КӘСІБИ БІЛІМ   А.Г. ПУЗАНКОВ   АВТОМОБИЛЬДЕРАВТОКӨЛІК ҚҰРАЛДАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛҒЫСЫ Оқулық «Автокөлік құралдарын жөндеу және техникалық қызмет көрсету», «Ауыл шаруашылығын механикаландыру» мамандықтары бойынша оқитын білім беру мекемелерінің студенттері үшін Ресей Федерациясы Білім министрлігінің рұқсатымен оқулық ретінде шығарылды.  9-шы басылым, түзетілген        ACADEMІAМәскеу«Академия» баспа орталығы2016ӘОЖ 629.463.4(075.32)КБЖ 39.33я723 П882Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне«Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды.Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,«Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz Пікір берушілер :Мәскеу мемлекеттік Индустриалды университетінің «Автомобильдер және қозғалтқыштар» кафедрасының доценті, т.ғ.к. В.Н. Коноплев;«Мытищин машина жасау техникумы-кәсіпорны» мемлекеттік білім беру мекемесінің мұғалімі Ю.А. КоганПузанков А.Г.П882 Автомобильдер: Автокөлік құралдарының құрылғысыКәсіби орта білім беру мекемесінің студенттеріне арналған оқулық.А.Г. Пузанков. – 9 басылым. - М.: «Academіa» баспа орта- лығы, 2016. – 560 б.ІSBN 978-5-4468-2868-5Қазіргі заманғы және жаңадан пайда болған көліктердің (вагондар мен жүк автомобильдері, жол пойыздары мен автобустар) жобалық- сметалық құжаттары қарастырылады. Бензин қозғалтқыштарының, дизельдік қозғалтқыштардың және газ-баллды қондырғылардың, электрлік жабдықтардың, соның ішінде электронды тұтану және отын бүрку жүйелерінің құрылысы мен жұмысы туралы толық сипатталған. Шасси қондырғылары - тасымалдау, корпус, кабина және олардың жабдықтарына айтарлықтай көңіл бөлінді. Бақылауға, соның ішінде екі және көп айналымды тежегіш дискілерге баса назар аударылды. .Оқу құралын «Автокөлік құралдарын жөндеу және жөндеу» мамандығы PM.01. «Автокөліктерге техникалық қызмет көрсету және жөндеу» (MDK.01.01) мамандығын меңгеру үшін пайдалануға болады.Орта кәсіптік білім беретін оқу орындарының студенттері, университет студенттері, автосервис мамандары және барлық санаттағы көлік құралдарының жүргізушілері пайдалана алады.ӘОЖ 629.463.4 (075.32)КБЖ 39.33.0723© Пузанков А.Г., 2004© Карелина В.А. (Автордың ұрпағы Пузанкова А.Г.), 2014 ж.© Карелина В.А. (Автордың ұрпағы Пюзанкова А.Г.), 2016 ж© «Академия» оқу-баспа орталығы, 2016ІSBN 978-5-4468-2868-5 © Дизайн. «Академия» баспа орталығы, 2016 ж.КІРІСПЕ        Автокөлік Ресей Федерациясының бірыңғай көлік жүйесінде алдыңғы орында тұр. Ресейдегі алғашқы автомобильдер құрастырылған кезде әлемнің дамыған елдерінде жеңіл және жүк машиналарының он мыңдаған түрлері шығарылып жатқан. 1909-1915 жылдарда Рига қаласының «Руссо-Балт» Балтық вагон зауытында 700-ге жуық автомобильдер шығарылды, оның 230-ы жүк машиналары.1924-1989 жылдары КСРО автомобильдерін жаппай өндіруді да- мыту кезеңі болып табылады және дамуының ондаған жылдық ке- зеңінде автомобиль өнеркәсібі сапасын дамыту мен салалық қалып- тасуы кезеңдері бойынша негізгі бесжылдық кезеңін атауға болады. Осы уақыт ішінде ЗИЛ, ГАЗ, КамАЗ, ЯМЗ, ЗМЗ, ВАЗ, ЗАЗ, ИЖ «Мо- сквич» және басқа да ірі өнеркәсіптік қауымдастықтар құрылды, сондай-ақ олармен байланысты негізгі өндірістік көлік құралдары- ды және қозғалтқыштарды қамтамасыз ететін салалық ұйымдардың бірқатар тобы бар.Ресейдің мемлекеттік жүйесін қайта құру кезеңі (1990 жылдан 1997 жылға дейін) автомобиль өнеркәсібі өңірлерінде өндірістің төмендеуімен сипатталды. Осының негізгі себебі – КСРО-ның ыдырауы, бұл автомобильдерді, автобустар мен авто агрегаттарды өндіру үшін көптеген аймақтық өнеркәсіп кәсіпорындарының жоғалуына әкеліп соқты.Ресейдің автомобиль өнеркәсібінің жағдайы соңғы онжылдықта реформалардың кезеңіне байланысты болып табылады, бұл ел экономикасын дамытудың негізгі принциптерін түбегейлі өзгертуге алып келді және оның барлық экономикалық және өндірістік секторларыныңқызметінетүбегейліәсеретті. Автомобильөнеркәсібі үшін бұл кезең өндірістің терең төмендеуінің алғашқы кезеңі болды, содан кейінгі кезеңде өнеркәсіп баяу және ауыр қалпына келтіріле бастады. Ресей экономикасының маңыздылығына байланысты, автомобильөнеркәсібіндегіістердіңжағдайы Ресей Федерациясының Үкіметі отырыстарында бірнеше рет қарастырылды.Отандық автокөлік құралдарының тартымдылығын қамтамасыз ететін негізгі фактор оның бағасының салыстырмалы түрде арзан болуы. Сонымен қатар шетелден әкелінетін автокөліктермен отандық автокөліктер бәсекеге түсе бастды.Ресей автомобиль өнеркәсібінде автомобиль зауыттарын, сондай-ақ автомобиль компоненттерінің өндірушілерді кеңейтілген бизнес топтарына интеграциялау үрдістері белсенді түрде жүріп жатыр. Әлемдегі жетекші автомобиль компанияларының қатысуымен заманауи агрегаттарды, вагондардың компоненттерін және компоненттерін өндіруге арналған автомобильдер мен бірлескен кәсіпорындардың жаңа қуаттары құрылуда. Бірқатар шет елдерде отандық автомобильдерді құрастыру өндірісі кеңейтілді. Осы саладағы Ресей Федерациясы қабылдаған халықаралық міндеттемелерге сәйкес еуропалық талаптарға сәйкес келетін көлік құралдарын және құрамдас бөліктерді міндетті сертификаттау ісі жүргізіледі. Автомобиль өнеркәсібі перспективті технологияларды жасау және енгізу үшін ғылыми әлеуетке, білікті инженерлер мен мамандарға ие.Лихачев атындағы зауыт – Ресейдің ең көне машина жасау компаниясы. Компания 1996 жылдың 15 шілдесінен бастап «И.А. Лихачев атындағы зауыт» (АМО ЗИЛ) Мәскеу ашық акционерлік қоғамы деп аталады.Зауыт 1916 жылы Ресейде автомобиль өнеркәсібін құру бойынша жасалған мемлекеттік бағдарламаның аясында құрылды. Осы бағдарлама аясында алты жаңа автомобиль зауыты салыну жоспарланды. Олардың бірінің құрылысы үшін «Кузнецов Рябушинские» сауда үйі алынды. 20 шілде (Тамыз 2, жаңа стиль бойынша) 1916жылы Мәскеу өзенінің жағасында Тюфель тоғайында салтанатты намаз және Мәскеу автомобиль қоғамы зауытының (- МАҚ зауыты қысқартылған), қойма жиыны өтті. Зауыт құрылысына бөлінген жер көлемі 63 гектарды құрады. Зауыт шығара бастаған автокөліктіңбіріншімоделіитальяндықтарұсынғанкомпоненттердің бірі итальяндық Fіat 15 Ter фургоны болды. 1917 жылы осы үлгідегі432 жүк машинасы жиналды. Бөлшектер жиынтығы құралған уақытта аяқталмаған зауыт үлкен жөндеу цехына айналды.AMO-F-15 алғашқы жарты тонналық жүк автомобилі AMO зауытында 1924 жылдың 1 қарашаның түнінде жиналды, ал 7 қарашада10 автокөлік бағанасы Қызыл алаңда шеруге қатысты. бағанасы өтті. Зауыт дизайнерлері құрған AMO-F-15 және басқа да жүк автомобильдерінің шығарылымдары жыл өткен сайын артты.1963 жылы ЗИЛ- 130 жүк көлігінің толықтай жаңа түрі шыға- рыла бастады, оны бүгінгі күні Ресейдің кез келген бұрышында кез- дестіруге болады. Машинаға 150 литрлік жаңа қозғалтқыш қуаты, (мемлекеттік ЗИЛдың қозғалтқышының қайта өңделген түрі), электр рульдің гидрокүшейткіші, синхрондалған 5-сатылы беріліс қорабы, панорамалық шыны панелі бар үш орынды кабина орнатылды.Машинаның ерекшелігі ЗИЛ дизайнерлері құрастырған жүк көлігінің дизайны болды. Ол Америка нарығында енді ғана пайда бола бастаған еді. Osoben¬nostyu жүк жобалау болды, дизайнерлер ғана АҚШ нарығында пайда бастады ЗИЛ, дамыған. Сонымен қатаржүк машинасы жоғары дәрежедегі сенімділігімен ерекшеленді. ЗИЛ-130 негізінде жаңа желіні шығару үшін зауыт көптеген жабдықтарды жаңартты.ЗИЛ 170 жұк көлігінің капотсыз құрылымы ойлап шығарылды, алайда, 1968 жылы ел басшылығының шешімімен шет жағалауларда жаңа капотсыз КамАЗ түрлерін шығару мақстатында жаңа зауыт шығару көзделді. 1976 жылы ЗИЛ жүк көлігінің техникалық құжаттамасы КамАЗ көлігіне ауыстырылды, және сол жылы КамАЗ-5320 жүк көлігінің жаңа түрі шығарыла бастады, оның негізін ЗИЛ170 құрады. Алайда, 1980жылы ЗИЛдың жетіспейтін жерлерін жөндеу жұмыстары жүргізіліп, КамАЗ-5320 жүк көлігінің 9 моделі қайта қарастырылды, сонымен қатар КамАЗдың ұжымын оқыту жүзеге асырылды. Салыстырулардың нәтижесінде 1970ж соңында құрастырылған КамАЗ-5320 жүк көлігі кеңес дәуіріндегі капотсыз жүк көліктерінің барлығынан үздік деп есептелді.Бүгінгі таңда КамАЗ модельдері «Париж-Дакар» әлемдегі ең ірі раллиінде бірнеше мәрте жеңіске жетті, бұл осы маркалы жүк машиналарының жоғары сапасына куә болады.1990 жылдары ЗИЛ жүк көлігі құлдырай бастады. 2010 жылы Мәскеу автомобиль зауытында салтанатты шеруге атысуға арналған«Бычков» түрінің тек 1 106 жүк көлігі, 5 автобус пен бірнеше ЗИЛ- 410441 кабриолеттері өндірілді, бұл көрсеткіш 1975-1989 жылда- ры зауыт жыл сайын 195 - 210 мың жүк автомобильдерін шығарып тұрғандығына қарамастан төмен болып тұр. 2012 жылдың аяғында Мәскеу билігінің шешімімен зауыттың 50га жерін алып жатқан оң жақ бөлігіндегі өнімдерді сақтап қалуды ұйғарды. Жердің басқа бөліктеріне тұрғын үйлер мен технопарк салынатын болды. 2020 жылға қарай бүгінгі күндегі зауыттардың торттен үш бөлігін бұ- зып, қалған жерге музей және көрме орталығын салу көзделді, ал автомобиль шығаруға 50-80га жер қалдырылды. Басқа мәліметтерге сәйкес, АМО ЗИЛ(жылына 70 000 бірлік) өндірісіне 9,6 гектар жер қалдырылады, ал 55 гектар жер МосАвтоЗил өндірісіне арналмақшы. Қазіргі уақытта зауыттық цехтардың көпшілігі жойылып, 1926 жылдан 1950 жылдардың ортасына дейін аңызға айналған фабрика директоры Иван Алексеевич Лихачевтің (1896-1956 жж.) мемориалды офисімен бірге ЗИЛ тарих мұражайы жабылды.Горький автомобиль зауыты (ГАЗ) - ресейлік автокөлік өнер- кәсібінің жетекші кәсіпорны. Зауыт 1932 жылы Нижний Новгород қаласында құрылды және КСРО Сыртқы істер министрінің міндетін атқарушы В.М. Молотов (В.М. Молотов атындағы Нижегород авто- мобиль зауыты деп аталады). 1932 жылы зауыт ГАЗ-А-ның бірінші үлгісін жасап шығарды.Әртүрлі кезеңдерде зауыт ГАЗ-13 (1959), Волга ГАЗ-24 (1970),«ЗИМ» сияқты танымал машиналарды жасады. КСРО ыдырауына қарамастан зауыт жұмысын тоқтатқан жоқ. Зауытта соңғы жылдары болып өткен модернизация автомобиль өнеркәсібіндегі озықтехнологияларды пайдалануға мүмкіндік берді.Бүгінгі таңда «ГАЗ тобы» – Ресейдегі коммерциялық көліктің ең ірі өндірушісі, еліміздің автомобиль өнеркәсібін жаңғыртудың көшбасшысы. Жеңілкоммерциялықавтокөліктердің, автобустардың, ауыр жүк көліктерінің жаңа модельдері әлемдік машина жасау саласының ең озық тәжірибелерімен ресейлік инженерлік ойлармен үйлесімді жұмыс ерекшеліктерін терең білу негізінде құрылған. Соңғы жылдары «ГАЗ тобы» өз модельдерінің шамамен 80% жаңартты: 2013 жылдың сәуірінде жеңіл коммерциялық автокөліктердің жаңа отбасы «ГАЗель NEXT өндірісі іске қосылды; 2014 жылы наурыз айында ГАЗель NEXT және маршрутқа арналған шағын автобустың жаңа моделі ГАЗель NEXT автобусының қала маңындағы, корпоративтік және туристік тасымалдауға арналған автобус нұсқасының сериялық өндірісі шығарыла басталды. 2014 жылдың қыркүйегінде орташа функционалдылық, жайлылық және экономикалық тиімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленетін орташа габаритті жүк автомобильдерінің сериялы өндірісі «ГАЗон NEXT» жүзеге асырылды. 2015 жылдың наурызында кішірейтілген диаметрлі дөңгелектері бар «GAZON NEXT Cіty» және екі кабельді«GAZONE NEXT» шығарыла бастады, ал 2015 жылдың қазанында металл фургоны «ГАЗель NEXT» өндірісі жүзеге асырылды. Жаңа модель екі нұсқаны қамтыды: жүк вагоны және жүк-жолаушы тасымалдау вагоны-комби. ГАЗ тобының автобустары ең жоғары экологиялық стандарттарға – Еуро-4 және Еуро-5-ке сәйкес келеді, автомобильдер заманауи нарықтық талаптарға сәйкес дайындалады және барлық жолаушылар топтарының, оның ішінде физикалық мүмкіндіктері төмен жолаушылардың қажеттіліктерін есепке ала отырып дайындалады.«АвтоВАЗ» ашық акционерлік қоғамы – ресейлік автомобиль өндірушіс компания, Ресейдегі ірі автомобиль өндірушілердің бірі. ВАЗ-2101 «Жигули» (Халық ішінде «тиын» аталған) автокөлігінің алғашқы алты көлігі 1970 жылы 19 сәуірде осы компанияда өндіріліп шығарылды. Бүгінгі күнге дейін өндіріс орталығы 30 млн. автомобиль жасап шығарды. Қазіргі таңда көшелерімізден жиі көретін «ВАЗ» «Нива», «Спутник», «Самара», «Ока» модельдері әр кезеңдер аралығында шығарылды. АвтоВАЗ моделінің жаңа модельдеріне 2004жылы латынша «Лада» атауы берілді. 2013 жылдан бастап АвтоВАЗ Renault-Nіssan альянсына және Ресей мемлекеттік «Ростехнология» корпорациясына тиесілі.Бүгінгі АвтоВАЗ компаниясының 2020 жылға жоспары - үш немесе төрт платформада 9 модель шығаруға мүмкіндік алу. Кәсіпорынның үш Low Cost модельдері мен жаңа «Приора» бағдарламалары бойынша өндірістің 70% сәйкес келеді.Автомобиль өнеркәсібін дамыту барысында Элабугте, Калининград, Таганрог, Нижний Новгород, Мәскеу және т.б. шетелдік брендтердің жеңіл автомобильдерін өндіруге маманданғанРесейде бірқатар жаңа кәсіпорындар пайда болды. (бұрғылау қондырғысы деп аталатын), бұл кәсіпорындар біртіндеп отандық компоненттерден ішінара автокөлік құралдарын өндіруге ауысады.Автокөліктерді үздіксіз жетілдірумен қатар, өндірістік бірлестіктер мен операциялық ұйымдардың бірлесіп әзірлеген перспективалық түрде өндіру ұйымдастырылады.Автомобиль құрылымын дамытудың бағыттары. Жыл сайын Ресейде автомобильдер өндірісі даму үстінде. Сонымен бірге қоршаған ортаны ластау (пайдаланылған) газдардың (ПГ) әсерінен артып, шу деңгейі де айтарлықтай дамуда.Карбюраторлы қозғалтқыштардың жұмыс істеу кезінде атмосфераға бөлінетін пайдаланылған газдардың улылығы құрамындағы көміртегінен (СО), көмірсутектерден (СН), азот оксидінен (NO), қорғасыннан (Pb) көрінеді, ал дизельдің құрамы азот оксидтерінен және түбіндегі лайдан тұрады.Қозғалтқышқа жанармай беру бойынша кешенді микропроцессорлы басқару жүйесі бар қозғалтқыштар (КМБЖҚ) үздік деп танылады, ол отын бүрку жүйесін ғана емес, сондай- ақ жану жүйесінің басқару функцияларын да қамтиды және жанармай жеткізілімін неғұрлым дәл өлшеуге және аванс бұрышын түзеуге мүмкіндік береді, ол қозғалтқыштың қажетті қуаты мен экономикалық қасиеттерін, пайдаланылған газдардың улылығы үшін экологиялық көрсеткіштерін қамтамасыз етеді.Автомобильдерде арнайы орнатылған құрылғылардың көмегімен улы газдарды бейтараптандыруға болады. Улардан арылуға сондай ақ автомобильдерге орнатылған дизельдер де әсер ете алады. Дизельдер отын үнемдеуге және газдардың улылығын азайтуға септігін тигізеді, себебі, дизельдерге арналған отынның құрамында қорғасын болмайды, ал көміртегі оксиді мен көмірсутектердің бөлініп шығуы анағұрлым төмен дәрежеде. Сондай ақ, дизельдер 25-30 % ға үнемді, жанармай өндіруге қарағанда дизель отынын өндіруге аз шығын кетеді, заманауи дизельдің жұмыс жасау мерзімі карбюраторлы қозғалтқыштарға қарағанда ұзағырақ.Сығылған және сұйытылған газдарда жұмыс істейтін автомобильдер өндірісі кеңейді. Автомобильдерді сұйықтықтан газ отынына ауыстыру экономикалық тұрғыдан негізделген, себебі газ жанармайының құны бензиннің құнынан шамамен 1,5 - 2 есе аз. Газбен жұмыс істейтін қозғалтқыштардың жану өнімдері бензин қозғалтқыштарының жану өнімдеріне қарағанда әлдеқайда аз уытты заттарға ие. Көліктердің қозғалысы кезінде күшті шу шығарылған газдың атмосферасына шығарылу және шиналардың жол бетімен өзара әрекеттесуі нәтижесінде пайда болады. Сондықтан шу деңгейін төмендету жөніндегі жұмыстың басты бағыты - шиналардың құрылымын жақсарту болып табылады.Вагондарда пайда болған шудың жалпы теңгерімінде автомобильдің тасымалдаушы жүйесінің (корпустың немесежақтаудың) жәнеаспаэлементтерініңедәуірүлесідебар. Тасымалдау жүйесінен шыққан шу көлік қозғалысы кезінде және қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде оның дірілдеуі нәтижесінде пайда болады. Шуды азайту үшін автомобильдің беті мен корпусының негізі (едені) дірілді сіңіретін мастикамен жабылады. Түзу емес жолмен жүрген кезде пайда болатын дірілдеуді азайту үшін жолақтарды, амортизаторларды немесе арнайы конструкцияларды, әсіресе пневматикалық құрылғыларды қолданған дұрыс.Жеңіл автокөліктерді жобалаудың негізгі үрдістері – көлемі 2 литрге дейін жұмыс істейтін қозғалтқыштармен жабдықталған жеңіл автомобильдер мен (пластмассадан, жіңішке прокатпен және алюминий қорытпаларынан жасалған прокат қолданумен) шетелдік автомобильдерді одан әрі жетілдіру. Алдыңғы дөңгелектердің салмағын азайту отын шығынын 10 ... 15% -ға төмендетуі мүмкін.Автотұрақтардың құрылымы да жақсарып келеді: арнайы машиналар, тіркемелер мен жартылай тіркемелер өндірісі, жүк көтергіштігі 8 тоннадан астам көлік құралдары; жүк көтергіштігі 3,5 тонналық автокөліктер өндірісі азайтылды, 2 тоннаға дейін жүк тасымалдайтын жүк массасы бар жүк көліктерін құруға ерекше назар аударылады. Мұндай көлік түріне «ГАЗель» маркалы автомобильдерді жатқызуға болады. Бұл көлік құралдарының салмағы 1500,1700 кг. Олардың бір немесе екі жүргізуші көпірлері бар, екі-осьтік тірек қаңқалық жартылай корпусы бар кабина. Сонымен қатар «Соболь» АҚ «ГАЗ» борттық жүк машиналарын шығарады, олардың салмағы 800 ... 1000 кг.Автомобиль құрылғысы туралы жалпы ақпарат.«Автомобиль» ұғымына жеңіл автокөліктер, жүк көліктері және автобустар жатады. Бірқатар іргелі дизайн айырмашылықтарына қарамастан, олардың арасында ортақ көп нәрсе бар: ішкі жану қозғалтқышы, суспензия және шиналармен бірге тірек жүйесі, бақылау жүйесі, тежеу жүйесі.Автомобиль зауыттарында өндірістің түпкілікті өнімі көптеген құрама бөлшектерді, жинақтарды, механизмдерді және жүйелерді қамтитын автомобильдерді немесе олардың жеке компоненттерін (қозғалтқыштар, артқы осьтер, отын жабдықтары және т.б.) жасау болып табылады.Автомобильге енгізілген барлық механизмдер, қондырғылар мен жүйелер шартты түрде үш негізгі бөлікке бөлінеді: қозғалтқыш, шасси және шанақ.Қозғалтқыш 1 (сурет B.1) - машинаны басқаруға қажетті механикалық энергия көзі. Ішкі жану қозғалтқыштарының ең үлкен таралуы.Шасси автомобильдің қозғалтқыштан жүргізуші дөңгелектерге күш салып, көлік жүргізуге және қозғалуға арналған барлық бөліктері мен механизмдерін біріктіру қызметін атқарады. Шасси трансмиссия, подшипниктер және басқару элементтерінен тұрады.Трансмиссия қозғалтқыштан жетекші дөңгелектерге жүргізілетін бұраушы кезеңді өзгертіп жеткізетін механизмдерден тұрады. Трансмиссияның құрамына: ілінісу 2, беріліс қорабы 3, айқаратопса берілісі 4 және негізгі берілісті, дифференциал мен жарты осьты жеткізуші жетекші көпірден тұрады. Бұраушы кезең дифференциал арқылы жетекші дөңгелектерге жарты осьтердің көмегімен жеткізіледі. Қазіргі заманғы автомобильдерде бір, екі немесе бірнеше жетекші көпірлер болуы мүмкін.Жүк автомобильдерінің тасымалдаушы жүйесі (Сурет B.1, a) амортизаторлармен және алдыңғы рульдік дөңгелектері 9 бар алдыңғы көпір11, аспа 7 және басқарылатын дөңгелектері бар артқы жетекші көпірді 5 қамтитын рамадан 6 тұрады. Жетекші дөңгелектерге 8 бағытталған кезде, бұраушы кезең дөңгелектерге және көлік құралының қозғалысына бағытталған жолдың реакциялық күштеріне (қарсы әрекетіне) себеп болады. Жетекші артқы көпірдің 5 аспасы 7 арқылы осы күштер рамаға 6 жеткізіледі және оны алға қарай итереді. Рама, өз кезегінде, жолдың реакциялық күштерін алдыңғы рессор немесе серіппелі аспа арқылы көпірге 11 және көліктің басқарылатын дөңгелектеріне 9 жібереді, бұл оның алға қозғалысын қамтамасыз етеді.Басқару элементтері рульге немесе тұрқыға қатысты алдыңғы дөңгелектердің жағдайын өзгертуге және автомобиль қозғалысы бағытын өзгертуге мүмкіндік беретін рульдік басқарудан 12, және жылдамдықты азайтатын, машинаны жылдам тоқтататын , сондай- ақ оны ұстап тұруын қамтамасыз ететін тежегіш жүйесінен тұрады. Шанақ пайдалы заттарды немесе адамдарды тасымалдауға арналған. Жүк көлігінің әдетте жүк платформасы және жүргізуші мен жолаушыға арналған кабинасы болады. Жеңіл көлік пен автобустың шанағы жүргізуші мен жолаушы сыятындай шанағы, жүк салатын бөлімі және қозғалтқыш бөлімі болады. Жеңіл көліктер мен автобустар шанағының 13 қызметін рама атқарады. (сурет В.1,6) Қозғалтқыштың, шассидің және корпустың орналасуы үшін қолданылатын және басқа сызбанұсқалар бар. Мәселен, автомобильдердің өтімділігін жақсарту үшін жетекші артқы және алдыңғы дөңгелектер жасайды. Мұндай көліктердің қызметіне қосымша механизмдер – үлестірмелі қорап пен ось аралығындағы дифференциал енгізіледі. Бұл механизмдер жетекші көпірлерарасындағы бұраушы кезеңді реттейді.Автобустарда жолаушылардың әлеуетін және жайлылығын арттыру үшін қозғалтқышы көліктің артқы бөлігіне орналастырылатын вагон типтес шанақ қолданылады. Осы мақсатта қазіргі заманғы көліктер кеңейтілген шыны беті бар шанақтармен жабдықталған және автомобильдің бойлық осімен орналасқан қозғалтқышпен жабдықталған, бұл жолаушылар бөлігінің аумағын ұлғайтуға мүмкіндік береді.Қозғалтқыштан күштерді беру жетекші біліктер арқылы   В.1сурет. Көліктің жалпы құрылымы:а — жүк көлігі; 6 — жеңіл көлік; 1 — қозғалтқыш; 2 — ілінісу; 3 — беріліс қорабы; 4 — айқаратопса берілісі; 5 — артқы жетекші көпір; 6 — рама; 7 — аспа; 8 — жетекші дөңгелектер; 9 —басқарылатын дөңгелектер; 10 — амортизаторлар; 11 — алдыңғы көпір; 12 — рульмен басқару; 13 — шанақ алдыңғы дөңгелектерге жүргізіледі. Сонымен қатар ілінісу, беріліс қорабы және негізгі беріліс механизмі қозғалтқышқа бекітілген бір қуат блогына орнатылады. Осындай орналасу сызбанұсқасымен автокөлік интерьеріне айқаратопса беру үшін туннель (қорап) қажет емес, сондықтан шанақ әлдеқайда ыңғайлы және жеңіл болады. Сонымен қатар, айқаратопса білігінің болмауы құрылымның металл сыйымдылығын азайтады және шанақ қабатын төмендетуге мүмкіндік береді, көліктің ауырлық орталығының төмен орналасуынқамтамасыз ету қажет, ол көлікті жүргізу кезінде оның бойлық және көлбеу тұрақтылығын қамтамасыз етеді.Автомобильдер мен автобустарды жіктеу және белгілеу жүй- есі. Белгіленген анықтама бойынша автомобиль көлігінің жылжыма- лы құрамы жүк, жолаушы және арнайы деп бөлінеді.Жүк жылжымалы құрам. Жүк көліктері әртүрлі жүктерді тасы- малдау үшін жүк, тракторлар, тіркемелер және жартылай тіркеме- лерді қамтиды. Жүк келесідей жіктеледі.Олар жалпы мақсаттағы көлік құралдарына және мамандан- дырылған құралдарға бөлінеді. Жалпы мақсаттағы автокөліктер бүйірлік платформалар түріндегі шанақтарға ие және ыдыссыз сұйықтықты қоспағанда кез келген түрдегі жүктерді тасымалда- уға қолданылады. Арнайы көліктер белгілі бір жүктерді тасымал- дау үшін бейімделген шанақтармен жабдықталған. Бұл өздігінен түсіретін көліктер (самосвалдар); цемент, мұнай өнімдері, сүт та- сымалдауға арналған цистерналар; жануарларды тасымалдауға ар- налған көліктер және т.б.Қозғалыс деңгейіне қарай, яғни белгілі бір жол-көлік жағдайла- рында жұмысқа бейімделу дәрежесі бойынша, машиналарды қым- бат (қалыпты), жоғары және өте жоғары деңгейлі деп ажыратуға болады.Қозғалысы жоғары автокөліктер көбінесе жақсартылған (асфаль- тбетонды) жабынмен жасалған жолдарда қолданылады. Жоғары және өте жоғары қозғалыстағы автомобильдер негізінен ауыр жол жұмыстарында және жолдан тыс жағдайларда жұмыс істеуге ар- налған.Климаттық жағдайларға бейімделуіне сәйкес, автомобильдер қа- лыпты, суық (солтүстік) және ыстық (тропикалық) климат жағдай- ында пайдалану үшін бөлінеді. Ауа райының қалыпты жағдайында жаппай өндірілген автокөліктер стандартты нұсқада шығарылады. Осы машиналардың негізінде солтүстік және тропикалық елдерге лайық автокөліктер жасалады.Пайдалану сипатына қарай жалғыз көліктер және тіркемелер мен жартылай тіркемелерді сүйреуге арналған трактор машинала- рын ажыратуға болады. Жалғыз көліктер тіркемелер мен жартылай тіркемелерсіз пайдаланылады. Бір немесе бірнеше тіркемелері бар трактор немесе жүк машинасы жол поезін құрайды.Үлгілік модельдерді негізге ала отырып, басқа түрлі автомо- бильдер жасалынады. Олар негізгі модельден көліктің түріне байла- нысты белгіленген арнайы құрылғыларымен ерекшеленеді.Көліктің жетекші дөңгелектері арнайы формуламен анықталады. Мысалы, 4×2 формуласының мәні: жалпы дөңгелектер саны-4, же- текші дөңгелектер саны-2. 6×4 формуласының мәні: жалпы дөңге- лектер саны -6, жетекші дөңгелектер саны - 4. Жұптасқан дөңгелек- тер біреу болып есептеледі.Әр негізгі жүк көлігіне төрт саннан тұратын индекс беріледі.Алғашқы сан көлік құралының дәрежесін білдіреді: Жүк көлігінің толықсалмағы, т............1,21,2...22...88...1414...2020...40дейін 40 астам және т.б.Сыныбы..............1234567Екінші сан жүк көлігінің түрін білдіреді: 3-бортты, 4 – трактор, 5– самосвал, 6 - цистерна, 7 – фургон, 8-бос (әзір қолданыста жоқ), 9 – арнайы. Үшінші және төртінші сандар жүк көлігі моделінің номерін білдіреді (01ден 99ға дейін). Бесінші сан модификацияның реттік санын білдіреді. Сандық индекстің алдында әріппен таңбаланатын жасаушы зауыттың атауы беріледі. Мысалы, ЗИЛ-4331 дегеніміз, жүк көлігінің Лихачев атындағы зауытта жасалғанын, 8-14т.салмағы бар екенін, бортты платформасының бар екенін білдіріп тұр, 31-мо- дельдің номері.Жолаушы жылжымалы құрам. Жолаушылардың жылжымалы құрамына жеңіл автокөліктер мен автобустар жатады. Жүргізушіні қосқанда 8 адам сиятын көліктер жеңіл көлік деп аталады, ал 8 адам- нан көп адамға арналса ол автобус деп аталады.Жеңіл көліктер екі түрлі болады: жол көлігі және қозғалысы жылдам көліктер. Қозғалысы жылдам көліктер көбінесе ауыл ша- руашылығына пайдаланылады. Олардың жетекші дөңгелектерінің саны көп болуы мүмкін, немесе спорттық көлік немесе т.б.түрінде де шығарылады.Ең көп таралған жеңіл көлік түрі салмағы бойынша жабдықталмаған және қозғалтқыштың жұмыс көлемінің салмағы бойынша анықталған көліктер. (кесте В.1.)Алғашқы үш топқа (кесте В1) ВАЗ,ГАЗ және артқы жетекші дөңгелектері бар көліктер (ВАЗ-2105-2106-2107 Иж-2126 «Ода», ГАЗ-31029, -3110 «Волга» және т.б.) , сонымен қатар, алдынан жетекті ВАЗ-2109, -2110, -2111 көліктері және т.б. Артынан жетекті көліктер ескірген деп саналып, бүгінгі таңда шығарылмайтын болды. Автокөліктердің негізгі үлгілері белгілерінде төрт таңбалы санның алғашқы екі саны (11, 21, 31, 41), қозғалтқыштың жұмыс істеу көлеміне байланысты автомобиль индексін білдіреді,соңғы екі саны үлгі түрін білдіреді. Санның алдындағы әріп машина жасаушы зауыттың атауын білдіреді. Мысалы, 1987-2004жж шығарылған ВАЗ- 2109 автокөлігі «ВАЗ» АҚ шығарылғанын, 1,1...1,8л қозғалтқыштыңжұмыс көлемін, 09-автокөлік үлгісінің номерін білдіріп тұр.Автомобиль негізгі үлгіден ерекшеленетін жағдайда, яғни. оның модификациясы болып табылатын болса, онда содан кейін үшінші және төртінші сандар сол қалпында қалады, бірақ модификациялық нөмірді көрсететін бесінші сан қосылады. Мәселен, 2004-2011 жылдары ВАЗ-2109 автокөлігінің негізінде ВАЗ-21093 модуліншығарған. Кесте В.1     Жеңіл автокөліктердің жіктелуі     Көліктің дәрежесітопИндексШек шамаларТағайындалуы (автокөліктің қолданылу саласы)  Жабд/маған автокөліктің салмағы*, кг Ерекше Особо кішкКіші   Орташа    Жоғары12 12 312 3** —11  21   31    410,849 дейін0,850... 1,099 1,100... 1,2991,300.1,499 1,500.1,7991,800.2,4992,500.3,499 3,500.5,500649 дейін650.799 800.899900.1049 1050.11491150.12991300.1499 реттелмеген қызметтікЖеке» »Жеке және қызметтік қызметтік қызметтік таксижеке қызметтік  * Жабдықталмаған автомобильдің салмағы - жанармай, салқындатқыш, қосалқы доңғалақ пен құралы жоқ, сондай-ақ жүргізуші мен жолаушыларсыз автомобильдің массасы.** Өндірістен шығарылған «ГАЗ-14 Чаика» автокөліктері үшінші және үшінші топтағы модификацияларымен өтеледі, бұл отандық және шетелдік өндірістің энергетикалық қондырғыларымен қозғалтқыштың сыйымдылығы мен автокөліктердің босатылған массасы. Автомобильдерді жіктеу оларды жалпы топтауға да сәйкес жүзеге асырылады: алдынан жетекті және артынан жетекті, яғни, классикалық сызбамен жасалғандар. Қозғалтқыштың классикалық орналасуыартқыдөңгелектердіжүргізетінкөліктіңалдыңғыжағында орналасқан. Артқы доңғалақ дискінің орналасуы қозғалтқыштың артқы жағында орналасқан және артқы дөңгелектері жетекші болуымен сипатталады. Алдынан жетекті сызбанұсқа бойынша қозғалтқыш алдыңғы жағында орналасқан, алдыңғы дөңгелектер жетекші болып табылады, басқарылады.ВАЗ-2105, -2107 «Жигули», ГАЗ-3110 «Волга» және басқа автомобильдер классикалық қондырғыға сәйкес, қозғалтқыштың алдыңғы қатарлы қозғалтқышымен жабдықталған, оның бұраушы кезеңі артқы дөңгелектерге беріледі. Қазіргі уақытта, негізінен, алдыңғы дөңгелектерге арналған көліктер көлденең немесе бойлық қозғалтқыштармен жабдықталады, бұраушы кезең жетекші біліктерарқылы алдыңғы дөңгелектерге беріледі.Орташа және үлкен сыйымдылықтағы автобустар негізгі жүк машиналарының топтық өндірісі негізіндегі үлгісі арқылы жасалады. Дегенмен, автобус шассиі конструкцияларында арнайы автобус агрегаттары қолданылады - П-тәрізді артқы көпірлер, гидромеханикалық беріліс қорабы, көлденең компоненттері бар қозғалтқыштар, көлденең топтамалы қозғалтқыштар, дөңгелектердің аспалары және т.б.Сондай-ақ, автокөліктердің шасси агрегаттары негізінде өндірілген шағын автобустар бар. Мысалы, «ГАЗ» ААҚоғамы ГАЗель топтамасының шағын автобусын шығарады, ол 4 ^ 2 формуласымен таңбаланды және толықжетекті үлгідегі автобустар, сонымен қатар, «Соболь» топтамасынан да автобустар шығарылды. ГАЗ-2217 «Соболь» автобусында бес жылдамдықты беріліс қорабы, гидравликалық жетегі бар гидравликалық күшейткішті басқарады. Сонымен қатар, «ГАЗель» және «Соболь» микроавтобустарында, негізгі қозғалтқышқа қосымша, карбюратор, төрт цилиндр, он алты клапан немесе дизельді, төрт цилиндрлі турбогенераторлық және микропроцессорлық бақыланатын отын жеткізу жүйесі бар. Автобустардың негізгі сипаттамалары кестеде келтірілген. (B.2.)Автобустарды жіктеу олардың шанағының орналасуына және топталуына байланысты жүзеге асырылады.Автобустардың жалпы орналасуы олардың тағайындалуы, шанақ пішіні, жолаушылар сыйымдылығы және дөңгелектік формула арқылы анықталады. Автобустардың негізгі сипаттамалары       СипаттамаАвтобус      ПАЗ-3205ЛАЗ- 695НЛАЗ- 42021ЛиАЗ-5256Икарус- 280ГАЗ- 3221*ГАЗ222-17**Үлкен көлемдер, мм: ұзындығы700091909700114001650055004840ені2500250025002500250020752075биіктігі2950297030003000316022202100Сыйымдылығы: орындар саны2834312437810номиналды36676389115——түпкілікті——83117162——*«ГАЗель» маркасының тектес автобустары.*«Соболь» маркасының тектес автобустары.Тағайындалуына сәйкес, автобустар қалалық (қала ішіндегі және қала маңы), жергілікті коммуникацияларға (ауылдық жерлерге), қалааралық және туристік бағыттарға бөлінеді.Шанақ пішіні бойынша (капоты бар) автобустар капотсыз – вагон типтес, капотпен және қысқа капотты (Сурет B.2, a, b) болып бөлінеді. Вагон типтес автобустарды шанақ көлемін ұзарту арқылы жасайды.Мұндай автобустардың маневрлік қозғалысын қамтамасыз ету үшін оның шанағын өзара біріктірілген екі-үш буыннан жасайды. Капотты және қысқа капотты аз және орташа жүккөтергіштік дәрежесіндегі агрегаттар жиынтығы мен классикалық сызбанұсқасы бар жүк көліктерінің шассиы негізінде жасайды.Қозғалтқыштың орналасуына сәйкес, автобустың орналасуы алдыңғы немесе артқы қозғалтқыш қондырғыларында, ал кейде корпус қабырғасының астындағы жақтаудың бүйір мүшелері арасында орналасқан қарама-қарсы цилиндрлермен жабдықталған.Жолаушылар сыйымдылығы бойынша автобустар жалпы ұзындығына байланысты бес класқа бөлінеді, м:Ерекше шағын ...................................................... 5,0Кіші ........................................................................ 6,0...7,5Орташа ................................................................... 8.0...9.5Үлкен 10.5.12.0Ерекше үлкен......................................................... 16.5.24,0Соңғы топқа екі және үш жолақты (автобуспен) автобустар кіреді. Дөңгелекті формула бойынша автобустар толықжетекті (барлық жетекші дөңгелектерімен) 4^4; 6x6 және толық емес жетекті 4x2;6x4 и 8x4 болып бөлінеді.Шанақ құрылымының ерекшелігіне байланысты автобустар қа- бат санына және шанақтың тығыздығы бойынша ерекшеленеді.Қабат санына байланысты автобустар бірқабатты, 1 — 7 (В.2- сурет, а, 6); шанақ бөліктерінің үстінен төбесі және терезелері ашық болған жағдайда 1 ^4 – қабатты 8, шанақтың артқы бөлігінде төбесі  В.2-сурет. Автобустарды жалпы белгілері бойынша жіктеу:а — вагон типтес: 1, 2 — жалғыз; 3 — тіркеме буындарымен біріктірілген; 6 — капотты (4) және қысқа капотты (5 — 7); в — қабатты: 8 — 11/ -қабатты; 9 — бір жарым қабатты; 10 —екі қабатты; г — ашық: 11 — төбесіз; 12 — төбесі бар.төмен қабат тәрізді, биіктігі 1700...1800 мм қосымша шанақ са- лынған жағдайда бір жарым қабатты 9, екі қабатты 10 (В.2-сурет, в). Отандық автобус шығару ісінде шанақ салонындағы орындардың жайлы болуына және жолаушыларға жақсы жағдай жасауғанегізделген бірқабатты автобустар шығарылады.Шанақтың тығыздығына байланысты автобустар ашық және жабық болып бөлінеді. Ең көп таралған түрі жабық шанақты автобустар. Ауа алмастыру құрылғысының болуы жағдайында терезелер тығыздалып жасалады. Ал басқа жағдайларда терезелер ашылатын болып жасалады.Ашық шанақты автобустар 11 және 12 (В.2-сурет, г) Ресейдің оңтүстік аймақтарында қолданылады. Олар шатырмен немесе ша- тырсыз болуы мүмкін, бірақ міндетті түрде алынбалы тентпен бо- лады.Автобустың әр жаңа моделіне 4 таңбалы индекс тағайындалады. Алғашқы сан автобустың ұзындығына байланысты оның тобын білдіреді: Автобус ұзындығы, м......56...7,58...9,510,5...1216,5...24дейінТоп.....................................23456Екінші сан автобустың түрін, үшінші және төртінші сандар модель номерін білдіреді. Сандардың алдындағы әріптер – жасап шығарушы зауыттың атауын блдіреді. Мысалы, ЛиАЗ 5256, мұндағы әріптер автобустың Ликинский зауытында жасалғандығын білдіріп тұр. Ұзындығы – 10,5.12 м, 2. 56-модель номері (ЛиАЗ-5256 автобусының ұзындығы — 11,4 м).Арнайы жылжымалы құрам. Арнайы жылжымалы құрамға арнайы шанақтары(санитарлық, автошеберханалар, автокрандар, өрт сөндіру, т.б.), және тиісті қондырғылары бар транспорттық емес жұмыстарға арналған автокөліктер, тіркемелер, жартылай тіркемелерді жатқызуға болады.Арнайы автокөліктер жүк және жеңіл көліктерінің, автобустарыныңшассиларыныңнегізіндеоларғаарнайықұрылғылар қондыру немесе құрамын ауыстыру арқылы жасалады. Арнайы көліктер қатал түрде анықталған әртүрлі қызметтерді атқаруға арналған. Мысалы, жүк көлігінің шассиы арқылы жасалған арнайы көліктерге бетонараластырғыш, автокомпрессорлар, өрт сөндіру көліктері жатады. Жүк көлігінің негізінде жасалған кейбір көліктер коммуналдық шаруашылыққа арналады. Мысалы, көшелерді ылғалдандыруға арналған, қоқыс төгуге арналған, құм шашуға арналған, қар тазалауға арналған көліктер.Жеңіл көліктер мен микроавтобустар негізінде жасалған арнайы көліктер – олар жедел жәрдем, ЖҚҚМИ (жол қозғалысы қауіпсіздігінің инспекциясы), милиция көліктері және т.б.Автобустардыңнегізіндежасалғанарнайыкөліктер– жылжымалы теледидар бекеттері,фото-кинозертханалар, санитарлық мал дәрігерлік көліктер және т.б.Ерекше талаптар бойынша жасалатын, түпнүсқалық құрамдармен жабдықталған арнайы көліктерге жарыс автокөліктерінің әр түрін жатқызуға болады.І БӨЛІМАВТОМОБИЛЬ ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ      1-ТАРАУҚОЗҒАЛТҚЫШТЫҢ ЖАЛПЫ ҚҰРАМЫ Қозғалтқыштың жіктелуі, негізгі параметрлері, механизмдері және жүйелері Көптеген көліктерде орнатылған қозғалтқыштар ішкі жану қозғалтқыштары деп аталады, себебі жылуды босатып, жанармайдың жануы және оның механикалық жұмысқа айналуы тікелей цилиндрлерде болады.Ішкі жану қозғалтқыштары түрлі сипаттамаларға сәйкес жіктеледі.Қоспа құрастыру әдісі бойынша қозғалтқыштарды жанармай қоспасы цилиндрлерден тыс дайындалатын сыртқы қоспасы(кар- бюраторлық және газдық) бар қозғалтқыштар және цилиндрлерде жұмыс қоспасы пайда болатын ішкі қоспасы бар (дизельді қозғал- тқыш) қозғалтқыштар деп бөлуге болады.Жұмыс циклын орындау әдісі бойынша қозғалтқыштар екі және төртсоққылық болып бөлінеді.Цилиндрлер санына қарай қозғалтқыштар бір, екі және көп ци- линдрлі қозғалтқыштар болып бөлінеді.Цилиндлер санына қарай қозғалтқыштар бир-, екі-, және көпци- линдрлі болып бөлінеді.Цилиндрлердің орналасуына сәйкес, тік және көлбеу цилиндр- лердің бір бағытта орналасқан қозғалтқыштар және цилиндрлері бұрыш астында орналасқан V-тәрізді қозғалтқыштар, (цилиндрлер 180° бұрышта орналасқан кезде, қарсы қозғалтқыш немесе цилиндр- лері қарама-қарсы жатқан қозғалтқыш деп аталады)болып бөлінеді. Салқындату әдісімен сұйық және ауа салқындату қозғалтқышта-ры ерекшеленеді.Қолданылатын отын түрлеріне байланысты қозғалтқыштар бензинмен жүретін (карбюраторлық, газбен жүретін), дизельдік және көп отынды болып бөлінеді.Қолданылатын отын түріне қарай қозғалтқыштардағы жұмыс қоспасының жану әдістері әртүрлі. Карбюраторлы қозғалтқыштар-да бензин мен ауа буларының қоспасынан және газ қозғалтқышта- рынан сығылған немесе сұйылтылған жанғыш газдан және ауадан тұратын қоспа электрлік ұшқынмен жанып тұрады. Цилиндрге бүркілген ұсақталған дизельдік отын бөгде заттың көмегінсіз-ақ өзі тұтанып, жанып кетеді. Бензин, дизельдік отын, және тағы басқа отын түрлерін қолдана алатын көпотынды қозғалтқыштарда (ЗИЛ 645) да жану жүйесі дәл осылай, жоғары қысымда өзі тұтанып кетеді. Ішкі жану қозғалтқыштары төрт циклді цилиндрлі карбюра- торлы қозғалтқыш мысалында қарастырылған негізгі механизмі мен жұмыс істеу механизмі мен механизмдерінен тұрады (1.1-су- рет). Бұл қозғалтқыштың негізгі бөліктері - электр қуатын беру жүйесі, майлау жүйесі және салқындатқыш және от алдырушыжүйелер.Қос иінді бұлғақты механизм піспектің кері байланыс қызметін иінді біліктің айналым қозғалысына айналдырады. Ол цилиндрден17, цилиндрдің қақпақшасы 6, сақина 14, және бұлғақ пен піспекті бай- ланыстырушы саусақтан 16 бар піспектен 5 тұрады. Бұлғақтың төменгі басы18, иінді білікпен 21 жалғастырылған, оның артқы жағында маховик 19 (дөңгелек формалы темір) орналасқан. Иінді білік қозғалтқыштың картерында 20 орналасқан иінастықұрылғы арқылы айналады. Картердың төменгі жағы табандықпен 22 жа- былып тұрады.Газреттеуші механизм отынның цилиндрге уақытымен барып тұруын және ондағы жанып кеткен қалдықтардың алынып та- сталуын қамтамасыз етеді. Бұл механизм иінді біліктен өтіп тісті шеңбер1 арқылы іске қосылады. Осы кезде реттеуші білік 2 итер- гіштерге3, қарнақтарға 4, иін темірлерге8 әсер етіп, кіретін11 және шығатын13 клапандарды ашады. Олардың жабылуы клапан серіппелері9 арқылы жүзеге асырылады.Қуат жүйесі цилиндрге отын қоспасын дайындау және жеткізу, сондай-ақ цилиндрден жану өнімдерін алу үшін арналған. Сорғының көмегімен отын ыдысынан келетін отын карбюраторға 10 бара- ды, ол жерде қажетті коэффициентті ауамен араластырылады, онда жанармай қоспасын қалыптастырады, содан кейін қозғал- тқыштың цилиндріне кіретін газ түтікшелері арқылы (көрсет- кі арқылы көрсетіледі) ағызылады. Қуат жүйесі сондай-ақ ауаны және жанармайды тазалауға арналған сүзгілерден, шуды азай- тқыш құрылғысы бар газ құбырларынан тұрады.Майлау жүйесі өзара әрекеттесетін бөлшектерге майдың жет- кізілуін қамтамасыз етеді. Ол сорғыдан, мұнай беру арналарынан, май мен радиаторды салқындатуға арналған сүзгілерден тұрады.Салқындату жүйесі қозғалтқыштың қалыпты температура режимін ұстап тұрады, бұл цилиндрлі піспектік топтан жылуды кетіруді қамтамасыз етеді және жұмыс қоспасы күйіп кеткен кез- де ыстықта қызып тұрған клапан механизмі. Салқындату жүйесі сұйықтық немесе ауа болуы мүмкін. Сұйық салқындатқыш жүйе   Сурет. 1.1. Төртсоққылы бір цилиндрлі карбюраторлы қозғалтқыш1 —тісті шеңберлер; 2 —реттеуші білік; 3 — итергіштер; 4 — қарнақтар; 5 — піспек; 6 —цилиндрлердің басы; 7 —шуды азайтқыш, 8 — иін темір; 9 — клапан серіппелері; 10 — карбюратор; 11 — кіргізуші клапан; 12 — оталдыру шамы; 13шығарушы клапан; 14 — піспекті дөңгелектер; 15 — салқындатқыш күрте; 16піспек саусағы; 17 — цилиндр; 18 —бұлғақ; 19 — маховик; 20 — қозғалтқыш картері; 21 — иінді білік; 22 — табандық.  сұйық сорғының салқындатқышы, термостат, желдеткіш және радиатор айналатын көйлек (қуыс) 15 тұрады.Ауа салқындату жүйесінде белгіленген температуралық түзім цилиндрде және оның басында орналасқан сыртқы қабырғалардан жылудың жойылуы әсерінен қажетті деңгейге жетіп, көліктің қозғалысы кезінде ауаның қарсы ағуы арқылы үрленеді.Тұтану жүйесі қозғалтқыш цилиндріндегі жұмыс қоспасын жандандыруға арналған. Ол электр энергиясының көздерін қамти- ды (аккумуляторлық батарея жинағы, генератор); Төмен вольтты токты жоғары вольтты токқа түрлендіретін аспаптар; оталды- ру ағытпасына 12 жоғары кернеулі ток беретін сымдар, сол тоқ арқылы жұмыс қоспасы тұтанады.Механизмдер мен қозғалтқыш жүйесінің өзара байланысы төмендегідей жүзеге асырылады: Піспек 5 төмен түскенде, піспектің жоғары қарай қозғалуының әсерінен ол қысылады. Піспек ең жоғары шекке жеткенде жұмыс қоспасы электр ұшқынынан тұтанып жанады. Жану кезінде жоғары температурадағы қысымды газдар пайда болады. Кеңейтілген газдардың қысымы нәтижесінде піспек бұлғақ 18 арқылы иінді білікті 21 айналдырады. Осылайша піспектің айналып түсу қозғалысы иінді біліктің айналым қозғалысына айналады. Содан кейін піспек қалдық газдарды клапан 13 арқылы сыртқа шығарады.Қозғалтқыштың негізгі жобалық параметрлері - цилиндрдің диаметрі, піспектің жүрісі және жалпы өлшемдерін анықтайтын цилиндрлер саны болып табылады. Бұлар қозғалтқыштың үлкен көлемін анықтайды.Қозғалтқыштың иінді білігі 3 (1.2-сурет) бір айналым жасауы кезінде піспек жоғары және төмен, яғни: екі жүріс жасайды. Ци- линдрдегі 1 піспек жүрісінің өзгеруі екі нүктеде жүзеге асырылады, олар өлі нүктелер деп аталады, себебі, олардағы піспектің қозғалыс жылдамдығы нөлге тең.Піспектің ең жоғарғы нүктесі ЖӨН, яғни жоғарғы өлі нүкте, ал ең төменгі нүктесі ТӨН,яғни, төменгі өлі нүкте деп аталады.Жоғары өлі нүктеден төменгі өлі нүктеге дейінгі қашықтық піспектің S жүрісі деп аталады. Піспектің S жүрісі қосиіннің радиусының екі еселенген көлеміне тең:S = 2R.Демек, піспек бір өлі нүктеден екіншісіне ауысқанда, иінді білік 180 ° бұрылады, яғни жарты айналым жасайды.Піспектің ең төменгі жағында піспек жоғарғы өлі нүктеде болсаол жер жану камерасы деп аталады. Оның көлемі Vдеп белгіленеді.ЖӨН мен ТӨН арасында болған цилиндрдің кеңістігін оның жұмыскөлемі деп атаймыз. Ол Vдеп белгіленеді. Жану камерасы менцилиндрдің жұмыс көлемінің суммалары цилиндрдің толық көлемін білдіреді V .Цилиндрдің жұмыс көлемі текше сантиметрмен немесе литрмен өлшеніп төмендегі формула арқылы анықталады:  D — цилиндрдің диаметры= πD2S/4,-сурет. Қозғалтқыштың негізгі параметрлерін анықтау сызбанұсқасы:1 — цилиндр; 2 — піспек; 3 — иінді білік; R — қос иіннің радиусы; S — піспектің жүрісі; Vc — жану камерасының көлемі; Va — цилиндрдің толық көлемі; Vh — цилиндрдің жұмыс көлемі; D — цилиндрдің ди- аметрі; ЖӨН – жоғарғы өлі нүкте; ТӨН – төменгі өлі нүкте.   Көпцилиндрлі қозғалтқыштың барлық цилиндрлерінің жұмыс көлемінің суммасы қозғалтқыштың жұмыс көлемі (литрмен) деп аталады V , және келесі формула арқылыанықталады:  і — цилиндрлер саны.= πD2 Sі /4,Цилиндрдің толық көлемінің Vжану камерасының Vкөлемінеқатынасы келесі формуламен анықталады:ε = (V + V)/V= V /V= 1 + V /V .c h c a c h cСығылу дәрежесі – бұл өлшемсіз мөлшер. Бұл піспектің ТӨН-ден ЖӨН ауысқан кезіндегі цилиндрдегі жұмыс қоспасының немесе ауа көлемінің қанша рет азайтылатынын көрсетеді. Қысым коэффициенті неғұрлым жоғары болса, піспек ЖӨН-ге жақындағанда жұмыс қоспасының температурасы мен қысымы соғұрлым жоғары болады. Сығымдау коэффициентінің артуымен қозғалтқыштың әсер ету коэффициенті (тиімділігі), қуаты мен отынның тиімділігі артады. Алайда, карбюратор мен газ қозғалтқыштарының қысу коэффициентінің артуы белгілі бір шектерде ғана мүмкін болады, содан кейін қысу коэффициентінің ұлғаюы жұмыс қоспасының мерзімінен бұрын өздігінен өртенуіне әкеледі және жанудың нәтижесінде қозғалтқыштың жұмысын төмендететін отынныңдетонациясына жарылыс тудырады.Сығымдаукоэфициентіұлғайғансайынпайдалыәсеркоэфициенті (ПӘК), қозғалтқыштың отын үнемдеу жүйесі мен қуаты да ұлғаяды. Сұйық және газ тәріздес отынның түрлері әртүрлі өзіндік температураға ие, сондықтан қозғалтқыш жұмыс істейтін отын түрі оны қысу коэффициентінің шегін анықтайды.Бензинмен жұмыс істейтін автомобиль қозғалтқыштарында (карбюраторлы қозғалтқыштар), ε = 6 ... .10; газбен жұмыс істейтін қозғалтқыштар үшін, ε = 7.9.5; дизельдік қозғалтқыштар үшін ε = 14.21. Дизельді қозғалтқыштар үшін қысу коэффициентінің жоғарғы шегі (ε = 18.21). Қос иінді бұлғақты механизмі мен газ реттеу механизмінің әсерінен болған газ қысымының жоғары болуы коэфициенттің жоғарғы шегіне әсер етеді. Төртсоққылы қозғалтқштардың жұмыс циклі Қозғалтқыштың жұмыс циклы қозғалтқыштың әр цилиндрінде орын алатын және жылу энергиясын механикалық жұмысқа айналдыруға әкелетін дәйекті процестердің дәйекті қайталанған сериясы.Егер жұмыс циклі піспектің екі соққысынан жасалса, яғни, иінді біліктің бір айналымы – мұндай қозғалтқыш екі соққылы деп аталады. Қазіргі уақытта автокөліктерде екі соққылы қозғалтқыш пайдаланылмайды, бірақ олар тек мотоциклдерде және тракторларда бос қозғалтқыштарда қолданылады. Бұл, ең алдымен, отын қолданудың салыстырмалы түрде жоғары болуы,яғни, отын үнемделмейді және баллондардың жанармай қоспасының жеткіліксіз толтырылуы, өйткені олардың пайдаланылған газдардан тазартылуы нашар болуымен түсіндіріледі.Автокөліктердің бөлшектері төртсоққылы циклмен жұмыс жасайды, ол піспектің төрт жүрісінде, иінді біліктің екі айналым жасауында жүзеге асырылады және қосу, сығымдау, кеңейту және шығару іс-әрекеттерінен тұрады.Төрт соққы карбюратор қозғалтқышы. Бір цилиндрлі қозғалтқыштың жұмыс циклі келесідей:Қабылдау соққысы (сурет 1.3 а). Піспек 1 жоғарғы өлі нүктеде орналасады және иінді біліктің жарты айналым жасау уақытында ЖӨН-ден ТӨН-ге қарай өтеді. Бұл уақытта енгізу клапаны 4 ашық, ал шығару клапаны 6 жабық болады. Піспек төмен қозғалғанда оның көлемі ұлғаяды, ал цилиндрде 2 тітіркену пайда болады. Оның күші 0,07...0,095 МПа тең, нәтижесінде жанармай мен ауаның буынан тұратын сұйық қоспа газ құбыры арқылы 3 цилиндрге өтеді. Соққының соңында сұйық балғын қоспа жылы заттарға сүйкену арқылы температурасы 75...125 °С көтеріледі.Цилиндрді жаңа жанғыш қоспамен толтыру дәрежесі цилиндрге түсетін нақты көлемін цилиндрдің жұмыс көлемін сыртқы қысымда және температурада толтыра алатын сомаға қатынасы болып табылатын толтыру коэффициенті nV арқылы сипатталады. Жоғары жылдамдықты карбюраторлы қозғалтқыштар үшін 0,65...0,75. Толтыру коэфициенті неғұрлым жоғары болса қозғалтқыш күші соғұрлым күшті болады.Сығу циклы (1.3-сурет, б). Цилиндрді жанармай құймасымен тол- тырғаннан кейін, піспекТӨН-ден ЖӨН-ге ауысады. Бұл жағдайда кіріс клапаны 4 жабылып, шығыс клапаны 6 жабық күйде. Жана- тын қоспа қысылған сайын оның температурасы мен қысымы арта-   .сурет. Төртсоққылы бірцилиндрлі карбюраторлы қозғалтқыштың жұмыс циклы:а — шығару соққысы; б — сығымдалу соққысы; в — кеңейту соққысы (жұмыс процесі); г —шығару соққысы; 1 — піспек; 2 — цилиндр; 3 —газ құбыры; 4 —ен- гізуші клапан; 5 — оталдыру шамы; 6 —шығарушы клапан; 7 —газ құбыры; 8 — бұлғақ; 9 — иінді білік —жанатын қоспа (бу тәрізді жағдай); [55| — май ды. Сығымдалу дәрежесіне байланысты қысу соққысының соңын- дағы цилиндрдегі қысым 0,8,1,5 МПа, ал газдардың температурасы 300,450 °С жетеді.Кеңейту соққысы немесе жұмыс кезеңі (сурет 1.3, б). Соққы соңында жану қоспасы оталдыру шамының әсерінен 5 тұтанып, температура мен қысым жоғарылайды, және ЖӨН ден ТӨН-ге ауы- сады. Карбюраторлы қозғалтқыштар үшін жану кезіндегі газ қысы- мы 3,5...5 МПа, газдардың температурасы 2100...2400 °С.көтеріледі. Кеңейтілудің нәтижесінде піспекке бұлғақ 8 күрделі қозғалысты қамтамасыз етеді және иінді біліктің айналуы арқылы бағытталады. Кеңею кезінде газдар пайдалы жұмысты атқарады, сондықтан піспек соққысы білікшелі соққыларда такт, яғни, соққы деп аталады. Жұ- мыс соққысының соңында цилиндрдегі қысым 0,3-0,75 МПа, ал тем-пература 900,1200 oС көтеріледі.Шығару соққысы (сур. 1.3 г). Иінді білік 9 бұлғақ арқылы піспек- ті ТӨН ден ЖӨН-ге шығарады. Бұл кезде шығару клапаны 6 ашық болады, қалдық газдар газ құбыры 7 арқылы цилиндрден шығары- лады. Соққының басында цилиндрдегі қысым анағұрлым жоғары болады, бірақ соққы соңында 0,105...0,120 МПа 9 болып төмендей- ді. Шығару соққысының бас кезінде газдар температурасы 750...900°С көтеріледі. Цилиндрлерді жану қалдықтарынан толықтай тазарту мүмкін емес (уақыт өте аз) сондықтан жанатын балғын сұйықтық қалдық газдармен араласып, жұмыс қоспасына айналады. Жұмыскезеңіне қатысты шығару, енгізу соққылары көмекші қызметке ие болады.Төрт (такт) соққылы дизель. Төрт циклді дизельді қозғалтқыш пен төрт циклді карбюраторлы қозғалтқыштың жұмыс циклі қоспа- ның араласып, жануына байланысты айтарлықтай ерекшеленеді. Негізгі айырмашылығы - дизель цилиндрі соққы кезінде жанармай қоспасын алмайды, бірақ жоғары қысу коэффициентінің арқасында жоғары температураға дейін ауаға айналады, содан кейін ол жоғары ауаның температурасы кезінде өзін-өзі тұтату әсерінен ұсақ диспер- гирленген отынмен айдалады.Дизельді қозғалтқыштың жұмыс циклі келесідей:Қабылдау соққысы (1.4-сурет, а) 7 піспекті ТӨН ден ЖӨН-ге жылжытылған сиретудің салдарынан, ауаның тазартқышынан 3 ау- аны 4-ші ашық клапан арқылы цилиндрдің 6 қуысына апарады. Ци- линдрдегі ауа қысымы 0,08,0925 МПа, ал температура 40,60 0С Бұл жағдайда цилиндрлерді жаңа зарядты (ауамен) толтыру коэффици- енті nV = 0.80.0.90.Сығу соққысы (1.4-сурет, б). Піспек ТӨН ден ЖӨН ге ауысады. Кіріс 4 және 5 клапандары жабылып қалады, сондықтан жоғары жылжымалы піспек 7 цилиндрдегі ауаны қысады. Жанармай жану үшін, қысылған ауаның температурасы отынның өздігінен жанатын температурасынан жоғары болу керек. Сығылудың жоғары коэффи-      Сурет. 1.4. Төртсоққылы дизельдің жұмыс циклі:а — шығару соққысы; б —сығымдау соққысы; в — кеңейту соққысы (жұмыс ке- зеңі); г — шығару соққысы; 1 — отын құбыры; 2 — форсунка; 3 — ауа тазартқыш; 4 —енгізу клапаны; 5 — шығару клапаны; 6 — цилиндр; 7 — піспекциентіне байланысты ауа температурасы 550,700 ° C-қа дейін же- теді, ал ауа цилиндрінің ішінде 4,0 ... 5,0 МПа.Кеңейту циклы немесе жұмыс кезеңі (1.4-сурет, с). Піспектің ЖӨН ден цилиндрге форсунка арқылы өту кезеңінде дизель отыны құбыр арқылы бүркіледі. Бүркілген отын жылы ауамен араласып, өзінен өзі тұтанып, жанады. Жану кезінде температура жоғарылай- ды. Газдардың максималды қысымы 6,9 МПа-қа дейін, ал темпе- ратура 1800, 2000 °C-қа жетеді. Газ қысымының әсерінен 7 піспек ЖӨН ден ТӨН-ге ауысады.Жұмыс жүрістері жасалады. ТӨН қысымы 0,3 ... 0,5 МПа, және температурасы 700...900 °С құрайды.Шығару соққысы (Сурет 1.4, d). Піспектер ТӨН ден ЖӨН ге ауысады, ал ашық клапан 5 арқылы шығарылған газдар цилиндрден шығарылады. Газдың қысымы - 0,11,0,12 МПа, ал температура- 500,700 oС Шығару кезеңі аяқталғаннан кейін иінді білігінің айналуымен жұмыс циклі бірдей ретпен қайталанады.  1.3.Төрт ырғақты қозғалтқыштардың жұмыс циклінің көрсетуші диаграммасы Әрбір төрт үрдістерден (ырғақтардан) жүзеге асыру үрдісінде цилиндрдегі көлем өзгерген кезде газдардың қысымы туралы графикалық көрсетілім индикаторлық диаграмма береді. Ол жылулық есептеулердің деректері бойынша құрастырылуы немесе арнайы аспап – индикаторының көмегімен қозғалтқышты сынаған кезде алынып тасталуы мүмкін. Қабылданған ауқымдағы индикаторлық диаграмммалар алаңы (1.5-сурет) бір циклі үшін цилиндрде жасалатын газдармен жұмысты сипаттайды.Индикаторлық диаграмманы салған кезде қабылданған ауқымдағы абсисс өсі бойынша V цилиндр көлемі салынады, ал ординат өсі бойынша- р. газдың басым қысымы. Индикаторлық диаграмманың сипат- тамалы нүктелері а, с, z, b, г нүктелері болып табылады.Индикаторлық диаграммалардағы ыстық қоспаның (карбюратар қозғалтқыштары үшін) немесе тазартылған ауалардың (дизелдерүшін) шығу үрдісі атмосфералық қысымның pтөменгі сызығындаорналасқан қисық га сипатталады. Бұл шығу үрдісі цилиндрде тұрақты ыдырату кезінде жүріп жатқанын көрсетеді.Индикаторлық диаграммадағы қысу үрдісі қисық ас сипаттайды, ол қысу ырғағы кезінде жұмыс қоспасының көлемін азайту шамасы бойынша цилиндрдегі қысымның артуын көрсетеді.Жұмыс қоспасы жануының басталуы (с’ нүктесі, 1.5-сурет, а) тұтанудан озу бұрышымен анықталады және қысу ырғағыныңаяғында қысымға әсер етеді («p» нүктеcі). Практикалық қысымыc”p » тең (1,15 ... 1,25) p .c” c   1.5-сурет. Төрт ырғақты қозғалтқыштардың индикаторлық диаграммалары:а — карбюраторлық; б — дизель; р — атмосфералық қысым; r — шығару үрдісінің соңы; p — шығару соңындағы қысым; а-нүкте — шығару үрдісінің соңы; р — шығару соңындағы қысым; c-нүкте — қысу үрдісінің соңы; р — қысуа сдеңгейі бойынша номиналды қысым; с’ — жұмыс қоспасы жануының басталуы;р » — қысу үрдісінің аяғындағы нақты қысым; cz тура — жану үрдісі; z-нүкте — газдардың есеп айырысу қысымына сәйкес келеді(р); z-нүкте’ — газдардың есеп айырысу қысымына сәйкес келеді(p ); b’-нүкте — шығару қақпағы ашылуының басталуы және өңделген газдарды жою; b-нүкте — кеңейту үрдісінің басталуы; pкеңейтілу аяғындағы қысым; V —р тұрақты қысым кезінде дизель цилиндрін- дегі піспектегі өзгеретін көлем (z, ..., z’ нүкте); р — орташа индикаторлық қысым;1, 2, 3, 4 — индикаторлық дөңгелектену алаңы Индикаторлық диаграммадағы жұмыс қоспасының жану үрдісі сz тура сызықта бейнеленген, онда жану үрдісі айтарлықтай олардың тұрақты көлемі кезінде газ қысымының тез артуы (бірнеше милисекунд) болатынын көрсетеді. Карбюратор қозғалтқышындағыбарынша р’қысым сz (ЖӨН) тізбегінен нүктені z’ оңнан иіндібіліктің бұрылыс бұрышы 10...15o-қа бір мезгілде жылжыған кезде(0,83...0,88) рқұрайды.Кеңейту үрдісі индикаторлық диаграммада кеңейту ырғағы кезінде піспектің ауысып отыруы арқылы көлемінің артуы бойынша цилиндрегі қысымның төмендеуі сияқты көрсететін қисық zb сипатталады.Индикаторлық диаграммадағы цилиндрден шығатын өңделетінгаздың шығу үрдісі атмосфералық қысымның pжоғары сызығынанөтетін қисық b’ r бейнеленіледі. Бұл шығу ырғағы кезіндегі қысым көбінесе атмосфералық, алайда толықтай жану өнімдерінен қозғалтқыш цилиндрін толықтай тазарту мүмкін емес.Сондықтан мынадай ұғымдар енгізілді: жұмсалған газдармен таза зарядтың (жанар май қоспасы) ластану деңгейін сипаттайтын және өз алдында таза жанар май қоспасының салмағына цилиндрларда қалған жану өнімдері салмағының қатынасын көрсететін қалдық газдар коэффициенті. Корбюраторлық қозғалтқыштар үшін қалдық газдар коэффициенті 0,06.0,12, ал дизелдер үшін 0,03, 0,06 тең.Индикаторлық диаграммалардың пайдалы алаңы (айқын) теоретикалық индикаторлық диаграммалар алаңынан бірнеше рет аз. Бұл бірте-бірте бір ырғақтың екіншісіне көшумен негізделген, сондықтан диаграмманың дөңгелектенуі болады (1.5-сурет, б 1, 2, 3, 4-сызықпен көрсетілген). Нақты диаграмма алаңының азаюы мынадай себептер бойынша болады:тұтанудың озу бұрышы артқан немесе қысу тізбегінің отыны бүркіп енгізген кезде аса бір қалыпты жану тізбегіне көшеді, бұл ретте теоретикалық диаграмма алаңының жартысы жоғалады (2-алаң);от алу үрдісі піспектің ЖӨН ( c’ нүктесі) келгенге дейін баста- лу салдарынан, ал ЖӨН өткеннен кейін 15.20° иінді білік бұрылысына дейін аяқталады. Оның нәтижесінде циклдің ба- рынша қысымы 10...15%-ға төмендейді, және диаграмманың пайдалы алаңы азаяды, карбюраторлық қозғалтқыштарда ди- зелге (1-алаңы) қарағанда бірнеше рет көп;шығарылым қақпақшасы ТӨН піспекке келгенге дейін 40...70°-та ашылады, оның салдарынан кеңеюі сызығы b´-нүк- тесінен шығу сызығынан белсенді өтеді, бұл ретте диаграмма- ның пайдалы алаңының (3-алаң) жартысы жоғалады.Индикаторлық диаграммадағы енгізу және шығару үрдістерін жүзеге асыруға жұмсалатын жұмыстар енгізу және шығару сызықтар арқылы жасалатын 4-алаңмен анықталады. Бұл жұмысты сорғыш жоғалтқыштар деп атайды және ол қозғалтқыштың механикалық жоғалтқышарына жатқызады.Теоретикалық индикаторлық диаграмма алаңына айқын индикаторлық диаграммалар алаңының қатынасын («+» белгімен белгіленген) 0,92...0,96 тең диаграммманың толықтық коэффиценті деп атайды. Егер индикаторлық диаграмманың пайдалы алаңын оның негізі цилиндрдің жұмыс көлеміне тура үйлесімді тең шамалас тік бұрыш алаңына ауыстырса, онда тік бұрыштың биіктігі жұмыс барысы уақытында оның әрекетінде піспек цикл үшін газдардың индикаторлық жұмысына тең жұмысын аяқтайтын өз алдында шартты тұрақты газдар қысымындағы орташа индикаторлық қысымына р , үйлесімді болады.Орташа индикаторлық қысым р әдетте қозғалтқыш цилиндрінің ішіндегі уақыт бірлігінде газдармен жасалатын өз алдындажұмысты білдіретін индикаторлық қуаттылықты айқындау үшін пайдаланылады. Төрт ықғақтық қозғалтқыштар үшін индикаторлық қуаттылық N , кВт формула бойынша белгіленетін боладыNᵢ-=p V іn/120,і hОндағы V– цилиндрдің жұмыс көлемі; і- цилиндр саны; n –иіндібіліктің айналыс жиілігі, об/мин.Бұл ретте, әртүрлі тең жағдайлар кезіндегі қозғалтқыштың индикаторлық қуаттылығын айқындайтын негізгі көрсеткіштер корбюраторлық қозғалтқыштар үшін 0,7...1,5 МПа, ал дизелдер үшін – 0,75...1,8 МПа шектерінде жататын орташа индикаторлық қысым болып табылады. Қосиінді-бұлғақты тетігінде әрекет ететін күштер 1.6-сурет. Бір цилиндрлі қозғалтқыштағы газ қысымынан әрекет ететін күштер:— піспектің түбіндегі газ қысымының күші; Рцилин-дрлер бас тиегіндегі газдар қысымының күші; Рілгерілемеліқозғалатын салмақтағы серпін күші; Рбағыттайтын тік (нәтижелейтін) күш; Рцилиндр білігі бойы— негізгі мойынтірек1арқылы қозғалтқыш (астыңғы) картеріне әрекет ететін күш; Р —ортадан тепкіш күш; F — бұлғақ бойы бағытталған күш; S , S —1 2негізгі мойнша білігі бойы әрекет ететін күштер; N, N— h әрекетететін бүйір күштеріне қарама-қарсы бағытталған; R — иінді білік қосиінінің радиусыБір цилиндрлі қозғалтқыштағы жұмыс жүрісі ұлғаю және қосиінді-бұлғақты тетіктің ілгерімелі қозғалып келе жатқанмассаның Pсерпін күшінің ырғағы кезінде піспек түбіндегігаздардың қысымы – P күшінен құралатын, нәтижелендірілуші күш ретінде көрсетуге болатын цилиндрде жасалатын газ қысымдарының (1.6 сурет) әрекетімен орындалады. Серпін күші піспектің жылжу жылдамдығына, сондай-ақ оның цилиндрдегі орналасуына байланысты өзгереді және піспек қозғалысының бағыты өзгерген сәтте ең жоғарғы шамаға жетеді.күші параллелограмма ережесі бойынша екі құрамға бөлінуімүмкін: F, күші білігі бойы бағытталған, және N, күші цилиндр қабырғасына перпендендикулярлық бағытталған. F күшінің түпкі мойын білігіндегі бұлғақ мойын ортасына оның әрекетінің желісібойынша ауыстырған кезде екі тең және оған қатарлас S и Sкүштеріпайда болады.және F күштерінің бірлескен әрекеттері R арқасында қосиінніңтең радиусында құрылады, айналмалы сәті, Навтомобилдіңдоңғалағына трансмиссия арқылы беріледі. Бұл ретте Sкүші өзіндік1.6-сурет. Бір цилиндрлі қозғалтқыштағы газ қысымынан әрекет ететін күштер:Р ׳ — піспектің түбіндегі газ қы- сымының күші; Р ׳ — цилиндрлер бас тиегіндегі газдар қысымының күші; Р— ілгерілемелі қозғалатын салмақтағысерпін күші; Рцилиндр білігі бойыбағыттайтын тік (нәтижелейтін) күш; Рнегізгі мойынтірек арқылы қозғал- тқыш (астыңғы) картеріне әрекет ететін күш; Рц — ортадан тепкіш күш; F — бұлғақ бойы бағытталған күш; S , S —1 2негізгі мойнша білігі бойы әрекет ететінкүштер; N, N — h әрекет ететін бүйір күштеріне қарама-қарсы бағытталған; Rиінді білік қосиінінің радиусы  мойынтірекке күш тудырады, ал қосиіннің айналмалы салмағы және бұлғақтың төменгі бастиегі қозғалтқыш картеріне жүктейтін қосиінді радиус бойынша орталықтан айналдыруданбағытталған Р , ортадан тепкіш күшті құрайды.S күші сонымен қатар екі құрамдасқа ыдырауы мүмкін: N , P .2 1 1и N күштері тең, бірақ қарама-қарсы жаққа бағытталған. Осыкүштердің бірлескен әрекеттері иінді біліктің кері айналымы жағына қозғалтқышты аударып тастауға тырысатын реактивті сәт иінін құрайды. Қозғалтқышты бекіту (ілмек) деталі арқылы реактивтік сәт автомобиль рамасымен (шанағымен) қабылданады.күші білік өсінен төменге бағытталған және Ркүшіне тең, Р ׳нәтижелілілік күш, газдардың қысымы цилиндр бастиегінде әрекететеді және қарама қайшылыққа бағытталған. Ржәне Р ׳ күштеріарасындағы әртүрлілігі ілгерілемелі қозғалатын салмақта Рсерпінкүшін көрсетеді.Сондықтан, бір цилиндрлі қозғалтқышта ауытқымалы айналмалы сәтімен қатар иінді білікте ілгерілемелі қозғалатын салмақтан теңгерімсіздік күш пен сәттері туындайды, оның кері әрекеттері цилиндр саны артан кезде, сондай-ақ көп цилиндрлі қозғалтқыштар құрған кезде айтарлықтай төмендейді.Көп цилиндрлі қозғалтқыш Замануи автомобилдерде типтік өлшемділігінің белгілі бір ауқымдарында – қозғалтқыштар сыныбы жұмыс көлемі бойынша (1.1-кесте) сыныпталатын төрт,- алты,- сегіз- және он екі цилиндрлі қозғалтқыштар қолданады. 1.1-кесте    Қозғалтқыштар белгілеуінің сыныптамасы мен жүйесі    Қозғалтқыш санаты*Жұмыс көлемінің ауқымы, лҚозғалтқыш үлгііЖұмыс көлемі, лАвтомобиль маркісі20,85.1.1МеМЗ НАМИ-245.101,090ЗАЗ-1105«Таврия», НАМИ«Компакт»31,1 .. 1,8УЗАМ-331.101,480ИЖ-21261, -2126«Ода»41,8...4,0ЗМЗ-402.10 ЗМЗ-4062.102,4552,300ГАЗ-3110, -31105«Волга»41,8...4,0ЗМЗ-4022.102,500ГАЗ-3102 «Волга»41,8...4,0ЗМЗ-4061.102,300ГАЗ-3302«ГАЗель»41,8...4,0ЗМЗ-4063.102,300ГАЗ-2217«Соболь»54,0...7,0ЗМЗ-511.104,250ГАЗ-330754,0...7,0ЗМЗ-508.106,000ЗИЛ-43141067,0... 10.0ЗИЛ-645.108,740ЗИЛ-4331710,0...15,0КамАЗ-740.1010,850КамАЗ-5320* Осы кестеде жоқ бірінші сыныпқа ВАЗ-1111 «Ока» үлгі қозғалтқышын жатқызуға болады. Алайда бұл үлгі белгілеу жүйесінде ерекше болып табылады және қабылданған сыныптаушыға жатқызылмайды. Қозғалтқыштар үлгісінің белгісі үш және төрт арасындағы базалық үлгідер үшін нүктеден бірінші бес немесе алты санды ондық- немесе он бір бірлік нөмірлерден, ал түрлемі үшін – төрт немесе бесбелгі арасында құрылады. Мысалы, ГАЗ-3110 және ГАЗ- 3102 «Волга» автомобилдерінде (1.1-кесте қара) тиісінше 402.10 және 4022.10 үлгідер қозғалтқышы, онда орнатылған ауқымдардағы 4-сынып қозғалтқышы; 02 – қозғалтқыш базалық үлгісінің кезекті нөмірі; 2- базалық үлгінің түрленуі (түрлендіру болмаған жағдайда осы белгі түсіріледі). Нүкте «10» мүлгілік топтың – «қозғалтқыш» нөмірінен бұйым үлгісінің (түрленуі) нөмірінен ажыратылады.Қозғалтқышмаркісінбелгілеуүшінәзірлеушіфирмасыныңнемесеакционерлік қоғамның қысқаша атауы (мысалы, «Мелитопльский моторный завод ОАО – МеМЗ, Уфимский завод автомобильных моторов ОАО – УЗАМ) жазылады.1.1-кестеде бензин қозғалтқыштарынан диапазондағы дизельді айырмашылығы үшін 6-шы сыныптан бастап үлгілер индексінің екінші және үшінші белгілерінде үлгілер нөмірі 040 бастап берілген, мысалы ЗИЛ-645.10 немесе КамАЗ-740.10.Қозғалтқыш үлгісінің сандық белгілері өз алдында «қозғалтқыш»- 10-топта көзделген тек оны құрайтын түйіндер мен бөлшектердің толық белгілердің құрамдас бөлігін көрсетеді. Қозғалтқыштың толық белгісі, мысалы УАЗАМ-331.10, жиынтықта майлау сорабымен бірге он бірлік саны бар: 331.1011052 онда 10-тобынан кейін 11-үлгілік кіші топтағы - «майлау сорабы» нөмірі көрсетілген, ал соңғы үш сан 052 – бөлшектің нөмірін белгілейді (осы жағдайда– майлау сорабының сыртқы қақпағы).Бұл ретте, жалпы жағдайда 10-нөмірінен «қозғалтқыш» кейін бірінші екі цифрының бес бірлік сандары жинақтау кіші тобының нөмірін, ал соңғы үш цифрлар – қосалқы бөлшектерге өтінімдер құрған кезде техникалық материалдар басшылығы (ТМБ) болып табылатын қосалқы бөлшектер тізілімдемесі бойынша бөлшектер нөмірі болып белгіленеді.ІЖҚ құрастырушы сызбасы. Көп цилиндрлі қозғалтқыштар цилиндлерінің құрастырушыларының аса кең таратылған сызбасы 1,7-суретте көрсетілген. Құрастырушының біркелкі сызбасы кезінде (1.7, а сурет) цилиндрі өсі 1 тік қалыпында (бұл ВАЗ-2106 «Жищули», ГАЗ-3302 «ГАзель» ГАЗ-3110 және – 3102 «Волга» және басқалар) немесе кейбір бұрышқа тік орналасқан (1.7,б-сурет), 15...20° тең, ол қозғалтқыштың биіктігін азайтуға және оның аспаптарының және жабдықтарының ыңғайлы орналасуына ықпалдасады.Көбінде жүк тасушы автомобилдерде 1 цилиндрлердің (1,7,в – сурет) екі қатарлы V- пішінді (бұрыштас) құрастырушысы (ЗИЛ- 431410, КамАЗ-5320, МАЗ-5335, «Урал-4320», ГАЗ-3309 және 3307   1.7.-сурет. Қозғалтқыштар цилиндрлерінің құрастырушы сызбасыа — бір жолды тік; б — бір жолды бұрышты а; в — екі қатарлы V-пішінді бұрышты в; г — екі қатарлы оппозитті; 1 — цилиндрлеравтомобилдер қозғалтқышы) қолданылады. Осыларға қатар сонымен 1 қарама-қарсы жататын цилиндрлермен 180° бұрышты екі қатарлас құрастырушы (1.7, г-сурет) қолданылады. Осындай орналасуы бар цилиндрлерді оппозитивті деп аталады, өйткені олар шанақ астына ыңғайлы орналасады (мысалы, «Икарус-260, - 280» автобустарында РАБА-МАН қозғалтқышы).   1.8.-сурет. ВАЗ-21213Көп цилиндрлі қозғалтқыштың бойлық бөлігі:1 — картер тұғырығы; 2 — иінді білік; 3 — цилиндрлер блогы; 4 — желдеткіш; 5 — тізбекіт жетек; 6 — ауа сүлгіші; 7 — цилиндр цилиндрлер бастиегінің қақпағы; 8 — үлестіруші білігі; 9 — цилиндр бас тиегі; 10 — тіспек; 11 — шатун; 12 — сер- мерКөп цилиндрлі қозғалтқыштар (1.8, 1.9 сурет) бірегей тұтастыққа конструктивті біріктірілген және ортақ бір иінді білігі болатын бір- неше бір цилиндрлі қозғалтқыштан тұрады.Жұмыс жылдамдығында иінді біліктің екі айналымы үшін осындай қозғалтқышта онда қанша цилиндр болса соншама, ал иінді  -сурет. Көп цилиндрлі ЗИЛ-645 V типті дизельдің көлденең қимасы:1 — май толтырғыш тығын; 2 — бүріккіш; 3 — жоғары қысымды отын құбыр; 4 — шығарушы газқұбыры; 5 — күйінте қарнағы; 6 —клапандар қақпағы; 7 — шығарушы клапан; 8 — цилиндрлер бастиегі; 9 — шығыс газ құбыры; 10 — піспек; 11 — қысу сақинасы; 12 —цилиндрлер блогы; 13 — май сақинасы; 14 — резеңке тығыздағыш; 15 — бұлғақ; 16 — картер; 17 — иінді білік; 18 — майды жұқалап тазарту сүзгі; 19 — цилиндр гильзасы; 20 — клапан серіппесі; 21 — шығыс клапан; 22 — бір эалпы иінді білік бар және бірыңғай тұтас күйінте.біліктің екі айналымы 720° сәйкес келеді, онда жұмыс жүрісінің ырғағы, і цилиндрлер санынан тәуелді Ө тең бұрыштық аралық арқылы ауысып тұрады. Сондықтан, ө = 720/і.Мысалы, төрт-, алты- және сегіз цилиндрлі қозғалтқыштарда жұмыс жүрісі иінді білік сәйкесінше 180, 120 және 90°-қа бұрылы- сы кезінде болады. Қозғалтқышта көрсетілген әрбір цилиндрде сол бір жұмыс үрдісі болады, бірақ бір атаулы ырғақтар әртүрлі уақыт- та жасалады; бұл ретте қозғалтқыштар цилиндріндегі ырғақтардың ауысып тұруы иінді білік мойынтірегіндегі жүктемені бірдей бөлуді және қозғалтқыштың бірқалыпты жұмысын қамтамасыз ететіндей таңдайды. Жұмыс циклі аралығында қозғалтқыш цилиндрлеріндегі аттас ырғақтардың ауысу кезектілігі қозғалтқыштың жұмыс тәртібі деп аталады. Бірінші цилиндрден бастап жұмыс жылдамдығының ырғақтарын ауыстырып тұру жөнінде қозғалтқыш жұмысының тәртібін көрсетуге қабылданған.Қозғалтқыш жұмысының тәртібі көбінесе қозғалтқыштан және цилиндрлер санына тәуелді. Қатарлы төрт цилиндрлі қозғалтқыштың иінді білігінде (1.10, а-сурет) қосиіндер 180° бұрышына екіден, екі шеткісі - екі ортаңғыға м 180° бұрышқа орналасқан. Қозғалтқыштың жұмысы кезінде 1 және 4-цилиндрлер піспегі тиісінше бір бағытқа қарай ауысады, ал 2 және 3- цилиндрлер піспегі - қарама-қайшы. Төрт цилиндрлі қозғалтқыштардың жұмыс тәртібі 1 – 3 – 4- 2 (ВАЗ,«Москвич – 21412» және т.б.) немесе 1- 2- 4- 3 (ГАЗ-31029, -3110«Волга» топтары автомобилдер қозғалтқышы ГАЗ-3302 «ГАЗель» және олардың түрлендірілуі).1 — 3 — 4 — 2 жұмыс тәртібінде төрт цилиндрлі қозғалтқыштағы тактілердің кезектесуі 1.2-суретте көрсетілген. Төрт цилиндрлі қозғалтқыштың иінді білік қосиіні осылай орналасуы кезінде басқа жұмыс тәртібі болуы мүмкін, бірақ клапандарын ашу және жабудың  -сурет. Қатарлас қозғалтқыштардың қосиінді-бұлғақты механизмі:а — төрт цилиндрлі; б — алты цилиндрлі; 1 — 6 — цилиндрлер нөмірі; І—VІ — 1 — 6 цилиндрлерге тиісінше иінді білік қосиінбасқа тәртібінде ол газды үлестіру механизмінің құрылымынан тәу- елді болады.Алты цилиндрлі қатарлас қозғалтқышта иінді біліктің бұлғақты мойыншасында (1.10, б-сурет) үш жазықтықта жұппен орналасқан. Қозғалтқыштың барлық цилиндрларындағы бактілер қосиінділердің орналасуына сәйкес төрт цилиндрлі қозғалтқышта сияқты бірмезет- те басталмайды және аяқталмайды, ал 120 ° бұрышпен екінші бір цилиндрге ауыстырылады, демек, жұмыс тежегіштері піспектік ин- сульттың 1/3 бөлігімен жабылады, осылайша иіндібілігінің айна- луын қамтамасыз етеді. 1—3—4—2 жұмыстар тәртібі бар төрт цилиндрлі қозғалтқыштардағы ырғақтардың кезектесуі     Иінді біліктің жарты ай- налымыИінді біліктің айналым бұрышы°Цилиндр   1-ші2-ші3-ші4-шіБірінші0...180Жұмыс барысыШығуҚысуЕнгізуЕкінші180...360ШығуЕнгізуЖұмыс барысыҚысуҮшінші360...540ЕнгізуҚысуШығуЖұмыс жүрісіТөртінші540...720ҚысуЖұмыс барысыЕнгізуШығу Карбюраторлық алты цилиндрлі қатарлы қозғалтқыш жұмысы- ның аса таратылған тәртібі 1 — 5 — 3 — 6 — 2 — 4 болып табыла- ды.Алты цилиндрлі дизелдер үшін аса жетілдірілген 90° бұрышты цилиндрлер жантайюы бар қозғалтқыштың V-пішінді нұсқасы (1.11, а-сурет) және жұмыстар тәртібі 1 — 4 — 2 — 5 — 3 — 6 (дизель ЯМЗ-236М2) болып табылады. Цилиндрлердің V-пішінді орналасуы бар дизелдер мен карбюраторлық қозғалтқыштардың кеңінен тара- луы қатарлық қозғалтқыштардың құрастырылған тәсімдерімен са- лыстырғанда бұл түрдегі құрастырғыш тәсімінің артықшылығынан болып табылады. Осындай қозғалтқыштардың артықшылықтарына азғантай биіктігі мен габаритті ұзындығы жатады, ол тұтастай алған- да автомобиль құрастыруын жақсартуға мүмкіндік береді. V-пішінді қозғалтқыштардың кемшілігі қатарлық қозғалтқыштарымен салы- стырғанда олардың блок құймасының аса күрделігі мен габаритті жалпақтығының ұлғаюы болып табылады.ЗИЛ-431410, ГАЗ-3307, КамАЗ-5320 және басқа жүк автомобил- дерінде V-пішінді сегіз цилиндрлі қозғалтқыштар (1.11,б-сурет),   сурет. V –пішінді қозғалтқыштардың қосиінді-бұлғақты механизм сызбасы:а — алты цилиндрлі; б — сегіз цилиндрлі; 1 — 8 цилиндрлер нөмірі; І—VІІІ —1 — 8 цилиндрлерге тиісінше иінді білік қосиіні  автомобилдің жүрісі бойынша екі қатарда орналасқан цилиндр- лер орнатылған. Цилиндрлер қатары арасындағы жантаю бұрышы 90° құрайды. Цилиндрлердің бір қатары басқа қатарға қарағанда бірнеше ауыстырылған, ол иінді біліктің әрбір мойыншасында екі бұлғағын орнатумен байланысты. Иінді біліктің әрбір бұлғақты мой- ыншасында екі бұлғақ орналасқан, ол цилиндрлердің оң және сол қатарларының піспегімен байланысты болып келеді.1 — 5 — 4 — 2 — 6 — 3 — 7 — 8 жұмыстар тәртібімен се- гіз цилиндрлі V-пішінді қозғалтқыштағы ырғақтарының кезектесуі 1.3-кестеде көрсетілген, одан көрсетілген жұмыс тәртібінде жұмыс барыстары піспектің ½ жүрісін жабу арқылы жұмыс барыстары бір-бірінен кейін жалғасады. Бұл иінді біліктің бірқалыпты айналы- сын ғана емес, және қозғалтқыштың жұмысы үрдісінде туындайтын салмақты салғырт күшін қамтамасыз етеді.Қозғалтқыш аспалары. Қозғалтқыш автомобиль жақтауын- да оның айналмалы массаларының толық емес тепе-теңдігінен, сондай-ақ көлік құралы жолдағы бұзылулар бойымен қозғалатын кезде жақтауына қозғалтқышқа жіберілген әсерлерді азайту үшін қозғалтқыштың дірілдеу деңгейін төмендету үшін қажетті оған мықты аспасы бекітетін шеңгел мен тіреуіштердің көмегімен құрастыралыда. Қозғалтқыштың мықты аспасының негізгі элементтері қозғалтқыштың тірегіне орнатылған резеңке жастықша немесе серіппе болып табылады.ВАЗ, «Москвич», «Волга» және басқа жеңіл автомобилдерде қозғалтқыш, қозғалтқыш, ілінісу және беріліс қорабы біріктіріліп, конструктивті түрде үш тірекке орнатылатын бір қуат агрегатын құрайды. Мысалы, ГАЗ-3110, -31029 «Волга» автомобилдер қозғал-1.3-кесте1—5—4—2—6—3—7—8 жұмыстар тәртібі бар бес цилиндрлі У-пішінді қозғалтқыштағы ырғақтарының кезектесу                  720     -сурет. Жүк автомобилінің жақауына қозғалтқыштың бекітлуі:а — алдыңғы тіреу; б — артқы; 1 — буферлер; 2 — жетек күш; 3 — қосиін; 4, 10 — резеңке жастықша; 5 — ілінісу картерінің шеңгелі; 6, 8 — болттар; 7 — қақпақ; 9 — қосиін тқышның алдыңғы бөлігінде қозғалтқыштың екі жағынан екі тіреу және бір тіреу беріліс қорабының артыңғы бөлігінде орналасқан.Жүк автомобилдер қозғалтқышы жақтауға үш, төрт немесе бес тіреулерде бекітіледі. ЗИЛ 508 қозғалтқышын жақтауға бекітілуі үш тіреуде жүзеге асырылады. Алдыңғы тіреуі (1.12, а-сурет) та- ратуышы тегершілік қақпағында 4-резеңке жастықша орнатылған 3-қосиін болып табылады.Артқы тіреу (1.12, б-сурет) ілінісу картерінің 5-шеңгелі болып та- былады. Әрбір шеңгелге 6-болтпен 7-қақпақ бекітіледі, ол арнайы тоспа арқылы қозғалтқыш қисайған кезде 10-резеңке жастықшамен өзара әрекеттеседі. 7-қақпақ 8-болттармен қосиінге 9-жақтау бекітіл- ген. Сонымен бірге автомобиль кенеттен тоқтаған немесе ілінісу кезінде бойлық ауыстырудан қозғалтқышы бір ұшында цилиндрлер блогы бар, ал екінші жағынан – 1-резеңкелі буферлер арқылы көл- денең жетектерімен байланысты қосымша 2-жетек күшімен ұста- лынады.ГАЗ-3307, МАЗ-5335 автомобилдер және ПАЗ-3205 автобусының қозғалтқышы төрт тіреуде бекітіледі, ал КамАЗ автомобилінің қозғалтқышында тағы да беріліс қорабының сыртында бесінші қолдап тұратын тіреуі бар. Қозғалтқыш жұмысының тиімді көрсеткіштері Қозғалтқыштың иінді білігінде алынатын қуаты тиімділік қуаты деп аталады. Ол киловаттарда өлшенеді және қозғалтқыштың әртүр- лі жұмыс түзімдерінде стендік сынақтар арқылы мынадай формула- мен анықталадыN = M n /9570,e e eмұндағы M — стендте анықталатын қозғалтқыштың тиімді айналу моменті, Н ∙ м; n — иінді біліктің айналу жиілігі, айн/мин.Тиімділік қуаты қозғалтқыштың қосиінді-бұлғақты жүйесінде сораптардың жойылымына және газ бөліну жүйесіндегі үйкеліске кететін, сонымен бірге желдеткішті, сұйық сорғыны және басқа да қосалқы қондырғыларды іске қосуға жұмсалатын индикаторлық қу- аттан қуат өлшемі бойынша аз болып келеді.Осылайша, тиімділік қуаты Nқозғалтқыштың механизмі менжүйесінде шығындалатын механикалық жойылымдардың Nқуатөлшеміне индикаторлық қуатқа Nқарағанда аз, яғни N = N – Nм e і мҚозғалтқыштың пайдалы әсердің механикалық коэффициенті пдеп тиімділік қуаттың N индикаторлыққа N қатынасын айтады. Де-e імек, пайдалы әсердің механикалық коэффициеніη = N /N = (N – N) / N =1 – N /Nм e іі м і м еКарбюраторлы қозғалтқыштарда η= 0,70...0,85, жоғары айна-лымды дизелдерде η= 0,73... 0,87.Қозғалтқыштың жұмысқа жарамдылығын сипаттаушы негіз- гі көрсеткіштерге тиімділік қуатымен қатар иінді біліктің әрбір бұлғақты мойынына әсер ететін және оны айналма әрекетке ұшыра- татын нәтижелі күштер моменті болып табылатын тиімді бұраушы кезең жатады. Қозғалтқыштың берілген қуаты мен иінді біліктің ай- налуы жиілігінде тиімді бұраушы кезеңді M =9570 (N /n ) қатынасыe e ебойынша анықтауға болады. Мысалы, жеңіл автокөліктердің карбю- раторлы қозғалтқыштары үшін M = 70...190 Н-м.Қозғалтқышты оның жұмыс көлемін қолданудың тиімділігін баға-лаушы маңызды көрсеткішіне литрлік қуаты N= N /V ,кВт/л жата-л e hды, яғни оның жұмыс көлемінің Vл шақ келетін қозғалтқыштыңмаксималды қуаты N . Nкөп болған сайын қозғалтқыштың техника-e ллық-экономикалық көрсеткіштері де артады.Литрлік қуатты әдетте қозғалтқышты сығу дәрежесін, иінді біліктің айналу жиілігін, қозғалтқыштың цилиндріне келіп түсетін жанармайлық қоспаның массасы мен толу коэффициентін арттыру арқылы ұлғайтуға болады. Алайда литрлік қуатты ұлғайтқан кезде қосиінді-бұлғақты механизмнің бұйымдарына жүктеме ауырлайды.Карбюраторлы қозғалтқыштар үшін N= 18...40 кВт/л (бұдан азмән жүк автокөліктері үшін), ал жоғары айналымды дизелдер үшін= 15...25 кВт/л.Қозғалтқышқа жанармаймен қоса енгізілген жылуды қолданудеңгейін тиімді жұмысқа айналған жылу көлемінің Qжанармайдыңжануы нәтижесінде түзілген жылу көлеміне Q қатынасын білдіретінтиімді ПӘК - ηбағалайды: η = Q /Q .e e tКарбюраторлы қозғалтқыштар үшін η= 0,23...0,30; дизелдерүшін η= 0,28 ... 0,40.Қозғалтқыштың жанармайлық үнемділігін сипаттаушы көрсет- кіштерге жанармайдың шығыны жатады. Жанармайдың сағаттықшығыны Gбір сағатта берілген жұмыс түзімінде қозғалтқыштыңтұтынатын жанармайдың киллограмдағы санын көрсетеді.Қозғалтқыштың үнемділігін бағалау үшін әдетте жанармайдыңсағаттық шығынының Gқозғалтқыштың тиімділік қуатына Nқа-тынасын білдіретін жанармайдың тиімді меншікті шығынын gдаланады:пай-g = G /N .е т eКарбюраторлы қозғалтқыштар үшін g = 280... 340 г/(кВт-сағ); ди-зелдер үшін g = 220…260 г/(кВт-сағ).Қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігінің өзгеруімен қу-аттан Nбасқа сәйкесінше бұраушы кезеңі M , жанармайдың меншік-ті g және сағаттық шығындары Gда өзгереді.Бұл өлшемдердің иінді біліктің айналу жиілігіне графикалық түр- де бейнеленген тәуелділігін қозғалтқыштың жылдамдық сипат- тамасы деп атайды. Кедергі қалқанын толық ашу кезінде алынатын жылдамдықты сипаттаманы қозғалтқыштың сыртқы жылдам- дықты сипаттамасы деп атайды. Кедергі қалқанының тұрақты аралық күйлеріне немесе дизелдерде жанармайды аралықты беру                                                                                                                   -сурет. Автокөліктер қозғалтқыштарының сыртқы жылдамдықты сипаттамаларыа — НАМИ «Компакт» және ЗАЗ-1105 «Таврия»; б — ГАЗ-3307күйлеріне сәйкес келетін сипаттамаларды қозғалтқыштың бөлшек- тік жылдамдықты сипаттамалары деп атайды.Бұл сипаттамаларды жаңа қозғалтқыштарды сынаудан кейін ар- найы тежеуішті стендтерде тәжірибелік жолмен алады. Сыртқы (жылдамдықты) сипаттаманы тұрғызу үшін негізгі көрсеткіштерді алу принципі (1.13-сурет) кедергі қалқанының белгілі тұрақты күйі- нен жұмыс жасайтын қозғалтқыштың иінді білігін тежеуде, осылай- ша оның айналу жиілігін белгілі тұрақта мәндерге жеткізеді: мүм- кін болатын минималдыдан шектік максималды мәнге дейін. Осы орайда әрбір айналу жиілігіне жету үшін қажетті тежеуші кезеңді тормжәне осы жиіліктерге сәйкес келетін жанармайдың сағаттықшығынын Gөлшейді.Сынақтардың нәтижесі бойынша тиімді бұраушы кезеңі(M =М) мен жанармайдың сағаттық шығынының G иінді біліктіңe торм Тайналу жиілігінен птәуелділік қисықтары тұрғызылады. КейінненN және gанықтау үшін жоғарыда келтірілген тәуелділіктерді қолда-e eна отырып, сәйкесінше иінді біліктің әртүрлі айналу жиіліктері үшін жанармайдың меншікті шығыны мен қуаттың сандық мәндері табы- лады және олар бойынша графиктер тұрғызылады.Мысалы ретінде 1.13 а, б-суреттерінде НАМИ «Компакт», ЗАЗ- 1105 «Таврия» жеңіл автокөліктерінің және ГАЗ-3307 жүк көлігінің сыртқы жылдамдықты сипаттамалары көрсетілген. Сипаттама-да келтірілгендей (1.13а-сурет), НАМИ «Компакт» N» 41 кВт ав-токөлігі қозғалтқышының қуаты иінді біліктің айналу жиілігі п =5500 айн/мин кезінде үдейді. Қозғалтқыштың максималды бұраушы кезеңі біліктің айналу жиілігі шамамен 3300 айн/мин кезінде M = 80,4 Нм тең, ал жанармайдың минималды меншікті шығыны g » 280г/(кВт-сағ).ГАЗ-3307 автокөлігінің қозғалтқышы үшін бұл көрсеткіштер (1.13б-сурет) сәйкесінше тең болады: иінді біліктің айналу жиілігі 3200 айн/мин кезінде қуаты N = 92 кВт, 2000...2200 айн/мин кезін- де максималды бұраушы кезеңі M = 294,3 Н – м және жанармайдың минималды меншікті шығыны g » 310 г/(кВт-сағ). Басқа да карбю- раторлы қозғалтқыштардың сыртқы (жылдамдықты) сипаттамалары өз мәндеріне ие, бірақ қисықтары ұқсас түрге ие болады. Бақылау сұрақтарыАвтокөлікті қозғалтқыштарды қандай белгілері бойынша жіктейді?Жұмыс циклі деген не, ол төрт ырғақлі карбюраторлық қозғал- тқышта қалай жүзеге асады?Төрт ырғақлі дизелде жұмыс циклі қалай жүзеге асады?Сығу дәрежесі, цилиндрдің жұмыс көлемі және қозғалтқыштың литражы дегеніміз не?Индикаторлық диаграммаға тән нүктелерді және осы нүктелердегі қысым мен температураның мәндерін атаңыз.УЗАМ-331.10 қозғалтқышы моделінің белгіленуін түсіндіріңіз.ІЖҚ негізгі тиімді жұмыс көрсеткіштеріне анықтама беріңіз.8. Төрт цилиндрлі қозғалтқыш жұмысының бір ретін атаңыз.2 ТАРАУҚОС ИІНДІ – БҰЛҒАҚТЫ МЕХАНИЗМ Цилиндрлердің блогы және бастиегі Қозғалтқыштың қос иінді-бұлғақты механизмінің құрамына бұй- ымдардың екі тобі кіреді: қозғалыссыз және қозғалмалы. Қозғалыс- сыз бұйымдарға қозғалтқыш сүйеніші қызметін атқаратын цилин- дрлер блогы, цилиндрлер, блоктың бастиегі немесе цилиндердің бастиегі және картер тұғыры жатады. Қозғалмалы бұйымдар ретін- де сақинасы бар піспектер мен піспек саусақтар, бұлғақ, иінді білік, сермер болып табылады.Цилиндрлер блогы. V-тәрізді қозғалтқыштарда цилиндрлер бло- гы (2.1-сурет) сырты және ішінен барлық механизмдер мен жүйелер құрастырылатын көлемді құйылған корпус 6 секілді.Цилиндрлер блогының төменгі бөлігі картер 7 болып табылады, оның құйылған арқалықтарында иінді біліктің түпкі мойынтірегіне 2 арналған тіреу ұяшықтары орналасқан. Мұндай құйманы кейде блок-картер 1 деп атайды.Цилиндрлер блогының орта бөлігінде бөлуші біліктің тіреу мой- ындарына жылжу мойынтіректерін орнатуға арналған қуыстар 3 бар. Цилиндрлер блогын жалғау жазықтығы иінді біліктің өсі бойын-ша өтуі немесе оған қатынасты төмен ығыстырылған болуы мүмкін. Блок-картердің 1 төменгі бөлігіне май үшін резервуар қызметін атқаратын қалыпталған қатты тұғыр бекітіледі. Блоктағы каналдар  -сурет. V-тәріздес қозғалтқыштағы цилиндрлер блогы:а — жалпы түрі; б — артынан көрініс; 1 — блок-картер; 2 — түпкі мойынтірекке арналған ұяшық; 3 — бөлуші біліктің мойынтірегі үшін қуыс; 4 — суытушы сұй- ықтықтардың каналдары; 5 — цилиндрлердің салмалы гильзалары; 6 — цилиндр- лер блогының корпусы; 7 — блоктың картері; 8 — суыту қағанағыбойынша тұғырдағы май қозғалтқыштың үйкелуші бұйымдарына беріледі.V-тәрізді қозғалтқыштарда (ЗИЛ-508, ЗМЗ-511, ЯМЗ-238М2 және т.б.) қаттылықты арттыру үшін цилиндрлер блогын жалғау жа- зықтығын иінді біліктің өсінен төмен орналастырады. Цилиндрлер блогының құймасында блоктың қабырғалары мен салмалы гильза- лардың 5 цилиндрлерінің сыртқы беті аралығында қуыс 8 (2.1б-су- рет) ретіндегі қозғалтқышта сұйықтықты суытуға арналған қағанақ бар. Суытушы сұйықтық цилиндрлер блогының екі жағында орна- ласқан каналдар 4 арқылы (2.1а-сурет) суытушы қағанаққа беріледі. Цилиндрлер блогының алдыңғы бөлігінде бөлуші тегершіктердің қақпағы, ал артқы бөлігіне – тіркесу картері бекітіледі.Цилиндрлер блогы сұр шойыннан (ЗИЛ, КамАЗ, МАЗ және ВАЗ автокөліктерінің қозғалтқыштарында) немесе алюминийлі балқы- мадан (ГАЗ-3307, -3110 «Волга», ИЖ-21261 автокөліктерінің қозғал- тқыштарында) құйылады.Цилиндрлердің жұмыс беті (2.2-сурет) піспектің қозғалысы кезін- де бағыттауыш болып табылады және оны мен цилиндрлердің бло- гының бастиегі қозғалтқыштың жұмыс циклы орындалатын тұйық кеңістікті құрайды. Піспек мен піспек сақиналардың цилиндрге нық    -сурет. Қозғалтқыштар цилиндрлерінің сызбасы:а — қысқа құрғақ салмасы; б — құрғақ гильзасымен; в, г, д — ылғал гильзалар- мен; 1 — блок; 2 — с суыту қағанағы; 3 — құрғақ салмасы; 4 — төсеме; 5 — құрғақ гильза; 6 — бурт; 7 — ауыспалы ылғал гильза; 8 — резеңке сақина; 9 — мысты төсеме.бекітілуі және олардың арасындағы үйкеліс күшін азайту үшін ци- линдрлердің ішкі қуысын дәлдік пен тазалықтың жоғары деңгейінде жақсылап тазалайды, сондықтан оны цилиндр айнасы деп те атайды. КамАЗ дизельдерінде цилиндрлер айнасына майлаушы материал-дың жақсы ұстануы үшін ұсақ (ромба тәрізді) торды төсейді.Цилиндрлер суыту қағанағымен 2 бірге қабырғаларды бір тұтас ретінде құйылуы (2.2а-сурет) немесе блоктан 1 бөлек салмалы гиьзалар түрінде дайындалуы мүмкін. Салмалы гильзалар құрғақ гильзалар (2.2-сурет, 5), жонылған блокка престелген және сыртқы жағынан суытушы сұйықтықпен шайылатын ауыспалы ылғал гиль- залар 7 (2.2-сурет, в,г,д) болып жіктеледі.Жұмыс қоспасының жануы кезінде цилиндрлердің жоғарғы жағы қатты қыздырылады және жану өнімдерінің тотықтырғыш әсеріне ұшырайды, сондықтан цилиндрлер блогы немесе гильзаның жоғарғы жағына ұзындығы 40...50 мм (ЗИЛ-431410, ГАЗ-3307 және т.б. автокөліктердің қозғалтқыштарында) болатын қысқа салмалар- ды 3 (құрғақ гильзалар) престейді. Салмаларды жоғары төзімділік пен коррозияға тұрақтылыққа ие легирленген шойыннан жасайды.Ылғал гильзаны орнатқан кезде бурт 6 (2.2в-суретті қараңыз) жалғау жазықтығынан 0,02...0,15 мм-ге шығып тұрады. Бұл блок пен цилиндр бастиегі арасында буртты төсеме 4 арқылы қыса оты- рып, оны тығыздауға мүмкіндік береді.Төменгі бөлікте гильза екі рзеңке сақиналармен 8 (ЗИЛ-508 қозғалтқыштарынла, ЯМЗ-236М2, КамАЗ-740 және т.б. дизельдер- де) немесе гильзаның төменгі белдігінен кесік бойында орнатылған   -сурет. Карбюраторлық қозғалтқыштардың жану камераларының формалары:а — жартылай сфералы; б — жартылай сүйірлі; в — аралас; 1 — клапандар; 2—жану камералары; 3 — тұтандыру білтесі.мыс төсемелермен 9 (ГАЗ, «Москвич» және т.б. автокөліктердің қозғалтқышында) тығыздалады. Қозғалтқыштарда ылғал гильзалар- ды қолданудың артықшылығы олардың жылуды жақсы бұрылуын қамтамасыз етуінде. Бұл цилиндрпіспекті топ бұйымдарының жұ- мысқа жарамдылығы мен қызмет мерзімін ұлғайтады, осы орайда эксплуатациялау үрдісі кезіндегі қозғалтыштардың жөндеу жұмы- старымен байланысты шығындарды азайтады.Цилиндрлер бастиегі. Цилиндрлер бастиегінде клапандар 1, тұтандыру білтелері 3 немесе дизелдердегі бүріккіштер орнатылған    -сурет. V-тәріздес қозғалтқыш цилиндрінің бастиегі:а — жану камералары жағынан көрініс; б — иінағаш жағынан көрініс; 1 — жану камералары; 2 — шығармалы клапандардың ауыттары; 3 — тұтандыру білтелері үшін қуыстар; 4 — кіріспелі клапандардың ауыттары; 5 — суытушы сұйықтықтың циркуляциясына арналған каналдар; 6 —жанармайлы қоспаны жеткізуге арналған каналдар; 7 — пайдаланылған газдарды алып кетуге арналған каналдар; 8 — тұтан- дыру білтелері; 9 — бастиекті бекіту бұрандамалары.жану камералары 2 орналасқан (2.3-сурет). Цилиндрлер бастие- гінде клапандық механизм жетектерінің бұйымдары мен желілері бекітіледі. Карбюраторлық қозғалтқыштарда да, дизельдерде де қоспа түзілу үрдісіне елеулі түрде жану камераларының формалары әсер етеді. Карбюраторлық қозғалтқыштарда жану камераларының жартылай сфералы, жартылай сүйірлі және аралас түрлері кең та- ралған 2.3а-в-сурет).Цилиндрлердің қатарлық орналасымы бар қозғалтқыштарда ор- тақ бір цилиндрлер бастиегі болса, цилиндрлердің орналасымы V-тәріздес қозғалтқыштарда әрбір үш цилиндрге (ЯМЗ-240М ди- зелі) екі (ЗИЛ-508, ЗМЗ-511 және т.б. қозғалтқыштар) немесе төрт бастиек тиесілі болады. КамАЗ автокөлігінің қозғалтқышында әрбір цилиндр бөлек цилиндрлер бастиегімен жабдықталған.2.4-суретте ішкі жағында шығармалы клапандардың салмалы ауытпалары 2, кіріспелі клапандардың ауытпалары 4 және тұтанды- ру білтелеріне 8 арналған қуыстар 3 орналасқан жану камералары 1 бар ЗИЛ-508 автокөлігінің V-тәріздес қозғалтқышының цилин- дрлер бастиегі көрсетілген. Бір жақты бетінде жанармайлық қоспа- ны жеткізуге арналған каналдар 6 мен суытушы сұйықтықтардың циркуляциясына арналған каналдар 5 жасалса, ал екінші жағында – пайдаланылған газдарды алып кетуге арналған каналдар 7 жасалған (2.4б-сурет). Әрбір жану камераларында клапан төлкелерінің бағыт- тауыштарын престеуге арналған қуыстар бар. Бастиек пен цилиндр- лер бастиегі арасындағы жалғастыру жазығы болатты-асбестті төсе- мелермен тығыздайды.Цилиндрлердің бастиегі блокқа гайкасы немесе бұрандамалары 9 бар түйреуіштермен бекітіледі. Цилиндрлер бастиегінің гайкалары немесе бұрандамаларын әрбір қозғалтқыш үшін созылу кезеңі орна- тылған белгілі ретпен біркелкі түрде созады. Піспек топтар және бұлғақтарПіспек. Жұмыс жүрісі кезінде піспек газдардың қысымын қабыл- дайды және оны бұлғақ арқылы иінді білікке жібереді. Піспек негізгі үш бөліктен тұрады (2.5-сурет): түбі 5, піспек сақиналар үшін онда жонылған жырашықтары бар тығыздаушы бөлік және беткі қабаты цилиндр айнасымен түйісетін кетек 7. Піспектің түбі жану камерасын түзетін цилиндр бастиегінің ішкі бетімен бірге газдардың қысымын тікелей қабылдайды: ол жазықты (ЗИЛ-508, ЗМЗ-511 қозғалтқышта- ры), дөңес («Москвич» автокөлігінің кейбір қозғалтқыштарында) және қалыпты (ЯМЗ, КамАЗ дизелдерінде) болуы мүмкін.Карбюраторлық қозғалтқыштарда аса кең таралымға жасалуы- ның қарапайымдылығымен ерекшеленетін жазық түптер ие болды (2.5а-сурет). Түп 5 пен тығыздаушы бөлік 6 компрессиялық және май сылғыш сақиналары 3 орналасатын піспектің бастиегін құрай- ды. Сақиналардың саны қозғалтқыштың түрі мен иінді біліктің ай-   -сурет. Піспектер:а — карбюраторлық қозғалтқыштарда; б —КамАЗ дизелдерінде; в —ЯМЗ дизелдерінде; 1 — мұздатқыш; 2 — дөңесше; 3 — піспек сақиналар; 4 — піспекті орнатуға арналған белгі; 5 — түбі; 6 — тығыздаушы бөлік; 7 — піспе кетегі; 8 — піспек саусақ. налу жиілігіне байланысты. Піспектің бастиегі мен цилиндр қабы- рғасы арасындағы саңылау 0,4...0,6мм шамасында.Сопақ қима конусының формасы секілді піспектің кетегі 7 оның цилиндрдегі қозғалысы кезінде бағыттаушы болып табылады. Ішкі жағынан онда суытушы қырлары мен үдеулері – піспек сақинаға 8 арналған қуыстары бар дөңесшелер 2 бар. Кейбір қозғалтқыштар- дағы піспе кетегінің бір жағында қыздыру кезінде піспектің сынала- тынын алдын алатын Т және П-тәріздес жылулық тіліктері жасалған. Осы мақсатта ВАЗ-2109, 2110 қозғалтқыштарында және олардың түрөзгерістерінде кетектегі жылулық тіліктердің орнына алюминий- ді піспектің бастиегіне оның жылулық кеңеюсін шектейтін термо- компенсациялық болат пластина құйылған.Піспектің еркін қозғалысы үшін оның кетегі мен цилиндар ай- насы арасында олардың қалыпты жылулық күйлерінде (80...95°С) әртүрлі қозғалтқыштар моделіне 0,04...0,08 мм құрайтын саңылау қажет.Қыздыру кезінде піспектің қайырылуын алдын алу үшін оның бетінде піспек сақиналардың кесіктері жағында жергілікті тереңдік- тер – піспектен жылудың алып кетілуіне әсер ететін және оны май- лау жағдайларын жақсартатын мұздатқыштар жасайды.Тікелей бүркуі бар дизелдерде (КамАЗ-740, ЯМЗ-236М2, -238М2 дизелдері) піспектің түбінде жану камерасын орналасады (2.5, б, в-сурет), ал піспектің кетегінің формасы сопақ қималы конус тәрізді, бірақ тіліктерсіз, бұл өз кезегінде оған қажетті беріктікті береді. Сонымен қатар, піспек кетігінің төменгі бөлігінде кейбір қозғал- тқыштарда (КамАЗ-740, ВАЗ-2109) иінді білікті қарсылықтарына арналған жақты ойықтар кездеседі.Қозғалушы массалардың қайтармалы-келтірмелі инерция күштерін азайту үшін піспектерді әдетте олардың массаларын азай- ту мақсатында жеңіл кремний-алюминий балқымаларынан жасайды. Қозғалтқыштарды жинау кезінде массалары 3...7 г аспайтын піспек- тер алынады.Піспектің түбінде жоғары температуралар әрекет етеді, сондықтан піспектің бірінші жырақшасының тозуға төзімділігін арттыру үшін жоғары піспек сақинаға шойынды сақиналы салманы орнатады (ЗИЛ- 508, КамАЗ-740 және т.б. қозғалтқыштарда.).ЖӨН арқылы өту кезінде піспек бүйірлі бағытта цилиндрдың бір қабырғасынан екіншісіне ығысады және бұл дүрсілдеген дыбы- стармен естіледі. Оларды жою үшін ЗИЛ- 431410, ЗМЗ-511, «Мо- сквич-2141» және басқа да автокөліктердің қозғалтқыштарында пі- спек саусақтың астындағы қуыстың өсін піспектің диаметралдық жазығынан қозғалтқыштың оң жағына қарай 1,5-2 мм-ге ығыстырады (автокөліктің жүрісіне байланысты).Цилиндрлерге піспектерді жылулық тіліктері жоқ піспектің бөлігі жұмыс жүрісі кезінде бүйірлердегі қысымды сезінетіндей етіп орнату қажет. Осы мақсатта піспектің түбінде цилиндрге піспекті орнатқан кезде қозғалтқыштың алдыңғы бөлігіне бағытталатын белгі 4 немесе тілше жасайды.Піспек сақиналар. Піспек сақиналардың негізгі функциясы – жану камерасының тығыздалуы және піспек-цилиндр-жырашақтар байланысының бітеулігін қамтамасыз ету. Сонымен бірге, жұмыс қоспасының жануы кезінде жылудың көп бөлігі піспекпен сіңіріледі және одан піспек сақиналар арқылы алып кетіледі.Құрылымдық піспек сақина (2.6-сурет) құлып деп аталатын саңы- лауы бар жазық кескінді серіппе тәріздес. Құлып піспекге сақина- ларды орнатуға мүмкіндік береді және қозғалтқыштың жұмыс жасау үрдісінде қыздырылуы кезінде олардың еркін таралуын қамтамасыз етеді. Піспек сақиналар компрессиондық және мый сылғыш болып жіктеледі.Компрессиондық сақиналарды 2 піспекдегі жырашықтың биіктігі бойынша белгілі саңылауымен (0,02...0,07 мм) таңдап алады. Цилин- дрге піспекті орнату кезінде құлыпты сақиналар кішкене саңылауға дейін сығылады және цилиндрдің бетіне нық төселеді, бұл өз кезегін- де қозғалтқыш картеріне газдың жарылуы мен цилиндр қабырғала- рынан жану камераларына майдың түсуін алдын алады. Мый сылғыш сақина 3 цилиндр қабырғасынан артық майларды алады және оны картер тұғырына алып кетеді.Піспек сақиналарды легирленген шойындардан жасайды, ал дина- микалық жүктемелері үлкен қозғалтқыштар үшін – арнайы болаттан. Жоғары компрессиондық сақинаның бетін тозуға төзімділікті арт- тыру үшін кеуекті хромдауға ұшыратады, ал қалған сақиналарды іске кірістіруді жылдамдату үшін қалайы немесе молибденнің жұқа қаба-тымен қаптайды.   -сурет. Піспек сақиналар:а — Піспек сақиналардың түрдері; б — піспекде сақиналардың орналасуы; 1 — майдың өтуіне арналған тіліктер; 2 — жоғары компрессиондық сақиналар; 3 — май сылғыш сақина; 4 — құрылымдық сақинаның сақиналық дискілері; 5, 6 — сәйкесінше өстік және радиалды кеңейткіштер; 7 — төменгі компрессион- дық сақиналар; 8 — шойын салмасы; 9 — компрессиондық сақиналардың ішкі қырнаулары.  Шойын май сылғыш сақинасы 3 компрессиондықтан майдың өтуіне арналған тіліктердің 1 болуымен ерекшеленеді. Піспектің жырақшасында май сылғыш сақинаның астына майды піспектің ішіне алып кету үшін бір немесе екі қысты теседі. Көпшілік қозғал- тқыштарда құрылымдық болат май сылғыш сақиналар қолданыла- ды. Мысалы, ЗИЛ-508 қозғалтқышында әрбір піспекге үш компрес- сиондық және бір құрылымдық май сылғыш сақиналарды орнатады. Құрылымдық май сылғыш сақина құрастырмалы, ол екі болат сақи- налы дисктерден 4 және екі кеңейткіштерден: өстік 5 және радиалды 6 тұрады.Піспектің жырақшаларындағы және шойын салмаларындағы 8 компрессиондық сақиналарды осы сақиналардың ішкі цилиндрлік бетіндегі қырнаулары 9 жоғары, піспектің түбіне қарай орналасты- рады. Төменгі компрессиондық сақинаның 7 сыртқы беті үлкен не- гіздемесі төмен қаратылған және ол піспек-цилиндр қосылысының жақсы нығыздалуына әсер ететін кішкене конустылыққа ие.Көптеген қозғалтқыштарда екі жоғары компрессиондық сақи- налар мен шойы май сылғыш сақинасы арасындағы саңылау 0,25... 0,60 мм құрайды, төменгі компрессиондық сақинада — 0,15.0,40 мм, құрылымдық май сылғыш сақиналарының құлыбындағы сақиналы дисктерде — 0,8... 1,4 мм.Шойын май сылғыш сақинасының бар кезінде барлық сақи- налардың құлыптары піспекге орнатылу барысында 90° бұрышта айнала орналастырады. Болат құрылымдық май сылғыш сақинаны орнатқанда теңдей бұрыштың аралықтарға компрессиондық сақина- лардың құлыптары ғана ығысады.Піспек саусақ. Піспекті бұлғақтың жоғары бөлігіндегі басти- екпен топсалы байланыстыру үшін піспек саусақ қолданылады. Саусақтар арқылы едәуір әрекеттер беріледі, сондықтан оларды кейінгісі цементтенуі немесе жоғары жиілікті тоқпен сынауы бар легирленген немесе көміртекті болаттардан жасайды. Піспек саусақ 11 (2.7-сурет) бұлғақтың жоғарғы бастиегімен өтетін және піспектің 2 дөңесшелеріне 1 тірелетін сыртқы беті жақсы тегістелген қалың қабырғалы құбырды білдіреді.Бұлғақпен және піспекпен байланысу әдісіне байланысты сау- сақтар құбылмалы және бекітілген (әдетте бұлғақтың бастиегіне) болып бөлінеді.   -сурет. Бұлғақты-піспек топ:1 — қырнаулар; 2 — піспек; 3 — цилиндрлер гильзасының құрғақ салмасы; 4 — бұлғақтағы қуыс; 5 — гайка; 6 — шплинт; 7 — қақпақ; 8 — бұлғақтың төменгі бөлі- гі; 9 — бұрандама; 10 — тоқтатқыш сақина; 11 — піспек саусақ; 12 — бұлғақтың жоғары бастиегі; 13 — төлке; 14 — бұлғақ өзегі; 15 — жұқа қабырғалы болат ішпек- тер; 16 — шығыңқылар (қылқандар).Аса кең таралымға бұлғақтың жоғары бөлігіне орнатылған төлке 13 мен қырнауларда еркін бұрылатын құбылмалы піспек саусақтар ие. Піспек саусақтың өстік қозғалысы піспек қырнауларында орна- ласқан тоқтатқыш сақиналармен 10 шектеледі.Жұмыс жасау қозғалтқыштағы піспектің қырнауларында алю- минді балқыма мен болаттың сызықтық кеңею коэффициентінің әртүрлі мәндерінен саусақтардың дүрсілі орын алуы мүмкін. Бұл құбылысты жою үшін қозғалтқыштың барлық жұмыс жасау түзім- дерінде қалыпты жылулық саңылауды (0,01... 0,03 мм) қамтамасыз ететін 80-90 °С температураға дейін піспекті қыздыра отырып қыр- наулардағы саусақтарды созылыңқы түрде орнатады.Бұлғақ. Ол піспек мен иінді біліктің қос иінімен жалғастыруға арналған және жұмыс қозғалысында піспекдегі газдардың қысымын иінді білікке беруде қамтамасыз етеді, ал қосалқы ырғақлерде (кіргі- зу, сығу, шығару), керісінше, - иінді біліктен піспекге қарай. Қозғал- тқыштың жұмысы кезінде бұлғақ күрделі қозғалысқа ие болады. Ол цилиндрдің өсі бойында қайтармалы-келтірмелі түрде қозғалады және піспек саусақтың өсіне қатысты тербеледі.Бұлғақты (2.7-сурет) легирленген немесе көмірленген болаттан жасайды. Ол қос таврлы қиманың өзегінен 14, жоғары бастиек- тен 12, төменгі бастиектен 8 және қақпақтан 7 тұрады. Бұлғақтың өзегінде 14 піспек саусақты мәжбүрлі майлау кезінде майлы канал секілді өтпелі қуыс тесіледі (көбінесе дизелдерде).Төменгі бастиекті 8, әдетте, бұлғақтың өсіне перпендикулярлы жазықта жалғаушы етеді. Төменгі бастиек жоғары өлшемдерге ие болғанда және цилиндрдің диаметрінен асқан жағдайда (ЯМЗ ди- зелдерінде) бастиектің жалғау жазығын бұрышта жасайды (қиғаш тілінді), бұл өз кезегінде бұлғақтың төменгі бөлігімен сипатталатын шеңбердің радиусын азайтуға және бұлғақты цилиндр арқылы орна- туға мүмкіндік береді.Бұлғақтың қақпағы бұлғақтың өзі секілді болаттан жасалады және төменгі бастиекпен бірге өңделеді, сондықтан бір бұлғақтан екіншісіне қақпақты ауыстыруға болмайды. Осы мақсатта бұлғақтар мен қақпақтарда белгі қалдырады. Бұлғақтың төменгі бастиегін жи- нау кезінде жоғары дәлдікті қамтамасыз ету үшін оны қақпағын 7 гайкалармен 5 тартылатын және шплинт 6 немесе шайбамен тоқта- тылатын бұрандамалардың 9 жонылған белдіктерімен бекітеді. Төменгі бастиекке ішкі жағынан антифрикциондық балқыманың қабатымен қапталған жұқа қабырғалы болат ішпектер 15 түріндегі бұлғақты мойынтіректі орнатады.Өстік ығысу мен бұралудан ішпектер бұлғақтың төменгі бастие- гі мен оның қақпағының жырақшаларына кіретін қылқандармен 16 ұсталып тұрады.Бұлғақ пен қылқанның жоғары бөлігінде майды цилиндрдің ай- насына немесе бөлуші иінге периодты түрде бүркейтін қуыс 4 жаса- лынады (ЗИЛ-508, ЗМЗ-511, ВАЗ- 2109 қозғалтқыштарында).   -сурет. Иінді білік пен сермер:1 — шкив; 2 — храповик; 3 — май қайырғы; 4 — тіреуші шайба; 5 — тіреуші сақина; 6 — түпті мойынтіректің ішпегі; 7 — бұлғақты мойын; 8 — түпті мойын; 9 — жағы; 10 — майды жеткізуге арналған канал; 11 — бұлғақ; 12 — піспек; 13ағызатын (дренажды) қуыстар; 14 — май тастаушы қырқа; 15 — май айдаушы жырақша; 16 — сермердің тісті шірі; 17 — шарлы мойынтірек; 18 — тығызда- ма;19 — фланец; 20 — бұрандама; 21 — сермер; 22 — резеңке төсеме; 23 — ағаш тығыздауыштар; 24 — мойынтіректің қақпағы; 25 — май қуысы; 26 — бітеуіш; 27қылқан; 28 — антифрикциондық қаптаманың қабаты; 29 — қарсы салмақ; 30 — газ бөлудің тегершігі; 31 — иінді біліктің алдыңғы шеті. Қосиінді-бұлғақты механизмнің біркелкілігі үшін бұлғақтар мас- саларының айырмасы 6 г аспауы қажет. V-тәріздес қозғалтқыштар- дағы иінді біліктің әрбір бұлғақты мойынында екі бұлғақ орна- ласқан. Осы қозғалтқыштарда бұлғақты-піспекті топты дұрыс жинау үшін піспектер мен бұлғақтарды белгілері бойынша орнатады. Ка- мАз-740 дизелінің бұлғағындағы қақпағы мен өзегінде белгілерді үш таңбалы нөмірлер ретінде жасайды. Сонымен бірге, бұлғақтың қақпағында цилиндрдің реттік нөмірін қағады. Осылайша, ЗИЛ-508 қозғалтқышында піспектің 12 түбіндегі белгі (2.8-сурет) қозғал- тқыштың алдыңғы жағына қарай бағытталуы қажет. Осы орайда сол жақтағы цилиндрлері үшін бұлғақтағы белгі піспекдегі белгі бағыт- талған жаққа қарай бағытталы қажет, ал оң жақтағы цилиндрлердегі бұлғақтың белгісі піспектің белгісіне қатысты қарама-қарсы жаққа қарай бағытталады. Иінді білік және сермерИінді білік. Иінді білік газ қысымының күшін піспектен, қайталамалы-ілгерілемелі қозғалыстың инерция күшінен және қосиінді-бұлғақты механизмнің айналмалы массасынан алады.Піспек арқылы иінді білікке берілетін күштен айналма пайда болып, ол трансмиссия көмегімен автомобиль доңғалағына беріледі. Иінді білікті қоспалы болатты қалыптау арқылы немесе жоғары берік магний шойынынан жасайды (ЯМЗ, ЗМЗ, ВАЗ және басқақозғалтыштар).Иінді білік (2.8 сурет) түпкі 8 және бұлғақ 7 мойыннан, теңсерілуден 29, артқы жақтағы шарлы мойын тіректі орнықтыру саңылауынан 17 берілу қорабының жетекші білігінен және сермерді бекітетін ернемеден 19, алдыңғы жақтағы оталдыру иінтерегінің 2 білікті айналдырмай ұстап тұруынан, газ тарататын 30 тістегеріш және желдеткіш жетегінің 1 тегершігінен, сұйық сораптан және генератордан тұрады.Бұлғақ мойын 7 бетімен бірге 9 қосиінді түзеді. Түбірлі мойынтірегі ортадан тепкіш күштен босату үшін теңгерілім 29 көмектеседі, ол бетпен бірге бір тұтас болып жасалады, оның майды жеткізіп отыратын 10 арналары болады немесе оған бұрандама арқылы бекітіледі. Егер бұлғақ мойынның екі жағынан да 7 түбірлі мойынтірегі 8 орналасса, онда мұндай иінді білікті толық тіреулі деп атайды.ЗИЛ-508, КамАЗ-740, ВАЗ-2109 толық тіреулі білікті қозғалтқыштар, жоғары қаттылығымен ерекшеленеді, қосиінді- бұлғақты механизм жұмысын арттырады. Түбірлі мойынның саны қозғалтқыш цилиндрінің саны мен типіне байланысты. Мысалы, цилиндрлер қатар орналасқан төрт цилиндрлі қозғалтқышта үшеу немесе бесеу, ал алты цилиндрліде – төртеу немесе жетеу, V- бейнесіндегі сегіз цилиндрліде – бесеу болуы мүмкін.Иінді біліктің 9 бетінде түбірлі мойынтіректен майлы қуысқа 25 майды айдау үшін көлбеу арналар 10 бұрғыланған, бұлғақты мойында үлкен диаметрлі арна түрінде орындалған және бұрандалы қақпақпен 26 жабылады. Бұл қуыстар сазтұтқы болып табылады, иінді білік айналауы барысында ортадан тепкіш күш әсерінен май құрамында болатын тозған өнімдер жинақталады.