Ә. Кекілбайұлы
Әбіш

Кекілбайұлы Ә.
Шығармаларының жиырма томдық толық жинағы.
Әдебиет өрісі. 17-том. – Алма­ты: “Жазу­шы”, 2012.–
384 бет.

Қаламгер бұл томға енген шығармаларында арғы-бергі шетел
әдебиетіндегі және қазақ әдебиетіндегі таным зор тұлғалар мен
тағылымы мол туындыларға кеңінен тоқталған.
ІSBN 978-601-200-373-4 (17 т.)

© Кекілбайұлы Ә., 2012
© “Жазушы” баспасы, 2012

ББК 83.3 (5 Қаз)
Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитеті
“Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару”

Ә. Кекілбайұлы
17-том

Бұл не өзі? Биігі қиян, бітімі қыңыр құз жақпар­ды
жарып шығып шапшыған шаңқан сезімнің лирикасы ма?
Жоқ. Кер мылқаудың керең өңіндей безерген безбүйрек тас
қамалдың аждаһа түкпірінің бірінде болып, беймағұлым

қалған құпия қылмыс жайлы ауыздан су ағызар қызық
хикаят па, әлде? Жоқ. Талағына тай теуіп, талабының
маңдайы тасқа тиген тағдырдың азалы жыры ма? Жоқ.
Ол да емес. Нар кескендей жарқырай суырылып қалтырай

құлаған өршіл рухқа арттағы тігер тұяқ айтқан мақтау-
мадақ па? Оған да келіңкіремейді. Бұл не өзі сонда? Драма
ма? Поэма ма? Трагедия ма? Жоқ. Бәрі де емес. Бұл – Шек­
спир. Бұл – Болмыс.

Адам, әдетте, өлшемге, тайға таңба басқандай дәл
анықтамаға құмар. Ал, Болмыс біз неғұрлым ғұлама болған
сайын біздің кешегі тәптіштеп тастаған өлшемдерімізді
өтірікке шығарып, санамыз айналасын көбірек көре ала­

тын биікке шыққан сайын, бұрынғыдан да бетер кеңейіп,
ұлғайып – көл-көсір боп көсіле түседі. Болмыстың өз
қанынан жаралған асқар ала таланттардың алқабы да зор.
Шекспир алқабы да ұлан қайыр. Ол төңірегін тінте шо­

лып, түгендеп жаттап алар кішкене төбешік емес. Ол бір
тұтас әлем. Оның қойнауына талай ғасырдың небір батыл
болжамдары бойлап қайтып жүр. Солардың ешбірі түгел
танып, түптеп білдім деп көрген емес. Шекспир әлемі зерт­

теле түсуде. Жақында сол әлемге жиһанкездердің жаңа бір
тобы барып қайтты.
Г. Козинцевтің жаңа фильмінде зерттеушінің зерек көзі
бар. Ол Шекспир Гамлетін, оның күңіренген күйзелісі мен

Әдебиет өрісі
албырт арпалысын тұңғиық болмыстың құпия қойнына
қомағайлана телмірген зерек жанар деп ұққан. Шынын­
да да, Гамлет не іздеп жүр? Нені істесе, нені бітірсе

тыншыр еді? Қара басының қамы үшін, қапас жанының
тояты үшін туған ағасының қанын жұтқан Клавдийдің
қылмысын әшкерелеу ме? Шекспир бұны шымылдық
ашылмай жатып-ақ сөз қылады, Гамлет мұны туған үйінің

босағасынан аттамай жатып-ақ сезеді. Туған әкесінің кегін
қайтармаққа тулап жүр ме? Бұның да қисыны жоқ. Сілімтір
Полонийдің кегін қуған Лаэрт қас пен көздің арасында
Клавдийдің тас қамалын асты-үстіне түсіре жаздамай

ма? Гамлеттің бұндайлық қауқары бар. Батырлық десең
батырлық, бет қаратпай ықтырып кетер кемеңгер ашу,
досы түгіл жауын жапырып жібере жаздайтын айбынды
бедел – бәрі бір басында. Жоқ, бұның бірі де оның ойына

кіріп шыққан емес. Өйткені, ол саздауыттың сазаны емес,
тұңғиықтың шортаны ғой. Ол мынау аядай тас қамалдың
ішіне емес, айдай кең әлемге симай буырқанып жүр. Оның
жанындағы алапат арпалысқа тақтың рахаты, тәждің

салтанаты, қайтқан кектің ләззаты, жолына жаны пида
жазықсыз жардың пәк махаббаты – ешбірі тоқтау бола
алмайды. Оның ешбірі ол үшін медет емес. Әке өлімі оны
әлеммен бетпе-бет беттестірді. Ол көкірегін астан-кестен

өткен кесепатты болған оқиғадан, істелген қылмыстан
емес, болмыстың мінезінен іздейді. Гамлеттің шақшадай
басын шарадай етіп жүрген қоғам деуге, заман деуге
келмейді, қоғамның, заманның ғұмыры жылдап, озса жүз

жылдап есептеледі. Ал, болмыстың өлшемі – мәңгілік.
Гамлет қоғамның құпиясы мен сырын білгенге көңілі
көншімейді, ол мынау ерен болмыстың ежелгі заңдарын
білуге құштар. Оның көкірегін өртеп бара жатқан шөл

сонда көншиді. Гамлет соны тапты ма, жоқ па? Тапқан
жоқ. Оған себеп – оның өмірі. Тапты. Оған себеп – оның
өлімі. Тапқан жоқ, өйткені Гамлет өлер сағатына дейін тіпті
өліп бара жатып та ізденіспен өтті. Оның аузына түскен

Ә. Кекілбайұлы
оның жалын шашқан лепті сөйлемдерінің өзі шындықтың
көлденең тартқан бір құпиясы, тағы бір сұрауы. Гамлеттің
әлденені дәлелдеуінен, тоқтамға келуінен сұрауы көп. Тіпті

өліп бара жатып досы Горациоға айтқан өсиеттерінде де
сұрау басым. Ол төңірегіне сұрақпен қарап өлді. Бұл –
ізденіс. Бұл – әлі таппағаны. Алайда, Гамлет кімнен
сұрап жүр, нені сұрап жүр? Өз көкірегіне өзі емініп, мен

неге олай емес, бұлаймын деп басы қатып жүр ме? Жоқ.
Онда бұл кескілескен шайқас, кеуделеген шабуыл емес,
кегежекте­ген шегініс болар еді. Гамлет сұрауы жұртқа,
төңірекке, өмірдің өзіне бағышталған. Ол ешкімнен,

ештеңеден тайсалмайды. Ол – дүние неге бұлай? – деп
сұрайды. Оның әрбір сұрағынан семсердің шартылы
естіліп, зеңбіректің шарпуы бетке ұрады. Бұның аты –
күрес. Ол сол күресте мерт болды. Бұл – оның іздегенін

тапқаны. Дәлірек айтқанда, іздегеніне апарар жолды
тапқаны. Бірақ, танығаны емес. Гамлеттің өлімі – ол сулы
көз сентименталистер үшін ғана трагедия, әйтпесе, ол
өлім – өмір отының аспанды шарпыған асқақ алауы ғой.

Гамлет трагедиясы, оның рухани трагедиясы – айшылық­
тан ат сабылтып жүріп іздегенін тауып тұрып танымағаны.
Бұл жерде, Гамлет қанша туласа да уақыттың құлы. Оның
көкірегіндегі сұрақ – адамзат үшін ұлы революция еді. Ол

бір жүрекке сиып, бір білекке билетпейтін еді. Гамлет улы
семсерден емес, сондай шамадан тыс ауыр рухани жүктен
зорығып өлді. Оның өлімі – бәйтеректі белінен қиып өткен
жәй оғына ұқсай беретіні де сондықтан. Сол себепті де

біз Гамлетті сүйе отырып, мүсіркейміз. Бірақ, бұдан Гам­
летке деген махаббатымыз бір мысқал да ортаймайды.
Финалдағы Фортинбрастың Гамлетті батыр жауынгерше
жерлеу керек дегеніне бәріміз де қосыламыз. Бұл жерде

Шекспир өзінің атынан, өз заманының атынан емес, бүкіл
адамзат пен мәңгіліктің атынан сөйлеп тұр. Біздің пікіріміз
бен лебізімізді қамти кететін сыры да сонда.
Гамлет бізге неге қадірлі? Ол немен не үшін алыс­

Әдебиет өрісі
әке елесі адамзаттың көп ұрпағын ылғи шөлдетіп келе
жатқан тұңғиық ақиқаттың тұңғиық тұлғасы сияқты. Ол
әрі үрейлі, әрі игі, әрі қатал, әрі қадірлі, әрі құдіретті, әрі

шарасыз мүсәпір. Маймылдың түгіне сіңіп кеткен тістеуік
жәндіктей, өмірдің жон арқасын бір жайлап алып, жата қап
туласа да түсіре алмай келе жатқан – тоғышарлық дейтін
кесепаты бар ғой. Тоғышар ұғым үшін Гамлеттің арпа­

лысы атымен мәнсіз көрінуі мүмкін. Гамлеттің ұлылығы
да – оның істегенін екінің бірі істей бермейтіндігінде ғой.
Гамлет ақиқат жолында шындық үшін жалғанмен, мәңгілік
үшін өткіншімен, құдіреттілік үшін әлсіздікпен, ақпейіл

адамгершілік үшін қапас қара ниетпен, асқақ арман үшін
жербауырлаған тоғышарлықпен белдесті. Бұл – үлкен ру­
хани ерлік. Гамлет бізге соған бола қадірлі.
Шекспир оны Англия үшін емес, адамзат үшін, белгілі

бір заман мен қоғам үшін емес мәңгілікке арнап жазды.
Гамлеттің аузынан түспейтін, ойынан кетпейтін – «Бол­
сам ба, болмасам ба?» – адамзаттың ақыл-ойының күн
тәртібінен әлі түсе қойған жоқ. Ендеше, Гамлетті ежелгі

реквизитке тұтқын қылуға болмайды. Шекспирдің Тас
қамалы декорация емес, символ. Ендеше Гамлет біздің
замандасымызбен Шекспир тұстасының тілімен сөйлесе
алмайды. Г. Козинцев те, И. Смоктуновский де бұны жете

түсінген. И. Смоктуновский ойнаған Гамлет Шекспир
тұсындағы, я одан бұрынғы сарай төресі дат ханзадасы да,
немесе бүгінгі Копенгаген – «битнигі» де емес, үлкен руха­
ни күрестің қаһарманы. Біздің баршамыздың сырласымыз.

Гамлет бізге неге керек? «Бейтанысқа құмар болып
безгенімше, көз таныс кесепатқа көнгенім жөн» – деп
көзжұма бермеу үшін, көңіліміздің көзіне ұйқы үйіртпеу
үшін, бақытымыз бен бостандығымызды, ерлігіміз бен

еңбегімізді, еркіміз бен көркімізді, сеніміміз бен төзімімізді
көлденең сұғанақ қол иемденіп кете бермеу үшін, көзге
үйреншіктіге бой ұсына салып, рухани шайқастарға
салғырт қарап, шау тартпауымыз үшін, күрес тұлпары жол

Ә. Кекілбайұлы
Гамлет адамның көркі мен еркіне, күші мен білігіне,
арманы мен ісіне қайран қалып сөйлегенде, осынау от
шашқан жалынды сөз болмысқа құлағын салып, көкірегін

тосқан сауал еді.
Фильм аяқтала бере Гамлеттің сол монологін бәріміз де
іштей бір-бір қайталап шығамыз. Бұл жолы Шекспирдің
алаулаған сөздері Гамлет сауалының жауабына айналады.

Демек, біздің көкірегімізде Гамлет рухы әлі тірі. Күрес
қандай әдемі!
Фильм аяқталды. Экранда тас қамалға дамылсыз соғып,
дамылсыз буырқанған, үстірт қараған көзге қатерлі де

су­ық, үңіле қараған көзге сүйкімді де ыстық түсініксіз
тұңғиық жатыр. Ол арпалысқа толы, ізденіске толы, бәріміз
үшін ерекше қымбат, бейтағат Гамлет рухы.
1963 жыл.

Поэма жанрының табиғаты жайында бірер сөз
Шынында да, қызық өзі. Пушкин досы Гогольді
көзінен жас аққанша күлдірді. Гоголь Пушкин айтқан екі
әңгімені айтып беріп, күллі орыс қауымының шек-сілесін

қатырды. Оның атын айдай әлемге машһүр өткен де сол
екеуі. Сөйтіп, екі ұлы адамның достығы арқасында әлемдік
әдебиеттің алтын қорына екі ұлы шығарма қосылды.
Әдебиет шежіресіндегі осы бір қызық деректі бізде

мектеп шәкіртіне дейін біледі. Бірақ, бәріміз жақсы білетін
осы жәйт төңірегінде бір рет ойланып көрдік пе екен?
Пушкин жұрттың бәріне таңдай қақтырған аты-шулы
екі шығармаға өзек болған екі оқиғаны өзі жазбай неге

Гогольге ұсынды? Жомарттық па? Әрине, біз болсақ
мұндай сюжетті, қолымыздан келсін-келмесін, жата қалып
жабыспай, біреуге ғұмыры берерміз бе! Ал, Пушкин
тіпті «Ревизорды» қалай да жазып шық деп Гогольдің

қыр соңынан қалмаған ғой. Комедияның желісін құруда,
характерлерді саралауда авторға аз жәрдемдеспеген. Со­
ның бәрін қолынан өткере тұра, оны өзі жазбаған.
Ақынның бұл қылығын тек жомарттыққа сайысақ – ол

да обал, ол да олқы. Жоқ, бұл тек қана жомарттық емес.
Осы арада біз тағы да бір үлкен кемшілігімізді аңғарамыз.
Ол – әдебиетпен әлі де болса жете сырмінез еместігіміз,
оның құпия қасиеттерін түптеп білмейтін таңқы түсінігіміз.

Бұл әдебиет алдындағы адалдығымызға да аз нұқсан
келтіріп жүрген жоқ. Өз талантына кәміл сенетін ұлы
ақын әдебиеттің бел қасиеттерінің бірін белден басып кете
алмаған.

Ә. Кекілбайұлы
Болашақ инженердің жата-жастана оқитын пәні бар,
ол – сопромат, материалдар қарсылығы туралы ғылым.
Оны білмей қандай сұңғыла инженер де екі елі аттап

баспақ емес. Қолындағы материалдың сыр-сипатын
егжей-тегжейлі білмеген адам жібекті түте алмай жүн
етедінің кебін киеді. Ал әдебиетте ше? Мұнда да солай.
Пушкиннің әлгі қылығы соған айғақ. Ол өз талантының

сыр-сипатын бес саусағындай білді. Қолына түскен мате­
риалды да құныға зерттеп, қаныға түсінді. «Өлі жандар»
мен «Ревизордың» өзінен гөрі Гогольге қол екенін ұқты.
Таптырмайтын материал таптырмайтын авторға тап болған

соң тал бойында бір міні жоқ екі ұлы шығарма туды. Орыс
әдебиеті тарихындағы бұл факт келісімнің (гармония)
көркем творчествоның негізгі мақсаты, нысанасы ғана
емес, оның табиғи болмысы екендігіне даусыз айғақ. Та­

лант пен тақырып, өмірлік материал мен жанр табыспай
тұрып жақсы шығарма тумайды.
Соңғы кезде жанр табиғатын сөз ету қазақ әдеби сыны­
нан да ұшыраса бастады. Бұл – сынымыздың есейгенінің

белгісі. Жанр – эстетика үшін аса белді категория. Ол
тек суреткер талантының қырын ғана емес, эстетикалық
әлеуметтік көзқарасын, өмірлік материалды қандай
дәрежеде меңгергенін, дүниетанымын, қысқасы, оның

рухани орбитасын түгел танытады. Жанр – белгілі бір
шығарманың идеялық мазмұнын, көркемдік деңгейін
анықтаудың маңызды кілті. Режиссер әуелі пьесаның
жанрын анықтап алмай тұрып, одан авторлық идея бар

болмысымен көрінетін кемел спектакль жасай алмай­
ды. Автордың белгілі-бір тақырыпта белгілі-бір өмірлік
материалға шығарманы қай жанрда жазғанына қарап, оның
сол тақырыпты қаншалықты меңгере алғанын, оның қыры

мен сырын қаншалықты ұға алғанын байқауға болады.
Өйткені, жанр – реальді болмыстың эстетикалық сипатын
ашатын категориялардың бірі. Мәселен, Абай – реальді
болмыстың нақты бір бөлігі, қазақ өміріндегі үлкен тарихи

құбылыс. Осы құбылыстың эстетикалық кескіні қай жанр­
да көріне алады?

Әдебиет өрісі
Абай тақырыбына баратын суреткер ең алдымен сол
проблеманы шешуі керек.
Үлкен эпик, Мұхтар Әуезов Абай өмірінен эпопея

жазды. Өйткені, Абай – эпикалық тұлға; өз заманының
барша толғақты мәселесі соның өмірі мен соның көңіліне
тоғысты. Үлкен трагедияшы Мұхтар Әуезов Абай өмірінен
трагедия жазды. Өйткені, Абай тағдыры – трагедиялық

тағдыр, жаман топыраққа түскен жайсаң гүлдің тағдыры.
Бірақ, «Айман – Шолпан» сияқты комедия жазған, қазақ
әдебиетінде комедиялық бейнелердің бүкіл бір галере­
ясын жасаған үлкен комедияшы Мұхтар Әуезов Абай

тақырыбында комедия жазуды ойға алған да емес. Абай­
дың «соқпақсыз жердегі» «соқтықпалы» өмірі комедияға
объекті бола алмайды. Өйткені, Абайдың «мыңмен жалғыз
алысқаны» Дон-Кихоттың «мыңмен жалғыз алысқанына»

қырық қайнаса сорпасы қосылмайды. Абай, Абай идеяла­
ры – қазақ даласының атар таңының алғашқы сәулесі де,
Дон-Кихот – батқан күннің ақырғы жұқанақ нұры, испан
өмірінің «күліп қоштасар өткені».

Сайып келгенде, шығарманың жанрын сол шығармаға
өзек болған өмірлік құбылыстың эстетикалық табиғаты
анықтайды. Жанр – реальді болмыстағы құбылыстың
эстетикалық сипатын ашатын категория, сол құбылыстың

өмірден өнерге көшкенде әлгі эстетикалық сипатын
жоғалтпай жететін бірден-бір жолы. Орыс өмірі жайлы
«Өлі жандардай» «поэманы» лирик Пушкин емес, сатирик
Гоголь жазуының сыры да сонда.

Бірақ, әдебиетте өмір сүргендердің бәрі шетінен Пуш­
кин, Гоголь, Әуезов емес қой. Жанр мен материалдың ара­
сынан жол таба алмай адасу – арғы-бергіде көп кездескен
жәйт. Орыс ақындары Бірінші Петрге арнап Пушкинге

дейін талай поэмалар жазған. Талай «Петриадалар» да
туған. Бірақ, орыс әдебиетінде Петр І-ге арналған жалғыз
поэма – «Мыс салт атты» боп қалды. Оған дейінгінің бәрі
де ұйқастырылған шежіре, ұйқастырылған беллетристика

Ә. Кекілбайұлы
ұланғайыр өмірінің поэмаға лайық қырын дәл таба алмады.
Оның бұл қырын тапжылтпай тапқан да Пушкин. Бұның
сыры нендей? Пушкинге дейінгі орыс әріптестерінің кебін

ара-тұра біздің қазіргі қазақ ақындары да киіп жүр. Өмірлік
материал мен жанр арасынан жол таба алмай адасқандар
олардың арасында да аз емес. Жылына жүздеп шығып
жататын опыр-топыр көп «поэманы» оқып көрсек, көбінің

поэма болмай шығатыны да сондықтан болар. Шындықтың
поэмаға лайық әлгі бір сиқырлы қырын қалай дәл анық­
тауға болады? Поэма жанрының табиғаты неде?
Біздегі поэма жанры жайлы бұрынғы пікір алысу­

ларды бұл жанрда ер жеттік пе, кер кеттік пе, негізгі
сырқауларымыз қайсы, соңғы поэмалардың қайсысы
жақсы, қайсысы нашар, поэмадағы қай бағытты қолдау
керек деген сияқты актуальды, практикалық мәні зор

мәселелер сөз болады да, поэма жанрының табиғаты
жайындағы мәселе күңгірт қалып келеді. Ал, алдымен осы
мәселені түптеп зерттемей, әлгі айтылған көп сауалдың
қай-қайсысына да дөп жауап табыла қоюы екіталай.

Кейбір әдебиет теоретиктері жанр туралы ұғымды оның
мазмұнынан бөліп ап, түрлік сипатынан, жазылу техноло­
гиясынан іздейді. Олардың анықтамаларына ден қойсақ,
поэманың өлеңмен жазылғаны болмаса, әңгімеден немесе

повестен айырмасы жоқтың қасы. Ақындарымыздың
өлеңмен жазылған очерк, әңгіме, повесть, кейде тіпті роман
тәрізді нәрселердің бәрін «әйтеуір атаң өлең еді ғой» деп
поэма қып дабырайтатынының да бір сыры осы сияқты.

Екінші бір теоретиктер жанрлық өзгешелікті шығарманың
көлемінен, онда қандай оқиға (үлкен бе, шағын ба?) айты­
лып, қанша қаһарман қамтылатынынан, яғни таза сандық
жағынан қарастырады. Бірақ, қаһармандары санаулы,

оқиға негізінен бір кейіпкердің төңірегіне құрылған, көлемі
ықшам, суреттеліп отырған оқиға егжей-тегжейлі баян­
далып қана қоймай, ара-арасында шалқып-шалқып алып
отыратын лирикалық шегіністері бар өлеңмен жазылған

Әдебиет өрісі
мамен осындай) шығармалардың дені поэмадан алты көш
алшақ кетіп жатады. Ақындардың енді бір тобы жоғарыда
аталғандай, шығарманы «мынау өлеңмен жазылған про­

за, бұл поэма емес» деп мансұқтап, қазіргі поэма толғау,
монолог түрінде болады дегенге сайып автордың ылғи
өзі сөйлеп, өзі толғайтын поэмалар жазады. Ондай
шығармаларға «лирикалық поэма», «публицистикалық по­

эма» деген соны айдарлар таққанымызбен, ұйқастырылған
бас мақалаға ұқсап кетіп жүр. Көбіне-көп осы екеуінің
қайсысы поэма, қайсысын үлгі тұтып, үрдіс қылғанымыз
жөн деп таласамыз. Біздіңше, осының екеуі де шын

мәніндегі поэма сияқты емес. Бұл түсініктің екеуі де –
поэма жанрының табиғатын оның таза технологиялық
жағынан қарастырған біржақты жаңсақ ұғымның салдары.
Жанрға, жоғарыда айтылғандай, реалді болмыстағы

құбылыстың эстетикалық сипаты көрінетін категория, сол
сипаттың өмірден өнерге көшкенде жоғалмай жете алатын
бірден-бір төте жолы деп қарасақ, поэманың жанрлық
табиғаты не болар еді?

Эстетикада болмыс құбылыстарының эстетикалық
си­паттарын, олардың көркем өнерде көріну жолдарын –
әсемдік (прекрасное), асқақтық (возвышенное), трагика­
лық, комикалық сипаттар деп төрт категорияға ажы­ратады.

Әрине, болмыста бұл төртеуі сүзгіден өткен­дей сара-сара
кездесе бермейді. Болмыстағы белгілі-бір нақты құбылыста
бұның екеуі, я үшеуі, я төртеуі түгел ұшыраса беруі мүмкін.
Мәселен, Мұхтар Әуезов «Абай жолы» эпопеясы мен

«Абай» атты пьесасында Абай өмірінің үш бірдей сипа­
тын – әсемдік, асқақтық, трагедиялық сипаттарын ашып
берген жоқ па? Әдебиет пен көркемөнерде синтетикалық
түрлердің өмір сүруі де реалді болмыстың осындай қа­

сиетінен. Алайда, әдебиет пен көркемөнердің әрбір нақты
жанры осы төрт сипаттың біреуіне алабөтен бүйрегі бұрып
тұрады. Міне, жанр табиғатын реалді болмысқа деген
эстетикалық магнитизмнің сипаты белгілейді.

Ә. Кекілбайұлы
Поэма жоғарыдағы төрт сипаттың қайсысын іш көреді?
Біз тағы да классикалық әдебиеттің тәжірибесіне жүгінуге
мәжбүрміз.

Орыс деревнясында өскен әрі әдемі, әрі сезімтал әсем
қыздың жүрісі жұмбақ, сыры тұңғиық сұлу жігітке түнде
ұйқысынан, күндіз күлкісінен айрылған әсем махаббаты
Пушкин сияқты теңдесі жоқ ақынның қолына түскенмен

поэма емес, роман болып шықты. Ал, атаның адал тер, ақ
батасын аттап, Отанға опасыздық еткен мосқал еркектен
бала тауып, бақытсыздыққа ұшыраған адуын да албырт
қыздың өзгеше өжет махаббаты Пушкиннің ең бір әсем

поэмасына өзек болды. Неге бұлай?
Пушкиннің біреуін роман, біреуін поэма қып жазғысы
келгендігінен ғана солай болды ма? Олай десек, Пушкиннің
романға Мария емес, Татьянаның, ал поэмаға Татьянаның

емес Марияның тағдырын таңдап алуының сыры не?
Өйткені, ұятты да, инабатты да, адам бойындағы барша
ізгіліктің бәріне де ие Татьяна өз заманының өрісінен, өз
дәуірінің үрдісінен асып кете алмады. Оның тағдыры – сол

тұстың нағыз төл құбылысы. Оның асқар арманы мен асқақ
үміті өз заманының ырқына амалсыз көнді. Сондықтан да
Пушкин өз тұсындағы орыс қоғамының күллі шындығын
ашуға тырысқан реалистік романына өз тұсының Татья­

надай типтік бикешінің үйреншікті тағдырын өзек қылды.
Ал, орыс өміріндегі ұлы құбылыстардың бірі – Полтава
соғысы жайлы поэмасына (роман емес) сол соғыс жайлы
қырық нарға жүк болатын қыруар материалдың ішінен

Кочубейдің қызы Марияның Мазепаға деген махаббаты
линиясын таңдап алды. Полтава соғысының бүкіл кескінін
сол махаббат хикаясының арнасында көрсетті. Сөйтіп,
«Полтаваны» поэма етіп тұрған Полтавадағы ұрыс емес,

сол соғыстың тұсында бар тұлғасымен көрінген Марияның
елден айрықша алабөтен махаббаты. Марияның опа­
сыз Мазепаны сүйген соқыр махаббаты, сол махаббат
жолында туған ел, туған үйін талақ еткен қайсарлығы.

Әдебиет өрісі
Шындықтағы бұндай құбылыстың эстетикалық сипаты –
асқақтық. Сондықтан да Пушкин Мария махаббаты жайлы
роман емес, поэма жазды. «Бақшасарай фонтанына» да,

«Кавказ тұтқынына» да, «Цыгандарға» да, «Демон» мен
«Орыс әйелдеріне» де өзек болған осындай оқиғалар.
Әлем әдебиетіндегі поэма үлгілеріне үңілсек, бұл
жанрдың болмыстың асқақ сипаттарына іш тартатынына

көз жеткізу онша қиын емес. Жанрдың бұл қағидасын
бұзып көруге, оны жаңа бір рельске салуға тырысу ақындар
тәжірибесінде бұрын да, қазір де кездеспей жүрген жоқ.
Бұндай ниет ұлы Пушкинде де болған, ол да қарапайым

орыс өмірінің қарапайым бір көрінісінен поэма жазып
көруге талаптанған. Ол үшін төрт бунақты ямбыны тым
қылтың-сылтыңы көп деп, байсалды да орнықты октаваға
қол созған. Бірақ, Пушкин сонша мән берген «Коломна­­

дағы үйшік» бәрібір орыстың реалистік поэмасының үлгісі
бола алмады. Ол тек мықты ақынның қолынан шыққан
ойнақы да отты, өлеңмен жазылған жақсы проза немесе
қарапайым орыс өмірінің бір поэтикалық картинасы болуға

ғана жарады. Орыс өмірінің ұңғыл-шұңғылын егжей-
тегжейлі зерттеп, бажайлап көрсетуге поэма жанрының
қол емес екенін Пушкин мойындауға мәжбүр болды. Ол өз
тұсындағы орыс өмірінің реалистік кескінін бар қырынан

ашу үшін «ойдың тілі» прозаға жүгінді. Өлеңмен жазған
«Евгений Онегинді» поэма емес, роман деп атады. Жанр
табиғаты – Пушкин сияқты алапат талантқа да көнбеген
қыңыр күш.

