[Жанарыс – Қарақожа - Арғын – Кенжесопы - Бәсентиін]. Бәсентиін[нің] төртінші қатынынан - Сырым [213]. Сырымнан тарайды: 1. Танаш абыз. 2. Жабық. 3. Мұрат. Мұраттан алтау туады, Жабықтан екеу: Болай, Самай. Самайдан: 1. Сексенбай. 2. Тоқсан. 3. Досым. Досымнан: Төлебай, Нарымбай (Наромбай), Тәуірбай, Ибрай, Қыстаубай. Рысқұл (Ырысқұл) - Сүгірәлі баласы, бұл - Жанқожа баласы. Бәсентиіннің үшінші қатыны Бөріден: 1. Келден. 2. Қыстау. 3. Қақа. 4. Сатыпалды. 5. Жаңбыршы. Жаңбыршыдан -Жәнібек. [Бәсентиін-Бекмайдан-Апай]. Апайдан-Нарбота Біреу сөйлепті: «Бәсентиіннен-Қарабұжыр, онан - Қойбағар, онан - Жарылғасын, онан -Шегір, онан - Сырым» - депті. Матайдан: 1. Құттыбай. 2. Қаржау. 3. Өмір. 4. Қойбақ. [Бәсентиін – Сырым - Жабық - Самай - Тоқсан] - Қысырау, Қара; Қарадан - Рысқұл. Бәсентиіннің бірінші қатынынан: 1. Ақмайдан. 2. Бекмайдан. 3. Тоқмайдан. [Бәсентиіннің] екінші қатынынан: 1. Ақтілес. 2. Күшік. Күшіктен - Жылқыайдар. [Бәсентиіннің] үшінші қатынынан: Бөрі [Бәсентиіннің] төртінші қатынынан:Сырым. Ақмайданнан - Көкшекөз, мұнан: 1. Байымбет. 2. Жолымбет. Бекмайданнан - Апай; Тоқмайданнан - Қатыс. Байымбеттен - Жаманай, мұнан: 1. Қойсары. 2. Қозыбақ. 3. Рысбек (Ырысбек). 4.Сағынай. 5. Бұқа. 6. Күбір. Сырымнан: Мұрат, Танаш абыз, Жабық. [Мұраттан]: 1. Дөнен. 2. Сегізбай. 3. Сасық. 4. Бестібай. 5. Теңізбай. 6. Алтыбай. Жабық: Болай, Самай. Болайдан - Тілеу, онан - Өтебай. Самайдан: 1. Сексенбай. 2. Тоқсан. 3. Досым: Қазанғап, Дөненбай, Маса. Тоқсаннан -Қара. [Бәсентиін - Ақмайдан - Көкшекөз - Жолымбет]. Жолымбет - Маңдай, мұнан - Сәмеке (Сәмек). [Бәсентиін - Ақмайдан - Көкшекөз - Байымбет] Байымбеттен: 1. Бейсен. 2. Жаманай. 3. Қоянбай. 4. Рысбек. 5. Көшен. 6. Шүрек. 7. Таңатар. [Бәсентиін - Ақмайдан -Көкшекөз - Байымбет - Жаманай] Жаманайдан - Қойсары. Бейсеннен: 1.Таз. 2. Бөкіш. 3. Өтеп. 4. Матай. [Бәсентиін - Тоқмайдан - Қатыс] Қатыстан - Бері, Бөріден: 1. Келден. 2. Қыстау. 3. Қақа. 4.Сатыпалды. 5. Жаңбыршы. [Бәсентиін - Күшік] Күшіктен: Итемген. [Бәсентиін - Ақмайдан - Көкшекөз - Байымбет] Байымбет, мұнан - Ханкелді (Қаңылды), мұнан - Байбол, мұнан - Жетібай.