Цилиндр блогындағы түбірлі мойынтірек астындағы ұяшық пен оның қақпағы 24 бірге ысырап етеді, сондықтан қозғалтқышты жинағанда мойынтірек қақпақтарын дәлдеу бойынша тек өзінің орнына орнықтыру қажет. Түбірлі мойынтіректің жұқа бүйірлі ішпегі бұлғақты мойынтірек ішпегі сияқты үйкеліске төзімді қоспамен жабылған, тек мөлшері жағынан ғана ерекшеліктері бар. Үш металлды болат-қалайы мен болат-қорғасын ішпектерін кеңінен қолдану үйкеліске төзімді қабаттың қажалуға қарсы тұра алатындығына байланысты.Жеңіл автомобильдердің карбюраторлы қозғалтқышы үшін АМО- 1 -20 (1.. .1,5 % мыс, 20.. .22 % қалайы, 0,2...0,3 % темір, қалғаны— алюминий) ерітінділерін пайдаланады. Автомобильдердің карбюраторлы қозғалтқышы үшін, ережеге сай СОС6-6 (5.6% сүрме, 5.6% қалайы, қалғаны — қорғасын) ерітінділерін пайдаланады.Тез жүретін дизельдерде үйкеліске төзімді материал ретінде қорғасынды қоланы БрС30 (30 % қорғасын) қаттылығы НВ 30.35 немесе осындай қаттылықты беретін АСМ (алюминий — сүрме— магний) қоспасын қолданады. Ішпектегі үйкеліске төзімді материал қабатының жуандығы 0,3.0,7 мм құрауы мүмкін. Ішпектің негізі ретінде мыспен қабатталған жуан 1.1,5 мм болат лента болады, ол лентаны шіруден қорғайды және үйкеліске төзімді материалмен жақсы бекіуін қамтамасыз етеді. Бойлап қозғалтқанда және айналдырғанда ішпек дөңес болып 27 блок ұяшығына немесе қақпағының сәйкес саңылауына кіреді.Иінді біліктің осьтік жүктемесі көбінесе карбюраторлы қозғалтқышта тірек шайбасы 4 мен үйкеліске төзімді қоспаның ішкі жағынан құйылған болат тіректі сақинамен 5 есептеледі.Дизельді иінді біліктің осьтік жүктемесі артқы түбірлі тіректің ұшында орналасқан қола немесе болат алюминий тіректі жартылай сақинаның екі жұбымен есептеледі.«Москвич» және ВАЗ жеңіл автобильдерінің иінді біліктің алдыңғы жағындағы қозғалтқыш картерінен май ағып кетпес үшін өздігінен қысатын тығыздама мен шағылдырғыш орнатады.ЗИЛ-508 қозғалтқышының иінді біліктің алдыңғы жағы 31 рәзеңкеден жасалған тығыздамамен нығыздалған, ол таратушы тістегіріш қақпағында орналасқан, ал иінді біліктің тістегеріші 30 пен тегершігі 1 арасында майды шағылыстырушы орналасқан 3, ол майды картер ішіне айдайды.Иінді біліктің артқы жағын нығыздау графитті талшықты тығыздамамен 18 қамтамасыз етіледі, ол мойынтіректің ұяшығының сақиналы жырашығында және қақпағында 24 орналасқан, жалғау бойында қосымша резеңкелі төсеніштер орналасады 22, ал жан- жағынан – ағаш нығыздағыштар 23 қойылған. Сонымен қатар, иінді біліктің артқы мойнында спираль тектес май айдайтын жырашық 15 пен май түсіретін тарақ 14 бар, соның негізінде май, ағызатын тесік арқылы май картердің түпқоймасына жеткізіледі.Сермер. Піспекті орнынан жылжыту үшін, бос жүру кезіндегі көп цилиндрлі қозғалтқыштың иінді білігінің тең дәрежеде айна- луын қамтамасыз етеді, қозғалтқыштың іске қосылуын жеңілдетеді, автомобильдің орнынан қозғалуы барысында және қозғалтқыштың барлық жұмыс режимінде трансмиссия агрегатының айналу кезінде- гі берілісте қысқа мерзімді жүк түсуін азайтады. Сермерді 21 шой- ыннан дайындайды және иінді білікті жинауда динамикалық түрде теңестіреді. Сермер ернеуінде 19 қатаң түрде белгілі қалыпта шеге- мен менесе бұрандамен 20 ернеуге бекітіліп орталықтандырылады.ЯМЗ-236М2 және КамАЗ-740 дизельдерінің сермері екі шегемен және бұрандамен ернеуге емес, тікелей иінді білікке бекітіледі. Сермер тоғынына тісті тәж 16 тығыздалынған, ол қозғалтқышты іске қосқанда стартермен бірге иінді білікті айналдыру үшін арналған. Сермер тоғыны немесе бүйірі көптеген қозғалтқыштарда белгіқойылады, сол арқылы от алдыруды (карбюраторлы қозғалтқыш) орнату барысында бірінші цилиндр поршенінің ЖӨН (жоғары өлі нүкте) немесе жанармайдың беріле бастау уақытын (дизельде) анықтайды.ВАЗ-2108, -2109 және басқа да алдыңғы жетектегі автомобильдерде сермер иінді біліктің ернеудің цилиндрлі дөңесінде орталықтандырылады және оған алты бұрандалы бұрандама бекітіліп, герметик жағылады. Бұранданың орналасуына байланысты сермерді білікке тек екі жағдайда ғана бекіте алуға болады.Сермердің артқы жағындағытісті тәж маңайында конусты қуыс түрінде белгі орналасқан, ол бірінші және төртінші цилиндрде ЖӨН (жоғары өлі нүкте) анықтайтын қызмет атқарады. Қысым импульсін жасау үшін ЖӨН (жоғары өлі нүкте) піспек жағдайында сермердің тәжінде болат шеге тығыздылынған, ол оталдыруды тарату тетігімен өзара әрекетке түседі. От алдыру кезін реттеу үшін сермердің сыртқы бетінде сызық із бар, ол ажыратқыш картерінің тексеру саңылауында орналасқан шкала бойынша бағдарланады.Сермерді жөндеу барысында оның жұмыс бетінде 1 мм аспайтын тереңдікте бунақ бар, сол арқылы жеңіл жарылған, қажалғандарды алып отырады. Сермердің тік бунағы қозғалтқыштың жүктемелі жұмыс кезеңінде ажырап кету қауіпімен ұшырасады..Бақылау сұрақтары 1. Қосиінді-бұлғақты механизмінің қозғалатын және қозғалмайтын де- тальдарын атап шығыңыз?Піспектің негізгі бөлігін атап өтіңіз және құрылғысын түсіндіріңіз?Қозғалтқышқа «ылғалды» цилиндр гильзасын орнықтыру қажеттілі- гін түсіндіріңіз?Цилиндр айнасымен піспек етегі арасына қандай саңылау қойыла- ды?Бұлғақ пен иінді білік қалай орналасқан?Сермер қандай қызмет атқарады және иінді білікке қалай бекітіледі?3 ТАРАУГАЗ ТАРАТУ МЕХАНИЗМІ 3.1 Газ тарату механизмінің негізгі типтері Газ тарату механизмі цилиндрге уақытылы жанармай қоспасын (карбюраторлы қозғалтқыш), немесе тазартылған ауаны (дизель) жеткізіп және игерілген газды шығару үшін арналған.Піспекті төрт ырғақты карбюраторлы қозғалтқыш жанармай қоспасын жіберу және игерілген газды шығару төменгі және жоғарығы қалыпта тұратын клапандар арқылы жүзеге асырылады. Төменгі қалыпта орналасқан клапан цилиндр блогында орналасқан, алжоғарғы қалыптаорналасқанклапанцилиндрбасындаорналасқан. Заманауи қозғалтқыштар көбіне газ тарату механизмінде клапандар жоғарғы қалыпта орналасқан, мұндай жағдайда жанатын камера кешенді болады, цилинардің толу мүмкіндігі артады, клапандарды реттеу оңай жүреді және салқындатқыш сұйықтықпен жылуды жоғалту айтарлықтай азаяды (автомобиль қозғалтқыштарыЗИЛ-431410, КамАЗ-5320, ГАЗ-3110 «Волга», ВАЗ-2109, -2110).Клапандары жоғарғы қалыпта орналасқан бір қатар қозғалтқыштарда (3.1 сурет) таратқыш біліктің бағдартқыш 17 күші итергішке 16 беріледі, одан – қарнаққа 15 беріледі. Қарнақ реттеу бұрамасы арқылы 14 иіннің қысқа иығына әсер етеді 11, яғни, осьімен айналып 12 бір ұшымен клапанның желісін басады 2. Сонымен серіппе 6 қысылады, ал клапан астына басылады да еріктен ауытқып 1, клапанның міндетіне байланысты жанармай қоспасын іске қосады немесе игерілген газды шығарады. Жұдырықшаның дөңес жері 17 итергіштен 16, шыққаннан кейін клапанды механизм серіппенің 6 әсерінен қалыпты жағдайына келеді. Цилииндр басында тығыздатылған 5 бағыттаушы тығынның қалыпы тоқтатқыш сақинаға 4, ал реттеуші бұрама 14 — контргайкаға бекітіледі 13. Клапан өзегінің жоғарығы ұшы тығын 9 көмегімен тарелкада 8 орналасқан сухарикке 10 бекітіледі.Таратқыш біліктер клапанның жоғары қараған қалпында цилиндр болгына орналасуы мүмкін — төмен (ЗИЛ-431410, -4331, КамАЗ-5320 автомобиль қозғалтқыТаратқыш біліктің жоғары қараған қалпында (сурет 3.2) итергіш пен қарнақ болмайды, соның салдарынан клапанды механизмнің инерциялы күші мен массасы азаяды, ол иінді біліктің айналу жиілігін арттыруға және қозғалтқыш жұмысы барысында шуды азайтуға мүмкіндік береді.ВАЗ автомобильінің артқы жетегіндегі қозғалтқышында (сурет 3.2, а) таратқыш білік цилиндр блогы басының 2 жеке картерінде орналасқан және мойынтірек жылжуымен айналады.Бір қатарға орналасқан клапан жетегі 1 бір иінтіректің иіні (рокер) 32.8-сурет. Иінді білік пен сермер:1 — ершік; 2 — клапан сояуы; 3 — бағыттаушы тығын; 4 — тоқтатқыш сақина; 5 — цилиндірдің бастиегі; 6серіппе; 7 — тығыздағыш қақпақша; 8 — табақша; 9 — тығын; 10 — кептір- гіш; 11 — иін; 12 — ось; 13 — контргай- ка; 14 — реттеуші бұрама; 15 — қарнақ; 16 — итергіш; 17 — жұдырықша  арқылы таратқыш біліктің 4 тікелей жұдырықшасынан жүзеге асады. Бір иінтіректі клапан өзегіне, екінші жағымен —бұранданың 5 сфералық басына сүйенеді және оған 7 шпильді серіппе көмегімен тіреледі.ИЖ-2126 автомобиль қозғалқышында (сурет 3.2, б) енгізу клапаны 1 екі қатарға орналасқан және таратқыш газдың жұдырықшасының 4 иіні 9 арқыл+ы іске қосылады. Клапандағы жылу саңылауын реттеу үшін сфералық ұшымен 8 байланысқан реттеу бұрандасы 5 мен контргайка арқылы жүреді.ВАЗ-2109, -2110, -2111алдыңғы жетектегі автомобиль қозғалтқыштарында жоғарғы таратқыш газ клапанның шойын ершігі 14 тығыздалған цилиндрдің блогы басында 2 орнатылған жекеқұйылған корпуста 10 және клапанның 1 бағыттаушы тығынында 13 орналасқан. Тығынның жоғары бөлігі металл резеңкелі май қайырғыш қалпақшамен 12 қатайтылады.Разрыв страницыКлапандар 1 аралық иінтірексіз цилиндрлі итергіштер 15 негізінде тікелей жұдырықша 4 арқылы іске қосылады. Итергіш ұяшығында клапанды механизмнің саңылауын h реттейтін шайбалар 11 орналасқан.ГАЗ-3110 автомобильінің ЗМЗ-4062 қозғалтқышы қозғалтқыш жасаудың жоғарғы деңгейіне сәйкес келеді. Оның газ тарату механизмінің негізгі конструктивті ерекшелігі гидроитергішпен әр цилиндрге төрт клапаннан орналасқан кең таратқы білігінің жоғарғы орналасуы болып табылады. Осыған байланысты қозғалтқышта        Сурет 3.2. Автомобильдердің таратқыш білігі жоғары қалпындағы қозғалтқыштың газ таратқыш механизмдері:а — ВАЗ-2105, -2107 «Жигули»; 6 — ИЖ-2126 «Ода»; в — ВАЗ-2109, -2110; г- ГАЗ-3110 «Волга»; 1 — клапан; 2 — цилиндр басы; 3 — иінтірек; 4 — жұдырық- ша; 5 — бұранда; 6 — контргайка; 7 — шпильді серіппе; 8 — сфералық ұшы; 9 — иін; 10 — таратқыш біліктің корпусы; 11 — реттеуші шайба; 12 — май қайтарғыш қақпақша; 13 — бағыттаушы тығын; 14 — клапан ершігі; 15 — итергіш; 16 — гидроитергіш; 17 — таратқыш білік; 18 — гидроитергішпен шығаратын клапан; 19екі қабатты серіппе; h — жылу саңылауы электромагнитті бүріккіш трубасына жанармайды таратып шашу (жұмыс тәртібіне сәйкес) жүйесі орналасқан.ЗМЗ-4062 қозғалтқышының клапан жетегі сурет 3.2, г көрсетілген. Оның гидроитергішті 16 енгізу клапанында 1 таратқыш білігі және екі серіппе 19 және гидроитергішті шығару клапанында 18 таратқыш білігі 17 бар. Біліктері цилиндр блогының басындағы 2 мойынтірек және бұрандамен бекітілген, қақпағы алынатын мойынтірек жалғағышында орналасқан.Клапанды механизмнің гидроитергіштер жоғары, үлкен және   Сурет 3.3. Гидроитергішті қозғалтқыштың клапанды механизм бөлігі ЗМЗ-4062:1 — серіппе; 2 — бағыттаушы тығын; 3 — майды жеткізетін саңылау; 4 — ги- доитергіш корпусы; 5 — тоқтатқыш сақина; 6 — компенсатор корпусы; 7 — пі- спек; 8 — шарикті клапан; 9 — цилиндрдің басы; 10 — жұдырықа; 11 — сухарик; 12 — клапан өзегі  орташа классты жеңіл автомобильдер қозғалтқышының модельдер қатарында орналасқан (ЗИЛ-4104, ГАЗ-3110 және басқалары). Олар автоматты түрде таратқыш біліктерді клапан мен жұдырықшаның саңылаусыз контактсімен қамтамасыз етеді. Жұдырықша, қаптал, гидроитергіш корпусы, компенсатор корпусы, клапандар, ерік және клапан тарелкасы сияқты жанасатын детальдердің істен шығуының алдын алады.Гидроитергіштерді қолданудың күнделікті мысалы ретінде ЗМЗ- 4062 автомобильдері ГАЗ-3110 «Волга» (сурет 3.3) қозғалтқыштарын алуға болады. Бұл қозғалтқыштардың гидроитергішінің болат корпусы 4 цилиндрлі стақан түрінде жасалған, ішінде қайтатын шарикті клапаны 8 бар компенсаторлы корпус 6 орналасқан. Тартақыш біліктің жұдырықшасы мен клапан қапталының арасындагидроитергіштер цилиндр ұшталған басында 9 орналасқан. Корпустың сыртқы жағында цилиндрдің блок басындағы майланған магистарльді гидроитергіш ішіне майдың келуі үшін жырашық пен ауыз 3 жасалған.Бағыттаушы тығында 2 компенсатор гидроитергіштің ішкі корпусына жапсырылып орналасқан, және тоқтатқыш сақинамен ұсталады 5. Компенсатор гидрокергіш корпусының түбіне тірелетін піспектен 7 және енгізетін және шығаратын клапанның қапталына тірелетін компенсатор корпусынан 6 тұрады.Піспек мен компенсатор корпусы арасында олардың арасын ашып сол арқылы пайда болған саңылауды таңдайтын серіппе 1 орналасқан. Серіппе 1 бір мезетте піспекде орналасқан қайтатын шарикті клапанның 8 қақпақшасын қысып отырады.Гидроитергішжұмысы келесідегідейжүзегеасады. Гидроитергіш корпусының қапталындағы 4 таратқыш біліктің жұдырықшасын басу барысында шарикті клапан 8 жабылады да, іштегі майды бітейді, сол кезде жұдырықшадан 10 клапан негізіне 12 және клапан сухаригіне 11 күш беріліп, оның ашылуын қамтамасыз етеді.Оған қоса, піспек 7 компенсатор корпусына жиі шығып, салдарынан майдың бір бөлігі саңылау арқылы гидроитергіш корпусына 4 қарай ағады.Гидроитергіштен күш кеткенде (бұл клапан жабылғанда болады), компенсатор серіппесі 1 піспекті 7 және гидроитергіш корпусын жұдырықшаның цилиндрлі бөлігіне қысады да саңылау таңдайды. Сонымен қатар, шарикті клапан 8 ашылып, компенсатор қуысына майдың қайта келуін қамтамасыз етеді. Жұдырықша әрі қарай айналғанда гидроитергіш корпусы 4 оның артынан — цилиндрлі бөліктен ажырайды, осылайша гидроитергіштің жұмысы жалғасады. V-бейнесіндегі қозғалтқыштың газ таратқышмеханизмі 3.2.V-бейнесіндегі сегіз цилиндрлі қозғалтқышта клапанның жоғарғы қалпы қолданылады (сурет 3.4). Мұндай қозғалтқыштар- дың төменгі таратқыш білігі блоктың ажырауында орналасқан, оң және сол жақтағы цилиндр қатарының клапандары үшін жалпы бо- лып табылады.Ашу клапандары 9 (енгізу және шығару) бағыттаушы тығындар 10, иінағаш осьінде 13 орналасқан иін 14 мен қарнақі18 итеруі 19 арқылы жұдырықшадан 6 берілетін күш арқылы араласады. Клапандардың жабылуы төменгі жағы шайбаға 11 тірелетін серіппе 12 әсерінен жүзеге асады. Шығару клапанында айналдыру механизмінің болуына байланысты олардың серіппесі осы механизмнің тірек шайбасына 17 тіреледі. Екі клапанның да серіппесі жоғарғы жағымен тарелкаға 20 тіреледі. Иінді біліктің екіайналымында әр цилиндрдің енгізу және шығару клапандары бір рет ашылады, ал таратақыш білік осы аралықта бір айналым жасайды.Осылайшы, таратқыш білік иінді біліктен екі есе жай айналады. Сондықтан таратқыш біліктің тісті доңғалағы иінді біліктің жетеші тегершігіне қарағанда екі есе тістері көп болады.Таратқыш білік. Таратқыш білік болаттан немесе арнайы шойыннан жасалады және терметикалық өңдеуден өтеді. Оның енгізу 6 және сол сияқты шығару 7 жұдырықшасының сыртын (сурет3.4) көптеген қозғалтқыштарда бірдей қылып жасайды.Біратаулы жұдырықшалар (енгізу және шығару) төрт цилиндрлі қозғалтқышта 90° бұрышта, алты цилиндрліде — 60° бұрышта, ал сегіз цилиндрліде — 45° бұрышта орналасады. Жұдырықшаның етегі аздап конус түрінде болады. Итергіштің бүйірлі сфералық бетімен 19 жұдырықшаның конустық беті өзара әрекетке түскенде жұмыс барысында айналымды қамтамасыз етеді.Алыңғы тірек мойынынан 4 бастап мойынның диаметрі   Сурет 3.4. V-бейнесіндегі қозғалтқыштың газ таратқыш механизмі:1 — тісті доңғалақ 2 — қажалмайтын фланец; 3 — кергіш сақина; 4 — алдыңғы тірек мойын; 5 — эксцентр; 6, 7 — енгізу және шығару жұдырықшалары; 8 — тірек тығындары; 9 — клапандар; 10 — бағыттаушы тығындар; 11, 17 — шайбалар; 12серіппелер; 13 — иінағаш осьі; 14 — иін; 15 — реттеуші бұранда; 16 — иіннің тұрақты осьі; 18 — қарнақ; 19 — итергіш; 20 — тарелкалар; 21 — ортадан тебетін тетіктің серіппесі; 22 — тетіктің білікшесі; 23 — кергіш сақина; 24 — жанармай сорғышын жеткізетін қарнақ; 25 — шайба; 26 — гайка; 27 — жеткізу корпусы; 28 — жеткізу тегершігі; 29 — таратқыштың от алдыру және сорғышты майлау білікшесікішірейеді, қозғалтқыш картеріндегі таратқыш біліктің орналасуын жеңілдетеді. Тірек мойынының саны иінді біліктің түбірлі мойынтіректерінің санына тең келеді. Тірек мойынының тығындары болаттан жасалады, ішкі беті үйкеліске қарсы ерітіндімен жабылады. Таратқыш иіннің алдыңғы жағында жанармай сорғышының қарнақсімен 24 өзара әрекетке түсетін эксценр 5 орналасқан, ал артқы жағында таратқыштың от алдыру және сорғышты майлау білікшесінің жеткізу корпусында 27 орналасқан білікшенің 29 тістідоңғалағын айналдыратын тегергіш 28 бар.Таратқыш біліктің тісті доңғалағы 1 мен алдыңғы тірек мойыны арасында блокқа бұрандамамен бекітілген және білікті бойлық жылжуданұстапқалатынқажалмайтынернемектің 2 кергішсақинасы 3 орнатылған. Себебі кергіш сақинаның 3 жуандығы қажалмайтын ернемек 2 жуандығынан үлкен болғандықтан таратқыш білікте осьтік саңылау пайда болады, ол 0,08...0,21 мм құрайды. Таратқыш біліктің алдыңғы бүйірдегі аузында (ЗИЛ-508, ЗМЗ-511 және т.б. қозғалтқыштарында) иінді біліктің айналу жиілігін реттейтін ортадан тебетін тетікті жеткізетін түтік орналасқан, ол білікшеден 22, серіп- педен 21 және тоқтатқыш сақинаға 23 бекітілген шайбалардан 25 тұрады.Таратқыш біліктің жетегі. Таратқыш білік тісті немесе шынжырлы беріліс көмегімен қозғалысқа келеді (сурет 3.5). КамАЗ-7408 қозғалтқышының ЛиАЗ-5256 автобустарына орнатылатын газ таратқыш механизмі иінді біліктің артқы жағында орналасқан жетекші тегершік 1 арқылы іске қосылады (сурет 3.5, а). Аралық тісті блок 2 арқылы және иінді блоктың тісті доңғалағымен 3 байланысты.Жоғарғы қысымды жанармай сорғышының тісті доңғалағы5 компрессор тегершігінің жетегі 7 және рульді басқару гидрокүшейткіш сорғышының жетегі 6 арқылы жүзеге асады.ЗИЛ-508 автомобильінің қозғалтқышы. ЗИЛ-508 автомобиль қозғалтышында жетекші тегершік 1 (сурет 3.5, б) иінді біліктің алдыңғы доңғалағында орналасқан, ал басты доңғалақ 8 — иінді біліктің алдыңғы аяғында орналасқан және гайкамен бекітілген 26 (сурет 3.4).Жетектің тісті доңғалақтары өз араларында иінді және тарату білігінің белгілі бір қалыпқа келуі арқылы ілінісуі керек, сол арқылы қозғалтқыш жұмысының тәртібі мен газ таратқыштың берілген фазасының дұрыс жұмыс жасауын қамтамасыз етеді. Сондықтан қозғалтқышты жинау барысында тісті доңғалақ оның тістеріне (доңғалақтыңтістеріарасындағыжәнетегершіктістеріндегіойықтар) белгілер бойынша енгізіледі (белгілер бойынша сызбаларды қарау 3.5, а, б суреттерінде көрсетілген). Тісті доңғалақтың шу деңгейін азайту үшін қисық тістермен және түрлі материалдармен жасайды. Иінді білікке болат тегершікті, ал таратқышқа – шойын (ЗИЛ-431410, МАЗ-5335 автомобильдерінің қозғалтқышы) немесе тестолитті    Сурет. 3.5. Таратқыш білік жетегінің типтері:а, б — тісті; в — шынжырлы; 1 — жетекші тегершік; 2, 3 — аралық тісті доңғалақ блогы; 4, 8 — таратқыш біліктің тісті доңғалағы; 5 — жанармай со- рғышының тісті доңғалағы; 6 — гидрокүшейткіш сорғышының жетегінің тегер- шігі; 7 — компрессор жетегінің тегершігі; 9 — гайка; 10 — реттеуші механизм; 11— тарту құрылғысының тоспасы; 12 — тығын-роликті шынжыр; 13 — таратқыш біліктің жұлдызшасы; 14 — пластмасс қалып (тыныштандырғыш); 15 — майлы сорғыш пен от алдыруды таратқыш жетектері; 16 — иінді біліктің жетекші жұлды- зшасы  доңғалақ (ГАЗ-3307, -3302, -2705 «ГАЗель»автомобильдерінің қозғалтқышы) орнатады.«ИЖ» және ВАЗ автомобиль қозғалтқышының (жетегі артқы доңғалағында) газ таратқыш механизмі иінді біліктің жетекші жұлдызшасы 16 мен таратқыш білік жұлдызшасын 13 және майлы сорғыш пен от алдыру таратқыш жетегінің білікше жұлдызшасын 15 біріктіретін, иінді біліктің екі қатарлы тығынды-ролик шынжыры12 (сурет 3.5, в) арқылы іске қосылады. Иінді біліктің айналу жиілігі күрт өзгерген жағдайда шынжыр тістерінде толқулар болып, тоқтату үшін пластмассалы қалып 14 (тыныштандырғыш) әсер етеді. Қалыптың 14 қарама-қарсы жағынан тарту құрылғысының тоспасы 11 орналасады. Тоспаның бір жағы оське бекітілген, ал келесі жағынан тоспаны шынжырға қысып тұратын реттеуші механизммен 10 бірігеді. Шынжырды реттеу механизмінің гайка 9 көмегімен кереді.ВАЗ-2109, -2110 жеңіл автомобильдерінің алдыңғы жетектегі және газ таратқыш механизмінің басқа жетектегі қозғалтқыштары иінді және таратқыш білікте, керу ролигі мен тісті белдіктеорналасқан екі тісті тегершіктен тұрады. Осы белдікпен сорғыш тегершігі салқындатқыш сұйықтықпен айналымға келеді.Мұндай жетектің ерекшелігі жартылай дөңгелек формадағы тістері бар тісті икемді белдік болып табылады. Оны шыны талшықтардан арқауланған майға төзімді резеңкеден дайындайды. Тістері қажалмау үшін икемді материалмен жабылған.  Клапанды жетектің бөлшектері Клапандары жоғары қалыптағы газ таратқыш механизм мен клапаны төменгі қалыпта орналасқан газ таратқыш біліктің клапандары беріліс бөлшегі арқылы жетекке ие (итергіш, қарнақ, иін).Итергіш. Олар таратқыш иіннен алған күшті қарнақ арқылы иінге жіберуге арналған. Оны болаттан және шойыннан дайындайды. Итергіштер (сурет 3.6) цилиндрлі және иінтірек-роликті болады. ЯМЗ-236М2 және -238М2 дизельдерінде таратқыш иіннің үстіндегі осьте 1 орнатылған тербелмелі типті иінтірек-роликті итергішті қолданады (сурет 3.6, а). Итергіш 3 ролигі 2 таратқыш иіннің жұды- рықшасына тіреледі. Роликтің осьі ине тәрізді мойынтіректе айна- лады, сондықтан ролик жұдырықша бойынша жылжығанда үйкелуі тербеліс түрінде болып, итергіштің ұзақ жарамды болуын қамтама- сыз етеді, итергіш үстінен қарнақ тіреледі 4.ЗИЛ-508, ЗМЗ-511 және КамАЗ-740, Д-245.12 дизельдерінде арнайы бағыттаушы-тетікте орнатылған цилиндрлі итергішті 7 (сурет 3.6, б) қолданады. КамАЗ-740 дизельінде алынбалы бағытта- ушы қолданылады. Итергіштің ішкі жағында майды ағызатын тесігі 9 бар.Болат итергіштердің бүйірлі қабатының 10 жұмыс төзімділігін арттыруүшінжұдырықшаменжанасатынжерінарнайықажалмайтын шойынмен қаптайды.Қарнақтар. Итергіштен күшті иінге жіберу үшін қарнақ көмектеседі, оның ұштары шыңдалып болат шыбықтан жасалады (ЗИЛ-508 қозғалтқыштары) немес болат сфералық ұшы бар қалайы ерітіндісінен (ЗМЗ-511 және -4022 жасайды).ЯМЗ, КамАЗ, Д-245.12 дизельдерінде қарнақні 4 (сурет 3.6, б) қарапайым болат трубадан жасайды.Қарнақ шеттеріне болат сфералық ұшты тығыздайды 11, олар бір жағымен реттеу бұрандасының 5 иінағашқа 6 бұрылған сфералық бетіне (сурет 3.6, а), ал екінші жағымен — итергішке тіреледі.Иінағаш. Қарнақден күшті клапанға жеткізетін иінағаш болып табылады, оның иығы тең емес, болаттан немесе шойыннан жаса- лады. Иінағаш а иығы b иығына қарағанда шамамен 1,5 есе үлкен. Иінағаштың иығының ұзын болуы итергіш пен қарнақнің қозғалы-   Сурет 3.6. дизельдің клапанды жетек бөлшектері:а — ЯМЗ; б — КамАЗ; 1 — ось; 2 — ролик; 3, 7 — итергіш; 4 — қарнақ; 5 — реттеуші бұранда; 6 — иін; 8 — қарнақтың сфералық қабаты; 9 — майды ағызу тесігі; 10 — итергіштің бағыттаушы қабаты; 11 — ұшы; а және b — иінағаштың иығы сын азайтып қана қоймайды, сонымен бірге олардың қозғалысы ба- рысында пайда болған инерция күшін азайтады.Карбюраторлы қозғалтқыштың иінағашы 13 жалпы осьте орналасқан (сурет 3.4). Оның түбі тығынмен бекітілген, ол майды иінағаштың қола тығынына және реттеу бұрандасының 15 сфералық ұшымен өткізуге мүмкіндік береді. Осьті иінағашпен бірге жинағанда цилиндірдің әрбір басына тіреудің 16 көмегіменорнатады. Дизельдерде иінағаш осьі 13 тірекпен бірге біртұтас жасалған және әр иінағаш өз осьінде тербеледі.Клапандар. Цилиндрлерді қуаттандыру көзіне газ жіберу жүйесімен байланыстыратын енгізу және шығару арналарын ашу және жабу клапан көмегімен іске асырылады. Клапан (сурет 3.7, а) бастан 16 және өзектен 1 тұрады, олар өзара біртіндеп ауысу арқылы бірігеді. Цилиндрлерді жанармаймен жақсы толтыру үшін енгізу клапаны басының диаметрін шығару клапанының бас диаметріне қарағанда үлкенірек қылып жасайды.Клапандар жоғары температурада жұмыс жасағандықтан жоғары сапалы болаттан жасалады. Енгізу клапанын хромдап жасайды, ал шығару клапанын ыстыққа төзімді болаттан жасайды, себебі соңғысы игерілген ыстық газбен жанасады және 600... 800°С температурасына дейін қызады. Клапан қызуының жоғары температурасы цилиндр басына арнайы ыстыққа төзімді шойыннан жасалған ершік 15 кигізуді қажет етеді. Ершікті қолдану арқылы цилиндр мен клапан басының жарамдылығын ұзарта аламыз.Клапан басының жұмыс беті ершікке жақсы жанасуы үшін оны конус түрінде жасайды (45 немесе 30° бұрышында).Клапан өзекшесінің 1 формасы цилиндрлі болып келеді. Олар блоктың басына тығыздалған шойын немесе металл-керамикалық бағыттаушы тығынға ауысады. Өзекшенің ұшында цилиндрлі жырашық конустік сухарик дөңесі 10 үшін ойылған, ол серіппе 8 әсерінен тарелканың 9 конустық бетіне қысылады.ЯМЗ, КамАЗ дизельдері мен ГАЗ, «Москвич», ВАЗ автомобильдерінің қозғалтқыштарында клапанның газ таратқыш механизмінің жұмыс қабілетін арттыру және резонансты сипаттамасын арттыру үшін ершікке бір ғана емес екі серіппемен қысады. Мұндай жағдайда серіппенің айналым бағыты әр түрлі болады, себебі серіппелердің бірі істен шыққанда басқа серіппелер айналымына түсіп кетпеуі үшін және клапанды механизмнің жұмысы бұзылмас үшін.Тірек шайбалары астындағы немесе бағыттаушы тығынның жоғарғы жағындағы (ЗИЛ, КамАЗ, ЗМЗ қозғалтқыштарында) енгізу клапандарына резеңке қалпақ кигізеді, олар клапандарды ашу үшін оның өзегіне және бағыттаушы тығынға мықтап жабысады, соның салдарынан тығын мен клапан өзегі арасындағы саңылаудан цилиндрге май ағуының алдын алады.ЗИЛ-508 және -511 қозғалтқышында шығару клапандарынан жылуды бұрып жіберу үшін натрий салқындатқышы енгізілген. Осы мақсатта клапанды қуыс қылып жасайды және ол қуысты металл натриймен 13 ¾ көлемде толтырылады (сурет 3.7, а). Натрий жоғары жылу өткізетін және 98 °С температурада ериді. Қозғалтқыш жұмысы барысында ерітілген натрий клапанның ішкі қуысын шайып шығады, сонымен қатар оның басындағы жылу өзекке және бағыттаушы тығын арқылы беріледі және цилиндр   сурет 3.7. Айналу механизмі бар ЗИЛ-431410 автомобиль қозғалтқышының шығару клапаны:а — цилиндр басында орналасқан шығару клапаны; б, в — клапанның айналу механизмі бастапқы және соңғы жұмыс қалпы; 1 — клапан өзегі; 2 — бағыттаушы тығын; 3 — құлыпты сақина; 4 — айналу механизмінің корпусы; 5 — шариктер; 6тірек шайбасы; 7 — құлыпты сақина; 8 — серіппе; 9 — тарелка; 10 — сухарик; 11 — дискілі серіппе; 12 — қайтару серіппесі; 13 — металлды натрий; 14 — ци- линдрдің бассы; 15 — ершік; 16 — клапанның басы басына салқындататын сұйықтыққа жеткізіледі.ЗМЗ қозғалтқышының клапанды жетегінде (сурет 3.1) сухарик 10 және тарелкадан 8 басқа,сухарикті берік қапсырған және тарелкамен тар сақиналы белдігімен 8 жанасатын конустық тығын 9 бар. Соның салдарынан осы байланыста үйкелу азаяды және клапан иінағаш арқылы берілетін күш әсерінен бұрылады, бұл клапан басы мен ершігінің күйесін алуға ықпал етеді және күйіп кетудің алдын алады. Осы мақсатта V-бейнесіндегі ЗИЛ карбюраторлы қозғалтқыштың шығару клапандарындаеріксізайналу механизмібар. Ол бағыттаушы тығынның 2 цилиндр басының тереңінде 14 орналасқан құлыпты сақинамен 3 бекітілген корпустан 4 (сурет 3.7, а); корпустың еңкіш жырашағында қайтарылатын серіппемен 12 бірге орналасқан бес шариктен 5; тірек шайбасынан 6 және дискілі серіппеден 11 тұрады.Серіппе 11 мен шайба 6 корпустың шығыңқы жеріне еркін киілген және оған құлыпты сақинамен 7 бекітілген.Клапан жабық кезінде оның серіппесінің кысымы да аз болады (сурет 3.7, б), дискілі серіппенің 11 сыртқы жиегі жоғары қарай майыстырылып, ал ішкі жағымен корпустың иық тұсына тіреледі.Бұл кезде шариктердің 5 конустық ойығы қайтымды серіппенің 12 қысымымен өзінің шеткі орнына қысылып тұрады.Клапан ашылған кезде, серіппесінің 8 қысымы шариктерге 5 беріліп, тірек шайбасы 6 арқылы дискілі серіппені 11 түзетеді де серіппенің 8 ішкі жиегі корпустың иінінен кері кетеді де, клапан серіппесі 8 шарикке тіреліп барлық қысымды соған беретіндіктен шариктер корпустың жырашығының түбіне қарай ығысып дискілі серіппені бұрылуға мәжбүр етеді және де клапан серіппесінің тірек шайбасы да, клапан да қоса айналады, клапан кайта жабылған кезде барлык бөлшектер бастапқы қалпына келеді.Иінді біліктің айналу жиілігі 3000 айналым/мин шығару клапанының айналу жиілігі 30 айналым/мин жетеді.Клапан қалпақшасы ершікке толық жабылуы үшін, клапанның өзегі мен иінағаш ұшы (бұрама) арасына белгілі бір жылу саңылауы керек. Клапандардағы жылу саңылаулары олар қатты қызғанда, желініп қажалғанда және реттеу бұзылғанда өзгереді. Егерде клапандардағы жылу саңылаулары артса, онда олар толық ашылмайды, соның әсерінен цилиндрлерге жанғыш қоспаны толтыру мен пайдаланылған газдарды шығару әлсірейді, сонымен бірге клапан механизмдерінің бөлшегін соққылау жүктемесі артады. Егер клапандарда жылу саңылаулары жеткіліксіз болса, онда олар ершікке толық орнықпайды, соның әсерінен газдардың шығуы болып, ершік пен клапанның жұмыс беті күйіп, күйік пайда болады. Клапандардың толық орнықпауының салдарынан сығылу ырғағы кезінде жұмыстық қоспа шығару құбырына кіріп кетуі мүмкін, ал ұлғаю ырғағы кезінде жоғарғы температурадағы газ жіберу құбырларына кетіп, соның әсерінен бұл құбырларда тарсыл пайда болады немесе алдын – ала тұтану болады, бұл клапандардың толық жабылмай тұрғандығын білдіреді. Клапан қалпақшаларының ершікке толық жабылуы үшін иінағаш ұшы 11 (сурет 3.1) мен клапан өзегінің 2 арасында (таратқыш біліктің төмен орналасқан ЗИЛ-508, КамАЗ-740, 3M3-511 және т.б. қозғалтқыштарда) немесе енгізу клапаны 1 жетегінің рычагі 3 (сурет 3.2, а) мен таратқыш біліктің жұдырықшасының 4 арасында (ВАЗ-2105, - 2107қозғалтқыштарында) жылу саңылаулары реттеледі.Артқы жетектегі ВАЗ автомобиль қозғалтқышының жылу саңылауы енгізі және сол сияқты ығару клапандары үшін 0,15 мм құрайды. Оларды реттеу барысында контргайканы 6 бұрап алады да, реттеу бұрандасын 5 айналдырады, аталған саңылауды қозғалтқытың салқын күйінде жұдырықша 4 мен иінтіректің 3 арасына орнатады.Алдыңғы жетектегі ВАЗ-2109, -2110, -2111 автомобиль қозғалтқыштарында жылу саңылауы h (сурет 3.2, в) таратқыш білік жұдырықшасы мен реттеуші шайба аралығыенгізу клапандары үшін (0,2 ± 0,05) мм құрауы кере, ал шығару клапандары үшін (0,35±0,05) мм құрайды. Реттеуші шайбалардың кешені 3 ...4,25 мм (әр қайсысының арасына 0,05 мм интервалмен) жуандықта болады.   Сурет 3.8. жылу саңылауын тексеру және реттеу:1 — иінағаш; 2 — контргайка; 3 — реттейтін бұранда Шайба жуандығы оның сыртқы бетінде таңбаланады.ИЖ-2126 «Ода» автомобильінің УЗАМ-331.10 қозғалтқышы таратқы біліктің жоғарғы қалпында жылу саңылауы h (сурет 3.2, б) реттеу бұрандасының 5 ұшы 8 мен енгізу клапаны өзегінің бүйірінде 1 орналасады.ЗИЛ-508, ЗМЗ-511 қызбаған қозғалтқыш пен ЯМЗ- 238М2 дизельінде енгізу және шығару клапандарының саңылауы 0,25.0,30 мм құрайды, КамАЗ дизельінің саңылауы енгізу клапаны үшін 0,25.0,30 мм, ал шығару клапандары үшін — 0,35.0,40 мм болады.Бұл қозғалтқыштарда клапанның жылу саңылауын реттеу үшін (сурет 3.8) контргайкасымен 2 реттейтін бұранда 3 иінағашқа 1 бұрылған. Газ таратқыш фазалары Газ таратқыш фаза деп иінді біліктің бұрылысының шектік нүктесінеықтималберілгенбұрышградусынақатыстыклапандардың ашылып және жабылуын түсінеміз. Газ таратқыштың фазалары дөңгелек диаграммамен бейнеленеді, қозғалтқыштың тәжірибелі үлгілерін дәлелдеу барысында эксперимент жасау арқылы таңдайды. ІЖҚ (іштен жану қозғалысы) жұмыс процессін қарастырғанда     Сурет 3.9. Газды бөлудің фазаларына сәйкес қозғалтқыштарды газ бөлу және фазалардың (d) позициясының схемалары (а - с):а - барлығы төрт соққы; b - ZІL-508; в КамАЗ-740; 1 - қабылдау клапаны; 2 - соңғы клапан; a - қабылдау клапанының ашылуының бұрыштық бұрышы; в - кіріс клапанының жабылуының кешігу бұрышы; y - шығыс клапанының ашылуының бұрышы; 5 - шығыс клапанын жабудағы кідіріс бұрышы бірінші жуықтау клапандардың ашылу және жабылуы шектік нүктеде жүргізілетіндігі қабылданған.Бірақ, шын мәнісінде клапандардың ашылуы мен жабылуы піспекдердің шектік нүктедегі қалпымен сәйкес келмейді. Бұл жіберу мен шығару ырғақтарына аз уақыт бөлінетіндігіне байланысты, және қозғалтқыштың иінді білігінің максималды айналу жиілігінде секундтың мыңнан бір үлесін құрайды. Сондықтан, егер калапандардың ашылуы мен жабылуы нақты шектік нүктелерде орындалатын болса, онда цилиндрлерді жанғыш қоспамен толтыру және жанған газдарды шығару жеткіліксіз болады. Осыған байланысты, төрт ырғақты қозғалтқыштарда клапандардың ашылу мен жабылу уақыты ЖӨН (жоғары өлі нүкте) немесе ТӨН (төменгі өлі нүкте) піспек қалпына байланысты белгілі бір уақытқа ерте немесе кешігіп орындалады.Газ тарату фазасының жалпы дөңгелек диаграммасында көрсетілгендей (сурет 3.9, а), енгізу ырғағы кезінде енгізу клапаны1 (сурет 3.9, г) піспектің ЖӨН (жоғары өлі нүкте) жақындағанына дейін ерте ашылып қояды.Әртүрлі қозғалтқыш модельдерінде жіберу клапанының ерте ашылу бұрышы α 10... 32° аралығын құрайды. Жіберу клапаныны ТӨН (төменгі өлі нүкте) піспекі өткеннен кейін кешігіп жабылады (сығылу ырғағы кезінде) жабылады.Жіберу клапанының кешігіп жабылу бұрышы қозғалтқыш модельдеріне байланысты 40.85° құрайды.Шығару клапаны 2 ТӨН (төменгі өлі нүкте) піспектің келуіне дейін (жұмыс кезіндегі ырғақ уақытында) ашыла бастайды(сурет 3.9, г). Шығару клапанының ерте ашылу бұрышы әртүрлі қозғалтқыш модельдерінде 40.70° құрайды. Шығару клапанының жабылуы кешігіңкіреп ЖӨН (жоғары өлі нүкте) (жіберу ырғағы кезінде) піспекні өткеннен кейін жабылады. Жіберу клапанының кешігіп жабылу бұрышы 10.50° құрайды.Клапандардың ашылу бұрыштарының ерте немесе кеш болуы көп болған сайын, қозғалтқыштың максималды қуаттылығын арттырған иінді біліктің айналу жиілігі де жоғары болады. Газ таратқышты дұрыс реттеу тісті доңғалақ тістегеріштерін қойылған белгілеріне сәйкес нақты орналастырумен анықталады немесеиінді біліктің мойынтірек корпусының арнайы қиылысындағы белгіге жетекші жұлдызшаның (ВАЗ қозғалтқышында) белгісін қарама – қарсы орналастырғанда дұрыс болады.Жалпы дөңгелек диаграмма белгілі бір уақыт мерзімінде жіберу мен шығару клапандары бірдей ашық болатынын көрсетеді. Иінді біліктің айналуының бұрыштық аралығы (а + 5) кезінде екі клапандардың да ашық болуы, клапандардың жаңаруы деп аталады, бұл өз уақытында және сапалы түрде цилиндрлерді жанған қоспалардан тазарту үшін қажет.ЗИЛ-508 қозғалтқышының газ таратқыш фазасы (сурет 3.9, б) диаграммада көрсетілгендей, енгізу клапаны ЖӨН (жоғары өлі нүкте) піспекі келгенге дейін 31° ашылады, ал енгізу клапаны ЖӨН (жоғары өлі нүкте) піспекі өткеннен кейін иінді біліктің 47° бұрышында жабылады, ендеше, клапандарды жабу бұрышы 78° құрайды. Шығару клапанын ашу ТӨН (төменгі өлі нүкте) піспекі келгенге дейін 67° ерте ашылады, ал енгізу клапаны ТӨН (төменгі өлі нүкте) піспекі өткеннен кейін 83° кешігеді. Осылайшы, әр клапанның ашылу ұзақтығы қозғалтқыштың иінді білік айналымының 294° бұрышы бойынша жүреді.Қарастырылған ЗИЛ-508 қозғалтқышының газ таратқыш фазасы екі клапанның да саңылауы 0,3 мм (иінағаш тұмсығы мен клапан өзегінің бүйірі арасында) болғанда алынған. Саңылау кішірейгенде енгізу және шығару клапандарының ашылу ұзақтығы артады, ал саңылауды кеңейткенде - азаяды.Бақылау жұмысы. Газ таратқыш механизмінің қызметі қандай? Олар қандай бөлшек- терден және желіден тұрады?Неліктен таратқыш білік иінді біліктен екі есе ақырын айналады?V – бейнелі қозғалтқыштың таратқыш білігінің құрылысы қандай?Таратқыш біліктің жоғары және төмен орналасуының маңызы неде?Клапандарға жылу саңылауы не үшін қолданылады және олар қалай реттеледі?Гидроитергіш құрылғысы, жұмыс принципі мен атқаратын қызметі қандай?Шығару клапандарының айналу механизмі не үшін қажет және ЗиЛ- 508 қозғалтқышында қалай орналасқан?8. Газ тарату фазасы мен клапандардың жаңаруы дегенді қалай түсіну- ге болады?4 ТАРАУМАЙЛАУ ЖҮЙЕСІ Майлауыш жүйелердің құрылғысы және жұмысы Бөлшектерді майлау шарттары. Майлау жүйесі беттердің қа- жалуынан болатын тозу мен механикалық шығындарды майды бір- келкі және жеткілікті беру есебінен азайтуға арналған. Мұнан өзге май жағылған беттерге жылуды жолатпайды және оларды тат басу- дан қорғайды. Механизмнің жұмысы барысында қажалу күші бөл- шектердің өңделу сапасы мен олардың майлану шарттарына байла- нысты болады.Жеткіліксіз түрде майланғанда қатарлас бөлшектер жұмысы кезінде қажалудан көп шығын келіп, тозығы артып, едәуір мөлшер- де жылу бөлініп, соның салдарынан қозғалтқыштың механикалық ПӘК күрт төмендейді. Артық майлауға жол беруге болмайды. Артық майланған жағдайда май жану камерасына барып түседі. Осының салдарынан піспектер түбінде, клапандар мен білтелердің электрод- тарында күйенің тұрып қалуы артып, бұл қозғалтқыш жұмысының іркілуіне, сондай-ақ майдың көп мөлшерде шығындалуына апарып соқтырады.Сөйтіп, қозғалтқыштың механизмдері мен тораптарда қызмет ету мерзіміне дейін қажалудан болатын минималды шығынмен жұмыс атқаруын қамтамасыз ету үшін қозғалмалы қосындылардың барлық өзара әрекеттесуші беттері ең тиімді шартпен майлануы тиіс.Жұмыс талаптарына байланысты қозғалтқыш механизмдері мен тораптарына майлаушы материалды бірегей майлаушы жүйеге кон- структивті түрде біріктірілген бірнеше әдіспен апарылуы мүмкін. Заманауи қозғалтқыштарда қатарлас бөлшектердің қажалғыш бет- теріне май апарудың түрлі әдістері болғандықтан майлаушы жүйе аралас жүйе деп аталады және онда майлаудың келесі әдістері қол- данылады: қысыммен, (шашыратылатын май көмегімен) тамшылату және майлы тұман.Қысыммен деген кезде қысымды майлаушы сорап тудырып, май иінді біліктің түпкі және бұлғақты мойынтіректеріне, бөліп таратушы біліктің тіреуіш мойындарының мойынтіректеріне, иінағаштар осьтеріне және қарнақтардың жоғарғы ұштарына апары- лады. Жекелеген конструкцияларда қысыммен бұлғақтың жоғарғы басының төлкелері мен піспектіңсұққылары майланып, сонымен қа- тар піспектің төменгі басындағы тесік арқылы цилиндр қабырғасы- ның неғұрлым салмақ көп түсетін бөлігіне майдың тұрақты берілуі қамтамасыз етіледі.Бөліп таратушы біліктің жұдырықшалары, қарнақтардың төменгі ұштары, клапандардың бағыттағыш төлкелері, шығаруклапаныныңайналу механизмдері, газды бөліп таратқыштың тісті дөңгелектері және өзге бөлшектер шашырату және майлы тұманмен майланады.КамАЗ-740 дизелінің майлау жүйесі. Ол аралас майлау жүй- есінің әдеттегі мысалы болып табылады. Дизельге май құю оң жақ сермердің картеріне орнатылған іске асырылады. Картер6 табан- дығындағы (4.1-сурет) май деңгейін тұрақты бақылау үшін сілтеуіш қызмет етеді 21. Дизель майлау жүйесінің ерекшелігі онда жіңішке- леп тазалаушы екі сүзгіштің болатындығында: ауыспалы сүзгілеуші элементі бар толық ағынды 13жәнетолық ағынды емес — центрифу- га 19,олар өзара параллель түрде қосылған.Екі секциялы майлаушы сорап, ол айдау 11 және радиатор 10 секцияларынан тұрып, иінді біліктен іске қосылады. Майлаушы сораптың 11 секциясы цилиндр блогының оң қабырғасында майды ауыспалы сүзгілеуші элементі бар толық ағынды 13сүзгішке жіберіп, ол жерден май басты магистральға 14 жіберіледі.Май басты магистральдан цилиндрлер блогында каналдар бой- ынша иінді біліктің негізгі мойынтіректеріне түседі және оның қысаң тік жағаларындағы тесіктер бойынша бұлғақты мойынтірек- терге барып түседі. Сол бір уақытта май блоктағы тікелей каналдар бойынша бөліп таратушы біліктің тіреуіш мойындарына және еңіс каналдар бойынша иінағаштардың төлкелеріне барып түседі де одан реттеуші бұрамаларға және қарнақтардың жоғарғы ұштарына бара- ды.Май қарнақтардың ішкі тесіктерімен ағып отырып, май қозғал- тқыштың бөліп таратушы білігінің итергіштері мен жұдырықшала- рын майлайды.Май дизель цилиндрлерінің қабырғаларына шашырап түсіп, ол жерден майды сылығыш сақина оны сылып алып, піспек ішіне жет- кізіледі де піспек сұққысын майлайды. Май блоктың еңіс каналда- рынан 1компрессор мойынтіректерін және жоғары қысымды 2 жа- нармай сорапты майлау үшін түседі. Мұнан өзге сораптың айдау бөлігінен кран 3 мен реттеуші ажыратқыш 4 арқылы май желдеткіш жетегінің гидрожалғастырғышына жіберіледі.Май сораптың радиаторлы секциясы 10 май құбыры бойынша майды центрифугаға 19 жібереді, май ол жерден 16 ағызу клапаны арқылы картердің табандығына үнемі құйылады немесе егер май құ- бырының18 краны ашық болса, 8радиаторға өтеді. Центрифуганың қайта өткізу клапаны 17 центрифуга арқылы өтетін май қысымын 0,65 МПа дейін шектейді, ал майлауыш сораптың корпусындағы клапан 12 басты майлауыш магистральдағы қысымды шектейді және 0,40...0,45 МПа қысымы кезінде ашылады.Майлау жүйесіндегі май қысымы манометр 20 бойынша анықта- лады. Толық ағынды сүзгіш 13 ластанғанда немесе майдың тұтқы- рлығы артқанда қайта жіберу клапаны 15 ашылады және тазалан- баған май басты майлауыш магистральға 14 түседі.Мұның өзінде құралдардың қалқаншасында белгі бергіш лампа жанады.   4.1 - сурет. КамАЗ-740 дизелінің майлау жүйесі:1 — компрессор; 2 — жанармай сорабы; 3 — кран; 4 — гидрожалғағыштыңреттеуші ажыратқышы; 5 — желдеткіш гидрожалғағышы; 6 — табандық; 7, 9 — қорғағыш клапандар; 8 — радиатор; 10 — майлы сораптың радиаторсекциясы; 11 — айдағыш секция; 12 — қысымды шектеу клапаны; 13 — толық ағындысүзгіш; 14 — басты майлаушы магистраль; 15 — басты магистральдің қайта өткізу клапаны; 16 — ағызу клапаны; 17 — центрифуганың қайта өткізу клапаны; 18 — май құбырының краны; 19 — центрифуга; 20 — манометр; 21 — май деңгейін көрсеткіш; 22 — ауа шығарғыш Д-245.12 дизелінің майлау жүйесі (автомобиль ЗИЛ-5301 «Бы- чок»). Дизельдің майлау жүйесі аралас. Қысыммен иінді білік пен бөліп таратушы біліктердің мойынтіректері, аралық тістегеріштер төлектері және жанармай сорабы жетегінің тістегеріштері, компрес- сор иінді білігінің піспекті мойынтірегі, сондай-ақ клапандар жетегімеханизмі мен турбокомпрессор білігінің мойынтірегі майланады.Майлаушы сорап майды жалғаушы құбыр арқылы цилиндрлер блогының каналдары бойынша толық ағынды ортадан тепкіш сүзгі- ге жіберіп, май сол жерде артық қоспалар, жану және тозу қалдықта- рынан тазартылады. Тазартылған май ортадан тепкіш сүзгіштен салқындау үшін радиаторға, сосын құбыр арқылы турбокомпрессор білігінің мойынтірегіне барып түседі. Майлы радиатордан май ба- сты магистральға барып түседі.Ортаға тепкіш майлы сүзгіш корпусында редукциялық, қорғағыш және ағызу клапандары бар. Дизельді қосқанда қыздырылмаған май май радиаторының үлкен кедергісі салдарынан редукциялық (ради- аторлы) клапан арқылырадиаторды айналып өтіп, дизельдің маги- страліне барып, тікелей түседі.Қорғағыш клапан (ортаға тепкіш сүзгіштің клапаны) ротор ал- дындағы май қысымын 0,7 МПа дейін ұстап тұру үшін қызмет етеді. Қысым аталған мағынадан артқан жағдайда тазартылмаған майдың жартысы клапан арқылы дизель картеріне құйылады.Ағызу клапаны дизельдің басты магистраліндегі майдың тиісті қысымын ұстап тұру үшін қызмет етеді және 0,25...0,35 МПа қысы- мына реттелген. Артық май клапан арқылы дизель картеріне құйы- лады. Редукциялық және қорғағыш клапандар реттелмейді.ЗИЛ-508 қозғалтқышының майлау жүйесі. Бұл қозғалтқыштың майлаушы жүйесінде майды картер табандығынан 22 ( 4.2-сур.) май қабылдағыш 20арқылы сораптың жоғарғы секциясы 1 сорып алады және майлау каналы 2 бойымен центрифуганың (майды ортаға теп- кіш тазалаудың) сүзгішіне 4 беріледі.Центрифуга роторы айналғанда май тазаланып, артынша ол ци- линдрлер блогының артқы бөлігіндегі майды бөлңп таратқыш каме- раға 3 барып түседі. Май бұл камерадан барып, итергіштердің екі жағындағы блокта орналасқан сол 11 және оң 18 магистральді ка- налдарға барып түсіп, оларды майлайды. Магистральді каналдан 11 май иінді біліктің негізгі мойынтірегіне беріледі де оның қысаң тік жағаларындағы каналдар бойымен кірді аулаушы қуыстармен 17 ол барып, піскекті мойынтіректерге барып түседі.Май бөліп таратқыш біліктің артқы мойнының піскегіне майды бөліп таратқыш камерадан канал 3 бойынша түсіп, ал қалған төрте- уіне — иінді білік негізгі мойынтіректерінің тіке каналдары 16бой- ынша түседі. Бөліп таратушы біліктің алдыңғы мойнында канал 8 (4.2 – сур., в) бар, май ол арқылы тірегіш фланецке 7 барып түседі де артынша газ таратудың тісті дөңгелектеріне ағып кетеді.Бөліп та- ратушы біліктің 21 орта мойынында (4.2-сур., б) 40° бұрышында екі саңылау бұрғыланған. Бұл саңылаулар цилиндрлер блогындағы тесіктермен сәйкес келген кезде май соғып тұрған ағынмен канал- дарға 9 беріледі, олардың жалғасы цилиндрлер блогының әрбір ба- сында орналасқан каналдар болып табылады. Блок басының кана- лынан май иінағаштардың іші қуыс осьтерінің 5 ішіне (4.2-сур., г)     Сурет. 4.2. ЗИЛ-508 қозғалтқышының майлау жүйесі:а — жалпы схема; б — майдың бөліп тарату білігінің орта мойынына берілуі;в — алдыңғы мойын мен бөліп тарату білігі жетегі тісті дөңгелектерін майлау; г — майды иінағаш осінен реттеуші бұрандаға және қарнақ ұшына беру; д — цилиндр- лер қабырғаларын майлау; 1 — сораптың жоғарғы секциясы; 2 — майлау каналы;3 — майды бөліп таратқыш камера; 4 — центрифуга; 5 — иінағаш осі;6 — ком- прессор; 7 — тіректі фланец; 8 — бөліп таратушы біліктің алдыңғы мойнындағы канал; 9 —цилиндрлер блогының каналдары; 10 — бұлғақтың радиалдысаңылауы; 11, 18 — сәйкесінше сол және оң магистральді каналдар; 12, 13 — сәйкесінше майды компрессордан алып кету және компрессорға апару түтікшелері; 14 — май радиаторы; 15, 19 — май құбырлары; 16 — негізгі мойынтірек каналыа; 17 — кірді аулағыш қуыс; 20 — май қабылдағыш; 21 — бөліп таратушы біліктің орта мойы- ны; 22 — картер табандығы; 23 — кран барып түседіжәне ось қабырғасындағы тесіктер арқылы төлкелерге және әрі қарай ол иінағаштың қысқа иығы — реттеуші бұранда мен қарнақтың шарлы буынына беріледі.Бұлғақтың төменгі басында (4.2-сур., д) радиалдысаңылау бар10,ол бұлғақты мойынның каналымен сәйкес келгенде май ци- линдр айнасына шашырап, сол жерден бұлғақтың жоғарғы басына және піспектің дөңесшелеріндегі піспек сұққыларын майлау үшін май сылығыш сақинаның жырасындағы тесіктер арқылы піспек ішіне апарылады. Компрессордың қосиінді-бұлғақты механизмі 6шашырау арқылы майланады, бұл үшін май оған магистральді ка- налдың 18 алдыңғы шетінен түтікшемен 12жеткізіліп, картер та- бандығына түтікшемен 13 апарылады. Майлау жүйелерінің құралдары мен механизмдері.Картерді желдету Май радиаторы. Қозғалтқыш бірқалыпты жылу режимімен жұ- мыс істегендн май температурасы 65... 85 °С болуы тиіс. Қоршаған ауа температурасы жоғары болғанда жүк көліктерінде, сондай-ақ қозғалтқышқа ұзақ уақыт бойы ауырлық түскенде майды суытудың қажетті екпінділігіне қол жеткізу үшін катер табандығын ауамен үрлеу және майды май радиаторына жіберу керек. Көптеген жеңіл көлікте май қарама-қарсы ауа ағыны үрленетін картер табандығы бетінің қарпайым түрде жылу беруі нәтижесінде суытылады.Жүк көліктерге су немесе ауамен салқындайтын май радиатор- лары (майжылуалмастырғыштар) орнатылады. ЗИЛ-508 қозғал- тқышында ауамен салқындатудың түтікшелі май радиаторы 14 (4.2- сур. қараңыз)салқындату жүйесі радиаторының алдында орналасқан және 19және15май түтікшелерінің көмегімен майлы жүйеге үнемі қосылып тұрады,олар бойынша май сәйкесінше радиаторға түседі және сол жерден жөнелтіледі. Радиаторды ауа температурасы 0 °С төмен болғанда тек салқын қозғалтқышты қосқанда сөндіреді. Кран 23осы үшін қызмет етеді.КамАЗ автомобильдерінің дизельдерінде ауамен салқындатудың түтікшелі-пластинкалы типті май радиаторы 8 (4.1-сур. қараңыз) салқындату жүйесінің радиаторына орнатылған. Ол центрифуга кор- пусына орнатылған кран көмегімен қоршаған ауа температурасы 0°С-ден төмен болғанда сөндіріледі.ЛиАЗавтобустары қозғалтқыштарының кейбір модельдерінде- салқындатушы сұйықтықпен жылу алмасу есебінен майдың темпе- ратурасын тұрақты ұстап тұруды қамтамасыз етуші майжылуалма- стырушы орнатылған. Қызып кеткен май жылуын салқындатушы сұйықтыққа береді, ал салқыны жылынады. Жылуалмастырушыға сұйықтық салқындату жүйесі радиаторының төменгі багынан жі- беріледі және жылу алмастырушыдан өтіп, сұйықтық сорабына ба- рады, онан кейін радиаторға қайтып оралады.Майлау сорабы. Майлау сорабы майды магистральді каналдарға айдап, оны қысыммен қозғалтқыштың қажалатын түйіндері мен ме- ханизмдерінің бөлшектеріне жіберу үшін қызмет етеді. Автомобиль қозғалтқыштарында тісті дөңгелектердің ішкі және сыртқы ілінісі бар майлау сораптары қолданылады (ВАЗ-2108). Секциялар саны жағынан олар бір және екі секциялы болуы мүмкін. Екі секциялы сораптың тісті дөңгелегінің әрбір сыңары өзара аралық қақпақпен 1 бөлінген сораптың жоғарғы секциясының 4 (4.3-сур., а) және төмен-гі секциясының корпусында 9 орналасады.Сораптың сәйкесінше 6 және 7жоғарғы және төменгі секциялары сораптарының жетекші тегершіктері сыналар көмегімен сораптың білігіне 5 бекітіліп, ол бөліп таратушы біліктен іске қосылады. Әр секция корпусында 3 пен8осьтерінде жетекті 2және10тісті дөңге- лектері еркін орнатылған,олар жетекші тегершіктермен сыңарла- сып, өз корпустарында минимал радиалды және дөңбекті саңылау- мен айналады.Сорап жұмысы кезінде (4.3-сур., б) май қозғалтқыш картерінен жоғарғы және төменгі секцияның барлық сору қуыстарына беріліп, тісті дөңгелектер тістері арасындағы ойыстарды толтырады да әрі қарай сораптың жоғарғы секциясының 4 және төменгі секциясының корпустарының 9 қабырғаларыарасында орын ауыстырып, олардан май сүзгілері мен радиаторға барып түседі (май ағынының бағыты біркелкі стрелкамен көрсетілген).Сораптың жоғарғы секциясы тудыратын майдың тиісті қысымын басты майлау магистраліне кіреберісте ұстап тұрады-КамАЗ-740 дизеліндебасты магистральдағы қысымды шектеуші клапаннан 12 (4.1-сур. қара) өзге сорап секцияларында қорғағыш 9     -сурет. Екі секциялы майлау сорабы:а — жара тілік; б — жұмыс схемасы; в — жалпы көрініс; 1 — аралық қақпақ; 2, 10 — жетекті тісті дөңгелектер; 3, 8 — осьтер; 4, 9 — сораптың сәйкесінше жоғарғы және төменгі секцияларының корпусы; 5 — сорап білігі; 6, 7 — сораптың сәйкесін- ше жоғарғы және төменгі секцияларының жетекші тегершіктері; 11 — тығынжыр; 12 — серіппе; 13 — тығын; 14 —тығынмен 13бітелген тығынжар 11 және серіппе- ден 12 тұратын және белгілі бір қысымға реттелген, редукциялы клапан шарикті клапан.Қысым артқан кезде клапан ашылады және май айдау қуысынан сораптың сору қуысына барып түседі (май ағыны бағыты штрих стрелкалармен көрсетілген).және 7клапандар бар, олар айдау қуысында қысым 0,8 ...0,85 МПа дейін артқанда майды қайта жібереді.ЗИЛ-508 қозғалтқышында аралық қақпақта 1 орналасқан плун- жерлі 11 редукциялық клапан 1 (4.3-сурет, в), қысым 0,32 МПа артқан кезде ашылады. Майлау сорабының төменгі секциясы май- ды май радиаторына береді. Радиаторға айдалатын май қысымын 0,12.0,15 МПа қысымына реттелген шарикті қайта шығару клапа- ны 14 ұстап тұрады. Қысым артқанда май айдаушы қуыстан төмен- гі секцияның сору қуысына барып түседі, бұл оны радиатор өзегін қираудан қорғайды (қайта жіберу кезіндегі май бағыты контурлы стрелкалармен көрсетілген).КамАЗ автомобильдерінің дизельдерінде радиатордағы қысым 0,12 МПа артқан кезде оған центрифугадан келіп түсетін май ағы- зу клапаны 16 (4.1-сур. қара) арқылырадиаторға тиместен табан- дыққа6құйылады.ГАЗ-3307, -3302 «ГАЗель» және -31029 «Волга» автомобильдері қозғалтқыштарында радиатор 0,1 МПа қысымға реттелген қорғағыш клапан арқылы басты майлау магистралінің шығысына қосылған. Бұл клапан май көп (радиатор, иінді біліктің мойынтіректері және т.б. арқылы) шығындалғанда радиатор арқылы өтетін май мөлшерін шектеу немесе оны жабу арқылы майлау жүйесіндегі қысымның қа- уіпті төмендеуінің (көрсетілген мағынадан төмен) алдын алады.Майсүзгілері. Майды қажалатын бөлшектер тозуынан, ауадан түсетін шаң, шайырлы заттардан болатын күйік пен шөгінділерден тазарту үшін сүзгілер қолданылады. Майлау жүйелерінде қаралап және ақтап тазартуға арналған май сүзгілері қолданылады. Заманауи қозғалтқыштарда ақтап тазалаушы сүзгілер кеңінен қолданылады, олар ауыспалы сүзгіш элементі бар сүзгі және майды ортадан теуіп тазалау сүзгісі болып (центрифуга) бөлінеді. Центрифуганы ешбір бөлшегін ауыстырмастан кірден тазартады. Егер майлау жүйесіндеа ақтап тазалау сүзгілері арқылы тек майдың жартысы өтсе, олар то- лық ағынды емес деп аталады, ал егер олар арқылы май толық өтсе, онда толық ағынды деп аталады.ЗИЛ-508 (4.4-сур.) қозғалтқышының ортадан теуіп тазалаушы то- лық ағынды сүзгісі корпус 12,қаптама 7 және гидрореактивті жетегі бар центрифугадан тұрадыМай майлау сорабынан май каналы 11 бойынша центрифуга үсте- месінің 6 астына жіберіліп, ол жерден май торлы сүзгіден 5 өтіп, екі 2 жиклерге барып түседі, олардың тесіктері қарама-қарсы бағытқа қарап тұрады. Екі жиклерден 2 екі қарама-қарсы бағытқа лақты- рылатын май (стрелкалармен көрсетілген) тіректі мойынтірекке10 орналасқан роторды 3 минутына5000...6000 рет айналдыратын ай- налдыру сәтін тудырады. Мұның өзінде майдың ротор қалпағының 4қуысына түсетін негізгі бөлігі ортадан теуіп тазаланады. Тозу, күйік қалдықтары мен майда болатын шайырлы шөгінділер ортадан тебу күшінің әсерімен ротор қалпағының 4қуысының ішкі бетіне лақты-  -сурет. ЗИЛ-508 қозғалтқышының майды ақтап ортадан теуіп тазарту сүзгісі:1 — майлы магистраль каналы; 2 — жиклерлер; 3 — ротор; 4 — ротор қал- пағы; 5 — торлы сүзгі; 6 — центрифуганың үстемесі; 7 — қаптама; 8 — ротор осі; 9 — ротор түтікшесі; 10 — мойынтірек; 11 — майлау сорабының май каналы; 12корпус; 13 — қайта жіберу клапаны рылып, оның бетіне шөгінді түрінде тарайды, оны центрифуганы та- залаған кезде сүртіп тастайды (қозғалтқыштағы майды ауыстырған кезде).Тазартылған май ротор осі 8радиалды тесіктері, түтікше 9 және канал 1 арқылы май магистралінің бөліп тарату камерасына барып түседі. Канал 1 қайта жіберу клапанымен 13жалғанған, ол иінді білік мойынтіректері тозған немесе май қоюланғанда (салқын қозғал- тқыш қосылғанда) тазартылмаған майдың жартысын центрифугаға жоламастан, магистральға жібереді (штрих стрелкалармен көрсетіл- ген).ЯМЗ-236М2, КамАЗ-740 және өзгелер дизельдерінде майды ор- тадан теуіп тазалау сүзгілерінің жұмысы сол принципке негізделген, алайда олар толық ағынды емес.Мұндай сүзгілерде тазартылған май магистраль емес, картер табандығына жіберіледі.ВАЗ, «Москвич», ГАЗ және өзге жеңіл автомобиль қозғалтқышта- рына қағаз бау, картон немесе өзге материалдардан жасалған ауыспа- лы сүзгіш элементтері бар майды ақтап тазалайтын толық ағынды сүзгілер ғана орнатылады. Май қысыммен осы элементтер арқылы өткен кезде сүзіледі.ВАЗавтомобильдерінің қозғалтқыштарына орнатылған қағаз сүз- гі элементі бар сүзгіде майды тазалау (4.5-сур.) келесі түрде жүреді. Сораппен айдалатын май түпке 3 барып түсіп, оның саңылаулары арқылы 7 сүзгінің сыртқы қуысына барып түседі.Сосын сүзуші элементтің 9 тесіктері арқылы қысыммен өте оты- рып, май тазаланады және сүзгінің орталық бөлігіне беріліп, ол жер- де тесік 5 арқылы блоктың негізгі майлау магистраліне өтеді. Салқын қозғалтқыш қосылғанда май вискоза талшықты арнайы үстемемен тазаланады, себебі бұл жағдайда қоюлынап қалған май қағаз сүзгіш элементтен өтпейді.Сүзгінің қозғалтқыш тоқтаған жағдайда жүйеден майдың ағып кетуіне жол бермейтін манжета түрінде жасалған дренажды кла-паны 4 бар және сүзуші элемент ластанғанда іске қосылып, тазар- тылмаған майды майлау маги- страліне тікелей қайта жіберетін қайта жіберу клапаны 6 бар. Ци- линдрлер блогына сүзгіні орнату- да ауа кіргізбеуді резина сақина 8 атқарады, ол корпус 1 қақпағына 2 орнатылады.  -сур..ВАЗ автомобильдері қозғалтқыштарының майын ақтап тазалау сүзгісі:1 — сүзгі корпусы; 2 — қақпақ; 3 —түп; 4 — дренажды клапан; 5, 7 — тесік- тер; 6 — қайта жберу клапаны; 8 — рези- насақина; 9 — сүзушіҚозғалтқышта май ауыстырғанда майды сүзу тиімділігін қамта- масыз ету мақсатында сүзгіні ауыстыру керек.КамАЗ-5320, «Урал-4320», ЗИЛ-4331 өзге автомобильдер дизель- дерінде майлау жүйесіне екі ауыспалы сүзгіш элементтері бар ақтап тазалайтын толық ағынды сүзгі де орнатылады, ол жабысқақ затпен араластырылған ағаш ұннан немесе арнайы қағаз пакетінен тұрады (дизель ЗИЛ-645).Картерді желдету. Піспек сақиналарының саңылаулары арқылы жану қалдықтарының енуі және олардың картердегі май буларымен араласуынан болатын қозғалтқыш картерін картерлі газдардан таза- лу үшін картерді желдету керек. Картер газдарын жою картертабан- дығында атмосфералық қысымды ұстап тұруға жол ашып, бұл май- дың ескіруін, оның саңылаулар арқылы ағып кетуін болдырмайды, сондай-ақ картер газдарының жүк автомобиль кабинасына немесе жеңіл автомобиль шанағына өтіп кетуін болдырмайды.Картердің желдетілуі ашық (қарапайым) және жабық (мәжбүр- лі) болуы мүмкін. Ашық желдеткенде картерлік газдаратмосфераға жөнелтіледі, ал жабықта — кіргізуші құбырға жіберіледі. Картерді тазалаудың ашық жүйелері КамАЗ-5320, МАЗ-5335, ЗИЛ-5301 «Бы- чок» және өзге автомобильдерде қолданылады.ЯМЗ мен КамАЗ дизельдерінде картердің ашық желдетуі ауа шығарғышпен іске асырылады. КамАЗ-740 дизельдерінде ауа шығарғыш 22 (4.1-сур. қара) лабиринт типті болады. Ол сермер кар- терінің ұясына цилиндрлер блогы оң қатарының қуысы 5 жағынан орнатылған (рис 4.6-сур., а). Ауа шығарғыштың негізгі бөліктеріне сыртқы 4, ортаңғы3және ішкі 2 стакандар, сондай-ақ газ шығаратын түтікше 1 жатады.Отынның пайдаланылған газдар мен буларының қозғалтқыш картерінен ауа қабатына шығуы автомобиль қозғалысы кезінде газ шығарушы құбырда болатын ыдырауынан болады. Лабиринт типті ауа шығарғыш майдың газ шығарғыш құбыр арқылы кетіп қалуына жол бермей, өз қозғалысының бағытын шалт өзгертеді (штрихстрел- калармен көрсетілген), соның нәтижесінде май бөлшектері бөлініп, табандыққа ағады.Қазір көптеген автомобиль өндіру біолестіктері мен фирмалар картерді желдетудің ашық жүйесін жабық етіп қайта жасау бойынша конструкторлы-технологиялық шаралар өткізеді.ЗИЛ-431410, ВАЗ-2109, -2110, ГАЗ- 3102, -31029, -3110 «Волга»автомобильдері мен олардың модификацияларында картер газдары- ның кіргізу газ құбырына сорылуын (қайта айналу), артынша ол өр- тенгіш қоспамен араласқанда олардың қозғалтқыш цилиндрлеріне түсуін қамтамасыз ететін құрылғымен картерді жабық мәжбүрлеп желдету қолданылады. Желдетудің мұндай жүйесі неғұрлым жетіл- ген, себебі бұл кезде картер газдарындағы улы заттардың ауа қаба- тына шығарылуы азаяды.ЗИЛ-508 (4.6-сур., б) қозғалтқышы картері жабық желдетілгенде             -сурет. Картерді желдету схемалары:а —КамАЗ-740 дизелінің ашық; б —ЗИЛ-508 қозғал- тқышының жабық; 1 — газ шығарғыш құбыр; 2, 3, 4 — сәйкесәнше ішкі, ортаңғы және сыртқы стакандар; 5 —ци- линдрлер блогының қуысы; 6 — фильтр; 7 — майтұтқыр; 8 — түтікше; 9 — клапан; 10 — штуцеркартерлік газдармайтұтқыр 7, клапан 9 және құбыр 8 арқылы кір- гізуші газ құбырға сорылып алынады да ол жерде, жанармай қоспа- мен араласып, қозғалтқыш цилиндрлеріне түседі. Майтұтқар 7 май тамшыларын сорылушы газдардан ажыратады, ал клапан 9, сұйылу әсерімен түтік 8 штуцеріне 10 қатысты биіктік бойынша түрлі орна- ласа тұрып, өту саңылауының қиығын өзгертеді де сол арқылы кар- терден сорып алынатын газ мөлшерін реттейді.Картертабандығына таза ауа май құюшы құбырға орнатылған сүзгі6арқылы түседі. Бақылау сұрақтары 1. Түйіндер мен механизмдердің қажалғыш беттерін майлау әдістерін атаңдар?Қозғалтқыштың қандай бөлшектері мен түйіндері қысыммен май- ланады?Қозғалтқыштың майлау жүйесі қандай негізгі механизмдер мен құралдардан тұрады?Май тазалау үшін қандай сүзгілер қолданылады?Майлау сорабы не үшін қызмет және құрылысы қандай?Картерді желдету не үшін керек және ол қалай іске асады?5 ТАРАУСАЛҚЫНДАТУ ЖҮЙЕСІ  Салқындату жүйесінің түрлері мен олардың жұмыс ипринципі Салқындату жүйесі қозғалтқыштың қолайлы жылу режимін қы- зған бөлшектерден жылуды күштеп алып кетіп, ол жылуды қоршаған ортаға беру арқылы ұстап тұру үшін қызмет етеді.Заманауи қозғалтқыштарда жылудың қозғалтқыш цилиндрлерін- де бөлінетін жылудың тек 25...42 % ғана пайдалы жұмысқа айна- лады, қалған жылу пайдаланылған газдар, салқындатушы сұйықтық немесе ауамен кетеді де қажалуға, қозғалтқыштың сыртқы бет- терімен қоршаған ортаға таратылуына жұмсалады.Пайдалы жұмыс атқаруға кететін жылу мен оның аталған шығын- дарға жұмсалатын шығыстары қозғалтқыштың жылу балансын құрайды.Қозғалтқыштағы жану 2200.2300 °С жететін жоғары температу- рада іске асатындықтан,цилиндр, піспек және клапандардың бағыт- таутөлкелері мәжбүрлеп салқындатпаса майдың өртену (тұтану)тем- пературасынан әлдеқайда асып түсетін еді. Сол себепті түйіндер мен механизмдер жұмысының қалыпты жылу режимін ұстап тұру үшін өзара әрекеттесуші бөлшектердің қызып кетуін болдырмай, олардан жылуды алып кетіп отыру керек. Салқындату жүйесі алып кетуі тиіс жылу мөлшері қозғалтқыш қуаты мен жұмыс режимдеріне байланы- сты болады.Қозғалтқыш қызған кезде қажалу күші мен бөлшектердің тозуы артып, жылу саңлаулары кішірейіп, күйік тұрып қалып, карбюра- торлы қозғалтқыштар цилиндрлеріне жанғыш сұйықтықтың тол- тырылуы, ал дизельдердің таза ауаға толуы нашарлайды. Алайда жылуды шектен тіс көп алып кеткенде қозғалтқыш суып кетіп, май- дың жабысқақтық қасиетңн өзгертеді және бұл бөлшектер тозуының артуы мен қажалудың механикалық шығынының артуына, қозғал- тқыш қуаты мен үнемділігінің төмендеуіне апарып соғады. Сол се- бепті қозғалтқышқа түсетін ауыртпалыққа қарамастан, оның жылу режимін 85.95 °С шамасында ұстап тұру керек.Заманауи қозғалтқыштарда ауа немесе сұйықтықпен салқындату қолданылады. Ауамен салқындатқанда блоктың қырланған беттері мен цилиндрлер бастары арқылы артық жылуды салқындату екпінін реттеуші құрылғысы бар көп қалақшалы желдеткіш айдайтын ауа- мен кетіріледі.Салқындатудың ауа жүйесінде радиатор, сұйықтық сорап, салқындату сұйықтығына арналған каналдар мен құбырлар болмай- ды, сол себепті мұндай жүйе артықшылығына конструкция қарапай-ымдылығы, салмақ азаюы, қызмет көрсету ыңғайлылығы және мұ- нымен қоса қозғалтқыштың қыста мұздан босау қаупінің жоқтығы жатады. Мұздың босауы, яғни сумен салқындату жүйесінде су қа- тып қалудан цилиндрлер блогында жарық пайда болуына апарып соқтырады.Ауамен салқындату жүйесі жылуды қатты қызған бөлшектерден алып кету үшін жағдай тудыратынына қарамастан, үрлеу желдет- кішін іске қосу үшін қозғалтқыштың мол қуаты қажет етіледі және төмен температурада ыстық сумен қыздыру мүмкіндігі болмаған- дықтан, қозғалтқышты төмен температурада іске қосу қиындайды. Сол себепті салқындату сұықтығын күштеп айналдыратын сұй- ықтық жүйелер кеңінен таралды. Мұндай жүйелер жұмыста неғұр- лым тиімді және іске қосу құрылғыларымен бірге қоршаған ауаның қолайсыз температурасы кезінде қозғалтқышты оңай іске қосып, оның жұмысындағы шуды азайтады.Салқындатушы сұйықтық ретінде су немесе оның этиленгликоль қоспалары — антифриздер қолданылады. Төмен температурада қа- татын қоспалар кеңінен қолданылды: Тосол А-40М, ОЖ-40 «Лена» мен Тосол А-65. Антифриздерді этиленгликольді сумен араластыру арқылы аладый. Мысалы, Тосол А-40М судың этиленгликольмен 50%-дық қоспасы, ол -40 °С температурада мұзға емес, радиатор мен цилиндрлер блогының зақымдалуын болдыратын қою массаға айна- лады.Қозғалтқыштардың сұйықтықпен суыту жүйесінің негізгі схе- малары5.1-суретте көрсетілген. Қозғалтқыштың жылу күйіне бай- ланысты сұйықтық жүйеде үлкен немесе кіші шеңбермен айналады (5.1-сур., а) және сораппен 8 қамтамасыз етіліп, ол иінді біліктің тегершігімен сына-белдікті беріліс арқылы қосылған тегершік 18 арқылы іске қосылады. Қозғалтқыш жұмысының қалыпты жылу режимінде салқындатушы сұйықтық үлкен шеңбермен айналады. Мұның өзінде термостат клапаны 9 ашық және сұйықтық құбыр 11 арқылы радиатордың жоғарғы багына13 беріледі16,ол жерден ради- атор өзегінің құбырларымен оның төменгі багына барып түседі 20 (сұйықтық қозғалысының бағыты стрелкалармен көрсетілген).Радиатор арқылы өтетін сұйықтық желдеткішінің19тегеурінімен берілетін ауамен және жалюзилер (есік пластина)17көмегімен реттелетін және автомобиль қозғалысы кезінде пайда болатын ауа ағынымен салқындатылады.Салқындаған сұйықтық радиатор- дың төменгі түтігі 22 арқылы қайтадан сорапқа 8 беріледі де сосын цилиндрлер блогы мен басының салқындату мұқабасына 7 беріледі. Қыздырылмаған қозғалтқыш іске қосылып, жұмыс істеген салқындату сұйықтығының температурасы 72 °С төмен болғанда оның айналуы кіші шеңбермен іске асады. Бұл кезде сұйықтық ра- диаторға барып түспейді, термостат 9 клапаны жабық, ол блок және цилиндрлер бастарының блогының салқындату мұқабасымен 7 өтіп 10 каналдар арқылы қайта жіберіліп,термостатты шайып өтіп, қай-  5 6 7/ І' І' ІІІ'/8 9 10\ І15   >17     3 І21    a   6тадан сорапқа барып түсуі арқылы салқын қозғалтқышты тез қыз- дырады. Салқындатушы сұйықтықтың температурасы артқан сайын термостат клапаны ашылып, ол үлкен шеңбермен айнала бастайды. ЗИЛ-508, -5081, ЗМЗ-511 және өзгелердің (5.1-сур., б) V-тәріз- дес қозғалтқыштарында сұйықтық сорап корпусының ағылып келуі арқылы 23 цилиндрлердің оң және сол қатарларының салқындату мұқабасының кең қоныштарына беріліп, әрі қарай кіргізуші газ құ- бырының 24қуісі мен термостат арқылы радиаторға 16,сосын сора- пқа барып түседі. Сол уақытта сұйықтық құбыр желісінің қуысынан майысқақ құбырішекпен 25 компрессорды салқындату мұқабасынабарып түсіп, құбырішекпен 26сорапқа қайтып оралады.Қозғалтқыш бірқалыпты жұмыс атқаруы үшін салқындату сұй- ықтығының температурасы су мұқабасына кіргенде 75...80°С, ал шыққанда 85...95°С болуы тиіс.Судың қайнау температурасын арттыру үшін заманауи қозғал- тқыштарда салқындатудың жабық жүйесі қолданылады, ол ауа қаба- тымен буды кетіруші құбыр 15көмегімен тек бу-ауа клапаны арқылы қатынаса алады, ол ағызу краны21бар радиатор 14 тығыны немесе кеңейту багының 28 тығынында орналасқан.Салқындату жүйелерінде салқындатушы сұйықтық температу- расынқашықтық магнитті-электрлі термометрлермен бақылайды, ол сілтеушілер 5мен кіріктірілген термоқұрылғылардан 6тұрады. Салқындату жүйесіндегі сұйықтықтың қызып кеткенін (ЗИЛ-431410, ГАЗ-3307 және -3110 «Волга») автомобильдерінің құралдар қалқан- шасына орнатылған және радиатордың жоғарғы багына бұрылған 12термоқұрылғымен жалғанған бақылау лампасы белгі береді.Сорап қозғалтқыштың алдыңғы бөлігіне орналасқандықтан, артқы цилиндрлер мен олардың жану камералары мен өзге бөл- шектердің жылу беруі нашарлайды, себебі оларға алдыңғы цилин- дрлер қыздырған салқындату сұйықтығы барып түседі. Сол себепті қозғалтқыштардың жеке конструкцияларында сұйықтықнеғұрлым қыздырылған бөлшектерге(шығару клапандары, жану камерасының қабырғалары, оталдыру білтесі және т.б.) бағытталған тесіктері бар ←-сур. Қозғалтқыштарды сұйықтықпен салқындату жүйелерініңсхемалары:а — ЗМЗ-402; б — ЗИЛ-5081; 1 — кран; 2 — құбырішектер; 3 — салонды жылы-ту радиаторы; 4 — бөліп тарату құбыры; 5 — температура нұсқағышы; 6, 12 — сәйкесінше блок басы мен радиатордың жоғарғы багының термоқұрылғылары; 7рубашка охлаждения; 8 — насос; 9 — термостат; 10 — қайта жіберу каналы; 11, 22 — сәйкесінше радиатордың жоғарғы және төменгі жалғау құбырлары; 13, 20 — сәйкесінше радиатордың жоғарғы және төменгі багтары; 14, 27 — сәйкесінше радиатор мен кеңейту багтарының тығындары; 15 — буды шығаратын түтікше; 16радиатор; 17 — жалюзи; 18 — тегершік; 19 — желдеткіш; 21 — ағызу краны; 23сорап корпусының ағысы; 24 — кіргізуші газ құбырының қуысы; 25, 26 — ком- прессор құбырішектері; 28 — кеңейту багы; 29 — тарту күшіжара канал немесе бөліп тарату құбыры 4 арқылы сұйықтықтың ай- налуы қарастырылады.Негізгі қолданыс мақсатынан өзге қозғалтқыштың салқында- ту жүйесі жеңіл автомобильдермен автобустардың шанақтарының ішін, сондай-ақ жүк автомобильдердің кабиналарын жылытуға қол- данады. Бұл мақсатқа үшін жылыту жүйесінде шанақ немесе каби- на салонына арнайы кіріктірілген радиаторлар 3 бар, оларға қыз- дырылған сұйықтық қозғалтқыштың салқындату жүйесінен кран 1 немесе құбырішектер 2 арқылы беріледі. Сұйықтықпен салқындату жүйесінің құрылғысы менжұмысы Сұйықтық сорап. Салқындату жүйесіндегі салқындатқыш сұй- ықтықты күштеп айналдыруды ортадан тепкіш типті сұйықтық со- рап іске асырады (5.2-сур.). Сорап цилиндрлер блогының алдыңғы бөлігінде орналасқан және иінді біліктің тегершігінен сына-белдікті беріліспен іске қосылады. Ол өзара төсем 6 арқылы қосылған кор- пустан 7, қалақшадан 5 және мойынтіректер корпусынан 10 тұрады. Сораптың білігі 4 майды ұстап тұру үшін тығыздамалармен қамта- масыз етілген екі шарикті мойынтіректерде3айналып тұрады. Алдыңғы піспекті тірек сақинасы 2тіркеп, ал артқысы қашықтық төлкенің 11 орын ауыстыруынанұсталынып тұрады.Пластмасса қалақша 5 біліктің артқы бөлігіне металл күпшек көмегімен бекітіледі. Қалақша айналғанда әкелуші құбырдан 9 сұй- ықтық оның ортасына барып түседі, сосын оны қалақшалар қармап   -сурет. Ортадан тепкіш сорап пен желдеткіш:1 — желдеткіш; 2 — тірек сақина; 3 — шарикті мойынтіректер; 4 — білік; 5қалақша; 6 — төсем; 7 — сорап корпусы; 8 — ағындар; 9 — апарушы құбыр; 10 — мойынтіректер корпусы; 11, 12 — төлкелер; 13 — күпшек; 14 — тегершік; 15қалақшалар; 16 — ұңғыма; 17 — тығыздау шайбасы; 18 — үстемеалып, ортадан тебетін күш әсерінен сорап 7 корпусының қабырғала- рына лақтырылады, ол жерден іші қуыс ағындар 8 арқылы қозғал- тқышты салқындату мұқабасына беріледі.Сорап 7 корпусында айналып тұратын бөлшектерге ауа кірмеуін өздігінен қозғалатын тығыздама қамтамасыз етеді, ол қақпақшаға орнатылған және тығыздау шайбасы 17, резина үстеме 18 және тағаздаушы шайбаны 17 мойынтіректер корпусының дөңбегіне тақап тұрады. Тығыздау шайбасы 17 өзінің дөңестерімен қалақша- ның ойықтарына 5 кірейді және ұңғымамен16 бекітіледі.Біліктің 4 алдына төлке 12 көмегімен күпшек 13 орнатылған,оған сорап пен желдеткіш жетегінің тегершігі 14 бекітіледі.Вентилятор. Радиатор арқылы өтетін ауа ағынының жыл- дамдығын арттыруға желдеткіш 1 (5.2-суретті қара) қызмет етеді. Қозғалтқыштарға орнатылатын желдеткіштерде төрт, бес немесе алты қалақша 15 болуы мүмкін, олар беттік болаттан немесе пласт- массадан (ВАЗ-2106 «Жигули», «Москвич- 21412» және т.б. автомо- бильдер) жасалады.Бірқатар қозғалтқышта желдеткіш қалақшалары бағыттаушы қап- тамаға (диффузор) орнатылады, ол капот астындағы кеңістікті жел- детуді жақсартып, радиатор арқылы өтетін ауа мөлшерін арттырады. Осы мақсатта ЗМЗ-511, ЗИЛ-508 және өзгелердің қозғалтқыштары желдеткіштерінің қалақшаларын 15 радиатор жағына қайырылған радиаторлармен қолданады.ЗИЛ-431410, ГАЗ-3307 автомобильдер, ЛиАЗ-5256 автобуста- ры мен «ГАЗель» шағын автобустарының қозғалтқыштарында, со- нымен қатар көптеген жеңіл автомобильдердің қозғалтқыштарында желдеткіш жетегі сына-белдікті беріліспен іске асырылады. ЯМЗ- 236М2, -238М2 дизельдерінде желдеткіш бөліп тарату білігінің тісті дөңгелегіне тікелей жақын тісті дөңгелектер жүйесі арқылы іске қо- сылады.Алдынан жетекті ВАЗ автомобильдері мен ИЖ-дің бірқатар мо- деліне электрлі желдеткіштер орнатылады.Желдеткіштің электр қозғалтқышын қосу мен сөндіру радиа- тордың жоғарғы немесе қапталындағы (ВАЗ-2110) бакқа қарай бұралған құрылғымен салқындатушы сұйықтық температурасына байланысты іске асырылады.Тұтқырлық жалғағышы. ЗИЛ-645, КамАЗ-7408 (ЛиАЗ-5256 ав- тобустары) дизельдерінде желдеткіш жетегіне тұтқырлық жалғағыш орнатылған (5.3-сур.), оның жұмыс қуысы3кеңеюдің үлкен коээ- фициентімен сұйықтықпен толықтырылады. Жалғағыш негізгі екі бөліктен тұрады: қақпақ 1 жәнемойынтірекпен 4 бірге жиынтықтағы корпустар 2, олар жалғағыштың жетекші элементі болып табылатын жалғағыш пен дисктің 9 жетекті элементтері болып табылады. Жел- деткіш түйрегіштерге 7 орнатылып, жалғағыш корпусына бұранда- лармен бекітіледі. Жетекші диск 9 біліктің 5оймакілтекті соңына орнатылған. Бұл біліктің сыртқы шеті фланецпен 6 аяқталады, оның    -сур. Желдеткішті қосудың сұйықтық жалғағышы:а — конструкция; б — тосқауылдық пластиналарды орнату схемасы; 1 — жалғағыш қақпағы; 2 — корпус; 3 — жұмысшы қуыс; 4 — мойынтірек; 5 — білік; 6 — фланец; 7 — түйреуіштер; 8 — тосқауылдық пластиналар; 9 — жетекші диск; 10 — саңылаулар; 11 — тарелка; 12 — пластиналы клапан; 13 — ось; 14 — термо- реттегіш; А — сұйықтық камерасы көмегімен жалғағыш иінді біліктің сына-белдікті берілісімен іске қосылатын сұйықтық сораптың тегершігіне бекітіледі.Жалғағыштың жұмыс қуысын 3 жетекші диск қақпағына пери- фериясында орналасқан лабиринттер қалыптастырады. Қақпақ пенкорпустың сыртқы беті жылуды шығару үшін қырланған болады.Жалғағыш қақпағында 1 сұйықтық A камерасы орналасқан, ол жұмыс қуысынан өзіне қысымдалған төрт тесікті тарелкамен11 бөлектелген, тесіктер термореттегішпен байланысты пластиналы клапанмен жабылуы мүмкін.Термореттегіш 14 биметалды спираль болып табылады, ол бір шетімен жалғағыш қақпағына 1, ал екіншісімен —оське13орна- тылған бұрылғыш пластиналы клапанға жалғанған. Жалғағышты қосу мен ажырату жалғағыш корпусын үрлеп тұратын капотасты температурасына байланысты жасалады.Салқындату жүйесінде салқындату сұйықтығының температу- расы артқанда жалғағыш корпусын үрлеп тұратын ауа температу- расы артады, салдарынан термореттегіш тарелкадағы 11 тесіктерді аша отырып, пластиналы клапанды 12 бұрады. Осы әрекетпен бір уақытта ортадан тепкіш күштер әсерімен A қуысынан сұйықтық жұмыс қуысына А түседі, радиалды және осьтік саңылаулармен 10 жұмыс қуысына 3 түседі және жалғағыштың жетекші және жетекті лабиринтті қосындысында барып, сақиналы каналдарды толтыра- ды. Мұның өзінде сұйықтықтың жабысқақтығы жоғары болуынан жалғағыш желдеткіштің тиімді айналу режиміне қосылады.Салқындату жүйесінде салқындату сұйықтығының температура- сы төмендегенде жалғағышты үрлеп тұратын ауа температурасы да төмендейді. Мұның өзінде биметалл реттегіш пластиналы клапанды 12 ол А қуысынан жұмыс қуысына 3 өту жартылай немесе толық жабылатындай етіп орнатады.Бұл жағдайда сұйықтық толық берілмегендіктен немесе ол бол- мағандықтан, жұмыс қуысының 3 лабиринтті қосындысында жетек- ті және жетекші бөліктер арасында тесік пайда болып, олар бір-бірі- не қатысты айнала алады, яғни олар сырғып, желдеткіштің айналу жиілігі төмендейді немесе толық сөнеді.Эксплуатация кезінде жабысқақ жалғағышты шашып тастауға болмайды, ал бас тартқан жағдайда түйреуіште 7 орналасқан екі жартылай дөңгелек тосқауыл пластиналарын 8 аудару керек (дөңес жағымен желдеткіш осіне қарай), бұл жалғағыш корпусын 2 қатты етіп жалғайды және сол арқылы желдеткіш сұйықтық сораптың те- гершігімен жалғанады.Көптеген КамАЗ автомобильдерінің дизельдерінде желдеткіш жетегінде бұраушы кезеңді желдеткішке беретін гидрожалғағыш орналасқан. Гидрожалғағыштың термокүштік құрылғылы ретте- гіш-сөндірушісі бар, ол қозғалтқыш жұмысының жылу режиміне жа- уап қайтарады. Салқындатушы сұйықтықтың температурасы 80 °С- ге дейін артқанда қосқыштың баллонындағы белсендімасса көлем ұлғайған сайын ери бастайды, салдарынан құрылғының соташығы бөліп таратқышқа әсер ете отырып, негізгі май магистралінің кана- лын ашады, одан май желдеткіштің біртіндеп қосылуын қамтамасыз ететін гидрожалғағышқа барып түседі.Қозғалтқыштың жылу жағдайына байланысты бөліп таратқыш орын ауыстырады, сәйкесінше гидрожалғағышқа берілетін май мөлшері де өзгерңп, бұл желдеткіштің айналу жиілігіне әсер етеді. Салқындатушы сұйықтық температурасы 70 °С төмендегенде гидро- жалғағышқа май беру тоқтатылып, желдеткіш сөндіріледі.Термостат.Салқын қозғалтқыштың қызуы тездеп, оның жылу режимі тапсырылған аралықта тұруына термостат қызмет етеді. Құрылысы жағынан ол радиатор арқылы айналатын сұйықтық мөл- шерін реттеуші клапан болып табылады.Термостаттар қатты немесе сұйық заттармен толтырылған болуы мүмкін. ЗИЛ-431410, -5301 «Бычок», КамАЗ-5320, ГАЗ-31029 жәнеөзге автомобильдер қозғалтқыштарында қатты затпен толтырылған термостаттар қолданылады (5.4-сур.). Мұндай термостат кіргізуші газ құбырының құбыры 7 мен корпус12 арасында орналасады. Тер- мостат 1баллоны белсенді массаға 2 толы, ол церезина(мұнай бала- уызы) мен мыс ұнтағы қосындысынан тұрады.Баллондағы белсенді масса резина мембранамен 3 жабылған, ал онда мембрананы қираудан қорғаушы бағыттаушы төлке 4 орна- тылғанғ оның резина буферге арналған тесігі 11бар. Буферде рычаг 8 және клапанмен 8 байланысты соташық 5 орналасқан, ол жабық режимде тоқымға 10 серіппемен 9 тығыз тақалады.Салқындатушы температурасы (70 ± 2)°С болғанда белсенді масса ери бастайды, кеңейіп тұрып, мембрананы3, буфер 11менсо- ташықты5жоғарыға ауыстырады, ол рычагқа8 әсер ете отырып, клапанды 6аша бастайды, клапан (83±2) °С температурада толық ашылады. Сәйкесінше, 68...85°Стемпературада термостат клапаны, өз орнын өзгерте отырып, радиатор арқылы өтетін салқындату сұй- ықтығының мөлшерін берілген аралықта реттейді де сол арқылы қозғалтқыш жұмысының қалыпты температура режимін ұстап тұра- ды.   -сурет. Қатты затпен толтырылған термостат:а — жалпы көрініс; б — термостат клапаны жабық; в — термостат клапаны ашық;1 — термостат баллоны; 2 — белсенді масса; 3 — мембрана; 4 — бағыттаушы төлке; 5 — соташық; 6 — клапан; 7 — құбыр; 8 — рычаг; 9 — серіппе; 10 — ер- тоқым; 11 — буфер; 12 — газ құбырының корпусыСұйықтықты термостаттар ГАЗ автомобильдері қозғал- тқыштарының бірқатар моделіндегі салқындату жүйелерінде орна- тылған. Мұндай термостат корпусында 1 (5.5-сур., а)жұқа латуннен гофрланған цилиндр 6 болады, ол жеңіл буланатын сұйықтық — этил спирті (70 %) және су (30 %) қоспасымен толтырылған. Гофрленген цилиндрдің жоғарғы бөлігіне термостат клапаны 3 соташықпен 5 бекітілген.Салқындатушы сұйықтық температурасы 75 °С төмен болғанда гофрленген цилиндр жиырылып тұрады да бұл кезде термостат клапаны жабық болып, салқындатушы сұйықтық радиаторға жола- мастан, қайта жіберу құбырішегімен (канал) 2 бойынша айналады.Салқындатқыш температурасы артқанда гофрленген цилиндрдегі 6 қысым артып, термостат клапаны ашылады және құбыр 4 арқылы сұйықтық (5.5-сурет, а) үлкен шеңбермен айнала бастайды. Темпе- ратура 90 °С жоғары болғанда термостат клапаны толық ашыладыда бар сұйықтық термостата радиатормен айналады.Радиатор. Жылу ауыстыру түйіні болып табылатын радиатор жылуды салқындатқыш сұйықтықтан ауа ағынына жіберуге ар- налған. Радиатор қаңқасы қаптал тіреулерден жасалып 1 (5.6-сур., а), төменгі бакқа дәнекерленген пластиналармен қосылған. Радиатор автомобильдің резина жастықты 5 рамасына бекітіледі, бұл оның қозғалысы кезінде болатын вибрациялар мен соққы ауыртпалықта- рын азайту үшін керек.Радиатор жоғарғы 4 және төменгі 6 бактар мен жылуды таратқыш өзектен 7 тұрады, оның сырты жылуды таратқыш ауамен үрленеді, ал ол сұйық жылу тасығыш қозғалтқыштың қызған бөлшектерінен алынған жылуды таратады (салқындатқыш сұйықтық).    -сур. Сұйықтықпен толтырылған термостат:— қайта жіберу құбырішегі; 3 — клапан; 4 — құбыр; 5 — соташық; 6 — гофр- ленген цилиндрӨзек арқылы өтетін ауа мөлшерін радиатор қаңқасындағы ар- найы рамкаға орналасқан жалюзи-жармамен 8 реттеледі. Олар ар- найы темірден жасалған тар пластиналар жиынтығы түрінде жа- салған және топса құрылғымен жабдықталған, олардың жүргізуші кабинасынан бұрылуы сол арқылы қамтамасыз етіледі. Радиаторлар- да негізінен құбырлы-пластиналы немесе құбырлы-ленталы өзектер пайдаланылады.Құбырлы-пластиналы өзек (5.6-cур, б) сопақша кесікті латун құ- бырларының үш-төрт қатарынан тұрады, оларға салқындаған бетті арттыратын көлденең орналасқан пластиналар 9 дәнекерленген.Құбырлы-ленталы өзек (5.6-сур., в) жазық латун құбырлардан тұрады, олардың қатарлары арасында зигзаг тәрізді жалпақ ленталар 10 орналасады, олардың ауа арнасын қисайтып, ауаға жылу берілуі тиімділігін арттыратын арнайы штамптары болады. Құбырлы-лен-   Рис. 5.6. Радиатор және оның өзектерінің типтері:а — құрылғы; б, в — сәйкесінше құбырлы-пластиналы және құбырлы-лен¬талы өзектер; 1 — қаптал тіреулер; 2 — бу шығаратын құбыр; 3 — тығын; 4, 6 — радиа- тордың сәйкесінше жоғарғы және төменгі бактары; 5 — резина жастық; 7 — өзек; 8 — жарма-жалюзи; 9 — пластиналар; 10 — зигзаг тәрізді ленталарталы өзегі бар радиаторлар кеңінен таралды және қозғалтқыштар- дың көбіне орнатылады.Салқындатудың жабық типті заманауи жүйелерінде буды шыға- рушы құбыры 2 орнатылған радиатор мойыны тығынмен 3 ауа өт- пестей болып жабылады. Мұндай жүйедегі қысым ауа қысымынан біршама жоғары болатындықтан, онда сұйықтықтың (судың) қайнау температурасы 108... 119 °С болады. Ол аз буланады және аз қай- найды, бұл жанармай құйғанға және қызғанға дейін қозғалтқыштың неғұрлым ұзақ жұмысын қамтамасыз етеді.Радиатор мойнын ауа өтпестей етіп жабу тіректі гофрлы шайба 1 (5.7-сур.) мен серіппе 2 арқылы жасалады, ал салқындату жүйесі ауа қабатымен бу 3 және ауа 4 клапандары арқылы қатынасады.Қысым артық болғанда (шамамен 0,1 МПа — ЗИЛ-508 қозғал- тқышы үшін 0,045...0,055 МПа — ЗМЗ-511 қозғалтқышы үшін) бу клапаны 3 ашылады және бу немесе сұйықтық бу шығару құбыры- на 5 барып түседі. Бу шыққаннан кейін пайда болатын сұйылу сал- дарынан жүйедегі қысым төмендеп, ол 0,01 МПа-ға азайғанда ауа клапаны 4 ашылып, бұл радиатордың жоғарғы багын ауа әсерімен пішінін өзгертуден қорғайды.ЗИЛ-131Н, -433420, КамАЗ-5320, ВАЗ-2105, -2107, ИЖ-2126«Ода» және өзге автомобиль қозғалтқыштарында салқындату жүй- есіне кеңейткіш (үстеме) бак 28 (5.1-сур., б қараңыз) орнатылып, ол айналушы сұйықтықтың тұрақты көлемін ұстап тұрады. Сұйықтық деңгейін бақылау үшін бакта бақылау таңба немесе кран бар (Ка- мАЗ-5320 автомобильде).Кеңейткіш бак тығынында 27 (ЗИЛ-131Н, -433420, КамАЗ-5320 автомобильдерде) немесе радиатор тығынында (ВАЗ-2105 «Жигу- ли» өзге автомобильдерде) шығару және кіргізу клапандары орна- ласады, олардың құрылғысы менәрекет ету принципі осыған дейін сипатталған бу мен ауа клапанда- рынікіне сәйкес келеді.Салқындату жүйесінде қысым артық болғанда шығару клапаны ашылады және бу немесе сұй- ықтық құбыр бойынша кеңей- ткіш бакқа апарылады. Қозғал- тқыш температурасы төмендеген сайын салқындату сұйықтығы-  -сур. Ашық клапанды радиатор тығыны:а — бу; б — ауа; 1 — шайба; 2 — серіппе; 3, 4 — сәйкесінше бу мен ауа клапандары; 5 — бу шығару құбырының көлемі азаяды, салдарынан сұйылу жүріп, оның әрекетінен кіргізу клапаны ашылып, кеңейткіш бактан сұйықтық радиаторға қайтып барып, нәтижесінде салқындату жүйелеріндегі сұйықтық көлемі тұрақты етіп ұстап тұрылады.Салқындатушы сұйықтықты радиатордың төменгі құбырында және блок-картердің төменгі бөлігінде орналасқан төгу крандары 21 арқылы төгеді, мұның өзінде радиатор мен кеңейткіш бак тығында- ры ашық болуы тиіс. ЗИЛ қозғалтқыштарында кранды басқару тарту күштерін 29 капот астына шығару арқылы жасалады.Қозғалтқыштарды салқындату жүйелерінің сыйымдылығы авто- мобильдер қатары үшін л: ЗИЛ-431410 ............................................................................ 26,0ЗИЛ-4331 ................................................................................ 27,0КамАЗ-5320 ............................................................................ 35,0ГАЗ-3102 ................................................................................. 12,0ВАЗ-2109 .................................................................................. 8,0 Бақылау сұрақтары Салқындату жүйелерінің түрлерін атаңыз. Салқындату жүйесі жұ- мысының принципі неден тұрады?Ауамен салқындату жүйесінің кемшіліктері қандай?Қозғалтқыштарды салқындату үшін қолданылатын сұйықтықтарға қандай талап қойылады ?Қандай жағдайда салқындатушы сұйықтықтың айналуы үлкен, ал қай кезде кіші шеңбер бойынша жүреді?Сұйықпен және қатты затпен толтырылған термостаттар жұмысы- ның принципі неден тұрады?Салқындату жүйесінің негізгі элементтері не үшін қызмет етеді және құрылысы қандай?6 ТАРАУКАРБЮРАТОРЛЫҚ ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРДЫҢ ТОҚ БЕРУ ЖҮЙЕСІ Қоспаны түзгіш және тоқ көзінің жалпы құрылғысы Қоспаны түзгіш. Карбюраторлық қозғалтқышта қоспаны түзу үрдісінің мәні - бен- зиннің ұсақ бөлшектерін алуда, олардың толық булануында және ауамен араласуында. Ұзақ бөлшектелген және ішінара буланған бензинмен ауа қоспасын алу үрдісі карбюрация, ал бұл үрдіс өтетін аспап – карбюратор деп аталады. Карбюратордың негізгі мақсаты қозғалтқыш жұмысының мүмкін болатын түзімдерінің кез-келгені үшін бензинді мөлшерлеп беру болып табылады. Сонымен қатар, карбюраордың қоспаны мөлшерлейтін құрылғысы шашыраған отын мен ауа арасындағы қажетті қатынасты қамтамасыз етеді. Осылайша алынған ауамен бензиннің ұсақ бөлшектері мен буларының қоспа- сын ыстық қоспа деп атайды.Қозғалтқыш цилиндрлеріндегі ыстық қоспа алдыңғы қоспадан онда қалған жану өнімдерімен (қалдық газдармен) араласады және жұмыс қоспасына айналады.Карбюраторлық қозғалтқыштарда қоспаны түзу үрдісі секундтың мыңдаған үлесінде өтеді. Осы кезде, карбюратордың араластырғыш камерасына келіп түсетін бензин аса жұқа шашырайды, ауамен ара- ласады және буланады. Отынның шашырауы негізінен отын мен ау- аның келіп түсу жылдамдығының әр түрлі болуынан болады.Карбюратордың араластырғыш камерасында отын қозғалысы- ның ең үлкен жылдамдығы 5...7 м/с-ге, ала ауанікі — 100...150 м/с-ге тең, ол шамамен 20-25 есеге көбірек. Араластырғыш камерасында ауаның араласу жылдамдығын жоғарлатумен бензинді шашырату жұқалығы ұлғаяды, яғни, оның булану жылдамдығы да ұлғаяды.Бензиннің булану жылдамдығының ұлғаюы ыстық қоспаның ци- линдр ыстық қабырғаларының, жану камераларының және поршень түбінің қызуынан да болады. Егер қоспаның осындай қызуы жет- кіліксіз болса, онда газбен өңделетін қозғалтқыш цилиндрі бар кар- бюратормен байланысатын енгізу газ құбыры учаскелерін жергілікті қыздыруды қолданады. Аса толық қоспаны түзу 45.65 °С температу- ра кезінде қамтамасыз етіледі.Ыстық қоспаның құрамы. 1 кг бензин толық жану үшін тео- рия жағынан шамамен 15 кг (немесе 12,5 м3) ауа қажет. Алайда, кар- бюраторлық қозғалтқыштың жұмысы кезінде ыстық қоспадағы ауа мөлшері теориялық қажетті мөлшерден көбірек немесе азырақ бо- луы мүмкін. Сондықтан да, ыстық қоспаның құрамы а ауаның артықкоэффициентімен сипатталады, ол Lоның мөлшеріне теориялық қа-тысты отынның жануына қатысты Lауаның қолданыстағы мөл-   -сурет. Карбюраторлық қозғалтқыштың тоқ көзі жүйесі:1 — ауа арнасы; 2 — ауа тазалағыш; 3 — карбюратор; 4, 5 — отын мен ауаны беруді басқару тұтқасы; 6 — басқыш; 7 — отын құбыр- лары; 8, 9 — отын деңгейін көрсеткіш және датчик; 10 — бак; 11 — құятын мойын; 12 — кран; 13 — шығыс құбыры; 14, 19 — тиісінше басқыштың артқы және алдыңғы түбі; 15 — аралықтар; 16 — сүзгі-жинағыш; 17 — ішкі құбырлар; 18 — басқыш; 20 — қабылдағыш құбырлар; 21 — шығыс газ құбыры; 22 —отын сорабы                                                  -сурет. Қарапайы карбюратордың сызбасы:а — құрылғы; б — сипаттама; 1 — клапан; 2 — цилиндр; 3 — піспек; 4 — газ құбыры; 5 — дроссельдік жапқыш; 6 — жиклер; 7 — қалқымалы каме¬ра; 8 — қалқыма; 9 — инелі клапан; 10 — отын құбыры; 11 — балансталған саңылау; 12ауа тазалағыш; 13 — патрубок; 14 — ауа жапқышы; 15 — шашыратқыш; 16 — диффузор; 17 — араластырғыш камера; А — 1,2 нүктелерде ыстық қоспалардың оңтайлы құрамы кезінде қарапайым карбюратордың сипаттамасы; Б —идеалды карбюратордың сипаттамасы; а — ауа артықшылығының коэффициенті шерінің қатынасын білдіреді. Егер ыстық қоспада 1 кг отынға 15кг ауа келсе, онда қоспа қалыпты деп аталады (α = L/L = 1); егер15 кг көбірек, бірақ, 17 кг артық болмаса, онда азайған (а = 1,05... 1,15); егер 17 кг көбірек болса, онда кедей (α = 1,2.1,25); егер 15 кг кем болса, бірақ, 12 кг аз болса, онда байытылған (а = 0,8.0,95); егер 12 кг аз болса, онда бай (α = = 0,4.0,7) болады. Ең үлкен үнемділік қозғалтқыштың азайған қоспасында жұмыс істеген кезде қол жет- кізіледі.Тоқ көзі жүйелерінің жалпы құрылғысы. Карбюраторлық қозғалтқышта тоқ көзі жүйесі ыстық қоспаны дайындау, оны цилин-дрге беру және олардан жану өнімдерін шығару үшін қызмет етеді. Тоқ көзі жүйесіне отын мен ауаны беруді және тазалауды қамтама- сыз ететін құрылғы, ысық қоспаны дайындау, өңделген газдарды жіберу және шығарған кезде шуды азайту, отын қорын сақтау және оның мөлшерін бақылау кіреді.Карбюраторлық қозғалтқыштың тоқ көзі жүйесінде (6.1-сурет), бактағы бензин 10 ашық кран 12, сүзгіш-жинағыш 16 және отын құбырлары 7 арқылы карбюраторға 3 отын сорапымен 22 беріледі. Бір мезгілде капот асты кеңістіктен немесе ауа арнасынан 1 ауа таза- лағыштан 2 карбюраторға тазаланған ауа сорылады, ол бумен және бензиннің ұзақ-шаңды бөлшектерімен араласып, қозғалтқыштың цилиндріне кіріс газ құбыры арқылы түсетін ыстық қоспаны түзеді. Цилиндрден өңделген газдар кіріс газ құбыры 21 арқылы қабылдау құбырларына 20, олардан – басқыша 18 жіберіледі, ол шуды ғана төмендетпейді, сонымен қатар кіріс құбыр 13 арқылы олар шыққан кезде өңделген газдардан жалын шығады. Жүк автомобилінің басқышы өздігінен цилиндрлік корпусты білдіреді, ол аралықтар- мен 15 бірқатар тегістерге бөлінген және алдыңғы 19 және артқы 14 патрубкалары бар түпке және саңылау тәрізді тесікпен үш ішкі құбырлар 17 бар.Қарапайым карбюратор. Қозғалтқыштарда эмульсиялық түрде- гі карбюратор белгіленеді. Олардың әрекет ету принципі, қоспаны түзетін құрылғы арқылы өтетін ауа мен отын қозғалысы жылдам- дықтарының үлкен айырмашылығына байланысты, отын ағысын бу тәрізді ыстық қоспаларды түзумен ұсақ бөлшектерге бөлуіне негіз- делген.Қарапайым карбюратор (6.2-сурет, а) қалқымалы камерадан 7, жиклерден 6 (калибр саңылауымен тығынды) шашыратқышпен 15, диффузормен 16, араластырғыш камерадан 17 және дроссельдік жа- пқыштан 5 тұрады. Отын құбыры 10 бойынша отын багынан отын қалқымалы камераға 7 түседі, онда қалқыма 8 және ине клапаны 9 арқылы отынның тұрақты деңгейі қолданылады.Жиклердің калибрленген саңылауы 6 диффузорға 6 отынның бел- гілі мөлшері шашыратқыш 15 арқылы бөлуге есептелген. Қалқыма- лы камерада атмосфералық қысымды қолдау үшін баланстық саңы- лау 11 жасалған.Піспек 3 төмен қозғалған кезде, кіру тактісі кезінде, цилиндрдің піспек үстіндегі кеңістікте 2 ұсатылады, ол ашық кіріс клапан І арқылы газ құбырына 4 беріледі. Осы бұзылудың әсірімен ауа ағы- мы, ауа тазалағыштан 12 және толығымен ашық ауа жапқышынан 14 өтіп, орта кезінде қысылған диффузорға 16 түседі, ол ауа ағымының жылдамдығын, яғни, шашыратқышты бөлуді ұлғайтады.Қысымның әр түрлі болуына байланысты аралағышта 17 және қалқымалы 7 камерада отын шашыратқыштан ағады және ауаның үлкен жылдамдығына байланысты қарқынды ұсатылады, кейін, бу- лана отыра, бу ауаның ыстық қоспасын түзе отыра, ауамен араласа-ды. Қозғалтқыш цилиндріне түсетін ыстық қоспаның саны мен сапа- сы дроссельдік жапқыштың жағдайын өзгертумен реттеледі.Қозғалтқышты іске қосқан кезде ауа патрублкасының 13 қиылы- сы ауа жапқыштарын 14 ішінара немесе толық жабуымен азаяды, оның нәтижесінде карбюратордың араластырғыш камерасында, яғни, шашыратқышқа түсетін отын санын ұлғайтады.Алайда, қарапайым карбюраторда дроссельдік жапқыштарды ашу шамасына қарай, ауа артығы а (6.2-сурет, б) азаяды және ыстық қоспа соғұрлым байиды. Сонымен қатар, екі жағдайда ғана (1 және 2 нүкте) ыстық қоспасының құрамы талап етілетінмен сәйкес келеді (дроссельдік жапқыш толығымен ашық болған кезде және оның кей- бір аралық жағдайлары кезінде). Яғни, қарапайым карбюратордың сипаттамасы (А қисығы) идеалды карбюратордың сипаттамасымен (Б қисығы) ерекшеленеді, ол дроссельдік жапқыштардың барлық аралық жағдайлары кезінде ыстық қоспаның құрамы бойынша үнемділікті және толығымен ашық жапқыштар кезінде қуаттылықты қамтамасыз етеді.Осылайша, қарапайым карбюратор бос жүрісте қозғалтқыштың жұмысын қамтамасыз етпеуі мүмкін, қозғалтқышты іске қосқан кез- де және жұмыстың бір түзімінен басқаға ауыстырған кезде қажетті құрамының қоспасын дайындамайды. Сондықтан да, қозғалтқыш жұмысының барлық түзімін қамтамасыз ету үшін заманауи карбю- раторлар қоспаны түзетін жүйелермен және құрылғылармен жаб- дықталған, олардың ортақ жұмысы әрбір түзімде өңделген газдар- дың улылығын бірмезгілде төмендеумен ыстық қоспаның оңтайлы құрамына жақындауға мүмкіндік береді.  Жеңіл автомобильдер қозғалтқыштарының карбюраторлары Жеңіл автомобильдерінің қозғалтқыштарында ыстық қоспа- сы цилиндрін жақсы толтыруды қамтамасыз ететін құлайтын ағы- мымен эмульсиялық түріндегі карбюраторларды орнатады. Осындай карбюраторлар параллельді қосумен бірнеше араластырғыш камера- лары болуы мүмкін. Ол цилиндр бойынша ыстық қоспаны бөлумен және жақсы мөлшерлеумен байланысты қозғалтқыш қуаттылығын жоғарлатуға мүмкіндік береді.Араластырғыш камераларды бірінен соң бірін қосумен екі камера- лы карбюраторлар кеңінен қолданылады. Осындай карбюраторларда ең алдымен жұмысқа, бірінші деп аталатын (негізгі камера) қосыла- ды, ал жүктеме ұлғайған кезде басқасы, екіншісі (қосымша) камера қосылады. Карбюратордың осындай түрлерінің модельдері көптеген жеңіл автомобильдерінің қозғалтқыштарымен жабдықталған.ДААЗ-1107010 Карбюраторы. ВАЗ алдынан жетекті жеңіл ав- томобильдерінің қозғалтқыштарында дроссельдік жапқыштардыңқұлайтын ағымымен және мерзімді ашумен ДААЗ-1107010 екі ка- мералы карбюратор орнатылған. Жапқыштарды ашу бірізділігі екі кезеңде карбюраторджың жұмысын шартты түрде бөлуге мүмкіндік береді: қозғалтқыштардың кіші және орта жүктемелерінде біріккен (үнемді) қоспаларында жұмыс кезеңі, ол бірінші камераның қоспа мөлшерлейтін жүйелердің жұмысымен және карбюратордың екі ка- мерасында қоспаны мөлшерленетін құрылғылардың ортақ жұмысы үрдісінде қозғалтқыштардың толық жүктемесі кезінде байытылған қоспасында жұмыс кезеңін қамтамасыз етеді.  -сурет. Карбюратор ДААЗ-1107010:1 — мойны; 2 — ауа жиклер; 3 — ауа жапқышы; 4 — тездетіолген сораптың шашыратқышы; 5 — іске қосу құрылғысының мембранасы; 6 — реттегіш бұрама; 7, 9 — бос жүріс кезінде қозғалтқыштың жұмысы кезінде ыстық қоспаның саны мен сапасына реттеуші бұраматер; 8 — жануды бөлудің вакуумдық реттегішіне жа- нануды беруге арналған патрубка; 10 — дроссельдік жапқыш; 11 — картерлік газ- дарды соруға арналған патрубка; 12 — иінтірек; 13 — жұмырдық; 14 — тездеткіш сораптың мембранасы; 15 — жиклер; 16 — қақпақ; 17 — корпус; 18 —қуатты түзім- дер экономайзер мембранасы; 19 — диффу¬зор; 20 — электромагниттік клапан; 21 — бос жүріс жүйесінің жиклері; 22, 23 — отынды беру және құю патрубкалары; 24 — қақпақКарбюратор (6.3-сурет) жылуды оқшаулайтын төсеме арқылы гайкалармен төрт шпильканың көмегімен кіріс газ құбырында орна- тылады. Ол корпустың 17 және қақпаның 24 екі базалық детальда- рынан тұрады, онда ауыстырғыш камераларының кіріс мойны 1 және екі ауа жиклерге 2 ауаны өткізуге арналған құдықтар бар. Бірінші камераның мойнында ауа жапқышы 3 орналасқан, ал қақпақтың қап- тал жағында реттегіш бұрамапен 6, серіппемен және мембранамен 5 сояуышпен жиынтықта іске қосу құрылғысы бекітіледі. Қақпаның бұрандалы арнасында электромагниттік клапан 20 және бос жүріс жүйесінің отын жиклері 21 бекітіледі. Карбюраторға отынды беру және оның артығын қақпаға 24 құю үшін тиісті патрубкалар 22 және 23 орнатылады.Корпуспен 17 бірге үлкен диффузорлар құйылады, онда олардың шашыратқыштарымен құйылған кіші диффузорлар 19 қойылады. Корпустың ішінде отын арнамаларымен қалқымалы камера орнала- сады және тездеткіш сораптың шашыратқышы 4 орнатылады. Тез- деткіш сораптың негізгі жұмыс жазықтығы корпустың құйылатын бөлігінде орналасқан, онда жетектің иінтірегімен 12 және мембра- намен 14 қақпа бекітіледі. Тездету сорабының жетегі бірінші каме-  -сурет. Бос жүріс жүйесі және ауыспалы жүйелер:1 — бірінші камерадағы эмульсиялық арна; 2 — электромагнитті клапан; 3, 4 — тиәсінше отын және ауа жиклерлер; 5 — құдық; 6 — ауыспалы жүйелердің отын жиклері; 7 — екінші камераның эмульсиялық арнасы; 8 — ауыспалы жүйенің ауа жиклері; 9 — қалқымалы камера; 10 — екінші камераның эмуль¬сияық шығыс саңылауы; 11, 13 — екінші және бірінші камералардың дроссельдік жапқышы; 12басты отын жиклерлері; 14 — бірінші камераның эмульсиялық саңылау түрді тесігі; 15 — реттегіш бұрамараның дроссельдік жапқышы осінде 10 орнатылған жұмырдықтан 13 жүзеге асырылады. Жиклермен 15 жұмыс жазықтығын түзетін корпустың құйылысына қуатты түзімдердің экономайзердің мембра- насымен 18 қақпа 16 бекітіледі, онда шарик клапанына әсер ететін ине бекітіледі.Карбюратор корпусында реттеуші бұраматер 7 және 9 және тиісінше бос жүріс кезінде қозғалтқыш жұмыс жасағанда ыстық қоспаның сапасы мен мөлшері орнатылады.Реттеуші бұраматің 9 астындағы саңылау тығындымен жабыла- ды. Карбюратордан корпустың жану бөлгішінің вакуумдық ретте- гішіне жандандырғышты беру үшін патрубка 8 орнатылады, ал кар- терлік газдардың сорғышы үшін патрубка 11 қызмет етеді.Бірінші және екінші араластырғыш камераларда дроссельдік жа- пқыштар 10 шанақтың салонында орналасқан басқыш жетегімен тростың көмегімен байланысты осьтерде бұраматер қатты бекітіл- ді. Ауа жапқышы тростың көмегімен шанақ салоны құралдары па- нелінің астында орналасқан басқару тұтқасымен қосылған.Карбюратордың негізгі құрылғыларына және жүйелеріне жата- ды: бос жүріс жүйесі және ауыспалы жүйелер, қалқымалы камера, басты мөлшерленген жүйе, қуаттылық түзімдердің экономайзер, то- лық жүктеме экономайзеру (эконостат), тездеткіш сорабы, іске қосу құрылғысы және өңделген газдардың улылығын төмендету жүйесі.Бос жүріс жүйесі иінді біліктің айналуының кіші жиілігі диапа- зонында ыстық қоспаның құрамын түзетуге мүмкіндік береді, сон- дай-ақ, қозғалтқыштың кіші және орта жүктемелері кезінде жұмыс түзімдеріне қозғалтқыш ауысқан кезде болады. Бос жүріс түзімінде бірінші және 11 екінші камераларының дроссельдік жапқыштары 13 (6.4-сурет) жабық, диффузорлардағы бүркуі отынның жоғалуына жеткіліксіз, ал бірінші камераның дроссельдік жапқыштары астын- дағы бүрку маңызды шамаға жетеді және жүйенің барлық арналары- на беріледі.Сонымен қатар отын бірінші камераның басты отын жиклері 12 және эмульсиялық құдық 5 арқылы қалқымалы камерадан түседі, отын арнасы арқылы көтеріледі, жиклер 3 өтеді, жиклерден 4 түсетін ауамен араласады және эмульсия арнасы 1 бойынша қоспа сапа- сының реттегіш бұрамаінің 15 астында эмульсия түрінде шығады. Саңылау түріндегі тесіктен 14 эмульсия жолында араластырғыш ка- мерадан ауа сорылады. Осылайша түзілген байытыған ыстық қоспа кіріс газ құбырына, кейін, қозғалтқыш цилиндріне түседі.Бос жүріске қоспа саны дроссельдік жапқыш иінтірегінда орна- тылған тірек бұрамапен реттеледі. Бұраматі бұраған кезде дроссель- дік жапқыш жартылай ашылады.Осындай карбюраторда жанғышты қосқан кезде электр магниттік клапан 2 сөніп қалады, оның инесі серіппе әсерімен отын жиклерін 3 жабады және қосылған жанғышпен жүйе жұмысына жол бермейді. Екінші камераның ауыспалы жүйесі дроссельдік жапқышын 11аша басталғанда жұмысқа кіреді, онда ауа ағысы қозғалады және ыстық қоспа қосылады. Осындай жағдайда ауа сүзгішінде кері тұта- ну болуы мүмкін. Екінші камерадағы осындай құбылысты болдырт- пауда, екі камераның дроссельдік жапқыштарын толық аша бастаған сәтте басқасына жұмыстың бір түзімімен қалқымалы ауысуды қамтамасыз ететін шығыс эмульсия саңылауымен 10 ауыспалы жүй- емен жабдықталады. Осы ауыспалы жүйе бірінші камераның саңы- лау түріндегі тесігімен 14 ауыспалық жүйе сияқты жұмыс жасайды, бірақ, ол қалқымалы камерадан 9 тікелей жиклер арқылы отынмен құнарланады. Сонымен қатар, отын ауа жиклері 8 арқылы түсетін ауамен араласады және арна 7 бойынша түзілген эмульсия шығыс саңылау 10 арқылы дроссельдік жапқышпен бағытталады. Одан әрі ашылған кезде дроссельдік жапқыш екінші камераның диффузорын- да өседі, ал саңылауда 10 – азаяды, оның салдарынан қалқымалы камерамен арналармен қосылған екінші камераның басты мөлшер- ленген жүйесін жұмысқа кіреді.Карбюратордың қалқымалы камерасы қалыпты, ол қалқымалы камераны 9 ауа сүзгішімен қосатын екі саңылаумен қол жеткізіледі (6.5-сурет), оның салдарынан онда қысым теңеседі және ыстық қоспаның құрамына ауа сүзгішінің ластануының әсері жойылады. Егер қалқымалы камера теңестіліген болмаса, яғни, атмосферамен тікелей хабарланса, онда ауа сүзгішінің кедергісі ұлғайған кезде (ол   -сурет. Басты мөлшерлеуші жүйе:1 — диффузор; 2 — шашыратқыштар; 3 — арналар; 4 — ауа жиклерлер; 5 — саңылау; 6 — сүзгіш; 7 — патрубок; 8 — тірек құрылғысы; 9 — қалқымалы камера; 10 — қалқыма; 11, 14 — екінші және бірінші камераның дроссельдік жапқышыта- ры; 12 — эмульсиялық құбырлар; 13 — отыне жиклерлерластанғаннан) диффузорда бүркуі өседі және ыстық қоспа маңызды түрде байытылады.Екі жақтан араластырғыш камераны қамтитын қалқымалы камераның екі хабарлайтын көлемдерінің арқасында, автомобиль- дің күшті крендері кезінде де сүзгіш 6 арқылы оған сенімді беруді қамтамасыз етеді. Карбюраторда итергіш құрылғымен 8 қосылған эбониттен 10 екілік қалқыма және отын багына артық отынды жібе- ретін жиклермен патрубка 7 бар.Басты мөлшерленетін жүйе ішінара жүктемелермен түзімдерде және дроссельдік жапқыштардың толық ашылуы кезінде қозғал- тқыштар жұмысы кезінде қажетті құрамының ыстық қоспасын дай- ындайды (6.5-суретін қара). Сонымен қатар, жиклерлер 13 арқылы қалқымалы камералардан 9 эмульсиялық құдықтарға түседі, онда эмульсиялық түтіктер 12 бар және ауа жиклерінен 4 түсетін ауамен араласады. Кейін осы ауа қоспасы шашыратқышқа 2 арна 3 арқылы түседі, онда, ыстық қоспаны түзіп, араластырғыш камераның диф- фузоры 1 арқылы өтетін ауамен араласады.Жиклерлер 4 арқылы өтетін эмульсиялық құдықтарға түсетін ау- аның мөлшерленген санын оңтайландыруға жақын карбюратордың сипаттамасын алуға болады. Бұл, жиклер 4 арқылы құдыққа түсетін  -сурет. Экономайзер және қуатты түзімдердің эконостаты:5 — дроссельдік жапқыш; 2, 4 — басты отын жиклерлер; 3 — эконосаттың отын жиклері; 6 — ауа арнасы; 7 — мембрана; 8 — шарикті клапан; 9 — экономай- зердің жиклері; 10 — арна; 11 — эмульсиялық құбыр; 12 —шашыратқыш құбырауа отын жиклерлері 13 алдында сиректеуді өзгертеді. Сонымен қатар, отынның тозуының қарқындылығы біршама төмендейді (тежеледі), ал эмульсиялық құбырдағы 12 саңылау отынды жақсы эмульсиялан- дыруды қамтамасыз етеді. Ауа жиклерлердің 4 көлемін таңдаумен отын жиклерлерде 13 сиректеуді өзгертудің осындай заңдылығын қамтамасыз етуі мүмкін, ол дроссельдік жапқыштарды ашу және диффузордағы сиректеуді ұлғайту шамасына қарай ыстық қоспаны ауа артықшылығы коэффициентінің қажетті мәніне дейін азайтуға мүмкіндік береді. Қозғалтқышқа түсетін қоспа саны дроссельдік жапқыштарды ашумен реттеледі. Сонымен қатар, бірінші камера- ның дроссельдік жапқышы 14, біріншісі өзінің толық ашылуынанашық болған кезде, екінші камераның дроссельдік жапқышымен11 механикалық түрде қосылады, екінші камераның жапқышымен 11 ашыла бастайды. Яғни, дроссельдеу түзімінде негізінен кең диа- пазонда қоғалтқыштың жұмысын қамтамасыз ететін бірінші арала- стырғыш камера жұмыс жасайды.