Сонымен, поэма жанрының негізгі объектісі – болмыс­
тың асқақ сипаты. Асқақтық эстетикада әсемдік сияқты
кеңінен зерттеле қоймаған, әлі де ашылмаған көп жұмбағы
бар категория. Әдебиеттің поэма сияқты ежелгі жанрының

осы кезге дейін өз теориясы жасалмай келуінің, оның
жанрлық табиғатының әлі күнге күңгірт қалуының бір
себебі де осы болса керек. Бұған, әрине, асқақтықтың
реалді өмірде тап-таза саф күйде емес, басқа да сипаттар

Ә. Кекілбайұлы
ген жоқ. Осы себептен де эстетика оны ұзақ уақыт біресе
әсемдік сипатқа, біресе трагикалық сипатқа жатқызып
қырық құбылды да отырды.

Ол асқақтықты реалді болмыстың объективті сипа­
ты, табиғат пен адамзат қоғамында бар реалді сипат,
өнердегі асқақтық, өмірдегі асқақтықтың көркем бейнесі
деп түсіндіреді. Сөйтіп, ол асқақтықты көркемөнердің

субъективті сипаты емес, реалді болмыстың объективті си­
паты деп қарастырады. Асқақтық жөніндегі ұғым адам­зат
қоғамының даму тарихына тығыз байланысты, қоғамның
өсуіне байланысты ол да өзгеріп отырады. Өйткені,

эстетикалық сипат – адамзат қоғамының объективті
болмыстың белгілі бір объективті құбылысына беретін
эстетикалық бағасы. Мәселен, асқар тау мен алапат мұхит
жер бетінде адам жаратылмастан да бұрын болған. Бірақ,

оларға асқақтық сипатты адамзат қоғамы ғана берді.
Ендеше, болмыс құбылыстарының асқақтық сипаты
жайлы ұғымды адамзат қоғамынан, оның таптық, тарихи
өмірінен екі елі бөліп қарай алмаймыз. Кеше асқақ көрінген

құбылыс бүгін үйреншікті, қарапайым құбылыс боп көрінуі
мүмкін. Кеше осқырып, шекемізден қарап елемей кеткен
нәрседен бүгін асқақтық сипат тауып айран-асыр қалуымыз
тағы мүмкін. Өйткені, адамзат қоғамы мен адамдардың

дүниетанымы ылғи бір орында, бір деңгейде тұрмайды. Ол
барған сайын объективті болмыстың бұған дейін жұмбақ
болып келген соны сырларын молырақ ашып, молырақ
ұғуда. Адам өзі қоршаған орта жайлы көзқарасын барған

сайын жетілдіре береді. Сол арқылы адамзат қоғамы да
жетіле түседі. Сондықтан, асқақтық жайлы ұғым барған
сайын кеңейе, барған сайын тереңдей бермекші. Міне, по­
эма жанрының дамуы да осы арқылы өрістейді. Поэмашы

ақындардың жаңашыл мінез танытатын жемісті бағыты да
осы. Соңғы жылдары жанр шекарасын кеңейтуде, кейбір
зорлықшыл қайыс қағидаларды мансұқтауда көптеген
ілгері басушылық байқалды. Алайда, бұл процесс жанр

Әдебиет өрісі
нығайту, оның барынша айқын, барынша терең көрінуіне
кең жол ашу, соны мүмкіндіктер туғызу бағытында
өрістеуге тиіс екенін ұмытпағанымыз жөн.

Асқақтық – белгілі-бір кезеңде қоғам, қоғам мүшесі
өте-мөте құштар болған құбылыстар мен күштердің
эстетикалық сипаты. Құбылыстың асқақтық сипатын
түптеп келгенде оның әлеуметтік маңызы, әлеуметтік әсері

шешеді.
Бұрынғы эстетика асқақтық пен әсемдіктің айырма­
шылығы – әсемдіктің гармонияға, ал асқақтың дис­гар­
монияға, тайталас-тартысқа негізделетінінде деп білді.

Олар әлгі тайталастың бар-бар уақытта тек жеңіліс пен
мерт болумен аяқталмай жеңіспен де аяқталуы мүмкін
екеніне ден қоймайды. Чернышевскийдің асқақтық көрінер
бірден-бір арена – трагедия деп ұққаны да соның салқыны.

Бұндай жаңсақ ұғымның эстетикада ұзақ уақыт үстемдік
құрып келуі де заңды. Өткен формациялардың барлығында
да асқақтық трагедиямен астарласып жатты. Ол тұстарда
адамзаттың асқақ күресінде құрбандық тым мол болды.

Бұрынғы эстетиканың бұл пікірінің осынша сыңаржақ
болатын бір себебі – асқақтық сипатты тек табиғат пен
жаратылысында ерекше туған ерлердің басынан іздеді.
Жаңа эстетика асқақтықта мұндай да сипаттар барын

жасырмай отыра, оны, негізінен, халықтың қаһарман
күресі мен ­жасампаз еңбегінен, оның қарыштап дамуынан,
халықтың осы мүдделерін көздейтін ерлердің азаматтық
құштарлығынан іздеген жөн деп көрсетеді. Ол тарихты

жасаушы – халық; асқақтықтың қайнар көзі – сол тарихты
жасаушы халықтың өмірі деп ұғады.
Асқақтықты табиғат пен ерекше жаралған ерлер басы­
нан ғана іздейтін қисын, бұл сипатты тек романтикалық

шығармаларға тән деп дәрістейді. Көп ғасырлық суреткер­
лік тәжірибе асқақтықтың қайнар көзі – халық өмірі деп
үйретіп, оның реалистік шығармаларға да тән сипат екенін
ұғындырады. Пушкин орыс тарихынан, орыс өмірінде

Ә. Кекілбайұлы
көрінген орыс қоғамындағы мемлекеттік мүдде мен жеке
бастың мүддесі арасындағы реалды қайшылықтан «Мыс
салт аттыға» өзек болатын асқақ сипат тапты. Сөйтіп

реалистік поэма тудырды. Осы арада реалистік поэма,
поэмадағы реализм жайында еріксіз сөз етуге тура келеді.
Біз реалистік шығарма атаулыға жанрының қандай
екеніне қарамастан бір өлшем, бір талаппен қарауға

әбден бой үйретіп алғанбыз. Поэманы романша, по­
весше, көркем әңгімеше талдаймыз. Соның салдарынан
поэманы роман­ша, повесше, көркем әңгімеше жазып
та жүрміз. Очерк, әңгіме, повесть жазатын материал­

дан поэма тудыра қойғышпыз. Бір жанр үшін қасиет
болған жәйт екінші жанр үшін кемшілік болуы да мүмкін
екенін әсте ескере бермейміз. Мәселен, прозаның жер
бауырлаған дәл реализмі поэма үшін натурализм боп

көрінсе таңданатындай ештеңе жоқ. Бір ақын жайлау
өмірінен поэма жазады. Ол өзі бейнелейтін ферма өмірін,
ондағы адамдардың характерлерін, ферма бастығы мен
жас шопанның арасындағы тартысы соншалықты дәл,

соншалықты нанымды жеткізген. Бірақ, поэманы оқып
шыққанда шәрбат орнына шалап жұтқандай әсерде
қаласыз. Сыншылар авторды жазып отырған өміріңді
жете білмегендіктен кісі баурамайтын жасық шығарма

жаздың деп жазғырады. Біздіңше, бар пәле – ақынның
шопандар өмірін емес, поэма жанрының табиғатын шорқақ
білетіндігінде.
Поэма прозадай не психологиялық драмадай адам жа­

нының ұңғыл-шұңғылын зерттемейді. Проза мен драманың
табан тірері – адам психологиясы, кісі характері болса,
поэманың табан тірері – адам рухы. Оған тағы да Пушкин
творчествосы көз жеткізіп береді. Тақырыбы жағынан

ұқсас «Полтава» мен «Капитан қызындағы» адам образ­
дары мүсінделуі, сомдалуы жағынан бір-біріне ұқсай ма?
Жоқ, «Капитан қызындағы» характер шындығы «Полта­
вада» жоқ, онда Петр рухының, шындығы бар. Бұл ретте,

Әдебиет өрісі
Евгений мен Петр І-нің әбден сараланған, дараланған
характерлері атымен жоқ, мұнда қара басының қамын
жеген бейшара пенде Евгений мен Россия тізгінін ұстап,

ел қамын ойлаған ұлы азамат Петр І-нің рухы бар. Бұл
поэманы реалистік шығарма қылып тұрған онда адам
характерінің реалистік кескін тапқаны емес, арбасушы екі
идеал арасындағы арпалыстық реалистік кескін тапқаны.

Бір кезде Станиславский сахна реализміне «адам жанының
реализмі» деп анықтама беріп еді. Біз поэмадағы реализмді
«адам жанының реализмі» емес, адам рухының реализмі
деп білеміз. Одан поэма жанрының өмір танытқыштық,

адам танытқыштық құдіретін төмендеткен болып шық­
паймыз. Поэма адам жайлы күрделі шындықты өз тіл, өз
құдіретімен көрсетеді. Сөзіміз дәлелді болу үшін Ілияс
Жансүгіровтың баршаға мәлім «Күйші» поэмасына тағы

бір көз салалықшы. «Күйші» сонау отызыншы жылдары
жазылған.
Отызыншы жылдар. Жас қазақ әдебиетінің ерекше
бір шабытты шағы. Ұранды жылдар өтіп, өрістеу дәуірі

келді. Қазақ жазушылары да заманды, оның өзгерістерін
ғана мадақтаумен шектелмей, жас әдебиеттің мойнындағы
орасан мол тақырыптар тыңын игеруге батыл кірісті. Сәкен
Сейфуллин «Советстанға» қоса «Көкшетауды» жазды. «Да­

ланы» жазған Ілияс Жансүгіров «Құлагерін» де толғады.
Мұхтар Әуезов Абай туралы эпопея жазуға әзірлік жасап
жүрді. Өткен мен бүгін. Сол кездегі әдебиеттің тақырып­
тық өзегі. Бұл жалғыз қазақ әдебиетіндегі құбылыс емес.

Орыс әдебиетінде де сол жылдары «Азапты сапарды»,
«Тынық Дон», «Көтерілген тың», «Цементтермен» жарыса
«Бірінші Петр», «Дмитрий Донской», «Степан Разиндер»
туды. Бостандық алған, озат қоғам орнатқан алып халық

өзін жіті тануға тырысты. Бұл үлкен рухани құбылыс –
қайта түлеу дәуірінің бәрінде де болған құбылыстар.
Әдетте тарихи тақырып осындай қайта түлеу дәуірінде,
жасарып-жаңғыру дәуірінде кең өріс алмақшы. Өйткені,

Ә. Кекілбайұлы
ған халық, тап өз ісінің тарихи заңдылығын көргісі келеді.
Ол оны жаңа жеңістерге, жасампаздыққа құлшынтады.
Отызыншы жылдардағы әлгіндей өрістеу де осындай үлкен

рухани қажеттіліктен туды. Осы бір игі құлшыныс қазақ
әдебиетінің классикасын жасады.
«Күйшіде» белгілі-бір тарихи тұстағы оқиға айтыл­
ғанмен, оны тарихи тақырыпқа апарып қосақтай салу

қиын. Бірақ, бұл да отызыншы жылдардағы әлгіндей
құлшыныстың перзенті. Мұнда жұртқа мәшһүр тарихи
оқиға айтылмаса да, адам жанына тарих көзімен үңілу
бар. Ұшқары қараған көзге поэма творчество тақырыбына,

өнерпаздардың құдіретін мадақтауға арналған сияқты
болып көрінуі де мүмкін. Рас, поэманың бас қаһарманы –
күйші, творчество адамы. Бірақ, ақын поэманы күйші
құдіретіне емес, адамның қоғамдағы орнына, әйгілі адам

және қоғам проблемасына құрған. Творчество – сол әйгілі
қайшылық бар болмысымен егжей-тегжейлі көріне алатын
бір ая ғана. Өйткені, творчество – өмірдегі ең елгезек, ең
сезімтал құбылыс. Ол да сұңғыла күйші сияқты болмыс­­

тағы ең бір майда, ең бір нәзік дірілдердің өзін қалт
жібермей қағып ала қояды. Жайбарақат қабылдамайды,
тебірене, толғана қабылдайды. Ақын осындай тым нәзік
пернелерден адам мен қоғам үшін ең мәнді күй шерте

білген. Кенесары ханның ордасына күй тарта барған
күйшіні ханның қарындасы еліне жібермей, өз отауына
алып қалады. Сол кішкентай ғана оқиға желісінде автор
адам жүрегінің ең ұлы шындығын ашады. Адам жүрегі

үшін ең ауыр трагедия – тәуелділік. Әлемдегі барлық
бақытсыздық пен барлық қиянаттың түп төркіні де сол.
Озбырлықтың құрбаны болған күйші жігіт Қарлығаш алып
қалам дегенде, «не жаздым, басыбайлы құл болғаным-ау

енді» деп қорыққанмен, ару қыздың оң қабағынан дәметіп,
қобалжығанын қояды. Ол енді басқа бір құштарлықтың,
пенделік құштарлықтың ырқына беріледі. Оның жатса-
тұрса көксейтіні – сұлу ханшаның құшағы. Ол баяғы

Әдебиет өрісі
ғана әуені орала береді. Күйші жігітті мынау есірік халден
ойда жоқтан тап болған оқиға сергітеді. Мал мен басқа
мастан­ған бір жас мырза – Сапақ деген шәлдуар түнде

Қарлығаштың отауына кіріп, қара басымен ханшаның
көрпесін ашады. Хан сүйегіне таңба салғысы келген
бейбастақ мырзаға ханшаның қаһары әбден төнеді.
Желіккен ханшаның талабы тақ: «Я тентегіңді алдыма

әкел; басын шабам, я бүкіл еліңді ойран қыламын». Осы­
нау алапат озбырлықтың үстінде күйші жаны ханшадан
әбден суынады. Кеше он сегіз мың ғаламның ең сұлуы,
ең періштесі боп көрінген ханша дүниедегі қанішердің

қанішері боп көрінеді. Көз алдындағы періште мыстанға
айналады. Оның көңілін бір сәт баурап алған алданыш
елестің быт-шыты шығады. Ол енді ару құшпақ түгілі басы­
мен садаға. Оның енді жатса-тұрса көксейтіні – бостандық

алып, ауылына, анасына қайту. Ханшаға ынтық кезінде
саусағына ілікпей қойған бағзы күйдің бәрі де есіне түседі.
Қызға арнаған күйінен ыстық ықыластың, ынтықтың емес,
өшпенділіктің сарыны еседі. Күйші жүрегін кешегі күйкі

пендешілік құштарлықтан босап, азаматтық құштарлық
билейді.
Күйшінің жан-дүниесіндегі мына дүлей өзгерісті
Қарлығаш та сезеді. Оны амалсыз үйіне қайырады. Күйші

жігіт «Азат» деген күй тартып, ауылына келеді. Пенделік
құштарлықты азаматтық мұрат жеңеді.
Ілияс бұл поэманы жазған тұста қазақтың жазба әдебиеті
енді ғана бой түзеп, шынайы реализм жаңа ғана шаңырақ

көтерген тұста жазды. Сонда да Ілиястың топан судай
опыр-топыр құйылған жойқын жыры бағзы заманның
шұбарала кескінін айнытпай, өз қалпында жеткізеді.
Хан басымен үй арасының дауына араласып бәсін

түсіргісі келмей, тасадан тың тыңдаған – Кенесары, бір
күн тойынса шалқақтап, басына бір күн іс түссе жалпақтап
қалатын жас мырза – бәрі де өмірдің өзіндегідей дәл
шындық, дәл характер. Алайда, ақынның негізгі ныса­

Ә. Кекілбайұлы
емес, адам жүрегіндегі мәңгілік шындық. Сондықтан да
ол қарабайыр тірліктің кескін-келбетін бастан-аяқ дәл
суреттеп отыруға тырыспайды. Оның ханшасы бірде

қыз, бірде айдаһар болып құбыла береді. Бұл, әрине, шы­
найы реалистік мінез емес. Бірақ, ақын адам жанының
реализміне барынша адал. Адам көңілінде бас көтерген
бұрқақты сезімнің қырық аунақшыған арпалысының әрбір

сәтін қалт жібермей, қағаз бетіне жіті түсірген де отырған.
Реалистік әдебиетке тән терең психологизм бұл поэмада
соншалықты мол көрінді. Ақын өзі суреттеп отырған
оқиғаның сырт көрінісін емес, психологиялық кескінін

шебер жеткізе білген. Ілияс поэмасындағы бұл психоло­
гизмге ол кезде қазақ прозасының да қолы жете қойған
жоқ еді. Ілияс көрсеткен шындық – күмілжі сезімдердің
шындығы емес, алапат құштарлықтың шындығы. Дәлірек

айтқанда, адам рухының шындығы. Ол адам жүрегіндегі
қайшылықты тап басып, аша білген. Сол арқылы Ілияс
қазақ әдебиетінде бұрын-соңды кездеспеген, теңдесі жоқ
соны образ жасады. Ол – Қарлығаштың образы.

Қарлығаш – ханның қарындасы, аяулы ару. Бірақ,
жауыз емес. Ол Сапақты қанішерліктен емес, хан басын
сыйлау үшін, үлкен саяси есеппен жазаламақшы. Ол үшін
бай баласының мына бейбастақтығы Арқадан айырылып,

жер ауып келе жатқан Кенесарыны басынғандай болып,
абыройын түсіретін жәйт. Ол тентексоқ бай баласын жа­
залау арқылы дүйім елге хан құдіретінің әлі қайтпағанын
көрсетпек. Ол – аса ақылды, аса сақ адам. Орынсыз

қанішерлікке басып, қара жұртты өшіктіріп алғысы да
келмейді. Оған Сапақтың басы емес, қорыққаны ғана керек.
Сондықтан да алдына келген Сапақты наркескеннің асты­
нан өткізгенмен, басын шаппайды. Жұртты қорқытты –

мақсатына жетті. Енді жұрт хан бетіне келе алмайды.
Осыншама ақылды, осыншама айлалы, атақты сұлу
хан сарайда отырса да бақытсыз. Ол күйші жігітті сүйеді.
Оны қасынан жібергісі жоқ. Алайда, қараға қосылып, хан

Әдебиет өрісі
бағынан, абыройынан айырылғаны. Ол – ақсүйек, ханның
бауыры. Оған бақыт емес, шексіз билік, өкімет керек.
Оның орнындағы адам ешқашан бақытты бола алмақ емес.

Өйткені, ол тәуелді. Ол жоқты іздемейді, қолындағы бар­
дан айырылып қалғысы келмейді. Сондықтан да тәуелді.
Тәуелділік жүрген жерде бақыт жоқ. Қарлығаш тағдыры –
соның айғағы. Оның Сапақты жазалаған озбырлығы да –

сол тәуелділіктің кесірі. Ол тәуелділіктің кесірінен күйшіні
сүйіп отырса да, еліне қайтарды. Ақсүйек қыз оны сүйсе
де, сырын айтып, ішін берген жоқ. Ауылына да асқақ
қалпында аттандырды.

Бірақ, ол өз басындағы зор бақытсыздықты осы арада
сезді. Осы арада үлкен рухани жеңіліске ұшырады. Ол
сырт көзге ақсүйектілік астамдығын сақтағанмен, іштей
ақсүйектілігін жұмырбасты пенделігі жеңді. Ол қара сүйек

күйшіні сүйді. Оның бойында да тәуелділік психология
мен адал махаббат, азаттыққа деген құштарлық арбасты.
Қарлығаштың күйші жігітке деген махаббаты оның
өзі­не де, күйші жігітке де, бұлтартпас бір шындықты –

тәуелділік жүрген жерде махаббат та, бақыт та жоғын
ашып берді.
Тәуелділік – адамзат қоғамының ең басты трагеди­
ясы. Ақын сол трагедияның жеті қабат астарын түгел

аша алған. Адам жүрегінің, адам жанының Шекспир
қаламы ғана жеткен бұншалықты тұңғиық қабаттарына
бара алғандығы – Ілиястың творчестволық ерлігінің,
оның алапат таланты­ның айғағы. Жаңа заманның заң­

дылығы мен артықшылығын адам жаны мен қоғамдық
болмыстың өзегінен іздестірген ақын қазақ поэмасын
жаңа бір асқар биікке көтерді. «Күйші» – қазақтың арғы-
бергі әдебиетіндегі мәні мен маңызы, шеберлігі, әсерлігі

жағынан айрықша аспандап шыққан қол жетпес аса биік
күмбездерінің бірі. Ол – біздің халқымыздың поэтикалық
қуатының ересен жеңісі.
Оның жазба әдебиетіміз енді-енді қаз тұрып, енді-енді

қуаттана бастаған сонау отызыншы жылдары туғанына
қайран қаласың, сүйсінесің, мақтаныш тұтасың.

Ә. Кекілбайұлы
Міне, көлемі жағынан соншалықты көл-көсір емес
шағын поэма адам жүрегі мен адам қоғамының қаншалық­
ты қат-қабат қалтарыс шындығын ашып берді. Мұндай

мазмұн молдығы, характер байлығы, терең мәнділік кез-
келген монументальдық романға жүк болар еді. Бірақ,
«Күйші» өз жанрының табиғатына бәрібір адал. Поэмаға
өзек болған ұшан-тоғайда бір кездесетін оқшау оқиға.

Рас, өмірдегі сирек ұшырасатын оқиғаның бәрі бірдей
асқақтық сипатқа ие бола бермеуі мүмкін. Бірақ, асқақтық
көбіне-көп үйреншікті шындықтан емес, адамдардың елден
алабөтен алапат құштарлығынан өрбитін оқшау оқиға –

құбылыстарға тән екені тағы да даусыз.
«Күйшіге» өзек болған қара сүйек басымен арадағы
әлеуметтік теңсіздіктің бәрін де ұмытып, хан қызына
ғашық болған күйші махаббаты да асқақ; ғасырлар бойғы

ақсүйектік психологияны ұмытып, қараға, күйшіге ғашық
болған Қарлығаш махаббатты да асқақ. Бірақ, пенделік
сезімді де, асқақ махаббаты да, хан өктемдігі алдындағы
қорқынышты да ұмытып, бәрін адамзаттың тәуелсіздік

жолына құрбан қып, азаттыққа ұмтылған күйші рухы –
бәрінен де асқақ. «Күйшіні» басқа емес, поэма қылып
тұрған да сол! Күйші өнер табиғатының асқақ сипатын,
адамның азаттық сүйгіш өр рухының асқақ сипатын жеріне

жеткізе аша алған.
«Күйшіні» талдай отыра, поэма жанрының тағы бір
мінезін танимыз. Ол – поэманың күрделі драмалық кол­
лизияны ұнататыны. «Күйшідегі» драмалық коллизия,

бірінен-біріне ұласқан, бірінен-бірі асқан сезім арпалысы,
рухани арбасулар – түптеп келгенде, Шекспир трагедия­
ларына өзек боларлықтай өрелі коллизиялар. Олай болуы
әбден заңды. Асқақтық – алапат құштарлық, рухани арпа­

лыс. Сондықтан ол арбасқан сезімді, айқасқан ойды сүйеді.
Азаматтық пафос – сол рухани алапат арпалыстың сыртқа
тепкен алау рухы. Оның өне бойы дір-дір өткен драмалық
кернеу болуға тиісті. Осы драматизм, осы драмалық кернеу

Әдебиет өрісі
керек, қалайда керек. Онсыз ол азаматтық пафостан да,
асқақ болмыстан да ада.
Біз ештеңені қағыс қалдырмай тәптіштеп айтып шыққан

сылбыр баяндауларды оқиғалы поэма деп жүрміз. Шы­
нында, ол ұйқастырылған беллетристика. Өйткені, онда
сезіміңді шоқ боп шарпыған отты драматизм жоқ. Біз көп
ретте он бетке, жиырма бетке желпінген жел сөздердің

тізбесін «лирикалық поэма» деп жүрміз. Расында, ол –
ұйқастырылған публицистикалық мақала. Поэма болу үшін
оған да драмалық кернеу, драматизм керек. Лирикалық
поэманың төсегі де – асқақ рухтың арпалысы, теке тірес

сезімдер мен ойлардың от шарпысқан арбасуы. Лирикалық
поэма – сайып келгенде, біздің ғасырымыздың төл перзен­
ті. Өйткені, жиырмасыншы ғасыр – оқиғалар қақтығысы
ғана емес, ойлар қақтығысының да заманы. Кереғар

идеалдар мен идеялардың керемет кескілестері де осы
ғасырда. Қазіргі адам жер бетін тітіренткен оқиғалардың
бәр-бәрін көзімен көріп, қолынан өткере алмайды, бірақ
соның ешқайсысынан қалыс та қалмайды; жер бетіне

түскен әр жарқыншақ оның жүрегін бір тіліп өтеді.
Прозаның «лирикаға бой ұру» тенденциясы да – біздің
ғасыр адамдарының рухани дүниесіндегі әлгі өзгерістің
әдебиеттегі бір көрінісі. Ол поэмадан да өз кескінін тауып

жүр. Блоктың, Маяковскийдің, Арагонның, Твардовский­
дің бұл үлгідегі аты шулы поэмалары – соның айғағы. Ту­
ған поэзиямызда да лирикалық поэманың «Адасқан өмір»,
«Кедей», «Адамға табын, Жер, енді», «Әке сыры», «Жыр

туралы жыр», «Мен өмір сүремін» сияқты жақсы үлгілері
жасалды. Бірақ, біздің лирикалық поэмаларымыздың дені
әлі күнге фольклордағы «хиссашылдықты» жеңе алмай
жүрген оқиғалы поэмаларымыз тәрізді төл поэзиямыздағы

толғаушылдық үрдісті жеңе алмай жүр.
Реалистік әдебиет фольклордан үйрене, оның жақсы
дәстүрлерін бойға сіңіре отыра, оның адамзат қоғамының
сәби кезінің перзенті екенін ұмытпауға, фольклорлық

эсте-тиканың тар шеңберінде қалмауға тиісті. Бізде поэма
туралы сөз бола қалса, «Алпамыс» пен «Қобыландыны»

Ә. Кекілбайұлы
алға тосатын бір әдет бар. Туған халқымыздың мұндай
өлмес мұра қалдырғанына бөркімізді аспанға атып біз де
қуанамыз. Бірақ, сөйте тұра, айтылмыш дастандардың

эпостық поэзияның үлгілері екенін ұмыта алмаймыз.
Әлгі әдет – эпосты өлеңмен жазылатын болғандықтан
бір ғана поэма жанрының түп атасы деп түсінетін жаңсақ
ұғымның салқыны. Ал, эпос – әдебиеттегі үлкенді-кішілі

барша жанрдың – прозаның да, драманың да, поэманың
да атасы. Адам қоғамы дами келе, адам санасы өсе келе,
адамның қоғамдағы орны, оның объективі болмысқа деген
көзқарасы өзгере, жетіле келе эпостың бойындағы әр сипат

әрқайсысы өз алдына дербес отау тігіп бөлініп шықты. Әр
жанрдың сипаты барған сайын саралана түсуде. Әдебиеттің
даму тарихы соған куә сияқты.
Әртүрлі жанр – реалді өмірді әр қырынан бейнелейтін

әр қилы призма. Поэманың еншісіне болмыстың асқақтық
сипаты тиіпті. Асқақтық – кең ұғым. Ол тек жалғыз поэма
иемденетін оңаша бұзау емес. Өмірдегі құбылыстардың
асқақтық сипатынан романның да, драманың да, лирика­

ның да өз сыбағалары бар. Өзге категориялар да солай.
Мәселен, комизм тек комедияда ғана емес, романнан да,
трагедиядан да ұшырасады ғой. Бірақ комедияшы өмірдің
әсемдік, трагедиялық, асқақтық құбылыстарынан комедия

тудыра алмайды, комедияны болмыстың тек комикалық
қырынан ғана іздейді. Ендеше, ақын да солай. Ол да ко­
медия болатын оқиғадан поэма тудыра алмайды, ол да
поэманы болмыстың тек асқақ сипаты құбылыстарынан

ғана іздеуге мәжбүр.
Ұлы Пушкиннің 1835 жылы күзде «Ревизордың»
бір ­сахнасын рахаттана оқып шығып, поэма жазам ба
деп жүрген «Өлі жандарын» Гогольге бере салғаны да

сондықтан.
1967 жыл.