[Жанарыс - Ақтамбердіқожа – Қыпшақ – Қарақыпшақ – Бұлтың - Боғыс] Бұлтың: 1. Боғыс. 2. Уәріс. Уәрістен: 1. Төбет. 2. Құлатай. 3. Мадияр. 4. Қодас. [Төбеттен]: Еламан, Қосайдар. Құлатайдан - Қоскел. [Боғыстан] - Жолаба, [Жолабадан]: Есенкелді, Әбілқасым. [Қыпшақ - Қарақыпшақ – Бұлтың – Уәріс - Құлатай - Қоскел] Қоскелден: 1. Қареке. 2. Нарбота. 3. Әжібай. 4. Асан. 5. Әлібай. [Қыпшақ - Қарақыпшақ - Бұлтың - Уәріс - Төбет -Қосайдар - Сексен] [Қосайдардан]: 1. Сексен. 2. Қожан. Сексеннен - Бегәлі, Бегәліден -Тілеуберді. Қожаннан - Сүйірқұл, Сүйірқұлдан: 1. Үмбетей. 2. Жарылғап. 3. Есіркеп. [Есіркептен]: Сейтімбет, Ақпейіш, Айтолы, Күрлеуіт. [Күрлеуіттен]: 1. Нияз. 2. Қожамжар. 3. Алдаберді (Аллаберді). [Сейтімбеттен] - Бөрібас. [Қыпшақ - Қарақыпшақ -Бұлтың - Уәріс - Қодас] [Қодастан]: Жарқымбет, Қосқұлақ.

[Жанарыс - Қарақожа - Арғын - Құтан - Мейрам - Бегендік - Оразкелді - Тәңірберді] [Оразкелдіден]: [Тә]ңірберді, Сәрік. Сәріктен: Қожамберді, Тоқтас, Қалмақшы. Қожамбердіден: Байназар, Есназар, Қозыбақ. [Ба]йназардан:1. Қарабатыр. 2. Жиембет. 3. Қарабай. Қарабатырдан: Мәмбетәлі. Қалмақшыдан: Андауыл, Қайдауыл. Қайдауылдан: 1. Қожакелді. 2. Қасқа. 3. Желкілдек. [Тә]ңірбердіден: 1.Малқар. 2. Ораз. Ораздан: 1. Кенжебай. 2. Жиенәлі. 3. Құрманәлі. 4. Аю. Кенжебайдан: Құлыке, Бекше. Жиенәліден: 1. Шерін (Шырын).2. Бапан. Құрманәліден: 1. Жайлаубай. 2. Сармолда. Ырыс: 1. Текебай.2. Дүйсенбай. [Бәсентиін шежіресіне Мәшһүр Жүсіп ескертуі]: «Сырымның бәрі Жабық: Мұрат, Танаштар».

[Жанарыс - Қарақожа - Арғын - Құтан - Мейрам - Сүйіндік - Суғыншы - Шуманақ] Сүйіндік - [Бегендік] - Оразкелді. [Суғыншыдан]: Шуманақ, Мәжік - Төртуыл. [Құлболдыдан]: 1. Жанболды. 2. Жолболды. 3. Құлболды. Жолболды - Орманшы: 1. Қайдауыл. 2. Өтек. 3. Тілеш. Бұл - Қасқыртымақ. Тілештен: - Арықпан, мұнан: .1. Шақұлан. 2. Қосай. 3. Қойбағар. 4. Көшкін. Қайдауылдан: 1. Есенқұл. 2. Мәуке. [Мәшһүр Жүсіптің осы 368 - беттің сол жақ қапталына жазған ескертуі: «Мәуке - қатын аты, тоқал қатын]. Есенқұлдан: 1. Бекқұлы. 2. Тоққұлы. 3. Аққұлы. Бекқұлыдан: 1. Нарторы. 2. Ақсары. 3. Нарбота. 4. Шотана. 5. Тайкелді. 6. Иіс. 7. Дос. Аққұлыдан: 1. Ақбике. 2. Балға. 3. Есенәлі. 4. Дербісәлі. 5. Бармақ. 6. Қыдырәлі. Мәукеден: 1. Кеспелік. 2. Түрмелік. 3. Елік. Өтек: 1. Жақсылық. 2. Қарабай. 3. Шобалай. 4. Бағай. Жақсылықтан: 1. Сұңқар. 2. Байқұл. 3. Алакөз. 4. Әлімбет.