Қуатты түзімдердің экономайзері, осылайша, ыстық қоспасы құрамын қамтамасыз ете отыра, қуатты түзімдерде қоспаны байы- ту үшін қызмет етеді (дроссельдік жапқыштарды үлкен және толық ашу кезінде). Мембраналық типтегі қуатты түзімдердегі экономай- зер (6.6-сурет). Ол басты отын жиклерлері 2 және 4 орнатылған қалқымалы камералармен арналар 10 қосылады.  -сурет. Тездеткіш сорап:Мембрана 4 үстіндегі жазықтық дроссель псты кеңістіктік ауа арнасымен 6 қосылады. Экономайзердің жиклері 9 отын арнасында 10 орнатылады. Шарикті клапан 8 арқылы мембрана астындағы ішкі қуыс және карбюратордың қалқымалы камерасы қосылады.Дроссельдік жапқыштарды 5 ашқан кезде шығыс газ құбырында сиректеудің үлкен бұрышы азаяды және мембранаға 7 ауа арнасы 6 арқылы оның әсер етуі төмендейді. Осының салдарынан серіппе онымен байланысты мембрананы 7 және шарикті клапанды 8 оң жаққа қысады. Сонымен қатар, арна 10 бойынша экономайер жи- клері арқылы отынның қосымша саны ыстық қоспамен байытыла- тын басты мөлшерленетін жүйеге түседі.Толық жүктемелердің экономайзері (эконостат) екінші арала- стырғыш камерасымен өзара әрекет етеді және шектіге жақын жүк- темелік және жылдамдық түзімдерінде кіреді, ашық дроссельдік жапқыштарда 5 және 1, қозғалтқыштың максималды қуаттылығын алу үшін ыстық қоспаны байыта отыра өзара әрекет етеді. Сонымен қатар, отын отын жиклері 3 арқылы түседі, эмульсиялық құбырдан 11 өтеді және отын арнасы бойынша басты мөлшерленген жүйесінің шашыратқышынан жоғары орналасқан, эконостаттың шашыратқыш құбырына 12 түседі.Тездеткіш сорап (6.7-сурет) автомобильді тездету түзімін- де ыстық қоспаны қысқамерзімді байыту үшін қызмет етеді. Осы құрылғының ерекшеліктері әрбір араластырғыш камерасында шашыратқыш 1 болуы есептеледі. Дроссельдік жапқыштардың 7 осінде орналасқан жұмырдықтан 6 жетекпен мембраналық түрдегі тездеткіз сорап. Сораптың өндірістілігі реттелмейді, ол тек жұмыр- дықтың 6 бейініне ғана байланысты. Дроссельдік жапқыштардың 7 тез ашқан кезде жұмырдық 6 иінтіректі 5 ауыстырады және итергіш 4 арқылы, кері серіппенің кедергісін жеңе отыра, мембранаға 3 баса- ды. Мембрана тездеткіш сораптың құдығы арқылы, шарикті клапан 2 және шашыратқыш 1 бірінші және екінші араластырғыш камераға отын келіп түседі, осылайша, ыстық қоспаны байытады. Мембрана бастапқы қалыпқа келген кезде, қалқымаы камерадан отын кері ша- рикті клапан 8 арқылы сорылады және тездеткіш сорабыдың жұмыс жазықтығына түседі.Іске қосу құрылғысы бай қоспасын дайындауды қамтамасыз етеді, суық қозғалтқышты тез іске қосуға және қыздыруға көмек- теседі. Онда ауа жапқыштарды 7 жабу (6.8-сурет) және дроссель- дік жапқыштарды 15 жабу үшін мембраналық және иінтіректіқ механизмдерді қарастырады. Осы механизмдердің ерекшеліктері иінтіректа 4 фигуралық шетін қолдануда болады.Сыртқы фигура шеті 10 реттелгіш бұрамаі 13 арқылы жақшалар- мен 12 бекітілетін дроссельдік жапқыштармен байланысты аралық иінтірекқа 14 әсер етеді. Ауа жапқышын 7 толық жапқан кезде бірін- ші камераның дроссельдік жапқышы 15 0,8...1,5 мм-ға ашылады (шамасы h’). Иінтіректің 4 аралық жағдайда оның фигуралық шеті5 және 6 ауа жапқыштарының жылбыр 8 штифтімен өзара әрекет етеді және белгілі бұрышта оны ашуға жол береді. Иінтіректі қолмен басқару 4 тяга 11 арқылы шанақ салонынан тұтқамен жүзеге асыра- ды.Суық қозғалтқышты іске қосқан кезде иінтірек 4 сағат тіліне қарсы бұрылады (тұтқаны өзіне тартады); сол кезде иінтіректің фи- гуралық шеттері 5 және 6 мен шылбыр штифі 8 арасында түзілген саңылау қайтаратын серіппеге 9 ауа жапқышын жабық түрде ұстауға мүмкіндік береді. Бірмезгілде жабық дроссельдік жапқышыың және араластырғыш камерасының астындағы маңызды сиректеу суық жүріс жүйесінің жұмысына және бай ыстық қоспаны дайындайтын бірінші камераның басты мөлшерлейтін жүйесіне кіреді.Бірінші камера дросселінің астында сиректетуді ұлғайтумен, мембрана 1 сояуышқа 3 және ауа жапқышын мәжбүрлі түрде ашуға әсер етеді. Жапқышты жартылай ашу шамасы (іске қосу саңылауы) h = 2,5...3,2 мм бұрамапен 2 реттеуге болады. Жартылай ашу шамасы иінтіректің 4 шектері 5 және 6 арасында паздың енінен және ретте- уші бұраматің 2 жағдайына байланысты болады.Қозғалтқышды қыздыру шамасына қарай иінтірек 4 сағат бағыты бойынша айналады, сонымен қатар, осы иінтіректің сыртқы фигу-  -сурет. Карбюратордың іске қосу құрылғысы:1 — мембрана; 2, 13 — реттеуші бұраматер; 3 — сояуыш; 4 — фигуралық шек-термен иінтірек; 5, 6 — фигуралық шектер; 7 — ауа жапқышы; 8 — шылбыр; 9серіппе; 10 — сыртқы фигуралық шектер; 11 — тяга; 12 — бекіткіш жақша; 14 — аралық иінтірек; 15 — дроссельдік жапқыш; h, h' — іске қосу саңылауы және дроссельдік жапқышы ашылған саңылауралық шетінің 10 көмегімен дроссельдік жапқыш үлкен бұрышқа жартылай ашылады, ал фигуралық шеті 6 толығымен ауа жапқышы ашылады. Іске қосу құрылғысының барлық элементтері, ауа жа- пқышы іске қосқан және қозғалтқышты қыздырып бастаған кезде, ыстық қоспаны артық байытуға немесе біріктіруге жол бермей, авто- матты түрде ашылатындай және жабылатындай етіп таңдалған.Өңделген газдардың улылығын төмендету жүйесі мәжбүрлі бос жүріс экономайзер түзімінде оның жұмысы кезінде карбюратордың 4 электромагниттік клапанын 3 қосумен және сөндірумен (6.9-су- рет) басқаруды қамтамасыз етеді. Бұл, мысалы, автомобиль төмен қозғалған немесе тез тоқтаған кезде, дроссельдік жапқышы 5 иінді біліктің айналудағы жоғары жиілігі кезінде тез жабылады.Аталған түзімде электромагниттік клапанның көмегі кезінде, отын шығынын және өңделген газдардың улылығын төмендететін бос жүріс жүйесіне отынды беру тоқтатылады.Басқарудың 2 электрондық блогы мәжбүрлі бос жүріс эконо- майзерінің негізгі түйіні және карбюраторға орнатылған улылықты төмендетудің барлық жүйесі болып табылады.Блогқа ақпарат екі арналар бойынша кернеу импульсы түрін- де түседі: дроссельдік жапқышының жағдайы туралы соңғы ажы- ратқыш 10 және электрондық коммутатормен 11 байланысты жанда- ну катушка 1, иінді біліктің айналу жиілігі туралы. Екі арна бойынша түсетін ақпарат басқару блогымен өңделеді, онда қажетті кезде элек-    -сурет. ЭПХХ басқарудың принципиалды сызбасы:1 — жандану катушкасы; 2 — басқарудың электрондық блогы; 3 — электро- магнит¬тік клапан; 4 — карбюратор; 5 — дроссельдік жапқыш; 6 — тартқыш; 7ыстық қоспаны қыздыру жолағы; 8 — реттеуші бұрама; 9 — бос жүріс жүйесінің арнасы; 10 — соңғы ажыратқыш; 11 — электрондық коммутатортромагниттік итергіш клапанын қосу үшін кернеуін береді. Реттеуші (тірек) бұрамаінің 8 соңғы ажыратқыш дроссельдік жапқыштары 5 кезінде автомобиль «салмағымен» басқарудың электрондық блогы- ның 2 бесінші клеммасын қосады.Электромагниттік клапанмен басқару жүйесінің жұмыс істеу принципі келесіде болады. Қозғалтқышты іске қосу алдында карбю- ратордың бірінші камерасының дроссельдік жапқышы жабылады. Сонымен қатар, ыстық қоспа санының реттеуші бұрамаі 8, дроссель- дік жапқыштар жетегінің иінтірегімен 6 байланыса отыра, электр тіз- бегімен жұмылады. Оның нәтижесінде тоқ карбюратор корпусынан 5 басқарудың электрондық блогының бесінші клеммасына 2 түседі және одан әрі бос жүріс жүйесінің арнасында 9 орнатылған отын жиклерін ашатын электрондық блогына алтыншы клеммасы арқылы түседі. Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін және бос жүрісте жұмыс жасаған кезде, электромагниттік клапаны 3 басқарудың электрондық блогынан тоқ көзін алады.1900 айн/мин астам иінді біліктің айналу жиілігін ұлғайту кезін- де, басқарудың электрондық блогы 2 сөнеді және электромагниттік клапанға әсер етеді, бірақ, клапан катушкасына тоқ түседі, өйткені басқару блогының бесінші клеммасы «салмағымен» қосылады.Дроссельдік жапқыштар тез жабылған кезде, мәжбүрлі бос жүріс кезінде орын алады, иінтірек 6 реттеуші бұрамаке 8 тіреледі және бесінші клемманы «салмаққа» бөледі. Осындай жағдайда, электро- магниттік клапан сөнеді, өйткені оған тоқ келмейді, оның инесі, ыстық қоспаны беруді тоқтата отыра, бос жүрістің отын жиклерін жабады.1650 айн/мин дейін иінді білікті айналу жиілігін азайту кезінде басқарудың электрондық блогы 2 қосылады және электромагниттік клапанында 3 отын жиклерін ашатын тоқ беріледі және ыстық қоспа арнадан 9 беріледі. Карбюраторда бос жүріс жүйесінен ол шыққан кезде ыстық қоспасын қыздыру жолағы 7 бар.Қоспаны түзудің қарастырылған үрдісімен қатар, өзекті пробле- ма үрлеу көмегімен қозғалтқыш қуаттылығын жоғарлату болып табылады, яғни, қыздыру көмегімен оның қысымы өскен кезде ауа тығыздығын жоғарлату есебінен зарядты ұлғайту арқылы, цилиндр жұмыс көлемін өзгертпей, базалық қозғалтқышпен салыстыра оты- ра, оның айналатын сәтінде және қозғалтқыш қуаттылығын 1.4, 1.7 есеге жоғарлатуға мүмкіндік береді. Алайда, цилиндр –поршеньдік топтағы детальдардың және олардың қызмет ету мерзімін маңызды төмендетуді газды бөлу механизмдерін жоғарлатудан болады. Де- тальдардың қажетті ресурстарды қамтамасыз ету үшін олар қымбат легирлеуші элементтері бар материалдардан жасалады және үрлеу- мен қозғалтқыштарды негізінен қолдануға шектеу қояды.Отынды шашудың электрондық жүйелері Отынды шашырату жүйесі жұмысын қолдану және прин- ципі. Қоспаны қосу шегі цилиндрлер бойынша оны бөлу теңдігі бо- лып табылады. Карбюраторлық тоқ көзімен қозғалтқыштарда қоспа құрамы 10.15 %-ға жетуі мүмкін. Бұл кемшілік отынды шашырату жүйесін қолданумен жойылуы мүмкін. Осындай жағдайда, цилиндр- лер бойынша отынды бөлу теңдігін, кіріс трактісін газ динамикалық сипаттамасымен жақсартылады, жаңа заряд цилиндрін толтырудың аса жоғары коэффициентін қамтамасыз етеді, аса төмен октандық санымен және т.б. отынды қолдану мүмкіндігі пайда болады. Отын- ды шашырату жүйесін қолдану кезінде, қозғалтқыш қуаттылығы ор- таша 10.12 %-ға жоғарлайды, отын үнемделігін жақсартады, өңдел- ген газдардың улылығын төмендетеді.Отынның электрондық шашырату жүйесіне электрожетекпен отын сорабы мен жүйеде 0,17.0,20 МПа дейін тұрақты жұмыс қы- сымын қолданатын қысымды реттегіш кіреді цилиндрлердің кіріс арналарында отынды шашырату электромагниттік бүріккіштерді жүзеге асырады, оларды ашқан уақыты иінді білікті айналу жиілі- гінен және қозғалтқыштың кіріс жүйесіндегі қысымға байланысты. Отынды шашырату үшін электромагниттік бүріккіштің принци- пиалды сызбасы 6.10-суретте, а көрсетілген. Бүріккіштердің корпу-  сында 1 инелі клапан 2, күшпен жүктелген мембрана 3 және со- леноид 4 орналасқан.Ине отын магистралінен7 түсетін шашыратқыш еріне қысылған кезде, отын құюға бүріккіш корпусы арқылы өтеді. Бөлгіш құрылғысынан 5 электр белгісіне сәйкес, соленоид 4 мембрананы 3 босатады, осын- дай жағдайда, құю арнасы 9 жа- былады, ал отын қысымынан ине 2 көтеріледі.Бүріккіш сопласынан шыққан кезде отын факелі 8 айналу қозғалысын алады және кең ко-   сурет. Отынды шашырату жүйесімен және карбюратормен қозғалтқыш сипаттамасы:ge — отынның тиімді үлесті шығы- ны; ре — орта тиімді қысым; n — иінді біліктің айналу жиілігінусы түрінде шашыратылады. Ине мен корпус арасында өтетін отын бөлігі құю магистральда саңылау 6 арқылы жойылады. Иненің мак- сималды көтерілуі 0,15...0,17 мм құрайды, ал инені көтеру өнімділігі 1,5...6,5 мс шегінде тербеледі.Электромагниттік бүріккіштің 11 орналасуы 6.10, б-суретте көр- сетіледі. Ол шығыс газ құбырында 13 бекітілген, ал оның шашы- рату конусы 12 отынды шашырату кезінде шығыс клапаны 10 өту саңылауы аймағына жіберіледі.Электрондық отынды шашыратқыш жүйесінің ерекшелігі, қозғалтқыш цилиндріне түсетін ауа шығыны шамасын қолданатын отынды беруді реттеу үшін басты басқару параметрі ретінде, басқа- рудың электрондық блогымен өзара байланыста қызмет ететін бола- ды. Клапан үстіндегі кеңістікте шашыратылатын отын саны ауа ағы- мының жаппай жылдамдығына және кіріс трактіде оның көлеміне байланысты болады.Жеңіл автомобиль қозғалтқышынан алынған сипаттамада (6.11-сурет) отынның тиімді үлесті шығынын ge және орта тиімді қысым ре сипатталатын орташаланған көрсеткіштер көрсетілген. Сынау отынды шашыратудың салынған жүйесі кезінде (тегіс сы- зықтар) және тоқ көзінің классикалық (карбюраторлық) жүйесінде қозғалтқыш жұмыс істеген кезде (үзік-үзік сызықтар) өткізіледі. Барлық диапазонында осы қисықтардың сандық бағасы иінді біліктің айналу жиілігі отынды шашырату жүйесінің шынайы ар- тықтылығын, экономикалық та, сондай-ақ, динамикалық көрсет- кіштер бойынша да көрсетеді.Осы негізгі кедергілермен қатар, отынды шашырату жүйесін аса кең қолдануда карбюраторлармен салыстырғанда олардың аса жоға- ры құны болып табылады, сондай-ақ, қозғалмалы прецизиялық ме- ханикалық элементтердің және электрондық құрылғылардың көп мөлшерінен карбюраторды пайдаланумен отынды берудің күрделіжүйелерінде отынды шашырату жүйесі болып табылады және пай- далануда аса біліктілікті қызмет етуді талап етеді.Отынды шашыратудың заманауи жүйелері. Автомобильдерде отынды шашырату жүйесін дамыту шамасына қарай механикалық, электрондық, ұқсас және сандық жүйелерді орнатады. Қазіргі кезде, отынды шашырату жүйесінің құрылымдық сызбалары тұрақталған және екі түрге жіктеледі: отынды бөлу және орталықтандырып шашырату.Бөлгіш шашырату кезінде отын цилиндр кіріс клапанына сәйкес келетін ашумен келісілген уақыттың белгілі сәтінде жеке бүріккіштің әрбір цилиндрінің кіріс клапандары аймағына (келісімді шашырату) немесе әрбір цилиндрде кіру үрдісінде шашырату сәтінде келісімсіз форсункалар тобына (келісілмеген шашырату) беріледі.Отынды бөлу шашыратудың жүйесі мүлтіксіз іске қосуды жоғар- латуға, қыздыруды тездетуге және қозғалтқыштың қуатты көрсет- кіштерін ұлғайтуға мүмкіндік береді, сондай-ақ, газдинамикалық үрлеуді қолдану мүмкіндігін береді, кіріс газ құбырларының әр түрлі конструкциясын құру мүмкіндігін кеңейтеді.Орталық шашырату кезінде отын кіріс газ құбырларын ажыра- туға дейін учаскеде белгіленген бір бүріккішке беріледі. Осындай жағдайда қозғалтқыш конструкциясында маңызды өзгерістері жоқ. Орталық шашыратқыштардың жүйесі карбюратормен өзара ауыса- ды және пайдаланушы қозғалтқыштарда қолданылуы мүмкін. Орта- лық шашырату кезінде карбюратормен салыстырғанда отынды мөл- шерлеудің үлкен нақтылығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етеді.Отынды бөліп шашырату жүйесі. 6.12 –суретінде L-Jetronіc отынның бөліп шашырату жүйесі ұсынылады. Электрондық отын сорабы 1 отынды бактан 3 сүзгіш арқылы 2 отын коллекторына4 түседі, онда тұрақтандырғыш 5 көмегімен форсункадан 13 отынның шығуына және кірісуіне қысым тұрақты ауысуымен қолданылады. Қысымның ауысу тұрақтандырғышы шашыратудың тұрақты қысымын қолдайды және бакта кері артық отынды қайтаруды қамтамасыз етеді. Осымен, жүйеде отынның айналуын қамтамасыз етеді және бу сынамаларының түзілуімен ерекшеленеді. Коллектордан отын жұмыс бүріккішке түседі, ол кіріс клапандардың ауыспалы саңылау аймағында беріледі. Шашыратылатын отынның мөлшері температураға, қысымға және түсетін ауа көлеміне, иінді біліктің айналу жиілігіне және қозғалтқыштар жүктемесіне байланысты басқарудың электрондық блогы 6 (БЭБ) беріледі. БЭБ шашырату жүйесі жұмысының үрдісінде жандандыру жүйесінің датчик-шашыратқышпен 17 өзара әрекет етеді.Түсетін ауаның көлемі отынды мөлшерін анықтайтын негізгі параметрлері болып табылады. Ауа ауа шығының және кіріс газ құбырының өлшегіші 8 арқылы цилиндрге түседі. Қозғалтқышқа түсетін ауа ағымы белгілі бұрышқа ауа шығынын өлшегіштің итеруді өлшеу жапқышын 7 бас тартады. Сонымен қатар, потенциометрдің   -сурет. L-Jetronіc отынын шашыратудың электрондық жүйесі1 — отындық сорабы; 2 — сүзгіш; 3 — отындық бак; 4 — отындық коллек¬тор; 5 — қысымның түсуін тұрақтандырғыш; 6 — басқарудың электрондық блогы; 7 — итергіш-өлшеу жапқышы; 8 — ауа шығынын өлшеуіш; 9 — дроссельдік жапқыш; 10 — дроссельдік жапқыш жағдайының датчигі; 11 — бос жүріс жүйесінің ретте- уші бұрамаі; 12 — іске қосу бүріккіші; 13 — электрондық басқарумен бүріккіш; 14 — оттегі датчигі; 15, 16 — тіркеуші датчиктер; 17 — датчик-бөлгіш; 18 — бос жүрісте ауа шығынын реттеуші; 19 — аккумуляторлық батарея; 20 — жандануды және шашырату жүйесін ажыратқыш көмегіменэлектрбелгісі, жапқыштыайналдырудыңпропорционалды бұрышы басқару блогына беріледі, ол отынның қажетті мөлшерін анықтайды және отынды беру сәтін басқару импульстарын береді. Отынды шашыратуды басқарудың электрондық сызбасы аккумуляторлық батареядан 19 тоқ алады және ажыратқышпен 20 шашырату жүйесі мен жандануды қосқан кезде жұмысты бастайды. Шығыс клапандардың жағдайына байланысты, бүріккіш қозғал- тқыштың бір немесе екі айналымына отынды шашыратады. Егер шығыс клапаны отынды бүріккішпен шашыратқан кезде жабық бол- са, онда отын клапан алдындағы кеңістікте жинақталады және ауа-мен бірмезгілде оны ашқан кезде цилиндрге түседі.Қозғалтқыш цилиндріне ауа түсетін мөлшерді реттеу басқыш са- ланынан басқарылатын дроссельдік жапқышта 9 жасалады. Жүйедедроссельдік жапқыш жанында орналасқан бос жүрісте ауа шығынын реттегіш 18 қарастырылған. Ол қозғалтқышты іске қосу және қызды- ру кезінде ауаға қосымша беруді қамтамасыз етеді. Қозғалтқышты қыздыру шамасына қарай, салқындатқыш сұйықтық температурасы 50...70°С бастап, реттегіш қосымша ауаны беруді тоқтатады. Одан әрі, жабық дроссельдік жапқыш кезінде ауа жоғары байпас (айналу) арнасы арқылы ғана түседі, оның қиылысы реттеуші бұрама 11 өзге- руі мүмкін, ол бос жүріс түзімінде айналу жиілігін реттеу мүмкінді- гін қамтамасыз етеді.Қысымның түсуін тұрақтандырғыш 5 шығыс газ құбырында ауа қысымына қатысты отынның тұрақты артық қысымын қолдайды. Осындай жағдайда, бүріккішпен отынды циклді беру 13, оның кла- паны ашылған уақытқа байланысты. Яғни, отынды шашыратудың электрондық басқарудың негізгі принципі отын қысымын тұрақты ауыстыруды қолдау кезінде бүріккішпен басқаратын электр импуль- сын өзгертуде (модуляциялауда) болады.Бүріккішпен отынды шашырату уақытын басқару импульстары- ның ұзақтығы датчиктен 15 ақпарат бойынша салқындату сұйықтық температурасына байланысты түзетіледі. Жұйеде енгізілген оттегі датчик 14 ыстық қоспаның қажетті құрамын қолдауды қамтамасыз етеді.Дроссельдік жапқыштарды толық ашу және автомобильдерді тез- дету түзімдерінде ыстық қоспасын байыту қажет, ол дроссельдік жа- пқыштар жағдайы датчигінен 10 ақпарат бойынша БЭБ қамтамасыз етіледі. Жапқыштарды ашқан кезінде датчиктің байланыс жүйесі импульстарын береді, автомобиль қызған кезде қоспаны байытуға әкеледі.Датчикте 10 дроссельдік жапқыш жағдайы байланыс буын қара- стырады, оның жабық немесе ашық жағдайына мәжбүрлі бос жүріс түзімінде отынды беруді сөндіруге немесе қосуға байланысты. Отынды беру жабық дроссельдік жапқыш кезінде, 1000 айн/мин астам қозғалтқыштың иінді білінінің айналу жиілігі тоқтатылады және 850 айн/мин дейін айналу жиілігін төмендету кезінде қалпына келеді.Жүйесінде бос қозғалтқыштарды іске қосуды жеңілдету мақса- тымен қосымша іске қосу бүріккіші 12 қарастырылады, құйынды орталықтандырып шашыратқышпен электромагнитті клапанын білдіреді. Бүріккішті ашу ұзақтығы датчикпен 16 бекітілген қозғал- тқышқа салқындату сұйықтық температурасына байланысты.Отынды орталықтандырып шашырату жүйесі. Отынды орталықтандырып шашыратудың үлгілі мысалы Mono-Motronіc электрондық жүйе болып табылады (6.13-сурет). Оны, мысалы, ВАЗ-21214, -21044 кіші кластағы автомобильдердің кішігірім жұмыс көлемі қозғалтқыштарында орнатылады. Келесі негізгі құрылғылар конструктивті кіреді: микропроцессор базында басқарудың элек- трондық блогы 13, дроссельдік жапқышпен араластырғыш камера-  -сурет.Mono-Motronіcотынды орталықтандырып шашыратудың электрондық жүйесі:1 — жандану катушкасы; 2 — электрондық жандануды бөлу; 3 —араласты- рғыш камерасы; 4 — бос жүріс түзімінде иінді біліктің айналу жиілігін реттеуші; 5 — температура датчигімен диффузор; 6 — электромагниттік бүріккіш; 7 — отын қысымын реттеуші; 8 — дроссельдік жапқыштар жағдайының датчигі; 9 — қай- тарымды отын клапаны; 10 — отын сүзгіші; 11 — бензин буын жинауға арналған белсендірілген бұрышпен сыйымдылығы (адсорбер); 12 — элек¬тр отын сорабы; 13 — басқарудың электрондық блогы; 14 — диагностикаға арналған ажыратқыш; 15 — қозғалтқыштың иілікті жетекті айналу жиілігін датчигі; 16 — салқындату сұй- ықтығы температурасының датчигі; 17 — оттегі датчигі сы 3 және онда орнатылған датчикпен 8, электромагниттік бүріккіш 6, отын қысымын реттегіш 7,Электр отын сорабы 12, отын сүзгіш 10, салқындату сұйықтығы температурасының датчигі 16, бос жүріс түзімінде айналу жиілігінің реттегіші 4.Бос жүрісте қозғалтқыштың иінді біліктің айналу жиілігін рет- теу әрекеті дроссельдік жапқыш жағдайын өзгертуге немесе дрос- сельдік жапқышты айналу ауаныс жіберуге негізделген. Микропро- цессорлардың айналу жиілігі датчигінен ақпаратты өңдеуден кейін атқарушы құрылғыға берілетін басқарушы белгісін қалыптастыра- ды, ол осындай жағдайларда қадамдық микроэлектр қозғалтқышын қолдануы мүмкін, ол дроссельдік жапқышқа немесе айналма арна- сының клапанында қолданылуы мүмкін. Отынды орталықтандырып шашыратудың барлық жүйелерінде қозғалтқыш жұмысының бар- лық түзімінде ыстық қоспасының қажетті (стехиометриялық) құра- мын қамтамасыз ететін отынға ауа мөлшерінің оңтайлы қатынасын- да қолдауға мүмкіндік беретін оттегі датчигі бар 17 (Х-зонт).Отынды орталық шашырату жүйесі келесімен шашыратудың жоғарыда қаралған жүйесімен ерекшеленеді (6.12-сурет): отынды бөліп шашырату жоқ (әрбір цилиндр үшін жеке); отынды беру үрдісіорталық бөлігінің (модульдің) көмегімен болады, онда отынды шашыратуды қамтамасыз ететін бір электромагниттік бүріккіш 6 ор- натылған (6.13-суретті қара); дроссельдік жапқыштардың отын ауа қоспасын беруді реттеу, сондай-ақ, қозғалтқыштардың цилиндрлері бойынша оны бөлу карбюраторлық жүйесі жұмысының принципі бойынша болады.Осымен қатар, осы жүйесінде ауаның жаппай шығыны датчи- гі жоқ, бірақ, диффузорда 5 бөлу шашыратқышы жүйесінде жоқ түсетін ауа датчигі орнатылған. Шашыратудың орталықтанды- рылған жүйесінің қалған құрылғыларының құрамы мен әрекет ету функциялары көбінесе отынды бөліп шашыратудың қарастырылған жүйесіне ұқсас.Қозғалтқыштарды басқарудың кешенді жүйесі. Қозғалтқыш жұмысымен кешенді микропроцессорлық жүйесі жұмыс қоспа- сының оңтайлы құрамын пысықтауға, қозғалтқыш цилиндрінде бүріккіш арқылы отынды беруге, сондай-ақ, жанданудың оңтайлы бұрышын есепке алумен оны уақытылы жандануына арналған.Қозғалтқышпен басқарудың кешенді жүйесінің шамамен құрылымды сызбасы 6.14-суретте көрсетілген. Осы сызбаға сәйкес, басқару блогы датчиктермен және атқарушы құрылғылармен жұмыс жасайды. Басқару блогының негізгі элементіэлектрондық микропроцессор болып табылады, ол қозғал- тқыштардың жұмысын қамтамасыз ететін барлық қажетті деректер- ге өңдеу жасалады және оларға арналған: электромагниттік форсун-  -сурет. Қозғалтқышпен басқарудың кешенді жүйесінің шамамен құрылымдық сызбасыкалардың жұмысы кезінде электр тоқ импульстарының ұзақтығы мен сәтін қалыптастыру; жанудың қажетті бұрышын есепке алумен жандану катушкасының жұмысы үшін электр тоғының импульсын қалыптастыру; жеткілікті ауаны реттегіш жұмысын басқару; электр бензосорабын қосу (реле арқылы); резервтік түзімде қозғалтқыштың жұмысын басқару (жүйенің жеке элементтерін бас тартқан жағдай- да).Кешенді жүйесін енгізу мысалы ГАЗ-3110 автомобилінде орна- тылған ЗМЗ-4062 қозғалтқышы және оның модификациялары болып табылады. Сонымен қатар, осы қозғалтқыш базасында ГАЗ жеңіл автомобильдері мен «ГАЗель» түріндегі жүк автомобильдері үшін отынды шашыратуды электрондық басқарумен дизельдік қозғал- тқыштарды әзірлеу жүргізіледі.ЗМЗ-4062 қозғалтқышпен басқарудың кешенді жүйесі жұмысы- ның мәні келесіде. Аспап басқышында жандануды қосқан кезде жа- нады және бақылау шамы сөнеді. Бұл, шам жұмыс істемейтіндігін және жұмысқа дайын еместігін білдіреді. Басқару блогы электробен- зоносорап релесі арқылы қосуға беріледі, ол отын құбырында фор- сункалардың бензин қысымын жасайды.Қозғалтқыш жетегі айналған кезде оны іске қосу үрдісінде датчик белгілері бойынша иінді біліктің жағдайында басқару блогы бүрік- кіш арқылы отынды беру үшін электр импульстарды береді және жа- нудың екі катушкасында іске қосу үшін электр импульстарды беру қажет.Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін басқару блогы (6.14-суретті қара) қозғалтқыш цилиндрі жұмысының тәртібіне сәйкес бүріккіште отынды беру түзіміне ауысады.Отын мен басқару блогын жану бұрышының оңтайлы санын анықтау үшін салқындатқыш сұйықтық пен ауа температурасы датчиктерінің ақпаратын, ауа шығынын, дроссельдік жапқыштар жағдайын, детонациялауды, иінді біліктің айналу жиілігін және оның жадысына салынған деректерді қолданады. Қозғалтқыш жұ- мысындағы әрбір нақты түзімі үшін басқару блогы отынның оңтай- лы саны және барлық датчиктер мен жедел жадыдан алынған көр- сеткіштерге байланысты жандану бұрышына өз деректерін береді. Басқару блогы датчиктердің өзгеретін белгілері бойынша шығыс деректерін түзетеді.Осылайша, кешенді жүйенің көмегімен қозғалтқыштың жұмы- сын басқару оның қуатты көрсеткіштерін жоғарлату кезінде қозғал- тқыштардың аса үнемді жұмысымен, сондай-ақ, оңтайландыру газдарының улылығы бойынша нормаларды орындаумен қол жет- кізіледі.Жүк автомобильдері мен автобустар қозғалтқыштарының карбюраторлары ЗИЛ түріндегі жүк автомобильдерінің, ЛИАЗ, ЛАЗ автобустары- ның кейбір модельдерінің қозғалтқыштарында К-88АТ немесе К-90 карбюраторлары орнатылады.Олар, бос жүріс жүйелерінен басқа, көптеген қоспаны мөлшере- нетін жүйелер және түйіндер бойынша сараланады. Бұл К-90 кар- бюраторының негізгі ерекшелігі болып табылады, өйткені онда бос жүріс арналарында екі электр магнитті клапан және мәжбүрлі бос жүріс экономайзерлер жүйесінде ерте қарастырылған дроссельдік жапқыштар жағдайындағы байланыс датчигі орнатылған (6.9-сурет- ті қара). Бұл өңделген газдардың улылық деңгейін төмендетуді және К-90 типіндегі карбюраторлар орнатылған автомобильдер мен авто- бустар отын шығынын азайтуды қамтамасыз етеді.К-88АТ Карбюраторы. Карбюраторда (6.15-сурет) екі арала- стырғыш камерасы бар, олардың әрбіреуі цилиндрдің бір қатарына тоқ беруге арналған. Карбюратор төрт негізгі бөліктен тұрады: ауа мойнының корпусы 10, қалқымалы камераның және диффузордың корпусы 6, араластырғыш камераның және иінді біліктің айналу жиілігінің пневмоинерциялық шектеушінің 41 корпусы. Карбюра- торды баланстау үшін ауа мойнын қалқымалы камерамен 55 қоса- тын баланстайтын арна 28 қызмет етеді, оның нәтижесінде онда қы- сым теңеседі және ыстық қоспаның құрамында ауа тазалағыштың ластануының әсері жойылады.Карбюраторда біріккен ыстық қоспаның қажетті құрамын қол- дау ауамен отынды тежеумен қол жеткізіледі. Осы мақсат үшін →-сурет. К-88АТ карбюратордың сызбасы:1 — экономайзер; 2 —экономайзер клапаны; 3 — итергіш; 4 — кері кла¬пан; 5тездету сорабы; 6 — қалқымалы камералар мен диффузорларның корпусы; 7 — піспек; 8 — тездету сорабы мен экономайзер жетегінің штогы; 9 — піспек штогы; 10 — ауа мойнының корпусы; 11 — планка; 12, 14, 39, 50 — серіппе; 13 — итергіш штогы; 15 — бағыттаушы; 16 — бос жүріс жиклері; 17 —бос жүріс жиклерінің құдығы; 18, 42 — құбыр жолдары; 19, 47, 52 — ауа жиклерлер; 20 — диффузор- дың сақиналы саңылауы; 21 — кіші диффузор; 22 — қорғағыш клапан; 23 — ауа жапқышы; 24 — шашыратқыш; 25 — араластырғыш жазықтық; 26 — бүріккіш; 27 —бүріккіш жиклері; 28 — балансталған арна; 29, 34, 48, 53, 54 — ауа арнасы; 30 — бос жүріс арнасы; 31 — қалқыма; 32 — торлы сүзгіш; 33 — итергіш клапан; 35 —датчик корпусы; 36 — датчик клапаны; 37 —клапан ері; 38 — ротор білігінің жетегі; 40 — ротор; 41 — пневмоинертті шектегіш; 43 — мембрана; 44 — вакуум- дық камера қақпағы; 45 — вакуумдық камера корпусы; 46 — мембрана штогы; 49, 69 — дроссельдік жапқыш жетегінің иінтірегі; 51 — араластырғыш камерасының корпусы; 55 — қалқымалы камера; 56 — бас жиклер; 57 — толық қуаттылықтағы жиклер құдығы; 58 — реттеуші бұрама; 59, 60 — бос жүріс жүйесінің жоғары және төменгі саңылауы; 61 — толық қуаттылықтағы жиклер; 62 — үлкен диффузор; 63 — дроссельдік жапқыш; 64, 67 — отын арналары; 65 —форсунка құдығы; 66 — инелі клапан; 68 — дроссельдік жапқыштардың осіІ        11JO9 87 6 5     ........ E n M fl M M fl M M fl n E B"араластырғыш камералар онда кіретін ауа жиклерлермен 19, сон- дай-ақ, ондағы ауа жылдамдығын жоғарлату нәтижесінде қоспаны түзу үрдістерін жақсартатын кіші 21 және үлкен 62 диффузорымен өздігіген басты мөлшерленетін құрылғылармен жабдықталған. Әр- бір араластырғыш камерада толық қуаттылықтағы жиклердердің 61 сақиналарынан 57 тоқ көзімен бос жүрістің өзіндік жүйесі бар. Карбюратордың екі камерасы үшін жалпы ауа жапқышымен 23 және торлы сүзгішмен 32 мойын, қалқымалы 31 қалқымамен қалқымалы камера 55 және бүріккішпен 26 тездеткіш сорап 5 болып табылады. Екі араластырғыш камерасында дроссельдік жапқыштар 63 бір ось- те 68 бекітіледі және бір мезгілде ашылады.Дроссельдік жапқыштарды басқару 63 басқышпен 6 (6.1-суретті қара) немесе тұтқамен 5 жүргізуші кабинасынан жүзеге асырыла- ды, ал ауа жапқышты басқару – тұтқаның 4 көмегімен. Карбюратор- дың екі араластырғыш камерасы бір мезгілде жұмыс жасайды және олардың қоспа жасау үрдістері бірдей, сондықтан да, карбюратор- дың жұмысы араластырғыш камерасы бірінің жұмысы мысалында қарастырамыз.Ауа жапқыш 23 қозғалтқышын іске қосу және қыздыру кезінде (6.15-суретті қара) жабылады, өйткені ол тяга жүйесі арқылы кон- структивті дроссельдік жапқыштың 63 осімен 68 байланысты болса, онда соңғысы бірнеше рет жартылай ашылады, оның салдарынан, араластырғыш камерасында сиректеу жасалады, ол кіші диффузор- дың 21 сақиналы саңылауынан 20 отынның қарқынды жоғалу және бос жүріс арнасының 30 саңылауынан 59 және 60 эмульсиямен қамтамасыз етіледі. Осымен қатар, ыстық қоспаны байыту дрос- сельдік жапқыштардың басқышына бірнеше рет басудан болады, оның нәтижесінен тездеткіш сорабының піспегі 7 төменге ауысады және қосымша түрде бүріккіш 26 арқылы кіші диффузорға 21 отын- ды шашыратады.Қозғалтқыш жұмысы 23 уақытылы емес ашылған кезде, қысым- ның әр түрлі болуынан қозғатқыш түрлілігі қорғағыш клапанды 22 ашады, ол ыстық қоспаның күшті байытуын алдын алады.Иінді білік айналысының кіші жиілігі кезінде бос жүріс түзімін- де дроссельдік жапқыш 63 жабылады, сондықтан да, диффузордағы сиректеу отынның жоғалуына жеткіліксіз.Максималды сиректеу дроссельдік жапқыштың артынан құрыла- ды, ол эмульсиялық арнада 30 саңылау 60 және 59 және бос жүріс жиклеріне 16 беріледі. Осы сиректеудің әсерімен қалқымалы каме- радан 55 отын басты жиклер 56 және жиклердің құдығы 5 арқылы толық қуатпен құдыққа 17 түседі, кейін бос жүрістің жиклеріне 16 түседі. Сонымен қатар, эмульсияны түзу үшін ауа бос жүрік жи- клерінің 16 жоғары саңылауы, сондай-ақ, толық қуаттылықтағы жи- клер 61 және ауа жиклерінен ауа мойнынан түседі.Түзілген бай ыстық қоспа бос жүріс арнасы 30 бойынша қозғала- ды, оның соңында қосымша түрде жоғары саңылау тегінен 59 ауанысорады және төменгі саңылау 60 арқылы эмульсия дроссельдік жа- пқышқа араластырғыш камерасының кеңістігіне және кейін қозғал- тқыш цилиндріне түседі.Дроссельдік жапқыштар ашылу шамасына қарай жоғары саңы- лауда 59 сиректеу ұлғаяды және эмульсия екі саңылаудан да түсе бастайды. Осыған басты мөлшерлейтін жүйемен қамтамасыз етілетін жүктемемен жұмысқа бос жүрістің түзімінде жұмыстан қозғалтқыштың біртіндеп ауысуымен қол жеткізіледі.Бос жүрісте қозғалтқыш жұмыс істеген кезде ыстық қоспаның сапасы 58 бұрамапен реттеледі, ал иінді біліктің айналу жиілігі – дроссельдік жапқышты жабу дәрежесін өзгертетін тірек бұрамапен карбюратор жетегінің корпусына салынады.Қозғалтқыштың кіші және орта жүктемелері кезінде бос жүріс түзімінен ішінара жүктеме түзіміне ауысу дроссельдік жапқыштар- ды ашу шамасына қарай болады. Сонымен қатар, бос жүріс жүйесі эмульсияны біртіндеп беруді тоқтатады, өйтені диффузорларда ау- аның жылдамдығы мен сиректеуі өссе, онда жұмысқа басты мөл- шерлегіш жүйе кіреді. Қалқымалы камераға басты жиклер 56 және толық қуаттылықтағы жиклер 61 арқылы тсетін отынға ауа жиклері- нен 19 ауа араластырылады. Сол кезде түзілген эмульсия кіші диф- фузордың 21 сақиналы тесігіне 20 түседі. Кіші диффузорда сирек- теуді ұлғайтумен, ыстық қоспа құрамын өтеу бос жүріс жиклерінен 16 қосымша ауаның түсуімен қол жеткізіледі, оның нәтижесінде, толық қуаттылықтағы жиклер 61 және құдықта 57 сиректеу азаяды. Осылайша, ауа жиклерлері 19 және 16 арқылы түсетін ауа басты жи- клерден 56 отының жоғалуына кедергі келтіреді және ыстық қоспа қажетті құрамға дейін қосылады.Қозғалтқыштың үлкен жүктемелері кезінде ыстық қоспаны байыту дроссельдік жапқыштар жетегінің иінтірегімен 69 және тез- деткіш сорабы мен экономайзер жетегінің штогымен 8 кинематика- лық байланысты болатын механикалық жетекпен экономайзермен 1 жүзеге асырылады, оның соңында планка 11 бекітілген. Дроссельдік жапқышты 63 80 %-дан астам ашқан кезде плана 11 төменге ауыса- ды және бағыттаушы 15 және серіппе 14 арқылы итергіштің штогы- на 13 басылады, ол, итергіштің 3 әсерімен, экономайзердің шарикті клапанын 2 ашады және отынның қосымша мөлшері арна 64 бойын- ша толық қуаттылықтағы жиклерге 61 түседі. Осының нәтижесінде, ыстық қоспаны байыту өтеді және қозғалтқыш толық қуаттылықпен дамиды.Дроссельдік жапқыштарды тез ашқан кезде (тездету түзімі) ыстық қоспаны қысқа мерзімді байыу тездеткіш сорғыш 5 құ- дығынан қосымша отынды, сондай-ақ, толық қуаттылықпен жиклер 61 үстінде құдықта 57 болатын резервтік отынды беру нәтижесінен болады. Дроссельдік жапқышты тез ашу сояуыштың 8 және план- каның 11 төмен тез ауысуымен ілеседі. Сонымен қатар, піспектің 7 қысымымен қайтарылады, кері шарикті клапан 4 жабылады, ал инеіклапан 66 арқылы арна 67 бойынша отын бүріккіштің 26 құдыққа 65 түседі. Кейін бүріккіштің жиклері 27 арқылы отын араластырғыш жазықтыққа 25 беріледі, онда ол ауамен араласады және жұқа ағыс түрінде шашыратқыш 24 арқылы араластырғыш камерасына ыстық қоспаны байыту үшін шашырайды.Планкамен 11 піспек 7 байланысы піспектің штогы 9 және серіп- пе 12 арқылы жүзеге асырылады, ол отынды тартып шашыратуды қамтамасыз ету үшін қажет. Қыздыратын инелі клапанның қонды- рғысы 66 тез көтерілген кезде піспектің 7 астына ауаның кіру мүм- кіндігін болдыртпайды, сондай-ақ, дроссельдік жапқыштардың тұрақты жағдайы кезінде қозғалтқыштың орта және үлкен жүктеме- лерінде тездету сорабы құдығынан отынды соруды болдыртпайды.Пневмоинерциялық шектеушілер 41 (6.15-суретті қара) қозғал- тқыш иінді білігінің айналуының максималды жиілігі инерциялық түрдегі орталықтандырылған датчигінен және дроссельдік жа- пқыштардың осінде вакуумдық-мембраналық жетегімен атқарушы механизмінен тұрады.Орталықтандырылған датчик бөлгіш шестерняның қақпағын- да орналасқан. Датчиктің корпусында 35, жабық пластмасса қақпағымен ротор 40 орнатылған, жетектің білігі 38 алдыңғы жағын- да сальникпен тығыздалған. Жетектің осы шетінде бөлгіш жетегінен ротор жетегіне валиктің шеткі дөңесі үшін (3.4-суретті қара) паз бар. Атқарушы механизм араластырғыш камераның корпусында 51 орнатылған 6.15-суретті қара). Қақпақтың алынбалы жазықтары және ваккумдық камераның корпусы 45 арасында сояуыштың 46 жоғары шетімен қосылған мембрана 43 орнатылған. Дроссельдік жапқыштардың осінде 68/ мембрана штогының 46 төменгі шетімен бір иықпен қосылған иінтірек 49 орнатылған, ал екіншісі – серіппе- мен 50, оның әсерімен иінтірек 49 бұралады және дроссельдік жа- пқыштарды 63 ашық қалыпта ұстайды. Ось 68 шарнирлі-шанышқы валигінде айналатын ось 68 олардың шарнирлі-шанышқылы құра- маларынан жапқыштар жетегі иінтірегіның валигіне қатысты кей- бір бұрышта айналуы мүмкін болса, онда дроссель дік жапқыштың шектеушісі жұмыс істеген кезде, отынды беруді басқару басқышы-ның жағдайына қарамастан жабылады.Құбыр жолдарының 42 және арнаның 34 көмегімен вакуумдық камераның мембранасы 43 үстіндегі кеңістік ротор 40 тегістігімен, алЖиклердің 47,52 арналары 48 және арналары 54,53 арқылы хабар- ланады, осы кеңістік карбюратордың араластырғыш камерасымен қосылады. Арна 29 арқылы мембрана астындағы кеңістік тұрақты түрде карбюратордың ауа патрубкасымен тұрақты хабарланады.Егер қозғалтқыштың иінді білік айналу жиілігі максималды мәні- нен аспаса, онда датчиктің роторы 40 айналады, орталықтанды- рылған күшті және серіппемен 39 ұстала отыра, датчиктің клапанын 36 дамытпайды, клапан ерінің 37 саңылауын жаппайды. Соныменқатар, мембрана 43 үстіндегі кеңістік құбыр жолы, арна 34, ротор жолағы 40 және құбыр жолы 18 арқылы ауа мойнымен жалғаса- ды, ал мембрана астындағы кеңістік – арна 29 арқылы. Осылайша, мембрананың 43 үстіндегі және төмендегі ауа қысымы бірдей және мембрананың штогы 46 дроссельдік жапқыштар жетегі механизміне әсер етпейді.3100... 3200 об/мин шегінде иінщді біліктің айналу жиілігі кезін- де датчиктің клапаны 36 маңызды орталықтандырылған күшті да- мытады, сонымен қатар, серіппе 39 тартылады және клапан, арна 48 және жиклерлер 47 және 52 арқылы карбюратордың араластырғыш камерасымен қосалатын мембрана 43 үстіндегі кеңістікте ауа мой- нынан ауаның кіруін жаба отыра, ерде 37 саңылау жабылады, оның салдарынан осы кеңістікте сиректеу жасалады. Өйткені мембрана астындағы кеңістік арна 29 арқылы ауа мойнымен қосылса, онда мембрана астындағы қысым оның үстіндегі қысымнан жоғары бола- ды. Мембрана 43 қысымдарының әр түрлі болуынан сояуышпен 46 бірге жоғары көтеріледі, ол серіппенің 50 кернеуін жеңеді, иінтіректі 49 араластырады және дроссельдік жапқыштарды 63 жабады.Дроссельдік жапқыштарды жабу нәтижесінде цилиндрге түсетін ыстық қоспасының мөлшері азаяды және артқы шектерде иінді біліктің айналуының максималды жиілігін қолдауды қамтамасыз етеді (3100.3200 об/мин).Карбюратор К-135МУ. ГАЗ-3307 автомобильдерінің V-тәрізді сегіз цилиндрлі қозғалтқыштарында және модификацияларында К-135МУ карбюратор орнатылған (6.16-сурет), ол қоспаны түзуші жүйенің әсер ету принципі бойынша, сондай-ақ, иінді білік айна- лудың максималды жилігін шектеуді конструкциясында, көбінесе, кейбір конструктивті ерекшеліктерден басқа, жоғарыда қарастыры- латын К-88АТ карбюраторға ұқсас. Барлық мөлшерленетін жүйелер мен құрылғылар карбюратордың үш негізгі бөлігінде орналасқан: қалқымалы камераның корпусында 36, фланецпен оның қақпағын- да 2 және араластырғыш камераның корпусында 31. Араластырғыш камералардың корпусы конструктивті айналу жиілігінің пневмоор- талық шектеушілері атқарушы механизмдерінің корпусымен бірік- тірілген, оның роторы 19 қозғалтқыштың бөлу жетегінен әрекетке енеді.Жиклерлердің барлық арналары карбюраторды бұзбай, оларға қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін тығындылармен жабдықталған.Отын жиклерлер сыртқа айналуы мүмкін, өйткені араластырғыш камера корпусында қақпа арқылы шығарылады.Корпустың қақпағында 2 қалқымалы камера екі автоматты кла- пандармен және жетекпен ауа жапқышы орналасқан, ол иінтіректер жүйесімен дроссельдік жапқыштардың осімен қосылған.Карбюраторде электромагниттік клапан 33 қоланылады, ол ав- томатты түрде автомобильдің «итеріп» жүрген кезде араластырғыш камерасында отынның келуін автоматты түрде сөнеді.  6.16-cурет. К-135МУ карбюратордың сызбасы:1 — тездету сорабы жетегінің сояуышы; 2 — қалқымалы камераның қақпа- сы;3 — басты мөлшерлейтін жүйелердің ауа жиклері; 4 — кіші диффузор; 5 — бос жүрістің отын жиклерінің түтігі; 6 — ауа жапқышы; 7 — шашыратқыш; 8 — толық болтымен шашыратқыш блогы; 9 — инелі клапан; 10 — ауа жиклері; 11 — қалқы- малы камераның тірек клапаны; 12 — торлы сүзгіш; 13 — қалқыма; 14 — қарайтын терезе; 15 — жиклер тығындысы; 16 — атқарушы механизмнің мембранасы; 17 — пневмоортащық датчигінің клапаны; 18 — серіппе; 19 — датчик роторы; 20 — рет- теуші бұрама; 21 — шектеуші серіппесі; 22 — дроссельдік жапқыштың осі; 23, 25вакуумдық және ауа жикерлер; 24 — төсеме; 26 — манжеттер; 27 — басты отын жиклер; 28 — эмульсиялық түтік; 29 — дроссельдік жапқыш; 30 — қоспа сапасын реттеу бұраматері; 31- араластырғыш камераның корпусы; 32 — үлкен диффузор; 33 — электромагниттік клапан; 34 — жетек иінтірегі; 35 — шығыс клапан; 36 — қалқымалы камераның корпусы; 37 —экономайзер клапаны.←Сояуышпен 1 тездеткіш сорабы және экономайзердің клапаны 37 карбюратордың екі камерасы үшін жалпы болып табылады. Эконо- майзер мен сорап шашыратқыштары әрбір камерада шығарылады. Суық қозғалтқышты іске қосу жүйесі карбюратордың екі камерасы үшін жалпы болып табылады.Экономайзер клапаны дроссельдік жапқыштарды толық ашуға дейін 5... 7° жұмысқа қосылады. Экономайзердің және тездеткіш со- рабының жетегі конструктивті біріккен.  Отынды беру аспаптары, ауаны және газ құбырларын тазалау Отын багы. Автомобильде отынды сақтауға арналған резерву- арлар болып табылатын бір немесе бірнеше отын бактары орна- тылуы мүмкін. Отын багының сыйымдылығы отын құймай 400.600 км-ге автомобильдің жол жүруін қамтамасыз етуі тиіс. Отын багы- ның нысаны, оның құю мойны конструкциясының ерекшеліктері және бекіту тәсілі автомобильде бакты орнатқан жерге байланысты. Қалған кезде әр түрлі автомобильдердің отын бактары құрылғы бой- ынша ұқсас.Олар өзара дәнекерленген екі штампталған жартыдан тұрады (6.1-сурет). Бактың ішінде аралықтар бар, олар оның қаттылығын жоғарлатады және отын тез қозғалған кезде гидравликалық соққы- ларды азайтады. Бактағы отынның деңгейі аспап қалқанында орна- тылған көрсеткіштің 8 және бак ұяшығында орналасқан 9 датчиктің көмегімен анықталады.Автомобильдердің кейбір модельдерінің отын бактары кем деген- де 50 км жол жүруге есептелген резервтік отын шығынының баста- луын бақылайтын жабдықтармен жабдықталған.Отын багының құятын мойнында 11 торлы сүзгіш бар және қақпақпен герметикалық жабылады, онда отынды жоғалтуды азай-ту үшін булану салдарынан онда қысымды теңестіру үшін атмос- ферамен бак жолағын хабарлайтын екі автоматты клапан салынған. 0,015...0,040 Мпа шегінде бакта сиректету кезінде іске қосу клапаны ашылады және бак атмосферамен қосылады; 0,01. 0,02 Мпа тең бак- тағы артық қысым кезінде шығыс клапаны ашылады.Отын сүзгіштері. Отынды механикалық қоспалардан және су- дан тазалау үшін отын сүзгіштер қолданылады (6.17-сурет). Бактан карбюраторға барар жолда отын бактың тор сүзгіштерімен, отын со- рабымен және карбюратормен тазаланады. Сонымен қатар, бак пен отын сорабы арасында саңылау түрдегі сүзгіш-жинағыш орнатыла- ды, ал карбюратор мен отын сорабы арасында – отынды жұқа тазалау сүзгіші орнатылады. Отынды осындай мұқият тазалау, ең көп емес механикалық қоспа мен су карбюратордың жұмысын бұзуы қажет.Қатаң тазалау сүзгішінде (6.17-сурет, а) саңылаулары 8 және штамптық дөңестері 6 бар жұқа пластиннен 9 тұратын сүзгішлейтін элемент 5 бар. Жинақталған сүзгішлейтін элементте дөңестердің бо- луынан саңылау тесіктер пайда болады, онда 0,05 мм астам бөлтек- шер көлемімен механикалық қоспалар жинағышта тұрып қалады.Отын саңылау 4 арқылы сүзгішдің корпусына 3 түседі және сүз- гішлейтін элементтен 5 өте келе, саңылау 2 арқылы корпустан шыға- ды. Отыннан металл стақанда 1 су қалады, ол механикалық қоспа- лармен бірге саңылау арқылы жабылатын тығындыға 7 түседі.Жұқа тазалау сүзгіші (6.17-сурет, б) маңызды түрде карбюратор- дың қоспаны мөлшерлейтін жүйелерінің тоқтаусыз жұмыс істеуіне және кіші өткізгіш торымен саңылаулары бар жиктерлерге көмек- теседі. Отын шығыс саңылауы 12 арқылы жақшамен 15 корпусқа     6.17-cурет. Отын сүзгілері:а — қатаң тазалау; б, в — жұқа тазалау; 1, 14 — стақандар-жинағыштар; 2, 4, 10,12 — сүзгіш корпусындағы саңылаулар; 3, 11 — корпустар; 5, 13, 16 — сүзгішлейтін элементтер; 6 — дөңестер; 7 — тығындылар; 8 — пластинді сүзгішдегі саңылау; 9 — пластиндер; 15 — жақшақысылған шыны стақан-жинағышқа 14 беріледі. Стақаннан отын көбіршікті қыш элементіне 13 түседі, онда ол жұқа тазалауға және кейін шығыс саңылау арқылы 10 – карбюраторға келеді.Көптеген жеңіл автомобильдердің қозғалтқыштары алюминий немесе капрон патронында орнатылған латун торынан 16 сүзгішлей- тін элементтерден жұқа тазалау сүзгішімен ғана жабдықталады. Осындай сүзгішдің жұмыс жасау принципі қыш сүзгішлейтін эле- менттермен сүзгішге ұқсас.Отын сорабы. Карбюраторға отынды мәжбүрлі беру үшін отын сорабы қызмет етеді. ЗИЛ-431410 автомобилінің қозғалтқышында отын сорабы шланг арқылы бөлгіш біліктің эксцентригінен әрекетке енеді, ГАЗ-31029, -3110 «Волга», -3307 және «Москвич-21412» ав- томобильдерінің қозғалтқыштарында – тікелей эксцентриктен; ВАЗ қозғалтқыштарында – майлау сорабы жетегі білігінің эксцентригі- нен және жандану бөлгішінен. Жақсы жұмыс қабілетімен ерекшеле- нетін мембраналық сораптар кеңінен таралған.ЗИЛ автомобильдері карбюраторлық қозғалтқыштарының Б-10 сорабы (6.18-сурет, а) үш негізгі бөліктен тұрады: корпус 2, клапан басы және қақпақ 10. Сорап корпусында иінағаш 17, жинағыш серіп- пе 4 және отынды қолмен сору механизмінің иінтірегіның 1 валигі 14 орнатылған. Клапан басында 7 үш шығыс клапаны 13 және үш кіріс клапаны 8 салынған, оның үстінде торлы сүзгіш 9 орналасқан. Қақпақта 10 кіріс А және жинағыш Б сорап жолағы бар аралықтар 11 бар. Клапан басы 7 және корпус 2 аратында сояуышта 5 бекітіл- ген көпқабатты лакматалы мембрана 6 қысылған, оның төменгі шеті шайба арқылы иінағаштың 17 ішкі шанышқы иығымен қосылған, ал иінағаштың серіппесімен 15 оның сыртқы иығы тұрақты түрде сорап жетегінің штангысына 18 қысылады.Сорап келесідей жұмыс жасайды. Штангыға 18 эксцентриктің 17 кіруі кезінде осіне 16 айналады, өзінің шанышқылы иықпен жи- нағыш серіппенің 4 кедергісін жеңе отыра, төменге мембранамен сояуышты жібереді. сонымен қатар, мембрана үстіндегі жазықтықта кіріс клапандарды 8 ашатын әсермен бүрку құрылады және бактан түскен отын қақпақтың 10 кіріс жазықтығына А түседі, онда, тор сүзгішден 9 өте келе, мембрана үстіндегі жазықтықты толтырады. эксцентрикті 19 шығаруды болдыртпау үшін штангтың 18 астынан сояуыш 5 жинақтағыш серіппесінің 4 әрекетімен мембранамен бірге жоғары көтеріледі. Сонымен қатар, мембрана асындағы отын қысы- мымен, кіріс клапандар 8 жабылады, ал шығыс 13 ашылады және отын жинақтаушы жазықтыққа Б түседі, одан саңылау 12 арқылы және штуцеп арқылы отын құбырынан карбюраторға түседі.Егер карбюратордың мөлшерленген жүйесі арқылы отын шығы- ны аз және қалқымалы камераның тірек клапаны жабық болса, со- рап бос жұмыс істейді. Бұл, мембрана үстіндегі отын оған жоғары ауысуға мүмкіндік бермейді. Сонымен қатар, жинақтағыш серіппе 4 қысылады, ал сояуыш 5 төменгі жақта болады, ол иінағаштың ша-   -сурет. Мембраналық отын сорабы:а — сораптың кесіндісі; б — қол сорғышының механизмі; 1 — отынның қол со- рғышы механизмінің иінтірегі; 2 — корпус; 3 — бақылау саңылауы; 4 — жинағыш серіппесі; 5 — сояуыш; 6 — мембрана; 7 — клапандық басы; 8 — шығару клапаны; 9 — торлы сүзгіш; 10 — қақпақ; 11 — қақпақтың аралығы; 12 —штуцер астындағы саңылау; 13 — шығыс клапандар; 14 — валик; 15 — иінағаш серіппесі; 16 — ось; 17иінағаш; 18 — штанга; 19 — эксцентрик; А — кіріс жазықтығы; Б — жинағыш жазықтығы нышқылы иығына, карбюратордың қалқымалы камерасының тірек клапаны ашылғанша дейін еркін түрде шайқалып тұрады. Қалқы- малы камераны отынмен толтыру үшін жөндеу-реттеу жұмыс кезін- де қол сорғышы қызмет етеді (6.18-сурет, б). Валик 14 пазбен бір- ге, иінағашпен 17 қосылып, сояуыштың қозғалуын қамтамасыз ете отыра, оның шанышқылы шетінде әрекет етеді және мембрана экс- центриктің әсерімен, ал қолмен – иінтірекпен 1 әрекет етеді.Мембрананың герметикалығы мен корпусты желдетуді бақылау үшін саңылау 3 қызмет етеді.Ауа тазалағыш. Қозғалтқыштағы шаңнан ауаны тазалау үшін ауа тазалағышты орнатады. Суды тазалағышты қолдану ауаны сүз- гішациялаусыз карбюратордың жұмыс істеген кезінде олардың то- зуымен салыстырғанда шамамен 2-3 есеге қозғалтқыштың цилиндр піспекді тобындағы детальдардың тозуын азайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ауаны тазалағыш шығару үрдісі кезінде шығарғыш трактінде туындаған шудың дәрежесін төмендетеді. Кеңінен қол- дану майлы-инерциялық екі сатылы ауа тазалағыш (қозғалтқыштакөбінесе ЗИЛ автомобилінің модельдері) және ауыспалы сүзгішле- уші элементтермен құрғақ (ГАЗ, ВАЗ және «Москвич» автомобиль- дерінің қозғалтқыштарында) болады.Майлы-инерциялық ауа тазалағыш (6.19-сурет) корпустан 7, сүзгішлеуші элементтен 2, майлы ваннадан 1, ауаны жинау үшін ауыспалы –қақпақтан 4 сәулелендіргіш 8, ауаны жинағыш 5, ауа та- залағышты және ауаны таңдау 6 жалғама құбырды бекітуге арналған жалғастырғыш тетіктен тұрады.Шығарғыш газ құбырында сиректету нәтижесінде қозғал- тқыштың жұмысы кезінде шашыратылған ауаны ауа жинағыш 5 арқылы ауыстырғыш қақпағы 4 түседі және сақиналы саңылау 3 арқылы майлы ваннаға 1 және сәулелендіргішке 8 төмен бағытта- лады. Майдың бетінде ауа тез бағытын өзгертеді және сүзгішлеуші элементке 2 қозғалады, оны жинақтау капрондық талшықтан немесе металл тордан жасалуы мүмкін. Ауа қозғалысының бағыты өзгерген кезде шаңның ірі бөлшектері, төменге қарай инерциясын жалғасты- ра отыра, майда тұнады.Сүзгішлеуші элемент 2 арқылы өте отыра, ауа бірнеше рет бағы- тын өзгертеді, оның нәтижесінде шаңның кішігірім бөлшектері оның жинағышында тоқтап қалады. Тазаланған ауа ауыстырғыш 9 арқылы   -сурет. Майлы-инерциялық ауаны тазалағыш:1 — майлы ванна; 2 — сүзгішэлемент; 3 — сақиналы саңылау; 4 — ауыспалы қақпақ; 5 — ауа жинағыш; 6 — патрубок; 7 — корпус; 8 — сәулелендіргіш; 9 — жалғастырғыш тетіккарбюратордың ауа мойнына және ауаны жинаудың 6 патрубкасына түседі.Құрғақ ауа тазалағыштарда ауыспалы сүзгіштер бар, онда тор- лы металл қаңқадан және арнайы қағаздағы ауыспалы оралған ру- лоннан немесе картоннан тұратын сүзгішлеуші элемент арқылы өте отыра, шаңнан тазаланады. Ауаны алдын ала тазалау және сүзгішдің шаң жинағышын ұлғайту үшін онда оралған рулон қосымша синте- тикалық мақтадан элемент киіледі.Газ құбырлары. Шығыс газ құбырлары карбюратордан ыстық қоспаны цилиндр блогының тиісті арналарына жіберу үшін, ал шығыс – қозғалтқыштан өңделген газдарды жіберу үшін қызмет етеді. Біріншісі қалыпты жағдайда алюминий балқымасынан, ал екіншісі – сұр шойыннан құйылады. Газ құбырлары, цилиндрдің өңделген газдардан көбірек толуын және жақсы тазалануын қамта- масыз ете отыра, газдардың ауысуына минималды кедергі келтіруі мүмкін. Шығыс газ құбырлары қозғалтқыш цилиндрі бойынша ыстық қоспаны тең бөлуді қамтамасыз етуі тиіс.Сонымен қатар, шығыс газ құбырымен ыстық қоспаның ағу үрдісінде отынның кіші бөлшектері оның арнасының қабырғаларын- да жиналады. Бұл, қозғалтқыш цилиндріне түсетін қоспаның құра- мы әр түрлі болуына әкеледі, осылайша, отын жануының қалыпты үрдісі бұзылады. Шығыс газ құбырында сипатталған құбылысты болдыртпау мақсатында ыстық қоспаны қыздыру қолданылады. Осы мақсат үшін шығыс газ құбырының бір бөлігі екі еселік қабырғамен орындалады, олардың арасында өңделген газдар мен салқындату жейдесінен түсетін салқындатқыш сұйықтық айналады.V-тәрізді қозғалтқыштарда бір кіріс және екі шығыс газ құбы- рлары болады. Кіріс газ құбырлары (6.20-сурет) блок бастарының арасында орналасады.Ол алюминий қоймасынан құйылады және блоктың екі басына гайкалармен шпилькаларда төсеме арқылы фрезерленген тегістік- термен бекітіледі.Ыстық қоспаны цилиндрге әкелетін 7 және 8 арналар салқында- ту жүйесінің 6 және 9 арналары арқылы ыстық сумен жуылады, ол қоспаның қыздыруын жасайды. Шпилькалар 2, 3, 4, 5 карбюратор- ды, радиатор патрубкасын, 1 клапанмен қосылатын картерді желде- ту патрубкасын және отын сорабын бекіту үшін қызмет етеді. Газ құбырындағы кіріс арналар, карбюратордың әрбір камерасы қозғал- тқыш жұмысының тәртібін есепке алумен цилиндрдің белгілі тобын ыстық қоспамен құнарландырады, ол ыстық қоспа ағысы жағдайы- ның сапасы бойынша бірдей қамтамасыз етіледі.Бір қатарлы қозғалтқыштарда екі газ құбыры, ережеге сай, біре- гей түйінге бірігеді, ол патрубка фланцтермен шпильканың және гайкалардың көмегімен цилиндр блогына немесе блоктың басына қосылады. Ауа тазалағыш алдында кіріс газ құбырында немесе ауа патрубкасында өңделген газдармен ыстық қоспаны қыздырудың   -сурет. V-тәрізді карбюраторлық қозғалтқыштың кіріс газ құбыры:1 — картерді желдету клапанының корпусы; 2, 3, 4, 5 — шпилькалар; 6, 9 — салқындату жүйесінің арналары; 7, 8 — ыстық қоспаны жіберу арналары қарқындылықты реттеу үшін осындай қозғалтқыштарда шығыс газ құбырларынан ыстық қоспасын қыздыру үшін түсетін жылу мөл- шерін өзгертуге мүмкіндік беретін қайталама жапқыш орнатылады. Қайталама жапқыштың жағдайын өзгерту, ережеге сай, металл спи- ральдардың немесе арнайы термореттегіштердің көмегімен автомат- ты түрде жүргізіледі. Бақылау сұрақтар 1. Қалыпты, біріккен және байытылған ыстық қоспаларда отын мен ауа санының қатынасы қандай?Элементарлы карбюратор жұмысының принципі неде және қандай кемшіліктер бар?Заманауи карбюратордың негізгі қоспаны мөлшерлейтін жүйені атаңыз.Қандай принципте карбюратордың басты мөлшерленген жүйесінің әрекеті негізделген?Тездеткіш сораптың және экономайзердің мақсатында айыр- машылығы неде?Отынды шашырату жүйесі жұмысының принципі неде?Отынды шашыратудың бөлу және орталық жүйесі арасында қандай айырмашылық?8. Отынды шашырату жүйесінің негізгі құрылғыларын атаңыз.9. Ауаны тазалағыш пен отын сорапбы әрекетінің мақсаты мен прин- ципі қандай?Қатаң тазалайтын отын сүзгішінің әрекетінің мақсаты, құрылғысы және принципі қандай?Қозғалтқышты иінді біліктің айналу жиілігін пневмоинерциялық шектегіштің әрекеті неге негізделген?7 ТАРАУ ДИЗЕЛЬДІҢ ТОҚ КӨЗІ ЖҮЙЕСІ  Дизельде қоспа түзгіштердің ерекшеліктері Қысудан өзі жанданумен қозғалтқыштың ерекшелігі, немесе, оларды дизель деп аталатын (өнертапқыш Р.Дизельдің атымен) ци- линдр ішінде ауамен отынның ыстық қоспасын әзірлеу болып табы- лады.Дизельде отын жоғары қысым сорабынан түседі және қысу так- тісінің соңында ауа қысымынан бірнеше рет асатын қысыммен ци- линдрде бүріккішпен шашырайды. Қоспа түзгіш цилиндрде отын түскен сәттен басталады. Сонымен қатар, отын ағынына ауаға үйке- лу нәтижесінде кішігірім бөлшектерге шашырайды, ол конус тәрізді нысандағы отын факелін түзеді. Отынды азырақ шашыратқанша және ауадан қарағанда тең болғанша, соншалықты оның бөлшектері толығырақ жанады.Отынның булануы және жандануы жоғары температура мен қы- сылған ауа қысымы есебінен жүзеге асырылады (қысу тактілерінің соңында ауаның температурасы 550...700 °С, ал қысым — 3,5...5,5 МПа) құрайды. Қоспа жана бастағаннан кейін, температура мен жану камерасындағы қысым тез өседі, ол отынның шашыратқыш факелінің қалған бөлшектерінің булану мен жандану үрдістерін тез- детеді.Дизель жұмысының аса қуатты және экономикалық көрсет- кіштерін қамтамасыз ету үшін, ЖӨН піспек келуіне дейін оның ци- линдрінде отынды шашырату қажет. Иінді біліктің қосиіндіде отын- ды шашыратуды бастаған сәтке дейін ЖӨН-ға дейін жетпесе, онда оны отынды шашыратуды алдын алу бұрышы деп атайды.Бүріккіш талап ететін алдын алумен отынды шашырату үшін, отын сорабы отынды ерте беруді бастау қажет. Бұл бүріккішке со- раптан отынды жинауға біршама уақыт қажет.Онда піспек отын сорабынан отынды бергенге дейін ЖӨН-ге дейін жетпейтін иінді біліктің қосиінді бұрышын отынды беруді ал- дын алу бұрышы деп аталады.Дизель цилиндрінде кіші жүктеме болған кезде отынның толық жануы үшін әрқашанда ауаның жеткілікті мөлшері болады. Осын- дай жағдайда, артық ауаның коэффициентінде салыстырмалы үлкен шамасы бар, өйткені жүктемені ұлғайтумен отынды беру ғана өседі, бірақ, сонымен қатар, артық ауа коэффициентінің мәні азаяды, оның салдарынан отынның жану үрдісі нашарлайды. Сондықтан да, а ар- тық ауа шығынының коэффициентінің орта мәні, түтінсіз жұмысты қамтамасыз ететін дизельдің әр түрі үшін 1,3...1,5 тең болады, олкарбюраторлық қозғалтқышпен салыстырғанда дизельдің жоғары үнемділігімен шартталады.Қоспа түзуді және жану үрдісін жақсартуға маңызды әсер ету жұмыс қоспасын дайындау тәсілдерін және жану камерасының қа- былданған нысанын көрсетеді. Жұмыс қоспасын дайындау тәсілі бойынша көлемді, көлемді-қабыршақты және қабыршақты қоспа түзгішпен ерекшеленеді. Осы тәсілдердің әрбіреуіне өзіндік ерек- шеліктер тән, оларды іске асыру үшін тиісті конструктивті шешім- дермен жану камерасы талап етіледі. Олардың конструкциясының негізгі белгілері бойынша дизельдің жанудың маңызды камерасы екі топқа бірігеді: бөлінбейтін (бір жолақты) және бөлінетін (екі жо- лақты).Жанудың бөлінбейтін камералары (7.1-сурет, а) ол ЖӨН-де және басының жазықтығында 2 орналасқан піспектің түбі арасында жа- салған көлемді 3 білдіреді. Осындай камераларды көлемді қоспа түзгіштермен бір жолақты деп аталады, өйткені қоспаны түзу үрдісі отынды дизельдің жану камерасындағы ыстық ауаның қалыңдығына тікелей отынды шашыратуға негізделген. Сонымен қатар, жаңа за- рядқа ауамен шашыратқыш отынның бөлшектерін жақсы араласты- ру үшін құйындағыштың немесе бұраматік кіріс арналарының көме- гімен айналатын қозғалысты іске қосқан кезде хабарлайды, ал жану камерасының пішіні бүріккішпен 1 берілетін отын ағымы пішінімен келісуге тырысады. Осындай қоспа түзуші принципі ЯМЗ, КамАЗ және Д-245.12дизельдерінде қолданылады, соңғысы ЗИЛ-5301 «Бы- чок» кіші салмақтағы автомобильде орнатылады.Заманауи дизельдерде қабыршақты қоспа түзгіш қолданылады, ол, шашыратқыш отынның үлкен бөлігі жанудың шар тәрізді каме- расының ыстық қабырғасына берілуімен сипатталады, онда ол ең алдымен қабыршықты түзеді, ал кейін, қабырғадан отынның бір бөлігін алып, буланады.   -сурет. Дизельдің жану камерасы:а — ЯМЗ-236М2; б — ЗИЛ-645; в — ұйтқыма; 1, 7 — бүріккіш; 2, 6 —цилиндр басы; 3, 5 — жану камерасы; 4 — піспек; 8 — отын ағысы; 9отынның көлемді ағы- сы; 10 — негізгі камера; 11 —арна; 12 — қосымша камераҚоспа түзгіштің көлемді және қабыршақты тәсілдері арасындағы принципиалды айырмашылығы, бірінші жағдайда шашыратқыш отынның бөлшегі тікелей ауамен араласады, ал екіншіде, отынның негізгі бөлігі ең алдымен буланады және кейін бу түзетін жағдайда оның камерадағы қарқынды қозғалысы кезінде ауамен араласады.Қоспаны түзгіштің аталған тәсілдерінің алуан түрлілігі көлемді-қабыршақты қоспа түзгіші болып табылады, ол көлемді де, сондай-ақ, қабыршақты да қоспа түзгіштердің қасиеттеріне ие. Осы үрдістің маңызды артықшылығы дизель отынымен бірге жоғары ок- тандық бензиндер мен спирттік (метанолды) қоспаларымен қатар қолдануға мүмкіндік беретін көп отынды дизельдерді құру мүм- кіндігі болып табылады. Отандық автобиль құрылысында осындай қозғалтқыштарға ЗИЛ-645 дизелін жатқызуға болады, онда қоспаны түзу үрдісі сфералық түбімен иілімді цилиндрдік саңылау түрінде піспекте 4 орнатасқан жанудың көлемді камерасында 5 (7.1-сурет, б) болады. Камерада ауа зарядының айналуы, айналудың бағыты бағытпен көрсетілген сақиналы ұйтқыманы құрайтын ұйытқыма- ны түзетін арналардың көмегі кезінде қамтамасыз етіледі. Жану камерасындағы отын цилиндр басында 6 орналасқан біріккіштің 7 екі тесікті шашыратқыштан шашырайды. Отынның қабырға жа- нындағы ағысы 9 оның орталығына жақын жану камерасының ішкі көлемімен қиылысады. Қабырға жанындағы ағыстан осындай үрдісті жиі көлемді қабырға маңындағы –қабыршақты қоспа түзгіш деп атайды. Осы үрдіс қоспа түзудің басқа тәсілдерімен салысты- рғанда үнемді және оның цилиндріндегі қысымның ақырын өсуімен дизельдің аса жұмсақ жұмысын қамтамасыз етеді, сондай-ақ, ди- зельдің іске қосу сапасын жақсартады.Жанудың бөлгіш камералары өзара арналармен қосылған екі көлемнен тұрады: піспек түбінде жазықтықта жасалған негізгі көлем және блоктың басында жиі қосымша орналасқан. Бөлгіш камераның екі тобында негізінен қолданылады: камера алды және ұйытқыма ка- мералары. Осындай камералары бар дизельдер тиісті камера алды мен ұйытқыма деп аталады.Ұйтқыма түріндегі дизельдерде (7.1-сурет, в) қосымша камерасы- ның көлемі 12 жану камерасының жалпы көлемінен 0,5...0,7 құрайды.→-сурет. Дизельдің тоқ көзі жүйелерінің сызбасы:а — ЯМЗ-236М2; б — КамАЗ-740; 1, 4, 6, 33, 35, 38, 39, 44 — құйғыш отынқұбырлары; 2 — отынды шашырату муфтасы; 3, 36 — жұқа тазалау сүзгіштері; 30бүріккіштер; 45 — төменгі қысымдағы отын құбырлары; 9, 25 — жоғары қы- сымдағы отын құбырлары; 10, 29 — жоғары қысым сораптары; 11 — барлық түзім- дегі реттегіш қақпағы; 12, 27 — отынды соратын сораптар; 14, 40 — отын бактары; 15 — штуцер; 16 — сүзгіш қақпағы; 17, 43 — қатаң тазалау сүзгіші; 18 — сүзгіш корпусы; 19 — сүзгішлейтін элемент; 20 —сүзгішлейтін элементінің қақпағы; 21отынды түзетін түтік; 22 — қайта жіберетін клапан; 23 — жетек; 24 —подшип- никтер қақпағы; 26 — отынды қолмен сору сорабы; 32 — магниттік клапан; 34 — факельдік шамдар; 42 — үшайыр9 10 11 12 13 5   17181920         29  2627 і28 =J  a "'"45 44 43 42 41 406Негізгі 10 және қосымша 12 камера арнамен 11 қосылады, ол қо- сымша камераға жақын, оның нәтижесінде ауаның ұйтқыма қозға- лысымен қамтамасыз етіледі.Камера алды түріндегі дизельдерде камера алдында цилиндр- лік нысаны бар және піспек түбінде орналасқан негізгі камерамен тура арнамен қосылады. Камера алдында жаңа зарядтың бастапқы жандануы нәтижесінде негізгі камерада отынның жануына және аса тиімді қоспаны түзуге қабілетті жоғары температура мен қысымды құрайды.Заманауи тез жүретін ұйытқы және камера алды дизельдер қы- судың жоғары дәрежесіне қатысты аса қуатты көрсеткіштері бар. Оларда кемшіліктер бар – дизельдің қиындатып жіберу, оларды жою үшін арнайы іске қосу құрылғысын қолданады. Дизельдің тоқ көзі жүйесінің жалпы құрылғысы Дизельдің тоқ көзі жүйесіне отын және ауа өткізетін аппаратура, кіріс газ құбыры және өңделген газдардың шуын басқыш жатады. Төрт тактілі дизельдерде бөлгіш түріндегі отынды беретін аппату- ра кеңінен таралған, онда жоғары қысымдағы отын сорғышы кон- структивті жасалады және бүрікіш жеке және отын құбырларымен қосылған. Отынды беру екі негізгі магистральдар бойынша жүзеге асырылады: төмен және жоғары қысым. Төменгі қысым магистралі механизмдері мен түйіндерінің мақсаты отынның сақталуынан, оны сүзгішациялаудан және жоғары қысым сорабында кіші қысыммен беруден тұрады. Жоғары қысым механизмдері мен магистральдары дизель цилиндрінде отынның қажетті санын беруді және шашырату- ды қамтамасыз етеді.ЯМЗ-236М2, -238М2 дизельдердің отын аппаратурасының негізгі механизмдері және түйіндері (7.2-сурет, а) жоғары қысымдағы отын сорабы 10, төменгі қысымдағы отынды сорғыш сорабы 12, отынды шашыратуды алдын алудың муфтасы 2, цилиндр мойнында орна- ласқан бүріккіш 2, отынды қатаң тазалау сүзгішімен 17 отын багы 14, отынды жұқа тазалаудың сүзгіші 3, төменгі қысымдағы құбыр жолдары 8 және 7, құю отын құбырлары 6,4 және 1 болып табылады. Жоғары қысымдағы сорап жетегі тісті бергіштің көмегімен ди- зельдің бөлгіш жетегінен жүзеге асырылады. Жетектің 23 білігі под- шипниктерде, жабық қақпақпен 24 орнатылады. Отынды шашыра- туды алдын алудың автоматты муфтасының 2 көмегімен сораптың жұмырдықты білігімен қосылады, оның артында қақпақтың астында 11 дизельдің иінді білігінің айналу жиілігін барлық түзімді реттегішсалынған.Отын аппаратурасы механизмдері мен түйіндерінің өзара әрекет етуі, сондай-ақ, ондағы отын айналымы келесідей болады. Отын сорғыш құбыры 13 арқылы төмен қысымның отынды сору сорабықатаң тазалау сүзгіші 17 арқылы бактан 14 отынды сорады және жұқа тазалау сүзгішінде 3 отын құбыры 8 арқылы артық қысыммен оны шақыртады.Осы сүзгішден отын құбыры арқылы 7 отын жоғары қысымның сорабына түседі, онда үлкен қысыммен отын құбыры арқылы 9, ол арқылы цилиндрге шашырайтын оның бүріккішке 5 дизельдің жұ- мыс жасау тәртібіне сәйкес беріледі.Өйткені төмен қысымдағы сорап, дизель жұмысына арналған отыннан көбірек болса, онда жоғары қысым сорабында қолданыл- майтын отынның бір бөлігі өткізу клапаны арқылы 22 құятын отын құбырлары 4 және 1 арқылы бакқа қайта жіберіледі. Форсунка 5 де- тальдарында саңылау арқылы өтетін отын құятын отын құбырлары 6 арқылы бакқа құйылады. Сонымен қатар, қолданылмайтын отын со- рап пен бүріккіш детальдарын майлауды және салқындатуды қамта- масыз етеді.КамАЗ-740 (7.2-сурет, б) түріндегі дизельдерде бактағы 40 отын төменгі қысымдағы отынды сорғыш сораппен 27 құрылатын бүрку 43 қатаң және 36 жұқа тазалайтын сүзгіштер өтеді.41, 45, 28 және 37 отын құбырлары бойынша төмендегі қысым магистраліндегі отын жоғары қысым 29 сорабына түседі және одан жоғары қысымның 25 отын құбырлары бойынша дизель жұ- мыс тәртібіне сәйкес бүріккішке 30 түседі. Қолданылмайтын отын және жүйеге түсетін ауа жоғары қысым сорабының өткізу клапаны арқылы және 35 және 38 құю отын құбырлары арқылы жұқа тазалау сүзгішінің клапан-жиклері үшайыр 42 арқылы және отын құбыры 39 арқылы бакқа түседі. Төмен қысымды желідегі механизмдермен түйіндер Төмен қысымды желінің құрамына отын багы және сүзгінің дөрекі жіңішке түрлері кіреді, оған қоса төмен қысымға арналған отын сорғысы, қол сорғылары (қара. сур. 7.2, б) және отын құбырлары кіреді.Отын багы. МАЗ-5335, 5432 автокөліктерінде отын багы табақша болаттан жасалып, кронштейннің оң жақ қапталына қамыттармен бекітіледі.Отын багының көлемі 200 л. Отын багында отын құюға арналған қозғалмалы, жылжымалы мойыны болады. Және де сүзгіш торымен герметикалық тығыныда қарастырылған. Тығын 2 клапаннан тұрады ауа шығаратын, және ауа кіргізетін Отын багының ішінде отынды дөрекі сүзетін сүзгіші және отын деңгейін көрсететін датчигі болады. Отын багының төменгі жағында сұйықтықты ағызып жіберуге арналған тығынмен жабылулы саңылауы болады.Отынды дөрекі тазалаушы сүзгіш. Дөрекі сүзетін сүзгіш, отынды алдын-ала тазартуға арналады. МАЗ автокөліктерінде сүзгіш 17 отын багінің ішінде 14 (7.2 а суретті қараңыз) орналасады және отын   Сур. 7.3. Отынды майда тазалаушы сүзгіші:1– серпін; 2– қаңқа; 3– сүзгі элементті; 4– қақпағы; 5– болт; 6–жиклер; 7,10–тығындар; 8– қабырғасы; 9– сояу түзетін түтіктігі бар корпустан 21, қақпақтан 16 және мақталы бау ішіне салынған, тесіктері бар металл каркас 20 болып табылатын сүзгіш элементтен 19 тұрады. Отын отын түзетін түтіктен 21 төмен қысымды сорап арқылы шығып сүзгіш элементке құйылады, одан өтіп, штуцер 15 арқылы өтіп төмен қысымда жұмыс істейтін отын өткізгішке 13 түседі.КамАЗ-740 бен ЗИЛ-645 арналған, дизель отынын сүзгіштерінде келесідей конструкциялық айырмашылықтар бар.Дөрекі тазалау сүзгісі, негізінен әлеуметтік сүзгілерге қарағанда қарапайым болып келеді. Олар сүзгі торымен, арнайы тазалаушы май арқылы жүзеге асады. Көбінесе КамАЗ – дың кланжерасына бекітіледі, ал ЗИЛ-4331 –де отын багының кронштейына орналастырылыды.Отынды майда тазалау сүзгісі. Майда тазалау сүзгісі (7.3 сур) отынды жоғары қысымды сорғығы түсердің алдында соңғы және нақты сүзуге арналады. Ол корпустан 8, қақпақтан 4 және сүзгі эле- ментінен тұрады. Қақпағы қабырғасымен болтпен қатырылған 5, яғни стерженге бұралып бекітіледі 9. Герметикалық болуы нығыз төсеме рөлін атқарады.Сүзгінің бастапқы ал жағында жиклер орналасқан 6, осы арқылы отынның бір бөлігі ағызушы отын тасымалдағышқа барады.Бұл сүзгінің шектен тыс ластануынан қорғайды және отынның төмен қысымды желідегі тоқтаусыз айналымын қамтамасыз етеді, ал бізсол арқылы жоғары қысымды желіге ауаның түсіп кету қаупінен құтыламыз.Ауысымды сүзгі элементі болат қаңқалы болып жасалып, көптеген саңылаулары қарастырылады Қаңқа матамен оралып, үстіңгі жағында сүзгі элементінің қабаты орналасады. Сүзгінің сыртқы жағы марлемен оралады. Сүзгінің қақпағына серіппе тақалып орналасады. Сүзгінің жоғарғы қысымда жұмыс істеу кезінде отын бүрку арқылы сүзгі элементіне түседі, содан соң білікпен қаңқа арасындағы қуыс арқылы жоғары яғни қақпаққа қарай отын тасымалдағышпен бет алып, жоғары қысымды сорғыға келеді.Жүйе арқылы кірген ауаны шығару үшін жабу қақпағындағы саңылаулар көмектеседі.КамАЗ-740 және ЗИЛ-645 дағы отын сүзгілерінің мынандай ай- ырмашылықтары бар. Майда тазалаушы отын сүзгіші басқа қонды- рғылардан әлдеқайда биік орналасады. Сол арқылы сүзгі концентра- циясын реттейді және отын айдаушы қысымын (0,15...0,17 МПа) арттырады.Сүзгінің тазалаудағы сапасын арттыру мақсатында паралель екі сүзгіні қамтамасыз етілген. Оларға арнайы қағаздан жасалған дорбалар қолданады.  Сур. 7.4. ЯМЗ типтес дизел отындарын соруға арналған төмен қысымды сорғыш:а - қондырғы; б- отын жіберу сұлбасы, в- сору схемасы; 1- қаңқа; 2- ролик; 3-итергіш; 4,14,16,18- серіппе; 5,9 – штоктар 6 – дренажды канал, 8-9 – поршень , 10- сап, 11- целиндр, 12- төсеме, 13,15 – шығарушы енгізуші клапандар, 20- бағыт- таушы төлкелер, 21- құйрықша, 22- қайта қоушы канал; 23¬ эксцентрик.Төмен қысымға арналған отын сорғышы. Бұл сорғы арқылы бактан жоғары қысымды сорғыға тасымалданады. Поршен типті отын сорғышы валдың эксцентрлік қозғалысы арқылы жоғарғы қысымды тудырады. Отынның кіретін және шығатын жерлерінде енгізуші шығарушы клапандар орналасады. Олар серіппе 13, 15 арқылы жүзеге асады. 19 Сорғысы итерме ролик арқылы қозғалысқа енеді 3, ол 2 дөңгелектен 4 серіппеден тұрады (сур. 7.4, б).Клапанның қозғаалысы кезінде енгізуші клапан жабылып шығарушы клапан ашылады.Поршеннің төмен қозғалысы кезінде шығарушы клапан жабылып отын қуыс арқылы және бірнеше циклдер арқылы жоғары қысымды сорғыға келеді.Қуыстағы көлемнің үлкейіуі кезінде енгізу клапаны ашылады.Сол арқылы отынның жаңа бөлігі кіріп, цикл қайталанады.Дизель отының әртүрлі жұмыс жүйелері кезінде, поршень айнымалы жүйеге көшеді. Оған серіппенің көмегі зор. Дизельдің әр кезді күш көрсетуі кезінде дизель өзінің толық айналмын ала алмайды. Сондықтан бос айналғаны үшін бензинді аз жиді.Төмен қысымды сорқының қаңқасына отынды қолмен сору құрылғысы қамтамасыз етілген. Сол арқылы жүйені толтыру , және жүйедегі ауаның шығуына ықпал етеді. Жөндеу жұмыстарының соңына таман сорғы 13 клапаннан 27 поршеннен тұрады.Піспек 19 (7.4-сурет, в) төмен қозғалғанда шығарушы клапан15 жабылады және отын Б қуысынан сораптың шығу тесігіне қарай айдалады, ол жақтан шығу штуцері 17 арқылы ақтап тазалау сүзгісіне, сонан соң жоғары қысым сорабына түседі.Осы кезде А қуысында көлемнің ұлғаюына байланысты сиректелу пайда болады, оның ықпалымен кіргізуші клапан 13 ашылады (7.4-сурет, б) және бұл қуысқа кіргізуші штуцердің 7 (7.4-сурет, а) тесігі арқылы отынның жаңа үлесі беріледі және сораптың жұмыс циклы қайталанады.Дизелдің әртүрлі жұмыс түзімдерінде қайта жіберу каналындағы 22 тұрақты қысым (7.4-сурет, б), арнайы таңдалған серпінмен 18 қамтамасыз етілетін, піспектің 19 ауыспалы жүрісі арқылы мүмкін болалы. Жартылай жүксалмақ түзімінде отынның аз шығындарын- да Б қуысында қысым пайда болады және піспек 19 толық жүрісін жасамайды, сондықтан итерушінің сояуышы (шток) 5 (7.4-сурет, а) жартылай бос қозғалады, қорытындысында отын беру кемиді.Жоғарғы қысым сорабының картеріндегі май сұйылуының алдын алу үшін сояуыш пен оның бағыттаушы төлкесінің тесігінің қабы- рғаларымен арасында шыққан отын қайтадан құрғатқыш 6 канал арқылы кіргізуші клапанның 13 қуысына түседі.Төменгі қысым сорабының тұрқында отынды беріп тұратын қол сорап орнатылған, ол қоректену жүйесін толтыру үшін және одан жөндеу-профилалктикалық жұмыстарынан соң немесе автомобиль ұзақ тұрып қалса ауа шығару үшін қолданылады. Сорап цилиндр--сурет. КамАЗ-740 дизеліндегі отын беруші сораптың сызбасы:1 – итеруші; 2 – піспек; 3 – серіппе; 4 – кіргізуші клапан; 5 – қолмен беру со- рабы; 6 – шығарушы клапан; А, Б –сәй- кесінше, сору және айдау қуыстары. ден 11, сояуышы 9 бар піспектен8 және тұтқадан 10 тұрады.Отынды қолмен беру үшін тұтқаны 10 бұрандалы артқы ілмектен 21 бұрап шығарады (7.4-сурет, в) және кәдімгі піспек- тік сораптың сояуышы сияқты қолдана отырып магистралға май айдайды немесе одан ауа- ны кетіреді. Қолмен беру біткен соң тұтқаны 10 артқы ілмекке 21 қайтадан бұрайды, бұл жағдайда піспек аралық қабатқа 12 тығызтірелу керек (7.4-сурет, а), себебі қолмен беру сорабы арқылы ауа сорылып қоректену жүйесіне түспеу керек.ЯМЗ-236М2 және -238М2 дизелдерімен салыстырғанда Ка- мАЗ-740, ЗИЛ-645 және Д-245.12 дизелдерінде төменгі қысым отын сорабының кейбір тораптарының құрылымындағы конструкциялық өзгерістерге қарамастан жұмыс атқару принциі бойынша айыр- машылықтары үлкен емес.КамАЗ-740 дизеліндегі төменгі қысым сорабы (7.5-сурет) келесі- дей түрде жұмыс істейді. Итергіш 1 төмен түскенде піспек 2 серіп- пе 3 жұмысының әсерімен төмен қозғалады. Осы кезде А қуысында сиректелу құралады және кіргізуші клапан 4 серіппені сыға отырып, отынды бұл қуысқа шала тазалау сүзгісінің отын өткізгіші арқылы қайта жібереді. Бір қатар уақытта күшпен айдау Б қуысындағы отын жоғары қысымды отын сорабына (ЖҚОС) қарай шығарылады.Алдын ала түскен отынның қысымымен піспек 2 жоғары қозғалғанда кіргізуші клапан 4 жабылады және шығарушы клапан 6 ашылады. Бұл жағдайда А қуысындағы отын қайта жібіеру каналы арқылы Б қуысына түседі және піспектің 2 төмен қарай келесі орын ауыстыруларында сорап жұмысының циклы қайталанады.Төменгі қысым сорабының фланеціне отынды қолмен беру со- рабы 5 бекітіледі. КамАЗ дизелдерінің қоректену жүйесінде отын- ды қолмен беру үшін айтылғанға ұқсас екінші сорап орнатылған, ол кронштейн арқылы ілінісу картеріне бекітілген. Бұл сорап отынды кабинаны төңкерусіз беруге мүмкіндік береді, бұл қозғалтқышты қосқанда өте ыңғайлы, әсіресе пайдаланудың күрделі шарттарында.Жоғарғы қысым магистралінің механизмдері және тораптары. Дизелдердің жоғарғы қысым магистралінің қоректендіру аспап- тарына жоғары қысымды отын сорабы, жанармайды ерте бүрку жалғастырғышы, форсуноктор және отын өткізгіштер.Жоғары қысымды отын сорабы. Отынды дәл дозалау және оны белгілі бір уақытта жоғары қысыммен форсуноктарға бері үшін жоғары қысымды отын сорабы қолданылады. Дизелдерде ең көп та- ралғаны үнемі жүріп тұратын плунжері бар көпсекциялық сораптар және отын берудің соңын реттейтін сораптар.Секцияларының орналасуы бойынша сораптар қатарлыжәне V-тәріздес болып бөлінеді. Отын сорабының әр секциясы дизел цилиндрлерінің біреуінің жұмысын қамтамасыз етеді, сондықтан отын сорабының секциялар саны оның цилиндрлерінің санымен анықталады. Д-245.12 дизелінің отын сорабы – қатарлы төртсекци- ялық, ЯМЗ-236М2 – қатарлы алты секциялы, ЯМЗ-238М2 и ЗИЛ- 645 дизелдерінде – қатарлы сегіз секциялы, КамАЗ-740 дизелінде – V-тәріздес сегіз секциялы. Сораптар беретін бүрку қысымы 17 – 18,5 МПа құрайды. Конструкциясы бойынша ЯМЗ-236М2, -238М2, ЗИЛ- 645 и Д-245.12 дизелдеріндегі қатарлы сораптардың отындық сек- цияларының арасында үлкен айырмашылықтар жоқ. Қатарлы жоға- ры қысымды отын сорабының жиі кездесетін үлгісі ЯМЗ-236М2 (7.6-сурет) дизелінің конструкциясы, ол бірдей болып келетін алты секциядан тұрады. Сорап тұрықының 1 төменгі жағында екі ради- алды-тіреуші шарлы мойын тіректерде 20, өзі сығылатын тығызда- малармен тығыздалған, тегершігі 11 бар жұдырықтық білік 12 орна- ласқан.Жұдырықтық білікте әрбір сораптық секция үшін бейімделген жұдырықшалар 19 және төменгі қысым сорабын қозғалысқа кел- тіру үшін арналған эксцентрик 14 бар, ол жоғары қысым сорабының тоқтау 13 жазықтығына бекітіледі.Тұрықтың аралық қабырғасында әрбір жұдырықшаның қарсы- сына аунақшалы итергіштер 18 орнатылған.Аунақшалардың 15 өстерінің ұштары сорап тұрқының кертпесіне кіріп тұрады, бұл →-сурет. ЯМЗ-236М2 дизелінің жоғары қысымдағы отын сорабы:1 – сораптың тұрқы; 2, 29, 37 – бұрандалар; 3 – төрткілдіш; 4 – тісті доңғалақ тәжі; 5 – қайта жіберу клапаны; 6 – плунжер; 7 – штуцер; 8 – тығын; 9 – реттегіштің тұрқы; 10 – тартушы; 11 – тегершік; 12 – жұдырықты білік; 13 – тоқтау жазықтығы; 14 – эксцентрик; 15 – аунақша; 16 – бұрылыс төлкесі; 17 – плунжердің дөңестері; 18 – итеруші; 19 – жұдырықшалар; 20 – мойынтірек; 21 – тірек таяқтары; 22, 32, 38серіппелер; 23, 26 – сәйкесінше жетекші және жетектелуші жартылай жалғасты- рғыштар; 24 – қақпақ; 25 – жүктер; 27 – өс; 28, 39 – тәрелкелер; 30 – әкетуші канал; 31 – тіреу; 33 – қысыммен айдау клапаны; 34 – ер; 35 – гильза; 36 – әкелуші канал; 40 – реттеуші болт.    -'°итергіштер айналып кетпеу үшін қажет. Сорап секциялары тұрықтың жоғары жағында орналасқан және бұранда 29 арқылы бекітілген. Әрбір сорап секциясының негізгі бөлігі – плунжерден 6 және гиль- задан 35 тұратын плунжерлік жұп. Плунжерлік жұпты хромомо- либден құрышынан дайындайды және жоғарғы қаттылыққа дейін шыңдайды. Біржола өңдеп болған соң іріктеу арқылы плун жер мен гильзаны жинақтайды, бұл жинақталу жалғасудағы 0,0015 – 0,0020 мм саңлауды қамтамасыз ету керек. Осылайша өзара әрекеттесуші бөлшектердің түйіндесудің максималды тығыздығы мүмкін болады, бұл отынды бүркуге қажет қысымды қамтамасыз етеді.Плунжерлік жұпқа отын 36 каналмен әкелінеді, 30 каналмен әкетіледі, оның алдыңғы соңында қалпақтың астында қайта жіберу клапаны 5 орнатылған. Егер каналдардағы қысым 0,16 – 0,17 МПа асса, онда клапан ашылады және отынның бөлігін бакқа қайта жі- береді. Сорап каналдарына түскен ауа тығын 8 жауып тұрған тесік арқылы шығарылады. Гильзаның 35 бүйіріне қысыммен айдау кла- панының 33 ері 34 тығыз кептелген бүйірлік бетімен тіреледі. Ер плунжердің гильзасына тығыздаушы аралық қабат арқылы сығыла- ды.Қысыммен айдау клапаны 33 ілмекті конустық жүзі бар бастиек- тен, жүк түсіретін белдеушеден және отын өтетін тіліктері бар артқы ілмектен тұрады. Клапанның үстіне серіппе 32 орнатылған, ол кла- панды ерге тақап қысады. Жоғарғы соңы тіреудің 31 шығып тұрған жеріне тіреледі.Сораптың жұдырықтық білігі 12 айналғанда жұдырықшаның дөңесі аунақшалы итергішке 18 шығады, ол болт 40 арқылы плун- жерге 6 әсер етеді жіне оны оғары көтереді. Жұдырықшаның дөңесі итергіштің аунақшасының астынан шыққан кезде 38 серіппе , тәрел- келерге 39 және 28 тірелетін, плунжерді бастапқы қалпына қайтара- ды. Төрткілдіш 3 гильзаға киілген бұрылу төлкесінің тісті тәжімен 4 ілініседі, ал төлкенің төменгі жағындағы вертикалды кертпелерге плунжердің 17 шығып тұрған жерлері кіреді.Төрткілдіш 3 орын ауыстырғанда оның өсінің бойымен төлке 16 гильзада бұрылады жіне плунжердің 17 дөқңестеріне ісер ете оты- рып , оны бұрады, нәтижесінде форсуноктарға берілетін отынның мөлшері өзгереді. Төрткілдіштің жүрісі тоқтатқыш бұрандаға 37 тіреледі, оның ұзына бойғы кертпесіне кіретін. Төрткілдіштің артқы соңы иінді біліктің айналу жиілігін реттегішпен тартқыш 10 арқылы байланысқан, ол тұрыққа 9 орнатылған.Сораптан шығып тұрған төрткілдіштің алдыңғы соңы пломба- ланған қалпақшамен жабылған, оған автомобилді жүргізіп бейімде- уде қозғалтқыштың күшін шектейтін бұранда 2 бұрап кіргізілген.Дизелдің цилиндрлеріне отынды ерте бүрку үшін иінді біліктің айналу жиілігіне байланысты сораптың алдыңғы бөлігіне ортадан тепкіш жалғастырғыш орналатылған. Ол жетекші және жетектелуші жарты жалғастырғыштардан тұрады. Жетектелуші жартылай жалға-стырғышта екі өс 27 бекітілген, оларға ортадан тепкіш жүктер ор- натылған, олардың ойықтарына серіппелер 22 қойылған, олар бір жағымен өске 27 тіреледі, екінші жағымен – жетекші 23 жартылай жалғастырушының тірек таяқтарына.Жалғастырғыштың механизмі жинақта қақпақпен 24 жабылған, ол жетектелуші жалғастырғышқа бұралып отырғызылған.ЗИЛ-645 дизелінде жоғарғы қысымды отын сорабы қатарлы сегіз секциялы 18,5 МПа дейін бүрку қысымын береді. Ол цилиндрлер  -сурет. V- тәріздес орналасқан секциялары бар жоғарғы қысым сорабы.1 – сораптың тұрқы; 2 – итергіштің аунақшасы; 3 – итергіш; 4 – өкше; 5 – тәрел- ке; 6 – бұрылу төлкесі; 7 – төлкенің серіппесі; 8 – сомын; 9 – плунжер; 10, 11, 16аралық қабаттар; 12 – сұққыш; 13 – төрткілдеш; 14 – гильза; 15 – сорап секци- ясының тұрқы; 17 – қысыммен айдау клапаны; 18 – иінтірек; 19 – реттегіш; 20 – плунжерлерді бұру механизмі; 21 – отынды қолмен беру сорабы; 22 – төменгі қы- сымдағы отын сорабы.блогының арасында орналасқан. Сорапты іске қосу иінді біліктен тісті дөңгелектердің екі жұбы, серпінді іске қосу жалғастырғышы және ерте бүркудің автоматты жалғастырғышы арқылы жүзеге асы- рылады.Отындық сораптың сораптық секциялары ЯМЗ дизелдеріндегі- дей плунжерлік (бөліп таратқыштық) түрде, плунжер үнему жүріп тұрады. Сораптың кейбір конструктивтік айырмашылықтарына қа- рамастан оның секцияларының жұмысы ЯМЗ-236М2, -238М2 ди- зелдеріндегі сораптардың секцияларының жұмысынан принциптік түрде айрықшаланбайды.КамАЗ автомобилдерінің дизелдерінде V- тәріздес жоғарғы қы- сым сораптары орнатылады. Олар цилиндрлер блогының арасын- да орналасады және жетектің тегершіктері арқылы іске қосылады. Сораптың тұрқында 1 (7.7-сурет) плунжерлерді бұратын механизм 20 орнатылған, ол оң және сол төрткілдіштермен біріккен, олар екі қатарға орналасқанқысыммен айдау секцияларының плунжерлеріне әсер етеді.Әр қатарда төрт айдау сорғысы орналасқан, олардың бүрку қысы- мы ЯМЗ-236М2, -238М2 дизельдерінің бүрку қысымымен салысты- рғанда жоғары және (18+0,5) Мпа құрайды. Сорғы секциялары 75° бұрышында екі қатарда орналасқан, жұдырықша иінінің беріктігін ұзындығын қысқарту есебінен артырады, бүрку қысымын ұлғайтуға мүмкіндік береді және тығынжыл буының жұмыс қабілеттілігін арт- тырады.Сорғының әр секциясы корпустан 15, тығынжыл 9 гильзасынан, бұрылыс тығынынан 6, тығынжыл гильзасына келтеқосқышпен қысылған айдау клапанына 17 нығыздалған төсеніштен 3 тұрады. Корпусқа 15 қатысты гизьзаның 14 қалпы штифтпен 12 белгіле- неді. Гильзаның төменгі жағында гильза мен корпус10 және 11 төсенішпен нығыздалады.ЯМЗ дизельдері сияқты тығынжыл типіндегі сораптың жанармай секциялары тығынжылды тұрақты өткізіп тұрады. Тығынжыл жұ- дырықша білігінен итергіштің 3 ролик 2 арқылы қозғалысқа келеді. Итергіш серіппесі 7 жоғары жағынан шайбаға 8 тіреледі, ал тарелка 5 арқылы роликті үнемі жұдырықшаға қысып отырады.Итергіш бұрылыстан сухаримен белгіленеді, ойық жері сораптың корпус саңылауынан шығып тұрады.Жанармайды бере бастау белгілі бір қалыңдықтағы табанды 4 ор- натумен реттеледі. Қалыңдығы жуан табанды орнатқанда жанармай ерте беріледі, егер қалыңдығы жіңішке болса – кеш беріледі. Сон- дықтан берілетін жанармай мөлшерін өзгерту үшін тығынжылды 9 гизьзаға 14 қатысты сораптың тақтайша 13 көмегімен бұрылады, ол бұрылыс тығынымен 6 байланысты.Жанармайды беруді басқару жүргізуші кабинетінен педаль арқылы басқарылады, ол ауырлық пен жанармай сорабының қиылы- сында орналасқан иінді біліктің айналу жиілігін реттеудің барлық  Сурет 7.8. Жоғары қысымды сорап секциясының жұмыс сызбасы:а — енгізу (толтыру ); б — беріліс басы; в — беріліс аяғы; 1 — тығынжыл; 2 — саңылау; 3 — шығару саңылауы; 4 — ағызу каналы; 5 — серіппе; 6 — айдағыш кла- пан; 7 — босату белдемшесі; 8 — тығынжыл астындағы кеңістік; 9 — енгізу саңы- лауы; 10 — қорытынды канал; 11 — сорап каналы;12 — гильза; 13 — бұранда жиегі режимінің 19 тұтқасына әсер етеді. Реттеу қақпағында 19 төменгі қысымдағы жанармай сорғысы 22 және жанармайды қолмен тарту сорабы бекітілген.ЯМЗ-236М2, -238М2, Д-245.12, КамАЗ-740 и ЗИЛ-645 дизель-дерінде орналасқан тығынжыл типіндегі жоғары қысымды сорап жұмысы тығынжыл астындағы кеңістігін жанармаймен біртіндеп босату арқылы толтырудан, бүрку қысымына жанармай беру, оны айырып отын құбырдан қайта шығарып ағызудан тұрады. Қозғал- тқыш жұмысы барысында жанармай сорабының ағашы жанармай берілісінің өзгеруіне сәйкес ауысады, сонымен бірге барлық секция- ның тығынжылы бірмезетте айналады.Барлық секциялар бірге жұмыс жасағынамен де, ЯМЗ-236М2 дизельінің бір секциясы сорабының жұмысын мысал ретінде қа- растырып көрейік. Тығынжыл қозғалыс барысында төменгі (сурет 7.8, а) гильзаның 12 ішкі кеңістігі сораптың 11 корпус 10 каналынан өтетін жанармаймен толтырылады. Сонымен бірге енгізу саңылауы 9 ашылады да жанармай тығынжыл астындағы кеңістікке 8 түседі. Жұдырықша әсерінен тығынжыл жоғары көтеріле бастайды (сурет 7.8, б), тығынжылдың жоғарғы жиегі 1 гизьзаның енгізу саңылауын 9 жапқанға дейін жанармайды өткізу каналы 10 арқылы қайта жібере береді.Бұл саңылауды жапқаннан кейін жанармай қысымы бірден кө- теріледі1,2...1,8 Мпа болғанда жанармай серіппе 5 күшін жеңе оты-рып, айдау клапанын 6 көтереді және жанармай құбырына келеді.Тыңғынжылдың әрі қарай жоғары орналасуы қысымды арттыра- ды (16,5+0 5 Мпа жейін), бүріку серіппесі жасаған қысымды асырып жібереді де, бүрку инесі көтіреледі және жану камерасына жанар- майды бүркеді.Жанармайдың берілуі тығынжылдың бұранда жиегі 13 (сурет 7.8, в) гильзаның шығару клапанын 3 ашқанға дейін жалғасады, сал- дарынан тығынжыл астындағы қысым күрт түседі де айдау клапа- ны серіппе әсерінен жабылады және тығынжыл астындағы кеңістік жоғары қысымды жанармай құбырынан ажыратылады. Тығынжыл- дың әрі қарай жоғары қозғалысында жанармай ағызу каналына 4 қа- рай бойлық жік 2 және тығынжылдың бұранда саңылауы 13 арқылы ағып өтеді.Ағызу клапаны 6 жанармай құбырын жоғары қысымнан босата- ды, себебі ол цилиндрлі босату белдігімен 7 жабдықталған, клапан- ды ершікке отырғызған кезде жанармай құбырының көлемі шама- мен 70... 80 мм3 ұлғаяды. Осының әсерінен жанармай бүркуі дереу тоқталады және форсунка бүріккіші арқылы ағып кетудің алдын алуға мүмкіндік жасалады, бұл жұмыс қоспасының қоспа құрылы- мы мен жануын, сол сияқты форсунка жұмыс қабілетінің жарам- дылығын арттырады.Тығынжылды енгізу саңылауының жабылуынан бастап шығару саңылауының ашылу сәтіне дейін тығында ауысуын тығынжылдың белсенді жүрісі деп атайды, ол осы арқылы жанармай секциясының жұмыс циклі барысында жіберілген жанармай мөлшерін анықтайды Жұмыс циклі барысында жіберілген жанармай мөлшерінің өзге-руі тығынжылдың тісті ағашты 1айналу нәтижесінен болады. Тығын айналымының түрлі бұрыштарына байланысты бұранда жиегінде шығару саңылауының ашылу сәті ауыстырылады. Осыған байла-  Сурет 7.9. Жанармайды әр түрлі беру сызбасы:а — максималды беріліс; б — аралық беріліс; в — нольдік беріліс; 1 — тығын- жыл; 2 — шығару саңылауы; 3 — бойлық жік; 4 — енгізу саңылауы; 5 — бұранда жиегі; h—тығынжылдың бұранда жиегі мен шығару саңылауының арақашықтығынысты, шығару саңылауы қаншалықты кеш ашылса, соншалықты жанармайдың көп мөлшері форсункаға берілуі мүмкін. Сурет 7.9 көрсетілгенде, тығынжылдың бұранда жиегінің жанармай секция- сының жұмыс цикліндегі қалпы көрсетілген:а қалыпы — жанармайдың максималды берілуі және тығынжыл- дың айтарлықтай белсенді жолы 1. Бұл жағдайда тығынжылдың 5 бұранда жиегі мен шығару саңылауына 2 дейінгі арақашықтық h ең үлкен болады;б қалпы— аралық берілу, себебі сағат тілі бойынша тығынжыл бұрылысының h арақашықтығы азаяды және саңылау ертерек ашы- лады;в қалпы— жанармайдың нольдік берілуі. Тығынжыл бойлық жігі 3 шығару саңылауына 2 (h = 0) қарама-қарсы келгенге дейін бұрылған, соның салдарынан тығынжыл жоғ,ары ауысуы барысын- да жанармай ағызу каналына ығыстырылады, жанармайдың берілуі тоқтайды және қозғалтқыш өшеді.Әр секцияның жанармайды беріп бастау уақытын иінді біліктің бұрылыс бұрышы бойынша итергішке қыстырылған контргайкалы реттеу бұрандасымен 40 (сурет 7.6) өзгертеді. Айналдыра аударған- да тығынжылдың жоғарғы бүйірі гильзаның енгізу саңылауын 4 бітейді (сурет 7.9) және жанармай форсункаға ерте беріледі, яғни жанармайды бере бастау бұрышы артады. Бұранданы итергішке ай- налдыра аударғанда бұл бұрыш азаяды және жанармай форсункаға кешігіп беріледі.Озық бүрку муфтасы. Иінді біліктің екі айналымында сорап- тың жұдырықша иіні бір айналым жасайды және жоғары қысымды жанармай сорабының секциясындағы жанармай дизель цилиндріне өзінің жұмыс тәртібіне сәйкес беріледі. Жанармайдың беріле бастау уақытын иінді біліктің айналу жиілігіне байланысты өзгерту үшін жанармайды озық бүрку муфтасы ықпал етеді, ол иінді білікті жа- нармай сорабы жетегінің білігіне ықтимал қосымша айналдырып, озық бүркуді тиімді болатындай бұрышпен қамтамасыз етеді.ЯМЗ дизельдеріндегі озық бүрку механизмі екі жарты муфтадан тұрады, ол корпуста 5 орналасқан (сурет 7.10, а): жетекші 6 және жетектегі 10.Жетекші жартылай муфта жетектегі жартылай муфтаның күпше- гіне киілген және онымен айналады, ал жетектегі жартылай муфта сораптың жұдырықша білігіне қатты бекітілген 11. Жетекші жарты- лай муфта аралық детальдер арқылы 2, 3 және 4 жетектің иінімен 1 жалғанған. Жартылай муфта арасында екі бірдей жүк орналасқан 7, олар жетекші жартылай муфта осьінде 8 орныққан, өзінің қисық жолақты тілігімен жүктер жетекші жартылай муфта тірек саусақта- рын12 қамтиды. Ось пен тірек саусақтар 12 арасында серіппе 9 керіліп орналасқан, араларындағы қашықтықты ұлғайту үшін жарты муфтаны екіншісіне қарсы айналдырады. Мұндай жағдайда (сурет 7.10, б, І) жүктер 7 мезанизм орталығына келеді, ал жетектегі жарты     сурет. Отын бүркуінің озу муфтасы:а – құрылымы; б – жұмыс сызбасы; в – муфта бөлшектері; 1- жетек білігі; 2,3,4 – жетек білігінің аралық бөлшектері; 5 – муфта қабырғасы; 6,10 – сәйкесінше жетекті және жетекші жартылай муфталары; 7 – жүктер; 8 – осьтер; 9 – серіппелер; 11 – жұ- дырықшалы білік; 12 – тірек саусақтар; І,ІІ – жүктер муфта жетекшіге қатысты бастапқы қалпына келеді.Муфта жұмысының негізіне жүктердің ортадан тебетін күшін қолдану принципі қойылған. Жетекші жартылай муфта айналуы ба- рысында оның тірек саусақтары 12 жүктің қисық жолды тілімдерін 7 басады, сол арқылы жетектегі жартылай муфтаның осьтеріне күш береді, және, жоғары қысым сорабының жұдырықша білігін айнал- дыратын қос күш пайда болады.Дизель иінді білігінің айналым жиілігінің ұлғаюы кезінде жүк- терге әсер ететін ортадан тепкіш күш те ұлғаяды. Бұл күштердің әсерінен, серіппелердің 9 қарсы іс-қимылдарын жеңіп, жүктер 7 бір-бірінен алшақтайды (7.10, б, ІІ сурет). Соның өзінде, жүктер қисықсызықты тіліктермен жетекші жартылай муфтаның тірек сау- сақтары арқылы сырғанап, оған жетектегі жартылай муфтаның ось- терін тартып, осылайша сорғының жұдырықшалы білігінің сорғы жетегі білігіне қатысты (көрсеткішпен белгіленген) бұрыштық ығы- суы (айналу бағыты бойынша) жүзеге асырылады.Иінді біліктің айналу жиілігі төмендеген кезде жүктердің ортадан тепкіш күші де азайып, жетектегі жартылай муфта серіппелердің әсерінен басқа жаққа жетектеуіш, сорғының иінді білігінің айналы- мына қарама-қарсы бұрылады. Нәтижесінде, отынның бүркуін озу бұрышы азаяды.Муфтамен қамтамасыз етілетін бүркуді озудың максимал бұрышы қозғалтқыш білікке қатысты сорғының иінді білігінің бұрылыс бұрышы бойынша 6...8°-ты құрайды және иінді біліктің бұрылыс бұрышына қатысты иінді біліктің бұрылыс бұрышы бойынша 10.14° болады.КамАЗ-740, ЗИЛ-645 и Д-245.12 дизелдері отынының бүркуін озу муфталары ЯМЗ-236М2, -238М2 дизелдері отынының бүркуін озу муфталарына ұқсас – автоматты, ортадан тепкіш механизмді.Олар серпімді элементтермен қозғалқыш бөлшектер арқылы бір- бірімен қосылған жетекші және жетектегі жартылай муфталардан тұрады. Олардың жұмыс қағидаттары ЯМЗ дизельдерінің бүркуін озу муфталарының жұмыс қағидаттарына ұқсас.Бүріккіштер. Отынды бүрку және тозаңдату, сондай-ақ оның бөлшектерін жану камерасының көлемі бойынша үлестіру мақ- сатында бүріккіштер қолданылады. Бүріккіштің негізгі құрамалы элементі бүркетін отынның алауын қалыптсатыратын бір немесе бірнеше шығу (тұмсықтық) саңылаулары бар тозаңдатқыш болып табылады. Қазіргі заманғы төрт актілі дизельдерде тұмсықты (то- заңдатқыш) саңылаулары тығын инемен жабылатындықтан, бүрік- кіштердің тозаңдатқыштары қабырғасындағы ішкі бос қуыс жану камерасымен тек қана отынның бүркуі кезінде жанасатын, жабық типтегі бүріккіштерді қолданады.Жабық типті бүріккіштер тозаңдатқыштардың ілмекті құрылғы- сының құрылымы бойынша штифтті және штифтсіз деп бөлінеді.Штифтсіз бүріккіштерде (7.11, а сурет) тығын инесінің 2 ұшы тұмсықты саңылауларын жоғары қысымды отынқұбырынан бөліп тұратын конус пішініде болады. Осындай бүріккіштердің то- заңдатқыштары 1, орналасулары жану камерасының пішініне тәуел- ді болатын, бірнеше тұмсықты саңылауларға ие. Бірнеше тұмсықты саңылаулары бар штифтсіз бүріккіштер, әдетте, ауаның жеткіліксіз құйын тәрізді қозғалысы отынның бүріккішпен жақсы тозаңда- тылуының нәтижесінде толықтырылатын, жану камералары бөлін- беген дизельдерде орнатылады.Штифтті бүріккіштерде (7.11, б сурет) тығын инесінің 2 соңын- да тозаңдатқыштың 1 тұмсықты саңылауына кіретін, сол арқылы тозаңдатылған отынның ағынына конус пішіні мен қатаң түрде бел- гіленген бағыт беретін, қалыпқа келтірілген штифт бар. Мұндай бүріккіштер көбінесе жану камералары бөлінген дизельдерде қол- данылады.ЯМЗ-236М2, -238М2, Д-245.12, КамАЗ-740 и ЗИЛ-645 дизель-дерінде бекітілген тозаңдатқышы мен иненің гидравликалық кө-   сурет. ЯМЗ дизельдерінің бүріккіштері (а), штифтті тозаңдатқыш (б) және бүріккіш жұмысының сызбасы (в ):1 — бүріккіш; 2 — тығын ине; 3 — стақан; 4, 9 — сомындар; 5 — штифт; 6бүріккіш қабырғасы; 7 — серіппе; 8 — төсем; 10 — түйреуіш; 11 — қапсырма; 12 — реттеуіш бұрама; 13 — қарсысомын; 14 — қақпақ; 15 — қуыс бұрандама; 16нығыздағыш; 17 — келтеқосқыш; 18 — торлы сүзгіш; 19 — төлке; 20 — тәрелке; 21 — қарнақ; 22 — қабырғаның көлбеу каналы; 23 — шар; 24 — тозаңдатқыштың бүйір жақ каналы; 25 — сақиналы қуыс. терімі бар жабық типті штифтсіз бүріккіштер қолданылады.ЯМЗ текті дизельдерінде бүріккіштің қабырғасына 4 (7.11, а сурет) сомынмен 4 өзіне тығын инесі орнатылған көптесікті то- заңдатқыш 1 бекітіледі. Ине мен тозаңдатқыш ерекше дәл (прецизи- онды) жұп болып табылады және оларды тек қана жиынтықты түрде ауыстырған жөн.Тозаңдатқыштағы 1 0,28...0,38 мм-ге тең ине көтерімі бүріккіш қа- бырғасының дөңбек бетіне 6 тірелумен шектеледі. Тозаңдатқыштың төменгі бөлігінде диаметрі 0,34 мм төрт саңылау бар. Оларға қарайотынның жолы иненің тығын конусы бүріккіш ершігінің конусына қондырылған кезде жабылады.Бүріккіш қабырғасына қатысты тозаңдатқыш қалыбы екі штифт- пен 5 бекітіледі, осының арқасында отын ағыны жану камерасында белгіленген бағытқа ие. Тығын ине 2 тозаңдатқыш 1 ершігіне бүрік- кіштің қабырғасына 6 ішкі бөлігімен бұралған қалыпқа келтірілген сомынның 9 ішінде орнатылған серіппемен жабыстырылады. Серіп- пенің жоғарғы ұшы қалыпқа келтірілген сомынға 9 қарай бұралған реттеуіш бұраманың кемершігіне 12 тіреледі. Серіппенің төменгі ұшы тығын иненің артқы ілмегіне, өзіне тәрелке 20 мен қарнақтың төменгі шетжағындағы саңылауға сығылған шар 23 баспақталған, қарнақ арқылы күш береді.Отынның бүрку қысымын анықтайтын, серіппенің қажетті кермесі қарсысомынмен 13 бекітілетін реттеуіш бұрамамен 12 орнатылады. Серіппе кермесінің үлкеюі бүркудің кешігуін, ал азаюы- бүркудің озуын тудырады.Бүріккіштің жоғарғы жағы сомынның 9 жоғарғы бөлігіне бүрік- кіш қабырғасының 6 жоғарғы шетжағына дейін төсем 8 арқылы бұрап бекітілген қақпақпен 14 жабылған. Қақпақтың түбінде, ағы- затын отынқұбырын бекіткіш қуыс бұрандамаға 15 арналған, бұран- далы саңылау бар. Отынды жеткізу үшін ішінде торлы сүзгіш орна- ласқан 18, төлкесі 19 бар келтеқосқыш 17 қолданылады.Резеңке нығыздағыштың 16 көмегімен келтеқосқыш 17 цилин- дрлер бастиектерінің шетжақтарына қарай шығарылып, онда оған жоғары қысым сорғышынан отынқұбыры қосылады.Бүріккіш цилиндрлерінің бастиектері жез стақандарда 3 орнаты- лады, ал оның тұмсықты саңылаулары жану камерасының қуысы- на шығады. Жоғарғы жағында бүріккіш түйреуішпен 10 табандығы бар, бүріккіш қақпағының 14 буылтығына тірелетін қапсырма 11 арқылы бекітілген.Бүріккіш жұмысы келесіден тұрады: отын жоғары қысым со- рғысынан келтеқосқышқа 17 (7.11, а сурет) өтеді, торлы сүзбеден 18 өтіп, отын қабырғаның 6 көлбеу каналы 22 бойынша бүріккіштің шетжағында жасақталған сақиналы қырнаққа түседі. Сақиналы қы- рнақтан отын үш шетжақ каналдар 24 бойынша иненің қалыңдау жағындағы белдеушенің астында орналасқан бүріккіштің сақиналы қуысына 25 жетеді. Отын қысымы тығын конусына және иненің қа- лыңдау жағындағы белдеушеге беріледі.Бүріккіштің тұмсықты саңылаулары (7.11, в сурет) иненің 2 қа- лыңдау жағындағы белдеше мен тығын конусының астындағы отын қысымы серіппенің 7 қысымынан жоғары болған сәтте ашылады. Бұл кезде ине жоғары қарай жылжып, отын бүркиді. Сорғы секци- ясында отынды беру кілт кесілген кезде отын құбырындағы қысым төмендеп, ине отынның әсерінен тұмсықты саңылауларды кілт жа- бады. Бұл бүрку процесі аяқталған соң отынның ағып кетуін боды- рмайды.сурет. ЗИЛ-645 дизелінің бүріккіші:1 — бүріккіш қабырғасы; 2 — сүзгі; 3 — нығы- здаушы сақина; 4 — тәрелке; 5 — серіппе; 6 — төлке; 7 — тозаңдатқыштың қабырғасы; 8 — сомын; 9 — сақиналы қуыс; 10 — тығын ине; 11 — штифт; 12— қарнақ; 13 — реттеуіш бұрама. Жоғары қысым әсерінен отынның бір бөлігі бүріккіштің жоғарғы бөлігіне то- заңдатқыштың тығынжылды жұбы арқылы сіңіп, содан ол қуыс бұрандама 15 мен ағы- зу отынқұбыры арқылы бакқа өтеді.ЗИЛ-645 дизелінде (7.12 сурет) диаметрі 0,45 мм екі тұмсықты саңылау иеленетін тозаңдатқышы бар бүріккіш орнатылған. Бүріккішті орнату кезінде блок бастиегінде бұл саңылаулар жану камерасына қатысты қатаң түрде бекітіледі.Бүріккіш саңылау тәрізді сүзбесі 2 бар қабырғадан 1, көлбеу саңылаулары бар төлеклерден 6, тығын инесі 10 бар бүрік- кіштің қабырғасынан 7, сомыннан 8, тәрел-кесі 4 мен серіппесі 5 бар қарнақтан 12, реттуіш бұрамадан 13 тұрады.Бүріккіш қабырғасының 1, төлке мен тозаңдатқыш қабырғасының салыстырма- лы қалыбы орнатылатын штифттермен 11 бекітіледі. Саңылаулы сүзгі – жасаушысы бойында 2...3 мкм дейін қуыс жасақталған металл өзекше болып табылады.Бүріккіштің жұмысы кезінде отын жоға- ры қысым сорғысынан саңылаулы сүзгіге 2 өтіп, одан қабырға 1, төлке 6 және то- заңдатқыш қабырғасының 7 каналдары арқылы тығын инесінің 10 астына өтеді.Сақиналы қуыстың 9 болуының нәтижесінде бүріккіште айдалатын отынның қысымы тығын инесіне әсер етеді. Бұл қысым 18.5 МПа- ға жеткен соң, ине серіппенің 5 күшін жеңіп, ершіктен көтеріледі–жану камерасына отынның бүркуі жүзеге асырылады.Бүрку бастамасының қысымы серіппенің алдын ала кермесін өзгертетін бұрамамен реттеледі. Соның өзінде тығын иненің 10 кө- термесі 0,25 мм құрайды және қарнақпен 12 шектеледі. Ине мен то- заңдатқыштың арасынан шарасыз жоғары қарай сыздықталып жа- тырған отынның бірнеше мөлшері қарнақтың 12 үстіндегі кеңістікке өтеді, содан соң реттеуіш бұрамадағы 13 саңылау арқылы ағызу отынқұбырының келтеқосқышына қарай беттейді.Бүріккіш цилиндрлерінің бастиектеріне арнайы стақанда ор- натылып, қапсырмамен бекітіледі. Оның стақандағы су мен бал- шықтың тиюінен нығыздануы сақина 3 арқылы жүзеге асады.Д-245.12 дизельдеріне иненің гидравликалық көтермесі бар қар- нақты, жабық типті бүріккіштер қолданылады. Бүріккіштің бес саңылаулы бекітілген тозаңдатқышы бар. Бүрку бастамасының қысымы 17,5...18,2 МПа құрайды. Құрылымы бойынша олардың ЯМЗ-236М2, -238М2 дизельдері бүріккіштерінен айтарлықтай айы- рмашылықтары жоқ.КамАЗ-740 дизельдеріне көптесікті тозаңдатқышы мен иненің ги- дравликалық көтермесі бар, жабық типті бүріккіш орнатылған.Ине көтермесі бастамасының қысымы 18,0... 18,5 МПа-ға тең. Жұмыс істеу қағидаттары бойынша, оның, жоғарыда сипатталған ЯМЗ және ЗИЛ-645 дизелдері бүріккіштерінен айырмашылықтары жоқ, бірақ жеке түйіндердің құрылымында кейбір конструкциялық айырмашылықтары бар. Бүріккішті бүрку қысымына келтіру ретте- уіш бұрамамен емес, серіппенің астына орнатылған тығырықтармен жүзеге асыру маңызды болып табылады. Реттеуіш тығырықтардың жалпы қалыңдығы ұлғайған кезде қысым көтеріледі, азайғанда – төмендейді. Тығырықтардың жалпы қалыңдығының 0,05 мм-ге өзге- руінен иненің көтерме бастауының қысымы 0,3.0,4 МПа-ға өзереді. Иінді біліктің айналу жиілігінің реттегіші. Автомобильді дизельдер өзгеріп тұратын жүктемелерде және иін біліктің айналу жиіліктерінде жұмыс істейді. Дизельдің жүк сал- мағына және иінді біліктің айналу жиілігі автомобиль қозғалысының жылдамдығына, тасымалданатын жүктің салмағына және жолдың қарсылығына тәуелді. Осы жағдайларда жұмыс тиімділігін арттыру үшін дизелдерге иін біліктің айналу жиілігін реттегіштер орнаты- лады, олар автомобиль қозғалысының берілген жылдамдығын авто- матты түрде ұстап тұрады және дизелдердің жұмыс істеу мерзімін ұзартады.Дизелдерде, ереже бойынша, ортадан тепкіш реттегіштер қол- данылады, олар жылпытүзімді және екі түзімді болып бөлінеді. Біріншілері, иінді біліктің бос жүрістегі минималды айналу жиілігіменқоса, дизелдіңбарлықберілгенжылдамдықтүзімдеріндегі тұрақты жұмысын қамтамасыз етеді және иінді біліктің максималды айналу жиілігін шектейді; екіншілері иінді біліктің бос жүрістегі минималды тұрақты айналуын ұстап тұрадыжәне және иінді біліктің иінді біліктің максималды айналу жиілігін шектейді, яғни қозғалтқыш жұмысының екі шектеулі жылдамдық түзімінде жұмыс істейді.Жалпытүзімді реттегіштер. Төрт ырғақты ЯМЗ- 236М2-238М2 дизелдерінде (7.13-сурет), сондай-ақ КамАЗ-740, Д-245.12   -сурет. ЯМЗ дизелдерінің барлық түзімдіортадан тепкіш реттегішсі.а – құрылғы; б, в –толық және толық емес жүксалмақтарында иінді біліктің айналуының төменгі жиілігіндегі реттегіштіңжұмыс сызбасы: 1 – реттегіштің тұрқы; 2 – шарлы мойын тірек; 3 – тартқыш; 4 – бастау серіппесі; 5 – басқару иінтірегінің білігі; 6 – екіиықты иінтірек; 7, 8 – жанармай беруді басқаратын иінтіректер; 9 – күштік серіппе; 10 – аралық иінтірек; 11 – қапсырма; 12 – тірек өкшесі; 13– жалғастырғыш; 14 – ортадан тебуші жүктер; 15, 17 – жетектеуші және жетектелуші тісті дөңгелектер; 16 – реттегіштің білігі; 18 – жа- нармай сорабының білігі; 19 – төрткілдеш (рейка); 20, 22, 25 – шектеуші бұрандамалар; 21 – өсь; 23, 29 – реттегіш бұрандалар;24 – тығын; 26 – жанармай беруді түзеуші; 27 – күштік иінтірек; 28 – жанармай беруді тоқтатушы кулиса.