Тағы да «Орталық кейіпкер» жайында
Соңғы жылдары баспасөз бетінде әдеби шығар­ма­
лардағы бас кейіпкер мәселесі оқтын-оқтын сөз болып
қояды. Әдебиетшілеріміздің бір қатары қазіргі қазақ

прозасында кемел мүсінделіп шыққан сом тұлғалардың
аздығын көптеген шығармаларда суреттеліп отырған
оқиғаға бастан-аяқ қатысатын бас кейіпкердің (кейінгі
кезде «орталық кейіпкер» делініп те жүр) жоқтығынан,

не автордың бас кейіпкер деп алып отырған кейіпкерінің
оқиғаға бірде араласып, бірде араласпай, ізінен адастырып
кете беретіндігінен көреді. Бас кейіпкерлердің жоқтығын
немесе, оның бірде көрініп, бірде көрінбей кететіні әлгі

шығармалардың бір проблемаға, бір оқиғаға құрылмай,
көп проблемалы, көп оқиғалы болып келетіндігіне саяды.
Олардың айтуынша:
«...жазушылар проблема, оқиға көбейген сайын шығар­

ма көркейе түседі деп ойлайтын сияқты».
«...белгілі-бір дәуірде болуы мүмкін нәрселердің мол
қамтылғанынан шығарманың көлемі өскенмен, тұлғалары
сомдала бермейді».

Сыншыларымыз айтып отырған бұл кемшіліктердің
­бар-жоғын сөз қылмас бұрын, осы пікірлер ғылыми
жағынан дұрыс пікір ме, жоқ бұрыс пікір ме? Ең әуелі соны
ойлас-тырайықшы...

Адам, адам қоғамы – әдебиеттің бейнелеу объектісі
ғана емес, сонымен бірге оны өсіретін, өркендететін де
күш. Адам және қоғам, адам және болмыс – әдебиеттің ең

Ә. Кекілбайұлы
басты тақырыбы болумен қатар, оның өсуінің, өзгеруінің,
өркендеуінің де ең басты, ең негізгі факторы.
Ендеше, әдебиеттің қандай мәселесі де, әсіресе, кейіпкер

мәселесі бұл үлкен әлеуметтік проблемадан сыртқары
алынып қаралмауға тиісті.
Егер біз адамзат қоғамының өзге аймақтары сияқты,
әдебиетте де өсу, өзгеру, өркендеу құбылысы бар екенін

мойындайтын болсақ, сол құбылыстың ең негізгі өзегі –
адамның қоғамдағы орнының өзгеруі, нығаюы екенін
танимыз. Өйткені, көркем шығарманы тудырушы күш –
болмысқа деген эстетикалық көзқарас адам санасының,

оның ішінде ең алдымен қоғамдық санасының өсуіне,
адамзат қоғамының дамуына, демек, адамның қоғамдағы
орнының өзгеруіне тікелей тәуелді.
Бізде бас кейіпкер жөніндегі әңгімелер көбіне-көп

қазіргі қазақ романдарының төңірегінде айтылып жүр.
Ол заңды да. Роман – бүгін таңда әдебиеттің әлеуметтік
мәнін салмақтайтын таразы жанрға айналды. Кейінгі
жылдары бүкіл дүниежүзілік көлемдегі әдебиеттің

болашағы, болмысқа деген суреткерлік көзқарас жайлы
келелі әңгімелердің қай-қайсысының да роман жанрының
проблемаларына барып тоқайласа беретіні де сондықтан.
Әсіресе, суреткерлік өнерде адамды, оның ортасын,

қоғамды көрсету проблемасы роман жанрының табиғаты
мен даму заңдарына соқпай өте алмайды. Өйткені, ро­
манды бір кісінің басына бүкіл бір кезеңнің тіршілігі,
ой-пікірі тоғысып, индивидуум тарихи құбылыстарға

белсене араласқан, адамның, табиғаттың төлі болумен
қоса қоғамның өкілі де екендігі айқындалған, жараты­
лысы табиғатқа тәуелді болғанмен, саналы өмірі қоғамға
тәуелді екендігі белгілі болған уақыт тудырды. Өзі әлгіндей

қоғамдық өсудің бел баласы болғандықтан да, роман
қоғамдық болмыстың өсу-өзгерісіне айрықша сезімтал,
өміршең құбылыс екендігін көрсетті. Әдебиет тарихы­
на зер сала қарасақ, бұған әбден көзіміз жетеді. Белгілі

Әдебиет өрісі
өркендеген кезеңі сол ұлттық тарихына зор сілкініс, өзгеріс
жасаған орасан зор әлеуметтік оқиғалар дәуіріне дәл келеді.
Европалық қоғамдық ойда демократияшыл, еркіндік

сүйгіш идеяларға ең алдымен бой ұрған француз қоға­
мындағы зор әлеуметтік сілкіністер тұсында француз
романы дүниеге келді.
Россияда азаматтық күрес, еркіндік сүйгіш идеялар

кеңінен етек жайған тұста орыс романы европалық әде­
биеттің ешбірінде ұшыраспаған елден ерек кемел өрлеуге
ие болды.
Ұзақ жылдар феодалдық алауыздық пен томаға-

тұйықтықтың тақсыретін тартқан неміс топырағында
романның шешек жарған кезеңі – демократия мен
монархияның, гуманистік идеалдар мен реакцияның
бетпе-бет көп шарпысқан күресті жылдары. Дүниеге Томас

Манн, Генрих Манн романдары туған тұс неміс қоғамында
екі идеологияның – неміс жұмысшы қозғалысы мен
күннен-күнге тамыр жайып, нығайып келе жатқан неміс
фашизмінің қиян-кескі күресіне толы еді. Неміс фашизмі

жеңіліске ұшырап, ұлт басына бейбітшілік сүйгіштік пен
реваншизмнің, социализм мен империализмнің идеялық
тартыс-талқысы тұсында неміс романы тағы да гүлдеді.
Осы заманғы романның айырықша қаулап өскен жерінің

бірі неміс әдебиеті болуы да тегіннен-тегін емес.
Россиядағы тарихи революция орыс романының өшуіне
емес, өсуіне қызмет етті. Толстой мен Достоевскийден
кейін саябырсып қалған орыс романы Октябрь револю­

циясынан соң қаулап өсті. Бұрын-соңды жазба әдебиетті,
прозалық үлгілерді көрмеген кенже әдебиеттердің балауса
прозасының бірден романнан басталуының өзінде де үлкен
әлеуметтік мән бар сияқты.

Дүниежүзілік дамудан сырт орай, шетте қалып қойған
қазақ қауымы әлденеше ғасыр бойы орасан зор әлеуметтік
құбылыстар мен қозғалыстардан ада, бұйығыңқы хәл
кеш­ті. Әсіресе, еркіндік, азаматтық бостандық, демо­

Ә. Кекілбайұлы
дағдарысты даланы зор сілкініс, орасан өзгеру – түлеуге
ұшыратқан Октябрь революциясы болды. Еркіндік,
азаматтық, бостандық, демократия тәуелсіздік идеялары

қазақ даласына Октябрь арқылы жетіп, Октябрь арқылы
орнықты. Сонау Сервантестің «Дон Кихотынан» бастап
барша реалистік романның басты тақырыбы – адам және
қоғам, адамның қоғамдағы өз орнын іздеуі, тануы, та­

буы болып келеді. Ұлттық тарихқа осындай әлеуметтік
құбылыс келген тұста, сол әдебиеттің романы да туған.
Қазақ қоғамында әлгіндей әлеуметтік құбылыс Октябрь ре­
волюциясымен келді, революцияға іле-шала қазақ романы

да өркен жайды. Қазақ топырағында әлгіндей әлеуметтік
құбылыстың тез өркендеуі, тез дамуына сәйкесті қазақ
романы да адам таңқаларлықтай шапшаң дамып, шапшаң
ер жетті.

Мұндай құбылысты қазіргі жаңа дамып жатқан елдер
әдебиетінен де айқын байқауға болады. Көп уақытқа дейін
кенже қалып келген Латын Америкасы, Азия, Африка
елдері әдебиетінде соңғы жылдары роман бұрын-соңды

болмаған шапшаң қарқында өрістеді. Ал, мұндай кең тарап,
тез ер жетіп, шапшаң өрістеуді қазіргі американ, европа ро­
мандарынан көре алмаймыз. Бір кезде бірінші дүниежүзілік
соғыс пен екінші дүниежүзілік соғыс арасындағы үлкен

әлеуметтік күрес, демократияшыл қозғалыс тұсында қау­
лап дамыған американ романы қазір ол қарқынынан айы­
рылып қалды. Біздің тұсымызда «романның дәурені өтті»,
«роман дағдарысқа ұшырады» деп жүрген қисыншылар­

дың көбі – әлеуметтік қозғалыста елдің, қоғамның руха­
ни дүниесінде күйзеліс байқалған елдер әдебиеттерінің
өкілдері. Мұның бәрі де романның дамуына алдымен
қоғам, сол қоғамда адамның алатын орны басты себепші

болатынын даусыз айғақтайды.
Ал енді қазіргі «романның дәурені» өтті дейтін қи­
сыншылар творчествосының тұңғиығына үңілер болсақ,
бұл дағдарыс «роман жанрының аса алжып кеткендігінен»

Әдебиет өрісі
буржуазиялық индивидуум басындағы дағдарыстан туын­
дап отырғанын қапысыз танимыз.
Монополия мен империализм дәуірінде жеке адам

(индивидуум) бір кезде буржуазиялық үрдіс енді орнап
келе жатқан тұстағы шексіз құдіретінен атымен айыры-
лып қалды. Бұл адамдардың қоғамнан безіну процесін
тым тездетіп жіберді. Бір кездегі дәмелерінен опық жеп,

табанының астындағы тарихи перспективадан айырылған
индивидуалистік психология өзінің басынан дәурені өткен
соң, дүниедегі барлық нөрсенің де дәурені өтті деп ұғады;
төңірегінің бәрін әлдеқандай ақырзаманның аяр пердесі

қоршап алғандай көреді. Мұндай психология өз идеологи­
ясын, өз философиясын, өз эстетикасын туғызады.
Олар дүниедегі болып жатқан қоғамдық, моральдік,
техникалық, ғылыми-мәдени құбылыстардың шын

әлеуметтік төркінін көре алмайды да, қате қисындар мен
жаңсақ уағыздар таратады. Соңғы жылдардағы орасан
зор техникалық революциялардың мәніне түсінбей, одан
қорыққандар әдебиет пен өнердегі құбылыстардың себебін

қоғамның әлеуметтік кескінінен іздемей, техникадағы
жаңалықтардан іздеді. Әлгі «роман құриды» деп жүрген
қисын да – сол буржуазиялық психологияның тарихи
шындық алдындағы табансыздығының бір айғағы.

Абдыраған қоғамның моралі ақшаның, дәулеттің құнын
асырып, ішіп-жеуді, тұтынуды, аз күндік дәуренді емін-
еркін өткізіп қалуды үлкен рухани мұраттар санатына
көтереді. Ол азаматтық парыз, адамның қоғамдық орны

сияқты ірі мүдделердің орнына тұрмыс төңірегіндегі
пенделік мүдделерді алға тартады. Экономикалық
тәуелділіктің әлеуметтік теңсіздікке ұласуының бір
куәсі – қоғамда адамның әлеуметтік мәнінің, қадір-

қасиеттің құлдырай түсуі. Тұтынушылық мораль адамды
азаматтық асыл мұраттардан бөліп ап, тұрмысқа тәуелді
ету арқылы әлеуметтік күрес аренасынан алшақтата беруді
мақсат етеді. Қазіргі орасан зор байлыққа ие болып алған

Ә. Кекілбайұлы
арттыруды сылтауратып, оларды таптық сипаттан айыру
ниетін көздейтін айла-шарғының, экономикалық қыл-
тұзақтың талайын ойлап табуда.

Пайдакүнемдік мораль адамды қоғамның саналы
мүшесінен гөрі айтқанды екі етпейтін тіл алғыш, көзсіз
көбелекке, осы заман тілімен айтсақ, не тапсырсаң да тап­
жылтпай орындап беретін роботқа айналдыруды көздейді.

Бұл жолдағы ең басты қармақ – ақша. Сонда буржуазиялық
мораль жеке адамның рухани тіршілігіне не қалдырады?
Осы заманғы кибернетика ғылымы қазірдің өзінде
адамның миы сияқты аса күрделі тірі организмнің

техникалық моделін жасауға білек сыбанып отыр, құдіреті
күшті кибернетика жалғыз ми ғана емес, адам бойындағы
өзге де организмдердің, адамның барша структурасының
техникалық моделін жасауға сөз беріп жүр. Материалистік

ғылым кибернетиканың физика мен химия заңдарына
негізделген қандай операцияны да жүзеге асыра алаты­
нын мойындайды, бірақ гуманизм тірі организмнің барша
биологиялық негізі тек физика мен химияның заңдарынан

ғана тұрмайды деп үйретеді. Олай болса, кибернетика,
басқасын былай қойғанда, адамның тек биологиялық мо­
дель тұрғысын өзіне дәлме-дәл келетін техникалық модель
жасай алмақшы емес.

Ал, адам биологиялық құбылыс болумен қоса әлеуметік
құбылыс та ғой. Кибернетика қанша шебер болса да, өзі
жасаған техникалық модельге адам бойындағы әлеуметтік
мазмұнды, тек бір кісінің, бір ғана ұрпақтың көзі көріп,

қолы істегенінен ғана емес, адамзаттың көп ғасырғы ба­
стан кешкендерінен түзілетін әлеуметтік мол тәжірибені
қайдан тауып бере алады? Рас, адамдар істей алатын таза
орындаушылық функцияның көбін робот пен гомеостат

та мінсіз атқара алады. Бірақ, тірі адамның, қоғамның
сапалы мүшесінің іс-әрекеті, сана-сезімі, рухани қызметі
ешқандай алдын-ала берілетін нақты программаның
шекарасына сыймақшы емес. Белгілі программаның

Ә. Кекілбайұлы
ретінде емес, жәй әншейін өмір сүруші жан иесі ретінде
ғана алынады. Сондықтан да, адамның әлеуметтік өмірінен
гөрі биологиялық тіршілігі көбірек қамтылады. Ондай

романдағы психология өмір танығыш, қоғам танығыш
адам санасының, сыртқы ортамен қарым-қатынасынан
гөрі әншейін тірі организм, тірі клеткалардан тізілген
биологиялық комплекстің сыртқы орта әсерлеріне жасаған

пассивтік реакцияларының ерінбей тәптіштелген жалаң
фиксациясына ұқсаңқырайды. Рас, адамның биологиялық
тұрғысы тек физика мен химия заңдарынан түзелмейтіні
сияқты, адамның әлеуметтік тұрғысы, әлеуметтік өмірі

де бірыңғай саясаттан, идеологиялық операциялардан
тұрмайды. Реализм әдісі адамның тек бірыңғай саяси,
идеологияға байланысты қалтарыс-қабаттарын қамтып,
қалған жақтарында шаруамыз болмасын деген сыңаржақ

қағидадан атымен аулақ. Ал, «жаңа роман» адам өмірін
табиғи гармониялық үйлесіммен қарастырмай, оның
әлеуметтік қасиетін атымен жоққа шығарады. Мұның
өзі адам өмірінің биологиялық жағын, материалдық

тірші­лік жағын бір жақты көтермелеген әсіре көзқарасқа
ұрынды­рып жүр. «Жаңа роман», «авангардтық роман»
туындыла­рының дүниетаным, бейнелеу теориясына
негізделген көркем творчество, объективті реальды

болмыстың субъективті көркем образы болуға тиісті
көркем шығарма болып шықпай, реальды болмыстың
ешқандай кескін-келбетін бейнелей алмайтын бос шы­
тырман болып шығатыны да осыдан болса керек. Көркем

творчествоның көп жылдық тәжірибесі қоғамдық не­
месе табиғи құбылыстардың тек жалпылама, не ерекше
қасиеттерін ғана қамтып, жалқылық қасиеттерін қамти
алмаған көркем бейненің, түптеп келгенде, шынайы көркем

творчество болып шықпайтынын дәлелдейді. Сол сияқты,
қандай жолмен болса да, оқушыға, көрушіге, тыңдаушыға
тек автордың бір басына ғана тән жалқылық танымды
ғана жеткізуге тырысатын әрекетінен де ешқандай көркем

бейне, керкем шығарма тумайды. Сөйтіп, жалқы мен
жалпының гармониялық үйлесімінсіз көркем бейне жоқ.

Әдебиет өрісі
Қазіргі жеке адамның субъективтік дүниетанымына
ғана негізділген «жаңа роман», «абсурдтық романның»
қалың оқушы қауым санасына дари алмауының сыры

да сонда. Сөйтіп, ол адамдардың дүниетанымына, қоғам
танымына әсер етуші көркем шығарма, көркем творчест­
во болмай, көркем шығарма мен көркем творчествоның
табиғатына атымен жат, жалған суррогат қана болып

шығады. Ал, мұндай жалған топырақта адамның, әсіресе,
әлеуметтік өміріне көбірек ден қоятын роман жанрының
көсегесі көгере қоймауы да әбден заңды.
Соңғы жылдары әдебиет зерттеу ғылымы романның

тарихы мен теориясын зерттеуде елеулі табыстарға жетті.
Романның туу, өркендеу, даму жолдарын жан-жақты
зерттеу арқылы олар бұл жанрдың болашағына күмән
келтіретін қисындарды бекерге шығарды.

Қазақ романының жай-күйі жөніндегі біздің қазақ әде­
биет сынындағы әлгі әңгімені де сол өрелі мәселелер­мен
өзектес қарастырғанымыз жөн. Ендеше роман жанрының
даму тенденциясы тұрғысынан келсек, біздің әдеби сы­

нымызда прозалық шығарманың бас кейіпкері жайлы
айтылып жүрген жоғарыда келтірілген пікірлердің дұрыс
жері қайсы, бұрыс жері қайсы?
Романның тарихын зерттеушілердің айтуынша, алғаш­

қы романдар «тұйық роман» атаныпты. Онда оқиғаны
баяндап отыратын да, сол оқиғадағы әрекет иесі де
басты кейіпкердің өзі болуы шарт. Көбіне-көп «тұйық
романның» қамтитыны – тек сол басты кейіпкердің жан-

дүниесі, толқыныстары, сезім арпалыстары. Романның
мамандары Гетенің «Жас Вертер шеккен азаптарын»
«тұйық романның» үлгісі деп санайды. Мұндай роман­
дар бас кейіпкерінің туғанынан өлгеніне дейінгі өмірін,

кейінірек оның өмір жолының ең маңызды кезеңін тұтас
қамтуға тиісті болды. Бұндай субъективтік роман дами
келе бас кейіпкерінің тек жан күйзелістерін ғана емес,
істеген әрекеттерін де қамтуға мүмкіндік алды; ондай

Ә. Кекілбайұлы
авантюристер болды. Романның бұндай түрінің әдебиет
тарихында «жылпостар романы», «авантюрлық роман»
аталуы да сондықтан. Ол тұста тарих сахнасында жүзіктің

көзінен өткен жылпостығымен, қара суды теріс ағызатын
іскерлігімен, өмірге икемделгіш қабілетімен көрінген бур­
жуазия өкілдерінің бөркі дағарадай болып тұрған кез еді.
Кейін «тұйық романның» есігі ашылып, «ашық роман»

атанады. Романда тек бір кісі – бас кейіпкер ғана емес,
оның төңірегі де көріне алатын болды. Бірақ, романның
оқиға арқауын бір кісінің тағдыры арқалауға тиіс дейтін
қатаң қағида сол күйінде қала берді. Роман жанрын

зерттеушілер Стендальдың «Қызылдар мен қараларын»
осы топқа жатқызады. Романды тарих жолының бойына
қойылған айнаға балаған Стендаль, сол айнада тарихтың
тек бір кісінің тағдырына сия алатын бір үзігін ғана

көрсетеді. Ендеше, Бальзак француз қоғамының айнасын
жасауды қолға алды. Оның нысанасы – бір кісінің тағдыры
емес, бір тұстағы бүкіл француз қоғамы. Әлгі мақсатына
Бальзак қалай кірісті? Бальзактың «Адамдар комедиясы»

цикліндегі қай романды алсақ та, орталық кейіпкері бар.
Өзекті оқиға соның тағдырына тоғысады. Бірақ романда
көрсетілетін іс-әрекеттердің бәр-бәрі кейіпкердің өзінікі
емес, көбінесе төңірегінікі. Әлгі орталық кейіпкер француз

қоғамының бір қабатының жай-жапсарын ашып беретін те­
резе ғана; Гранде – француз қоғамының бір тұсына, Горио
әкей – екінші, Рафаэль – үшінші тұсына қараған терезе;
Бальзак осындай тоқсан терезеден үңіліп, күллі фран­

цуз қоғамын түгел қамтымақшы. Бірақ, Бальзак тари­хи
оқиғаны емес, сол тұстағы француз өмірін көрсетпек. Біздің
сыншылардың әлгіндей пікірі тарихи үлкен оқиғаларға
арналған «Дауылдан кейін», «Қан мен тер», «Ақ Жайық»

сияқты романдарға байланысты айтылып жүр. Бальзакта
ондай тақырып жоқ. Классиктердің бұл тектес тақырыпқа
барғандары бар ма екен?
Әрине, Теккерейдің «Даңққұмарлық жәрмеңкесінде»

Әдебиет өрісі
сетілген. Бірақ, әдебиет зерттеушілері оны «геройсыз» ро­
ман деп атайды. Ендеше біздің сыншылар мұндай романға
атымен жуымайды. Өйткені, олар қазақ прозасының кейбір

шығармаларының «оқушыны кейіпкердің ізінен адасты­
рып кеткеніне» ырза емес. Онда осындай үлкен оқиға тура­
лы Пушкин жазыпты. Пушкиннің Емельян Пугачев жайлы
шығармасының орталық кейіпкері – Емельян Пугачев емес,

Петр Гринев. Гринев көтеріліске араласқан жоқ, бірақ оның
қалай өткеніне айғақ болды. Гринев – оқиғаны тудырушы,
өркендетуші әрекет иесі емес, тек айғақкер ғана. Теккерей
тарихи оқиғаның тауқыметін шеккен, басынан кешірген

кейіпкерді ұсынса, Пушкин айғақкер кейіпкерді ұсынды.
Біздіңше, аталмыш романдарға өзек болған ұлы Октябрь
революциясының ауқымы бұл екі жолдың екеуіне де сый­
майтын сияқты. Сонда қайтпек керек?

Роман жанрының зерттеушілерінің айтуынша, ро­
ман жанры Теккерей романына дейін өз бойындағы
субъективтік әуенді жоқ қылды, ескі тұйықтықтың ізін
де қалдырмады, бірақ бұл жанр өзінің объективтілігінің,

кең құлаштылығының апогейіне жете алмады. Роман жан­
рын адамның табиғаттың төлі болғанмен, қоғамның өкілі
екендігі айқындалған шақтың әдебиеті тудырғанын айттық.
Ендеше, онда тек қаһарман ғана емес, бүкіл халық, бүкіл

қоғам да ілінуі керек қой. Міне, осы ересен міндетті атқа­
рып шыға білген жазушы – Лев Толстой. Лев Толстойдың
көркем прозада жасаған ұлы революциясының мәні де
сонда. «Соғыс және бейбітшілік» үлкен тарихи тұсты,

сол тұстағы орыс шындығын бар қырынан жарқыратып
көрсете алды. Сыншылар, дұп-дұрыс, осы Толстойша жазу
керек деп ұйғарар. Ендеше, Толстой қалай жазды? «Соғыс
және бейбітшілікті» де тұстас сыншылары композициясы

тым шашыраңқы, тұтастығы, бірлігі бірден көзге ұрып
тұрмайды деп сынапты. Романда оқиғаның да, тартыстың
да көп екені рас. Геройларды Наполеон соғысымен қоса
Безуховтың мұрасының кімге қалатыны да аз толғантпай-

Ә. Кекілбайұлы
кескіндері, зиялы қауым сән-салтанаты, Сперанскийдің
реформасы, тіпті аң аулауға дейін мол орын алған. Толстой
бұл романы жайлы: «Предлагаемое теперь сочинение бли­

же всего подходит к роману, но оно не роман, потому что,
я никак не могу и не умею наложить вымышленным мною
лицам известные границы», – дейді. Тұстас сыншылары­­
ның басын даң қылып жүргені де – Толстойдың сол

«бел­гілі шекараларды» аттап кеткені. Басты кейіпкер кім?
Андрей Болконский ме, Наташа Ростова ма, Пьер Безухов
пе? Әлде Наполеон ба? Жоқ Кутузов па? Оған дейін оқиға
бірлігін көбіне-көп бір геройдың тағдыры арқалаушы еді.

Мұндағы бірлік неге сүйеніп тұр? Әлде, расында, да сол
заманның сыншылары айтқандай, шашыраңқы шығарма
ма? Жоқ. Бірлік бар. Бұндағы тұтастықтың тұтқасы – бір
кейіпкердің тағдыры емес, үлкен тарихи құбылыс. Л.

Толстойдың сол тарихи құбылыс жайлы, оны өркендетуші
күш – халық жайлы суреткерлік тенденциясы әр алуан
қаһармандардың іс-әрекеті мен психологиялық өзгеріс –
өсу процестерін, әр алуан проблемалардың шешімін бет-

бетімен жібермей, бір арнаға табыстырып тұр. Бұл кітап­
тың басты сипаты, Р. Роллан айтқандай, «бүкіл бір тарихи
ғасырды, халық қозғалысын, ұлттық айқасты қайтадан
тірілткені. Оның шын кейіпкері – халық». Бұндай романда

адамдар, кейіпкерлік қалай көрінеді екен? «Человек, как
пчела и муравей, не могут быть рассматриваемы только как
личность. Только общество людское есть целый организм,
подчиненный таким же законом, как организм улья и мура­

вейника», – дейді Толстой. Демек, суреткердің кез алдында
тек әр адам емес, Толстойша айтсақ, «омарта» сияқты,
«илеу» сияқты бүкіл қоғам түр. Бұндайда әр кейіпкерді
көзден таса қылмай отыру еш мүмкін емес. Болконский де,

Безухов та, Ростова да, Кутузов та оқушыны «ұзақ күттіріп
барып, шығып отыратын» шақтары аз емес. Толстой өзі
көрсетіп отырған тарихи оқиғаның логикасына бағынады,
тарихи оқиғаның даму арнасын тастай сала кейіпкердің

Әдебиет өрісі
қойған жалғыз талабы – «бәрін де қамту» («Захватить все»).
Біздің сыншыларымыз: «белгілі-бір дәуірде болуы мүмкін
нәрселер мол қамтылғаннан шығарманың көлемі өскенмен,

тұлғалары сомдала бермейді», – деп тұжырғанмен «Соғыс
және бейбітшілікте» оқиға да, проблема да көп, сонымен
қоса, әлемдік классика жасаған образдар галереясын
мәңгілікке байытқан сом тұлғалар да аз емес. Демек, қазақ

прозасының кейбір шығармаларында сом тұлғалардың аз
ұшырасуы көп проблемалылықтан, көп геройлылықтан,
авторлардың оқиғаға бастан-ақ араласып отыратын
орталық кейіпкер бейнесін жасақтамағандығынан емес,

сол бейненің жеріне жете мүсінделмегенінен екен.
Сол сияқты, бас қаһарманның қалайда оқушының
көз алдында отыруы да шарт емес тәрізді «Соғыс және
бейбітшілік» сияқты тарихи оқиғаға арналған романды

былай қойғанда, бір адам туралы «Абай жолының» өзінде
бас қаһарман кез-келген бетте кездесіп отырмайды. Бірақ,
романның әр бетінен Абай рухы, Абай әсері айқын сезіліп
тұрады. Демек, бас қаһарман да көзден таса бола береді,

тек ол төтен жоғалып, төтен оралып отырмай, жоғалуы мен
оралуының оқиға логикасына, характер логикасына лайық
мотивировкасы болуға тиісті.
Бәлкім, «Соғыс және бейбітшліктегі» «бәрін де қамту»

принципі роман жанрының даму тенденциясынан туған
принцип емес, Лев Толстой сияқты ересен таланттың бір
басында ғана кездесетін оқшау құбылыс шығар. XX ғасыр
прозасы «бәрін де қамту» принципіндегі «Тынық Дон»,

«Азапты сапарда», «Абай жолы», «Коммунистер» сияқты
ұлы романдар тудырды. Романның бұндай түрін Ромен
Роллан мен Томас Манн да қуаттады. Олай болса, көп
пландылық, көп проблемалық – романның ескі-құсқысы

емес, тіпті кейінде игерген соны асуы. Роман жанрының
даму жолына үңілсек, оның өсу жолы қоғамның, адамның
қоғамдағы орнының өзгеру, нығаю жолының айнасы
екенін танимыз. Тарих аренасы бұрынғы ақсүйектер

Ә. Кекілбайұлы
арқылы байыған буржуазия сияқты соны таптың келуі
әдебиетті де демократияландырды, ол әдетте батыр­
лар, елден ерек туғандарды көрсетсе, енді қарапайым

жұмырбасты пенделерді де көрсете алатын болды. Роман
жанрының тууының өзі – әдебиеттің демократиялануының
бір айғағы. Тарих аренасына шыққан соны сипатты жаңа
тап «тұйық романдарды» туғызды. Буржуазияның келуі

қоғамдық ақыл-ойда индивидуумның рөлін күшейтіп жеке
адамдардың өмірге икемделгіш іскерлік сияқты қасиет­
терін пір тұтқызды. Бір кездегі француз қоғамында «тұйық
романды» «қалай өмір сүрудің оқулығы» саналуы да

тегіннен-тегін емес. Буржуазиялық тап қоғамдық дамудағы
бірден-бір жетекші тапқа айналған кезде адам­ның
қоғамдағы орнында да елеулі өзгеріс әкелді. Жаңа шыңдық
адамдардан айналасына жаңаша қарауды талап етті. Адам

жаңа қоғамдық формацияның қайшылықтарын көре баста­
ды. Буржуазиялық қоғамдағы адамдар санасыздығы осы
ояну процесі күні кешегі пысықайлардың сезім күйлері
мен іс-әрекеттерін көрсететін «тұйық романдар» орны­

на «Адамдар комедиясын» әкелді. Күні кешегі бәрін өзі
бітіріп, бәрін өзі тындырып жүретін бір ыңғай әрекет иесі
геройлардың орнына, айналасына үңіле қарап, қоғамды,
өзін танығысы келген зерттеуші геройлар шықты.

