Өлеңдер

Авторы: ISBN: .. Беттер саны: 114 Жанр:

Фариза Оңғарсынова Өлеңдер жинағы

Жігіттердің жүрегін ұрлай бергім келмейді. Сүйдім деген тілегін тыңдай бергім келмейді. Кез келгенін ғашық қып, әлек еткім келмейді. Аз күндік жай машық қып және де өткім келмейді. Алғашқы арман-тілекті шетке ысырғым келмейді. Бірді сүйген жүректі көпке ұсынғым келмейді.

Кеудеме сандуғаш құс түнеді ме – шақырды мені мәңгі Күн еліне. Әуені тыншытпайды, әлде әнші құс ұясын салды ма екен жүрегіме?.. Бар досым былай қалып, бар құрдасым, сол әуен болып алды жан мұңдасым. өңімде, түсімде де көкірегімнен қанатын қағатындай талдырмаш үн. Самға енді жүректерге, сандуғашым, тебіренсін балғын әнге бар жылдасым. Бақыттан баз кештірген балаң үнім тербетсін Отанымның тау, жылғасын!..

Түнімен долы дауыл құрыстаған секілді арыстандай жыны ұстаған. Жамылып ақ көрпесін енді ғана маужырап байтақ дала тыныстаған. Қалыпты қарауылда жыңғыл, құрақ, іліп ап ақ мамықтан бір-бір тұмақ. Мәз болып жас баладай, айналаға қарайды әр бұтадан күн жылтырап.

Ақынның нәзік жүрегі самалдан тоңар гүл еді. Халқының махаббатымен ақсұңқар құстай түледі, ел ғана – тұғыр, тірегі. Әділет үшін жан салып, алдында тұрсын қанша алып – шындыққа жетпей тынбайды, қияметтерге қарсы ағып, баурайды сонда бал шабыт. Сұлулық пенен пәктіктен рақат күткен, бақ күткен, шығып кеткенше ақтық дем, арпалысып өтер қасқайып күңкілмен, бұқпа сақтықпен. Аялап туған ел, жерін, өнерін, тілін, ерлерін қастерлер елдің туындай. Аяла халқым, суынбай Бұқардың мұрагерлерін!

Заводта болсаң, күнбе-күн көрінер еді табысың. Дәрігер болсаң, түрлі емің – сырқаулы жанның бағы шын. Ал сенің еңбек жемісің өзгеше тіпті басқадан: ол - өзін арнап ел үшін осынау жүрген жақсы адам. Жақсы адам – елдің тірегі, байлығы туған халықтың, шапағын шашар үнемі көгінде тұрған жарық күн. Сан жастың қамын шертесің, тағдырын ойлап толғанып. Әр үйдің бір-бір еркесін үйреттің өзің қолға алып. ұстазсыз жанда сөнбек күн, шәкіртсіз өмір – сусыз жер. Көрінбес ғажап еңбектің бейнетін кешіп жүрсіздер. Жүректе тұрар жалқы үнің, жанымнан жалын жігер күт. Ұстазым, сенің әр күнің, әр сәтің тұрған бір ерлік!

Жасымнан ұнатып ем бір жігітті, сүюдің қиындығын кім біліпті. Көз қырын тастамай ол өте берді, жүрекке арқалатып нұрлы үмітті. Әдейі оны күнде жанап өтем, ойпыр-ай, ғашық болған жаман екен, көңілдің жайлауында сайран салып, жаныңды талай күйге салады екен. Сол жігіт білсең атын өлең деген, жымияр: "Саған оңай көнем бе мен!" – Ерте-кеш болса да бір естір ме екем бір сөзін "Сені жақсы көрем!" деген…

Атырау – ақжарқын ел, жыршы далам, ән мен күй көкірегінде тыншымаған. Бабамның тері тамған топырағыңнан әрқашан жас жаныма сусын алам. Ұйытқан әуенімен қырдағы аңды күй сазын анам алғаш тыңдаған-ды. Ардагер Махамбеттей ақын ұлың шөлдеген құмдарыңды жырға малды. Талай жан сенде азаттық аңсап өтті, Исатай бостандық деп жар сап өтті. Қолға алып бұлбұл көмей домбырасын, Дина қыз тамсандырды барша көпті. Қасиетті тазалық бар құмдарыңда, ез болу күнә сенде туған ұлға. Менің де көкірегіме тыншу бермей, жүрегім оранғандай бір жалынға. Тарихта өмір зырлап, жылдар өтер, орнында өзен ағар, жылға кетер… Киелі топырағыңнан нәр сіңірген ұл-қызың сені, Нарын, жырлап өтер!

Ағалар асқар тауым ғой асқақтап тұрған көк тіреп, Жабықтырғанда дауылды ой, маңдайымнан менің өпті кеп.

Ағалар барда демеген – бәрінен биік шоқтығым, еркелеп өстім неге мен, әкенің сезбей жоқтығын? Жолаушы кетсе, тұнжырап, апамнан сұрай беріппін, алдынан шықтым құлдырап, лағындай боп еліктің. Білінбей жоқтық, кем-кетік, елдей ем өзім рулы. “Беремін,- дейтін,- жеңге етіп саған ұнаған сұлуды” кетіпті тулап күндерім, сусын ғып әлі жүр жаным мейірімнің сонау күн демін. Бар екен Жерде тамыздар, қабақтар шашқан қар-ызғар, өтелмей жүрген парыздар, берілмей жүрген қарыздар. Тосар да қайғы кемірген, солқылдар нәзік денем де, ұмтылам бірақ сеніммен ағалар барда мен өрге. Ағалар барда нұры айбын, шыдаймын құздай сындарға, Сынбаймын, өзім Күн, Аймын, аспаным болып шығанда – ағаларым аман тұрғанда!

*** Туғандай дүниенің нұр шақтары, ән кетті Атыраудан шырқап тағы! Күмбірлі күй төгеді, жыр төгеді Исатай – Махамбеттің ұрпақтары! Атырау кен байлықтың кіндігі еді, қалайша сайрамасын жыр-жүрегі! Жайықтың аққуындай мың бұралған Дина мен Қыз Жібектің сіңілері. Алтын Күн бақыт шашып туғанда алдан, еңбекпен, Ерліктермен шыңдалды арман. Ақ тілеу замандасым, сәлем сізге Атырау, Жайықтағы туғандардан! Атырау, Ақжайықтың өнерлі елі, күй төгіп, ән шырқайды өрендері, Балықты, мұнайлы елде, шұрайлы елде өнермен ұласады Ер еңбегі! Дүниеден ел көшеді қалмаса әні, өнерсіз адам жанын шаң басады. Халқымның ән мұрасы, күй мұрасы осылай ұрпақтарға жалғасады!

Кеудеңде мені тербеттің, жас шыбық енді көктеді. Мінеки мен де ер жеттім, еңбегің бекер кетпеді. өмірде мынау ең жақын, аяулым сенсің, анашым! Болмаса мейлі зор даңқың, мен үшін бірақ данасың. Мейірім төккен нұр жүзің тұрғандай сезем жанымда. “Адал бол, - деуші ең, - жұлдызым”, сақталды сөзің жадымда. “Игі еңбек түбі осы-ау” дер көргендер жеміс ағашын. Қартаймай, мәңгі жасай бер мәңгілік Күндей, анашым!

Қыстағы байсалдылық былай қалып, Жайықтың суы жатыр ылайланып. Бұлқынған сағынышпен жүректердей, соғады жарға толқын шыр айналып. Толқынын Ақжайықтың тамашалап, қиялдар жетелейді қарасам-ақ. Кейде үнсіз, кейде долы – ерке мінез, өзіңе осы кейпің жарасады-ақ! Жайығым – ата қоныс, игі мекен, ақ бурыл толқындарың жүйрік екен. Құшасың құмарлана жағалауды, өзіңді о да бір кез сүйді ме екен… Кей сәтте байсалдысың, ақылдысың, кей сәтте сескендірер батыл күшің. Қаншама ұмтылсаң да кең далаға, аса алмай жаға-жардан жатырмысың?!

- Сенсіз қалай күнелтем – үйленейік, жүр, еркем! - Мен сүймесем, не етеміз? - Әлі-ақ сүйіп кетеміз, үйренісіп күні ертең. Сүймей, күймей, зар қылмай, өмір құру – бір қайғы: сыйласудан тағдырдай шын махаббат тумайды.

Өз сүйгенін әркім қымбат санайды, кей жеңгейлер "меңгеріп" ап ағайды, "Жалғыз соның бабын тапсам жарар", - деп өзгелерге тайтұң-тайтұң қарайды. Отырған соң ағай үлкен орында жел үргендей көңілі өсер оның да. "Үй жұмысы – міндеті, - дер, - кемпірдің", қайтер еді ертең сол қарт жоғында? Оған - барқыт, шыт тиіпті әжейге жолдасының анасы оған өгей ме… Қарт киініп шалқып жүрсе, өзгелер: "Келіні бір тәуір жан-ау", -демей ме?!

Бесікте жаттым уілдеп, сол бір сұрапыл соғыс күндерде, қан кешіп біздің әкелер сонау батыста жырақ жүргенде. “Жан папа” деген бір ауыз сөзді айта алмай қалғандар көп қой, бір мен бе?.. Жиырмада, қыздар, жайқалған гүлдей көз тартып бейне жанасың, сол жиырма жаста құшақтап мені қалыпты жалғыз анашым. Тұңғышым деген мына мен шіркін кенжесі де боп қалыппын, жаза алмай жүрек жарасын. Үмітпен әр кез алданушы едім

Келер деп менің папам да (балалық жүрек сезбеді оның кеткенін мәңгі сапарға). Өсірді мені сол ана гүлдей мәпелеп, ержеттім, тұрдым қатарда. Бақытты балғын сәбилер бүгін жетелеп жүрсе әкесін, қызыға қарап, күрсіне қарап, жанынан үнсіз өтесің. Еркелік көрмей, мейірім нұрын аңсаған көңіл мың толқып, елжіреп кетеді екенсің...

Оралмай кетті әкелер біздің сонау бір ұзақ сапардан, бейуақыт сөнді албырт жүрек пен алаулап тұрған от арман. Әкенің жүзін көңілге түймей, бесікте ғана қалыппыз, жаутаңдап ұзақ есікке қарап өткен күндерге қанықпыз. Жұмыстан апам келетін дәйім жанарына нұр тұндырып, сәби жаныма дақ салмау үшін әдейі екен-ау бұл қылық. “Жеңіспен папаң оралар ертең”,- дейтін ол бізді қуантып, үмітсіз,үнсіз жүруден, достар, күту деген мың артық. Жеттік-ау бір күн жеңіске біз де, тойлады бүкіл халқымыз, жеңістің күйі – ерліктің күйі даланы кернеп шалқыды. Алаулап тулар, алқызыл тулар, жарқылдап жеңіс жұлдызы, жан әкем бірақ оралмай кетті, көре алмай кетті ұл-қызын. Біз жүрміз бүгін шым-шытыр жолын қуалап үлкен өмірдің, аялы сол бір алақанды аңсап, солады кейде көңіл-гүл. Алаңдардағы алаулы туды көрген сәттерде тоқталам: әкемнің, сірә, мен үшін төккен қаны емес пе екен деп қалам.

Қадалып, іштей тамсана, қайтесіз мені ұялтып. Өртенсеңіз де қаншама, мен үшін құрмет – сый артық. Бетке алып өзен жағасын, сырлассам, рас, сізбенен, Жүрек те табар жарасым, бағым ба ең әлде іздеген?! Қадірлі туыс бол маған, таппайын сізге баға да. Жүректе мәңгі орнаған бір тентек інің бар, аға!

Қоштасу кезі келгенде жаутаңдап маған қарадың. “Жүрмейсің бірге сен неге?” Дегендей болды жанарың. Елжіреп тұрды жас жүрек, жеңе алмай күшін сезімнің. Кеудеме жалын түсті кеп жаныңдай ыстық өзіңнің. Перронға шықтың, қарадың, тұрсың ба мені қия алмай? Сыр ашпай қалай қаламын, “сәулешім” дер ме ем ұялмай?! Айта алмай қалдым. Жалынға өртеніп кеудем тұрды-ау бір... Қалды да қойды жанымда жауғалы тұрған бір жаңбыр. ТЕҢІЗБЕН КЕЗДЕСУ

Кеудеңмен көтерсең де нелер жүкті, қыңбайсың, паш етесің тек ерлікті. Мен де бір тылсымдарға бет алып ем – бер маған өзіңе тән тереңдікті! Теңізде сынға түсу – бұл бір үміт! Сұлу қыз кеме үстінде, құрбы жігіт. Шетінен батыр мінез, толқын қылық – оларға теңіз жатыр құлдық ұрып! Кемелер тізілгенде, жарасып ән, дәм таттық балығынан – бал асынан. Түнгі оттар жылтылдайды, тұрғандай бір қала өсіп толқындардың арасынан. Жүрсем де ойша талай қамалды алып, сендегі күшті көріп, қалам налып. Балапан бойымдағы қайсарлықты алмасам болмайды екен саған жанып!

Бір сезім жанарыңда елжіреген жанымды тұңғыш рет дір еткізді. Басармын сол дірілді енді немен – бір арман кернегендей жүректі ізгі. Жаныма жақын тартып барады үнің, сені айтып сыбырлайды терек, емен. Еркелеп асыр салған балалығым алыстап бара жатыр неге менен? Ұйқымды шайдай ашып ұзақ түнде, елесің көлбеңдейді неге сенің? Ойыма сөздеріңді жүз ап күнге, күбірлеп қиялыммен кеңесемін. Сыланам. Жиіледі шашты да өру. Жанымды жайлап алдың, санамды ұрлап. Қайғы ма, қуаныш па жақсы көру баласын бөтен үйдің? Маған жұмбақ.

"Сізге ғана құштармын", - деп, көп жігіттер ғашық болды. Бір "керімін" ұстармын деп, қыз көңілі тасып толды. Біреуінің бойы қысқа, біреуінің мұрны жаман, біреуі өте алып ұшпа, біреуі тым тұнжыраған. Сұрыптады, іріктеді, жұмысы да тексерілді. "Маған тең жоқ жігіт", - деді, таба алмады еш "керімді". Орны бар жас, кәрінің де, сүйе білсе, теңін біліп. Сол ару жүр әлі күнге табылмай бір "керім" жігіт.

Асыр сап өстім ерке көк теңізде, Жап-жас қыз – балықшы! – деп, сөкпеңіз де! Алыссақ асау толқын құшағында, ерігіп жүргеміз жоқ текке біз де. Долы жел гулесе оттай лапыл қағып, бұлқынар асау толқын қатуланып. Бәрі де елең емес балықшыға, өйткені ол сескенбейтін батыр халық. Өйткені толқында өстім жас шағымнан, өзімді сезіп сонда асқақ ұлан. Өйткені перзентімін табиғаттың, жан сырын көк теңіздің жастан ұғам. Тотықса ақша бетім – шыныққаным, жігітім, шошып қалма, сынып сағың. Немене көмірдей деп, қабақ түйме, жас жаным – нәзік, ерке қылықтарым.

Сырына асау теңіз болсаң құмар, біз кеттік, қалып қойма, барсаң, жүр, ал! Каспийдің, кеш өкінбе әлі талай, қызы да, балығы да тамсандырар!

Көңілім өлең сиқырын жүр аңғармай: өмір кешіп, қалғандай шырақ жанбай отырамын жабырқап, жүдеп көңіл, мұң, ыза, наз жиналып жүрекке кіл. Сонда жақсы жыр оқып нұры армандай, жадыраймын, жанымда мұнар қалмай, сол өлеңді дәл өзім шығарғандай. Қылаң берер емес-ау алдымда әлі Махамбеттің, Абайдың шалғындары... Сыр бермейді сырлы өлең, жүдесем де көңілім – дауыл, күшім аз күрестерге. Ұқтырмасын сиқырын бал құндағы – тек жасағай жақсы өлең – жанның нәрі!

Көрмеген бұрын кісің бе ем, қадалды неге жанарың? Көп жанның мынау ішінен көз алмай неге қарадың?! Бөтен сөз ешбір айтпайсың, кездесе қалсақ оңаша. Ойланасың да, таппайсың жасқанған бейне балаша. Елеусіз ғана сөз айтсам, құп алып, үнсіз қостайсыѕ. Қуанасың ғой бір қайтсам, көрмеген көптен достай шын. Қадалса сенің жанарың, лүпілдеп жүрек... Солай шын... Айтсаңшы, дал боп барамын, көз алмай неге қарайсың?! 1 9 5 7

Бойыңды жастай түзедің – қылықты, сәнді қыз едің, жаныңа, сұлу көркіңе ұмтылып өткен жүз ерін. Арманың шығып алдыңнан, жарасымдарың таң қылған. Ал бүгін алқам-салқамсың, шыққандай батпақ-балдырдан. Бітті ме мәні өмірдің? Күйбеңге неге көмілдің? Нәзіктік пенен сұлулық— әйелдің мәні, сырымды ұқ, жоймасын нұрын көңіл-Күн! ***

Тағы да көктем келді, бал сезімдерге, сал сезімдерге ұран сап, өткінші ғұмырдай қылықтары мол бұлаң шақ! Көн көңілдер де теңіз боп көлкіп кетіпті-ау ару қыз аңсап, жыр аңсап! Бұ не деген құдірет! Дүниенің бәрін құштарлық қаптап кеткен бе, адамның бәрі мас болып жүр ғой от-демге! Байырғы күңгірт күндер де қайтып келместей… Жабырқап жүрген жоқ пенде. Ұмытып жатыр жұмыр жер өктем мезгілдің қалдырған қаза-қайғысын. Жастық жүр жайнап екпіні-дауыл, Ай мүсін. Тіледім: мұндай сәттерде зұлым ойынан қатыгездер де айнысын! Қыз-көктем келіп қызғалдақ қадап жүр белде, дүние түгел ұқсасын дей ме гүлдерге. Табиғат жанды сергітіп алады екен-ау тірліктен қажып қалжырап жүрген күндерде.

Аспан нұрдай ашық екен, неткен ғажап, шіркін, бүгін! Естігенше асық екен менің мөлдір күлкімді кім?! Жас көңілдер сыр ашсын деп, жас армандар ұлассын деп, ашып тастап тұр ғой, міне, сұлу көктем түн түндігін! Айналамда зыр жүгірген бозбалалар - бір жарасым. Бірақ мені бір-біріңнен іштей бекер қызғанасың! Қаққанменен жан есігін, әрқайсысың - жеке елсіңдер, еркесіне әжесінің бәрің ғашық екенсіңдер! Болса да алда сынар күнім, қызық маған орталарың, (көтермеңдер бұған мұрын — сендерсіз де жол табамын!) Бірақ, бірақ кейде мен де білгім келіп толғанамын: қайсыңыздың мен дегенде көп тартады оң қабағың... Шеттеріңнен жақұт ұлсың иектен бір қыл қақпаған.

Болдың ба, достым, теңізде, көрдің бе таудай толқынын? Долы желменен егіз бе, алмайды неге ол тыным? Оң желді бағып ертеңгі, міндің бе қайық – “таксиге”? Көтеріп аппақ желкенді, салдың ба сайран Каспийде? Жедің бе балдай балығын, іштің бе шайын шөліркеп? Көрдің бе қортпа – алыбын, толқындай ерке о да үркек. Алысқан асау желменен жандарды көріп кіл мұнда: осы-ау деп өңшең ер деген, бас иіп сонда тұрдың ба!?

Сағындым туған жердің көгал белін, желпіген беттен сүйіп самал желін. Асқар тау, шалқар көлің болмаса да, көрікті-ақ көрінесің маған керім. Елестер көз алдымда құм Нарын да, асыр сап ойнаушы едім құмдарыңда. Тап салған жас қияқтай туды өзіңде жұпыны менің тұңғыш жырларым да. Жағалау бұлдырайтын сағым ойнап, Каспийім толқын атса балық ойнап, қармақ сап шабағыңа, ауық-ауық суына шомылушы ем салып ойнақ. Соңымда қалыпты ғой сол бір күнім, алыстан сағыныштың өрдім гүлін. Жүректе қимасымдай сақтап келем сол шақтың пәктігі мен мөлдірлігін. ДАУЫЛПАЗ Әбу Сәрсенбаевқа

Асқақ бір куәсіндай ақыл-ардың, аңсаған көріп тұрмыз ақын алдын. Алпыстың асқар белі қажытпапты ақиық дауылпазын Атыраудың. Тілдескен ақша бұлтпен аспандағы, теңіздің өр толқыны – жастанғаны. Тәйірі-ай, алыптарға алпыс деген – өмірдің кішкене бір баспалдағы! Тұрса да тосып өмір жүз арнасын, тосқауыл бола алған ба қыранға шын! Мен сізді көрген сайын елестетем көз жетпес Алатауымның құзар басын! Сонда мен алауымын екіндігін, ешқашан шалмайтындай бетімді мұң. Сонда мен мынау құйттай бойымменен аспанды тіреп тұрған секілдімін. Ақтарып асқақ жырды сүйікті елге,

талғампаз көкіректерді ұйыт, тербе! Мен, сірә, шықпасам да, шыққандаймын сіз тұрған сонау заңғар биіктерге!

Шағала шулап төсінде, ойнайды көктің жасылы. Қосылды долы осы үнге тулаған теңіз тасыры. Ашулы толқын үстінде алысты қайық желменен. Балықшы, дүлей күш кімде – ойланып тұрар жер ме кең?! ...Ілезде тынып айнала, сылқылдай күлді көк теңіз. Балықшы жігіт жай ғана күледі: “Қорқып кетпеңіз, көңілінде жоқ үлкен кек, Шыңдайды жастың жігерін, сынайын дейді бұл тентек ақынның нәзік жүрегін...” Балықшы шықса ертемен, айдыннан асқақ күй ұғып, осынау теңіз тентегің жатады сонда бұйығып!..

Мен Анамын гүл еккен қара жерге. Сол гүлдермен құлпырған дала, бел де. Гүлдерімді солдырма, О, адамдар, бақытымды бейуақыт ала көрме! Ала көрме, енбесін деп тілесең ақ сүт берген көкірегімен мезгілсіз ана көрге. Мынау аспан, көк аспан, шуақты аспан, ақ бас таулар сыңғырлап бұлақ қашқан ай нұрымен, күміс күн сәулесімен тұрсын мәңгі ананың сезіміндей, тереңдігін жүретін өзі білмей. Адам, саған аналық жүрек берсін аялайтын сәбиін көзі ілінбей. Сабыр берсін бәрін де кешірем деп ұлын күткен Ананның төзіміндей.

Тыныштық жоқ мынау жер, аспан, әлем, қайғы жұтып жылайды тастағы емен. Сен болмасаң, ей, адам, жақсылықты, жауыздықты күтемін басқа неден? Жоқ, жоқ, адам! ұлысың сен Ананың, ақ сүтімсіз қара жер жастанар ең! Мен сондықтан асқақпын, болмаса олай, Мына өмірден өзім де жасқанар ем.