дизелдерінде барлық түзімді реттегіштер орнатылады, олар қозғалтқыштың жүксалмағына байланысты берілетін жанармайдың мөлшерін автоматты түрде өзгертеді және басқару иінтірегінің қойылу орыны немесе жанармайды беру басқышының басылу дәрежесі анықтайтын, иінді біліктің айналу жиілігін ұстап тұрады. Реттегіштер сондай-ақ қозғалтқышты қосқан кездегі май берудің ұлғаюын қамтамасыз етеді, иінді біліктің айналу жиілігінің минималды тұрақтылығын ұстап тұрады және максималды айналу жиілігін шектейді.Реттегіштің тұрқында 1 (7.13-сурет, а) шарлы мойын тіректерде 2 реттегіш білігі 16 орнатылған, оны жетектеуші 17 және жетектелуші 15 тісті дөңгелектерден тұратын берілісті күшейтушінің көмегімен жанармай сорабының жұдырықшалы білігі 18 айналысқа келтіреді.Реттегіш білігінде 16 ұстаушының көмегімен ортадан тебуші жүктер 14 орнатылған, олар иінтіректер жүйесі арқылы сорап төрткілдешімен 19 (7.13, б) және жанармай беруді басқаратын иінтірекпен 8 байланысқан.Білік айналғанда жүктер 14 тарайды және өздерінің дөңгелек- шелерімен жалғастырғыштың 13 бүйірінен қысады. Берілген күш жалғастырғыш 13 қабылдана отырып тірек өкшесі 12 арқылы, тартқышпен 3 төрткілдешке 19 біріктірілген иінтірекке 7 беріледі.Тірек өкшесінің 12 бүйірі жанармай беруді түзеуші 26 арқылы күштік иінтірекке 27 әсер етеді, ол екіиықты иінтірекпен 6 бірге бір өсь 21 бойында орналасқан және күштеу серіппесінің 9 ықпалының астында болады. Серіппенің бір ұшы, жанармай беруді басқаратын иінтірекпен 8 қатты байланысқан аралық иінтірекке 10 бекітілген, басқа ұшымен – сыртқы иығына реттегіш бұранда 23 бұрап кір- гізілген екіиықты иінтірекке 6 бекітілген, ол күштік иінтірекке 27 тіреледі және серіппенің алдын ала тартылуын өзгертуге мүмкіндік береді.Реттегіштің төменгіжағына қозғалтқышты тоқтатуға қызмет ететін кулистік механизм орнатылған. Бұл механизмнің кулисасы 28 қозғалысқа қапсырма 11 арқылы қосылады (7.13-сурет, а).Реттегіштің жұмыс ретін келесіден көрге болады. Барлық түзімді ортадан тепкіш реттегішсін белгілі бір жұмыс түзіміне иінтірекпен 8 тартқыштың көмегімен, жүргізушінің кабинасындағы біріктірілетін басқару басқышы арқылы қояды. Дизелді іске қосар алдында жанармай беруді тоқтатушы кулисаның 28 қапсырма сын 11 (7.13-сурет, б) «Жұмыс» жағдайына қояды, бұл кезде жанармай беруді басқаратын иінтірек 8 шектеуші бұрандамақа 22 тіреледі. Бұл жағдайда бастау серіппесінің 4 әсерімен жанармай беруді басқаратын иінтіректің 7 жоғарғы иығы сағат жүрісіне қарсы қозғала отырып төрткілдешті 19 сорап тұрқына кіргізеді. Дизелді іске қосқанда жанармайды кезеңдеп беру салыстырмалы түрде үлкен болу керек, сондықтан сораптың төрткілдешін жанармайды беруді қосу (ұлғайтылған) жағдайына орнатады.Дизелді іске қосқан соң, иінді біліктің айналу жиілігі ортадан тепкіш күштің әсерімен ұлғая бастаған кезде, жүктер 14 тарайды және бастау серіппесінің 4 қарсылығын жеңе отырып, қозғалма- лы жалғастырғышты 13 және иінтіректі 7 тірек өкшесіне 12 дейін күштік иінтіректің түзеушісіне 26 жылжытады. Осы кезде төрткіл- деш 19 сораптың тұрқынан шығады және жанармай беру азаяды.Ары қарай иінді біліктің айналу жиілігінің бос жүрісте 500 айн/ мин дейін жоғарылауына байланысты иінтірек 7 төрткілдешті 19 оңға қарай жылжытуын жалғастыра береді. Бұл жағдайда күштік 27 және 6 екіиықты иінтіректер, серіппенің 9 қарсылығын жеңе отырып, сағат тілінің жүрісіне қарсы айналады. Иінтіректің 7 және төрткілдештің 19 орын ауыстыруы жүктердің 14 күш салуы теңдел- ген соң, күштік серіппенің 9 әсерімен, тоқтайды, бұл дизелдік иінді біліктің көрсетілген айналу жиілігіне және бос жүрістегі минимал- ды жанармай беру түзіміне сәйкес болады. иінді біліктің минималды айналу жиілігін бұрандамапен 22 және буферлік серіппені тығын- мен 24 қысу арқылы реттейді.Дизель жұмысының жүксалмақты түзімдеріне өту кезінде иінді біліктің қажетті айналу жиілігін жанармай беруді басқару басқышын басу арқылы орнатады. Бұл жағдайда иінтірек 8 (7.13-сурет, в) білікпен 5 бірге біршама бұрышқа бұрыла отырып, аралық иінтірек- ке 10 әсер етеді, ол күштік серіппені 9 созады. Екіиықты иінтірекке 6 серіппенің күш салуының ықпалымен төрткілдеш 19 жанармай беруді ұлғайту жағына қарай жылжиды және дизелдегі иінді біліктің айналу жиілігі, жүктердің 14 ортадан тепкіш күштері серіппенің 9 созылу күшін теңестірмесе, өсе береді.Реттегіш дизелдегі иінді біліктің орын алған айналу жиілігін автоматты түрде келесідей жолмен ұстап тұрады. Дизелге түскен жүксалмақтың кему кезінде цилиндрлерге келетін жанармайдың мөлшері сол шамада қала береді, нәтижесінде иінді біліктің айналу жиілігі және жүктердің 14 ортадан тепкіш күші үлкейеді. Жүктер үлен бұрышпен таралады және, иінтіректер жүйесі арқылы қимыл- дай отырып, серіппенің 9 күш салуы мен жүктердің 14 ортадан теп- кіш күшінің теңдігі сәтіне дейін төрткілдешті 19жанармай беруді азайту жағына қарай жылжытады; осы кезде берілген жылдамдық түзімі қайтадан қалпына келеді.Жүксалмақты арттыруда және берілуші жанармайдың бұрынғы мөлшерінде иінді біліктің айналу жиілігі төмендейді, оның қоры- тындысында жүктердің 14 ортадан тепкіш күші азаяды және олар жиналады. Бұл кезде серіппе 9, иінтіректер жүйесі арқылы ықпал ете отырып, берілген жылдамдық түзімі қайтадан қалпына келген сәтке дейін, төрткілдешті 19 жанармай беруді ұлғайту жағына қарай жылжытады.Пайдалану жағдайларында сондай-ақ дизелде шамадан артық жүктелімдер болуы мүмкін, сондай кездерде берілген жылдамдық түзімін берілісті ауыстырусыз ұстап тұру бұрандаматың 25 басы 8және 10 иінтіректердің білігіне 5 тірелгенге дейін жалғаса береді. Жүктелімнің ары қарай өсуі жағдайында иінді біліктің айналу жиілі- гі азаяды. Бұл жағдайда бұзылған жылдамдық түзімін ұстап тұруға беріліс қорабындағы төмендетуші берілісті қосу арқылы қол жет- кізілу мүмкін.Дизелді жүргізуші кабинасынан «Тоқта» түймешігінің көмегімен тоқтатады, ол трос арқылы қапсырмамен 11 (7.13-сурет, а) байланы- сады. Бұл ретте қапсырма және онымен байланысты жанармайды бе- руді сөндіру кулисасы 28 (7.13-сурет, б) төменгі шеткі жағдайға ауы- сады, ал иінтірек 7, тірек өкшесінде 12 орнатылған, сұққыға қатысты сағат тілінің жүрісімен бұрылады және өзінің жоғарғы иығымен төрткілдешті 19 оңға қарай тірелгенше итереді, жанармайды беру тоқтатылады.Дизелдерді пайдалануда иінді біліктің максималды айналу жиілі- гін бұрандамамен 20, ал кулистің жүрісін – бұрандамен 29 (7.13-су- рет, в) шектейді. Сораппен номиналды (сағаттық) жанармай беруді болтпен 25 реттейді. Бұл реттеуді арнайы сынақ орынында жүзеге асырады.КамАЗ сериясының дизелдерінде иінді біліктің айналу жиілігін барлық түзімді реттегіш жоғарғы қысым сорабының кеңейісінде орнатылған. реттегіштің тұрқына қақпақ бекітіледі, оған беруші және қозғалтқышты тоқтататын реттеуші құрылғылар, басқару иінтіректері 18 (7.7-сурет) орнатылған. Реттегіш жұмыс принципі бойынша барлық түзімді болып келеді, тікелей әркетте ол жүктердің ортадан тепкіш күшін иінтіректер жүйесі және төрткілдеш арқылы тура плунжерлік буларға береді. Дизелдегі иінді біліктің қажетті айналу жиілігі, жанармайды беру басқышымен байланысқан иінтіректің көмегіменболатын, реттегіш серіппесінің тартылуымен беріледі. Серіппенің әрбір тартылуы үшін иінді біліктің осы берілген айналу жиілігінде жүктердің ортадан тепкіш күші мен реттегіштің өсіне келтірілген серіппе тартылуының арасында тең салмақтылық орнатылады. осылайша КамАЗ дизелдеріндегі реттегіштің жұмысы ЯМЗ дизелдеріндегі реттегіштің жұмысынан принципті түрде айрықшаланбайды, бірақ жалпы жинақтау сызбасы, сондай-ақ аталған реттегіштердің жекелеген бөлшектері мен түйіндері жасалуы бойынша бір-бірінен айырмашылықтары бар.Екі түзімдік реттегіштер. Ортадан тепкіш екі түзімдік реттегіштер ЗИЛ-4331, -433360 (ЗИЛ қазақшаласақ ЛАЗ болып қалады, сон- дықтан үйреншікті ЗИЛ аламыз) автомобилдерінде және олардың түрлеріндеорнатылған. Бұлреттегіштертөрткілдештіңжанармайлық жоғарғы қысым сорабымен байланысқан жүктерден, серіппелерден иінтіректерден тұратын жүйе ретінде көрінеді. Бұл ретте реттегіштің механизмі төрткілдештің жанармайлық сорабымен иінтірек арқылы байланысқан, иінтірек тартқыш арқылы, жүргізуші жұмыс істететін, жанармай беру басқышымен байланысқан.ЗИЛ-645 дизеліндегі екі түзімдік реттегіш автоматты түрде   -сурет. Дизелдегі екі түзімдік реттегіштің типтік сызбасы1 – реттеуші бұранда; 2 – төрткілдеш; 3 – серіппе; 4 – екіиықты иінтірек; 5 – кулиса; 6 – жанармай беруді басқаратын иінтірек; 7 – жалғастырғыш; 8 – бағытта- ушы жалғастырғыш; 9 – реттегіштің тұрқы; 10 – жүктер; 11 – жанармай сорабының білігі; 12 – тарелка; 13 – бос жүрістің серіппесі; 14 – айқасымның өсі; 15 – реттеуші сомын; 16 – максималды айналу жиілігін шектейтін серіппе; 17 – түзеуші серіппесі; 18 – түзеуші стақаны; 19 – жүктердің иінтіректері; І, ІІ – сәйкесінше жанармайды максималды және минималды берудің белгілері; H – иінтіректердің орын ауыстыру шамасы. бос жүрісте 600 – 650 айн/мин диапазонында тұрақты жұмысты қамтамасыз етеді және иінді біліктің 2800 – 2850 айн/мин диапазонындағы максималды айналу жиілігін шектейді.Дизелдегі екі түзімдік реттегіш құрылғысының және жұмысы- ның типтік сызбасы 7.14-суретте көрсетілген. Реттегішке тізбек- теліп жұмыс істейтін екі жүйе кіреді, олардың біреуі, бос жүрістегі нық жұмысты қамтамасыз ете отырып, минималды жиілік түзімін реттейді, ал екіншісі, берілген шамадағы иінді біліктің максималды айналу жиілігін шектейді.Жоғарғы қысымдық жанармай сорабының жұдырықшалы білігін- де 11 сомынның көмегімен тұрық 9 қатырылған. Тұрықтың 9 сыртқы үстіңгі бетінде айқасым орнатылған, оның өсінде 14 екі цилиндртәріздес қуыс денелі жүк 10 отырғызылған, олар иінтіректермен байланысқан. Әр жүктің ішінде бос жүрістің әлсіз сыртқы серіппесі 13, максималды айналу жиілігін шектейтін екі ішкі қатты серіппе 16 орналастырылған, стақанның 18 ішіне серіппе 17 және реттеуші сомын қойылған. Серіппелері бар жүктер реттегіштің сезімтал эле- менті деп аталады, ол иінтіректер жүйесі жалғастырғыш 7 арқылы сорап төрткілдешіне 2 күш береді.Екі түзімдік реттегіштің жұмысы төменде айтылғандардан көрінеді.Дизелді іске қосар алдында жанармай беретін екіиықты иінтіректі максималды І беруге қояды; осы кезде кулисаны 5 төмен түсіреді, ал сораптың төрткілдеші 2 реттеуші бұрандамен 1 тіреуішпен жанасады. Бұл бұранданың көмегімен жанармай берудің іске қосу түрі реттеледі, ол жанармайды кезеңдеп беру максимумынан 1,5 – 2 есе үлкен.Дизелді іске қосу барысында жүктер 10 ортадан тепкіш күштердің әсерімен тарқайды, сөйтіп бос жүріс серіппесін 13 сығады. Бұл кез- де иінтіректер 19 бағыттаушы 8 бойынша жалғастырғышты 7 солға жылжытады, ол екіиықты иінтірек 4 арқылы сорап төрткілдешін 2 оңға итеріп шығарады, осылайша жанармай беруді және иінді біліктің айналу жиілігін төмендетеді. Бұл кезде сығылған серіппе 3 иінтіректегі 4 кулисаның 5 кері жылжуын қамтамасыз етеді. Ай- налу жиілігін шектеу жүктердің ортадан тепкіш күші ішкі серіппе- лердің 16 және 17 қосымша күш салуын жеңуге жеткіліксіз болған- дықтан орын алады. Айналу жиілгінің азаюы кезінде серіппенің 13 күш салуы ортадан тепкіш күштерден үлкен болып шығады, жүктер 10 төмен түседі және жалғастырғыш 7 екіиықты иінтірек 4 арқылы төрткілдешті жанармай беруді ұлғайту жағына қарай ауыстырады. Демек, екі түзімдік реттегіштің бірінші жүйесі иінді біліктің бос жүрістегі айналу жиіліктерінде дизелдің тұрақты жұмысын қамта- масыз етеді. Бұл кезде жүктердің салмағын және бос жүрістің әлсіз серіппесін сомынмен 15 тартуды таңдауда, жалғастырғышқа кел- тірілген ортадан тепкіш күш пен серіппені тарту күшінің теңдігін сақтауымен сипатталатын жүйенің теңсалмақтылығы, иінді біліктің айналу жиілігінің көрсетілген диапазондарында орын алуы керек.Дизелдің жүксалмақты түзімдеріне өтуде реттегіш сөнді дерлік жағдайда болады , иінді біліктің қажетті айналу жиілігі жанармайды беру басқышымен байланысқан иінтірекпен 6 қамтамасыз етіледі. Жанармайды кезеңдеп берудің максимумы реттегіштің тұрқына бұралып кіргізілген тірегіш бұрандамен шектеледі. Мысалы,жанар- май беру иінтірегінің 6 орынын ІІ жағдайына ауыстырғанда немесе аралық жағдайлардың біріне қойғанда иінді біліктің айналу жиілігі ұлғаяды және бос жүрістің әлсіз серіппесін 13 сыға отырып, жүк- тер 10 тарқайды. Қатты серіппенің 17 тәрелкесіне 12 жеткенде, жүк- тердің ары қарай орын ауыстыруы тоқтайды. Бұл жағдай жүктердің ортадан тепкіш күші серіппелердің 16 және 17 алдын ала созылукүшін қосымша жеңе алмағандығымен байланысты. Қорытынды- сында реттегіш сөнеді және дизелдің жұмыс түзімі тек жанармайды беру басқышы арқылы реттеледі. Жүктердің салмағын және қатты серіппелердің 16, 17 тартуын таңдауда, бұл жүйе иінді біліктің мак- сималды айналу жиілігінде теңсалмақта болу керек. Осымен бірге дизель жұмысының өтпелі түзімдерінде жанармайды беруді түзеу үшін реттегіштерде жанармай берудің серіппелік түзегіштерін пай- даланады, ол стақаннан 18, қатты серіппеден 17 және тәрелкеден 12 тұрады.Түзегіштердің жұмыс принципінің мәнісі келесіде, дизелге жүксалмақ аз түскенде жүктердің ортадан тепкіш күші қатты серіп- пелердің 16, 17 , сондай-ақ бос жүрістің әлсіз серіппесінің 3, тар- тылу күшін жеңеді және тәрелке 12 стақанға 18 отырады. Мұның нәтижесінде жүктердің иінтіректері 19 Н-нің үлкен емес шамасына жылжиды, осы кезде жалғастырғыш 7 арқылы екіиықты иінтіректі 4 төрткілдешпен 2 бірге жанармайды беруді азайту жағына жылжы- тады. Осылайша екі түзімдік реттегіштің екінші жүйесі дизелдің жұмысының өтпелі түзімдерінде иінді біліктің максималды айналу жиілігін шектеуді қамтамасыз етеді, бірақ оның жұмысының тоқта- уына, тіптен жүксалмақ бірден түсіп кетсе де, мүмкінді бермейді. Дизелдердегі турбоүрмелеу. Дизелдердің литрлік қуатын арттыру үшін үрмелеу қолданады, яғни цилиндрге қысыммен ауа күшін береді.ЯМЗ-238НБ, -240Н, -240П, Д-245.12 және басқа дизелдерді үр- мелеу үшін оларды пайдаланылған газдардың энергиясын қол- данатын турбиналық компрессормен жабдықтайды. Турбиналық компрессор цилиндрдің ауамен толуын ұлғайта отырып, бір уақытта       -сурет. Турбиналық компрессордың сызбасы:1 – кіргізуші газқұбыр; 2 – шығарушы газқұбыр; 3 – бәсең- деткішке баратын газқұбыр; 4 – компрессор; 5 – компрессордың жұмысшы доңғалағы 6 – газдық турбина; 7 – ротор білігі; 8 – ди- зелдің цилиндрі; 9 – турбинаның жұмысшы доңғалағы.жанармайдың көбейтіп бүркілген дозасының жану тиімділігін арттырады. Бұл дизелдің пайдалы қуатын 20 – 30% ұлғайтуға мүмкіндік береді. Бірақ үрмелеу қосиінді- бұлғақты және газ бөлуші механизмдердің бөлшектерінің жылулық және механикалық кернелулерін ұлғайтады.Дизелдердің турбиналық компрессоры - бұл пайдаланылған газ- дардың ағынымен айналуға келтірілетін газдық турбинаның және ауаның артық қысымының жасалуын қамтамасыз ететін ортадан тепкіш компрессордың бірлестігі. Екі агрегатта ортақ бір роторлық білік бар, ол қола шарлы мойын тіректерге орнатылған. Дизелді қосу тактысында компрессор сығымдаған ауа оның цилиндрлеріне әдетте 0,10 – 0,20 МПа қысымымен кіргізіледі.Турбиналық компрессор (7.15-сурет) газдық турбинадан 6 және ортадан тепкіш компрессордан 4 тұрады. Роторлық білікке 7 бір жағынан газдық турбинаның 6 жұмысшы доңғалағы 9, екінші жағынан компрессордың 4 жұмысшы доңғалағы 5 бекітілген.Шығарушы газқұбырмен 2 жылжитын пайдаланылған газдар (үзік сызықтар) турбинаның жұмысшы доңғалағын 9 үлкен жиілікпен (30 000 – 40 000 айн/мин) айналдырады, сонан соң олар газқұбырмен 3 бәсеңдеткіштің құбырына әкетіледі.Бір уақытта турбинаның жұмысшы доңғалағы мен 9 бірге ком- прессордың 4 жұмысшы доңғалағы 5айналады, ол ауа тазалаушы арқылы ауаны сорады (тұтас сызықтар), оны сығымдайды және кіргізуші газқұбыр 1 арқылы дизелдің цилиндрлеріне 8 қысыммен итеріп кіргізеді.Қысымды көтеру дәрежесі бойынша үрлемені төменгі – ауа қы- сымы кірерде 0,15 МПа дейін, орта – 0,20 МПа дейін және жоғары– 0,20 МПа жоғары деп бөледі. Бақылау сұрақтары: 1. Дизелдің қуат жүйесі қандай аспаптардан және тораптардан тұрады?карбюраторлық қозғалтқыштар дизелдеріндегі қоспа құрау үрді- стеріндегі принциптік айырмашылықтары неде?Жанармай қуалаушы сорап неге арналған? оның жұмысының прин- ципі қандай?Жоғарғы қысым сораптарының жанармай секциялары қалай жұмыс істейді?Жанармайды ерте бүрку жалғастырғышы не үшін қажет?Иінді біліктің айналу жиілігінің барлық түзімдік және екі түзімдік реттегіштерінің жұмыс істеу принциптерінің айырмашылығы неде?Дизелдердегі турбиналық үрлеменің және оның дизелдің қызмет ету мерзіміне әсерінің мәні неде?8 ТАРАУ ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫҢ ГАЗБАЛЛОНДЫҚ ҚОНДЫРҒЫДАН ҚУАТТАНУ ЖҮЙЕСІ Сұйытылған және сығымдалған газдар Газбаллондық автомобилдерде моторлық отын ретінде қолданы- латын жанушы газдар негізгі екі түрге бөлінеді: сұйылтылған және қысымдалған.Сұйылтылған газдар -30 - +30 С температурасында және салы- стырмалы түрдегі үлкен емес қысымда (1,0 – 1,6 МПа) сұйықтық жағдайында болады. Сұйылтылған газдың нгеізгі компоненттері: пропан, бутан, этан және соларға жақын көміртектілер – этилен, про- пилен, бутилен және олардың изомерлері. Бұл газдар сұйықмұнай өнімдерін өндіруде, қайта өңдеуде және крекингте алынады, сон- дықтан оларды сұйылтылған мұнайлық газдары (СМГ)деп жиі атай- ды. Бұл газдардың компоненттік (көміртектілік) құрамы кең диапа- зондарда өзгеруі мүмкін.Сұйылтылған газбен жұмыс істейтін автомобилдерді пайдалану көрсеткендей, олардың ең жақсы экономикалық, динамикалық және экологиялық көрсеткіштеріне, моторлық отын ретінде қолданыла- тын газдың компоненттік құрамын қабылданған стандартқа және техникалық шарттарға сәйкес қатаң регламенттеу барысында ғана қол жеткізуге болады.Стандарт СМГ екі таңбасының шығуын қарастырады:АП – авто- мобилдік пропан; АПБ – автомобилдік пропан-бутан. АП таңбалы газы қыс кезінде ауа температурасы -200С төмен болатын климаттық аудандарда ққолданылады. Оны -200С бастап -350С дейінгі темпера- туралық аралықта қолданған дұрыс деп кеңес беріледі. АПБ таңбалы газын қоршаған ауа температурасы -200С төмен болмайтын барлық климаттық аудандарда қолдануға рұқсат етілген.Сұйылтылған пропан-бутандық газда стандарт бойынша қыста 80.90% пропан, жазда 40.60 % пропан болады, қалғаны бутан.Сығымдалған табиғи газдар (СТГ) жиі компримирленген (сығымдалған) деп те аталады, -30 +300 С температурада және кез- келген қысымда газтәріздес түрде болады. Бұл газдарға метан, сутегі және басқалар жатады. Автомобилдерге газдық отын ретінде қолда- ну үшін көп қызығушылық шақыратыны метан, газдық, мұнайлық жерасты ұңғымаларынан шығатын табиғи газдың негізгі бөлігі бо- лып табылады. Метан, сондай-ақ, жасанды жолмен химиялық завод- тарда алынатын биогаздың да құрамдас бөлігі болып табылады.Әржердегі кен орындарынан магистралды газқұбырларына келіп құйылатын табиғи газдар өздерінің компоненттік құрамы және са- палық көрсеткіштері бойынша бір-бірінен айырмашылығы бола-ды, бірақ автомобилдерге құю үшін 20 МПа дейін сығылған табиғи газдың екі таңбасы құйылады: А және Б. Екеуінің де негізін метан құрайды (95 – 97 %). Бұл газдардың дәл компоненттік құрамы техни- калық шарттармен анықталған.Табиғи газдың өте зор қорларының болуы және құнының төмендігі себебінен оны бензиннің орынына қолдану, әсіресе қа- лаішілік және қала маңындағы тасымалдауда пайдалы. Бірақ сұй- ылтылған газбен салыстырғанда сығымдалған газдың жануындағы көлемдік жылудың төмен шамасы автомобилде газдың жеткілікті мөлшерін тіпті үлкен қысымда да сақтауға мүмкіндік бермейді. Сон- дықтан сығымдалған газ баллондарымен жұмыс істейтін автомобил- дердің жүріс запасы сұйылтылған газбен жүретін автомобилдердікі- не қарағанда, шамамен екі есе аз болады, оның үстіне сұйылтылған газдың баллонының салмағы әлдеқайда төмен. Сондықтан газ бал- лондық автомобильдер үшін сығымдалған газға қарағанда, сұйыл- тылған газды қолданған пайдалы деп саналады.Автомобилдік транспортты сұйық отыннан газтәріздеске аудару жалпы алғанда экономикалық та, техникалық та ақталған. Мыса- лы, газдық отынның бағасы бензин құнынан шамамен 1,5 – 2 есеге аз, қозғалтқыштың цилиндріндегі газдың толығырақ жануы мотор майының ауыстыру мерзімін 35 – 50% ұзартады. Одан басқа, газдық отынның конденсациясының және цилиндр қабырғаларынан май- дың жуылы болмауы есебінен қозғалтқыштың жұмыс істеу уақыты бірталай ұлғаяды.Бензинмен салыстырғанда газтәріздес отын сондай-ақ октандық санның жоғарырақ санын қамтамасыз етеді, бұл қысу дәрежесін әлдеқайда жоғары көтеруге мүмкіндік береді, сонысымен қозғал- тқыштың күшін және үнемділігін арттырады. Карбюраторлық (бен- зиндік) қозғалтқыштармен салыстырғанда газбен жұмыс істейтін қозғалтқыштардағы жану қалдықтарында улы заттар әлдеқайда аз және қорғасынның улы бірлестіктері болмайды.Бірақ сұйылтылған және сығымдалған газдарды қолданудың өзіндік кемшіліктері де бар. Бензиндік қоректену жүйесімен салы- стырғандағы газдық аппаратураның қызмет мерзімінің аздығы қо- сымша, күрделірек приборлар мен құрылғыларды ендіруді талап етеді. Бұл газдық аппаратура құнының жоғрылап жалпы автомобиль құнының 20 – 25 % құрауға әкеледі. Осымен қатар газдық баллондар жоғары артық қысымның астында болады. Бұл жағдай автомобил- ді пайдалануда қауіпсіздіктің қатаңырақ шараларын сақтауды талап етеді. Одан басқа техникалық қызмет көрсету және газ баллондық қондырғыларды жөндеу орындарына қойылатын талаптар да жоға- рылайды.Газдық баллондардың санына және салмағына байланысты СМГ қолдануда автомобилдердің металл сыйымдылығы 70 – 150 кг дейін ұлғаяды, СТГ қолдануда – 550 – 950 кг, бұл автомобилдің жүккөтер- гіштігін бірталай төмендетеді және газ баллондық автомобилдердіңматериал сыйымдылығын жоғарылатады.Оталу сапасы бойынша газдық қозғалтқыштар қоршаған аауа- ның температурасы -50 төмен болмаса бензиндіктерден ешқандай айырмашылығы жоқ. Одан төмен температураларда мұздай қозғал- тқышты қосу қиындықтарға әкеледі. Одан басқа бензинмен салы- стырғанда газдық отынды қолдануда оның кемшіліктеріне жататын- дар: цилиндрлерді массалық толтыруының нашарлығы, қоспаның жану жылдамдығының төмендеуі және оның жану кезінде жылу- дың аз бөлінуі. Нәтижесінде қолданатын газ түріне байланысты бұл қозғалтқыштың қуаты, сығым дәрежесі осындай болып келетін карбюраторлық қозғалтқыштағыға қарағанда, 7 – 10 % кемиді. Сон- дықтан газдық қозғалтқыштардың қуатын арттыру әдетте олардың сығым дәрежесін жоғарылату жолымен іске асырылады. Егер ЗИЛ-508 бензиндік қозғалтқышындағы сығым дәрежесі 7,1 болса, онда оның газдық түрінде – 8,2; ЗМЗ – 511, бензиндік қозғалтқышында 7,6 болса, оның газдық түрінде – 8,7. СМГ және СТГ газ баллондық қондырғылары. Сұйылтылған және сығымдалған газдарда жұмыс істеу үшін әдетте сериялық автомобильдер қолданылады, оларға СМГ және СТГ жұмыс істейтін газ баллондық қондырғылар орнатылады. Сұйылтылған мұнайлық газда жұмыс істейтін автомобилдердің негізгі модельдері, бұлар жүк автомобилдері ГАЗ-53-19, -33075, 3ИЛ-431810, -441610, жеңіл автомобилдер ГАЗ-3102, автобустар Ли- АЗ-677Г және ЛАЗ-695П, ал сығымдалған табиғи газдарда жұмыс істейтіндер – ГАЗ-53-27, -33076, ЗИЛ-431610, -431710, -ММЗ-45054автомобилдері, ЛАЗ-695НГ, ЛиАЗ-677МГ автобустары. Бұл авто- мобилдердегі қозғалтқыштардың жұмыс циклдері карбюраторлық автомобилдердегі сияқты, бірақ олардың қоректену жүйелерінің жұмысында принциптік айырмашылықтар бар, себебі қоспа қалып- тастыру үрдісі арнайы газ беруші аппаратураның көмегімен іске асырылады. Жүк автомобилдері және ГАЗ-3102 «Волга» негізіндегі жеңіл автомобил-таксилер үшін газдық приборлар және темір арқау Рязандық автомобилдік аппаратура заводында, ал ВАЗ, «Москвич» жеңіл автомобилдері үшін – Новогрудтік газдық аппаратура заво- дында (НГАЗ) шығарылады.Сұйылтылған газбен жұмыс істейтін газ баллондық автомо- билдерде газдық және бензиндік қоректену жүйелері бар. Қоректе- нудің газдық жүйесі негізгі және тасымалдау жұмыстарын орында- уға арналған. Ол газ баллондық автомобилдердің 375 – 420 км тең жүріс запасын қамтамасыз етеді. Бұл автомобилдердің рамасына бекітілген баллондарда газ бір мезетте екі агрегаттық жағдайда: сұй- ық және газтәріздес – болады. СМГ арналған баллондар 1,6 МПа артық қысымға есептелген, ал газдық аппаратураның және қозғал-тқыштың жұмыс қабілеті сақталатын, олардағы минималды газ қы- сымы 0,06 – 0,08 МПа болу керек. СМГ жұмыс істейтін газдық ап- паратураның ерекшелігі сол, ондағы жұмысшы қысым баллондағы газдың көлеміне емес, оның компоненттік құрамына және сырттағы ауаның температурасына тәуелді.Бензиндік қоректену жүйесі резервтік болып саналады және жылдың суық кезінде қозғалтқышты іске қосуы және автомобил- дің үлкен емес қашықтықтарға (15 – 25 км), газ толығынан шығын- далғанда немесе газ қондырғылары істен шыққанда, жетіп алуы үшін арналған. Қозғалтқыштың резервтік қоректену жүйесінде жұ- мысы кезіндегі күші газдық отын арқылы алған қуаттан әлдеқайда аз болады.СТГ жұмыс істейтін газбаллондық автомобилдер әмбебап сызба бойынша жасалған, яғни олар сығымдалған газда да, бензинде де тиімді жұмыс істеуі мүмкін. Қоректенудің екі жүйесін де қолдану автомобилдердің жүріс запастарын ұлғайтуға және оларды қолдану аумақтарын кеңейтуге мүмкіндік береді.СМГ жұмыс істейтін газ баллондық қондырғылардан айыр- машылығы СТГ қондырғыларында баллондағы газдың қысымы газды шығындауына байланысты, максималдыдан (20 МПа) бастап атмосфералыққа жуыққа дейін, өзгереді.Жүк автомобилдерінің СМГ жұмыс істеуі үшін арналған газ бал- лондық қондырғылар. ЗИЛ және ГАЗ жүк автомобилдерінің сұйыл- тылған газбен жұмыс істеу үшін арналған қондырғыларына (8.1 су- рет) кіретіндер: екі шығындық шұрасы бар (шұра 12 газды сұйықтық кезеңде алу үшін арналған, шұра 10 – булық кезеңде) газ сақтауға арналған баллон 11; магистралды шұра 8; буландырушы 23; сүз- гіші 4 бар екі сатылы бәсеңдеткіш 2; магистралды сүзгіш 3; ауа та- зартқышы 19 және аралық шеңбері 15 бар газдық араластырғыш 14. ЗИЛ тобындағы жүк автомобилдерінің СМГ газ баллондық қон- дырғылары ГАЗ тобының жүк автомобилдеріне орнатылатын СМГ қондырғыларынан айырмашылығы бар, біріншілерінде газ редук- торы қозғалтқышта орналасқан, екіншілерінде кабинаның алдыңғықабырғасында капоттың астында.Газ баллондық автомобилдерде қозғалтқыштарды қосқанда және қыздырғанда олардың қоректенуі газдың булық кезеңінде жүзеге асады, қыздырып болған соң жүксалмақ түзімдеріне өткенде – сұй- ықтықтан. Жүксалмақ түзімдерінде газ баллоннан 11 шығын шұра- сы 12 арқылы магистралды шұраға 8 түседі, одан биік қысымдағы құбыр желісімен 7 – буландырғышқа 23. Буландырғыштың канал- дары арқылы өте отырып, СМГ, қозғалтқышты суытатын жүйеден құбырішекпен 20 келетін ысытылған сұйықтың жылу әсерімен, бутәріздес жағдайға өтеді, ол сұйық сонан соң құбырішекпен 22 ком- прессорға 21 әкетіледі.Буландырғыштан шыққан газ магистралды сүзгіге 3 түседі, ол жерде механикалық қоспалардан және шайырлық заттектерден та-   -сурет. ЗИЛ және ГАЗ жүк автомобилдерінің СМГ жұмыс істеуі үшін арналған газ баллондық қондырғыларының сызбасы:1 – экономайзерлік құрылғы; 2 – екі сатылы бәсеңдеткіш 3 – магистралды сүз- гіш 4 – бәсеңдеткіштің сүзгіші; 5 – манометр; 6 – газ қысымын көрсеткіш, 7 – биік қысымдағы құбыр желісі;8 - магистралды шұра; 9 – бензин багы; 10 – булық кезең- дегі шұра; 11 – баллон; 12 – сұйықтық кезеңдегі шұра ; 13 – төменгі қысымдағы құбыр желісі; 14 – газдық араластырғыш; 15 – аралық шеңбер (проставка);16 – сүзгіш-тұндырғы; 17 – бензин сорабы; 18 – карбюратор; 19 – ауа тазартқыш; 20, 22салқындатқыш сұйықтың құбырішегі; 21 – компрессор; 23 – буландырғыш. заланады. Сонан соң газ қосымша сүзгі 4 арқылы бәсеңдеткіштің 2 бірінші сатысына түседі, мұнда қысым 0,20 МПа дейін төмендейді. Сонан соң газ бәсеңдеткіштің екінші сатысына түседі, бұл жердегі қысым атмосфералық қысымға жақын нүктеге дейін келеді. Қозғал- тқыштың кіргізуші газ желісінде сиректетуші жұмыстың әсерімен газ екінші сатыдан дозалайтын экономайзерлік құрылғыға 1 түседі, сонан соң – төменгі қысым құбыржелісінің 13 бойымен – газ ара- ластырғышқа 14, онда ауамен араласады, сөйтіп жанғыш қоспаны құрай отырып цилиндрлерге түседі, осылайша қозғалтқыштың жұ- мысы қамтамасыз етіледі. Қозғалтқышты қысқа уақытқа тоқтатуды оталдыруды сөндіру арқылы іске асырады, ал ұзақ уақытқа тоқтата- тын болса, онда магистралды шұраны да 8жабады.Газдық қондырғының жұмысын манометрдің 5 және газ қысы- мын көрсеткіштің 6 көмегімен бақылайды, олар жүргізушінің ка- бинасында орнатылған және сәйкесінше бәсеңдеткіштің бірінші са-тысындағы газ қысымын бергішпен және баллондағы сұйылтылған газдардың деңгейін бергішпен жалғастырылған. Кабинаға сондай-ақ, магистралды шұраны 8 басқару тұтқасы қойылған.Резервтік (бензиндік) қоректену жүйесіне (8.1-сурет) кіретіндер: бензин багы 9, бензин құбыры, сүзгіш-тұндырғы 16, бензин сора- бы 17, торлы жалын сөндіргіші бар карбюратор 18. Біркамералық горизонталдық түрдегі қалтқысыз карбюраторда 18 аралық шеңбер 15 бар, ол қозғалтқыштың шығарушы газқұбырымен карбюраторды біріктіру үшін арналған өтпелі торабы болып табылады. Резервтік қоректену жүйесінің жұмыс жүйесі бензиндік қозғалтқыштың клас- сикалық карбюраторлық жүйесінің жұмыс принципіне ұқсас. Авто- мобиль отынның екі түрімен біруақытта жұмыс істеп кетпеу үшін отын беру жүйесіне электрлі магниттік тоқтатқыш клапан орнаты- лады, ал резервтік қоректену жүйесіне бензин беруді тоқтату үшін бензин багына 9 шүмек қойылады.Қозғалтқыштың біруақытта отынның араласқан екі түрлерінде жұмыс істеуі жанғыш қоспаның құрамының бұзылуына әкеледі, бұл кері тұтануларға әкеледі және өртқауіпті болып табылады.Жеңіл автомобилдердің СМГ жұмыс істеуі үшін арналған газ баллондық қондырғылар. Сұйытылған газбен жұмыс істейтін отандық автомобилдерде орнатылған газ баллондық қондырғылар- да жұмыс істеу принципі және орналасуы бойынша үлкен айыр- машылық жоқ. ГАЗ-3102 «Волга» (8.2-сурет) автомобилінің газ бал- лондық қондырғысында баллон 5 автомобилбдің жүк салғышында орналасқан. Оған сұйылтылған газдың деңгейін көрсететін бергіш 6 және бір торапқа біріктірілген сұйықтық кезеңнің шығын шұрасы 7 және булану кезеңінің шығын шұрасы 9, сондай-ақ шұралары, кері және алдын ала сақтаушы клапандары бар газ толтырушы құрылғы қойылған. Жасалуы бойынша сондай-ақ буландырғышы және элек- трлі магнитті клапанымен газ сүзгіші бар бәсеңдеткіш 1 біріктіріл- ген.Сұйылтылған газ баллондардан 5 артық қысымның күшімен шығын шұралары 7 немесе 9 арқылы өткізгіш құбырмен 11 газдық сүзгішке түседі. Сүзгіштен таазаланған газ екі сатылы бәсеңдеткіш- ке 1 түседі, оның буландырғышында бір уақытта СМГ булануы және оның қысымының 0,10 – 0,15 МПа дейін төмендеуі жүріп өтеді. Газдың булануы үшін қозғалтқышты суыту жүйесінің қыздырылған сұйықтығы қолданылады, ол буландырғышқа цилиндрлердің басти- егінен (головка) құбырішек арқылы түседі және одан құбырішек 14 арқылы шанақты жылытқыштың өткізгіш құбырына құйылады. Бәсеңдеткіштен 1 газ құбырішекпен реттеуші бұранда 2 арқылы араластырушы құрылғыға 4 түседі және бүріккіштер арқылы – кар- бюратор-араластырғышқа, мұнда қозғалтқыштың берілген түзімдегі жұмысы үшін қажет жанушы қоспа дайындалады.ГАЗ-3102 «Волга» автомобилінің газ баллондық қондырғысы оған СМГ да, бензинде де толыққұндыжұмыс істеуіне мүмкіндік бе--сурет. ГАЗ-3102 «Волга» автомобилініңСМГ жұмыс істеуі үшін арналған газ баллондық қондырғысының сызбасы:1 – бәсеңдеткіш; 2 – реттеу бұранда- сы; 3, 14 – салқындатушы сұйықтықтың құбырішегі; 4 – араластырушы құрылғы;5 – баллон; 6 – газ деңгейін көрсе- туші бергіш; 7 – сұйықтық кезеңнің шығындық шұрасы; 8 – газ толтырушы құрылғы; 9 – булану кезеңінің шығын- дық шұрасы; 10 – бензиндік өткізгіш құ- быр; 11, 13 – газдық өткізгіш құбырлар; 12 – газдық сүзгіш. реді, бензин отындық бактан өткізгіш құбыр арқылы қозғалтқышқа түседі. Жүргізушінің кабинасында приборлар тақтасынынң астында отын түрін (СМГ – бензин) ауыстырушы қосқыш, газдық сүзгіштің электрлі магнитті клапандарын сөндіруші және қосу клапанының түймешіктік сөндіргіші орналастырылған. Іске қосушы электрлі маг- нитті клапан оталдыру жүйесін қосқан соң жұмыс істей бастайды.Классы төмен ВАЗ, ИЖ және «Москвич» (8.3-сурет) жеңіл авто- мобилдерінің газ баллондық қондырғыларында сұйылтылған мұнай газы шешілмейтін баллонда 4 сақталады. Оның толық көлемі 50 л, пайдалы (сұйық газдың үстіндегі ауа жастығын шығарып тастаған- да) – 43 л. Баллонда толтырушы-шығындаушы арматураның блок 3 тұрқы орнатылған, герметикалық қаптамамен жабылған, оған жел- деткіш құбырішектер қосылған, олар (газдың шығып кету жағдай- ында) автомобиль түбінің астына өткен газды әкетеді.Құю үшін толтырушы шұра қарастырылған, ал басқа шығындық шұраға газ құбыр 1 біріктірілген. Баллоның арматуралар блогына келтеқосқыштары (штуцер) бар шұралардан басқа бақылау-алдын алу құрылғылары да кіреді, оның ішінде СМГ деңгейін көрсететін бергіш және баллонның максималды толуын бақылайтын клапан. Толтырушы шұра сондай-ақ кері клапанмен жабдықталған, ол бал- лон толған соң құю құбырішегінің ұштығын ажырату сәтінде одан газдың сыртқа тасталу мүмкіндігін болдырмайды.Баллоннан шыққанда сұйылтылған газ алдымен отынжина- ушы түтікшеге түседі, ол толтырушы-шығындаушы арматура блогы- ның 3 тұрқына бекітілген. Түтікше мен тұрықтың жалғасқан жерін- де жылдамдық клапаны орнатылған, ол магистралды газ өткізгіш үзілсе немесе газ беруші аппаратура істен шықса газдың шығуын болдырмайды. Демек, қозғалтқышқа сұйылтылған газды беру жүй- есі бірнеше алдын алушы құрылғылармен жабдықталған, олар газ- дық отынның ағып кетуін болдырмайды.Қозғалтқыштың жұмыс істеу кезінде баллондағы отын бірінші капот астында орналастырлған газдық клапан-сүзгішке 14 түседі,   -сурет Классы төмен автомобилдердің газ баллондық қондырғылардың орналасу сызбасы:1, 11 – газдық құбыржелі; 2 – бензобак; 3 – толтырушы-шығындаушы арматура блогы; 5 – бензиндік құбыржелі; 6 – ауыстырып-қосқыш; 7 – бензин сорабы; 8 – электрлі магнитті клапан; 9 – карбюратор; 10 – газ араластырғыш құрылғы; 12 - сұй- ықтық құбыржелілер (құбырішектер); 13 – бәсеңдеткіш-буландырушы; 14 – газдық клапан-сүзгі. ол жақтан – екі сатылы бәсеңдеткіш-буландырғышқа 13, мұнда құ- быржелілермен 12 айналып тұратын ыстық сұйықтың әсерімен газ- дың булануы және оның қысымының атмосфералыққа дейін төмен- деуі болып өтеді. Ары қарай газ өткізгішпен 11 үштармақ-дозатор арқылы отын газ араластырғыш құрылғыға 10 және карбюраторға түседі, онда қозғалтқыштың цилиндрлеріне түсетін жанушы қоспа дайындалады.Отынның бір түрінен екінші түріне өту үшін приборлар тақта- сында бәсеңдеткіш-буландырушының іске қосушы клапанын басқа- ратын түймешіктің қасында орналасқан ауыстырып-қосқышты қолданады. Электрлі магнитті клапан 8 (бензин сорабы мен карбю- ратордың арасында) қозғалтқыш бензинде жұмыс істеп тұрғанда газ беруді тоқтатады, бензин сорап 7 арқылы карбюраторға 9 құбыржелі 5 бойынша бензин багынан 2 беріледі.СМГ жұмыс істеу үшін арналған газ баллондық қондырғылар. ЗИЛ және ГАЗ жүк автомобилдеріндегі СМГ қондырғыларының негізгі құрастырылу параметрлері толығынан дерлік бірыңғайлан- дырылған, ал олардың құрастырылу сызбалары негізінен баллонда- рының саны бойынша ажыратылады. Мысалы, ЗИЛ-431710 автомо- билінде он баллон орнатылған, ЗИЛ-431610 автомобилінде – сегіз, ГАЗ-53-27 автомобилінде – жеті. Әр баллоның пайдалы сыйым- дылығы 50 л құрайды, ал бір баллондағы газдың жылулық энерги- ясы шамамен 11,5 л бензиндікіне тең. Автомобилдің жүріс запасы СМГ жұмыс кезінде 230 – 270 км құрайды.  -сурет. ЗИЛ автомобилдеріндегі СМГ жұмыс істеу үшін арналған газ баллондық қондырғылардың сызбасы:1 – қозғалтқыш; 2 – жалғастырушы-араластырғыш; 3, 5 – бәсеңдеткіш;4 – іске қосушы электрлі магнитті клапан; 6 – электрлі магнитті клапан; 7 – ма- нометр; 8, 11 – тиекті шұра; 9 – толтырушы шұра; 10 – газдық өткізгіш құбыр; 12таратушы айқастырма; 13 – шығындаушы шұрасы; 14 – отын багы; 15, 19 – бензин сүзгіштері; 16 – баллон; 17, 21 – газ құбырішектері; 18 – карбюратор –араласты- рушы; 20 – бензин сорабы. ЗИЛ-431610 (8.4-сурет) автомобилінің газ баллондық қондырғы- сына кіретіндер: сәйкесінше төменгі және жоғарғы қысымдарды бәсеңдеткіштер 3, 5, газдық сүзгіші бар электрлі магниттік клапан 6, іске қосушы клапан 4, газдық жалғастырушы-араластырғыш 2, кар- бюратор-араластырушы 18, жоғары және төмен қысымдағы өткізгіш құбырлар, сегіз баллон 16 арматурасымен (шұралар, манометрлер және т. б.). Баллондар автомобилдің жүк платформасының астын- дағы ұзына бойғы сырықтарға бекітілген. Олар тізбектеліп өзара өткізгіш құбырлармен жалғастырылған және екі топқа бөлінген (әр топта төрт баллон).Өткізгіш құбырлар шиыршық сым түріндегі компенсаторлармен жабдықталған, олар құбырларды раманың деформациялары немесе қисаюлары кезіндегі сынулардан сақтайды. Баллондардың әр тобы- ның тиекті шұралары 8 және 11 бар, олар таратушы айқастырмамен 12 өткізгіш құбырлар арқылы байланысқан, айқастырмада толты- рушы 9 және шығындаушы 13 шұралар орналастырылған. Толты- рушы шұра барлық баллондарды сұйылтылған газбен толтыру үшін қызмет етеді, ал шығындаушы – газдың қоректену жүйелеріне тү- суін (алынуын) немесе берілуін тоқтатуды қамтамасыз етеді.Газ баллондық қондырғының жұмысы кезінде баллондардағы 16 газ таратушы айқастырмаға түседі және, шығындаушы шұра 13 арқылы өте отырып, бірсатылы жоғары қысымның бәсеңдеткіші- не бағытталады, оның кіре берісіне шешілетін газдық сүзгіш ор- натылған (тура сондай екінші сүзгі бәсеңдеткіштің ішкі жағына даорнатылған). Газды қатты суытып алмау үшін бәсеңдеткіш автомо- билдің капот асты кеңістігінде орналасқан. Қыс кезінде ол қозғал- тқыштың салқындату жүйесінен бәсеңдеткіштің кронштейніне ке- летін ыстық сұйықтықпен қосымша жылытылады.Жоғары қысымды бәсеңдеткіш магистралінде газдың механика- лық қоспақтардан ішінара тазалануы және оның қысымының 0,9 – 1,2 МПа дейін төмендеуі орын алады. Сонан соң газ газдық фильтр қойылған электрлі магниттік клапанға 6 келіп түседі. Электрлі маг- ниттік клапан газдық магистралдің апатты жағдайларда автоматты түрде жабылуын қамтамасыз етеді. Газ бұл клапанда орнатылған сүзгі арқылы өткенде шайырлы заттектерден, тотықтардан және шаңнан тазаланады, сонан соң төменгі қысымның екі сатылы бәсең- деткішінің 3 бірінші сатысына түседі, бәсеңдеткіш жұмыс принципі және құрылысы бойынша СМГ қондырғыларында қолданылатын бәсеңдеткішке ұқсас.Төменгі қысым бәсеңдеткішінің бірінші сатысынан газ оның екінші сатысына түседі, бұл жерде қысым атмосфералық шамаға жақын мәнге дейін төмендейді. Төменгі қысым бәсеңдеткішінің екінші сатысынан газ, жалғастырушы-араластырғышқа 2 газдың қа- жетті мөлшерінің берілуін қамтамасыз етуші, дозалаушы экономай- зерлік құрылғыға келеді, бұл жерде газ ауа сүзгіштен түсетін тазар- тылған ауамен араласады. Ауамен араласқан газ, кіргізу тактысында цилиндрлерде қалыптасатын, сиректетілу әсерімен диффузорларға және карбюратор-араластырғыштың 18 құрылғыларына түседі, бұл жерде ол қажетті құрамдағы жанушы қоспаны құрайды, ол өз кезе- гінде кіргізуші газ өткізгішке бағытталады және қозғалтқыштың 1 цилиндрлеріне таратылады.Екі камералық карбюратор-араластырғыштың 18 конструкция- сында бос жүрістің екі дербес жүйелері (газда және бензинде жұмыс істеуге).Газбен жұмыс істейтін қозғалтқыштың бос жүріс түзімінде қажет жанушы қоспаның құрамы арнайы карбюратор-аралыстырғыштың приставкасында құралады, оған газдық жалғастырғыш-араласты- рушының 2 келте құбырынан құбырішекпен 21 газ келеді. Қозғал- тқыш бос жүріс түзімінен жүксалмақ түзімдеріне өткенде оның жұ- мыс тұрақтылығын арттыру үшін карбюратор-аралыстырғыштың 18 кіре берісіне тәрелке сияқты клапан қойылған, ол иінді біліктің айналу жиілігі 1000 айн/мин жоғары болғанда ашылады, сонысымен өтпелі түзімдерде ыстық қоспаны байытады.Суық қозғалтқышты төменгі температураларда оталдыру іске қосу құрылғысы арқылы қамтамасыз етіледі, ол дозалаушы жиклері бар электрлі магнитті қосу клапанынан 4, құбырішектерден 17, кар- бюратор-араластырғыштың 18 ауа жапқышынан және жүргізушінің кабинасында орналасқан ауыстырып-қосқыш түймешігінен тұрады. СТГ жұмыс істейтін ЗИЛ автомобилдеріндегі газ баллондық қон- дырғылардан ГАЗ автомобилдеріндегі газ баллондық қондырғылар-дың айырмашылығы сол, бұларда төмен температураларда қозғал- тқышты іске қосуды жеңілдететін құрылғылар жоқ.СТГ газ баллондық қондырғыларының жұмысын жоғары және төменгі қысымдарды өлшейтін манометрдің көмегімен бақылайды. Жоғары қысым манометрі 7 (өлшеу шкаласының шегі 25 МПа дейін) баллондардағы 16 газдың қысымын көрсетеді және сонымен қатар автомобилдегі сығымдалған газдың запасының көрсеткіші болып табылады. Бұған қосымша жоғарғы қысым бәсеңдеткішіне, кабина- дағы приборлар тақтасына қондырылған бақылау шамының бергіші бұралып кіргізілген. Бәсеңдеткіштегі газ қысымы 0,45 МПа төмен болғанда шам жанады, газдың баллондарда 10 – 12 км жүріске же- тетіндігі туралы хабарлайды.Төменгі қысым манометрі де (өлшеу шкаласының шегі 0,6 МПа дейін) жүргізушінің кабинасында орнатылған. Ол екі сатылы төмен- гі қысым бәсеңдеткішінің жұмысын және дұрыс реттелуін бақыла- уға арналған.СТГ жұмыс істейтін автомобилдердің бензиндік қоректену жүй- есі жұмыс принципі бойынша автомобилдердің негізгі түрлерінің қоректену жүйелеріне ұқсас және 450 – 525 км дейінгі жүрісті қамта- масыз етеді. Оған отын багы 14 (8.4-сурет), шала тазалау сүзгісі 15, отын өткізгіштер, бензин сорабы 20, карбюратор-араластырғыш 18 кіреді.Бензиндік қоректену жүйесінің ерекшелігі – СТГ жұмыс ба- рысында бензин беруді тоқтатудың электрлі магнитті клапанның болуы. ЗИЛ автомобилдерінің газ баллондарында клапан бензинді ақтап тазалайтын сүзгішке 19 орнатылады, ал ГАЗ автомобилдерін- де – радиатордың қаңқасында. Клапан жүргізушінің кабинасынан басқарылады. СТГ жұмыс жасауға арналған газдизельді қондырғылар СТГ газ беруші аппаратурасы мен дизельдегі ауа мен сұйық отынды беретін құралдар газдизельді қоректендіру жүйесін құрай- ды. Ол дизельдің жұмысын табиғи газ бен дизельді отынның кішке- не мөлшерінде де, таза дизельді отында да жұмыс жасау мүмкіндігін қамтамасыз етеді.Дизельдердегі тек қана газ ауа қоспасын сығынудан оталуы газ- дың өздігінен оталу температурасының жоғары болуына байланы- сты (700.750 °С) мүмкін емес, ол дизельді отынның өздігінен оталу температурасынан(320.370 °С) айтарлықтай жоғары. Сондықтан да дизельдің цилиндрлеріне кішкене мөлшерде(12.17 %) тұтанған ди- зельді отын беріледі, бұл цилиндрлердегі қаты құнарсызданған газ ауа жанғыш қоспасының сенімді жануын қамтамасыз ететін өздігі- нен оталудың көздері. Тұтанған отынның мөлшерін көбейту кезінде өздігінен оталу көздерінің үлкен көлемінің түзілуінің салдарынан жану үрдісінің тұрақтылығы жоғарылайды.СТГ жұмыс жасауға арналған газдизельді қондырғылар КамАз автокөліктерінің келесі үлгілерінде қолданылады: -53208 (борттық),-53219 (шасси), -54118 (жүк тракторлары), -55118 (жүк тиегіштер). Осы автокөліктерде К-7409 үш түзімді иінді біліктің айналу жиілі- гін реттегіші бар газ беруші аппаратура мен тұтанған дизельді отын- ды беруге арналған құрылғылар орнатылады.Газдизельді қондырғыларда автокөліктердің модельдеріне бай- ланысты сығымдалған газ автокөліктің жақтауына қарсы қойылған сегіз немесе он баллондарда болады. Борттық автокөліктерде бал- лондарды 15 (8.5. сурет) платформаның бойлық арқалықтарына; жүк тракторларында және жүк тиегіш автокөліктерде – кабинаның артында, жақтауға бекітілген арнайы ұстағыштарда; шасси - ав- токөліктерінде – жақтаулардың артқы жағында бекітілген ағаш арқа- лықтарда орналастырады. Барлық баллондардың мойындары бір жаққа бағытталған.Баллондар өзара ретімен құбырлармен біріктірілген және әр қай- сысы 10 шұрасы бар және толтырғыш 9 және шығын 8 шұралары бар крестовинасы бар құбырмен байланыстырылған.Толтырғыш шұраның 9 көмегімен газдизельді қондырғының бар- лық баллондарын сығымдалған газбен толтыру жүзеге асырылады.   8.5. сурет КамАз көліктеріндегі СТГ жұмыс жасауға арналған газдизельді қондырғыларының сызба нұсқасы:1 — дизель цилиндрі; 2 — жоғары қысымды отын сорабы; 3 — тұтанған отын- ның мөлшерін шектегіш; 4 – газ берудің электромагниттік клапаны; 5 – газды апат- тық шығарудың бергіші; 6 – жоғары қысымның редукторы; 7 - жылытқыш; 8, 9, 10 — шұралар; 11 — сақтандырғыш клапан; 12 — газ қысымының бергіші; 13 — төмен қысымның редукторы; 14 — манометр; 15 — баллон; 16 — мөлшерлеушінің электромагниттік клапаны; 17 — газдың мөлшерлегіші; 18 — араластырғыш; 19бұғаттау құрылғысының бергіші; 20 — жылжымалы тірек; 21 — қылқан сақина; 22 — иінді біліктің айналу жиілігінің бергіші А — ауа сүзгісінен ауаның берілуі; Б — ауаны газдың ластану индикаторына беру; В — қыздырылған сұйықтықты салқындату жүйесіне алып келу; Г — сұйықтықты салқындату жүйесінен шығаруШығындық шұраны ашқан кезде газ құбыр бойынша қыздырғышқа 7 бағытталады, ал одан – жоғары қысымды редукторға 6 бағытта- лады, ол жерде қысымның 0,95...1,10 МПа дейін төмендеуі жүреді. Газдың жұмыс қысымының тербелуі автоматты түрде 0,15 МПа ша- масында сақталады. Шығыстағы қысым рұқсат етілгеннен төмен болса, онда редуктор үнемі ашық болып қалады, ал 0,15 МПа жоға- ры қысым кезінде сақтандырғыш клапан 11 іске қосылады. Жоғары қысымның редукторынан газ иілгіш түтікшемен электромагниттік клапанға 4 беріледі, оған кірер жерде күлді газ сүзгі орнатылған. Ди- зельдің сұйық отында жұмыс жасау түзімінде электромагниттік кла- пан серіппенің әсерінен жабық жағдайда болады және газды төмен қысым редукторына жібермейді. Дизельдің газдизельді жұмыс жа- сау түзіміне өту кезінде электромагниттік клапан 4 ашылады және механикалық қоспалардан сүзілген газ төмен қысымды екібаспал- дақты редукторға 13 түседі. Бұл редуктордың бірінші баспалдағын- да газдың қысымы 0,2-0,24 МПа дейін төмендейді, ал екінші баспал- дақтың шығысында – атмосфералыққа дейін төмендейді.Екібаспалдақты редуктордан газ дизелдің ауа сүзгісінен кей- ін кіріс коллекторда орнатылған араластырғышқа газдың қажет- ті көлемін беруді қамтамасыз ететін 18 газдың мөлшерлегішіне 17 түседі. Жіберу такты кезінде араластырғышта түзілген газ ауа қоспасы кіріс газ құбыры бойынша дизелдің 1 цилиндріне кіреді, сода кейін, сығымдау тактының соңында оларда штаттық форсунка арқылы кішкене көлемде дизельді отын шашыратылады.Тұтанған сұйық отынның мөлшерін цилиндрлерге кішкене озумен береді, ол піспектің ЖӨН арқылы ауысуы кезінде газ ауа қоспасының негізгі массасының жануын қамтамасыз етеді. Жоғары қысымның 2 отын сорабында орнатылған, тұтанған отынның мөл- шерін 3 шектеуіш электромагниттік жетек пен иінді біліктің айналу жиілігін реттегіштің қозғалмалы тірегінен 20 құралады. Дизельдің газ отынға ауысуы кезінде шектегіш 3 жоғары қысым сорабын газ ауа қоспасын оталдыру үшін тек қана дизельді отын мөлшерін беру түзіміне ауыстырады.Иінді біліктің максималдық айналу жиілігі кезіндегі газды берілуін шектеу үшін қылқан сақинадан 21, айналу жиілігінің бергішінен 22 және иінді біліктің шамамен 2600 айн/мин айналу жиілігіндегі оның бөлшекті жабылуын қамтамасыз ететін газ мөлшерлегішінің көлеңке- легішімен әрекеттесетін және газдың берілуін мембраналы түйінмен шектейтін араластырғыштың диффузорының қуысын біріктіретін онымен электромагнитті клапан релесі 16 арқылы байланысқан құрылғы қарастырылған.Газдизельді қоректендіру жүйесінде сондай ақ дизельдің газбен бір уақытта цилиндрге түсуін және отынды толық (циклдік) беруді жоя- тын бұғаттау да бар. Ол өзіне қозғалмалы тірек 20, бұғаттау құрылғы- сының бергіші 19 және тұтанған газдың мөлшерін шектегішін қоса- ды. Қосқышты дизельдің газдизельді түзімде жұмыс жасауына сәйкескелетін жағдайға орнатқан кезде қозғалмалы тірек 20шектеуішпен 3 тұтанғыш сұйық отынның берілуі шектелетін жағдайға ауыстыры- лады. Осы кезде қозғалмалы тірек 20 бұғаттау бергішіне әсер ете отырып, газды берудің электромагниттік клапанын басқаратын релені қоректендіру тізбегін тұйықтайды. Газдизельді жұмыс жасау түзімі- не өту туралы кабинада орнатылған жасыл жарық сүзгісі бар бақылау шамы белгі береді.Жылжымалы тіректің 20 дизельдің сұйық отын түзіміндегі жұмы- сына сәйкес келетін жағдайында болу кезінде ол шектеуіштен мак- сималды алыстатылған және реленің көмегімен газды берудің элек- тромагниттік клапанының қоректендіру тізбегін ажырата отырып, 19 бұғаттау құрылғысының бергішіне әсер етпейді. Сәйкесінше, егер жоғары қысымның отын сорғысы дизельді отынды толық циклді беруде жұмыс жасаса, онда газ электромагниттік клапан жабылады және газды беру автоматты түрде тоқтатылады. Бұл дизелдің меха- низмдерінің детальдарын артық мөлшерлеудің кесірінен – газ бен дизельді отынды бір мезгілде беруден, бұзылуының алдын алу үшін қажет.Апаттық жағдайлардың алдын алу үшін газдизельді қондырғылар- да газдың берілуі күтпеген жерде тоқтап қалған(газдың толық шығын- далып болған кезінде, иілгіш түтікшелердің, құбырлардың зақымда- нуында) жағдайда газдизельді түзімнен дизельді түзімге автоматты түрде ауыстырылу қарастырылған. Осы мақсатта газды алып келу ма- гистралінде газдың қысымының 12 бергіші орнатылған. Қысымның 0,45 МПа төмен құлауы кезінде бергіштің көмегімен тұтанған отын мөлшерін шектегіш 3 өшіріледі, ал электромагниттік клапан 4 газды беруді тоқтатады, ол осынысымен газдизельді қондырғыны тек қана дизельді отынмен жұмыс жасау түзімін қамтамасыз етеді.Газдизельді қондырғының жұмысын жүргізушінің кабинасында орнатылған төмен қысым (0,6 Мпа дейін)монометрінің және бірінші баллонға орнатылған жоғары қысым (25 Мпа дейін) монометрінің көмегімен бақылайды. Баллондардағы газдың қысымының 0,95 МПа төмен түсуі кезінде газ магистралінде орнатылған бергіш жүргізушіге газдың апаттық бөлінуі туралы белгі береді.  8.4. Газды буландырғыштар, редукторлар және араластырғыштар. Қоректендірудің газ жүйесі өзіне газ отынын қыздыру мен булан- дыруға арналған, сығымдалған және сұйытылған газдардың қысы- мын атмосфералыққа жақын қысымға дейін төмендеуіне, газ ауа қоспасын қозғалтқыштың барлық жұмыс түзімдерінде берілуі мен дайындауының қондырғыларын қосады. Бұл қондырғылар сондай ақ қозғалтқыштың кез келген тоқтау кезінде газды беруді тоқтатуды қамтамасыз етеді.Буландырғыш. Сұйытылған газды редукторға түспестен бұрын газ тәріздес жағдайға ауыстыру үшін буландырғыш 23 қызмет етеді (8.1. сурет қара). Газды буландыру үшін қозғалтқышты салқында- туға арналған сұйықтық жүйесінің жылуы, жұмсалған газдардың жылуы немесе электрлік қыздыру жүйесі қолданылады.ЗИЛ-431810, ГАЗ-53-19, -33075 автокөліктерінде алюмини балқымаларынан жасалған екі құйылмалы 7 және 8 корпустан тұратын буландырғыш (8.6. сурет) орнатылған. Осы корпустар- дың ішінде біріктіретін ораманың 9 көмегімен бір бірімен хабар- ласатын сұйықтық қуа\ыстар орналасады. Қуыстар кіріс 4 және шығыс 5 сұйықтықты қозғалтқышты салқындату жүйесінен қызды- рылған сұйықтықты ағызу мен алып келу үшін штуцерлермен жаб- дықталған. Сұйықтықты ағызу қажеттілігі кезінде буландырғыштың төменгі жағында кран 1 қарастырылған.СМГ газ буландыру каналдарына 2 кіру штуцер 3 арқылы жүр- гізіледі ал шығыс штуцер 6 арқылы жүзеге асырылады. Буланды- рғыштың жинағыш құрылымы газ каналдарын қалдықтардан та- залауға мүмкіндік береді. Буландырғыш қозғалтқыштың барлық жұмыс түзімдерінде және кез келген жыл мезгілінде салқындатқыш сұйықтықтың 80 °С және жоғары температурасында қозғалтқыштың қалыпты жұмысын қамтамасыз етеді. Газтәрізді жағдайға айналған сұйытылған газ сүзгі арқылы газ редукторына келеді.Сығымдалған газды жылытқыш. Құрамында ылғал мен көмір қышқылының құрамы жоғары сығымдалған газдарды алдын ала қы-  8.6-Сурет. СМГ буландырғышы1 — кран; 2 — газ арнасы; 3, 6 — сәйкесінше кіріс және шығыс газ штуцер- лері; 4, 5 — сәйкесінше кіріс және шығыс сұйықтық штуцерлері; 7, 8 — буланды- рғыштардың корпусы; 9 — байланыстыратын орама ; І — сұйықтықты қуысздыру үшін газдарды жылытқыш жұмыс жасайды. Оның жұмысы газ құбырларындағы ылғалдың конденсациясы мен суық мерзімдер- дегі оның қатып қалуын болдырмауға көмектеседі.Жылу көзі жұмсалған газдар немесе қозғалтқыштың салқын- датушы сұйықтығы бола алады. ЗИЛ-431810, ГАЗ-53-19, -33075 автокөліктерінде жұмсалған газдардың жылуын қолданатын жылытқыш орнатылған. Жылытқыш (8.7. сурет) жылу алмасу жыландығы 5 орнатылғанкорпустан 2 құралады. Жылытқышсалалық құбыр 1 арқылы жұмсалған газдардың жүйесіне тұншықтырғышқа дейін қосылады. Жұмсалған газдар жылытқыштан өтіп атмосфераға тұншықтырғышты айналып, дәнекерленген шығыс салалық құбыр 6 арқылы шығарылады. Жұмсалған газдардың жылуы кіріс және шығыс штуцермен 4 байланыстырылған жыландықта орналасқан СТГ жылытады.Газды жылытудың қарқындылығы салалық құбырда 1 орна- тылған, СТГ жылыту деңгейі жыл мезгіліне байланысты анықтала- тын мөлшерлеуші шайбалардың саңылауының өлшемімен реттеледі Газ сүзгілері. Газдарды механикалық қоспаларынан тазарту үшінгаз сүзгілерін қолданады. Сұйытылған газ механикалық қоспалар- дан сұйық фазада да, бу фазасында да тазалана алады, бірақ шайыр- лық заттарды және күкіртті қоспаларды ұстау тек қана бу фазасын- да мүмкін болады. Осы мақсаттар үшін автокөліктің газбаллондық қондырғысында киіз сақиналары бар және торлы сүзгіні қолданады, оларды буландырғыштан кейінгі магистралда орнатады.ГАЗ-3102 «Волга» автокөлігінде газ сүзгісі 12 (8.2. сурет қара) электромагнитті клапанмен бір корпуста орнатылған және газдың сұйық фазасының құбырында орнатылады. Сүзуші элемент болып кезекпен келетін торлы және киізшайбалар қызмет етеді.Сығымдалған газда жұмыс жасайтын автокөліктерде бір сүзгі жоғары қысым редукторы- на кіретін жерде орнатылады, ал екіншісі – екі баспалдақты редуктордың алдында төмен қысым сызығында орнатылады. Сүзгі корпустан 4 (8.8 сурет), сурет ГАЗ және ЗИЛ автокөліктерін жылытқыш:1, 6 — сәйкесінше жұмсалған газда- дың кіріс және шығыс салалық құбырла- ры; 2 — корпус; 3, 4 — сәйкесінше алып келетін және алып кететін газ штуцер- лері; 5 — жылу алмастырғыш жылан- дық.стақаннан 2, киіз сүзуші элементтен 3 және қыспалы болттан 1 құра- лады. Құрылымды сүзгі электромагнитті клапанмен 5 бір корпуста біріктірілген.Газ редукторы. Сығымдалған немесе сұйытылған газдың қысы- мын атмосфералық қысымға жақын қысымға дейін төмендету үшін (редукциялау) газ редукторын2 (8.1. суретті қара) қолданады.Автокөліктік газ редукторлар, қозғалтқышқа келетін газды ол тоқтаған кезде автоматты түрде тоқтататын, жұмыс жасамай тұрған қозғалтқыштағы жоғары герметикалықты, редуктордың екінші баспалдағын артық қысымға реттеуге және газдың берілуін қозғалтқыштың жұмыс түзімінің жүктемесіне сәйкес мөлшерлеуге мүмкіндік беруді қамтамасыз ететін,қосымша құрылғылармен жаб- дықталғанРедукторлар қысымды төмендетудің бір, екі және үш баспал- дағына ие бола алады; осы кезде баспалдақтардың санын көбейту реттелетін қысымның тұрақтылығын жақсартады, бірақ сонымен қатар құрылымды күрделендіреді.Жұмыс қысымы 1,6 МПа сұйытылған газдың газбаллондық қон- дырғылары үшін ең кең тарағаны екібаспалдақты төмен қысым ре- дукторлары, ал сығымдалған газда 20 МПа қысыммен жұмыс жа- сайтын газбаллондық қондырғылар үшін негізінен үшбаспалдақты газ редукциялау жүйесін қолданады, ол жоғары қысымды бірбас-палдақты және төмен қысымды екібаспалдақты редуктордан құралады. Редуктордың жұ- мысы оған газдың бу тәріздес жағдайда келуіне есептелген. Екібаспалдақты газ редукторы- ның жұмысын қарастырайық (8.9. сурет), ол көпшілік отан- дық жүк тасығыш газбаллондық автокөліктер үшін біріктірілген. Қозғалтқыштың жұмыс жасамай тұрған кезінде және жүргізушінің кабинасында ор- наласқан жабық магистралдық шұрада редукторға газ келмейді. Серіппе 1 (8.9. а сурет) мембра- наны 2 редуктордың бірінші бас- сурет. СТГ арналған электромагнитті клапаны бар газсүзгісі.1 — қыспалы болт; 2 — стакан; 3 — сүзетін элемент; 4 — корпус; 5 — элек- тромагнитті клапанпалдағына екіиықты тұтқыштың 9 көмегімен майыстырады бірінші баспалдақтың клапанын 3 ашады. Екінші баспалдақтың клапаны 8 әзірше жабық, себебі конустық серіппе 6 екінші баспалдақтың мем- бранасын 4 екіиықты тұтқыштың көлденең иығын жоғарыға көтеріп майыстырады. Осы кездегі редуктордағы барлық баспалдақтардағы қысым атмосфералық қысымға тең.Егер магистралды шұраны ашса, онда газ баллоннан редуктор- дың бірінші баспалдағына түседі және мембрананы 2 төменге май- ыстырады, ол 0,24 ... 0,30 МПа қысыммен екіиықты тұтқыштың9 көмегімен бірінші баспалдақтың клапанын 3 жабады. Осыдан көбірек қысымда сақтандырғыш клапан ашылады және артық газ редуктордың бірінші баспалдағынан атмосфераға шығады.Конустық серіппенің күшін 6 жеңе отырып, газ екінші баспал- дақтың клапанын 8 ашады және мөлшерлеуші құралға 12 арқылы құбыр бойынша13 араластырғыш – карбюратордың 14 араласты- рғыш камерасына түседі. Екінші баспалдақтың клапаны 8 ашылу үшін қозғалтқыштың қосылуы немесе жұмысының барысында (8.9. б суретте контурлық сілтемелермен көрсетілген) төмен қысым кіріс газ құбырынан 15 құбыр 16 бойынша түсіру құрылғысына 11 жі- беріледі, ол төмен қысымның әсерінен серіппені 6 қысады және екінші баспалдақтың серіппесіне 5 мембрананы 4 төменге майысты- руға және клапанды 8 ашуға мүмкіндік береді.8.9. в суретте газ редуктор мен карбюратор – араластырғыштың бос жүрістегі жұмысы көрсетілген. Осы жұмыс түзімінде диффузор- дағы қысымның төмендеуі өте аз, қайтар клапан 17 жабық және газ екінші баспалдақтан кіріс газ құбырына 15 тек қана бос жүріс түтік- шесімен 18 түседі.Газ редукторының жұмысына қойылатын негізгі талаптар кіріс газ қысымның қозғалтқыштың бос және басқа түзімдерінде жұмыс жасаған кезіндегі төмен тербелістеріМөлшерлеуші – экономайзерлік құрылғы. Газды мөлшерлеу мөлшерлеуші – экономайзерлік құрылғыда жүзеге асырылады. Ол жанғыш қоспаның сапасын қозғалтқыштың жұмыс түзімдерімен сәйкес реттеуге мүмкіндік береді.Газдың берілуі кей жүктемелерде қозғалтқыш жұмсалатын газ- дардың ең жақсы үнемділігін және ең төмен улылығын алуға мүм- кіндік беретін жолмен түстік қоспаларда жұмыс істейтіндей етіп жүзеге асырылады. Дроссель жапқыштардың толық ашылуында жанғыш қоспа экономайзерлік құрылғының көмегімен құнарланады. Пневматикалық типті мөлшерлеуші – экономайзерлік құрылғыға (8.10. сурет) экономикалық 1 және қуаттылық 2 реттеулердің жи-клерлері, клапан 3, мембрана 5 және серіппелер 4 және 6 кіреді. Экономайзерлік құрылғының жұмысы кіріс газқұбырында жасала- тын төмендеу әсерімен жүзеге асыралады.0,018... 0,055 МПа ( бұл қозғалтқыш жұмысының иінді біліктің аралық жүктемелерге минималдық айналу жиілігімен жұмысына     сурет Төмен қысымды екібаспалдақты газ редукторының жұмысының сызбанұсқасы.а —жұмыс жасамай тұрған қозғалтқышта;; б — қозғалтқыштың жүктеу түзімі кезінде; в – бос жүрісте; 1, 5 , 6 – серіппелер; 2 — бірінші баспалдақтың мембра- насы; 3 — бірінші баспалдақтың клапаны; 4 — екінші баспалдақтың мембранасы; 7 — екінші баспалдақтың екіиықты тұтқышы; 8 — екінші баспалдақтың клапаны; 9 — бірінші баспалдақтың екіиықты тұтқышы; 10 — сақтандырғыш клапан; 11 — түсіру құрылғысы; 12 — мөлшерлеуші құрылғы; 13, 16, 18 — байланыстырғыш газ түтікшелер; 14 — карбюратор¬ - араластырғыш; 15 — қосушы газқұбыры; 17кері клапан  сурет мөлшерлеуші экономайзерлік құрылғының жұмыс сызбанұсқасы:1, 2 — сәйкесінше экономикалық және қуаттылық реттеулердің жиклері; 3 — клапан; 4, 6 — серіппе; 5 — мембрана ауысуына сәйкес келеді) тең кіріс газқұбырындағы төмендеу кезін- де мембрана 5 экономайзердің серіппесінің 6 күшін жеңіп майысады және экономайзердің 3 клапаны серіппе 4 клапанының әсерінен жа- былады. Бұл жағдайда газ араластырғышқа тек қана экономикалық реттеу жиклері 1 арқылы түседі.Кіріс газқұбырындағы бұдан да төмен төмендеуде экономай- зердің серіппесі 6 клапанды 3 ашады және қуатты реттегіштің 2 жи- клер арқылы газ араластырғышқа түседі.Пневматикалық экономайзерді қосуға клапан 3 алдындағы төмен- деу әсер етеді, ол өз кезегінде газ шығынына байланысты болады.Газ араластырғыштар. Жанғыш қоспаны дайындау және қозғалтқыштың иінді білігінің берілген айналу жиілігін алу үшін оның берілуін реттеу газ араластырғыштарда жүреді. Толтырылу коэффиценті мен қозғалтқыш қуаттылығын жоғарылату үшін арала- стырғыш газ ауа қоспасының ағынына минималды кедергіге ие болу керек. Араластырғыш қозғалтқыштың сенімді қосылуын және бос жүрістегі тұрақты жұмысын қамтамасыз ету керек, сондай ақ оның бір жүктеме түзімінен екіншісіне бірқалыпты өтуі.Газ араластырғыштың карбюратордан ауқымды айырмашылығы ондағы отын буланбайды, себебі оған газ бу тәрізді жағдайында дай- ын болып түседі. Газды араластырғышқа ауамен бірдей агрегаттық күйде беру мөлшерлеуші элементтерді бөлек блокқа шығаруға не- месе оларды газ редуктормен қосуға, араластырғыштың құрылымын қарапайымдандыруға мүмкіндік береді. Одан бөлек, газ араласты-рғыштар жылдамдату құрылғыларын талап етпейді, себебі қозғал- тқыштың қуатын жоғарылату үшін дроссельді жапқыштарды күрт ашу кезінде газдың шығыны ауаның шығынына пропорционалды өседі. Құрылымы бойынша газ араластырғыштар карбюраторлар- мен қосыла алады(карбюратор – араластырғыш) немесе бөлек орын- далуы мүмкін.СМГ жұмыс жасауға арналған араластырғыштар қозғалтқышы- ның үлгісіне байланысты диффузорларының диаметрімен, қозғал- тқыштың бос жүрісіндегі иінді біліктің айналым жиілігінің реттеу тәсілдерімен және дроссельді жапқыштардың жетегімен ерекше- ленетін әр түрлі түрлендірулерге ие болады. Араластырғыштардың негізгі отын мөлшерлейтін элементтері бірдей және газ редуктормен құрылымдық қосылған.Орташа массалы газбаллондық автокөліктерде, сондай ақ автоб- устардың кейбір үлгілерінде СГ-250 араластырғышы қолданылады (8.11 сурет) – екі камералы, жанғыш қоспаның құрайтын ағыны бар тік, дросселдік жапқыштардың параллел ашылуымен.Газ араластырғыштың 11 корпусында екі дросселдік жапқыш 10 орналасқан, екі алынатын диффузор 6 және екі көлденең газ форсун- калары 5 орналасқан.Қозғалтқышты қосқан кезде қоспаны құнарландыру үшін ара- ластырғышта жанғыш қоспаның аса құнарланып кету мүмкіндігін жоятын автоматты клапандары бар ауа жапқыштары 4 бар. Кіріс са- лалық құбырда 2 кері клапан 3 орналасқан, ол қозғалтқыштың бос жүріс түзімінде жұмыс жасау кезіндегі иіндік біліктің минималды айналу жиілігіндегі басты мөлшерлеуші жүйеге газды беруді жауап тастайды және қозғалтқыштағы қарсы жарылыстар кезіндегі қарсы қысымнан редукциялаушы құрылғыны қорғайды. Бос жүріс жүй- есіне түсетін газды беруді штуцер 7 арқылы,бос жүріс арнасының қақпағында орналасқан винттермен 8 және 9 реттейді. Осыдан басқа   сурет СГ-250 Газ араластырғышы :1 — иінді біліктің максималды айналу жиілігінің шектегіші; 2 – кіріс салалық құбыр; 3 – кері клапан; 4 – ауа жабыны; 5 – газ форсункасы; 6 — диффузор; 7 — кіріс штуцер; 8, 9 — реттеуші винттер; 10 — дроссельді жапқыштар; 11 — арала- стырғыш конусыараластырғышта қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігінің 1 орталықтандырылған – вакуумдық шектеуші механизмі орналасты- рылған.СГ-250 газ араластырғышы екібаспалдақты газ редукторымен заманауи жұмыс жасау үшін арналған (8.12 сурет). Газдың негізгі берілуі мөлшерлеуші – экономайзерлік құрылғымен 1 арна 2, кері клапан 6 және диффузорлардың 8 тар қимасында орналасқан газ форсункалары 6 арқылы жүзеге асырылады.Қозғалтқыштың бос жүрісі кезіндегі тұрақты жұмыс үшін және оның жүктемелік түзімге бірқалыпты ауысуы үшін араластырғышта әр араластырғыш камерасына екі шығысы бар ауыспалы жүйесі бо- лады.Қозғалтқыштың көрсетілген түзімде жұмысы кезінде кері кла- пан 6 жабық, тікбұрышты 4 қиманың саңылауы төмен төмендеу ау- мағында орналасады және тек қана дроссель артындағы араласты- рғыш камераларының қуысына дөңгелек саңылау 3 арқылы түседі. Түсіп жатқан газдың көлемін винтпен анықтайды. Бұл жағдайда ауа дроссельдік жапқыштар мен араластырғыш камералардың арасын- да қалған тесіктер арқылы кіреді.Дросселдік жапқыштарды 5 ақырын ашу кезінде тікбұрышты саңылаулар 4 жоғары төмендеу аумағына өтеді, олар арқылы газ беріле бастайды және қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілі- гі көбейеді. Аралық түзімдегі бос жүріс жүйесіне газдың жалпы берілуін винтпен 10 реттейді.Қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі көбеюімен диффу- зорлардағы қуаттың төмендеуі 8 және кері клапан ашылады 6, ол газдың негізгі массасын беру мен қозғалтқыштың жұмыстың жүкте-  сурет газ араластырғыш пен екібаспалдақты редуктордың қосылу сызбанұсқасы:1 — мөлшерлегіш – экономайзерлік құрылғы; 2, 9, 12 — арналар; 3, 4 — сәй- кесінше дөңгелек және тікбұрышты саңылаулар; 5 — дроссельді жапқыш; 6 — кері клапан; 7 — газ форсунка; 8 — диффузор; 10, 11 — реттеуші винттер.мелі режимдерін қамтамасыз етеді. Қозғалтқыштың бос жүрісіндегі иінді біліктің айналу жиілігінен оның жүктемелі түзімдеріне мүм- кіндігінше жоғары бірқалыпты өтуі мөлшерлеуші құрылғыға дейін орналасқан, яғни тікелей редуктордың екінші баспалдағынан редук- тордың қуысының бос жүрісінің жүйесіне газды таңдау кезінде қол жеткізуге болады. Бірақ қозғалтқышты бос жүріс түзімдеріндегі газбен қоректендіру жанғыш қоспаны оның жұмысының аз жүкте- мелі түзімдеріне өту кезінде аса қанығуына алып келеді.Егер газды мөлшерлеуші құрылғының артындағы қуыстан ала- тын болса, онда қозғалтқыштың аралық түзімдегі жұмысының са- пасы төмендейді. Осыған байланысты араластырғыштың бос жүріс жүйесіне газ мөлшерлеуші құрылғыға дейін орналасқан қуыстан 12 арна бойынша және мөлшерлеуші құрылғыдан кейін – 2 және 9 ар- налары бойынша беріледі.СТГ жұмыс жасауға арналған карбюратор – араластырғыштар. Қозғалтқышты табиғи газбен немесе бензинмен қоректендіру үшін газ - немесе бензинауалық қоспаны дайындау стандартты карбю- раторлар базасында, газ форсункасын орнату мен бос жүрістің газ түтігін қосу үшін қажетті олардың құрылымын бірқатар өзгертумен дайындалады. Карбюраторды қайта жабдықтау қозғалтқыштың бен- зинде газ отынның толық жұмсалуымен жұмыс жасау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Осылай, ЗИЛ-431610, ЗИЛ-ММЗ- 45054 және басқа автокөліктерде К-91 типті карбюратор – араластырғыш ор- натылған, ол қоспаны беруші ағыны мен дроссельдік жапқыштарды параллелді ашумен екі камералы К-88АТ карбюраторының база- сында орындалған.Қоректенудің қосымша жүйесінің карбюраторы. СМГ жұмыс жасайтын ЗИЛ автокөліктерінде қоректенудің бензиндік қосымша  сурет 112.1107011 карбюраторының сызбанұсқасы:1 — ауа жапқышы ; 2 — жапқыш клапаны; 3 — диффузор; 4 — дроссельдік жа- пқыш; 5 — торлы сүзгі; 6 — жиклер-шашыратқыш; 7 — реттеуші винт; 8 — отын- дық жиклер; 9 — мембрана; 10 — отын клапаны; 11 — кіріс клапаны; 12 — кіріс штуцер; 13 — эмульсиялық саңылау; 14 — аралық арна; 15 —карбюратор корпусы; 16 — ауа жиклеріжүйесінде 112.1107011 ( 8.13 сурет) карбюраторы қолданылады. Ол өзімен мембраналы қоспа мөлшерлеуші түйінмен және көлденең ор- натылған диффузоры бар құрылымды көрсетеді. Карбюратор бүтін құйылған корпусы бар 15, оның құрамына мойындық, диффузор 3 және араластырғыш камера кіреді. Мойындықта автоматты клапаны 2 бар ауа жапқышы орналасқан, ал араластырғыш камерада – дрос- сельді жапқыш4.Карбюраторда негізгі қоспа мөлшерлеуші құрылғы мен бос жүріс жүйесі бар. Карбюратордың жұмысы кезінде сорғымен берілетін бензин кіріс штуцер 12 арқылы беріледі, торлы сүзгі арқылы және кіріс клапан 11 арқылы мембаранаың 9 үстіндегі қуысқа өтеді.Диффузордағы 3 төмендеу әрекетімен мембрананың 9 үстін- де орналасқан отындық клапан 10 ашылады, және отын басты жи- клер-шашыратқыш 6 арқылы араластырғыш камераға түседі.Бос жүріс жүйесі өзіне винтпен 7 реттелетін отын жиклерін 8, ауа жиклерін 16, жоғары төмендеу аумағындағы эмульсиялық саңы- лау 13 және иінді біліктің минималды айналу жиілігінен жүктемелі түзімдерге бірқалыпты өтуді қамтамасыз ету үшін арна 14 қосады.СМГ жұмыс жасайтын ЗИЛ газбаллондық автокөліктерінде қоректенудің бензиндік жүйесінде 40 % номиналды қуаттылықты дамытады. Бұл 112.1107011 карбюраторы кішірейтілген жи- клер-шашыратқыштың өткізу қимасы бар кішкене өлшемді бо- луымен түсіндіріледі, осының салдарынан қозғалтқыштың күрделі құлайтын сипаттамасы пайда болады және сәйкесінше оның қуаты- ның көрсетілген мәнге дейін құлауы орын алады. 8.5. Баллондар мен арқаулар СМГ арналған баллондар. Сұйытылған газда жұмыс жасайтын автокөліктер мен автобу- стардың газ баллондары оны -40... +40 °С температурада сақтауды қамтамасыз етеді. Баллондар бақылау – сақтау және шығындық – толтыру арматурасымен жабдықталған. Баллонды сұйық газбен толтырған кезде оның бір бөлігі сол мезетте буланып кетеді, және сұйықтықтың үстіндегі барлық бос көлем бу жастығын түзеді. Сұй- ықтықтың булануы түзілген булар берілген температурада қанығу нүктесіне жеткенше жалғаса береді. Баллонның сұйықтық пен бу- дың қысымымен қоршаған ортаның температурасы көтерілген кезде бұзылуын болдырмау үшін оны белгілі деңгейге дейін ғана толты- руға рұқсат беріледі – әдетте баллонның көлемінің 87.90 %, ал ша- мамен 10.13 % көлемді булар үшін қалдырады.Қабығы (баллонның орта бөлігі) 11 (8.14 сурет) – цилиндрлік, ал алдыңғы түбі 1 – сфералық. Баллонның алдыңғы түбінде унифицир- ленген арматура орнатылған. Ол шығымдық 8 және 2 сәйкесінше газдың бу және сұйық фазаларының шұраларынан, толтырылатын шұрадан 3, сақтандырғыш клапаннан 4, бергіштен 6 СМГ деңгейінкөрсеткіштен және шұрадан 7 оның максималдық деңгейінен құра- лады.Баллоннан магистралды құбырларға сұйытылған газ сұйық не- месе газтәрізді фазада үштік 5 арқылы таңдалынады. Конденсатты (СМГ буланбаған бөлігі) ағызу үшін баллонның астыңғы бөлігінде ағызатын бітеу 10 болады, ал арматураны ластанудан қорғау үшін баллонның алдыңғы жағында шашыратқыш орнатады.СМГ жұмыс жасау үшін отандық газбаллондық автокөліктерде қолданылатын газ баллондар көлемі (сыйымдылығы), өлшемі және өз массасы бойынша әр түрлі бола алады. Жобаланған түр өлшемді қатар газ баллондардың жеті түрлендіруін қарастырады, оладың көлемдері 50... 250 л. Осы кезде баллондардың сыртқы диаметрі - 360-575 мм, ұзындығы 800 - 1300мм, ал массасы – 45,0 – 98,5 кг құрайды.Баллондарды пневматикалық және гидравликалық сынақтарға, дайындаушы зауытта бастапқы таңбалануға, ал содан кейін қолда- нуда да ұшыратады. Пневматикалық сынақтарды (дайындағаннан кейін) максималды жұмыс қысымы 16 МПа жүргізеді. Жарамды газ баллондарын қызыл түске бояйды. Оларға «Пропан» , «Өрт қауіпті» жазбаларын жасайды. Пневматикалық сынақтардың нәтижелерін (дайындаушы зауыт) Ресейдің Мемлекеттік техникалық бақылау ережелерімен сәйкес рәсімделген баллонның паспортына жазыла- ды. Гидравликалық сынақтар 4 МПа қысымның астында автокөлік- терді қолдану үрдісінде екі жылда бір рет арнайы сынақ орындарын- да өткізіледі.Баллонның зауыттық таңбалауы кезінде алдыңғы түбіне марка- лаушы кестені 9 салады (8.14 суретті қара) онда : ТББ таңбасы бар  Рис. 8.14. Газовый баллон с арматурой для работы на СНГ:1 — алдыңғы түбі; 2, 8 — шығымдық сәйкесінше газдың бу және сұйық фа- заларының шұралары; 3 — толтырылатын шұра; 4 — сақтандырғыш кла¬пан; 5 — үштік; 6 — СМГ деңгейін көрсеткіші; 7 — газдың максималдық деңгейінің шұрасы; 9 — маркалаушы кесте; 10 — ағып кететін бітеу; 11 — қабығы(баллонның орта бөлігі)   сурет СТГ арналған баллон арматурамен:1 — штуцер; 2 — баллон; 3 — толтырылатын шұра; L, S, D — сәйкесінше бал- лонның ұзындығы қабырға қалыңдығы және диаметрі дайындаушы зауыт, баллонның реттік саны, жұмыс қысымы, бал- лонның өз массасы мен көлемі, оны жасаудың күні (айы мен жылы) көрсетіледі. Қолдану периоды кезіндегі гидравликалық бірінші және кейінгі сынақтардың күндерін баллонның орта цилиндрлік бөлігінде 11 ақ бояумен жазады. Осы жерде бірінші сынақтың айы мен жылын кейінгі қайта куәландыруларының жылын көрсетеді (мысалы 05.90-92).Баллонның сынақ мерзімі аяқталғаннан кейін, баллондардағы за- уыттың ТББ таңбасысыз, шұралардың бұзылған герметикалығымен және баллонның әлсіреген бекітуімен, сондай ақ зақымдалған бал- лондарды (ұрылған, майысқан, терең жемірілу) автокөліктерді қол- дануға тиым салынады.Жарамсыз деп танылған баллондарда соңғы сынағының күнінің қасына диаметрі 12 мм ішінде кресттің суреті бар дөңгелек таңба са- лады, ал баллондардың өздері осындай баллондарды ары қарай қол- дану мүмкіндігін жойып, мойындасының бұрандасын кесу жолымен жарамсыздыққа шығарады.СТГ арналған баллондар және олардың арматуралары. Газ бал- лондар 2 максималды жұмыс қысымына есептеледі және СТГ сығымдалған жағдайында ұзақ сақтауын қамтамасыз ету керек. Оларды диаметрі D = 219 мм , қабырға қалыңдығы S = 6,5...9,3 мм және ұзындығы L = 1660... 1750 мм Тігіссіз құбыр түрінде жасай- ды. Олардың материялы ретінде ары қарайғы термиялық өңдеумен (нормалау және шыңдау) көміртекті немесе құрғатылған болат бола алады, ол құрылымының біртектілігін жасайды және металдағы кернеуді жояды. Сондықтан апаттық жағдайларда баллондардың жарылысы кезінде сынықтар түзілмейді. Баллондарды қызыл түске бояйды және «Метан» деген жазуды салады.Көміртекті болаттан жасалған баллондарды қайта куәландыру мерзімі – үш жыл, ал құрғатылған болатты – бес жыл. Әр баллонның сфералық бетінде келесі ақпарат көрсетілуі керек: дайындаушы за-   сурет СТГ арналған баллондардың толтырылатын (шығындық) шұрасы :1 — корпус; 2 — клапан; 3 — жалғастырғыш; 4 — шпиндель; 5 — қол тасығыш;6 — серіппе; 7, 12, 13 — гайкалар; 8, 9, 11, 17 — қалыңдатқыштар; 10 — төсеме; 14, 21 — газ қуыстары; 15 — төсеме; 16 — толтырылатын шұраның бүйір жақтық штуцері; 18 — арна ; 19 — шығындық шұраның бүйір жақтық штуцері; 20 — ара- лық штуцер уыттың тауар белгісі (марка), баллонның реттік нөмірі, баллон мас- сасы (кг), дайындалу күні және келесі сынақтардың күні (ай және жыл), жұмыс және сынақ қысымы (МПа), баллон көлемі(л), дайын- даушы зауыттың ТББ таңбасы және стандарт нөмірі.Автобустар мен жүк автокөліктерінде орнатылатын СТГ газ бал- лондары біріктірілген. Баллондардың мойындаларына бұралатын ауыстырғыштар (штуцерлер 1)газ құбырларының және манометрдің шұраларын 3 қосуға қызмет етеді.Баллондарды герметикалыққа шұраларының толық ашық және толық жабық күйінде май мен механикалық қоспалардан тазар-   Рис. 8.17. Крестовина в сборе с наполнительным и расходным вентилями:1, 3 — маховички; 2, 6, 13, 16 — штуцеры; 4 — расходный вентиль; 5 — кре-сто¬вина; 7 — цепочка; 8 — наполнительный вентиль; 9, 14, 15, 17, 20 — проклад-ки; 10 — фильтр; 11, 18 — втулки; 12, 19 — входные каналы тылған сығымдалған ауаның немесе азотпен, әдетте сабындау жо- лымен, немесе баллонды 20 МПа қысымда суға батыру көмегімен тексереді. Сынақ барысында шпиндель клапанының 4 астына (8.16 суретті қара) және бұрандалы байланыс бойынша ауаның өтуіне жол берілмейді.Шұралар. ЗИЛ автокөліктерінің газбаллондық қондырғылары және КамАЗ автокөліктерінің газдизельді қондырғыларында төрт шұра болады: екі шығындық (баллондық), магистралдық (шығын- дық) және толтырылатын. ГАЗ автокөліктерінің газбаллондық қон- дырғыларында екі шұра болады: толтырылатын және шығындық. Толтырылатын және шығындық шұралардың құрылысы мен әрекет ету принципі бірдей деуге болады, ал шұралардың қалыңдатқыш де- талдары өзара ауыстырылады. Шұралар тек бүйір жағындағы шту- цердегі бұранданың бағытымен ғана ерекшеленеді.ШМТ (шұра метан толтырылатын) типті динолниттік шұра кор- пустан 1 (8.16 сурет), шпинделі бар жалғастырғыштың көмегімен 3 байланыстырылған қалыңдатылған17 клапаннан 2, және гайкаменқысылған 12, және осынысымен шұраның кез келген ашық жағдай- ында герметикалығын қамтамасыз ететін , серіппесі 6 бар қол та- сығышынан 5 құралады. Жабық жағдайда шұраның герметикалығы клапанның 17 қалыңдатқышымен қамтамасыз етіледі. Шұра сол бұрандасы бар бүйір жақты штуцерге ие болады, ол лақтырылмады гайканың көмегімен газ таратқыш калонкадан түтікшеге қосылады.Толтыратын түтікті өшіргеннен кейін толтырылатын шұраның бүйір жақтық штуцерін 16 14 қуысының 15 қалыңдалған төсемемен сақтандырғыш гайкамен 13 жабады. Корпустың конустық бұранда- сы оның баллонмен байланыстырған кездегі берік герметикалығын қамтамасыз етеді.ШМШ (шұра метандық шығындық) типті шығындық шұра құрылысы бойынша жоғарыда сипатталғанға ұқсас, бір ғана ерек- шелігі, ол жоғары қысымды газ құбырымен бүйір штуцерінің 19 оң жақ бұрандасы арқылы қосылады. Шпинделді 4 бұрап алған кезде шұра клапаны 2 қалдық газдың қысымының әсерінен баллонда ашы- лады, және баллондағы газ арна 18 арқылы және қалыңдатқышы бар 17 ашық клапаннан штуцерге 19 беріледі, ал содан кейін жоғары қысымды газ құбырына беріледі. Шпиндельді бұрап салған кезде шұра клапаны 2 газдың аралық штуцермен біріктірілген 21 қуысқа шығысын бекітіп тастайды.Жиынтықтағы крестовина. Ол өзіне шығындық 4 (8.17. су- рет) және толтырылатын 8 шұраны қосады. Шығындық шұраның 13 бүйір жақ штуцеріне орама 11 және штуцері 2 бар ауыстырғыш бекітіледі. Орамада 11 керамикалық сүзгі орналасқан10 . толтырыла- тын шұраның бүйір штуцеріне кіріс арнасы бар 19 орама 18 оралған. Баллонды толтырғаннан кейін толтырылған шұраны 8 бекітпемен жабады.  8.6. Газ қозғалтқыштарын іске қосу және тоқтату Қозғалтқышты іске қосу. Қоршаған ауаның температурасы -5 °С төмен емес болған жағдайда қозғатқыш стартер1 көмегімен газбен іске қосылуы мүмкін. Іске қосудың алдында қозғатқышта салқындататын сұйықтықтың, май мен бензиннің бар болуын тексереді, арматурамен газ аппара- турасын қарайды және оның толық жұмыс істейтініне және герми- калылығына көзін жеткізеді, баллонда газдың болуын тексереді, салқын қозғалтқышты іске қосқанда баллонның бу вентилін немесе жылытылған қозғалтқышты іске қосқанда сұйықтықты вентильді ашады, магистральды вентильді ашады және манометрлердің көр-  1 Егер қоршаған ортаның температурасы -5 ° C-ден төмен болса, қозғалтқышты газбен іске қосқанда қиындықтар пайда болады. Мұндай жағдайларда алдымен қозғалтқышты бензинге қосып, қыздырып, оны газға жіберіңіз.сеткіштері бойынша баллонда және редуктордың бірінші баспал- дағында газдың болуын тексереді.Араластырғыштың ауалық қалқаны тек қана салқын қозғал- тқыштың күрделі іске қосылуы кезінде жабылады, қозғалтқыш жұ- мысының барлық басқа тәртіптерінде ол толық ашық болуы тиіс. Қалыпты жағдайда болатын жылытылған қозғалтқыштың іске қо- сылуы әдетте бірінші сынақтан жүзеге асырылады.Орташа температурада салқын қозғалтқыштың іске қосылуы ке- лесі тәртіпте жүзеге асырылады. Газ баллонының булық шығынды вентилін және магистральды вентильді ашады. Іске қосуды жыл- дамдату үшін клапанның мембраналық торабының штогына қысқа мерзімді басу жолымен немесе газды араластырғыштың ауалық қалқанын жабу жолымен редуктордың екінші баспалдағының кла- панын мәжбүрлі ашуымен редуктордан бастап араластырғышқа деййін құбырды газбен толтырады. Кедергі қалқанымен басқарудың қаламын оның жүруінің шамамен жартысына дейін шығарады, яғни кедергі қалқандарын жабады. Қозғалтқышты іске қосады және иінді біліктің айналудың төмен жиілігінде оны қыздырады.Салқындататын сұйықтықтың температурасы 50...60°С жеткен- де, сұйықтықты фазаның шығынды вентилін ашады және бу фаза- сының шығынды вентилін жабады. Бу фазасының ашық вентилімен қозғалтқыштың ұзақ жұмыс істеуі мүмкін емес, себебі сұйытылған газдың көптеген фракцияларының булануы болады.Қозғалтқыш жылынғаннан кейін кедергі қалқанымен қол- мен басқару түймесін бастапқы жағдайға қайтарады және ауалық қалқанды толығымен ашады, егер оны қозғалтқышты іске қосудың алдында жабса.Қозғалтқышты тоқтату. Қозғалтқышты тоқтату үшін шамалы уақытқа іске қосуды қосады. Магистральды және шығын вентиль- дер ашық болып қалады, себебі газдың түсуі тедукторды жабады.Қозғалтқышты неғұрлым ұзақ мерзімге тоқтату кезінде (1...2 с) магистральды вентильді жабады және магистральды вентиль мен газараластырғыш құрылғысы арасындағы газ құбырынан отын шығындалмағанша қозғалтқыштың жұмысын үзбейді. Содан соң іске қосуды сөндіреді.Ұзақ тұрақтану кезінде (түнгі немесе сменааралық) булық және сұйықтықты фазаларының шығынды вентильдерін жабады және қозғалтқыштың толық тоқтатылуына дейін жұмыс істеудә жалға- стырады, содан соң магистральды вентильді жабады және іске қо- суды сөндіреді.Қозғалтқыштың отынының бір түрінен басқасына ауысты- ру. Бұл операцияны құбырдан алдыңғы отынның қалдықтары то- лығымен шығандалған кезде және қозғалтқыш тоқталғанда орындау ұсынылады. СГ-250 араластырғышы және карбюратор 112.1107011 орнатылған қозғалтқыш үшін газдан бензинге қозғалтқыштың жұ- мысын ауыстыру келесі тәртіпте жүзеге асырылады: шығынды вен-тильді жабады және қозғалтқыштың тоқталуына дейін құбырдан газды шығындайды, магистральды вентильді жабады, іске қосуды сөндіреді, араластырғыштан кедергі қалқандарының жетегінің тар- тылуын ажыратады және карбюраторға қосады, отын багінің кранын ашады, араластырғыштың ауалық және кедергі қалқандарын жаба- ды, карбюратордың кіріс тесігінің қақпағын ашады, кәдімгі тәсіл- мен қозғалтқышты бензинде іске қосады. Қозғалтқыштың жұмысын бензиннен газға ауыстырған кезде бұл операцияларды кері тәртіпте орындайды.Газбаллонды автомобильдерді толтыру. Баллондардың сығымдалған және сұйытылған газбен толтырылуы тек қана ар- найы газтолтыратын станцияларда, солардың территориясында әре- кет ететін ережелер мен нұсқаларды қатаң түрде сақтаумен рұқсат етіледі. Автомобильдердің сұйытылған газбен толтырудың ерек- шеліктері болып табылады:баллон вентилінің және толтыратын шлангінің қосылыстарының міндетті гермикалдылығы;газдың максималды деңгейінің вентилінің көмегімен баллонның газбен максималды толтырылуының бақылауы. Газдың ақ бұлтының пайда болуы баллонның максималды толтырылуы туралы және тол- тыруды тоқтатуын куәландырады;толтыру кезінде газбаллонды автомобильдің қатаң түрде горизон- тальды орнатылуы. Әйтпесе сұйытылған газбен баллонның артық немесе жеткіліксіз толтырылуы мүмкін. Баллонда сұйытылған газ- дың мөлшерін және автомобильмен газдың шығындалуын екі тәсіл- мен өлшеуге болады: көлемді және салмақты (массалық). Көлемді тәсіл неғұрлым ыңғайлы болып табылады.Нормативтермен сәйкес жүкті автомобильдер үшін сұйытылған газдың шығындалудың сызықты нормалар құрастырады (л/100 км): ЗИЛ-431810 - 42, ГАЗ-33075 - 38.Сығымдалған газбен автомобильдерді жұмыс істемейтін қозғал- тқышпен толтырады. Толтыратын шлангті резьбалық қосынды көмегімен газ баллондарының толтыратын вентильге гермикалық түрде жалғайды. Содан соң бұл вентильді ашады, газдың шығуын тексереді және манометр бойынша баллондарда газдың қалдықты қысымын анықтайды. Егер ол 0,5 МПа аз болса, онда баллонды үр- леу қажет. Ол үшін оларға 1,0... 1,5 МПа қысымымен сығымдалған газ беріледі, ал содан кейін оны атмосфераға шығарады. Үрлеу 2-3 рет қайталанады.Автомобиль автомобильді газтолтыратын станцияларының қа- былдағыштарынан толтырады. Қабылдағыштар екі-үш секцияға өздерінің араларында қосылған, бұл автомобильдің баллондарын секциялы түрде толтыруға мүмкіндік береді. Баллондардың толты- руын аз қысыммен секциядан бастайды, ал содан басқа секцияға ауыстырады және 20 МПа тең болатын қысымға дейін баллондарды толтырады.Толтырылған сығымдалған газдың мөлшерін жоғары қысымды манометрдің көмегімен толтырудың алдындағы және кейінгі көрсет- кіштерінің айырмасы бойынша көлемді өлшемдерде (м3) анықтайды. Жіберілген газдың мөлшерін температураның өзгеруі мен газдың қысылу коэффициентін ескерумен есептейді. Түзету коэффициент- терін кестелер бойынша анықтайды.Сығымдалған табиғи газбен жұмыс істейтін автомобильдер үшін отынды нормалау кезінде уақытша сызықтық нормалар (м3) қолда- нылады. Мысалы, ЗИЛ-431610 үшін — 31,5; ГАЗ-33076 үшін — 25. Бақылау сұрақтары Газбаллонды қозғалтқыштар үшін қандай отын қолданылады?Газда жұмыс істейтін қозғалтқыштардың артықшылытары мен кемшіліктері қандай?Сұйытылған және сығымдалған газдарда жұмыс істейтін қозғал- тқыштарының қоректену жүйелерінің конструкцияларының ерекшеліктері қандай?СМГ жұмыс істеу үшін газбаллонды қондырғының жалпы құрылғы- сын түсіндіріңіз.СТГ жұмыс істеу үшін газбаллонды қондырғының жалпы құрылғы- сын түсіндіріңіз.СТГ газдизельді қондырғының жалпы құрылғысын түсіндіріңіз.Жеңіл автомобильдердің газбаллонды қондырғылардың жалпы құрылғысын түсіндіріңіз.8. Қандай аспаптар газберетін аппаратураға жатады?9. Газ араластырғыштың құрылғысы туралы айтып беріңіз.Газ редукторының жұмысы туралы айтып беріңіз.Газда қозғалтқыштың іске қосу мен жұмыстың ерекшеліктері неде?БӨЛІМ ІІАВТОКӨЛІК ҚҰРАЛДАРЫНЫҢ ЭЛЕКТРЖАБДЫҒЫ      9-ТАРАУЭЛЕКТРЖАБДЫҚТАУ ЖҮЙЕСІ Электржабдықтардың жалпы мәліметтері мен қағидалық сызбасы Автомобильдерде электр қуаты карбюраторлы қозғалтқыштың цилиндрлерінде жұмыс қоспасын іске қосу, қозғалтқышты стар- термен іске қосу, жарықтандыру аспаптарын қоректену, жарықтық және дыбыстық дабыл, бақылау-өлшемді, радиоқабылдау және электр құрылғылар, сонымен қатар қосымша электржабдықтар үшін қолданылады. Аталған тоқ тұтынушыларының электр қуатымен қо- ректену үшін автомобильдің электржабдықтау желісінде электржаб- дықтау жүйесі орнатылған. Ол тоқ қайнар көздерінен тұрады — тоқ тұтынушыларымен параллельді және өздері арасында қосылған ак- кумуляторлық батареялар және генераторлық қондырғы.Аккумуляторлық батарея стартер мен қозғалтқышты іске қосу кезінде іске қосу жүйесінің аспаптарын қоректену үшін, жұмыс істе- мейтін қозғалтқыш кезінде немесе генератор якорінің айналудың шамалы жиілігі кезінде тоқ тұтынушыларын қоректену үшін, гене- раторға жүктеме өзгерген кезде электржабдықтау желісінде қуаттың тұрақтылығын қолдау үшін арналған. Автомобильдерде қорғасын- ды-қышқылды аккумуляторлық батареяларды орнатады, себебі олар қозғалтқышты іске қосу кезінде үлкен күшпен разрядты тоқтарды (200...600 А) шыдайды.Генераторлық қондырғы иінді біліктің айналуының шамалы, ор- таша және жоғары жиілікпен қозғалтқыштың жұмыс істеуі кезінде аккумуляторлық батареяның зарядын және барлық тұтынушылар- дың қоректенуін қамтамасыз ететін автомобильдің электржабдықтау жүйесінде негізгі тоқ қайнар көзі болып табылады. Генераторлық қондырғыға генератор және тоқтың қажетті кернеу мен күшті ұстау үшін қызмет ететін қондырғылар кіреді.Қазіргі автомобильдерде 12 немесе 24 В номиналды кернеуімен электржабдықтың біржелілі жүйесінде ауыспалы тоқтың генератор- лары қолданылады.  Сурет 9.1. Автомобильдің электржабдығының принципиалды сызбанұсқасы:1 — аккумуляторлық батарея; 2 — генератор; 3 — кернеу реттеуіші; 4 — іске қо- суды сөндіргіш; 5 — стартер релесі; 6 — стартер; 7 — свеча; 8 — іске қосуды ретте- уіш; 9 — іске қосу катушкасы; 10, 20, 24 — термобиметаллды сақтандырғыштары; 11, 14, 16 — сәйкесінше отын деңгейі, салқындататын сұйықтықтың температурасы мен май қысымының көрсеткіштері; 12, 13, 17 — сәйкесінше отын деңгейі, салқын- дататын сұйықтықтың температурасы мен май қысымының датчигі; 15 — бұрылу көрсеткішінің бақылау лампасы; 18 — бұрылу көрсеткіштерінің ауыстырғышы; 19 — бұрылу көрсеткіштерінің реле-үзгіші; 21, 25 — алдыңғы фонарлар; 22, 23фаралар; 26 — фаралар жарығының ауыстырғышы; 27 — жарықтың орталық ауыстырғышы; 28 — ұзақ жарықтың бақылау лампасы; 29 — тежеу сигналдары- ның сөндіргіші; 30, 32 — артқы фонарьлар; 31 — нөмір белгісінің фонарі; 33 — дыбыстық дабыл; 34 — әйнекті тазартқыштың электрқозғалтқышы; 35 — әйнекті тзартқыштың электрқозғалтқыштың ауыстырғышы; 36 — дыбыстық дабылды қосу батырмасы Екінші сым корпус деп аталатының болып табылады («масса»)— рама мен тоқ қайнар көздерінің теріс полюстары қосылатын авто- мобильдің металды бөлшектері.Электр қуатын қайнар көздерден тоқтың тұтынушыларына беру үшін қосалқы құрылғылар мен коммутациялық аспаптардан, сымдардан тұратын электржабдықтау желісі қызмет етеді. Тоқтың қайнар көздердің және олардың тоқ тұтынушыларымен қосуы осы желіде орналасуы электржабдығының жалпы принципиалды сы- збанұсқасында көрсетілген (сурет 9.1). Осылайша, автомобиль тоқтың нәтижелі қайнар көздерімен, аспаптармен және автомобиль- дің электржабдығының құрылғыларымен электржабдықтаудың күр- делі жүйесімен қамтылған, олардың дұрыс жұмыс істеуі көбінесе автомобильдің сенімділігі толығымен тәуелді.Тоқтың тұтынушылары, олардың классификациясымен тағайындалуы Мақсатты тағайындалуы мен функционалды байланыстарына байланысты электр қуатын тұтынатын аспаптар мен құрылғылар автомобильдердің электржабдықтарының жалпы сызбанұсқасының құрама бөлшектері болып табылатын жүйелер мен топтарға бөлі- неді.Іске қосу жүйесі карбюраторлы қозғалтқыштың жұмысының барлық тәртіптерінде жұмыс қоспасының уақтылы жануы үшін тағайындалған. Жұмыс қоспасының үздіксіз жануына 10 000°С дей- ін разрядтың температурасын қамтамасыз ететін жоғары кернеулі тоқ жануының свечаларына келтіру жолымен қол жетеді. Қазіргі қозғалтқыштарының иінді біліктің айналуының жиілігі мен қысылу деңгейінің жоғарлауы искралық разрядтың қуаты свечаның элект- родтары арасында 25...40 МДж кем емес болғандағы жағдайға дей- ін жоғары кернеуінің ұл,аюын талап етеді. Бұл әртүрлі тәртіптегі қозғалтқыштың үздіксіз жұмысын және жеңіл іске қосылуын шарт- тайды.Карбюраторлы қозғалтқыштар үшін контактілі (классикалық) жүйемен қатар іске қосудың контактілі-транзисторлы және элек- тронды жүйелерді кең түрде қолданады.Іске қосу жүйесі қозғалтқыштың іске қосылуы кезінде иекті вал- дың айналуы үшін қызмет етеді. Оның іске қосылуын дайындау үшін жұмыс қоспасының қоспақалыптасу мен жану үшін қажетті жағдайлар жасалатын іске қосылатын жиіктілікпен иекті валдың айналуын қамтамасыз ету қажет. Осы мақсат үшін тұрақты тоқтың электрқозғалтқышы қызмет етеді — стартер, аккумуляторлы бата- реядан қоректенеді. Ол іске қосудың негізгі бөлігі болып табылады, оған сонымен қатар қозғалтқыштың іске қосу алдындағы жылы- ту құрылғылары жатады (электрофакелді құрылғы, сұйықтықты жылытқыштар, ауаны жылыту свечалары және т.б.). Стартер іске қосу кезінде қозғалтқыштың маховигімен тісті бағдарлама арқылы қосылады және иікті валдың айналуы үшін қажетті қуаттылықты бе- реді. Стартер автомобильде электр қуатын ең мықты тұтынушысы болып табылады.Бақылау-өлшеуіш аспаптарының тобы негізгі механизмдердің жұмысын және қозғалтқыштың жүйесін, және автомобильді то- лығымен бақылайтын аспаптарды өзіне қосады. Неғұрлым кең көр- сететін (шкальді-бағдарлы) және дабылды (жарықтық және дыбы- стық) аспаптар таралған.Көрсететін аспаптар майдың немесе ауаның қысымын, салқын- дататын сұйықтықтың температурасын, отын деңгейін, иікті валдың айналу жиіктілігін (тахометрлер), өткен жолды және қозғалу жыл- дамдығын (спидометрлер), тоқ күшін (амперметрлер) және қуатын (вольтметрлер) және т.б. өлшеу үшін қызмет етеді.Дабыл беретін аспаптар қозғалтқыштың механизмдерінің немесе автомобиль жүйелерінің жағдайы туралы жүргізушіге жарықтық не- месе дыбыстық дабылдарымен ақпаратты беру үшін тағайындалған (мысалы, салқындататаны сұйықтықтың асыра жылынуының, теже- уіш сұйықтықтың ағып кетуі және т.б. жарықтық индикациясы).Әрекет ету принципі бойынша бақылау-өлшеуіш аспаптар электр, магнитоэлектр, термоимпульсті және т.б. болып бөлінеді.Жарықтандыру және жарықтық дабылының аспаптары тәулік- тің қараңғы уақыты кезінде автомобильдің жүру жолын жарықтан- дыру, автомобильмен жасалатын маневрлер туралы жарықтық дабыл, сонымен қатар кузов салонының немесе кабинаның ішкі жа- рықтандыруы үшін қызмет етеді. Сыртқы жарықтық аспаптарға фа- ралар (жақын және алыс жарықтың фараларын, тұманға қарсы және қосымша қоса алғанда), алдыңғы, артқы және бүйәр фонарьлар, со- нымен қатар нөмір блегісін жарықтандыру фонарьлары жатады.Автобомильдердің қосымша электржабдықтау қосымша тағай- ындалуына ие. Оған әйнектазартқыштар, дыбыс дабылдары, комму- тациялық аспаптар (сақтандырғыштар, сөндіргіштер, сымдар), ку- зов пен кабинанының жылынуын және желдетуді қамтамасыз ететін электржабдықтар, сонымен қатар радио- және телеқатерлер деңгейін азайтатын (резисторлар, сүзгіштер, кедергілер және т.б.) жатады. Электржабдық жүйесінің жартылай өткізгішаспаптарыАвтомобильдердің электржабдықтау аспаптары мен аппарат- тарында алюминий немесе сурьма бар түрлі қоспалармен жарты- лай өткізгіштер үлкен орын алады. Қоспалар өткізуін арттыратын жартылайөткізгіштердің қарсылауын азайтады. Жартылай өткіз- гіштердің қасиеттерінің бірі (металдарға қарағанда) — температу- раның жоғарлауымен өзінің өткізгіштігін тез ұлғайту. Жартылай өтткізгіштердің басқа қасиеті — біржақты өткізгіші. Жартылай өт- кізгіштің үстіртіне кейбір металдардың (мысалы, индий, алюминий және т.б.) жағуы кезінде, метал мен жартылай өткізгіштің шегінде неғұрлым жұқа (0,01 мм) оқшаулағыш қабат, жабатын қабат деп ата- латын пайда болады.Жабатын қабат бір бағытта тоқты бос түрде өткізеду және тоқты кері бағытта келтірмейді. Бұл қасиет ауыспалы тоқты тұрақтыға ай- налдыру үшін қызмет ететін жартылай өткізгішті диодтарды дайын- дау кезінде кең қолданылады.Диод (сурет 9.2, а) — тек қана бір (тура) бағытта келтіретін екі- электродты жартылай өткізгішті аспап. Жартылай өткізгіштің кри- сталл 5 (кремний немесе германий) 6 метал корпусының түбіне жап- тастырады. Содан соң кристалға жақсы электрөткізуімен 4 метал қабатын жапсырады. Металл мен жартылай өткізгіштің қиылысу жерінде жабатын қабат пайда болады,     Сурет 9.2. Жартылай өткізгіштер құрылғысының сызбанұсқалары: диод (а) және транзистор (в) және олардың шартты белгілері, сәйкесінше (б, г):1 — шығаратын өткізгіш; 2 — қақпақ; 3 — герметизендіретін изолятор; 4, 7 — металдың электрсымды қабаты; 5 — жартылай өткізгіштің кристалы; 6 — корпус;8 — транзистор электроды; Э — эмиттер; К — коллектор; Б — база Ол бір (тура) бағытта Омның оныншы бөлшегіне тең болатын өте шамалы қарсыласуына ие, ал керісіншіде — жүздеген және де мыңдаған Ом. Герметизендерілетін изолятор 3 қақпақтан 2 шығара- тын өткізгішті 1 ажыратады.Стабилитрон — белгілі бір қуатта жабатын қабатты бұзбай кері (өткізбейтін) бағытта тоқты өткізу қасиеті бар кремнийлі диод.Транзистор (сурет 9.2, в) — үшэлектродты жартылай өткізгішті аспап. Транзистордың орташа электрод 8 жартылай өткізгіштің кри- сталынан (кремний немесе германий) жасалған, база (Б) деп атала- ды. Кристалдың екі жағына жақсы электр өткізуімен металл 7 (ин- дий және басқа) балқиды. Балқытылған қабаттар электродтар деп аталады. Олардың біреуін эмиттер (Э), ал басқасын — коллектор (К) деп атайды. База мен эмиттерден шығаратын өткізгіштер корпустан ажыратылған, ал коллектор транзистордың корпусымен қосылған. Корпусқа транзисторлардың басқа типтерінде эмиттер қосылуы мүмкін, ал коллектор және база корпустан ажыратылған.Транзисторлар, диодтар және стабилитрондарды іске қосудың транзисторлы жүйелерінде, генератор қуатының реттеуіштерінде, коммутаторларда, өлшеуіш және басқа да аспаптарда қолданады. Бақылау сұрақтары 1. Электржабдықтау жүйесінің негізгі аспаптарын атаңыз.Электржабдықтаудың принципиалды сызбанұсқасының негізгі құрамаларын атаңыз.Тоқтың негізгі тұтынушыларын және олардың тағайындалуын атаңыз.Үшэлектродты аспап – транзистор құрылғысы мен жұмысы туары айтып беріңіз.10-ТАРАУТОҚТЫҢ ҚУАТ КӨЗДЕРІ Аккумуляторлық батареялар Химялық үрдістер. Қарапайым қорғасынды-қышқылды аккуму- лятордың жұмыс қағидасы 10.1-суретте көрсетілген. Аккумуятор- дың электродтары 2, диэлектрикадан жасалған және электролитке толтырылған кіші бакте 1 орнатылған (25 – 30% күкірт қышқылы- ның ерітіндісі H S0 , бұл 1,25 – 1,31 г/см3 электролит тығыздығына2 4сәйкес келеді).Аккумуляторда химиялық үрдістердің нәтижесінде электр энер-гиясы жиналады. Тоқ заряды 1электродтар арасынан өткендеэлектр энергиясының химиялыққа қайта құрылу үрдісі болып өтеді, бұл аккумулатордың заряды деп аталады. Кері үрдісте химиялықэнергия электрлікке айналады және тоқ разряды 1 етеді, бұл үрдіс аккумулятордың разряды деп аталады.тұтынушығаАйталық, толық зарядталған аккумулятор бар, бұл жағдайда оң электродтың белсенді массасы қорғасын тотығы PbO , ретіндекөрі- неді, терісі – кеуекті қорғасын – Pb. Разряд және заряд үрдістері екеулік сульфатация теориясы арқылы түсіндіріледі, оң электродта разрядталу кезінде қорғасын қостотығының PbO қалпына келу нәти- жесіндежәне теріс электродта кеуекті қорғасынның Pb қышқылда-нуы барысында, екі электродта да бір нәтиженің – PbSO(қорғасынсульфатының) қалыптасуы орын алады    -сурет. Элементарлы аккумулятордың жұмыс істеу қағидасы.а – разряд үрдісі; б – заряд үрдісі, 1 – кіші бак; 2 – электродтар; 1 – разряд тоғы;1 – заряд тоғы.Разряд үрдісінің барысында электролиттегі судың мөлшері ұлға- яды, ал күкірт қышқылының мөлшері кемиді. Бұл жағдайда элек- тролиттің тығыздығы азаяды және электр қозғалтқыш күші (ЭҚК) төмендейді. Екі электродтың да бүкіл белсенді массасы қорғасын сульфатымен жабылғанда, ЭҚК нөлге тең болуы мүмкін. Бірақ тәжірибеде бұл жағдайға, аккумуляторды құрып алмау үшін, орын берілмейді.Сонымен, аккумулятордың разрядталу үрдісін келесідей хими- ялық теңдеумен сипаттауға болады:Зарядтау кезінде (10.1-сурет, б) аккумуляторды тұрақты тоқ көзі- не жалғайды. Зарядтау тоғының өту кезінде химиялық үрдістер кері бағытта жүре бастайды: теріс электродтың қорғасын сульфаты кеу- екті қорғасынға Pb, ал оң электодтың қорғасын сульфаты қорғасын- ның қосқышқылына PbO айналады. Электролиттегі судың мөлшері азаяды, ал күкірт қышқылының мөлшері көбейеді, яғни оның тығыздық мөлшері артады. Бұл үрдіс екі электродта да қорғасынсульфаты белсенді заттарға, Pb және PbSOайналмай жалғасабереді; бұл жағдайда ЭҚК максималды шамаға дейін өседі.Демек аккумулятор зарядының химиялық теңдеуін келесідей түр- де жазуға болады:Электролит Электролит+ – + –PbO+ 2H SO+ Pb = PbSO+ 2H O + PbSO .2 2 44 2 4Аккумулятор разрядталған Аккумулятор зарядталған Зарядтау үрдісінің барысында жалпақ тілікшелер (пластина) тү- стерін өзгертеді, оң жалпақ тілікшеашық-қоңыр түске енеді, ал теріс– ашық сұрға. Осымен қатар, зарядталуда және разрядталуда элек- тролиттің тығыздығы да өзгереді, оның шамасы бойынша аккумуля- тордың қуатталу дәрежесі туралы айтады.Разрядтың және зарядтың химиялық теңдеулерін салыстыру арқылы олардың бір бірімен барабар екендігіне көз жеткізуге болады, бірақ олардағы реакциялар әртүрлі бағыттарда жүреді. Мұндай хи- миялық реакцияны қайтарымды деп атайды және аккумулятордағы бүкіл үрдісті келесідей түрде жазуға мүмкіндік береді:Электролит Электролит+ – + –PbSO+ 2H O + PbSO= PbO+ 2H SO+ Pb .Аккумулятор разрядталған Аккумулятор зарядталған Аккумулятордың сипаттары. Аккумуляторлардың жұмыс қабілетін анықтайтын негізгі сипатты белгілеріне жататындар: электр қозғалтқыш күші, кернеу, сыйымдылық.Электр қозғалтқыш күші (ЭҚК) деп тоқ көздерінің бүкіл тұйықталған тізбек бойынша заряд бірліктерін алып өткенжұмысына тең шаманы атайды және ол Едеп белгіленеді. Олвольтпен (В) өлшенеді және қатпарлардың белсенді массасының химиялық қасиеттеріне және электролиттің тығыздығына тәуелді. Электролиттің температурасы ЭҚК шамасына қатты әсер етпейді, олтәжірибеде эмпирикалық формула бойынша анықталады Е= 0,84 +у, бұл жерде у – 15 °С, г/см3 кездегі электролиттің тығыздығы.Электролит тығыздығының өзгеруіне байланысты ЭҚК де шамасы 1,93 – 2,15 В шегінде өзгереді. Бірнеше тізбектеліп жалғасқан аккумуляторлардан тұрушы аккумуляторлық батареялардың ЭҚК Е= nЕ , бұл жерде n – аккумуляторлар саны.Аккумулятордың кернеуі деп оң және теріс жалпақ тілікшелердің (электродтар) әлеуеттіліктерінің сыртқы тұйықталған тізбектегі айырмашылығын атайды. Аккумулятор клеммаларындағы кернеу аккумулятордың өзіндегі кернеудің төмендеу шамасына, оның ішкі қарсылығымен себептелген, келетін оның ЭҚК басқаша болады. Разрядталуда кернеу аккумулятордың клеммаларында оның ЭҚК аз болады, зарядталуда – оның ЭҚК үлкен. Орташа алғанда аккумулятор клеммаларындағы кернеу шамамен 2 В деп есептеуге болады. Қабылданған электрмен жабдықтау жүйесіне сәйкес автомобилдегі кернеудіалуүшін,бірнешееківольттікаккумуляторлардыноминалды кернеуі 6, 12 немесе 24 В болатын батареяға біріктіреді.Аккумулятор батареясының сыйымдылығы, оның жұмыс істеу қаблетін сипаттайтын маңызды ұғымдардың бірі. Сыйымдылық дегеніміз электрдің белгілі бір мөлшері, оны толық зарядталған ба- тарея үздіксіз разрядталу барысында белгілі бір соңғы разрядталу кернеуіне дейін береді. Сыйымдылық С ампер-сағатпен (А-с) өлше-неді және ампердегі разрядтық тоқ күші 1мен сағаттық t уақыттағыразрядқа көбейтілуі арқыл анықталады: С = l t. Ол разрядтық тоқ күшіне, электролиттің тығыздығына және температурасына, жалпақ тілікшелердіңтүрінежәнереакцияғақатысушызаттардыңмөлшеріне (белсенді масса), яғни қолданылатын жалпақ тілікшелердің өлшемдеріне тәуелді.Аккумуляторлық батареяның сыйымдылығы оған кіретін ак- кумуляторларды параллель түрде жалғастырғанда олардың сый- ымдылықтарының сомасына тең, ал батареяның ЭҚК бір акку- мулятордың ЭҚК тең. Аккумуляторларды тізбектеп жалғағанда батареяның сыйымдылығы бір аккумулятордың сыйымдылығына тең, ЭҚК, батареяға кіретін аккумуляторлардың сомасына тең. Ба- тареяның номиналды сыйымдылығы 20 сағаттық разряд түзіміндеанықталады. Разряд тұрақты тоқта өткізілу керек 1= 0,05 С А(бұл жерде С– 20 сағаттық разряд түзіміндегі және электролиттің250С температурасындағы номиналды сыйымдылығы) және 6 вольттік батареяда 5,25 В және 12 вольттік батареяда10,5 В кернеу көрсеткіштеріне жеткенде тоқтатылуы керек.Разрядтық тоқ күшінің ұлғаюы батареяның сыйымдылығын азайтады, қозғалтқышты стартер арқылы қосқанда 3 – 6 есеге дейінтөмендейді, себебі, разрядтық тоқтың күші бұл жағдайда бірнеше жүз амперге дейін өседі.Электролиттің температурасы төменде- генде батареяның сыйымдылығы электролиттің жабысқақтығының арту нәтижесінде де кемиді. Бұл жағдайда химиялық үрдістердің өту жылдамдығы төмендейді және жалпақ тілікшелердің белсен- ді массасының тесіктеріне электролиттің енуі баяулайды. +180 С градустан – 50 С градусқа дейін температура шегінде батареяның сыйымдылығы бір градуста орташа алғанда 1% өзгереді.