Буржуазиялық қоғамның моральдік заңы адамды адамдар­
дан ажырата түсті. Ол қоғамда адам бақытты да жалғыз
іздеп, айналасын да жалғыз тануға тиісті болды.
Қоғамдық өмірдегі осы психология «сыншыл реа­

лизм» романдарында да оқиғаның бір адамның – ба­
сты кейіпкердің төңірегіне құрылу қағидасын күшінде
қалдырды.
Қоғамды, ұлтты есейткен тарихи ұлы оқиғалар адамның

қоғамның ең майда молекуласы – индивидуум екендігін
ғана емес, сол майда индивидуумдардан үлкен қоғам,
халық, ұлт түзілетінін де көрсетті. Ұлт болып, халық боп
қимылдайтын ұлы тарихи оқиғалар тұсында жеке адам

Әдебиет өрісі
қамын ойламай, бүкіл ұлттың, үлкен қоғамның өкілі ре­
тінде әрекет етті. Жеке басының жанбағысында ол өз өмірі,
өз тағдырының басты геройы ретінде көрінсе, тарихи оқиға

тұсында халықтық қозғалыстың қатардағы мүше­сінің бірі
ретінде көрінді. Адамның қоғамдық өмірінің осындай
шындығы «Соғыс және бейбітшілік» сияқты соны сипатты
романды тудырды.

Адамзат қоғамының дамуы, адамдардың өзін, қо­ға­
мын тануы, соның нәтижесінде бүкілхалықтық бақыт
жолындағы күрестің шығуы «Соғыс және бейбітшілік»
сипатты кең арналы, көп толғамды романдардың алдынан

зор мүмкіндіктер ашып берді.
Әдебиеттегі жаңалық өзінен бұрынғыны біржолата
мансұқтау, біржолата құрыту жолымен емес, адамзаттың
суреткер өнерін реальді болмыстың барша әрі мен нәрін

жеткізе алатын соны түр, соны әдістермен байыту жолымен
өрістейді. Орыс әдебиетіндегі «Соғыс және бейбітшілік­
тің» тууы бұрыннан бар бір адамның жан-дүниесіндегі
құбылысқа құрылған романдар үрдісін жойып жіберген

жоқ. 1812 жылғы Ұлы Отан соғысы тұсындағы күллі орыс
халқын кейіпкер етіп, «Соғыс және бейбітшілікті» жазған
Л.Толстой бір адамның тағдырына құрылған «Анна Ка­
ренина», «Арылу» сияқты романдарды да жазды. Бұның

өзі романды пәлендей қылып жазса ғана роман болады
дейтін қайыс қағиданың атымен жоқтығын, оның сипа­
тын суреттеліп отырған оқиғаның логикасы белгілейтінін
көрсетеді.

Прозада көп планды, көп проблемалы, көп геройлы
роман мен бір адамның басына, бір оқиғаға құрылған ро­
ман атымен сыйыспайтын ата жау құбылыстар емес. Осы
заманғы өмір шындығында романның бұл екі түрін бірінен-

бірін атыстырып-шабыстырып қоюдың атымен қажеті жоқ.
Бүкіл халық боп қайрат қылған кезеңдер жайлы жа­
зылған романдардың көп проблемалы, көп салалы, көп
геройлы болып келуі тіптен заңды.

Гуманизм жалпы жеке кісі, жеке адамның ғана, соның
еркіндігі мен бостандығының ғана мүддесін емес, ең алды­

Ә. Кекілбайұлы
мен, аса зор тарихи қызмет атқаратын адамдардың қалың
бұқарасының мүддесін көздейді, түптеп келгенде, бүкіл
адамзаттық прогресті, қоғамды, табиғатты жаңғыртуды,

жеке адамдардың бостандығы мен тәуелсіздігін жүзеге
асыратын да сол бұқара. Біздің мораліміз де сол қалың
бұқара мен жеке адам арасындағы гармониялық үйлесімге
негізделген. Біз жалпыдан жалқыны жалқыдан жалпыны

танитын объективтілік заңы бойынша, жеке адамның
мүддесін көздеу арқылы жалпы бұқараның да мүддесін
көздейміз. Жалпы бұқараның мүддесін қорғау арқылы
жеке адамның да мүддесін қорғаймыз. Біздің «Бәрі де адам

үшін!» – дейтін моральдік заңымыздың түп мәні де сонда.
Қысқасы, тарихи қажеттілік адамның өз тобының
мүшесі, халықтың, ұлттың өкілі болуы оның жеке басын
кішірейткен жоқ, көркейтті. Жалпыхалықтық мүдденің,

қоғамдық мүдденің ара-тұра бірінші орынға қойылуы
адамдардың жеке басының мүддесін, жеке бақытын, жеке
махаббатын, жеке күйініш-сүйініш, жеке ізденісін, жеке
әрекетін жоққа шығарып, таптау арқылы орнайтын ортақ

бақыт үшін емес, әр адамның барша рухани, моральдік
еңбексүйгіштік, өмір танығыштық мүмкіндіктерін жеріне
жеткізе дамытуы арқылы орнайтын ортақ бақыт үшін
күресіп келдік. Ендеше, суреткерді тек жалпы халық,

жалпы ел өмірі ғана емес, нақты адам өмірі адам тағдыры
да қай кездегіден де көбірек толғантатын болады. «Орыс
орманы», «Адам тағдыры» сияқты озық үлгілері соған
айғақ. Бұл әдеби схема емес, қоғамдық өмірдің реальді

заңдылығы. Леонид Леонов та, Михаил Шолохов та
жалған жалтылдаққа, өмірдегі қиыншылықты оңайлату,
жеңілдетуге жандары қас жазушылар, олар профессор Вих­
ров пен Алексей Соколовтың тағдырындағы трагедиялық

бояуларды жұқартпайды, бірақ, екі адал адамның ізденіс
күресі олардың өз қоғамымен тереңнен тамырласатын
гармониялық үйлесімін айдан анық ашып бере алған.
Қазақ прозасының соңғы туындыларының ішінде «Дала

Әдебиет өрісі
Сырт қараған көзге ылғи шеттеп, ықтап келген Қоспанның
тағдыры шын мәнінде біздің рухани өміріміздің белгілі
бір кезеңінің айнасы да ғой. Қоспанның өзін тану,

бақытсыздығының себебін іздеудегі жан арпалысы оған
қоғамдағы орнын да танытып берді. Бұның өзі – шындап
келгенде, Қоспанның үлкен адамгершілік қасиеттерінің
нәтижесі ғана емес, адам мен қоғам арасындағы жаңа

заңдылықтың логикасы. Ендеше, біздің жағдайымыздағы
адам мен қоғам арасындағы осындай гармониялық үйлесім
романның жоғарыда біз тоқталып өткен екі түрінің екеуіне
де құнарлы қоныс бола алады.

Біз сыншылардың жоғарыда даттап отырған көп ге­
ройлы, көп проблемалы, көп оқиғалы романдарының
өмір сүргеніне еш қарсы емеспіз; сол сияқты олар жақтап
отырған бір оқиғаға құрылған, оқиғаға бастан-аяқ араласып

отыратын бас кейіпкері (орталық кейіпкер десеңіз де, өз
еркіңіз) бар романның да кең етек жайғанына тілектеспіз.
Біз тек осы екеуінің біреуін жер-жебіріне жетіп даттап,
беттен қағуға, екіншісін жер-көкке сыйғызбай мақтап,

романның жалғыз-ақ эталоны осы деп үзілді-кесілді үкім
айтуға қарсымыз. Өйткені, роман жанрының даму тенден­
циясы бұл екеуінің бірі өскен жерде екіншісі өшуге тиіс
антогонистік құбылыстар емес, екеуі де бейбіт қатар өмір

сүре алатын тамырлас құбылыстар екенін айғақтайды. Ен­
деше, әдеби сынымызда белгілі бір әдеби құбылысқа баға
бергенде, жазушыға ақыл айтқанда өз көкірегіміз көбірек
құлайтын жеке талғамымыздың тұрғысынан айыптай

жөнелуден гөрі, көп ғасырлық өмір жолы бар жанрдың
даму логикасы тұрғысынан көп түсінуге тырысайық. Шын
мәніндегі ғылыми сынның көсегесі сонда көгереді.
1966 жыл.

«Айтар ақылым мынау күнде ертемен төсектен тұ­
рартұрмастан көзді жұмып, бір үлкендеу көлбақаны
тірідей жұтып салыңыз. Ол үлкен базарда сатылады,
қызметші әйелді жұмсасаңыз, қиналмай-ақ тауып әкеледі.

Ойсыратып тастайтындай шығыны да шамалы әрқайсысы
үш-ақ су. Осы айтқанды істесеңіз, бір жылдың ішінде
асқазаныңыз замандас сыншыларымыздың не бір жүрек
айнытар мақалаларын түк шіміркенбестен қылғытып са­

латын нағыз жазушының асқазанына айналады».
Қызық рецепт. Айтып отырған анау-мынау емес, Эмиль
Золя. Бұндай әр әрпінен зәр шашыраған мір сөздерді Лев
Толстой мен Максим Горький де айтқан. Жалпы сыншыға

тілі тимеген жазушы бар ма екен сірә? О байғұсқа «Соғыс
және бейбітшілікті», «Ананы», «Жерминальді» жазбақ
түгіл ортақол очерк жазу қолынан зорға келетіндердің
өзі осқырынып, шекесінен қарайды. Сыншылар қанша

сөз естігенмен, әдебиеттегі сын жанрының отауын ешкім
жығып кете алмаған. Золя, Толстой, Горькийлердің өзі де
сын жазған. Кертартпа, сыңаржақ, күштіге шыбындаған
жәреуке сындарды өлтіре әшкерелей отырып, әділ де тура

сынның үлгісін көрсетуге ат салысқан. Олардың тұстас
сыншыларының заманы өтті. Сынның әдеби қозғалыстағы
орны жаңаша салмақтанды, жаңаша бағаланды. Сын –
белгілі бір шығарманы ел-жұртқа әйгілеудің ғана құралы

емес, творчестволық қозғалыстың алды-артын бағдарлап,
кем-кетігін көрсетіп отыратын жолбасшы жанрға ай­
налды. Сынның мұндай қызметіне революциямыздың
сонау елең-алаң жылдарының өзінде Ленин ерекше мән

Әдебиет өрісі
берді. Ол сол кездің өзінде әдеби қызметтің қара дүрсін
теңгермешілдікке, азшылықтың көпшілікке бағынуы
сияқты принциптерге оп-оңай көне бермейтінін, мұнда

жеке бастаманың, жеке кісінің бойындағы қабілеттің,
қиял мен ой өрістігінің көп маңызы бар екендігін ескертіп
еді. Ол әдебиет партиялық істің бір бөлігі дей отырып,
оны басқа істермен шатыстырмауды, партиялық істің

басқа салаларындағы басқару әдістерін көзжұмбайлыққа
басып әдебиет пен өнерге де жүргізуге болмайтынын ай­
дан анық айтып еді. Партия бұл лениндік қағиданы одан
әрі дамытып, 1925 жылдың 18 апреліндегі «Партияның

көркем әдебиет саласындағы саясаты туралы» қаулысында
әдебиетті білмей, сезбей тұрып, билеп-төстей жөнелуді
үзілді-кесілді тыю керектігін, әдебиет саласындағы
басшылықтың бірден-бір жолы әдебиет сынын күшейту

екендігін баса айтты. Сөйтіп, сын әдебиетке партиялық
басшылық етудің, қоғамдық әсердің бірден-бір жолына ай­
налды. Сынға мұндай мән беріліп, мұндай құрмет ешқашан
көрсетілген емес. Соған қарамастан, сынның соңынан әлі

күнге сөз еріп келеді. Сыншы неге сөз естиді?
Ауыл арасының ашу-аразын былай ысырып қойып,
байсалды ойланатын бір пара жайттар бұл төңіректе де
баршылық. Әрине, сынның да кез-келген сөзі кемеңгердің

аузынан түскендей дұп-дұрыс бола бермейтіні сияқты,
сын естіп жүрген сөздердің бәр-бәрі де шетінен орын­
ды, шетінен мақұл бола бермейді. Әдеби қауымның да
ала-құласы көп. Шын талант пен шындыққа деген шын

махаббатпен емес, күнкөрістің есебімен келген, өз күші
мен өз мүмкіндігін жете зерттемей, асыра бағалап, адасып
келген адамдар да әдебиет сарайына бір кіріп алған соң оп-
оңай қайта шығып кете салмайды. Сынның құдіреті – шын

өнерді шыңдай түсу, өскелең әдебиетті өсіре түсу. Ол ылғи
қияға сілтеп, қиынды меңзейді. Сынның бұл мінезі әлгін­
дей адамдарға жаға қоймайды. Оларға әдебиет керуеніне
қиналмай ілесіп жүре беретін оңай соқпақ керек. Бұл – бір.

Ә. Кекілбайұлы
Адамның кез-келген еңбегі – оның көкейін билеген
мұрат-мүдделер үшін жанқиярлықпен жүргізіп келе жатқан
күресі. Творчество – дамыл таптырмас еңбек. Творчество –

дамыл таптырмас күрес. Бұнда болмысқа деген, өнерпаз
қызметіне деген әр алуан көзқарас пен әр алуан түсініктің
күресі бір сәт тоқталмайды. Әсіресе, шын өнер мен жалған
өнер, шын өнерпаз бен жалған өнерпаз арасындағы күрес­

тің ымыраны білмегені жөн. Бұл күресті өрістете беруге
тиіспіз. Өйткені, бұл күрес шынайы өнер үшін күрес. Ол,
сайып келгенде, партиямыз жүргізіп отырған адамдардың
жүрегі мен адамдардың көзқарасы, дүниетанымы үшін

болып жатқан ұлы күреске барып ұштасады. Әдебиеттегі
сынның керек жері де, кемел келбетін дамыта алатын жері
де осы. Творчестводағы бұл күрес алдымен сынның бетінен
айдан анық көрінбек керек. Сын – әдебиетте қандай күрес

жүріп жатқанын айна-қатесіз көрсетін отыратын баро­
метр ғана емес, ол сол күресті мағыналы арнаға бастап,
өсу жолына түсіріп, өрістетіп отыратын көсем-күрескер.
Сондықтан ол жұрттың бәр-бәрінің маңдайынан сипап,

арқасынан қағып отыра алмайды. Ол, әсіресе, біз жоғарыда
айтып кеткен дүмбілез шығармаларға қаттырақ шүйлігеді.
Сондықтан да әдебиеттегі ондай олқы туындылардың ав­
торлары шынайы әдеби сынға көз алартып та, сөз ертіп те

бағады. Бұл – екі. Сын мен сыншы ондай дүмбілездерден
сөз естісе, біз ол үшін жазғыра алмаймыз. Қайта, әдеби
сынның ондайлардың көңілінен шықпағанына қуануымыз
керек.

Бұл мақаланы жазғандағы мақсат сыншыны жазушы­
лардан арашалау да, жазушылардың сында кетіп жүрген
еселерін қайтару да емес. Біздің жанымызға бататыны –
қазақ әдеби сыны әлі күнге қазақ әдебиетіне жолбасшылық

етер шынайы үлкен беделге неге ие бола алмай жүр?
Ол, әсіресе соңғы кезде бүкіл әдеби қозғалысымыздың,
оқушы қауымымыздың көңілінен неге шыға алмай отыр?
Бұл төңіректе бұдан бұрын да талай әңгіме болып, пікір

Әдебиет өрісі
таласып, сосын, сын бар, бірақ кенжелеп келеді деген
пікірге тоқайласқан. Сын неге өспейді деген сауалға үлкен
сыншылардың зерттеу жұмыстарына ауысып кеткендігін,

жас сыншылардың аз қосылып жатқанын және аз жаза­
тынын, сыншыларда бедел жоғын, оның еңбегін ешкім
құрметтемейтінін, баспалардың сыншы кітаптарын аз
басатынын айтып, жауап еткен-ді. Біздіңше бұның бәрі

де мәселенің түп сырын түптеп ашқан түбегейлі себеп
емес, жол-жөнекей сылтаулар ғана. Шынына келсек,
қазақта әдеби сын бар. Сыншылар қатары да қазақ
әдебиетінің өзге жанрларының ешбірінен қораш емес. Өзге

жанрларымыздың көрнекті өкілдері өте санаулы болса,
қазақ әдеби сынында әдебиет ғылымының ең үздік атақ-
дәрежесін алған адамдар, шүкір, жетерлік. Сыншылардың
басылу жағынан да онша қағажу көріп жатқан түрі жоқ.

Жастардың көп қосылуы жағынан да қазақ сыны поэзия­
дан кейінгі екінші орында. Солай бола тұра біздің әдеби
сынымыздың беделі неге төмен?
Сын жанрын жазмыштан нәлет естуге жаралған

жанр, оны ешкім сыйламайды деп құтылуға тыры­
су – әбестік. Арғы-бергі тарихты қазбаламай-ақ қазіргі
қазақ оқушысының әдеби сынға, әдеби пікірге деген
ықыласының өзі-ақ әлгіндей үйреншікті дақпыртты жоққа

шығарады. Күнделікті баспасөзде оқушы назарына ілінбей
қалатын өлең, әңгіме бар болса бар шығар, бірақ, бірде-
бір мақала, бірде-бір рецензия оқушы назарынан қақас
қалмайды. Баспасөз бетінде белгілі бір шығармаға берілген

бағаны оқушы қауымның қағып алып, пікір таласын туды­
ра қоятын жәйттерінің жиі ұшырап жүргендігі де соған
дәлел. Ендеше, сын басындағы сырқауға жұрттың бәрін
бекер күйгізе бермей, оны алдымен қазіргі қазақ әдеби

сынының өз бойынан іздеу керек.
Белгілі бір сыни шығарма – жазушы еңбегіне білімі,
таланты жеткенінше ең объективті баға айтуы керек. «Бұл
шығарма жайлы жұрт не десе, о десін, бірақ менің пікірім

Ә. Кекілбайұлы
тиісті. Бұдан, әрине, белгілі бір шығармаға сыншылардың
әр түрлі баға, әртүрлі пікір айтуға қақысы жоқ дейтін
ұғым тумаса керек. Тек сол әртүрлі пікір сыншының

әдеби талантының, идеялық қуатының жеткенінше шын
объективті пікірі болса болғаны.
Сындағы субъективизм әдеби творчествоға орасан
кесел келтіреді. Әдеби атмосферадағы барлық ұнамсыз

элементтердің орын тебер, етек жаяр, бірден-бір топыра­
ғы – осы субъективизм. Қолынан көп ештеме келмейтін,
жауын жауынның арасымен күн көріп жүргендерге керегі
де сол. Субъективизм үстемдік құрып тұрса, сұрқай

шығарманы да мақтатып алуға болады, сыншы «не де­
сеңіздер, о деңіздер, бұл менің субъективті пікірім», – деп
құтылады, ондай жағдайда жақсы шығарманы да «өлтіре
сойдырып» жіберуге болады, сыншы бұл жолы да әлгі

сылтауын айтып құтылады. Бұндай қым-қуыт дау-дамайда
жолбикелер зәредей де зардап шекпейді, тек әдебиет зардап
шегеді, жаза алатын талантты жазушылар айқай-сүреңнің
соңында жүріп, алтын уақытын, нервін жоғалтады. Әде­

биет шегер зардап та сол. Біздің әдеби сынымыз алдымен
сондай құбылысты өлтіре сынап, әшкерелеп отырудың
орнына, өзі әлгіндей керексіз дау-дамайдың қолындағы
құралға айналып кетіп жүр. Әйтпесе, бүгін оқушы қауым

жақсы қабылдаған шығарма жайлы жұмған аузын ашпай
немесе оның әр сөйлеміне дейін тінтіп, кемшілік іздеп
қатыгез сыншы күні ертең оқушының көңілін қалдырған,
кітап дүкенінің сөресін босатпай үйіліп жатқан ортақол

кітапты жер-көкке сыйғызбай мақтап жатар ма еді? Бұл
кездеспей жүрген құбылыс па?
Творчество қайраткері пәлен істеген жөн деп міндет
арта салғанды емес, солай ету керектігіне әбден көзінің

жеткенін қалайды. Өйтпейінше, шынайы көркем шығарма
тумайды. Сол сияқты ол сенің мынадай кемшіліктерің
бар деп тізе салғаныңды қаламайды, ол сол кемшіліктерді
әбден мойындататын дәлелдер талап етеді. Ал сындағы

Әдебиет өрісі
Бір замандағы сыпыра соғып салу, сойып салу осындай
сындағы субъективизмнің кесірінен орын алған жәйттер.
Мұндай кесепаттың зардабын ешкімнен аз татпаған қазақ

әдеби қауымының дәлелсіз-түксіз жол-жөнекей бір екі
сөйлеммен үкім шығарып жүретін үстірт сындарға ымы­
расыз болатын уақыты жеткен сияқты еді. Бірақ, пәлен
жазушыны қосақтап әкеп, бір көгенге көгендей салатын

жауапсыз үстірт мақалалар әлі де бой көрсетіп қалады.
Жалпы, соңғы кездегі сында дәлел, ғылыми талдау азайып,
оның орнына көш құлаш тізім көбірек ұшырайды. Осын­
дай жүрдім-бардымдықтың қырсығынан кейде мынандай

сөлекет жайлар да кездеспей жүрген жоқ. Бүгін бір сын­
шы әлгіндей шолу мақалалардың бірінде бір жазушының
шығармаларында схематизм басым десе, ертеңіне екінші
сыншы сол жазушыны герой психологиясын аша алмайды

деп сынапты. Үшінші бір мақалада үшінші сыншы әлгі
жазушыны өзі көрсетіп отырған өмірлі суретті жеткізе
алмайды, құрғақ баяндау басым деп жазғырады. Төртінші
мақалада тағы бір сыншы енді оны сөзді қалай қалауды

білмейді, сөйлем құра алмайды деп әңгімені шорт кеседі.
Соның ешқайсысында да дәлел, талдау жоқ. Сөйтіп
бір газеттің бетінде төрт сыншы әр кезде жариялаған
төрт мақаласында жол-жөнекей төрт сөйлеммен қазақ

әдебиетіне қырық жыл еңбегі сіңген, оның атын шығарған,
қазынасын байытқан қадірлі жазушының творчествосын
түк қалдырмай жоққа шығарып тастады. Егер тап осы
мақсатпен жазылған тұтас бір мақала әлгі газетке тап бол­

са, әрине, ондағы жолдастар ондай мақаланы газет бетіне
жібермес еді. Біздің ғылыми талдау жоқ, дәлелсіз сынға
етіміздің үйреніп кеткені сондай, тіпті мұндай өрескелдікке
қалай жол беріп алғанымызды да байқамай қаламыз.

Іске ғылыми басшылық ету принципі ғылыми дәлелді,
ғылыми талдауды бірінші орынға шығарады. Онысыз
белгілі бір шешімге келу – үлкен қылмыс. Міне, қазақ әдеби
сынының өкпесін мықтап қапқан бір дерт – талдаудың

Ә. Кекілбайұлы
Сынды субъективизм жайласа, әдебиетті сапасыздық,
сұрқайылық жайлайды. Өйткені, субъективті сын дау-
дамайсыз жүрмейді. Ондай итір-қылжың даудың тұсында

сойыл да, шоқпар да екі-үш шығарманың үстінде бола­
ды да, талай олқы, талай кеміс тым-тырыс жата береді.
Әдебиеттегі кездейсоқ элементтердің субъективті сынды
жанындай жақсы көретіні де сондықтан.

Бізде сында, жиналыстарда «жікшілдік, жершілдік»
дейтін құбыжық сөздер де көп айтылады. Бірақ, оның
ар жағындағы үлкен кеселдерді тым әсіре сақтықпен
әңгімелейміз. Мұндай керексіз тартыс неден өршиді, оны

кім қоздатады? Дилетантизм мен дүмшелік – қашан да
тоғышарлық қасиет. Тоғышарлық – қашан да іріткі күш.
Олар өздері бір қосылып өмірдің еш құбылысына төтеп
бере алмайды. Сондықтан олар өміршең тамырларға жа­

бысады. Әдебиетте де солай әрекет етеді. Белгілілердің
арасына, таланттардың арасына араздық өртін тұтатып,
«ірит-соқпен» күн көреді.
Біздің қоғамымызда «Моцарт пен Сальери» трагедия­

сына орын жоқ. Бірақ, ол «ондайға орын жоқ бізде» деп
қол қусырып отырып алсақ та, өз-өзінен өше салатын оңай
кесепат емес. Тоғышарлық – біздің ісіміздегі сәл кемістен
саңлау тауып, өркен жая беретін жаны сірі жымысқы

құбылыс. Әдебиетімізде де ол осындай олқы жерімізді
бағып жүреді. Оған қарсы да аяусыз күрес керек. Мұндай
элементтермен күресу субъективті сынның қолынан
келмейді. Осы себептен де әдебиет сынындағы орын алып

жүрген субъективизмді батыл айыптайтын кез жетті.
Әдебиеттегі тоғышар элементтерге, сүреңсіздік пен
ортақолдылыққа, халтура мен конъюктураға іздесе таптыр­
майтын тағы бір қолайлы жәйт – сындағы теңгермешілдік.

Бұның біздегі ең көп тараған түрі – жақсы шығарманы
да, жаман шығарманы да бір сүрлеумен талдау. Жақсы
шығарманы қарастырсын, жаман шығарманы қарастыр­
сын, әуелі үш-төрт жетістігін, сосын үш-төрт кемісін

Әдебиет өрісі
оқып шыққанда сыншы әңгімелеп отырған шығарманың
шын деңгейін аңғару аса қиын. Мұндай сын сонда не
үшін күреседі, нені дәріптейді, неге қанағаттанады? Олар

үшін әдебиетте жақсы кітап та, жаман кітап та жоқ, жұрт
қатарлы жазушы ғана бар. Ал, жұрт қатарлы жазушы
атанудан басқаның әдебиеттегі тоғышар элементтерге
керегі де шамалы. Мұндай теңгермешіл саясат әдебиетті

өсірмейді. Ол, әсіресе, шын талантты жазушы мен шын
талантты шығармаға обал. Бұның бәрі де біздің бір-
біріміздің жақсы туындымызға қуана білуді әлі үйрене
алмай жүргендігімізден өріс алған індет.