[Жанарыс - Қасымқожа (не Есімқожа) - Уақ - Көкше - Қосай - Байназар] [214]. [Қосайдан]: 1. Байназар. 2. Шаға. Байназардан: Әжібек, Абрай (Ыбырай), Елік, Сүлік. Шағадан: Қырғызәлі, Сыбанғазы, Көзмірек. Әжібек: 1. Тәмен (Шәмен). 2. Құрмантай. 3. Жылқыайдар. 4. Жолдыбас. 5.Өтеген. Тәменнен:1. Мәмбет. 2. Жаныс. 3. Үмбет. 4 Шерубай. Құрмантайдан: 1. Жантілеу. 2. Тоқтілеу. 3. Бетеге. Жылқыайдардан: 1. Жантөбет. 2. Байтөбет. Жолдыбастан: 1. Міндек. 2. Аманбек. Абырайдан: 1. Көтен. 2. Оразкелді. 3. Қатық. 4. Сәмәмбет. Көтеннен: 1. Жылқыайдар. 2. Сәлемет (Саламат). З.Бекен.

[Жанарыс - Қасымқожа - Керей - Ашамайлы Керей - Тарышы - Көрсары (Құрсары)] [Тарышыдан]: Көрсары, Ақсары. Көрсарыдам: 1. Есбол. 2. Есенәлі. Есенәліден - Құдайқұл, мұнан: 1. Құдайберді. 2. Қодас. Құдайбердіден: 1. Елубай. 2. Байқошқар. 3. Жәдік. 4. Оразымбет. 5. Бердібай. Жәдіктен: 1. Сүттібай. 2. Байболат.

[Жанарыс - Қарақожа - Арғын - Ақсопы - Қанжығалы - Ішпек] [Қанжығалыдан]: Ішпек, Піспек. [Ішпектен]: 1. Қамбар. 2. Жапар. 3. Қармыс. 4.Өтеген. [Қармыстан]: Есен, Бозым. [Бозымнан]: Әжібай, яғни Сары Әжібай. [Әжібайдан]: - Ақтамақ - Құдайменде. [Әжібай] -Қаратілес, Қарабұжыр, Ақбура. -«Тентек Қанжығалы». [Қанжығалы - Ішпек - Қармыс -Бозым - Әжібай - Қарабұжыр - Мұрат] [Қарабұжырдан]: Мұрат, Байболат. [Қанжығалы -Ішпек - Қармыс - Бозым - Әжібай - Қаратілес - Айтуар] [Қаратілес]: 1. Айтуар. 2. Көшпен. [Айтуардан]: Әжіке, Дәнен. [Мұрат]: 1. Дөнен. 2.Сасық. 3. Алтыбай. 4. Тоғызбай. 5. Теңізбай. 6. Бестібай. 7. Сегізбай. 8. Құнан. [Байболаттан] - Жұмабектер. [Әжікеден]: Байдалы - Тәшім. [Қанжығалы - Ішпек - Қармыс - Бозым - Әжібай - Қаратілес - Көшпен]. Көшпеннен туған: Қорлыбай, Қойлыбай, Алмашы. «Үш жиен»- деп сөйлейді: бірі қыздан туған, екеуі күңнен туған боқ-ты. Жантай-Алмашының қызынан туған, «Тентек Қанжығалының» қарындасынан туған. [Сонда күңнен туғандары: Қорлыбай, Қойлыбай да, қыздан туғаны - Жантай]. Добал - Мәшен - Таша. Елқонды қайдан шыққаны білінбеді. Елқонды[ны] алып келген - Өтеген батыр. [Қанжығалы - Ішпек - Қармыс - Бозым - Әжібай - Ақтамақ - Қара]. Қара[дан]: Елібай, Сары, Жәдігер. [Қанжығалы – Ішпек - Қармыс - Бозым - Әжібай - Ақтамақ - Сары -Жылкелді]. [Сарыдан]: 1. Жылкелді. 2. Қойбас. 3. Айбас. [Жылкелдіден] - Ақжігіт, [онан] -Томан. [Қойбастан]: Тұрсынбай, Есілбай. [Айбастан-?] - кіші қатыннан - Бердібек - бес ағайынды. [Тұрсынбайдан]: Жаманша, Нұрпейіс, Тақан. Нұрпейістен - Тоқтілеу. [Қанжығалы-Ішпек-Қармыс-Бозым-Әжібай]. Бозымнан: 1. Әжібай. 2. Әжім. 3. Әжімбет.