Аккумуляторлық батареяның құрылғысы. Қорғасынды- қышқылдыаккумуляторлықбатареяларүш,алтыжәнеонекіжекелеген аккумуляторлардан тұрады, олар өзара бір-бірімен тізбектеліп жалғасқан. Мұндай әр батарея (10.2-сурет) аккумуляторларға арналған бөліктері бар моноблоктан 3; тығындармен 5 жабылатын, құйылатын тесіктері бар қақпақтардан 4; теріс 14 және оң 17 жалпақ тіліктерден, сәйкесінше жартыблоктарға 7 және 13 жиналған; сепараторлардан 16; аккумуляторларды тізбектеп батареяға біріктіру үшін қызмет етуші, шығарушы ұштары және элементаралық жалғастырғыштары 8 бар тоқ жүргізгіш бареткалардан 12 тұрады.Аккумулятордың жалпақ тіліктері батареялардың ең жауапты бөлігі болып табылады және тор түрінде болады, оның ұяшықтары- на белсенді масса жағылады. Оң және теріс жалпақ тіліктердің тор- лары қорғасындық-сүрмелік қоспадан (94 % - Pb и 6 % - Sb) құйы- лады. Сүрменің қоспасы жалпақ тіліктердің құйылу сапаларын және беріктігін жоғарылатады. Сондай-ақ басқа да жалпақ тіліктер бар, олардағы торлар жасалатын қоспалардың құрамында сүрме (1,5 – 2%) төменгі деңгейде болады, бірақ жұмыс істеу мерзімі ұзартылған, қызмет көрсетілмейтін батареялар деп аталатындарда басқа қоспа- лардың мөлшері ұлғайтылған.Оң жалпақ тіліктердің белсенді массасы қорғасын жосасы Pb 03 4(ашық қызыл түстегі ұнтақ) және қорғасын глеті2 РЬО (қорғасын оксидінің сарғыш-қызыл түрінің техникалық атауы) болып табылады, ал терістер үшін – қорғасын ұнтағы, қорғасын глеті және арнайы кеңейткіштер қосылған күкірт қышқылының ерітіндісі. Жағып болған соң белсенді масса кептіріледі және торға қатты жабыса отырып қатаяды. Жалпақ тіліктер электролиті бар банкаларға отырғызылады, мұнда олар заводтық қалыпқа келтіріледі – электр тоғымен зарядталады, нәтижесінде жалпақ тіліктерге жағылған заттар, оң жалпақ тіліктердегілер қою-қоңыр түстегі қорғасынтотығына РЬ0айналады, ал теріс жалпақ тіліктегілер – ашық-сұртүстегі кеуекті қорғасынға Pb.Қалыптаудан соң жалпақ тіліктің сыртында тесіктер пай- да болады, нәтижесінде электролиттің белсенді заттармен жанасу беті, жалпақ тіліктердің көрініп тұрған беттерімен салыстырғанда, жүздеген есеге артады, бұл олардың сыйымдылығын берілген ша-  2 Глеті - қорғасын оксидінің сары-қызыл модификациясының техникалық атауы.  -сурет. Қорғасынды-қышқылды аккумуляторлы батарея.1 – моноблоктың бөліктері; 2 – қыстырма; 3 – моноблок; 4 – қақпақ, 5 – тығын; 6,9 – шығарушы ұштар; 7, 13 – жартыблоктар; 8 – элементаралық жалғастырғыштар; 10 – тойтарғыш; 11 – алдын ала сақтаушы қалқанша; 12 – токжүргізуші бареткалар; 14, 17 – теріс және оң жалпақ тіліктер сәйкесінше; 15 – призма; 16 – сепараторлар; 18 – қалдық камерасы.маға дейін жеткізі мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Қалыптау біткен соң жалпақ тіліктер зарядталған немесе разрядталған жағдайда қал- дырылуы мүмкін. Автомобилдерге, ереже бойынша, құрғақ заряд- талған жалпақ тіліктері бар батареялар орнатылады. Теріс және оң жалпақ тіліктері баретка-көпіршелер 12 арқылы жартыблок деп ата- латын топтарға бірігеді. Жарты блоктарда 7 теріс жалпақ тіліктердің біреуін артық қояды, себебі әр оң жалпақ тілік терістердің арасында тұру керек. Мұның себебі, оң жалпақ тіліктерге тоқ біржағынан ғана әсер ететін болса, онда олар тез бүрісіп қалады. Сепараторлар 16 – айырғыштар, оларды оң және сол жалпақ тіліктердің арасына орналастырады. Сепараторлар әртүрлі қарама-қарсылықтағы жалпақ тіліктердің арасына қойылады, олардың белсенді массасынан бөлінген бөлшектердің тоқ өткізгіш көпіршелерді құруын болдырмайды. Сепараторларды негізінен мипордан және мипластан дайындайды. Аккумулятордың жалпақ тіліктерін тұйықталудан жақсы сақтау үшін, сепараторлардың өлшемі жалпақ тіліктерге қарағанда біршама үлкен болады. Сепараторлардың бет жақтары электролиттің теріс жалпақ тіліктер жағынанн тегіс, ал оң жақтан қабырғалы болып келеді. Қабырғалы бет электролиттің оң жалпақ тіліктерге тез жетуін жақсартады, бұл аккумулятор стартерлік разряд түзімінде жұмыс істегенде өте маңызды.Аккумуляторлық батареялардың бөліктері электролитпен толты- рылады, ол химиялық таза күкірт қышқылынан және дистиллденгенсудан тұрады. Дистиллденген су болмаған жағдайда, шыны ыдысқа тікелейатмосфераныңөзіненжиналған, жаңбырнемесеқарсуынпай- далануға болады. Тығыздығы 1,83 г/см3 болатын күкірт қышқылын қолдану үшін дистиллденген сумен тығыздығы 1,40 – 1,45 г/см3 жеткенге дейін араластырады. Сонан соң электролиттің тығыздығын жылдың уақытына және ауданына, қай жерде аккумулятор батареясы пайдаланылуда, қарай қажетті шамаға төмендетеді.250 С келтірілген электролит тығыздығы толық зарядталған батарея үшін 1,23 – 1,30 г/см3 болу керек. Орталық аудандарда электролиттің тығыздығы жазғы және қысқы уақыттарда 1,27 г/ см3, ал оңтүстік аудандарда 1,25 г/см3 болу керек. Шеткі солтүстік аудандарда оны қыс кезінде 1,30 г/см3 дейін көтереді, ал жазда 1,27 г/ см3 дейін түсіреді. Батарея толығынан разрядталғанда электролиттің тығыздығы 0,15 – 0,17 г/см3 түседі.Электролитті керамикалық, эбониттік немесе басқа қышқылға төзімді ыдыста дайындау керек. Ыдысқа бірінші дистиллденген суды құяды, сонан соң күкірт қышқылын. Қоспаны әбден араласты- рады. Бұл кезде сақтану шараларын сақтау қажет, себебі электролит немесе одан да жаманы күкірт қышқылы теріге тисе ауыр күйіктерге әкеледі. Аккумуляторға құйылған электролиттің деңгейі сепаратор- лардың немесе алдын ала сақтаушы қалқаншалардың 11 жоғарғы жиектерінен 10 – 15 мм жоғары болуы керек. Автомобилді пайда- лану барысында электролиттің деңгейін қалпына жеткізу үшін тек дистиллденген суды немесе электролит құю қажет.Моноблок 3 – бұл бак, оның бөліктерінде аккумуляторлық ба- тареялардың жиналған жартыблоктары орнатылған. Оны эбонит- тен, асфальтопек пластмассасынан немесе термопластан жасайды. Беріктігін және қышқылға төзімділігін арттыру үшін моноблоктың бөліктеріне қышқылға төтейтін полихлорвинилді қыстырмаларды 2 тығыздап салады. Әр бөліктің түбінде призмалар 15 болад 15, оларға оң және теріс жалпақ тіліктер тіреледі. Бұл призмалардың арасын- да қалдық камерасы 18 құрылады, онда белсенді массаның, жұмыс барысындааккумуляторлық батереялардың жалпақ тіліктерінен түсетін, майда бөлшектері (шлам) жиналады.Монопблоктың әр бөлігі қақпақен 4 жабылады, оның электро- лит құятын және деңгейін тексеретін тесігі бар. Құю тесіктері жел- дететін тығынмен 5 жабылады, онда тойтарғыш бар, оның қызметі қозғалыс кезінде электролиттің сыртқа төгілуін болдырмау.Жекеле- ген аккумуляторлардың полюстік шығарымдарын элементаралық жалғастырғыштармен 8 тізбектеп біріктіреді, яғни бір аккумулятор- дың оң шығарымын басқасының теріс шығарымымен біріктіреді. Батареялардың шеткі шығарымдарына шығарушы ұштарды 6 дә- некерлейді, батареяның полюстерін белгілейтін «+», « – » белгілері тұрады. Оң полюстің шығарушы ұшы 9 диаметрінде теріс полюстің ұшына қарағанда үлкендеу болады.Батареялардың таңбалары қабылданған шартты белгілергесәйкес олардың түрлерін білдіреді. Батареялардың типтері мақ- сатымен, батареядағы аккумуляторлардың санымен, номиналды сыйымдылығымен сипатталады; олардың шартты белгілері жалға- стырғышта, моноблокта немесе қақпақта ретімен жазылған цифр- лардан және әріптерден тұрады. Мысалы, ЗИЛ-431410 автомобилін- де 6СТ-90ЭМН аккумуляторлық батареясы орнатылады. Бірінші таңбалау цифры батареядағы тізбектеліп біріктірілген аккумулятор- лар санын білдіреді, СТ әріптері – стартерлік түрдегі батареяны; 90 саны – батареяның ампер-сағаттағы номиналды сыйымдылығын, 20 сағаттық разрядталу түзімінде, ЭМ – моноблоктың (Э – эбонит, Т - термопласт) және сепараторлардың материалын (М – мипласт, Ш (С) – шыныталшық) белгілейді; Қ (Н) әрпі – батарея құрғақ за- рядталмаған, (Н – батарея несухозаряженная). Тағы да айтылатыны, тропикалық климаттық елдерге жіберілетін батареялардың шартты белгілерінде Т әрпі болу керек. Генератор құрылғылары Қазіргі автомобильдерге ауыспалы ток генераторлары орнатылады. Автомобиль қалыпты жұмыс істеу үшін токты тұтынуда қоректендірудің тұрақты кернеуі болуы тиіс, сондықтан генератор роторының айналу жиілігіне қатысты емес және қосылған тұтыну саны генератор кернеуі тұрақты болуы тиіс. Күш түсетін генератор кернеуі мен оны қорғауды тұрақты қолдауды кернеу реттегіш немесе реле-реттегіш деп аталатын аспап қамтамасыз етеді.Жол-климаттық жағдайға және автомобильді пайдалану режимі- не қарай 12В номиналды кернеуге есептелген, тұтынуды қоректен- діретін генератор кернеуі 13,2...15,5 В шегінде болуы тиіс.Ауыспалы ток генераторы үшфазалы, синхронды, электр магнитті қоздырғышы бар, генератормен салыстырғанда тұрақты тогы бар, оның металл сыйымдылығы мен габаритті өлшемдері аз. Осындай қуатта оның конструкциясы оңай және қызмет көрсету мерзімі ұзақтығымен ерекшеленді. Өндірілетін ток жиілігінің генератор роторының айналу жиілігіне шамалас болуын синхронды генератор деп атайды. Ауыспалы ток генераторының үлестік қуаты, яғни оның массабірлігінесайкелетінгенераторқуатытұрақтытокгенераторына қарағанда 2 есе көп. Бұл генератор жетегінің қатынас санын 2- есе ұлғайтуға қол жеткізеді, ауыспалы токта генератор қозғалтқышы бос жүру режимінде айналу жиілігі кезінде номиналды қуатынан 40%- ға дейін дамиды, аккумуляор батарейінің жағдайын жасқартуды, оның қызмет ету мерзімін көтеруді қамтамасыз етеді. Бұған қоса ауыспалы ток генераторы серия нөміріндегі айырмашылыққа қарамастан жеңіл және жүк автомобильдерінің көптеген модельдері тиісінше біріздендірілген және бірқатар өзара алмастыру детальдары (жетекті тегершік, қалақты аспабы, мойынтірегі және т.б) бар, алқондырғылары бойынша қағидатты өзгешеліктері жоқ.Ауыспалы ток генератор құрылғыларын ГАЗ-3307 жүк автомо- биліне орнатылатын Г250-ГЗ сериялы генератор мысалында қара- стырамыз. Генератордың кремний диодты түзеткіші бар үшфазалы 12-полюсті элеткр машинасы; желдетуі – ағынды. Статор, ротор, екі қақпағы, желдеткіші және жетекті тегершігі генератордың негізгі бөлігі (10.3, а сурет) болып табылады.7 статордың 18 қозғалмайтынорамасыбар, ЭҚКықпалдандырады, ал 8 ротор – 9 генератор орамасын қоздырады, оның көмегімен ротор айналу кезінде қозғалмалы электр магнитті өріс жасалады. Статор магнит жетекті болып табылады және электр техникалық болаттың жұқа табақтарынан жасалған, бір-бірінен оқшауланған. Статордың ішкі үстіңгі қабатында 17 он сегіз тісі бар, оған 19 үш фазалы орама орауыш орнатылады. Әрбір фаза бірінен кейін бірі қосылғыш алты орауышдан тұрады; фазалық орамалар бір-бірімен«жұлдыз» схемасы бойынша біріктірілген, ал олардың соңы 16түзегіш блоктың үш қосқышқа қосылған.8 ротор бір-біріне кигізілетін және он екі полюсты электр магнитті жүйе жасайтын тұмсық тәрізді болат ұштықтан тұрады. Төлкедегі 15 ұштық арасына 14 ротор валының бұдыр үстіңгі жағына орнатылған, қозддырғыш орамамен оратылған, соңы контактілі 4 шығыршыққа дәнекерленген. Ротор валы 1 және алюминий қорытпасынан дайындалған қақпаққа орналасқан екі шарлы мойынтірекпен 3 және 12 айналады.Екі қақпағының да кронштейні бар, ол генераторды қозғалтқышқа бекіту үшін және суыған генератордан желдеткішпен 11 кертік арқылы ауаны сорады.Артқы 10 қақпағы желдеткіш ременін реттеп тарту үшін созылмалыға бекітіледі. 1 алдыңғы қақпақта 6 щетка ұстағыш орнатылған, саңылауға 5 екі мыс-графитті щетка 4 контактті шығырға жапырылатын серіппе қойылады.Генераторда үш өткізгіш бар: оның бірі оң (+), өзгеге шунт (Ш) және үшінші корпус (-). Бір щетка генератор корпусына қосылған, ал өзгесі Ш оқшаулану өткізгіші. Ротор валы Г-250 (Г-250-Г3, Г-250-В2 жән т.б.) сериясына қарай 13 жетекші тегершікке отырғызылған және ремень етіп әртүрлі диаметрі мен қимасы бар, олар генератордың біріздендірілген параметрлерінің бірі.Генератор қалпының орамасы аккумуляторлы батареядан не- месе түзеткіштен тарайтын тұрақты токпен қоректендіріледі, оған өткізгіштері дәнекерленген. Ротор айналған кезде электр магнит- ті өрісінің полюстері статор орауышының айналымдары ауыспалы ЭҚК-нің әрбір фазасын ықпалдандырады. Генератормен өндірілетін ауыспалы ток алты кремний диодындағы үш фазалы екі жарты- лай кезеңді схема бойынша жинақталған тұрақты түзеткіш блокта қайта қасалад. Диодтар екіден 2 арнайы қырланған корпустағы үш секцияда орналасқан, 1 генератор қақпақта бекітілген.Генератор мен түзеткіш орамасы қосындыларының электр схема-   -сурет. Ауыспалы ток генераторыа-конструкция; 6-электр схемасы; 1,10 – генератор қақпағы; 2 –кремний дио- ды ның корпусы; 3,12 –мойынтірек; 4-контакті шығыршық; 5-мыс-графитті щетка; 6-щетка ұстағыш; 7-статор; 8-ротор; 9- қыдыру орамасы; 11- желдеткіш; 13- жетек тегершігі; 14-ротор білігі; 15-төлке; 16-орама соңы; 17-статор тісі; 18-статор орама- сы; 19-үшфазалы орама орауышы; «+» және «Ш» (шунт) – алдынды қақпақ өткіз- гіші сы 10.3 б –суретте көрсетілген. Түзеткіш блок аккумуляторлы бата- реясы бар генератор жетегінде тұрақты қосындыларды қамтамасыз етеді, оның диоды тек бір бағытта ток жібереді, генератор орамасы арқылы аккумулятор батарея разрядының генератор кернеуімен ак- кумулятор батареясының кернеуі аз мүмкіндігі жойылады. Кернеу реттегіші Тұрақты ток генераторымен бірге жұмыс істейтін вибрациялы реле-реттегішінің елеулі кемшілігі оларды ажырату кезеңінде контактілерарасындаұшқынболуыболыптабылады. Бұлконтактілеркүшті қышқылданып эрозия туғызады, салдарынан генератор кернеуі мен қуаты болады. Сондықтан қазіргі автомобильдерде жартылай бағыттағыш контактілі-транзисторлы және контактісіз- транзисторлы реле-реттегіші бар ауыспалы токтың генератор құрылғылары қолданылады. Жартылай бағыттағыш контактісіз- электронды реттегіштегі генераторды қыздыру ток күші жартылай бағыттағыш-транзисторлардың, эмиттерлі-коллеткорлы жетек көмегімен реттеледі, оған генераторы қыздыру орамасы қосылған.Контактісіз-электронды реттегіш жұмысының болмысы генера- тор клеммасындағы кернеу кезінде генераторды қыздыру орамасына қосылған транзистор шегі аз, ашық және қыздыру тогын өткізеді.Егер кернеу шекті мәнді көтереді, онда транзистор бекітіліп қала- ды және генераторды қыздыру орамасында ток күші бірден өзгереді.Бұл үрдіс үлкен жиілікпен өтеді және генератор кернеу тұрақты қалады.Мұндай реттегіштің кернеуі қағидатты схемада 10.4-суретте көрсетілген, оның жұмысы мынадай. Генератор кернеуі берілген көлемнен төмен, Д1 стабилитрон ток өткізбейді, дегенмен кернеу тұрақтандырғыш кернеуінен аз. Сонымен қатар Т1 транзистор жа- бық, онда ток жетек бойынша жүреді: «+» аккумулятор батарея- А ампермер - В3 ажыратқыш - резистор R5-диод Д2-резистор R6- «-» акумулятор батареясы. Сонымен қатар құрамында транзистор база- сы Т2-Т3 оң потенциалды болады және Т2 база-эмиттер транзистор және Т3 база-эмиттер транзистор жетегінде ток өтеді, Т2-Т3 құрамд транзистор ашық және аккумулятор батареясы минуспен генератор қыздыру орамасы жетегіне бірігеді.  -сурет. Кернеудің контакісіз-транзисторлы реттегішінің қағидатты элеткр схемасы:Д1-стабилизатор; Д2;Д3-диодтар; Т1, Т2,Т3-транзисторлар; R1- R6-резистор- лар; С1, С2-конденсаторлар; в1, в, Ш- реттегіш қысқшы; В3-ажыратқыш; А-ампер- метр; ОВ-генераторды өыздыру орамасы.Қыздыру орамасы тогының жетегі: «+» аккумулятор батарея- А ампермер –В3-ажыратқыш –В –қысым В-реттегіш – ОВ – генератор қоздыру орамасы – Ш реттегіш – Т2-Т3- «-» акумулятор батареясы құрамды транзисторға коллектор-эмиттерға өту.Генератор кернеуі берілген (13,5...15,0 В) мәнге жеткен кезде«ойық» (яғни қарсыласуы бірден төмендейді) Д1 стабилитрон және R1 резистор арқылы, Д1 Стабилитрон және Т1 эмиттер транзистор базасына өтеді де токты басқару өте бастайды. Т1 транзистор ашы- лады. Т1 транзистор Д2 диодтан және R6 резистордан тұратын же- текке қосылады, аз қарсыласу кезінде ток күші Т1 коллектор-эмит- тер ашық транзистор Д2 диод жетегіне өтеді және R6 резисторы бірден түседі. Базаның теріс потенциалы мен Т2-Т3 құрамды тран- зисторының эммитері тең болады және Т2-Т3 құрамды транзистор жабылады. Сонымен қатар, қыздыру орамасының жетегі үзіледі, генератор кернеуінің төмендеуіне әкеледі. Тұрақтандырғыштағы кернеу төмендейді, тұрақтандырғыш қарсыласуы ұлғаяды, ток ол арқылы өтпейді және Т1 жабылады, ал Т2-Т3 құрамды транзистор ашылады. С1 конденсатордан және R4 резистордан тұратын кері байланыс жетегі транзисторларды ашу мен жабуды тездетеді. Т2-Т3 құрамды транзистор жабылған кезде оның коллекторының оң потен- циалы және R4...С1 кері байланыс жетегі бойынша және Т1 база-э- миттер транзисторға өтуі көтеріледі, сондай-ақ R3 резистор арқылы Т1 транзисторды тез ашуға ықпал ететін ток импульсы әрекет етеді, Т2-Т3 жабық құрамды транзисторы тездетеді.С1 конденсатор қуатталады. Т2-Т3 құрамды транзистор ашылады, С1 конденсатор қуат алады және ток жетек бойынша С1-конденсатор- R4 резистор-коллектор-эмиттер-Т2-Т3-құрамды транзистор эмиттері- R3 резистор-эмиттер-Т1-база транзисторы- С1-конденсаторы Т1 транзисторынң тез жабылуына ықпал етеді, тиісінше Т2-Т3 құрамды транзисторының ашылуына ықпал етеді.Т2-Т3 құрамды транзисторын бекіту кезінде генераторды қыздыру орамасы жетегінде ток үзіледі және өз индукциясы ЭҚК ықпалдандырады.Осы ЭҚК әсерінен өз индукциясы ток құрылды, Т2 және Т3 транзисторларын ойыққа айналдырып Д3 өшіруші диод арқылы өтеді. С2 конденсатор сүзгі ролін орындайды.ЗИЛ-4314, -4333 жүк автомобильдері және ГАЗ жеңіл автомобильдері модельдері қатарындағы 32.3701 және 1601.3701 сериялы генераторлар орнатылады, 10.3-суретте берілген қондырғысы жағынан генератордан айтарлықтай айырмашылығы жоқ, бірақ 13.3702; 201.3702 типті кернеу контактісіз-электронды реттегіш жұмыс істейді. Осыған ұқсас мысал мұндай кернеу реттегіші ГАЗ-31029, -3110 «Волга» автомобильдеріне орнатылған 13.3702-01 сериялы реттегіш болып табылады. 13,4.14,7В шегіндегі генератор кернеуін қолдауды қамтамасыз етеді.Оның электронды схемасы R1, R2, R3, R4 резисторларынан, VD1 диодынан және VT2 транзисторынан, VT3 басқарушы   -сурет. 13.702-01 кернеудің электронды реттегішінің электр схемасы (ГАЗ-31029, -3110 «Волга» автомобильдері)1-кернеуді реттегіш; 2-ажыратқыш; 3-ток көрсеткіші; 4-аккумулятор батареясы; 5-генератор; R1 -R14- резисторлар; С1-С4-конденсаторлар; VD1, VD5, VD7, VD9–диодтар; VT2- VT4, VT6 VT8 - транзисторлар транзистордан, VT6 алдын-ала күшейткіштен, VT8 транзисторы бар шығу каскады мен VT4 транзисторы бар оны қорғау схемасынан тұратын өлшеу блогын (10.5-сурет) қамтиды. Бұнымен қатар автомобильді эксплуатациялау жағдайында реттегіш элементтері жұмысының әртүрлі режимдерін қамтамасыз ету үшін оған қосымша R5- R9, R12- R14 резисторлары, VD5, VD7, VD9 және С1, С3, С4 конденсаторлары қойылған.Генератор кернеуі кезінде VT2 транзистордың қолжетімді деңгейі төмен, VT3 VT8 транзистор жабық (қарсылығы эмиттер-коллектор өтуі бірнеше мың Ом құрайды), ал VT6 және VT8 ашық (қарсылығы эмиттер-коллектор 2 Ом-нан аспайды). Мұндай режим ең жоғарғы күш тогының өтуін генераторды қыздыру орамасы арқылы қамтамасыз етеді.Генератор роторының айналу жиілігінің ұлғаюы мөлшері бойынша кернеу шыққан кезде ұлғаяды. Генератор кернеуі нақты көлемге жеткенде VT2 транзисторы ашлады және VT6 және VT8 транзисторы жабылады. Бұл генераторды қыздыру орамасы ток өтуін қысқартады. Генератор кернеу төмендейді, VT2, VT3 транзисторларының жабылуына және VT6 және VT8 транзисторарының ашылуына әкеледі. Қыздыру орамасы бойынша ток қайтадан өте бастайды және генератор кернеуі көтеріле бастайды. Осылайша қздыру орамасында ток күші өзгере отырып, VT8 транзисторы автоматты түрде берілген шектен генератор кернеуін реттейді.Генераторды қыздыру жетегінде ток күші апатты жағдайда болған кезде VT8 транзисторының істен шығуын алдын-алу үшін (мысалы«+» шығуында «Ш» шығуы тұйықталады) схемада электр қорғауышкөзделген, ол былайшы жұмыс істейді. Генераторды қыздыру орамасы бойынша жұмыс тогының өтуі кезінде VT4 транзисторы жабқ жағдайда болады және VT6 және VT8 транзисторларының жұмыс режиміне әсер етеді.Апатты жағдайда генераторды қыздыру орамасы жетегінде кернеубірденұлғайғанкезде VT6, VT8 транзисторларколлекторында кернеу ипульсы С2 конденсаторы арқылы әсер ете отырып туындайды және VT3, VT4 транзисторларының кері байланыс жетегі оларды автоауытқу режиміне әкеледі және VT8 транзистор арқылы өтетін орташа ток күші бірден төмендейді, ол оны мезгілсіз бас тартудан сақтайды. Бақылау сұрақтары 1. Қорғасыннан жасалған аккумултор әрекеті қағидаты қандай?Стартерлі аккумулятор батарея қондырғыларын түсіндіріңіз?Қандай фактілер ЭДК, ішкі қарсыласуы мен аккумулятор кернеуін айқындайды?Аккумулятор батареялары қандай кейіпте таңбаланды?Г250-Г3 генератор қондрғылары схмасы бойынша және оның керне- удің контактісіз-транзисторлы реттегіші жұмысының қағидаттарын түсін- діріңіз?Жанасусыз кернеу – транзисторлы реттегіштің өағидатты схемасын түсіндіріңіз.13.3702-01 сериялы кернеу электронды-транзисторлы реттегіш жұ- мысының мәні неде?11-ТАРАУОТ АЛДЫРУ ЖҮЙЕСІ  От алдыру жүйесі туралы жалпы мәліметтер Қозғалтқыш тәртібіне сәйкес жұмыс қоспасының жалындауды қамтамасыз ететін барлық аспаптары мен қондырғыларының жинағы от алдыру жүйесі деп аталады. Аккумулятор батареялары немесе генераторлар электр энергиясының көзі болып табылатындықтан от алдыру жүйесі автомобильдерде кеңінен қолданылады. Олар өндіретін төмен кернеудегі ток жоғары кернеулі токқа айналады. Кейбір сәттерде жоғарғы кернеу от алдыру электродына әкеледі жне олардан электр ұшқыны туындайды, жұмыс қоспасы жалындайды. Суық қозғалтқыштағы от алдыру оттықтың ұшқындау ойығындағы қажетті кернеу кемінде 16 кВ болуы тиіс, ол от алдыру жүйесінің конструкциясы, оттық электроды, қысым, температура мен жұмыс қоспасының құрамы мен өзге де факторлар арасындағы ара қашықтыққа тәуелді. Ойық кернеуінің ең үлкен мәні (20 кВ аса) қозғалтқышты іске қосу кезінде күш түсу режимінде орнатылған ең азы (12 кВ-ға дейін). Бұдан өзге, от алу жүйесі қозғалтқыш жұмысының кез-келген режиміндегі шекте от алдырудан озу бұрышының өзгеруін қамтамасыз етеді. Осы жүйенің аппараттары мен аспаптары пайдалануда сенімді болуы тиіс, аз габаритті өлшемдері, массасы, техникалық қызмет көрсету кезінде жұмыстың көп емес көлемі, сондай-ақ рұқсат етілген нормадан аспайтын радио бөгелуін жасауы тиіс.От алдыру жүйесінің төменгі кернеуі ток жетегін үзу тәсілі бой- ынша контактілі (классикалық), контактілі-транзисторлы және кон- тактісіз (электронды-транзисторлы) болып бөлінеді.От алдырудың классикалық жүйесінің әрекет ету қағидаты. Төмен кернеулі токтың жоғарғы кернеулі токқа қайта айналуы және қозғалтқыш цилиндрі бойынша оны бөлуді батареяны от алды- рудың контакті жүйесінің мысалында қараймыз. Оған (11.1, а су- реті): 6 от алдыру орауышы, 5 конденсаторы бар 4 үзу-бөлу, 1 от алдыру оттығы, радиоқабылдағыш бөгетін төмендету үшін 2 бөгетті жою резисторлары, оталдырғшт ажыратқыш (кілті), 3 жетегі және 9 тиісінше жоғарғы әне төменгі кернеу, 10 аккумулятор батареясы. Төменде келтіріген аспаптардан басқа, батареяны от алдыру жүйесінің жұмысында 11 реленіні стартерге қосуға қатысады, 12 қозғалтқыш стартерін іске қосу кезінде 7 қосу резисторы үшін қызмет етеді.От алдыру орауышы 20 бірінші және 21 екінші орамаға оралған темір жұлдызша трансформаторды қамтиды (11.1, б –сурет). Көп емес саннан қалың сымнан тұратын бірінші орама (350-ге дейін)     -сурет. От алдырудың контактілі схемасы:а- аспаптардың орналасуы; б-төменгі және жоғарғы кернеу тогының жетегі; 1-от алдыру оттығы; 2,15 – бөгетті өшіргіш резисторлары; 3,9 – жоғарғы жіне төменгі кернеу сымы; 4-үзгіш-үлестіргіш; 5-конденсатор; -от алдыру орауышы; -үстеме ре- зистор; 8-от алдыруды ажыратқыш (кілт); 10-аккумулятор батареясы; 11- стартерге қосу релесі; 12-стартер; 13-үлестіргіш қақпағы; 14-ротор; 16-жұдырықша; 17-кон- татілер; 18-тұтқыш; 19-үзгіш клеммасы; 20,21 – бірінші және екінші орамасы; ВК, ВК-Б- от алдыру орауышының клеммасы; VA-арперметр. және аккумулятор баареясына қосылған төменгі кернеу тогының жетегін жасайды. Үлкен саннан (кемінде 18 000) жұқа сымнан тұратын орама жоғарғы кернеу ток жетегіне қосылған.Үзгіш от алдырудың жүрекше орауышынан өзгеретін магнитті ағын ток көзіне от алдыру орауышына 20 алғашқы орамаға мерзімдік қосылатын 1 контактіні айыру жолымен жүреді (11.1, б суретті қара).Қосылған от алдыру мен үзгіштің тұйықталған контактісі 17төменгі кернеу ток пайда болады.Төменгі кернеу ток жетегі батареяның оң шығуы амперметр- от алдыруды ажыратқыш 8 – ВК-Б орауышының клеммасы – 7 қосу резисторы – ВК клемма – 20 от алдыру орауышының бірінші орамасы – 19 үзгіш-иінтірек клеммасы-контактілер – 17 - корпус– батареяның теріс шығуы. Бірінші орама бойынша өтетін төменгі кернеу тогы екі ораманың айналымдарынан өтетін от алдыру ора- уышының жүрекшесінде магнитті өріс болады.16 айналмалы жұдырықшаның дөңесі 18 иінтірекке басқанда 17 контактіні ажыратады, төмен кернеулі жетек үзіледі және от алдыру орауышының жүрекшесі магниттен ажырайды, нәтижесінде 21 екінші орамада ЭҚК ықпалданады, магнит ағының бірден азаюынан 16...20 кв-ға жетеді. 14 ротор және жоғарғы кернеу тогының импульс бөлгішінің 13 қақпағының көмегімен кернеу қозғалтқыш жұмысының тәртібіне сәйке от алдыру оттығының электродына түсіп, ұшқын разрядын жасайды.Жоғарғы кернеу тогының жетегі: от алдыру орауышының 21 екінші орамасы – 15 бөгетті сөндіруші резистор – ротордың орталық электроды – 13 бөлгіш қақпағының жанындағы электрод – жоғарғыкернеу сымы – бөгетті тосқауылдаушы резистор 2 – 1 от алдыру оттығының орталық және жанындағы электроды – корпус – 10 аккумулятор батареясы – амперметр – 8 от алдыру ажыратқышы – қосу резисторы 7 – алғашқы орама 20 – 21 екнші орама.От алдыру орауышының екінші орамасындағы 17 контактіні ажрату кезінде өзін индукциялау ЭҚК ықпалданаы, 200.300В тең бо- лады, салдарынан төмен кернеу жетегінде өз индукциясы тогы туын- дайды. Өз индукциясы тогының кернеуі төменгі кернеу тогының бағытталуымен сәйкес келеді, сондықтан ол жүрекшенің магниттен ажыратылуына қарсы әрекет етеді, салдарынан от алдыру орауыш- сның екінші орамасындағы кернеу азаяды. Үзгіш контактіілерін ажырату кезінде өзін индукциялау тогы ұшқындауын тудырады, бұл контактіні эрозиялауға (жануына) әкеледі. Өзін индукциялау ЭҚК зиянды әрекетін жою үшін үзгіш контактілерге параллельді 5 кон- денсатор қосылады, сыйымдылығы 0,17.0,25 мкФ шегінде болуы мүмкін. Бірінші орамадағы өзін индукциялау тогын үзгіш контак- тілері ажыраған кезде конденсаорға бөлінеді және оған қуа береді, нәтижесінде контактілер арасында ұшқындау толығымен жойыла- ды. Конденсатор разрядының тогы контактілерді аырату кезінде қа- рама қарсы бағыттағы бірінші орама төмен кернеудегі ток арқылы өтеді, нәтижесінде от алдыру орауышының екінші орамасындағы кернеу күшейеді. От алдырудың контактілі-транзисторлы жүйесі Сығымдау деңгейі, цилиндр саны мен қозғалтқыштың иін білек айналу жиілігінің көтерілуімен от алдыру контакт жүйесі жеткілікті емес тұрақты жұмыс істейді. Мұндай жағдайда от алдыру жүйесінің қалыпты жұмысы үшін от алдыру орауышының екінші орамасының жоғарғы кернеуі қажет, төмен кернеулі токтың ұлғауын талап етеді. Алайда 3,5А-дан асатын ток күші ұлғайған кезде контактілердің ұшқындау туындайды. Бұдан өзге, иін білектің айналу жиілігінің ұлғаюынан және қозғалтқыш цилиндр санынан үзгіш контактілердің күшті дірілі болады, от алдыру орауышының екінші орамасының кернеуі төмендейді. Автомобильдерде көрсетілген кемшілікерді жою үшн контактілі-транзисторлы немесе от алдырудың жартылай өткізгіші элементтері бар контактісіз-транзисторлы жүйесі қолданылады, шамамен 25..30% от алдыру орауышының екінші орамасыныңкернеуіұлғаюыжәнеоталдыруоттығыныңэлектродары арасында ұшқын разряды энергиясын әжептәуір көтереді.От алдырудың контактілі-ранзисторлы жүйесінің құрылғылары. Конструктивтіоған 13 қосылғанүзгішібар ТК-102А(поз.І, 11.2-сурет) транзисторлы коммутатор, 15 бөлгіш, 5 от алдыру орауышы (Б114-Б типі), СЭ107 резистор блогы (поз.ІІ), сондай-ақ радиобөгет деңгейі төмендеу үшін құрылғы кіреді. Соңғысына бөлгіш қақпағында жәнеұшында орналасқан, 16 от адыру оттығы бар жоғары кернеу сымын қосатын бөгетті басушы 14 резистор жатады.Коммутатор 11 транзистордан, 9 стбилитроннан, 8диодтан, екі орамалы 12 транформатордан, 6 және 7 трансформатордан, 10 ре- зистордан тұрады. От алдыру орауышының бірінші орамасына Э эмиттер жетегі 11 транзистор қосылған, ал 13 үзгіш контактілері – Б базасы жетегіне қосылған. Брінші орама арқылы Б базасы тогы мен к транзистор коллекторы өтеді.Коммутатордың төрт шығу клеммалары бар, оның үшеуі М, К, Р-мен белгіленген, ал біреуінің белгісі жоқ. М клеммасы автомобиль корпусымен («масса») қосылған, Р клеммасы – үзгіштің жылжымалы контактісі бар, ал К клеммасы мен атаусызы – от алдыру орауышы-   -сурет. От алдырудың контактілі-транзисторлы жүйесінің схемасы1,2- стартер мен от алдырудың контактілі ажыратқышы; 3,4-СЭ107 типті үсте- ме резисторы; 5-от алдыру орауышы; 6,7-конденсаторлар; 8-диод; 9-стабилитрон; 10-резистор; 11-транзистор; 12-трансформатор; 13-үзгіш; 14-бөгетті өшіргіш рези- стор; 15-үлестіргіш; 16- от алдыру оттығы; к, Б, Э-транзистор электроды; І-М, К, Р клеммалары бар транзистор коммутаторы; ІІ-ВК-Б, ВК, К клеммалары бар үстеме резисторлар блогының бірінші орамасының соңымен қосылған. Контактілі-транзистор жүйесінің негізгі ерекшелігі үзгіш контактісі арқылы транзисторды басқару тогының күші бойынша өтеді. Сонымен қатар от алдыру ора- уышының бірінші орамасының тогы үзгіш контактілерісіз үзіледі, ал транзистордың эммитер-коллекторымен өтеді.От алдырудың контактілі-транзисторлы жүйесінің жұмысы. От алдырудың қосулы ажыратқышы кезінде (11.2-сурет) және контактілерді ажырату үзгіш 13 транзистор жабылады, эмиттер- базаға өткенде, яғни оны басқаруда ток болмайды. Корпусқа эмиттер- коллектор тогы өткенде көп қарсылық болғандықтан ток өтпейді.13 үзгіш контактілері от алу кезінде транзистор басқару жетегін- де ток өтеді, және транзистор ашылады. Сонымен қатар,төменгі кер- неулі токтың екі жетегі жасалады: транзисторды басқару тогының жетегі және төмен кернеулі жұмыс тогының жетегі.Басқару тогының жетегі (штрих белгілерімен көрсетілген): батареяны оң шығару амперметр— 2 от алдыруды ажыратқыш – ВК- Б-клемма – 3 және 4 қосу реисторларының К клеммасы – от алдыру орауышынң бірінші орамасы – коммутатор клеммасы – эмиттер- транзистор базасына өту электроды (Э-Б) – 12 үзгіш контактілер-13 корпус - батареяны теріс шығару. Ос жетектегі транзистор контактілерді желдетеді, транзистормен ток күшін басқаруды ампер (0,3..0,8А) оныншы үлесін құрайды, мысалы от алдыру классикалық жүйедегі контактілер арқылы өтетін ток күші 10-15 есе аз. Көрсетілген ток күші контактілер эрозиясына әсер етпейді және ұшқынд өшіруші конденсатор жүйесінен жойылуға қол жеткізеді.Токты басқаруды өту кезінде транзистордың эмиттер-коллекторға өтуге қарсылықты азайтады, ол ашылады және төмен кернеулі жұ- мыс тогының жетегіне қосылады.Төмен кернеулі ток жетегі: батареяны оң шығару –амперметр – от адыруы ажыратқыш – 3 және 4 қосу резисторлары ВК-Б мен К клеммы – 5 от алдыру орауышының бірінші орамасы – электродтар- 11 транзистор эмиттер- коллекторы – корпус – батареяны теріс шығару.Бірінші орамамен өтетін ток күші тұйықталған контакті жағдай- ына байланысты, яғни қозғалтқыш иін валының айналу жиілігі ең аз аналу жиілігі 7А дейінді құрайды, ең жоғарғы – А дейін төмендейді. Контактілерді ажырату кезінде транзисторды басқару жетегі үзіледі, база потенциалын көтеретін 12 испульсты трансформатор орама- сындағы ЭҚК ықпалданады, төменгі кернеу тогының жетегін қоса алғанда транзистор бірден жабылады. Бұл от алдыру орауышының бірінші орамасының магнитті өрісінің жойылуына әкеледіү Жой- ылатын магнитті өріс екінші орама кесіп өтіп 18-ден 30-ға дейінгі ЭҚК-і ықпалдандырады, ал бірінші орамада 80.100 В шегіндегі өзін индукциялау ЭҚК туындайды.Жоғарғы кернеу тогының жетегі: екінші орама – 14 бөгетті жоюшы резистор – 15 ротор бөлгіш – 16 от алдыру оттығы – екіншіорама. Бірінші ораманың өзін индукциялау тогы 7 конденсатор зарядына келеді, ЭҚК әрекетінен транзисторды қорғау жүреді, сонымен қатар жүк түсуі мен қызуы бірден азаяды. 6 Электролитті конденсатор кез-келген күш түсу кернеуінен транзисторды қорғайды (генератор орамасындағы қысқа тұйықталуы, кернеудің реттегішін реттеу және т.б.), от алдыру жүйесін қоректендіру жетегінде туындауы мүмкін.12 трансформатор транзисторды белсенді бекітілуін қамтамасыз етеді. Трансформаордың екінші орамасындағы үзгіштің контактілерін аырату кезінде ЭҚК ықпаданады, токты басқару бағытына қарама қар- сы бағыттағы эмиттер-базаға өу қоса берілген. Сонымен қатар, база потенциалы эмиттер поенциалынан көп болады (3 . 5 мкс), токтың ез жойылуын және от алдыру катукасының бірінші орамасындағы маг- нитті өрісті қамтамасыз етеді. Трансформатордың екінші орамасын- дағы энергия 10 резистордыды қыздыруға жұмсалады.Транзисторды 9 стабилитрон, параллельді қосылған от алды- ру орауышының бірінші орамасы тесілуден алдын-ала қорғау үшін қымет етеді. Стабилитронды тұрақтандыру кернеуі транзистордың эмиттер-коллектор учаскесінің қолжеімді кернеуі шегіне тәуелді және 80 В құрайды. Егер өз индукциясы ЭҚК көрсетілген мәннен аса, ста- билитронды жарып өтеді өз индукциясымен тартылған ЭҚК тогы 9 стабилитрон арқылы тұйықталады. 8 диод ток өтуіне стабилитрон арқылы от алдыру орауышның алғашқы орамасын тіке бағытта кедер- гі келтіреді.Қоршаған орта температурасы транзистор коммутаторының қа- лыпты жұмысы үшін 600С аспауы тиіс, ол жүргізуші кабинетіне орнатылады. От алдыру жүйесінің аппараттары құрылғылары От алдыру орауышы. От алдыру оттығындағы ұшқын аралығының ойығын қамтамасыз ететін төмен кернеулі токты жоғарғы кернеулі ток жасау үшін от алдыру орауышы қызмет етеді. Қазіргі от алдыру орауышларының олардың типіне қарамастан негізінен ұқсас қондырғылары бар және орамалық деректерімен, орама қосындысының схемасмен, қосымша қондырғыларының болуымен, арнайы тораптар конструкцияларымен және орнату өлшемдерімен ерекшеленеді. Бұнымен қоса, от алдыру орауышынан бас тарту неесе жөндегеннен кейін оларды қатаң түрде типі бойынша жинап алу қажет және арнап дайындалған сол моделді автомобильге ғана орнату қажет. От алдыру орауышы 2 тұтас тартылған болат қаптамадан, 13 карболитті қақпақтан, 4 8 алғашқы және екіні орамасы бар жұлдықзадан, 9 фарфор оқшаулағыштан, 5 серіппеден және жүрекшемен магнитті жетекпен бірге жасалатын 3 магнит өткізгіштен тұрады (11.3-сурет).   -сурет. От алдыру орауышы:1-контакті пластинасы; 2-қаптама; 3-магнит өткізгіш; 4-жүрекше; 5,14-диэлек- триктен жасалған құбыр; 6-екінші орама; 7-лак маталардан жасалған оқшаулағыш; 4-бірінші орама; 9-орауыш оқшаулағышы; 10-резистор оқшауғышы; 11-резистор; 12-нығыздалған шығыршық; 13-шығыршық; 15-серіппе; 16- латун ендірме; 17,19,20–жанындағы кемма; 18-орталық клемма; 21-резистор шинасы; ВК-резистор шина- сының жоғарғы вольтты клеммасы. 4 Жүрекше алғашқы жетекке ток келу кезінде магнит ағыны тез һзгеруіне ықпал ететін бұдырлы токтың азаюына арналған бірі бірі- нен оқшауланған тотқақтан қалыңдығы 0,5 мм электр техникалық болат пластинадан жинақталған.Жүрекше электр техникалық кар- тоннан жасалған 5 құбырдан тұрады, диаметрі 0,006...0,1 мм мыс сымнан жасалған көп айналмалары бар (18 000-41000)оған 6 екінші орама оралған,Екінші ораманың айналма қабаттарын оқшаулауды жақсар- ту үшін бір-бірінен конденсаторлы өағазбен бөлінген. Екінші ора- маның соңғы қабатына лакталған матадан 7 және кабельді қағаздан жасалған оқшаулағыш салады, сосын 8 бірінші ораманы диаметрі 0,72.1,35 мм (200-350 айналым) сыммен орайды. Бірінші ораманың аралық қабатын оқшаулауды кабельдік қағаздан жасайды, соңғы қа- батын да осы қағазбен жабады, бірақ бірнеше қбат етеді, кейін ора- уышға трансформатор болатынан дайындалған екі жартылай ци- линдрдан тұратын магнит өткізгіш орнатылады.4 жүрекше 2 қаптамадан 9 фарфор оқшаулағышпен және 12 ре- зеңке шығырмен нығыздалған 13 карболитті қақпақ көмегімен оқ- шауланады. Контактілі 1 пластина, 15с серіппе және латун ендірме көмегімен 18 жоғарғы кернеуе орталық клеммамен қосылады. Көр- сетілген детальдардың контактілі қарсыласуы диэлектриктен жа- салған 14 құбырмен қосымша оқшауланады. Орауышның ішкі қуы- сына трансформатор майы құйылады, ол оқшаулауды жақсартады және ораманы салқындатады.Карболитті қақпақтағы 13 от алдыру орауышының типне қарай екі немесе үш төменгі және бір жоғарғы кернеу орнласады. Тиісінше контактілі-транзисторлы жіне контактісіз-транзисторлы от алдыру жүйесіне арналған от алдыру орауышында Б114-Б және Б116 екі жанама, бір маркерлі К, өзгесі маркерсіз клемма бар. Осы клеммалар блок резисторлардың көмегімен транзистор коммутаторы клеммала- рына қосылады (см.11.2-сурет). ЗИЛ-131Н және ЗИЛ-431917 автомо- биль «Искра» от алдырудың контактісіз экрандалған жүйесінде ВК және Р екі өткізгіші бар Б118 саңылаусыз от алдыру орауышы орна- тылады. Өзге от алдыру орауышынан айырмашылығы оның екінші орамасының соңы орауыш корпусының ішінде қосылған. От алдыру орауышы 4902.3706 датчик-бөлгішпен, ТК200-01 транзисторлы ком- мутатормен және СЭ326 қосу резисторымен бірге жұмыс істейді. Б115, Б117 от алдыру орауышы мен от алдырудың өзге де клссика- лық жүйесінің 17, 19 және 20 үш жанама клеммасы бар (11.3-сурет- ті қара). 17 әне 19 клеммаға бірінші орама соңы апарылған. Екінші ораманың бірінің соңы біріншімен қосылған, ал екіншісі жоғарғы кернеулі 18 оратлық клеммаға шығарылған. 17 және 20 клеммалар арасында керамикалық оқшаулағышта орнатылған 11 сым үстеме резисторы қосылған. Қарсыласу резисторының көлемі 0,9...8 Ом ше- гінде өзгереді. 18 және 19 клеммалар маркерленбейді, ал 21 резистор қосылған 17 және 20 клеммалар ВК және ВК-Б маркерленеді.Резистор от алдыру орауышының жұмыс қабілетін көтереді және қозғалтқыштың стартерін іске қосуын жеңілдетеді. Қозғалтқыштың иінді білегінің аз айналу жиілігі кезінде үзгіш контактілері ұзақ уақыт тұйық жағдайда болады, сондықтан ток күші бірінші орамада жеткілікті жоғары мәні бар, резистор ысиды және оның қарсыласуы үлкен (5,6 Ом), салдарынан ток күші және от алдыру орауышының қызу мүмкіндігі азаяды. Иін білектің айналу жиілігі ұлғаюымен контактілердің тұйық жағдайы қысқарады, ток күші азаяды, рези- стор суыйды және оның қарсыласуы төмендейді. Қозғалтқышты ре- зистор стартерімен іске қосу тұйықталып әрекет етді және резистор- ды жанай тіп от алдыру орауышының бірінші орамасына ток түседі. Сондықтан стартерді қосқан кезде акумулятор батареясының керне- уі түсуіне қарамастан ток күші от алдыру орауышының бірінші ора- масында және екінші орама кернеуінде берілген көлемді сақтайды.От алдырудың контактілі-транзисторлы жүйесінде СЭ107 (11.2- суретті қара) резисторлардың ІІ үстеме блогы жинастырылған. Олар-дың біреуі (3 поз.) Б114-Б от алдыру орауышының бірінші орама жетегіне тұрақты қосылған, ал басқасы (поз.4) қозғалтқышты стар- тер іске қосу 1 контактіні тұйықтап ВК клеммасына өтпелі көпір арқылы тұйықталады. Осылайша, тартерді қоректендіру кезінде ак- кумулятор батареясының кернеуі азаяды.От алдыруды үлестіруші. Төменгі кернеу жетегін кезең-кезеңімен үзу және жоғарғы кернеулі токты от алдыру оттығына тарту үшін қозғалтқыштың жұмыс тәртібіне сәйкес бір аспапқа біріктірілген үзгіш пен үлестіргіш болады, оны от алдыруды үлестіргіш деп атайды. От алдыру бөлгішіне ортадан тепкіш пен вакуумды реттегіш кіреді, сондай-ақ бензиннің октан санына қарай қозғалтқыш жүмысының режимін өзгерту кезінде от алдыруды түзетуді октан- түзеткіш қамтамасыз етеді. От алдырудың контактілі-транзисторлы және контактісіз жүйесінде қолданылатын үзгіш үлестіргіш қолданылады, ұшқын өшіргіш конденсаторы жоқ.ЗИЛ қатарына жататын автомобильдердің карбюратор қозғал- тқышында орнатылған от алдырудың контактілі-транзисторлы жүй- есінде жұмыс істейтін 46.3706 от алдыруды үлестіру кеңінен қолда- нылады.  -сурет. 46.3706 от алдыру үлестіргіші1-жетек валигі; 2-жылжымайтын пластина; 3-жылжымалы дик; 4-ротор; 5-клем- масы бар қақпақ; 6-орталық электрод; 8-орталық электрод бұрышы; 9-қақпақ ілмегі; 10,12- инерциялы және вакуумды реттегіш; 11-корпус; 13-тартқыш; 14-октан-тү- зеткіш, 15-эксорталық; 16-орақтәрізді пластина; 17-платина серіппесі; 18-істік; 19-тұтқыш; 20-құйма қалып; 21, 22-жылжымалы және жылжымайтын контактілер; 23-майсауыт (фильц) 24-клемма; 24-октан-реттегіш жұдырықша.46.3706 От алдыруды бөлу (11.4 сурет) 11 корпусы бар, онда үз- гіші бар үлестіруші, 1 жетекті валик, 10 ж инерциялы 12 вакуумды реттегіш, сонжай-ақ 14 октан-түзеткіш орнатылған. Корпуста орна- тылған 1 жетектегі валик екі мыс-графитті төлкеде айналады. Ва- ликтің жоғарғы аяғында 25 сегізқырлы құлақты төлке орнатылған, ол 23 май көмегімен майланып отырады.Корпустың орта бөлігіндегі үзгіш былай орналасқан. Жылжымайтын 2 пластинадағы шар-мойынтірекке жылымалы 3 дискке орнатылған, ол құлақ өсі айналасында 13 вакуумды реттегішті күшпен айналдыруы мүмкін. 22 бағанда орнатылған жылжымайтын контакт 18 жылжымалы дисктің істікте орақ тәрізді 16 пластинаға бекітіледі. Осы істікте корпустан оқшауланған 21 жылжымалы контактісі бар кішкене тұтқш орналасқан. Тұтқышқа 17 пластиналы серіппе әсер етеді, салдарынан контактілер тұрақты тұйықталуы мүмкін.Тұтқыш пен жылжымалы контакт 24 клеммамен қосылған, оған от алдыру орауышының бірінші орамасының клеммасының сымы қосылады. 1 жетектегі валик айналған кезде дөңес жылжымалы рычагтың 20 құйма қалпынан асып контактілер 25 құлақтан ажыратылады. Құлақтың қырларының саны қозғалтқыш цииндр санына тең, ал оның айналу жиілігі үлестіруші иінтірек анау жиілігіне тең. Қолжетімді саңылаумен үзгіш контактілер арасы 0,35...0,45 мм шегінде болуы тиіс. Саңылау 15 эксценрика көмегімен реттеледі, 18 бұдыр айналасы 16 орақ тәрізді пластинаны айналдырып, саңылау мен контактілер арасын өзгертеді.Жоғарғы кернеулі ток үлестіргішке 4 ток тарату пластинасыбар сымдар мен роторға арналған клеммасы карболитті қақпақ жатады. Қақпақ 11 корпус 9 үзгіш ілгегіне бекітіледі, ал ротор жетегі бүйіржағына кигізіліп, онымен бірге айналады. 6 орталық электрод ұяшығына от алдыру ктушкасы екінші орамасы бар 4 ротордың 8 ток тарату түйірі арқылы қосатын жоғарғы кернеулі сым қойылады.7 жанындағы электрод ұяшығына от алдыру оттығына сым орнатылады.От алдыру орауышынан жоғрғы кернеу ток контакілеріні ажырату сәтінде оттыққа орталық электрод, бұрықтық контакт, ротордың ток тарату пластинасы, жанындағы электрод пен от алдыру оттығының сымы арқылы түседі.19.3706 және 24.3706 датчик-үлестірушілер. От алдыру контактісіз-транзисторлы жүйесінің датчикері транзисторлы коммутаторды басқару үшін қызмет етеді, сондай-ақ жоғарғы кернеулі токтың импульстарын оттықтарға үлестіру үшін және от алдыруды автоматты реттеу иінді біліктің жиі айналуына және қозғалтқшқа жүк түсуіне байланысты.19.3706 датчик-үлестіруші ЗМЗ-4061, -4063 ГАЗ-3302 «ГА- Зель» автомобилінің төрт цилиндрлі қозғалтқышына және оның модификациясына орнатылады, ал датчик 24.3706 үлестіруші ГАЗ-                                     -сурет. 24.3706 датчик-үлестіруші:а-конструктор; б-негізгі бөлігі; 1-пластина октан-реттегіш; 2-корпус; 3-қақпақты майсауыт; 4-өткізгіш; 5-вакуумды реттегіш; 6-үлестіруші қақпағы; 7-жылжымалы бұрышы; 8,9-электроды; 10-ток тарату жүгіртпесі; 11-төлке; 12-статор; 13-тірек; 14,16-шайқау мойынтірегі; 15-ортадан тепкіш реттегіші; 17-валик; 18-сырғанау мойынтірегі; 19- жетек шипі; 20-белгі; 21-ротор; 22,24-әшекейлі пастина; 23-орама; 25,27-полюсті оқсауыт; 26-тұрақты магнит3307 жүк автомобилінің ЗМЗ-511 сегіз цилиндрлі қозғалтқышына орнатылады. Мысал ретінде 24.3706 (11.5-сурет) үлестіргішті қарайық. Ол 12 стартері бар магнитті электрлі датчик пен 21 ротор,15 ортадан тепкіш реттегіш, 5 вакуумды реттегішті қамтиды. 2 корпустың төменгі бөлгіне от алдыру сәтін қолмен реттеуге 1 октан- түзекіш пастина мен қозғалтқышқа датчик-үлестіргіш бекітіліп орнатылған.21 датчик роторы көпполюсті шығыршық тұрақты 26 магнитке екі жағынан сегіз полюсті 25 және 27 шеңбермен қысылған және 11 төлкеге қаты бекітлген. Төлкенің жоғарғы бөлігіне ток таратуға жоғарғы вольтті үлестіргіш 10 жүгірткіш орнатылған, ал төлкенің төменгі жағына паз орнатлған, ол өзге төлкеге дөңес қосылған, ро- тордың шылбыр пластинасына қатты бекітілген.12 датчик статорының 23 орамасы бар, ол өзара тойтармамен қо- сылып 22 және 24 әшекейлі пласина жасалған оқсауытқа қадалған. Сонымен қатар бір пластина тістегішіне өзге тістері кіріп, магнит өткізгіш жүйе жасады. Статор коммутатор транзисторына қосылған корпустағы 4 бір оқшауланған өткізгіші бар, ал екінші орама соңы корпусқа («массаға») байланысты. 12 статор 13 тірек көмегімен 14 мойынтіректің ішкі саңылауымен қатты қосылып, жылжымалы пластинаға бекітілген, ал оның сыртқы аңылауы 2 корпусқа қозғал- мастай етіп бекітілген. 5 вакуумды реттегіштің тартылуы ротор ста- тор бұралуын қамтамасыз ете отырып, топсалы жылжымалы пла- стинаға қосылады.Жоғарғы кернеулі ток үлестіруге тоғыз өткізгіші бар 6 карболитті қақпақ жатады. Ішкі жағынан оралық өткізгіште 8...15 кОм белсенді қарсыласуы бар 7 жылжымалы бұрыш орнатылған, радио дірілінің жойылуына ықпал етеді. Бұрышы контактпен орталық өткізгіштің 9 электрод арасындағы 10 ток таратушы жүгіртпесін қамтамасыз етеді, от алдыру оттығы бар жоғары кернеулі сым қосындыларын қамтамасыз етеді.Датчик – үлестіруші жетегі 19 шип арқылы жүргізіледі, 17 валикке бекітілген. Корпуста 18 мойынтіректі, 17 валикті және 16 тіректік мойынтіректі томалақтап майлау үшін орнатылған. Датчик статоры мен роторында от алдыруда алға шығудың бастапқы бұрышын орнау үшін 20 белгі салынған. Контактісіз жүйеде от алдырудың классикалық жүйесінен айырмашылығы контакіні айыру басталуын емес ал от алдыру оттығынан ұшқындау пада болуын бақылайды. Көрсетілген белгілер иінді білік орналасуы мен қозғалтқыштың бірінші цилиндрінде ұшқын пада болудың тиісті сәтіне сай келуі тиіс.От алдыру оттығы. Бензин және газ қозғалтқышының жану камераларында ұшқын разрядын жасауға от алдыру оттығы қызмет етеді. Оның конструкциясынан, сондай-ақ дұрыс таңдау от алдыру мен қозғалтқыш жүйесі жұмысының беріктігіне байланысты.Оттық (11.6, а сурет) 8 жанама электроды, ток өткізгіш әйнекнемесе 3 термоқымтағы, жылу конусы бар 2 оқшаулағыштан, және 5 қымтайтын төсегіші мен 7 орталық электроды бар корпустан тұрады. От алдыру оттығы корпустың төменгі жағындағы бұранда көмегімен блок басына орнатылады, 6 төсегіш көмегімен нығыздалады.Жоғарғы кернеу сымы 1 контактілі сомын отыққа қосылады. Ол радиобөгелуін жою үшін резистормен бөгелуін өшіруге орнатылған ұштықпен жабдықталған болуы мүмкін.От алдыру оттығының жылу сапасының негізгі сипатамасы қорытқыш сан болып табылады, өзге көздерге – оттықтың, клапан, поршеннің қызған бөлігіне қарағанда жұмыс қоспасының қорытқыш от алуын қамтамасыз ететін арнайы қондырғыда анықталады. Қорытқыш от алдыру 875...9250С шегіндегі температура кезінде туындайды, отын деонациясын, қозғалтқыштың қызуын және оның қуатын төмендеуін тудырады. Қорытқыш санының мынадай қатары бегіленген: 8, 11, 14, 17, 20, 23, 26. Қорытқыш саны аз болған сайын, оттығы қорытқыш от алдыруы артады.Қорытқыш сан турал от алдыру оттығының 9 жылу конусының һ ұзындығынан білуге болады. Қзынша келген конус бар оттықтың қорытқыш саны аз болады, сонықтан оқшаулағыштан корпусқа аз жылу беру бар, оны ыстық деп атайды. Қысқа конус оттығы (11.6, б сурет) қорытқыш саны көп, оқшаулағыштан жылу жақсы бөінеді,      – сурет. От алдыру оттығы:а-ыстық; 6 – суық; в-оқшаулағыштың әртүрлі орнын қыздыру температурасы; 1-контактілі сомын; 2-оқшаулағыш; 3- термотұшалау; 7-орталық элеткрод; 8-жа- нындағы элеткрод; 9-жылу конусы; һ-жылу конусының ұзындығы.яғни жықсы жылу беріледі, сондықтан оны суық деп атайды. Оттық салқын болған сайын, оның қорытқыш саны жоғары.Оттықтың жылу балансында (11.6, в суреті) жылудың негізгі үлесі жұмыс қоспасының жалындауына (20.25%) және 9 жылу конусын жылытуға кетеді, 0,6.0,9 мм оттық электродтар арасындағы ықтимал жылу саңылауының температурасы 6500С-қа жетуі мүмкін. Қалған жылу корпусты, оқшаулағышты, орталық электроды жылытуға жұмсалады, температура 200, 4000С шегінде.Оттықты маркерлеу. Отандық өнндірістің барлық оттығы корпустың бұрап кіргзу бұрандасы бар бөлшектенбейтін конструкциясы бар. Оттықтың шартты белгілерінде әріптік-сандық маркерлеу қабылданған, мысалы, А11НТ, А20ДВ, М8Т. Мұнда маркерлеуде бірінші А әрпі М14*1,25 бұрандасына немесе М – М18*1,5 бұрандасына сәйкес келеді; бірінші әріптен кейінгі бір немесе екі қорытқыш санды (11,20, 8) көрсетеді, ал келесі саннан кейінгі әріп – корпустың бұрандалы бөлігіндегі ұзындығы: Н=11 мм; Д=19 мм; В- оқшаулағыштыңжылуконусынкүдірейткенкездекорпус бүйіржағы; Т–оқшаулағш-орталық электродтың термоцементпен қосындысының тұмшалануы. 11. 4. Контактісіз оталдыру жүйесі (ЗИЛ-131Н, -431917; «Урал-4320»; ГАЗ- 3307, -33-08 «Садко»және басқа) ауыр жүкті машиналарының модельдерінде және жеңіл көлікті машиналарда (ГАЗ-3102, -3110 «Волга»; ВАЗ -2109, -2110 және басқа) контактысыз оталдыру жүйесі орн атылған.Оталдыру жүйесінің түбегейлі ерекшілігі ұшқынды разряд цилиндрге берілген кезде электрлік дабыл (ЭҚК импульсі) соққан кезде магнитэлектрлік немесе жартылай өткізгіш тетікпен, транзистрлік коммутатормен және жоғары вольтті таратушымен оталдыру. Тетік фазалы ауыспа- лы токтың генераторы, тұрақты магниттің роторы және айналмалы орамдағы стартор, конструктивті біріккен тарауыштан тұрады.Осындай оталдыру типті мысалы контактысыз оталдыру жүйесі болып есептеледі (11.7 сурет), ауыр жүкті жартылай өткізгіш машиналарына (ЗИЛ, ГАЗ, «Урал» және басқалар) қондырылады және өзіне электронды коммутатор 1, таратушы тетік 5, ал электр магниттік тетіктен 3 тұрады және таратушыдан 4, оталдыру орауышы 2 қосымша резисторлармен және оталдыру балауызымен бөгеуілді басушы резисторлар 6 қосады. Электрондық коммутатор 1 екі каскадтан тұрады: VТ1, VТ2, VТ3 транзисторында құрастылған және VТ4 транзистріне шығушы. VТ4 коллектор транзисторының шынжырына Б116 оталдыру орауышы қосылған, Б114 дәл сондай контактілік-транзисторлық оталдыру жүйесіндегі орауышы және одан айырмашалығы негізінде оралу мәліметтері. Қосымша резистор 10 катушкалар Б116 металл корпусте орналасқан, ішіндеекі нихромдықталған секциялар бар. Электронды коммутатор қырлы металл корпусте қондырылған және үш шығысы бар. К3 – сыртқа шығатын оталдыру орауышын қосуға «+» қосымша регистор «+» шығарушымен қосу. Д-таратушы тетіктің шығуымен қосу.Контактысыз оталдыру жүйелерінің жұмысы. Қозғалтқышты іске қосу алдында оталдыру сөндіргіші 8 транзистор VТ1 жабық, себебі эмиттер диод VD1 арқылы базаға қосылған, яғни олардың бірдей ішкі мүмкіндігі бар. VТ1 транзисторы жабық болған кезде VТ2 тран- зисторы ашылады, себебі оның базасы R5, R6 резисторы арқылы VD6 диоды батареямен 9 қосылған эмиттерге қарағанда жөнді мүмкіншілігі бар. Осы кезде шынжырмен өтетін бағыттаушы ток пайда болады: батареяның ойдағыдай шығуы – оталдыру сөндіргіші қосымша резистор – коммутаторларды дұрыс шығару диод VD6 - резисторлар R6 және R5 базаның ауысуы – транзистор эмиттері Уˆ- резисторлары R10 және R11 – корпус – батареяның теріс шығуы.Өтетін бағыттаушы тогі транзистор VТ3 базасында дұрыс мүмкіншілік береді, соңынан ол ашылады және ток эмиттері коллектормен ауысып өтеді. VТ3 эмиттер транзисторының тогі, VТ4 шығатын транзисторын ашады, эмиттерлі – коллекторлық ауысу алғашқы оралған оталдыру орауышына жүйелі қосылғпн, төменгі күш шынжыры пайда болады, батареяның дұрыс шығуы – оталдыру сөндіргіші – қосымша резистор – алғашқы оралған - диод VD7 – эмиттердің ауысуы транзистор VТ4 – коллекторы – корпус– батареяның теріс шығуы. Осы кезде оталдыру орауышының оралуында электромагниттік өріс пайда болады.  сурет. Контактысыз транзисторлық оталдыру жүйесі:1- элет онды коммутатор; 2 - оталдыру орауышы; 3 - электромагниттік тетік; 4 - таратушы; 5 - таратушы тетік жиынтығы; 6 – бөгеуілді басатын резистор; 7 - балауыздар; 8 - оталдыру сөндіргіші; 9 - аккумуляторлық батарея; 10 - қосымша резисторлар блогі; С1 - С8 - конденсаттар; R1- R10 – резисторлар; VТ1 - VТ4 - тран- зисторлар; VD1 - VD7 - диодтар; К, С, «+» - резисторлардың шығару блогі; Д, К3,«+» коммутаторларды шығаруЭлектромагниттік тетікте 3 қозғалтқышты іске қосқан кезде ауыспалы синусоидальдық кернеу тогі пайда болады, транзисторлық коммутаторға Д жіберіледі, диод VD1 резистор R1 және әрі қарай транзистор VТ1 базасына жіберіледі. Жартылай толқын тетігінің ойдағыдай ең жоғарғы мүмкіндігіне жеткен кезде, сондықтан VТ1 транзистор базасы ең соңынан ашылады. Осыған орай шынжыр бойынша өтетін ток: тетік орамы-диод VD1- резистор R1- базаның өтуі- транзистор эмиттері VТ1- корпус – тетік орамы, транзистор базасының тогін нөлге дейін төмендеті, және ол бекітіліп қалады, оның бекітілуі транзисторлер VТ3 және VТ4, бекітілуіне әкеледі, демек, алғашқы орамдағы катушканың оталуы күрт азаяды, ал екінші орамда жоғарғы кернеу пайда болады, тарату арқылы оталдыру балауызына жеткізеді, ұшқынды және жұмыс қоспасының тұтануын тудырады.Жоғарғы кернеу тогінің жартылай толқын 3 импульсі жоғалнан кейін VТ1 транзисторын бекітіп тастайды, VТ2 транзисторын қосады. VТ2 транзисторының ашылуы автоматты түрде VТ3 транзисторының ашылуы, сонымен қатар VТ4 шығу транзисторы ашылады, осы айтылған процесс қайталанады.Ауысу тәртібі бойынша айналу тетігінің жиілігі ең соңғы мағынасына жетуі мүмкін, ЭҚК импульс амплитудасы VТ1 трвнзисторының мезгілінен бұрын ашылуына әсер етеді, оталу бұрышының қажетсіз ұлғаюын тудырады. Осы кемшілікті жою үшін база шынжырына резистор R7 конденсатор С3 және диод D3 қосылады. Алғашқы оталу кезіндегі қадымды орнына келтіру үшін, бірінші цилиндр поршені ВМТ ішінде, роторда және статорда болады, белгілері (қауіп-қатер) бар. Олардың үйлесуі контактілердің ажырауының басталуына дәл келуі (контактілік транзисторлық оталу жүйесіне сәйкес).Жұмыстың жағдайын жақсарту кезінде және коммутатордың сенімділігі өзіне қосымша элементтерді қосады. R7 резисторының және С6 конденсатордың көмегімен шынжыр пайда болады, осы дұрыс жартылай ток алғашқы орам оталу өзиндукциясы VТ1 транзистор базасына түседі, оның ашылу процессін тездетеді. Стабилитрон VD5 және конденсатор С7 транзистор каскадтарын жоғарғытоккернеуініңтолқуынанқорғайды, алдиод VD7 транзистор VТ4 токтың кері қарама-қарсылығынан қорғайды. С4 және С5 конденсаттары транзисторлік эмиттерінің базасының VТ3 ауысуын шамадан тыс жылудан қорғайды VD2, VD3 стабилизаторлары және R2, R3 резисторлары коммутатор каскадтарын жоғарғы кернеу тогінің негізін қорғауға болысады, Диод VD6 коммутаторға қарама- қарсы керілігін жібермейді, ал С1,С2 конденсаттары каскадтардың шынжыр қорегін кернеу пульсациясын азайтады. R8, R10, R11 резисторлары өзара базамен қосылған, VТ2,VТ3 және VТ4 эмиттер транзистерлері, осы транзисторлардың коллектор – эмиттеріне ауысуындағы кернеудің тұрақтығын қамтамасыз етеді. R12резисторы және С8 конденсаторы VТ4 транзисторының ауыспалы түзімдегі жұмысында жабылу кезіндегі шығу қуаттылығын төмендеті. 11.5. От алудың алдын-алу Оталу кезінде, үлкен әсер ететін қуаттылық, үнемділік және қозғалтқыштан шыққан газдың уланғыштағы, осы кезде цилиндр ішіндегі қоспа қысылып оталады. Газды таратқыш фазасын қараған кезде (3.9 суретін қара), яғни біршама алдын-ала болада. Бұл қозғалтқыш жұмыс көрсеткішігің ең жақсы нәтижесін газдың жұмысын кеңейту ырғағына тиімді пайдаланғандықтан алуға болады. Ең көп поршеньге түсетін газ қысымы 10...15° после ВМТ дан иінді біліктің бұрылысынан кейін пайда болуы керек, бұл ең көп қуаттылықты және қозғалтқыштың тиімділігін, үнемділігін қамтамасыз етеді.Бұрыш, иінді біліктің қозғалқыштың бұрылысында поршеньнің ВМТ-ға келмей тұрған кезінде ұщқынның пайда кезі отандыру алдын-алу бұрышы деп аталады. Егер, жұмыс қоспасын ВМТ ішінде оталдырса (оталудың кештігі), онда ол жұмыс қозғалысының басталуыа дейін толық жанып үлгірмейді, қоспаның жанған көлемі, ұлғая бастайды, бұл қозғалтқыштың қуаттылығын тиімділігін төмендетеді.Оталуды ерте бастаған кезде газ қысымы поршеньнің ВМТ жақындамай тұрған кезінде, әжептеуір көлемге жетеді, осының нәтижесінде қысым поршеньнің қозғалысына кедергі жасайды және қозғалтқыштың қуаттылығы төмендейді. Ерте оталу кезінде отынның бұзылу себебі болуы мүмкін.Көліктің қозғалысы кезінде қозғалтқышқа түскен салмақ және иін білігінің айналу жиілігі үлкен мөлшерде өзгереді, сондықтан оталудың алдын-алу бұрышын өзгерту қажет. Осы мақсатпен оталу таратушысына инерциялық және вакуумдық реттегіш орнатылады.Инерциялық реттегіш. Алдын-ала оталу бұрышын өзгерту үшін, қозғалтқыштың иін білігінің айналу жиілігіне байланысты өзгертуге инерциялық реттеуші қызмет атқарады, ол мына түрде орналасқан.Кішкене білікте 1 (11.8, а сурет) екі бұрандасы 5 бар пластина 10 орналасқан, түскен салмақтың 3 осі болады. Жұдырық 8 тығынға 7 пресстелген, ол валиктің жоғарғы жағына еркін отырғызылған және фасондық пластинка 9 қатты орнатылған. Валиктің 1 пластинкамен 10 қозғалысы кезінде және салмақтың 3 штифттер 4 арқылы және фасондық пластинка кезінде және кесік 6 фасон пластинасына 9 тығынға 7 және жұдырық 8 қозғалыс береді.Иінді біліктің айналу жиілігінің көбеюіне байланысты салмақтар 3 күш инерциясының әсер етуімен пружина 2 созылуын оп-оңай жеңіп ажырасады (11.8, б сурет), штифтер 4 арқылы бұрылып фасондық пластинаны және    сурет. Алдын-ала оталу реттегіші:а,б - инерциялық; в - вакуумдық; 1- валик; 2 - салмақ пружинасы; 3 – салмақтар; 4 - штифтер; 5 - шпилькалар; 6 – кескіндер; 7 - тығын; 8 - жұдырық; 9,10- пластина- лар; 11 - рычаг; 12 - текстолиттік колодка; 13 - контактілер; 14 - жылжымалы диск; 15 - корпус; 16 -қақпақ; 17 - құбыр; 18 - вакуумдік реттегіштің пружинасы; 19 -мем- брана; 20 - тартқыш қақпасы 16, олардың арасына мембрана қондырылған 19, пру- жиналар 18, құбырлар 17 және тартқыш 20, жылжымалы диск 14 ажыратқышпен қосылған. Қуыс реттегіш қақпасы құбыр 17 арқылы карбюратор араластырғыш камерасымен бірге байланысады. жұдырықты 8 айналу бағытына қарай. Бұл жұдырықтың шығыңқы жері текстолиттік қалыпқа 12 мерзімінен бұрын келеді, рычаг 11 және ажырату контактісін бұрын таратып, қозғалтқыштың иін білігінің айналу жиілігінің өсуіне байланысты алдын-ала оталу бұрышына көбейтіледі.Вакуумдікреттегіш.Алдын-алаоталубұрышынавтоматтыөзгерту үшін қозғалтқышқа түскен салмаққа байланысты вакуумдік реттегіш қолданылады. Салмақты көбейту арқылы цилиндрге жанар май көп түседі, ал қалған газ қалдығы бірдей, соңында жұмыс қоспасының құрамы жақсарады, және оның жану мерзімі қысқарады. Сондықтан салмақты көбейткенде алдын-ала оталу бұрышын азайту қажет, ал салмақты азайтқан кезде-көбейту. Вакуумдік реттегіш (11.8, в сурет) оталу таратушысының корпусына бекітіледі; ол корпус 15 жәнеДроссельдік бөгеу қозғалтқыштың аз салмақпен жұмыс істеген кезінде жабылады. Реттегіш қақпасының саңлауында сирету пайдасурет. Октан-корректор:1,2,3 - жылжымайтын, жылжыйтын және бекітілген пластиналар; 4 - сомын- ның реттеушілері; 5 - бұрама болады, ауа қысымы мембранасы 19 пружинаны 18 қыса қақпаның ішіне қарай майысады. Осы кезде сүйрегіш 20 жылжымалы диск 14 бір жаққа қарай бұрады, жұдырықтың 8 қарсы бағытта айналуы (сағат тіліне қарама- қарсы), осының арқасында контактілер 13 мезгілінен бұрын ажырайды және алдын-ала оталу бұрышы ұлғаяды.Салмақтың көбеюімен дроссельдік бөгетін ашады,ыдырау азая бастайды, мембрана пржинаның әсерінен майысады қалыпты қалпына келеді және тартқышпен 20 жылжымалы дискіге 14 ауысады, алдын-ала оталу бұрышына қарай азаяды. Осы кезде жұмысқа инерциялық реттегіш енеді. Инерциялық және вакуумдық реттегіштердің бірлескен жұмысы алдын-ала оталу бұрышын алуды қамтамасыз етеді.Қозғалтқыштың бос жүрісі кезінде қақпаның 16 қуысына вакуумдік реттегіш ауыспайды, карбюратордың араластырғыш камерасындағы саңлау вакуумдік реттегішпен қосады, жабық дроссельдік жапқыштың жиегінен жоғары орналасқан. Осыған байланысты пружина 18 диск 14 ажыратқыш аяғына дейін бұрылады, вакуумдік реттегішті өшіріп, осы түзімде қозғалтқыштың тұрақты жұмысын қамтамасыз етеді.Октан-корректор. Алдын-ала оталу бұрышы қолмен реттеуге бензиннің октандық санына байланысты октан-корректор қызмет етеді. Ол алдын-ала оталу бұрышын оталу реттегіш корпусын бұрып өзгертуге көмектеседі. Октан-корректор (11.9 сурет) жылжымалы 2 және жылжымайтын 1 пластиналардан және бұрама 5 реттеуші сомындардан 4 құралады. Бөлушкаласыбарпластина 1 қозғалтқышқа қатты қатырылады, пластина 2 көрсеткішімен (нұсқарымен) – бекітілген пластинасына 3 оталу корпусының реттегішіне беітіледі. Реттегіш сомындардың 4 бұрама 5 айналғанында қажетті жағына бұрылу пластинасы 2, сонымен қатар оталу реттегішіде бұрылады. Осы жағдайда алдын-ала бұрышының өзгеруі +12° құрайды, шкаланың нөлден бастаған бөлігі. Оталу реттегіш корпусының сағат нұсқары бойынша бұрылуы алдын-ала оталу бұрышын азайтады,сағат тіліне қарсы корпустың бұрылуы көбейеді.Бақылау сұрақтары 1. Оталу жүйесі қандай талаптарды қанағаттандыруы қажет ?Классикалық жүйедегі түйіндердің негізгі міндетін және қимыл қағидатын түсіндір.Контактілік-транзисторлық оталу жүйесінің қимыл принцип негізі неге негізделген ?Контактісіз оталу жүйеснің қимыл қағидатын түсіндір.Оталу балауызының құрылысы және міндеті қандай ?Оталу балауыз жұмысын қандай факторлар анықтайды ?Оталу орауышының құрылысы және оның міндетін түсіндір.8. Оталу таратушының құрылысын және міндетін түсіндір.9. Инерциялық-вакуумдік рерулятор және октан-корректор құрылы- старының оталу қызметіндегі өзгеріс қимыл қағидатын түсіндір.10 .Оталу жүйесінің қандай параметрлерін реттеуге болады ?11. Транзисторлық коммутатордың құрылысын түсіндір .12. Классикалық, контактілік-транзисторлық және контактісіз оталу жүйесіне салыстыру бағасын бер.12-ТАРАУҚОЗҒАЛТҚЫШТЫҢ ЭЛЕКТРЛІК ЖҮЙЕСІНІҢ ІСКЕ ҚОСЫЛУЫ  Жүйенің іске қосу қағидаты және жалпы мінездемесі Электрлік іске қосу жүйесі иін білігінің қозғауышының айналуын іске қосу бөлігі, қоспаның пайда болуына, ұшқын және жұмыс қоспасының жануына қажетті жағдайды қамтамасыз етеді.Иін білігінің іске қосу бөлігі карбюторлық қозғауыштар үшін 50...100 об/мин, ал дизельдерге - 150...250 об/мин шамасында болады.Іскеқосужүйесініңнегізгібөлігітұрақтытоктыңэлектрқозғауышы болып есептеледі. Стартер аккумуляторлық батареядан қуатталады. Ең көп тараған электрқозғауышты орамды қыздырып жүйені іске қосу жеңіл көліктерге аралас қыздырушымен элетрқозғауышты қолданады. Стартер иін білігінің айналу бөлігінің іске қосылуын тапсырылған шегінде қажетті айналған кезінде қамтамасыз етуі қажет.Иін білігінің айналу кезі статерден цистерна арқылы, тісті сермермен бірге ілінген жағдайында беріледі. Айналу уағының мөлшері иін білігінің айналуға қарсылцқ моментпен байланысты, қажалу және компрессия күштері сонымен қатар шатунды поршеньдік топтың қозғалыс инерциялық масса моменттері. Айналу моментін көбейтуге момент өрісін күшейтеді, ол стартер оралымымен орындалады. Осы мақсатпен якорь орамы мен қоздыру орамын өзара жүйелі қосады, оларды дайындауға тік бұрышты кесік мыс шынжырлар пайдалануы электрлік қарсылығын әлдегідей азайтады.Қозғалтқышты іске қосқан кезде орамды жоғары қуатты ток күші өтеді, осыған байланысты магнит өрісіөзара әрекеті және статердің айналу моменті ұлғаяды. Одан басқа, стартер валының айналу моментін ұлғайтуға іске қосу моментінде қозғалтқыш маховигі арқылы қосылады тістеме берілістің төмендетін көмегімен, беріліс саны 10.15.Стартер валы сермермен тек қозғалтқышты іске қосу көмегімен қондырылған, вал үстінде шестерняның осьтік ауысуына оның және сермер тістеме ұшының қосыуына және ажыратуына көмектеседі. Шестерняның айналуына сермердің тістеме ұшымен қозғалтқышты іскеқосқаннанкейінавтоматтытүрдеорындалуықажет, себебіберілу санының көптігінен стартер валының айналу жиілігі 1000...1500 об/мин дейін жоғарылайды, бұдан якорьдың бұэылуы мүмкін. Осыны болдырмау үщін көптеген статерлерге еркін жүрістегі муфта бекітіледі. Бұл айналу моментінде тек бір бағытта берілуін стартер валымен сермерке берілуін қамтамасыз етеді.Қазіргі заманғы көліктерді статер арқылы басқару дистанциялықтүрде орындалады. Стартердің принціптік қосылу сызбасы 12.1 суретінде көрсетілген. Оның негізгі элементтері аккумуляторлық батарея, стартер 1, сөндіргіш 2 және стартерлік шынжыр, осы жерде, аккумуляторлық батареядан стартерге өтетін жол есептеледі. Осы шынжырға батареямен стартерді қосатын сым, көліктің корпусы («масса») және статерлік токтың жолының барлық клеммалары.Стартер электр қозғалтқыш 3 тартпа механизмі 10 және тарту релесінен 5 тұрады. Тарту релесі шестерня 12 тісиеме сермердің 13 ілуге ұшымен сонымен қатар тұйықталған контактілік сөндіргш 2 статерлік шынжырдың іске қосылуын қамтамасыз етеді. Сымның 10 механизмі айналу моментін стартер валынан сермерке тістеме беріліс арқылы береді, қозғалтқыш жұмысының басталуынан кейін стартер валынв сермерден берілістік айналу моменті берілісті болдырмайды.Қозғалтқыштың іске қосылуы стартер элементтерінің өзара қатынасы төмендегідей орындалады. Контакты сөндіргішінің 2 тұйықталған кезінде ораммен 7 тарту релесімен 5 ток өтеді, ал электрмагнит білігі 8 орамның ішіне енуге әрекеттенеді ол оған қосылған рычаг 11 сым шестернясын 12 ауыстырады және тістеме сермер венецімен ілінеді. Толық іліну тістеме берілетін контактілерін 4, және аккумулятор батареясынан ток электрқозғалтқыш орамына түседі. Якорь қозғала бастайды және моментін иін білігіне қозғал- тқышына сермер арқылы жібереді. Қозғалтқышты іске қоосқаннан кейін сөндіргіш 2 электрқозғалтқыш орам шынжыры үзіледі. Пру- жинаның 9 әсерінен контактілік диск және шестерня 12 сым меха- низмі өзінің қалыпты жағдайына келеді.Контактілерін 4, және аккумулятор батареясынан ток элек- трқозғалтқыш орамына түседі. Якорь қозғала бастайды және мо- ментін иін білігіне қозғалтқышына сермер арқылы жібереді. Қозғал- тқышты іске қоосқаннан кейін сөндіргіш 2 электрқозғалтқыш орам шынжыры үзіледі. Пружинаның 9 әсерінен контактілік диск және шестерня 12 сым механизмі өзінің қалыпты жағдайына келеді.      12.1. сурет. Стартерді қосу принциптік сызбасы:1 - стартер; 2 - сөндіргіш; 3 - элек- трқозғалтқыш, 4 - контакті; 5 - тарту ре- лесі; 6 - контактілік диск; 7 - тарту реле- сінің орталығы; 8 - электромагнит білігі; 9 - пружина; 10 - сым механизмі; 11 - ры- чаг; 12 - шестерня; 13 - тісті маховик тәжіСтатердің құрылысы және жұмысы Стартер СТ230-А1, СТ230-Б4, СТ-130-К4 автокөліктерді мәжбүрлі іске қосу дистанциялық басқару және номиналды кернеу қорегімен 12 В кең таралды. Олар құрылысымен және қимыл қағидатымен айтарлықтай өзгешілігі жоқ. Статердің құрылысы мен жұмысы СТ230-А1 стартернің үлгісімен (12.2 сурет), автокөлік ГАЗ 3307, -3302 қозғалтқышы «ГАзель» автокөлік қозғауыштарына орнатылғанЭлектроқозғалтқыш. Электрқозғалтқыштың негізгі бөліктері корпус 9 (12.2, а сурет) төрт полюстік біліктерімен оған орам 10 қоздырғыштарының катушкалары бекітілген, қақпа 13 және 30, аралық тіреуіштер 29 және якорь 8. Корпус және полюстік біліктер жұмсақ төменкөміртекті болаттан жасалған. Қоздыру орамы екі тармақтан тұрады, әрбір тармаққа жүйемен екі катушка қосылған, мыс сымнан тік бұрышты кесіктен жасалған. Тарам арасы изоляци- ясы кабельдік қағаздан жасалған.     12.2 сурет. Стартер СТ230-А1 және оның электрлік сызбасы:а - көлденең тілім; б – электрлік сызбасы; 1 - реттеуші шайба; 2 -төзімдік сақи- насы; 3 - шестерня; 4 - роликті муфта; 5 – буферлік пружина; 6 - шылбырлы муфта; 7 - якорь орамы; 8 – якорь; 9 - корпус; 10 - орамның қоздыру орамы; 11- прокладка; 12 - кожух; 13, 30 - стартер қақпалары; 14 - коллектор; 15 - электрщеткалар; 16контактілік болт; 17 - шығару; 18, 24 - реле пружинасы; 19 – реле қақпасы; 20 – контактілі диск; 21 – орам релесі; 22 – кожух; 23 – якорь релесі; 25 - палец (бармақ); 26 - рычаг; 27 - стартер сымының механизм қақпасы; 28 - ось; 29 - аралық тіреу; К3- оталу орауышының қысшқышы және басқалар. Оның номиналды күші 1,5 кВт, максимальды айналу моменті – 22.5Нм.Коллектор жағындағы қақпақ 13 - болат, штампталған, бір терезе мыс – графиттік электрощеткаларға 15 қолжетерлік, щетка ұстайтын төрт қорапқа бекітілген. Екі щетка ұстайтын («массаға») біріккен , ал екеуі гетинакс прокладкасымен корпустан оқшаланған. Оқшаланған щеткаұстайтындарғаекіпараллельдікқоздыру орамыныңтарамынан аяға қосылған, ал басқа екі аяғы бірге қосылған және контактілік болт 16 клеммасына шығарылған корпус саңлауы щеткаұстағыш жағы кожухпен 12 жабылған резіңке прокладкамен 11.Аралық тіреу 29 якорь валын майысудан сақтайды. Қақпалар 13 және 30 және аралық тіректер корпуске қысқыш болттармен бекітіледі. Қақпа 30 шойыннан жасалған және фланеці бар, ол статердің картер маховигіне бекітеді . Осы фланецке қақпа 27 стартер сымының механизмі де бекітіледі. Қақпаларда және тіреу аралығында үш жылжымалы подшипник кондырылған, оның ішінде якорь валы 8 айналады. Валдың арналасуы осы бағытында реттік шайба 1 қалындығын өзгертеді,м тіреу сақинасымен 2 ұстап тұрады.Якорь валдан, орам 7 және коллектордан 14 тұрады. Якорьдің білі пазалары , трансформаторлық болат беттерінен орам жасалған, төменгі жоғары жағы оқшоланған біреуі, басқасы коллектордың мыс пластинасына дәнекерленген. Коллекторға пружинамен төрт электрощетка 15 қыстырылған.Тарту релесі. Рычагке 26 күш беру (12.2, а суретті қара) сымы және тұйықталған тарту релесіне қызмет етеді стартерлік шынжыр. Ол кожухтан 22, пластмассалық қақпақтар 19, якорьден 23 қайтару пружинасынан 24, контактілік диск 20 штогімен және пружи- на 18, тартатын және ұстайтын орамдан 21. Якорь релесі латунь құбырында орналасқан, оған жоғарыдан алдымен тарту орамы, оның үстінен – ұстайды. Тарту орамына жүйемен якорь орамы қосылған, ал ұстап тұратынға оған паралельді. Екі орам 21 соңғы жағы бірлескен, шығарушымен 17 қосылған, қақпаққа 19 бекітілген, басқа төмен жағы тарту орамы контактілік болтпен 16 қосылған, ал басқа орамның ұстап тұратын төменгі жағы корпуспен қосылған. Реле орамдары кожухпен 22 жабылған, ол магнит өткізгіш боліп есептеледі. Ол көрсетілген контактілерден басқа, стартерлік шынжырға К3 қысқашы кіреді; (12.2, б суреті), қозғаушты іске қосқан кездегі көмегімен тарамның біреуі қосымша резистормен оталу орауышының шынжырына кіріп қысқарады.Якорьдің штогінде екі пружинаның арасында еркін контактілік диск 20 орнатылған пружинасымен 18, оны қалыпты жағдайда ажыратылған контактіде ұстап тұрады.Стартерді іске қосқан кезде орам магнит өрісі якорь 23 релесін өзіне тартады, палец 25 рычаг 26 әсер етеді, оське 28 қондырылған. Осыған орай рычагтің төмен жағы тағылы муфта 6 арқылы және буферлік пружина 5 роликтік муфтаға 4 ауысады валдың спиральдік шлицісімен якорьдің валымен шестерня 3 сермердің тістеме ұшыментолық қосылғанша. Осымен бірге якорьдің жұмыс жүрісінің соңында контактілік дискінің көмегімен тұйықталады. Осы кезде тартушы реле орамы қысқарады, ал якорь латунь құбырының ішінде ұстап тұрады, магниттік өріс әсерімен орамды ұстайды. Стартер якорі айнала бастайды, қозғағышты іске қосуды қамтамасыз етеді.Стартердіөшіргенкездеорамдыұстаптұрғаншынжыражырайды. Якорь релесі сым бөлшектерімен пружинаның 24 әсерімен қалыпты жағдайға қайтып келеді және стартер ажырайды. Қозғауышты іске қосқан кезде стартердің іске қосу тогінің күші 550...600 А, ал оның бос жүрісіндегі күші 70...80 А тең.Тарту механизмі. Тарту механизмі муфтаның 9 еркін жүрісі (12.3 суреті), айналу моменті стартерден сермерке ауысады және сермер- ден стартер валына қозғалтқышты іске қосқаннан кейінгі айналым- ды болғызбайды, якорьдің быт-шыт болуын жібермейдіМуфта тығыны 3 шлицісінде тұрады, стартер якорінің валының шлицісінде орнастырлған, обойма 5, оның ішінде төрт (сауыт) сына тәрізді саңлаулар роликтер 6 плунжерлермен 11, тиелген пружина- лармен 10, ступницалармен 7, шестернямен 8 бірге дайындалған. Плунжерлер пружинаның 10 көмегімен роликтерді обоймамен және ступница арасындағы беттікті қысады.Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін сермердің тістеме венеціне шестернядан айналу моменті беріледі, осыған орай роликтен сына тәрізді обойма пазына тар бөлігіне жылжыйды, шестерня ступницасының және олардың арасына қатты сыналып қалады.Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін тістеме беріліс маховигі берілу санының көптілігінен үлкен жиілікпен шестерня тартпасын айналдыра бастайды, стартер валының айналып және обойма 5, осы жағдайда ступницадан 7 қала бастайды шестерня 8, обойма мен  12.3. сурет. Еркін жүріс ролик муфтасы:1,4 - шектелген сәйкес пружиналар және буферлер; 2 – тағылы муфта; 3 – шли- цті тығын; 5 – обойма; 6 – ролик; 7 – ступница; 8 – шестерня; 9 – еркін қозғалыс муфтасы; 10 – плунжер пружинасы; 11- плунжерступница ажырайды. Стартер осы жағдайда бос жүріс түзімінде жұмыс істейді, шынжырда сөндіргішпен ажыратқанға дейін .Іске қосу қозғағышты қоса алмағанда немесе тартпа шестернясының сыналып қалған кезінде тістеме сермер венецінде шектеулі пружина 1 тағылы муфтаны 2 және рычагтің жоғарғы төмен жағын стартер шынжырын якорь релесі арқылы алып тастайды. Буферлік пружина 4 (12.3 суретін қара) сермер венецін тұтастыруға мүмкіншілік береді, шестерня 8 және оның тісі венецтің шұңқырына түспейді. Пружина, ашылған кезде , контактілік дискіге тарту релесінің контактілерін тұйықтауға мүмкіншілік береді және якорь стартерін бұрап теседі. Осы қаралған элементтер басқа, іске қосу жүйесіне қозғалтқышты іске қосуды оңайлату құралдары кіреді.(алдын-ала іске қосу құралдары) қоршаған ауаның төменгі температурасында болады. Алдын-ала іске қосу жылытқышы Алдын ала іске қосу жылытқыштары , электрофакелдік қондырғыларды қоса, газопроводтарда іске қосуға қондырылған, суық ауа райы кезінде, қозғалқышты жылытуға пайдаланады. Автокөліктерге жылытқыштарды орнатады, олар қозғалтқыштың жүргізу заты қандай болса, оғанда соны қолданады. Алдын-ала жылытқыш ЗИЛ-508 қозғалқышы қазанынан 8 (12.4 сурет) құбырлар 10 және 7 қосылған қозғалтқышты салқындату жүйесімен, жанармай бөшкесімен 19 электрқозғалтқыш желдеткішімен 2, реттегіш 18 беру Қарапайым қазандыққа 8 жану камерасына бөшкеден 19 құбыр4 арқылы өздігінен отын беріледі, ал воронка 1 арқылы құбырмен 5 жылыту қазандығына 1,5 ... 2л су құйылады. Электромагниттік клапан және реттеуші 18 отынның қажетті мөлшерін бөлуді қамтамасыз етеді, өзіне отын камерасына қалтқымен 26 бірге отын жиклері 28 және олар бір құралда жиылған өзіне қалтқы камерасын қалтқыда 26 қоса, отын жиклеры 28 және реттік ине 27 жану камерасына ауа желдеткішпен 2 шлангі 3 арқылы жіберіледі. Пайда болған жанармай алдымен балауызбен 6 тұтанады, дистанциондық сөндіргішпен 21 жағылады, оның жұмысын бақылау спиралінің 24 қызумен бақылауға болады, бақылау пультінде 22 орнатылған электрсымдарымен 15, 16 және 20 жалғастырылған. Жану камерасында жанармай қоспасы тұрақталғаннан кейін (түтінсіз және иссіз), балауызды жылу ток аударғышпен 25 сөндіреді, отынның әрі қарай оталуы ыстық қоспадан шығады. Жылытқыштың жұмыс басталу кезінен 1.2 минут өткен соң қазандыққа 6.8 л су құяды. Воронканың тығынын жауып және әрі қарай қозғағышты қыздыра береді.Жылытылған құбыр 10 және салалық құбырлар 11 және13 сұйықтық салқындату күртесіне оң 12 және сол 14 цилиндрлер  сурет. Алдын-ала іске қосу жылытқышы:1- май құйғыш; 2 – желдеткіш; 3 - ауа шлангісі; 4 - жанармай жіберу құбыры; 5 – сұйықты жіберетін құбыр; 6 – балауыз; 7,10 – сұйықтық құбыр желістері; 8 - қазан; 9 – ыстық газды шығару салалық құбырлары; 11,13 - сұйықтық салалық құбырлар; 12,14 - цилидрлер оң және сол жақтағы салқындату күртелері; 15, 16, 20 – электр сымдар жүйесі; 17 – эктромагниттік клапан; 18 – отынды жіберу реттегіші; 19 – бөшкелер; 21 – дистанциондық сөндіргіштер; 22 – басқару пульті; 23 – щит пульті; 24 - бақылау спиралі; 25 – жылыту сөндіргіші; 26 – қалтқы; 27 – реттеуші ине; 28– отындық жиклер отынның электромагниттік клапаны 17 және басқару пульті 22, щит пультінде 23 орналасқан. қатарына құйылады, оларды жылытады, сонан соң конденсат ретінде қайтадан құбыр 7 арқылы қазандыққа түседі. Қазандықтан шыққан газдар, салалық құбыр 9 бойынша майды қыздыру үшін картердің тығырыныа қарай бағытталады.Қозғалтқыш қызғаннан кейін іске қосу тұтқасымен иін білігін бірнеше рет бұрайды май пленкаларының бірқалыпты мойынтірекке түсу үшін, иін білігінің еркін бұралуы қозғалтқыштың стартерді іске қосылуға дайындығын куәлендіреді.Аударғыш 25 сабы аяғына дейін бұралған болса, онда қозғағыштың желдеткіші 2 іске қосылады, ал егер соңына дейін созылған болса, онда қосымша электрмагниттік клапан іске қосылады. Температураның -25 °С кезінде жылытқыш қозғалтқышты 15. 20 мин қыздыруды қамтамасыз етеді.Жылытқыштың жұмысын тоқтату үшін, жылу аударғышпен 25 элетромагниттік клапанды іске қосу керек, бөшке 19 кранын жабу керек, 1.2 мин кейін желдеткішті іске қосу керек.Егер салқындату жүйесіне төмен қататын қоспа құйылған бол- са, онда жылытқышты іске қосу алдында, оның қою массаға айнал- мауына көзіңді жеткізгеннен кейін, зауыт нұсқамасын қатаң сақтап, төмен сортты қататын сұйықтықты дайындауды мұкият орындау қа- жет.Автокөліктер ЗИЛ-4331 дизельдерін іске қосу жүйесінде және КамАЗдар отын жүйесіне электрофакельдік алдын-ала іске қосу құралы қосылған. КамАЗ дизельдерінде бұл құралға факельдік бала- уыздар 34 (7.2, б суретін қара), іске қосу газ құбырына орнатылған, оларға құбырлардан 31 магниттік клапан 32 арқылы жанармай түседі. Осылай дайын болған жанармай қоспасы факель балауызымен тұтанады және целиндрге түскен ауаны жылытады.ЗИЛ-645 дизельдерінде электрофакельдік құралдары (12.5 сурет) өзіне екі электрофакельдік балауызды 4 енгізеді, қозғалтқышты іске қосу коллекторына ендірілген 3, электромагниттік клапан 6, тер- мореле 7, реле 10 қосымша резисторға токтан ажыратуға, дабыл (бақылау), шамасы 9 және кнопкалық сөндіргіш 8.Электрофакельдік құрал былай жұмыс атқарады. Электро- факельдік құралды іске қосқаннан кейін жеке кнопканың көме- гімен, жүргізушінің кабинасына орнатылған, стартер кілті бұрап бірінші (белгілеп жазып алу) қалпына келтіріп және сөндіру 8 кнопканы басады. Осы кезде қосымша қарсылық терморелесі7 электроспиральді қыздырып электрофакельдік балауызға 4 жіберіледі, 1 ... 2 мин өткен соң қоршаған ауа температурасына байланысты биметаллдық контактілер терморелесі 7 тұйықталады, электромагниттік отын клапанына 6 токты жіберіп, ал балауыздарға отын құбыры арқылы ашылады. Дабыл лампасы 9 жанады, жүйенің іске қосылуға дайындығын көрсетеді.Кілтті оңға қарай бұрып стартерді қосады, сонымен қатар ре- зистор релесі 10 балауызға аккумуляторлық батареяларға толық кернеу, қосымша регистор термореле 7 ішіндегіні өшіру арқылы. беріледі.Стартер иін білігімен бұралған кезде дизельдің жоғары қы- сымдағы отын сорғышы 2 отын құбырына 1 отынды элетромагнит- тік отын клапаны 6 арқылы жіберуді қамтамасыз етеді, электрофа-   сурет. Дизель ЗИЛ-645 электрофакельдік құралдары:1, 5 – отын құбырлары; 2 – жоғары қысымдағы отын сорғышы; 3 – іске қосу коллекторы; 4 - электрофакельдік балауыз; 6 – электрофакельдік отын клапаны; 7 – термореле; 8 – сөндіргіш; 9 – дабыл лампасы; 10 – резистор релесі кельдік балауыз қыздырылған спираль арқылы. отын жанып түскен ауаның жылынуын қамтамасыз етеді, дизельді іске қосуды жеңілде- теді.Дизельді іске қосқаннын кейін, стартерді өшіреді, бірақ сөндіру кнопкасын 8 баса тұра, біраз уақыт іске қосу коллекторында жануды қолдауға болады, бірақ цилиндрлердегі жұмыстың тұрақты болуын қамтамасыз етеді.Электрофакельдік іске қосу құралы -30 °С температурада дизель- ді іске қосуды жеңілдететін тиімді құрал болып есептеледі, сонымен қатар аккумуляторлық батареяны іске қосу процессі кезіндегі артық салмақ түсуінен сақтайды, дизельдің салмақпен жұмысты бастау алдында тездетеді және іске қосу түзімінде пайдаланылған газдың түтінін төмендетеді.Бақылау сұрақтары Жалпы сипаттама беріп және іске қосу жүйесінің жұмыс қағидатын айт.Стартердің электрошынжырға қосылу сызбасын түсіндір.Стартер электродвигателінің қимыл қағидаты және құрылысы қан- дай?Стартер қандай ток күшін пайдаланады және қандай уақытқа іске қосуға болады?Тарту релесінің құрылысын және стартердің тарту механизіміндегі құралдың ерекшеліктерін айт.Сұйықтық жылытқыштың жұмыс принціпі неге негізделген?Дизель ЗИЛ-645 электрофакельдік құрылысының жұмысы туралы айт.13-ТАРАУЖАРЫҚТАНДЫРУ, ДАБЫЛ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ-ӨЛШЕУ АСПАПТАРЫ  Жарықтандыру және жарықты дабыл аспаптары Жарық аспаптары автомобиль қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді және жүргізуші мен жолаушыға ыңғайлы жағдай жасайды. Жарықпен дабыл беру мен жарық аспабы қараңғы уақыт- та істен шықса 40% астам жол-көлік оқиғалары болады. Сондықтан автомобиль қозғалысы барысында, аз уақытқа тоқтаған жағдайда жарықпен дабыл беру мен жарық аспабын дұрыс қолдану, және оның жұмыс күйінде болуы жол қозғалысының қауіпсіздігін арттырады. Сыртқы жарық аспабы – автомобильдің жүру жолдарын жарықтандыру, ал дыбыс беру аспаптары – жол қозғалысына қатысушылар арасында ақпарат алмасу және жеткізу үшін қызмет атқарады. Сыртқы жарықтандыру аспаптарына алыс және жақын шамдарының фаралары, тұманға қарсы фара, алдыңғы фонарь (габаритті және тұрақ шырағы, бұрылыс белгілері), артқы фонарь (габаритті және тұрақ шырағы, тұманға қарсы шырақ, бұрылыс белгілері, тежеу дабылы), бүйірдегі шамдар, номерді жарықтандыру шамы, астыңғы фара, бұрылыс белгі және габарит шамдар, нөмір белгісіне жарық түсіретін шамдар, жарыққайтарғы мен автопоезддің тану белгісі (фонарь) жатады.Автомобильдің ішін жарықтандыру үшін кабинаны немесе шанақ салонын жарықтандыру плафоны, аспап қалқанын жарықтандыру шамы қолданылады.Сонымен қатар, автомобиль капот асты және қозғалмалы шамнан тұрады, сол сияқты жүксалғыш шамынан және жеңіл автокөліктердегі киім салғыш жәшік шамынан тұрады.Дабыл беру аспаптарына автомобильдің бұрылысы жарық белгілері, тежеу белгісі, дыбыс белгісі, апатты май қысымның бақылау шамы, қозғалқыштың салқындатқыш жүйесіндегі су температурасының артуы, аккумулятор батареясының қуаттануы, тұрақ тежеуінің қосылуы, бұрылыс белгісі, фараның алыс шамы жатады.Фараның алыс және жақын шамы. Жүк автомобильдерінің келесі негізгі типтерінде фараның алыс және жақын шамы қолданылады: ЗИЛ-431410 автомобильдерінде – ФГ-122ГВ; ЗИЛ-4331 автомобильдерінде – ФГ-150Г; ГАЗ-3307, -3309 автомобильдерінде – ФГ-122Б.ФГ-122ГВ фарасы (сурет 13.1) тұтқыш 5 көмегімен корпусқа 4 және сыртқы шеңберге 2 бекітілген герметизацияланған оптикалық элементтен тұрады.Оптикалық элементке қарама-қарсы автомобильмен жол  Сурет 13.1. Фара:1 — ыдыратқыш; 2 — ободок; 3, 13 — реттеу бұрандасы; 4 — корпус; 5 — тұтқа;6 — шағылыстырғыш; 7 — экран; 8 — шам; 9 — патрон; 10 — істікше қалып; 11 — өткізгіш; 12 — оптикалық элементті бекіту бұрандасы ғында жақын жарықты көзді шағылыстыруды төмендететін шағылыстырғыш 6, шашыратқыш 1, лампа 8 және экраннан 7 тұрады, кейінгісі жекелеген модельдерде ғана осындай типтегі фара орналасқан.Шағылыстырғыш 6 фараның жартылай жиналмалы оптика- лық элементі шамнан берілетін жарық ағынының негізгі бөлігін қабылдайды және шоғарланған жарық түрінде шашыратқышқа шағылыстырады. Шағылыстырғышты болаттан парақша ретінде жасайды, айналудың дұрыс параболоид формасында болады. Шағылыстырғыштың айна беті алюминийдің вакуумда алюминийді шашырату арқылы жағылаған жіңішке қабатынан тұрады. Бетінің осындай болуы салдарынын ол түскен жарықтың 90 % шағылыстырады.Шашыратқыш 1 жарық сәулелерінің шағылысуын көлденең немесе тік жазықтықта таратады, сындырады және шашыратады. Ол дөңес шыныдан тұрады, оның ішкі жағы түрлі формадағы линза мен призмалардан жасалған, қажетіне қарай жарық сәулелерін сындыруды және шашыратуды қамтамасыз етеді.Шашыратқыш шағылыстырғышқа бекітіледі немесе онымен бірге резеңкелік аралық қабатпен келтеленеді.Шашыратқыш көлденең жазықтықта жарық ағынын 18...20° шашыратады, бұл жол жиегін жақсы жарықтандырады. Сол сияқты ассимметрия типіндегі шашыратқыштар қолданылады, ол қозғалыс қауіпсіздігін арттыруға ықпал ететін оң жақтағы қашықтықты көру мүмкіндігін арттырады.Фараның құрылысы көлденең немесе тік жазықтықта жарық ағынын берілген қалпынан 4.5° бағыты аралығында реттеу жүйесі бар.фара жарығын реттеу бұрандасының 3 көмегімен реттеледі 3 және 13, яғни тұтқышқы 5 әсер ету арқылы фара корпусында бұрандамен бекіген 12 оптикалық элементтің қалпын өзгертеді.Оптикалық элементке шамды шашыратқыш тетігі арқылы бекітеді және порон арқылы орнатады 9. Патронға істікшелі негіз 10 арқылы жалғанады, ол фара корпусының сымымен, ал өткізгіш 11 жарықты аударғышпен жалғанған.Жеңіл автомобильдерде тік бұрышты фара кеңінен қолданылады, себебі олардың шағылыстыру кеңістігі үлкен, ол шамның бірдей қуатында жолды жақсы жарықтандыруға мүмкіндік береді. Мысал ретінде қызғылт сары түсті шашыратқыштан тұратын бұрылыс көрсеткіші фонарьмен біріккен негізгі және габаритті жарықтың шамы бар тік бұрышты фаралы ВАЗ-2109 автомобильінің блок- фарасын алуға болады.Фараның пластмасс корпусының алдында түссіз шыныдан негізгі шашыратқыш жапсырылған, ал ішкі жағынан линза мен призманың күрделі жүйесі жасалған. Негізгі жарықтың (басты) шамы — галогенді, оның фарадағы дұрыс орналасуы орналасқан патрон құрылымымен аныұталады. Фараның жарық шоғырының бағыты көлденең және вертикалды кеңістіктегі бұранда көмегімен реттеледі. Автомобильдің осьтік жүктемесіне байланысты фараның жарық шоғырын реттеу үшін жүргізуші орнында қол тұтқамен бұрылып басқарылатын гидрокорректор кірістірлген.Шам. Шам қолданылуына байланысты алыс және жақын жарық фарасының шамы, алдыңғы, артқы және бүйір фонарь, тұманға қарсы фара, ішкі жарықтандыру плафоны болып бөлінеді.Автомобиль шамы бір және екі қылды болып бөлінеді. Фараға орнатуға арналған шамдар (сурет 13.2) екіқылды болып жасалады. Олар колбадан 1, жақын жарықтың қылы 3а, алыс жарықтың қылы 2, экран 4, фланц 5, цоколь 6 және контактілі қорытынды7. Шамдар қылдың орналасуымен және фокустық цокольдің 6 құрылымымен, тұтынатын қуатымен сипатталады. Ол ернеу 5 көмегімен шағылыстыру фокусына қатысты балқу қылының нақты орналасуын қамтамасыз етеді. Фокустағыш ернеуі бар екі қылды шам кең қолданысқа ие (сурет 13.2, а) және А12-45+40 типі (сурет 13.2, б). Алыс және жақын жарықтың екі жарық ағынын алу үшін қыл 2 шағылыстыру фокусында орналасады (алыс жарық), егер қыл оның фокусының сыртында болса жақын жарық болады. Бірінші немесе басқа қылды қосқанда жүргізуші алыс немесе жақын жа-   Сурет 13.2. Фараның шамы:а — фокустағыш цоколь және ернеу; б —А12-45+40 типі; в — тұманға қарсы галогенді фара; г — басты жарықтандыру үшін галогенді фара; 1 — колба; 2, 3 — алыс және жақын жарық үшін қыл; 4 — экран; 5 — ернеу; 6 — цоколь; 7 — контакті қорытынды рыққа фараны ауыстырады. Көптеген автомобильдерде екіқылды А12-45+40 аталатын шамды қолданады. А әріпі автомобильдік шам екенін білдірсе, 12 саны вольт кернеуін, кейінгі екі сан жұбы — әр қызу қылының вват қуатын білдіреді.Жақын жарықты ассиметриялық тарататын фаралар кеңінен қолданылады. Бұл фаралар жолдың оң жақ жағын жақсы жарықтандырады және жүргізушіні қарама қарсы көліктен соқырлану мүмкіндігін азайтады. Бұл жақын жарықтың оптикалық осьінен солға және жоғары орналастырылады, жақын жарық қылдың3 алдында экран орнатылады 4 және ыдыратқыштың жарықты таратуын жақсартады.Шамның қылын сымның температурасы 2800°С дейін қыза алатын вольфрамнан дайындайды. Вольфрамның жанып кетуінің алдын алу үшін шам колбасын 3 Вт қуаттылығында вакуумнан жасайды, ал егер 3 Вт жоғары болса — инертті газбен (96 % аргона мен 4 % азот қоспасы) толтырады.Галогенді шамдар да кең қолданыста, оның ерекшелігі галогеннің инертті газ арасында йод немесе бромның болуында. Галогенді шамдар (сурет 13.2, в және г) колба көлемінің мысалы шамамен 1,5 — 2 есе кіші болуымен ерекшеленеді, қызу температурасы 3300 °С артуы салдарынан үлкейеді және жолдың және объектінің жарықтануы 20... 30 % ұлғаяды. ВАЗ-2105, -2108, -2109 және басқа да автомобильдерінің блок-фараларында АКГ12-60+55 типіндегі галогенді шамдар қолданылады. Бұл шамдар жарық беру жоғарылығымен ғана ерекшеленіп қана қоймайды, сонымен бірге қызмет жарамдылығымен де алдыңғы қатарда.Тұманға қарсы фаралар. Тұманға қарсы фаралар тұман кезін- дегі қозғалыста жүргізушіні қарама-қарсы автомобиль жарығынан көзді шағылыстырады. Көздің шағылысуы тұман тамшыларынанжарық сәулелерінен шағылысады, және автомобиль алдында бүркеу тудырады. Жол мен басқа да жан жақтағы заттар нашар жарықтана- ды. Сондықтан тұманға қарсы фараларды пайдаланудың жақын және алыс жарық фарасынан айырмашылығы, жарық таратуы арнайы есептеуінде, және жарықтың кең сәулесін 20.30 м ара қашықтықта көруді жақсартатындай мүмкіндік береді. Бұл көруді нашарлататын метеорологиялық немесе тұман жағдайында автомобильдің 20.30 км/сағ. қозғалуына жағдай жасайды.ФГ-152М (сурет 13.3, а) тұманға қарсы фараларды жекелеген модельдерде (ЗИЛ, КамАЗ, ГАЗ және басқалары) орнатады, шағылыстырудың арнайы формасы 2 мен ыдыратқыш линза және призмасының формасы 1 өзгертіліп қолданылады. Бұл жарық ағынын горизантальді кеңістікте 70° дейін ыдырату бұрышын арттыруға мүмкіндік береді (сурет 13.3, б).Тұманға қарсы фаралар басты жарықтандыру фарасынан төмен және олардың орналасу биіктігі жолдың бетінен кем дегенде 250 мм болуы керек; фараның төмен орналасуы автомобильдің алдындағы жолды жақсы жарықтандырады. Фараның жарық жоғары вертикал бойынша бұранда 6 (сурет 13.3, а) арқылы қалыпты жағдайынан 8... 10° бұруға болатын шағылыстыру көмегімен реттеледі.Фарада экранды 3 галогенді лампаны 4 қолданады, ол жүргізушіні қарсы көліктің жарық сәулесінен көруді нашарлатудың алдын алады. Шамның патроны 5 қарапайым фараның патронына ұқсас құрылымнан тұрады. Тұманға қарсы фараның ыдыратқышы түстікконтрастты жақсы түсіру үшін сары түсті шыныдан жасайды.Жарықпен дабыл беру жүйесі. Қозғалыс қатысушыларына автомобильдік маневр туралы, тежелу және істен шыққандығы туралы ақпарат береді. Жүйеге бұрылыс белгілерінің үзгіші, стоп- дабыл және авариялық дабылизация кіреді.     Сурет 13.3. Тұманға қарсы фараа — жалпы сипаты; б — жарық ағы- нының ыдырауы; 1 — ыдыратқыш; 2 — шағылыстырғыш; 3 — экран; 4 — галогенді шам; 5 — патрон; 6 — реттеу бұрандасы; Ттұманға қарсы фараның жарық ағыны; Фжақын және алыс фараның жарық ағыны; АБВГ — жүргізудің көру сызығыБұрылыс белгілерінің үзгіші автомобильдің бұрылыс белгілері шамының үзік-үзік жануын қамтамасыз етеді немесе автопоездерде термоэлектромагнитті немесе электронды реле үш позициялы ауыстырғыш бар: сол жақ, оң жақ қаудың дабыл беру шамы қосылған, дабыл беру шамы сөніп тұрған. ЗИЛ-431410 жүк автомобильінің РС- 57 типінің өшіп-жанған бұрылыс көрсеткішінің құрылғысы (сурет 13.4) көрсетілген.Ол алдыңғы және артқы фонарьда орналасқан дабыл шамдарынан 15 және 18, диэлектриктен құралған негізде орналасқан. Үзгіштің кронштейніне дабылды шамға сабақтас қосылған орам 10 оралған 11 жүрекше 8 бекітілген.жүрекшенің екі жағынан контактісі бар 4 және 5 болат зәкірлер 1 және 9 бекітілген. Зәкірге 1 нихромды тиек орнатылады 3, ол резистор арқылы 2 қозғалыссыз контактпен жалғанады. Жұмыссыз күйінде контакт 4 тартылып тұрған нихромды тиек әсерінен тұйықталған, ал контактілер 5 тіреуге 6 тірелген қатты пластинамен 7 тартылған соның салдарынан тұйықталған.Оталдыру ажыратқышының жабық контактсінде 13 және дабыл шамдарының 18 қосқышын ауыстырғанда 17 аккумулятор  13.4.сурет. РС-57 типінің өшіп-жанған бұрылыс көрсеткішінің сызбасы РС-57:1, 9 — болат зәкір; 2 — резистор; 3 — нихром қылы; 4, 5 — контак¬т; 6 — тіреу;7 — тығыршық пластина; 8 — жүрекше; 10 — орам; 11 — крон¬штейн; 12 — үз- гіштің негізі; 13 — от алдыруды өшіру; 14 — панель аспабының бақылау шамы; 15, 18 — оң және сол бұрылыстың дабыл шамы; 16 — реттеуші бұранда; 17 — дабыл шамдарының ауыстырғышы; СЛ, Б — дабыл шамының сәйкес клеммасы және от алдыруды өшіру сурет 13.4.батареясының тогы келесі кезең бойынша өтеді: аккумулятор батареясының оң клеммасы – оталдыруды өшіруші – 13 – Б клеммасыкронштейн 11 – жұрекше – зәкір 1 – нихромды қыл 3 – қосымша резистор 2 – реле орамасы 10 – СЛ клеммасы— ауыстырғыш 17шамдар 18 немесе 15 – автомобиль корпусы – батареяның теріс клеммасы. Тізбекке - резистор 18 Ом кедергісімен қосылғандықтан шамдардың қылы әлсіз қызады.Нихромды тиекпен 3 өтетін ток оны қыздырады, тиек созылады да оның тартылуы әлсірейді, соның салдарынан зәкір 1 элетрлі магнит жүрекшесіне созылады және үзгіш контактісі 4 тұйықталады. Тұйықталған контактілер 4 резистор 2 мен тиекті 3 ұштастырады. Осыған қарамастан ток күші шам тізбектерінде артады және қылдары қатты жарқырайды (толық қызу). Тиектігі ток күшін тоқтатса, ол салқындайды, салдарынан ұзындығы қысқарады. Тиек созылады және контактіні тарқатады, осыдан кейін процесс қайталанады.Қайта-қайта аспап панельінің бақылау шамының 14 тізбегін тұйықтау және тарқату контактіні қамтамасыз етеді 5. Контактінің діріл жиілігі және шамның жыпылықтау жиілігі минутына 80.. .120 құрайды және бұрандамен реттеледі 16.Контакт 4 тұйықталған кезде орамдағы 10 ток күші артады, жүрекше күштіроек магниттеледі және зәкірді 9 өзіне тартып контактті тұйықтайды 5. Сонымен қатар, бақылау шамы толық қызумен қызады. Контакт тарқатылғаннан 4 кейін жүрекше орамындағы ток күші азаяды, магниттелуі де төмендейді, қатты пластина 7 әсерінен контакт 5 тарқатылады және бақылау шүамының тізбегі өшеді.ЗИЛ типтес автомобильдерде бұрылыс көрсеткіштері авариялық дабылизация жүйесімен бірлескен, аспап қалқанын арнайы   Сурет 13.5. Контактті-транзисторлы реле айналым көрсеткішінің принципиалды сызбасы:Т1, Т2 — транзисторлар; Л1—Л4 — бұрылыстың көрсету шамдары; R1 —R5рези-сторлар; VD1 — диод; VD2 — стабилитрон; Р1 — электрлі магнитті реле; Рк — реле контакті Р1; С1, С2 — конденсаторлар; П1 — бұрылысты қосутетікпен қосқан кезде автомобильжәне принцеп бұрылысының барлық көрсеткіштері жыпылықтай бастайды. Көрсеткіштердің жыпылықтауыконтактілі– транзиторлыүзгішпенжүзегеасырылады. Тежегіш дабылы. Автомобиль тежегіші туралы жарық дабылизациясы үшін бірқылды шам дабылы қызмет етеді, олар автомобильдің артқы фарасында орналасқан. Шамды қосу үшін автомобильдің тежегіш жүйесінен жұмыс жасайтын арнайыауыстырғыш бар.Жеңіл және жүк автомобильдерінің көптеген модельдерінде (ГАЗ-3307, -33021 «ГАЗель», -31029 «Волга» және басқа) Контактті-транзисторлы реле РС-950П бұрылыс көрсеткіші орналасқан. Реленің электронды жұмыс сызбасы бар, ол бұрылыс көрсеткішінің ауыстырғышы қосылғанда дабылды және бақылау шамдарының үзіліп жануын қамтамасыз етеді, сонымен бірге авария дабылизациясы қосылған кезде бұрылыс көрсеткіштерінің барлып шамдары жыпылықтайды. Шамдардың жыпылықтау жиілігі – 90 – 100 дейін жетеді. бұрылыс көрсеткіштерін ауыстыру тетігі рульдің астында орналасқан, автомобиль бұрылыс жағдайынан шыққаннан кейін автоматты түрде өз қалпына келеді.Контактті-транзисторлы реле айналым көрсеткішінің принципиалды сызбасы сурет 13.5 көрсетілген. Ол электрлі магнитті релемен салыстырғанда ток күшін аз қолданады және жұмыс қабілеттілігі жақсы болуымен ерекшеленеді. Себебі, Л1— Л4 дабылды шамдар тізбегінің ток өткізуі салыстырмалы түрде Т2 жоғары қуатта өтеді, бұл транзисторды ашып және жабу Т1 транзисторымен төменгі қуатта жүзеге асырылады. Транзистор Т1 Рк контактісімен Р1 релені басқарады, соңғысы ток аз шамамен өтетіндігіне байланысты жоғары дәйектілікке ие болады. Контактті- транзисторлы реле жұмысы барысында аспаптар панельінде орналасқан бақылау шамы жоғары жиілікпен жыпылықтайтын болса, бұл дабыл шамдарының бірі жанбай тұрғанын немесе реле үзгіші істен шыққанын білдіреді. Бақылау-өлшеу аспабы Бақылау-өлшеу аспабы автомобиль жүйесі мен негізгі агрегаттар жұмысымен және қалпын бағалауға арналған.олар жүргізушінің алдында орнатылған панельде орналасқан, және автомобиль қозғалысының қараңғы уақытта бақылауға ыңғайлы болу үшін ішкі жарықпен жабдықталған. Негізгі бақылау-өлшеу аспабына: салқындатқыш судың температура көрсеткіші, қозғалтыштың майлау жүйесіндегі май қысымының көрсеткіші, жанармай деңгейінің көрсеткіші, амперметр мен спидометр жатады.Негізгі бақылау-өлшеу аспабын қосудың жалпы сызбасы сурет 13.6. көрсетілген. Барлық аспаптар сызбасы дистанционды     Сурет 13.6. бақылау- өлшеу аспабын қосудың жалпы сызбасы:я, б, в —көрсеткіш қабылдағыштары; І—ІІІ—жанармай деңгейін, май қысымын, салқындатқыш сұйықтық температурасын және байланыс сызбасының көрсеткіштері; 1, 2, 3 —көрсеткіш датчиктері   Сурет 13.7. салқындатқыш сұйықтың темапературасын магнитті электрлі көрсеткіші1 — терморезистор; 2 — оқшаулау түтікшесі; 3 — серіппе; 4 — датчик корпусы; 5 — изолятор; 6 — қабылдағы стрелкасы; 7 — экрандаушы цилиндр; 8 — магнитті диск; 9 — орам қалыпы; 10 — кертік; 11 — стрелка айналымының шектеуіші; 12 — магнит; 13 — ажыратқыш; 14 — температура компенсациясының резисторы; 15 — қосымша резистор; LІ, L2, L3 — катушка орамдары; N, S — тұрақты магнит жолағы болып табылады, яғни олар екі бөлімнен тұрады: электрлі емес параметрлердіңэлектрлішамасынкөрсетужәнеэлектрлідабылдарды аспап стрелкасын оған пропорционалды түрде көрсетеді.Салқындатқыш сұйықтығының температура көрсеткіші. Салқындатқышсұйықтығыныңтемпературасыныңмагниттіэлектрлі көрсеткіші (сурет 13.7) цилиндр басына бұрылған датчиктан, және аспап қалқанында орнатылған қабылдағыштан тұрады.Датчик корпусы 4 жез цилиндр түрінде жасалған, ішінде жартылай өткізгіш болып табылатын терморезистор 1 орнатылған. Терморезистор кедергісі температура жоғарылағанда азаяды және ол салқындағанда артады. Қағаз түтікше 2 терморезисторды датчиктің бүйір қабырғасынан оқшаулатады, ал серіппе 3 изоляторда бекітілген қысқышпен 5 жалғайды. Цилиндр түбі арқылы терморезистор корпуспен жалғанады.Көрсеткіш қабылдағыштары қысымға 12 немесе 24 В есептеледі немесе электрлі жабдықтау көзінің қысымына байланысты.Қабылдағыш ішінде L1, L2 және L3 катушкаларының орамдары оралғанекіпластмассақалыптары 9 екіпаралельдітармаққақосылып орнатылған. Оның бір тармағында температура компенсациясының резисторы 14 мен L2 және L3 катушкалары қосылған, ол осы тармақтың орам температурасының үнемі өзгерісіндегі қарсылығын тұрақты ұстауға арналған. Келесі тармақта катушка L1 мен терморезистор 1 қосылған. 24 В қысымында қабылдағышта үш ка- тушкаға да қосымша резистор 15 қосылған. Пластмасса қалыптың біріне тұрақты магнит 12 орналасқан, ал ось стрелкасында 6 маг- нитті диск 8 пен қалып 9 кертігіне 10 кіретін стрелка айналымының шектегіші 11 орналасқан.Шектегіш стрелканың шкала шегінен шығып кетуінің алдын алады. Ажыратқыштың 13 алшақ контактісі барысында стрелка солға толық тірелгенге дейін тұрақты магнит 12 пен магнитті дискінің 8 бір атаулы полюстерінің өзара тебілуі әсерінен бұрылады. Басқа да магнитті полюстерді жою үшін қабылдағыш болат экрандаушы цилиндрге 7 орналасқан.Көрсеткіш жұмысы барысында L2 және L3 катушка шынжы- рындағы ток күші жалпы өзгермейді, сондыұтан да оның магнитті ағыны тұрақты болып қалады. L1 катушкасының ток күші мен оның магнитті ағыны терморезистор температурасына байланысты. Се- бебі L1 және L2 магниттік ағыны бір біріне қарсы әрекет етеді, бұл катушкалардың магниттік ағынының жиынтық шамасы L1 катушка- сының датчикте орналасқан ток күшіне тәуелді болады.Қызбаған қозғалтқыш жұмысы барысында, салқындатқыш сұйық температурасы 40 °С аспаса терморезистор 1 кедергісі шамамен 400 Ом құрайды. Сондықтан L1 катушкасынан ток аз ғана күшпен өтеді, ал сабақтас орналасқан L2 және L3 катушкаларының ток күші ша- мамен 4 есе артық болады, өйткені олар резистормен 14 жалғанған, кедергісі 100 Ом аспайды. Осының салдарынан қорытқы магнитттік ағын барлық үш катушкада да қабылдағыш көрсеткішінде 40 шкала сында стрелканы ұстап тұрады.Температура артқан сайын терморезистор кедергісі айтарлықтай азаяды. Салқындатқыш сұйықтың температурасы 80 °С болғанда 140 Ом дейін жетеді, ал 110 °С болғанда, 70 Ом дейін азаяды. Қозғалтқыш қызуына байланысты L1 катушкасындағы ток күші артады, ал L2 және L3 катушкасы арқылы өтетін ток күші өзгеріссіз қалады, салдарынан онық қорытқы магниттік ағыны барлық үш катушкада да магнитті диск 8 пен стрелканы 6 қабылдағыш шкаласына қатысты оңға бұрады (температураның арту жағына).Май және ауа қысым көрсеткіші. Май немесе ауа қысымын маг- нитэлектрлік көрсеткіші автомобиль қозғалтқышының майлаушы жүйесіндегі май қысымын өлшеуге немесе тежеуіш жүйесіндегі ауа қысымын өлшеуге арналған аспап болып табылады. Бұл аспапта өзінің қолданылу аясына байланысты қабылдағыштың шкаласында«Май» немесе «Ауа» деген белгі жазылған.      Сурет 13.8. салқындатқыш сұйықтың темапературасын магнитті электрлі көрсеткіші1 — бергіштің жұмыс камерасы; 2 — сояуыш; 3, 7 — реттеуіш бұрамалары; 4мембрана; 5 — корпус; 6 — екі иінді иінтірек; 8 — жылжымалар; 9 — қақпа; 10реостат; 11 — жалғағыш тілімше; 12 — өткізгіш; 13 — серіппе; 14, 17 — дисктік және тік бұрышты магниттер; 15 — қабылдағыш тілшесі; 16 — орауыштар қалып- тары; L1, L2, L3 —орауыш орамдары Май қысымын көрсеткіш (13.8 сурет) қозғалтқыштың майлаушы магистралінде орнатылған реостаттық бергіштен және аспаптар қалқаншасында орналасқан қабылдағыштан тұрады. Бергіштің 5 корпусында 2 сояуышы (шток) және иінтірегі бар гофрленген мембрана орнатылған. Бергішті 3 реттеуіш бұрама және 7 иінтірек арқылы жинақтаған кезде 10 реостаттағы 8 жылжыманы бастапқы күйге орнатады. Реостат жылжымалары 13 серіппе арқылы шеткі жоғарғы күйге орнатылатын серпінді тілімшеге бекітілген. Жылжымалар «массамен» одан да жақсы жалғануы үшін 12 мыс өткізгішпен қосылған. 