Шын жақсы шығармаға сыншы қуануы керек. Егер ол
жақсы шығармаға таңдай қағып қуана алмаса, әдебиеттің
әділ таразысы – сыншы емес, бақай есепке маманданып
ап, жазушы мен жазушының арасынан күнкөріс айырып

жүрген жолбике біреу болғаны. Ендеше, оның жазғаны
әдебиетке деген ақпейіл махаббаттан жаралған туынды
емес, өгей есептен жаралған өлексе бірдеңе болғаны.
Амал қайсы, осындай шалажансар дүниелер бізде аз емес.

Олардың бойынан әдебиеттің көсегесін көгертер рухани
қасиеттен ештеңе жоқ. Бізде «жаман шығарманы жа­
ман» деп жаза алатын сын біршама жетілгенмен, «жақсы
шығарманы жақсы» деп айта алатыл сын әлі өрістей алмай

келеді. Жаманды жақсы деп дәлелдеуге тырысу қандай
қиянат болса, жақсыны жақсы деп айтпау сондай қиянат.
Бұның үлкен кемшілік екенін, оның әдебиеттің өсу-
өрістеуіне аз тұсау емес екендігін әлі жете ұғынбай келеміз.

Талант аса сирек құбылыс екенін, оны әрдайым қадір­
леп, бағалап отыру керектігін айтқан сөзін аузымыздан
тастамаймыз, бірақ, талантты қадірлеудің ең басты жолы
оның жақсы шығармасын уақытылы танып, уақытылы

бағалау екенін бар-бар уақытта ойымызға ала бермейміз.
Ал, бұның мемлекеттік үлкен мәні бар.
Іске ғылыми басшылық етуде ең негізгі принциптердің
бірі – қолда бар мүмкіндікті тиімді пайдалана білу.

Ә. Кекілбайұлы
мүм­кіндік. Біз оны бір тамшысын да төгіп-шашпай мәде­
ни­етіміздің мерейін өсіруге жұмсауымыз керек. Ал,
ол үшін талантты өзінің аса қымбат уақыты мен күш-

жігерін керексіз дау-дамайға, көлденең әуре-сарсаңға дал
қылмай, тек қоғамдық мәні зор творчестволық еңбекке
жұмылдыруына мүмкіндік жасау міндет. Ал бізде ұзақ
уақыт талантты жазушының жүйкесінде ойнау, оны

әдебиеттен шала-шарпы хабардар, шалағай сыншының
құрбандығына шалып, жөнді-жөнсіз төмпешке алу, сөйтіп,
оның творчестволық еңбегіне бөгет жасау кездеспей жүр­
ген жәйт емес. Мұндай сорақылық қоғам алдында үлкен

қиянат болып есептелуге тиісті. Объективті, батыл, көреген
сын жоқ жерде әдебиетте болуға тиіс творчестволық жа­
рыс, творчестволық пікір таласы ұсақ-түйек бақай есепке,
астары қырық қатпар пайдасыз тартысқа, бақастыққа

айналып кетеді.
Қазіргі қазақ әдеби сынынан бұл айтылғандардан
басқа да ірілі-ұсақты біраз кемшіліктер табуға болар
еді. Бірақ, біздіңше, тап күні бүгін әдеби сынымыздың

қабырға қайыстырар үш сырқауы осы – субъективизм,
теңгермешілдік және жақсы шығармаға қуана білмеу.
Бұл үш сырқаудан арылмай тұрып, ол біздің әдеби
қозғалысымызға жолбасшы болар беделге ие бола алмай­

ды. Бұл үш сырқаудан арылмай тұрып, қазақ сыншысының
құлағынан ызың кетпейді.

Бунинді оқу – оңаша аллеядағы бейуақ жолығыстай
әрі сырлы, әрі мұңлы. Қапелімде қаймыға жүздескенмен
қиыспай қоштасасыз. Сіздің мәслихаттасыңыз шерткен
әңгіме-сырдың көңіліңізге түйткіл қалдырар күмілжісі,

құлақ сарсытып, мезі қылатындай данғаза-даңғойы,
әдейі еліктіргісі келген сыңғырық-сылдырағы, басартқы-
қашартқысы жоқ қалтқысыз сыр, қалтқысыз әңгіме. Ол
дүрілдетіп сөйлейтін дүрлікпесі көп думанды мәслихаттан

гөрі қапысыз сырласатын оңаша сұхбатты көбірек
ұнататындай. Бір-біріңді ол да, сен де ұзақ күткендей,
асығыс алып-ұшпасы жоқ, аяулы, парасатты жолығыс.
Мен онымен осы соңғы уақыттарда ғана кейінгі он жыл

ішінде, алғаш рет біздің елімізде «Москва» журналын­
да «Арсентьевтің өмірі» атты роман жарияланған тұста
жолықтым.
Мен оны кейін білдім, ол мені көптен білетін сияқты.

Осынысына әлі әйгілі атана қоймаған он алты жасар
жасөспірім шағындағы жырларынан бастап, қолынан қуат
кетіп қалтырып отырып жазған кейінгі әңгімелеріне дейінгі
қай шығармасын оқысам да қапысыз көзім жетті.

Сенбейсіз бе, онда Иван Алексеевич Бунинмен өзіңіз
жолығыңыз. Менің айтып отырғанымның айна-қатесі жоқ,
ақиқат екеніне сонда сіздің де көзіңіз жетеді.
Бірақ, байқаңыз... Сыршылдың сырдаң болмайты­

нын, сыршылдық пен сыр шашпалықтың бес қайнаса
сорпасы қосылмайтынын ұмытпаңыз. Ә дегеннен сырт
теппеген­мен, ішін бермей, тұнжыр қабақпен қарсы алса
салғырттығы емес, сабырлылығы. Сырдаң көңілге сыр

Ә. Кекілбайұлы
суреткердің сіздің сырдаң екеніңізді, әлде сырбаз екеніңізді
біліп алмай тұрып, дін ашпауы, сыр тартпай тұрып, сыр­
ласпауы әбден мүмкін.

Сынаспай тұрып, сыр ашпағанына бола сырт айналса­
ңыз, қарқ қылатын мол қазынадан өзім қағылдым дей
беріңіз. Оған кейін қапы қап өзіңіз қынжылмасаңыз, ол
қынжылмайды.

Сырласу... Буниннің табиғаты, Бунин творчествосының
табиғаты. Ол өз аузынан шыққан әр сөзді өзімнің ең жақын
досыма айтатын жан сырым деп ұғады. Ол тек өзі ұнатқан
адамдарды ғана емес, қатты сүйсінген үлбірек қызғалдақ

пен уілді тоғайды, қанатынан нұр шашыраған көбелек
қанат көңілді албырт жасты, ақ қайыңның ақ сылаң желе­
гін, тап сол желектен айнымайтын кінәратсыз қыз баланың
кір жұқпаған көйлегін, кәрілердің сабыры мен жастардың

жалынын, – өзі есі қалмай сүйетін күллі табиғат, күллі
әлемді жан сырымды жасырмай айтатын жан досым деп
есептейді. Ол үшін: бүкіл болмыс пен табиғат – жаныңдай
көріп сүйетін жан досың, жаныңдай көріп сүйетін жан

досың – күллі әлем. Сол үшін де күллі әлемнің өзі аңғарған
сырын жан досыңа, жан досының өзі аңғарған сыры мен
шынын күллі әлемге, барша жамағатқа жасырмай айтады.
Бұл – Бунин прозасының табиғаты. Бұл – Бунин өрбіт­

кен (бәлкім, Буниннен өрбіген) лирикалық прозаның
табиғаты
Осыны ұқпай тұрып, Бунинмен жолығыстан бәрібір
мән шықпайды.

Сырласу үшін сыр айтатын кісіге, сыр тыңдайтын кісіге
де парасат қажет. Екеуінен де сыр табылмай тұрып, екі
кісі бас қосқан кез-келген әңгіме сырласу бола бермейді.
Сырласу – молшылық, кеңшілік. Әдетте кісі сырласып

отырып, мол пейілін жайып салады, мол пейілін жайып
салып отырып, сырласады.
Ежелгі тарих пен бүгінгі өмір, табиғат пен адам,
адамгершілік пен әсемдік, сезім мен ой арасында ажы­

Әдебиет өрісі
рамас гармония, үйлесім болуы – міне, И.А. Буниннің
эстетикалық мұраты осы.
Ол осы мінезімен де әр ел мен әр кезеңнің оқушыларын

бірдей баурайды.
Ормандай қалың орыс әдебиетіндегі Бунин аллея­
сы қапелімде бір көрген көзге тым оңаша, тым тұнжыр
көрінуі де мүмкін. Аққайыңдар тізіліскен алашабыр ал­

леяда сырт дүниеде қазір не болып жатқанын, ертең ауа
райының қандай болатынын қапысыз тану, бал ашу қиынға
соғатын тәрізді мұнда сол тұстағы орыс өмірінің ең басты
оқиғаларының ешқайсысы өтпейтіндей, орыс қауымының

азуындағы ең маңызды мәселелердің ешқайсысы айтыл­
майтындай. Сол тұстағы орыс ауасы Бунин аллеясына
барша шаң-тозаңымен, аңызақ-аптабымен тасқындай,
ақтарыла енбей, сұлу бақтағы мол жапырақтың сүзгісінен

өтіп, сыздықтап енетін тәрізді. Рас, орыс тіршілігіндегі
аңызақтар мен аптаптардың екілене соққан дүрбелең
сәтінде Бунин аллеясындағы тым қоңыржай, тым бұйығы
қалыпты ұнатпаған сәттеріміз де, ұқпаған кездеріміз де

болды.
Бунин аллеясы өз тұсындағы әлеуметтік өмірден
алшағырақ тұрса тұрған шығар, бірақ атымен шет қалды
деп ешкім айта алмайды.

Бунин аллеясында сұхбаттасу үшін кім-кімге де адал
жүрек, сергек көңіл, жіті көз, түрік құлақ керек. Ондай
жандар Бунин аллеясынан ағаштардың суылы мен жапы-
рақтардың сыбдырын естіп қана қоймай, сырт дүниедегі

ұлы арнада қызыл су жүріп, сірескен мүздардың сы­
тыр-сытыр сынып жатқан құдіретті гүрсілін де естір
еді. Бірақ, Бунин аллеясында ол гүрсілді бар қуат, бар
күшімен естімей, алыс өңірге әлсіреп жеткенмен анық

жеткен қалпында естисіз. Бұл да – Бунин талантының
табиғаты, бәлкім, Бунин трагедиясының басы да осында
шығар; Бунин өз тұсындағы әлеуметтік өмірді өзінше
қабылдаған­мен, одан ешқашан шет қалған, шет тұрған

Ә. Кекілбайұлы
өміршең, қайсысы өткінші екенін әрі-сәрі уақытта дұрыс
байқап, дұрыс бағалай алмағаны рас. Бірақ, ол қашанда да
көз алдындағы дүниенің, ең алдымен, әлеуметтік өзегіне

үңілді. Бунин лирикасы – самарқау пенденің емес, сергек
азаматтың сырлары. Ол өз тұсындағы шындықтан да, өтіп
кеткен күндер шындығынан да ізгілік пен зұлымдылықтың,
махаббат пен опасыздықтың, топастық пен данышпандық­

тың, тереңдік пен кереңдіктің, өлім мен өмірдің арасын­
дағы бітіспес айқасты іздеді. Сондықтан да, ол үшін
ізгіліктің апогейі – махаббат, зұлымдықтың апогейі – өлім,
махаббат азапты, арпалысты, күресті талап етеді. Онсыз

махаббаттың дегенінен шықпаймыз.
Өмір туралы әңгіме қашаннан, қай заманнан бері өзек
өртер басты әңгіме болмай, еріккендер айтатын қосалқы,
бұралқы әңгімеге айналып еді?!

Ендеше, Бунин өмірдегі ең өзекті, ең басты проблема­
лардан шет тұрды деген қауасет те бекерге шығады.
Бунин өзі өскен ортадағы, өз тұсындағы әлеуметтік
өмірдегі өзі таныған құбылыстардан ешқашан зұлымдық­

тың сөзін сөйлеген жері жоқ, әрдайым ізгіліктің сөзін
сөйледі. Ізгілікті суреткерге тән батырлық, талаптылықпен
қорғады.
Әдебиетте адалдықты, ізгілікті тек талант қана жақтай

алады. Талантсыздық – өзі арамдық, өзі әділетсіздік
болғандықтан, ешқашан адалдықтың, ізгіліктің, әділдіктің
сөзін сөйлей алмақшы емес.
Талант шындықтан ғана шындық, ізгіліктен ғана ізгілік

жасай алады, ал қанша құдіретті болғанмен, жалғаннан
шындық жасай алмайды; ал талантсыздыққа шындықтың
сөзін сөйлетсеңіз де – трагедия.
Буниннің революция тұсындағы әрекеттері осындай

рухани трагедия еді... Оның бұл трагедиясын өз елі, өз
халқы таныды, бірақ табалаған жоқ.
Өйткені, Буниннің халқы алдындағы адал еткен еңбегі
әлгіндей аяқ алдыруларынан әлдеқайда ұлы, әлдеқайда

Әдебиет өрісі
Қиянат Бунин творчествосына жараспайды. Ол өз шы­
ғармаларында өмірі өтіп бара жатқан дворяндық тұрмысты
мұңая суреттей отыра, дворяндық өмірдің күйреуіне

себепші болған шаруаларға тіл тигізбейді.
Ол орыс әдебиетін, орыс мәдениетін өліп-өшіп сүйеді.
Бірақ өзге жұрттар мәдениетіне я мүсіркей қарау, я мен­
сінбей қарау – оған атымен жат.

Бунин – күрделі жазушы, бірақ шытырман жазушы
емес. Ол Россияда декаденттіктің айрықша қаулап тұрған
тұсында әдебиетке келсе де, батыстың модернистік мә­
дениетінің ортасында өмірін өткізсе де, өнердегі өткінші

мен өмірліні тапжылтпай тани білді, айқындықты,
анық­тықты, қарапайымдылықты (бірақ, жұпынылықты
емес) қағида тұтты. Шытырман дүниедегі шындықты
шытырманға-шырғалаңға түсіп таба алмайсың, ақиқатты

танудың ең сенімді құралы – айқындық, анықтық болса
керек.
Таланттың тойы табыну үшін емес, тағылым үшін
өтсе лазым. Тағылымділерді танымау – бейбақтардың

ісі, тағылымсіздерге табыну – бейшаралардың ісі. Сыл­
қымдықты – сұлулық, сылдырақты – сыршылдық, сызда­
уды – сырбаздық, көк мылжыңды – көсем тұту бар жерде
өнер өрлеп тұр екен деп тек кещелер ғана ойлайды.

Бунин жазушының ондай кещелікке бой алдырған жері
жоқ, Бунин творчествосы ондай-ондайлардан құлан-таза
сау, оның шығармалары өнерді, өнерпазды құлан-таза
саулыққа шақырады.

Орыс әдебиетінде Бунин тағылымы жайлы әңгіме мол.
Чехов, Короленко, Горький бастаған бұл әңгімені осы
заманды орыс әдебиетінің Л. Леонов, А. Твардовский,
К. Паустовский, В. Катаев, Ю. Казаков, В. Солоухин сынды

өрелі өкілдері жалғастырды.
Көп дәстүрлі, көп мінезі енді-енді қалыптаса бастаған
жас қазақ прозасының да Бунин творчествосынан үйренері
жеткілікті. Ол жас прозаны мазмұндағы сылдырлақтан

Ә. Кекілбайұлы
сақтандырса, түрдегі әсіре сылқымдық пен орынсыз олпы-
солпылықтан бірдей жасқайды.
Ол осыдан бір ғасыр бұрын дәл осындай күзде, шөп ба­

сына мизам қонып, бір жарқын жаздың қызығы бітіп, келесі
жылдың қай мінезбен келерін қобалжи күткен елегізбе
кезеңде дүниеге келді.
Бунин дүниеден өткенімен, оның сыры, оның жыры

таусылған жоқ. Бунин аллеясы орнында. Өмірдің ең бір
өзек күйдірер өртеңді мәселелері, азаматтық бақыт пен
адамгершілік, махаббат, сұлулық, табиғат, ерлік туралы
сырласқымыз келгенде, сол бір қоңыржай аллеяға қарай

әлі талай бет түзерміз... Сонда адал, әділ, дана, еңбекқор
суреткерді әрдайым өз орнынан табармыз. Біз оған әлі сан
рет жолығып, сан рет сырласармыз.
1970 жыл.

Соғыстан кейінгі кезең. Бір ақынның өлеңі бар-ды.
Алты жасар баласынан әкесі: «Өскенде кім боласың?» – деп
сұрайды, сонда баласы: «Кім болсам, ол болайын, әйтеуір
ақын болмасам болды»,– дейді.

Әйгілі Леонардо да Винчи бейнелеу өнері жайлы
кітабында «Бейнелеу өнерін (живописті) жек көретін адам
философия мен табиғатты да жек көретін адам... Суретші
заттардың өз бейнесін көреді, ал ақын тек көлеңкесін

көреді...» дейді де, поэзияны «Соқыр сурет» деп бағалайды.
Ол өнер-өнердің ішінде бейнелеу өнерін бірінші орынға,
мүсін өнерін екінші орынға, музыканы үшінші орынға
қояды да, ал поэзияға (күллі әдебиет деп ұғыңыз. – Ә. К.)

бар болғаны төртінші орынды зорға қияды.
Революциядан кейінгі қызу таластар тұсында жаңа за­
ман, жаңа шындық, өмірде жаңа серпін орнауына байла­
нысты енді лириканың заманы өтіп, эпостың заманы туды

деген пікірлер айтылған. Оған Максим Горькийдің өзі де
құлақ асқан.
Сонда да жұрт өлең жазуды қояр емес. Сонда да жұрт
өлең оқуды қояр емес. Поэзия өзінің көп ғасырлық тари­

хында қауым назарынан қағыс қалып көрген жоқ. Енде­
ше, оған асыра мақтау-мадақ айтып, басын оздыру біздің
міндетімізге кірмейді. Өлеңнің біздің адвокаттығымызсыз-
ақ жерде қала қоймас түрі бар.

Біз жоғарыдағы үш пікірді терістігін дәлелдеу үшін
келтіріп отырған жоқпыз. Оны өлеңнің өзі дәлелдеп берген.
Біз олардың неге айтылғанын, қашан, қандай жағдайда
айтылғанын, сол арқылы өленді түсіну үшін, өлеңге деген

Ә. Кекілбайұлы
оқушы қауымының елден ерек сүйіспеншілігін түсіну үшін
алып отырмыз.
Әрине, бұл пікір бір-біріне кереғар үш кезеңде, үш

түрлі жағдайда айтылған. Итальян өнерінің қайта өрлеуі
тұсында өмірге, адамға зор оптимизммен қараған әйгілі
суретші өнердің мақсаты өмірдегі сұлу жарастықты, ке­
мел келісімді бейнелеу өмірдегі құбылыстардың, әсіресе

адамның, сырт дидары мен ішкі сыры бір-біріне сайма-
сай, жарастықта құрылған, сырты әсем құбылыстардың
іші тұрпайы, сырты сиықсыз құбылыстың іші әсем болуы
еш мүмкін емес деп түйеді. Ол тұс адам құдіретін, адам

сұлулығын көкке көтерген қайта өрлеу дәуірінің тұсы еді.
Ол тұста суреткерлер адамзат қоғамының, адам жанының
гармониясын байқағанмен дисгармониясын әлі байқаған
жоқ еді. Сондықтан да құбылыстың сырт сұлулығын

неғұрлым дәл жеткізсең, оның іш сұлулығын да солғұрлым
дәл жеткізгенің деп ұқты.
Рас, заттардың сырт бейнесін (Леонардо да Винчи
тілімен айтсақ өз бейнесін) жеткізуде поэзия бейнелеу

өнерімен тайталаса алмайды. Бірақ, бейнелеу өнері сол
Леонардо да Винчидің қағидасын ұстанып, бір орында
қатып тұрып қалған жоқ. Оның әйгілі жерлесі Рафаэль
картиналарындағы мадонналарда Леонардо да Винчи

мадонналарындағы әсем тән мен нұрлы жанардың орнына
әсем тән мен мұңлы жанар, қиялшыл жанар, сағынышты
жанар бейнеленеді. Сөйтіп, бейнелеу өнерінде адам
ана-томиясы ғана емес, адам психологиясы да молырақ

көрінетін болды. Голланд Рембрандт бейнелеу өнерінде
революция жасады. Ол өз өнерінде адам өміріндегі,
қоғам өміріндегі гармонияны ғана емес, дисгармонияны
да көрсетті. Өйткені, ол адамзат қоғамында әлі талай

қайшылықтар бары ашылған тұс еді. Поэзияның ерекше
көркейіп өскен тұсы да сол кезеңге сай келеді. Әлемдік
лирикаға Байрон мен Шеллидің, Гете мен Шиллердің келуі
соған айғақ. Демек, қоғамдық құбылыстағы елеулі өзгеріс,

Әдебиет өрісі
ондағы бұрқаныс-бұрқақ суреткерлер көңілін ең алдымен
баурайды. Ондай тұста адам жанына үңілудің ең бір тиімді
жолы – лирика боп шығады.

Ежелгі дәуір лирикасына көз салсақ та, соны көреміз.
Ер­те грек лирикасының шығуы біздің заманымызға дейінгі
VІІ–VІ ғасырлар тұсында Грецияда ескі қоғамдық қаты­
настар күйреп, әлеуметтік қайшылықтардың күшею тұсына

дәл келеді. Рулық құрылыстың, ежелгі коллективтердің
күйреу, тайпалық қоғамнан адамдардың бөлініп шы­
ғуы болмысқа деген индивидуалистік көзқарастың
қалыптасуына себепші болды. Ол оған дейінгі грек

фольклорындағы жоқтау (эллегия), әшкерелеу (ямб), ма­
дақтау (гимн) сияқты формалар негізінде әлемдік әдебиет
тарихындағы алғашқы индивидуалдық лирика үлгілерін
туғызды. Грецияда қала-мемлекеттер-полистердің пай­

да болуына байланысты әдебиеттегі негізгі жанр біздің
заманымызға дейінгі V ғасыр тұсында драма, ІV ғасыр
тұсында проза болды. Ол тұста қоғамдық көзқарасты
білдіретін құрал ретінде лирика шеттетіліп, оның орнын

философиялық диалогтар мен шешендік сөздер алды.
Біздің заманымызға дейінгі ІV ғасыр аяғында Эллин
мем­лекеттерінің құрылуы әдебиеттің қоғамдық қызметін
түбірінен өзгертті. Эллин бюрократиясы тұсында мында­

ған адамдық аудиторияға арналған драма мен шешендік
өнердің жолы кесілді, енді интеллигенция кішігірім топ­
тарға бөлінді, өнер мен әдебиетті сондай аз адамның басы
қосылған жиын-сауықтарда ғана қызықтай алатын болды.

Бұның өзі Грецияда лириканың қайта өрлеуіне жағдай
жасады. Әдебиет тарихындағы Эллин лирикасы солай
туды. Ерте Рим лирикасының тууына республиканың құ­
лап, империяның қайта орнауына байланысты әлеуметтік

күйзелістер себепші болды.
Бұның бәрі де лириканың өрлеу-өшуінің үлкен әлеу­
меттік төркіндері барын дәлелдейді. Лирика адамзат
қо­ғамының дүние тану, өзін тану арсеналынан ешқашан

Ә. Кекілбайұлы
аяққы орынға шығуы сол кезең тұсындағы адамның
қоғамда қандай орын алғанына байланысты. Ол жеке
адамның жан сыры, рухани келбеті арқылы бүкіл қоғам,

бүкіл кезең шындығын да танытады. Демек, қоғамда ора­
сан зор әлеуметтік серпілістер бар тұста лирика өте-мөте
көркейген. Лирика қоғамдық болмыстағы гармонияны да,
дисгармонияны да бейнелей алады. Бірақ, ол құбылыстар

тек жеке адамның жан-дүниесін рухани белсенділікке, аза­
маттық құштарлыққа бастай алатын құбылыстар болсын.
Белгілі бір әлеуметтік құбылыстың әдебиетке, өнер­
ге жасаған ықпал-әсері сол оқиғаның тарихтағы хро­но­

логиялық мерзім аясымен ғана өлшенбейді. Жоғарыда
тоқтап өткен ежелгі лирика шежіресіне үңілсек, рулық
қоғам күйреп, еркіндікті алғаш көре бастаған тәуелсіздік ой
ерте грек лирикасын тудырды, ал республика құлап, импе­

рия орнаған тұста кеше азын-аулақ азаттық бостандықтың
дәмін татып, соны көксеген тәуелсіздік ой рим лирикасын
тудырды. Мұндай құбылысты орыс поэзиясынан да айқын
байқауға болады. Азаматтық бостандық, демократия идея­

лары Россияға да кең тарап, сол жолдағы қозғалыс өршіген
тұс орыс әдебиетіне Пушкин сияқты ұлы лирикті әкелді.
Ал, ондай қозғалыстың жеңіліске ұшырап, күйзелген тұсы
сол идеялар мен идеалдарды жалғастырушы ұлы Лермон­

товты берді
Октябрь революциясы қарсаңындағы орыс лирика­
сы қоғам тарихында аса зор өзгеріс болатынын алдын-
ала сезіп, алдын-ала күткен мінез танытты. А. Блок,

В. Брюсов, С. Есенин лирикасына үңілер болсақ, дауыл
алдындағы табиғат тынысындай ұлы сілкініс, ұлы дүмпу
алдындағы қоғам тынысын танимыз. Мұнда өмірге елтіген
ләззатшылдықтан гөрі әлденені ынтыға күткен, толқи

күткен, абыржи күткен рухани күйзеліс, тебіреніс басым.
Лириканы өрбітетін де сол адам жанындағы мазасыз,
тебіреніс, мігірсіз арпалыс. Ендеше, Леонардо да Винчи
поэзия заттардың сырт бейнесін беруде дәрменсіз деп

Әдебиет өрісі
құбылыстарының ішкі бейнесін беруде поэзияның, оның
ішінде лириканың мүмкіндігі тіптен шексіз. Сөйтіп, лирика
көзінің алдындағы нәрсенің өзін көрмей, көлеңкесін ғана

көретін «соқыр сурет» емес, болмыс құбылыстарының
сонау жетіқат тереңдегі тұңғиық сырларын да айнытпай
танитын сұңғыла сурет болып табылады.
Революция тек өмірге ғана емес, адамдардың, халықтың,

ұлттың жан-дүниесіне де орасан зор өзгерістер әкелген-ді.
Революциядан кейінгі құрылыс, түбірлі өзгерістер үлкен
эпикалық масштабты қажет ететінін, жаңа шындықтың
әдебиеттің эпикалық жанрларына орасан мол материал

тауып беретіндігін ешкім жоққа шығара алмайды. Алайда
жаңа қоғамның, жаңа шындықтың орнығуы жаңа сипат­
ты адам-дардың тууымен баянды етілмей ме? Ендеше,
әлеуметтік құбылыстардың мән-маңызы оның адамдар

санасына еткен әсер-ықпалымен өлшенбей ме? Олай болса,
адам жанындағы түбірлі өзгерістер, өзгеру, өсу процесін
лирика бейнелемегенде кім бейнелейді?! Революция елең-
алаңындағы лирикадан бақ тайды деген пікірдің асығыс,

ағат пікір екенін совет әдебиеті әлем алдында дәлелдеп
берді. Советтік дәуірде орыс әдебиетіне А Блок, С. Есе­
нин, Б. Пастернак, Н. Заболоцкий, Э. Багрицкий, А. Твар­
довский, Н. Тихонов, С. Маршак, Л. Мартынов сияқты

көрнекті лириктер қосылды.
Егер қайсыбір жылдарда өлең өгейлік көрсе, ол соны
өмірлік шындықтың лирикаға өзек бола алмайтындығынан
емес, әдебиетке деген, өнерге деген атүсті қисындардың

тізгін алып кеткендігінен болды. Тұрпайы социоло­
гия тұсында лириканы дайын идеяларға иллюстрация
әзірлеумен, дайын тезистерді ұйқасқа түсірумен шектегісі
келгендер де табылады. Әрине, ондай жағдайда өлеңнің

көсегесі көгермейді. Лириканың табиғаты оны көтермейді.
Өнерде жасалған бейнені объективті-реальдық бол­
мыстың субъективті бейнесі деп түсінетін әлеуметтік эсте­
тика қоғам мен табиғаттағы құбылыстардың жалпылық,

Ә. Кекілбайұлы
арқасында қарастырмай, әлгі үш компоненттің алдыңғы
екеуінің ғана жиынтығынан жасақталған бейне шын
мәніндегі көркем бейне болып шықпайтынын, сондықтан

көркемдік таным-түйсікте даралық (субъективтік)
компоненттің қатысуы қалай да міндетті екенін дәлелдеп
берген-ді. Реалистік бейнелеу теориясы еске алынбаған
тұрпайы социология тұсында жоғарыда айтылған үшінші

компонент атымен қағыс қалдырылды. Ол субъективизмге
ұрындырады деп түсіндірілді. Бұл, шын мәнінде, көркем
бейнеге ғана емес, адамның дүние танығыштық қасиетіне
сенбеушілік болып табылар еді. Бұл эстетикаға да, бейне-

леу теориясына да қырық қайнаса сорпасы қосылмайтын
волюнтаристік қара дүрсін қағидалар еді. Мұндай жағдай­
да, ең алдымен адам жанына үңіліп, қоғамдық болмысты
сол арқылы зерттеп, сол арқылы бейнелейтін лириканың

өрісі өте-мөте тарылатыны өз-өзінен түсінікті.
Біз жоғарыда мысалға келтірген қазақ ақынының өлеңі
де осындай тұста жазылған-ды.
Бәлкім, ол поэзия сияқты қиын да күрделі жанрдың

бейнетінен зорыққан таңқы талант біреудің жазып жүргені
шығар. Жоқ, ол өлеңнің авторы анау-мынау емес, Қасым
Аманжоловтың өзі. Ендеше, бұл жақсы өлең жаза алмай,
дүниеден баз кешкен тайыз таланттың ызасы емес, өлең

табиғатына да, өнер табиғатына да шорқақ қисындар
меселін құртқан жайсаң таланттың заңды ашу-ызасынан
туған өлең.
Алайда, заман парқын, дәуір табиғатын кез-келген

уақытша үкім, уақытша нұсқау біржолата көлегейлеп тас­
тай алмайды. Әлгіндей қаншама қара дүрсін қағидалардың
өктемдігі өткенмен, әдеби процесс өз арнасын тастап
кетпейді. Кездейсоқ нұсқау әдебиеттегі кездейсоқ эле­

менттерді аузына қаратқанмен, әдебиет, түптеп келгенде,
өз заңдылығымен дамиды. Сондықтан да, әдебиет тари­
хында лириканың біржолата өшіп, біржолата жоғалып кет­
кен кезеңі жоқ. Лирика қашан да өскен, қашан да өрлеген.