Әуелден өлең-жырға құштар жаным, демеймін жетіп міне, ұшталғаным. “Талантты талмай ұшыр, тұншықтырма”,- деуші еді менің абзал ұстаздарым. Шымырлап тына қалған көл бетіндей, тұрады жүйрік көңіл тербетілмей. Ол кейде мөлдіреген ашық аспан, бұлт басып тұнжырайды кейде түндей. Бей уақыт толқытады жыр нөсері, күбірлеп кіммен көңілім тілдеседі? Сол шақта ұмытқандай дүниені, шаршауды, жалығуды білмес еді. Толқындай мені үйіріп арнасына, бір дауыл тартатындай алға асыға. Бұл не күш - әлде сонау бабалардың үзілген арманының жалғасы ма?!

Жастық: Қасіреттермен қол жеткен салтанаттарда даңқын еліңнің өрлеткен шартараптарға мақтаныштарды мақта сен, тайсалма, жаным, жалға сен солай шақта әсем қайсарлар әнін! Айбындылардан ал үлгі – тынбасын жырлар, тыңдасын әлем әніңді, тыңдасын жырлар! Балалық: Қызыл туларға қараймын алаулап тұрған шыңдарда. Алдымда өмір - ақ айдын мені де салар сындарға. Інісі болдым жасымнан комсомол аға қыранның. Ерлікпен даңқын асырған коммунистерге ұланмын! Сүйсінер маған жұрт әлі, арманым – асқақ шың-асқар. Мен үшін өнер шырқауы – Ақансерілер мен Күләштар. Аялап, күтіп мені елім, сәулесін шашты нұр таңдар. Мен үшін ерлік дегенің – Қобыландылар мен Сұлтандар! Жаныма содан от алдым, ерлікке баулыр далам кең! Батырлар өскен Отанның Болатбегі боп қалам мен!

Жасампаз шақ, жастық шақ! Дүниенің бәрі мөп-мөлдір арманға тұнып, көгілдір қиял, тәтті оймен таңдарды атырып, алапат асау өмірге жасқаншақтамай

қарайтын өктем от тұяқ тарланда тұрып. Көкірегі толы әсем ән, көрініп өмір айнымай мүлде көктемнен, гүл теріп қайтар достармен күнде бөктерден. Жаңылыс басқан сәттерің жүрегіңді өртеп, дөңбекшуменен көз ілмей түндер өткерген. Мазасыз көңіл, жас дәурен, жетелеп аппақ армандар жаћан жақтарға, жасайсың қолдан өмірді қатал қапталда. Бүріскен кәрі дүниені жаныңның алау отымен жылытып жүресің қаћарлы ақпанда. Жалынды жастық алауым! Ерліктер деген өзіңнен басталған анық, алдыңда сенің бас иген асқарлар алып. Қайсар даланың ұрпағы қанатын қаққан, революция жалыны шашқанда жарық! Зымырап жылдар зулайды: тіршілік заңы жүйіткуден қалғымас мүлде, беттесең, өмір ұқсамайды қарлығаш, гүлге... Бәрібір сенің өр тұлғаң сан жүректерде лапылдап жанып тұрады мәңгі жас түрде!

Бақыттыларға қараймын қызыға тұрып, мұңданып: оларға нұрлы арай күн, оларға түн де тым жарық. Күлкі мен шаттық көңілде, қайғы да тайыз өткелдей. Қаңтардай ызғар өмір де оларға бейне көктемдей. Тайызда жүрсең – аңғардым – өмір сүру де қолайлы. Жылауы шапшаң жандардың жұбануы да оңай-ды. Тамағы тоқтық, бүтіндік, көлеңке түспей жанарға. Бақытты жандар, шүкірлік, жетеді менің даламда. Есейіп ерте білдік пе өмірдің дәмін татып біз: ежелден мынау тірлікте сезімтал жандар бақытсыз.

Қазақтың әдеті көп дәстүрі мен, мен-дағы оның бәрін жақсы білем. Ата-ана қартайғанда бел бүгіліп, құрметтеп сыйлайды оны ел жүгініп. Тәтті дәм, асыл деген киімдері – қарттікі әр қазақтың үйіндегі. Ерте-кеш қонақ келсін шақырусыз, жатырқап сұрамаймыз: "Заты кімсіз?" Тік тұрып жасымыз да, кәріміз де, тосамыз үйдегі бар дәмімізді. Қыз өсіп, сүйсе жасты қиядағы, үйге ертіп әкелуге ұялады. Бір ғажап – ұл-қыз біздің елде керім қадірлеп құрметтейді жеңгелерін. Жас келін үй билемес тізгінді алып, ал сосын тым бауырмал біздің халық. Қазақтың жас-кәрісі өле-өлгенше самарқау тұра алмайды өнер десе. Білмесең, таны, достым, жақын барып, шетінен қазақ деген ақын халық. Даламыз жазық болса қанша біздің, сондай кең пейіліміз де баршамыздың.

Көктем келді жамылып арай нұрын, шаттықтарға толғандай маңай бүгін. Жауқазынға оранған жұмыр Жерге көкжиектен қызықтап қарайды Күн. Жер сезгендей тыныштық, таң айбынын, көшіп жатыр көзінен талайғы мұң. Менің елім бұл күні сән құрады: жүгіргенде қыз қылық тау бұлағы, тербеледі тіл қатып тал, құрағы; зулап алға даланың арғымағы, дүбірінен қалалар жаңғырады. Найзағалы түндердің сәбиіндей көктем таңы қызарып албырады. Көңіл-құлын бұлқынып шың-асқарға, шақырғандай алау ма, шырақшам ба... Байқоңырдан самғаған корабльдер ғарышқа емес, ұқсайды қыр асқанға. Шолпан жақтан базарлық күтетіндей көгершіндер жол тосып жүр аспанда. Сен де жырмен әлемге жар сал, ақын,

қос бәйгеге шабыттың тарпаң атын! ұқсын әлем Адамзат құдыретін, ынтымақты күндердің әр сағатын. Жырла бейбіт елімнің көгіндегі әділет пен бостандық салтанатын! ***

Жанымда жүрші аласармайтын армандай асқар тауым боп, шілдедегі әппақ жауын боп. Сенімен жүрсем – мынау жалғанда мен көтермейтін ауыр жоқ, бет қаратпайтын дауыл жоқ. Сенсіз күндерім; бұлыңғыр күнгі көңілсіз күңгірт екінді. Сезбей-ақ күннің шуақ сәулесін, жұпар самалды не түнгі, өмір кешетін сонда да мәз боп өкінбей ойсыз байғұстар секілді… Жанымда жүрші көңілімнің арай рауандап атқан таңы боп, кіршік шалмаған менің әжемнің ары боп. Күйдіре түссін өзімшіл мына жүректі сендегі сөнбес жалын от. Әйтеуір осы тірлік дегеннің мен үшін өзіңсіз ешбір мәні жоқ.

Әженің әңгімесі Жаз қандай шіркін біздің Нарын құмда! Ойнақтап шығады ерке сағым қырға. Күн күліп тау шағылға асылғанда, қосардай әрбір сұлу таңын жырға. Жыңғылдар — шыршалы орман тұрған тұнып, жиекте шуылдайды қырға ұмтылып. Тарихтың талай сырын ішке түйіп, мекен бұл жатқан қанша жылдан сұлық. Шілдеде Күн жайлайды көгін күліп, жаппайды көк аспанның өңін бұлт. Жайланып отырасың сым-жүйкені тыныштық теңізіне шомылдырып. Нарынның күйзелдірген елін жорық, қаңғыртты байлар жұртты жерін қорып . өткен-ді бір оқиға. Дәл сол жылы түсіп ем осы ауылға келін болып.

Нұрет бай тең келмейтін болыста жан, мың-мыңдап жылқы мен қой ол ұстаған. Қалдырған атасының мұрасындай Жайлауын Мұңайтпастың қоныстаған. Ертемен бай ауылда бұл жұрт керім білмедік неге мұнша дүрліккенін. Ақ үйлер абыр-сабыр,әншейінде ашатын сәске түсте түндіктерін. - Бай қызы кетіпті ғой бүгін қашып! - Не дейді, әй? Қыз емес пе еді бұрын жасық?! Жерошақ басындағы жалшы әйелдер қояды үн шығармай сыбырласып. Тап болды Нұрет сынды байға бір мұң, О, Құдай, қызды бақпай,қайда жүрдің!/ Бір түнде, амал қанша, бос қалыпты қаңырап ақ отауы Айғанымның. Бай отыр ашу кернеп, қашып төзім, бұл кесел жанын қинап, жасытты өзін. Бәйбіше үһлейді аласұрып, ұшымен жаулығының басып көзін. Ата-ана теңесе де балаға әлі, қыз кетті, ел-жұртына қарамады.

Не істерге білмегендей, ақ боз үйге бір кіріп, бір шығады ағалары. Дәйді әке: “Көмді-ау тірі мына мені”… Қайтсін де, құлақтанбай тұра ма елі. Ата-ана сүт кенжем деп әлпештеген бес ұлдың ортасында шынар еді. Көп болды қыз тағдырын ойланғалы, қыз бірақ ерте дейтін той-қам жағы. Қайтеміз, алабұртқан пәк жүректі жиырма жас ұрлап алып қойған дағы! Он жігіт атқа дереу кетті қонып, бастады қыз ағасы Бекқұл оны. Тал түсте бай қызына қолын салған, япыр-ау, қандай жанның епті қолы?! Көп екен көзбен көріп, білмеген де, жау болды-ау қызды ауылға түн деген де. Жалаңаш жатып ылғи жай тұратын бай ауыл қалды осылай дүрбелеңге. Кәдімгі жиырмасыншы жыл еді бұл, жасарып жаңа өмірмен түледі қыр. Әлі де байлар елде бақ түзеді, әндесіп ақ бандымен тілегі бір. Дабылы жаңғыртса да Он жетінің, бүтіндеп болған жоқ қыр кем-кетігін. Шұбырған ақ бандының қалдықтары Биыл жаз бермей қойды елге тыным. Нарынның жорықтардан қашты реңі, елде әлі жасақшылар тапшы да еді,

Манашта милиция бөлімінің Қайыржан Молдағүлов бастығы еді. Сәске түс. Құмдар қызып жалындады, О, Нарын, қысың қарлы, жазың жалын/ он шақты үй Қайыржанның ауылы еді отырған Сартөбенің маңындағы. Құмында банды жүр деп Бозалақтың, Жетті ғой елге істеген азабы ақтың. Соларды қапылыста ұстаймыз деп, кеткен-ді бәрі аттанып азаматтың. Төккенде күн сәулесін шашыратып, құм жатты ыссылықтан басы қатып. Ауылда жайбарақат бала біткен отырды көлеңкеде асық атып. Кенеттен дүбір шықты сатырлаған, шамасы ат тұяғы-ау жақындаған. “О не?” - деп үрпиісе тысқа шықты, кеп қалды он бес шақты аттылы адам. “Банды” деп ауыл түгел елеңдеді, маңырап қозы-лақ та көгендегі. Дабырлап келе жатыр, естіледі “начальник”,“милиция”дегендері. Жүздері сұсты ылғи атты кісі, асынған қылыш, мылтық, жат жүрісі. үлкендер бас шайқады көрді дағы, “Бандылар болмағай, - деп, - тап мұнысы”. - Дәндеген ақ әскерін олжа қылып Біздің “дос” қайда— шықсын Молдағұлов! Киіз үйге телмеңдеді қазақ-орыс, паңданған қара торы жорға мініп. Найзамен әйелдердің түртіп ішін, мәз болып біреулері тұр күлісіп. “Ә” десе, ажал төніп амал құрып, тұрды ауыл адамдары күрсінісіп. Жапырлап аттарынан түсті бәрі, “Көре алмай жүр екен, - деп, -күштіні әлі!” Қазанды қатық толы үйге әкеліп: “Тәтті, - деп,—дос шарабы”, - ішті бәрі. Төзіп көр мынау іске, болса шыдам, жаны ашыр тым болмаса болсашы жан!/ "Қазанын қақыратты" десін деп жұрт, бір теуіп қақ айырды ортасынан. - Біздерге салды балаң қандай ылаң, түбі оны тірі айырам жан-жайынан. ұлыңа арызыңды айтарсың, - деп, кемпірді қойып қалды маңдайынан. Анасы Қайыржанның Ақкенже еді, көрмеген мыналардай жат пендені. “Ақ дәмім жібермесін!” - деген кезде, офицер қылышына тап бергені. Жауыздың жаны қаннан тіксіне ме,

/о, адам, мұндайларды күшті деме!/ Әлгіде-ақ тілі сайрап сөйлеп тұрған ұзыннан қақ бөлініп түсті дене! Қыз-келін, кемпір мен жас өрендері тұр мынау бұзықтардың боп ермегі. Қолдарын артқа байлап шырылдатып, желіге құлындайын көгендеді. Ауылға ақылшы еді. өлді. Кетті. үй ішін алқызыл қан көлдіретті. Шошынған келін бала “шешем-айлап”, жас тұнып жанарларын мөлдіретті. Жарылып дене жатыр түскен сұлық жоқ мынау қанішерге істер қылық, Шуласып бала біткен, әйел жағы егіліп жыласады іштен тынып. Барлығын /қырық шақты ең кемінде/ жатқызды қойдай тізіп жерге, міне. - Ойынды көрсетейік, - деп қояды,- советтің милиционерлеріне. Бас қосып “банды” деген тағыларың, салуда ойға келген бар ылаңын. Киіз үйін Қайыржанның сатырлатып түсірді ортасына шаңырағын. —Қалмасын, -деді офицер, - қимас мүлік, кетейік жұртын оған мирас қылып! Бөктерді аттарына үй біткеннен бар тәуір дүниені жинастырып. Шығысқа жөнеп берді банды қашып, ала шаң ауыл үстін қалды басып. Күңіреніп Сартөбенің бауырында бір ауыл жатты осылай қан жыласып.

*** Атты да шұғылалы таң күншығыстан, арайдан қараңғылық бұлты ығысқан. Талпынған тіршілікке қыр әлемін бөледі сазды әуенге жыршы құстар. Бас иіп қырдың жасыл қияқтары, тұрғандай жаныңа әсем күй ақтарып, нәп-нәзік қырдың гүлі албырайды, алғашқы балғын сезім сияқтанып. Күн шықты жанарынан нұр атылып, құм жатыр бұйра жондар шұбатылып. Жартыкеш ай барады жаутаң қағып, үйінен кеткен қыздай ұзатылып. Тұнжыр түн үйқылы-ояу таңға ұласып, қыр жатты тәтті ұйқысын қалғып ашып. Әлемде тек екеуі секілденіп, отырды қыз бен жігіт албырасып.

Құлпырды дала мына, жаным - жаз, жайнады үміт. Тұр, жаным, жанарыңа қарайын айна қылып. Туғандай ай арманым осы бір шалғында анық. ұйқыңды аш, оян,жаным, келеді таң нұрланып. Көз жұмып, көңіл балқып, ісім жоқ баспанамен. Бақыты өмірде артық жан жоқтай басқа менен. Әнші құс, неге ертемен сайрадың бүгін сен де? Жарысыпжел-еркемен, сайлармен жүгірсем бе! Шырқап сен шалғайда әнді кең дала — қыр бағында, бақытың болғай мәңгі деп әлде тұрғаның ба? Осылай мың күн өтсін, сайрай түс бақта дәйім. Кішкентай бір тілекшім бар деп мен мақтанайын. Сәуірдің таңына ұқсап күлімдеп тұршы, жаным! Жүрегім алып үшад, Мен неге тыншымадым?!

Жүрек - жаз. Нұрлы өңдерде бақыттылық, қалғандай шыр айналып, уақыт тұрып. Дүние өң бе, түс пе — біле алмайды, әйтеуір жатыр дала жақұт тұнып. Қос ғашық көкшіл сағым шатырдағы бақытын сыйғыза алмайды ақылға әлі. Кенеттен тыныштыққа атой салып, шаңдатқан тұяқ даусы жақындады. Қыз сілкіп шала өрілген қос бұрымды, әйтеуір бір сұмдықты тосты мұңды. Торы төбел қаңтарулы тұрған күйі қайшылап қос құлағын, осқырынды. Жігіт те орнынан тұрды атылып, жатты тек демін алмай жылға тынып. Түстері суық қандай, қуғыншы ма, япыр-ау, кетер ме екен шын қапы ғып? Қуғыншы... Қайдан өзі мұнша халық, /істеді-ау ерте кетпей бір шалалық./ Қызы үшін қатыгез бай кешер мүмкін, алдына жігіт мойнын ұсынса барып. Қалайша тез жетті екен жорықтасып, /бұл жерден болатын-ды қоныс қашық./ Әйтеуір, ақ сезімге тапсырдық деп, екеуі тұра берді қол ұстасып. Аттылар жетіп қалды желе шауып, сойылға басар ма екен келе салып? Қыз кенет сыбырлады: “Бұлар біздің ауылдың адамдары емес анық”. Қос жүрек тұрып қалған дүрсілдеді, ұмыт боп жаңа ғана күрсінгені. Әлгіде демін тартып тынып қалған қайта есті сахараның сыршыл желі. Аттылар төніп қалды дүбірлетіп, Тор төбел тыпыршыды Бұл үнге елтіп. Сұсты жүз сазарысқан. Ешқайсының жылылық көрінбейді түрінде түк. Бір түсті үстеріне костюм киіп, Қатулы қабақтары қатер құйып, Асынған қару-жарақ жарқылдайды — Нұрет бай жіберген бе әскер жиып? Бір қауіп бір үмітпен араласып, қос жүрек шапқылайды ала қашып. Ертеңгі тәтті сәттер қалды былай, күн болса, арқан бойдан барады асып. Естілді дауыстары жат үн қатқан: /қым-қуат болып кетті сатырлап маң./ —Қараңдар мынау дала тағыларын

дүниенің тәттілігін татып жатқан! - Әдемі-ай мына қыздың түрі қандай! - Қойшы әрі, әйел көрсең, ыңыранбай! Тағылар тағылығын істемесе, жүреді ішкен асын сіңіре алмай. Ортаға ап екі жасты, қызықтады сілімтік бандылардың бұзықтары. Жігіт тұр бір көгеріп, бір бозарып, ызадан әрең шыдап, қызып қаны. - Әй, өзің айтшы, қане; қызылмысың? - Қолыңа қалай қонды бүгін құсың? - Қарай гөр сазаруын үн шығармай, көрдің бе сұмырайдың жырындысын! - Алайық ат пен қызын олжа қылып, отырсын жас тотысы торда бұғып. - Ал өзін бір оқпенен... не болмаса, кетейік өлімші қып орға жығып. -Қайтеміз оқ шығындап бұл қазаққа, салайық онан-дағы түрлі азапқа. -Арқанмен сүйретейік атқа байлап... -Тоқтай тұр, бұл не дүбір жылға жақта? Құлақ сап ғашықтар да сәл аңдады, бір ұшқын жалт еткендей жанардағы. —Мен үйден қашып кеткем, бұлар біздің ауылдың мені іздеген адамдары, деді қыз, — жасырыңыз, сүйгенімнен айырса, өлім артық маған-дағы. Таң қылды “тағы” қыздың батылдығы. “Қолда ғой, құтқарайын ақыры мұны”. —Қашыңдар анау сайға, топ жыңғылға! - офицер осыны айтып, атын бұрды. Қыз сүйтіп жер соқтырды сонша жанды, минуттар қатерлі әлі болса-дағы, жай тұрған қуғыншы деп бандыларды жүз шақты салт аттылар қоршап алды. Бұл келген - азаматтар сенген елі, /бандылар, сөз жоқ, енді жерленеді./ Қайыржан Молдағүлов бастап келген советтің милиционерлері еді. Банды іздеп Бозалақты шолып үш күн, /болмады нәтижесі сол жүрістің./ Кеше кеш ауылына оралғанда, үстінен шықты қанды көріністің. Салумен бейбіт елге жазылмас мұң, сабылтып банды деген сағым қашқын; Тас-талқан ауыл үсті, күңіренумен көгенде жатыр бәрі ауылдастың. Қайыржан кешкен талай азаптарды, дәл мұндай көрген емес мазақтауды. өлігін анасының көрген сәтте, құлауға тәлтіректеп сәл-ақ қалды.

“О, ана, қалай тыным табар жаным, Ойлаушы ең аласұрып балаң қамын. Жан ана-ай, тым болмаса, қанды қолдан сені де арашалап қала алмадым. Қап, бәлем, қанқұйлы жау, шыда аз ғана - туғызам тірі жүрсем саған да күн! Мыңына қасіретті тартқызсам да, өтер ме қасиетті анам қанын”. Жоғалтып орны толмас бар асылын, өксіді ұл басын құшып анасының. Сонан соң ерге қонып, қамшы басты, алардай жарау аттан жан ашуын. Сол боймен жетті, міне, алып-ұшып, кек қайнап, жанарлардан жалын ұшып. Бандылар қоршалғанын ссзбей қалды, ауылдық адамдар деп жаңылысып. Жау сасып, кетер бағыт таппады да, қойнаудың ығыстады қапталына. Бандыны қолға тірі түсірсек деп, жігіттер оқ жаудырды аттарына. Жау күші аз, бекініссіз, ашықта әрі, қалғандай мынау жайдан сасып тағы. Қайыржан жігіттерін сақтау үшін, бірден-ақ тұтқындауға асықпады. Осылай аңдысумен кешкірді күн. /сездірмед ғашықтар да ешкімге үнін./ Жігіттер күндіз-түні ұйқы көрмей, ат үсті жүргеніне бес күн бүгін. Сезілді жаулар оғын тауысқаны, сонда да екі жақтан жан ұшпады. --Тірілей беріліңдер! — деп бір кезде Қайыржан алға шығып дауыстады. Осыны күткен Белов - банды басы, қолында екі оқ қалған — бар “мұрасы”, біреуін Қайыржанға көздеді де, өзін де екіншімен қалды басып. Берілді қол көтеріп қалғандары, жалынып, жасуға да арланбады. Күйеу мен қалыңдық та келе жатты, алдынан қайта күліп таңғы арманы. Жауыздар салған талай бүлікті елге, тас-талқан болды тізе бүгіп демде. Жаралы Қайыржан мен қос ғашықты ортаға ап, тартты ауылға жігіттер де.

*** Қанша жыл содан бері зырлап ағып, өзендей жүйткіді алға жылғаланып. Куәсі - көзбен көрген біздер ғана атқанын таңның қалай құмда ағарып.