10 реостат орамы нихром сымнан жасалған және бергіштің 9 қақпағында орнатылған шықпа клеммасы бар 11 жалғағыш пластинамен жалғанған. Реостат орамының максимал кедергісі 160 Ом тең.Аспаптың жұмыс істеу қағидаты мынада: май қысымының шамасына байланысты бергіштің 1 жұмыс камерасында 4 мембрананың иілген жері және жылжымалардың орналасуы өзгеретін болса, реостат орамдарының кедергісі де өзгереді. Ол орауыштардағы ток күшінің өзгеруіне әкеледі, ал осы жағдай қабылдағыштың тілшесінің орналасуын өзгертеді.Май қысым көрсеткішін қабылдағыш өзінің құрылымы және жұмыс істеу қағидаты бойынша салқындатқыш сұйықтыңтемпературасын көрсеткіш қабылдағышына сәйкес келеді. Ток көзінен ажыратылған көрсеткіш тізбегінде қабылдағыш тілшесі 14 және 17 екі тұрақты магниттердің өзара әсерлесуі салдарынан шкаланың нөлдік бөліктерінен сол жаққа ауытқиды.Солардың біреуі (дисктік) 15 тілшемен жалғанған, ал басқасы (тік бұрышты) 16 орауыштардың қалыптарына орнатылған.Көрсеткіш іске қосылған болса, ал қозғалтқыш жұмыс істемейтін болған жағдайда, 1 камерада артық қысым жоқ болады, сондықтан, реостаттың 8 жылжымалары шеткі сол күйде орналасқан. Бұл жағдайда, қабылдағыштың L2 және L3 тізбектеп жалғанған орауыштардың тізбегіне реостаттың бүкіл кедергісі қосылғанболады, сонда орауыштар арқылы шамалы ток өтетін болады, ал L1 орауыш арқылы максимал ток өтетін болады. Барлық үш орауыштардың магнит өрістерінің 14 дисктік магнитімен өзара әрекеттесуі нәтижесінде қабылдағыштың15 тілшесі шкаланың нөлдік бөліктеріне қарсы орнатылады.Қозғалтқы іске қосылғаннан кейін май қысымы артады, сол себепті, 4 мембрана 2 сояуыш және 6 екі иінді иінтірек арқылы 8 жылжымаларға әсер ете отырып, оларды оң жаққа орналастырады; нәтижесінде, реостаттың кедергісі азаяды. Сонымен бірге, L2, L3 орауыштары өтетін ток күші атады, ал L1 орауыштағы ток  сурет. Жанармай деңгейін магнитэлектрлік көрсеткіші:— цилиндрлік экран; 2, 5 — дис- ктік және тік бұрышты магниттер; 3тілше; 4 — қалыптар; 6 — істікшелі ағытпа; 7 — токөткізгіш тілшемелер; 8кронштейн; 9 — бергіш қаптамасы; 10 — пластмассалық корпус;—реостат орамы; 12 — жылжы- ма; 13, 16 — тіреуіштер; 14 — қалтқы; 15 — төлке; 17 — жалғағыш тілшеме- лер; 18 — сигнал шамы; LІ, L2, L3 — орауыштаркүші азаяды. Қорытқы магнит өрісі 14 дисктік магниттің магнит өрісімен өзара әрекеттесіп, қабылдағыштың 15 тілшесін шкалаға қатысты май қысымының арту жағына ауытқиды.Егер 4 мембрана макимал шамаға иілетін болса, реостат орамы өшіріліп қалады. Сонымен бірге L1 орауышы тұйықталады және ондағы ток күші нөлге дейін түседі. Сол себепті, реттеуіш магнит ағыны 14 дисктік магнитті, сонымен қатар 15 тілшесін майдың максимал қысымына сәйкес келетін шкалалардың бөліктеріне бағдарлайды.Жанармай деңгейін көрсеткіш. Жанармай деңгейін магнитэлек- трлік көрсеткіштер қабылдағыштары 24.3827, 11.3827 бергіштер- мен (13.6 суреттегі 1 позицияны қараңыз) және жанармай шанында орнатылған басқа бергіштермен жұмыс жасайды. КамАЗ және ВАЗ автомобильдерінде БМ158Д бергіштері бар магнитэлектрлік көрсет- кіштер қолданылады (13.9 сурет). Соңғы бергіштің артықшылығы– жанамай шанында резервтік қосымал отын ғана қалған кезде (50 км аспайтын жолға) аспаптар қалқаншасында орналасқан бақылау шам тізбегін матастыратын жалғау тілімшелері бар.Бергіштің 9 металл қаптамасында 8 кронштейн арқылы 6 істікшелі ағытпамен жалғанған 10 пластмассалық корпус орнатылған; корпустың ішінде нихром сымнан жасалған 11 ораушысы бар реостат орналасқан. 7 металл ток өткізгіш тілімшелер реостаттың орамдарын, сонымен қатар, 18 сигнал шам тізбегін тұйықтайтын 17 жалғау тілімшелерін штекермен жалғайды.14 қалтқы иінтірегі 12 жылжымамен және 17 жалғағыш тілшемен бірге корпуспен («корпуспен») жалғанған осьте айналатын 15 төлкеде орнатылған. 14 қалтқысы бар иінтіректің орын ауыстыруы 13 және 16 тіреуіштермен шектеледі.Көрсеткіштің қабылдағышында бөтен магниттік өрістерден 1 цилиндрлік экранмен қорғалған L1, L2, L3 орауыштар орамдары оралған екі 4 пластмассалық қалыптар бар. Сипатталатын қабылдағыш құрылымы жағынан, негізінен, май қысымының көрсеткіш қабылдағышына ұқсас келеді, бірақ, онда орауыштар мен реостат өзгеше жалғанған. L1 және L2 орауыштардың маг- ниттік ағындары бір-біріне қарсы бағыталған, сондықтан, олар- ды жалпы ағынының шамасы және бағыты бергіштің реостат жылжымасының орналасуына байланысты өзгеретін L1 орауышдағы ток күшінен тәуелді болады. Көрсеткіштің ажыратылған тізбегінде қабылдағыштың 3 тілшесі 2 және 5 тұрақты магниттердің өзара әсерлесу салдарынан шкаланың «0» бөліктерінен солға қарай ауытқиды.Толық жанармай шаны және көрсеткіштің іске қосылған тізбегі кезінде реостат орамы толығымен қосылған, L1 орауыштағы ток күші және оның магнитік ағыны максимал шамаға дейін жетеді, сол себепті, L1, L2 және L3 орауыштардың қорытқы магниттік өрістерінің әсерінен 2 дисктік магнит және онымен байланысты 3тілшесі П шкаласының бөліктерінен оң жаққа қарай бұралады.Отын шығындалатынымен бірге оның шанындағы деңгейі азаяды, сонымен бірге 14 қалтқы төмендейді және 12 жылжыма жоғары орын ауыстырады, сол себепті, реостаттың 11 орамдарының кедергісі азаяды. Соның салдарынан, L2 орауышдағы ток күші артады, ал L1 орауыштағы ток күші азаяды, және қорытқы магнит ағыны 2 дисктік магнит пен 3 тілшесін шкаланың аз бөліктерінен басқа жаққа қарай айналдырады. Жанармай деңгейінің толық шанының , шамамен, 1/8 деңгейіне дейін төмендеген кезде 14 қалтқы төмендей отырып, 18 сигнал шамын қосатын 17 жалғағыш тілшелерін тұйықтайды.Спидометрлер және тахометрлер. Автомобиль қозғалыс жыл- дамдығын өлшеу және өткен жолды санау үшін спидометр қол- данылады, ал иінді білектің айналу жиілігін өлшеу үшін — тахо- метр қолданылады. Екі аспап та магниттік-индукциялық немесе электрондық типті болуы мүмкін.Спидометрлер барлық автомобильдерге орнатылады ал тахометрлер қозғалтқыштың иінді білегінің айналу жиілігін бақылау қажет болған кезде ғана орнатылады (дизельдер ЯМЗ, КамАЗ). Тахометрлер қозғалтқыштың үлестіруші білігінен, ал спидометрлер— беріліс қорабының жетекші ілігінен (автомобильдер ЗИЛ-431410,   сурет. СП201-А магнитиндукциялық спидометр:1, 2 —есептік торап тегершіктері; 3 — тілше; 4 — барабан; 5, 8, 9 — бұрам- дықты берілістер; 6 — картушка; 7 — тұрақты магнит; 10 — иілгіш арқан; 11 — білік; 12 — шиыршық серіппеГАЗ-3307, МАЗ-5335 және т.б.) немесе таратқыш қорабының аралық білігінен іске қосылады (автомобильдер ЗИЛ-131Н, ГАЗ-3308,-33097 «Садко»).Спидометр екі аспапты біріктіреді — қозғалыс жылдамдығын көрсеткіш және өткен жол есептегіші. СП201-А магнитиндукциялық типті спидометрлер кеңінен таралған. Осы спидометрдің құрылысы13.10 суретте көрсетілген. Ол 10 иілгіш арқанмен беріліс қорабымен немесе таратқыш қорабымен байланысқан 11 білікте қатаң бекітілген 7 тұрақты магниттен тұрады. 7 магнит 12 шиыршық серіппе арқылы 3 тілшесімен жалғанған 6 шара тәріздес алюминий картушкасының ішінде орналасады.7 тұрақты магниттің айналуы кезінде оның магнит ағыны 6 алюминий картушкасын тесіп өтеді, ол өзінің магнит өрісін құрайтын құйынды токты ықпалдандырады. Осы өрістердің өзара әрекеттесу нәтижесінде картушка магниттің айналу жағына белгілі бір бұрышқа бұралады. Картушканың бұралу бұрышы жалпы магнит өрісімен құрылған және шиыршық серіппесінің қарсы әсер етуші моментпен құралған моментпен анықталады. Осы моменттердің теңдігі орнатылғаннан кейін аспап тілшесі автомобильдің жылдамдығын километр сағатпен көрсетіп, тоқтайды.Өткен жолды есептегіш 9,8 және 5 төмендеткіш бұрамдықты беріліс арқылы 11 біліктен іске қосылады. Есептік тораптың  13.11 сурет. СП155 спидометрінің түйіспейтін жетек сұлбасы:І — бергіш; ІІ — көрсеткіш В3 — оталдыру ажыратқышы; Т1 — Т3 — транзи- сторлар; R1 —R6 — резисторларөзінде осьте орнатылған 4 алты барабан бар. Барабандар 1 және 2 тегершіктер арқылы автомобильдің жалпы жүріп өткен жолын километрмен санауды қамтамасыз ете отырып, бір-бірімен өзара әрекеттеседі. СП201-А автомобильдік спидометрлері 10 иілгіш арқанның ұзындығы 3...3,5 м аспайтвн жағдайда ғана сенімді жұмыс істеуді қамтамасыз етеді. Сондықтан, жетек арқанның ұзындығы осы шамадан жоғары болатын ауыр массалы автомобильдерде электр жетегі бар спидометрлер қолданылады.Спидометрдің электр жетегі. Ол екі типті болады: түйіспелі және түйіспейтін. Түйіспелі жетек, беріктігі жетіліксіз болғандықтан, шектеліп қолданады, сондықтан, камАЗ автомобильдердің бірқатар модельдерінде орнатылатын СП155 спидомтерлерінде қолданылатын түйіспейтін жетектер кеңінен таралған.СП155 спидометрдің 1 датчигі(13.11 сурет) үшфазалықайнымалы ток генераторды білдіреді, оның роторы негізінде тұрақты магнит болып табылады. Ротордың жетегі беріліс қорабының жетек білігінен орындалады, нәтижесінде, бергіштердің орамдарындағы кернеу импульстерінің жиілігі автомобильдің қозғалыс жылдамдығына пропорционал. Кернеу импульстері әрбір бергіштің орамынан сымдармен T1, T2, T3 транзисторлар базаларына беріледі.Нәтижесінде транзисторлар оталдыру ажыратқышы арқылы токты қабылдағыштың электр қозғалтқышының статорлық орамдарына беріп, кілттік түзімде жұмыс істейді. ІІ көрсеткіштің R1 — R6 резисторлары транзисторларды ауыстыру жағдайларын жақсарту үшін қызмет етеді. Кезекті транзистарды ашу кезінде борттық желінің кернеуі электрқозғалтқыш статорының сәйкес орамына беріледі. Нәтижесінде, электрқозғалтқыштың роторын (тұрақты магнит) айналдыратын айналмалы магнит өрісі туындайды, автомобильдің жылдамдығын белгілейтін жылдамдық тораптың тұрақты магниті оның білігінде бекітілген. Бұрамдықты беріліс арқылы автомобильдің жалпы жүріп өткен жолын есептеуді қамтамасыз ететін есептік торап қолданысқа енгізіледі. Бақылау сұрақтары 1. Жарықтандыру және жарықпен сигнал беру аспаптарын атап өтіңіз және олардың мақатын түсіндіріңіз.Бас фараның негізгі бөліктерінің құрылысы қандай?Автомбильдік шамдардың типтері мен құрылымын атап өтіңіз.Тұманға қарсы фаралардың мәні мен құрылымын атап өтіңіз.Сұлба бойынша РС-57 термо-электрмагнитік үзгіш арқылы бұрылыс көрсеткішін басқаруды түсіндіріп алыңыз.Салқындатқыш сұйық температурасын көрсеткіші туралы әңгіме- леңіз.Май қысым көрсеткішінің құрылымы және жұмыс істеу қағидаты туралы әңгімелеңіз.8. Жанармай деңгейін көрсеткіш қабылдағышының және датчигінің құрылымы туралы әңгімелеңіз.9. Тахометрдің мәнін және СП201-А спидометрдің жұмыс жасауын түсіндіірп алыңыз10. СП155 спидометрдің түйіспейтін жетегінің әсер ету қағидатын түсіндіріп алыңыз.ІІІ БӨЛІМ ШАССИ, ШАНАҚ, ҚОСЫМША ЖАБДЫҚТАР МЕН АВТОПОЙЫЗДАР      14-ТАРАУТРАНСМИССИЯ 14.1. Трансмиссияның негізгі түрлері Автомобиль трансмиссиясы — бұл жетекші дөңгелектерге қозғалтқыштан бұраушы кезеңді жеткізетін механизмдер мен агре- гаттар арасында әрекет етушілер қатары. Бұраушы кезеңді жеткізу кезінде ол автомобильдің жетекші дөңгелектерінің арасында біркел- кі орналаса отырып, биіктігі және бағыты бойынша өзгереді.Жетекші дөңгелек пен қозғалтқыш арасындағы байланыс сипат- тамасы және сонымен қатар бұраушы кезеңнің пайда болу тәсілі бойынша трансмиссия механикалық, біріктірілген (гидромеханика- лық), электрлік және гидрокөлемдік болып бөлінеді. Аса көп тара- тылғандары жетекші дөңгелектер мен қозғалтқыштың орналасуын қоса отырып, автомобиль агрегаттарының жалпы құрастырылуына сәйкес әр түрлі сызбалар (14.1 сурет) бойынша орындалған механи- калық трансмиссиялар алады.Механикалық трансмиссия (14.1, а сурет), көптеген жүк және жеңіл автомобильдерде қолданылатын Ілінісуден 1, беріліс қора- бынан 2, карданды 3 және басты 4 берілістен, дифференциалдан 5 және екі жарты осьтан 6 тұрады. Екі және одан аса жетекші көпірлері бар автомобильдер трансмиссиялары (14.1, б, в сурет) тарату қорабы 7 мен қосымша карданды біліктерді (берілістермен 3) жабдықтайды, ал жетекші дөңгелектің әрбір жұбында өзінің басты берілісі, жарты осьі және дифференциалы болады.Трансмиссияның алғашында сипатталған сызбасы жиі көпір- лік деп аталады, өйткені жеткізу кезеңі әрбір жетекші көпірге жет- кізіледі, сосын сол көпірдің оң және сол жетекші дөңгелектерінің арасында орналасады.6x6; 8x8 немесе 10x10 дөңгелектік формулалары бар толық жетек- ті автомобильдердің жеке құрылымдарында механикалық бүйірлік трансмиссияны қолданады ( 14.1, г сурет). Мұндай трансмиссияда бұраушы кезең қозғалтқыштан 9 Ілінісу 1 және берілістер қорабы 2                    14.1. сурет 4x2 (а); 4X4 (б); 4x6 (в); бүйірлік 6x6 (г) дөңгелектік формулалы автомобильдердің механикалық трансмиссиясының сызбасы:1 —ілінісу; 2 — беріліс қорабы; 3 — айқаратопса берілісі; 4 — басты беріліс; 5 — дифференциал; 6 — жартылай осьтер; 7 — тарату қорабы; 8 — бүйірлік бәсең- деткіш; 9 — қозғалтқыш арқылы бұраушы кезең сол және оң бүйірлер (әр жақтың дөңгелек- терімен) арасында біркелкі бөлінетін тарату қорабына 7 беріледі.Тарату қорабынан бұраушы кезең бүйірлік бәсеңдеткішке 8 жет- кізіледі, ал соңғыларынан –дөңгелектерге. Бұл кезеңде әрбір дөңге- лекке өзінің басты берілісі 4 орнатылады.Бүйірлік трансмиссия құрылғысы бойынша аса қиын, сондықтан оның қолданылуы шектеулі.Біріктірілген (гидромеханикалық) трансмиссияны (БелАЗ-540, ЗИЛ-4104) автомобиль түрлері мен (ЛиАЗ-677М, -5256 және т.б.) автобустары қатарында қолданады. Біріктірілген трансмиссияға гидротрансформатор және механикалық берілістер қорабы кіреді. Гидротрансформаторды Ілінісудің 1( 14.1, а, б, в суретті қараңыз) орнына орналастырады. Гидротрансфарматордан бұраушы кезең автоматтық және жартылай автоматтық басқарумен механикалық берілістер қорабына 2 жеткізіледі. Мұндай трансмиссияны жиі ги- дромеханикалық беріліс деп атайды.Электрліктрансмиссияны жүк көтергіштігі 75..Л70 т (БелАЗ-549,-75191, -75211) жүкті өзі түсіретін карьерлік автомобильдерде қол- данады. Электрлік трансмиссия қуаттылығы 750.1700 кВт болатын қысымды көтеретін құбырмен және жетекші дөңгелектердің күштік электр қозғалтқыштарымен V – бейнелі дизельмен әрекетке алып келетін тұрақты тоқ генераторынан тұрады.Электрлік трансмиссия автомобильдің жетекші дөңгелектерін- дегі бәсеңдеткіштерімен біркелкі орналасқан күштік электро қозғалтқыштарға генератордан берілетін электрлікте дизельдің ме- ханикалық энергиясының туындауын қамтамасыз етеді. Жетекші дөңгелектермен жинақталған электро қозғалтқыштарды негізінде электрлі мотор – дөңгелектер деп атайды. Электротрансмиссия же- текші дөңгелектерге жетектің құрастырылуын жеңілдетеді, бірақ оның қолданылуы үлкен металды қажетсінуіне және аса үлкен жүк тасымалдаушы автомобильдердің механикалық және гидромехани- калық трансмиссияларымен салыстырғандағы ПӘК аздығына бай- ланысты шектеулі.Гидрокөлемдік трансмиссия айналма сұйықтықтағы қысымға ме- ханикалық энергияның туындауын қамтамасыз етеді. Мұндай транс- миссияда ішкі жану қозғалтқышынан қозғалысқа өткізілген гидро- сорғы гидроқозғалтқышпен құбыр желісі арқылы жалғастырылады. Гидросорғымен құралған сұйықтық қысымы автомобильдің же- текші дөңгелектерімен байланысқан гидроқозғалтқыштар біліктерін- де бұраушы кезең пайда болады. Механикалықпен салыстырғанда гидрокөлемдік трансмиссияның кемшілігіне аумақты өлшемдер мен масса, аз ПӘК және жоғары бағалануы жатады. Сондықтан мұндайтрансмиссия кеңінен қолданылмайды. 14.2. ІлінісуІлінісу трансмиссиядан қозғалтқышты уақытша ажырату мен қозғалыс үдерісіндегі берілістер қорабында берілістің ауыстырылуы мен автомобильдің қозғалысының (орнынан қозғалу) басында олар- ды бір сарынды жалғастыруға қызмет етеді. Сонымен қатар Ілінісу өшірілмеген қозғалтқышы бар автомобильдің лезде тоқтауы кезінде пайда болған шамадан артық жүк тиеуден трансмиссия агрегаттары мен қозғалтқыштың тетіктерін сақтайды.Ілінісудің жұмыс қағидасы (14.2 сурет). Сермермен 3 топса 5 және қысу дискісімен 2 байланысқан қаптама 1 жалғастырылған. Топсалар қысу дискісіне осьтік бағытта ауысуға және қаптамадан бұраушы кезеңді қабылдауға мүмкіндік береді. Қысу дискісі 2 мен сермер 3 арасында жетекші диск 4 орналастырылған. Қысу және же- текші дискілер қысу серіппелері 6 арқылы сермерге тақалады және үйкеліс күші нәтижесінде бұраушы кезең сермерден берілістер қо- рабының жетекші білігінде 7 орналасқан жетекші дискіге беріледі. Бұл жағдайда Ілінісу қосылған және бұраушы кезең жетекші білік- тен трансмисиия агрегаттарына беріледі.Егер басқышты 12 басатын болса, ол күш 14 арқылы жалғасты- рғышта орналастырылған сықпа мойынтіректі 9 сыйдыратын Іліні- суді өшіру ашасын 11 бұрады. Айнала отырып, сықпа мойынтірек иінтіректің 8 ішкі соңдарын басады, бұл кезде оның сыртқы соңда- ры қысу дискісі мен қаптама арасында орналасқан серіппені 6 қыса отырып, қысу дискісін оңға жалжытады. Жетектегі диск босатылады және бұраушы кезең берілістер қорабының жетекші білігіне беріл- мейді. Бұл жағдайда Ілінісу өшірілген. Егер басқышты 12 жіберетін болса, онда ол және онымен бірге сықпа мойынтірек 9, созба серіп- пелер (13 және 10 сәйкес) алғашқы қалпына қайта келеді, ал қысу серіппелері тегеурінді және жетекті дискіні сермерге қысады. Іліні- су қайтадан қосылған.Сермерден бұраушы кезеңді қабылдайтын тетіктер Ілінісудің жетекші бөліктеріне жатады, ал кезеңді берілістер қорабындағы жетекші білікке беретін тетіктержетектегі болып табылады.Жетектегі дискілердің саны бойынша үйкелме Ілінісудер бір және екі дискілік болып бөлінеді. Бір дискілік Ілінісуқа жетектегі және тегеурінді дискінің сермер- ге қысылуы жүзеге асырылатын Ілінісуді қосу кезіндегі арқылы бір жарғақтық серіппелі үйкелме серіппелер жатады.Бір дискілі Ілінісудер серіп- пелердің қашықтық орналасуы және бір жарғақтық серіппелі бо- луы мүмкін.Серіппелері қашықтық ор- наласқан бір дискілі Ілінісудер. ЗИЛ-431410, -5301 «Бычок»,ГАЗ-3307, -3102, -3110 «Вол-га» автомобильдерінде, ПАЗ- 3205, ГАЗ-2217 «Соболь» авто- бустарында және басқаларындаРис. 14.2. Схема фрикционногосцепления:1 — қаптама; 2 — тегеурінді диск; 3 — сермер; 4 — жетектегі диск; 5 — топса; 6 — қысу серіппесі; 7 — жетекші білік; 8 — иінтірек; 9 — сықпа мой- ынтірек; 10, 13 — созба серіппелер; 11аша; 12 — басқыш; 14 — күш       аз емес                            сурет. ЗИЛ-431410 автомобилінің Ілінісуы:а — құрылғы; б — Ілінісу жетегі; 1 — сермер; 2 — қысу дискісі; 3 — жетек- тегі диск; 4 — жетекші білік; 5 — Ілінісуді өшіру иінтірегі; 6 — иінтіректің тірек ашасы; 7 — Ілінісу картері 8 — тікенекті мойынтірек; 9 — сықпа мойынтірек; 10қосу жалғастырғышының созба серіппесі; 11 — өшіру жалғастырғышы; 12 — өшіру ашасы; 13 — қаптама; 14 — қысу серіппелері; 15 — қатпарлы серіппелер; 16 — басқыш; 17 — басқыштың созба серіппесі; 18, 21 — Ілінісуді өшіру жетегінің иінтірегі; 19 — басқыш білігі; 20 — күш; 22 — реттеуші сомын; 23 — күпшек дис- кілері; 24 — күпшек; 25 — үйкелме тілім; 26 — май шағылдырғыш; 27 — болат сақина; 28 — бәсеңдетуші серіппеқашықтық қысу серіппелері бар бір дискілі үйкемелі Ілінісудерды орнатады.Қысу құрылғысы ретінде мұндай Ілінісудерда тегеурінді дис- кісінің айналасы бойынша қашықтық орналасқан бірнеше ци- линдрлі серіппелер қолданылады. Мұндай серіппелері бар Іліні- су жоғары қысымдық күшімен және қызмет көрсету жеңілдігімен ерекшелінеді. ЗИЛ-431410 және ЗИЛ-5301 автомобильдерінің Ілінісудерының құрылғылары бірдей. Ілінісу цилиндрлар бүй- ірінде орналасқан шойын картерінде (14.3, а сурет) орналасқан. Ілінісудің жетекші бөлігі өзіне сермерді 1, тегеурінді дискіні 2 және сермерге бұрандамалармен бекітілген қаптаманы 13 енгі- зеді. Тегеурінді дискіге инелі мойынтіректер 8 арқылы Ілінісу- дің қаптамасына сомындармен бекітілген, тіреуші ашалардың саусақтарына 6 орналастырылғын иінтіректер 5 бекітіледі. Қаптаманың айналасына қызу кезінде өзінің серпімді қасиетін жо- ятын, серіппелерге жылу беруді азайтатын, жылу өткізбейтін тығы- рықтар қойылған тегеурінді диск жағынан 16 қысу серіппелері ор- натылған.Ілінісудің жетекші бөлігі жетектегі дискіден 3, күпшектен 24 және берілістер қорабының жетекші білігінен 4 тұрады. Жетектегі дискіге екі жағынан мыс-талшық тасты өрмеден қашықтық қаптама немесе жоғары қашықтық қасиетке ие басқа мыс-талшық тасты композици- ямен бекітілген. Күпшекпен 24 жетектегі диск айналма тербелістің (демпфера) серіппелі-қашықтық сөндірушісінің бір бөлігі болып та- былатын серіппелер 28 көмегімен жалғасады.Айналма тербелістердің сөндірушісі Ілінісуді лезде қосу кезін- де, жолдың кедір-бұдырлы жерінде автомобильдің қозғалысында, трансмиссия біліктерінің айналу жиілігінің лезде өзгеру кезінде, қозғалтқыштың иінді білігінің тұрақсыз айналу кезінде және т.б. жағдайларда пайда болатын айналма тербелістерді азайтады. Айнал- ма тербелістерді тиімді азайту (өшіру) трансмиссия механимдерінің, соның ішінде тісті берілістер мен иінді біліктердің ұзақ уақыт жұ- мыс істеуін жоғарлатады.Айналма тербелістердің сөндірме құрылғыларын қарастырайық. Жетектегі дискіге 3 екі жағынан сегіз жұп болат қашықтық тілімше- лер 25 орналасқан болат сақина 27 тойтармамен бекітіледі. Күпшек- тің тік бұрышты терезелері бар екі болат дискісі 23 май қайырғымен 26 бірге жетектегі дискі күпшегінің ернемегіне 24 қатты бекітіледі. Дискілер 23 конструктивті түрде қашықтық тілімшелерге 25 күшпен жақындатылып орындалған. Сегіз серіппе 28 болат дискілер 23 мен болат сақинаның 27 айналасында орналасқан тік бұрышты терезе- лерде орнатылған.Серіппелердің соңы тік бұрышты терезелерде орналасқан болат тілімшелерге жақындатылған.Серіппелерді мұндай орнату кезінде жетектегі диск 3 күпшектің 24 сыртқы диаметріне ортақтастырылады және бәсеңдетуші серіп-пелерді 28 қыса отырып, екі жаққа белгілі бір бұрышқа оны айналуы мүмкін. Жетектегі дискінің айналу бұрышы айналымдардың түйі- суіне дейін серіппелердің қысылуымен шектеледі. Жетектегі дис- кінің орын ауыстыруы кезінде болат дискі 23 мен қашықтық тілім- ше 25 арасында үйкелу күші пайда болады, ол айналым жиілігінің лезде өзгеру кезінде трансмиссия біліктерінде пайда болатын, ай- налма тербелістерінің өшуіне (азаюына) алып келеді. Айналма тер- белістердің сөндірушісі салыстырмалы түрде Ілінісудің қосылуын (Ілінісу басқышын жылдам жіберу кезінде де) қамтамасыз ететін берілістерді ауыстыру кезінде немесе автомобильдің қозғалу кезін- де Ілінісуді қашықтық түйіндесуінде бұраушы кезең мен үйкеліс күшінің біркелкі күшеюіне алып келеді. Ілінісуді басқару жетегі механикалық және гидравликалық болып келетін қосу механизмі арқылы жүзеге асырылады. Ілінісуді қолдануды жеңілдету үшін кейде механикалық жетекке вакуумдық немесе жер үрлейтін (MA3- 5335 автомобилі) күшейткішті орнатады.Ілінісуді өшіру механизмі сықпа мойынтірегі 9 бар жалғастырғыштан 11 және төрт иінтіректен 5 тұрады. Мойынтіре- гі бар жалғастырғыштың орнын ауыстыру бағыттаушы бойынша жалғастырғыш созба серіппемен 10 тақалатын Ілінісуді өшіру аша- сымен 12 жүзеге асырылады. Бұл кезде сықпа мойынтірек 9 иінтірек- тен 5 1,5... 3 мм сығылады, бұл Ілінісу басқышының 35.50 мм (14.3, б сурет) еркін өтуіне әрекет жасайды. Аз саңылауда мойынтірек қозғалтқыштың жұмыс уақытында мойынтірек пен қашықтық қап- таманың ескіруін үдете отырып, Ілінісудің тығылып қалуына алып келетін иінтіректі әрдайым немесе кезеңмен басып отырады. Үлкен саңылау кезінде Ілінісу толығымен өшірілмейді, нәтижесінде бір берілістен екіншісіне берілу кезінде берілістер қорабында шу пайда болады. Саңылауды онда орналасқан серіппенің көмегімен күштің 20 жұмыс ұзындығын өзгерте отырып, сомынмен 22 реттейді.Ілінісуді өшіру механизмінің жетегі — механикалық, жақтаудың сол лонжеронында құрастырылған және Ілінісуді өшіру ашасымен 12 күш және иінтірек көмегімен жалғастырылған. Ілінісу басқышын 16 басқан кезде оның білігі 19 бұрылады және басқыш 18, күш 20 арқылы және басқыш 21 өшіру ашасына 12 әсер етеді, ал ол арқылы жалғастырғыш 11 пен сықпа мойынтірекке. Нәтижесінде жалғасты- рғыш мойынтірекпен бірге айналады және өзінің сыртқы соңда- рымен жетектегіден тегеурінді дискіні алып, тірек ашасының 6 са- усақтарына орта бөлікпен тірелетін иінтіректердің 5 ішкі соңдарын басады.Басқышты басуды жібергенннен кейін және оны жайлап босатқан кезде жалғастырғыш мойынтірегімен созба серіппе 10 әсерінен және жетек басқышы созба серіппесі 17 әсерінен өз орнына қайтып ке- леді. Ілінісуді қосу кезінде бұраушы кезең сермерден қаптамаға 13 беріледі, ал одан төрт қатпарлы серіппе арқылы тегеурінді дискіге 15 беріледі. Бұл кезде қысу серіппесі әсерінен 14 жетектегі дисксермердің жұмыс беткейі мен тегеурінді диск арасында сенімді қы- сылады. Соның арқасында, бұраушы кезең қозғалтқыштың сермері- нен жетектегі диск арқылы және оймакілтек қосылы арқылы берілі- стер қорабына және әрі қарай трансмиссияның басқа агрегаттарына беріледі.ГАЗ-3307, -3308, -3102 «Волга» автомобильдерінің Ілінісуі бір дискілі үйкелме түрінде, құрылғысы бойынша олар Ілінісуді өшіру жетегін ескермегенде құрылғылары бойынша іс жүзінде бір-бірінен ерекшеленбейді. ГАЗ-3307 автомобилінде жетегі — механикалық, ал ГАЗ-3308 және -3102 автомобильдерінде — гидравликалық. Көрсетілген Ілінісудердың ЗИЛ-431410, - 5301 автомобильдерінің Ілінісуынан айырмашылығы біріншісінде, бір жағынан үйкелме қаптамалар жетектегі дискінің беткейіне тікелей емес алты иілгіш тілімше арқылы бекітілген, ол бұраушы кезеңнің тегіс үдетілуіне алып келеді. Қысу серіппелерінің саны 12 (16 орнына) азайтылған. Бұраушы кезең Ілінісу қаптамасынан қатпарлы серіппелер арқылы емес, иінтіректің жоғары соңдарымен байланысты тегеурінді дис- кінің дөңесі арқылы беріледі.Ілінісумен берілетін максималды бұраушы кезең серіппені басу күшіне, дискілердің өлщемдеріне, үйкелу коэффициентіне және үйкелген беткейлердің санына тәуелді. Үлкен жүктегі автомобиль- дердегі Ілінісумен берілетін бұраушы кезеңнің жоғарлауы жетектегі және тегеурінді дискілердің санының көбеюімен қол жеткізіледі.Жарғақты серіппесі бар бір дискілі ілінісу. Жарғақты серіппе ГАЗ, ИЖ және ВАЗ автомобильдерінің Ілінісудерында, сондай-ақ аз жүгі бар жүк автомобильдерінің Ілінісудерында қолданылады. Мұн- дай Ілінісудің ерекшелігі тегеурінді дискіні бағыттайтын иінтірек пен қысу серіппесінің қызметін жарғақты серіппе орындайды. Ер- кін жағдайда ол қиық конус түріндегі тарелкелік диск формасында болады. Конустың төбесіндегі саңылаудан Ілінісудің қысу иінтіре- гінің рөлін атқаратын 18 жапырақты туындататын радиалды кесік- тер жүреді.Мұндай серіппенің артықшылығына бұл тегеурінді дискіге тегіс және тұрақты қысым құруға алып келуін, сонымен қатар жетекте- гі диск қаптамасының ескіруінде үйкелмелі түйіндесуінде берілген бұраушы кезеңді ұстауға мүмкіндік беретінін жатқызуға болады.Жарғақты серіппелі Ілінісу (14.4, а сурет) бөліктерді жою үдерісі кезінде екі бөлшектенбейтіндерден тұрады. Біреуіне тегеурінді диск 3 пен жарғақты серіппемен 8 орнатылған қаптама, ал екін- шісіне – айналма тербелістерінің сөндірушісі бар жетектегі диск 2 кіреді. Қаптама сермерге 1 қатысты орталықтандырылады және оған бұрандамалармен бекітіледі. Бұраушы кезең тегеурінді дискіге үш серпінді тілімше арқылы беріледі. Қаптаманың ішкі жағында са- тылы тойтармалар 6 көмегімен жарғақты серіппеге 8 тіреуіш болып табылатын екі сақина 5 орнатылған. Сақиналар арасында орналаса отырып олар қатысты түрде иілуге мүмкіндіктері бар.Қосылған Ілінісуде ( 14.4, б сурет) жарғақты серіппе 8 өзінің формасы мен тірек сақиналары арасында орналасуына байланысты сермер беткейі және оның арасында жетекші дискіні қыса отырып, тегеурінді дискіге 3 салмақ түсіреді, нәтижесінде бұраушы кезең берілістер қорабының жетекші білігіне 10 (14.4, а сурет) беріледі.Ілінісу басқышын басқан кезде ілінісуді өшіру ашасы 11 сермер тұсына (14.4, в сурет) жарғақты серіппенің орталық бөлігін арнайы үйкемелі сақина арқылы орналастыратын жалғастырғышта орнала- стырылған сықпа мойынтіректі жылжытады.Бұл жағдайда оның сыртқы бөлігі одан жойылады және бекіт- кіштердің 4 көмегі арқылы жетектегі дискіні босата отырып, теге- урінді дискіні жылжытады. Бұраушы кезеңнің берілістер қорабы- ның жетекші білігіне берілуі тоқтатылады.Жеңіл автомобильдер мен автобустарда гидравликалық жетек кең таралған, өйткені ол берілістерді ауыстыру кезінде, автомобиль қозғалысының басында үйкелмелі беткейлер арасында үйкелу ке- зеңінің бірқалыпты өтуін қамтамасыз етеді.   сурет. Жарғақтық серіппенің Ілінісуы:а — жара тілік; б — Ілінісу қосылған; в — Ілінісу өшірілген; 1 — сермер; 2жетектегі диск; 3 — қысу дискісі; 4 — бекіткіштер; 5 — тірек сақиналар; 6 — бұрандамалар; 7 — қаптама; 8 — жарғақтық серіппе; 9 — сықпа мойынтірек; 10 — жетекші білік; 11 — Ілінісуді өшіру ашасыГАЗ (ГАЗ-3110, -31029 және т.б.) жеңіл автомобильдердің гидрав- ликалық Ілінісу жетегі сұйыққоймадан 1 (14.5 сурет), басты цилин- дрдің піспегінен 3 және Ілінісуқа итергіш 6 арқылы ашаны 11 ен- гізетін піспек, жұмыс цилиндрынан 8 тұрады. Басты және жұмыс цилиндрлары құбыр желісімен 9 жалғастырылған. Басты цилиндр піспегінің 3 итергіші 4 пластмассалы төлке және саусақ арқылы басқышпен топсалы жалғастырылған.Ілінісу басқышына 5 басқан кезде итергіш 4 басты цилиндрдің піспегінің орнын ауыстырады, нәтижесінде цилиндр ішіндегі сұй- ықтық қысымы көтеріледі және құбыр желісі 9 арқылы жұмыс ци- линдріне 8 беріледі.Бұл кезде жұмыс цилиндрінің піспегі 7 итергіштің 6 орнын ауы- стырады, онымен бірге сықпа мойынтіректің жалғастырғышының (А қараңыз) орнын ауыстыратын шарлы тірекке 12 бұрыла отыра- тын ашаның 11 да орнын ауыстырады. Басқышты жіберген кезде ол созба серіппесінің әсерінен алдынғы жағдайына қайтып келеді. 2 және 10 серіппелердің біркелкі әсерінен жетектің барлық бөліктері алғашқы қалпына келеді және Ілінісу қосылады. Ілінісудің дұрыс жұмыс жасауы үшін піспе басы 3 мен итергіш серіппесі 4 арасын- дағы саңылау 0,3...0,9 мм арасында болуы керек.    сурет. Ілінісудің гидравликалық жетегі:1 — сұйыққойма; 2, 10 — серіппелер; 3 — басты цилиндрдің піспегі; 4, 6 — итергіш; 5 — басқыш; 7 —жұмыс цилиндрінің піспегі; 8 — жұмыс цилиндрі; 9 — құбыр желісі; 11 — аша; 12 — шарлы тірекЖүйеге түскен ауа жұмыс цилиндрінің тұрқында орнатылған қай- та өткізу клапаны (айдау) арқылы жойылады.Екі дискілі Ілінісу. КамАЗ-5320, «Урал- 4320», MA3-5335 ав- томобильдерінде, ЛАЗ-4202 автобустарында және басқаларында серіппелердің қашықтық орналасуымен екі дискілі үйкемелі Іліні- судер орнатылады.КамАЗ-5320 (14.6 сурет) автомобилінің Ілінісуы картерде 5 орна- ласқан. Ілінісудің жетекші бөлшектеріне сермер 13, жетекші диск 1, тегеурінді диск 4 және қаптама 6 жатады. Жетекші және тегеурін- ді дискілер сермердің цилиндрлік беткейінде орналасқан ағылу ой- ықтарына кіретін төрт кертігі бар және қозғалтқыштан бұраушы ке- зеңнің жетектегі дискісіне береді. Бір уақытта 1 және 4 дискілердің осьтық айналу мүмкіндігі қамтамасыз етіледі.Ілінісудің жетектегі бөлшектеріне жинақтағы айналма тербелі- стерді сөндіру мен үйкелме қаптамасы бар екі жетектегі диск 3 жа- тады. Жетектегі дискілердің күпшектері бөлгіш немесе берілістер қорабының жетекші білігінің оймакілтегіне орнатылған. Қаптама 6 мен тегеурінді диск 4 арасында сермер 13 мен тегеурінді диск 4 арасында жетектегі диск 3 сығылу әсерінен қысу серіппелері 12 ор- натылған.Ілінісуді өшіру механизмі тегеурінді дискінің 4 сыртқы соңда- рымен байланысқан иінтіректен 8, ал орталық бөлігінде – қаптамада 6 орнатылған тіреуіш ашалардан 7, Ілінісуді өшіру иінтірегінің қы- сым сақинасынан 11, мойынтірегі бар өшіру жалғастырғышы мен өшіру ашасынан 10 тұрады.Ілінісу қосылған кезінде бұраушы кезең сермерден кертік арқылы орташа жетекші және тегеурінді дискіге беріледі, сосын жетектегі дискінің үйкелме қаптамасы мен айналма тербелістердің сөндірушісі арқылы берілістер қорабының жетекші білігінде орнатылған олар- дың күпшектеріне беріледі. Ілінісу қосылған кезде қосылу иінтіре- гінің қысым сақинасы 11 өшіру жалғастырғышының 9 мойынтірегі- нен бұрылып кетеді. Бұл кезеде Ілінісу қосылуының жеткіліктілігін қамтамасыз ететін 3,0 ...3,2 мм тең саңылау пайда болады.Ілінісуді өшірген кезде мойынтірегі 9 бар өшіру жалғастырғышы қысым сақинасы 11 арқылы тіреуіш ашалардың 7 инелі мойынтіре- гінде бұралатын иінтіректің 8 ішкі соңдарына әсер етеді.Иінтіректердің сыртқы соңдары бұл кезде артқы жетекші дискі- ден 3 тегеурінді дискіні 4 тартады. Орташа жетекші диск 1 дискіде құрастырылған автоматты иінтіректі механизм 2 көмегі арқылы ал- дынғы жетекші дискіні 3 босата отырып, сермер 13 мен тегеурін- ді диск 4 кесіктері арасында орташа жағдайда өзара орналасады. Сонымен, Ілінісудің жетекші және жетектегі дискілерінің арасын- да оның толық өшірілуінде жетекші және жетектегі тетіктердің бөлінуін қамтамасыз ететін саңылаулар пайда болады.Ілінісу жетегі (14.7 сурет) — пневмогидро күшейіткіші бар қашықтық гидравликалық.  сурет. КамАЗ түріндегі автомобильдерінің Ілінісуы:1 — жетекші диск; 2 — жетекші дискіні өзінше орнату тетігі; 3 — жетектегі дискілер; 4 — қысу дискісі; 5 — картер; 6 — қаптама; 7 — тірек ашасы; 8 — өшіру иінтірегі; 9 — өшіру жалғастырғышы; 10 — Ілінісуді өшіру ашасы; 11 — тірек сақи- на; 12 — қысу серіппесі; 13 — сермер; А — саңылау Күшейіткішті гидравликалық жетекке қосу Ілінісуді өшірілген күйде ұстап тұруға және өшіруді жеңілдетуге мүмкіндік береді.Ілінісуді өшіру кезінде басқышты басқанда 1 (14.7, а сурет) күш иінтірек және соташық арқылы басты цилиндрге 2 беріледі, олжақтан сұйықтық қысыммен құбыр желісі 10 арқылы пневмо кү- шейіткішті цилиндрге 3 ауа құбыры 5 арқылы өтетін қысылған ау- аның өткізілуін қамтамасыз ететін бағушы құрылғы бағанасына 4 өтеді. Бір уақытта басты цилиндрдан 2 сұйықтық қысым арқылы күшейткіштің жұмыс цилиндрына 6 өтеді. Бақылау құралы 4, пнев- мокүшейіткіш цилиндрі 3 және жұмыс цилиндрі 6 бір агрегатта – пневмогидравликалық күшейіткіште орындалған.Жұмыс цилиндріндегі сұйықтық қысымы мен пневмокүшейіткіш цилиндріндегі ауаның қысымымен анықталатын жиынтық күш со- ташыққа 9 беріледі және иінтірек 8, білік және Ілінісуді қосу ашасы арқылы Ілінісуді өшіруге арналған сығу мойынтірегімен 7 жалға- стырғыштың орын ауыстыруын қамтамасыз етеді. Гидроөткізгішке күшейіткішті қосудың қағидалық сызбасы 14.7, б суретте көрсетіл- ген.Басты цилиндр (14.8 сурет) Ілінісу басқышының тіреуішінде орнатылғын ( 14.7, 1 суретті қараңыз). Басты цилиндр тұрқында 1   сурет. КамАЗ түріндегі автомобильдерінің Ілінісу жетектері:а — құрылғы; б — сужетекке күшейткішті қосу сызбасы; 1 — басқыш; 2 — басты цилиндр; 3 —ауа үдеткіш; 4 — бақылау құралы; 5 — ауа құбыры; 6 — кү- шейткіштің жұмыс цилиндрі; 7 — сықпа мойынтірек; 8 — иінтірек; 9 — соташық; 10 — сұйық құбыр желісі(14.8 суретті қараңыз) жұмыс сұйықтығы болатын негізгі (цилин- дрлік) А және өтеуші қуыс болады. Корпус қорғаушы қаптамамен 2 жабылған. Негізгі қуыста А дөңбек тығыздалған манжетасы 5 бар піспек 4 орнатылған. Піспекте 4 соташықтың 3 соңында болатын тығыздалған манжетаның жұмыс барысында жабылатын саңылау В болады. Ілінісу басқышы басылған кезде піспеку 4 серіппенің 6 әсерінен жоғары орналасады. Төменгі жағында гидрожетектің құ- быр желілерін жалғастыруға арналған бұрандалы саңырауы бар не- гізгі қуыс А тығынмен 7 жабылады.Ілінісу басқышы жіберілген кезде негізгі А және өтемдік Б қуы- стар саңылау В арқылы хабарландырылады, өйткені соташық дөңбе- гі 3 мен піспек 4 арасында саңылау болады.Ілінісу басқышын басқан кезде соташық 3 піспекке 4 қарай орын ауыстырады, саңылауды В жабады және негізгі қуыстан А сұйықтық қысым арқылы пневмогидравликалық күшейіткішке гидрожетектің құбыр желілері арқылы піспекпен итеріледі.Мұндағы жұмыс сұйықтығы- ның қысымы жүргізушінің Ілінісу басқышына басу күшіне тепе – тең.Ілінісу жетегінің пневмогидравли- калық күшейіткіші (14.9 сурет) Іліні- су басқышына күштің түсуін азайту үшін қызмет етеді. Күшейіткіштің бағаны екі бөліктен тұрады: Ілінісу жетегінің пневматикалық күшейіт- кішінің цилиндрінің үстінде орна- ласқан бақылау құралына жарғақ орналастырылған алдыңғы 3 және артқы 9.Бақылау құралы Ілінісу басқышы- на басу күшіне тәуелді пневматика- лық піспекке 8 ауа қысымының ав- томаттық өзгерісін қамтамасыз етеді. Бақылаушы құралдың негізгі бөлік- теріне қысым манжетасы бар бақыла- ушы піспек 4, кіргізу 6 және шығару 7 қақпақтары, жарғақ 5 және серіппе кіреді.  сурет. Ілінісу жетегінің басты цилиндрі:1 — тұрқы; 2 — қаптама; 3 — соташық;4 — піспек; 5 — манжета; 6 — серіппе; 7 — тығын; А, Б — негізгі және өтемақылы қуыс; В — піспектегі саңылауІлінісу басқышы жіберілген кезде пневматикалық піспек 8 пен Ілінісуді өшіру піспегі 2 пневматикалық піспектің қайтарма серіп- песінің әрекеті әсерінен оң қалыпта орналасады. Піспектің алдыңғы және артқы қуысындағы қысым атмосфералықққа сәйкес келеді. Ілінісуді өшіру піспегінің қалпы 2 пневматикалық піспектің 8 төмен- гі жағында оның итеруші қысымымен анықталады.Келесі құралда шығару қақпағы 7 ашылған, ал кіргізу қақпағы – жабылған.Ілінісу басқышын басқан кезде жұмыс сұйықтығы бақылаушы пі- спек қапталында және Ілінісуді өшіру цилиндрінің қуысында қысым тудыра отырып, қысым арқылы саңылауға А өтеді. Сұйықтық қысы- мы әсерінен күшейіткіш бағанындағы саңылауға Б құбыр желілері арқылы өтетін сығымдалған ауаны жібере отыра шығару қақпағы 7 жабылып, кіргізу қақпағы 6 ашылатын қақпақтық құрылғыға әсер етеді. Сығымдалған ауа қысымы әсерінен пневматикалық піспек 8 піспек соташығына әсер ете отырып орын ауыстырады. Нәтижесінде Ілінісуді қосу піспегінің итергішіне 1 Ілінісу басқышын басу кезін- дегі Ілінісуді толық өшіруді қамтамасыз ететін жиынтық күш әрекет етеді.Басқышты жіберген кезде қысым бақылаушы піспек 4 алдында төмендейді, нәтижесінде бақылаушы құралда кіргізу қақпағы 6 жа- былып, шығару қақпағы 7 ашылады. Қуыста сығымдалған ауа пнев- матикалық піспектің артынан атмосфераға шығарылады, піспектің   сурет. Ілінісу жетегінің ауагидравликалық күшейткіші:1 — итергіш; 2 — Ілінісуді өшіру цилиндірінің піспегі; 3, 9 — сәйкесінші тұрқы- ның алдыңғы және артқы бөліктері; 4 — бағушы піспек; 5 — бағушы құрылғының жарғақшасы; 6, 7 — кіру және шыу қақпағы; 8 — ауалық піспек; А, Б — Ілінісуді өшіру цилиндрінің ішіндегі және күшейткіш тұрқындағы ойықсоташыққа әсері бәсеңдетіледі және Ілінісудің бірқалыпты қосылуы жүзеге асырылады.Сығымдалған ауаның болмауында пневможүйеде Ілінісуді басқа- ру мүмкіндігі сақталады, өйткені Ілінісуді өшіру күшейіткіштің ги- дравликалық бөлігінде ғана қысым арқылы жүзеге асырылуы мүм- кін. Бұл жағдайда Ілінісу басқышына күш ұлғаяды.MA3-5335, -5432, -54322 автомобильдерінде Ілінісудің екі дис- кілі жетегінің пневматикалық күшейіткіші (14.10 сурет) орна- тылған. Ол соташықпен топсалы байланысқан піспек 9 айналатын күш цилиндрінен 10 және басқару қаптамасынан тұрады. Қаптама бағанында 7 соташық 5, қатпарлы қақпақ 8 және соташықтың 5 қай- тарма серіппесінен 6 тұрады.Ілінісу басқышына басқан кезде күш 3 екі иінді иінтірек және мойынша 4 арқылы күшті күшейіткіш қақпағының соташығына 5 береді және сығымдалған ауа құбыршек 2 арқылы күш цилиндры- на 10 түседі. Сығымдалған ауа қысымының әсерінен піспек 9 со- ташық 1 арқылы ауыртпалықты басқышқа қосылған күшке қосым- ша Ілінісуді өшіру ашасымен байланысқан күшке береді. Басқышты жіберген кезде қатпарлы қақпақ 8 атмосфераға біріктіре отырып, пневматикалық күшейіткіш цилиндріне 10 сығымдалған ауаның жеткізілуін жабады.  сурет. Ілінісу жетегінің пневматикалық күшейткіші:1 — күш цилиндрінің соташығы; 2 — құбыршек; 3 — күш; 4 — мойынша; 5 — басқару қақпағының соташығы; 6 — қайтару серіппесі; 7 — басқару қақпағының тұрқы; 8 — қатпарлы қақпақ; 9 — піспек; 10 — күш цилиндрі14.3. Берілістер қорабы Берілістер қорабы серпін бойынша автомобильдің қозғалысы кезінде немесе тұрақта тұрған уақытында трансмиссия мен қозғал- тқышты ұзақ бөлуде, бұраушы кезеңнің берілу бағыты мен биіктігі бойынша өзгерістерге, сонымен қатар автомобильдің артқы жүріспен қозғалуына қызмет етеді. Жою жағдайына байланысты автомобиль қозғалысына қарсыласу кең диапазонда салыстырмалы өзгеруі мүм- кін, ол жетекші дөңгелектерде ауыртпалық күшінің азаюы немесе көбеюінің қажеттілігін тудырады.Берілген қуат тәртібінде қозғалтқыштың жұмысы кезіндегі же- текші дөңгелектердегі ауыртпалықтың әр түрлі күші берілістер қорабы көмегі арқылы жетекші дөңгелек пен иінді біліктің айналу жиілігінің арасындағы қатынастың өзгеруімен алынуы мүмкін.Әрекет қағидасы бойынша берілістер қорабын сатысыз (гидро- механикалық, үйкелмелі және т.б.) және сатылы (механикалық) деп бөледі.Сатысыз берілістер қорабы дроссельді жабқыштың орнын ауы- стырмай автомобильдің жетекші дөңгелектеріндегі ауыртпалық күшін берілген диапазонда автоматты түрде өзгертуге мүмкіндік бе- реді. Мұндай берілістер қорабы күрделі құрылымға ие, сондықтан оларды пайдалану үдерісі кезінде аса білікті қызмет көрсету керек. Олардың ішінде кең тарағандары жеңіл автокөліктер мен автобу- старда артықшылығымен орнатылған гидромеханикалық берілістер қорабы.Гидромеханикалық берілістер қорабы гидромеханикалық саты- сыз берілістен (гидротрансфарматордан) және оған біркелкі жалға- стырылған механикалық сатылы берілістер қорабынан тұрады.Қазіргі кезде көптеген автомобильдерде басты бейнеде сатылық, яғни әр түрлі ауыстырмалы сандармен берілістердің қатарын түзе отырып, әр түрлі байланыстарда тісті дөңгелек байланыса алатын, тісті бәсеңдеткішті бейнелейтін механикалық берілістер қорабын орнатады. Берілістің қабаттасталған екі тісті дөңгелектері тісті жұп- ты құрайды. Тісті дөңгелектер жұптарының кішісі тегершік, үлкені– дөңгелек деп аталады. «Тісті дөңгелек» («тісті дөңгелектер») тер- мині жалпы болып табылады. Тісті берілістің ауыстырмалы саны тегершіктің тістер санына дөңгелектің тістер санының қатынасын немесе олардың айналуы жиілігінің кері қатынасын айтады. Егер берілісте тісті дөңгелектердің бірнеше жұбы қатысатын болса, онда жалпы ауыстырмалы сан ол жұбтардың ауыстырмалы сандарының өндірілуіне тең.Автомобильді механикалық берілістер қорабы біліктердің пара- лельді орналасуымен негізінен екі немесе үш білікті сызба бойын- ша дайындалады. Олар қиғаш тісті және тіке тісті дөңгелектердің берілістер жиынтығынан тұрады. Жеке берілістер синхрондаушы- лармен, яғни тісті дөңгелектер бір жиілікпен айналғанға дейін, олар-дың ілінісуіне мүмкіндің бермейтін механизмдермен жабдықталады. Алдыңғы жүрістің беріліс (сатылар) санына байланысты сатылы берілістер қорабы үш, төрт, бес және көп сатылы, ал қозғалмалы тісті дөңгелектерінің (тегершіктерінің) санына байланысты – екі, үш және төрт жүрісті болуы мүмкін. Көп сатылы берілістер қора- бының ауыстырмалы сандардың сатытарын бөлуге қызмет ететін жалғамалы бәсеңдеткіш- бөлгіші болады. Мысалы, КамАЗ түріндегі автомобильдерінде бөлгішті қолдану негізгі бес сатылы берілістер қорабымен 10 бірінші және екі артқы жүріс берілісімен байланысын алуға мүмкіндік береді. Берілістердің қосылуы жүзеге асырылатын қозғалмалы элементтердің саны бойынша бір, екі және үш жүрістіберілістер қорабын бөледі.Төрт сатылы берілістер қорабы. ГАЗ-3307, -3308 «Садко» ав- томобильдерінде және ПАЗ- 3205 автобустарында төрт сатылы үш жүрісті берілістер қорабы кең тараған. Кейбір жағдайларды ескер- мегенде олардың құрылғылары бойынша бірдей, ГАЗ-3308 авто- мобилінің берілістер қорабында спидометр желісі жоқ (ол тарату қорабында орнатылған), ал ПАЗ-3205 автобусында берілістерді ауыстыру механизмінің қашықтық желісі орнатылған.ГАЗ-3307 автомобилінің берілістер қорабы артқы жүріс тісті дөңгелегінің шығырынан 15, аралық біліктен 19, синхрондаушыдан 25, жетекші білікпен бір осьта орналасқан жетектегі біліктен 10, бір тұтастық ретінде дайындалған тегершіктен 23, жетекші біліктен 21, берілістердің орнын ауыстыру механизмінен, иінтірегі бар қақпақтан 2 және картерден 24 тұрады (14.11, а сурет).Тегершігі 23 бар жетекші білік 21 екі мойынтіректе орнатылған. Біліктің алдыңғы мойынтірегі иінді білік ернемегінің ұясында, ал артқысы – картердің алдыңғы қабырғасында орналасқан. Осьтік орын ауыстырудан артқы мойынтірек Ілінісумен берілістер қорабын ортақтандыруға қызмет ететін артқы ілмек қақпағы 22 мен оның сыртқы құрсауының жырашығында орналасқан тірек сақинасымен бекітіледі.Алдыңғы соңы бар Жетектегі білік 10 жетекші білік 21 қыр- науында орналасқан роликтік мойынтірекке, ал артқы жағыменспидометр жетегінің бұрамдықты жұбы ішінде құрастырылған қақпақтың 8 картерінде 24 бекітілген шарлы мойынтірекке сүйе- неді. Жетектегі біліктің оймакілтегінде бірінші беріліс пен артқы жүрістің дөңгелегі 5 орнатылған. Бұл білік берілісінің екінші дөңге- легі 4 және үшінші тегершігі 3 қола тығындарда еркін орнатылған. Екінші беріліс дөңгелегінің 4 күпшекте тісті шірі болады, ал үшінші беріліс тегершігі 3 синхрондаушы 25 жағынан конусы болады. Тісті дөңгелектермен бір тұтас дайындалған аралық білік 19 роликті және шарлы мойынтіректерде айналады. Осьтік айналымнан білік артқы мойынтірек қақпағымен 12 және оның тірек сақинасымен бекітіледі. Бұл біліктің тісті дөңгелегі 18 мен тегершігі 16 жетекші және же- тектегі біліктерде орналасқан 3 және 23 тегершік пен дөңгелекпен 4   сурет. ГАЗ-3307 автомобилінің беріліс қорабы:а — құрылғы; б — берілісті ауыстыру сызбасы; 1 — иінтірек; 2 — берілісті ауы- стыру механизімінің қақпағы; 3, 17 — үшінші берілістің дөңгелегі мен тегершігі; 4, 16 — екінші берілістің тегершігі мен дөңгелегі; 5 — артқы жүріс пен алғашқы берілістің дөңгелегі; 6, 7, 28 — берілісті ауыстыру ашалары; 8 — жетекші білік мойынтірегінің қақпағы; 9 — спидометр жетегінің бұрамдық жұбы; 10 — жетек- тегі білік; 11 — аралық біліктегі бірінші берілістің тегершігі; 12 — аралық білік мойынтірегінің қақпағы; 13, 14 — артқы жүрістің тегершігі мен дөңгелегі; 15 — тісті дөңгелектердің шығыры; 18, 23 — жүргізуші және аралық біліктің тұрақты ілінісінің тегершігі мен дөңгелегі; 19 — аралық білік; 20 — синхрондауыш жалға- стырғышы; 21 — жетекші білік; 22 — жетекші біліктің мойынтірегінің қақпағы; 24 — беріліс қорабының картері; 25 — үшінші және төртінші берілістің синхрон- даушысы; 26 — берілістерді ауыстыру ашасының жылжымасы; 27 — жылжыма- ның бекіткіші; 29 — сұққыш; 30 — сақтандырғыш; 31 — бұғаттаушы құрылғы- ның тығынжылы; 32 — бекіткіш шары; І, ІІ, ІІІ, ІV, ЗХ — иінтіректің орналасуы 1, артқы жүріс берілісі мен бірінші, екінші, үшінші, төртінші берілістің қосылуына сәйкестілер; Н — иінтіректің бейтарап орналасуысәйкесінше әрдайым іліністе болады. Тіке тісті тегершік 11 бірінші беріліс дөңгелегімен 5 немесе картердің ішкі ағыны мен артқы қабы- рғасының саңылауында қысылған осьте айналатын артқы жүріс тісті сақинасының шығырымен ілініседі.Берілістерді ауыстыру механизмі тісті дөңгелектердің тістің то- лықтай ұзындығына қосылуын, олардың орнының қосылған немесе өшірілген орында нақты бекітілуін, сонымен қатар екі берілістің бір уақытта қосылмауын қамтамасыз етеді. Берілістерді ауыстыру меха- низмі иінтіректен 1, синхрондаушы жалғастырғышымен сәйкесінше жалғасқан 28,6,7 - ашасы бар үш жылжымадан 26, бірінші беріліс дөңгелегі мен артқы жүріс тісті дөңгелек шығырынан, үш бекітуші- ден 27 және сұққыштан 29 тұрады. Жүргізуші ауыстыру механизмі- не сәйкес берілістерде белгілі бір орынды алуы керек иінтірекпен әрекет етеді.Берілістерді қосу мен өшіру кезінде тісті дөңгелектерді орнату нақтылығы берілістер қорабы картері қақпағының ағындарының саңылауларында орналасқан серіппелер мен бекітушілермен қамта- масыз етіледі. Шарлар жылжымаларда бар тереңдіктерге енеді.Екі берілістің бір уақытта қосылуының алдын алу орташа жылжыманың саңылауында орналасқан сұққыш 29 пен жылжыма- лар арасында орналасқан екі тығынжылдан 31 тұратын құлыптың орнатылуымен қол жеткізіледі. Жылжыманың біреуі орын ауысты- рған кезде басқа екеуі жылжыманың бүйірлік қуыстарына кіретін тығынжылмен бұғатталады.Артқы жүрісті абайсыздан қосудың алдын алу үшін жылжыма- ның ауыспалы басында орналасқан серіппе мен сұққыштан тұратын арнайы сақтандырғыш қолданылады. Артқы жүріс берілісін қосқан кезде автомобильдің алдыға жүру кезінде артқы жүрістің абайсыз қосылу мүмкіндігінің алдын алатын қосымша күшті қосу қажет. Синхрондаушылар берілістерді ауыстыруды жеңілдету үшін қызмет етеді. Екпінді түрдегі синхрондаушылар тісті дөңгелектердің аз то- зуын, сонымен қатар ұрғысыз және шусыз ауыстырылуын қамтама- сыз ете отырып, айналу жиілігін теңестіреді. Синхрондаушыларды автомобильдерді пайдалану кезінде аса жиі қолданылатын берілі- стерге орнатады.ЗИЛ-431410, MA3-5335 және КамАЗ-5320 автомобильдерінің берілістер қорабында синхрондаушылармен екінші және үшінші, төртінші және бесінші берілістермен жабдықтайды. Жеңіл авто- мобильдердің берілістер қорабы алдыңғы жүрістің барлық берілі- стерінде синхрондаушылары болады.ГАЗ-3307, -3308 «Садко» жүк автомобильдерінің үшінші және төртінші берілістер қорабының синхрондаушы құрылғысы 14.12, а суретінде көрсетілген. Ол күпшектен 3, жалғастырғыштан 4, екі бұғаттаушы сақинадан 1, үш қаңшырдан 2 және екі сымды сақина- лардан 5 тұрады. Күпшек 3 жетектегі біліктің 7 (14.12, б сурет) ой- макілтегінде орнатылған және бұрандамен бекітілген. Күпшектің    сурет. ГАЗ-3307, -3308 «Садко» автомобильдер беріліс қорабының синхрондаушысы:а — бөлшектер; б — жалғастырғыш бойынша жара тілік; 1 — бұғаттайтын сақи- налар; 2 — қаңшырлар; 3 — күпшек; 4 — жалғастырғыш; 5 — сымды сақиналар; 6 — берілісті ауыстыру ашасы; 7 — жетекті білік; 8 — қосылатын тегершік сыртқы жағында тістер келсілген және қаңшырларға 2 арналған ой- ықтар жасалынған. Жалғастырғыштың 4 ішкі жағында күпшектін ті- стерімен үйкелісетін тістер кесілген. Орта жағдайда жалғастырғыш қаңшырларға 2 серпінді арқанды сақиналармен 5 жабысқан шығын- дылармен ұсталынады. Бұғаттаушы сақиналардың бүйір жақтары- на 1 қаңшырлардың соңына кіретін үш ойық кесілген. Бұл ойықтар ұзындығы қаңшырлар ұзындығынан 4 мм үлкен. Қаңшыр мен ойық арасындағы саңылау, сондай-ақ тісті дөңгелектердің қосылуы мен бұғаттаушы сақиналардың жалғастырғыш тістеріндегі қиғаштықтар берілістер қосылуын жеңілдетеді.Синхрондаушының жұмысы келесіге негізделеді. Үшінші берілісті қосқан кезде жалғастырғышты 4 (14.12, б суретті қа- раңыз) ашаның 6 көмегімен бейтарап орынан артқа қарай жылжы- тады. Өзінің орын ауыстыруының басында жалғастырғыш өзінің дөңбектерімен бұғататушы сақинаға баса отыратын үш қаңшырды 2 желдендіреді, сосын оны үшінші беріліс тегершігінің 8 конустық беткейіне қысады (14.11. 3 суретті қараңыз). Синхрондаушы жалға- стырғышы 4 мен тегершіктің 8 айналу жиілігінің әр түрлілігіне бай- ланысты конустық беткейлерде бұғаттаушы сақина қаңшырларда қысыла отырып айналатын үйкеліс күші пайда болады.Бұл кезде бұғаттаушы сақинаның тістері жалғастырғыш тістері- не қарама-қарсы орнатылады және оның әрі қарай орын ауысты- руы мүмкін емес. Тегершік пен жетектегі біліктің айналу жиілігінтеңестіру кезінде бұғаттаушы сақинаны сыйдырған күш жойылады жәнежалғастырғыш 4 жүргізушікүшініңәрекетіненашаға 6 берілетін қосылған тегершіктің 8 тісті шірімен бекітілуге ұрғылаусыз кіреді. Төртінші берілісті қосу кезіндегі синхрондаушының жұмысы соған сәйкес. Бұл кезде жалғастырғыш 4 жетекші білік тегершігінің тісті шірімен ілінісуіне дейін алға жылжыйды.Берілістер қорабының жұмысы келесідей жүреді. Тісті дөңгелек 5 (14.11, а суретті қараңыз), синхрондаушы жалғастырғышы 5 және берілістер қорабында қарастырылатын артқы жүріс тісті шығыры- ның 15 орын өзгерту арқылы әр түрлі ауыстырмалы сандары бар бес берілісті алуға болады, олардың ішінде төрт беріліс – автомобильді алға жылжыту үшін және біреуі – артқа жүру үшін. Әрбір берілістің ауыстырмалы саны құрайды: бірінші берілісте — 6,55; екінші — 3,09; үшінші — 1,71; төртінші — 2,0; артқа жүріс берілісінде — 7,77. Берілістерді ауыстыру төменгі соңы жылжымаларда 26 орна- тылған ауыстыру бастары мен ашалар ойықтарына кіретін иінтірек көмегімен жүзеге асырылады. 14.11, б суретте әр түрлі берілістердіңқосылу кезіндегі иінтіректің 1 орны көрсетілген.Бірінші берілісті қосқан кезде аша (14.11, а суретті қараңыз) аралық біліктің тегершігімен 11 ілініске енетін жетектегі біліктің оймакілтегі арқылы тісті сақинаның 5 орнын ауыстырады. Бұраушы кезең тегершік 23 және тұрақты ілінісу дөңгелегі 18 арқылы аралық білікке және тегершік 11 және бірінші беріліс сақинасы 5 арқылы – жетектегі білікке беріледі.Екінші берілісті қо су жетекші білік дөңгелегінің 5 оймакіл- тегі арқылы екінші беріліс дөңгелегінің 4 сыртқы тісті шірімен оның тістерімен ілінісуіне дейін орын ауыстыру нәтижесінде жүзеге асы- рылады, оның әсерінен дөңгелек 4 жетектегі білікпен қатты байла- нысады және оған тегершіктен 16 бұраушы кезең беріледі.Үшінші берілісті қо су үшін синхрондаушының 25 жалғасты- рғышын 20 үшінші беріліс тегершігінің 3 тісті шерімен оның іліні- суіне дейін орналастыру қажет. Бұл кезде бұраушы кезең жетектегі білікке тегершік 23, дөңгелек 18 және 17, тегершік 3 және синхрон- даушы 25 арқылы беріледі.Төртінші берілісті қо су үшін синхрондаушының жалғасты- рғышын 20 жетекші білік тегершегінің 23 тісті шірімен оның іліні- суіне дейін жылжыту қажет. Бұл жағдайда жетекші және жетектегі біліктер өзара синхрондаушының көмегімен қатты байланыстыры- лады. Бұраушы кезең бір біліктен екіншісіне өзгеріссіз беріледі.Автомобильдің артқы жүріспен қозғалуы үшін артқы жүріс тісті дөңгелегінің шығырын алға жылжыту қажет. Бұл кезде дөңгелек 13 аралық білік тегершігімен 11, ал тегершік 14 – жетектегі біліктің дөңгелегімен 5 ілініседі. Бұраушы кезең тегершік 23 пен әрдайым ілінісу дөңгелегі 18 арқылы аралық білікке беріледі, сосын тегер- шік 11 арқылы артқы жүріс тісті дөңгелегінің шығырындағы дөңге- лекке 13, ал одан тегершік 14 арқылы жетектегі біліктің дөңгелегіне   сурет. ВАЗ-2105 автомобилінің беріліс қорабы:1 — жетекші білік; 2 — картер; 3, 6 — синхрондаушы; 4, 17 — ІІІ берілістің тегершегі мен дөңгелегі; 5, 16 — ІІ берілістің тегершегі мен дөңгелегі; 7, 14 — І берілістің тегершегі мен дөңгелегі; 8 — берілісті ауыстыру механизімінің қақпағы; 9, 13 — артқы жүрістің тегершегі мен дөңгелегі; 10 — иінтірек; 11 — спидометр берілісінің бұрамдық жұбы; 12 — жетекші білік; 15 — аралық білік; 18 — тұрақты іліністің тісті жұбы беріледі. Нәтижесінде ілініс қосымша артқы жүріс тісті дөңгелек- терінің шығырына енгізіледі, жетекші және жетектегі біліктер әр түрлі жаққа айналады, ол автомобильдің артқы жүріспен қозғалуын қамтамасыз етеді.ВАЗ және «Москвич» түріндегі жеңіл автомобильдерде (артқы дөңгелектерінде жетегі бар) артқы жүріске бір беріліс пен алдыға жүруге арналған төрт берілісі бар үш білікті төрт сатылы берілістер қорабы орнатылған. Мұндай берілістер қорабының картері 2 (14.13 сурет) алюминді құймадан құйылған және түйреуішпен Ілінісу кар- теріне жалғастырылады. Берілістер қорабы картерінің артқы қабы- рғасына берілістерді ауыстыру механизмі бар қақпақ 8 бекітіледі. Алдыңғы жүрістің барлық төрт берілісі 3 және 6 синхрондаушылар- дың көмегімен қосылады.Берілістер қорабы картерінің мойынтірегінде үш білік орна- тылған: жетекші 1, аралық 15 және жетектегі 12. Бұл берілістер қорабында алғашқы қарастырылғаннан өзгеше жетектегі білік үш тіреуішпен орнатылған: біліктің алдыңғы соңы — жетекші білік 1 қырнауында орналасқан тісті мойынтіректе;Орталық бөлігі — картердің қабырғасына орнатылған шар- лы мойынтіректе; біліктің артқы соңы — берілістер қорабының қақпағында орнатылған шарлы мойынтіректе. Біліктің соңғы соңын- да спидометр жетегінің бұрамдық жұбы 11 орнатылған. 7 және 5 дөңгелектер және бірінші, екінші және үшінші берілістерге сәйкестегершік 4 аралық білік дөңгелегі 17 мен 14, 16 тегершікпен тұрақты іліністе бола тұрып, жетектегі білікте еркін айналады. 14, 16 тегер- шіктер мен дөңгелек 17 тісті дөңгелектер шығыры түрінде орын- далған. Аралық білік жетекші білікпен тұрақты ілінісудің тісті жұбы 18 арқылы байланыстырылған.  сурет. Алдыңғы жетекті жеңіл автомобильдердің беріліс қорабы:1 — сыртқы тістері бар синхрондаушының жалғастырғышы; 2 —жетектегі білік; 3 — жетекші білік; 4 — ІV берілістің тістік жұбы; 5 — ІІІ берілістің тістік жұбы; 6 — тістік жұбы ІІ берілістің; 7 — артқы жүрістің тістік жұбы (АЖ); 8 — І берілістің тістік жұбы; 9 — картер; 10, 11 — тұрақты іліністің тегершегі мен дөңге- легі; 12 — дифференциал қорабыЖетектегі және аралық біліктердің артқы қақпағында артқы жүрістің жетекші тершігі 13 мен жетектегі дөңгелек 9 сәйкесінше орнатылған. Артқы жүріс берілісін қоспағанда барлық берілістердің тісті дөңгелектері қиғаш тісті. Артқы жүрісті қосуға арналған қақпақтың осьында тегершік 13 пен дөңгелекпен 9 ілініске ауысу кезінде енетін және жетектегі біліктің қайта айналуын қамтамасыз ететін қозғалмалы дөңгелек (суретте ол көрсетілмеген) орнатылған. Берілістер қорабының екі бір типті екпінді синхрондаушылары3 және 6 болады, олардың көмегімен бірінші, екінші, үшінші және төртінші берілістер қосылады. Бұл синхрондаушылар әрекет ету қағидасы бойынша алдында сипатталған синхрондаушыға ұқсас және одан құрылғысы бойынша кішкене ерекшелінеді. Берілістер қорабын басқару берілістер қорабының артқы қақпағына бекітілген тіреуіштің шарлы тірегінде орнатылған иінтірекпен 10 жүзеге асы- рылады.ВАЗ-2108, -2109 «Спутник», «Москвич-2141» жеңіл автомобиль- дерінде және олардың түрлендірулерінде үш жүрісті төрт немесе бес сатылы берілістер қорабын орнатады. Олардың құрылғылары- ның негізгі ерекшеліктеріне өлшем мен салмақты азайту үшін олар тікелей беріліс болмайтын екі білікті сызбада орындалған. Сонымен қатар біліктер мен тісті дөңгелектер орнатылған берілістер қора- бының картерінде 9 (14.14 сурет) жетекші дөңгелектердің басты берілісі жөңдетіледі. Жетекші білік 3 жетекші тісті дөңгелектермен бір тұтастық ретінде дайындалған: бірінші 8, артқы жүріс 7, екінші 6, төртінші 5 және төртінші беріліс 4.Жетектегі білік 2 тегершікпен бірге дайындалған. Бұл біліктің тісті мойынтіректерінде жетекші біліктің 3 дөңгелектерімен тұрақты іліністе болатын барлық төрт берілістің (бірінші - төртінші) жетекте- гі тістік дөңгелектері орнатылған. Тегершік 10 басты берілістің диф- ференциал 12 қорабында орнатылған тісті дөңгелекпен 11 тұрақты іліністе болады.Алдыңғы жүрістің барлық берілістері әрекет қағидасы алғашын- да сипатталғаннан ерекшеленбейтін синхрондаушының көмегімен қосылады. Бірінші және екінші берілістер синхрондаушысының жалғастырғышы 1 артқы жүріс (АЖ) берілісінің бір уақыттағы тісті дөңгелегі болып табылады. Соңғысы артқы жүрістің аралық тісті дөңгелегінің жалғастырғышы 1 мен тісті дөгелекпен 7 ілініске ену кезінде қосылады.ВАЗ алдыңғы жетекті жеңіл автомобильдерінің бес сатылы берілі- стер қорабы төрт сатылы берілістер қорабы аймағында дайындала- ды. Бұл мақсат үшін жетекші 3 және жетектегі 2 біліктердің артқы соңдары оларда тісті дөңгелектер мен бесінші берілістің синхронда- ушыларын орнату үшін созылған.«ГАЗель» (ГАЗ-3302, -33023, -33027 және т.б.) түріндегі автомо- бильдерде ГАЗ жеңіл автомобильдерінің берілістер қорабына ұқсас бес сатылы, үш жүрісті берілістер қорабы орнатылады.«ГАЗель» түріндегі автомобильдер мен ГАЗ (ГАЗ-31029, -3110 және т.б.) жеңіл автомобильдердің берілістер қорабы көптеген бөл- шектері бойынша бір қалыпқа салынған. «ГАЗель» автомобиль- дерінің берілістер қорабы алғашқы білігімен (26 орнына 25 тістер саны бар), тегершік шығыры жетегінің қондырылған шірімен (36 орнына 35 тісі бар) және бірінші беріліс тегершігімен (43 орнына 45 тісі бар), сондай-ақ берілістерді ауыстыру механизмі бағанының өлшемдерімен ерекшелінеді.Бес деңгейлі берілістер қорабы. ЗИЛ-431410, -433360, -5301 «Бы- чок» жүк автомобильдерінде және ЛАЗ түріндегі автобустарда біре- уімен артқа және артқа бес берілісі бар үш жүрісті берілістер қорабы орнатылады. Бірінші берілістің ауыстырмалы саны 7,44, екіншісі — 4,10, үшіншісі — 2,29, төртіншісі — 1,47, бесіншісі — 1,00, артқы жүріс берілістері — 7,09.Берілген автомобиль мен автобустардың берілістер қорабы құрылғысы бойынша бірдей. Тек ЗИЛ-5301 «Бычок» автомобилінің берілістер қорабы оның жұмыс ерекшелігіне байланысты тікелей берілістен басқа барлық берілістерде ауыстырмалы сандардың аз мәніне ие және жеке түйіндерде кейбір құрылымдық өзгерістері бар. ЛАЗ-695Н, -695НГ автобусының берілістер қорабы ЗИЛ-431410 ав- томобилі сияқты, бірақ қозғалтқыштың артқа орналасуына байланы- сты ауыстыру механизмінің жетегі – иінтіректер мен күштер жүйесі арқылы қашықтық болып табылады.Берілістер қорабы (14.15, а сурет) өзіне картерді 24, иінтірегі және берілістерді ауыстыру механизмі бар қақпақты 4, жетекші білікті 1, жетекші білікпен бір осьта орналасқан жетектегі білікті 14, 9 және 33 синхрондаушыларды, аралық білікті 22 және 25 осьта орналасқан артқы жүріс тісті дөңгелегінің шығырын 26 (14.15, б сурет) енгізеді. Картердің екі жағында қуатты іріктеу қорабын бекітуге арналған ернемегі бар қақпақты тесіктер болады, сондай-ақ 27 және 17 тығын- дар (14.15, а, б суретті қараңыз), олардың біріншісі майдың деңгейінбақылау мен құюға, екіншісі оны төгуге қызмет етеді.Берілістер қорабы автомобильдің өткелдерден өтуінің алдын алу үшін қажет саңылаусыз болады. Жетектегі біліктің артқы мой- ынтірегінің қақпағында кабинаның артқы қабырғасына енгізілген картер желдеткішінің құбыры 13 жалғастырылған.Жетекші білік 1 тегершікпен 2 бір тұтас ретінде дайындалған, екі шарлы мойынтіректерге орнатылған. Алдыңғы шарлы мой- ынтірек 35 иінді білік ернемегінің ұяшығында, ал артқысы – кар- тердің 24 алдыңғы қабырғасында орналасқан.Жетектегі білік 14 алдыңғы соңымен жетекші біліктің қырна- уында орналасқан роликті мойынтірекке, ал артқы жағымен –шар- лы мойынтірекке тіреледі.Бұл біліктің оймакілтектерінде ашаның 11 көмегімен орын ауыстыратын артқы жүріс беріліс мен бірінші берілістің тісті дөңгелегі 12 орнатылған.Алдыңғы соңы бар аралық білік 22 картердің 24 алдыңғы        қабырғасында орналасқан роликті мойынтірекке 31, ал артқы жағымен – шарлы мойынтірекке 15 тіреледі. Тегершік 16 аралық білікпен бір тұтас ретінде дайындалған, ал 18, 19 және 20 тегершік- тер мен 21 және 23 тісті дөңгелектер оған кілтек арқылы орнатылған. Тегершік 2 және тісті дөңгелек 23, тегершік 32 және төртінші берілістің тісті дөңгелегі 21, тісті дөңгелек 30 және үшінші берілістің тегершігі 20, тісті дөңгелек 10 және екінші берілістің тегершігі 18тұрақты іліністе болады.Тегершік 32, 30 және 10 тісті дөңгелектер жетектегі білікте еркін айналады. Олардың шығыңқы конустық беткейлері (конустар) және 9 және 33 синхрондаушылармен байланыстыруға арналған ішкі шір- лері болады.Синхрондаушылар берілістер қорабында тісті дөңгелектердің екпінсіз қосылуына қызмет етеді. Екпінді түрдегі синхрондаушы 94.15.сурет. ЗИЛ-4314, -4333 моделіндегі автомобильдердің және олардың түрлерінің беріліс қорабы:а — жалпы түрі; б — артқы жүрісті қосу; в — берілісті ауыстыру механизмі; г — бұғаттайтын қүрылғылар; д — берілісті ауыстыру сызбасы: Н — беріліс қора- бы иінтірегінің бейтарап орналасуы; І—V — алдыға жүрістің сәйкес берілістеріне, иінтіректің орналасуы; АЖ —артқа жүрісті беру кезіндегі иінтіректің орналасуы; 1жетекші білік; 2, 23 — жетекші және аралық біліктің тұрақты ілінісінің тегершегі мен дөңгелегі; 3 — артқы жүріс пен бірінші берілісті қосу ашасының жылжымасы; 4 — берілісті ауыстыру механизімінің қақпағы; 5 — берілісті ауыстыру иінтірегі; 6, 36, 37 — бұғаттаушы құрылғының сәйкесінше бекіткіші, шарлары мен сұққышта- ры; 7 — төртінші және бесінші (тікелей) берілісті қосу ашасының жылжымасы; 8 — екінші және үшінші берілісті қосу ашасының жылжымасы; 9, 33 — синхрон- даушылар; 10, 18 — екінші берілістің тегершегі мен дөңгелегі; 11 — артқы жүріс пен бірінші берілісті қосу ашасы ; 12 — артқы жүріс пен бірінші беріліс дөңгелегі; 13 — картердің желдету түтігі; 14 — жетектегі білік; 15 — жетектегі және аралық біліктің шарлы мойынтіректері; 16 — аралық біліктің тегершегі; 17, 27 — майды құю мен төгуге арналған тығындар; 19 — аралық біліктің артқы жүрісінің тегерше- гі; 20, 30 — үшінші берілістің тегершігі мен дөңгелегі; 21, 32 — төртінші берілістің тегершегі мен дөңгелегі; 22 — аралық білік; 24 — картер; 25 — дөңгелек шығырла- рының білігі; 26 — артқы жүріс дөңгелегінің шығыры; 28 — артқы жүріс қосылуы- ның сақтандырғышы; 29 — артқы жүріс пен бірінші берілісті қосу жылжымасын орын ауыстыруға арналған аралық иінтірек; 31 — аралық біліктің алдыңғы соңы- ның дөңгелекті мойынтірегі; 34 — жетектегі біліктің алғашқы соңының дөңгелекті мойынтірегі; 35 — жетекші біліктің алғашқы мойынтірегі←екінші және үшінші берілісті енгізеді, ал 33 синхрондаушы – төртін- ші және бесінші берілісті. Екі синхрондаушы да құрылғылары бой- ынша бірдей, тек өлшемдерімен ғана ерекшелінеді.Синхрондаушы (14.16, а сурет) берілістерді ауыстыру механизмі- не аша әсер ететін дискілер 6 мен тісті шірлері 5 бар қозғалмалы жалғастырғышты сипаттайды. Дискінің болатттық конустық сақина- ларды қатты байланыстыратын бұғаттаушы саусақтарға 2 арналған екі саңылауы және екі серіппе 3 мен екі жартылай цилиндрден тұра- тын бекіткіштер саусақтарына 4 арналған үш саңылауы бар.Синхрондаушының 33 жұмысын бесінші берілістің қосылуы ама- лында қарастырайық ( 14.15, а суретті қараңыз). Бейтарап жағдай- да (14.16, б сурет) синхрондаушының жалғастырғышы 8 9 және 10 тегершіктер арасының ортасында орналастырылған.Берілісті қосқан кезде (14.16, в сурет) ол бекіткіш сақиналарын 4 ауыстыра отырып, жетекші біліктің тегершік сақинасына 9 конустық сақинаны қысады. Жетектегі білікпен жалғастырылған жалғасты- рғыш және жетекші біліктің тегершігі айналудың әр түрлі жиелігіне ие.Конустық беткейлер арасындағы үйкеліс әсерінен сақина 1 ( 14.16, а суретті қараңыз) бұғаттаушы сақиналармен 2 дискі саңы- лауының конустық беткейлерінің 7 үйкелісуіне дейін жалғасты- рғыш дискісіне 6 қатысты айналады. Бұл кезеңде конустық сақи- на 1 мен жалғастырғыштың 8 бұғатталуы жүреді. Тегершік 9 пен жетектегі біліктің айналу жиілігін теңестіру кезінде жалғастырғыш    сурет. ЗИЛ түріндегі автомобильдерінің беріліс қорабының (а) синхрондаушысы және оның қосылуының сызбасы (б — г):1 — қолалық конустық сақиналар; 2 — бұғаттаушы сұққылар; 3 — бекітушілердің серіппелері; 4 — бекітушілердің сұққылары; 5 — тісті шірлер; 6 — диск; 7 — бұғат- таушы сұққылар мен бекітушілерге арналған саңылаулар; 8 — қозғалмалы жалға- стырғыш; 9, 10 — тегершіктер жартылай цилиндрлі бекітушілер және олардың серіппелерін қысып отыру арқылы әрі қарай жылжыйды (14.16, г сурет). Бұл жағдайда жалғастырғыштың тісті шірі 5 бесінші берілістің тегершігінің 9 тісті шірімен ілінісіне шусыз кіреді. Берілістерді ауыстыру механизмі (14.15, в суретті қараңыз) иінтіректен 5 және үш жылжымадан тұра- ды. 3 жылжымада бірінші беріліс пен артқы жүрісті қосатын аша орнатылған, 7 жылжымада – төртінші және бесінші берілісті қоса- тын аша, 8 жылжымада – екінші және үшінші беріліс ашасы орна- ластырылған.Жылжымалар арасында екі берілісті бірдей қосу мүмкіндігінің алдын алу үшін төрт шардан 36, сұққыштан 37 және бекітушілерден 6 (14.15, а суретті қараңыз) құралған бұғаттаушы құрылғы бекітіл- ген(14.15, г сурет).Сызбада рим цифрларымен (14.15, д сурет) әр түрлі берілістер- де берілістерді ауыстыру иінтірегінің мүмкін болатын жағдайлары көрсетілген.Берілістер қорабының жұмысы. Бірінші беріліс пен артқы жүрісті қосу кезінде иінтіректің төменгі соңы 5 (14.15, в суретті қараңыз) аралық иінтірекпен 29 байланысады, бұл берілістердің ке- леңсіз қосылуына алып келмейтін сақтандырғыштың серіппесі қы- сылады және тіреуіш төменге жіберіледі.Артқы жүріс берілісіне аралық білікте орналастырылған тегер- шік 19 (14.15, а суретті қараңыз) кіреді. Тісті дөңгелекті 12 оның кіші шығыр тегершегімен 26 ілінісіне дейін (14.15, б суретті қа- рағыз) артқа жылжытқан кезде артқы жүріс қосылады. Бұл жағдайда бұраушы кезең тегершік 2 (14.15, а суретті қараңыз), тісті дөңгелек 23, тегершік 19, дөңгелектер шығыры 26 (14.15, б суретті қараңыз) және тісті дөңгелек 12 арқылы басқа берілістерді қосу кезінде оның        сурет. Бес сатылы берілістер қорабындағы әр түрлі берілістегі бұраушы кезеңніңбағыты мен берілісті қосу сызбасы: а — бірінші; б — екінші; в — үшінші; г — төртінші; д — бесінші; е — артқы жүрісайналу бағытымен салыстыру бойынша кері жаққа айнала бастай- тын жетектегі білікке беріледі.Барлық берілістерде бұраушы кезең жетекші білік тегершігі 2 және жетектегі біліктің тісті дөңгелегі 23 арқылы беріледі және әрі қарай синхрондаушы мен қосылған берілістің тісті дөңгелектері арқылы жетектегі білікке беріледі (14.15, а суретті қараңыз).Берілістердің қосылуы мен берілістердің бес сатылы қораптарын- да әр түрлі берілістерде бұраушы кезеңнің берілуін 14.14 суретінде көрсетілген сызбадан байқауға болады.МАЗ (MA3-5335, -54322, -5551 және т.б.) тобындағы автомо- бильдерде қашықтық басқаруы бар бес сатылы үш жүрістік берілі- стер қорабы орнатылған. Бұл автомобильдердің берілістер қорабы құрылғыларының негізгі ерекшеліктеріне қозғалмалы жалғасты- рғыштардың шығыңқыларына арналған бұғаттаушы кескіндері бар бос бағаналарымен синхрондаушы және оларда жағып сорғыштың болуы жатады.Жағу сорғышы берілістер қорабы картерінің алдыңғы қабырға- сына орнатылған және іс- әрекетке аралық білікпен жүзеге асыры- лады. Сорғыштан май арық арқылы жетекші білік мойынтірегінің қақпағына және жеткші біліктің өзі мен аралық біліктің негізгі арығы арқылы өтетін өтпелі төлкеге түседі, әрі қарай радиалдық арықтар арқылы аса ауырлатығантісті дөңгелектердің мойынтіректеріне өтеді. Сорғыш бағанына сорғышпен 0,008 МПа дейін дамытылатын, қысымды шектететін редукциялық қақпақ орнатылған. Картердің төменгі жағында еңіс жерлерде автомобильдердің қозғалысы кезін- де қажетті таратуды қамтамасыз ететін аралық болады.Берілістер қорабының аралық білігінде екпінді түрдегі екі син- хрондаушы орнатылған. Олардың біреуі (артқысы) екінші, үшінші берілісті қосуға, ал басқасы (алдыңғысы) – төртінші (тікелей) және бесінші (жоғарлатушы) берілістерді қосуға арналған.Синхрондаушы білікке бекітілген (артқы синхрондаушы) төлке оймакілтегіндегі немесе біліктің (алдыңғы синхрондаушы) оймакіл- тегінде орнатылған жалғастырғыштан 8 (14.18, а сурет) және болат конустық сақиналарымен 9 бекітілген бос бағанадан 4 тұрады. Баға- на жалғастырғышпен шарлы бекіткіштер 6 арқылы жалғастырылған. Жалғастырғышта 3 және 7 тісті шірлер бар. Жалғастырғыштың 8 шығыңқылары 5 бағананың 4 бейнелі тіліктері 2 арқылы өтеді, сы- ртқы жағынан шығыңқыларға сұққыштармен берілістерді ауыстыру иінтірегімен байланысқан бунағына аша кіретін сақина 1 бекітілген. Берілістерді ауыстыру иінтірегін 10 (14.18, б сурет) жылжытқан кезде синхрондаушы жалғастырғышы 8 бағанымен 4 бірге ашаның 11 көмегі арқылы сәйкес тегершіктерге (12 немесе 13) жылжыты- лады. Мысалы, бағананың 4 конустық сақинасы 9жылжый отырып, конустық беткейлер арасында үйкелу әсерінен тегершік конусына 12 қысылады, бағана 4 айналады және жалғастырғыштың 8 шығыңқы- ларына 5 оны бағанымен бұғаттай отырып, ойыспен кесіктерге     сурет. МАЗ түпіндегі автомобильдерінің беріліс қорабының синхрондаушысы:а — құрылғы; б, в — жұмыс сызбасы; 1 — аша сақинасы; 2 — бейнелі тіліктер; 3, 7 — тісті шірлер; 4 — тұрқы; 5 — жалғастырғыштың шығыңқы жері; 6 — шарлы бекіткіштер; 8 — жалғастырғыш; 9 — конустық сақина; 10 — берілісті ауыстыру иінтірегі; 11 — берілісті ауыстыру иінтірегінің ашасы; 12, 13 — ішкі тісті шірлері бар тегершіктер түседі. Бұл кезде бағана конусы берілістерді ауыстыру иінтірегінде жүргізішіге қосымша күштің әрекеті әсерінен тегершік конусына сығылады.Бұл кезеңде конустар арасында пайда болған үйкеліс аралық білігі бар жалғастырғыш 8 пен тегершіктің 12 айналу жиілігін теңе- стендіруге мүмкіндік береді және шығыңқылар 5 кесік ойықтарынан шыға отырып, жалғастырғышты синхрондаушы бағанынан босата- ды.VJ00                                  40 39 38 373635 343332 31 30 2928 27 26 25 24 23 22 21Жалғастырғыш бекітушінің шарларын 6 қыса отырып (14.18, в сурет), әрі қарай жылжыйды, ал оның тісті шірі 3 берілісті қоса оты- рып, тегершіктің 12 ішкі тістерімен ілініске кіреді.Көп сатылы берілістер қорабы. (КамАЗ-5320, -4310, ЗИЛ-4331 және т.б.) тіркелгіштермен жұмысжасауға арналған жүк автомобиль- дерінде сегіз, он сатылы берілістер қорабын қолданады. Мұндай қорап екі негізгі бөліктен тұрады: төрт, бес сатылы берілістер қора- бынан және берілістерді бөлгіш деп аталатын тісті реттеушіден. Мы- салы КамАЗ-5320 автомобилінде екі білікті қосқыш пен үш білікті бес сатылы берілістер қорабын біріктіретін механикалық он сатылы берілістер қорабы орнатылған. Мұндай қораппен автопоездың құра- мында тұрақты жұмыс жасауға арналған КамАЗ автомобильдерінің барлығында жабдықталады.Тіркемесіз жұмыс жасайтын автомобильдерде тек бес сатылы берілістер қорабын орнатады.Бессатылы берілістер қорабы (14.19 сурет) картерден 23, жетек- ші 6, тісті дөгелектері бар жетектегі 20 және аралық 29 біліктерден, сондай-ақ берілістерді ауыстыру механизмінен тұрады.Тегершікпен 9 бір тұтас ретінде дайындалған жетекші білік 6 екі мойынтіректе орнатылған. Алдыңғы роликтік мойынтірек 4 бөл- гіштің жетекші білік 2 ұяшығында, ал артқы шарлысы 8 – берілістер қорабы картерінің 23 алдыңғы қабырғасында орналасқан.Жетекші білік тегершігі 9 аралық білік тісті дөңгелегімен 30 әр- дайым іліністе болады. Ол конустық беткейге және төртінші және бесінші берілістерді синхрондаушымен 10 байланыстыруға ар- налған ішкі тісті шіріне ие. ←сурет. Бөлгіші бар бес сатылы берілістер қорабы:1, 40 — бөлгіштің жетекші білігінің алдыңғы және артқы шар тәрізді мой-ынтіректері; 2 — бөлгіштің жетекші білігі; 3 — май айдауыш сақина; 4 — берілі- стер қорабының жетекші білігінің роликтік мойынтірегі; 5, 35 — бөлгіштің тісті дөңгелектерінің жұбы; 6 — берілістер қорабының жетекші білігі; 7 —бөлгіштің синхрондаушысы; 8 — берілістер қорабы жетекші білігінің шариктік мойынтірегі; 9, 30 — алдыңғы және аралық біліктің тұрақты ілінісінің тегершігі мен дөңгелегі; 10 — төртінші және бесінші берілістің синхрондаушысы; 11, 28 — төртінші беріліс дөңгелегі мен тегершісі; 12, 27 —үшінші беріліс дөңгелегі мен тегершегі; 13 — екінші және үшінші беріліс синхрондаушысы; 14, 26 — екінші берілістің дөңге- легі мен тегершегі; 15 — артқы жүріс дөңгелегінің берілісі; 16 — артқа жүріс пен алғашқы берілісті қосудың жалғастырғышы; 17, 22 — алғашқы берілістің дөңгелегі мен тегершігі; 18 — аралық оймакілтек төлкесі; 19 — жетектегі біліктің шарлы мойынтірегі; 20 — жетектегі білік; 21 — аралық біліктің соңындағы сфералық шар- лы мойынтірек; 23 — картер; 24 — артқы жүріс берілісінің дөңгелектер шығыры; 25артқы жүріс берілісінің тегершегі; 29 — аралық білік; 31 — аралық біліктің ал- дыңғы соңының роликтік мойынтірегі; 32 — жетектегі білктің роликтік мойынтіре- гі; 33 —бөлгішті аралық білікпен қосуға арналған берілістер қорабының аралық білігінің оймакілтектері; 34, 37 — бөлгіштің аралық білігінің мойынтіректері; 36бөлгіш картері; 38 — бөлгіштің аралық білігі; 39 — бөлгіштің тісті жұбының тегершегінің роликтік мойынтірегіЖетектегі білік 20 алдыңғы соңымен жетекші білік ұяшығында орнатылғанроликтік мойынтірекке 32 сүйенеді, ал артқы жағыменішінде спидометр жетегінің торабы құрастырылған қақпағы бар картер 23 қабырғасына бекітілген шарлы мойынтірекке 19. Білік- тің алдыңғы бөліктерінде синхрондаушы 10 жалғастырғышын орна- туға арналған оймакілтектер кесілген. Білік мойындарында роликтік мойынтіректер және төлке көмегімен төртінші, үшінші және екінші берілістерге сәйкес 12 және 14 тісті дөңгелектер мен тегершік 11 ор- натылған.14.19. сурет. Бөлгіші бар бес сатылы берілістер қорабы:1, 40 — бөлгіштің жетекші білігінің алдыңғы және артқы шар тәрізді мойынтіректері; 2 — бөлгіштің жетекші білігі; 3 — май айдауыш сақина; 4 — берілістер қорабының жетекші білігінің ро- ликтік мойынтірегі; 5, 35 — бөлгіштің тісті дөңгелектерінің жұбы; 6 — берілістер қорабының жетекші білігі; 7 —бөлгіштің синхрон- даушысы; 8 — берілістер қорабы жетекші білігінің шариктік мой- ынтірегі; 9, 30 — алдыңғы және аралық біліктің тұрақты ілінісінің тегершігі мен дөңгелегі; 10 — төртінші және бесінші берілістің син- хрондаушысы; 11, 28 — төртінші беріліс дөңгелегі мен тегершісі; 12, 27 —үшінші беріліс дөңгелегі мен тегершегі; 13 — екінші және үшінші беріліс синхрондаушысы; 14, 26 — екінші берілістің дөң- гелегі мен тегершегі; 15 — артқы жүріс дөңгелегінің берілісі; 16— артқа жүріс пен алғашқы берілісті қосудың жалғастырғышы; 17, 22 — алғашқы берілістің дөңгелегі мен тегершігі; 18 — аралық ой- макілтек төлкесі; 19 — жетектегі біліктің шарлы мойынтірегі; 20 — жетектегі білік; 21 — аралық біліктің соңындағы сфералық шарлы мойынтірек; 23 — картер; 24 — артқы жүріс берілісінің дөңгелек- тер шығыры; 25 — артқы жүріс берілісінің тегершегі; 29 — аралық білік; 31 — аралық біліктің алдыңғы соңының роликтік мойынтірегі; 32 — жетектегі білктің роликтік мойынтірегі; 33 —бөлгішті аралық білікпен қосуға арналған берілістер қорабының аралық білігінің ой- макілтектері; 34, 37 — бөлгіштің аралық білігінің мойынтіректері; 36 — бөлгіш картері; 38 — бөлгіштің аралық білігі; 39 — бөлгіштің тісті жұбының тегершегінің роликтік мойынтірегіТісті дөңгелек 17 білік пен оймакілтекті байланыстыратын ара- лық төлкеде 18 орналасқан мойынтірекке орнатылған. Төлкенің шығыңқы бөлігінде артқы жүріс пен бірінші берілісті қосу жалға- стырғышы 16 айналатын сыртқы оймакілтектер кесілген. Жтектегі білік алдыңғы жүрісі берілісінң тісті дөңгелектері мен барлық тегер- шіктері аралық біліктің сәйкесінше тісті дөңгелектері мен тегершік- терімен әрдайым іліністе болады, ал тісті дөңгелек 15 – артқы жүріс берілісінің тісті дөңгелектер шығырымен 24. Бұл шығырдың үлкен тегершігі аралық білік 29 тегершігімен 25 әрдайым іліністе болады. Аралық білік 29 алдыңғы соңымен картердің алдыңғы қабырға- сында орнатылған роликтік мойынтірекке 31 сүйенеді, ал артқы жағымен – картердің артқы қабырғасында орнатылған сфералықроликтік мойынтірекке 21. Берілістер қорабы аралық білігінің ал- дыңғы соңы бөлгішті аралық білікпен байланыстыратын оймакіл- тектерге 33 ие. Артқы жүріс берілісінің, бірінші 22 және 26 екніші берілістің тегершіктері 25 аралақ білікпен 29 бірге дайындалған, ал үшінші беріліс тегершігі 27 мен сәйкесінше төртінші беріліс пен аралық білік жетегінің 28 және 30 тісті дөңгелектері білікке үйкел- ген және бунақты кілтектермен бекітілген. Берілістер қорабының бөлшектерін майлау негізінен майды шашырату арқылы жүзеге асы- рылады. Жетектегі білік тісті дөңгелектерінің роликтік мойынтірек- терін майлау оның орталық арығы арқылы жүзеге асырылады. Бұл мақсат үшін бөлгіштің жетекші білігінде 2 берілістер қорабы білік- терінің осьтық арықтарына майлатын материалдарды ықтиярсыз беру үшін майайдауыш сақиналар орнатылған ( 6, 20 біліктердегі нүктелі сызбаларды қараңыз), ол жақтан радиалдық бұрғылаудан те- гершік мойынтірегі 11 мен 12, 14, 15, 17 тісті дөңгелектерге түседі.Бөлгіш майды тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін жүктел- меген жағдайда және тіркеусіз автомобильдің қозғалысы кезінде маңызды берілістер қорабы жоғарлатылған ауыстырмалы санда- рын қолдану арқылы автомобильде жұмыс жасауға мүмкіндік бе- реді. Ол жетекші 2 және аралық 38 біліктен, 5 және 35 тісті дөге- лектердің бір жұбынан, синхрондаушы 7 мен берілістерді ауыстыру механизмынан тұрады. Бөлгіштің жетекші білік 2 алдыңғы шарлы мойынтірегі 1 иінді білік ұяшығында орнатылған, ал артқы жағы 40Ілінісу картерімен жалпы болып табылатын бөлгіш картерінің 36 аралығында. Бөлгіштің аралық білігінің алдыңғы соңы бөлгіш кар- тері аралығында орналасқан шарлы мойынтірекке 37 орнатылған, ал артқы жағы – оның картерінің артқы қабырғасына бекітілген ро- ликтік мойынтірекке 34. Бөлгіш пен берілістер қорабының аралық біліктері өзара оймакілтектермен 33 байланысқан. Бөлгіштің қиғаш тісті дөңгелегі 35 кілтек көмегі арқылы аралық білікке бекітілген. Жетектің қиғаш тісті дөңгелегімен 35 әрдайым іліністе болатын тісті дөңгелек 5 роликтік мойынтіректегі 39 жетекші білікте еркін айна- лады. Ол бөлгіштің синхрондаушысымен 7 байланысу үшін тісті шір мен конустық беткейге ие.Бөлгіш екі берілістердің қосылыуын қамтамасыз етеді. Олардың біреуі тікелей болып табылады және қозғалтқыштан берілген бұра- ушы кезеңді өзгертпейді. Оны қосқан кезде жетекші дөңгелектерге берілетін бұраушы кезең қораптағы қосылған берілістердің ауыр- стырмалы сандарына тепе-тең өзгереді.Басқа беріліс жоғарыболып келеді (0,815 ауыспалы санымен) және оны қосқан кезде берілетін бұраушы кезең қазіргі уақытта берілістер қорабында қосылған сол берілістерге жалпы ауыспалы қатынаста тепе-тең өзгереді.Тікелей берілісті қосқан кезде бөлгіш синхрондаушысы 7 оңға жылжыйды және бөлгіштің жетекші білігі 2 мен берілістер қора- бының жетекші білігін 6 өзара байланыстырады. Жоғары берілістіқосқан кезде синхрондаушы 7 солға жылжыйды және бұраушы кезең тісті дөңгелек 35 арқылы бөлгіштін аралық білігіне 38 берілетін, әрі қарай оймакілтектік байланыс арқылы – берілістер қорабының ара- лық білігіне берілетін тісті дөңгелекпен 5 жетекші білікті 2 жалға- стырады.Көп сатылы берілістер қорабының (бөлгішпен) жұмысы. Бөлгіш тікелей беріліс қосылған кезде қораптың жұмыс алдында сипат- талған бес сатылыберілістер қорабы жұмысынан ерекшеленбейді.Бірінші беріліс пен артқы жүрісжалғастырғыштың 16 сәйкесінше артқа немесе алдыға жылжуымен қосылады.Бірінші берілісте бұраушы кезең бөлгіштің жетекші білігнен 2 тісті дөңгелек 35 арқылы бөлгіштің аралық білігіне 28 беріледі, ал одан оймакілтектер арқылы – берілістер қорабының аралық білігіне29. Сосын бұраушы кезең аралық білік тегершігінен 22 тісті дөң- гелекке 17 беріледі, ал одан жалғастырғыш 16 арқылы – берілістер қорабының жетектегібілігіне 20.Артқы жүрісте бұраушы кезең аралық біліктен 29 жетектегі білік- ке 20 тегершік 25, тісті дөңгелектер шығырының 24 үлкен тегершігі (14.19, А суретті қараңыз), сол шығырдың төменгі тегершігі, тісті дөңгелек 15 пен жалғастырғыш 16 арқылы беріледі.Екінші беріліс екінші жіне үшінші берілістер синхрондаушысын 13 артқа жылжытумен қосылады. Бұл кезде синхрондаушы жалға- стырғышының ішкі тістері оны жетектегі білікте қатты бекіте оты- рып, екінші беріліс тісті дөңгелегінің 14 шірімен ілініске кіреді.Үшінші беріліс синхрондаушыны 13 алға жылжытумен қосыла- ды. Бұл кезде жетектегі білік 20 аралық білік тегершігімен 27 тұрақты іліністе болатын үшінші беріліс тісті дөңгелегімен 12 байланысады. Төртінші берілісктөртінші және бесінші берілістер синхронда- ушысын 10 артқа жылжытумен қосылады. Бұл кезде жетектегі білік 20 аралық біліктің төртінші берілісінң тісті дөңгелегімен 28 тұрақтыіліністе болатын тегершікпен 11 қатты байланысады.Бесінші беріліс синхрондаушыны 10 алдыға жылжытқанда қо- сылады. Бұл кезде синхрондаушы жалғастырғышының сыртқы ті- стері жетекші білік тегершігінің 9 ішкі тістерімен ілініске түседі, сол арқылы оны жетектегі білікпен 20 (тікелей беріліс) байланыстыра- ды.Жоғары берілістер бөлгіш синхрондаушысының 7 алдыға жыл- жуымен қосылады. Бұл кезде берілістер қорабының аралық білігі 29 5 жіне 35 тісті дөңгелектері арқылы айналымға түседі. Төрт жоғары берілістерді әрі қарай қосу төрт төменгі берілістерді қосуға ұқсас.Алдыға қайырылатын кабиналары бар (КамАЗ, МАЗ түріндегі автомобильдер) автомобильдерде көп сатылыберілістер қорабын қашықтық механикалық басқару қолданылады. Көп сатылыберілі- стер қорабының қашықтық жетегі жүргізуші кабинасында орна- ласқан басқару иінтірегімен байланысты күтер жүйесінен және бөлгіштегі берілістерді ауыстырудың пневматикалық жетегі кіретін   сурет. Берілістер қорабын басқару механизімінің қашықтық механикалық жетегі:а — КамАЗ-5320; б — MA3-5335; в — берілістерді қосу иінтірегінің орналасуы; 1 — берілістерді қашықтық қосудың қозғалмалы иінтірегі; 2 — тіреуіш; 3 — ал- дыңғы тірек; 4 — алдыңғы күш; 5 — артқы тірек; 6 — алдыңғы күштің иінтіректері; 7 — аралық күш; 8, 11 — көлденең біліктердің иінтіректері; 9 — қосу механизімінің тұрқы; 10 — берілістер қорабының қақпағы; 12 — көлденең білік; 13 — беріліс тұрқы; 14 — берілістің аралық механизмі; 15 — топсалы тартым; 16 — аралық тар- тым; 17 — беріліс тұрқы; 18 — берілістерді ауыстыру білігі; 19 — берілістер қора- бын ауыстыру механизімімен байланысты иінтірек; Н — берілістер қорабы иінтіре- гінің бейтарап орналасуы; І—V — алдыңғы жүрістің берілісіне сәйкес иінтіректің орналасуы; ЗХ — артқы жүріске беру кезіндегі иінтіректің орналасуы берілістер қорабында орналасқан механизмдерден тұрады.КамАЗ түріндегі автомобильдердің берілістерін ауыстыру меха- низмінің қашықтық мехнаикалық жетегі (14.20, а сурет) тіреуіште 2 құрастырылған сфералық басыбар айналма иінтіректен 1, цилин- дрлар шығырының алдыңғы қапталында бекітілгеналдыңғы тірек- тен 3, цилиндрлар шығырының бұзылуында орналасқан алдыңғы күштен 4, цилиндрлар шығырының артқы қақпағында орналасқан артқы тіректен 5, берілістер қорабы қақпағында 10 жеке бағанада 9 орналасқан берілістерді ауыстыру механизімінің иінтірегімен 8 бай- ланысқан аралық күш 7 пен алдыңғы күш иәнтіректерінен 6 тұрады. МАЗ-500А, -5335 (14.20, б сурет) автомобильдерінде тербелістегі иінтірек 1 жетектің аралық механизмімен 14 байланысқан көлденең білік 12 иінтірегімен топсалы байланысқан. Бұо механизмнің бағаны 13 автомобильдің жақтауына бекітілген. Аралық механизм 14 баған- да 17 орнатылған берілістерді ауыстыру білігімен 18 аралық күштің 16 байланысы арқылы күшпен 15 топсалы байланысқан. Білікте 18 берілістер қорабының қақпағында орналасқан берілістерді ауысты-ру механизмімен байланысатын иінтірек 19 орнатылған.Берілістер қорабындағы басқарудағы қашықтық жетекте топса- лы байланыстардың болуы берілістердің жеңіл ауысуын қамтамасыз   сурет. Бөлгіштегі берілісті ауыстыру механизімінің пневматикалық жетегінің сызбасы:1 — қосушы; 2 — бөлгіш иінтірегі; 3 — басқару краны; 4 — редукциялық қақпақ; 5 — берілісті ауыстыру механизімінің иінтірегі; 6 — күштік цилиндр; 7 — ауа таратушы құрылғы; 8 — бөлгішті қосу қақпағы; 9 — қақпақ соташығының тіре- уіші; 10 — Ілінісу басқышы; Н — төменгі беріліс; В — бөлгіштегі жоғары беріліс; А — пневможүйедегі сығылған ауаның жеткізілуі; Б — ауа таратушы құрылғының қуысы; Г — күш цилиндр піспегінің үстіндегі қуыс етеді, сонымен қатар берілістер қорабын басқару иінтірегінің І Н бейтарап орнын бұзбай автомобиль кабинасын қайыруға мүмкіндік береді.Әр түрлі берілістегі І иінтіректің орналасуы 14.20,в суретте көр- сетілген.Бөлгіштегі берілістерді ауыстыру механизмінің пневматикалық жетегі (14.21 сурет) берілістерді ауыстыру иінтірегінің 2 жоғары жағында орналасқан қосқышы 1 болады. Қосқыштың 1 төменгі ор- наласуы төменгі қосуға сәйкес, ал жоғары жағы – бөлгіштегі жоғары беріліске В сәйкес келеді.Басқару кранының 3 қосқышы 1 бар арқанмен байланыстырылған бөліп тартқышы болады. Төменгі берілісті қосқан кезде сығымдалған ауа пневможүйеден А редукциялық қақпақққа 4 түседі, басқару кра- ны 3 арқылы өтіп ауа таратушының 7 ішіне Б өтеді. Бұл кезеңде ауа таратушының бөліп таратқышы солға қарай орналасады және күш цилиндрінің піспегінің астындағы қуыс Г бөлгішті қосу қақпағымен 8 байланысады. Ілінісу басқышына 10 басқан кезде қысым 9 бөл- гішті қосудың соташық қақпағына 8 басады. Қақпақ ашылады және сығымдалған ауа редукциялық қақпақтан 4 қақпақ 8 арқылы күш цилиндрі піспегінің астындағы қуысқа Г өтеді. Піспек және оныменбайланысқан бөлгіштегі берілістерді қосу механизмінің иінтірегі 5 оң жаққа орналасады және бөлгіштегі төменгі беріліс қосылады.Қосқышты 1 жоғары жағдайда В орнату кезінде және Ілінісу- дің басқышын басқан уақытта бөлгіште жоғары беріліс қосылады. Алдын ала қосылған қосқышта 1 бөлгіштегі берілістерді ауыстыру Ілінісудің басқышын басқан уақытта ғана жүзеге асырылады. 14.4. Үлестіру қорабы Бірден артық жетекші мосты бар автомобильдерде толық жетекті автомобильдерінің бірнеше жетекші мосттары арасында беріліс қо- рабынан берілетін айналу сәтін бөлуге қызмет ететін үлестіру қора- бы орнатылады. Беріліс қорабында алдыңғы жетекші мостын қосуға және сөндіруге арналған құрылғы орналасқан. Кейбір автомобиль- дерінде беріліс қорабынан қосалқы механизмдері жетегіне арналған қуаттылықты таңдауды жүзеге асырылады.Конструктивті беріліс қорабы өздігінен, ережеге сай, ауыр жол жағдайында қозғалысы кезінде автомобильдің жетекші доңғалақта- рында айналған сәтін ұлғайтуге мүмкіндік беретін екі сатылы тісті редукторын білдіреді. Беріліс қорбында екі берілістің болуы транс- миссияның ауыстыратын санын өзгерту және берілістің жалпы са- нын екі еселеуге мүмкіндік береді. Автомобиль берілістердің бір қатарында қозғалған кезде тура берілісті қосуды, ал екіншісі үлкен беріліс сандармен – төмендететін берілісті қосуды қамтамасыз етеді. Бұл әр түрлі климаттық жағдайда автомобильді тиімді пайдалануға көмектеседі.Екі сатылы беріліс қорабы. Осындай түрдегі қорап (14.22-су- рет) ГАЗ-3308, -33097 «Садко» және т.б. автомобильдерінде орна- тылады. Онда беріліс сандармен тура және төмен берілістері бар, яғни, тиісінше, 1,0 және 1,98. Қорап резеңке жастықтар арқылы ав- томобиль рамасының кронштейніне және көлденең бекітіледі және аралық кардан білігі мен фланец 5 көмегімен беріліс қорабымен қосылады. Картердің 21 шойын литінде подшипниктерде тік тісті тісті доңғалақтарымен жетек орнатылады. Бақылау-құю саңылауы арқылы картер маймен толтырылады, ал оны атмосферамен қосу үшін сапун 11 қызмет етеді.Жетекші білік 6 алдыңғы шетімен шарикподшипнигінде 4 картер қабырғасында, ал артқысы – артқы мос жетегінің жетекші білігінің 12 ұясында роликподшипнигінде 8 орнатылады. Шлицтерде жетек- ші білігінде 6 артқы мостын қосу және төмендетілген берілістердің тістегеріш 7 ауыстырылады.Тістегерішпен 9 бір тұтас ретінде әзірленген жетекші білік 12 екі шарик подшипниктерде айналады, олардың бірі картердің артқы қа- бырғасында, ал екіншісі – қақпақта 14 орналасқан. Жетектің 12 ша- рикподшипниктері арасында бұрамдықтан 16 және доңғалақтан 17     Рис. 14.22. Раздаточная коробка полноприводных грузовых автомобилей семейства ГАЗ:а — құрылғы; б — басқару механизмі; 1 — төмендетілген берілістің тісті доңға- лағы; 2 — аралық білік; 3, 18 — аралық біліктің тербеліс подшипниктері; 4, 8 — же- текші білігінің тербеліс подшипниктері; 5 — беріліс қорабынан қардан берілісімен қосылу фланці; 6 — жетекші білік; 7 — артқы мосты қосу тістегеріші және төмен- деуші беріліс; 9 — жетекші біліктің тістегеріші; 10, 13 — жетекші біліктің тербеліс подшипниктері; 11 — сапун; 12 — артқы мост жетегінің жетекші білігі; 14 — же- текші біліктің тірек қақпағы; 15 — артқы мостының кардан білігінің бекіту флан- ці; 16, 17 — спидометр жетегінің бұрамдығы; 19 — алдыңғы мост жетегінің тісті доңғалағы; 20, 24 — алдыңғы мост жетегі білігінің тербеліс подшипнигі; 21 — кар- тер; 22 — алдыңғы мост жетегінің тістегеріші; 23 — алдыңғы мост жетегінің білі- гі; 25 — ауыспалы мостқа айналатын сәтті беруге арналған фланец; 26 — басқару рычагы; 27 — күштер; 28 — берілгішті ауыстыру айырлары; 29, 31 — плунжерлер астындағы жылжымалы саңылаулар; 30 — блоктаушы құрылғылардың плунжер- лері; 32 — фиксатор; 33, 34 —айырғыш жылжытқыштарытұратын спидометр жетегінің бұрамдық жұбы орнатылған. Жетектің шлинец шетінде фланец 15 бар, оған артқы мостқа айналатын сәтті беретін кардан жетегі бекітіледі.Аралық білігі 2 картердің қабырғаларында орналасқан екі ша- рикподшипниктерде 3 және 18 айналады. Білік шлицтері бойынша алдыңғы мост жетегінің тісті доңғалағы 19 ертін ауысады. Өменгі бергішінің тісті доңғалағы 1 онда стопортық сақинасында қозғалмай бекітілген білік шлинціне отырғызылған.Алдыңғы мост жетегінің білігі 12 шарикподшипниктерінде 20 және 24 орнатылған. Алдыңғы мост жетегінің тістегеріші 22 бекітіл- ген, ал алдыңғы шетінде фланец 25 орнатылғанр, онда автомобильдің алдыңғы мосына айналатын сәтті беретін кардан білігіне бекітіледі. Үлестіру қорабының жұмысы келесідей болады. Аралық білік-тің тісті доңғалағы 19 шлицтармен қозғала отыра, тістегерішлармен 9 және 22 ілініске кіреді. Жетекші біліктің тістегеріші 7 жетекші білік тістегерішіның 9 ішкі тісті тәжбен немесе аралық біліктің 2 тісті доңғалақтармен 1 ілініске кіруі мүмкін. Бірінші жағдайда тура беріліс кіреді және жетекші біліктен 6 айналатын сәтте тікелей же- текші білікке 12 тікелей беріледі, а одан – автомобильдің артқы мо- стына.Алдыңғы мосттың осы берілісіне кіргізу үшін оны тістегерішпен 9 және 22 ілесуге дейін тісті доңғалақты 19 ауыстыру қажет. Сонымен қатар, айналатын сәтте тістегеріш 7,9, доңғалақ 19 және тістегеріш 22 арқылы алдыңғы мосттың кардан ілісіне берілетін болады.Тарату қорабында айналатын сәттің ұлғаюы төмендететін бер- гішті қосумен қол жеткізіледі. Сонымен қатар, ең алдымен, тісті доңғалақтың көмегімен 19 алдыңғы мост кіреді, кейін төмендететін берілістің тісті доңғалағымен 1 оны ілініске дейін тістегеріш 7 ал- дына ауысады. Сонымен қатар, артқы мосқа айналатын сәтте тісте- геріш 7, доңғала 1 және 19 мен тістегеріш 9 арқылы беріледі, алартқы мостқа – тістегеріш 7, доңғалақ 1 және 19 және тістегеріш 22 арқылы беріледі. Төмендетілген берілісті жолдың ауыр учаскелері- нен өту үшін ғана толық тоқтаған автомобиль кезінде кіруі тиіс.Тарату қорабын басқару механизмі ( 14.22-сурет, б) оған келесі детальдар кіреді: екі рычаг 26, екі күш 27, айырғыштармен 28 екі жылжытқыш 33 және 34, серіппемен екі плунжер 30 және екі бекіт- кіш 32 кіреді.Алдыңғы мостты қосу және сөндіру жылжымасында 33 блоктай- тын құрылғының плунжерлері 30 астында әр түрлі тереңдікте екі саңылау 31 бар. Төмендетілген немесе тура беріліс кіретін жылжы- мада 34 плунжер 30 астында үш саңылау 29 бар: сол тура берілістің қосылуына сәйкес келеді, ортаншысы – бейтарап жағдайға және оң жағы – төмендетілген берілістің қосылуына сәйкес келеді.Жылжытқыш 34 бейтарап жағдайдан енгізілген тура беріліске сәйкес келетін жағдайға ауысуы мүмкін. Жылжытқыштағы саңыла- улар арасындағы қалқанша болуынан плунжерлер жылжытқыштың   -сурет. КамАЗ-4310 автомобилінің тарату қорабы:— фланецпен жетекші білік; 2 — жетекші доңғалақ; 3 —жоғары люк қақпағы; 4 — қуаттылыты таңдау доңғалағы; 5 — қуаттылықты таңдау қорабын қосу жалға- стырғышы; 6 — қуаттылыты таңдау қорабы; 7 — арналары бар май жинағыш; 8 — төмендетілген берілістің тістегеріші; 9 — роликті подшипник; 10 — тістегеріш-са- теллит;— ортаа және артқы мосттар жетегінің білігі; 12 — дифференциал обоймасы; 13 — корондық доңғалақ; 14 — жетекші доңғалақ; 15 — дифференциалдың жетек- ші (күн) тістегеріші; 16 — осьаралық дифференциал корпусы; ІІІ 17 — картер; 18жоғарлайтын берілістің тістегеріші; 19 — жоғарлайтын берілісті қосу жалғасты- рғышы; 20 — дифференциалды блоктайтын жалғастырғышы; 21 — алдыңғы мост жетегінің білігі; 22 — шок айыры; 23 — пневматикалық камера; 24 — шток; 25 — мембрана; 26 — электропневмоклапандар; 27 — аралық білік; 28 —төмендетілген беріліс жалғастырғышы; 29 — аралық тістегерішосындай ауысуына кедергі келтірмейді. Одан әрі жылжытқыштың ауысуы 34 мүмкін емес, өйткені, плунжерлер, серіппені қысып, бір біріне тіреледі және оның қозғалысына кедергі келтіреді.Алдыңғы мостты қосқан кезде плунжерлерге қар- сы жылжытқыштардың 33 терең саңылауы орнатылады. Жылжытқыштарды ауыстыру кезіндегі плунжерлер 34 бір біріне тіреледі және төменгі берілістің қосылуы мүмкін болады. Сонымен қатар, алдыңғы мостты сөндіру төмендетілетін берілісті алдын ала сөндірмей мүмкін емес. Серіппемен бекіткіштер 32 жылжытқыштар- ды өздігінен ауыстыру мүмкіндігін болдыртпайды.Ось аралық дифференциалмен тарату қорабы. КамАЗ-4310 толық жетекші автомобильдерде ось аралық дифференциалдар- мен тарату қорабы орнатылады (14.23-сурет). Қорап төрт резеңке жастықтарда автомобиль рамасына бекітіледі. Картердің жоғары бөлігінде 17 қуаттылықты таңдаудың арнайы қорабын орнату үшін қақпақпен 3 жабылған люк бар, оның артқы қапталында қосу жалға- стырғышымен 5 жүкарбаға қуаттылықты таңдау қорабы 6 орна- тылған.Картердің ішінде подшипниктерде орналасқан: жетекші тісті доңғалағымен 2 жетекші білік 1 және қуаттылықты таңдаудың доңғалағымен 4; аралық тістегерішпен 29 және төменгі берілістің тістегерішімен 8 аралық жетек 27; жоғары берілістің тістегерішімен 18 алдыңғы мост жетегінің білігі 21; екі жетекші мосттар жетегінің білігі 11.Орта және артқы мосттар жетегінің білігінде 11 цилиндрлік ось аралық дифференциал 16 орнатылған. Ол тістегерішден 15, төрт сат- телиттерден 10, дифференциал обоймалардан 12, дифференциалдың алынып-салынбалы корпусына салынған қорапты тісті доңғалақтар- дан 13 және жетекші тісті доңғалақтардан 14 тұрады.Блоктан шығарылған дифференциал кезінде артқы және алдыңғы (орта және артқы) жетекші мосттар арасында айналатын сәтті бөлу- ден өтеді. Сонымен қатар, барлық жетекші мосттарда күшті тең бөлуін қамтамасыз етеді және трансмиссияға қайта жүктеуді болды- ртпайды. Ауыл жол жағдайында қозғалған кезде, автомобильді қа- жеттілермен қамтамасыз ету үшін блокталуы тиіс.Осьаралық дифференциалды блоктау және блоктан шығару мем- браналық пневматикалық камераның 23 көмегімен алыстан жү- зеге асырылады (жүргізуші кабинасынан). Камера корпусыф мен қақпағы арасында резеңке маталы мембрана 25 орнатылады. Оған қайтарымды серіппемен шток 24 қысылады, онда дифференциалды блоктаудың жалғастырғышмен 22 бекітілген айырма 22 бекітілді.Аспап панелінде блоктау үшін осьаралық дифференциалды қосу кранының рычагы орналасады. Сонымен қатар, сығымдалған ауа пневматикалық камера корпусының қақпағы мен мембрана 25 арасындағы жазықтыққа түседі, шток 24 айырмамен 22 жалғасты- рғышға 20 оң жағына ауысады, дифференциал 16 корпусының ал-дыңғы бөлігімен алдыңғы мост жетегінің білігі 21 қосылады. Диф- ференциал нәтижесінде блокталады, жетекші мост жетегінің білігі 21 және 11 қатты байланысты болады және бірдей жиілікпен айна- лады.Тарату қорабында берілгішті қосу мембраналық пневматикалық камерасының 23 көмегімен дистанциялық жетегімен жүзеге асыры- лады.Камерадағы ауа жүргізушінің кабинасынан үш ұстанымды қосқышпен басқарылатын электропневмаклапандар 26 арқылы беріледі. Таратқыш қорабында екі берілгішті бірмезгілде қосуды болдыртпау үшін блоктау механизмі бар.Таратқыш қорбына жоғарылатын берілгішті қорсу кезінде (беріл- гіш саны 0,92) жалғастырғыш 19 оңға ауысады және жоғарылайтыг берілгіштің тістегеріш 18 тісті тәжімен ілініске енгізіледі. Осындай жағдайда, аралық тістегеріш 29, жоғарылайтын берілгіштің тісте- геріш 18 және жалғастырғыш 19 арқылы жетекші білігінің 1 тісті доңғалағынан 2 айналу сәтінде дифференциалға беріледі және же- текші мост жетегінің біліктері 11 және 21 арасында бөлінеді.Төмендетілген берілісті қосу үшін (берілгіш саны 1,69) жалғасты- рғышты 28 оңға ауыстыру қажет. Сонымен қатар, тістегеріш 29 және 8 қосылады. Аралық тістегеріш 29 және жалғастырғыш 28 арқылы жетекші біліктің 1 тісті доңғалағынан айналатын сәт төмендетілген берілгіштің тістегерішіна 8 беріледі, одан әрі жетекші доңғалағы 14 арқылы дифференциал корпусының алдыңғы бөлігіне 16, кейін диф- ференциал механизмінің көмегімен жетекші мост жетегінің білік- тері 11 және 21 арасында бөлінеді.Таратқыш қорабы детальдарын майлау негізгі шашыратқышта жүзеге асырылады. Қорап карерінің ішкі жолағында төмендетілген берілгіште төмендетілген тістегеріштің 8 аса жүктелген подшипни- ктерін 9 майлау үшін, ол арқылы май подшипник жолағына ағатын арналармен май жинағышы 7 бар. 14.5 Гидромеханикалық беріліс Заманауи механикалық трансмиссиялар жұмыста сенімді және салыстырмалы түрде жоғары ПӘК бар (0,80...0,92). Осы берілгіш кемшіліктерінің бірі қозғалтқышты ақырындатуды тудыртатын берілгішті қосу кезінде қозғалтқыштан қуаттылық ағымын үзу бо- лып табылады, ол екпіннің қарқындылығын төмендетеді және ав- томобильдердің өтімділігін нашарлатады. Осымен қатар, қозғалыс жағдайына байланысты берілгіштерді ауыстыру сәтінде таңдау дұрыстығы көбінесе жүргізуші біліктілігіне байланысты, ал, беріл- гішті қосу сәтінен таңдау қозғалтқыш жұмысының аса пайдалы түзімдеріне жақын, ол автомобиль мен автобустар қызмет көрсету мерзімін төмендетеді және олардың үнемділігін нашарлатады. Қалақозғалысы кезінде берілгіштерді қосу саны жүргізушінің күшті шар- шауынан туындайды. ЗИЛ-4104, ГАЗ-14 «Чайка» жеңіл автомобиль- дерінде, ЛиАЗ-677М, -5256 автобустарында, сондай-ақ, самосвал автомобильдерінде осы кемшіліктерді жою үшін, сондай-ақ, Бе- лАЗ-7522, -7525 үлкен жүк көтергіштерде және басқаларда берілгіш қорабына және ілініспен бірге орнатылған гидромеханикалық беріл- гіштер қолданылады. Гидромеханикалық берілгіштер болған кезін- де автомобиль қозғалысының жылдамдығын басқару дроссельдік жапқыштарды басқару басқышымен ғана және қажет болса тежегіш басқышымен жүзеге асырады.Гидромеханикалық берілгіш (ГМБ) алдыңғы тіректен, гидромеха- никалық трансформатордан және қозғалтқыш жұмысының жылдам- дықты және жүктемелі редимдерді өзгертуге байланысты автоматты түрде жұмыс істейтін екі, үш, төрт сатылы берілгіш қораптарынан тұрады. Сонымен қатар, ГМБ алдыңғы тірегі гидротрансформатор- дың сорап доңғалағына кардан берілгіші арқылы қозғалтқыштың иінді білігінен айналатын сәтке беріледі және бірмезгілде ги- дротрансформатор корпусы болып табылады. ЛиАЗ-5256 автобусы- ның ГМБ жалпы құрылысы 14.24-суретінде көрсетілген.