[Арғын-Сүйіндік - Олжакелді (Қаржас) - Құлыке - Телі - Сатылған] Қаржастан: Алтынторы, Құлыке, Бегім. Бегімнің бір аты - Сатылған. Сатылған: Айтымбет, Таңат, Қоныс, Мәмбет, Жансары. [Қаржас – Құлыке – Телі – Сатылған – Таңат -Батырбек].[Таңаттан]: Батырбек, Атанбек, мұнан - Қожамберді. [Қаржас-Құлыке]. Құлыкеден: Ойым, Телі. Ойымнан - Әлімбет. Теліден - Анай туады. Әлімбет, Анай. Әлімбеттен: Байболат, Ақша. Анайдан: сарт қатынынан - Құл, қалмақ қатынынан -Жәдігер, қазақ қатынынан - Нияз, Тәйтеке қызынан: Құдайқұл, Мырзақұл. [Қаржас - Бегім - Сатылған - Таңат] Таңаттан: Батырбек, Атанбек, Тауасар. Тауасардан: Қосағал, Қоске, Қожаберген. Батырбектен: Өтеу, Жанқылыш. Телі тентек Анайға да бес қатын алып берген, Сатылғанға да бес қатын алып берген. Сатылғанның өзі бұрынғы әкесінен туып қалған бала. Моның шешесінен - Телі алған соң, Анай туады. Некесіз туған, буаз болып қалған соң алған екен.

[Жанарыс - Қарақожа - Арғын - Құтан - Мейрам – Сүйіндік - Суғыншы - Шуманақ -Құлболды - Күлік]. Күлік[тің] [бәйбішесінен]: Тілеуімбет, Наурыз, Дәулет; тоқалдан: Өтепберді, Данияр, Сексен. Наурыздан: Шобалай, Шобай, Ақай, Дөкей. Шобалайдан: Жаңабатыр, Өміртай. «Ханкелді» деген біреу қыстырылып қалмайды: Қарақұс, Шерін (Шырын). Шобалайдан: Тәттімбет, Байтөбет, Жаманқара. Ақайдан: Санмырза, Бекмырза, Есбол, Есет. [Күлік - Өтепберді] Өтепбердіден: 1. Ақыл. 2. Қошқар. Ақылдан (Ғақылдан): Бейбіт, Жапалақ, Мырзакелді, Дербісәлі, Айбас. Сексеннен:Рай, Райымбек, Қараша, Базар. Тілеуімбеттен: Айтқожа, Жаңабай, Күнту, Бесім, Қойтан. Айбас бай болған, құт болған, сүйегін Әзірет Сұлтанға апарған, Ұлытауда жер аты болған. [Жанарыс - Қарақожа - Арғын - Құтан - Мейрам - Сүйіндік – Суғыншы – Шуманақ – Құлболды - Ақбура] Ақбурадан: Аққошқар, Кенже, Тілеулі, Жетібай, Көкен. Жетібайдан -Есен тентек.

[Арғын - Құтан - Мейрам - Сүйіндік-Тоқшора].

Сүйіндік - Тоқшора - Әлімбет - Алтай - Төртсары: Мұрат, Танаш, Рысқұл. Мұраттан: 1. Аралбай. 2. Байсейіт. 3. Жауқашар. 4.Жаубасар. Аралбайдан: 1. Тоқан. 2. Ақпан. Байсейіттен: Барақ, Жабағы. Жауқашардан: 1. Сармырза. 2. Баймырза. Жаубасардан: 1. Тілеуберді. 2. Қуат. 3. Саржан. Рысқұлдан - Шыңдауыл, мұнан: 1. Қошқар. 2. Мойнақ. Осылардың қай ел екенін біле алмадық. «Төртсары - Тоқпан ұрпағымыз», - дейді.

Жағалбайлы, Жымған. Сөйтсе бұлар Бәсентиін екен. Бұлғашбай, мұның баласы - Балқожа. Бұл Балқожаның бір қызын Жәуке керуенбасы алып, Сарысудан көшіріп алып келген. Балқожадан - Тасболат. Тасболаттан - Қисық, Шөлбай (Шолбай). Абылай ханнан: «Жалғызыма серік қылсын!,- деп, Бөжікті сұрап алған. Онан - туған - Құлтөбе, мұның балалары: Жанболат, Қоңыршы. Аққыз-Жағалбайлы қатыны балаларының аты: Ақжігіт, Жанжігіт, Байжігіт-Қарқаралы жағына көшіп кеткен.