Бұл күнде, қарап тұрсаң, өзгерді ғой, өрледі, өркендеді мұнда халық. өткенді ұмыт қылмай, шүкір, жастар кітап қып жазад дейді тыңдап алып. Баяғы құлазыған даланы ашық барады зәулім үйлі қала басып. Еділ мен Жайықтың да толқындары бірге ағып жатыр бүгін араласып. Болар зат көп екен ғой болғанынан, кәрілік келіп қалған соң қамығам. Сусыған құм Нарынның етегіне өзен де жасап алды қолдарынан. Болар ма адам мұнша құдіретті, байларға мал бағудың күні кетті. Кешегі шөл даланы орман қылып, нелер бір біз көрмеген гүлін екті. Баяғы айлық жолға бүгін кетіп, жетесің арып-ашпай, іңірлетіп. Киік пен қоян жортқан боз далаға темір жол тартып қойды дүбірлетіп. Жастарым, заманың шат, үнің де асқақ, алдыңда сендер шығар шыңың да асқақ. Әңгімем бітпепті ғой, кәрілік-ай, кетемін бірін айтып, бірін тастап. Бар біздің ауылда бір асыл адам, күміс шық самайында шашыраған. өмірдің сан асуын өткерсе де, таймаған асыл беттен, жасымаған. Сол жанды көргенің де мақұл, шырақ, жұрт оны жүреді ылғи жақынсырап. Ақ сақал қариялар құрмет тұтып, барады сол кісіге ақыл сұрап. Қадірлейді азаматын халқы-дағы, өзі де қайсар, әділ, жан қырағы. Қайыржан ағадай боп өсемін деп, кішкене бөбектер де талпынады. Білем ғой Қайыржанды бала жастан, /жан едік үй-ішімен араласқан./ кешегі қанды соғыс жылдарында жиырмада жауларымен жағаласқан. Орден бе – көп әйтеуір өңірінде, бірақ тек тақпайды өзі оны күнде. Істейді бастық болып талай жылдан осы жердің милиция бөлімінде. Ешқашан жағымпаздық ойламайды біреуге жақсы атты боп көрінуге. Білгің кеп отыр сенің бұл кісіні, неде деп осы адамның құнды сыры. Баяғы Мадияр мен Айғанымның осы еді қуанышы – тұңғыш ұлы. Бандының тұншықтырған ақырғы үнін қастерлеп Қайыржанның батырлығын,

Бабам қазақ қашаннан бала сүйген, мұрагерім болса деп мақсат қылып. ұл дауысы шыққанда қараша үйден, атан сойып той қылған, ат шаптырып. Сүйіншіге ұл туса бермегі көп, әзер болса астында аты қалған. Қыз туғанда “қырсықтың келгені!” деп, қырын қарап еркегі жатып алған. Иығына елінің мұңын артып, ұл алардай дұшпаннан бүтін кекті. Қанша қызы болса да, ұлын айтып: “Жалғыз бар ғой, құдайға шүкір!”… - депті. Із қалғандай артында өшпейтұғын, ұлы болса армансыз жүреді екен. ұл туғанын қашан да көксейтіні – ұлды еліне қамқор деп біле ме екен. Қайран бабам өтіпті шер-күдіктің емін іздеп баладан жаны жалын, Білсе еді ғой ел қорғар ер жігіттің сол аруға күні ертең табынарын!

- үйрене алар емеспін далаңа сенің: отты жел, құмайт, елес-Күн – дара кешерім. Ат міне шауып қорғаған бабаң елім деп сол қалпы әлі сор, далаң... ана-жерім деп, жер бетіндегі жұмаққа балап едің кеп... Балғын жаныма керек те сенім, шақырмас онсыз қиял ғаламдар, қиял ғаламдар – желөкпе сезім, сезім болмаса ұямнан алар; мақсаты тұл боп қиянда қалар арман алдында ұяңдағандар; батырлы даламен өзектес едім, өзегін өзгеге қияр ма жанар – азаматы боп көгертпес елін Отанын, жерін сүйе алмағандар. Бабамнан қалған далам, шағылым, сендейге, мүмкүн, қарар гүл атпай. Мен үшін – жояр жаңартса құның, тек сол қалпымен маған жұмақтай!

Жас баладай қуанып тұрмын бүгін, құшағыма ап боз жусан - қырдың гүлін. Асып-тасып көңілім көсіледі, ұмытқандай байырғы күннің мұңын. Сағыныш па, білмеймін, қуаныш па жүрек қанат қомдайды бір алысқа, Жер, аспан да көлеңке-бұлтсыз бүгін, тербелгендей дүние жыр-ағыста. Жыр-ағыста келемін алып-ұшып, қуанғандай есімнен жаңылысып, бейне бүгін үйіме абыр-абыр қимастарым келгендей сағынысып. Мөлдір өзен. Жап-жасыл жаға. Талдар... Адамдар-ау, шын барлап қарасандар, мынау таңда жаңа леп, жаңа сән бар! Маған қарап күлімдеп қол бұлғайды бейтаныс балақандар... Күн төгеді тау, далаға мейірім—құтты нұрын, қол ұстасып адамзат шықты бүгін ескертуге есерлеу мына әлемге бірліктің мықтылығын. ҮМІТ

Түңілгенде, қиналған сәттеріңде маңдайыңнан сипайтын елің барда, елің барда—үміт пен сенім барда жаныңды нұр кернейді, жүректі жыр тербейді. Арай жырлар. Арай жырлар, күндейтін талай мұңдар. Мынау жердің үстінде бала көңіл, акпейіл адам берда, тарылуды білмейтін далаң барда, кеңдікке талпынасың, ерлікке талпынасың, талпынасың алдағы ақ арманға, сосын сенімді ақтауға шарқ ұрасың. Мынау жердің үстінде әділеттен жаралған жандар барда, үміт барда талпынтқан таңдарға, алға, досыңның түсін жылытып, жауыңның мысын құртып, төгіледі арай жырлар, шуағында толқиды ақ айдындар.

Қыз Жібектің соңғы сөзі Қайран дүние, кең едің маған, сен неге бүгін тар болдың? Қасірет шегіп, кешегі мөлдір күлкіме де мен зар болдым. Аңсаумен жүрген асқар тауым менің құлады, құрғады мәңгі сылдырап аққан бұлағы. Сұңқарым едің, Төлеген, қияға қанат сермеген, мен—Атыраудың ақ маралы болғанда, сенқырағы мерген ең. Қос қанатым менің қапылыста қалды-ау қиылып, орыныңды немен теңгерем?! Жанарыңа көзім түскенде, мен қорғасын болып балқыдым, ақ денемді өрт қылып, от-жалыныңмен шарпыдың. Асқақтай басып бас имеуші едім, жігіт біткенді дал қылып, ақыры мынау адыра қалған көркімнің құрбаны болдым, алтыным! Мен—Атыраудың көлеңкеде өскен гүлі едім, сен нұр-шапақ құйып алаулап тұрған күн едің! Қапыда мерт боп, тұңғиыққа сен құладың. Қатыгез тағдыр, қырықтың бүгін Жібектің қыршын тілегін. Дарқан дүние, қызығыңды маған қимадың, несіне бердің сорыма біткен хор қызының мынау дидарын? Мен өмірдің ләззатын сүйген балауса нәзік гүл едім, қимайтының бар, семсерді неге сыйладың?! Айналайын Ақжайық! Сұлулық тұнған ақ төсіңнен сенің ақ маржан болып жаралдым, Аққуың болып тарандым. Сен ерке толқындарыңның күмістей үнін маған ұсындың, бар сұлулықты енші етіп, қияларға мені ұшырдың! Мен осынау елімнің

мәпелеген мақтанышымын. Айдыныңды сенің айна қып әркез ақша бетімді қараушы ем, сен—Атыраудың ақ еркесі болғанда, мен—жағалауыңда жайқалып өскен балауса ем. Туған жердің төсінде сарқылмас махаббатындай сылдырап аққан бұлағым,мақтаныш едің маған сен. Арманымдай менің мөлдірсің өзің қашаннан, мен жұрт айтып жүрген хор қызы сынды болсам да, сұлулығыңнан сенің аса алман. Әділетсіз мынау дүниеден енді алаулап күйіп барамын,тұңғиығыңды құшсам, жанымның өртін басар ма?! Қартаюды білмес толқындар сенде жасайды-ау, шіркін, мәңгілік! Жібектің зарын болашақтарға жеткізгейсіңдер ән қылып. Кош, елім, қош бол, қазақтың байтақ өлкесі, қиянат қысқан заманнан мынау мен кетіп барам сор кешіп, Ақжайықтай асыл анамның төсін құшайын, Төлеген сүйген денемді менің қалмасын қара жер тесіп. Қош!…

Табыстық. Екеуіміз де көктем едік. Бір кештік су демедік, от демедік. Соншалық ұғысқаннан,бірімізге біріміз тіл қатпай-ақ өкпеледік. Оянып сүйіскенде ала таңнан, сезімдер мөлдір шықтай жаңа тамған, ұғамыз қос жүректің тіл қатысын иыққа тиіп кеткен алақаннан. Ол менің (сенің де!) өшпес кезім ыстық. Бақыттан көрмейді әлі көзіміз түк. Мен мұнда, сен жырақта жүргенде де біріміз бірімізді сезіністік. Рақат теңізінен жүзіп ішіп келеміз. Кетті талай мұз ығысып. Көре алмас көздер ғана көлденеңдеп, біреулер қадалады қызығысып. өзіңсіз қызықтырмай мені еш мекен, сенімен жұмақты да елестетем. Ал жұрттың таңдануы — мұндай сезім тым сирек бір құбылыс емес пе екен?

АЛАУ /мәңгілік отпен мұңдасу/ Жүргенде кейде қалжырап, түндерде ойларым тұншықтырғанда, сан жылап, сенгендерімнен кеткенін көріп ар жырақ, тауларым шөгіп,

мұз боп қатқандай бар бұлақ, өзегімді өртеп өршеленгендей даламда от, мен үшін мынау дүниенің бәрі караң боп кетсе де ғажап: тынымсыз өмір бәз қалпы - түндерден кейін нұр шашып жатты таң бірақ. Жүрегімді менің жаншыған ауыр күдіктен арылсам деген үмітпен жаныңа келдім сенделіп ессіз жүріп мен, /үміткерлерім, мені осындай деп біліп пе ең?!/ өзіңнен өзге мәңгілік нәрсе бар ма деп, үзілгелі тұрған сенімімді менің жалға деп, іздедім сенен үмітке ем. От жанарлардан баяғы балғын нұр қашып, алып еңсені мұң басып, қажығандар мен бақытқа батқан шын ғашық кетпейді мұнан көңілін баспай сырласып. Мәңгілік оттан /сыр ғой ол жатқан тұңғиық/ алғандай сонда жүректеріне нұр қүйып: байғұс та жүрген нан жеумен ғана шектеліп, жігерсіздер де кектеніп, кетіп жатады биіктерді аңсап қырды асып. Ерлікке тұнып далиып жатқан қыр анау, көкірегінде мың алау... Осыны көрген отты адамдарға қапыда... кешірімсіз ғой тұралау... Қажыған бойға жалыныңмен сенің қан жүріп, оқ атқандарды дал қылып, лапылдап жүрген сендегі мынау от сезім сене алмайтын да шығар-ау. Жанарларды басып жүргенде бейуақ мұң-тұман, алдыңа келіп жүректер талай бұлқыған, Сөнбейтін сәуле — махаббат алған жұртынан, өзіңді ойласам, айналам менің мұң-тұман. ұрпағы мынау өлмес даңқыңды өрлетіп, ерлігіменен дұшпан біткенді сорлы етіп, самғайды көкке даладан ұшқан кіл қыран. Сендегі мәңгі қасіреттен туған ерліктен от алып мен де алаулап алға үмтылам!

сен оған бірақ қажетсің. Дос барда саспай табамын жұмбақ сырлардың шешімін. Өзімен бірге қағамын тәкәббар өлең есігін. Өмірдің бетке алып шырқап кетем мен. Қияға самғап жас жаным, арман шыңдарға жетем мен. Ананың аңсап құшағын сағынып кеткен шақта мен, сол доспен бірге ұшамын ақ көңіл ауыл жаққа мен. өмірдің өзі сый қылған жол - серік саған, маған да. Тұра сап таңда ұйқымнан, кетемін жолмен тағы алға. Мені өмір талай сүңгіткен жалғыздық деген айдынға. Арыл да бір сәт мұң-жүктен, дос барда, жүрек, қайғырма! Қиналсам, дәйім тосты алдан, сүйремей алға тынбайды. Әкеме жандай дос болған жол мені адастырмайды...

Сенің көзің көк те емес, қара да емес - қой көзді деп атайды мұндайларды. Ол көздердің оты да ғажап емес, бірақ маған сол жанар нұрдай мәңгі. Сенің көркің ерекше емес, тегі, (дәрі боп па қыздарға сарылығың!) Бірақ маған “керім” боп елестедің, саған ғана табынды бар ұғымым. Мен үшін сен — бәрісің тіршіліктің, жаным ұйып тек саған сыр ағыттым. Осы екен ғой, мен жаңа бір сыр ұқтым, “Сүйген — сұлу” дейтіні бұ халықтың.

Қыз болып ойнамадым қуыршақпен, ерке еді мінезім де қыңырсоқтау. Тайқитын дөкей деген балалар да, “Бұл шатақ шығарады ұрынсақ”, - деп. Қыздардай білмедім мен қылымсуды, доп қудым балаларша трусимен. “Осыным өзгелерден бөлектеу”, - деп, сонда да аяулы ана қызын сүйген. Сондағы бала мінез, қайсар қылық көрмеген мені ешкімнен тайсалдырып. ..Болдым да саған ғашық ойда жоқта, менде бір пайда болды байсалдылық.

Шешпеген сұрақтарымның жауаптарынан, жетпеген мұраттарымның абат бағынан, әділет аңсар жалғанның жеңістерінен, өкпелеп кеткен жандардың келіскенінен, алынбаған асқарларымның жалқын жонынан, жазылмаған дастандарымның жарқын жолынан, жетпеген армандарымның көктемдерінен, шықпаған заңғарларымның өткелдерінен мен сенің тұлғаңды көрем, ұрпаққа жыр боп қалатын жылдарды көрем, жауынды дауыл, қара түн сындарды көрем, сағыныштан да тәттірек мұңдарды көрем, о, алау жастығым менің!

Бәйгеге бүгін жиылып, Қалмады кәрі, жасың да. Атбегілер жүр бұйырып шабандоз бала қасында. Шалғынға тіккен ақ үйлер — сәні ғой, шіркін, даланың! Жеңгейлер жатыр нан илеп, әзірлеп қымыз-шарабын. Жүректе жастық тынбай ма — дабырлап отыр шалдар да. Қазақта біздің мұндайда қызынбай тұрар жан бар ма! ...Баппенен аттар бастады базарын осы түздің бір. - Әйтеуір, бала, саспағын, қайтарда босат тізгінді! Жөнеді аттар біріндеп, ілезде-ақ үзіп қарасын. Жаңғыртып кетті дүбірлер аспан мен жердің арасын. - Әнеки, біреу келеді! - Жарайсың, шіркін, сәйгүлік!

Қиқулап жаннан жөнеді балалар өңшең тай мініп. - Бәрекелде, тарланым , бермедің қолдан намысты! ...Біреулер тістеп бармағын, бокалға біреу жабысты. Қыр-жайлау қалды жырақта, мен бүгін одан алыспын. Үні тұр бірақ құлақта сонау бір бәйге-жарыстың...

Клара Дмитриевнаға Сені іздеймін шешілмей жүрген жұмбақтар бойда тұнғанда, жас арман мені жетелегенде көп толғандырған сырларға. Қуанышым мен қайғымды дәйім алдымен саған ақтармай, шәкірттік көңіл тынған ба?! Қиындықтардан қиналмай аттап, саған келгенде ысылдым -өзіңнен асқан шың бар ма! Сені ойлаймын көзім түскенде аласармайтын шыңдарға, биіктер алда тұрғанда. Мәуелеп өскен бәйтеректерді көрсем мен - аяулы бейнең тұрды алда. Мені ылғи саған бас игізетін қандай күш екен сендегі -жылылық тұнған жанар ма мына, қарапайымдау тұлғаң ба?! Өмірдің соқпақтарымен арманды қуып, алыстап кеттім мен бөлек, жаныма жақын қимасым болған қалды да бір жан елде ерек. Мынау өмірден ізгілік көрсем, адалдық көрсем, мен ылғи бас иіп өтем сен бе деп...

Менменшілдік артты да сана-күштен, екеуіміз де кетістік “тамам іс” деп. Махаббаттың жалынын жалғыз жұтып, сен ренжіп жүрсің ғой маған іштен... Екеуіміз де ақылға бекінбедік, таластық та, “сенікі шетін” дедік. Бүгін біздер мұңдымыз, жүрсек-тағы дымымыз да кетпеген секілденіп. Құр өкпені қайтеміз. Жетер, күнім, деймін іштей: “ Табысқай екі ел бүгін!” Екеуіміз де ұғындық, бірімізге бірімізсіз өмір жоқ екендігін. Елжірейсің — өкпенің бәрі біткен. Құшағыңды отырмын сағынып мен. Екеуіміз де үнсізбіз... жақындасақ, кететіндей өрт болып бал үміттер!..

Біреулер менің қолымды қысса, жаныма кейде күліп кеп, қызғанып қалма, жаным, сен: сен үшін ғана құрметтеп мені тұратын шығар жігіттер,қызбалық қылма, жаным, сен. Көп қыздар саған күлімдеп тұрса көздерін тігіп қымсына,қызыға қойма, жаным, сен: өзіңдей менің бақытым үшін қуанып олар тұр шығар, мұны да ойла, жаным, сен!

Сен бір албырт жігітсің, білемін мен, бір нәзіктік еседі жүрегіңен. Сен кірбіңсіз, көңілді болсаң дәйім, жаным сая тапқандай жүремін кең. Сен мұңайсаң, сан ойлар қоршап мені, деп қаламын: “Жүр екен аңсап нені. . .” Жалт етіп бір қараған жанарыңнан жан-күйіңді ұғамын сол сәттегі. Сен сырт көзге жігітсің көптің бірі, байқалмайды қызбалық, өткірлігің. ...Бір ғажайып күш сенің бойыңдағы жүрегімді балқытып, төктірді нұр..

Жүректі тербеп бал сезім, қоштастым сонда дірілдеп. Аузымнан шықпай бар сөзім, ішімнен тұрдым “күнім” деп. Жанарың сенің қадалған, жаныма күн боп нұр септі. Жиналған мынау жарандар қарамай бізге тұрса етті... Кеттің ғой сонда көп күнге, қолымды неге қыспадың? Тіледім самолеттің де кешігіп барып ұшқанын. Несіне тіктің көзіңді сүйілмей қалған ерінге... Сарғая күтіп өзіңді, сағына түссін дедің бе?

Шынымен болып жүрсе жаның ғашық, сен маған жалынбашы,табынбашы. Ер мінезді жігітті ұнатады осы бір қарындасың. Сен менің жүрмеші әсте “құлым” болып, (кей әйел “жақсы көрер” ерлері жағынғасын, менің мұндай аурудан жаным қашық). Онсыз да өзіңсің ғой барым асыл, онсыз да өзің менің қанымдасың, жанымдасың. Ешқашан саған деген ақ жанымды қалмайды сағым басып. Орынсыз маған, жаным, иілмеші - ер жігітке лайық мұның несі! Және де керек емес жиі әкелген сый-сауқат, киім-кешек! Менің ең жек көрерім—жасандылық, сүйерім —ащы шындық. Тұрса-дағы ол көзіме бейуақытта жас алдырып. Қалдырма тілегімді тасаңда ұмыт. Әдемі сөздер айтпа есілдіріп, кінәң болса, жүресің несін бүгіп: тек шындықпен кел-дағы - кешірім күт! Жағынба сен! жүректің жалынымен сүйгізе алмағанның несі жігіт! Сен маған әзіл айтып күлемісің, жанымда қамқоршым боп жүремісің, сағынып алыс жолдан келемісің - алғашқы ардай таза тілек үшін тек шын болсын әр ісің—керегі сол. Сонда мен шын мәнінде серігіңмін, сонда мен сіздің үйдің келінімін. Сонда мен жайсаң көлдің жағасымын, өзіңдік сонда менің бар асылым!

*** Жүректі тербеп бал сезім, қоштастым сонда дірілдеп. Аузымнан шықпай бар сөзім, ішімнен тұрдым “күнім” деп. Жанарың сенің қадалған, жаныма күн боп нұр септі. Жиналған мынау жарандар қарамай бізге тұрса етті… Кеттің ғой сонда көп күнге, қолымды неге қыспадың? Тіледім самолеттің де кешігіп барып ұшқанын. Несіне тіктің көзіңді сүйілмей қалған ерінге… Сарғая күтіп өзіңді, сағына түссін дедің бе? ***

Ақбоз атты жолаушы көрмеген боп көрсем де үңілмедім. Маған қарап жеңешем жымыңдады, қызарып күлімдедім. "Құдық жаққа кетсемші…" деген ойды қайталап жиі ішімнен, өзің үйге кіргенде опынғам көп. Көрінуге тырыстым үй-ішіне елемей отырған боп. Мен бірақта абдырап, қолымдағы кестемнен жаңылдым ба, қырық үзілді жіп деген құрып кеткір. өз-өзімнен тынысым тарылды да, ақыры шығып кеттім. Мен сол күні өзгердім. Әшейінде еркелеу, батылдау да ем… Сезбеппін де сол күні түс ауғанын. Дастарқанның шетіне отырғанмен, шайымды іше алмадым. Кетеріңде жеңешем, атыңды ұстап мінгізді, бар қамың жеп. Сыбырладың – ол маған сөзің дедім. Аттандырып неге өзім салмадым деп, сол түні көз ілмедім.

*** О, туған жер, кеңпейіл, құшағың кең, саған көңіл бұлқынар күш-ағынмен. Сағынышымды қанат қып саған қарай балапандай талпынып ұшамын мен. Алақаны анамның – топырағың, сендік махаббатымның оты жалын. Сені қалай сүюдің керектігін мен ешқандай кітаптан оқымадым. Сенде тас та қастерлі, аспан да алау, сенде жанды тербетер дастан бар-ау. Менің мынау өмірге құштарлығым сені жақсы көруден басталған-ау. Кешірме сен жат қылықпен жаныңды жараласам, бар сырымды бүкпесіз саған ашам. Мен ел кезіп кетермін отансыздай, үмітіңді ақтауға жарамасам.

Таң-сұлу келініндей бұрынғының ұстады нұрға малған шымылдығын, көгілдір сахнадан дала әншісі сайраса, қосылғандай сыбызғы мың. Самалын жұтсаң, шіркін, қыр таңының, кеткендей көкірегіңнен бұлт арылып. Кеңпейіл жатыр менің дарқан далам, төсіне қызыл-жасыл гүл тағынып. Бұлақ жоқ сылдыраған күліп қашып, тұп-тұнық мөлдірейді құдықта су. Көк төбет көсіле сап жайбарақат кеміріп жатыр, әне, жілік басын. Бір сәтке жайлау алып жатты дәмін, /сүйемін мен осынау шақты керім/ Көз ілді қой күзеткен шопан жігіт жастанып келіншектің ақ білегін.

Елең болмай жайлауда жаз аптабы, қызып кетті бойымда қазақ қаны: - Ертте, жезде, ең жүйрік сәйгүлікті - басталуға “Қыз қуу” аз-ақ қалды!