Гидромеханикалық трансформатор. Қозғалтқыш және авто- мобиль трансмиссиясы арасында қосылатын гидротрансформа- тор берілгіш қорабының жетекші жетегінде жүктеме өзгерістеріне  -сурет. Гидромеханикалық берілгіштің жалпы түрі:1 — орталықтандырылған реттегіш жетегінің рычагы; 2 — артқы жүрісті қосу піспегінің корпусы; 3 — берілгішті қосу механизмінің қақпағы; 4 — блоктау кла- панының түтігі; 5 — перифериялық бөліп таратқыштың ауыстырып қосқышы;6 —гидро¬трансформатордың картері; 7 — жинақта блоктау клапаны; 8 —ги- дротран-сформатор тірегінің корпусы; 9 — жетекші фланец; 10 — алдыңғы тіректің кронштейні; 11 — бергіш қорабының кар¬тері; 12 — поддон; 13 — спидометр же- тегінің датчигі; 14 — жетекші фланец; 15 — артқы тірек кронштейнісәйкес айналатын сәтіндегі қозғалтқыштан берілетін автоматты өз- герістерді қамтамасыз ететін гидравликалық механизмді білдіреді. Гидротрансформаторда (14.25-сурет, а) қисық сызықты күрекше- лермен үш жұмыс доңғалағы бар: айналатын сораптық 2, турбин- дік 4 және доңғалақ-реактор 3. Сорап доңғалағы 2 гидротранс- форматордың корпусымен 8 (ротормен) қосылған және ол арқылықозғалтқыштың иінді білігімен. Турбиндік доңғалақ 4 автомобиль трансмиссиясмымен жетекші білігі 5 арқылы байланысты.Доңғалақ-реактор 3 гидротрансформатордың картерінде бекітіл- ген біліктің 6 қозғалмайтын қуысқа орнатылған. Бос жүріс жалға- стырғышы 7 сорап доңғалағының 2 айналуымен ілесе бір бағытта ғана доңғалақ-реакторға 3 айналуға мүмкіндік береді. Турбиндік доңғалақ 4 (14.25-сурет, б), доңғалақ-реактор3 3 және сораптық доңғалақ 2 қозғалтқыштың маховигінде 9 бекітілген корпустың 8 ішінде орнатылған. Корпустың ішкі бөлігі 8 гидротрансформатор- дың жұмыс алаңы болып табылады, ол аз созылмалы майдың қысы- мымен айнала толтырылады.Онда орналасқан жұмыс доңғалақтарымен жинақта гидротранс- форматордың корпусы жабық қозғалмайтын картердің ішінде под- шипниктерге орналасқан, оның алдыңғы бөлігі оны автомобильге немесе автобусқа орнатқан кезде гидротрансформатордың тірегі бо- лып табылады.Жұмыс алаңына жиналатын маймен гидротрансформатордың жұмысы кезінде айналатын сораптық доңғалақтардың 2 күрекше- лерімен қамтылады, оның сыртқы айналасында қисық сызықты күрекшелердің бойынша орталықтандырылған күшпен тасталады және турбиндік доңғалақтардың күрекшелеріне 4 түседі. Сол кезде құрылатын май қысымының нәтижесінде турбиндік доңғалақ 4 же- текші білікпен 5 бірге қозғалысқа келтіріледі. Одан кейін май жұ- мыс алаңының жабық шеңбері бойынша үздіксіз айнала отыра және бағыттармен көрсетілгендей гидротрансформатор доңғалақтарымен жалпы айналуға қатыса отыра, сорап доңғалағына түседі. Турбин- дік доңғалаққа қоса берілген май қысымынан еркін жүріс жалға- стырғышына сына тағылады, оның арқасында доңғалақ –реактор қозғалмайтын болады.Қозғалмайтын доңғалақ-реактордың 3 болуы (олардың күрекше- лері, олар ол арқылы сұйықтық ағымы өтетін бағытта өзгертетіндей етіп орналасқан) оған сорап доңғалағынан берілетін сәтте қосымша турбиндік доңғалақтың күрекшесінде сұйықтық арқылы әсер ететін реактивті сәт реакторларының күрекшелеріне әсер етуге көмекте- седі. Яғни, реактор доңғалағы қозғалтқышпен берілген сәттен ерек- шеленетін айналатын сәтте турбиндік доңғалақтың білігіне алуға мүмкіндік береді.  3 Гидротрансформатор реакторы — реактивті сәтті білдіретін гидротрансформатордың қосалқы доңғалағы   -сурет. Гидротрансформатор:а — жұмыс схемасы; б — негізгі детальдар; 1 — қозғалтқыштың иінді білігі; 2 — сораптық доңғалақ; 3 — доңғалақ-реактор; 4 — турбиндік доңғалақ; 5 — же- текші білік; 6 — доңғалақ-реактор білігі; 7 — еркін жүріс жалғастырғышы; 8 — ги- дротранс-форматор корпусы; 9 — қозғалтқыш маховигі  Турбиндік доңғалақ (сораппен салыстырғанда) турбиндік доңға- лақтың білігіне қоса берілген сыртқы жүктеге қарағанда ақырын болған сайын, соғұрлым реактордың маңызды күрекшелері он- дағы сұйықтық ағымы арқылы өтетін бағыттарды өзгертеді және үлкен қосымша сәт турбиндік доңғалақтың доңғалақ-реакторынан беріледі, оның нәтижесінде оның білігінен трансмиссияға берілетін айналатын сәт ұлғаяды.Гидротрансформатордың қабілеттілігі жетекші және жетеленетін біліктің айналу жиілігінің қатынасына байланысты біліктерде сәт- тердің қатынасын автоматты өзгерту (трансформаттау), яғни, сы- ртқы жүктемеден оның негізгі ерекшелігі болып табылады. Осылай- ша, гидротрансформатордың әрекеті берілетін сандарды автоматты өзгертумен берілгіш қорабының әрекетіне ұқсайды.Трансформатормен айналатын сәтті өзгерту ауқымы автомо- бильдердің әр түрлі жағдайларына жеткілікті болмауына байланы- сты, сондай-ақ, ол артқы жүріс берілісін алуды қамтамасыз етпейді, автомобильдерде және автобустарда гидротрансформатор беріл- гіштердің механикалық қораптармен белгіленеді.Гидротрансформатордың және механикалық берілгіш қораба- ның өзара әсер етуінің үлгілі мысалы ЛиАЗ автобустарының ги- дромеханикалық берілгіші болып табылады (14.26-сурет). Берілгіш гидротрансформатордан А тұрады, оның корпусы 3 жетекті білік 1 арқылы қозғалтқыштың иінді білігімен және автоматты басқару- мен берілгіштің Б механикалық екі сатылы қорабымен қосылады. Төмендететін берілгіш қорабында берілгіш сандар 1,79, артқы жүріс берілгіші – 1,71 бар.Механикалық екісатылы берілгіш қорабы. Берілгіш қорабы жетекші 7, жетеленетін 13 және аралық 16 біліктер орналасқан тісті екі сатылы редукторды білдіреді.Жетекші білік 7 екі шарикподшипниктерде орнатылған және тірек 20 арқылы өтеді, онда еркін жүріс жалғастырғышымен доңға- лақ-реактор 5 орнатылған.Біліктің алдыңғы шетінің шлицтерінде білікті айналдыратын турбиндік доңғалақтар 4 бекітіледі. Біліктің артқы шетінде 7 аралық білік жетегінің тістегеріші 8 орнатылған және алыңғы дисктермен 9 және артқымен көп дискілік іліністің В түріндегі екілік фрикци- оны орналасқан. Алдыңғы фрикциялық дисктер қосу үшін тура, ал артқысы – төмендетілген берілгішті қосу үшін қызмет етеді.Аралық білік 16 тербелістің екі подшипниктерде орнатылған. Онда білік жетегінің тісті доңғалағы 19 және алдыңғы және 15 артқы жүрістер берілісінің жетекші доңғалағы 18 мен білік жетегінің тісті доңғалағы 19 қатты бекітілген. Соңғымен ілесте тістегеріш 14 бар.Жетекші білік 13 жалғастырғыш ступницамен 11 бір тұтас ретін- де әзірленді. Біліктің алдыңғы шетінде фрикциялық дисктер 10 ор- натылған. Подшипниктерде біліктің орташа бөлігінде жылжу ал-    14.26.-сурет. ЛиАЗ түріндегі автобустардың гидромеханикалық берілгіштерінің схемасы:А — гидротрансформатор; Б — берілгіш қорабы; В — берілгіш қорабының фрикционы; 1 — жетекті білік; 2 — сораптық және турбиндік доңғалақтарды блок- тау фрикционы; 3 — гидротрансформатор корпусы; 4 — турбиндік доңғалақ; 5 — колесо-реактор; 6 — сораптық доңғалағы; 7 — жетекші білік; 8 — аралық біліктің тістегеріші; 9, 10 — алдыңғы және артқты фрикциялық дисктер; 11 — берілгішті ауыстыру жалғастырғышы; 12 — артқы жүрістің жетекші тістегеріші; 13 — же- текші білік; 14 — артқы біліктің аралық тістегеріші; 15 — артқы жүрісті берудің жеткілікті доңғалағы; 16 — аралық білік; 17 — алдыңғы жүрісті беру тістегеріші; 18 — алдыңғы жүрісті берудің жетекші доңғалағы; 19 — аралық білік жетегінің доңғалағы; 20 — тірекдыңғы жүрісті берудің жетекші тістегеріші 17 және тісті жартылай жалғастырғышлармен артқы жүріс берілісінің жетекші тістегеріші 12 орнатылған.Гидротрансформатор арқылы қозғалтқыш жұмыс істеген кезде (сорап 6 және турбиндік 4 доңғалақ, доңғалақ - реактор 5) айналатын сәт берілгіш қорабының білігіне 7 беріледі.Төмендетілген берілгіште жетекші біліктің 7 тістегерішін блок- тайтын екілік фрикционының В алдыңғы дискілері қосылған. Еркін жүрістің жалғастырғышы 11 шеткі сол жағында болады және тісте- геріштің жетекші білігінде блокталады. Сонымен қатар, фрикцио- нының В алдыңғы дискілері 9, тістегеріш 8, тісті доңғалақ 19,18, тістегеріш 17 және жалғастырғыш 11 арқылы жетекші біліктен ай- налатын сәт берілгіш қорабының жетекші білігіне беріледі, ал одан– автомобильдің жетекші доңғалағына беріледі.Тура берілгіште екілік фрикционның В артқы дискілері 10 бекітілген. Сонымен қатар, жалғастырғыш 11 бейтарап жағдайда болған. Осындай жағдайда, фрикциялық ілесу нәтижесінде жетекші және жетеленетін біліктер өзара қатты қосылады және айналатын сәт өзгеріссіз беріледі.Артқы жүрісті берген кезде екілік фрикционың алдыңғы дис- кілері 9 кіреді, жалғастырғыш 11, артқы жүрістің тістегерішін 12 блоктай отыра, оң жағына ауысады. Сонымен қатар, жетекші білік- тен айналатын сәт тісті доңғалақтар 8 және 19 арқылы аралық білік- ке 16 беріледі, ал одан – доңғалақтар 15, жетекші білікке тістегеріш 14 және 12 арқылы, сонымен қатар, тістегеріштің 14 көмегімен оның айналу бағытын өзгертеді.Пайдалану жағдайында гидромеханикалық берілгіш жұмысы- ның осындай түзімдері туындауы мүмкін, онда гидротрансформатор мәжбүрлі түрде блокталады, яғни, сораптық және турбиндік доңға- лақтар фрикционды 2 қосу нәтижесінде өзара қосылады және ол гидрожалғастырғыш жұмысының түзіміне ауысады, сонымен қатар, берілетін сәт өзгермейді.ЛиАЗ-5256 және ЛАЗ-42021 автобустары үш доңғалақты ги- дротрансформаторлармен және үш сатылы механикалық берілгіш қорабымен гидромеханикалық берілгіштермен жабдықталған.БелАЗ-548, -7525, МАЗ-7310 автомобильдерінің гидромехани- калық берілгіші төрт доңғалақты гидротрансформатормен және үш сатылы берілгіш қораптарымен жабдықталған.Аталған автобустар мен автомобильдердің гидромеханикалық берілгіштер берілгіш қорабын автоматты басқарудың электроги- дравликалық жүйесімен жабдықталған, олар орталықтандырып реттеуіштердің және гидравликалық ауыстырғыштардың көмегімен отынды беруді басқару басқышына басу дәрежесіне және қозғалыс жылдамдығына байланысты жүзеге асырылады.Кардан берілісі Кардан берілісі басты берілісінің жетекші білігіне тарату қора- бынан немесе беріліс қорабының жетекші білігінен айналатын сәтін беру үшін қызмет етеді. Оны қолдану, трансмиссия біліктері ось- терінің өзара жағдайы өзгереді және олар бір сызықта жатпайды.Беріліс қорабы 1 (14.27-сурет, а) немесе автомобильдегі тарату қорабы жетекші мостынан 7 жоғары орнатылады, оның нәтижесінде айналатын сәтте берілетін кардан білік осі 5 кейбір бұрышта гори- зонталды орналасқан. Беріліс қорабы рамамен қозғалмай қосылған, ал жетекші мосты ресасор көмегімен оған ілінеді. Рессор иілген кезде рамаға қатысты мосттың жағдайы өзгереді, кардан білігінің 5 иілінінде а бұрышы өзгереді.Кардан берілісі үш негізгі элементтен тұрады: кардан шарнирлер 2, кардан біліктер 3 және 5 және аралық тіректер 4.біліктің 6 тең ай- налу жағдайының бірі жетекші мосттың басты берілісі 7 а бұрышы- ның теңдігі болып табылады және білік осінің 5 және білік осьтері 3 және 6 арасында кардан берілісінің конструкциясымен қамтамасыз етіледі.Тең емес бұрыш жылдамдығының кардан шарнирлері. Қара- пайым кардан шарнирі біліктерге 3 және 5 және айырма саңылауына кіретін және шарнирлі білікті қосатын шиптермен крестовиналармен 9 қосылатын екі айырмадан 8 және 10 тұрады (14.27-сурет, б). Айы- рма 10, А-А осіне қатысты айнала отыра, крестовинамен бірге, білік осьтері арасында бұрыштарды өзгерткен кезде бір біліктен екіншісі- не айналу берілісін қамтамасыз ететін, Б-Б осіне қатысты айналады. Осындай кардан шарнирі тең емес бұрыш жылдамдығымен қатты шарнир деп аталады. Онда жетекші айырмалардың 8 тең айналуы кезінде жетекші айырма 10 тең айналмайды: бір айналым ішінде ол екі рет жетекші айырмадан озып кетеді және екі рет одан қалып    -сурет. Тең емес бұрыш жылдамдық шарнирлерімен (б) кардан берілгішінің схемасы:1 — берілгіш қорабы; 2 — кардан шарнирлер; 3, 5 — кардан біліктер; 4 — ара- лық тіректер; 6 —басты берілгіш білігі; 7 — жетекші мост; 8, 10 — жетекші және жетеленетін шарнир айырмалары; 9 — шиптермен крестовина А—А, Б — Б — же- текші айырмасының айналу осі; а — білік осінің иілу бұрышықояды. Оның нәтижесінде, трансмиссия түйіндері мен шарнирлі қосындылар детальдардың тозуын тудыртатын қосымша жүктеме туындайды.Тең емес айналуды жою үшін екі бірдей кардан шарнирі қолда- нылады, сонымен қатар, кардан білігінің қарама-қарсы шеттерінде орналасқан олардың айырмалары бір жазықтықта жатуы тиіс. Бір кардан шарнирімен туындаған теңсіздік басқаға тең еместігімен өте- леді.Алайда, екі кардан шарнирі кезінде білік осьтері арасындағы бұрыш 23°-дан аспауы тиіс.Автомобиль қозғалысы кезінде рессордың иілу нәтижесінде беріліс қорабы және артқы мост арасындағы аралық өзгереді, сон- дықтан да, білікке кардан шарнирлердің айырмасының бірі, кардан білігінің ұзындығы өзгеретіндей етіп, шлицтерде орнатылады.Жеңіл автомобильдерінің кардан берілістерінде тең емес бұрыш жылдамдықтарының қатты шарнирлерімен бірге эластикалық ма- териалдан жалғастырғыш түрінде қатты элементі бар жұмсақ кар- дан шарнирлері қолданылады, олардың қатты деформациясы 2...5° бұрышымен қиылысатын біліктер арасындағы айналатын сәтті беріп қана қоймай, трансмиссияны қатты соққыдан қорғауға мүмкіндік береді. Осындай берілгіштің мысалы ретінде ВАЗ-2105, -2107 және т.б. автомобильдердің кардан берілісі болуы мүмкін. Ол алдыңғы және артқы кардан біліктерінен, аралық тіректен және үш шарнир- ден тұрады, олардан алдыңғысы, беріліс қорабының жетекші білігін кардан берілісінің алдыңғы білігімен қосатын қатты элементті біл- діреді.      -сүрет. Тең бұрыштық жылдамдықтардың кардандық топсалары:а — шарлы; б — жұдырықшалы; 1, 4 — шарлы топсаның ашалары; 2, 3 —бөлу жырашықтары; 5 — ашалардың оймакілтекті біліктері; 6 — түйреуіш; 7 — сұққыш; 8 — ортадағы шар; 9 — жұмыс шарлар; 10, 14 — жұдырықшалы топсаның ашалары; 11, 13 — жұдырықшалар; 12 — топсаның делегейіТең бұрыштық жылдамдығының кардандық шарнир- лері. Кардандық берілістердің жұмыс жағдайы бірінші кезек- те олардың біліктер өстердің а еңіс бұрыштарымен анықталады (14.27-сүр., а қарау): неғұрлым осы бұрыштар артқан сайын, соғұр- лым беріліс одан да ауыр жағдайда жұмыс істейді. Өте ауыр жағдай- да біліктер өстерінің еңіс бұрыштары көлемі мен бағыты бойынша өзгеріп (автомобиль бұрылған кезде) 35...40° жете алатын алдынғы жетекті автомобильдердің жетекші басқарылатын доңғалақтардың кардандық берілісі жұмыс істейді. Осындай берілістерде айналу мо- ментінің берілісін, жетектегі біліктің бірқалыпты айналысын және басқарылатын доңғалақтардың бұрылуын қамтамасыз ететін тең бұрыштық жылдамдықтардың топсаларын (шарлы немесе жұды- рықшалы) қолданады.Бөлу жырашықтары бар кардандық шарлы топсалар (14.28- сүр., а) кең таратылды. Олар 1 және 4 екі ашадан, 9 бес шарлардан және 7 сұққыштан тұрады. 1 және 4 ашалар 5 оймакілтекті біліктері бар біртұтас сияқты жасалған. Капталдық сфералы жамдар мен 8 ортадағы шар көмегімен ашалар өзара ортаға дәл келтіріледі. Өстік жылжығаннан 6 түйреуішпен ұсталынатын 7 сұққышпен 8 шардың орны бекітіледі. 8 ортадағы шар бөлу жырашықтардан шығып кетуі- нен ұсталынатын 9 төрт жұмыс шарлар ашалардың 2 және 3 бөлу жырашықтарына салынады.Жетекші біліктің айналған кезде бір ашадан басқасына айналу кезі жұмыс шарлардан беріледі. Бөлу жырашықтардың пішіні аша- лар өстері арасындағы бұрышты тең бірдей бөлетін жазықта аша- лардың бұрыштық жылжығанынан тәуелсіз шарлардың орналасуын қамтамасыз етеді, нәтижеде екі білік бірдей бұрыштық жылдам- дықпен айналады.Шарлы топсалармен қатар тең бұрыштық жылдамдықтың жұды- рықшалы топсалары да қолданылады (14.28-сүр., б). Олар 10 және 14 екі ашадан, 11 және 13 екі жұдырықшадан және 12 делегейінен тұрады. Делегей жұдырықшалардың ойықтарына кіреді және жетек- ші ашадан жетектегіне айналымды береді. Тік жазықтықта ашалар жұдырықшаларды айналады, ал көлденеңде – жұдырықшалар мен бірге делегейді айналады. Жұдырықшалы кардандық топса екі бірік- тірілген қатты топсалар сияқты жұмыс істейді, олардың бірі айна- лымның әркелкілігін жасайды, ал екіншісі осы әркелкілікті жояды. Осымен тең бұрыштық жылдамдықтары бар жетекші және жетекте- гі біліктердің айналуы пайда болады.Конструкцияның жеңілдігі мен салыстырмалы жоғары жұмысқа қабілеттілік себебінен шарлы және жұдырықшалы топсалар автомо- бильдер көбінің жетекші басқарылатын доңғалақтардың тартпала- рында кең қолдануын тапты (ЗИЛ-131Н, -433420, ГАЗ-3308,-33097«Садко», КамАЗ-4310, ВАЗ-2108 «Спутник» және т.б.).Кардандық берілістердің құрылғысы. Заманауи автомобильдер- дегі жетекші белдемелеріне тартпасын тең емес бұрыштық жыл-дамдықтары бар кардандық берілістері жасайды. Түрлі маркілі авто- мобильдердің кардандық берілістердің құрылғысы шамалы бірдей, айырмашылығы бас түрінде көлем мен бөлек бөлшектерінде тұрады. Кардандық беріліс конструкциясының типтік мысал ретінде ЗИЛ-431410 автомобильдің кардандық берілісі (14.29-сүр., а) болып табылады. Ол 13 оймакілтектер арқылы қосылған 12 аралықты және 21 негізгі біліктерден, 18 аралықты тіреуден және І— ІІІ тең емес бұрыштық жылдамдықтардың үш қатты кардандық топсалардантұрады.Барлық үш кардандық топсалардың біліктер өстерінің арасын- дағы 19° тең максималды жұмыс бұрышымен жұмыс істеуге мүмкін ететін бірдей конструкциясы бар. Кардандық топса 22 және 23 екі ашалардан, 26 айқастырмадан, оларға орнатылған мойынтіректері бар 34 төрт тостағаннан, бекіту бөлшектерден және мойынтірек- тердің тығыздауыштардан тұрады.Айқастырмада орталарында бітеу майлау түтіктері бұрғыланған төрт тиек бар. Әрбір тиекке шанышпалы мойынтірек кигізілген.25 мойынтіректің инелері 34 тостағанда орналастырылған және ішкі құрсауы жоқ. Тостаған топсаның ашасында орнатылады және24 тілімшенің қылқандарымен тоқталатын бұрандамаларымен бекітілетін 27 қақпағымен ұсталынады.Кардандық топсаларды жинаған кезде тиектің әрбір түпкі саңы- лауына пайдалану кезінде қосылмайтын қоюланған майлау материал салынады. Майлау материалын ұстау үшін мойынтіректер 35 тығы- здамалармен қамтылған: олардың бірі (радиалды) мойынтіректің тостағанында орнатылған, ал басқасы (қапталдық) айқастырманың тиегінде. Бұдан бұрын шығарылған айқастырмаларда айқастырма- лардың мойынтіректерін майлау үшін май шелектері болатын.12 аралық және 21 негізгі кардан біліктері өзімен екі жағынан кардандық топсалардың 11 ашалары орнатылған жұқа қабырғалы құбырлар болып көрсетілген. Алдынғы 11 ашасы 10 фланец-ашамен айқастырма арқылы байланған, оның көмегімен кардан білігі беріліс қорабының жетектегі білікке бекітіледі.Аралықты біліктің артқы жағы 28 сырғымалы ашамен біріктіріл- ген, ашаның оймакілтекті ұшы 32 оймакілтекті төлке мен бірге артқы белдеменің жылжу нәтижесінде кардан білігінің ұзындығының өз- геруін өтемдейтін жылжымалы оймакілтекті қосуын құрайды. Ой- макілтекті қосудың 19 тығыздама нығыздаған және 20 резеңкелген қаптамамен кір тигеннен қорғалған майлау материал үшін қуысы бар. 21 негізгі кардан білігіне екі жағынан айқастырмалар және ша- нышпалы мойынтіректер арқылы аралықты кардан білігімен және артқы белдеменің жетекші білікпен байланысқан. 28 жылжыма- лы аша көмегімен негізгі білік 12 аралықты кардан білігімен бай- ланысқан, ал 23 ашаның фланеці арқылы – артқы белдемедегі бас берілістің жетекші тегершіктің білік фланецімен.Кардан біліктері динамикалы теңдестірілген, бұл айналымның(.,;,,;N N          24a 93 41    633 22-сүрет. Автомобильдердің кардан біліктері:а — ЗИЛ-431410 автомобильдегі кардандық берілістің құрылғысы; б — толық тартпалы автомобильдің кардан берілістің біліктер орналасу кестесі; І, ІІ, ІІІ — тең емес бұрыштық жылдамдықтардың қатты топсалары; 1 — алдынғы белдеме; 2 — беріліс қорабы; 3 — алдынғы белдеме тартпасының кардан білігі; 4 — негізгі кардан білігі; 5 — тарату қорабы; 6 — орта белдеме тартпасының кардан білігі; 7 — орташа белдемесі; 8 — артқы белдеме тартпасының кардан білігі; 9 — артқы белдеме; 10 — тарату қорабының жетектегі білікке бекітудің фланец-аша; 11 — І кардан топсаның алдынғы аша; 12 — аралықты білік; 13 — оймакілтектер; 14 — тіреудің тығыздамасы; 15 — тіреу мойынтіректің қақпағы; 16 — тіреудің шарлы мойынтірегі; 17 — аралықты тіреудің бекіту кронштейні; 18 — аралықты тіреу; 19тығыздама; 20 — қорғау қаптамасы; 21 — негізгі білік; 22, 23 — кардан топсаның ІІІ ашасы; 24 — тоқтатқыш тілім; 25 — мойынтіректердің инелері; 26 — айқастыр- ма; 27 — тостаған қақпағы; 28 — кардан топсаның ІІ жылжымалы аша; 29 — қорғау шағылдарғыгтар; 30 — баспақ-майсауыт; 31 — тіреудің резеңке таянушы; 32 — оймакілтек төлкесі; 33 — теңгеруші тілім; 34 — шанышпалы мойынтіректерддің тостағандары; 35 — мойынтіректердің тығыздамалары.←біркелкілігін жоғарлайды және біліктер вибрациясын төмендетеді. Аралықты біліктің теңгерімсіздікті оның құбырына 33 тілімдерді дәнекерлеумен жояды, ал негізгі біліктің – теңгеруші тілімдерін кар- дандық топсалардың мойынтіректердің қақпалардың астына бұрғы- лау арқылы.18 аралықты тіреу 17 кронштейн көмегімен автомобиль рамасы- ның арқалығына бұрандамалармен бекітіледі.Ол аралықты кардан біліктің артқы жағында орналасқан және кардандық берілістің жұмыс кезінде пайда болатын вибрациясын жұтуын қамтамасыз ететін бөлшектенбейтін құрылым болып табы- лады. Аралықты тіреудің 16 шарлы мойынтірек тоқтатқыш қапсы- рмалармен бекітілген және иілгіштікті жоғарлататын арнайы тілік- тері бар 31 резеңке таянышта орналасқан. Шарлы мойынтіректің 15 қақпасында кір тиюден қорғайтын 29 шағылдырғыштар мен 14 киіз тығыздамалар, және де мойынтіректі майлау үшін 30 баспақ-майса- уыт орнатылған. Толық тартпалы үш өсті автомобильдердің (ЗИЛ- 131Н, -433420, «Урал-4320» және т.б.) кардандық берілістері төрт кардан біліктерден тұрады (14.29-сүр., б): 2 беріліс қорабымен және 5 тарату қорабы арасында орналасқан 4 негізгі, 7 орта белдеменің тартпасының 6 кардан білігі, 9 артқы белдеменің 8 кардан білігі және 1 алдынғы белдеменің тартпаның 3 кардан білігі. Барлық кар- дан біліктер мен осы автомобильдердің топсаларының құрылғы- сы бірдей және алдында айтылғанына ұқсас, орташа белдеменің 6 кардан білігі конструкция бойынша шамалы көлемі үлкендеу болу екенің есепке алмаса.Бас беріліс және дифференциал Бас беріліс. Осы беріліс оған апарылатын айналу кезін көбейту үшін және автомобильдің бойлық өс жағына тік бұрыш астында ор- наласқан өс жартысына дифференциал арқылы оны тапсыру үшін қызмет етеді. Құрылмалы бас берілістер өзімен тісті немесе бұрам- дық бәсеңдеткілерді көрсетеді, соңғылар шамалы аз ПӘК себебінен кең таратылмаған. Автомобильдерде негізінде дара және қос берілі- стерге бөлінетін тісті бас берілістерді қолданады. Бас берілістің беріліс саны негізінде қозғалтқыштың жүрдектігіне, қуатына, ав- томобильдің салмағы мен міндетіне байланысты. Заманауи автомо- бильдердің көбі үшін ол 4…9 шегінде табылады. Жеңіл автомобиль- дер үшін әдетте дара бас берілісті қолданады, жүк автомобильдер үшін дара да, қос та болу мүмкін.Дара бас беріліс (14.30-сүр., а) шиыршық тістері бар конусты тісті доңғалақтардың бір сынарынан тұрады. Осындай берілісте ай- налу кезі кардан берілістен 1 бас конусты тегершікке беріледі, ал одан – арнайы механизм (дифференциал) және жарты өс арқылы автомобильдің жетекші доңғалақтарына айналым беретін 2 жетек- тегі доңғалаққа. Дара берілістердің тісті доңғалақтар қиысу мүмкін немесе жылжытылған болу мүмкін (14.30-сүр., б); соңғы жағдайда дара беріліс гипоидты деп аталады. Осындай бас берілісте 1тегер- шіктің тістері мен 2 доңғалақтың арнайы пішіндері және 30…42 мм- ге тең С қашықтыққа конусты тегершіктің өсін түсіруге мүмкіндік беретін шиыршық еңісі болады.      -сүрет. Бас берілістер кестесі:а — дара; б — гипоидты; в — қос; г — таратылған; 1 — жетекші тегершік; 2жетектегі доңғалақ; 3, 4 — шиыршық тістері бар конусты тісті доңғалақтар; 5, 6 — цилиндрлі қиғаш тісті доңғалақтар; С — гипоидты берілісте доңғалақ өсінен тегершік өсінің жылжудың көлеміТісті доңғалақтардың гипоидты ілінісі бар бас берілісті қолданған кезде кардандық берілісті және шанақ еденін төмен орналастыруға болады, осымен автомобильдің ауырлық ортасының биіктігін азай- тып, оның тұрақтылығын жақсартылады. Бұдан басқа, гипоидты берілісте бір уақытта іліністе кәдімгі конусты беріліске қарағанда тістер саны көбірек, осының нәтижесінде тісті доңғалақтар одан әрі сенімді, байсалды және үнсіз жұмыс істейді. Бірақта гипоидты ілініс кезінде жылу пайда болуы қосталатын тістер бойлай сырға- нақтайды, осы нәтижесінде тістердің тез тозуына апаратын түйіндес тістердің бетінен май шығуы және сиретуі пайда болады. Сондықтан гипоидты берілістер үшін тозуға қарсы тұнбасы бар арнайы транс- миссиялы майларды қолданады.Шиыршық тістері бар дара бас берілістерді УАЗ тобының авто- мобильдерінде қолданады, ал гипоидты – ЗИЛ-4331, -5301 «Бычок», ГАЗ-3307 автомобильдерінде, ПАЗ-3205 автобуста, ВАЗ-2106 «Жи- гули» және т.б.Қос бас берілістер бір картерде жасалу мүмкін – орталық (14.30- сүр., в) немесе тісті доңғалақтардың әр сынары бөлек орналасады – таратылған (14.30-сүр., г). Соңғы жағдайда бас беріліс екі бөлек ме- ханизмдерден тұрады: артқы белдемеде орнатылатын дара конусты тісті беріліс, және цилиндрлі тісті берілістер – доңғалақты бәсеңдет- кіштер.Қос орталық беріліс (14.30-сүр., в қарау) тегершіктердің конусты сынарынан және цилиндрлә сынарынан тұрады. 5 және 6 цилиндр- лі тегершіктердің тура немесе қиғаш тістері бар, ар 3 және 4 кону- старында – шиыршық тістері. 5 цилиндрлік тегершікке айналу кезін тапсыратын 6 цилиндрлік тегершікпен бір білікте орнатылған айна- лу кезі 3 жетекші конусты тегершіктен 4 жетектегіне тапсырылады. Қос бас берілістің дара беріліске қарағанда механикалық беріктігі жоғары және жетекші белдеменің арқалық (картер) астында жол саңылауы шамалы көп болғанымен беріліс санын көбейтуге мүмкін- дік береді, бұл автомобиль өтімділігін жоғарлатады.Қос бас берілістерді көп салмақты автомобильдерде және автобу- старда қолданады, олардын кейбіреулерінде (МАЗ-5335 автомобиль- дері, ЛиАЗ-677М автобустары) таратылған бас берілісті орнатады (14.30-сур., г).Дифференциал. Автомобильдің бұрылысы кезінде оның ішкі жетекші дөңгелегі сыртқысына қарағанда аз жол жүріп өтеді. Сон- дықтан, ішкі дөңгелектің теңселуі сырғанаусыз болуы үшін, ол сы- ртқысына қарағанда баяуырақ айналуы керек. Бұл құрсымдардың аса ескіруін тудыратын, автомобильді жүргізуді қиындататын және отын шығынының көбеюіне соқтыратын бұрылыс кезіндегі дөңге- лектердің жылжуын болдырмау үшін қажет. Жетекші дөңгелектерді әртүрлі айналым жиілігімен қамтамасыз ету мақсатында, оларды бір жалпы білікке емес, бір-бірімен дөңгелекаралық дифференциалмен қосылған және бұраушы кезеңін басты берілістен жарты оське алыпкелетін екі жартылай оське бекітеді. Осылайша, дифференциал - бұраушы кезеңін жетекші дөңгелектердің арасында үлестіру үшін қажет және автомобильдің бұрылысы мен жолдың қисық сызықты учаскелеріндегі қозғалысы кезінде оның оң және сол жақ дөңгелек- терінің әртүрлі жиілікпен қозғалуына мүмкіндік жасайды. Дөңгеле- каралық дифференциал - бұраушы кезеңді жарты осьтердің арасын- да сәйкесінше тең немесе тең емес түрде үлестіретін симметриялы немесе симметриялы емес түрде болады. Қазіргі кезде автомобиль- дерге дөңгелекаралық конус пішінді симметриялы дифференциал- дар, жоғары үйкелісті ось аралық конус пішінді және жұдырықшалы дифференциалдар қолданыла бастады.Конустық симметриялы дифференциал (14.31, а сурет) – ба- сты берілісте орнатылған тістегеріштік механизмі. Ол конустық екі тісті дөңгелектерден 2 және 8, тістегеріштер-сателлиттерден 1 және 7, сонымен бірге айқыштан 4 құралған. Басты берілістің жетекте- гі дөңгелегі 5 арасында айқыш бекітілген екі тостағаннан құралған дифференциал қорабымен қатты қосылған. Жарты осьті тісті дөңге- лектер 2 және 8 дифференциал қорабындағы автомобильдің жетек- ші дөңгелектеріне қосылған жарты осьтер оймакілтектерде 3 және 9 орнатылған. Басты берілістің жетекші тістегерішінен 6 бұраушы кезең жетектегі дөңгелекке 5 және дифференциал қорабына беріліп, онымен бірге айқыш 4 өзіне орнатылған тістегеріштер-сателлиттер- мен 1 және 7 қосылып айналады. Автомобильдің тегіс жол үстіндегі түзу сызықты қозғалысы кезінде екі жетекші дөңгелектер солқыл-   -сүрет. Конуслық симметриялық дифференциал:а — құрылғы; б — жұмыс сызбасы; 1, 7 — тістегеріштер-сателлиттер; 2, 8 — жарты осьті конустық дөңгелектер; 3, 9 — жартылай осьтер; 4 — айқыш; 5 — басты берілістің жетекті дөңгелегі; 6 — басты берілістің жетекші тістегерішідауға қарсы бірдей кедергі көрсетіп, ұқсас күй кешеді. Сондықтан, сателиттер айқыш және дифференциал қорабымен бірге айнала оты- рып, тісті дөңгелектерге 2 және 8 айналым жиілігі жөнінде мәлімет жіберіп, өздері өз осьтеріне қатысты бұрылмайды. Сонымен бірге сателлиттер екі жарты осьтерді бір-біріне қосып, жарты осьті тісті дөңгелектерді, былайша айтқанда, қарыстырады.Автомобильдің бұрылыстағы қозғалысы кезінде (14.31, б сурет) оның ішкі дөңгелегі сыртқысына қарағанда көп жол жүріп өтеді, нәтижесінде жарты ось 9 (14.30, а суретте) және автомобильдің ішкі доңғалағымен қосылған жарты осьті тісті дөңгелек 8 баяуырақ айна- лады. Сонымен бірге тістегеріш-сателлиттер 1 және 7 айқыштың 4 бүртабандарында айналып, айналымын баяуратқан жарты осьті тісті дөңгелекке 8 қарай аунап, нәтижесінде жарты осьті тісті дөңгелек 2 пен жарты осьтің 3 айналым жиіліктері артады. Осылайша, автомо- бильдің жетекші дөңгелектері бұрылыс кезінде бірдей уақыт ішінде әртүрлі жолды тайғақтау мен тайғанақтаусыз өту мүмкіндіктеріне ие болады.Кез-келген симметриялы дифференциалдың негізгі ерекшелігі – бұраушы кезеңді жетекші дөңгелектер арасында тепе-тең үлестіру болып табылады. Бұл ерекшелік, кейбір жағдайларда, жолдың өтуге қиын учаскелерінен автомобильдің өтуі кезінде теріс әсерін тигізеді. Автомобиль дөңгелектерінің бірі, мәселен, сол жақ дөңгелегі жол- дың тайғақ төсеміне (мұз, ылғалды жер және т.б.) түскен кезде, он- дағы бұраушы кезең дөңгелектердің жолмен ілінісу коэффицентімен шектелген мәніне дейін төмендейді. Сондай бұраушы кезең беткі жақта ілінісудің жоғары коэфицентпен орналасуына қарамастан, оң жақ дөңгелекке де әсер етеді. Егер жиынтық кезең автомобиль қозға- лысы үшін жеткіліксіз болса, онда соңғысы орнынан жылжи алмай- ды. Бұл жағдайда сол жақ дөңгелек тайғанақтап, оң жақ дөңгелек, іс жүзінде, қозғалыссыз қалыпта болады.Ось аралық конустық дифференциалын 6х4 және 6х6 дөңгелекті формулалы, аса өтімді, жетекші белдіктері дөңгелектердің жолмен ілінісуінің түрлі жағдайларында жұмыс жасай алатын автомобиль- дерге орнатады.Мысал ретінде, КамАЗ-5320 автомобилінің ось аралық диф- ференциалын қарастырайық. Ось аралық дифференциалдың кар- тері 2 (14.32, а сурет) аралық белдіктің басты берілісінің картеріне бекітілген. Дифференциалдың қорабы 3 бұрандамамен қосылған екі тостағаннан тұрады. Алдыңғы тостағанда шарлы мойынтірекке тірелген құйыршық бар. Құйыршықтың оймакілтекті бөлігінде диф- ференциалды айқаратопса берілісімен байланыстыратын фланец 1 орнатылған. Қораптың 3 ішінде дифференциалды механизм орна- ласқан. Оған сателлиттер 4 мен айықша 5, артқы белдік жетегінің конустық тісті дөңгелегі 14 және аралық белдік жетектің дөңгеле- гі 13 кіреді. Тісті дөңгелек 13 оймакілтектердің көмегімен аралық белдік басты берілісінің жетекші тістегеріштеріне 9 қосылып, ал   сурет. КамАЗ-5320 автомобилінің ось аралық дифференциалы мен оның түрлемдері:а — құрылғы; б — бұғаттау механизмі; 1 — құйыршық фланеці; 2 — картер; 3 —дифференциал қорабы; 4 — сателлиттер; 5 — айқыш; 6 — микроажыратқыш байланыстары; 7 — дифференциал бұғаттауының ашасы; 8 — бұғаттау механизмі; 9 — аралық белдіктің басты берілісінің жетекші тістегеріші; 10 — артқы белдік жетегінің өтпелі білігі; 11 — дифференциал бұғатының жалғастырғышы; 12 — ішкі тісті жалғастырғыш; 13 — аралық білік жетегінің дөңгелегі; 14 — артық белдік же- тегінің дөңгелегі; 15 — сырғақ; 16 — жарғақ серіппесі; 17 — қайтармалы серіппе; 18 — қайтармалы серіппенің стақаны; 19 — жарғақ дөңгелек 14 – артқы белдік жетегінің өтпелі білігінің 10 оймакіл- текті ұшына қосылады. Тісті дөңгелектің 13 сыртқы тістері бар. Олармен ішкі тісті жалғастырғыш 12 пен дифференциалды бұғаттау жалғастырғышы 11 әрдайым іліністе болады. Бұғаттау - автомобиль кабинасындағы құбыр желілері арқылы аспаптар қалқаншасында орналасқан пневматикалық басқару кранымен байланысқан меха- низмнің 8 көмегімен жүзеге асырылады. Бұғаттауды қосу үшін жүр- гізуші басқару кранын ашады. Содан соң, сығылған ауа қақпақ пен жарғақ 19 (14.32, б сурет) арасындағы қуысқа өтіп, иіліп, серіппе 16, стақан 18 мен сырғақтың 15 көмегімен серіппенің 17 кедергісін жеңіп, алға жылжиды.Сонымен бірге аспаптар қалқаншасындағы бақылау шамын қо- сатын микроажыратқыш байланыстары 6 (14.32, а сурет) тұйықта- лады.Сырғақпен қоса, жалғастырғышты 11 дифференциал тұрқындағы тісті тәжбен іліністіретін, сырғаққа бекітілген аша 7 жылжиды. Бұл жағдайда орталық белдік жетегінің дөңгелегі 13 мен дифференци- ал қорабы 3 қатты қосылып, нәтижесінде, дифференциал мәжбүрлі түрде бұғатталып, белдіктер жетектерінің тісті дөңгелетері 14 пен 13 бірдей жиілікпен айналады. Дифференциалды бұғаттан шыға- ру кезінде басқару краны жабылады. Бұл ретте бұғаттау механизмі жарғақсының артындағы қуыс атмосферамен қосылады.Соның нәтижесінде қайтармалы серіппенің 17 (14.32, б сурет) қысымынан жарғақ 19 мен сырғақ 15 ашамен 7 бірге (14.32, а сурет) бұғаттау жалғастырғышын бастапқы қалыпқа келтіре отырып, оң жаққа қарай жылжиды.Жұдырықшалы аса үйкеліс дифференциалы (14.33 сурет) қо- сымша үйкеліс күштерінің арқасында (өздігінен бұғатталудың нәти- жесінде) бұраушы кезеңінің көп бөлігін автомобильдің баяуырақ айналатын дөңгелегіне тасымалдайды. Соның арқасында, оның тай- ғанау мүмкіндігі азайып, автомобильдің қапталды сырғуға қарсы тұрақтылығы артады.Жұдырықшалы механизм картері жетектегі тісті дөңгелекпен3 бірге бұрандамалармен қосылған және конустық аунақшамой- ынтірекке сүйенетін екі бөліктен тұрады. Дифференциалдың оң жақ  сурет. ГАЗ-3308, -33097 «Садко» автомобильдерінің аса үйкелісінің жұдырықшалы дифференциалы:1 — дифференциалдың ішкі жұлдызшасы; 2 — айырғыш (сепаратор); 3 — жетектегі дөңгелек; 4 — сыртқы жұлдызша; 5 — дифференциал тостағаны; 6 — құрғатпаларбөлігі болып оның тостағаны 5, ал сол жақ бөлігі – айырғыш 2 болып табылады. Айырғышта 2 радиал саңылаулардың екі қатары (әр қа- тарда 12 саңылаудан) орналасқан. Оларда ішкі 1 және сыртқы 4 жұл- дызшаларының арасында жарты осьтермен қосылған оймакілтектер арқылы орнатылған құрғатпалар 6 орналастырылған. Ішкі жұлдыз- шаның 1 сыртқы беті айналмалы түрде екі қатар жұдырықшаларға ие (әр қатарда алты жұдырықшадан), ал сыртқы жұлдызшаның 4 ішкі бетінде жұдырықшалардың бір ғана қатары бар. Бұраушы кезең жетектегі дөңгелектен 3 айырғышқа 2 беріледі, ал одан құрғатпалар 6 арқылы – жұлдызшалардың жұдырықшаларына және содан соң жарты осьтерге беріледі.Түзу және тегіс жол үстімен автомобильдің қозғалысы кезінде екі дөңгелектің козғалысына қарсыласу бірдей болады және жұлдызша- лар бірдей жиілікпен айналады. Автомобильдің тайғақ жол үстін- дегі қозғалысы кезінде бір дөңгелек екіншісіне қарағанда көбірек қарсылыққа ұшыраған жағдайда, дифференциал айырықшалары құрғатпаларды ішкі және сыртқы жұлдызшалардың жұдырықшала- рына басады. Дифференциалдың өздігінен бұғаттауы нәтижесінде артта қалған жұлдызшада айналу жағына қарай, ал алға ұмтылға- нында – айналуға қарсы үйкелісу күші пайда болады. Сонымен бір- ге бұраушы кезең жұлдызшалар арасында әркелкі үлестіріледі: артта қалғанында ол үйкеліс күшінің кезеңдік шамасына көбірек болады, ал алдындағысында – дәл сол шамада аз болады.Үйкеліс күші болған соң дөңгелектер арасында кезеңді үлестіру жүзеге асырылады. Сонымен қатар құрғатпалар мен жұлдызшалар- дың арасындағы аса үйкеліс нәтижесінде бір жұлдызшаның басқа- сына қатысты айналу жиілігін өзгерту үшін - оң және сол жақ дөңге- лектердің жолдық қарсыластығы арасындағы, салыстырмалы түрде, үлкен айырмашылық кезінде ғана туындайтын айтарлықтай күш қажет болады. Сондықтан, сондай дифференциалдары бар автомо- бильдерде бір дөңгелектің тайғанақтауы кезінде басқа дөңгелектің толықтай тоқтауы, конустық симметриялы дифференциалы бар ав- томобильдермен салыстырғанда, айтарлықтай сирек кездеседі.Жоғары өтімді автомобильдердің бірқатар модельдерінде (ГАЗ- 33097 «Садко» және т.б.) өздігінен бұғатталатын жұдырықшалы дифференциал алдыңғы жетекші белдіктің басты берілісінде де орнатылады. Бұл, ауыр жол жағдайларында, сол автомобильдерді тиімді пайдалануды қамтамасыз етеді.Аталған басты берілістер мен дифференциялар жетекші белдік- тердің құрамдас бөліктері болып табылады, сондықтан, олардың жұ- мысы мен дөңгелектер жетегі тораптарының бөлшектерімен өзара байланыс, бұдан әрі, нақты автомобильдердің жетекші белдіктерінің үлгісінде қарастырылған.Жетекші белдемелер мен дөңгелектік беріліс Жетекші белдеме үш негізгі элементтен тұратын қатты қуысты арқалық болып табылады. Элементтері: екі жарты осьті түтіктер және дифференциал мен басты берілісі бар картер. Арқалықтардың бос түтіктеріне дөңгелек күпшегін орнату үшін қызмет ететін жарты осьтердің болат құбырлы қаптар тығыздалған.  сурет. ЗИЛ-431410 автомобилінің басты берілісі1 — фланец; 2 — жетекші тістегеріш білік; 3 — тығыздамасы бар мойынтірек қақпағы; 4 — реттегіш тығырық; 5 — тығыздағыш төсем; 6, 9 — жетекші тістегеріш білігінің аунақшамойынтіректері; 7 — жетекші тістегеріштің сырты; 8 — реттегіш шығыршық; 10 — реттегіш тығырық; 11 — жетекші тістегеріш; 12 — жетектегі конустық дөңгелек; 13 — реттегіш тығырық; 14, 32 — аралық білік аунақшамой- ынтіректері; 15 — аралық білік; 16 — жетекші цилиндрлік тістегеріш; 17 — басты беріліс картері; 18 — аунақшамойынтіректер қақпағы; 19, 29 — тірек тығырықтар; 20, 23 — дифференциал қорабының тостағандары; 21 — жетектегі цилиндрлік дөңгелек; 22 — жарты осьті конустық тістегеріш; 24 — дифференциал қорабының аунақшамойынтірегі; 25 — реттегіш сомын; 26 — жартылай ось; 27 — белдеме ара- лығы; 28 — сателлит; 30 — айқыш; 31 — аралық білік мойынтіректерінің қақпағы; 33 — майға арналған жыра; 34 — керме төлке.Даярлау тәсілі бойынша жетекші белдемелер аралықтары құй- ылған және қалыпта балқытылған болып бөлінеді. Көптеген автомо- бильдер мен автобустарда артқы жетекші белдемелердің аралықта- ры бір-біріне дәнекерленген, таңбаланған екі болаттан жасалған бөліктерден тұрады.Басты беріліс, дифференциал және артқы дөңгелектер жетегінің түйіндерінің құрылымы мен өзара қатынасын әртүрлі дөңгелекті формуласы бар автомобильдер мен автобустардың жетекші белде- мелерінің үлгісінде қарастырамыз.ЗИЛ-431410 автомобилінің жетекші белдемесі. Бұл автомобиль- дің артқы белдемесінің басты берілісі (14.34 сурет) – беріліс саны 6,32, қос. Ол қос шиыршық тістері бар конустық, тісті дөңгелектер мен цилиндрлік қиғаш, тісті дөңгелектер жұбынан құралған.Жетекші конустық тістегеріш 11 білікпен 2 біртұтас даярланған және фланцтың 1 көмегімен айқаратопса қорабына қосылған. Ол ба- сты берілістің картеріне 17 бұрандамалармен бекітілген, корпуста 7 орнатылған аунақшамойынтіректерде 6 және 9 айналады. Жетекші тістегеріштің мойынтіректеріне жағылатын май картерге құйылған жыра 33 арқылы жеткізіледі.Жетектегі конустық, тісті дөңгелек 12 өзімен жетекші цилиндр- лік тістегеріш 16 біртұтас даярланған аралық біліктің 15 фланцына тіркеледі.Басты беріліс картері 17 мен корпус 7 аралығындағы төсемдер 10 жетекші тістегеріштер тістері 11 мен жетектегі тісті дөңгелек 12 іліністерін реттеу үшін қызмет етеді.Корпусқа 7 мойынтіректің қақпағы 3 тығыздамамен бірге бекітіледі. Мойынтіректің қақпағы мен корпусының арасында тығы- здағыш төсем, ал фланц 1 төлкесі мен аунақшамойынтірек 6 арасын- да - тығырық 4 орнатылған. Аунақшамойынтіректер 6 және 9 ара- сында мойынтіректерді реттеу үшін керме төлкесі 34 мен өңделген, болаттан жасалған екі сақина 8 орналасқан.Аралық білік 15 - картердің қақпаларында 31 орналасқан кону- стық аунақшамойынтіректерде 14 және 32 орнатылған. Мойынтіре- кер мен жетекші тістегеріштің 11 осіне қатысты жетектегі конустық дөңгелектің қалпын реттеу үшін қақпақтардың 31 астына төсемдер 13 салынған. Жетектегі цилиндрлік тісті дөңгелек 21 ішінде жарты осьті конустық тісті дөңгелектері 22 бар дифференциал қорабының екі тостағанымен 20 және 23 қатты қосылған. Артқы белдеменің аралығына арқалық 27 орналастырылған жарты осьтер 26 ішкі ұшта- рымен жарты осьті, тісті дөңгелектердің оймакілтек саңылауларын- да орнатылған.Дифференциал қорабы қақпақтармен 18 жабылған конустық мойынтіректерде 24 айналады. Бұл мойынтіректер сомындардың 25 көмегімен реттеледі. Дифференциал тостағандарының арасындағы бүртабандарында сателлиттер 28 орнатылған, сонымен бірге жарты осьті тісті дөңгелектермен іліністе табылатын айқыш 30 орнатылған.   сурет. Жарты осьтер сызбасы:а — жүктен жартылай босатылған; б — жүктен толықтай босатылған; 1 — дөң- гелек; 2 — шарлы мойынтірек; 3 — жартылай ось қаптамасы; 4 — жартылай ось; 5 — күпшек; 6, 7 — аунақшамойынтірек; RK — дөңгелек теңселісінің радиусы; Мк — бұраушы кезең. Үйкелісті азайту үшін жарты осьті, тісті дөңгелектер мен сателлит- тер астына төмен көміртекті болаттан жасалған тірек тығырықтар орнатылған.Басты берілістің жүмысы кезінде күш жетектегі тісті дөңгелектен 21 дифференциал қорабына, ал ол арқылы – айқыш 30 пен сател- литтерге 28 беріледі. Соңғылары жарты осьті, тісті дөңгелектермен іліністе бола тұра, жарты осьтердің айналуын қамтамасыз етеді.Жарты осьтер. Бұраушы кезеңді дифференциалдан жетекші дөң- гелектерге өткізу - жарты осьтердің көмегімен жүзеге асырылады. Әрбір жарты ось 4 (14.35, а сурет) жарты осьті тістегеріші бар, ішкі ұштарындағы оймакілтектермен бірге дифференциал қорабында ор- натылған. Жарты осьтің 4 сыртқы ұшында (14.35, б сурет) түйре- уіштердің көмегімен дөңгелектің 1 күпшегіне 5 бекітілетін фланец бар.(дөңгелек теңселісінің радиусы) иінінде әрекет ететін бұраушыкезеңнен Мбасқа жарты осьтер автомобильдің қозғалысы кезіндеәрекет ететін күштің иілістіруші кезеңдерін қабылдай алады.Бұраушы кезең жарты осьтен дөңгелектің күпшегіне мойынтірек- тік түйін арқылы беріледі. Жарты осьтері бар қаптамаға қатысты осы түйін мойынтіректерінің орналасуына қарай оларға әсер ететін жүк-салмақ та әртүрлі. Осыған байланысты жарты осьтер екі негізгі түрге бөлінеді: жүктен жартылай арылған және жүктен толықтай арылған.Жүктен жартылай арылған жарты ось (14.35, а суреттен қараңыз) деп өз қаптамасының ішінде орналасқан шарлы мойынтірекке 2 тірелетін жарты ось 4 аталады. Мұндай жарты ось өзін ширататын     сурет. Автомобильдің жетекші дөңгелектеріне жетек:а — ЗИЛ-431410; б — ГАЗ-3308, -33097 «Садко»; 1 — жазылдырғыш жұдырық ; 2, 7 — тығыздама; 3, 20 — жарты осьтер қаптамалары; 4 — дөңгелек күпшігі; 5, 21жарты осьтер; 6 — реттеуіш сомын; 8 — жарты осьті бекіту сомыны; 9 — кону- стық аунақшамойынтірек; 10 — дөңгелектер делегейлерін бекіту сомындары; 11 — тежеуіш атанақты бекіту түйреуіштері; 12 — дөңгелектер делегейлері; 13 — теже- уіш атанағы; 14 — тежеуіш қалыптар; 15 — білік фланеці; 16 — алдыңғы жетекші белдеме дөңгелегінің күпшік білігі; 17 — бұрылу шетмойыны; 18 — конустық ау- нақшамойынтіректер; 19 — бұрылу шетмойынының иінтірегі; 22 — топсаның ішкі ашасы; 23 — шүберін; 24 — сыртқы аша; 25 — жарты осьпен бірге жинақталған алдыңғы жетекші белдеменің дөңгелек күпшегі.← бұраушы кезеңін беріп қана қоймай, иілістіруші кезеңдерді қабыл- дайды.Жүктен толықтай арылған (14.35, б суреттен қараңыз) деп иілістіруші кезеңдерден арылып, тек қана бұраушы кезеңді өткізетін жарты ось аталады.Бұған дөңгелектің күпшігін жарты осьтің 4 қаптамасына 3 бір-бірінен алшақ екі аунақшамойынтірекке 6 және 7 орнатып, нәти- жесінде, иілістіруші кезеңдер қаптамамен қабылданып, ал жарты осьтер тек бұраушы кезеңді ғана өткізе отырып қол жеткізуге бо- лады. Барлық кіші класты автомобильдер мен автобустарда және көптеген аса кіші салмақты жүк тасымалдаушы автомобильдерінде жүктен жартылай арылған жарты осьтер орнатылған. Барлық орта және үлкен салмақты жүк автомобильдерінде, сонымен қатар, орта және үлкен класс автобустарында жүктен толықтай арылған жарты осьтер орнатылады.Жүктен толықтай арылған жарты осьтің мысалы ретінде 14.36, а суретте ЗИЛ-431410 автомобилінің артқы жетекші дөңгелектерінің жетегі көрсетілген.Жетекші дөңгелектердің жарты осьтері мен күпшектерін орна- ту үшін артқы белдеме арқалығының дөңбек бөлігіне белдеме мен жарты осьтердің 5 тірек аралықтары болып табылатын болаттан жа- салған қаптамалар ерітіп жабыстырылған. Қаптамалардың өңделген иінді біліктеріне екі конустық аунақшамойынтіректер 9 орнатылған. Бұл мойынтіректердің сыртқы сақиналары дөңгелек күпшегінің 4 ұяларына тығыздалып сығылған. Мойынтіректерде орнатылған күпшек тығыздаманы 7 қысу арқылы майлау материалының артқы белдеме картерінен күпшекке түсуін болдырмайтын, құлыпты тығы- рық пен қарсысомынның көмегімен реттеуші сомынмен 6 бекітіледі. Ол күпшектен ағып шығып, тежеуіш атанағына өтіп кетпес үшін қап- тамада 3 тығыздама 2 орнатылған. Жарты ось 5 фланеці 15 күпшекке түйреуіштер мен сомындар 8 арқылы бекітіледі. Жарты осьтер тіре- уіштерінің сенімділігін арттыру мақсатында түйреуштерде жарты ось фланецының саңылаусыз қосылуына қол жеткізетін конустық жазылдырғыш төлкелер әр түйреуіштерге орнатылған. Соның нәти-жесінде, бұраушы кезең берілісінің кезінде барлық түйреуіштер бір уақытта жұмыс істейді.Күпшектің фланеціна түйреуіштердің 11 көмегімен тежегіш бара- бан 13 бекітіліп, басқа жағында осы түйреуіштерге сомындардың 10 көмегімен дөңгелектер делегейлері 12 бекітіледі. Тежегіш ба- рабанның ішінде тежелу кезінде қалыптарға 14 әсер ететін, оларға үйкелістік жапсырмалармен шегеленген жазылдырғыш жұдырық 1 орналасқан.Жетекші дөңгелек жетегі түйінінің қарастырылған құрылымын- да жарты ось тек бұраушы кезеңді қабылдайды, ал дөңгелектің орта жазықтығына қатысты симметриялы түрде орналасқан күпшек мойынтіректері бұраушы кезеңдерді қабылдап, оларды жарты осьті арылта отырып, арқалыққа өткізеді.Артқы жетекші дөңгелектер жетегі түйінінің ұқсас құрылымы ГАЗ-3307, -3302 «ГАЗель», ЗИЛ- 5301 «Бычок» және т.б. жүк авто- мобильдеріне де тән.Артқы жетекші дөңгелектрдің құрылымына, әдеттегі мысал ретінде, ГАЗ-3308, -33097 «Садко», -33027 «ГАЗель» және т.б. ав- томобильдердің басқарылатын дөңгелектерінің жетегін (14.36, б сурет) келтіруге болады. Бұл автомобильдердің алдыңғы белдемі   сурет. ЛиАЗ текті автобустардың дөңгелекті берілісі:1 — жетектегіш; 2 — жетекші (күн) тістегеріш; 3 — тістегеріш-сателлит; 4 — ось; 5 — тәждік дөңгелек; 6 — тісті тірек; 7 — жетекші белдеменің шетмойыны; 8 — дөңгелектің күпшегі; 9 — жартылай осьбасқарылмалы бола тұра, бұраушы кезеңін алдыңғы жетекші дөң- гелектерге береді. Мұндай белдемелер жиі құрамдастырылған (бір уақытта басқарылатын және жетекші) деп аталады. Сонымен қатар, артқы белдеме сияқты алдыңғы белдеме басты беріліс, дифференци- ал және жарты осьтерден құралады. Мұндай белдемеде жарты ось 21 қаптамасының 20 сыртқы бөлігі бұрылу шетмойнының 17 тірегі болып табылатын сфералы тостағандармен аяқталады. Бұрылу шет- мойнының шүберіні 23 сфералы тостағанға ерітіп жабыстырылған екі бүртабан түрінде дайындалған. Бүртабандарға қақпақтармен жа- былатын конустық айнақшамойынтіректер 18 орнатылған. Жоғарғы қақпақ, сондай-ақ, бос бұрылым шетмойнының иінтірегі 19 бо- лып табылады. Бұраушы кезең дифференциалдан дөңгелектердің күпшектеріне 25 түрлі бұрыштармен берілу керектігін ескере оты- рып, жарты ось 21 ішкі ашамен 22 біртұтас даярланған, ал дөңгелек күпшегі орнатылған білік 16 сыртқы ашамен 24 бірігіп даярланған.Ішкі аша сыртқы ашамен басқарылатын дөңгелектердің бұрышы- на қарамастан ашалардың бірдей айналу жылдамдығын қамтамасыз ететін шар түріндегі бірдей бұрыштық жылдамдықтар кардандық топсамен қосылған.Біліктің оймакілтектерінде 16 күпшекке түйреуіштермен бекітіл- ген фланец 15 орнатылған. Дөңгелек күпшегі 25 бұрылма шетмой- нында 17 орнатылған, бір-бірінен алшақ орналасқан, екі конустық аунақшамойынтіректерінде айналады.Дөңгелектік (бортты) беріліс. МАЗ автомобильдерінде, ЛиАЗ және ЛАЗ автобустарында артқы жетекші белдеменің артқы дөң- гелектердің күпшектерінде орналасқан, орталық (басты) беріліс пен дөңгелекті бәсеңдеткіштен тұратын алшақтатылған қос басты беріліс бар. Көбінесе борт берілісі деп аталатын дөңгелек бәсеңдет- кіштерін қолдану дифференциал мен жарты осьтерді жүктен арыл- тып, белдеменің сыртаумақтық өлшемін азайтып, автомобильдің жол саңылауын көбейтуге мүмкіндік береді.    сурет. МАЗ текті автомобильдердің дөңгелек берілісі:1 — жарты ось; 2 — жетекші (күн) тістегеріші; 3 — тістегеріштер-сателлиттер; 4 — осьтер; 5, 7 — жетектегіштің ішкі және сыртқы тостағандары; 6 — жетектегі (тәжді) дөңгелек; 8 — жарты ось қаптамасыОрталық беріліс бұрамалы тістері бар қос конустық тісті дөңге- лектер мен дөңгелек аралық дифференциалдан құралған.ЛиАЗ-677М және -5256 автобустарының дөңгелек бәсеңдет- кіштері ішкі және сыртқы іліністері (планета типті) бар тіктісті ци- линдрлік, тісті дөңгелек түрінде жасалған.Оған (күн) тістегерішті 2 жетектейтін, жүктен толық арылған жарты ось 9 (14.37 сурет), тістегеріш-сателлиттер 3, осьтер 4, жетек- тегіш 1 пен тәжді тісті дөңгелек 5 кіреді.Бұраушы кезең жарты осьпен 9 жетекші тістегерішке 2 жақында- тылып, осьтерде 4 жетектегіштің 1 тесігіне ұштары сығылып орна- тылған, үш тістегіріштер-сателлиттерге беріледі.Жетектегіш түйреуіштердің көмегімен шарлы және аунақшамой- ынтіректерде айналатын дөңгелектің күпшегіне 8 бекітіледі. Мұн- дай типті бортты берілісте бұраушы кезең дөңгелектің күпшегіне жетектегіш 1 арқылы беріледі, ал тәжді тісті дөңгелек 5 шетмойын- мен 7 қозғалыссыз күйде қосылған тоқтатылған тісті тірек болып табылады.МАЗ-5432, -5335 және басқа автомобильдерінде тоқтатылған же- тектегіші бар дөңгелек бәсеңдеткіші қолданылады. Ол жарты осьтің 1 сыртқы ұшындағы оймакілтектерде орнатылған жетекші (күн) ті- стегерішінен 2 (14.38 сурет), осьтері 4 бар үш тістегеріштер-сател- литтерден 3 және ішкі тістері бар тәжді дөңгелектен 6 тұрады.Тәжді дөңгелек берілістің жетектегі элементі болып табылады және дөңгелек күпшегіне бұрамамен бекітілген. Жетектегіш екі то- стағаннан тұрады: бір-біріне бұрандамалармен қосылған сыртқы 5 және ішкі 7. Ол жарты ось қаптамасының 8 ұшына орнатылып, онымен оймакілтекті құрамамен қосылатындықтан айналмайды (тоқтатылған).Бұраушы кезең орталық берілістің дифференциалынан жарты оське 1 жалғанып, ал одан бәсеңдеткіштің жетекші (күн) тістегеріші- не 2 жалғанады. Бұраушы кезең жетекші тістегеріштен осьтерде 4 осы жетекші тістегерішке қарама-қарсы бағытта айналатын үш ті- стегеріштер-сателлиттерге 3 беріледі. Сателлиттерден бұраушы ке- зең жетектегі (тәжді) тісті дөңгелекке 6, ал одан дөңгелек күпшек- теріне беріледі.Тоқтатылған жетектегішімен қарастырылған дөңгелек берілісі аралық тістегеріштері (үш тістегеріштер-сателлиттер) бар тісті беріліс түрінде болады. Мұндай берілістің беріліс саны тәжді дөңге- лек тістерінің саны мен күн (жетекші) тістегерішіне қатынасына тең және әдетте 3,4...3,6 аралығында болады. Бақылау сұрақтары 1. Белдемелі трансмиссияның бортты трансмиссиядан негізгі қандай айырмашылықтары бар?Жарғақлы серіппесі бар ілініс құрылғысында қандай негізгі айыр- машылық бар?Тербелістерді айналдыра бәсеңдеткіш қалай құрылған?Беріліс қорабы не үшін қажет?Неліктен беріліс қорабында екі беріліс қосыла алмайды?ЗИЛ-431410 автомобилінің беріліс қорабы синхрондаушысының міндеттері мен қызмет ету қағидаттары қандай?Таратқыщ қорабының негізгі бөліктері мен олардың міндеттерін атаңыз.8. Гидротрансформатор қалай жұмыс істейді?9. Дифференциалдың құрылымы мен әрекет ету принципі қандай?10. Қандай автомобильдер мен автобустарда алшақтатылған басты қос беріліс қолданылады?15-ТАРАУАРҚАУ ЖҮЙЕСІ, БАСҚАРЫЛАТЫН БЕЛДЕМЕ ЖӘНЕ АСПА  Рама Рама автомобильдің арқау жүйесі болып табылады. Ол авто- мобиль қозғалысы кезіндегі барлық жүктемені қабылдап, үстінде қозғалтқыш, трансмиссия агрегаты, басқару құралдарының меха- низмі, қосымша және арнайы құрылғы, сондай-ақ кабина, шанақ не- месе жүк көтеруші ыдыс жөнделетін негіз ретінде қызмет атқарады. Жұмыс мөлшері үлкен қозғалтқыш цилиндрі бар барлық жүк ав- томобильдері мен жеңіл автомобильдердің (әдетте 3,5 л-ден астам) рамасы бар. Аса кіші класты және кіші класты жеңіл автомобильдер мен автобустарда рама жоқ, оның қызметін арқау шанағы атқарады. Рамалар. Құрылымына байланысты рамалар (15.1 сурет) лонже- ронды (сатылы) және орталық (омыртқалы) болып бөлінеді. Авто-мобильді құрастыруда олардың алғашқылары көптеп қолданылған.Жүк автомобильдерінің лонжеронды рамасы (15.1, а сурет) екі бойлық арқалықтардан – ауыспалы қима лонжероны 12 мен бірнеше арқалықтардан 7 тұрады. Лонжерондар алдыңғы бөлікте (ЗИЛ ав- томобилінің) қосыла немесе бір-біріне қатарлы түрде орналаса (ГАЗ автомобильдерінде) алады. Алдыңғы жақта лонжерондарға тіркеу арқанның ілмектері 2 мен автомобильді бүлінулерден қорғайтын ал- дыңғы буфер 1 бекітіледі.Раманың бірінші арқалығына 7 қозғалтқыштың радиаторы мен алдыңғы тіректері (біреуі немесе екеуі) бекітіліп, оның артқы тірек- тері – кронштейндер 3 лонжерондарға қосылған.Алдыңғы рессорлар кронштейндерге 14 орнатылады. Резеңке бу- ферлер 15 лонжерондарды соққыдан қорғайды. Сол жақ лонжерон рессорларының кронштейндері арасында руль механизм картерін бекіту үшін кронштейн 13 бекітіледі.Раманың екінші арқалығының 7 төменгі жағында кардан берілісінің аралық тірегі бекітіледі. Раманаың артқы бөлігіндегі лонжерондарда артқы рессорларды бекіту үшін кронштейндер 8 мен қосымша рессорлардың ұштары үшін тірек ретінде қызмет ететін кронштейндер 9 орналасқан.Раманың сол жақ лонжеронында аккумуляторлы батареяны бекітіп тұратын ұяшық 11, ал оң жағында – қосалқы дөңгелектің ашылмалы кронштейні 4 бар. Кронштейндер 10 платформаны бекіту қызметін атақарады, ал кронштейн 16 – оталдыру тұтқасының қалы- бын бекітеді.Артқы арқалықта тарту-ілініс құрылғысы 6, ал оң жақ лонже- ронның артқы ұшында – бұрылыс көрсеткіштің кронштейні 5 орна- ласқан.     сурет. Автокөліктер:а — лонжерон; 6 — орталық; 1 — алдыңғы буфер; 2 — тіркеу арқанның ілмегі; 3 — қозғалтқыштың артқы тірегінің кронштейні; 4 — қосалқы дөңгелек кронштей- ні; 5 — бұрылыс көрсеткіштің кронштейні; 6 — тарту-ілініс құрылғысы; 7 — лон- жеронды рама арқалықтары; 8 — артқы рессорларда орнату кронштейндері; 9 — қосымша рессор үшін тіректер; 10 — платформаны бекітуге арналған кронштейн; 11 — аккумуляторлы батареяны бекітуге арналған ұяшық; 12 — лонжерондар; 13меңгерікпен басқару картерін бекіту кронштейні; 14 — алдыңғы рессорларды орнату кронштейндері; 15 — резеңке буфер; 16 — оталдыру тұтқасын бекіту крон- штейні; 17 — үлестіру қорабының картері; 18 — басты беріліс картері; 19 — орта- лық арқалықтың арқалықтары; 20 — байланыстырушы жалғама құбырлар; 21 — көтергіш арқалық «Москвич» және ГАЗ текті жеңіл автомобильдер шанағының ал- дыңғы бөлігінде шанақ еденіне бұрандамалармен бекітілген жар- тылай рама (кергіш) орнатылған. Оғанілінісу мен беріліс қорабы жиынтығында қозғалтқыш бекітіледі.Орталық рама (15.1, 6 сурет) арқалықтары 19 бар орталық көтер- гіш арқалықтан 21 тұрады. Көтергіш арқалықтың 21 көлденең қима- сы дөңгелек немесе швеллерлі болуы мүмкін. Кейбір жағдайда рама басты беріліс картерлерінің 18 және үлестіру қорабы картерінің 17 арнайы жалғама құбырлармен 20 қосылуы кезінде пайда бола- ды. Жалғама құбырлардың фланецтері мен картерлерінің арасында қозғалтқыш, кабина, шанақ және өзге де агрегаттардың тірегі ретін- де қызмет атқаратын арқалықтар 19 орнатылған. Мұндай рамалар-дың бүгілу кезіндегі беріктігі жоғары, бірақ оларды даярлау қиын болғандықтан, отандық және шетелдік автомобиль құрастыруда көп қолданылмайды.  Алдыңғы басқарылатын белдеме және дөңгелек орнату бұрыштары Алдыңғы басқарылатын белдеме белдеме арқалығымен топса- лы түрде қосылған бұрылыс шетмойындары арқылы автомобиль бұрылысын қамтамасыз етеді. Басқарылатын белдемеге, автомо- бильдің ауырлық күшінің тік жүктемесінен, дөңгелектерден бола- тын бойлық және көлденең күштен басқа автомобильдің бұрылысы мен тежелуі кезінде туындайтын күштер мен кезеңдер әсер етеді.Алдыңғы басқарылатын белдеме. Алдыңғы басқарылатын бел- деменің құрылымы көбінесе артпа жүйесі мен аспа түрінің құрылы- мы бойынша анықталады.ЗИЛ-431410 автомобилінің (15.2 сурет) алдыңғы белдемесі арқа- лықтар 13 мен жиынтықтағы бұрылыс шетмойндарынан 6 құрала- ды. Қоставрлы қима арқалығы 13 көміртекті болаттан дайындала- ды. Оның ұштарында тік жазықтықта бұрылыс шетмойындар 6 мен арқалықтардың топсалы қосылысын қамтамасыз ететін шүберін- дерді 8 бекіту үшін саңылаулар жасалған. Бір жағынан, шүберін- дердің 8 арқалықтардың саңылауларында бұрылуын болдырмай- тын қасқалшасы бар. Олар сына тәрізді сұққыштың 12 көмегімен бекітіледі.Бұрылыс шетмойыны 6 – болаттан соғылған. Онда сыртқы жағындағы тік жазықтығында ішіне төлкелер 10 сығылған екі дөңесі бар фланец орнатылған. Оларға шүберіннің ұштары кіреді.Осылайша, оң және сол жақ бұрылыс шетмойындар 6 шүберін- дерде 8 айнала отырып, екі жақ бағытта көлденең жазықтықта ай- нала алады. Шетмойындардың оң жаққа бұрылуының максималды бұрышы – 34 градус, солжаққа – 36 градус. Басқарылатын дөңге- лектер бұрылысын жеңілдету үшін шетмойындар фланецінің төмен- гі дөңесі мен арқалықтар аралығында тірек тығырықтары 14 пен 15 орнатылған. Бұрылыс шетмойыны мен арқалық тесігі арасындағы осьтік саңылауды реттеу үшін төсемдер 11 қызмет етеді.Бұрылыс шетмойындарында алдыңғы дөңгелек пен күпшек 1 ай- налатын айнақшамойынтіректер 2 орнатылған. Мойынтіректердің ішкі сақиналары шетмойынның мойындарында орналасып, ал сы- ртқылары – дөңгелек күпшегінің ұяшықтарына сығылған. Мой- ынтіректерді құлыпты сақина 4, құлыпты тығырық 7 және қарсысо- мындардың көмегімен бекітілетін сомынмен 3 реттейді.Күпшектің ішкі жағынан фланқа бұрандалар мен сомындар арқылы тежегіш барабан 9 бекітілген. Күпшектердің сыртқы флан- цтарында ішіне түйреуіштер сығу үшін арналған саңылаулар бар.   сурет. ЗИЛ-431410 автомобилінің алдыңғы белдемесі:1 — дөңгелек күпшегі; 2 — аунақшамойынтіректер; 3 — реттеуші сомын; 4 — құлыпты сақина; 5 — қарсысомын; 6 — бұрылыс шетмойыны; 7 — құлыптытығырық; 8 — шүберін; 9 — тежегіш барабан; 10 — төлке; 11 — төсем; 12 — бекіт- кіш сұққыш; 13 — белдеме арқалығы; 14, 15 — тіркеу тығырықтары Оларға автомобильдің басқарылатын дөңгелектерінің делегейлері орнатылады.Алдыңғы дөңгелектерді орнату бұрыштары. Автомобиль тік- сызықты қозғалысты сақтап, бұндай қозғалысқа бұрылыс жасаған соң да кері қайтауы тиіс. Құрсымдардың жол үстінде тайғанауын болдырмаған жөн, себебі ол тез тозуға алып келеді. Бұл талаптар- дың орындалуы үшін басқарылатын белдемелердің бұрылыс шет- мойындарының шүберіндері мен алдыңғы дөңгелектер белгіленген бұрышта орнатылады. Алдыңғы белдеменің құрылымы алдыңғы дөңгелектердің ширауы мен түйіспелілігін, сондай-ақ шүберіндердің көлденең (бүйірлі) және ұзына бойлы бұрышта еңкеюін қамамасыз етеді.Дөңгелектердің ширау бұрышы (15.3, а сурет) дөңгелек айна- луының жазықтығы мен тік жазықтықтан құралатын а бұрышымен анықталады. Ол бұрылыс шетмойындарының төмен еңкею бұрышымен қамтамасыз етіліп, егер дөңгелектің жоғарғы бөлігі тік жазықтықтан сыртқа қарай ауытқып тұрса, оңды болып есептеледі. Ширау бұрыштары автомобильдердің әр модельдерінде әртүрлі және 0...2° құрайды.Ширау бұрыштары автомобильдің қозғалысы кезінде дөңгелек- тердің жол бетінде перпендикулярлы орналасуын қамтамасыз ету үшін қажет. Сонымен қатар, ширау бұрышымен дөңгелекті орна- ту кезінде жол реакциясының күші негізінен дөңгелек күпшегінің, әдетте, ішкісіне қарағанда өлшемі үлкен болатын ішкі мойынтірегіне беріледі.Шүберіннің көлденең еңкеюі автомобильдің көлденең жазықтығы- на параллельді тік жазықтықты шүберін осімен құрылатын, басқаша айтқанда, шүберіннің жоғарғы ұшы белдеме арқалығының ортасы- на қарай ішке еңкейген, в бұрышымен анықталады (15.3, а суретте). Шүберіннің мұндай еңкеюі дөңгелектердің ширау бұрышымен бірі- гіп, шүберін мен жолдың геометриялық осінің қиылысу нүктелері мен құрсым байланысы орталығының нүктесі аралығын азайтады, яғни автомобиль дөңгелегінің бұрылысы кезінде салынуы тиіс А кезеңінің иіні кішірейіп, содан автомобильді жүргізу оңайға түседі. Осыдан басқа көлденең еңкейіп тұрған шүберендердің айналасын- да дөңгелектердің бұрылысы кезінде автомобильдің алдыңғы жағы кішігірім көтеріліп, бұрылыстан шығар кезінде ауырлық күшінің әсерінен төмен түсуге ұмтылып, дөңгелекті бұрылыс қалпында ұстап тұрған күш жойылған соң, дөңгелектердің бастапқы қалыпқа келуін қамтамасыз етеді. Бұл бұрыштар салыстырмалы түрде үлкен және 6.10° шегінде болады.Шүбереннің көлденең еңкеюі (15.3, б сурет) тік жазықтықтан, авто- мобильдің көлденең перпендикулярлы осі мен шүберен осінен құры- латын у осімен анықталады. Сонымен қатар, шүберен осі жолмен құрсым байланысының ортасынан Б арақашықтығында қиылысады. Бұл арақашықтық бұрылыс кезінде туындайтын бүйір күшінің иіні болып табылады. Нәтижесінде дөңгелекті шүбереннің айнала- сында бұрып, оны бастапқы қалыпқа келтіруге ұмтылатын тұрақтан- дырушы кезең туындайды. Онымен автомобильдің түзу қозғалысы кезінде басқарылатын дөңгелектердің тұрақталуы мен жоғары дең- гейдегі орнықтылығы қамтамасыз етіледі. Шүбереннің көлденең ең-кеюінің бұрышы әдетте 2,5...3,5° шегінде болады.Алайда, басқарылатын дөңгелектердің тұрақтандырылуы құр- сым иілгіштігіне де байланысты. Құрсымдар неғұрлым иілгіш болса, олардың пішінінің өзгеруі мен дөңгелекті бейтарап күйге айналды- руға ұмтылатын кезеңі соғұрлым көп болады. Сондықтан жоғары иілгішті құрсымдары бар автомобильдерде шүбереннің көлденең ең- кеюі 1°-тан аспайды.   сурет. Басқарылатын дөңгелектердің орнатылу бұрыштары:а — дөңгелектердің ширау бұрыштары; в — шүбереннің көлденең еңкею бұрышы; А — дөңгелектердің бұрылысы кезіндегі кезең иіні; у — шүберіннің ұзы- на бойы еңкею бұрышы; Б — бұрылыс кезінде туындайтын бүйірлі күш иіні; Г — Вдөңгелектердің түйіспелілігі (дөңгелектер арасындағы ара-қашықтықтың айыр- машылығы) Дөңгелектердің түйіспелілігі (15.3, в сурет) дөңгелектердің па- раллелді томалануын қамтамасыз ету үшін қажет. Автомобиль қозғалысы кезінде ширауы бар дөңгелектердің орнатылуынан автомобильдің тік жазықтығынан 0,5...1° бұрышына дөңгелек- терді айналдыратын күш пайда болады. Соның өзінде дөңгелектер шашыранды орналасқан доғалар бойынша домалауға ұмтылады. Бұл жағдайды болдырмау мақсатында алдыңғы дөңгелектердің арасындағы В арақашықтығын артқы дөңгелектердің арасындағы Г арақашықтыққа қарағанда біраз азайтып, дөңгелектердің түй- іспелілігін қолданады. Дөңгелектердің түйіспелілігінің нәтижесін- де олар паралелді түрде және қатаң түрде автомобильдің көлденең жазықтығында домалайды. Бұл жол үстімен дөңгелектердің бүйірлі сырғанауын болдырмай, құрсымдардың тозуын бәсеңдетеді. Дөңге- лектер түйіспелілігі бұрышы 1°-тан аспаған соң, тәжірибе жүзінде, түйіспелілікті дөңгелектердің тоғындары немесе құрсымдардың қапталдары аралығында олардың осьтерінің биіктігінде өлшейтін В және Г арақашықтықтарының айырымы ретінде анықтайды. Дөң- гелектердің түйіспелілігі ширау бұрышына байланысты анықталып, 2...12 мм құрайды. Автомобильдер мен автобустардың аспаларыАвтомобильдер мен автобустардың аспалары жол беттерінің те- гіссіздігінен дөңгелектерге тиетін соққылар мен түрткілерді, рама немесе шанақ теңселулерінің сөнуін және арқау жүйесінне түсетін динамикалық салмақтарды жеңілдету үшін қызмет етеді.Оған негізгі үш бөліктен тұрады: серпімді элемент, сөндіруші элемент (амортизатор) және бағыттаушы құрылғы. Осыдан басқа,          сурет. Аспалар сызбасы:а — тәуелді; б — тәуелсізжеңіл автомобильдердің аспасына қо- сымша құрылғы ретінде көлденең ор- нықтылығының тұрақтандырғышын енгізеді.Серпімді элемент раманы артқы және алдыңғы белдемелермен немесе дөңгелектермен байланыстырып, ав- томобиль қозғалысы кезінде болатын соққыларды жұтып, жүрісті қажетті жатықтықпен қамтамасыз етеді. Сер- пімді элемент ретінде жалпақ рес- сорлар, серіппелер, пневмобаллондар мен айналмалы серпімді өзекшелер (торсиондар-бұраушылар) қолданы- лады.Сөндіруші элемент – амортизатор автомобиль рамасы немесе шанағы-ның тік-бұрышты теңселулерін тез өшіру үшін қажет.Ең көп қолданылатыны – екіжақты әрекет ететін ысырмалы амор- тизаторлар. Олар теңселуді серпімді элементтің сығылуы кезінде де, созылуы кезінде де өшіреді.Бағыттаушы құрылғы дөңгелектердің тік жылжуын, сонымен қа- тар итеру және тежеуіш күштерін дөңгелектерден рамаға немесе кө- тергіш шанаққа берілуін қамтамасыз етеді. Бағыттаушы құрылығы- ның түріне сәйкес аспалар тәуелді (рессорлық және теңгергіш) және тәуелсіз (серіппелі) болып бөлінеді.Тәуелді аспа кезінде (15.4, а сурет) екі дөңгелек бір-бірімен ра- маға ілінген белдеме арқылы қатты қосылған болады. Сонымен қатар дөңгелектердің бірінің көлденең жазықтықта жылжуы басқа дөңгелектің жылжуын тудырады.Дөңгелектердің тәуелсіз аспасы кезінде (15.4, б сурет) әр дөңге- лек рамаға немесе көтергіш шанаққа тікелей ілінген және бір дөңге- лектің жылжуы басқа дөңгелектің жылжуынан, іс жүзінде, тәуелсіз. Аспаның бағыттаушы құрылғысының түрі, негізгі тетігі арқалық болып табылатын, алдыңғы басқарылатын белдеменің құрылымынанықтайды.Егер ол дөңгелектермен қатты байланған болса, белдеме тілікті емес (15.4, а сурет), ал егер серпімді элементтер арқылы болса – тілікті (15.4, б сурет) деп аталады. Жеңіл автомобильдерге қатысты дөңгелектердің тәуелсіз аспасымен тілікті алдыңғы белдемелерді пайдаланады.Жүк тасымалдағыш автомобильдер мен автобустар, әдетте, тілік- ті емес алдыңғы белдемелер мен тәуелді аспаға ие.Тәуелсіз аспа. ГАЗ текті жеңіл автомобильдердің бірқатар мо- дельдеріне ысырмалы амортизаторлар мен көлденең орнықтыруды тұрақтандырғышпен бірігіп жұмыс істейтін айналмалы цилиндрлік   сурет. Алдыңғы дөңгелектердің тәуелсіз шүберінді аспасы:1 — көлденең орнықтыру тұрақтандырғышының тіреуі; 2 — шүберін; 3, 17тұрақтандырғыштың резеңке жастықшалары; 4 — бұрылыс шетмойыны; 5 — бұрылыс шетмойынының тіреуі; 6, 11 — аспаның жоғарғы және төменгі иінтірек- тері; 7, 12 — жоғарғы және төменгі иінтіректердің осьтері; 8 — амортизатордың резеңке жастықшасы; 9 — серіппе; 10 —амортизатор қаптамасы; 13 — төменгі иінтіректердің топсалары; 14 — ысырмалы амортизатор; 15 — тірек тостаған; 16 — тұрақтандырғаш қарнағы серіппелердегі иінтірек түріндегі алдыңғы дөңгелектердің тәуелсіз шүберінді аспасын қолданылады. Бұл аспаның типті сызбасы (15.5 сурет) арқалыққа құрастырылған, кергішпен қатты қосылған дербес түйін ретінде болады.Төменгі 11 және жоғарғы 6 иінтіректер автомобильдің ұзына бойында орнатылып, ұзына бойы теңселі осіне ие болады. Төменгі иінтіректер екі топсаларымен 13 арқалықта орналасқан осьпен 12 қосылған, ал жоғарғы иінтіректер арнайы кронштейнге бекітілген оське 7 кигізілген. Ось 7 пен иінтіректер 6 бұрау арқылы жұмыс істеп, автомобильдің қозғалысы кезінде шанаққа вибрация берілісін азайтатын резеңке төлкелерге қосылады.Аспаның серпімді элементі ретінде төменгі ұшымен тірек то- стағанына 15, ал жоғарғы ұшымен - арқалықтың таңбаланған ба- стиегіне тірелетін рессорлы серіппе 9 қызмет етеді.Екіжақты әрекет ететін ысырмалы амортизатор 14 серіппенің 9 ішінде орналасып, төменгі жағында тірек тостағанына 15 бекітілген, ал жоғарғы жағында резеңке жастықшалардың 8 көмегімен – арқа-лыққа қатты қосылған кронштейнде бекітілген. Амортизатормен бірге жоғарғы бөлігінде оның қаптамасы 10 да бекітіледі.Жоғарғы және төменгі иінтіректердің сыртқы ұштары саусақтар мен бұрандық төлкелердің көмегімен, сұққышмен бұрылыс шетомй- ынында 4 бекітілген инелі мойынтіректерінде шүберін 2 орнатылған тіреудің 5 жоғарғы және төменгі ұштарымен қосылған.Бұрылыс шетмойынының сыртқы ұшында екі конустық аунақша- мойынтіректерінде дөңгелектің күпшегі орнатылған. Автомобиль- дің ауырлық күші серіппе 9 арқылы төменгі иінтіректерге 11, тіре- уге 5, бұрылыс шетмойынына 4, мойынтіректерге, күпшекке және дөңгелектер делегейлері арқылы құрсымға беріледі. Тегіс емес жол бетіндегі қозғалыс кезінде төменгі иінтіректер 11 көтеріліп, автомо- бильдің алдыңғы бөлігінің ауырлық күшінің бөлігін қабылдайтын серіппені 9 қысады. Оның өзінде бір дөңгелектің жылжуы екінші дөңгелектің жылжуына тәуелді болмайды. Автомобильде туындай- тын теңселулер амортизатормен өшіріліп, ал аспаның динамика- лық жүрісі төменгі және жоғарғы иінтіректерге шегеленген резеңке тірек-буферлерін шектейді.Автомобильдің құрылыстардағы орнықтылығын жақсарту және қисаюын азайту мақсатында алдыңғы аспада айналымға жұмыс істейтін торсионды арқалық орнықтыру тұрақтандырғышы ор- натылған. Ол П-пішінді серіппелі болаттан жасалған және авто- мобильдің ұзына бойында орнатылған қарнақ 16 ретінде болады. Қарнақтың орта бөлігі рама (кергіш) лонжеронында орнатылған кронштейндерге бекітілген, ал ұштары тұрақтандырғыштың тіре- уі 1 және резеңке жастықшалар 3 және 17 арқылы серіппелердің 9 тірек тостағандарына 15 қосылған. Автомобиль шанағының қырлы қисаюы кезінде тұрақтандырғыш өзекшелері бұралып, шанақ еңке- юін шектеп, аспаның серіппелеріне әсер ететін салмақты үлестіреді. Автомобильдің кілт бұрылыстардағы қозғалысы кезінде тұрақтан- дырғыш автомобильдің қисаюын 15...25%-ға төмендетеді.Алдыңғы дөңгелектердің тәуелсіз, шүберінсіз иінтіректі-серіп- пелі аспасы ВАЗ, ИЖ, ГАЗ текті артынан жетекті автомобильдерде кеңінен қолданылады. Мұндай аспаның негізгі артықшылықтарына оның қондырылмаған бөліктерінің аз массасын, аспа топсаларында әрекет ететін күштің азаюы мен құрылымының қарапайымдылығын жатқызуға болады. Мұндай аспаның конструктивті айырмашылығы оның алдыңғы дөңгелек шетмойынымен тікелей қатты қосылған тіреуінің болуында. Тіреудің ұштары шетмойынға тік және көлденең жазықтықтарда жылжуға мүмкіндік беретін шарлы топсалардағы жоғарғы және төменгі иінтіректерде орналасқан.Осындай түрдегі шүберенсіз аспа (15.6 сурет) алдыңғы белде- менің қалыптанған арқалығында жинақталған, ал оның төменгі 14 және жоғарғы 5 иінтіректері арқалықта бекітілген осьтерге 4 және 5 орнатылған. Төменгі иінтіректер екі түрлі резеңке металлды төл- келерде, ал жоғарғылары – бөлшектенбейтін резеңке металлды   15.6. Алдыңғы дөңгелектердің тәуелсіз, шүберенсіз аспасы:1 — аспа арқалығы; 2 — рессорлы серіппе; 3 — амортизатор; 4, 15 — иінтірек осьтері; 5, 14 — аспаның жоғарғы және төменгі иінтіректері; 6, 13 — резеңке бу- ферлер; 7 — шарлы топсалар; 8 — жоғарғы, шарлы саусақ; 9 — бұрылыс тіреуі; 10дөңгелек күпшегі; 11 — сомын; 12 — төменгі, шарлы саусақ топсаларда теңселеді. Жоғарғы иінтіректердің сыртқы ұштарына бұрылыс тіреуінің 9 шарлы саусақтарының бастиектері мен шарлы тіректерден тұратын жиылмалы шарлы топсалар 7 құрастырылған. Жоғарғы шарлы саусақ 8 тіреудің 9 цилиндрлік тілінетін ұяшығы- на, ал төменгі шарлы саусақ 12 тіреудің конустық ұяшығына қонды- рылып, сомынмен 11 бекітілген. Бұрылыс тіреуінің шетмойынында екі конустық аунақшамойынтіректерге дөңгелектің күпшегі 10 ор- натылған. Аспаның серпінді элементі аспаның төменгі иінтірегі 14 мен арқалығының 1 арасында орнатылған рессорлы серіппе 2 болып табылады. Серіппенің ішінде қос әсерлі ысырмалы амортизатор 3 бар. Сығу және беру барысын шектеу иінтіректерге бекітілген резең- ке буферлермен 13 және 6 қамтамасыз етіледі. Аспа сонымен қатар көлденең орнықтылықты тұрақтандырғышпен өзара қатынасады. Мұндай аспаның жұмысы автомобильдің қозғалысы кезінде оның алдында қарастырылған (15.5 сурет) аспаның жұмысына ұқсас.ВАЗ-2109, -2110 (15.7 сурет), «Москвич-21412» және т.б. алдыңғы жетекті автомобиль модельдерінде алдыңғы жетекші дөңгелектердің тәуелсіз аспасы қолданылған. Аспаның негізгі элементі бір уақыт- та бағыттаушы құрылғы мен екі әсерлі гидравликалық амортизатор түріндегі сөндіруші элемент рөлін атқаратын теңселетін ысырмалы тіреу 5 болып табылады.сурет. Алдыңғы жетекті ВАЗ текті автомобильдердің алдыңғыаспасы:1 — аспаның көлденең иінтірегі; 2— шарлы топса; 3 — бұрылыс шетмой- ыны; 4 — кронштейн; 5 — теңселмелі ысырмалы тіреу; 6 — рессорлы серіппе; 7 — сығу буфері; 8 — тірек мойынтіре- гі; 9 — резеңке тірек Тіреуде айналмалы цилин- дрлік рессорлы серіппе 6 мен дөңгелектің жоғарға жылжуы- на жол бермейтін сығу буфері 7 орнатылған. Тіреудің жоғарғы ұшы 5 резеңке тірек 9 арқылы шанақпен қосылған. Тіректе басқарылатын дөңгелектердің бұрылысы кезінде тіреудің ай- налуын қамтамасыз ететін мой- ынтірек 8 орнатылған.Тіреудің төменгі бөлігі крон- штейн 4 арқылы бұрылыс шет- мойынымен 3 қосылады. Аспа- ның көлденең иінтірегі 1 шарлы топса арқылы шетмоыйнға 3 қо- сылған, ал шанақ арқалығынығң кронштейніне – резеңке металл- ды топса қосылған.Көлденең орнықтыру тұрақтандырғышы резеңке жа- стықшалардың көмегімен төмен-гі иінтірек 1 пен автомобиль шанағының кронштейніне бекітіледі. Тұрақтандырғыш ұштары иінтіректің 1 арнайы кергілерімен бірі-гіп алдыңғы жетекші дөңгелектерден тартым және тежегіш күштерін қабылдап, оларды шанаққа береді.Тәуелді аспа. Жүк тасымалдаушы автомобильдер мен автоб- устардың артқы және алдыңғы белдемелерінде, сондай- ақ жеңіл автомобильдердің артқы белдемелерінде тәуелді аспа бар. Оның кеңінен қолданылуының себебі – ол тек қана тегіс емес жол бетінен дөңгелектің қабылдайтын соққыларын жеңілдетіп қана қоймай, тар- тым және тежегіш күштерді дөңгелектерден автомобиль рамасына жібереді. Осындай аспаның кеңінен таратылған серпінді элементі бір уақытта оның бағыттаушы құрылғысы да болып табылатын рес- сор болады.Рессорлар арқылы дөңгелектермен қосылған механизмдер мен түйіндер автомобильдің қондыру бөліктері, ал тікелей дөңгелектер-     сурет. Тәуелді тоқтата тұру жүк көлігі:а — алдыңғы белдеме; 6 — артқы белдеме; 1, 7 — алдыңғы рессорлар крон- штейндері; 2 — рессордың салынбалы құлақшасын бекітуінің жиылмалы басқышы; 3 — қапсырықтар; 4, 6 — резеңке буферлер; 5 — амортизатор; 8 — қосалқы қапта- ма; 9 — алдыңғы белдеме арқалығы; 10 — рессорды арқалыққа бекіту жиылмалы басқышы; 11 — рессор құлақшасының қаптамасы; 12 — рессор құлақшасы; 13 — төлке; 14 — алдыңғы рессорлы саусақ; 15 — майсауыт; 16 — резеңке төлке; 17 — амортизаторды бекіту саусағы; 18 — амортизатор тесігі (сақина); 19 — ішпектер; 20 — артқы рессорлы саусақ; 21 — тірек сухарі; 22 — керме төлке; 23 — тартпалы бұранда; 24, 30 — артқы негізгі рессордың кронштейндері; 25 — қосымша рессор кронштейндері; 26 — қосымша рессор; 27 — негізгі рессор; 28 — рессорды артқы- белдемеге бекітуші жиылмалы басқышы; 29, 31 — ішпектер; 32 — артқы белдеме арқалығымен қосылған түйіндер мен бөлшектер (алдыңғы және артқы белде- мелер арқалықтары, иінтіректер, тартулар және т.б.) – қондырусы- здар деп аталады.ЗИЛ-431410 автомобилінің тәуелді рессорлы аспасының құрылы- мын қарастырайық (15.8 сурет). Бұл автомобильдің алдыңғы белде- месі рамаға гидравликалық амортизатор 5 мен екі жарты эллипстік рессормен ілінген (15.8 сурет). Әр рессорда кремнийлі болаттан жа- салған 11 табақтан (лист) тұрады. Рессордың алғащқы екі табақтары (ұзындықтары бойынша үлкен) түпкілікті деп аталады. Рессордың әр табағының орта бөлігінде олардың ұзына бойлы және көлденең жылжуына кедергі келтіретін екі қалыпталған басқыштар бар. Сол мақсатта рессор табақтары қапсырықтармен 3 тартылған.Раманың кронштейнінде 1 рессордың алдыңғы ұшының топсалы қосылуы келесідей жүзеге асырылады. Рессордың ұшында ішпектер 11 арқылы екі бұрандама мен жиылмалы басқышпен 2 құлақшаны бекітеді. Ол арқылы кронштейнде бекітілген рессорлы саусақ 14 емін-еркін өтетін төлкені 13 сығады. Саусақты майлау үшін майса- уыт 15 қолданылады. Рессордың орта бөлігі алдыңғы белдеме арқа- лығы 9 бар жиылмалы басқышпен 10 қосылады.Рессордың артқы ұшы кронштейннің 7 тесіктерінде орналасқан және тозутөзімді болаттан жасалған сухарьға 21тірелген. Рессордың әрбір мүмкін болатын бүгілуі кезінде аспа құрылымы түбегейлі та- бақтың тірек сухарі 21 бойынша сырғанауының нәтижесінде оның ұзына бойлы бағытта емін-еркін жылжуына мүмкіндік береді.Сырғанақ түбегейлі табақтың тозуын болдырмау үшін оның соңында қосалқы ішпек 8 шегеленген. Тірек сухарі ұштары қосын- дыланған болаттан дайындалған екі ішпектерде 19 орналасқан сау- сақта 20 орнатылған. Кронштейнде 7 керме төлкесі 22 бар тартпалы бұрандамен 23 бекітілген ішпектер кронштейннің рессор ұштары- ның қажауынан сақтау үшін орнатылған. Рессор бүгілуі резеңке бу- ферлермен 4 және 6 шектелген. Буфер 6 раманың лонжеронындағы тіректе орнатылып, ал буфер 4 рессораға жылжымалы басқыштар- мен 10 бекітілген.Амортизатор 5 топсалы түрде алдыңғы белдеме мен рамаға сау- сақ 17 және резеңке төлке арқылы жалғанған. Тесік 18 саусаққа қа- тысты резеңке төлкелер пішінінің өзгеруі салдарынан бұрылады.Автомобильдің артқы белдемесі рамаға қос жарты эллипстік рессорлармен ілінген (15.8, б сурет), оның ішінде екі рессор 27 не- гізгі және екі рессор 26 қосымша (подрессорники). Негізгі рессо- ра 13 табақтан құралған, ал қосымшасы – тоғыз. Негізгі рессора артқы белдеме арқалығына 32 ішпектері 29 және 31 бар жылжыма- лы басқыштармен 28 бекітіледі. Негізгі рессораның 27 артқы және алдыңғы ұштары кронштейндегі 24 және 30 рамаларға алдыңғыаспа рессорларының ұштары сияқты бекітіледі.Егер автомобильге жүк тиелмеген болса, тек қана негізгі рессора жұмыс жасайды, бұл жағдайда қосымша рессордың 26 ұштары менкронштейндер 25 бір-бірімен жанаспайды. Автомобильге жүк тиел- ген болса, рама негізгі рессордың бүгілуінің нәтижесінде төмендеп, қосымша рессордың ұштары кронштейнге тіркеледі. Бұл кезде екі рессор жұмыс істейді. Қосымша рессор қаттылығын баяу өзгерту үшін оның жұмысының бастапқы кезеңіде кронштейннің 25 тірек беттері қалыпқа келтірілген бетке ие болады. Автомобильдің ауыр жол жағдайларындағы жұмысы кезінде артқы белдеме арқалығы- ның рамаға соққысын жұмсарту үшін раманың лонжерондарына ре- зеңке буферлер орнатылған.4х2 дөңгелек формулалы жүк тасымалдағыш автомобильдердің осының алдында сипатталған құрылғыға ұқсас алдыңғы және артқы аспалары бар. Сонымен қатар ГАЗ текті жук тасымалдағыш авто- мобильдер аспасының құрылмалық ерекшелігі бар: артқы және алдыңғы аспа рессорының түбегейлі табақтарының бекітілуі үшін арналған құлақшалары жоқ. Түбегейлі табақтар рама кронштей- ндерімен қалың бүйірлі резеңке ішпектердің (тірек және дөңбек) көмегімен қосылады. Мұндай қосылу үшін майлудың қажеті жоқ, сондай-ақ автомобиль жүрісінің жатықтығын көтеруге жағдай жа- сайды.Балансталған аспа (15.9 сурет) ұзына бойлы төңкерілген жар- ты эллипсті рессорларда аралық және артқы белдемелері әдетте  сурет. Үш осьті автомобильдің артқы аспасы:1, 2 — қарнақтар; 3 — тірек кронштейні; 4, 8 — жарты осьтер қаптамалары; 5 — рессор; 6 — көлденең ось; 7 — күпшекбір-біріне жақын орналасатын үш осьті автомобильдерге қолданы- лады. Кейде оларды төрт осьті автомобильдер мен көп осьті тіркеме- лерге қолданылады.Автомобиль рамасына арнайы кронштейндерге көлденең ось 6 жапсырылған, оның ұшында төлкелерде рессордың 5 орта бөлігіне жылжымалы басқыштармен бекітілетін күпшек 7 орнатылған. Рес- сордың ұштары артқы белдемелердің 4 және 8 жарты осьті қаптама- ларының кронштейндеріне 3 тіркеледі.Жетекші белдемелер рамамен оған итермелеу күштерін өткізетін қарнақтар арқылы қосылады. Бұл мақсатта әр жетекші белдеменің жартылай ось құбыртүтіктерінің ұштарында рама кронштейндерімен екі төменгі қарнақтармен 1 қосылатын төменгі кронштейндер бар.Сонымен бірге әр жетекші белдемеге жоғарғы қарнақтармен 2 рама кронштейніне қосылатын жоғарғы кронштейн жабыстырылған. Қарнақтар кронштейндермен шарлы саусақтарға жалғанады.Балансты аспа кезінде екі артқы белдемелер рессорлармен бірге осьте 6 теңселе алатын жалпы арбаша құрайды, сонымен қатар рес- сордың бүгілуінің нәтижесінде әр белдеме дөңгелектердің жолдың тегіс еместігіне жақсы бейімделгіштігі мен автомобиль өткіштігінің жоғарылығын қамтамасыз етеалатын тәуелсіз жылжуға ие бола ала- ды. Белдемелердің бұрыштық жылжытылуы кезінде ессорлардың 5 ұштары тірек кронштейндерінде сырғиды.Пневморессорлы алдыңғы тәуелді аспа. Ол автобустарға қолда- нылады және шанақ пен дөңгелектің арасындағы байланыстырып тұратын буын болып табылады. ЛиАЗ, ЛАЗ және өзге де көптеген автобустарға пневморессорлы алдыңғы тәуелді аспаларды қолданы- лады.Қарастырылған тәуелді аспалардан олар негізінен өзі арқылы рессордың көмегімен автомобиль дөңгелегіне әсер ететін, шанаққа күштер жіберетін серпінді пневмоэлементтің болуымен ерекшеле- неді. Аспаға кіретін пневмоэлементтер гидравликалық амортизатор- лармен бірге шанақтың теңселуін азайтып, автобус жүрісінің жақсы тұрақтылығы мен жатықтығын қамтамасыз етеді, ал ол жолаушы- лардың жайлылығы үшін маңызды.Серпімді пневмоэлементтердің рессорлармен өзара байланысы- ның әдеттегі мысалына ЛиАЗ автобустарының пневморессорлық ал- дыңғы аспасын жатқызуға болады. Аспа (15.10 сурет) екі секциялы пневмобаллондардан 1 (15.10, а сурет) тұрады және жарты эллип- стік рессорлар 8 түрінде жасалған бағыттаушы құрылғыдан тұрады. Демпифирлеу құрылғысы 3 бар пневмобаллондар шанақ табаны- ның кронштейндері мен арқалық 13 аралығында орналасқан. Олар көлемі 7,5 литрлік, шанақ табанына бекітілген қосымша суқойма- ларымен 2 жабдықталған. Әр рессора орта бөлігінде алдыңғы бел- деме арқалығында ішпек 12 арқылы бұрандамалармен 11, ал оның алдыңғы және артқы ұштары, сәйкесінше, шанақ табаны арқалықта- рының кронштейндеріне 6 қосылған, резеңке жастықшалар 7 мен         15.8 сурет. Алдыңғы подвеска қауіпсіздік жастықтары мен демпфиратор LіAZ үшін автобустар:а — аспаның негізгі бөлшектері мен түйіндері; б — демпифирлеуші құрылғысы бар пневмобаллон; 1 — пневмобаллон; 2 — жеңіл сұйыққойма; 3 — демпфирлеуші құрылғы; 4 — шанақ табанының қалыбын реттеуші; 5, 9 — тартулар; 6 — рессор кронштейндері; 7, 15 — рессор ұштарын бекітуші тостаған мен резеңк жастықша; 8 — рессорлар; 10 — реттеуіштің тарту кронштейні; 11 — рессорды бекіту бұран- дамасы; 12 — ішпек; 13 — алдыңғы белдеме арқалығы; 14 — амортизатор; 16, 17, 18 — демпифирлеу құрылғысының саңылаулары; 19 — тартым бұрандамалары; 20сомын; 21 — тығырық; 22 — қақпақша (клапан); 23 — демпифирлеу құрылғы- сының қабырғасы; 24 — қабырға тірегі; 25 — тірек табан; 26 — резеңкелі-кордты қабықша; 27 — аспаның сығылу барысын шектейтін буфер; 28 — шентемір сақинатостағандарға 15 тіркелген.Аспаға жоғарғы бастиектерімен резеңке төлкелер арқылы шанақ кронштейндеріне қосылған, ал төменгілерімен – алдыңғы белде- менің арқалығына жалғайтын екі ымтарлы гидравликалық аморти- заторлар 14 кіреді.Аспа қайтарымының барысын шектеуші шанақ табанында бекітілген және белдеме арқалығын іліп әкететін қабықшаның ішін- де орнатылған, болат арқаннан жасалған ілмек түрінде дайындалған. Ілмектің ұзындығы белдеменің алдыңғы арқалығының 55...60 мм- ге жылжуын қамтамасыз етеді. Қайтарым барысының тұрақтылығы тартулар 5, 9 мен кронштейн 10 арқылы аспаның қондырғысыз бөліктерімен қосылған шанақ табаны қалыбының реттеуішімен 4 сақталады.Пневматикалық аспаның негізгі артықшылығы - пневмобаллон- дағы ішкі қысымды реттеудің нәтижесінде олардың қаттылығын ең үлкен шекпен өзгертуге болатындығы.Пневмобаллондар тек қана серпінді элемент емес, олар теңселуді сөндіргіш рөлін де атқара алады. Олар шентемір сақинасы 28 бар ре- зеңкелі-кордты қабықшадан 26 (15.10, б сурет) тұрады. Баллон ішін- де кронштейнге резеңке буфер 27 – жұмыс кезінде табан тірекке 25 тірелетін аспа сығымы барысын шектеуші тіркелген. Төменгі бөлі- гімен пневмобаллон белдеме арқалығының кроншейтіне қосыла- ды, ал жоғарғысымен – демпифирлеу құрылғысы арқылы қосымша жеңіл сұйыққойма 2 фланцымен жалғанады. Соңғысы тіректе орна- тылған қабырғадан 23, тығырықтан 21 және қақпақшадан 22 тұра- ды, олар бір-бірімен бұрандама 19 мен сомын 20 арқылы қосылған. Жиынтықтағы демпифирлеу құрылғысы сығу буферінің тірек таба- нымен 25 қысылып, саңылау 18 арқылы қосымша сұйыққойманың 2 ішкі қуысымен жанасады.Демпифирлеу құрылғысының жұмысына ауа қысымынан сығылу барысында қақпақша 22 ашылып, ауа пневмобаллоннан алтысаңы- лаулар 17 арқылы қосымша сұйыққоймаға 2 өтеді. Сондай-ақ ауаның қарсыластық күші қақпақшаның 22 каллибрлік саңылауларынан өтуі кезінде жолдан автобус шанағына берілетін жүксалмақты төменде- теді.Қайтарым барысында ауа қосымша сұйыққойма 2 саңылауынан 18 дроссельді саңылау 16 арқылы артқы белдеме арқалықтарының төменге жылжуын тоқтата тұрып, пневмобаллонға өтеді. Осылайша демпифирлеу құрылғысы теңселуді сөндіруші рөл атқарады.Автобустың артқы аспасы. ЛиАЗ автобустарының бірқатар мо- дельдерінің артқа аспасы артқы белдеме арқалығына 11 бекітілген тірек кронштейні 9 мен шанақ табаны арқалықтарының 5 крон- штейндері арасында әр жақтан орналасқан төрт пневмобаллондарда 8 жасақталған (15.11 сурет). Аспаның бағыттаушы құрылғысы екі жарты эллипстік рессорлардан 10 тұрады. Әр рессор орта бөлігінде жылжымалы басқыштармен 12 бекітіліп, ұштарымен шанақ табаны-   сурет. Автобустың артқы аспасы, пневмобаллондармен:1 — шектеуіш буфер; 2 — арқалық кронштейнімен қосылған ілмек; 3 — амор- тизатор; 4 — қосымша ауаға арнлаған бос қуысты кронштейн; 5 — шанақ табаны- ның арқалығы; 6 — шанақ қалыбын реттеуіш; 7 — рессорларды бекіту кронштейні; 8 — пневмобаллон; 9 — тірек кронштейні; 10 — рессорлар; 11 — аотқы белдеме арқалығы; 12 — рессорды бекітудің жылжымалы басқышы ның кронштейндеріне 7 қосылған. Кронштейндер 4 қуысты болып жасақталған және әрқайсысы 10 литрлік көлемдегі ауаға арналған қосымша қоаймалар ретінде қолданылады.Аспада шанақ табанынынң кронштейндерімен және резеңке төл- келердегі тірек арқалықтарымен қосылған төрт ысырмалы гидрав- ликалық амортизатор 3 орнатылған. Қайтарым барысы буферінің 1 резеңке шектеуіші шанақ табанының арқалығына бекітіліп, ре- зеңкелі төлкелері бар ұштықты ілмектердің 2 көмегімен белдеме арқылғының 11 бекітілу кронштейндеріне қосылған.Артқы аспа пневмобаллондарының және оларды демпифирлеу құрылғыларының құрылымы мен әрекет ету қағидаттары осының алдында сипатталған алдыңы аспаға ұқсайды. Барлық пневмобал- лондарды сығылған ауамен қуаттау шанақ қалыбын реттеуші арқылы автобустың жалпы пневматикалық жүйесінен жүзеге асырылады. Алдыңғы аспада бір, ал артқысында – екі реттеуіштер 6 орнатылған. Реттеуіш 6 автобустың шанағына бекітіліп, ал оның иінтірегі тарту жүйесі арқылы артқы және алдыңғы белдемемен қосылған.Шанақ орналасуын реттегіш. Пневмоаспаның негізгі ар- тықшылығы ретінде, ауаның ішкі қысымын реттеу нәтижесінде, серіппелі пневмобаллондарда кең шектерде олардың қаттылығын өзгертуге болатындығында.Пневмобаллондардағы қысымды шанақ орналасуын реттегішпен реттейді, ол автобус еденінің жүктемесіне қарамастан (жолаушыларПневматикалық жүйеден 10-сурет. Автобус шанағы жағдайын реттегіш (пневмобаллондардағы ауа қысымы): 9  876 5Пневматикалық цилиндрлерге1 — корпус; 2 — білік; 3 — иінтірек;4 — төлке; 5 — бірінші саты кақпақ- шасы; 6 — екінші саты кақпақшасы;7 — кері кақпақша серіппесі; 8 — кері кақпақша; 9 — тығыздағыш сақина; 10— келтеқосқыш; 11 — үрпі; 12 — төлке;13 — ершік; 14 — бірінші саты кақпақ- шасының серіппесі; 15 — сояуыш; 16 —эксцентрик; 17 — торшалы сүзгі; А —аспа пневмобаллонын құбыржолыменА жалғайтын реттегіш қуысы3 4 санына) шанақ еденінің жол- дан тұрақты биіктігін қамтама- сыз етеді. Реттегіш (15.12-су-16 рет) корпустан 1 тұрады, оныңбүйірлік қуысындағы төлкеде4 эксцентрикті 16 білік 2орнатылған. Біліктің сыртқы2 ұшында иінтірек 3 бар, ол1 автобус белдігінің алдыңғы және17 артқы арқалығымен тарту күші арқылы жалғастырылған.Біліктің эксцентрикті сұқпасы 16, орталығы бойын- ша өтімді қуысы бар сояуштың15 қырнауына кіреді. Сояуыштың жоғарғы ұышанда орнатылған: ершікке серіппемен 14 қысылатын бірінші сатының кақпақшасы 5, төлкемен 12 бекітіледі, үрпілі екінші саты кақпақшасы 6 және кері кақпақша 8 бұлар серіппе 7 арқылы ұсталып тұрады. Корпусқа үстінгі жағынан үрпілі 11 келтеқосқыш бұралған, оған автобус пневможүйесінің ресиверлерінен құбыржолы жалғанады.Реттегіш корпусындағы А қуысы аспа пневмобаллонымен құбыржолы арқылы жалғасады.Корпусқа астынан торша сүзгілі тығын бұралады 17, ол кор- пустың қуысын атмосферамен жалғайды. Біліктің, тығынның және келтеқосқыштың жалғанған жерлері резеңке сақиналармен 9 тығыздалған.Автобус едені деңгейінің бастапқы жағдайында сояуыш15 ортаңғы жағдайда болады, мұндайда барлық кақпақшалар жабық, ал аспа пневмобаллондары автобус пневможүйесінен және атмосферадан ажыратылады. Автобус еденіне статикалық жүктеме артқан кезде аспа пневмобаллоны сығылады, ал иінтірек 3 эксцентрикті 16 білікті 2 бұрады, ол бірінші сатының кақпақшасын5 аша отырып сояуышты 15 жоғарыға ауыстырады. Бұл ретте автобус пневможүйесінен сығымдалған ауа келтеқосқыш үрпісі 11 және кақпақшалар 6 және 8 арқылы А қуысына өтеді, және оның бүйірлік қуысы арқылы – аспа пневмобаллонына барады, сонысы- мен ондағы қысымды арттырады және шанақ еденінің бастапқы биіктігін қалпына келтіреді, ал иінтірек 3 бастапқы жағдайға қайта- ды, және пневможүйеден ысығымдалған ауаны беру доғарылады.Үлкен жүктеме немесе ол күрт өскен кезде эксцентрик 16 жылдам сояуышты 15 бірінші сатының кақпақшасын 5 аша отырып көтеріліп, өзінің бүйірімен екінші саты кақпақшасын 6 ашады. Бұл ретте ашылатын кері кақпақша 8 және кақпақша 6 үрпісі арқылы аспа пневмобаллондарына ауаның қарқынды өтуін, шанақ едені биіктігінің бастапқы биіктігін қалпына келтіре отырып қамтамасыз етеді.Шанақ еденіне статикалық жүктеме азайған кезде шанақ негізі мен белдік арқалығы арасындағы қашықтық артады, білікті 2 иінтірек 3 кері жаққа бұрылады, ал эксцентрик 16 сояуышты 15 төмен түсіреді. Бұл ретте сояуыштың жоғарғы ұшы кақпақшадан 5 және реттегіштің А қуысынан сояуыштағы қуыс және сүзгі арқылы атмосферамен жалғасады. Пневмобаллондардағы қысым құлайды, және шанақ едені бастапқы жағдайға түседі, содан кейін реттегіш сояуышы және иінтірек 3 ортаңғы (бейтарап) жағдайға орнатылады да, пневмобаллондардан ауаның шығуы доғарылады.Осылайша, ауа қысымын реттеу нәтижесінде пневмобаллондарда соққылардың жақсы амортизациясы мен автобус жүрісінің жатықтығы, сондай-ақ шанақтағы жолаушылар санынан қарамастан, жол бетіне қатысты оның еденінің тұрақты жағдайы қамтамасыз етіледі. Гидравликалық амортизаторлар Автобусқозғалысыкезіндерессорлардыңжәнеаспасеріппелерінің зақымдануы нәтижесінде раманың немесе шанақтың көлденең толқулары пайда болады, олар амортизаторлармен басылады. Жүріс жатықтығына қойылатын жоғарылатылған талаптарға байланысты, амортизаторлар заманауи автомобильдердің негізгі элементтерінің бірі болып табылады.Автомобильдерде және автобустарда гидравликалық амортизаторларды неғұрлым кеңірек пайдаланады, оларда кіші диаметрлі калибрлеу қуыстары және кақпақшалардың шектелген қималары өтетін, салыстырмалы түрде тұтқыр сұйықтықтың кедергісін (ішкі үйкелісін) пайдаланады. Раманың белдіктер және дөңгелектерге қатысты тербелістерінің толық циклі өзінде екі кезеңді қамтиды:рессор асты бөлігі (платформалы рама) рессора асты емесбөліктеріне (белдіктер және дөңгелектер) тақаған кездегі рессора сығымдалуының жүрісі;рессор асты бөлігі рессор асты емес бөлігінен алыстаған кездегі рессора серпілуінің жүрісі.Амортизаторлар екі топқа бөлінеді: екіжақты әрекетті амортизаторлар және біржақты әрекетті амортизаторлар, кейінгілері тек қана рессораның серпілуі кезінде тербелісті басады. Екіжақты әрекетті амортизаторлар аспаның неғұрлым бірқалыпты жұмысына ықпал етеді, сондықтан олар біржақты әрекетті амортизаторларды толықтайға жуық ығыстырды.    -сурет. Екіжақты әрекетті гидравликалық амортизатор:а — құрылғы; б — сығымдау жүрісі; в — серпу жүрісі; 1 — тесік; 2 — қаптама; 3, 4 — тығыздамалар; 5 — қайта қосу кақпақшасы; 6, 15 — үлкен және кіші шеңбер- лердегі піспектегі қуыстар; 7 — серпу кақпақшасы; 8 — серпу кақпақша серіппесі; 9 — кіру кақпақшасы; 10 — сығымдау кақпақшасы; 11 — сығымдау кақпақшасы- ның серіппесі; 12, 13 — кақпақша корпусындағы қуыстар; 14 — піспек; 16 — сұйық қойма; 17 — жұмыс цилиндрі; 18 — сояуыш; 19 —сұйық қойма қуысы; П — амор- тизатор сұйық қоймаының қуысыЕкіжақты әрекетті амортизатор (15.13, а-сурет) сұйық қоймадан16, жұмыс цилиндрінен 17, піспекті 14 және қайта қосу 5, тебу 7,кіріс 9, сығымдау 10 қақпақшаларды қамтитын сояуыштан 18 тұрады. Жоғарғы бөлікте піспек сояуышы бағыттаушы төлкеде орын ауыстырады және құрсауда орналасқан резеңке тығыздамамен 3 нығыздалған. Сояуыш бағыттауышы мен тығыздама 3 құрсауы арасында сұйық қойманың 16 П қуысын нығыздайтын тығыздама 4 орналасқан.Жұмыс цилиндрінде 17 сояуышпен 18 бірге піспек 14 орын ауыстырады, онда әртүрлі диаметрлі шеңбер бойынша екі қатарға біркелкі орналасқан өтпелі қуыстар бар (әрбір қатарда 10 қуыстан). Үлкен шеңберде орналасқан қуыстар 6 үстінен қайта қосу кақпақшамен 5 жабылған, оларға серіппелі шайба қысылады. Кіші шеңбердегі қуыстар 15 астынан серпу кақпақшасының 7 дроссельді дискімен жабылады. Серпу кақпақшасы 7 піспекге серіппемен 8 сығымдалатын екі жалпақ болат дискіден тұрады.Жұмыс цилиндрінің төменгі бөлігінде корпус орналасқан, онда серіппемен 11 сығымдалатын кіріс кақпақша 9 және сығымдау кақпақшасы 10 орналастырылған. Осы кақпақшалар корпуста орналасқан қуыстарды 13 және 12 жабады. Сояуышта 18 және сұйық қоймада 16 тесіктер 1 дәнекерленген. Амортизатор төменгі тесікпен арқалыққа немесе тәуелсіз аспадағы төменгі иінтіректерге, ал жоғарғысымен – рама кронштейніне немесе шанақ негізіне бекітіледі. Сояуыш зақымданулардан және топырақтың түсуінен қаптамамен 2 қорғалған.Рессораның сығымдау жүрісі (15.13, б-суреті) кезінде амор- тизатор піспегі төменге жылжиды, қайта қосу кақпақшасы 5 ашылады және сұйықтық сұйықтық піспек 14 қуыстары 6 арқылы піспек үсті кеңістігіне ағады. Сұйықтықтың қысымынан сығымдау кақпақшасы 10 серіппенің 11 күшіне төтеп береді және ашылады, бұл ретте сояуыштың енгізілетін бөлігіне тең көлемдегі сұйықтық жұмыс цилиндрінен сұйық қоймағы 16 ығыстырылады. Сығымдау кақпақшасы серіппесінің 11 күші амортизатортың қажетті кедергісін құрайды, нәтижесінде аспаның және автомобиль рессор асты салмақтарының тербелістер жиілігі азайады. Сояуыштың орын ауыстыруы кезінде сұйықтықтың бөлігі бағыттаушы төлке мен сояуыш арасындағы саңылау арқылы сіңіп, қуыс 19 арқылы (15.13, а-суретті қараңыз) сұйық қойманың П қуысына өтеді, сонысымен тағаздамаларды сұйықтықтың жұмыс қысымы әрекетінен жеңілдетеді.Серпу жүрісі кезінде (15.13, в-сурет) піспек жұмыс цилиндрінің жоғарғы қуысынан сұйықтықты төменге ығыстыра отырып жылжиды. Піспек үсті кеңістігі жағында орналасқан қайта қосу кақпақшасы 5 жабылады, сол кезде сұйықтық піспек қуысы 15 арқылы серпу кақпақшасына 7 барады да оны ашады. Бұл ретте, алдын ала кіру кақпақшасының 9 кедергісінен өтіп, сояуыштыңшығатын бөлігіне тең көлеміндегі сұйықтық, сұйық қоймадан қуыстары 13 арқылы жұмыс цилиндріне өтеді.Серпу кақпақша 7 дискілерінің қаттылығы және серіппенің 8 күші, сұйықтықтың ағу жылдамдығы квадратына пропорционал, амортизатордың қажетті кедергісін құрайды.Автомобиль қозғалысы кезінде, амортизатор серпу жүрісі (рессордың түзелуі) кезінде негізінен аспаның еркін тербелістерін тежеуі және ол сығымдалған кезде рессордың қаттылығын арттыруы тиіс. Сондықтан сығымдалу жүрісінің кедергісі серпу жүрісі кедергісінің 25...30% құрайды.Амортизациялық сұйықтық ретінде ұршық майын (ЗИЛ- 431410 және ГАЗ-3307 автомобильдері), МГПЦ-10 барлық маусымдық майды (ВАЗ топтамасы автомобильдері) және 50% трансформаторлық және 50 % турбиналық майларының (МАЗ-5335 автомобили және басқалары) қоспасын қолданады. Дөңгелектер Дөңгелектер автомобильдің қозғалыс мүмкіндігін қамтамасыз етеді, сондай-ақ тегіс емес жолмен қозғалған кезде пайда болатын соққыларды жұмсартады.Автомобиль доңғалағы (15.14, а-суреті) дискіден 2, тоғын- нан 4 және шинадан 3 тұрады. Дөңгелектың күпшегі 1 әдетте автомобильдің әрбір белдігінің жинақ торабына кіреді. Ол дискінің2 қосу бөлігінің көмегімен тоғынмен 4 жалғастырылады, оған пневматикалық шина орнатылады.Жалғау бөлігінің құрылымы бойынша дөңгелектер үш түрге бөлінеді: дискілі, дискісіз және шабақты. Кейінгілері кейбір жеңіл және жарыс автомобильдерінде ғана қолданылады.    -сурет. Автомобиль дөңгелектері:a - коллекцияда; b - ажыратылмайтын жиекпен; c - жыртылған жиегі бар; 1 - дөң- гелектің доңғалағы; 2 - диск; 3 - шиналар; 4 - жиек; 5 - тіреуіштер; 6 - монтаж тесік- тері; 7 - сәндік қалпақшаның бекітілуі; 8 - алынбалы сақина; 9 - құлыптау сақинасыАвтомобильдерде неғұрлым көп тараған дискілі дөңгелектер, олардың тоғындары бұзылмайтын терең немесе бұзылатын жайпақ болады.Жеңіл автомобильдерде әдетте тоғындары терең дискілі дөңгелектер (15.14, б-сурет) қолданылады, олар тоғын 4 дискімен 2 дәнекерлеп қосылатын бөлінбейтін түрде болады, оның сыртқы жағында қаттылық қабырғалары 5 және декоративті қалпақты бекітуге арналған дөңестер 7 болады. Тоғынның ортаңғы бөлігінде сақиналық тереңдетілген – монтажды бұлақ болады, олар шиналарды монтаждауды және бұзуды жеңілдетеді. Тоғынның 4 екі жағында конустық отырғызу сөрелері орналасқан, оларға шиналардың борттарын монтаждайды. Отырғызу сөрелерінің (5 ± 1)° бұрышқа еңістігі шинаның тоғынға тығыз отырғызылуын қамтамасыз етеді.Дискілердің бекіту қуыстарында 6 дискілердің орталықтануын және бекіту гайкаларының өздері бұралып кетуін болдырмауды қамтамасыз ететіндей 60° бұрышты конустық қиықжиегі болады. Көпшілік жүк автомобилдерінің шиналарын жалпақ (шұңқырынсыз) тоғынды дөңгелек дискіне орнатады (15.14, в-сурет), ол шиналарды монтаждауға және бұзуға жеңіл болуы үшін бұзылатындай жасалады. Дөңгелектың тоғыны 4 және диск 2 дәнекерлеумен біріктіріледі. Алынбалы бортты сақина 8 құлыпты сақинамен 9 бекітіледі. Кейде бортты сақинаны 8 кесінділі түрде орындайды, ондай жағдайда оны тоғынға құлыпты сақинасыз орнатады.Жүк автомобилдерінің дискілері күпшекке түйреуіштер және конусты қиықжиеті гайкалар көмегімен бекітеді. Гайкалар өз бетімен ағытылып қалмауы үшін, оң дөңгелектың түйреуіштер мен гайкалары оң, сол дөңгелектың түйреуіштер мен гайкалары – сол болуы тиіс.Жүк автомобилдерінің артқы белдігіне әдетте қосарланған дөңгелектер орнатылады. Ішкі дөңгелек ішкі және сыртқы бұрандалы қалпақты гайкалы түйреуіштерге орнатылады. Сыртқы дөңгелектерді қалпақты гайкалармен орнатады және конусты қиықжиектермен тартады.МАЗ, КамАЗ автомобильдерінде және ЛиАЗ автобустарында дискісіз дөңгелектер қолданады. Олардың алдында сипатталған дискілік дөңгелектер конструкцияларынан қағидатты айырмашылығы, оларда тоғын мен күпшек арасында аралық бөлшек (диск) болмайтындығында. Алдыңғы дөңгелектерді дөңгелек күпшектерінің конустық беттеріне, ал артқыларды – күпшекке гайкалармен және түйреуіштермен бекітілген сақиналарға орнатады. Арнайы қысқыштар дискісіз дөңгелектерді орталықтау және бекіту үшін қызмет етеді.Пневматические шиналарды олардағы ауа қысымы бойынша, герметикалау тәсілі, құқрылғысы, габаритты мөлшерлері және профиль пішіні бойынша бөледі. Шинаның аспасымен жолдың тегіссіздігінен дөңгелектер қабылдайтын соққылар кезінде,   -сурет. Пневматикалық шиналардың негізгі бөліктері:а — камералық; б —камерасыз; 1 — протектор; 2 — жастықты қабат (брекер); 3тысының қаңқасы; 4 — қапталы; 5 — борты; 6 — болат сымды жүрекше-сақина; 7 — тоғынды таспа; 8, 12 — тиісінше камералық және камерасыз шиналардың вен- тильдері; 9 — тысы; 10 — камера; 11 — камерасыз шинаның герметикалық қабаты соңғы энергиясын жұта отырып, жұмсартады. Бұл шинаның ішкі қуысындағы сығымдалған ауаның серіппелілігімен қамтамасыз етіледі. Жүктеме негізінен ауамен және шинаның серіппелі қабырғаларының бөлігімен (5.. .10%) қабылданады.Жеңіл және аз салмақты жүк автомобильдері шиналарындағы максималды рұқсат етілген ауа қысымы 0,20.0,30 МПа құрайды, жүк автомобильдері, автобустар және тіркемелерде – 0,50.0,75 МПа.Шинаның ішкі қуысының герметикалығы бойынша олар камералық және камерасыз болып бөлінеді, кейінгілерін негізінен жеңіл және аз салмақты жүк автомобильдерінде қолданады.Камералық шина (15.15, а-сурет) тысынан 9, вентилльді 8 камерадан 10 және тоғынды таспадан 7 (жеңіл автомобильдер шиналарында тоғынды таспалар болмайды) тұрады.Тысы 9 сығымдалған ауаның қысымын қабылдайды, камераны тоғында ұстап тұрады және оны зақымданудан қорғайды. Ол: қаңқадан 3, жастықты қабаттан (брекерден) 2, протектордан 1, қап- талдардан 4 және борттардан 5 тұрады. Қаңқаны резеңкеленген мата – корданың бірнеше қабатынан жасайды – және тысын дөңгелектың тоғынына бекітетін қатты борттарға берік орнатады. Бортқа резеңкеленген матамен оралған болат сымды жүрекше- сақина 6 монтаждалады. Сақина тысының борттарын бекітеді және созылуынан сақтандырады.Дөңгелек тысында қаңқаның үстінде резеңкенің қалың қабаты – протектор 1 болады, оның сыртқы (жүгірісті) бетіне, дөңгелектың жолмен жақсы ілінісуі үшін бедерлі сурет жасайды. Шинаны пайдаланудың мақсаттарына және шарттарына байланысты протекторының келесі суреттерімен шығарады: жолдық(дорожным) (Д), әмбебап (универсальным) (У) және өтімділігі жоғары (повышенной проходимости) (ПП), кейінгісінің протекторы неғұрлым терең және суреті ірі.Жастықты қабат 2 – протектор және қаңқа арасында жататын резеңке маталы қабат. Ол қаңқаны зақымданудан сақтандырады және протектор қабылдайтын соққыларды жұмсартады.Камера 10 тұйықталған резеңке жең, оған камераға ғана ауаны өткізетін шұра-қақпақша арқылы ауаны үреді.Тоғынды таспа 7 тоған және камера арасына орнатылады. Ол камераны тысының борттарымен қысып қалуынан және тоғанға сүйкеліп тозуынан сақтандырады.Жеңіл автомобильдердің камерасыз шинасы (15.15, б-сурет) ал- дында сипатталғанға қарағанда камерасы болмайды, оның орынына тысының ішкі қуысы, ауаның кемуіне жол бермейтін, қалыңдығы 2...3 мм арнайы герметикаланған қабатпен 11 жабылған. Шинаның борттарында бортқа тысының тығыз отырғызуын қамтамасыз ететін, сақиналық тығыздағыштары және резеңкенің герметикалық қаба- ты болады. Вентиль 12 герметкалық түрде дөңгелектың тоғынына тікелей бекітіледі. Камерасыз шина зақымданулар кезінде неғұрлым қауіпсіз, бұл қозғалыстың жоғары жылдамдықтары кезінде аса маңызды. Алайда, тоғын сөрелерінде борттарды тртудың артуынан шиналарды бұзу неғұрлым күрделі және арнайы жабдықтарды талап етеді.Тысының қңқасын конструктивті орындау бойынша шиналар ди- агональді және радиальді (15.16-сурет) болып бөлінеді. Диагональді тыстың корда 1 (15.16, а-сурет) жапсарлас қабаттарының жіптері роб тәріздес торды құрай отырып, бір бірімен қиылысады.