[Жанарыс - Қарақожа - Арғын - Ақсопы - Қанжығалы - Ішпек – Қармыс – Бозым - Әжібай – Ақтамақ - Қара] Қарадан - бәйбішесінен: Елібай, Сары, тоқалынан - Жәдігер, Жәдігерден: 1. Тоқсанбай. 2. Сатыпалды. 3. Мәмбетбай. Тоқсанбайдан: 1. Жанзақ. 2. Байзақ. 3. Құлжан. 4. Бертіс. Жанзақтан - Бегайдар, тоқалдан - Сазан. Байзақтан - Айдабол, онан - Отас (Өтес), онан - Еркінбай, онан Алмахамбет, онан - Асқар. Бертістен - Тезекбай. «Тезекбай соры» деген жер аты. [Қанжығалы – Ішпек – Қармыс - Бозым- Әжібай – Ақтамақ - Сары] Сарыдан: 1. Жылкелді. 2. Қойбас. 3. Айбас. Жылкелдіден - Ақжігіт, онан - Томан, онан:Күлен, Байысты, [Шақар]. Мұстафаның әкесінің аты - Салпаң. Шақар деген кісі баласыз болған соң, Мұстафаны қолына кіргізіп алып, сонан «Шақардың Мұстафасы» - атанған. Мұса, Секербай заманында болыстың қақ маңдайы болған. Жалғыз баласы қыршын жас күнінде өліп қалып, ақыры тұяқсыз, жақсы аттыға «Мұстафа тамы» -атанған. [Қанжығалы - Ішпек - Қармыс - Бозым - Әжібай - Ақтамақ - Қара - Жәдігер - Мәмбетбай] Мәмбетбайдың төбел бие сойып, төрткіл ошақ қаздырып, бала қылған баласының аты -Алдаберді, тегін, түбін жан білмейді. Жігіт күнінде душар болған. Өзінің екі баласын былай қойып, қарашаңырағына Алдабердіні ие қылған. Ол Алдабердіден - Құттықожа, онан - Маңабай (Мәнкебай), онан - Сарыбел, онан - Молда. Онан - Лекер қажы, мұнан -Жақып: Шақшан еліне исполком председателі болып, «Тексізді төрге шығарып, // Теңдік тимес құлыңнан» - демеді ме?! Шақшан елінің ішінде сіңісті болып, өсіп-өніп кеткен қарақалпақ та бар, қызылқұлақ та бар. Қанжығалының нағызынан шата-бұтасы көп ел. Сондықтан «сүттей ұйып, қатықтай қатып» тұра алмайды. Ең мақтаулы зоры - Бөгенбай, Бөгенбай әкесі - Ақша. «Ақша әкесі -Әлдекүн, // Әлдекүн әкесі әлде кім?!»- деген бұрыннан айтылып жүрген сөз болатұғын. [Қанжығалы - Ішпек - Қармыс - Бозым - Әжібай - Құдияр] Құдияр: Ақдәулет, Келдәулет, Ақтайлақ, Қатпа, Құрамыс (Құрымыс). Жанат. Ақдәулеттен - Алтыбасар, онан - Жүндібай, Шара. Жүндібайдан - Әбен, онан: Есімбай, Бесімбай.