- Ат - машина емес, ал ақыл ұғып, кетері бар, балдызжан, қапы қылып. Ерке қызын қаланың ат көрмеген жығып кетіп жүрмесін атып ұрып! - Тұрарым жоқ алданып айла-егеске, белді будым қалсам да қай белесте! Жол соңына жасықты қалдыратын өмір деген өзі де бәйге емес пе! ... Арғымаққа жөнедім қамшы басып, (қарап қоям қауіппен артыма шын!) Мені қуып жеткенше, ей жігітім, қара терге өзің де малшынарсын! Обалсыз, - деп, - есекке сеніп мінген!- қамшы ойнаттым қайтарда төніп бірден. Неге екенін білмеймін, жігітті емес, атын ғана сабалай беріппін мен...

Семсерді кекке суарып, қолыңа жасыл ту алып, қорлықпен жүрген халқыңа азаттық іздеп шарқ ұра, қара табан кедейдің үстем қылсам деп мерейін, балпаңдап жүрген мырзаның құртуға басын мылжа ғып, қанжарыңды қандап қайрадың. АтырауЖайық, Жем жерін, Нарынның құмайт белдерін жортуылменен шаң қылып, жалаңаш жатып жай тұрған байлардың қүнін тар қылып, қылышпен сүздің қаймағын. Қүдайдай көріп бай ұлын, көрмеген бетін кайырып, күйбеңмен өткен жалшының өзіне өзін танытып, көкірек, көзін аршыдың. Жат қылып жардың құшағын, тұлпарды түзге тұсадың. Ел қамын ойлап толғанып, қаћарлы бұлттай торланып, халқыңа біткен қайратпен, батырға біткен айбатпен, қиқулап салдың ұрысты, қаћарыңнан хандар сонда именді. Қанағат болмай үйдегі жайлы орын, қамсыз тыныштық,

мекенің болды кең далаң. Шолжаңдап өскен шонжардың “кәлимеге” тілін келтіріп, “алтын” басын жер қылып, кешегі момын халықтың қайрат пен күшін таныттың, Исатай сынды ер бабам!

Қос жанарда тұрады арай кілкіп, қадалмайды, жалт етіп қарайды үркіп. Сұқтанады сан көздер сұлулыққа, талықсиды қағылмай талай кірпік. Ақша бетке жарасып пісте мұрын, балғын жүзден мөлдіреп іштегі нұр, бала мінез, пәк көңіл тамсандырып, деседі іштей жігіттер: “Түс пе мұным?!” Жұмыр кеуде жарасып иықпен тік, тұр талдырмаш денесін биіктетіп. Жалғыз жатыр жотада қара бұрым нәзік белге кей-кейде тиіп кетіп. Қынай белді көйлегін етегі кең, қуыршақтай қомпитып кетеді жел. Ақ маржандай тізілген сұлу тістер көмкеріліп алқызыл екі ерінмен. Шыдам жетсе, жігітім, қызбай қара, қадалсаң да, тоймайсың, жүз қайтара. Мынау дала жердегі жұмақ болса, періште деп дәл осы қызды айтады, ә!

Жазғы күнге қош-қош деп мұңды жүзбен, дала жатты көзінен бұлбұл ұшып. Қаудырап тұр кешегі бұлаң құрақ, қызыл гүлге салыпты қырау сызат. Ақбоз үйдің маңайы құлазиды қыз үзатқан ауылдай жыламсырап. Бет қаратпай ысқырып қара суық, бозаң тартып жатады дала сұлық. Дарқандықтың барлығын жиып тастап, қыс қамымен жүресің аласұрып.

Анажан, егілме сен, елжіреме, жас құсың қанат қақты енді, міне. Аттасам алыстағы қиырларға, жүр екен әлде неғып деп жүдеме. Мен болып қуанышың, жанған бағың, жүресің жоқтай саған жалғанда мұң. Қарағым қашан жігіт болады деп, өзгенің ұлын көріп армандадың. Сездірмей өтеді екен жыл ағысын, талдырмаш жігіт болды бұла мүсін. Еленбей самайда шық, отырасың жанардың жайып салып қуанышын. Сүймедің, жылап келсем жаттан ығып, айтпадың жақсы бол деп ақтарылып. Бірақ мен сенің барлық жан-күйіңді өстім ғой жанарыңнан жаттап үғып. Тау асып шапқылаған бұлақтардай, мені арман шақырады жырақ, шалғай Сен мені күліп тұрып шығарып сал, күйзеліп өз-өзіңнен, жылап қалмай. Болса деп бір азамат ақтар үміт, тырыстың өсіруге ел мақтаны ғып. “ұлдары жасық болса, қыр анасы намыстан алады, - деуші ең, - жақтан ұрып”. Туғанда мынау жастық шақтар күліп, құнысып бишарадай жатпан бұғып. өмірдің шатқалына жеке тарттым, қатерден өзің күткен сақтар да үміт. Жаныма сеніміңді серік қыл да, сал мені жабырқамай аттандырып!

Өтеді күндер зулап, жыл алмасып, қалыпты көк аспанды мұнар басып. Алтын күн бірде шығып, бірде бұғып, жөңкілген бұлттарменен тұр арбасып. Кешегі еркелеген жүз қылықпен самал жел ауысыпты ызғырықпен. Жағасын көтеріп ап, ай, жастық-ай, бұрышта жігіт мынау қызды күткен. Аптапты шуақ күндер қалды қашық, қалады таңғы тұман тауды басып. Жаздағы жанға сая жапырақтар тапталып жатыр жерде жаудырасып. Құрақтың қурағаны—күз жеткені, алқызыл алмалар тұр үз деп мені. Баяғы базар кеткен керуендей барады тырналардың тізбектері... ***

Мен қорықпаймын сұсты тұлғаларыңнан, асқарларым, жанартаулардан лапылдап шашқан жалын. Көңіл-сұңқар емес пе - келеді ылғи асқарлардан да әрі асып аспандағым. өршіп қайта жаныма от алмасам, мен әйтеуір құздардан жасқанбадым. Сезем - талай жанардан пас парларын. Тарлау жолда тайғанақ тастар барын. Шырқау деген шыңдардан құлау емес, жасыма тек, жас құсым - жақсы арманым! Шырқау шыңның жолында дариялар бар бұрқанып аласұрған, жан шошырдай сұстанған қара сұр маң. Тұңғиығына көз салсаң, көңілің жүдеп, түңілген сәтің секілді жанашырдан. Мен құлашты сермеймін - дарияны өтіп әрі асуға қайтсем де ана шыңнан (талпынар құз болмаса, адам деген құр қалатын тәрізді бар асылдан). Мен құласам құлармын жалын сөніп жанымда, біткенде дем, әйтпесе түк емес қой жүктер деген. Биіктерге самғамай тұра алмаймын, бұдан басқа бақытты күткен де емен. Мен қорықпаймын шырқап-шырқап, бұл күнде біткендерден, самғай алмай, ызадан бұлт теңдеген. Сезбей өмір азабын, қуанышын мелшиіскен, адамдай түк көрмеген. Қауіптенем жалғыз-ақ: жерде тұрып от жанарын қияға тіккендерден.

Көңіл-күйде тыншу жоқ: әлденені аңсай ма, жабыға ма, өрт кешкендей тынысым тарыла ма, әлде дауыл тілеген теңіз сынды бір бұрқаныс сәттерді сағына ма... Жүргенім-ай жаным бір жай таба алмай, жалтаңдаймын көп сырды айта да алмай. Мазасыз бір күйдемін. Жанымдағы жалын оты шаршатты қайта жанбай. Кайда кеткен сәттерім дауылдаған, /тымырсықта күн кешу ауыр маған!/ Бей-жай күндер, бойкүйез тіршіліктен жіңішкерген жүйкені сан улағам. Қайда менің бейкүнә сағым далам, сағым далам, кезім жоқ сағынбаған! Дүниенің барлығын пәк сезінген қайда армандай күндерім жалындаған?! Бұл мазасыз көңілдің міне, отырмын таба алмай бүгін де емін /содан жанды күйзелтіп түңілгенім/. Қайда кеткен өзімді Жер бетінде бақыттыдай сезетін күнім менің?! Қайда кеткен сан ойлар көз ілдірмей, ақ таңдарға ұласқан іңірлерім!.. Кейбіреулер қарайды маған осы тірлікті қимағандай, құдай маған мол бақыт сыйлағандай. Ал мен болсам күйзелем аласұрып, жалғыз өзім әлемге симағандай. ...Әлде адамға рақат келмей ме екен сан күрсінтіп жаныңды қинап алмай?!

Б і р і нші жыр Мен жастықпын. От алғам қараңғы түнгі найзағай жарқылдарынан, қасиетті даламның бал құндағынан. Ерлік пен өрлік дегенді қатал мезгілдің қасіреттерімен шыңдалған халқымнан ұғам. Қайсарлық сіңген жаныма бабаларымның дұшпан алдында міз бақпас салқын қанынан. Ел үшін оқ боп атылған сұрапылдарда, сонда жаулардың жүрегін даңқым қарыған. Қырандар кеткен қияға жанарын жанып,

өр көңілменен құлшынған артымдағы ұлан. Күшіме сенем. Жоқ сынды мынау әлемде алынбас қамалдар маған. Қызулы шақта күдікпен алаңдар ма адам?! Топас бір тірлік етпеймін. Сенің даңқыңды паш ету үшін, Отаным, жаралған балаң. Мақсат қып қойған ұлының болашағына әке жетпеген үміт пен бар арманды анам. Мен жаныма өр рухын өлмейтіндердің қызыл туларға малынған алаңнан алам. Маңқыстауларда сыңсыған қара орман болып, асау толқын боп мұхиттай каналдан ағам. Алып ГЭС-терге әкелем жұлдызды аспанды, қайран қап сонда, Жер, Әлем, қараңдар маған. Тәкаппар ұрпақ алдында менің атымнан жас шағым болып сөйлейді жаңарған далам. Сөйлейді ол сонда куә боп дана жылдарға, қалалар қалай қаз тұрды Қарақүмдарда, тайганы тіліп талқысып, саз кешіп жүріп, Неліктен тіктім өрлікпен жанарымды алға?! Кебіртек шөлде кеудемді дауылдарға ашып, түндерде жүрдім көз ілмей дала-қырманда. Жасыдым, кейде жыладым ыза-кекпенен тіршілік салған кеудеме нала-мұңдарға /өмір жоқ мұңсыз күңкілшіл жердің бетінде жалашыл кейбір жылмаң көз адамың барда/. Күсті қолдардың жасауы қызыл сөз емес, мұра боп қалсын ертеңгі саналы ұлдарға. Әйтпесе, мынау менменшіл мезгіл желінен жоғалған ізсіз сан алуан қалалар құмда. өмірдің өзі үйреткен қапы қалмауға – мейлің сен тағы, тарих, садағыңды арна. Мен армандап жүргем жоқ салар деп маған біреулер алтыннан мүсін, тірлікте жұрттан ерекше жарқылдау үшін . Бойдағы күшті сарп етем, келер ұрпаққа мақтан болсын деп қалдырған артымдағы ісім. Бас иіп жүрсін өр ұрпақ, бабалар бір кез таңдана бермес ғасырды таң қылғаны үшін. Жастықтың жалын шағында қызулы қанмен қорғасын бізше даланың даңқын, намысын. Соңымда менің өлмейтін бірдеңе қалса, шындықты шыңға көтерген халқымда күшім. О, менің жастық жылдарым! Шаттықпен аштым қақпаңды, жанарда—күлкім, есіңде қалар сәттер ғой саған да бұл күн. үмітке толы көңілдің пәк сенімімен қарап тұр бүгін саған да, маған да жұртым. Сенемін—-әрбір күніңде шабытпен шырқап, тынбайды еңбектің дабылы даламда күн-түн.

Атағың сенің тарихта Қайталанбайтын ұлы істерімнің даңқымен қалар да мүмкүн! Екінші жыр

Сен мені ізде, жаным, шөл дала, жапан түздегі ақ шатыр алқаптарынан, қаңтардың қақап мұз демі өбетін тау шатқалынан. Қас қақпай таңдарды өткер де, ізде сен (сұрама жаннан!) ұмтылған заңғар көктерге алаулы мұнаралардан. Ізде сен сағынсаң, жаным, шарлаған дала бөктерін жастықтың бал арманынан, ақ қанат самолеттердің апай төс алаңдарынан. Ертең-ақ жаңарар маңы қырлардан, дала аптабынан, бітпеген қалалардағы үйлердің қабаттарынан. Бақтарға алданба дер ем, шын сүйсең, күрсінбе кілең. Мені ізде вокзалдар менен рельс дүрсілдерінен. Таңдарын жаңа күндердің қарсылап алуға, жаным, мұз жарғыш корабльдердің шарла сен палубаларын. Сенің де жаның қүштар ма өрт екпін, жарқыл-жалынға? Теңіздің дауыл құшқанда жүрем мен толқықдарында. Жасқанбай самға да қашық, мені ізде сайлардан, белден. өзендер арнадан асып, теңізге айналған жерден. Жолдардың бұралаңдаған елемей дауыл-шаңдарын, мұндайда сыналар арман, іздеп кел, сағынсаң, жаным... Аңсарым, таңым сен, жаным! үшінші жыр Мен Шығыстанмын - тауларымен сырласып ұғысқан Күн; Көкорайлы белдері көз тұндырып, сәулесіне оранған күміс таңның. Не заманнан бұл дала мекені екен винтовкасыз, атомсыз ұрыстардың.

Қаћарланса қасарған қайсар бабам, сескенбеген сонда алмас қылыштан кім?! Сойылды айқас ұласып ұлы күшпен, туды маған саптарда ту ұстар күн. Далам бақыт құшқанда, амалсыздан жыламсырап төсінен ығысқан мұң. Жайдарымын мен бүгін, жарқын көңіл жан біткеннің бәріне туысқанмын. Мен даладанмын. өмірді де дала деп санағанмын. Алаламай нұр шашқан даладағы күн көзімен әлемге қарағанмын. Сонау, сонау жылдарда далам үшін Сойыл құштым, сан рет жараландым. Сайларымда сарғайып жаттым аштан, түйіріне зар болып қара нанның. Шындық іздеп әкелер құрбан болды, соны ойласам, жанымды қамалар мұң. Әділет деп қақылдап, ей, дүние, куәсі боп жаттың-ау жала, қанның. Жерін жатқа бермеген жығылса да, айбарына бас ием бабалардың. Бүгін шалқып қараймын мен далама көкірегінде самсаған қалалар мың. Мен коммунистер ұлтынанмын күңкілдеген күндестер сыртынан мың. Жұмыр жерде бір пенде бақыт тапса, туысындай шаттандым, кіл қуандым. Мен әділет, шындықтан жаратылдым, шын досымын Отаны, жұрты бардың. Теңсіздігі дүниенің тез есейтіп, қайратыммен серпідім мұң тұманын. Лақтырған жоқ бақытты тағдыр маған, тіршілікпен тартысып жұлқып алдым. Әділеттен тайса өмір, түңілме, дос, келеді түбі саған да бұлқынар күн. Адалдықты таптаған арамзалар жауап береді алдында бір күні ардың. Мен қырдағы үйден мін. Жалқы емеспін, бірімін топ баланың, /тек арманым биіктеу, от талабым/. Елеусізбін үйде мен, елгезекпін, төрден орын тимесе, жоқтамадым. Ал көшеде әкемді білетіндер мені танып қараса, тоқталамын. “Азаматы ана үйдің”, - деп жатады, /бірі ғой деп айтпайды көп қараның/. Бар бейнетін үйімнің жалғыз өзім арқалауға сонда мен оқталамын. Біздің үйдің бар қадір-қасиетін менен көріп тұрғандай боп қаламын. ...Мен Отанның сыртына шыққанда да,

осы ойларсыз аттаған жоқ қадамым. Маған қайнар күш берген күдіктенбей артатын сенімі елдің толқып сол бір сезімнен тебірендім. Отан сеніп тапсырса өз тағдырын, тартыншақтап мен қалай шегінермін. Менің тарих алдында мақтанарым — перзенттігім іргесі берік елдің: мүмкін, қазақ, абхазбын, белоруспын, тәжіктердің ержүрек тегіненмін. Адалдық пен достықта ұлылығы— Мен Советтер еліненмін!

Меңдекеш Сатыбалдиевке Сенің албырт ғұмырың өтті жанып, зулап келе жатыр ең топты жарып. Тіл қатпайсың, жарқылдап тұрмайсың сен, қаншама рет келсек те шоқ гүл алып. Аға керек, біреуге әке керек, жарың әлі қайғыға батады ерек. Тым болмаса сол гүлге бір қарасаң, машиналап күн сайын әкелер ек. өкіндірдің еліңді ерте кетіп. Біз қамықсақ тірлікте келте-кетік — “Біздің қарлығаштар!”—деп шашымыздан сипайтұғын сен жоқсың еркелетіп. Сен жүргенде сезбеуші ек жанашырлық дегеннің құнын бұлай: мына жұртқа бәрібір — жығыл, мұңай. Асып-тасып, менмендеп бара жатсақ, ұрсып алар сен жоқсың бұрынғыдай. Қайғы жұтып досың жүр іштей жоқтап, жүректің жасын бөгеп, жан ғой ол да өзіңдей асыл, бөлек. Ол көрінсе, жалт қарап сені іздейміз келе жатқан жоқ па екен қасында деп... Кетті ме әлде бұл өмір қиындалып — болмашының бәріне күйіп-жанып, біз де жүрміз жабықсақ, не қуансақ, нысанаға өзіңнің үйіңді алып. Бұны оқысаң егер сен, “Әкет,— дер ең,— зар жырды құрау-сұрау!” Бірақ мүмкін емес қой бұған шыдау. ...Жүректерде жырың жүр, өзің жүрсің, тегі, осы сен өлмеген шығарсың-ау!

Дерт қысқанда, көңілді сағым буып, сен жетесің аялап, жаның жібіп. өшер деген үмітті тірілту де – саған біткен дарындылық. Қасиетті өмірдің күзетінде сен жүргенде, жанады жанымда үміт, атардай таңым күліп, көрінесің тұрғандай ажалды да бағындырып, жеткеніңде жүзіңді сағындырып. Адам деген құдірет ақылдылық, әлем оған бас иіп жатыр бұғып. Біреулерді туғызды батыр қылып, біреулерді жіберді ақын қылып. Жер үстінде қастерлеп тіршілікті, сол адамдар тұтады атыңды үміт. Ақ халаттан көремін пәктігіңді, қорғайсың сен сақшыдай шат күнімді. Тіршіліктің сағатын тоқтатпайтын құдіретті жан өзіңсің тап бүгінгі!

Айтқан сөзі - атқан оқ. Қайсар жаны. Мүмкін емес уәдеден тайсалмағы. Ел беделін әлемге паш ететін солар менің халқымның жайсаңдары. Қимылынан аңыздай ерлік ескен, намыс үшін от құшқан, селді кешкен. Жәбірленген жандарға жан ұшырып, сын сағатта қол берген, елжірескен. Қорқақтамай, қаймығып, жасып тұрмай, ақтарады әр ойын ашық сырдай. Ол шіркіндер жүрмейді от сезіммен қыз біткенді өртемей, ғашық қылмай! Дауыс қандай—Біржан сал тірілгендей, асқақ әннен аспан да дірілдердей. Жомарттығы— асылын ғүмыр бойы адамзатқа тосатын жұмыр Жердей. Жаны жайсаң өзгеден екен де ерек, жабыққанды жарқылдап кетер жебеп. Әйел заты қорқады жанардағы тұңғиыққа шым батып кетем бе деп. Адалдықтың қорғауға бақ -талабын, аямайтын қиындау шақта жанын-_ біздің елдің жігіті шеттерінен осындай деп жаттарға мақтанамын. Қайдан ғана ер жітіт туар еді, болмаса егер баулитын қыран елі! Қастерлейтін қыран ел, ұлан жерін қасиетті даланың мұрагері.

Келеді бір күш соңымнан: өктемдіктерге бас бұрмай, екпінін көрсең—дауылды түнгі дариялардағы тасқындай. Жүреді ол дос қып, адалдық көрсе бойынан, ешбір пендені жатсынбай, қиянаттардан қиналғандарды басқа ұрмай, қояды ол сосын өзімшіл менмен жандардың ауызын “ә” деп аштырмай. Намысына тисе халқының біреу, кете алмайды оның алдынан жанарларына жас тұнбай, кіре алмай жерге, өкінішке толы өксікпен жөнейді кері жаралы қорқау қасқырдай. Шындықсыз жерде ол, келіспек түгілі, бұрылып басын да имеген /сол ақиқатпен мен де бір жасыл күйге енем./ Оның ақ жанын ешнәрсе жалтарта алмайды көгілдір дүние, көп жићаз, асыл күймемен. Халқының абзал қасиеттерін ардақтаса жұрт, бақыт пен даңқ тілемейді өзге, ол үшін осы сый деген. Келер бір сондай тың толқын дәуірдің өзі туғаннан сана, күш берген. өмірдегі кейбір жалтақтықты көрсе, тістенген. Ығыспай сонда ол, арпалысып өтер өлгенше әділеттен жұрдай үстеммен. Жүреді сосын ұрпақтың даңқын шырқатып тарихтың өзін таңдандыратын істермен. Қарайды оған бас иіп Жер ғана емес, көгілдір аспандағы Күн, қайратын көріп жанартаудың жасқар жалынын. Жүреді ол кәміл белгісіз мекен жайларда туларды қадап шыңына асқарларының. ұрпақтары оның мақтанар мәңгі аңыз қып жұлдызды жондарда қарыштап басқан адымын. Оған түк емес бүгінгі менің өзімшіл асқақ арыным, /кім білсін, мүмкін, оған да жетер ашынудан басталған үнім./ Мен, мүмкін, оның биіктерге шырқар жолдағы алғашқы баспалдағымын... Асқақ болғанмен, ұғады ол тамырсыз тыңдардан өзінің өспегенін де, естиді ол әнін Ақанның Көкше белінде, асқақ үнімен даланы жаңғыртып өткен Махамбеттердің болғанын көшпелі елінде. Іздейді ол талмай аталардан қалған мұраны,

Жер астындағы “архив” біткеннің қопарып текшелерін де. Осынау жонда қалалар тұрды-ау бір кез деп, тігеді ойлы жанарын төстегі егінге...