Әдебиет өрісі
тұсында қазақ поэзиясының алтын қорына қосылатын не
бір жайсаң шығармалар қосқан сол Қасым Аманжоловтың
өз творчествосы, өз лирикасы айқын айғақ бола алады.

Ақынның енді жұрт ақындықтан безеді деген күдігі де
орынсыз болып шықты. Соғыстан кейін іле-шала қазақ
жырына атымен соны сипатты жаңа буын келіп қосылды.
Олар қазақ поэзиясындағы өзге құбылыстарды емес, ең ал­

дымен сол Қасым Аманжоловтың поэтикалық үрдісін өне­
ге тұтты. Қасым Аманжоловтың поэзиясы – қазақ өлеңінің
жаңа бір кезеңінің барша қадыр-қасиетін жарқыратып аша
білген өнегелі жыр еді. Ұлы Отан соғысы дүниеге жаңа

тұрпатты адам келгенін жарық жалғанға түгел паш етті.
Фашизмді ойсырата жеңген жеңістің кепілі де сондай
адамдар еді. Қасым Аманжолов творчествосында жаңа
тұрпатты адамның жарқын рухани дидары бар болмысы­

мен жарқырап көрінді.
Соғыс біздің отандастарымыздың идеологиялық дрес­
сировкадан өткен жасанды гибрид емес, адамзаттың
көп ғасырлық даму жолын, гуманистік моральдің барша

игілігін бойына дарытып, адамзат қоғамы ғасырлар бойы
аңсап, ғасырлар бойы қалыптастырған адамгершілік сапа­
лар мен үздік қасиеттердің иесі екенін көрсетті. Соғыс отан
солдатының рухани биік өресі – санаулы жылдардағы үгіт-

насихаттың емес, адамзаттың ізгілік пен әділет жолындағы
көп ғасырлық күрес тарихының заңды нәтижесі екенін
көрсетті.
Фашизммен күрес адамзаттың ежелгі гуманистік

инсти­туттарын бойына дарытып, жаңа моральге, жаңа
си­пат­ты гуманизмге ие болған жаңа адамды шығарды;
фа­шистік моральдің кесепатты насихатына құлақ асып,
нәсіл­шілдіктің буына піскен басқыншыға қарсы еңбек

пен азаттықтың жеңісі жолында жан қиюға әзір патриотты
шы­ғарды; фашизм машинасының айтқанды екі етпейтін
құлақ­кесті құлына қарсы өз ары, өз ұжданы, өз ой, өз
пара­саты бар күрескер азаматты шығарды. Бұл екі талай

соғыста жаңа маркалы техника емес, жаңа сипатты адам
жеңіп шықты.

Ә. Кекілбайұлы
Фашизммен айқаста отанды, еңбекті, әділет пен азат­
тықты қорғаумен қоса, әркім өзінің адал ар-ұжданын
да қорғады. Ол өз жан-дүниесінен орасан зор тарихи

шешуші күшті дәуір мен келешек алдындағы адалдықты,
дұрыстықты таныды. Бұның бәрі оның өзіне деген сенімін
нығайтып, жауапкершілігін арттырды. Өз ар, өз қанымен
қорғаған өмір жайлы өз ойы, өз сөзімен сөйлегісі келді. Ол

бүкіл халықтың ортақ рухы, ортақ ары, әрбір азаматтың
қасиетті қаны, адал арымен келген ортақ жеңісті, ортақ
ерлікті қандай да болмасын ұлы адамның дара иемденін
кеткеніне іштей наразы болды. Ұлы Отан соғысы

жылдарындағы, одан кейінгі жылдарда лириканың қауырт
гүлденуінің сыры да адамдар жан-дүниесіндегі әлгіндей
зор өрлеудің жемісі еді. Қасым Аманжоловтың «Өзге емес,
өзім айтам өз жайымды»,– деп тебіренуінің де мәнісі сон­

да. Лирикада өз ары атынан, өз сөзімен сөйлемей тұрып,
шынайы шығарма тумайды.
Біз әрбір адамның еңбегі мен ерлігіне қандай сенетін
болсақ, оның ар-ұжданына, ой-сезіміне де сондай сенеміз.

Адамгершіліктің осы асыл қағидасы аяққа басылып,
жеке адамның озбырлығы үстемдік құрған тұста өлеңді
қалаған қанжығаға байлап жіберетін алтайы қызыл
түлкідей көрушілік те ұшырасты. Дәріпшілдікке бой

алдырған кезіміз де болды. Одашылдық, дәріпшілдік қазақ
поэзиясының ескі сырқаттарының бірі. Ұлы Абай, ұлы Ма­
хамбет оның жолын кесіп, қазақ өлеңін майлық-сулықтан
құтқарып, есіктегі басын төрге шығарып беріп еді. Кешегі

бір жылдарда сол асыл дәстүрімізді әлсіретіңкіреп алып­
пыз. Жүректің қожасы емес, құлы болып сөйлеген соң
махаббаттың орнын мәймөңкелік жайлапты. Мәймөңкенің
қолынан кісінің көңілін баурар жалындылық та, ойын

баурар кемеңгерлік те келмейді екен. Қанша лепіртіп,
өрекпітіп қойсақ та селт еткізбейді. Өйткені, лирикадағы
субъект пен объектінің ортасына махаббат емес, тәуелділік
киліккен-ді.

Лирика – адам жанын, сол арқылы қоғам келбетін аса
жіті ұғып, аса нәзік бейнелейтін ең бір сезімтал өнер. Оған

Әдебиет өрісі
тұрпайы социологияның атымен зақымы тиген жоқ десек,
о да ақиқатқа сыймас еді. Оның өлеңге жасаған қиянаты –
жаңғыз дәріпшілдік қана емес. Ең алдымен, лириканы

адамның тебіреніп шыққан жан сырынан айырғанын,
ондағы рухани белсенділікті, өзіндік дара үнді кеміткенін,
лирикада адам бейнесі, лирикалық герой көрінбей кеткенін
айтуымыз керек. Көптеген өлеңдерде жөнді-жөнсіз «біз»

деп сөйлеп, жұрттың бәрі білетін жалпы ұғым, жалпы
қағидаларды ұйқасқа түсіретін болдық. Ара-тұра өлең де,
«мен» де кездескенмен, оның ар жағында өз ой, өз пікірі,
өз дүниетанымы бар дара сипатты адам көрінбеді. Тұрпайы

социология тұсында өлеңге жасалған ең үлкен қиянат та
осы еді.
Соның салдарынан да өлең кітаптарындағы ұраншыл
өлеңдердің ар жағынан лапылдаған жүрек сезілмеді;

әлгіндей өлеңді от-жалын сезім емес, жалтылдақ-жалтырақ
сөздер туғызды. Мұндай жағдайда лирика, шынында да,
өмір құбылыстарының, ондағы қуаныш пен күйзелістің,
ой мен сезімнің өзін емес, жәй әншейін нобайы келетін

көлеңкесін бейнелеген «соқыр суретке» айналады екен.
Біздің әдеби сынымызда көп ретте эпика мен лириканың
арасын ат шаптырым қылып алшақтатып қояды. Шын
мәнінде, лирик – эпикалық герой. Ол мойнына ел жүгі

түскенде ғана еркін көсіліп сөйлей алады. Ондай қасиетті
жүктен мақұрым қалса, лириктің аузынан береке қашады.
Ақын қауым өз творчествосының бұл сырын әбден
біліп, өлеңге сондай өрелі міндет жүктелетін күнді аң­

сай күтті. Лириктің көз алдынан болмыс барлық ерен
ұлылығымен түгел көрінетін көл-көсір көкжиек ашылды.
Бұның өзі қазақ өлеңін жаңа жарқын белеске көтерді.
Қазақ ақындарының аға буыны мен орта буыны қазақ

лирикасының жақсы дәстүрлерін одан әрі дамытып,
еліміздегі жаңа әлеуметтік өзгерістерге лайық, кең құ­
лашты, мөлдір сезімді, терең ойлы лирика жасауға белсе­
не кірісті. Бұл жылдардағы Әбділда Тәжібаев пен Хамит

Ә. Кекілбайұлы
Тайыр Жароков пен Сырбай Мәуленовтың, Асқар
Тоқмағамбетов пен Жұбан Молдағалиевтың, Сағынғали
Сейітов пен Ғафу Қайырбековтың, Қуандық Шаңғытбаев

пен Ізтай Мәмбетовтың, Мұзафар Әлімбаев пен Тұманбай
Молдағалиевтың, Қайнекей Жармағамбетов пен Сағи
Жиенбаевтың, Тоқаш Бердияров пен Еркеш Ибраһимнің, т
б. ақындардың жаңа туындылары қазақ лирикасының даму

жолындағы жаңа бетбұрыс, елеулі кезең болды.
Қазақ лирикасында зор өрлеу, үлкен ізденіс туғанын
сол жылдардағы поэзия сынынан, лирика жайлы пікірта­
ластардан да байқауға болатын еді. Ең әуелі поэзия сын­

шылары өлеңде сезім жетіспейді деген әңгіме туғызды.
Ол сөзде үлкен шындық та бар еді. Тұрпайы социология
тұсында лириканың эмоциялық қуатының әлсіреп кеткені
рас-ты. Кейін қазақ сыншылары өлеңде ой жетіспейді деген

пікір айтты. Бұл әңгіменің де жаны бар-ды.
Тұрпайы социология тұсында лирикамызда азаматтың
азамат боп сөйлеп, елімен, тұрғыласымен ашыла сөйлескен
сырдың, тебірене төгілген ойдың көп болмағаны баршаға

мәлім. Ол тұста қоғамдық ойды, мемлекеттік ойды бір
кісінің ғана қанжығасына бөктеріп беру жиірек кездесті.
Ал, қазіргідей өрелі ой бәріміздің ортақ меншігімізге
айналған тұста өлеңіміздегі кешегі келеңсіздік көзге бірден

түсті. Сыншылардың лирикада ой тайыздығы бар деп да­
был қағуы да сондықтан еді.
Ойлау бәріміздің де азаматтық парызымыз екен. Терең
ойсыз поэзия өзінің азаматтық парызын ойдағыдай атқара

алмайды. Ой, ойлау қақысы біздің қолымызға оңай түскен
жоқ. Сондықтан оны қастерлеу керек.
Қазақ лирикасы жайлы бұл әңгіменің қай-қайсысы
да, түптеп келгенде, өсуден, ізденістен туған пайдалы

әңгімелер еді.
Қазақ лирикасындағы бұл өрлеу оның қатарын да кө­
бейтті. Жақсы ақынымыз Қасым Аманжолов жақсылыққа
қателесіпті. Оның өлеңіндегідей жастар: «Кім болсам ол

Әдебиет өрісі
ақын болғысы келген жастар күрт көбейіп кетті. Оның
сыры да елімізде болған әлгіндей әлеуметтік оқиғалармен
тығыз байланысты еді.

Қазақ жырының жыл санап қазынасы молаюда, қатары
көбеюде. Поэзия әлеміне әр жаңа талант келген сайын
өлеңнің де өрісі кеңейе түспек. Соңғы жылдары қазақ
ақындарының қатарына жаңа есімдердің көптеп қосылуы,

алғашында жырымыздың ертеңіне деген жарқын үмітін
молайтумен қатар, жырға келер жол жеңілденіп, ақын
атану оңайланып кеткен жоқ па деген күдік те туғызып
еді... Жыл озған сайын жас ақындардың қалың дүрмегінің

қатары сараланып, жас та болса, тұрқы озық, тұрғысы
биік дара таланттар бой таныта бастады. Мұның өзі қазақ
поэзиясына, шын мәнінде, жаңа бір буынның, талантты
буынның келіп қосылғандығын байқатты.

Бұл буын адамзат тарихындағы ең бір сын кезең – екінші
дүниежүзілік соғыстың барша трагедиясын өз көзімен
көріп өсті. Біздің қоғамымыздың қарыштап өсуі тұсында,
елімізде лениндік нормалар қайтадан қалпына келтіріліп,

демократизм мен әрбір азаматтың рухани белсенділігі
артқан үлкен саяси, әлеуметтік жаңа бетбұрыстар тұсында
ер жетті. Дүниедегі екі түрлы қоғам, екі түрлі көзқарас, екі
түрлі идеология барша кескін-келбетін жарқыратып ашқан

шақта қолдарына қалам ұстады.
Бұның бәрі де әдебиет әлеміне аяғын енді аттаған жас
буынның рухани дидарына, суреткерлік серпініне өзінің
өш­пес таңбасын қалдыратындай аса зор тарихи құбылыс­

тар еді.
Жас буын ақындар бұны дер кезінде түсінді. Соңғы
буынның талантты өкілдерінің бірі Тұрсынзада Есім­
жановтың ең алғашқы өлеңдерінің бірі – «Менің өмір­

баяным», – деп аталатын. Жалғыз ол ғана емес, жас ақын­
дардың қай-қайсысы да жыр жолын оқ пен отқа шарпылған
балалық шақ жайлы өзек өртер өлеңдермен бастады. Бірақ,
сол өлеңдердің көбі алғашында қиын балалық шақ пен

Ә. Кекілбайұлы
елжіреген эллегиялық сарында, не өрекпуі, өзеуреуі көп
декларациялық сарында шығып еді.
Жас таланттардың буыны бекіп, бұғанасы қатқан сайын

олардың өз өмірбаяны, өз заманы жайлы шығармалары
көшелене, күрделілене түсті. Жас ақындар өз тұсы
шындығының тек эмоциялық көмескі кескіндерін өлеңге
түсірумен ғана шектелмей, өз дәуірі күрделі шындығының

күретамырын дөп басып, дәл танитын ересек суреткер­
лікке, азаматтық кемелділікке ие бола бастады. Олар өз
тұсындағы тарихи оқиғалардың сырт сипаттамасын ғана
емес, адамдардың жан-дүниесіндегі кескініне, рухани ди­

Өмір өзі суарған
Ой деген де ну орман
Бару қауіп оған да,
Жоқ емесі жоқ онда:

Сандуғашы сайраған,
Қасқыры тіс қайраған,
Жолбарысы шабынған,
Жыландары жабылған,

Тиіндері зорыққан,
Қояндары қорыққан,
Түлкілері із кескен,
Арыстан да кездескен...

Ой деген де ну орман,
Талай бастар қуарған.
Ақын Қадыр Мырзалиев алғашқы лирика кітабын «Ой
орманы»,– деп атады.

Мұндағы ойлар өмірді, адам тіршілігін тасадан бақыла­
ған сырт көздің салғырт ойлары мен енжар байқаулары
емес, адамдықтың, азаматтықтың қиын да күрделі сапа­
рына жаңа аяқ басқан жас жігіттің бастан кешкендері,

Әдебиет өрісі
көкірегін көлегейлемей сөйлеп, тебірене айтқан жан сырла­
ры. Ендеше, өмір жолын күні кеше бастаған жас азаматтың
өз кітабын көп көрген көнедей-ақ «Ой орманы» деп атап

айқайлатып қоюға қақысы бар ма еді?
Соншалықты ол не көріп, не біліпті?
Бір кісідей соғыстың
Біз де азабын тарттық қой.

Тылда істеген көп істі
Балалық пен қарттық қой.
Бармақтай боп сол күнде
Жатпаушы едік дем алып,–

Әр маяның түбінде
Қалды біздің балалық.
Кеште бәрі адамның
Бір жерге көп қонатын:

Орталығы ауданның –
Нан дүкені болатын.
Бақыт еді ол күнде
Шығу деген нан алып,–

Сол дүкеннің түбінде
Қалды біздің балалық...
Өстіп оны кез-келген
Жерге біздер тастаппыз.

Ал өмірді біз бірден
Азамат боп бастаппыз.
Бұл не? Көргені ме, жоқ көрмегені ме?!
О кездері бәріне де көнуші ек,

Көре жүре, біз жеңіске сенуші ек.
Хат тасушы қартты асыға күтсек те,
Көрген жерде тайқып шыға келуші ек.
Елеңдетіп қойды майдан жалғанды,

Тыл дегенің үмітпенен алданды.
Хат тасушы жеткізген жат хабардан
Жаратушы ек хабарсыз-ақ қалғанды.

Ә. Кекілбайұлы
Жарымы елдің қара шапан киетін,
Жақынының күйігіне күйетін...
Оқ тиеді басқа, көзге, құлаққа,

Қара қағаз қақ жүректен тиетін!
Сол болмаса, бәріне де көнуші ек,
Көне жүре жеңіске біз сенуші ек,
Хат тасушы қартты асыға күтсек те,

Көрсек оны тайқып шыға келуші ек?
Бұл не? Білгені ме, жоқ білмегені ме?!
Соғыс... Әдебиетке Мырзалиевты әкелген жас буын
өмірбаянының алғашқы беті соған арналыпты. Ол соғысты

буыны бекіп, бұғанасы қатқан, қару асынған ересек боп
көрген жоқ, жыртық иін, жадау кейіп сәби күйінде көрді.
Соғыс оның дүниетанымын, сезім серпілісін, рухани ди­
дарын қалыптастырды. Өмір жолын ащы шындықтардың

бетпе-бет айқасында бастаған ол өлең жолдарын да тап
сол ащы шындыққа құрады. Жоғарыда келтірілген екі
өлеңде әдемі теңеу, әсем тіркес, артық әшекей жоқ. Өңшең
қара жоңқа қарапайым сөздер. Алайда, сол қарапайым

сөзбен айтылған қарапайым шындық бүкіл жан-дүниеңді
шайқап-шайқап өтеді. Белинскийдің жүректі тек шындық
қана тебіренте алады деу себебі де осыдан шығар. Соғыс...
Ол жауынгермен жауынгердің, қарумен қарудың ғана

қақтығысы ма? Жоқ, ең алдымен жалған мен шындықтың
айқасы, жалған мұрат пен шын мұраттың, жалған рух пен
шын рухтың жекпе-жегі. Бұл шайқаста шындық жеңді. Ен­
деше ол жайлы өлеңнің авторы да, қаһарманы да шындық

болуға тиісті.
Моншада мен арқаларды көп ыстым,
Моншада мен сан тағдырмен тоғыстым,
Монша деген – мүгедектер музейі,

Сол музейде документі соғыстың.
Мына біреу сұрақ толы көзінде.
Саңырау жан не естімеді кезінде!
Естімейді жарының да енді ол

Әдебиет өрісі
«Жаным!» деген жалғыз ауыз сөзін де!
Мына біреу жүруге азар жараған,
Оқ орнынан шапшығанда қара қан,

Ағып түскен көзін алып қолына
Аман қалған көзіменен қараған.
Қан ба, тер ме – самайынан тамшы ағып,
Жау шебіне ұмтылғанда жан салып,

Снарядпен қоса кеткен бастарын
Қуа түсіп құлағандар қаншалық!
Шолақ қылып кеткен кеше қан майдан
Мына бір жан алады енді қол қайдан?

«Соғыс біткен жойылсын!»– деп үндеуге
Жоқ қолы үшін бәшпәйімен қол қойған...
Осыншама сұмдықты, осыншама шындықты көрген
кісінің өмірдегі қандай ақиқаттың болмасын жүзіне

тура қарай алмай, жалған сөйлеп жалтаруға, көре-тұра
көлгірсуге қақысы бар ма? Осынша сұмдықты көріп
өскен ақынның өмірдегі шын мен жалғанның арасына
шек-шекара қоймай, немкетті қарауға, дүниені самарқау

шолып, салғырт сөйлеуге, көзі көргенді айтпай бүгіп қалуға
қақысы бар ма? Жоқ!
Ендеше, Қадыр Мырзалиевтің жас та болса дүние
тірлігіне тінте қарап, үңіле барлап, тебірене жазған жыр­

лары өмір жайлы ойлар орманы болмағанда, не болады!
Тарихтың сын сағаттарына сәби жүрегімен куә болған
жас ақын ұлы шындықтың әр бетін жалғандық пен
жалтылдақтықтан, жалаңдықтан қызғыштай қориды. Ол

ұлы жеңісті, ұлы ерлікті қаз қалпында жырлауды мақсұт
тұтады. Бізде өзіміз шыққан қиын асудың өрлігін жасыру­
ға, өмір шындығының тігісін жатқыза суреттеуге тыры­
сушылар бар. Олар біздің шындықтың алапат ұлылығын

абайламай, оған қосымша бояу жағып құлпырта суреттеуді,
Леонид Леоновтың тілімен айтсақ, онсыз да көркем Эль­
брусты одан сайын ажарландыра көрсету үшін басына ақ
бантик байлап суреттеуді талап етеді.

Ә. Кекілбайұлы
Қ. Мырзалиев ондай әсіре қызылдан атымен аулақ.
Алайда, соғыс тұсындағы өмірдің неше алуан трагедиясын
көрсеткен «Ой орманы» қапырық қасіреттің, аңылжыған

аза-қазаның, ызы-қызы жылау-сықтаудың кітабы емес.
Автомат, пулеметпен қырқып атып,
Талайды кетті-ау соғыс шырқыратып.
Ері өлген жесір әйел көрші бізге

Шылымды шегетұғын бұрқыратып.
Жесірге жастау кезде ғашық көп-ті,
Бірақ ол жаманаттан қашып кепті...
Кетерде жары құйған фундаментке

Мінекей жиырма жылдан асып кетті.
Ол үйді жары келіп тұрғызбады,
Осылай жанбай қалды бір қыз бағы.
Ал жесір шаңырақты тастамады,

Төркіні шақырса да Ырғыздағы...
Білмеймін өткізеді күнін нағып,
Көрмейсің тұрғанын бір күлім қағып.
Отыр ол мұрагерсіз,

Басқа әйелдің
Олжадан тауып алған ұлын бағып,
Өзгеден жүремін деп қашақтап-ақ,
Қартайды.

Енді міне шашы әппақ-ақ.
Ал ұлды басқа жаннан тапқан әйел
Бүгінде отыр байын құшақтап-ақ!
Автомат, пулеметпен қырқып атып,

Талайды кетті-ау соғыс шырқыратып.
Осының бәрін ойлап жесір әйел
Шылымын отырады бұрқыратып.
Бұл не? Трагедия ма? Трагедия! Бірақ, бұл тек қа­сі­­

ретке арналған өлең емес, ең алдымен, қасіретке де мо­
йынұсынбаған рухани қайсарлыққа арналған өлең. Ақын
соғыстың қандай сұмдық трагедиясын жазса да, оның ар

Әдебиет өрісі
жағынан адам ерлігін, өмір өрлігін айнытпай таниды. Осы
бір қорғасыннан құйғандай мығым шындық, қарапайым
жолдар да сол адам ерлігі мен өмір өрлігіне арналған гимн­

дей естіледі. Қ. Мырзалиев өлеңдері тек қана соғыс жайлы
өлеңдер емес, соғысты да жеңген адамдық, адамгершілік
жайлы өлеңдер. Ол жеңіс дидарын, жеңімпаздықты ең
алдымен адамдар көкірегінен іздейді. Ол өмірге көрік

қосатын жарқын нұр да адамдар көкірегінде деп ойлайды.
Қ. Мырзалиев өлеңінде соғыс тұсындағы өмір шындығы,
адамдар абзалдығы көрінумен қоса, тарихтың екі талай
сағатын көріп, ер жеткен бүкіл бір ұрпақтың рухани

шежіресі, поэтикалық образы жасалған.
Осы арада «Молодая гвардия» баспасы 1967 жылы ба­
сып шығарған ФРГ, Австрия, Швейцария, Батыс Берлин
жас ақындарының «Дәуір шумақтары» («Строки време­

ни») атты жинағы ойға оралады. Ондағы өлеңдердін көбі
де өткен соғыс пен оның адам жанындағы зардаптарына
арналыпты.
Дед мой шел умирать на запад,

Отец – на восток.
А мне в какую сторону?
Орысшаға аударған З. Миркина

өткеннен шошыну, бүгінгіден түңілу, ертеңнен күдер
үзуден тұрады. Бұл – өткен соғыста мерт болғандардың
жер бетінде қалдырған бір ұрпағының рухани кескіні.
Ал, Қ. Мырзалиев өткен соғыс шәйіттерінің атымен

басқа ұрпағының рухани бейнесін жасаған. Мұнда ба­
тыс немістері ақындарының жан-дүниесіндегі дағдарыс
жоқ. Өткен соғыс батыс жастарының болашаққа деген
сенімін күйретіп, дүниеге деген көзқарасын тарылтып

кетсе, біздің жастардың адамгершілікке, гуманизмге деген
сенімін нығайтып, дүниетаным көкжиегін бұрынғыдан да
кеңітті. Сондықтан да болар, батыс немістері ақындары

Ә. Кекілбайұлы
өлеңдерінде ажал елестері, атом бомбасы түскен жердің
аспанға ұшқан шаң-тозаңы, қираған үйлердің аруақтай құр
сүлделері, жаншылған дене, жайпалған тірлік көріністері –

бастығырылған кісінің түсіндей, бір-бірімен ию-қию шаты­
сып жатса, «Ой орманында» бейбіт өмір суреттері, табиғат
көріністері, жапырақ сыбдыры, күн нұры, адамдар күлкісі
мол. Онда жаңғыз-ақ әуен – дағдарыс сазы, жаңғыз-ақ

кескін – дағдарыс кескіні. Мұнда ойлар, қуаныштар, әке
махаббаты, жар жарастығы. Онда дүние қираған үлкен
үйдің күйе-күйе үйіндісі боп елестесе, мұнда өніп-өрбіп
жатқан тіршілік жайқалған өмір орманы боп елестейді.