[Арғын - Құтан - Мейрам - Сүйіндік - Суғыншы - Шуманақ - Құлболды - Күлік -Өтепберді - Ақыл - Қойкелді] «Бұхар балуаны» - атанған Қоңыраулы балуанды жыққан -Қойкелді балуан. Дулығаны бала күнінде алып қашып келген, атқа отырысы дулығадай болғандықтан, атын «Дулыға» қойған. [Арғын - Құтан - Мейрам - Сүйіндік - Суғыншы - Шуманақ – Құлболды – Күлік - Данияр] [Күлік]: Данияр, Өтепберді Сексенмен туысы бір болса да, «Аш Данияр» атанған. Өтепбердіден - Ақыл (Ғақыл), онан - Бейбіт, онан - Күнтай, Танашбай, онан - Қуан, онан: Молдабай, Ноғай. [Күлік]: Өтепберді, Данияр, Сексен. [Өтепбердіден]: Ақыл мен Қошқар. [Ақылдан]: 1. Бейбіт. 2. Жапалақ. 3. Дербісәлі. 4. Мырзакелді. 5. Айбас. Ақылдың қалмақтан алған қатынынан туған: 1. Қойкелді. 2. Жылкелді. 3. Дулыға, - қалмақ қатынынан. Сұлым [Ақылдың қалмақ қатынының аты - «Сұлым»] мен Айбасты [Айбас - Ақылдың ұлы] еншілес қылып шығарған. Ақылдың қарашаңырағы Бейбітке қалған. Сұлымға аяқ салған Ақылдың өзі. Дулыға балалары: Тоқанай, Топай. Тоқанайдан - Өтебай молда. Сұлым - қалмақ қызы, Ақыл оған аяқ салып, үш бала туып, Айбасты Сұлымның шаңырағына ие қылып, Айбастың өз кіндігінен үш бала: Байтемір, Бектемір тағы бір темір.

[Арғын - Құтан - Мейрам - Сүйіндік - Суғыншы – Шуманақ - Құлболды - Айдабол] «Айдабол ішіне әуелі келген Тілеу - Қараша» - дейді. Арық, Шаншар, Өтеп[бе]рді, Шоңай, Толыбай. Толыбай балалары көп: «Тілеу» - дейді. Тілеу-Жүсіп қажы: Қарымсақ баласы. Бұл Қарымсақ... Шудақ балалары. «Ілгергі күнде көшіп келген Керей боламыз» - дейді: Төлеке, Тобылбай, Қосқұлақ, - үш ағайынды кісі екен. Төлекеден туған бес ағайынды:Төлебай, Күшікбай, Байтелі, Қойсары. Төлебайдан туған - Смағұл (Исмағұл), Тымха. Күшікбайдан туған: Омар, Айдарқан. Байтеліден туған - Бура, Ысқақ. Қойсарыдан туған тұқым жоқ, Қосқұлақтан ұрпақ жоқ. Тобылбайдан ұрпақ бар. Телеке әкесі - Шажа, Шажа әкесі - Артықбай. Кейінгі немерелер бар. «Балталы - Керейміз» - деседі. Мұхаммедфақым - Нарбота баласы, Нарбота -Орымбай баласы. Қайырхан Көпейбаласының жазып бергені.

Ат аяп, тайын мініп, жүрген байлар [215].

Барақтың бір қатынынан - Ханбаба төре, Маман, Таһир, Бөкей, - төрт ұл (ұғыл) болған. Ханбаба ұлы - Досан, Доса ұлы-Қылыш төре, мұнан - Ибраһим төре, мұнан - Жүніс (Иүніс) төре. Бұ әулет Бура елінде ескеннен атырабында дүр. Үш ұлға (ұғылғам): Маман, Таһир, Бөкей төрелер әулеттері Қарқаралы елінде жүрірлер. Қарқаралы медресесінде жазылған – Сахип – Маншор - Бөкей хан болып, мұның ұлы - Шыңғыс төре, мұнан -Жамантай хан дүр.

[Арғын - Құтан - Мейрам - Сүйіндік - Суғыншы - Шуманақ - Құлболды - Айдабол -Жанқозы - Қосқұлақ] Жанғозы баласы: Қосқұлақ, Төлебай, Лапақ, Сары. Сарының Төлебаймен туысқан - туыспағанын анық білуші жоқ. Кейбіреулер: «Жеке жігіт екен, Төлебайға еншілес болып, сіңіп кеткен екен. Өзі бай болған екен. Сонан Төлебай тамақ қылу үшін: «Сарым, Сарым!»- деп еркелетіп жіберген екен», - дейді. Төлебай «Қу Жарғақ Төлебай» - атанған екен. «Пәлі, Төлебай!» - атанған екен. «Пәлі Төлебай!» - атанған себебі - бұрынғы заманда Арғынның қойшысынан өрт кетіп, Ұлы жүз - Үйсіннің бірнеше қотан қойлары күйген екен. Соны Ұлы жүз - Үйсін Арғыннан даулаған екен. Сонда соның бітіміне Ұлы Жүз Үйсіннен Төле би шыққан екен. Арғыннан Төлебай шыққан екен. Үйсін - Төле би: − Қолыңмен салған өртті етегіңмен қалай сөндіремін деп келдің, Төлебайым?! - дегенде, − Алладан деп білсеңіз, қойыңыз да, адамнан деп білсеңіз, алыңыз, - деген екен.