Сан заман өткен, Қазақтың таптатып жатқа мекенін, қор қылып елін /сол түнек заман, менің де сор күнім едің/. Қасірет шеккен кең дала тыныстап бүгін, ұмытып жатыр талайға жортуыл демін. Қасиетіңді тек жоғалтпа, ақпейіл далам, шүкірсің бүгін—төсің бай, қолтығың егін. Мойнымда менің көп әлі алдыңда сенің өтей алмаған борышым, олқы күндерім. Тағдырыңды сенің тапсырдым сенімді ұрпаққа — көз нұрың, болашағың да сол, түбінде, елім! ...Келеді әйтеуір бір ұрпақ менің соңымнан-— бар үміт сенде о, асау толқыным менің!... АЛМАС ҚЫЛЫШ немесе мен Махамбетпен қалай кездестім Бірінші кездесу

Ей, өнер қуған жарқыным, өлең қуған жарқыным! Балауса балғын шағың бұл, айналаң тұнған сағым-нұр, арманың – асқақ, жаның – гүл. Қара халықтың қамы үшін қорғауға елдің намысын жалын жастығын ұрлатқан түздерде жортып түн қатқан бабаларыңның арманын, ұрпағым болсаң, жалғағын! Жүргенде халқың қан жылап, жатқаның мынау ұйқыға батып албырап, бабаңның жері бал құрақ жат табандарға тапталуда әлі қалжырап. Зұлымдықтардан қасірет шеккен халқыма азаттық іздеп шарқ ұра өмірден өттік Намыс пен өрлікті ұрпақтарыма мұра ету еді бар мұрат. Отты үнің қайда,

өртті үнің қайда бұл шақта қуат беретін ұрпаққа? Кеудеңді соғып “ақынмын” дейсің - сандырақ! ұйқыңды аш, қане, сөзіме менің сал құлақ. Ақ найза жырды қалғандай бүгін тот басып, тұратын еді от шашып! Ақынмын дейсің, аруағым атқыр мылжыңдар, күйбең тірлікті жүрсіңдер жырлап, оттасып. “Сүйдім” деп зарлап жырлайтындарың сондағы – өмірде тіпті жоқ ғашық. Әлі де Жердің үстінде қайғырып жүрген адам бар, шындықты айта алмай қаймығып жүрген адам бар, солардың бәрі заманға үкім айтар деп есіргендерді алмас жырымен жайпар деп өзіңе қарап алаңдар, шын ақын болсаң, соны аңғар! Мына мен бабаң, сая бола алмай иен далам, соңыма түсіп боқ қарын би мен бектерім, нендей азап шекпедім. Қара басымның рақаты үшін сонда мен күресіп өтті деп пе едің, жанымның қамын жеп пе едім? Елімнің азат өмірін ойлап дертті едім, әділетсіз мынау дүниеге сол үшін ғана кекті едім. Ей, өлең қуған жарқыным, өнер қуған жарқыным, өтпесін сенің дұшпан ұйқымен әр түнің. Мен үміт еткен ұрпағым болсаң, қалғыма, өнеріңнің көрсет алмас қылыштай жарқылын, бұл жұмыр жерде ұлымын дейтін халық көп, көрсеткін сен де еліңнің айбат, ауқымын! Сенің қамыңмен рақаттан безген бабалар көрінде тыныш жатсын-ау десең, шалқығын. Қай заманға да дауылпаз екпін үн керек, найзағай сынды жыр керек – сол болсын сенің халқыңа деген тартуың. Бұл кім деп өзі қаймыға қарап тұрсың сен, сескендірді-ау деймін қарқыным. Кей пенделерге тот басып қалған ақ алмас, шын ұққандарға - халқымның өшпес даңқымын. Зұлымдықтарға бас имей кеткен өрлікпен мен Махамбет деген жалқымын!.. ...Осыны айтты да, тарлан ат мінген жолаушы алыстай берді болаттан сауыт құрсанып,

тұлғасының өзі —жыр-шабыт! Мен ұшып тұрдым дірдектеп қорыққанымнан, кетердей мені алмас қылышпен бір шауып. Екінші кездесу Думанмен өтіп күндерім, шарықтап шырқап айтам ән, көңілімде көктем. Жасыл теректей жайқалам. Күлімдегенді дос деймін, сезімімді сатқан жандарды мен де кешпеймін. Батпаймын терең ой-мұңға, көгілдір дүние қойнында ұйқыға кетем, жай табам. ұмытқам сонау түсімде келген Махамбет атты ақынды. Таң алды білем... Тарланмен жетті қайтадан. ...Атаның жолын қуар деп үмітімді артқан бала едің, өзіңмен ашық сырласуға мен зар едім. Асқар тау тұтқан ардағымнан ерте айрылып, жалғыздығымнан зарығып өткен жан едім. Ей, қасиетті менің кең далам, достыққа неткен тар едің! Жатырсың, балам, көгілдір күндердің думандарына арбалып, таңданбастарға таңданып. Күні түскенде, айнымас дос боп көлкіген арамзаларға алданып. Кейіндеу қалсаң, басыңды кенет бұлт шалса, сол “достар” өтер жаныңнан танимын деуге арланып. Ілгері кетсең, ту сыртыңнан көздеп тартады қорамсақтан оқты қолға алып. 0, шіркін досың болса ғой сонау бір өткен Исатай сынды асылдай, өзімсінгенге жүретін сырын жасырмай. Досына деген, еліне деген бір ыстық сезім бойында лапылдап жанып басылмай. Жарамсақтарға шашылмай, мықтысынғанға бас ұрмай... Арыстаным еді-ау Исатай, дұшпанын көрсе - көктемедегі жасындай. Жанына құрбан болсам-ау деген мен бейбақ артында қалдым маңдайдағы сорым ашылмай, жанымның шері басылмай. Қансырап қалған сыңарын көріп шарқ ұрып, шыр айналып ұшқан лашындай. Кім еді маған Исатай? Құрдасым емес бала шақтардан бірге өскен, туысым емес ана-құрсақта күн кешкен. Аталас емес, танысым да емес ол менің,

кездестірмесем өтер ем атын білместен. Басталды бәрі бір кештен... Көкірегі тұнған шер-қайғы, Жайықтың бойын жағалап жатқан ел жайлы сонда мен алғаш Исатайменен тілдескем. Мейірімге толып жанары жалт етіп маған сүйсінген жүзбен қарады, сол күннен біздің өмірге, елге махаббатымыз үндескен. Исатай… халықымның асыл ұлы еді, арманға толып жүрегі, қазақтың байтақ даласын, аш, арық бала-шағасын жеткізсем дейтін бақытты жұмақ күндерге, өмірін арнап соры арылмаған мұңды елге. Сол еді мақсат, тілегі. Осынау қысқа жалғанда Исатайдай досты көрмесем, түн қатып жүріп арман мен мұңын бөлмесем, мен Махамбет болып қалмас ем. Қараңғы түнде найзағай жырмен жанбас ем. Тіл қатпай тұрып ұғысушы едік. О, сол бір адал достығым, ақындығымның да, батырлығымның да арнасы ең!.. Жортуылда жүріп армандаушы едік келешекте атар таңды әсем. Ей, балам, сатқын жарамсақтарға алданбай, сол бір достықты жалға сен! Достық дегенің мөп-мөлдір бұлақ секілді, шырқатар асқар белеске, ұлылық та — сол, қалдырар мәңгі ел есте. Біз жортқан сонау Маңқыстау менен Атырау тірліктің әлі тылсымында жатыр емес пе?! Шырқа сен адал достықты жалын жырыңмен, жасампаз асқақ үніңнен ақ самал ессін далаңның төсін тербетіп, жаулықты білмей, достықтың ұлы мейірімімен ер жетіп, халқыңның балғын ұрпағы өссін сол үнмен! үшінші кездесу Кешіріп бастан қатал күн, тентегі елдің атандым. Тағы да келген сыр айта Махамбет-сынды атаңмын. өрім жас албырт ұрпағым, өмірдің кешіп бұрқағын запыран құсқан заманда арман мен үміт – санаңда, қатыгез, қарау қоғамда, күткендей даңғыл жол алда жүгендеп жырдың тұлпарын

талықсып өрге шырқадың. Мас болып жастық жалынға ұмытпа, қалқам, жыр қамын. Нұр ойнап балғын - бал өңде, қарама мәз боп әлемге. Адамның бәрін ойлама бақытты екен деп бар елде. Назарыңды салсаң жыраққа, зарлы үндер келер құлаққа. Суырылмай, жүзін тот басып қылыштар жатыр қынапта. Әділет, шындық таба алмай, өмір бір дозақ аралдай, теңсіздіктерден түңіліп, тұншығып демін ала алмай жүргендерге жырды арнағын, жігер-күш берсін саңлақ үн! Шын ақын болсаң, тартынба, найзағай болып жарқылда. Жер ошағыңның басында бақытыңа мәз боп қалмағын! Күнәсіз бірді даттайды, біреуден бейуақ бақ тайды – әлсіздерді әлі бір жерде күштілер тапап, таптайдыақынға жердің бетінде болмайды ешбір жат қайғы. Әлемді үйім деп қарасаң – озбырлық, өсек жан-жағың. Шындығын айтсаң өмірдің, биліктіге мүмкін жақпайды - заманың бірақ жақтайды. өмірдің күтіп ақ таңын, шабытпен жырды баптадым. Әйтеуір қатал тірліктен әділет іздеп таппадым. Шындықты айтқаным үшін мен ақсүйек тапқа жақпадым. Сонда да тынып, тынбадым, шырқадым елдің мұңды әнін. Алапес мынау өмірдің ащы шындығын жырладым. Қуылдым, дала шарладым, сая бола алмай қырларым. Перзенті ем аңғал даланың, жыр-семсер жалғыз жарағым, жымиып келген жылпостар асырды менен амалын: жүруге батпай ығымнан, сұсымнан қорқып тығылған жансыздар мені жайратып, “Қаройда” солай жығылғам.

Аңғалдау өскен ер едім ойламас бас пен жан қамын. Дос болып келіп, қапыда басымды шапты бір залым. Қырықтан асқан шағымда қара жер болды құндағым. Жыртылмай кеткен намысым, төгілген біздің қан үшін алаулап атар таң үшін ақырып теңдік сұрайтын елім деп менше жылайтын ұрпағым қайда, ұланым? өлмесін жерде ғұмырлы ән, отты жыр өргін мұңымнан. үмітім сенсің, жас құсым, түлеп ұшатын тұғырдан. Тек шындық күтем мен сенің ақ алмас жүзді жырыңнан! ***

Айналамнан көре алмай пір тұлғаны жүргенімде, кәсібім – құлқын қамы, алмас қылыш жарқылдап жеті түнде ұйқылы-ояу арымды тұртұрлады. Қағылды ма жанымның содан шаңы – тұрды алдымда қия құз, жол аршалы. Тарттым сосын бетке алып бетпақтарды – семсер жырдың қайда екен қорамсағы?! Иә, Алла! Ақты қорға, армандарға бет алған сәтті қолда! Намыс – ана денемді дуылдатып, баба сөзі қамшыдай батты жонға. Аруақтым нұсқаған Ақиқаттың қиын-қыстау жолымен тарттым онда!

Көк мөлдір аспанды мекенім! Көгіңнен сенің қайтқанда қаздар қаңқылдап, шарқ ұрып іздеп саялы дария, салқын бақ; көгілдір жанарлы көлдерді аңсаған

құстардың қиқуларынан қалушы ем мен де зар тындап. Жанарымда бір от жарқылдап... Ақша бұлттарға мұңдарын шаққан Аққуға сазарған далам, сая болмадың—бал құндақ. Тарихтың салған тақсіретіндей мүжік таулардан ақтарылмады айна бұлақтар жалтылдап. Қасиетті менің, қасіретті менің мекенім! Атой салғанда ата жауларың сан жақтан, бабаларымның қаћарына сонда елең де болмай қарлы ақпан, кеңдігіңді сақтар, елдігіңді сақтар айқаста төсіңді тұлпар тұяқтарымен шаңдатқан. Еркіндігің үшін егеулі найза алған ұлдарың таңдайларына талықсығанда қан қатқан. Сонан соң... сонан түнектердің түні қақырап, ақ армандардың үміті болған таң да атқан. Маңқыстау! Мұңды мекені “тағылар” атанған “адайдың”, Мен бүгін саған жанарым жайнап қараймын: арпалысып өлген бабамның армандарындай көгінде күлген шапағатты шуақ арай Күн. Ақ шаңқан мынау мұнарлардан лаулаған сансыз алаулар, көкірегіндегі бұрқанып жатқан тағы айдын... Зәулім көктермен жарысып тұрған сәнді үйлер қиялына да кірмеген еді-ау талайдың. Жасампаз дәуірдің қаћарманына басыңды игенде, көңіліңнен сенің тарқамасын да-ау қалай мұң! Заводтар менен комбинаттарды самсатып, үстіреттеріңе бұрғыларды әлі қадаймын. Көзімді салсам дәл бүгін осынау байтақ көгілдір дария мекенге, қанат біткендей шарықтап шырқап кетем мен, Қазақтың байтақ даласын “достықтың алтын ордасы бұл”,- деп айтпаған екен бекерге. Сені көрмесем, осы шындыққа ешқашан көзім жетер ме! О, жомарт менің мекенім, сонау бір сұрғылт қатыгез дала - шатқалдан көл-көсір байлық ақтарған! ұлдарың көзін ілмейді сенің қамыңмен, олардың отты көкірегі тұнған тәтті арман! Көрем мен сенің аласармас асқақ тұлғаңды қиялда жүрген сәулетгі болашақтардан!

Сен маған көктем боп кел нәзіктеу жанымды ұғатын, Отты махаббатыңмен өктем боп кел, асқақтығымды табындыратын. Қазақтың әні боп кел жүрегімді дірілдететін. Сол әндердің сырлы әуен — нәрі боп кел, жанымнан мұңым кететін. Сен айтпай-ақ ұғардай түсінікпен кел осы бір қалпыммен мені. Тек анамның алдына кішілікпен кел — қайғы шалмасын аяулы алтын іреңді. Табындыр, тауып тізгінін бұла көңілдің, сол шақта мүмкін өзіңе ғашық етпегің. Сен, әйтеуір, ұмыттыр мынау өмірдің мені толғандыратын қасіреттерін.

Тыныштық құшқан шартарап, бір сілкіністі күткендей ғалам ішіне демін тарта қап. Ойларға жүкті жұмыр Жер жатыр ай-күні толған күйінде заманның барлық ауыртпалығын жалғызданжалғыз арқалап. Тыныштықта да болады екен-ау үрейіңді алар сұстылық: соғардай қазір дүлей бір дауыл ышқынып. Ақтарылардай қатал өмірдің қатыгездігінен қалған ыза-кек көкірегіңді кернеп шыға алмай жатқан қыстығып. Шындықсыз жерде шыдай алмайтын біздің ұрпақтар секілді тұл бойларында жататын тылсым күш бұғып. О, қайран ана— қара Жер! Жатасың неге түндерде тынып, қайғылы жандай күрсініп? Егіліп іштен жылайтындайсың жадырағанша Күн шығып_балғын жесірдей тәтті күндері өзегін өртеп, өксіктен жастығын құшып зар илеп жатқан көздің жасына тұншығып. Әлде сен мынау перзентгеріңе өкпелісің бе Өзара келіспей кейде таптағаны үшін төсіңді тұрған гүл шығып? Ожар жандардың қанқүйлы қылықтарынан жылай ма екенсің түндерде ғана, әлем алдында қымсынып?.. Амалың құрып, өз қолыңды өзің кесе алмай,

Тыңда, шалқар дүние, тыңда, аспаным, әлемдегі сан тілді жылдастарым! Даңққа өрлеп, шуақты шыңға асқаным — шырқайды асқақ Ерліктің жыр-дастанын мен туған ел—сәулетті Қазақстан! Жұлдызды сәт құшқанда шалқы, далам! Шалқы, далам, бас исін даңқыңа адам! Тауы—заңғар, кеңдігі—жарты ғалам, жер шарының көгілдір картасында Шолпаны жарқыраған мен өскен ел-дәулетті Қазақстан! Шаңырағы шыңдармен тайталасып, тастағанда түндігін айқара ашып, сығалайды Күн менен Ай таласып, еркіндіктің бесігі—бақытты отау күнге өрлеген қанатты Қазақстан! Оймен серпіп ғасырдың мұзды ызғарын дана ұлдары тыңдатқан жұлдызға әнін,

ойлап елдің түнде де, күндіз қамын, мерейі үшін халықтың кезген талай қиындықтың шатқалды шың-қүздарын. Мейіріммен аялап, шыңға өрлетіп, мақтан еткен талантты ұл-қыздарын, қырандардың тұғыры - Қазақстан! Екпінімен еңбектің жарысқан ән, құлақ түріп даңқына алыс ғалам. Достық туы желбіреп қырмандарда, даламызда сан тағдыр—табысты адам. Перзенттері күлімдеп қол ұстасып, болашаққа алаңсыз қарыштаған ғасырларда ғұмыры—Қазақстан!

Құз, саладан, сайлардан ұмтылып алға өзендер жатыр бұрқанып, өр екпінімен жолсыз жақтарға бұлтарып. Кедергілерді келеке еткендей айбынмен /кездесуге құштар айдынмен/ сескенер емес дүниені түгел дәл қазір кетсе де тұман-бұлт алып. Ағыныменен құздарға соғып, бас ұрып, алай да түлей ақ толқындары шашылып, тірлікке түгел нәр беріп жатқан арнаға жетуге ғана асығып, бұлқынып ағып, буырқанады бейуақта— тосқауылдардың көптігінен бе—ашынып. Тұп-тұнық көк көл тұншығып, /арынсыз онда бұйығы, тымық тіршілік!/ мөлдіреп мөлтек көрінгенсиды-ау сырт көзге түбінде бейне тұрғандай балғын гүл шығып, аласұрғанмен алыс арнаға жете алмай, қарайды сонау өр ағыстарға ұмтылған алға құлшынып, қызығып әрі қымсынып. Айдынды мекен – жасыл жай, алапат толқын екпіні жазғы жасындай. Талпынып сонау армандай мәңгі арнаға, далада қанша бастаулар жатыр ашылмай... Арнасыз, сусыз тіршілік деген—бұлыңғыр қалғандай бейне сәулесі Күннің шашылмай /су ма едің сен де, қымбаттым, жүрмін әлі күн өзіңе деген менің де шөлім басылмай/. өр ағыстарға тоқтау жоқ, жолында талай жатса да тосқын жармасып, өршеленеді алға асып. Ағыныменен кетеді шайып, өң беріп,

бытқылдың бәрін қашаннан жатқан шаң басып. ...Сарқылмас, солмас тасқындар солай ағады тірліктің мәңгі арналарымен жалғасып. АНА МАХАББАТЫ

Малынып мұң-желімге жырақта жүргенімде тайғақ жолдар жанымды бек жүдетіп , саған деген бал сезім елжіретіп қатар басып менімен күнде бірге себеді үміт нүрын тоңыңқырап жүретін бұл көңілге. Шың, құздар биіктегі тұрғандай сүйіп мені сен секілді үндемей біліп бәрін, кей шақтағы еркелеу қылықтарым, кейде жаным төзгісіз тұйық па еді— бәрібір саған ғана осы қалпым, бар қалпым сүйікті еді. Зымырап жылан-жалған, құлардай қыран жардан — кейде алдымнан тосады дүлейлерін, кейде жайлар жанымды үрей менің айрылып қалғандай сыңар жаннан. Сонда сенің нұр тұлғаң Қыдыр ата секілді шығар-ды алдан. өмірдің бауын, бағын, мұнарлы сағымдарын, көз бермес дауылдарын — кешіп келем бәрін де, көріп келем, кейде қиын жылдарға жорық деген, кейде денем майысып, ауырладым. Енді біттім дегенде, есіме алам сен барын, ауыл барын. Сенің гүл алақаның аялап балапанын, қыран мекен—қияға талпындырған, қанат байлап арманға жалқын нұрдан. Ойлауменен есейген бала қамын жазатын өзің ғана жанымдағы жалаңаш жара табын. Ешкімге жала жаппай, ешкімді қаралатпай, адалдықтың емізіп сүтін маған, “өтірікке тұнса да бүкіл ғалам шындықпен өт дегенің”- үкім маған, көңілімде жаттаулы дара хаттай. Шындықтың құздарына, дауылдың ызғарына кеуде тосып келемін өрмелеп мен,

талай-талай алқынып терге бөккем, суық өтіп жүрегім сыздады ма— сенің демің шілденің күн шуағын құяды мұз-жаныма! Жылытып шуақ-шабыт жанымнан сыр ақтарып, нұрына жүрегіңнің ауық-ауық салқындаған денемді малып алып, сен сүйейсің жатсам мен құлап қалып, армандарды бетке алып жүріп келем сенің махаббатыңмен қуаттанып.

Мекен еді бұл қашаннан бас ала алмаған жортауылдарынан жаттардың, шілдеде өткерген бұрқасындарын ақпанның. Кең төсіне сыймай қырқысқан талай пендеге ызаланудан оның қабағына мұз боп қатқан мұң. Қатыгез дейді бұл жерді: ақ, түтек боран, алай да дүлей қар басқан, ажал мен өмір арбасқан. Кез-келгендерге құшағын ашпай, мелшиіп, көктемеде де қабағын түйген таңғы аспан. Қатыгез болмай қайтеді ол, көзін ашқалы көргені—тірлік қандасқан. Ғасырлар өтті. Дала да жатты мейірім көрмей сұрланып, мазақшыл өмірге кектенуменен шыңдалып. Сонан соң оған шабуылды тағы бастады тарихында бұрын дала көрмеген бір халық. Жанарында бір от нұрланып, айбалтамен емес, сом білектерін сыбанған, сескенер де емес кетсе де жүзін күн қағып. Дала да сонда көлбеңдеп сұлу келіндей, сүйсінген көзін қадайтын назбен ұрланып... Қатыгез дала жасарса — көлгірсу емес, көнбістік те емес бұл тағы, далаға туған әділетті күннің нұр таңы. Жасампаз қолдар жаңғыртып жатса; не дерсің, алтын дәндерден тау жасап әрбір қырқаны. Қазақтың қайсар даласын бүгін анам деп, жастық жүректер жылытады. Тарихтың тылсым тыңдарын қайта түлеткен заманның жарқын ұрпағы!

Барады ғұмыр ағып, сан алаудың бірі өшіп, бірі жанып... Бірақ менің әлемдей көңілімде сен шырақсың мөңгілік нұры жарық. Көз алдымда: құйып жанға өшпейтін бір жалынды, отырушы ең айта алмас сырларымды айтқызбай-ақ көзімнен ұғып алып. Болмысың, тұлғаң, арың ашты маған дүниенің сырлы аралын, бұралаң жол, құздарын, жылғаларын. Сен анасың—мәңгілік құлағымнан кетпейтін қүндақ әнің. Көтере алмай кейде өмір сынақтарын, мүмкін, сені мен ылғи қуантпадым, мүмкін; кейде өзінді тындамадым. өсірдің, қақ суындай мөлдірлікті жаныма қүйып менің, сен нұсқадың арманның биіктерін. Мен табынып ой тұнған жанарыңа, лебізінді тыңдадым ұйып керім. Көңіліңнен кей шақта шыға қалсам, өзімді адам сезініп, биіктедім. Мейірімің, пәктігің, сөзіңменен, кейде қаталдығыңның өзіменен сен маған сүйікті едің! Асыл бейнең—мәңгіге кетер үлгі, сен үйреттің сүюді мекенімді. Тауға ентігіп шыққанда; ең аддымен саған арнап үземін жеке гүлді. Бұл күндерде болса дағы өз тұлғам, өз ілебім, Аяз бише, сені еске ап сезінемін әлі өзімнің аласа екенімді!

