. «Диванға жатып, біраз ұйықтап ал», – деді ұлы. «Екі сағаттың ішінде қайтып келемін!» Мендель ұлының тілін алып, жатты. Ол ұлының қайда кеткенін білді. Ол әпкесіне кетті. Ол – тамаша адам, оған бата дарыған, ол Мириямның ауруынан жазылып, сауығып кетуіне әлі себін тигізеді. Мендельдің көзіне айна тұрған кішкентай үстелдің үстіндегі үлкен сарғыш қоңыр түсті жақтаудағы сурет түсті. «Суретті берші маған!» – деп өтінді ол. Ол суретке ұзақ қарады. Суреттен жап-жас ақ құбаша өңді, жарық күндей ашық түсті көйлек киген әйелді көрді, ол жел есіп, жүйектің шетіндегі бұтақтарды теңселтіп тұрған бақта отыр. Екі бала, бір қыз және бір ұл, есекке жегілген кішкене арбаның қасында тұр, кейбір бақтарда мұндай арбалар тасымал құралы ретінде қолданылады. «Құдайым оларды қолдай көр!» – деді Мендель. Баласы кетіп қалды. Әкесі диванның үстінде қалды, ол қолындағы суретті жайлап өзінің қасына қойды. Оның шаршаған көздері бөлмені шарлап барып, терезеге түсті. Ол өзі омырыла жатқан диванынан аспанның өркешөркеш болып тұрған бұлтсыз қиындысын көре алды. Ол суретті тағы да қолына алды. Мұнда келіні, Менухимнің жұбайы, тұр, мұнда немерелері, Менухимнің балалары тұр. Ол суреттегі қыз балаға анықтап қарап еді, Дебораның бала кездегі суретін көргендей болды. Дебора о дүниеде, ол бәлкім бұл ғажайыпты жат, ана дүниелік

Йозеф Рот көзқараспен қабылдаған болар еді. Мендель кезінде өзі ләззат алған Дебораның жастық жылуын, оның қызыл шырайлы жүзін, махаббатқа толы түндерде жан дүниесі балқып, рахаттанып, сүйіспеншілік сезімі кемерінен ас­ қан­да жайнап кететін жартылай ашық көздерін, оның жаныңды сиқырлап, жайлап өзіне баурап, тартып ала­ тын ұшқындарын ризашылықпен еске алды. О дүниелік Дебора! Ол орнынан тұрып, креслоны диванға тартып жақын­ датты да, суретті креслоның үстіне қойып, қайтадан орнына жатты. Оның көздері жайлап жұмылып бара жатып, алдындағы аспанның көз қуантар бүкіл көкпеңбек ашық көрінісін және балалардың бет келбетін жанарында сақтап, ұйқыға ала кетті. Олардың қатарында арт жақтан көлеңкеленіп Йонас пен Мириямның да кескіндері қалқып шыға келді. Мендель маужырап, тәтті ұйқы құшағына еніп кетті. Сөйтіп ол басына түскен тағдыр тәлкегінен – бақыт­ тың машақатынан, ешкімді еркелетпейтін қаталдығынан, ғажайыптың айбындылығынан дамылдап тынықты. «Йов – романнан да, аңыздан да зор, пәк, иі қанып, әбден пісіп жетілген, біздің, яғни Йозеф Роттың өз замандастарының, ойлап шығарып жазғандарының бәрінен де ұзақ өміршең болатыны белгілі еңбек. Бұл шығарманың құрылым тұтастығы, сезім тереңдігі, пәктігі, тілінің әуенділігі жөнінде еш асыра айтылмаған». Штефан Цвейг

Мазмұны Бірінші бөлім............................................................................. 4 Екінші бөлім............................................................................ 95

Рот Йозеф Тағдыр тәлкегі Қарабайыр пенде туралы роман Аударған: Райхан Шалғынбаева Редакторы Б. Байғұл Техникалық редакторы А. Тлеукеева Компьютерде беттеген Б. Мұстафа Басуға 06.05.2015 ж. қол қойылды. Қаріп түрі «Times New Roman». Офсетті басылым. Пішімі 84х108/32. Шартты баспа табағы 9,2. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс № «Фирма Орнак» ЖШС, Қазақстан Республикасы Алматы қ-сы, Гагарин даңғылы, 83. Тел.: +7 (727) 274 37 33 E-mail: ornak77@mail.ru Тапсырыс берушінің файлдарынан «Курсив» ЖШС баспаханасында басылды. Алматы қаласы, «Бағанашыл» ықшам ауданы, Восточная көшесі, 2-үй.