Онда «енді мен қай жерде өлер екенмін?» – деген үрей
билесе, мұнда «бала бола алмадық, өтсек екен әке боп»,
деген – жақсы үміт, жарқын тілек билейді.
«Ой орманындағы» соғыс тақырыбы болмыстың ұлан-

ғайыр сырына үңілген азаматтық ой, ақындық сырға
бастайды, тек бір дәуір бір кезеңнің ғана емес, күллі
тарих шатқалдарына қарай шалқыған ақындық шабытқа
жетектейді.

Ақын екінші кітабын «Дала дидары» деп атапты.
Даланың жырға айналып кітап боп жазылып отырғаны
бір бұл емес. Ол жайлы сонау отызыншы жылдары атақты
Ілияс Жансүгіров дастан жазды. Кемел ақынның өз даласы,

өз мекені жайлы кең серпінді шалқар шабытты шалқыма
дастаны қазақ топырағында орнап жатқан жаңа заман,
жаңа қоғамға арналған салауат жырындай естілді. Дала
тақырыбы – содан бері қазақ поэзиясының арналы арқауы.

Осыған қарамастан оқушы қауымға ылғи өзіндік бетімен
көрініп жүрген барынша дара сипатты Қадыр Мырзалиев
көп жүйіріктің көшелі ізі сайрап жатқан бұл тақырыпқа
тағы да бүкіл бір кітап арнады.

«Дала дидарында» да Ілияс дастанындағыдай дала­
мыздың өткені мен бүгінін, жетіқат тарихы мен қазіргі
өрелі өмірін қабыстыра жырлау, Олжас жырларындағыдай
өткен шежіреден тек көлеңке мен көз жасын, мұң мен

Әдебиет өрісі
өміршіл өр күрестің үнін тану бар. Алайда, жас ақынның
бұдан бұрынғы кітабы «Ой орманында» жарқырап көрінген
өзіндік дара үні, дара сипаты бұл кітапта да сақталыпты.

Әдетте ақынның ақындық беті сөз саптасынан танылады
деседі. Қадырдың сөзінде көз қаратпастай жалтылдақ
жалын, алабұртпа алау аз да, өзегіңді өртеп түсер от мол,
көздің жауын алатындай алабажақ бояуға сараң да, бірден

көкейіңе қонып, көңіліңде қалар суретке мырза. Жас ақын
сөздің үні мен сөйлемнің әрінен гөрі, ойдың тереңдігі мен
сөздің дәлдігіне, жырда айтылатын ойдың салауаттылығы
мен сол салауатты ойды бейнелеген сөздің оқушы көңілін

тебіренте алар салмақтылығына ерекше назар аударады.
Ол өлеңді сөзден қалап жасағаннан гөрі, ақиқаттан қашап
жасауға ұмтылады. Сондықтан да Қадыр жырларында
ұлан-асыр болмыстың түкпір-түкпіріне шұқшия қараған

зерттеуші зерде мен өмірдің ақиқат айнасындағы кескінін
дәл басып көрсететін зергерлік зерде аймаласып, айқұшақ
қауып жатады. Қ. Мырзалиев өз жүрегін жарып шыққан
сырлардың оқушының көңіліне ұялап, көзіне айқын елес­

теп, құлағына әсерлі естілуіне барынша күш салады.
Қ. Мырзалиев творчествосында жақсы көрінген мұндай
ақындық зергерлікті жалғыз-ақ автордың сөзге жауапты
қарайтындығымен ғана түсіндіруге болмайды мұндай

зергерліктің аржағында үлкен суреткерлік, зерделілік те
жатыр. Ол қашан да ақиқатты айтуға, ақиқатты ашуға
ұмтылады. Ақиқаттың көңілге қонбауы, құлаққа ұнамауы
мүмкін емес. Бірақ ақиқатты тек шынайы талант қана

танып, шынайы талант қана тауып айта алады. Өлеңдегі
тапқырлық ақынның болмыстағы жалған мен шынды,
жақсы мен жаманды, өрелі мен өресізді, өтпелі мен
өміршеңді – қысқасы, ақиқатты айна-қатесіз танитын

суреткерлік көрегендігіне байланысты.
Мұндай суреткерлік көрегендіктің, тапқырлықтың
бірден-бір төркіні – азаматтық өрелілік, «Ой орманын»
оқи отыра ондағы бар кескін-кейпімен көрінген лирикалық

Ә. Кекілбайұлы
бір ұрпақтың өмірін, оның сырлары мен ойларын бүкіл
бір тұстың рухани сипатын, бүкіл бір ұрпақтың рухани
кескінін танып едік... Ақын жырларында сыр шертетін

кейіпкердің болмыстың тереңі мен биігіне бірдей көз
салған ойлылығына, өмірдің қат-қабат шындығынан ке­
сепат пен әділдіктің, ізгілік пен зұлымдықтың мігірсіз
күресін көре білген көреген мінезіне разы болғанбыз. «Дала

дидарында» сол ақындық кейіпкердің бұрынғысынан да
өсе, өркештене түскенін көрдік. Енді ол тек өз өмірінен,
тек әз дәуірінен ғана емес, бүкіл бір өлкенің, бүкіл бір
халықтың ұлан-асыр тарихы мен тағдырынан сыр шертеді.

Дәлірек айтқанда, оқушымен өз атамекені, өз халқы туралы
сырласады. Енді оның сырлары «Ой орманындағыдай»
тек бір кезеңнің, тек бір ұрпақтың сыры ғана емес, көп
ғасырлық көне тарихы бар бүкіл бір елдің, бүкіл бір іргелі

халықтың жан сырындай естіледі. Ақын тарихи тақырыпқа,
тарихқа бой ұрғанмен сөзуарлыққа, архив қотарған әсіре
білімдарлыққа ұрынбайды. «Дала дидарындағы» тарих –
тек тақырып қана емес, әрі кітаптың басты қаһарманы да.

Қ. Мырзалиев тарихты тек өткенмен шектемейді. Ол үшін
бүгінгі өмір, өз тілімен айтсақ, «кешегі істің жалғасы,
ертеңгі істің басы» бұл. Демек кешегі өткен ғана емес,
бүгінгі өтіп жатқан мен ертеңгі өтетіннің бәрі – тарих. Де­

мек тарихты біліп қана қоймау керек, орынды жерінде оны­
мен дауласқан да жөн. Сондықтан да «Дала дидарындағы»
өлеңдер азаматтық құштарлыққа толы өжет өлеңдер. Олар
бүгінгі жетістіктерге қуанумен бірге, кешегі мешеулікке

қайғырады да.
«Дала дидары» өткеннің тек мұңы мен қапасын көріп
налымайды, не әлдеқашан ұмытылып, көзден ғайып болған
экзотикалық елестерді қайта тірілтіп, таңырқамайды, там­

санбайды. Сол сияқты ол өз халқының бойынан тек жаман
қасиеттерді көріп еңсесі түсуден, не бір өңкей жақсы мен
кереметті ғана көріп, өзге жұрттарға шекесінен қарап
кеуде қағудан аулақ. Қ. Мырзалиев қилы-қилы тағдыр

Әдебиет өрісі
тарихындағы драмалық сәттерді терең суреткерлікпен ғана
емес, шынайы перзенттік махаббатпен, адал азаматтық
жүрекпен жырлаған.

Бабамыздың шоқ басқан табанымен
Бірдей екен жақсысы жаманымен:
Бір жаманы – тынымсыз көше берген,
Бір жақсысы – қимаған даланы кең.

Бір жаманы – кешігіп әліппе ашқан,
Бір жақсысы – күйлері көбік шашқан.
Бір жаманы – қыздарын малға сатып,
Бір жақсысы – сүйгенін алып қашқан...

Бұл не, мақтау ма, әлде даттау ма? Жоқ, бұл екеуі
де емес. Мұнда даттау да жоқ, мақтау да жоқ, махаббат
қана бар. Ақын туған елге, өз халқына деген махаббатты
жоқты бардай, барды дардай қып көрсететін жел көкірек

мақтаншақтық деп емес, өз елің мен өз жұртыңның қилы-
қилы дәуірлер мен қиын күрестерден жігері құм боп
жаншылып қалмай, өрге ұмтыла берген ерлік жолын жете
біліп, жете құрметтеу деп ұғады. Тарихтың нақ сүйері –

ақиқат. Оны ешқандай әсіре мақтанмен, әсіре мадақпен
көлегейлеуге болмайды. Өз тарихының барлық ақиқатын
жете білсең, шын адал махаббат сол. Тарихтың әр беті
жеңіс болмағанмен, әр беті ерлік. Тарих тек елден ерек ізгі

құбылыстар мен орасан ойрандардан ғана тұрмайды; оны
өркендетуші күш – адамдардың игілік жолында зұлымдық
атаулымен күнбе-күн алысып отыратын дамылсыз күресі.
Әділдік пен озбырлық, жаңалық пен қиянат арасындағы

ежелгі күрестің әр жылы, әр күні, ол туралы тарихтың
әр беті біз үшін ерекше қадірлі, ерекше мәнді. Кітаптың
«Шоқ жұлдыз» бөлімі жарқын болашақ жолындағы
бабалар күресіне арналған. Ақынның «басқа тілден ау­

дарып басқа тілге», «өз жерінен пана таба алмай, шетке
барып дана болған» әйгілі ғалым Фараби, «Қыран болып
аспанға көтеріліп, жұлдыз болып аспанда қалып қойған»

Ә. Кекілбайұлы
Шоқан, «Дала Данкосы» Ыбырай, халқының «қынаптан
суырған ақ алмасы» Исатай, «күйін тыңдаған жасық жігіт
найзаға қалай жармасқанын білмей қалатын» күй құдіреті

«Құрманғазы», «Тұп-тұнық дауысымен дала аспанын
мөлдір еткен» әнші Біржан туралы жырлары шағын болса
да шоқтықты жырлар.
Ақын өз халқы мен өз мекенінің осындай қатпар-қатпар

сырлары бар қалың тарихын қапысыз ақтарып барып:
Аман қалған шабуылдан жүздеген,
Батыр халық екенбіз ғой біз деген;
Аямаған жұрттан нанын тұзбенен

Жомарт халық екенбіз ғой біз деген;
Айтысатын ақсақалмен, қызбенен
Ақын халық екенбіз ғой біз деген;
Болашақтан бір де күдер үзбеген

Жарқын халық екенбіз ғой біз деген, –
деп түйеді.
Қ. Мырзалиевтың бұл кітабының композициялық
құрылымы да жүйелі ой танытады. Кітаптағы өлеңдер ке­

шегіден бүгінге, даладан қалаға қарай өрбиді. Кітаптың өне
бойында қала – баяндылықтың, мәңгіліктің, өскендіктің,
өреліліктің бейнесі боп көрінеді де, ал көшпенділік –
барлық нәрлі мен әрліні құртатын көшпелі қызыл құмдай

баянсыздықтың, өтпелінің, мешеуліктің бейнесі ретінде
суреттеледі. Қала – көшпенділіктің бейнетін бір халықтай
тартқан қазақтардың ежелгі арманы іспетті. Ақын атақты
Шыңғысхан кесепатын суреттегенде де:

Даласын қала қылмақ халқымызды
Қаласын дала қылып еңіретті, –
деп айыптайды.
Кітаптың ақырғы бөлімінің аты – «Күн ғашық болған

қала». Ол – ежелгі арманына жетіп, еңсесі көтерілген ел
туралы шат-шадыман жыр.

Әдебиет өрісі
Қ Мырзалиевтың көрсетуінде, Алматы қазақтардың
іргелі елге айналғандығының айғағы тәрізді. Бұл жәй
әншейін кітаптың эмоциялық өрнегі бір сарынды, бір

әуенді боп кетпеуіне ғана әсер етіп қоймайды, кітаптың
ішінде суреттелген өмірдің диалектикалық өсу жолындай,
бүкіл шығарманың шыңдалу, ширығу жолының заңды
шешіміндей көрінеді.

Қ. Мырзалиев жаңа кітабында үлкен азаматтық серпінін,
суреткерлік диапазонын көрсетті. Әдетте, азаматтық диа­
пазоны кең екен дегізу үшін әр тақырыптың басын бір ша­
латын, әр оқиғаға бір-бір өлең еншілеп қалуға ұмтылатын

ұшқары түсінік Қадырда атымен жоқ. Оның түсінігінде,
суреткер диапазоны өз шығармасына объекті болған
өмірлік құбылыстың сыры мен шынын барынша тереңірек
ашып, кеңірек қамту. Бұл – шын үлкен талантқа лайық

түсінік. Бұндай талап Қадырға бұрын «Ой орманы» сияқты
бүкіл бір кезең мен бүкіл бір ұрпақ туралы поэтикалық
кітапты табысты жазып шығуға жағдай жасаса, енді тап
сол ақынның бүкіл бір халықтың рухани тарихы жайлы

кең құлашты, шынайы поэтикалық шығарма тудыруына
көп жәрдем еткен.
Қ. Мырзалиевтың кітаптарының аттары қызық: ең
әуелгісі – «Ой орманы», сосынғысы – «Дала дида­ры»,

кейінгі екеуі – «Бұлбұл бағы» мен «Ақ отау». Сырт
қарағанда, үлкен азаматтық диапазонымен, масш­табты­
лығымен жақсы көзге түскен жас ақын ұлан-асыр «Ой
орманын» «Бұлбұл бағына» айырбастап, далиған даланы

тастап, оңаша ақ отауға қашып тығылғандай көрінеді.
Ал, енді ақын жырының арғы аңғарына абайлап үңілсек,
басқа мінезді танимыз. Мұнда кең дүниеден жырақ кету,
бір басты ойлап, бір ошақты сағалау жоқ, қайта ақын

кейіпкерінің өмірлік болмысқа, қоғамдық болмысқа,
адамдық болмысқа бұрынғыдан да тереңдей еніп, етене
сіңісе түскенін, дүниені өз отауындай көріп, оның мұң-
мүддесін өз ошағының мұң-мүддесіндей сезінген өрелі

Ә. Кекілбайұлы
пен табысу, күллі табиғатпен табысу – поэзияның ежелгі
мұраты. Ақындық кемелдену де осы бағытта өрістейді.
«Бұлбұл бағы» мен «Ақ отауда» Қ. Мырзалиев бұрыңғы

кітаптарындағы поэзияларынан бір мыс­қал да шегінбеген,
қайта тереңдете түскен. Әсіресе мұңдағы адам бақыты,
жарастық, өмірдің мәні тақырыбындағы өлеңдер – қазақ
лирикасының қымбат қазынасын байыта түсетін елеулі

жырлар. Әдетте, адамзаттың сан ғасырлық өмір жолы
кейінгі келешек ұрпаққа өнеге болар ақыл-нақылды, өмір
даналығын мол қалдырып отырады. Бірақ, адамзаттың
әр буын, әр ұрпағы сол даналылықтың бәрін өз өмірі, өз

тағдыры арқылы, өз жүрегінің дүрсілі мен өз жүйкесінің
дірілі арқылы қапысыз тексерін алып, қағида тұтады.
Данышпан сөзі тағдыр талқысынан өтіп барып, адам
сырына, өмір сырына, өлеңге айналады. Сондықтан да

болар, адамзаттың сан ғұламасы мен данышпаны өмір мен
болмыстың, табиғат пен адамның талай-талай құпиясын
­айдай ақиқат қып ашып беріп кетсе де, өмірге деген
зерттеуші зерде әлі бір сәт тыным тауып көрген жоқ.

«Айдай ақиқат» ұрпақтарға жалқау ұлға бай бабадан
қалған мол мұрадай оп-оңай иемденіп жүре беретін ар­
зан ырзық емес. Оны әр заман, әр дәуір әр ұрпақ азапты
арпалыс дамылсыз ізденіс үстінде, өмірдің қуанышы мен

қайғысын бастан кешіре отырып, өзі ашып, өзі таниды.
Білмеймін адамды не қинайды екен,
Кейде осы дүниеге сыймай кетем.
Тот басып тұрып қалған балтамды алып,

Келеді кеуек басты талқандағым!
Өмір осындай арпалыс үстінде танылады. Лирика
бізде барға мәзір қанағатқа, тоқ мейіл, тоқ көңілге емес,
арпалысқа, ізденіске, құлшынысқа, ұмтылысқа тәрбиелеуге

тиісті. Қ. Мырзалиевтың соңғы жинақтары өмірді тану, өзін
тану үстіндегі мазасыз ізденіске, ішкі драматизмге, рухани
арпалысқа толы. Осындай тебіреніс үстінде ақын аузынан:

Әдебиет өрісі
Тірімін де,
Жұрттың бәрін дос көрсең;
Құрыдым де,

Қасіретке дес берсең.
Ауыр деген сынның өзі жеңілдеу,
Бір әділдік бар екенін ескерсең.
Ұттым дей бер,

Жұрттың бәрін дос көрсең;
Біттім дей бер,
Жауларыңа дес берсең;
Өзіңе де әділ болу жеңілдеу

Бір өлімнің бар екенін ескерсең!
Немесе:
Қайткенде де осал болып көрінбей,
Жат көріңде,

Жатқандай өз төріңде.
Мен өлгенде, ағайындар,
Газетке
Күліп тұрған суретімді беріңдер!

Өлім – өлім,
Адам – адам қайтсе де,
Нағыз жігіт –
Өлерінде айтса өлең.

Күлкімен де жеңе алмаспыз ажалды,
Жеңілген боп көрінбейік әйтсе де!
Шын ләззат бермейді алтын,
Күміс те.

Барлық бақыт,
Барлық қызық ұлы істе.
Барайық та әккі ажалдың өзіне –
Ажал емес –

Кезекті бір жұмыс деп! –
сияқты ащы шындықтарды естігенде шошынбаймыз, қайта
шын жүрегімізден құптаймыз. Айтып отырғаны – қашып

Ә. Кекілбайұлы
құтыла алмас ақиқат. Ақиқатты жалтармай мойындау –
ерлік. Лирика бізді осындай рухани ерлікке тәрбиелеуге
тиісті. Бәлкім, мұндай егде сырды жап-жас Қ. Мырзалиев

айтқаны біреулерге ерсі көрінер. Біздіңше, ақиқатты бала
айтсын, шал айтсын, бәрібір – ерсі көрген кісінің өзі ерсі.
Жап-жас адам өмірдің түп мәнін осы бастан ойласа, оның
несі ерсі; ата сақалы аузына шыққанша мұның бірін де

ойлап, бірін де білмесе, шын ерсі сол болар еді!
Қ. Мырзалиевтің соңғы екі кітабы – осындай есею
жыры. Ақынның жоғарыда біз атап өткен жақсы қасиеттері
бұл кітаптарында бұрынғыдан да жарқырай түскен. Ол

өлеңнің қадірін жақсы түсінеді. Бірақ, кез-келгеннен
түңіліп-тыжырына беретін әсіре кінәмшылдықтан аты­
мен аулақ; оның бояу әлемі, көркемдік арсеналы да бай.
Ақын В. Гюгоның «Сөздің плебейі мен патрицийі бол­

майды» дейтін қағидасын берік тұтынған. Диапазоны,
тақырып аясы барынша мол жас ақын керек жерінде
архаизмді, неологизмді де, бөтен тілден ауысқан сөздерді
де құлпыртып пайдалана біледі. Теңеу, метафора әлемі де

қарапайым мен асқақ, бүгінгі мен ежелгі, үйреншікті мен
үйдей мәндінің арасындағы алыс алшақтықтарды шебер
қабыстырған терең поэтикалық ассоциацияларға құрылған.
Белинскийдің айтуынша, ақынның ақындығы өмірдің

қарапайым «прозасынан» қаншалықты асыл поэзия таба
алатындығымен белгілі болатын көрінеді. Қ. Мырзалиев­
тың оқушыны бір сүйсінтетіні – күнде көріп жүрген
үй­реншікті нәрседен үйдей мән, үлкен қасиет тауып ала­

тындығы. Қапелімде есек пен өгізден өлең, өлең болғанда
да, лирика табылады деп кім ойлап көрген?! Қ. Мыр­
залиевтың «Есегі» мен «Өгізі» – әп-әдемі өлең.
Мал қораның түбінде

Манғаз өгіз қарап тұр.
Бар қызығын бүгінде
Басып алған трактор.

Әдебиет өрісі
Сиыр екеш сиыр да
Жоламайды маңына.
Бір машина жуырда

Көміп кетті шаңына.
Ауыр-ауыр дем алар
Аурудай ол бүгінде,
Доп қылуға балалар,

Жұлмайды оның жүнін де.
Жері де жоқ бармаған,
Жұмыс қайда лайық!
Істен шыққан арбаға

Сүйкенеді мұңайып...
Соғым болар семіздің
Жағдайы осы...
Көкем-ау,

Бар бақыты өгіздің
Қамытта тұр екен-ау!
Осы бір ойнақы поэтикалық миниатюра әншейін мы­
сал емес. Оны оқушы ақылымен ғана құптап қоймайды,

сезіміне от шауып, тебірене оқиды. Ендеше бұл – лирика.
Бар бақыты өгіздің
Қамытта тұр екен-ау!
Бұл – әрі кешегі бейнетқор серігін бүгін ұмытып кеткен

адамдар самарқаулығына айтылған айып, әрі тіршіліктің
бір үлкен сырын айнытпай ұстаған философиялық түйін,
әрі барлық уақытта қарапайым, барлық уақытта қадірлі
еңбек туралы сыр. Қанша астар, қанша мән! Өлеңнің

жалғыз соңындағы екі жолы ғана емес, бүкіл өн бойында
қанша эмоциялық қуат бар. «Істен шыққан арбаға сүйкене­
ді мұнайып» деген дәлме-дәл штрихқа, оқушы сезімі
қалайда селт ете қалады.

Ә. Кекілбайұлы
Соңғы екі жинақта өмір «прозасынан» алынған өлеңдер
көп болғанмен, бәр-бәрі мұндай деңгейде шыға бермеген.
Ақын кейде бір-екі теңеуге бола болмашы нәрсені өлең

қыла салады, кейде әншейін тұрмыс үшін ғана пайдалы
жәйтті әрі қазбаламай жырға түсіре салады. Мәселен, «Те­
ледидар», «Стадион», «Волгалы ауыл» сияқты өлеңдердің
объектісі есек пен өгізден гөрі өлеңге тәнірек нәрселер бол­

са да, ақын жәй әншейін тұрмыстық картиналардан әрі аса
алмаған. Бұның сыры ақынның әлі де болса, бұл тақырыпта
жете ойланып болмағандығынан тәрізді. Белинский айтса,
өмірдің қарапайым прозасынан поэзия табуды айтты. Ал,

Қ. Мырзалиев оны кей ретте өмірдің қарапайым прозасы­
нан поэзия жасау деп ұққан тәрізді. Табу мен жасаудың
арасы аспан мен жердей алшақ. Табу тапқырлыққа ұласса,
жасау жасандылыққа ұштасады.

Қадыр Мырзалиевтың тағы бір ескеретін жәйі – өлеңдік
болмысына дау айтуға болмайтын, өлең екені өлең, бірақ
бұрын бір жазып кеткен нәрсесін екінші қырынан жазған,
соны екені соны, бірақ бұрынғы өлеңінің деңгейінен асып

кете алмаған, бір нәрсе жайлы бірнеше «дубль» өлеңдерге
үйірсектігі байқалады.
Ақын таланты даралана түскен сайын, ол жазған өлең­
дер де соған лайық сайдың тасындай саралана түскені жөн

ғой.
Кейінгі кітапта өзіне-өзі қатаң талаппен қарайтын та­
лантты ақынның бұрынғы кітаптарында байқалмаған тағы
бір мінезді таптық. Қ. Мырзалиев қазіргі ақындарымыздың

көбінде бар жол шеккен, барып қайтқан жеріндегі жаңа
таныстарына байғазы өлең, қонақкәде өлең арнауға бой
ұра бастапты. Әрине, ақынды көкірегін тебіренткен жайды
жырға қостың деп кінәлау орынсыз, бірақ онсыз да көп

нәрсе жетіспейтін жол сапар өлеңдерінде, ең алдымен, сол
тебіреніс жетіспейді.
Қ. Мырзалиев – тапқыр ақын және тапқырлықты өліп-
өшіп бағалайтын ақын. Оның көп тапқаны, тапқырлығы­

Әдебиет өрісі
өзі көбірек қызықтап кететіні дұрыс емес. Оның бұрынғы
өлеңдерінде соны естілген ырғақтар, өлең түрлері, бейта­
ныс конструкциялар кейінгі кітапта кездескенде бұрынғы

эмоциялық қуатын жоғалтып, тіпті мазмұндағы, көркемдік
дәрежесіндегі көптеген жаңалықтарын байқатпай, ән­
шейін қайталау сияқты қабылданатын жәйлары да бар
екен. Мұндай құбылысты автор мықтап ойланғаны жөн.

Өзі бірінші боп тапқан соны өрісті өз тұяқкешті қып
тоздырмағаны дұрыс. Онсыз да, Құдайға шүкір, осы күні
Қадырша жазғыштар, Қадырды қайталаушылар көбейіп
кетті. Қадыр жырының ең үлкен жауы солар. Ендеше,

талантты ақынымыз еліңді жау шапса, өзің бірге шаптың
кебін киіп қайтеді.
Мұндай жағдай өлең мәдениетін өрге бастыратын іргелі
таланттардың көбінің басында болған. 1916 жылдың 25

мартында Александр Блок «На днях я подумал, что стихи
писать мне не нужно, потому, что я слишком умею это
делать. Надо еще измениться, чтобы вновь получить воз­
можность преодолевать материал», – деп жазыпты.

Өнердің ең үлкен жауы да сол үйреншіктілік. Бір
нәрсенің әбден тәсілін біліп алып, соның ыңғайына кету
кәсіпке жарасқанмен өнерге жараспайды.
Қ. Мырзалиев сияқты кемел таланттан жұрт енді ылғи

қиынға ұмтылып, қиядан табылуды талап етеді. «Жүректен
шықпаса, жүрекке жетпейді» деп өзі айтқандай, шыншыл
жүректің сыр сандығын ашып келе жатқан ақын осы
қарқынымен өзін де, оқушысын да ылғи өрге бастай береді

«Өз көзіммен»...
Ақын Жұмекен Нәжімеденовтың үшінші кітабы осылай
аталады. Шын мәнінде, оның тек бір ғана кітабын емес, ол
шығарған жеті жыр кітабының жетеуін де осылай атауға

Ә. Кекілбайұлы
Жас ақынның алғашқы кітаптарын оқығанда-ақ қуа­
нышқа бөленгенбіз. Апыл-тапыл басқан әрпіл-тәрпіл із
онда жоқ-ты. Нық басқан тегеуірінді қадамның тайға таңба

басқандай анық та дәл ізі сайрап жатты. Сол іздер бізді әлі
қалың ну тоғайға айналмаса да, жақсы бас алып, бүршік
атқан жайсаң жынысқа бастап апарған-ды. Әбден болып-
толған көк тіреген зәулім шынарлар анталап алдыңыздан

шықпаса да, бағым-күтімі жарасса, жайқалғалы тұрған
жасыл шыбық онда жетерлік-ті. Ол – жалт-жұлт еткен
жалтылдақ әлем емес, теңселіп-тебіреніп тұрған ойлы әлем.
Жапырағына жел мен шаңыттың тозаңын жинап мүлгіген

тұнжыр әлем де емес, сілкініп, түлеп тұрған құлпырма, ерке
әлем. Оның аясында әсем сурет те, әдемі әуез де, көңілге
талай тұндырар сырлары да баршылық еді.
Ол кезде оқушы қауымға бар болғаны екі-ақ кітабын

ұсынған жас ақынның творчествосын бүкіл бір әлемге
теңестіре сөйлегеніміз ерсі емес пе?
Рас, бізде әлі де жыр санатында жүргендердің бәр-бәрі
азын-аулақ мейманын қызықтырар, сүйіндірер дербес отау

тігіп кете алмай, көбі ортақ отаудың босаға-табалдырығын
сағалап жүр. Ал, Жұмекеннің балауса жыры – көп ретте
ауыз толтырып айтқанымызбен, әлі де болса ұлан-асыр
шалқар шаһар боп кете алмай, бір дөңнің үстін толтыра­

тындай ғана іргелі ауыл – қазақ өлеңінің жаңа шаңырақ
көтеріп жатқан жас отауларының бірі. Өзгеге қиянат
қылмай, өзі тапқан дүние-мүлкі бар, сонысын молайтпақ
боп тырысып жатқан тірлігі бар отау. Біз қазақ поэзиясын

қанатын кең жайып, үсті-үстіне түтін түтетіп, үй көтеріп
жатқан перзенттері бар үбірлі-шұбірлі үлкен ауыл санай­
тын болсақ, оның жас шаңырақтарын әншейін бір қосалқы
күркелер деп санамай, өркен жайып өсе бастаған жаңа

әулетіміз деп қараған жөн.
Сонда Ж. Нәжімеденовтың мол үміт күттірердей жақсы
көрінген ақындық қасиеттері қайсы?
Алдымен, ол – жомарт ақын. Ақынның дәулеті –

Ә. Кекілбайұлы
сәл нәрседен үлкен мән-мағына аңғартқан, дүние сырын,
әлем кеңнен шолып, тереңнен ашып отырған ерекше
мінезін Еуропа әдебиетіндегі талай ұлы лириктер де

өнеге тұтты. Мұндай жақсы үйренудің бір үлгісін Расул
Гамзатовтың «Сегіз аяқтар. Жазулар» деген кітабынан
көргенбіз. Осындай жақсы үйреністі Ж.Нәжімеденов жыр­
ларынан көруге де болады. Мұндай лирикада азаматтық үн

ешқашан айқайға ұласпайды, байсалды, ойшыл. Шын дана,
терең азамат толғанысы. Бізге осындай азаматтық лирика
қажет. Біз Ж. Нәжімеденовтың ең көп үміт күттірген жақсы
қасиеті деп осы ойшылдығын айтамыз.