Сағынып оралар ма ем алыс жолдан жеткенше асық болып, сен бар-ау деп шаттықтан тасып-толып, дүниеде көзіне басқаны ілмей, тек анасын ойлайтын жас сәбидей мен де сенің кеудеңді аңсамасам, сен де мені күтуден шаршамасаң, құшағыңа алғанша тынышталмай, кездескенде жанардан мұң ұшқандай ес шығып кетер бізде, қуаныштан мәз болып екеуміз де, бар сезімді көздерден байқағандай отырмасақ, айтарға сөз таба алмай, сағынып оралар ма ем, жићан кезе бермес пе ем онан әрмен. Жарқылдап жүрер ме едім арман-нұрға тоғытып жылдарымды, болмаса егер көк жарған шыңдар үлгі; мөлдірлікті алмасам бұлақтардан, аярланбай, аңқылдап сыр ақтарған, теңіздердің тұңғиық тереңдігін, тереңдіктің арқалар кемел жүгін, жазыктықтың көз жетпес шалқарлығын (шалқар жерде болады дарқан бір үн) — сен құймасаң қаныма мұның бәрін, сіңірмесең халқымның жырын, нәрін, жарқылдап жүрер ме едім, сезінбес ем ешқашан жігер желін. О, туған ел, мен өзіңсіз қанатсыз, тұғырсызбын, сен болмасаң сөнемін — ғұмырсызбын; маған — сенің сезімің қуат, серік, саған — менің сезімім шуақ беріп, демімізден мөп-мөлдір нұрды жұтып, тірліктегі азап пен мұңды ұмытып, қос махаббат алауы жер үстінде бұрқасынды өмірді тұр жылытып.

Мен жатырмын жарау жылдардың от тұяқтарымен шыңдалып, от жүректермен нұрланып. Қанаты найза корабльдерге қызыға карап

қалам мен аспан болмағаныма мұңданып, қызғаныштан кейде сұрланып. Сонан соң жатам тебіреніп аппақ ойлармен өз кылығымды өзім бір мезгіл сынға алып. Тәубаға келем — мынау ғаламда мен болмасам ғой егер де корабльдерің кайдан ұшар еді ырғалып?! Сағынышпен қайтып қона алар жері болмаса, елжіреп қайта оралар елі болмаса, самғағаныңмен, жанарыңды жатар мұң карып (табаны жерге тимегендер ғой шын ғаріп). Тебіренемін, көкірегімді менің қуаныштар кернеп шаттанам, тіршілікке бүкіл ана болғаныма мақтанам. Тарихқа тұлға талай ұлдарым тұлпарларын жортар түн қатып дала тосінде баптаған - алдынан шығып алау таңдардың көкжиектен әлі атпаған. Мезгіл сойқанның менменшілдігінен мезі боп, орынсыз кейде тапталам, орьінсыз кейде датталам. Мен ұлдарымды өсірдім өліп кетсе де отанын, халқын сатпаған, ата жауын да алдынан өтпей атпаған. Мен қыздарымды өсірдім қызығып қарардай жат ғалам— әсемдігін сөзге қосуға ақындар да сөз таппаған. Еркелетіп жүрер елі мен жұрты бар ғой деп, әйтеуір, ұл мен қызымды беттен қақпағам. О, менің асыл перзенттерімнің ұрпағы, сендермен күліп, жылап та талай жатты анаң. Мен қараймын күрсініп ілестірмейтін желаяқ мынау жылдарға (жеткізбей кетер — каншама мейлің тырбаңда!). Қимасымды талай қыршынынан қиып көмді олар дауыл таптаған құмды орға. Жарқын жастығын жылдар ап қашқан Қарияның жасаурап қалған жанарына қара — мұң бар ма?! Қайғыра алмасам, күрсіне алмасам, несіне ана атанамын ұлағатты ұрпақ — ұлдарға?! Қаншама ғасыр осынау талас тірлікте дала көрмеген сын бар ма?! Мен қараймын сүйсініп қанатты жылдарға, келер күндерге самғаған, жасартқан кәрі дүниені соның жасампаздығына таңданам, Тіршіліктің заңы тебірентпей коймайды екен-ау жалғасып жатса айтылмай қалған арман-ән! Мені де жылдар жасартып кетіп барады,

Жанымдасың. Рақатқа батасың жаңа балқып, жанарыңда бақыт тұр дара қалқып. Қалмағандай басыңда мысқал мұңың, шыға алмаған талайғы құштарлығың күн сайын барады артып. Жалындасын, алау сезім сендегі тұрсын жанып, шьн сезімнен қашпалық, қымсынбалық (әйел соны қалайды—ойлағын сен): алып ұшсын жүрегің, қайда жүрсең, қашан маған жеткенше дүрсіл қағып. Жанымдасың. Көңілің өр, жүзіңе нұр жалатып, арман болған адамды шын қаратып алғаныңа масаңсың. Қалай демен. Бақыт та ортак біздерде. Алайда мен кейде неге қаламын мұңға батып?.. Менің нәзік жаныма күнде үңілген болсаң, сезсең күйімді —кірбіңім кем. Бақытты ете алмайсың дер ем ашық: егер асқақ тұрмасаң менен асып болмысыңмен, ойыңмен, тірлігіңмен. Жаныма ерер бір адам керек қой деп, ондайға түк жүгінбен.

рақаттан сен барда тұншығарым болмаса, тек өзіңнің алдыңда қымсынарым болмаса, сен барыңда қайғыдан арыларым болмаса, шыдам таппай өзіңді сағынарым болмаса, мұңайғанда тек өзің жұбатарың болмаса, сенің махаббатыңмен гүл атарым болмаса, маған ғана сыр ашып шешілерің болмаса, қате басқан сәтімді кешірерің болмаса, от-сезімің жүректі табындырған болмаса, бей-жай жүрген жанымды жалын қылған болмаса, бұла шақтың арманын сенен ғана көрмесем, қиналғанда күш беріп, бастамасаң өрге сен, сүю түгіл, жаныма жолатпас ем, көнбес ем!

Ардагерлер, елімнің қымбаттары, революцияны өсіріп құндақтағы, қасиетті күрестер жастықты ұрлап, самайды мұз қақтады. Қорғадыңдар шындықтың мұраттарын, Қобыландыдай төздіңдер сынаққа мың. Тік көтеріп жеңістің жалқы туын, ешқашан құлатпадың. Сендер барда нұр төгіп жанарынан, салғандай дала бір ән. Адамдық пен ерліктің ұлылығын сендерге қарап ұғам. Мінезім бар қаталдау кейде менің, жан жылуын ашумен түймеледім. Сондай шақта кеңдік пен мейірімді сендерден үйренемін, байсалды күйге енемін. үміт артқан сендердің ардағың ем, ойсыз, қамсыз атырған таңдарым кем. Сүйсіндіріп сендерді қуантуға өзімді арнадым мен. Шаттық нұрын әлемге шаш, әр таңым! Менің де бұл —шыңдардан асар шағым. өздеріңнен басталған от ұшқынмен, ардагерлер, сендерді жасартамын!

Түн. Қала тұр. Зәулім үйлері жанарын көктің жасырып, заңғар таулардай етегі көктем, басы бұлт. Теңіздің тылсым толқындарында түнгі оттар қалады екен ақ маржандардай шашылып. Аскақ каланын сұлулығына сұқтана сұлу ай көктен қарайды мынау үйлерге әрең асылып. Қол созым жерде қолдарын саған тұр бұлғап, күміс күлкілі-ару толқындар сырды ұрлап. Ну ормандардай қалғиды сол сәт қас қағып, желегі жасыл бұлғын бақ. Сезімізге сел боп жатасың сонда көз ілмей, терезелерді жанап өткенде толқындар сырғып сыңғырлап. Көшелер тұнған желкілдеп тұрған жас шыбық - Кобзарь-ақынның көкірегінде кеткен жақсы үміт. Жас қала тұр теңізге тосып кеудесін, төбесін көктің көк күмбезімен бастырып, барады ол асқақ болашақтарға қарыштап, жастық пен достық, ұлылығынды мәңгі паш қылып! Мұнараларда шамшырақ лаулап, жастықтың үні тынбастан, ән қанатында қалықтайды екен түнгі аспан. Адамның бәрі ақьін боп кеткен бе-ау дейсің болашақтармен сырласқан. Дүние түтас ән болып тербеп тұрғандай, әр суреті - бір дастан. Самғаса тынбай әлемді кернеп асқақ үн, ән қанатында қалқыған шақта аспаным, өмірге қайта ғашық боп кетеді екенсің мың есе сүйіп туған жеріңнің жапырағын, әрбір тастарын. Адамдар деген құдіретті күшке бас иіп сонда қастерлеп, өлмейтін бір жыр келеді жазып тастағың!

Қайқаң қағып қара жол көсіледі мұнаралы қырларды асып. Қызғалдақтар қалады тосып ерін, жанарларында тұнғанда шық. Кетпесін деп қара жер қақ бөлініп, мынау жол құрсаулаған. Қалып барады теңіз де шақ көрініп, көкірегінде бұлт аунаған. Нәзік гүлдер жаутаңдап дірілімен ғашықтың сезіміндей. Адамдардың думанды дүбірінен дала жатыр көзі ілінбей. Мен келемін: құштарлық - көкірегім, сағыныш қанатында. Көру үшін бүгінгі от реңін бір кездегі “ала қырға”. Қатар түзеп қыз кеуде мұнаралар, өмірдің тынысындай, ақын келсе кетпейді бүл арадан көкірегінен жыр ұшырмай!

Мен ғашықпын ұлы істерді дүбірлеткен бұл ғасырға, ой-арманы асқақ жылдасыма - дарияларды селдетіп сайларынан, мұнараларды самсатқан қыр басына! Жете алмайтын шығар-ау қыран да, сірә, ақ мұнаралардың шынар басына! Батырлық дегенді білмейтіндерің осынау барлаушылардан сұра! Бұлар ма, бұлар - елсізден елге сый арнап жүргендер, үстіртке қонып, қияннан өргендер. Сұраңдар осы ер жүрек ерлерден қиындық дегенді қиялда көргендер! Аттанған шақта ол шартараптарға, үмітті көзін қадап ақ таңға, сұра қандай деп қуаныш дегенің бұрқырап тыңнан фонтан атқанда! Барлаушы жүрер шатырлап аяз, дала қар құшқанда, өртеп өзекті “саратан” қысқанда. Барлаушы барда басқаның бәрі ұқсайды кілең балапан құстарға!

Буырқанып жататын құлап ағын, қайда кеткен өзені бүл араның? өзен емес, көресің ылғи мұнда мұнаралары қаптаған қыр алабын. “өзен” депті бабалар бұл аймақты, Арман қылып айтты ма - кім ойлапты... Тамшы суға зар болып тілесе де, өзен, көлін қимаған құдай қатты. Бүгін мұнда шырақтар тұр алаулап, қимастықпен кетіпті құлан аулақ... Жатыр сұлық боз дала, байтақ дала

көкірегінде көк сүмбіл бұлақ аунап. ұмыт, далам, тымырсық тынышты енді: сан-саладан сені іздеп “туыс” келді, дүбірлетер төсіңде әлі талай ұрпақ аңыз қылғандай ұлы істерді! Табиғатты күш қылса тыңдатар үн, адамзатты, ей, ақын, жырла, табын! Бой түзеп тұр қыз кеуде шынар қала, ортасынан қақ жарып құм жотаның! Арман қылған бабалар күрсініп мың - дала төсі бағындай гүл шыбықтың. Шамшырақтар қаласы - өзен бүгін тынысындай тынбайтын тіршіліктің! өзім қылған ісіме өкінбеймін. Менде бір тебіреніс бар (кейде өзім де түсінбеймін) Дәл сендегі құштарлық күшіндей бір. Сондықтан ба – қыз ғұмыр бұл өмірді Қуаныш-қайғысымен ішіп жеймін. Осы сезім алаулап бойда тұрса Асылы кішірмеймін.

Ақбөбек пен Қайыптың мұңды махаббаты туралы аңыз Маңқыстауда кең тараған. Өнерпаз кедей жігіт Қайыпты сүйген бай қызы бір түнде онымен қашып кетеді де, тауда үш күн паналайды. Қайып аң аулап кеткенде, қуғыншылар Ақбөбекті қолға түсіріп, ФортАлександриядағы (Форт-Шевченко) түрмеге қамайды. Қайып жиһан кезіп кетеді.

Дала, менің жеңешемдей кетіпсің ғой құлпырып тым! Маған пәлен демесең де, жанарында нұр тұнып тұр. Көктеменің күн шуағын сағыныпсың, ұғып тұрмын. үйде мен де тыншымадым – құлпырдың да, қызықтырдың. Тыным көрмей жыршы құс-ақ саған арнап жаңаша әнін, түріне тым тұрсың ұсап әжем терген алашаның. Тіршіліктің бәрі бүгін, бәрі бүгін бір түледі. Таулар ғана кәрілігін сезінгендей күрсінеді. Сілкінбеді, шөге берді,

қажыған ба өмір соғып? Асқақ кейпі келе ме енді, ойлағанмен көңіл солып... Кәрі таудың құшағына тұрақтамай бұлақ-қыздар қарт жүрегін құса қылып кетіп жатыр құлап құздан. Қатпар шыңның мүжік басын келемеш қып, қарашы әні, жеткізбей жүр күліп қашып жалаң аяқ бала сағым. ...Мен түнімен көз ілмедім, көңілім де тыншымайды. Бір бейтаныс сезім менің жүрегімді шымшылайды...

Жеңешетай, тоқташы, құшақтайын сені бір! Тасташы сол от басын, отырмашы емініп. Жақын келші жаныма, жанарыма үңілші! Шаттық көрсең жадыра, отырма тек түк үнсіз. Сен қуансаң, ақылдым, қуанамын деуші едің. Ағадан да жақындау көремін ғой мен сені. Жаным бүгін шашты гүл, әлем бақыт сыйлап тұр! Махаббаттың мастығы қуыршақты жинатты. Көзінде оның сағым-нұр тұнып тұрған секілді. Жүрегімді, жанымды ұғып тұрған секілді. Сол жанарда - қонысым, қуанышым не түрлі. Менің жаным онысыз күнсіз аспан секілді. Айтшы маған жыр етіп, есіңе алшы бүгін бір. Алғаш жүрек дір етіп, ғашық болған күніңді…

Адайлар мені маңдайға біткен күнім деп, қастерлеп аса мақтайтын – аймаққа кетсе атағым менің дүбірлеп, бетімнен бірі қақпайтын. Сүйікті болса, еркелеу болып кететін әдеті шығар пенденің: бір басқа менің еркелігім де жететін, ел еді сонда сенгенім. “Бөбекте де арман бар ма екен” дейтін қыз біткен, жігіттер жүрді жыр арнап. Оңымнан туар бақытым - Айым біз күткен сағым боп өтті бұлаңдап. Жұлдызы болдым елдегі думан-қызықтың, алдыма шығар кім бар-ды. Енді мен бүгін “күнәкер болып батасын елдің бұзыппын” сүйгенім үшін бір жанды. Ата-ана қайда бетіме жел боп келмеген, беремін дейтін тілегін?.. Әлпештеп жүріп безеді неге ел менен жасыды-ау әбден жігерім... Құса боп өтсе қыздары елдің сәні ме, халқым-ау, қалай төзгенің? Алдамшы екен ғой мынау жалғанда бәрі де, махаббатымнан өзгенің.

“Атыңнан айналайын Бөбек деген”. Қайыптың әні. Дауысың келді-ау құлаққа, сағынышым, құсалықтан Бөбегің арыды шын. Кеше мені азаптап көп сүрады: “Қай бетке ұшып кетті,— деп, - тағы құсың?” Сенің әнің сайрап тұр көкіректе, ойламашы азаптан өкінед деп. Менін бойым өрт тұрған. Қосылмайтын жүректердің, жаным-ау, оты көп пе? Қайда жүрсін қамығып, сұңқар құсым, бізден бақыт қиялдай бұлтарды шын. Бөбек сендік жанары жұмылғанша, арнаса да дүйім ел-мың қарғысын. Төксін теріс батасын, жала, кегін – өзгермейді өзіңдік жан екенім, ұқсын, мынау ұға алса, көр кеуделер, сөнбейтұғын сезімдер бар екенін.

Түрмедегі Ақбөбекті патша офицері корламақ болады. Селтиген сары! Жетіспей тұрғаным сен едің, келдің бе тағы көлгірсіп зымиян күлкіңмен! ұстай алмассың Бөбектің шәйі желегін, әзер болса, дозағым болар бұл түрмеѕ. Ит өлген жерден келді екен сені кім айдап, қаңғыбастарға мекен болған ба бұл аймақ?! Тірілей мені тәлкек қып қойған мұндайға соқыр екен ғой Құдай да! Күні кеше сен “жабайылар” деп шікірейіп тұрдың емес пе, сары жез мұртың тікірейіп тұрды емес пе! Жабайыны жөнге саламын десең, алдымен мәдениеттілігіңді елестет! Жолама маған, қолаңса-сасық, күлімсі исіңнен жерінем, қорқытам деме - талай қорқудан батыр боп алдым тегі мен, сенсіз-ақ көрген азабым бастан асып тұр мынау даланың шонжарлары мен бегінен. Тірілей сенің құшағыңа енбен, жүн ерін, аю мойныңа асыла алмайды Қайыпты ораған білегім! Асқақтығым асып, ашуың қысса, жарып же жабайы қыздың жүрегін!

Туған жер, елдің ішінен жанашыр болды түн ғана: дегендей бәрін түсінем жасыра қойды жылғаға. Тауға да жеттік ентігіп, бұлақ-қыз күлді сылқылдап. Жұлдыздар жиі. Жел тымық. Қос жүрек қана тұр тулап. Жастанып жүпар жусанды, Көрпеміз - түннің шәлісі. От сезімдерден бусанды қаңырап қалған тау іші... Жүректер жалын. Мекен - құз. Жанарға бақыт-нұр қонып. Тілеумен жаттық екеуміз тұрғай деп мәңгі түн болып. Таңдағы түстей тәтті еді өмірге тұрар үш күнім. Таптады қыршын сәтте бір тырнағы заман-күштінің. Азапқа салсын. Жүдеп мен кінәлі жандай жасыман: Айнымас асау жүрекпен ақ сезіміме бас ұрам!

Елестейді жанбаған бағым әлі, Сорлы жүрек сол күнді сағынады... ...Ақбөбек пен Қайыптың қызығы деп тойлы ауылға кәрі-жас ағылады. Балалар мәз. Думанға күлкі ұласып, жаңа жерді жатсынып, жылқы қашып... Көк шалғынға көміліп жас құлындар жатса-ау, шіркін, желіде шұрқырасып! Қыз жүрегін жігіттер байқап ашып, отырады өзара тайталасып. Қатар-қатар тігілген ақ жұмыртқа отаулардың түндігін айқара ашып. “Кетеді-ау, - деп, - жат-жұртқа ұя салып”... Кейде келген құдадан сый аталып, отырады кемпірлер “өріс қой” деп, жаулық ұшын көз жаққа жиі апарып. Сонда бұл маң түп-түгел жатпайды анық, жолаушы да тыңдайды тоқтай қалып. Жас күйеуді ортаға ап жеңге біткен сабылумен жүреді нарттай жанып. Таңданады сол тойға халық тұрып (қызық думан көрген бе жалықтырып!), жарқылдасып жүреді ағаларым жиған-терген дүниені сарып қылып! Ән-күйіңді сен бүгін бұлдама деп, достар тұрса даланы жырға бөлеп. Сонда біздер бақыттың толқынында қос қайың боп, дүние-ай, ырғалар ек! Қол жетпеске талпынар көңіл деген, аңсауменен бұл күнді өмірде мен өтемін ғой, құдай-ай, құсалықтан жалғыз тамшы жас қалмай төгілмеген... Бақыт аңсап балалық күн кешіп ем, болмағаны-ау бармақтай бір несібем... Бұл қапырық қуыстан құтылармын, қалай шығам заманның түрмесінен…

Жанашырлар – жақсы аға, жайсаңдарым, Сендер барда асқақпын, қайсар жаным. Арқа таңып сендерге, алдарыңда ерке басып жүруге тайсалмадым. Сендер барда – үкілеп мінгендеймін жел ілеспес даланың ай саңлағын. Сендер бар деп еркінсіп бұлаңдаймын, жұрт шалқалап қарайтын шынардаймын. Сендер бар деп жасқанбай Жер басамын, жанарымнан көшеді тұман-қайғым. Сендер теңіз шалқыған. Шағаласын шарықтатпай көгінде тұрар ма айдын! Сендерсіз бұл жалғанда жоғалардай ізгілік, бүкіл мейірім, Онда мен де көз түспес үтірдеймін. Сендер айтқан жалғыз-ақ жақсы сөзден жамау-жасқау көңілді бүтіндеймін. Ал сендерден сәл салқын қабақ көрсем, Іштей налып, өзімді түтіп жеймін. (Мен, әйтпесе, көк мылжың пенделердің өсек-аяңдарына түкірмеймін). Сендер барда тілемеймін тағдырдың сыйын бөтен, Көз тігемін сағымды қиырға кең. Күншуақтың қадірі көлеңкеде тоңбағанға әшейін бұйымға тең. Пенделер бар күні үшін көлгірсіген, ондайлардың достығы тиынға тең. …Бұл өмірде жанашыр жақсыларсыз жақсы болу адамға қиын да екен.

Үбәйда Смағұловаға Еске ала ма аялы сәттің бәрін, қия алмай ма айдындай шат құндағын — мен байқаймын балапан жанарлардан мөлдір шықтар тамуға шақ тұрғанын. Сіз осы сәт ұқсайсыз айдынкөлге ұшырған аққуларын. Айдынкөлдің бетіне асылды Күн, мейірімді жанардың шашып нұрын қуана ма әлде сәл мұңая ма – ұзатқандай жастығын — жасыл күнін, бір діріл бар, әйтеуір... Кеткендей ме

өзгеріп ғасыр бүгін. Артта қалып бал құндақ жер кешегі, балапандар құз асып, сең кешеді. Жандарында Сіз жоқсыз, олар енді өмірменен жекпе-жек белдеседі. Тірлік осы— атады жаңа таңдар, жаңа таңдар - алмасқан алақандар... өмір деген биікке дара самғар, бірақ ертең аққу боп айдынына оралар балапандар !....

Көктемім келді, салтанат шамын жақты арман, шашылды шапақ ақ таңнан, ән шалқып абат бақтардан, көңілдер бүгін қуаныштарын көл-көсір жыр тасқынындай ақтарған. Қытықтап жанды самалысаумал даламнан сәуле-нұрлармен жаңарған, таулардан аппақ қары ардан шадыман шалқар шаттықтың исі аңқиды, гимн ойнайды қара орман. Күлімдеп Күн де

жанары тұнған жас үміт алтын нұр болып шашылып, самғайды бүгін аспан төріне асығып, көк, қызыл шарлар еркелеп ойнақ салады балапан бауыр ақша бұлттарға асылып. Көктемім келді еліме менің сағынып, ару жер шықты бәйіпешек гүлін тағынып, еңбектің әні бұлақтай еркін ағылып, салтанат сәтте құлпырып тұрды алаңдар қызғалдақтарға малынып. Жасампаз елім салтанат шеру бастады, шаттыққа тұнып орманы, белі, асқары; туған елімнің ардагерлері, жастары нық басып, әне, барады болашақтарға! Бейбіт күн құшқан самала дидар ақ таңда думанға толды Қазақстанның аспаны!