Пәлі, Төлебайым, жарайсың, жарайсың! - деп, Төле би тақ тұра қалған екен. Сонан «Пәлі, Төлебай!» - атанған екен деседі. Және бір далилі - атқан оғы жаза соқпайды екен, өзі атып, өзі: «Пәлі!» - дейді екен. Өзін аң көрмейді екен. Бір топ киіктен киік жібермейді екен. Қара бойын аң көрмеген соң, қанша атып, қиратып жатса да, алдынан аң ешқайда қашып құтылып кетпейді екен. Сонан: «Пәлі, Төлебай!»- атанған екен. Тама - Сарыбас мерген: «Менен асқанда, жалғыз-ақ «Пәлі, Төлебайдың» мергендігі асты», - деген екен. Мықанлық Бабабек деген сартқа жалшылыққа жүрген жері де болған екен. Сонда Бабабек қатынына айтқан екен: − Осы қазақтың, ұйықтап жатқанда, үсті жап-жарық болып жатады. Бойында жанып тұрған шам-шырағы бар екен, - депті. Сонда Бабабектің бір бойжеткен қызы бар екен: − Қалайша мұның үсті жарық болып жатады екен? - деп, есікті ашып сығалап қараса, қараңғы үйдің өзге жерінің бәрі қараңғы, жатқан казактың үсті шам жаққанда қандай жарық болса, онан да жарық және өзі ашылып, шашылып қаннен-қаперсіз бейғам жатады екен. «Бері кел», - деп, қол бұлғап шақыратұғын қолы жоқ болса да, «Мені көрдің бе?» -деп, қаққан қазықтай қақиып тұрған батырды көрген соң, аяғын кейін салуға шамасы келмей, жүгіріп келіп: «Бейәдеп қазақ!» - деп, шап беріп ұстап, отыра қалды дейді. Жан жерін біреу бөріктей бүріп, шеңгелдеп жатқан соң: − Бүрген олай емес, бұлай! - деп, бауырының астына басып алып, жұмарлай бастағанда: − Есебі рақым, қазақ, есебі рақым, қазақ! - деп, бір жаққа кетіп қалар дегендей, екі қолымен аш белден қысып алып, шамасы келгенше босатпасқа тырыса бастады дейді. Бұл жұмыс болған соң, көп кешікпей-ақ сол қызды алып, Арқаға қарай жөнеліп берді дейді. Сары сонда кез болып, жолдастасып, үшеуден-үшеу жапан түзде оттас-ораздас болған. Елге алып келген соң: «Енді мал керек» - деп, Төлебай жапа-жалғыз Орал тауындағы Естекке аттанбақшы болды дейді. Сонда сарт қызы: − Сіз кешіксеңіз, мен қандақшын қыламын? - деп, қайта-кайта айта берді дейді. − Мені бір жыл күт. Егер бір жылда келе алмасам, Қосқұлаққа тие бер, - деп, солай дығаса [десе] жібермейтін болған соң:

− Қой, хош-есен бол! - деп, жөнеле берді дейді.

Төлебай сол кеткеннен кете берді дейді. Бір жылда кайтпаған соң, сарт қызы Қосқұлаққа тиіп кетті дейді. Сол жорығында үш жыл жүрген екен. Сонда айтқан екен:

− Елде менімен теңмін деген көп еді, сөйткенімен менен басқа теңнен өткені жоқ еді, -деген екен. Үш жылдан соң жапа-жалғыз өзі үш жүз жылқы айдап, жолшыбай биесін байлап, қара сүйретпені қымызға толтырып, ырғап-жырғап келе жатқанын естіп, ағайын-аймағы жүректері лүпілдесіп, қуанысып тұрды дейді. Қосқұлаққа тиген соң, бір ұл тауып, талпынып, шоқақтап, еңбектеуге тырмысып қалған баланы: − Мұны ұялмай не деп көрсетеміз және не бетімізді айтамыз? - деп, қатын-қалаш бетін үзіп алып, бір-біріне күңкілдесе бастады дейді.