Ойшыл болғанда Ж. Нәжімеденов тақылдап даныш­
пандық құрмайды. «Дүниенің сырына алаң» лирикалық
геройы айналасынан ылғи сыр, мән-мағына іздеп жүреді.
Сонда тапқан олжасын оқушымен бірге бөліседі. Сол

бөлісу үстінде тасқа қашап салған өрнектей нақпа-нақ әсем
өлеңдер туады. Ол тек жалаң ойлар емес, кісі көкірегінде
тоғысып тайталасқан сезімдердің арбасуынан туған тол­
ғақты ойлар. Ж. Нәжімеденов лирикасында конфликт бар.

Ол сезімдегі конфликт. Конфликт деген сөз бұраңбел қызға
шоқпар ұстатқандай лирика үшін тым ерсі салмақ салу
болып көрінуі де мүмкін. Ал, шынына келгенде, нағыз кон­
фликт лирикада жатуға тиісті. Өйткені, жалпы әдебиетке

өзек болатын адамдар арасындағы ғана емес, ең алдымен,
адамдар жанындағы тартыс қой. Әйгілі Еврипид трагеди­
ялары адам жүрегіндегі арбасқан сезімдер қайшылығына
құрылмаушы ма еді? Атақты «Медея» – бір кісінің жүрегі­

не тоғысқан аналық парыз бен әйелдік бақыт құштарлығы
арасындағы тайталастың трагедиясы емес пе еді? Ендеше,
мұндай жүректегі тартыс адам жүрегіне айрықша қырағы
лириканың көзіне алдымен ілігуі керек қой.

Ең терең тартыс – кісінің сезім дүниесіндегі тартыс. Оны
қаз-қалпында мөлдіретіп жеткізуде музыка мен лириканың
мүмкіндігі тіпті мол. Өлеңнің осы бір сырын жас ақын жақ­
сы аңғарыпты. Лириканың мұндай мінезін білмегендіктен,

Әдебиет өрісі
бір-екі жолды ұстап алып, сары уайымшылдықты іздестіре
бастайтын әдетіміз де бар еді. Жұмекен одан қысылмапты.
Өйткені, лирика әлгіндей сезім серпілісінсіз тым сылдыр,

жалаң, не тек сарнау, елжіреу, не тек желбуаз лепіру бо­
лып кетеді. Су мамандарының айтуы бойынша, өз бойына
жер қыртысындағы тұз бен нәрді молырақ сіңірген су ғана
организмге пайдалы. Лириканың да өмір қыртыстарының

тұзы мен нәрін өз бойына молырақ дарыта білгені дұрыс,
әйтпесе, оның да кенеуі болмайды. Бірақ бәрінің де шегі
бар, Тұз сіңірген осы екен деп шектен асып, көк заһар су
ұсыну тағы қиянат. Алғашқы кітаптарында Жұмекеннің

ара-тұра әлгі тұзды қанша дарытудың мөлшерін білмей,
өлеңнің жақсы әуенін, үлкен мәнді салмағын тұмандатып,
күңгірттендіріп алатыны да бар еді.
Ол кітаптарында Ж. Нәжімеденовтың гүл біткеннің

басына қонып, бал жиған арадай, өмірдегі құбылыс
біткеннің бәрінен ой жиятыны байқалған-ды. Сәл нәрседен
салмақты мән таба білу – сөз жоқ, үлкен суреткердің
мінезі. Бірақ, сол ойлар әр гүлден құрастырылған герба­

рийге ұқсап кетпей, тұтас болмысқа, тұтас әлемге айнал­
сын. Ж. Нәжімеденовтың мол қамтуға, көп нәрсені, көп
құбылыстың сырын аңғаруға құмарлығы әр нәрсенің басын
бір шалатын жадағайлыққа ұштасып кетпесе жарар еді деп

те қауіптенгенбіз.
Кейінгі кітаптарында Ж. Нәжімеденов әр нәрсеге бір
шашыла бермей, өмірдің сан алуан қатпары мен қабатын
тоғыстырған белді-белді проблемаларына, жоталы тақы­

рыптарға ойысты.
«Жоқ, ұмытуға болмайды» – лирикалық поэмалар
кітабы мұнда ақын өткен соғыстың трагедиясы мен ге­
роикасын адамдар жүрегінен іздейді. Өмірді лириктің

көзімен ғана шолып отырып, өмірімізден өн бойына соғыс
трагедиясы мен сол тұстағы асқақ героиканы тоғыстыра
білген монументальдық тұлғаларды таба білді. Ақын
жанарына іліккен жандар сырт кескінімен, тарихтағы ала

Ә. Кекілбайұлы
байқап, кез-келген көкірек түйсіге бермейтін қарапайым
адамдар. Ж. Нәжімеденов солардың үйреншікті өмірінен,
қарапайым тірлігінен үлкен рухани ерлік табады. Оның

«Келін» поэмасындағы соғыс тұсында қаза тапқан жа­
рының төсегіне дақ түсірмей, ата-енесін, жалғыз баласын
бағып, бар ғұмырын өткізіп, қартайғанша «келін» атанған
мейірімді де қайсар қазақ әйелінің бейнесі – тек жас ақын

творчествосындағы ғана емес, жалпы соңғы жылдардағы
қазақ әдебиетінде жасалған ең бір елеулі сом тұлға. Сол
кітаптағы соғыс күш-қуаттан, көрік пен тұлға­дан айырған
мүгедек жанның көршінің көркем қызына деген ғұмыры

тісінен шығарып көрмеген үнсіз махаббаты жайлы
лирикалық поэмасы – шын адам танығыштығымен баурап
алатын шоқтықты шығарма.
Лирикалық поэмалар кітабында осындай ересен ру­

хани ерліктер туралы жазған жас ақын келесі кітабында
тағы да адам мен табиғат болмысы жайлы философиялық
тебіреністерге оралды. Кітап «Жарық пен жылу» деп
аталады. Бұл кітап адам жүрегіндегі арбасқан сезімдер

арқылы жалпы болмыстағы контрастар, табиғат пен
қоғамның өзіндегі тайталастар туралы сыр қозғайды.
Ақын сол тайталастардан мәнсіз бақастықты, әншейін әрі-
сәрілікті көрмей, ізгілік, әділет, өмір жолындағы саналы

күресті көреді. Табиғаттағы қайшылықтардың өзі суықты
жылудың, түнекті жарықтың жеңуі жолындағы күреске
бағышталғандай.
Ж. Нәжімеденов – философ болмыс құбылыстарына

сырт шолғыншы ғана емес, оның тұңғиығы мен тереңіне
шүқшия үңілген зерделі зерттеуші. Ол табиғат құлқынан
адамды, адам құлқынан қоғамды таниды. Ол сырт көз
бүтіндік пен тұтастықтың ар жағынан текетірес күресті, сол

күрестің ар жағынан бүкіл болмыстың өмір заңдарын көкке
көтерген түп тұтастығы мен түбегейлі бүтіндігін көреді.
Мұндай ақындық зерттеу тұсында өмір көкжиегін өз басы,
өз жанындағы күңіреніс-күйзеліс, тебіреніс-толғаныспен

Әдебиет өрісі
көрініп, өзі ашылуына жағдай жасайды. «Жарық пен жы­
луда» «мен» деп сөйлеу, «мен көрдім», «мен байқадым»,
«мен ойладым» деп сөйлеу сирек ұшырасады. Оқушы

ақын кітабын оқып отырғанын ұмытып, табиғи, қоғамдық,
адамдық болмыспен өзі бетпе-бет келгендей әсерде қалады.
Бұл, шындап келгенде, лирикада «меннің» жоғалуын
емес, «лирикалық меннің» болмыс құбылыстарымен етене

кірігіп, сіңісіп кеткендігін, автордың ақындық рухының
өткірлігі мен шынайылығын танытады. Бұндай қасиет
Тютчев лирикасында, Пастернак лирикасында жақсы
көрініп еді. Ол Шығыс поэзиясындағы Саади, Рудаки,

Хайям, Хафиз лирикасына да тән-ді. Абай лирикасында
да «мен-мен» деп кеуде қағу сирек ұшырасатын; ұлы ақын
айтып отырған өмір шындығы ақынның жан сырындай
естілетін-ді. Түптеп келгенде, лириканы өрбітетін күш

те – ақынның жан сырының өмірлік шындыққа, өмірлік
шындықтың ақынның жан сырына айналуы ғой.
Ж. Нәжімеденов те өзі имандай иланған, жан сырына
айналған шындықтарды айтқанда, артық айқай, алақызбаға

жүгірмейді. Өмірдің өзіндегідей байсалды, қарапай-ым,
солай бола тұра бауырына қат-қабат сыр жасырған күрделі.
«Жарық пен жылуда» суреткерлік шеберлігі мен фи­ло­
софиялық тереңдігін жақсы байқатқан ақын «Күй кітабын»

жазды. Күй – ақын трактовкасында тек музыкалық құ­
бы­лыс емес, бүкіл бір халықтың көп ғасырлық рухани
күйі, сезім тілімен шертілген шежіресі. Әр күйші – өз
хал­қының рухани әлемін жарық жалғанға жарқыратып

жа­йып салған бір терезе. Құрманғазы – халықтың асау
рухының, Дәулеткерей – жан сұлулығының, Тәттімбет –
ойшылдығының терезесі іспетті. Ж. Нәжімеденов қазақ
күйінің сазы мен сарынына үңіліп, тек халықтың өткен

шежіресін ғана емес, бүгінгі өмірін де көреді. Күй – Ж. Нә­
жімеденов үшін өз халқы, өз тарихы, өз заманына барынша
тереңдеп көз жібере алатын ақиқат айнасы сияқты. Мұнда
ақын күй тілімен тебіреніп, күй сазымен сыр шертеді.

Ә. Кекілбайұлы
Үн төгілді түрленіп – көк гауһардан кетті аумай,
Жаркындығы – күлкідей, мұңдылығы – жоқтаудай,
Ащылығы – шындықтай, тәттілігі – шабыттай,

Жеңілдігі – көбіктей, ауырлығы – табыттай.
Осынша сиқыр саз бүкіл болмыстың барша сыры мен
шынын үңгіп қазып, сарқып берердей. Ж. Нәжімеденов
сондықтан да болар, «Күй кітабын» жаңғыз өнер тақы-

рыбына ғана емес, күллі өмір тақырыбына арнапты.
Ақ тілеуің Құдайдан – жалғыз мен ғой, балаң ғой,
Бақ тіледің Құдайдан – Құдай оған сараң ғой;
Көрмейтінін Құдайдың – көріп қайтып шыдадың,

Бермейтінін Құдайдың – неге ғана сұрадың?!
«Қайран шешем».
Ж. Нәжімеденов жаңа кітабында халқымыздың аса
ұлы суреткерлерінің поэтикалық образын жасады. Ақын

ол үшін күй рухынан күйші рухын, кісі рухын тани білді.
Ж. Нәжімеденовтың Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина,
Тәттімбет туралы циклдарын оқи отыра, ең алдымен
сол әр күйшіге тән рухты, сезім әлемін танимыз; сол

арқылы біздің жан-дүниемізде сол алып тұлғалардың
рухани кескін-кейпі қайта тіріледі. Ақын ұлы күйшілерді
тек белгілі бір кезеңде өмір сүрген тарихи тұлғалар деп
қана емес, адамдар жанында мәңгі тірі рухтар, рухани

құбылыстар деп түсінеді. Сондықтан, олар жайлы өлең
ұлы өнерпаздарды мерт қылған бір кездегі зұлымдарға
бажылдақ қарғыс айтудан атымен аулақ. Ақын жазып
отырған күйлер ең алдымен біздің жанымыздағы әлі бар

ездік пен есерлікке, күйкілік пен нәрсіздікке қарсы атой
салады. Сөйтіп, Ж. Нәжімеденовтың «Күй кітабы» – оның
жалпы творчествосындағы оқшау құбылыс емес, оның
суреткерлік тегеурінін, азаматтық позициясын айқындай

түскен сүбелі туындысы.
Ж. Нәжімеденовтың әр кітабы әртүрлі мінез таныта­
ды. Ол ылғи бір қалып, бір сарынмен жазудан әрдайым

Әдебиет өрісі
сақтанып отырады, лирикалық поэмалардағы психоло­
гизм «Жарық пен жылуда» философиялық ойшылдыққа,
зерттеуші пафосқа ауысса, «Күй кітабында» ақындық,

азаматтық құштарлыққа толы поэтикалық монологтарға
ұласты. Әр кітаптың орталық тақырыбы болумен қоса,
бүкіл кітапқа ортақ интонациясы да көзге шалынады.
Ақынның соңғы «Мезгіл әуендері» атты жаңа кітабы

оның тағы бір бет-бұрысын байқатады. Мұнда қазіргі
ауыл, студенттер өмірі, үй-ішілік хал сияқты үйреншікті
жайлар көбірек сөз болады. Ақынның өмірдегі әрбір ұсақ
пен елеусізді де қалтарыс қатыста қалдырмайтын жіті

байқағыштығына, соны әсерлі де әрлі жеткізе алатын
суреткерлігіне, бұрынғы кітаптарынан гөрі бұл жолы
көбірек байқалған жылы поэтикалық юморына сүйсінесіз.
Бірақ Ж. Нәжімеденов тапқыр деталы мен соны теңеуіне

бола мақталатын жастан кетті. Сонғы кітабы болмыстың
үлкен әлеуметтік сырларын ашуы жағынан, поэтикалық
салмақтылығы жағынан бұрынғы кітаіптарынан гөрі кем
соғып жатыр. Бұл кітаптағы жөнді-жөнсіз сайқымазақтық

та шығарманың эмоциялық әсерін, әлеуметтік мәнін
төмендетпесе, тереңдетіп тұрған жоқ. Бәлкім, бұл жақсы
ақынымыздың тағы да бір соны ізденіс-талабынан
туған кітап шығар. Алайда, әрбір жаңа ізденіс оқушы

алдында, өзінің суреткерлік абыройы алдындағы үлкен
жауапкершілікке ұштасса ғана жемісті болмақ.
Ақындық дидарын айқын танытқан Ж. Нәжімеденов
бұндай өз қаламының еркелігін өзі қызықтайтын ұнамсыз

мінезден аулақ жүруге тиісті.
Ж. Нәжімеденов – суретші ақын. Оның суреті – он
сегізге енді шығып, құлпырып тұрған бойжеткеннің ылғи
бұлқынып тұратын көкірегіндей дірілге толы сурет. Онда

омалып қалған ештеңе жоқ, бәрі қозғалыста. Суреттері
айқын, бояулы. Өнерді өнер ететін – өлшем. Шын асыл
бояуды шын шебер күректеп, я шелектеп жұмсамай,
шай қасықтың ұшымен іліп алып жұмсайды. Біздің жас

поэзияның бояуды бытыстырып пайдаланатын орынсыз
ысырапқорлығынан Ж. Нәжімеденов атымен ада.

Ә. Кекілбайұлы
Оның жырлары әуенді, әуезді. Сол әуенділік ақын айта­
тын сыр мен ойды тереңдете түседі, ақын салған суреттерді
жұмсарта, нұрландыра түседі. Егер Ж. Нәжімеденов жыр­

лары әрдайым жұмсақ, биязы келеді десек, олай болуының
бір сыры осы әуезділігінде жатса керек. Онда бір бүйір
шығандап кететің әуен жоқ, бәрі де сұлу қайырылып
отырады. Біздің ойымызша, соңғы буын жас ақындардың

ішінде ең музыкалы өлеңдер – Ж. Нәжімеденов өлеңдері.
Ол өлеңнің эвфониясы, ритмикасына, строфикасына аса
үлкен жауапкершілікпен қарайды. Жете байқап оқыған көз
одан талай соны ырғақтарды табар еді.

Жеңіммен ғана оны сүртемін,
Көзімнен моншақтар секірді.
Маңдайда әжімдер – бір тердің
Арнасы секілді.

Тер – менің қуатым, бар тұлғам,
Тер – менің бақытым қолдағы.
Терің тек қысылу, қорқудан
Шықпаса болғаны.

Бүйтіп ырғақ сындыру біздің ақындарда бұрын да
ұшырасып жүр. Бірақ, оларда бұндай шумақтағы мелодия
бұзылып, орнын тақ-тұқ какофония алмастырып кететін
еді. Ал, мына шумақтарда сазға кесірін тигізіп тұрған

кінәрат бар ма? Оның бұл саладағы ізденістері еш уақытта
мелодияға, сазға қиянаты жоқ, қайта оны мың бұралтып,
қырық түрлентпек ниеттегі ізденістер.
Мұның бәрі де – аса елгезек, аса сезімтал ақын

ізденісінің нәтижесі.
Ж. Нәжімеденов – сөз жоқ, тек соңғы буын жас ақын­
дардың ішіндегі ғана емес, қазіргі қазақ поэзиясында көзге
шалынар көшелі талант.

Күннен де асқан қызулырақ жүректі
Ақын депті, ақын депті бұл халық, –
дей келіп ол:

Әдебиет өрісі
Сол адамды жаратқанда ақын ғып,
Құдайға да біткен шығар батырлық, –
деп бітіреді бір өлеңін.

Мұндай өрелі өнерін өрге бастыра беру – жас ақынның
өмірлік парызы.

Ақын Мұқағали Мақатаев оқушы қауымға әуелі лирик
ретінде көрінді. Сосын олар біршама уақыт Мақатаев-
лириктің ізінен адасып қалды, оны көбіне-көп Маркс,
Ленин туралы поэмалар жазған, тарихи алып тұлғалардың

поэтикалық портреттерін жасаған үлкен эпикалық ты­
ныстың иесі ретінде білді.
Рас, М. Мақатаев – бірнеше поэмалардың авторы.
Бірақ, сол поэмалардың өзінде оның лириктігі жеңіп кетіп

отырушы еді. Ақынның ұзақ-ұзақ толғауларында ара-тұра
шалқымалары, өмір жайлы, азаттық жайлы, махаббат
жайлы тебіреністері оқушы көңілін мол әсерге бөлеп,
тебірентіп кететін. Алайда, ақын Маркс пен Лениннің қазақ

поэзиясы топырағында естен шықпастай еңселі бейнесін
жасап берді деп айту қиын.
М. Мақатаев бұл салада ұзақ ізденді, ұзақ еңбектенді.
Ашық бояулы, анық үнді іргелі талант екені тағы даусыз.

Бірақ, осыншама орасан еңбектің нәтижесі неге бұлай?
Мен М. Мақатаевтың әр жаңа поэмасын оқыған сайын
осындай ойға қалушы ем. Сол сауалдың жауабын ақынның
кейінгі екі лирика кітаптарынан таптым.

Поэзия – адам жанын тебіренткен, айтылмай, бейне­
ленбей тынбайтын өктем рухтың бейнесі; ақынның өзге
жұрттан артықшылығы – бүкіл болмыспен, табиғатпен
табысып, кез-келген кісі тебірене бермейтін құбылысқа

тебіренетіні, кез-келген кісі әсерлене бермейтін нәрседен
әсерленетіні. Бұл – ақынның табиғаты. Өлең ең әуелі
тап осындай табиғаттан жаратылуы керек, ол сонда ғана
табиғи, әйтпесе, жазып отырған кісінің өзін-өзі күштеуінен

Ә. Кекілбайұлы
туған шығарма оқушыны да тебірентпейді. Бізде ұзақ
уақыт поэзияның табиғатын, ақынның міндетін бұлай
түсінбейтін қисық қисындар да орын алды. Көбіне-көп

ақынды кез-келген ой мен сезімді былайғы жұрттың
қолынан келе бермейтін поэтикалық түрге түсіре қойғыш
кісі деп түсіндік. Бұл қате түсінік әлі аласталып болған жоқ.
Қазіргі поэзияда жасанды өлең неге көп дейтін сауалдың

да ең түп жауабы осы. Бірақ, ондай одағай түсінікті өлең
төңіректеген көлденең адамдар иемденіп жүрсе бір жөн
ғой, ара-тұра мұндай аңғал қағидаға талантты-талантты
деген ақындарымыздың да иланатыны бар.

Әдетте, бір кітаптың ішінде талантты, сезім баурай
алатын тәп-тәуір өлеңдерді оқып отырып, кенет кенеуі
жоқ құрғақ сөздердің құбылмалы ұйқасқа, ырғаққа түскен
тіркес-тізбесіне бір-ақ секіретініміз де сондықтан. Сын­

шылар мұндай ала-құлалықты, ала қолдылықты, ақын­
дардың әлі де болса поэтикалық шеберлігінің жетіспей
жатқандығымен түсіндірмекші болады. Расында да, бар
пәле шеберліктің жетіспеуінен шығып жатса көнуге, шы­

дап көруге болар еді. Өміршең талант өспей тұрмайды,
шеберлігі де жетісер. Бірақ, талантты-талантты деген
ақындарымыз қанша кітап шығарса да, ішінде белгілі
мөлшерде ақын рухының мейірім таппаған әлгіндей өгей

өлең жүреді. Ондай өлең оқушы тарапынан де пейіл тап­
пайды, бірақ, бір ғажабы, кітаптан орын табады. Жарайды,
ол өз алдына мәселе... Бұндай ала-құлалық, ала қолдылық
шеберліктің жетіспеуінен емес, көптеген ақындарымыздың

өз талантының сырын жете зерттеп болмағандығынан, өз
творчествосына, өз шығармасына деген қатаң талаптың
жетіспеуінен, түптеп келгенде, ақын қызметіне деген
әлгіндей қате түсініктен.

Бұл түсінік ақын тақырып таңдағанда да, өз шығарма­
сына өмірлік материал іздегенде де ықпал етпей қоймайды.
Бұдан екі жүз жыл бұрын Гете Германияда поэтикалық
мәдениеттің өскені сонша, ешкім жаман өлең жазбайды,

Әдебиет өрісі
керек деп жазып еді, өйткені, өнер санға емес, саңлаққа
зәру. Әлгіндей ұшқары ұғымды иемденетіндер, өлеңді
жасауға болады деп ойлайтындар, қазіргі қазақ өлеңінің

барша техникалық жетістігін бес саусағындай біліп
болған, бүгін Әбділдаша жазса, ертең Хамитше, арғы күні
Қадырша, енді бір күні Төлегенше жазып шыға келеді.
«Проза жазу үшін, – деді Гете Эккерманға, – айтатын

бірдеңең болу керек, ал енді айтатын ештеңесі жоқ кісі
өлең мен ұйқасқа ұмтылады, бір сөз артынан бір сөзді
сүйрелеп, ақыр аяғында, расында ештеңесі жоқ болса да,
әлденеге ұқсайтын бірдеңе шығады». Біздегі көп өлеңнің

өлең болмай бірдеңе боп шығатынының сырына енді
түсінуге болады. Бірдеңе жазғыштардың қазір, Құдайға
шүкір, қай-қайсысында да сауат жетеді. Олардың бұдан
аз уақыт бұрынғы әріптестерінің календарьды бағып, қай

күннің кімге арналғанын біліп алып, соған арнап жаза
қоятын ауруынан «айықты». Енді олар әдебиет табиғатын
бұрынғыдан гөрі «тереңірек» түсінетін болды, қазір қай
тақырыптың, қандай өлеңнің өтімді екенін жақсы білетін

олар сол тақырып пен сол өлеңнің базарда нарқы түсіп
кетпей тұрғанда бір шетінен нәпақа көріп қалуға асығады.
Қазіргі поэзияға «модашылдық» сырқауы осылай келді. Ке­
ше «ракетаны» жазғыштар бүгін «арғымақты» көп жа­зып

жүр, ертең олар Төлегеннің аруана жайлы жақсы өлеңін
оқып алып, бота-тайлақ, мұрындық пен бұйда жайында
көп жазып кетпейтініне кім кепіл?
Мұндай өлең жасағыштардың ақылдылау жағы өтімді

тақырыптың, өмірлі тақырыптың иісін жер түбінен се­
зіп, алдымен бас қоятынды шығарды. Бірақ, ондай
қо­мағайлардың өтімдінің нарқын түсіріп, өміршеңді
өмірсіздендіріп жатқаннан басқа бітіріп жүргендері ша­

малы. Алайда, әлем әдебиетінде небір жайсаң тақырып
әлденеше жылдар, тіпті ғасырлар бойы сарғайып, өзін жа­
зар өрелі талантты күтсе, біздің жаппай сауатты тұсымызда
тақырып арамдағыштардың өте-мөте көбейіп бара жатқаны

Ә. Кекілбайұлы
жазушы жақсы тақырыптың, жақсы материалдың құнын
уақытша түсіргенмен, біржолата құнсыздандырып кете
алмайды. Бірақ, тақырып таңдаудағы жауапкершіліктің

кемдігімен ұштасып жататыны мықтап ойлантатын
жәйт. Бізде талантты деген ақын-жазушыларымыздың
өз­дерінің де әлі жете меңгеріп, жете ұғынып болмаған
тақырыбына, өз жаны, өз рухымен әлі біте қайнасып,

сіңісті болып кете қоймаған өмірлік материалға асығыс
киліге салатындары бар. Ондай мінез әдебиетте жасанды
шығарманы көбейтпесе, жақсы шығарманы көбейтпейді,
ондай шығарма оқушы қауым алдында автордың беделін

түсірмесе, абыройын асырмайды.
Бұндай жағдай көбіне-көп өз творчествосының аза­
маттық үнін, әлеуметтік мән-маңызын көтерудің сырын
қате түсінуден орын алып жүрген кемшілік. Жас жазушыға

әлгі тектес сын айтылуы-ақ мұң екен, өресі жетсін-
жетпесін, әзірлігі болсын-болмасын үлкен тақырыптың
біреуінің етегіне жармаса салады. Ондай асығыстықпен
үлкен тақырыпқа баруын барғанмен, үлкен нәрсе айта ал­

май, ол жазбай тұрғанда да белгілі жалпы ұғым, жалпылама
ойларды қайта айтып шыға келеді. Мұқағали Мақатаевтың
ұлы көсемдер жайлы поэмаларының оқушы көкірегіне
тереңдеп дари алмауының себебі де жұрттың бәріне белгілі

жалпылама ой, жалпылама жайларды қайталап, одан
арғыға тереңдеп бара алмағанынан болды. Ал, жалпылама
ой, жалпылама жайлардың өнер жасай алмайтындығын
әсіресе, өлең жасай алмайтындығын бұл ақын соңғы лири­

ка кітабының үстінде жақсы ұғыпты.
Азаматтық – ақынға, өлеңге сырттан таңылатын жанама
қасиет, жанама сипат емес. Азаматтықты сырттан іздеп,
сырттан қарастыратын ақын шынайы азаматтық өреге де

ие бола алмайды, шынайы өлең де жаза алмайды. Онда
өлең жазу процесі өнерге атымен жат өлең жасау процесіне
айналады. Азаматтық – өлеңнің, өнердің табиғи болмысы.
Азаматтық – ақындықтың ең түп табиғаты. Суреткердің

Әдебиет өрісі
айналаға, өмір құбылыстарына өзге жұрттан ала бөтен
елгезектігі, өзге жұрттан ала бөтен сезімталдығы, айрықша
азаматтық құштарлығы мен рухани белсенділігі. Күллі