Ақтымық. Теңіз. Маужырап дел-сал жас келіншектей жар құшқан, қымсынып жатыр, тұншығып жатыр рахат пенен алғыстан... Тәкаббар, тентек теңізге мынау таңданып кетіп барады ақ шағалалар таңда ұшқан. ұйқыда теңіз, албырап жатыр қас арулардай құлпырып, дүние-ай, қанша сұлулық деген, нәзіктік деген тұр тұнып! Әншейіндегі арман боп жүрген аспан да бүгін қас қақпай телміріп тұрды ынтығып. Мен тұрдым сонда алапат ойдың толқындарына мың батып, көңілімде бір сәт қол жетпестерге жанымның күйін тыңдатып. Қарсы ағыстарға құлашты сермеп кеттім мен, қалғып кетпесем, бұл - бақыт! Мезі боп кеттім тыншудан. Аңсарым ауған ақ толқындардың арманы қалай тарқады, тентектеу сенің мінезің қайда, шалқарым?! Самарқау мына бей-жайлығыңды сенің серпуге дауылы керек Арқаның! Мен нәзіктеу болғанмен бұйығы сенің әсемдігіңнен ләззәт ала алман, тентектігің керек табыну үшін саған жан! Қыз - толқындарың алысып жатса жалынан құшып асаудың, парлатып жасын жанардан! Сондай бір шақта найзағай болып жарқ етіп өтсем төбеңнен,

о сонда менің бақыттылығымды көрер де ең! Мүлігіген меңіреу тыныштығыңды талқан етуге ақ дауыл болып келем мен!..

Сай-саладан шаттық пен күлкі ағылып, сыңғыр қағып бұлақтар, қырқа жібіп, “Қыстың сызы қалмаған жазғытұрым” келді, міне, бізге де гүл тағынып. Жайнады аспан көзіндей келіншектің көкірегін қымтаған бұлт арылып, қыз-көңілде әуендей шырқады үміт. Шаршаулы едім, келдің бе, нұр көктемім! Гүл-шарқатқа орадың қыр бөктерін. Шуағыңа анамның көңіліндей малынғанда қиялым жүрдек менің. Көктеменің арайлы таңы атқанда көрдім талай жанардан мұң кеткенін, көңілдерді қайта бір гүлдеткенін. Ағытқандай кеудеден жыр бұлағын, шалқып-тасып шаттықтан тұрды жаным. Жүр даланы еңбекпен дүбірлетіп ақ білегін сыбанған құрбыларым. _ Міне, менің елімнің арулары көмейінен төгетін бұлбұл әнін! Шаттық шуақ тарайды бүгін менен, қызыққан жат қарайды дірілменен. Ақ жаулықты әжелер барады әне немересін жетелеп күлімдеген. Жел өтінде—қазақтың кең даласы, сен не деген көнбіс ең, ғұмырлы ел ең — талай қиқу көрсе де тұңілмеген. Ана көңіл ақпейіл дала-мұрам үміт-ұшқын шашырап жанарынан... бабалардың айбынды дүбіріндей өрен ұрпақ әлемге салады ұран. Көңілдер де шарықтап шартарапқа, қияларға самғады бала қыран. Буындары бусанып кәрі жердің, анасына күлімдеп қарады ұлан. ...Кернер ме екен әлемді жаңа бір ән?!.

Сонау жаздың кезіндей, шіркін, жайнап жатса маң! Күн нұры да сезімдей жанып-сөне бастаған. Жасыл дене күйреген, мазалайды жел де үдеп. Жапырақтар сиреген селеу шаштай селдіреп. Бозаң тартқан жер беті, жастығы өткен сұлудай — мәңгі деген келбеті өте шыққан бұрылмай. Бар ма мынау уақытқа ем?.. өкінесің бұл жүкке, баянсыздау бақыт пен тұрақсыздау тірлікке. Күзде де бар күй түрлі: ойың—терең, талғам—бай, көрген сайын сүйкімді көрінетін жандардай. Тартады уақыт кемесін, түнің—ұзақ, кеш—жарық. Күзді жаздай сезесің, қыс келерін еске алып. СЕМСЕР МЕН ҚАЛҚАН ТУРАЛЫ Әбділда Тәжібаевқа арналған өлеңдер

Әй, осы бір мінез-ай тұрған оңбай, кең далада ұйтқыған құм борандай! Мінездіні қалыптар бұл жалғанда құйын болмыс қалайша жүр жоғалмай? Басы - құздай жататын мұнар басып, мұнар басқан құздарға қыран ғашық! Жарқ-жүрқ еткен найзадай көздерінде тұр сәт сайын бұрқак пен нұр алмасып. Ол көздерге жаға алмай жұрт қапылып, ұқпайды олар қаларын шық та тұнып. Жарқ еткенде айбары жақтырмасын жіберердей тақырға тік батырып. Сырды аңсайды, сыпсыңды бұлақты ұрмай, өзі жалпақ жердегі бір-ақ шыңдай. Қуанғанда құлдырап құлын жаны, қайғырғанда жатады құлап, тұрмай. Жалғандықтар жосалап жанын осып, күн кешетін сәт сайын жанып, өшіп, бір құдірет керек қой жыр - әлемге жанартаудай жүрегі, жаны—бесік,

өмір - дауыл, тұрмайды тас қажалмай, жанарың да, жырың да жасқанардай. Шүкір, жырда бір алып болғанына тазартатын жаныңды ақша қардай!

Жырлар керек жетелейтін қиялдай бал арманға, от ойнатар мұң тұнған жанарларға. Қиянаттан күрсінсе Батыр-уақыт, Махамбетше турайтын қақыратып айбалта-жыр керек-ақ адамдарға. Жырлар керек жаурағанда сездірмес жел екпінін, дірілдетер жаныңның ерек гүлін, бір-біріне ұмтылған алыс жүріп, жүректерді кететін табыстырып мөлдір жыр да, мұң жыр да керек бүгін. Сезесіз бе - бар осынау күрделі ғасырда ызғар, алай-дүлей дауылдар, жасыл мұздар... Қару десе, тыяды бұлақ та үнін, мылтық, бомба қажетсіз! Бірақ бүгін тек қарусыз қалмасын асыл жырлар! Жырлар керек қияларға бастайтын, нұр-шыңдарға, мезгілдердей мәңгілік тылсымдарға. Жер бетінде бар әлі күңкіл, егес... Семсерлерді мүқалту мүмкін емес, ана-жырда дәл сіздей ұл тұрғанда!

Біз екеуіміз біргеміз. Бақыттылықтан жанарымда менің қалды ғой күміс шық түнып. Дүние деген тып-тымық! өліп-өшкен бар болмысыңменен сен отырасың тіл қатпай, жанарыңмен ғана ұқтырып (адамдар бүгін бірінен бірі алшақтап кеткен Заманда ұғысу деген - мықтылық!) өмір бізді айырсын - бұған да тіпті қайғыдан өксіп өкінбен, түндерде мейлі арпалысайын жанымда жанған отыммен, мейлің сен тіпті басқа жанменен мен жоқта оңаша қалып отыр ма ең - бәрібір мені ұмыта алмайсың. Мен сенімен біргемін ұғысқан алғаш со күннен. Менің аусарлау ақылдым! Қақтығысы мол жер үстін басып жанымда өзің жүргелі, қажыта алмайды мұң мені. Мен жиіркенемін кейбіреулерден. Сүю дейтіні олардың—- төсекте жатқан түндері. Бұл дүниенің қасіреті менше - ұғыса алмайтын жандардың түсініскен боп жүргені.

Алтын арай атқанда таң нұрланып, Жыр-көктеммен құлпырды дала-кілем. Құшағым – гүл. Келемін бал-бұл жанып жастықтың алаңымен. Қыз арманы секілді алғы уақытым, шырын сезім жүректе, жанарда да. Әлем сыйлап тұрғандай бар бақытын жалғыз-ақ маған ғана! Жастығыма болғандай уақыт ғашық, жетелейді өмірдің бағына әсем. Сезім көлі – жанарың бақыт шашып келесің жанымда сен! …Талқысы мол тағдырдың бір басында, ұлылықты үреймен алыстырған - бас иеміз сонда да бұл ғасырға екеумізді табыстырған. *** Екеу-ақпыз. Отырмыз тіл қатыспай. Сен Күншығыс, мен бейне Күнбатыстай. Бұл үнсіздік қанша күн өмір сүрмек,

жүруші ек қой қайғы да, мұң да құшпай. Неге-неге осынша алыстадық, өліп-өшкен жүректі жаныштадық. Сен отырсың жігіттік өрлігіңмен иілуге алдымда намыстанып. Менде ме деп бар кінә, мұңға баттым, құптамаппын бас иіп, тыңдамаппын. Көтергендей аспанды мен де отырмын нәзік жыныстығымды бұлдап-ақ тым. Қойшы, жаным, пайда не бұдан ұтқан, жүдеу тартты дүние, құлазып маң. Біз екеуміз “сыймаймыз”, несіне онда татулықты күтеміз мына жұрттан…

*** Налып келдің соншалық, тұнжырадың өсегімен біреулердің. Мен де өзіңмен қосыла қынжыламын, мұндайда жүдеулеумін. Қабағыңнан – менен артып жан ұққан ба! – іздеймін күлкі таңын. Табынарым – сен бұлай жабыққанда мен кімді пір тұтамын… Жақсылықтың бәрінен түңілмеші бір-екі жаман үшін. Қайғы қылдың, жаным-ау, мұның несін болмаса жалаң ісің?! Түңілер сәт шындықтан өтер кейде, өшетін үміт, сенім… Бірақ өмір шарт мінез. Көтермейді күйректігін жігіттердің!

*** Сен үшін сонау алыстардағы елес ем, осынша мені арман қып келдің неге сен. “Сыртыңнан сүйіп жүретінімді сезуші едің ғой” демесең, мен саған ғашық емес ем. Бас иген көп-көп бозбалаларға паңдана асқақтау басып, бақытты болдым. “Сонда да жан-жүрегіңді толтырар бір жан жетпей жүрді ғой” демесең, мен саған ғашық емес ем. Бір дауыл сәттің соғарын сезіп жүргенмен, сен екеніңді білген бе ем… Әйтеуір, жаным, “бұл күнде менсіз жүре алмайсың ғой” демесең, Мен саған ғашық емес ем. ***

Самолетке барамын көтеріліп, Көкіректі күдік-жел өтеді ұрып. Асау көңіл жабығып осындайда, оралмастай көрініп кетеді үміт. Жалтаңдаймын “қалайша ол жетпеді” деп, көтеремін тырмысып өкшені кеп… Сонау тұрған көп жанның арасынан сенің жүзің елестеп кетсе еді деп. Орап жақсы сөздердің құндағына, достар қалды қолдарын бұлғады да. Жетпейді ғой өзгенің ақ тілегі тіл қатпай-ақ өзіңнің тұрғаныңа. үнсіз-ақ сен тұрар ең жанымды ұғып, (түсіну де, меніңше, дарындылық) сенің келмегеніңнің өзі-ақ мені оралдырар мың есе сағындырып!

Мен сені қызғанамын. Жалт етіп қарағанына емес қыз баланың (мен ешқашан қызғанбан қызға, жаным, олар менің қашан да ақ тілеушім ғой – байбалам сап несіне сызданамын. Көкірегіңде мен тұрып, шамаң жетсе, басқа жұртқа мейлің сен жүз қарағын!). Мен сені қызғанамын бәз біреулер өктемсіп басынғанда (өктемсушілер көбейді – ғасырдан ба…), доспын дейтін жігіттер бірге отырып, сенен сырын қулықпен жасырғанда. Осылардың бәрі оқ боп қадалады сені нәзік сүйетін ғашық жанға. Сен далаға тартқансың. маңғаз мінез, кеңдікпен көзіме сен менің дархан далам боп көрінесің, өзекті өртеп, аңқаңды кептіретін отты сезімді алдың ба шөлінен сен?! Бір-біріңнен айнымай қалғасын ба – мен даламды да қызғанып, өліп-өшем. (Мен оны да қызғанам отаны жат біреулер менсінбегенде, ей, ағайын, мені тым “жершіл” демеңдер. Мен төзбеймін жат біреу қожасып жүрсе, бабаларымның қаны мен тері сіңген жерге! Тұмау құртқан солардың танауларына даланың жұпар ауасы келсін бе мүлде!) Мен сені қызғанамын, қадіріңді біреулер білмегенде, сені сырттай көре алмай күндегенде.

өзің жайлы орынсыз мысқыл айтса, қаным қайнап кетеді бұл денемде. …Осыған да шүкірлік. Пақырлық қой қызғанышсыз, жалынсыз күн көрем деу. ***

Алыстарға кетейік. Қаланың бізді көп жалықтырған күйбеңдерінен жыраққа, Ақ бас тауларға аймалап жатқан күміс шолпылы бұлақтар. Сен ғажайып ертегілердің батыры астындағы арғымақ атпен айшылық жолды бір аттар. өзіңе ғана табынған ессіз мен нәзік ару болайын тозақ боп сенсіз көрінсін тіпті жұмақ та! өңгеріп мені ап кетші көк ормандарға тылсымын аяқ баспаған, түнектерімен өр көңілдерді жасқаған. Толтырсын меңіреу дүниені у-шу дүбірге сенің екпініңнен қашқан аң! От махаббатыңнан өртенген маған еркек еместей көрінісін жалғыз өзіңнен басқа адам. ұмытайық біз сонда мынау жалғанда біреулер барын жер басып жүрген айла қып, өсек-аяңнан пайда алып: дүниенің бәрі біз екеуміздің жанымыздай мөлдір болсын деп, арманның ақбоз арғымағын Айға байлалық. Рахаттан сонда жылайын күліп жатып мен өмірден мың-мың айналып!

Түндер келеді құбылмас қараңғылықпен дүниенің барлық жиіркеніштерін таса ғып, күндізгі сағымдай көз жауын алмай көлгір көркімен жасанып; ақ сезімдердің ақ айдынында тербелер дел-сал сәт қой бұл қатыгездіктен қажыған көңілдер жасарып! Қараңғы түндер, бұл дүниенің ләззаты жалғыз сендерде ғана қалған ба! (өзгенің бәрі өзгеріп кеткен шеңгелін мезгіл салғанда). Түндердің тұнжыр тыныштығы ма екен көңілдерді көкке Көсілтіп талпындыратын таңдарға! Таңдайыңа татып тірліктің шырын шақтары жанды

Шалқытқан түн құшағына алғанда. Жалғыз-ақ мынау бөлмеде тыныштықта бей-жай көңіл көрпесі көсілмей, (қасиетті түндер кешіргей!) ақтүтек ойлардың ақпаны сақ-сақ күледі, жалғыздығынан құтырып кеткен жесірдей. Рахатын түннің тұл етіп сонда мен отырамын шабыттың сарала сауытын шешінбей. О, шуақ күндер! Қыз саусақ шұғыла төккенге балғын бақтарға менменшілдікпен мақтанба! Тірліктің қимас күндерін тылсым түндерде ғана сезбесек, қадірсіз шығар ақ таң да. Мынау жалғанда жалғыз-ақ өзім құдіреттідей боп отырам қараңғы түндер шапағат шашқан шақтарда.

Сарығұл өткен ғасырдың аяқ кезінде өмір сүрген, билікті топта көп қорлық көрген кедей палуан екен. Күндеңдер мына мені — кішіртудің сол шығар бір-ақ емі. Мен түгілі мерт болған күндестерден Ақанның Құлагері. Жүздеріңнен төгіңдер қылыш ызғар, содан, рас, жанымның мұңы сыздар. үн шығармай бәрін де ұғып тұрып мойындамауға тырысыңдар. Сыртымнан ғайбат үнмен қаралаңдар, оқ атып найза тілден. Күн көріңдер әйтеуір қапы қалмай өзгені жайратумен. Құлатыңдар мына мені — көп өмірдің құздары, жыра, белі. Қимылдаңдар. Бірақ тек соның бәрі — менің кішірмеуімнің бір-ақ емі!

Қара континент туралы толғау Дауылды менің ғасырым! ұлылығыңа, қайсарлығыңа бас ұрам. Сендегі құйын екпінге ере алмай жүргендер үшін ашынам.

Табына алмайтын бейшара жандар сұсты кейпіңнен шошынып, ұрмай-соқпай жасыған. Перзенттігім саған шын болса менің, бықсымай қара түндерде отты ұшқын болып шашылам немесе құм боп басылам! Әйтеуір бей-жай жүрмеймін мына ғасырда дүлей теңіздей тасыған. өйткені менің заманым – кезі емес кеште отырар қамсыз қызықтап кештің самалын сүйікті жанға жақындай алмай, жаутаңдап тігер жанарын. Жұмыр жер үстін жұмақтай көріп басатындардың кезі емес ойланбай әрбір қадамын. Бұл ғасыр деген – дәуірі болған о бастан соғысты кешкен сәбидей ерте жетілген ой мен сананың, тобырлар менен дараның; қайсарлық көрсе жаси қалатын бұйығы бейшаралар мен ұлағатты ойлы дананың. Күлкімен қатар көз жасын көрсең, оған да таңданбай, танбай қарағын!.. өйткені бұл кез – ғасыры күңкілге толы қала мен тағы келбеті өзгерген даланың, башпайға түскен ұзындықтар мен сандардан асқан қысқаның, жас ұзарту мен емі таптырмас жараның, адалдық пенен айнала беріп сатудың және де ащы шындық пен желім жаланың. Бұл – кезі құздан құлдырау менен шырқаудың, аңқау боп қалған ақ бастылар мен ақылгөй туған баланың; амалы біткен әлсіздер менен өктемнің, алдамшы ақ пенен қасиетті түндей қараның. Лапылдап өрттей сүйгізетін не өлердей жек көргізетін де құдіретің сенің, заманым! Біздің даланың жігіттеріндей айбатты, тәуекелің мен мәрттігің үшін қаладым. Бірінші ырғақ О, гитара, сайрадағы балқыт балғын денені сен! Балқыт мылқау айналаны мен жылаймын, сен егілсең. Ішкі шерлер тарқасын да, ұмыттыршы қараң күнді. Қайғы тұнған әр тасында еркелесін далам мұңды. Сенен шыққан үнге елітіп, жанарымда жалт ойнасын. Бар үмітті түннен күтіп, жүрген жандар қартаймасын. Құшағында қара түннің, қызу қандар тыншыған ба?! Құштарлықтан жаратылдым,

қара ормандар сыңсығанда. Сайра, жұртты жасқандыра, ұғынбаған құлақ талсын! Ойға батсын жастар мына, қарт негрлер жылап та алсын. О, гитара сұңқылдаған, қара түннің сырласы ма ең? Төндіргенде бұлтын ғалам тиылмаған түн жасы ма ең? Сен сайрасаң, қандар ысып, бір бұлқыныс басталады. Сиқыр сағым алдан ұшып қара түннен жасқанады. О, гитара, сайра дағы балқыт балғын денені сен. Балқыт мылқау айналаны мен жылаймын, сен егілесің. Жылағаным – ашынғаным, әуеніңді үдетші үзбей! Ал, ашынсам – басылмадым қара жерді дір еткізбей!.. Екінші ырғақ Кетсе де бақ тасаға, сен жалғыз бақсың маған. Тақыр қып таптаса да, ешкімді жатсынбаған, ешкімге таңданбаған, о, менің аңғал далам! Келгендер шарық табан сені еміп тойынуға, өктемсіп шалықтаған әндетіп қойныңда, төсіңді арамдаған, о, менің адал далам! Топастар жанды ұға ма – еселер қайғы-мұңды. Тентіреп қаңғығанға ақтарып байлығыңды, құлазып құлдыраған, о, менің мұңды далам! Даланың ұқпай мұңын жүргенге өшігер ем – әлсізбін, шықпайды үнім… Қайткенде төсіңе мен бақ құсын қондыра алам, о, менің сорлы далам! Күтумен әділетті жылаудан жасы кепкен өңінен әрі кетті қайысып қасіреттен, сонда да жалтармаған,

о, менің дархан далам! үшінші ырғақ Басыңдар сазды әуенге қара түндерде күй тынбасын, сылқым қимыл мен сұлу мүсіндер бей-жай әлемді сиқырласын! Қара түндерде сері сезімдер ойқастасын, қамау кірпіктер айқаспасын, күндіз көрінбес балғын денелер сезімсіздерге жай тастасын! Қасіреттерін күндіздің адал түндерге дарытпасын, адам түндерде тарықпасын, күндіз қол жетпес еркін сәттерде құса көңілдер шалықтасын! Тынбасын билер түргенше ару күн іргесін, мұң толы жанар күлімдесін, түндерде әппақ сезімді жандар күндіздерінен түңілмесін! Төртінші ырғақ Мен қарамын - қасіретім бұл маңдайда сорым болған, азап-мұңның қадады оғын жалған. Жетімі етіп бұл тағдыр жер үстінің, зұлымдықтың жарына соғылды арман. Мен қарамын - табиғаттың мен де бір перзентімін, арқалаған бейнетін жер бетінің. Ақ көңілім, таза арым - жазам менің, қаралығым - бар күнәм, кем-кетігім. Мен қарамын - қасиетті түндердей адалдығым, жүректерді өртеген жанар нұрым. Мен сұстымын қарғаудан сұм тағдырдың маған деген бақытқа сараңдығын. Мен қарамын - табиғаттың өзіндей сұлумын мен, қаныма ыстық құйылған қызу күннен. Бір әділет күтумен бұл жалғаннан қара тас боп ішімнен тынып жүргем. Мен қарамын - қаным сіңген қара жер таң құшпаған, таң құшпаған, содан кек-арды ұштағам, сезе тұрып күшіңді бұрқана алмай... О, дәрменсіз сорлылық — қарғыс саған!.. Негр қызының бірінші монологы Қасиетті түндерде, қасіретті түндерде құштар жандардан, ыстық қандардан

жаратылдым, демеймін дара тудым. Алаңсыз күлімдеген, қайғыдан түңілмеген мен сәби болатынмын. Ананың көкірегінен, даланың от іреңінен сезімнің пәктігін алғам. Күдіксіз көңілде бір күй, күтуші ем өмірден ылғи туардай сәтті күн алдан. Көңіл шат. Мол-ды арманым. Жоқтықта қорланбадым, білмедім жабығуды, мұңайып қамығуды күдіктер жат-ты маған, еліктей шапқылағам. Ақ қызбен жарысқанда, мен кеттім алысқа – алға. Сонда олар күлкі қылды: “Сен лас, тағысың” деп мен алғаш намысым кеп, қарғадым түн түрімді. Негр қызының екінші монологы Мынау қарғыс атқан заманда, арды сатқан заманда, қасқая қарап сескенбей жын қағып кеткен ғаламға, халқыма теңдік іздеген, шындықтан күдер үзбеген менің де сорым бес елі. Жүрегім кекті, көңіл кем, нұр тайып албырт өңімнен, әділет пенен шындықтан жұрдай боп тұрған өмірден не көрдім дермін ғасырға осынау отызға жетпеген жасымда?! Ала алмай кеткен есені. Халқымды қорлап кеміткен, жерімді таптап желіккен мықтылармен алыстым қиындықтарға көніп мен, еш пендеден кем еместігімді паш қылып, қойса да заман көмейіме менің тас тығып. Жалтақты көзге ілмедім, жылағандарға күлмедім, әлсіздердің алдында күштісінуді білмедім. Еркіндікті аңсар көкірегімді қысты-ау бықсығы мынау мәдениеттілер салған түрменің. Негр қызының үшінші монологы Негрдің байтақ даласы -

мекенім менің бақыттылыққа тапшылау, қасіретімен, тақсіретімен жаныма жақын, жақсылау, қайырын бермеген көк түтін завод, космостық алып алаңдар, көкірегіңді сорып, қозғалтпай қойды тас бұғау. Солардың бәрін сыйғызған саумал кеудеңнен өз перзентіңе сая бере алмай қасірет шегіп жатсың-ау... Мен қызың ем ақ үмітпенен еркіндіктерге талпынған. Сүйіктімменен күн кешер ем-ау басым айналып балқудан. Мен саған сені қастерлеп өтер қызу қанды ұлды сыйлар ем, “аналап” ерер артымнан. Азабыңды сенің көргенде бірақ, бар бақыттардан безіп мен тағдырыңды ойлап алқынғам. Мен енді саған өзімді тұтас арнадым, Қанымды сорса да, қастерлі жолдан тартынбан! Сен үшін менде жан құрбан! Сені “тағы” деседі сұрғылт пенделер тентіреп келген ұмытып елін, мекенін (соларға қаным қайнамай енді не етемін?!), құштарлықтардан мақұрым қалған сорлы кеуделер ұққан ба тағылым — деген табиғаттай пәк тағылықта ғана екенін! Олар білмейді - қорлауы менен кемітуінің өзі сабақ боп, есейтіп мені кетерін. Мен өкінбеймін, ағылсын мейлі жүрегімнен менің жосып кан, о, қорқау заман, зұлымдығыңды тосып қал! Менің өмірбаяным – мұңды даламның қасіретінен туған қаћарлы күштің басы бұл озбырлық пенен өктемдікті де шошытқан!..