Сонда сарт қызы:

Сізлер өз амандасуыңызды түзеңлер, мен не деп амандасуды кісіден сұрамаймын. Менімен, баламен ісіңіз болмасын! - дейді.

Төлебай келіп аттан түсіп жатқанда, сарт қызы баланы көтеріп алып шықты: − Үш жыл жоқ болып келгендегі сіздің олжаңыз қандағы? Үйде отырған менің олжам қандағы? Керіңіз мына менің олжамды! - дегенде. − Жарайды, жарайды, бұ да осы жолдың олжасы ғой, - деп, атын «Жолан» қойған екен. Сонан соң қатынын өзі кайта алып, Едіге, Еламан туған екен. Онан соң Ырыс тоқалды алып, онан Елкелді, Малкелді туған екен. Бұл балалар туған соң, енді Төлебай түгелденді. «Қандай Төлебай?» - десең, сондай Төлебай болды. Бұхарай - Шәріптей шаһарда әмірінің еркінде: «Пәлі, Төлебайдың қайсысы халал?» Осы күнге шейін ілулі түр. Ғабдолла хан салдырған шаһи патсайы дүрие сатылатұғын тамда тартқан жағының оғы шеге болып қадалып тұр. Басқалар оғын кіргізе алмағанда, бұл кісінің оғы кіріп кеткен. Ешкім кайта суырып ала алмаған. Өзі үлкен зор қасиетті кісі болыпты, ғұмырында - кісі қарамаған, сыйла қылмаған. Бар қасиеті бойында түгел кеткен бір жан - осы кісі. Өзі өлерінде айтыпты: − Қырық төрт «кәмикуәрім» бар еді, соның қырқы Елкелдіде қалды, - депті. - Біреуі -Сары - Тастенде қалды - депті. Үшеуі - Тұрсынбайда қалды, - депті.- Ана қырық бірі де -бір бас, Тұрсынбайда қалған үшеуі де - бір бас! - депті. Және айтыпты: − Менің тұқымымның малы-басы дәуірлеп өсіп, аса ілгері озық болып, жұрт алдына түспейді, - депті. - Неге десең, менің тұқымым шешесі - сарт қызы ғой! Сарт сықылды күншіл, бірінің басы, не малы ілгері басайын десе, бірі күндеп, атып жыққанша асығады. Сол үшін бірінің көзі, бірінің тілі сап ете түседі де, ілгері бастырмайды, - депті. Ай, жігітлер, әулиенің сөзінде жалған бар ма? Бұл Төлебайдың баласында болмаған бар ма? Болғанында солмаған бар ма? Толарына келгенде, аспанға ұшады, соларына келгенде, мұрттай ұшады. Үш жүздің баласы қазақты араладым. Күншілдікке келгенде, бұл Төлебайдың баласындай ешқайда ешбір жанды көргенім жоқ. Әз Тәйтеке, би Тәйтеке, құт Тәйтеке, дайыр Тәйтеке, - бір өзіне жеті ат қойылған Тәйтеке би айтқан той: − Төлебайға қонған бақ - күншіл бақ: біріне бақ қонса, бірі күндеп, кетіргенше асығады. Бір тұқымда бақ тұрақтап тұра алмайды, - деп. Бақ деген - көшпелі қыз: алған күйеуге де кетеді, қыздан туған жиенге де кетеді. Кеше Жанқозы екіге бөлініп, Сегізбай мен Хасеннен бақ тайып жүрген күнде Ерейменде Шоқыбайдың қызын алған Кәрібайға кетіп, Далбада және Шоқыбайдың қызын алған Есентайға да кетіп жүрді ғой. Білуші Құдай ғой. «Ел аралаған сыншы, ағаш аралаған-үйші», - дейді. Бақ паналайтын кісінің түрі (төрі) жоқ дәл осы күнде. Уа, Алла, ғылым мұнан былай не боларын Алла біледі. Өзінде де бұрын бак орнаған жер еді. Бір қыз барған жерге барып тұр. Ерейменде өзінде он жеті жылқы бар, үш мыңы біткен Азына баласымен жағаласып қалмай жүр. Соған қандай барып жүрген бақ деп білесің?