*** Сен ызаландың ба екен: қампық қарынды отандастарың қараңғы көкірек, түн кеуде дүниенің бәрін алтынмен өлшеп, алшаңдай басып жүргенде? ұят, ар-намыс, әділет деген сені тыншытпаған көп ойлар қаңсыған бастарға кірген бе?! Адамдардағы топастық пенен ойсыздық – бұл жалғандағы қасірет осы-ау білгенге. Құшақ кеуделі көңілдері соқыр олардан

сергектеу шығар темір қабырғалы түрмең де... Сен жылап алдың ба екен: жылдасыңды көріп анасыменен басқа бір тілде ұғысқан, осындайлардан жаның күйгенде жанарыңнан кекті мұң ұшқан. Ертерек сені есейтті ме екен “мәдениетпен” сырқос біреулер халқыңның қанын мойындамауға тырысқан. Қара жерде тұрып, қара боп туғанын ар көріп негрмін деуге ығысқан. Сен шыдамадың ба екен: тобырларды көріп жиіркеніш пенен мысқыл ойнаған көзінде, ішіңнен жаттап олардың әрбір жаныңды түйрер сөзін де; негр біткенді аяқ басқызып, маймылдан адам еткендей, ойларын естіп кеттің-ау толқып төтеп бере алмай төзімге. Ақ кеуделердің пасықтығынан, сірә, мен білсем, құса жаздадың өзің де. өрлігіңе сенің, ерлігіңе сенің, құлақ түргенде күллі әлем, бір жасап қалдым мұнда мен. Жалындап тұрып жырлар оқысам алдыңда, езу тартар ең, тыңдар ең. Заман орнатқан монументтей боп тұрсың сен жердің төсінде ғасырдай асқақ тұлғамен!

Ғасыр, сенің екі есті мінезіңнен мен жүрмін тынши алмай: біреулер жүр бақыттан тұншығардай, қаћарыңнан қорыққан қара халық дірдектейді алдыңда үн шығармай. Ыза болам жүрмін деп бір іс кылмай, жабырқаулы көңілдер құлшынардай, бейшаралығынан біреулер қымсынардай. Қиындықтарына шыдар ем, іс тындырсам, тарих өзі жақсылап бір сынардай. Тұлпарлардың тұяғы бекімейді тақырларды таптамай, шын сыналмай. Сен барасың зымырап корабльдердің отты арын екпінімен (ере алмағандар азабын шекті, білем!) жанталасқан уақытқа ілесем деп жер де үдетіп жүрісін кетті білем. Жұмыр жердің үстінде пенделерге бақыт пенен күлкі ортақ деп біліп ем; бақсам, бірдің жүзінде шаттық тұнып,

ызалылар сорлаған кекті үнінен. Әкем өтті қырық жаста құрбан боп қырғындарда… Қасіретім жетерлік мың жылдарға. Адамзатта ой өскен бұл дәуірде құлақ асқым келмейтін мұң-жырларға. Мұңсыздығым қате екен. Планетаның бір басында қамалған құрбым барда. Бір жерлерде бұғаулап бұғалықсыз еркіндіктің жігерін құм қылғанда. Толған шақта кемелдеп жасым, санам, қалай өкпе айтпаймын, ғасыр, саған?! Бір жерлерде жазықсыз қан төгіліп, бір жерлерде азаптан ашынса адам?! Ойсыз болсам, миыма кіріп шықпай қасірет, түрме деген (бақыттылау болар ма ем — білген емен), Жер жарылып жатса да, жайбарақат топтастықпен алаңсыз күн көрер ем. Күн көрер ем. Жићаздардан үй толы көрінбестен, өрт алса да дүниені сезінбестен. Бас қатырып жатпай-ақ өмір жайлы, шығарар ем халқымды, елімді естен. Жау шапса да көршімді елең етпей, естімеген кісі боп керілмес пе ем. Қайғысы үшін біреудің жүрек жыртып жерлегендей жарымды егілмес те ем. өзің бірақ ой бердің, білім бердің, нар жігіттің арқалар жүгін бердің. Сана бердің сергектеу сезінуге қайғысы мен күлкісін жұмыр Жердің. Енші қылдың қайсарлық, өжеттікті жүрегіне от бер деп түңілгеннің. Тыншытпайды сондықтан мынау сұсты ғасырда өзгермелі қаралаған шындықты сөздер мені: шығыстағы сәбиге оқ атылса, ол - менің жүрегіме көзделгені. Сондықтан да хақым жоқ сөз етуге бас қамын, тамақ мұңын, (Жер күрсінсе, мендағы азаптымын) шындық қуған замандас отырғанда төбесіне телміріп абақтының. Жердегі ұлы не сұмдық істер үшін мен уақыттың алдында жауаптымын.

Қоршауға алды азулы қасқыр-заман. Қасқыр-заман қатыгез, алдында ешкім қанын сорып алса да бас бұрмаған. Қара едің сен (ақшылдығым шамалы өзімнің де), қараларда мықты ғой төзім мүлде. Төзім бітті, үзілген өмір сынды, ызалы кек тасыды көз ілдірмей. Құйын болғың келді сен түнек түннің серпетін тұмандарын, ақтарылмай түбінде тұрар ма ағын! Ақ сәуле боп жасқанбай, жария еттің қаралардың ақ тілек, мұң-арманын. Әлжуаздар (қадаса да өктемсіп қанды өкшені, сендегі үміт сөнбеді, ар да өшпеді). өнеріңе, ойыңа бас шайқасып тұрсадағы қарады аң деп сені. Қатал тағдыр, жұмыр жерге сыйғызбай адам ұлын, қырқыстырып күніне алады мың: ақтығына есіртіп біреулерді, біреулерге сор етіп қаралығын. Бақытты едім ойдан жырақ, елтігіш кезімде мен алалығын өмірдің сезінбеп ем. Дәл осы сәт ұқтым-ау қасіретіңді қатар қойып өзімді-өзіңменен. Қарамаймын сендегі жат тілге мен, өзіңменен біргемін, жатпын демен. Халық деген құдірет күш барында сенем саған туатын ақ күнге мен!

Бұлақтар құздардан асып, сарқырап сайларға аққанда, көңілім қырларға ғашық самғайды жайлау жақтарға. Жүрегім бұлқынады да, тоқтамай думан бақтарға, талпынар қыр-тұрағына, құлпырған қызғалдақтарға. Қиялым – желмен жарысқан ай маңдай арғымақтарда. Көп аңсап келгенде алыстан бәйгелер қалжыратқан ба! Сәби қып бұл күндер мені тұрғандай тосып гүлдерді, ұмыт қып үлкейгендегі қырқысқан қырсық күндерді. Мен сонда бала боп кеттім, қалғанын сезбедім күз кеп… Қырларды аралап кеттім, қызғалдақ кездерімді іздеп. ***

Арғымақтары қайда екен бұ даланың, бәйге алаңын көргенде шыдамадым. Аңсап келген ауылда сәйгүлікке тақым салмай мен қалай тұра аламын? Ағатай! Маған арнап бір жүйрік баптадың ба? Ендеше мен ойнайын ат жалында. Бір көтеріп тастаңдар сүйтіп мені шаршаңқырап келген бұл шақтарымда. Құйысқанды тарттырып күмістеген, оюлаңдар тоқымды пүлішпенен. Арғымақ ат астымда ойнақтаса, жалығарым жоқ, сірә, жүріске мен. Бір жасайын мен бүгін кетпей қойған бәйге ғой көкейімнен, жете алмаған жігітті төпейін мен. Жорғаңды қой, қайда әлгі Бәйге торы – неде болса бір зулап өтейін мен!

Көйлегім тарлау, шашым да қысқа, ағайын, сезіп-ақ тұрмын, “ерсі” деп тұрсың талайың. Тырнағым аздап қызылдау оның үстіне, о, құдайдың азабы деген күшті де ! Біз өкше, сүйір — аяқта мынау кебісім, сендерше бұ да тұрған жоқ онша келісіп. Осының бәрін көңілге түйіп, тізіп кеп, тұрсыңдар іштей: “Мынауың тұрған бұзық”-деп. Жоқ, менің жаным —қазақтың жаны кіршіксіз, бал қымыз қайда — әкелші, қалдық күнсіп біз. Келдім ғой мұнда /қарама, жеңге, аңырып/ тезекке піскен таба нан иісін сағынып. Мен жұртқа айтып “бесбармақты” да, мақтанам, жеңеше, маған құйымшағыңды әкел сақтаған! Домбыра бар ма? Берейін әсем ән салып, қазақтың әнін тыңдайсыңдар ғой тамсанып. “Қалада өстім, бәрі ерсі мұнда!” демеймін: қол тимей жатса,сиыр да сауып берейін. Құдықтан суды әкелем иін ағашпен, көлбіреп қалса иығым, айтпан қараш деп. Ақкөңіл жандар әзілге әсте қанса-шы, адаймын десем, қалады мәз боп баршасы. Ал енді қалай —алғашқы ойлар қашты ма? Қалдыңдар сезбей тар көйлек, қысқа шашты да! Жеңгейлерменен тату боп кеттім сыр ашып, көрерсің: бұлар қалады ертең жыласып!

Сағынып жеткен шағыңда жаз жайлау - атамекенге, дала боп дархан жаның да жадырап қалады екен де. Самал боп сені тербеткен көңілдер деген пәк қандай! Сырларды түйген сен көптен тұра да алмайсың ақтармай. Ән-күйің қымбат мұнда аса, күтпейді Сізден сый бөтен: (домбыра төрде тұрмаса, қазақтың үйі үй ме екен!) Амалсыз сосын ән салып, Бибігүлге ұсап бағасың. Тыңдайды сені барша жұрт, ертіп кеп бала-шағасын. Кәрі-жас қалмай маңдағы, той болып ылғи түн деген. Боз үйге сыймай қалғаны сығалап қарар іргеден. Жұмақ-ау мына дала шын, көңілдің бұлты ашылды. Жаңартып содан аласың ой қажап біткен басыңды. Босаңсып кетеді екенсің, қоштасу жасы кетті ағып. Қимайсың, бірақ, кетесің күйбең тірлікті бетке алып.

Бір жүрейік, қос дауыспен "Аққұмдай" бір ән салып, тұтқындасын ақынды қылаң шабыт, мұңдылар да еске алсын бақыт күнін, жанарларды тұрмасын тұман шалып. өмір — жасыл бақ емес, арналы құз, таба алмайтын сәттер бар қарманып із. Бұл тірлікте түк емес кейде біздің ұғыса алмай, керісіп қалғанымыз. Несі қызық бар дәмін татпай кетсек, өмірге келіп тұрып, қуантпаса ол, жылатып, еліктіріп?! Кейде дауыл соқпаса, тыныштық та жібереді емес пе зеріктіріп? Бір жүрейік жүзімізден арайлы арман ұшып, жанымыз — дәл гүл құшқан таңдағы шық. Бізді көріп секемшіл мына жұрттар бас шайқасып, дал болсын таңданысып. ***

Көгалды алаң. Сүт сәуле қырды басқан, біз отырмыз жанардан арман ұшып. Еленбейтін бұрынғы жұлдыз, аспан – бәріне таңданысып. Теңесем де өзіңді жасықтармен, бір батылдық көруді аңсап едім. Кеткім келген кісі боп асыққанмен, жібермей қалса дедім. Батылдық па күтпеген, жүрек пе ізгі сені маған жіберген сүйікті етіп. Менің балғын денемді дір еткізді қолдарың тиіп кетіп. Құшақтадың. Соны аңсап бір тынбап ем (бір бұлқыныс басталды іште керім) ашуланған кісі боп бұлқынғанмен, құшақтай түссе дедім. Адам деген бақыттан тұншығады, ә, шырын сәтте бойында қан тасыған. Біздер жаққа қарауға қымсына ма – ай жатыр шалқасынан. Қызыққандай біздерге дала мына, бара жатты құбылып шалғын-кілем. Сонда сенің тұп-тұнық жанарыңа тұтқын боп қалдым білем…

Жанарым талды-ау менің заңғар шыңдардың басына қарауменен (көңілім, шырқап қалдың ба – жадаулау ең?!) Сол биіктіктің көз жетпес ұшар басынан лапылдап тұрған мен ылғи алау көрем. Мен даланың қызы едім, жазықтығында жатпайтын көз ілер қара (жазира менің жанымның өзі де дала). Асқар көрмеген мен шіркін биік дегенді өлшеуші ем сонау аспанның өзімен ғана. Биіктіктегі дауылдар елестететін шығар-ау майдан сындарын (мен де бір самғап көрсем бе – қайралсын жаным!) Қайта келмейтін тұлғадай мынау жалғанға қасқайып қалай тұрсыңдар, қайран шыңдарым!? Ей, менің шырқау аспаным, сұңғыла шыңнан өзің де бұлтармадың ба – сүйгізіп жатсың шымылдық-бұлт ар жағында! Мен білсем, сонау шыңдарға көзім жетпейтін демігіп әрең жетеді-ау сұңқарларың да! Мен төменде тұрсам да, қияларға тігер жанарда мұң тұна қалмай астан-кестен боп кеттім жыр құрағандай! Тентектеу көңілім тынатын емес-ау енді сонау заңғардың басынан бір құлап алмай!..

*** Сағыныш хатын жолдадым сендерге, ауылдастарым. Жаныма мәңгі орнадың, жиі дауылды аспаным. Думанды жерде жүрсем де, аулымды аңсап жоқтадым, қазандықтарда бір сөнбей жалындап жанған оттарын. Қарап жүрсіңдер – бұл мәлім өзгеге мақтан етуге – бар ма деп менің жырларым газет пен журнал бетінде. Мені атайсыңдар мақтанға балаларға да жыр қылып. Мен шіркін мұнда жатқандай ұлы бір істер тындырып. Жыл сайын, ауыл, сендегі қымбаттарыма оралам, сақталған көңіл-теңдегі сырды ақтаруға оралам. Есейген шақта бүгінгі көп жайларды ұғып, түсінген – оралам, кішілігімді қайта бір сезу үшін мен. ***

Мен жалындап өтемін қариялардың қимайтын жас шағы болып, балапандардың талпынар асқары болып, ару қыздардың аңсаған арманы болып, асқақ жандардың алаулы таңдары болып; жиырмада жесір қалғанның аңсары болып, сүйіскендерге көз ілер таңсәрі болып... Мендегі арынды екпінге дауыл көрмеген бишара жандар жатсын бір тамсанып өліп. Мен келемін өтсем деп армандарды асып, алаулы жаным арайлы таңдарға ғашық. Жаныма серік болуға жарай алмайды жүйрік жылдарға ілеспей қалғандар жасып. Мен талпынбаймын топастықпенен күн көрер тыныш тұғырға, арам ойлармен сақтаман қылышты қында. Жырларымды оқып құлшынсын оты бар жандар уақытпен бірге өлмейтін бір іс қылуға. Жүрмесе болды адамдар тұлғамды менің шатасып басқаға таңып, жасықтар жүрсін, кездессе, жасқана қалып. Несіне жүрем әйтпесе қара жерде мен жиырмасыншы ғасырдың жас шағы атанып!...

*** Сонау күздің бір күні артымда менің қимайтын далам да қалып, ақ әжелерден жолыма самал-бата алып, кете бардым киелі киіз үйден аттап, қиялдың жақұт моншағын жанарға тағып. Далам менің, жаутаңдап өзің жаққа, сағынышымды өлең қып жиі арнайтынмын, кеңдігіңді аңсап, сәнді үйге сыя алмайтынмын. Көкжиегіңе көз жетпей үйренгесін-ау – менің ылғи алысты қиялдайтыным... Мен білмеуші ем

өзіңнен өзге ұлылар бар екендігін, кейбіреулерге әлем де тар екендігін. Таңданатынмын: жердегі жұрттың бәріне бермейді екен деп неге осы дала кеңдігін. өсіп те қалдым бұл күнде көлеңкесіне кеудемді құштырмай мұңның, көре алмағандардың көзіне мысқылдай күлдім. Сенің асқақтығыңмен – тіршілікке тән пасықтықтардың бәріне пысқырмай жүрмін. Күн сайын тәтті ұйқымнан оятып мені беймаза қаланың таңы, болашақ, саған асығып барамын тағы: қияларға шырқар қиялмен тәкаппар басып, тұла бойымда тулаған даланың қаны. ***

Тағы да көктем келді, бал сезімдерге, сал сезімдерге ұран сап, өткінші ғұмырдай қылықтары мол бұлаң шақ! Көн көңілдер де теңіз боп көлкіп кетіпті-ау ару қыз аңсап, жыр аңсап! Бұл не деген құдірет! Дүниені түгел құштарлық қаптап кеткен бе, адамның бәрі мас болып жүр ғой от-демге! Байырғы күңгірт күндер де қайтып келместей... Жабырқап жүрген жоқ пенде. ұмытып жатыр жұмыр жер өктем мезгілдің қалдырған қаза-қайғысын. Жас көңілменен тыңдайды дүние май құсын. Пенделер салған әжімдер басып, мазасыз жатқан жер-ана, көктемде неткен жайлысың! Қыз-көктем келіп, қызғалдақ қадап жүр белде, қатыгездер де көз салады екен гүлдерге. Табиғат шіркін адамды бір сәт сергітіп алады екен-ау тірліктен қажып, қалжырап жүрген күндерде.

Ерке өзендер жатпайды тасып ағып, таулар да тұр жамылып басына бұлт, ақ қайыңдар жылайды жапырағын байқаусыз шашып алып. Аспан да жас төгеді ашынғаннан, жасыл көркін жаздағы жасырған маң. Бозаң дала жатады томсырайып баладай ашуланған. Бау-бақшаны тұратын жеміс тұнып, жинап қойды адамдар келістіріп. Тарсылдатып үйлердің терезесін жүреді жел ысқырып. Көк аспан да жойыпты от тынысын, қоңыр бұлттар жөңкілген соқтығысып, балалар жүр кірбіңсіз көңілменен шапқылап доп қуысып.

Дарқан дала. Көлбеңдеп сағым қырдан, жанарында от ойнап жалын нұрдан, перзенттері жүреді дала десе, еткісі кеп бойдағы барын құрбан. Әйтеуір, бір мінез бар бұл далада алды-артыңды ойлатпай табындырған. Жігіттерін көрсең-ау – арғымақ ат астында алшаңдаған, тәуекелден алдына жан салмаған. Адал ниет жандардың намысы үшін бұйым емес от-жалын салсаң да оған. Адамсынған жандарға асқақтығы – “Құдай” өзі келсе де қарсы алмаған. Шыбын құрлы оларға дұшпанының ататын тас кесегі, жауласса, оның хақ екен бас кесері! Бір сенімін ақтасаң, ғұмыр бойы балап өтеді айнымас досқа сені. Ел басына күн туса, тоқтатпайды оны жардың жас құшақ, жас төсегі. Отырмайды өлсе де, жасқаншақтап жаныңның күйін бағып, қарамайды жалтаңдап жиі ұрланып: құшақтаса – табынып ару біткен е демейді, кетсе де қиырға алып. Бұл даланың от мінез жігіттері сүйеді ылғи осылай күйіп-жанып!

Арман деген елесті қуып келем алып-ұшқан жастықтың тұлпарымен. Бірде ысиды, біресе суып денем алған сайын әр белес, қырқаны мен. Ей, жастығым, маужырап қалғымағын, бала қаздай қияға түлет мені. Көктеменің мүлгіген таңғы бағын менің жаным жүрген жоқ тілеп тегі. Болсын мейлі асқар тау, алдым ағын, мүмкін емес жасытып жүдетпегі. Сенетінім - құс қанат арғымағым, сонсоң алау жалыным жүректегі. Мен осылай арманды қуып келем, алып-ұшқан жастықтың тұлпарымен. Тоқтамайтын шығармын жуықта мен – алыс самғау-қашанғы іңкәрім ең! ***

Менде бір толғаныс бар (кейде өзім де түсінбеймін) дауыл күнгі дарияның күшіндей бір. Сонау біздің қырдағы тұяқ тілген бәйге алаңы секілді дүсірлеймін. өзім сонда тұтас бір ғасырдаймын: жүргендеймін жарқылдап қасында айдың. Мынау бей-жай дүниені сілкіндіріп бір таң қылмай мен, сірә, басылмаймын. Бұйығы өмір тілемен ғасырдан мен. Мейлі, жұртым тентек дер, асыл жан дер.

Бұл тірлікте жарқ еткен жақсылықтың барлығын да құшамын ғашық жанмен. Қыңыр кетсем, кешір деп өтінбеймін. Шақыр, өмір, әділет сотын мейлің! Мен әйтеуір жалтаңдап, жалбарынып өзім қылған ісіме өкінбеймін. Менде бір тебіреніс бар (кейде өзім де түсінбеймін) дәл сендегі құштарлық күшіндей бір. Сондықтан ба – қыз ғұмыр бұл өмірді қуаныш-қайғысымен ішіп жеймін. Осы сезім алаулап бойда тұрса асылы кішірмеймін.