Радиальді тыстардың корда жіптері (15.16, б-сурет) пішін шеңбері бойынша борттан бортқа қарай орналасқан, яғни дөңге-    -сурет. Дөңгелек тысы әртүрлі конструкциялы шиналар:(RC); 1 — корда жіптері; 2 — протекторлық сақиналарлек тысының айналу өсі арқылы өтетін көлденең (меридионалды) жазықтықта. Корда жіптерінің осылай орналасуы кезінде, ішкі үйкеліс пен қаңқаның қызуына шығындар азайады, нәтижесінде тыстың қызмет ету мерзімі едәуір арта түседі. Радиальді шиналарды R әріпімен белгілейді, егер оларда алынбалы протектор болса – RC (С — (съемный) алынбалы) әрептерімен белгілейді, кейінгілерді әдетте жүк автомобильдерінде қолданады. RC шиналарында (15.16, в-сурет) протекторлық сақианалар 2 орнатады, олар тозған кезде жаңаларға ауыстырылады.Автомобильдерідің көпшілік модельдерінің шиналарын (15.17-сурет) екі санмен белгілейді және дөңгелек тысының бүй- іріне қояды. Бірінші саны В пішінінің енін, ал екіншісі – шинаның отырғызу (ішкі) D диаметрін білдіреді. Мөлшерлері дюймдарда, миллиметрлерде немесе аралас жүйеде көрсетілуі мүмкін. Мысалы, ГАЗ-3307 автомобилінде мөлшері 8,25R20 радиальді шиналар, ВАЗ- 21213 «Нива» автомобилінде – диагональді мөлшері 6,95.. .16 ши- налар орнатады. Мұндай жазбада шиналар мөлшерлері дюймдарда (1 дюйм = 25,4 мм) келтірілген. ЗИЛ-431410 автомобилінде мөл- шері 260R508 (миллиметрлерде) шиналар орнатады. Кейбір шина- ларда белгілеудің аралас жүйесін қолданады, ондайда бірінші мөл- шері миллиметрдермен, ал екіншісі – дюймдарда болады. Мәселен, ЗИЛ-431410 автомобилінде сондай-ақ мөлшері 260R20 шиналар орнатылуы мүмкін. МАЗ-5335 автомобилінде 320R508 радиальді шиналар монтаждалады. Жеңіл автомобильдер модельдерінде төмен пішінді және кең пішінді шиналар қолданылады, ол шиналар мөлшерлерінің жазбасында өз бейнесін көрсетеді. Мысалы, ВАЗ-2105 және ГАЗ-31029 «Волга» автомобильдерінде тиісінше 175/70SR13 және 205/70R14 шиналарды қолданады, мұндағы 175 және 205 – шина пішінінің миллиметрлердегі ені; 70 – пішіннің биіктігінің еніне пайыздардағы қатынасы; R – радиальді; 13 және 14– дюймдардағы отырғызу диаметрі; S –максималды рұқсат берліген          -сурет. Шиналар мөлшерлерін белгілеу:В — пішіннің ені; Н — пішіннің биіктігі; D — отырғызу (ішкі) диаметріжылдамдықтың индексі. Онда келесі әріптік белгілеулер болуы мүм- кін: S – 180 км/с; Q – 160 км/с; P – 150 км/с; L – 120 км/с.Кәдімгі пішінді шиналарда биіктігі Н және ені В шамамен бірдей болады (15.17-сурет), яғни олардың Н/В қатынасы 80%-дан төмен болмауы тиіс. Оларды жүк автомобильдерінің көпшілігінде, автобустарда және жеңіл автомобильдердің бірқатар модельдерінде қолданады.Төмен пішінді шиналар кәдімгі пішінді шиналарға қараған- да төмендетілген биіктігімен ерекшеленеді (Н/В = 0,6.0,7). Оларды максималды 140 км/с жылдамдығынан артпайтын жеңіл автомобильдерге орнатады (ВАЗ-2106 «Жигули», ГАЗ-3102 «Волга» және басқалары).Кең пішінді шиналарда төмендетілген биіктік (Н/В = = 0,5...0,6), икемді қаңқа және салыстырмалы түрде аса үлкен емес ауа қысы- мы (0,2.0,35 МПа) болады, нәтижесінде автомобильдердің өтімділігі және жүрісінің жатықтығы арта түседі. Мұндай шиналарды автомобильдерге күрделі жол жағдайларында орнатады. 15.1-кесте    Шиналардың негізгі параметрлері    Автомобильдер, автобустармың. кмШиналар мөлшері, мм (дюйм)Шиналардағы ауа қысымы, МПаЖүру кеп- ілі*,  артқы ГАЗ-3102 «Волга»205/70R140,210,2140ВАЗ-2109165/70R130,200,2037ГАЗ-3302 «ГАЗель»185/75R16C0,300,3043ГАЗ-3307240R508 (8,25R20)0,380,6560ЗИЛ-431410260R508 (9,00R20)0,400,6360КамАЗ-5320260R508 (9,00R20)0,730,4360МАЗ-5335320R508 (12,00R20)0,600,7060ЛиАЗ-677М280R508 (10,00R20)0,750,7070ЛАЗ-42021280R508 (10,00R20)0,650,7570ЛиАЗ-5256280/70R57287587565* Кепілдік милясы - шиналардың ұзақтығы, өндірушінің шиналардың сапасына тұты- нушыдан талаптары бар. Биіктігі 35.40 мм, мықты топырақ ұстағыш арка түрінде орын- далған, профильдік ені үлкейтілген (Н/В = 0,3.0,50) төменгі қы- сымдағы (0,05...0,15 МПа) аркалық камерасыз шиналар. Әдетте мұн- дай шиналар қосарланған шиналардың орнына автомобильдердіңартқы және ортаңғы белдіктеріне орнатылады. Аркалық шиналар жолсыздық жағдайларында әртүрлі автокөлік құралдарының өтуін арттырудың тиімді құралы болып табылады.Шиналардың таңбасында әзірлеуші зауыт, шығарылу уақыты, сериялық нөмірі және шинаның мөлшері көрсетіледі.Камерасыз шиналар үшін дөңгелек тысының қапталында«Камерасыз», аязға төзімділер үшін «Солтүстік» жазулары болады. Шиналардың қызмет көрсету мерзімінде олардың жүру жолы ескеріледі (15.1-кесте), ол көбінесе шиналарды пайдалану жағдайына және олардың күтіміне байланысты болады. Көрсетілген шиналардың ішкі қысым нормалары олардың барлық пайдалану мерзімі ішінде, кез келген жол-климаттық жағдайлардағы жаңажәне жөнделген шиналарға арналған. Бақылау сұрақтары Лонжерондық және орталық жақтаулардың құрылысында түбегейлі айырмашылық қандай?Тарту-тіркеу құрылғысының міндеті не, оның негізгі бөліктерін атаңыз.Дөңгелектер қондырғысы бұрыштарының міндеттері мен сандық мәндері қандай?Теңестіруші аспа құрылысының қандай ерекшеліктері бар?Пневматикалық аспаның жұмыс қағидаты неге негізделген?Автобус шанағының қалпын реттеуіш не үшін арналған және оның жұмыс қағидаты қандай?Шиналар қандай параметрлер бойынша жіктеледі және олардың мөлшерлері қалай белгіленеді?16-ТАРАУ МЕҢГЕРІКПЕН БАСҚАРУ  16.1. Автомобильдің бұрылысы туралы түсінік және меңгерікпен басқару әрекетінің қағидаты Меңгерікпен басқару тағайындалған бағыт бойынша автомобильдің қозғалысын қамтамасыз етеді. Автомобильдің қозғалысбағытынөзгертуоныңалдыңғыбасқарушыдөңгелектеріның бұрылысымен жүзеге асырылады.Автомобильдің қозғалысы бұрылыс кезінде центрдің О (16.1, а-сурет) айналасында жүзеге асырылады, бұл ретте автомобильдің дөңгелектері жанға тайғанауды болдырмас үшін шоғырлас шеңбер- лер доғасын сызуы тиіс. Бұрылыс центрі артқы дөңгелектердің ай- налу өсінің және екі басқарушы дөңгелектердің айналу осьтерінің жалғасының қиылыс нүктесінде орналасқан. Сондықтан басқарушы дөңгелектер 2 автомобиль бұрылған кезде әртүрлі бұрышқа бұрылуы тиіс. Бұл ретте бұрылыс центріне қатысты ішкі дөңгелектың бұрылу бұрышы сыртқы дөңгелектың бұрылу бұрышынан үлкен болуы тиіс. Мұндай бұрылыс сызбасы конструктивті түрде меңгерік трапеция- сымен қамтамасыз етіледі, мұндағы басқарушы белдіктің арқалығы 1, меңгеріктің көлденең тартқышы 3 және бұрылыс жұдырықша- ларының иінтіректері трапецияның қабырғалары болып табылады. Меңгерік трапециясы автомобильдің бұрылуын қамтамасыз ететін тетіктер және құрылғылармен бірге меңгерікпен басқаруды құрай- ды.Меңгерікпен басқарудың қарапайым сызбасы 16.1, б-суретте көрсетілген. Меңгерік доңғалағы 4 айналған кезде меңгерік бағанының 5 ішінде орналасқан меңгерік білігі 6 бұрылады. Біліктің төменгі ұшына сирақтың 8 бұрыштық орын ауыстыруды білдіретін бұрамдықты тетік 7 бекітілген. Сирақ көлденең тартқыштың 9 және иінтіректің 11 көмегімен сол жақ бұру жұдырықшасын және оның шетмойнында орналасқан дөңгелекты бұрады. Осы уақытта сол жақ жұдырықша иінтірек 10 пен көлденең тартқыштың көмегімен 3 иінтірек 13 арқылы оң жақ бұру жұдырықшасын 12, сонымен бірге оның шетмойнында орналасқан дөңгелекты бұрады.Меңгерікпен басқару меңгерік тетігінен және меңгерік жетегінен тұрады. Автомобильді басқаруды жеңілдету үшін меңгерік жетегіне күшейткіш кіруі мүмкін. Алайда автомобильді басқарудың жеңілдігі бәрінен бұрын меңгерікпен басқарудың жалпы берілісті санына байланысты, ол меңгерік дөңгелегінің бұрылу бұрышының автомобильдің басқарушы дөңгелектерінің бұрылу бұрышына қатынасымен анықталады. Меңгерікпен басқарудың жалпы берілісті   -сурет. Меңгерікпен басқару және бұрылу кезіндегі автомобиль қозғалысының сызбасы:а - басқарушы дөңгелектер бұрылысының сызбасы; б – меңгерікпен басқару әрекетінің сызбасы; 1 - басқарушы белдіктің арқалығы; 2 – басқарушы дөңгелектер; 3 - меңгеріктің көлденең тартқышы; 4 - меңгерік доңғалағы; 5 - меңгерік бағаны; 6– меңгерік білігі ; 7 – бұрамдықты тетік; 8 - сирақ; 9 - бойлық тартқыш ; 10, 11- сол жақ бұру жұдырықшасының иінтірегі; 12 - оң жақ бұру жұдырықшасы; 13 - оң жақ бұру жұдырықшасының иінтірегі саны меңгерік тетігі мен меңгерік жетегінің берілісті сандарының көбейтіндісіне тең. Рөлдік механизмдер Меңгірік механизм күшейткішті меңгірік дөңгелектан меңгірік жетекке беруде және автокөліктің бұрылысына қажетті күшейткішті азайтуға арналған. Меңгірік механизмдердің берілімдік саны 15...30 аралығында, соның салдарынан ілмекпен берілетін күш оғансалынған меңгірік дөңгелектің күшінен көп. Сонымен қатар жұмыс жұптарын орташа күйге қозғалтуда ұлғаятын тұрақты емес берілімдік сандары бар меңгірік механизмдер де қолданылады. Бұл тегіс емес жолдарда басқару дөңгелектердің жүрісінде меңгірік дөңгелектерге кері соққылардың азаюына әкеледі. Дәл осы мақсатпен меңгірік басқарудың жетегінде дөңгелек бұрысының А иінін төмендетеді (15.3а-сурет).Автокөліктің басқару көпіріндегі жүктемеге байланысты меңгірік механизмдердің бірнеше түрлері кездеседі. Олардың ішінде ең кең таралғандарына бұрамдықты-роликті (бұрамдық-ролик, бұрамдық- сектор) және бұрандалы-төрткілдеш (бұранда-шарикті сомын сектор) жатады. Глобоидты бұрамдығы және екі, үш тарақты ролигі (бұрамдық-ролик) бар бұрамдықты берілісі түріндегі бұрамдықты- роликті меңгірік механизм көпшілік жеңіл және жүк көліктерінде қолданылады. Мұндай типтегі меңгірік механизм 16.2-суретте келтірілген. Екі конустық аунақша мойынтірегіндегі картерде 1 меңгірік дөңгелектің білігінде 6 орналасқан глобоидты бұрамдық5 айналады. Бұрамдықпен ілінісуге меңгірік ілмектегі біліктің2 қалыпы бастиегіне престелген өсте 7 орнатылған цилиндрлік мойынтіректе айналушы үш тарақты ролик 3 кіреді.Ілмек білігінің тіреулері ретінде бір жағынан аунақша мойынтірегі 8, екінші жағынан – қола төлке 16 жұмыс істейді. Дәл осы жағынан ілмектің білігі тығымдамамен 13 толтырылады. Ілмек 14 біліктің оймакілтектерінде орнатылған және сомынмен15 ұсталынады. Картердің төменгі қақпағында бұрамдықтың5 конустық мойынтіректерін реттеуге арналған төсемелер 4 орналасқан. Бұрамдығы 5 бар роликтің 3 ілінісу тереңдігін реттеу    -сурет. Бұрамдық-үш тұрақты ролик тәріздес меңгірік механизм:1 - картер; 2 – меңгірік ілмектің бастиегі; 3 – үш тарақты ролик; 4 – реттеуші төсемелер; 5 - бұрамдық; 6 - білік; 7 - өс; 8 – аунақша мойынтірек; 9 – тоқтатушы тығырық; 10 – қалпақшалы сомын; 11 – реттеуші бұранда; 12 – ілмектің білікі; 13тығыздығы; 14 - ілмек; 15 – ілмекті бекіту сомыны; 16 – қола төлке; h- роликтің бұрамдықпен ілісінуінің реттеуші тереңдігікартер қақпағында орнатылған реттеуші бұранда көмегімен ілмектің білігін 12 өстік қозғалту арқылы жүзеге асырылады (h өлшемінің шегінде).Бұранда қалпақшалы сомынмен 10 жабылған және штифтпен бірге тоқтатушы шайбамен 9 тіркеледі.Бұрамдық-ролик тәрізді жұмыс жұбы ауыспалы саңызалу бар ілінісуге ие. Автокөліктің тура жолмен қозғалысына сай келетін дөңгелектер күйінің орта бөлігінде саңылау максималды өлшемге ие (0,03 мм); меңгірік дөңгелекті бұрғанда ол ұлғаяды, себебі ортадан шеткі нүктелерге қарай сектор тістерінің биіктігі төмендейді. Осы орайда автокөліктің қайсыбір жаққа бұрылуы барысында меңгірік дөңгелектің еркін қозғалысы шеткі күйлерде 25... 30°жете отырып, артады. Бұрамдық-ролик қосылысында ауыспалы саңылаудың болуы дөңгелектердің ортала күйінде меңгірік басқарудың сезімталдығын арттырады және меңгірік дөңгелектің шеткі күйлерден шығарылуын жеңілдетеді. Осы типтегі меңгірік механизмде үйкеліске аз жоғалтымдар кетеді, себебі жұмыс кезінде ролик сырғанамайды, ал бұрамдық бойында қозғалады, салдарынан бұйымдардың тозуы азаяды және автокөлікті басқаруға аз күш жұмсалады.ВАЗ, «Москвич», ЗАЗ секілді алдыңғы жетекті жеңіл автокөліктерінде тура тісі бар тегершік-төрткілдеш тәрізді (ВАЗ- 2109 автокөлігінде) немесе қозғалтқыштың көлденең немесе тік орналасуыкезіндегіавтокөліктіңалдыңғыжетегіменқұрастырылымы жақсы сай келетін жанама тісті ілінісі бар төрткілдешті меңгірік механизмдер қолданылады (басқа автокөліктерде).Көрсетілген меңгірік механизм (16.3а-сурет) тісті төрткілдешпен3 ілінісе орналасқан жана тісті тегершікпен 7 бір бүтін тәрізді жасап шығарылған және ішінде білік 10 орнатылған картерден 8 тұрады. Білік 10 екі шарикті мойынтіректерде 2 айналады, олардың тартылымы керме төлкемен 1 және қалпақ астындағы реттеуші төсемелермен 9 (ЗАЗ тектес автокөліктерде) жүзеге асады.Төрткілдеші бар жетекті тегершіктің 7 сенімді саңылаусыз тісті қосылысы оның қозғалысы барысында барлық өлшемі бойында серіппен есебінен металкерамикалық тірек 6 қамтамасыз етеді. Төрткілдешке әсер етуші радиалды күшейтпелер тірекпен қабылданады және серіппе 5 арқылы қалпақшаға 4 беріледі. Күшпен15 бірлесе меңгірік механизм шанақтың алдыңғы панелінде екі тоғындармен 16 бекітіледі. Оймакілтектердегі біліктің жоғары бөлігінде өзінде орнатылған бәсеңдетуші құрылғының көмегімен меңгірік басқарудың белсенду қауіпсіздігін арттырушы меңгірік дөңгелек 17 бекітіледі.Үлкен массалы автокөліктерде оларды басқаруды жеңілдету үшін меңгірік механизмдерде аса ірі берілімдік сандар бар. Осы орайда, меңгірік механизмнің жұмыс жұбы дөңгелектерының бетіне меншікті жүктеменің айтарлықтай ұлғаюы рұқсат етілмейді. Мұндай автокөліктердің меңгірік басқаруында ілінісудің үлкен   -сурет. Алдыңғы жетекті жеңіл автокөліктердің меңгірік басқаруы:а — тегершік-төрткілдеш тәрізді меңгірік механизм; б — меңгірік жетек және меңгірік басқарудың жалпы құрастырылымы; 1 — керме төлке; 2 — шарикті мой- ынтіректер; 3 — тісті төрткілдеш; 4 — тіреу қалпақшасы; 5 — серіппе; 6 — тіреу; 7тегершік; 8 — картер; 9 — картер қалпақшасы; 10 — білік-тегершік; 11 — шарлы саусақ; 12 — тығыздама; 13 — салынымдар; 14 — шарнир серіппесі; 15 — көлденең күштер; 16 — меңгірік механизмді бекітудің тоғындары; 17 — меңгірік дөңгелек; 18 — бұрылыс иінтіректері; 19 — реттеуші төлкелер; 20 — резеңке-металдық шар- нирлер; 21 — бекітуші пластина.  беті бар бұрамдық-сектор механизмі немесе екі жұмыс жұбы бар механизм қолданылады : айналушы шариктердегі сомыны бар бұранда және секторы бар тісті төрткілдег. Соңғысы КамАЗ, ЗИЛ және т.б. автокөліктерде кең таралымға ие болды.Мысал ретінде ЗИЛ-431410 автокөлігі мен оның түрөзгерістеріндегі бұранда-шарик сомын-сектор типтес бұранда- лы-төрткілдеш меңгірік механизм құрылғысын келтіруге болады. Меңгірікмеханизмніңкартері 1 (16.4-сурет) автокөліктіңсолжағында раманың лонжеронында орнатылған және алдыңғы өс балкаларынан алға қарай шығарылған. Меңгірік дөңгелек білігінің 6 бағанасы кабина ішінде кронштейндерде бекітілген. Меңгірік механизмнің білігі екі кардандың топсасы 8 бар кардан білігі 7 көмегімен меңгірік дөңгелектің білігімен жалғанған. Соңғысы автокөлікте V-тәріздес қозғалтқыш пен оған максималды жақындатылған кабинаны орнату себебінен меңгірік механизмнің тұтас білігін орнатуда қиындықтар туындауымен байланысты.Меңгірік механизм гидрокүшейткішпен бір агретгатта біріктірілген, оның сорғысы 2 май багымен 3 қоса қозғалтқышқа бекітіледі. Сорғы мен меңгірік механизм өзара иілімді шлангтермен жалғанады; майды жеткізугі жоғары қысымдағы шланг 5 пен майды бағыттаушы төмен қысымдағы шланг 4. Ілмек 13 арқылы күшейтпе меңгірік механизмнен басқарушы дөңгелектердің жетегіне беріледі.   -сурет. ЗИЛ-431410 автокөлігінің меңгірік басқаруының сызбасы:1 — картер; 2 — гидрокүшейткіш сорғысы; 3 — май багы; 4 — төмен қы- сымдағы шланг; 5 — жоғары қысымдағы шланг; 6 — меңгірік дөңгелек білігінің бағанасы; 7 — кардан білігі; 8 — топсалар; 9 — көлденең меңгірік тартымы; 10, 11 — оң бұрылыс құлақтарының иінтіректері; 12 — бойлы меңгірік тартымы; 13 — меңгірік механизмнің ілмегі. Меңгірік механизм (16.5-сурет) күш цилиндрінен 2, бұрандадан 4, шариктері 7 бар сомындардан 5, піспек-төрткілдештен 3, білі- гі 17 бар тісті сектордан 16 тұрады. Меңгірік механизмнің картері бір уақытта төменгі бөлігінде қалпақшамен 1 жабылған цилиндр 2 корпусы болып табылады. Меңгірік механизмнің берілімдік саны 20 тең.Цилиндрдің аралық 8 және жоғары 12 қалпақшаларының арасында реттығынмен 9 әрекеттесетін ішінде серіппесі 13 мен плунжері 14 бар гидрокүшейткішті басқару клапанының корпусы 10 орнатылған.   -сурет. Бұрандалы-шарикті сомын-сектор тәріздес меңгірік механизм:— цилиндр қақпағы; 2 — күш цилиндрі — картер; 3 — піспек-төрткілдеш; 4 — меңгірік механизмнің бұрандасы; 5 — шарикті со- мын; 6 — шариктерді домалатуға арналған науа; 7— шариктер; 8 — аралық қақпақ; 9 — реттығын; 10 — басқару клапанының корпусы;— бұранданы бекіту сомыны; 12 — жоғары қақпағы; 13 — плунжер серіппесі; 14 — плунжер; 15 — тоқтатушы бұранда; 16 — тісті сектор; 17 — сектор білігі; 18 — ілмек; 19 — жақты қақпақ; 20 — реттеуші бұранданың тоқтатушы сақинасы; 21 —реттеуші бұранда; 22 — шарлы саусақШариктерінде 7 бұрандалық жырашығы бар бұранда 4 екі тіреуіш аунақшамойынтіректерде орнатылған және сомынмен 11 бекітілген. Піспек-төрткілдештің кеулей жонуында орналасқан шариктік сомын 5 бұрандамен 15 тоқтатылады. Сомындағы бұрандалық жырашықтың шығарылымы өзара екі науалармен 6 байланысқан. Бұранданың айналуы кезінде шариктер сомынның бір жағынан домалап түседі, науалармен түзілген құбырдан өтеді және оның екінші жағына оралады. Бұранданың жырашығында, сомындары мен науаларында шариктер салынады (31 дана). Шариктердің болуы үйкелуге кететін жоғалтымдарды азайтады және меңгірік механизмнің жұмысқа қабілеттілігін арттырады.Піспек-төрткілдеште 3 сектормен ілінісуге арналған төрт тісі бар. Піспек-төрткілдештің центрінде бітеуіштермен жабылатын тесік бар. Картердегі піспек шойынды сақиналармен тығыздалады. Тісті сектор 16 картерде және жақтағы қақпағындағы 19 қола төлкелерде орнатылған білікпен 17 бір бүтін етіп жасап шығарылған. Сектор мен төрткілдештің тістері бірқатар конустылыққа ие, яғни, әрбір тістің қалыңдығы ұзындығы бойынша ауыспалы.Бұранданың 4 айналуы кезінде піспек-төрткілдеші 5 бар сомын 4 цилиндрде 2 қозғалады, соның салдарынан сектор 16 мен ілмек18 орналасқан біліктің бұрылысы орын алады. Соңғысы шарлы саусақ 22 арқылы автокөліктің бұрылысын қамтамасыз ете отырып, күшейтпені меңгірік жетекке береді. Басқарушы дөңгелектердің қандай да бір жаққа орта күйден бұрылуы кезіндегі меңгірік механизмдегі еркін қозғалысты ұлғайту қажеттілігі сектордың орта тісімен ілінісе орналасқан піспек-төрткілдештің тістері арасындағы ойысының ені басқа да ойыстардың енімен салыстырғанда кішірей- ген, ал бұранда кішкене бак тәрізді формаға ие және шеттерінде бұрандалық жырақшалардың азғана тереңдіктері бар.Төрткілдеш-сектор тісті ілінісіндегі саңылауды контрасомыны бар бұрандамен 21 реттейді, оның бастиегі біліктің тесігіне кіреді және онда тоқтатушы сақинамен жазылады. Бұранданың айналуы кезінде сектордың білігі қозғалады, соның салдарынан іліністегі саңылау өзгереді, себебі төрткілдеш пен сектордың тістері ұзындығы бойында ауыспалы қалыңдыққа ие. Рөлдік жетекМеңгірік жетегі ұғымын меңгірік трапецияны түзетін иінтіректер, біліктер мен тартымдардың және ілмектен басқарушы дөңгелектерге күшейтпені беру үшін қызмет атқаратын жүйесі деп түсіндіруге болады. Меңгірік трапециядағы иінтіректер иінінің ұзындықтарын басқарушы дөңгелек бұрыштарының дұрыс қатынасын қамтамасыз ететіндей қылып орналастырады.Меңгірік жетектік құрылымы алдыңғы аспаның түріне байланысты. Дөңгелектердің тәуелді аспасы кезінде трапециятұтас, ал тәуелсіз жағдайда – бөлшектенген. Бөлшектен трапеция жағдайында меңгірік тартымды бірнеше бөліктерден тұратын тілмекпен орындайды. Бұл меңгірік жетектің бір-бірінен тәуелсіз ілінген әрбір дөңгелектердің қозғалысын шектемеу мақсатында қажет.Алдыңғы дөңгелектердің тәуелді аспаларының меңгірік жетегі (16.4-суретті қараңыз) алдыңғы дөңгелектердің бұрылу жұдырықшаларын ілмектің 13 білігімен жалғайды. Оған бойлық 12 және көлденең 9 меңгірік тартымдар мен бұрылу жұдырықшаларының иінтіректері кіреді. Сол жақ бұрылу жұдырықшасында екі иінтірек бекітілген: жоғарғы 10 және төменгі 11. Оң жақ бұрылу жұдырықшасының төменгі дөңесінде бір иінтірек бекітілген. Иінтіректер жұдырықшалардың конустық тесіктерінде сыналармен орнатылады және сомындармен бекітіледі. Сол және оң жұдырықшалардың төменгі иінтіректері көлденең меңгірік тартымамен 9 байланысқан. Сол жұдырықшаның жоғары иінтірегі бойлық меңгірік тартымамен 12 және меңгірік ілмекпен13 жалғанған. Иінтіректер мен ілмектерге меңгірік тартымалар шариктік топсалар көмегімен жалғанады.Меңгірік жетек бұйымдарының топсалы жалғаныстары 16.6-суретте келтірілген. Бойлық меңгірік тартым (16.6а-сурет) екі шарлы саусақтары 2 орнатылған бастиектерді 9 және 12 түзуші қалыңдатылған шеттері бар құбыр тәрізді болады. Тартыманың бір саусағы сомынмен 1 бекітілетін ілмекпен 13 байланысқан, басқасы– бұрылу жұдырықшасының иінтірегімен. Саусақтың бастиегін екі кептірме 5 қоршайды және ұстап тұрады. Әрбір саусақтың ішкі кептірмелері серіппелер 6 сығып тұрады, ал сыртқыны – сіргеленетін бұрандалы реттеуіш тығындарымен 4 және 10. Серіппе топсалы байланыстардың бөлшектері тозуында саңылауларды жою үшін, сонымен қатар алдыңғы дөңгелектердан меңгірік механизмдерге берілетін соққыларды жеңілдетуге арналған. Серіппенің сығылымы қатты соққылар кезінде серіппелерді сынудан сақтайтын тіреуіштермен шектеледі. Топсалар майсауыттармен 8 майланады. Майлаушы материалдың ағып төгілуі мен ластың түсуінен топсалар сальниктермен 3 қорғалған.Көлденең меңгірік тартым 19 (16.6б-сурет) – құбыр тәрізді; оның шеттерінде тартылушы бұрандалармен бекітілген ұштар 16 орнатылады. Тартымдық оң шеті мен оның ұшында – оң бұранда, сол жағында – сол орналасқан, бұл өз кезегінде тартыманы алмай-ақ айналдыру арқылы алдыңғы дөңгелектердің түйіспелілігін реттеуде оның ұзындығын өзгертуге мүмкіндік береді. Тартым ұштарының цилиндрлік ұштарында майсауыттар 18 арқылы майланатын төменгі иінтіректердің шарлы саусақтары 17 кіреді. Саусақтың бастиегі ұяшықта төменгі шеті сынамаға 20 тірелетін серіппемен 14 сығылатын екі болат кептірмелер 15 қоршап және ұстап тұрады. Ұш ұяшығынан саусақтың шығуы орнында серіппемен 22 сығылатын      -сурет. Меңгірік тартымдардың топсалы байланыстары:а — бойлық; б, в — көлденең; 1 — бойлық меңгірік тартым ілмегінің сомыны; 2 — шарлы саусақ; 3 — сальник; 4, 10, 24 — кептірмелердің реттеуіш тығындары; 5 — бойлық тартымның кептірмелері; 6 — бойлық тартым кептірмелерінің серіппе- лері; 7 — тіреуіш; 8, 18 — майсауыттар; 9, 12 — шарлы саусақтардың бастиектері; 11 — бойлық тартым; 13 — меңгірік механизмнің ілмегі; 14, 22 — көлденең тартым кептірмелерінің серіппелері;15 — көлденең тартымның кептірмелері; 16 — ұштар; 17 — бұру жұдырықшасы төменгі иінтірегінің шарлы саусағы; 19, 23 — көлденең тартымдар; 20 — тығын; 21 — сальник; 25 — иілген қақпақ; 26 — конустық серіп- пе; 27 — тығын шплинті; 28 — металкерамикалық салынымдар; 29 — қорғаушы қалпақ; 30 — шарлы саусақ. сальник 21 орнатылған. ЗИЛ-4331 автокөлігінде көлденең меңгірік тартымында (16.6в-сурет) ауыспалы металкерамикалық салынымдар 28 ұштасатын төменгі жұмыс жартылай сферасы бар шарлы саусақ 30 орнатылған.Жартылай сфераның жоғары бөлігіне өзінде конустық серіппесі 26 орнатылған иілген қақпақ 25 кигізілген. Серіппенің жоғары шеті шплинтпен 27 жазылатын реттеуіш бұрандалы тығынмен сығылады. Топсалы байланыстың иілімділігі үшін оның саусағына резеңке қалпақ 29 орнатылады.Меңгірік жетектің бөлшектеріне түсетін үлке жүктемелерге байланысты олар аса жоғары тозуға ұшырайды, соның салдарынантопсалыбайланыстардаүлкейтілгенсаңылауларменэксплуатациялау бойынша нұсқауларға сай келетін әрбір автокөліктің моделі үшін орнатылған шектерден аспайтын меңгірік дөңгелектің аса үлкен еркін қозғласының пайда болуына әкеледі.Сондықтан автокөлік өндірісінің заманауи сатыларында меңгірік жетектің негізгі бөлшектерін аса үлкен дәлдікпен жақсартылған материалдардан жасап шығарылады және термоөңдеуге ұшыратады. Бұл шарлы топсалардың желілерін реттеуден бас тартуға мүмкіндік береді және осы жағдай қызмет ету мерзімінің ұлғаюы мен қызмет көрсетуді қарапайымдыландырады (ЗИЛ-431410, -4331, ГАЗ-3307 автокөліктері).Жеңіл автокөліктедің алдыңғы дөңгелектерының тәуелсіз аспасында бөлшектен меңгірік трапеция қолданылады. Ол дөңгелектерге бір-біріне тәуелсіз қозғалуға мүмкіндік беретін топсалы байланысқан бөлшектерден тұратын көлденең меңгірік тартымға ие.Дөңгелектердің тәуелсіз аспасындағы меңгірік жетегіне ілмек 5 (16.7-сурет), мойынтіректе топсалы түрде бекітілген маятникті иінтірек 7, ілмекті маятникті иінтірекпен байланыстырушы көлденең тартым 6, алдыңғы дөңгелектердің шетмойынымен қатты жалғанған жақты тартымдар 4 мен екі бұру иінтірегінен 1 тұрады. Жақты тартымдар мен ұштар 2 өзара бір шетінде оң бұрандалы, екіншісінде Боковые тяги и наконечники 2 сол бұрандалы бар реттеуіш төлкелерімен 3 байланысады, бұл өз кезегінде қажет жағдайларда дөңгелектердің түйіспелілігін реттеуге мүмкіндік  -сурет. Бөлшектенген меңгірік жетегі:1 — бұру иінтіректері; 2 — ұшы; 3 — реттеуіш төлкелер; 4 — жақты тартымдар; 5 — ілмек; 6 — көлденең тартым; 7 — маятникті иінтірек; 8 — тарту бұрандалары; 9 — төлке қамытшасы; 10 — шарлы саусақ; 11 — салыным; 12 — серіппе; 13 — тіреуіш табан; 14 — тығыздама.береді. Құбырлардың өзіндік бұрап алынуы тарту бұрандалары 8 бар қамытшалармен 9 сақтап қалынады.Қарастырылушы меңгірік жетекте алты шарлы топсалар қолданылған (тілшелермен көрсетілген). Жоғарыдағы саусақтың сфералы беті 10 тіреуіш табан арқылы 13 серіппемен 12 сығылатын салынымдарға 11 тіреледі. Серіппенің болуы топсалы байланысты өзіндік тартылушы, саусақ және салынымдардың сфералық беткі қабаттарының тозуын белгілі өлшемге дейін реттеуді қажет етпейтіндей болады. Лас заттардың түсуі мен майлаулы материалдың ағып төгілуінен топса тығыздамамен 14 қорғалған. Меңгірік тартымдардың топсаларын майсауыттар арқылы майлайды. Кейбір автокөліктерде жинақтау кезінде жоғары сапалы майлаулы материал салынады және оны эксплуатациялау кезінде толтыруды қажет етпейді. Жетектік сипатталған құрылымы ГАЗ-3102, -3129, -3110«Волга» және т.б. тектес жеңіл автокөліктерде қолданылады.Алдыңғы жетекті жеңіл автокөліктердің төрткілдешті меңгірік жетегі (16.3б-суретті қараңыз) алдыңғы дөңгелек өстерінің артында орналасқан бөлшектенген меңгірік трапециямен орындалған. Оған аспаның телескопиялық тағандарының бұру иінтіректеріндегі 18 екі көлденең тартымдар 15, шарлы саусақтардан 11, салынымдардан 13, серіппеден 14 және тығыздамадан 12, сонымен қатар тартымдардың 15 ішкі ұштарына престелген екі резеңке металдық топсалардан 20 тұратын екі сыртқы шарлы топсалар жатады. Топсалар арқылы меңгірік тартымдарды тісті төрткілдешке бекітетін екі бұрандалар өтеді. Бұрандалар өзара пластиналармен 21 байланысқан және қосымша тартудан соң тоқтатылады.Бұру иінтіректері алдыңғы аспаның тағандарына дәнекерленген. Иінтіректерде меңгірік жетек тартымдары байланысатын шарлы топсалардың саусақтарын орнатуға арналған конустық тесіктері бар төлкелер құрастырылған. Тартымдар құрамдасты түрде жасалынған, бұл өз кезегінде дөңгелектердің түйіспелілігін реттеу кезінде олардың ұзындықтарын сомындармен жазылушы бұрандалы төлкелермен 19 өзгертуге болады. Меңгірік дөңгелекті 17 бұру кезін- де білік-тегершік 10 тартымдар арқылы телескопиялық тағандар- дың бұру иінтіректеріне, ал олардан – дөңгелектердің күпшектеріне берілетін тісті төрткілдешті 3 қозғалтады. Аталмыш меңгірік жетегінде шарлы топсалардың саны алтының орнына төртке дейін қысқартылған (16.7-сурет), бұл меңгірік басқару кезіндегі үйкеліске кететін жоғалтымдарды азайтады және құрылымның материалдық сыйымдылығын төмендетеді. Рөлдік жетекті үдеткіштерЖүк автокөліктерінің басқарушы дөңгелектеріне массасы бойынша аса үлкен жүктеме түседі, сондықтан автокөліктің бұрылысы кезінде меңгірік дөңгелекке айтарлық күш салу қажет.Егер жүргізушінің жұмысы меңгірік механизмнің берілімдік санын арттырумен жеңілдетілмесе, онда меңгірік жетек меңгірік механизммен біріктірілетін (ЗИЛ-431410, КамАЗ-5320, -5410 автокөліктері) немесе бөлек агрегат түрінде жасап шығарылатын (МАЗ-5335, ГАЗ-3308, -33097 «Садко» және т.б. автокөліктері) гидравликалық күшейткішке орнатылады.Гидравликалық күшейткіш автокөлікті басқаруды жеңілдетіп ғана қоймайды, сонымен бірге меңгірік дөңгелекқа тегіс емес жолдарда берілетін соққыларды жұмсартады, және қозғалыс қауіпсіздігін арттырады, себебі дөңгелектердің зақымдануы немесе жарылуы салдарынан алдыңғы дөңгелек шиналарындағы қысымның бірден түсуі жағдайында автокөліктің басқарымдылығын сақтайды.ЗИЛ-431410, -4331 автокөліктерінде гидравликалық күшейткіш (16.8-сурет) меңгірік механизмге құрастырылған және май сорғысынан, басқару клапанынан, күш цилиндрінен және піспек- төрткілдештен тұрады.Айдаушы май сорғысы (16.8а-сурет) — қалақшалы, ротор тәріздес, қозғалысқа иіндік біліктің шкивымен сына тәрізді белдік арқылы байланысқан шкивпен 1 келтіріледі. Жұмыс істеу принцпипі бойынша – қос әрекетті сорғы: ротордың бір айналымында екі сіңіру мен екі рет айдау орын алады. Бактан 7 май канал 11 арқылы ротор қуысына 5 келіп түседі, және оның қалақшасының 16 айналуы кезінде статордың 6 ішкі бетіне тығыз жапсарласады. Осы орайда екі сіңіру қуыстарында 2 ыдырату орын алады, себебі центрден тебу күшінің әсерінен қалақшалар 16 жылжиды және қалақша аралық кеңістіктің көлемі артады. Қалақшалардың статор қабырғаларына тығыз орналасуына центрден тебу күштері мен ротор қалақшаларының қималарына түсуші майдың қысымы әсерінен жүзеге асады.Екі айдау қуысынан 3 өткеннен соң қалақшалар жылжиды, осы орайда қалақша аралық кеңістіктің көлемі төмендейді, және май статор мен ротор арасындағы кеңістіктің жіңішке бөлігіне 4 айдалады. Осы кеңістіктен канал сорғы корпусындағы канал арқылы май жоғары қысымды құбыр желілерімен 14 меңгірік механизмге келіп түседі, әрі қарай ол басқару клапаны арқылы құбыр желілері бойында 10, сүзгіден 8 өтіп, бакқа 7 қайта оралады. Сүзгінің бітеліп қалуы жағдайында май берілімінің үздіксіздігі сақтаушы клапандармен 9 қамтамасыз етіледі.Сорғымен жасалатын максималды қысым 6,5...7,0 МПа жетеді. Егер майдың қысымы аталған өлшемнен жоғары болса, онда сақтаушы клапан 15 ашылады және майдың бөлігі ағузы сызығының каналы 12 бойымен ағып төгіледі. Осы орайда қайта қосу клапаны қуысындағы қысымның түсуінен оның реттығыны 13 ашылады, салдарынан канал 12 бойынша майдың қайта шығарылымы артады. Басқару клапаны меңгірік дөңгелектің бұрылысына сай күш цилиндрініңқуыстарыбойыншамайағымынбөліптаратуғаарналған. Басқару клапаны корпустан 28, реттығыннан 30, алтын серіппесіw 00 N                          18 20 24 JO 30 -сурет. Жетектің орнатылған гидравликалық күшейткіші бар меңгірік механизм жұмысының сызбасы:а — айдаушы май сорғысы мен басқару клапаны; б, в — автокөліктің оң және сол жаққа бұрылу кездеріндегі жұмыс сызбасы; 1 — шкив; 2 — сіңіруші қуыс; 3 — айдау қуысы; 4 — ротор мен статор арасындағы кеңістік; 5 — ротор; 6 — статор; 7 — бак; 8 — сүзгі; 9, 15 — сақтандырғыш клапандар; 10, 14 — құбыр желілері; 11,12, 26, 35, 36 — каналдар;13, 30 — реттығындар; 16 — қалақша; 17 — тісті сектор;18 — піспек-төрткілдеш; 19 — сыртқы қуыс; 20 — меңгірік механизмнің картері; 21меңгірік механизмнің бұрандасы; 22 — шарик; 23 — шарикті сомын; 24 — ішкі қуыс; 25 — тіреуші мойынтірек; 27 — тесік; 28 — корпус; 29 — шарикті клапан; 31сомын; 32 — серіппелі шайба; 33 — серіппе; 34 — плунжер; 37 — ілмек.← 33 бар он екі плунжерден 34, қайтарымды шарикті клапаннан 29 және меңгірік механизмнің бұранда білігінде 21 орнатылған екі тіреу мойынтіректерінен 25 тұрады. Реттығын мен мойынтіректер тіреуіш мойынтіректердің тұрақты сақтаушы сығымын қамтамасыз ететін конустық серіппелі шайбасы 32 салынған сомындармен 31 бекітілген.Сорғының жұмысы кезінде май жоғары қысымды құбыр желісі 14 арқылы реттығынның корпусына 28 келіп түседі және он екі реактивті плунжерлерді 34 қысады. Бұл алты серіппесі бар 33 плунжерлер орташа күйде реттығынды 30 және онымен байланысқан меңгірік механизмнің бұрандасын 21 ұстап тұрады. Автокөліктің басқарушы дөңгелектерын бұрғанда реттығын бұрандамен қоа орташа күйден екі жаққа да 1 мм аспайтындай етіп қозғалады. Реттығынның бұрандамен қоса орта күйге қайта оралымы плунжердегі 34 май мен серіппенің 33, сонымен бірге бұру кезіндегі басқарушы дөңгелектерды тұрақтандыру күштерінің әсерінен орындалады.Автокөліктің тік сызықты қозғалысы кезінде май реттығын корпусына реттығын 30 мен корпус 28 аралығындағы сақиналы саңылаулар арқылы келіп түседі, әрі қарай канал 26 бойымен тесік 27 арқылы ағызу құбыр желісіне 10 беріледі және қайтадан сорғының багына 7 оралады. Осы орайда майдың бөліктері каналдарға 35 және 36 енеді, ал олар арқылы рөлдк механизмдегі картердің 20 сыртқы 19 және ішкі 20 қуыстарына беріледі. Картердегі майдың тұрақты айналмасынан меңгірік механизм бөлшектерін майлау жақсартылады және жолдың тегіс еместігімен түсіндірілетін соққылар жұмсартылады.Автокөлікті оң жаққа бұрғанда (16.8б-сурет) басқару клапаны- ның жұмысы жоғарыда көрсетілгенге ұқсас келеді. Осында рет- тығын оңға қарай қозғалады, картердің ішкі қуысы 24 жоғары қысым сызығымен хабарланады, ал сыртқы қуысы 19 канал 36 көме- гімен – ағызу сызығымен. Мұндай жағдайда сорғыдағы май канал 35 арқылы картердің ішкі қуысына 24 келіп түседі және басқару дөңгелектердің бұрылысын жеңілдететін тісті сктор 17 мен ілмекті 37 бұратын піспек-төрткілдешті 18 қозғалтады.   16.9. МАЗ отбасы автомобильдерінің рөлдік гидрокүшейткіші:І - гидроцилиндр; 2 - сояуыш; 3 - айдау құбыр желісі; 4 - піспек; 5, 26 - тығын- дар; 6 -шар топсаларының қаңқасы; 7 - реттегіш сомын; 8 - итергіш; 9 - бойлық тартпаның шар саусағы; 13 - реттегіштің қаңқасы; 14 - фланец; 15 -гидроцилиндрдің піспекүсті бөлігіне келетін құбыр желісі; 16 - күштік цилиндрдің піспек бөлігіне келетін құбыр желісі; 17 - майсауыт; 18 - күштік цилиндрдің қақпағы; 19 – лайдан қорғайтын қап; 20 – сояуыштың басы; 21, 22 – ағызатын және айдау жалғастықтары; 23 – реактивті камера; 24 - біріктіруші түтік; 25 – бөліп таратқыш; 27 - стақан Автокөліктің солға бұрылысы кезінде (16.8а-сурет) меңгірік механизмнің бұрандасы 21 шарикті сомынға 23 бұралады және шариктер 22 көмегімен оны оңға қарай қозғалтады. Сомын піспек- төрткілдеш 18, тісті сектор 17 және ілмек 37 арқылы дөңгелектермен байланысқандықтан, ол бұрандағы 21 кедергілік танытады. Осы кедергі күшінің әсерінен бұранда реттығынмен қоса 1 мм ге солға қарай басқа клапанының корпусына 28 оң мойынтіректің тіреуішіне дейін ығысады. Осы орайда реттығын өзінің сақиналық белдемшелерімен жоғары қысым сызығынан ішкі қуысқа майдың жолын ашады және оны ағызу сызығымен байланыстыра отырып, майдың ішкі қуысқа 24 жолын жабады. Піспек оңға қозғалу кезінде басқарушы дөңгелектердің бұрылысын жеңілдетеді.Бұрылыстардағы автокөліктердің қозғалысында бұрандадағы өстік күшейтпе артады, салдарынан реактивті плунжерлер әсерінен қысымның артуына әкеледі. Дәл осында реттығынның орта күйге оралуының әсерінен, сонымен қатар меңгірік дөңгелектеры күш артады. Дөңгелектер бұрылысының кедергі күшінің ұлғаюымен меңгірік дөңгелектағы күштің артуы себебінен жүргізуші «жолды сезіну» дегендей құбылыс пайда болады.Күшейткіштің тоқтап қалуынан, құбыр желілерінің зақымдануынан, сорғы мен басқалардың бұзылуынан, сонымен бірге автокөліктің буксрде қозғалуында меңгірік басқару қысқа уақытқа гидравликалық күшейткішсіз меңгірік дөңгелектің асқын еркін қозғалысымен жұмыс істеуі мүмкін. Осы орайда қайтарымды шарикті клапан 29 майдың жоғары қысым сызығынан ағызу сызығына қайта шығарылымын қамтамасыз етеді.ЗИЛ-431410 автокөлігінің қарастырылған меңгірік гидрокүшейткіші КамАЗ тектес автокөліктердің гидрокүшейткіштерімен салыстырғанда бөлек бұйымдар мен желілер құрылғысындағы құрылымдық өзгерістердің қатысында әрекет ету қағидасында айтарлықтай айырмашылықтар кездеспейді. МАЗ отбасы автомобильдьдерінің жеке шығарылған ги- дрокүшейткіші. Шығарылған гидрокүшейткіші бар меңгерлікпен басқарудың тұтастырушы сүлбесі үлкен салмағы бар автомобильдер үшін тиімді (әдетте толық салмағы 12 000 кг артық). Аталған жинақтастырудың артықшылықтары алдын сипатталған меңгер- лікпен механизмі бар біріккен күшейткіш тұтастырушы сүлбемен салыстырғанда рөлді жетектің кем жүктелгендігімен, меңгерлікпен дөңгелегінің бұрылуы барысында үлкен сезімталдығымен, салысты- рмалы түрде рөлді жетектегі гидрокүшейткішті жеңіл монтаждау ба-рысында.Одан басқа, дөңгелек жанында орналасқан гидроцилиндр жол жақтан меңгерлік механизмді шамадан тыс жүк түсуден қорғай отырып, соққыларды қабылдайды. Гидрокүшейткіш жұмысының мәні меңгерлікпен дөңгелегінің бұрылуы барысында жүргізушінің күші гидрокүшейткішке қозғалтқыштың иінді білігінің сына-бел- дікті беріліспен келтірілетін тістегерішті немесе қалақты сорғымен берілетін май қысымымен артады.Жеке шығарылған гидрокүшейткіштің әдеттегі түрі МАЗ-5335 автомобилінің меңгерлікпен басқарудың жинақтастыруы болып табылады.Ол гидрокүшейткіштен бөлек өзінде реттегіштің қаңқасын 13, шар топсаларының қаңқасын 6 және гидроцилиндр 1 құрылымды біріктіретін меңгерлікпен механизмінің орнатылуын қарастырады (16.9 сур.).Реттегіш гидроцилиндр 1 қауысына келіп түстеін сұйықтық ағынын реттейді және ішінде сыртынан қақпақпен 12 жабылатын бөліп таратқыш 25 орнатылған 13 қаңқасынан тұрады. Қаңқаның сыртқы бетінде үш айналмалы ойығы бар: екі шеткісі өзара біріктіруші түтікпен 24 хабарласады және құбыр желісі 3 арқылы сорғынмен айдау магистралімен байланысқан, орта жырашығы ағызу магистралі арқылы құбыр желісі бойымен 11 сораптың күбішесімен біріктірілген. Айдау 3 және ағызатын 11 құбыр желілері тиісінше 22 және 21 жалғастықтары арқылы ағызатын қуыстармен және со- рап ағызғышымен біріктірілген және гидрокүшейткіште 15 және   16.10 сурет. MA3-5335 автомобилі гидрокүшейткіші жұмысының сызбасы:а – әрекет ету принципі; б - жетек элементтерінің өзара әрекеттесуі; в – солға бұрылу барысында тораптардың қалпы; 1 - реактивті камера; 2 - бөліп таратқыш; 3арналар; 4 реттегіш қаңқасы; 5, 6 - құбыр желілері ; 7 - піспек; 8 - гидроци¬линдр; 9 - меңгерік дөңгелегі; 10 - күбіше; 11 - сорап; 12 - ағызатын магистраль; 13 - айдау магистралі; 14 - бойлық рөлдік тартқыш; 15 - гидрокүшейткіш; 16 – рөлдік ілгек; 17 - піспек сояуышы; 18, 19 – шар саусақтары; 20 – айдау қуысы; 21 - кері клапан; 22 – сақиналы қуыс; A, Б - гидроцилиндрдің тиісінше піспекүсті және піспекасты қуыстары 16 құбыр желілері реттегіштің қаңқасымен 13 гидроцилиндрдің1 қуысының бірігуін қамтамасыз ететін май айналмасының магистральді жүйесін құрайды.Бөліп таратқыш 25 өзек түрінде орындалған, рөлдік ілмектің 10 саусағы стақанмен 27 қатты біріктірілген. Оның реактивті камералар 23 деп аталатын екі тұйық көлеммен арналармен 24 біріктірілген екі екі айналмалы ойығы бар.Реттегіштің қаңқасы 13 екі шар саусақтары орналастырылған шар топсаларының 6 фланеціне 14 бұрада көмегімен бекітілген. Саусаққа 9 бойлық рөл тартқышы бекітілген, ал саусақ 10 рөлдік ілмекпен біріктірілген. Шар саусақтары сфералық сухарьлар ара- сында тығын 26 және реттегіш сомын 7 арқылы серіппелермен қысылған. Реттегіш жұмыстар барысында серіппені қысу күші итергішпен 8 шектеледі, ал топсаларды майлау майсауыт 17 арқылы жүргізіледі.Шар топсаларының қаңқасына 6 гидроцилиндр 1 бұрап бекітілген, оның ішінде екі шойын сақинамен тығыздалған және сояуышпен 2 біріктірілген піспек орнатылған 4.Гидроцилиндрдің қауысы бір жағынан - тығынмен 5, ал екінші жағынан - қақпақпен 18 жабылған. Тығын мен гидроцилиндрі бар қақпақты, сонымен бірге қақпақ ішінде сояуышты 2 герметикалық нығыздау резеңке сақиналармен жасалады, ал сояуыштың шығып тұратын бөлігі гофрленген лайдан қорғайтын қаппен 19 қорғалған.Сояуыштың сыртқы ұшында ішінде оны жақтаудың тіреуішінде бекіту үшін резеңкеметалл топса орнатылған бастиек 20 бұрап бекітілген. Демек, гидрокүшейткіштің жұмысы барысында жақтауда орнатылған сояуышы бар піспек қоғалыссыз қалады, ал цилиндр піспегі бар сояуышқа қатысты сұйықтықтың қысыммен берілуі барысында цилиндрдің оң және сол қуысына ауысады. гидрокүшейткішітің жұмыс сызбасы және МАЗ отбасы автомобильдері рөлдік жетегінің негізгі элементтері 16.10. суретте көрсетілген.Піспекпен бөлінген гидроцилиндрдің қуыстарын шартты түрде піспекүсті А және піспекасты Б қуыстары деп атауға болады (16.10, а сурет). Бұл қуыстар қаңқаның сақиналы бунақтары және бөліп таратқыш арасындағы қуысқа шығатын реттегіштің арналары 3 бар құбыр желілерімен біріктірілген.Автомобильдің түзу сызықты қозғалысы барысында меңгерік дөңгелегіне күш салынбайды, бұл ретте бөліп таратқыш 2 бейтарап жағдайда (орта) болады. Айдау магистралі 13 бойымен сораппен жүргізілетін май реттегішке келіп түседі де, оның қаңқасы және бөліп таратқышы арасындағы саңылау арқылы ортаңғы сақиналы қуысқа 22, сосын ағызатын магистраль 12 келіп түсетін, ағызатын құбыр желісі арқылы гидрокүшейткіш сорапының күбішесіне келіп түсетін екі шеткі қуысын толтырады 20. Осылайша, бөліп таратқыштың орта қалыпында сораппен берілетін барлық май гидроцилиндр қуысын айналып өтіп, ағызатын құбыр желісіне келеді, сондықтан басқарылатын дөңгелекке күшейткіш ешқандай ықпал етпейді.Автомобильді осы немесе басқа жаққа бұру үрдісін құрылғының принципиалды сызбасын (16.10, б сурет) и взаимодействия узлов рулевого привода автомобиля семейства МАЗ отбасы автомобилінің рөлдік жетегінің тораптарының өзара әрекеттестігін ескере отырып қарастырайық.Меңгерік жетек тиісті ағызу қуыстары және күшейткіштің айдау қаңқасымен бірігетін рөлдік трапециямен біріккен гидрокү- шейткіш 15, рөлдік ілмек 16 және бойлық рөлдік тартпамен 14, меңгерік дөңгелек 9, сорап 11 күбішесі 10, ағызатын 12 және айдау 13 магистралінен тұрады. Жетектің аталған элементтерінің өзара әрекеттесуі солға бұрылу барысында нұсқармен көрсетілген.Меңгерік дөңгелегін 9 оңға немесе солға бұру барысында ілмек 16 ауысады, ал оның жұп саусағы 19 (16.10, а суретті қара) бөліп таратқышты 2 бейтарап қалпынан шығарады. Бұл ретте бөліп таратқыш айдау магистралін 13 ағызатын магистральден 12бөлектейді және майды қарама-қарсы қуысы бұл кезеңде ағызатын құбыр желісімен хабарласып, май күшейткіштің сорапына берілетін гидроцилиндрдің қуыстарының біріне бөлектейді.Меңгерік дөңгелекті оңға бұру барысында майдың қозғалмайтын піспекке 7 қатысты ауысатын гидроцилиндрдің піспекасты қуысына А өтетін жолы ашылады. Бойлық рөлдік тартпамен 14 біріктірілген шар саусағы 18 рөлдік трапецияның тиісті ауысуын береді, және дөңгелектер қажетті бұрышқа бұрылады.Меңгерік дөңгелекті оңға бұру барысында гидроцилиндрдің піспекүсті қуысы Б айдау магистралімен бірігеді 13 (16.10, б сурет), ол автомобиль дөңгелектерінің сол жаққа бұрылуы үшін қажетті күш жұмсайды.Автомобильдің бұрылыста қозғалысы барысында, меңгерік дөңгелегінің бұрылысы тоқтағанда бөліп таратқыш 2 (16.10, а су- ретті қара) тоқтайды, бірақ реттегіш қаңқасы 4 бөліп таратқышқа қатысты гидроцилиндрдегі қысым әсерінен ауысады және бөліп таратқышты бейтарап қалыпқа келтіреді. Бұл ретте айдау магистралі және айдағыш магистралі бір-бірімен қайтадан бірігеді, және басқарылатын дөңгелектердің бұрылысы тоқтайды.Реттегіш қаңқасындағы 4 реактивті камералар 1 оның бақылайтын әрекеттерін қамтамасыз етеді және меңгерік дөңгелекте күш салуды автомобиль бұрылысының жағдайларына пропорционалды реттеу мүмкіндігін береді. Дөңгелек бұрылысына кедергіні арттыру барысында гидроцилиндрдің жұмыс қуысында да, реактивті камераларда да 1 май қысымы артады.Бұл ретте күш жұмсау артады, оның ықпалымен бөліп таратқыш2 беутарап қалыпқа түсуге талпынады, сонымен бірге меңгерік дөңгелектегі күш жұмсау артады. Меңгерік дөңгелектегі күш жұмсау дөңгелек бұрылысына кедергі күштерінің өсу шамасына қарай артқандықтан, жүргізушіде гидрокүшейткішсіз автомобильді басқару барысындағыдай «жолды сезуі» пайда болады.Гидрокүшейткіштің жұмыс үрдісінде оның бөліп таратқышы 0,4...0,6 мм шамасында бейтарап қалыптан ауысады, бұл ретте автомобильдің басқарылатын дөңгелектерін бұру барысында оның жоғары сезгіштігі пайда болады. Бұрылыс басында меңгерік дөңгелектегі күш жұмсау шамамен 50 Н құрайды, ал оның үл- кенірек мәні 200 Н аспайды. Гидрокүшейткіштің немесе буксирдегі автомобиль қозғалысының бұзылғандығынан меңгерікпен басқару ұлғайтылған еркін жүріспен және меңгерік дөңгелекке айтарлықтай жүктемемен қысқа мерзіммен жүре алады.Бұл ретте реттегіш қаңқасында орнатылған кері клапан 21 гидроцилиндрдің қуыстарының бірінен екіншісіне майдың қайта шығарылымын қамтамасыз етеді.Рөлдік тартпалардың гидрокүшейткіштері үшін жұмыс сұйықтығы ретінде күрделі жөндеуге дейін ауыстырмауға болатын Р маркалы барлық маусымдарға жарайтын майды қолданады. Жаздаоны турбина майы 22 немесе өндірістік май 20, қыста - ұршық майы АУ ауыстыра алады. Барлық маусымдарға жарайтын майды алмастырғыштарды майлау картасына сәйкес маусымдық қызмет көрсету барысында ауыстырады.Қауіпсіздігі жоғары меңгерікпен басқару.Жол-көлік оқиғаларының статистикалық деректері және автомобильдердің полигондық сынақтары қасбеттік қақтығыстар барысында жүргізуші меңгерік дөңгелекке соққыдан кеуде және құрсақ қуысының ауыр жарақатын алатынын куәландырады.Автомобильдердің қасбеттік қақтығыстар барысында соққы үрдісін екі кезеңге бөлуге болады:бірінші кезең - басқару бағанасы бар меңгерік дөңгелек жүргізушіге жақындай түсіп, шанақ ішіне жылжиды, бұл меңгерік механизмінің картері автомобиль шанағы немесе жақтауымен қатты біріктірілгеніне байланысты;екінші кезең – жүргізуші меңгерік дөңгелекке ұрылып, оны деформациялайды (қатты соққы барысында) және дөңгелек күпшегісімен немесе басқару білігінің жоғарғы ұшымен байланысады.Бұл үрдістің талдауы, сонымен бірге адам ағзасы көтеретін шекті жүктемелердің медициналық-биологиялық зерттеулері меңгерікпен басқару қауіпсіздігінің ресми талаптарының негізне кірді. Осыған байланысты меңгерік дөңгелектің шанақ ішіне ауысуының және оған жүргізуші соққысының алдын алатын және энергия сіңіріп алатын басқару бағанасы маңызды бағыт болып табылады. «Москвич» отбасы автомобильдерінің жеке үлгілерінде басқару білігі және ішінде телескопиялық энергия сіңіріп алатын элементтері бар үш бөліктен тұратын басқару бағанасы қолданылады, соның нәтижесінде шанақ ішінде басқару бағанасының жылжуы, сонымен бірге осы элементтердің арқасында меңгерік дөңгелегіне жүргізуші соққысының энергиясы төмендейді. Одан басқа, меңгерік дөңгелектерді суға батырылған күпшегі және жұмсақ қаптамасымен жасайды, ол жүргізушінің оған соқтығысуы барысында жарақаттың ауырлығын айтарлықтай төмендетеді.ВАЗ отбасы автомобильдерінде меңгерік дөңгелекке жүргізушінің соққысының энергиясын сіңіруді қамтамасыз ететін қауіпсіз басқару бағанасының басқа түрі қолданылады. Мұндай құрылымда меңгерік дөңгелек астында автомобильдердің соққысы барысында жүргізушінің меңгерік дөңгелекке соққысының бағытына қарай деформацияланатын цилиндр, конус немесе гофрланған элементтерден тұратын, демпфирлейтін торап орнатылған. Мұндай элементтердің қадамы мен мөлшерлерін таңдай отырып, жүргізушінің жарақатының ауырлығын кемітетін басқару бағанасының құрылымының тиімді нұсқасын алуға болады. ГАЗ-3102, -31029, -3110 «Волга» отбасы және басқа жеңіл автомобильдерде басқару білігінің екі бөлігін біріктіретін энергиясіңіріп алатын жалғастырғыш қолданылады. Оған резеңке шайба және бекітетін және орнататын бөлшектері бар екі сақтандырғыш тілім кіреді. Серпімді қасиеті бар резеңке шайба және сақтандырғыш тілімдер кедергіге қасбеттік соқтығысу барысында жүргізушіге меңгерік дөңгелектің әсерін жұмсартады. Жарақатқа қауіпсіз басқару бағаналарды жасау жұмыстарынан басқа автомобиль зауыттарында және фирмаларда автомобильдің баяу қауіпсіздігін анықтайтын басқа құрылымдардың сапасын арттыру бойынша құрылымдық- технологиялық, сонымен бірге оның белсенді қауіпсіздігін қамтамасыз ететін шараларға үлкен көңіл бөлінеді.Автомобильдің баяу қауіпсіздігін негізінен қамтамасыз ететіндер: жарақатқа қауіпсіз меңгерік дөңгелек; шанақ салонының беріктігі; қауіпсіз әйнектер; қауіпсіздік белдіктері; шанақтың қауіпсіз ішкі жабдығы (жолаушылар жүргізушінің жарақаттануын төмендететін). Автомобильдің белсенді қауіпсіздігі бір мезеттегі жақсы шолу мүмкіндігімен және басқа да қасиеттерімен қамтамасыз етілуі барысында оның тежегіш жүйелерінің және басқару бағанасының басқарылуымен, тұрақтылығымен, сенімділігіменжәнетиімділігімен анықталады. белсенді қауіпсіздік жол-көлік оқиғаларының пайда болу мүмкіндіктерін айтарлықтай төменедетеді. Бақылау сұрақтары 1. Меңгерік басқару қандай негізгі тораптардан тұрады?Меңгерік механизм және рөлдік тартпа дегеніміз не?Басқарылатын дөңгелектердің түрлі бұрыштарға бұрылысы қалай қамтамасыз етіледі?Жүк және жеңіл автомобильдерінің рөлдік трапеция құрылғысын- дағы ненізгі айырмашылықтарды атаңдар.ГАЗ-3307, ЗИЛ-431410, МАЗ-5335 автомобильдерінің меңгерік ме- ханизмдерінің ерешеліктері қандай?Рөлдік жетектің негізгі бөлшектері қандай?Рөлдік күшейткіштерді қандай мақсаттарда қолданады?8. ЗИЛ- 431410 және МАЗ-5335 автомобильдерінде гидрокүшейт- кіштердің қандай түрлері қолданылады?9. Меңгерік механизмге орнатылған гидрокүшейткіштің құрылғысы және жұмысы қандай?10. МАЗ-5335 автомобилі жеке шығарылған гидрокүшейткішің жұмыс қағидасы неге негізделген?17-ТАРАУ ТЕЖЕУІШ ЖҮЙЕСІ  .Тежеуіш жүйесінің тағайындалуы және түрлері. Тежеуіш жүйе автомобильдің жылдамдығын төмендету және жылдам тоқтату үшін, сонымен бірге тұрақты орында ұстап тұру үшін қызмет етеді.Сенімді тежеуішінің болуы қозғалыстың орта жылдамдығын арттыруға мүмкіндік береді, ол автомобильдің пайдалану тиімділігін арттырады. автомобильдердің көпшілігінің: жұмыс, қосымша және тұрақ үш тежеуіш жүйесі болады.Жұмыс тежеуіш жүйесі (аяқ тежеуіш) автомобильдің қозғалыс жылдамдығын төмендету (реттеу) және толық тоқтату үшін тағайындалған. Бұл тежеуіш жүйе аяғымен педальге басуымен іске қосылады.Тұрақ тежеуіш жүйесі (қол тежеуіші) тоқтатылған автомобильдің орнында ұстау үшін қызмет етеді. Ол жүк тиелген автомобильді 16% кем еңістігі бар жолда толығымен ұстауы тиіс.Тұрақ тежеуіш жүйесі жүргізушінің қолымен иінтірекке ықпал ету барысында іске қосылады.Қосымша тежеуіш жүйесі жұмыс жүйесінің толық немесе жартылай жұмыс істемеуі барысында автомобильді тоқтату үшін тағайындалған. Ол арнайы автономды жүйе ретінде орындалуы мүмкін немесе жұмыс жүйесінің бөлігі болып табылады, яғни, онымен бірге ортақ элементтері болады. Қосымша жүйе ретінде тұрақ тежеуіш жүйесін оның орындалуы автомобильдің бірқалыпты және жылдам тоқтауын қамтамасыз етуі шартымен жиі қолданады.Әрбір тежеуіш жүйесі тежеуіш механизмдері (тежеуіш) және тежеуіш жетектерінен тұрады.Тежеуіш механизмдері айналатын дөңгелектерінің немесе транс- миссия біліктерінің біреуінің тежелуін қамтамасыз етеді. Айнала- тын бөлшектердің түрі бойынша - барабанды және дискілі, үйкелетін беттерінің түрі бойынша – қалыпты және таспалы болып бөлінеді; соңғылары автомобильдердің тежеуіш жүйелерінде өз қолданысын таппады.Тежеуіш жүйелерді басқару тежеуіш жетектердің көмегімен іске асырылады. Олар гидравликалық, пневматикалық немесе механика- лық бола алады. Көптеген үлгілердің автомобильдерінде тежеуіш жетектеріне тежеуіштерді басқаруды жеңілдететін күшейткіштерді қосады, сонымен бірге тежеуіш күштерінің реттегіштері және автомобильдің тежелу тиімділігін арттыратын басқа да құрылғылар қолданылады.Барабанды және дискілі тежеуіштердің айналмайтын жұмыс бөлшектерін әдетте үйкеліс күшін арттыру үшін үйкелістің жоғарғы коэффициенті бар материалдан жасалған үйкелістік жапсырманы орнататын қалып түрінде жасайды.Қалыптық тежеуіш механизмінің құрылғысы және оның жетектері 17.1. суретте көрсетілген. Дөңгелектік тежеуіш механизмі тежеуіш барабанның 8 ішінде құрастырылған екі тежеуіш қалыбын 9 білдіреді. Тежеуіш механизмінің әрекет ету қағидасы тежеуіш қалыбы және тежеуіш барабаны арасында пайда болатын үйкеліс күшін пайдалануға негізделген.Егер автомобильде гидравликалық жетек пайдаланатын болса (17.1, а сурет), онда қалып тежеуішінің қалып 9 жылжытатын жұмыс цилиндрі 6, піспектері 7 болады.Пневматикалық жетек барысында (17.1, б сурет) тежеуіш қалыптарының 9 ашылуы тежеуіш камерасының 11 сояуышымен біріктірілген ашылу құлақтың 12 көмегімен іске асырылады.Тежеуіш механизмінің жұмысы келесідей болады (17.1, а суретті қара). тежеуіш педалін басқанда сужетек цилиндрінің 2 итергіші 1 піспекті 3ауыстырады, нәтижесінде сұйықтық қысымы көтеріледі және шығару клапаны 5 ашылады. Бұл ретте сұйықтық қысымы құбыр желісі бойынша піспектері 7 ажырап, қалыптарды 9 тежеуіш барабанға 8 қысатын жұмыс цилиндріне 6 беріледі. Қалыптардың барабанға үйкелісі дөңгелектердің тежелуін туғызады.     Жетекті тежеуіш механизмдерінің сызбасы:а-гидравликалық; б-пневматикалық;1– сужетек итергіші; 2 - цилиндр; 3 -цилин- дрінің піспегі; 4-кіргізу кла¬паны; 5-шыға- ру клапаны; 6-жұмыс цилиндрі; 7-жұмыс цилиндрінің піспегі; 8 -тежеуіш барабан; 9–тежеуіш қалыптар; 10–тартпа серіппесі; 11 -тежеуіш камерасы; 12-ашылу құлағы;13 -тежеуіш камерасының сояуышы; 14-тежеуіш камерасының жарғағыПедальге басу тоқтаған соң ол итергіш 1 және піспекпен3 бастапқы қалпына келеді. Осымен бірге бір мезетте тартпа серіппесінің 10 әсерінен тежеуіш қалыптары 9 барабаннан 9 кетеді, жұмыс цилиндірінің піспектері 7 жақындасып, құбыр желісі бойымен сұйықтықты кіргізу клапан 4 арқылы басты тежеуіш цилиндрге айдайды. Бұл ретте дөңгелек тежеліп, еркін айналу мүмкіндігін алады.  Тежеуіш механизмдері Заманауи автомобильдерде жұмыс дөңгелек тежеуіші ретінде ең кең таратылған ішкі қалыптары орналасқан барабан түрлі қалып тежеуіштері болып табылады. Осымен бірге жеңіл автомобильдерде алдыңғы дөңгелектерде орнатылатын дискілі тежеуіштер қолданылады.Қалып тежеуіш механизмдері. Жүк автомобильдерінің көпшілігі барабан түрлі қалып тежеуіш механизмдері бар тежеуіш жүйелерімен жабдықталады.Мұндай дөңгелек тежеуіші (17.2 сурет) дөңгелекпен бірге айна- латын тежеуіш барабаннан 3 және тежеуіш қалыптары орналасқан 5 және 8 жылжымайтын бөлігі - болат тіреуіш дисктен 17 тұрады. Дискіге ішкі қуысында нығыздағыш манжеттері және олардың ара- сындағы серіппесімен екі піспегі бар жұмыс цилиндрі 2 орнатылған. Піспектердің көмегіменқалыптардың ашылуы және оларды теже- уіш барабанның жұмыс бетіне қысуы жүреді. Тірек дискінің төмен бөлігінде қалыптардың бүрмелері кигізілген эксцентриктері 14 бар тіреуіш саусақтар 15 бекітілген. Орта бөлікте қалыптар ретте- гіш эксцентриктерге 14 сүйенеді және бүйірлік ығысудан П-түрлі қапсырмамен 7 белгіленеді. Қалыптардың жоғарғы ұштары тартпа серіппесінің 4 көмегімен екі жағынан балшық түсуден қорғайтын резеңке қалпақшалар 1 орнатылған жұмыс цилиндрінің 2 піспек ұштарының саңылауларына тығыз кіреді. Екі қалыптың сыртқы беттеріне ұзындығымен ажыратылатын үйкелістік жапсырмаларды жапсырады. Артқы тежеуіш қалыбының 5 жапсырмасы 6 алдыңғы тежеуіш қалыбының 8 жапсымасынан қысқа болады.Тежеуіш механизмдерінің екі реттегіші болады – жарты- лай және толық. Жартылай (ағымдағы) реттегіш пайдалану барысында қалып пен барабан арасындағы қалыпты саңылауды қалпына келтіру үшін жасалады. Бұл ретте қалыптар арасындағы саңылауды қажетті қалыпта серіппе 11 және шайбасы 1 бар бұранда 9 көмегімен орнатылатын эксцентриктер 12 реттейді.Толық реттегіш қалыптарды ауыстырған соң немесе жапсыр- маларды жасаған соң жасалады. Бұл ретте алдымен әрбір қалыпты барабанға қатысты       Барабан түрлі дөңгелек қалып тежеуіш механизмі:а — құрылғы; б —механизмде әрекет ететін күштер; 1 — қалпақшалар; 2 — жұ- мыс цилиндрі; 3 - тежеуіш барабан; 4 — тартпа серіппесі; 5, 8 — тежеуіш қалыпта- ры; 6 — артқы қалыптың жапсырмасы; 7 — қапсырма; 9 — бұранда; 10 — шайба; 11 —эксцентрик серіппесі; 12 — реттегіш эксцентрик; 13 — тіреуіш сусағының экс-¬центрик тілімі; 14 — тіреуіш сусақтардың эксцентриктері; 15 — тіреуіш сусақтар; 16 — сомын; 17 — тіреуіш диск; Р1 —барабанға тежеуіш қалыптарын қысу күші; Ртр — тежеуіш барабаны және қалыптар арасындағы үйкеліс күші; Р2 — ажырату құрылғысымен жасалатын реакция; R — Ртр және Р2 тең әсерлі күштері. Белгіленген қалыпта бұрандамен 16 тілім 13 арқылы орнатылатын, 14 көмегімен орталықтандырады, ал сосын саңылауды эксцентриктермен 12 түзейді.Тежеуіш механизмдердің жұмысқа жоғары қабілеттігі болуы және автомобильдің тежелуін берілген тиімділікпен қамтамасызетуі қажет. Бұған ашылатын механизмнің құрылымы, сонымен бірге үйкелісті түйісу бөлшектерінің көлемдері айтарлықтай ықпал етеді. Сипатталған тежеуіш механизмінде әрекет ететін күштердің сызбасы 17.2, б суретте көрсетілген. автомобиль қалыбын тежеу барысында Р күші тежеуіш барабанға 3 қысылады, нәтижесінде ба- рабан және қалыптар арасында тежеуіш барабанының диаметрінетең иығықта күш жұбын құрайтын Рүйкеліс күші пайда болады.және Ркүштері (ашылу құрылғысымен жасалатын реакция),жұптасып, айналудың осы бағытында (нұсқармен көрсетілген) барабаннан артқы қалыпты сығуға және оған алдыңғы қалыпты қысуға тырысатын R тең әрекет ететін күшті береді, нәтижесінде алдыңғы қалыпта үйкелу уақыты айтарлықтай артады. Сондықтан алдыңғы қалыпты артқыға қарағанда ұзын етіп жасайды, ол жапсырмаларға үлесті жүктемелердің төмендеуіне, олардың бірқалыпты тозуына және тежелу тиімділігінің артуына ықпал етеді.Дөңгелекте пайдалана алатын барынша көп тежелу күші оның жолмен тіркесу күшімен шектеледі.Автомобильге әрекет ететін жалпы тежелу күші барлық дөңгелектердің жолмен тіркесу күшінің сомасы ретінде анықталады және әрбір дөңгелектің жолмен байланысының дағында ф тіркесу коэффициентіне байланысты болады. Ф коэффициентінің шамасы жол жабынының түрі мен жағдайына, шинаның тозу деңгейіне, автомобиль қозғалысының жылдамдығына және басқа факторларға байланысты болады. Тежеуіштердің әрекет ету тиімділігі туралы тежеуіш педаліне басқаннан бастап асфальт-бетонды жабыны бар құрғақ жолдың көлденең аймақ бойымен қозғалыс барысындағы оның толық тоқтағанына дейінгі автомобильдің тежеуіш жолы бойынша айтады.Дискілі тежеуіштер. Көптеген жеңіл автомобильдердің алдыңғы дөңгелектерінде (ВАЗ, ГАЗ, «Москвич» және басқалар) барабандыға қарағанда тиімді тежелуді қамтамасыз ететін дискілі тежеуіштер орнатылады. ететін дискілі тежеуіштерді қолдану автомобильдің пайдалану қасиеттерін жақсартады, себебі бұл жағдайда тежелу барысында алдыңғы белағашының әрбір дөңгелегіне келетін оның ауырлық күші толық пайдаланады. Осымен бірге дискілі тежеуіштерде барабан тежеуіштерге қарағанда бірдей тежеу уақыты барысында айтарлықтай аз салмағы болады, ол автомобильдің жалпы салмағын төмендетуге немесе тасымалданатын жүктің салмағын арттыруға мүмкіндік береді.Құрылымы 17.3. суретте көрсетілген дискілі тежеуіштерде тежеу дөңгелек күпшесінде бекітілген шойын тежеу дискісі 1 (17.3, а сурет) арасында пайда болатын және оған екі жағынан суппорт 4 ұясында бекітілген тежеуіш қалыптарымен 3 қысылатын үйкеліс күшінің көмегімен жасалады.Дискінің үйкелетін бетін және қалптарды техникалық зақымдаудан және ішкі жағынан ластанудан қорғау үшін тежеуіш    Дискілі тежеуіш механизм:а — жалпы түрі; б — көлденең қимасы; 1 — тежеуіш диск; 2 — қаптама; 3 — тежеуіш қалыптар; 4 — суппорт; 5 — түтік; 6 — ауаны шығаруға арналған клапан; 7жұмыс цилиндрі; 8 — піспектер; 9 — піспектің серіппелі нығыздауыш сақинасы; 10 — резеңке манжет; 11 — үйкелістік жапсырма болат таңбаланған қаптамамен, ал сыртқы жағынан – дөңгелек дискімен жабық.Суппорт ұяшығында (17.3, б сурет) бір-біріне қарама-қар- сы жатқан екі жұмыс цилиндрі 7 орналасқан. Әрбір цилиндрде цилиндрдің сақиналы қырналуында орналасқан серіппелі резеңке сақинамен нығыздалған піспек 8 орналасқан. тежелу барысында нығыздауыш сақиналардың 9 серпімділігі арқасында піспек бастапқы қалпына келеді. Әрбір цилиндрдің ішкі қуысы шаң мен балшықтың түсуінен резеңке манжетпен 10 қорғалған. Бір дөңгелек тежеуішінің екі жұмыс цилиндрі өзара түтікпен 5 біріктірілген, нәтижесінде қысым ішкі цилиндрден сыртқыға беріледі. Тежеуіш жетектен ауаны шығару үшін әрбір цилиндрдің қаңқасында клапан 6 орнатылған.Піспектер тікелей оларды бағыттау үшін қызмет ететін арнайы саусақтарда орнатылған қалыптарға 3 тіреледі. Қалыптарға қалыңдығы 11 мм болатын үйкелісті жапсырмаларды 11 жапсырады. Тежелу барысында сұйықтық басты тежеуіш цилиндрінен қысыммен жұмыс цилиндрлеріне 7 беріледі, нәтижесіндепіспектер нығыздауыш сақиналардың 9 қарсылығын жеңе отырып, цилиндрден шығады және қалыптар 3 арқылы үйкелісті жапсырмаларды 11 оның айналуына кедергі келітре отырып, тежеуіш дискісіне 1 қысады. Тежелу барысында жұмыс цилиндрлеріндегі қысым төмендейді және піспектер нығыздауыш сақиналардың 9әрекет етуінен олардан 0,10... 0,15 мм алыстай отырып, қалыптарды босатады. Көрсетілген саңылау жапсырмалардың шекті тозуына дейін автоматты түрде қуатталады, бұл ретте олардың қалыңдығы 1,5 мм аспайды. Тежелу барысында жапсырмалардың тозу шамасына қарай тек жұмыс цилиндрінің піспегінің жүрісі артады, ол олардың тозуының орнын толтырады.Тежелу барысында қалыптар резеңке сақиналардың 9 нығыздығы және 0,15 мм аспауға тиісті тежеуіш дискісінің белағаштық соғуы болуының нәтижесінде бұрынғыдай дискіден 0,10.0,15 мм алшақтайды.  Механикалық және гидравликалық тежеуіш жетектер Тежеуіш жетек деп жүргізушімен педальде немесе иінтіректе жасалатын күшті беруді тежеуіш механизмге немесе тежеуіш механизмді әрекет етуге алып келетін басқа энергия көзімен басқару үшін тағайындалған құрылғылардың жиынтығын айтамыз.Тежеуіш жетек тежеуіш механизмдер арасындағы берілген реттеуді жүргізушінің педальге немесе иінтірекке, барлық тежеуіш механизмдердің бір мезетте жұмыс істеп, әрбір дөңгелекте толық тежеуіш күшінің жедел түрде жасауы, әсер етудің барынша аз күш жұмсалуы барысында қамтамасыз етуі тиіс. Осымен бірге ол пайдалануда сенімді болып және құрылымы күрделі емес және жоғары ПӘК болуы тиіс.Тежеуіш жетектер механикалық, гидравликалық, пневматикалық, электр,соныменбіргеқұрастырылғанболады(пневмогидравликалық, пневмоэлектрлік).Механикалық жетек күші басқару иінтректерінен тежеуіш механизмге берілетін иінтректердің, арқан және күштердің жиынтығын білдіреді.ВАЗ-2105 автомобилінің тұрақ тежеуіш жүйесінің механикалық жетегі өзіне жетектің келесі бөлшектерін қамтиды: ілгіштің түймесі 1 және тісті секторы 4 бар қол тетігі 2 (17.4, а сурет), тартпа серіппесі 9 бар алдыңғы арқанның 6 тетігі, қапсырманы 8 және артқы арқан- ды 10 бағыттайтын аунақша 7, ал артқы дөңгелектердің тежеуіш механизмі қосымша артқы қалыпта 14 бекітілген ажырату тетігіне 13 орнатылған және ұштары екі тежеуіш қалыптарға 14 тірелетін кергіш тақтайшалар 12.Тұрақ жүйесінің жетегінің тетігін 7 жоғары ауыстыру барысында тетік 5 және алдыңғы арқан арқылы күш бағыттаушы аунақша7 арқылы ұштары оң және сол тежеуіш механизмдерінің артқы қалыптарының ажырату тетіктеріне бекітілген артқы арқан 10 жабылған бағыттаушы қапсырмаға 8 беріледі. Өз белағашымен айнала отырып, тетік 13 қалыптарды 14 ажырата отырып, оларды     Авто¬мобильдердің тұрақ тежеуіш жүйелерінің механикалық жетектері:а — ВАЗ-2105; б — ВАЗ-2109және -2110; 1 – ілмек түймесі; 2 — тетік; 3 — іл- мек; 4 — тісті сектор; 5 — алдыңғы арқан тетігі; 6 — алдыңғы арқан; 7 — аунақша; 8 — бағыттаушы қапсырма; 9 — тартпа серіппесі; 10 — артқы арқан; 11 — тарт- палы серіппелер; 12 — кергіш тақтайша; 13 — ажырату тетігі; 14 — артқы қалып; 15 — тежеуіш барабан; 16 — артқы арқан серіппесі; 17 — қорғаушы қаптама; 18 — тіреуіш; 19 — реттеуші тартпа; 20 — теңестіруші; 21 — сомын; 22 — қарсысомын тежеуіш барабандарға 15 қысып, дөңгелектердің тежелуін қамтамасыз ететін кергіш тақтайшаларын 12 ауыстырады.Тежеу барысында жетек тетігін 2 түймені 1 басып, «өзіне қарай» ауыстырады, бұл ретте тетіктің қалпын белгілейтін ілмек 3 іліністен тісті сектормен 3 бірге шығарылады. Тетікті 2 бастапқы қалпына келтіреді (шегіне жеткенше төмен қарай), бұл ретте тұрақ жүйесі толығымен тартпа 11 және созу 9 серіппелерінің әрекетімен тежеледі.ВАЗ-21213 автомобилінің тұрақ жүйесінің механикалық тежеуіш жетегі іс жүзінде қарастырылғаннан принципиалды айырмашылықтары жоқ.ВАЗ-2108, -2109 (17.4, б сурет) автомобильдерінің механикалық тұрақ тежеуіші тіреуіште 18 жинақта құрастырылатын және шанақ еденіне бекітілетін тісті сектормен ілесетін ілмек түймесі 1 бар қол тетігі 2, үстіне қорғаушы қаптама 17 орнатылған реттегіш тартпа 19 және екі жағынан екі арқан 10 бекітілетін теңестіруші 20 кіреді.Бұл арқандардың бос ұштары кергіш тақтайшалармен 12 өзара әрекеттесетін ажыратушы тетіктермен 13 біріктірілген.Тежелу барысында тетік 2 жоғары ауысады және тартпа 19 арқылы теңестіруші 20 және арқан 10 ажыратушы тетіктерге13 және тежеуіш механизмінің қалыптарына әрекет ете отырып автомобильдің тежелуін қамтамасыз ететін тақтайшаға 12 күш береді. Тежеу барысында жетек тетігі 2 шегіне дейін төмен түсіріледі, ал серіппе 16 арқанды бастапқы қалпына келтіреді, нәтижесінде дөңгелектердің тежелуі жасалады. Сомын 21 мен қарсысомынның22 көмегімен қол тетігінің жүрісінің шамасы және арқандардың10 тартылуы реттеледі. Көптеген жеңіл автомобильдерде тұрақ тежеуіш жүйесін қосудың ажыратқышы тұрақ тежеуішінің тетігі астымен 2 бекітілетін және тетіктегі арнайы тіреуішпен жүргізілетін бақылаушы шамы бар.Жүк автомобильдерінде (ГАЗ-3307, -3308, ЗИЛ-131Н, сонымен бірге ЗИЛ-431410 түрлендіру қатарында) механикалық жетегі бар және қолмен басқарылатын барабан түрлі орталық екіқалыпты тежеуіші орнатылған. Ол тікелей беріліс қорабы және таратқыш қорап артында орнатылған, кардан білігіне әрекет етеді және тұрақта автомобильді тежеу үшін және оны еңістерде (биік жерде және құламада) ұстап тұру үшін тағайындалған.Тұрақ тежеуіш жүйесінің механизмдерінің құрылымы мен жұмысын ГАЗ-3308 автомобилінің мысалында қарастырамыз. Теже- уіштің тірек дискісі 19 (17.5 сурет) бұрандамен беріліс қорабының артқы қабырғасында бекітілген. Дискіге ажырату 7 және реттегіш 4 механизмдерінің қаңқалары бекітіледі. Тежеуіш қалыптарының жоғарғы итергіштері 5 ажырату серіппесінің 8 каналында орнатылған екі шарға 6 сүйенеді. Реттегіш механизмнің білігімен 1 қалыптардың тежеуіш барабандарымен 14 өзара әрекеттесетін 17 және 20 төменгітіреуіштері 2 сүйенетін сухарь 3 біріктірілген.Тежелу барысында тетіктен 9 күш қарсысомыны13 бар аша 15 арқылы ажырату тетігінің 16 бұрылысын және ажырату серіппесінің ауысуын қамтамасыз ететін тартпаға 12 беріледі. Тетіктің 9 қалпы ілмекпен 11 тісті секторда 10 белгіленеді. Тежеу барысында ілмекті 11 тісті сектордан 10 ажыратады және тетікті 9 бастапқы қалпына келтіреді, бұл ретте созу серіппелері 18 және 21 қалыптарды тежеу қалпына қайтарады.Автомобильдің автопоезд құрамында жұмысы барысында оның тежеуіш жетегі құрастырылған тежеуіш кранмен өзара әрекеттеседі. Автомобиль-тарқыштың тежелуі барысында тұрақ тежеуішімен тіркеменің (жартылай тіркеменің) жұмыс тежеуіштері әрекет етеді. Тұрақ тежеуішін қозғалыс барысында тек апатты жағдайларда пайдалануға болады. Тұрақ тежеуішін әдеттегі жүріс барысында пайдалануға рұқсат етілмейді, себебі ол трансмиссиялы механизмдерін қатты жүктейді, ал ұзық тежелу барысында ол өзінің жұмысқы қабілеттігін жоғалтады.   ГАЗ-3308автомобилінің тұрақ тежеуіш жүйесі:1 —реттегіш механизм білігі; 2 — қалып тіреуіштері; 3 — сухарь; 4 — реттегіш механизмнің қаңқасы; 5 — тежеуіш қалыптарының итергіші; 6 — шарлар; 7 — ажы- рату құрылғысының қаңқасы; 8 — ажырату серіппесі; 9 — жетек тетігі; 10 — тісті сектор; 11 — ілмек; 12 — тартпа; 13 — қарсвсомын; 14 — тежеуіш барабан; 15 —аша; 16 — ажырату тетігі; 17, 20 — жапсырмалары бар қалыптар; 18, 21 — созу серіппелері; 19 — тежеуіштің тіреуші дискісі Тежеуіштердің механикалық жетектерінің тіреуіштерінің, топсаларының көп болуынан, арқанмен біріккен және үйкелме түйіндесулерінің жылу артық күш жұмсауынан үйкеліске айтарлықтай шығындары бар. Бұл шығындармен жетектің төмен ПӘК түсіндіріледі.Сондықтан соңғы жылдары трансмиссиялы тежеуіш механизмдерінен бас тарту тенденциясы байқалды, себебі үлкен биіктер мен құламаларда олар қажетті сенімділікті қамтамасыз етпейді, ал айқара топса берілісі бұзылған жағдайда тұрақ тежеуіш жүйесі бұзылады.Тежеуіштердің көпконтурлы жетектері бар үлкен салмақты автомобильдерде (ЗИЛ-4331, КамАЗ-5320, ер тартқыш МАЗ-64227 және -54322) тұрақ тежеуіш механизмдері үшін жеке тежеуіш механизмдері жоқ, ол үшін жұмыс тежеуіш жүйесінің дөңгелектердің тежеуіш механизмдерінің дербес жетегін пайдаланады.Гидравликалық жетек. Көптеген заманауи автомобильдердің гидравликалық немесе пневматикалық жұмыс тежеуіш жүйелері болады. Бұл жетектердің негізгі тағайындауларының бірі энергия ағынын бірнеше тәуелсіз контурларға бөлу болып табылады. Жетек контуры деп жетектің қалған бөлігін қатардан шығару барысында оның қалған жұмысқа қабілеттігі бөлігі аталады. Жетектің әрбір контурының жетек бұзылған жағдайда оның қалыпты жұмысын қалпына келтіруді қамтамасыз ететін арнайы реттегіш құрылғылары болады.Гидравликалық тежеуіш жетектер күштердің жеке тежеуіш механизмдері бойымен берілген таралуын іске асыруға мүмкіндік береді,шағынсерпімдідеформацияларыжәнежоғарыПӘКиеболады. Гидравликалық жетектердің кемшілігіне оның герметикалығы кез келген жерде бұзылуы барысында тежеуіш сұйықтығының тұтқырлығының артуы салдарынан бүкіл жүйенің істен шығарылу мүмкіндігін, сонымен бірге қоршаған ауаның төмен температурасы (-30 °С және төмен) барысында ПӘК төмендеуін жатқызуға болады. Гидравликалық жетек құрылымының қарапайымдылығымен және шағын салмағымен сипатталады. Бірақ онымен жасалатын тежеуіш күші үлкен салмақты автомобильдер үшін жеткіліксіз, сондықтан ол жеңіл автомобильдерде, сонымен бірге шағын және орта салмағы бар жүк автомобильдерінде (ГАЗ-3302 «ГАЗель», -3307, -3309, -3308«Садко» және басқалар) қолданылады.Жұмыс тежеуіш жүйесінің принципиалды сызбасы гидравликалық жетекпен бірге 17.6. суретте көрсетілген. Тежеуіш жүйесі өзіне педальмен 1 біріктірілген басты тежеуіш цилиндрін 4, дөңгелек жұмыс цилиндрлерін 6, кері клапаны 8 бар гидровакуумдық күшейткіш және тежеуіш механизмдері жетегінің ажыратқышын 5 қамтиды.Жетектіңбарлыққуыстарыполигликолді тежеуіш сұйықтығымен толтырылады («Томь», «Роса», «Нева» және басқалар). Бұл сұй- ықтықтардың әдетте сары түсі болады және өзара алмастырушы болып табылады.Тежелу барысында педальге 1 жұмсалған күш сояуыш арқылы 2 басты тежеуіш цилиндрі 4 арқылы піспекке 3 беріледі. Піспектің ауысуы барысында басты тежеуіш цилиндріндегі қысым 8,0...9,0 МПа көтеріледі. Піспекпен 3 шығарылған сұйықтық құбыр желілері бойынша жұмыс цилиндрлеріне 6 келіп түседі және, олардың піспектеріне әрекет ете отырып, тежеуіш қалыптарының және барабанның автомобильдің тежелу үрдісінде өзара әрекеттесуін қамтамасызетеді(17.2, бсуреттіқара). Тежеуішпедалін 1 (17.6 суретті   Гидравликалық жетегі бар жұмыс тежеуіш жүйесінің сызбасы:1 — педаль; 2 — сояуыш; 3 — піспек; 4 — басты тежеуіш цилиндрі; 5 — жетек- тің ажыратқышы; 6 — дөңгелек жұмыс цилиндрлары; 7 — гидровакуумды күшей- ткіш; 8 — кері клапан қара) жібергенде тежеуіш механизмдерінің тежелуі жасалады, бұл ретте құбыр желілеріндегі қысым жылдам төмендейді, бірақ артық болып қалады (0,05.0,1 МПа), ол ауаның тежеуіш жүйеге келіп түсу мүмкіндігін болдырмайды.Гидровакуумдыкүшейткіш 7 жәнекеріклапан 8 тежелубарысында педальге берілетін күш жұмсауды төмендету үшін қызмет етеді. күшейткіштің әрекеті оның кіргізу газ құбырында қозғалтқыштың жұмысы барысында түзілетін сейілтуді пайдалануға негізделген. Бұл тежеуіш жетекте тежеуіш механизмдерін басқаруды оңайлата отырып,қосымша қысымды жасайды.Жетектіңажыратқышы5ортақпедальденіскеқосылатыналдыңғы және артқы дөңгелектерінің жұмыс тежеуіш механизмдерінің гидравликалық жетегі бөлек болатын автомобильдерде болады. Ажыратқыш зақымдалған учаскені автоматты түрде сужетектің контурларының бірін ажырату үшін қызмет етеді (біреулікті бұзылуы).Басты тежеуіш цилиндр (17.7 сурет) педальге берілетін меха- никалық күштің лсұйықтық қысымына айналдыру үшін қызмет етеді. Цилиндр бүтін ретінде сұйықтыққоймасымен 11 тежеуіш сұйықтығы үшін төгіледі. Қақпақтағы 10 құю тесігі тежеуіш сұйықтығы тығын тесігінен төгілуін болдырмайтын шағылдырғыш және тор орнатылған тығынмен 9 бекітіледі. Цилиндр ішінде нығыздауыш манжеттері 3 және 5 бар піспек 14 орнатылған. Піспек басында Г қуысы жағынан тілімді клапанмен 4 жабылған саңылаубар. Піспек серіппемен 13 цилиндрде тоқтатқыш сақинамен 1 бекітілген тіреуіш шайбаға 2 қысылады.Серіппе екінші ұшымен ерге кіргізу клапанын 7 және онда серіппенің әрекеті ықпалындағы орналасқан шығару клапанын 8 қысады. Піспектің 16 итергіші тартпаға 18 бұралады және қарсы- сомынмен тоқтатылады. Тартпа саусақтың көмегімен педальмен 19 біріктіріледі. Цилиндр қуысы шаң және балшықтан қорғау қап- тамасымен 15 жабылады. Сұйықтық қоймасында 11: ағызу Б және өтемдік В екі тесік бар. Б тесігі сұйықтық қоймасының цилиндрдің А қуысымен хабарласу үшін тағайындалған, ал В тесігі - сұйықтық қоймасының цилиндрдің Г қуысымен тек піспектің бастапқы қалпында хабарласу үшін тағайындалған.Педальге 19 басу барысында итергіш 16 - 1,5...2,5 мм жүріп (ер- кін жүріс), манжет 5 өзінің жиегімен өтемдік В тесігін жапқан соң піспекті ауыстырады; цилиндрды қысым жасалады және тежеуіш  Бірконтурлы сужетектің басты тежеуіш цилиндрі:а — құрылғы; б — піспектің артқы бөлігін нығыздау; в — піспек; г — клапан; 1 — тоқтатқыш сақина; 2 — тіреуіш шайбасы; 3, 5 — нығыздауыш манжеттер; 4 — тілікті клапан; 6 — кіргізу клапанының серіппесі; 7 — кіргізу клапаны; 8 — шығару клапаны; 9 — тығын; 10 — қақпақ; 11 — сұйыққойма; 12 — жалғастық; 13 — піспек серіппесі; 14 — піспек; 15 — қорғаушы қаптама; 16 — итергіш; 17 — қарсысомын; 18 — тартпа; 19 — педаль; 20 — созу серіппесі; А, Г —цилиндрдің жұмыс қуыста- ры; Б, В — ағызу және өтемдік тесіктерісұйықтығы шығару клапаны 8 және жалғастық 12 арқылы құбыр желілері бойымен тежеуіш механизмдердің жұмыс цилиндрлеріне келіп түседі.Педальге басу аяқталған соң ол бастапқы қалпына серіппемен20 келеді. Сол уақытта тежеуіш механизмдерінің қалыптары өз серіппелерімен тартылады, және сұйықтық жұмыс цилиндрлерінен кіргізу клапаны 7 арқылы бастыға келіп түседі. Педальді жылдам жібергенде магистральден келіп түсетін сұйықтық піспекпен босатылатын Г қуысын толтырып үлгермейді. Бұл жағдайда Г қуысы піспек басындағы тесік арқылы А қуысынан ағып өтетін сұйықтықпен толтырылады, бұл ретте нығыздауыш манжеттердің резеңке жиектері сығылады. Әрі қарай магистральден келіп түсетін сұйықтық сұйықтық қоймасына өтемдік В тесігі арқылы ағып келеді. Тежеуіш педалі толық жіберілген жағдайда басты цилиндрдің піспегі тіреуіш шайбаға 2 жетеді. Бұл ретте итергіш және піспек арасындағы саңылау 1,5 . 2,5 мм болуы тиіс, ол 8.14 мм еркін жүрісіне сәкес келеді. Саңылауды реттеуді тартпа 18 ұзындығын оны итергішке 16 бұрау немесе бұрып шығару жолымен өзгертуарқылы іске асырады.Мұндай құрылымдық сызба бойынша ГАЗ-52-04 автомобильдерінің тежеуіш сужетегінің басты тежеуіш цилиндры және олардың 1987 ж. дейінгі шығарылым түрлендірулері жасалған болатын. Қазіргі уақытта мұндай түрдегі түрлендірілген басты те- жеуіш цилиндр ГАЗ-53-12 автомобильдерінде орнатылады. Теже- уіштерді айыру сызбасы бойынша (17.6 суретті қара) ГАЗ отбасы жеңіл автомобильдерінің бірқатар үлгілерінің жетектері жасалған болатын.1980-ші жылдардан бастап айырғыштардан олардың жеткіліксіз тиімділігінен бас тарту тенденциясы байқалды. Сондықтан зама- науи кезеңде тежеуіш жүйелерінің сенімділігін арттыру үшін іс жүзінде барлық жеңіл автомобильдерде тежеуіш механизмдерінің екіконтурлы жетегін қолданады. Бұл ретте басты тежеуіш цилиндрлердің ішінде орнатылған піспектері мен нәрлендіретін сұйықтық қоймалары (бөшке) бар екі тәуелсіз қуыстары болады. Бұл автомобильдердің жұмыс тежеуіш жүйелерінің сужетектері – ортақ педальден артқы және алдыңғы дөңгелектерге әрекет ететін жеке әрекет ететіндей бөлек болады.Жүк автомобильдерінде бір- екіконтурлы, сондай-ақ көпконтурлы тәуелсіз жетектері болады; соңғылары жұмыс тежеуіш механизмдерінің жұмысын артқы және алдыңғы дөңгелектерден, тұраө және қосалқы тежеуіш механизмдерінен бөлек қамтамасыз етеді.тежеуіш жүйелеріне қойылатын талаптарға сәйкес тежеуіш жүйесінің жұмысшы жетегінің конуры екі контурдан кем болмауы тиіс, жетектің әрбір контуры басқа контурдың істен шыққанда тежелу тиімділігін жарамды жұмыс тежеуіш жүйесі барысында тежелу тиімділігі 35 % кем болмайтындай қамтамасыз етуі тиіс.17.4. Тежеуіштердің екіконтурлы гидрожетектері Екіконтурлы жетегі бар ГАЗ-3102, -31029, -3110 «Волга» авто- мобилдерінің және ПАЗ-3205 автобусының тежеуіш жүйесі (17.8, а сурет) алдыңғы дискілік тежеуіштерден 1, барабан түріндегі қа- лыпты артқы тежеуіштерден 7, жолақтары белгі беру құрылғысымен жалғанған 2, бақылаушы лампасы бар 3, гидровакуумды күшейткіші 5 және жартыосьтың сыртқы бекіткіші 8 арқылы артқы тежеуіштер контурына қосылған қысым реттегіші 6 бар, қосарланған (тандемдік) бас тормоздық цилиндрден 4 тұрады. ГАЗ-3307 (17.8, б сурет) ав- томобилінің істейтін тежеуіштік жүйесінің гидрожетегінің сызбасы көрсетілген түйіндерден басқа (17.8, а суретті қараңыз) кері кла- пан 12 арқылы жібергіш газөткізгіші 13 арқылы жалғанған алдыңғы 11 және артқы 10 гидровакуумдық күшейткіштерден, гидрокүшейт- кіштермен құбырөткізгіш арқылы жалғанған қозғалтқыштың тоқтап қалуы кезінде оларды автоматты түрде ажырататын әуе сүзгісі және қосарланған гидроцилиндрдің 4 толтырылған май багынан тұрады. Жүйе басқышпен 14 іске қосылады. Контурлардың бірі зақымдалған жағдайда тежеуіштің сұйықтығы одан ағып кетеді. Басқа түзетуші контур бұл кезде автомобильдің тоқтауын қамтамасыз етеді.Заманауи екіконтурлы жүйелер тежеудің талап етілген тиімділі- гін қамтамасыз етіп қана қоймай, сондай-ақ автомобильдің қозға- лысын және оның басқарылуының жеңілдігін сақтауды қамтамасыз етуі тиіс. Көптеген отандық автомобильдер мен автобустар осындай екіконтурлы жетектен тұрады. Мысал ретінде істейтін тежегіштік жүйесінің контурларының тәуелсіз жұмысын гидрожетегі қамта- масыз ететін ВАЗ-2108, -2109, -2106, ГАЗ-3102, -3110 «Волга» және-3307 автомобильдерін қарастырамыз.ВАЗ-2108, -2109 автомобильдерінде контурлардың диагональды орналасуы қолданылады, сондай-ақ бір контуры сол жақ алдыңғы және оң жақ артқы, ал екіншісі – оң жақ алдыңғы және сол жақ артқы тежеуіштік механизмдердің жұмысын қамтамасыз етеді.ГАЗ-3102, -3110 «Волга» автомобильдерінде бір контур кіші ци- линдрлердің көмегімен барлық дөңгелектерге әсер етеді, ал екіншісіосы мақсатта үлкен дөңгелектік цилиндрлермен жабдықталған дискілік тежеуіштік механизмдеріне әсер етеді.ГАЗ-3307 және ВАЗ-2106 автомобильдерінде бір контур алдыңғы дөңгелектердің тежеуіштік механизмдерін, ал екіншісі - артқысы басқарады. Конструктивті тежеуіштердің екіконтурлы жетектерінің соңғы екі сызбасы барынша қарапайым болып есептеледі, бірақ со- нымен бірге алдыңғы тежеуіштердің контурларының істен шығуы кезінде тежеуіштің тиімділігі мәнді түрде төмендейді. Диагональды сызба кезінде тежеудің тиімділігі сақталады, бірақ контурларының бірінің істен шығуы кезінде, әсіресе бұрылыстарда тежеу кезінде автомобильдің тұрақтылығы төмендейді. Бұл ерекшелік басқаратын дөңгелектердің жүруінің теріс иіндерін енгізу арқылы ескерілген.         Автомобилді екі тізбекті тежегіш жүйенің гидравликалық жетегі схемасы:а — ГАЗ-3102 «Волга»; б — ГАЗ-3307; 1 — дискілік алдыңғы тежеуіштер; 2белгі беру құрылғысы; 3 — бақылау лампасы; 4 — бас тежеуіштік цилиндр; 5, 10, 11 — гидровакуумдық күшейткіштер; 6 — қысым реттегіші; 7 — қалыпты те- жеуіштер; 8 — жартыосьтердің қаптамасы; 9 — күшейткіштердің әуе сүзгілері; 12кері клапан; 13 — енгізуші газөткізгіші; 14 — басқыш; 15 — май багыЕкіконтурлы тежеуіштік жүйенің жұмысындағы маңызды буын қосарланған бас тежеуіштік цилиндрдің және гидровакуумдық кү- шейткіштің құрылымы болып есептеледі. ВАЗ жеңіл автомобиль- дерінің қосарланған бас тежеуіштік цилиндрлері құрылғылары және жұмыс істеу принциптері бойынша аса айырмашылықтары жоқ. Қа- рапайым мысал қоректендіргіш бак 2 жиынында вакуумдық күшей- ткішке бұрамасұқпалар арқылы өзінің корпусымен 12 бекітілетін ВАЗ-2109, -2110 (рис. 17.9, а) автомобильдерінің бас тежеуіштік ци- линдрі болып есептеледі. Бак резеңке жалғаушы тығындар 3 көме- гімен бас цилиндрге орнатылған және бас цилиндрдің жұмыстық жолақтарымен жалғаушы тығындар және штуцерлер арқылы екі жұ- мыс жолақтарына қалқанмен бөлінген.Бактың корпусы метки «mіn» және «max» белгілерімен мөрлен- ген және қоректендіруші бакта сұйықтық деңгейі бақыланатын жар- тылаймөлдір пластмассадан жасалған. Құятын аузының ортасымен бағыттаушы цилиндр орналастырылған. Цилиндрдің жоғарғы бөлі- гінде бағыттаушы цилиндрдің бөлігі бактың екі жұмыс жасуашы бөлігімен хабарланатын екі ойық бар. Бұл бактың бір бөлігінде сұй- ықтың ағуы кезінде тежеуіштердің істеп тұрған контурының қалып- ты жұмысы үшін басқа бөлігінде сұйықтың қажетті деңгейін сақта- уға мүмкіндік береді.Бактың аузы бактағы сұйықтың апаттық деңгейінің бергіші 1 корпусы арқылы бекітілетін бұрандалы қақпақпен жабылады. Бер- гіш контактларының қуысы бетінен қосымша қорғаушы пластмасс қақпақпен жабылады. Сұйық деңгейінің төмендеуі кезінде бергіштің контактылары жанатын және тежеуіштік сұйықты толтыру қажеттігі туралы белгі беретін бақылаушы лампа тізбегін қосады.Цилиндр корпусының ішінде тізбекті түрде екі піспек орнатылған. Итергіштің піспекі 13 жұмыстық тежеуіштік жүйенің бір диагональ- дық контурында, ал балқымалы піспек 4 – басқа контурда қысым тудырады. Цилиндрдені піспек 13 сәйкесінше төменгі және жоғарғы қысымның екі резеңке шеңберлері арқылы 14 және 10 тығыздала- ды. Жоғары қысымның тығыздаушы шеңбері 10 серіппемен 9 керме тығынның сыртына қысылады. Серіппенің екінші жағы тәрелкеге 8 тіреледі, ал екінші жағынан бұл тәрелкеге қайтарғыш серіппе 7 тіре- леді. Цилиндрдегі піспек жүрісі аяғы паз піспекіне кіретін бұранда- лы тығынмен 5 шектеледі.Бас цилиндрдің алдыңғы бөлігінде орнатылған құбылмалы пі- спек 4 дәл осындай құрылғы мен тығыздалудан тұрады, сондай-ақ піспектің артқы бөлігі шайба 6 арқылы серіппемен піспек сыртына сығылатын жоғары қысымдағы өзінің шеңберімен тығыздалады.Тежеуіштің басқышы басылмағанда жүйе тежелмеген, сондай-ақ 13 және 4 піспектер қайтарма серіппелер 7 әсерінен соңғы күй- ге дейін сығылған және керме бұрандаларға 5 тіреледі. Сондай-ақ керме тығындар 11 бұрамаларға 5 тіреле отырып, тығыздаушы шең- берлерді 10 піспектердің бүйірлік жырашықтарынан алып кетеді.         сурет. Автомобильдердің қосарланған газдық тежеуіштің цилиндрлері:а — ВАЗ-2109, -2110 бактар жиынымен; б — ГАЗ-3307, -3309 және -3308 «Сад- ко»; 1 — сұйықтың апаттық деңгейінің бергіші; 2 — бак; 3 — жалғаушы тығын; 4«оң жақ алдыңғы — сол жақ артқы тежеуіштік механизмдердің» жетектерінің піспекі; 5 — тоқтатқыш бұрама; 6 — шайба; 7 — қайтарғыш серіппе; 8 — Серіп- пенің тәрелкесі; 9 — жоғары қысымдағы тығыздаушы шеңбердің серіппесі; 10, 14жоғарғы және төменгі қысымдағы тығыздаушы шеңберлер; 11 — керме тығын; 12 — бас цилиндрдің корпусы; 13 — — «сол жақ алдыңғы — оң жақ артқы теже- уіштік механизмдердің» жетектерінің піспекі; 15, 20 — алғашқы және екіншілік пі- спектер; 16 — басының тығыздаушы шеңберлері; 17 — піспектің аузы; 18 — піспек- тің жалғаушы стержені; 19 — піспектің кері серіппесі; 21, 28 — қосарланған бас цилиндрдің корпустары; 22 —артық қысымның клапаны; 23 — клапан серіппесі; 24тіреуіш; 25 — аузының серіппесі; 26, 27 — тығыздаушы шеңберлер сәйкесінше корпустың және піспектің; 29 — манжеттер; 30 — тіркеуші болт; 31 — итергіш; А, Б — қосарланған цилиндрдің жұмыстық қуыстары; В — артық қысым клапанының дискісінің тесігі; Д — өтеуші саңылауларОсының әсерінен бас цилиндрдің жұмыстық қуыстары бакпен ха- барланатын өтем саңылаулары Д түзеледі.Күштің әсерінен тежеуіштің басқышына басу кезінде тежеу үрдісі орындалады, бұл жағдайда вакуумдық күшейткіштің сояуышы пі- спекті 13 араластырады. Керме тығын 11 тоқтатқыш бұрамадан алы- нып, тығыздаушы шеңбер 10 жырашықтың бүйіріне серіппе арқылы қысылады. Өтеуші саңылау жабылады, және бас цилиндр мен бак- тың қуыстарының бөлектенуі орын алады.Піспектің 13 әрі қарайғы орын ауыстыруы «сол жақ алдыңғы — оң жақ артқы тежеуіштік ме- ханизмдері» жетектерінің жұмыстық қуыстарында дөңгелектердің тежеуіштік механизмдерінің дөңгелек цилиндрлеріне құбырөткіз- гіштер және шлангалар арқылы берілетін сұйық қысымын туғыза- ды. Басқышқа басудың осы күші араласу арқылы «оң жақ алдыңғы— сол жақ артқы тежеуіштік механизмдері» жетектерінде қысым туғызатын құбылмалы піспекке беріледі.Піспектердің араласуы мөлшерінде тежеуіш цилиндрлердің жұ- мыстық қуыстарында қысым артады. Бұл цилиндр қабырғаларына және жырық бүйірлеріне күштірек жанасатын жоғары қысымдағы шеңберлердің 10 үйкелуіне әкеледі, бұл бас цилиндр қуыстарында піспектердің мықты герметикалығына және шеңберлі тежеуіштік қуыстарда қысымның жоғарылауына әкеледі. Тежеуіштердің гидрав- ликалық жетектерінің жүйесіндегі қысым көбіне басқышта құрыла- тын күшке байланысты және мәнді шамаға жетуі мүмкін: мысалы, басқышқа 200...250 Н күш түсіру кезінде тежеуіштік сұйықтың қы- сымы 4,0.4,5 МПа. жетуі мүмкін.ГАЗ-3307, -3309 және -3308 «Садко» және басқа автомобиль- дердің қосарланған бас тежеуіштік цилиндрлері (17.9, б сурет) ішкі қустарында болттармен 30 тіркелетін алғашқы 15 және екінші 20 пі- спектердің екі корпустан 21 және 28 тұрады. Піспектерде жалғаушы стерженьдер 18 көмегімен ВАЗ-2109 (см. 17.9, а-сурет) мысалын- дағы қайта өткізу құрылғыларында қарастырылғандай бастары 17 орнатылған. Әрбір бас резеңке тығыздаушы шеңберді 16 және ман- жетті 29, піспектің 27 және корпустың 26 тығыздаушы шеңберлерін, бастың серіппесін 25 және піспектің кері серіппесін 19 құрайды. Бұл бөліктер тежеуіштердің гидрожетегінің жұмысы кезінде жұмыстық цилиндрлер қуыстарымен бастарының герметикалық жалғануын қамтамасыз етеді.А және Б қуыстарының тежеуіштік механизмдерінің тежелуі күй- інде қосарланған цилиндрдің екі қуысында да бас 17 мен піспектер 15 (17.9, б-суретті қараңыз) арасында саңылау болуының әсерінен бакпен 15 (17.8, б-суретті қараңыз) хабарланады. Піспектердің 20 және 15 тежелуі кезінде тығыздаушыны араластыру жолымен ар- тық қысым клапандары 22 арқылы сәйкесінше алдыңғы және артқы жұмыстық контурлардың жетектерінде сұйықтың қажетті қысы- мын түзеді. Бұл жағдайда піспектер 15 және 20 серіппелер 25 және бастардың тығыздаушы шеңберлері 16 есебінен бастарға герметика-лық түрде қысылады, соның әсерінен А және Б қуыстары тежеуіштік цилиндрдің қоректендіруші багы арқылы жалпыланады.Тежелу үрдісі кезінде итергіш 31 піспектен 15 алынғаннан кейін, сұйықтың қысымымен екі піспек де бастапқы қалпына келеді. Сон- дай-ақ сұйықтық серіппенің 23 кедергісін жеңе отырып клапанды 22 аады және цилиндр қуысына қайтады. Сұйықтың қысымы барынша төмендегеннен кейін серіппе 23 клапанды 22 шеттері В тесігін жа- батын және жетектерде аз мөлшердегі артық қысым сақталатын кор- пусқа қысады. Артық қысым клапаны серіппесі бар 23 резеңке кор- пустан және алты В саңылауы бар металл дискден тұрады. Тежелу кезінде сұйықтық В саңылауы арқылы өтіп қысыммен резеңке кор- пустың шеттерін иеді және тежеуіштік механизмдердің жетектеріне келіп түседі. Артқы дөңгелектердің жетектерінің контуралырының істен шығуы кезінде алғашқы піспек 15 жалғаушы стержень18 және тіреу арқылы алдыңғы дөңгелектердің жетектерінің контурына сұй- ықтық беретін екінші піспекті қозғалтады. Алдыңғы дөңгелектердің жетегінің істен шығуы кезінде екінші піспек 20 тіреуі 24 бар жалға- ушы стерженьге жанасқанға дейін бос айналып тұрады; сондай-ақ артқы дөңгелектердің тежеуіштік жетегінің жұмысы қысымның бұзылуынсыз жүзеге асады. Гидрожетектің дұрыс жұмыс жасауы кезінде екі жұмыстық қуыстардағы қысым піспектің 20 араласуы пі- спектердің қозғалмалы бастары болуын жою орын алатын, қысым- ның төмендеуі әсерінен орын алады. Тежегіштердің гидравликалық жетектерінің күшейткіштері Күшейткіштер сыртқы көз ретінде сығылған ауаның (пневмокү- шейткіштер) немесе қозғалтқыштың енгізгіш құбырөткізгішінде бөліну (вакуумдық күшейткіштер) энергиясын қолданады. Олар тежеуіштерді басқаруды барынша жеңілдендіреді, олардың жұмыс істемей қалуы кезінде автомобильдің тежелуіне кедергі болмайды. Вакуумнды күшейткіштер өздерінің тиімділігі, жұмыс істеу қабілет- тілігі және конструкциясының қарапайымдылығына байланысты отандық жеңіл автокөліктер ішінде кең таралған. Қарапайым мысал ВАЗ-21213 және -2105 автомобильдеріне арналған күшейткіштер. Ол мотор бөлігінде орналасқан және басқыштың бекітгішіне артқы фланеці арқылы бекітіледі. Күшейткіштің корпусы 5 (17.10 сурет) мен оның қақпағы 5 арасында саңылаудың ішкі белбеуі клапанның корпусының 3 дөңгелек жанамасына кіретін резеңке жарғақ 4 қы- сылған . Жарғақ клапанның корпусымен бірге вакуумдық күшейт- кіштің қуысын екі камераға бөледі: вакуумдық А және атмосфера- лық В. А камерасы ұшы және шланг арқылы кері клапан 1 көмегімен жанатын қоспаның вакуумдық камераға түсуін болдырмайтын және А қуысы мен қозғалтқыштың енгізгіш құбырөткізгішінің арасын-   сурет. ВАЗ-21213 және -2105 автомобильдерінің тежеуіштік жетегінің вакуумдық күшейткіші:1 — кері клапан; 2 — қайтарғыш серіппе; 3 — клапан корпусы; 4 — жарғақ; 5 — күшейткіш корпусы; 6 — қақпақ; 7 — сояуыш буфері; 8 — піспектің тіреу пластинасы; 9 — піспек; 10 — күшейткіштің резеңке клапаны; 11, 12 — күшейт- кіш клапанының серіппелері; 13 — ауаны тазалау сүзгісі; 14 — итергіш; 15 — ша- нышқы; 16 — басқыш; 17 — қорғаныс қабығының қалпақшасы; 18 — клапан кор- пусының артқы ілмегінің резеңке манжеті; 19 — тығыздағыш; 20 —бас цилиндрдің фланецінің резеңке манжеті; 21 — сояуыш; 22 — реттеуші болт; 23 — бас тежеіштік цилиндр; 24 — піспек; А, В — күшейткіштің вакуумдық және атмосфералық қуы- стары; Д — клапан корпусын атмосфералық қуыспен жалғайтын арна; С — клапан корпусын вакуумдық қуыспен жалғайтын арна; Е — атмосфералық ауаға арналған қуыс. да қысым төмендеуі кезінде ғана ашылатын қозғалтықшытң енгіз- гіш жүйесімен жалғанады. Осының әсерінен қозғалтықштың істен шығуы кезінде бір-екі тиімді тежелуге мүмкіндік беретін ыдырау орындалады.Шанышқы 15 арқылы басқышпен 16 жалғанған итергіш 14 кла- панның корпусына 3 кіреді, ал оның шар аузы піспек ұясында 9 қы- сылған. Клапан корпусына бекітілген тіреуіш пластина 8 пластина мен піспектің дөңгелек жаналуының арасындағы саңылау шегінде піспектің бойлық орын ауыстыруын шектейді. Пластмассадан жа- салған клапанның корпусы 3 күшейткіштің 5 корпусында орын ауыстыратын піспектің қызметін қамтамасыз етеді. Ол С және Д ар- наларын түзетін өтпелі саңылаудан тұрады. Д арнаы клапан корпу- сының орталық бөлігін атмосфералық камерамен В, ал С арнасынвакуумдық қуыспен А жалғайды. Күшейткіштің алдыңғы жағын- да бүйірлік саңылауында реттеуші болт 22 бұралған, бас тежеуіштік цилиндрдің 23 піспекмен 24 жұмысының кезінде түйісетін сферика-лық аузы бар сояуыш 21 орнатылған. Күшейткіштің корпусының 5 шығысында сояуыш 21 тығыздаушымен 19 тығыз қысылып, ал бас цилиндрдің корпусен фланецінің герметикалығы үшін резеңке ман- жет 20 орнатылады.Клапанның корпусының артқы ілмегі 3 қақпақ аузынан 8 шығуы кезінде резеңкеманжетпен 18 қысылады, және сол уақытта артқы іл- мектің ластануынан сақтайтын қақпақшасы 17 бар резеңке-гофралы қаптама орнатылады. Мұндай нығыздалу клапанның корпусының артқы ілмек тұсынан итергіште 14, серіппелері 11, 12 тірек кеселері, күшейткіш қуысына түсетін ауа тазалағыштың поролон тазартқыш сүзгісі 13 арқылы өзара әрекет ететін резеңке клапан 10 монтажда- латындығына байланысты.Күшейткіштің жұмысы тек қозғалтықштың енгізгіш құбырөткіз- гішінде жаналу болғанда ғана мүмкін. Бұл жағдайда жанасы клапан 1 арқылы А қуысына беріледі және С және Д арналары арқылы басқыш түсірілген кезде – резеңке клапан 10 алдыңғы бүйірі мен оның ал- дында дөңгелек түріндегі клапан корпусының 3 дөңгелек саңылауы болғандықтан В атмосфералық қуысына беріледі.Сондай-ақ В қуы- сы атмосферадан серіппенің 11 күшімен піспектің артқы бүйіріне 9 сығылған резеңке клапанның 10 бүйірімен бөлінген. Бұл жағдай- да жарғақның 4 екі жағында да вакуумның болуы кезінде клапан корпусы және жарғақ қайтарғыш серіппенің 2 әсерімен корпустың қақпағына 6 қысылады.Тежеуіштің басқышына 16 басқанда итергіш 14 піспекмен 9 және резеңке клапанның 10 қозғалмалы бөлігімен біргетдөңгелек саңылау жойылғанша және клапанның 10 бүйір бөлігі клапан корпусының 5дөңгелек шошағына кіргенше алға қарай жылжиды. Бұл жағдайда А вакуумдық қуысы атмосфералық қуыстан В анықталады. Итер- гіштің 14 әрі қарайғы жылжуы піспекті 9 клапаннан 10 жылжытады, сондай-ақ В қуысына Е қуысынан сүзгі 13 арқылы ауаның түсуін қамтамасыз ететін саңылау түзіледі. Осының әсерінен клапан мен жарғақның корпусы қысымның айырмашылығымен бас тежеуіштік цилиндрдің 23 піспекіне 24 әсер ете отырып, тежеуіштердің гидро- жетегі жүйесінде артық қысымды туғызатын сояуышпен 21 алдыға қарай жылжиды.Егер жүргізуші тежеуіш басқышына басуды тоқтатып, және оны қандай да бір уақыт аралығында басулы қалдырса, бұл жағдайда кла- пан корпусы 5 А қуысының және В қуысындағы атмосфералық қы- сымның жаналуының әсерінен оған жаналған клапан 10 бүйірімен бірге алға қарай жылжиды. Клапан корпусының жылжуы клапан 10 піспектің 9 артқы бүйріне тақалғанға дейін орындалатын болады. Сондай-ақ Е және В қуыстарына хабарлама тоқтап, тежеуіштердің гидрожетегі жүйесінде сұйықтық белгілі бір тұрақты қысымда бо- лады.Жедел тоқтау жағдайында тежеуіштердің басқышы 16 шанышқы 15 және итергіш 14 арқылы буфермен 7 сояуышқа 21 тірелетін пі-спек 9 көмегімен бас тежеуіштік цилиндрдің 23 піспекіне 24 механи- калық әсерді қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, піспек 9 клапаннан 10 алынып, соңғысына клапанның корпусының 5 бүйір шошағына тіреуішті қамтамасыз етеді. Бұл вакуумдық және әуе қуыстарының нәтижесінде қосарланған бас тежеуіштік цилиндрде сұйық қысымы- ның арттыратын Е қуысынан жарғақға 4 В қуысы арқылы ауаны бе- румен жалпылануына әкеледі.Күшейткіштің істен шығуы немесе автомобильдң буксирде қозғалуы кезінде тежеуіштік жүйе механикалық жолмен басқыштан 16 итергіш 14 арқылы буфер 7 және сояуыш 21 іске қосылады. Бұл жағдайда басқышқа салыстырмалы түрде үлкен күш түседі, сон- дай-ақ оның бос жүрісі артады, сондай-ақ автомобильдің тежеуіштік жүйесінің тиімділігі артады.ВАЗ-2109, -2110 автомобильдерінің вакуумдық күшейткіштері және олардың модификациясы констуктивті түрде күшейткіштің корпусының қақпағында клапан корпусына бағыттаушы болып есептелетін және күшейткіш пен бас цилиндрді бекітуге арналған және корпустың қақпағымен жалғануын бекіту үшін арналған екі бұрамасұқпа жаншылғанын бейнеленуімен ерекшеленеді. Осындай айырмашылық басқа модельдердегі күшейткіштер құрылғыларында да бар. Бірақ жекелеген детальдар мен нығыздалған жалғанулардың элементтерінің конструктивті ерекшеліктерінің болуы кезінде көп- теген автомобиль модельдердің күшейткіштері жұмыс істеу прин- ципі бойынша айтарлықтай ерекшелігі болмайды. Клапанды және қысымды реттегішті азайту Автомобильдердің артқы тежеуіштерінің гидрожетегінде артқы дөңгелектерде тежеуіштік күштің өсуі шектеліп, сол арқылы өздері олардың таюын болдырмайтын рессорларының иілуіне байланысты артқы тежеуіштік механизмдердің контурында сұйықтың қысымын автоматты түрде өзгертуге арналған қысым реттегіші орнатылады. Редукциялық гидроклапанды орнатудың қарапайым мысалы сал- мағы аз «ГАЗель» жүк автомобильдері болып есептеледі.Редукциялық гидроклапан 12 жинағы (17.11 сурет) артқы аспада орналасқан және екі болтпен кронштейн арқылы кузовтың(раманың) төменгі жағынан бекітіледі. Артқы аспамен гидроклапан жүктемелі серіппелі стерженьге 8 қосылған тіреуіш 7 арқылы жалғанады. Болт 38 және тіреуіш штифт 37 көмегімен осы 35 арқылы гидроклапан кронштейні 13 саңылауында тербелетін жүктемелі-серіппелі стер- жень қысқыш иінтірекке 36 бекітіледі. Жүктемелі стерженьмен 8 жалғанған тіреуіштер 7 аспаның көлденең қарнағына тіркелген кронштейнмен 1 топсалы қосылған резеңке тұғыры көмегімен жү- зеге асырылады. Топсалы қосылыстың орнында оське 4 кигізілген және серіппелі шайба 6 гайкамен 5 шайбасы 6 бар резеңке тығын 2   сурет. Гидравликалық клапанды (қысым реттегіші) артқы доңғалақ доңғалақтарының гидравликалық тежегішін «ГАЗель» төмендету:1 — жүктемелі стерженнің тіреуіш кронштейні; 2 — тіреуіштің тығыны; 3 — серіппелі шайба; 4 — төменгі топсаның осі; 5 — гайка; 6 — шайба; 7 — жүктемелі стерженнің тіреуіші; 8 — жүктемелі стержень; 9 — стерженнің резеңке тұғыры; 10 — реттеуші болт; 11 — контргайка; 12 — редукциялық гидроклапан; 13 — крон- штейн; 14 — піспек; 15 — піспектің тіреуіш тұтқасы; 16 — піспектің гильзасы; 17 — гильзаның серіппелі шайбасы; 18 — шарик клапанның басқарушы конусы; 19 — гильзаның тығыздаушы дөңгелегі; 20 — корпус; 21 — шайба; 22 — конустың сығылмалы серіппесі; 23 — басқарушы конустың топсалы шайбасы; 24 — редук- циялық клапаннан коллекторға құбырөткізгіш; 25 — дөңгелек серіппе; 26 — ша- рик клапан; 27 — белгі беру құрылғысының құбырөткізгіші; 28 — піспектің үлкен баспалдағының тығыздаушы манжетасы; 29 — тығынның тығыздаушы дөңгелегі; 30 — копус бекітпесінің тығыны; 31 — піспектің қайтеру серіппесі; 32 — кергіш шығыршық; 33 — піспектің кіші баспалдағының тығыздаушы манжеті; 34 — қоға- ныс қабығы; 35 — қысқыш иінтіректің осі; 36 — қысқыш иінтірек; 37 — штифт; 38 — болт; І, ІІ — гидроклапанның негізгі жұмыстық қуыстары орнатылған. Резеңке тұғырдың және тығынның болуы екі топсада соққысыз жұмыстың қамтамасыз етеді және жақпаы материалдың қолдануын болдырмайтын, бөліктердің саңылаусыз жалғануына мүмкіндік беред.Гидроклапан құбырөткізгіштердің 24 және 27 кигізілмелі гайка- сы орнатылған екі бұрандалы тетігі бар корпустан 20 тұрады. Корпу- стың ішінде конустық орны бар арнайы саңылауы және тығыздағыш сақинасына арналған 19 бунағы бар гильза 16 орнатылған. Конустық орны бар саңылауда орынға дөңгелек серіппемен 25 жанасқан шарик клапан 26 орнатылған. Өзінің төменгі бүйірі арқылы гильза серіп- пелі шайба 17 арқылы жоғарғы бастапқы күйінде тіркеледі, ал оның ішкі қуысында піспек 14, гидроклапанды І және ІІ негізгі жұмыстық қуыстарға бөліп тұратын тығыздаушы манжета 28 орнатылған.І қуыс жүргізушіні гидрожетектердің бірінде қысымның төенде-гендігі туралы ақпараттандыратын белгі беру құрылғысының құбы- рөткізгішімен, ІІ қуыс — бұл қуысты артқы контурдың жұмыстық цилиндрлеріне сұйықтық жіберетін құбырөткізгіштердің коллек- тор-түйінімен байланыстыратын құбырөткізгішпен 24 жалғанады. Піспектің 14 ұшында жоғары жағынан серіппемен 22 сығылған басқарушы конус 18 аралық 21 және бөгеткіш 23 шайбамен бекітілген және орнатылған. Піспектің жылжуы кезінде басқарушы конус дөң- гелек серіппемен 25 тіркелетін шарик клапан 26 арқылы І және ІІ қуыстарды қамтамасыз етеді. Піспектің дөңгелек жырашығында ор- натылған тіреуішті бөлгіш 15 гильзаның 16 және піспектің 14 баста- пқы өзара орналасуы анықталады.Піспектің төменгі баспалдағында (ауданы бойынша кіші) кор- пустың кронштейнге 13 бекітілуін қамтамасыз ететін тығыздаушы шығыршықпен 29 бұрандалы тығын 30 орнатылады. Тығынның ішінде орнатылған серіппе 31 пластмасс кергішті шығыршық 32 арқылы тығыздаушы манжетті 33 қысады. Тығынның және піспектің төменгі бөлігі ластан қорғаушы қабықпен 34 жабылған.Гидроклапанның (қысым реттегішінің) жұмыс істеу принципі артқы тежеуіштерге әкелінетін сұйықтың қысымын төмендететін- дігінде. Тежелу үрдісінде кемітуді бастау артқы мостыға жүктемеге және артқы дөңгелектердің жұмыс контурындағы сұйықтың қысы- мына байланысты. Гидроцилиндрдің піспекінің бастапқы күйі артқы дөңгелектердің жұмыстық цилиндрлерін іке қосу үшін ІІ қуыстан тежеуіштік сұйық шығып, ал І қуысқа сұйықтық негізгі тежеуіштік цилиндрден келетіндігімен сипатталады.Сондай-ақ басқарушы конуспен 18 қысылған шарикті клапан 26 сұйықтықтың І қуысынан ІІ қуысына толық өтуін қамтамасыз ететіндіктен гидроцилиндрдің екі қуысында және тежеуіштік жетек- тің құбырөткізгішінде сұйықтың қысымы бірдей болады.Тежелу кезінде алдыңғы және артқы оське келетін динамикалық қайта бөліну орын алады. Тежелу кенеттен болған сайын, алдыңғы дөңгелекке жалпы жүктеме көбейіп, артқы дөңгелекке азаяды. Со- нымен қатар артқы мост пен кузов арасындағы қашықтық артады, және сәйкесінше тығыздаушы иінтірек 36 және піспек сояуышы- на 14 күш түсіретін контргайкасы 11 бар реттеуші болт 10 арқылы тығыздаушы стерженнен әсер ететін күш өзгереді. Піспектің ба- сындағы тежеуіштік сұйықтығының қысымынан күш тығыздаушы стержень мен піспектің кіші аумағындағы сұйықтың қысымынан күштің сомасынан асып кететін болса, соңғысы төменге жылжиды, ал басқарушы корпус 18 тығыздаушы серіппенің 25 әсерімен І қуы- стан ІІ қуысқа сұйықтың өтуін жауып тастайтын шарик клапанды 26 босатады. Осы уақыттан бастап І қуыстың қысымы артқы теже- уіштік жүйелерге қызмет көрсететін ІІ қуыстағы қысымнан жоға- ры болады. Тежеуіш басқышынан салмақты алғаннан кейін гидро- цилиндрдің піспекі қысымды алу есебінен және қайтару серіппесі 31 әсерінен бастапқы қалпына келеді, ал басқарушы конус шарикклапанды 26 қыса отырып, І қуыстан ІІ қуысқа сұйықтықты өткізу- ге рұқсат береді. Сәйкесінше, жүктеменің артуымен редукциялық гидроклапан артқы тежеуіштердің шығыршықты цилиндрлеріне сұйықтықтың өтуін қамтамасыз етеді, нәтижесінде олардың кон- турындағы қысым жоғарылайды және механизмдердің артқы теже- уіштерінің жұмысының тиімділігі жақсарады. Жүктеменің төменде- уі арқылы гидроклапан тежеуіштік механизмдерге сұйықтық беруді азайтады (шамалап немесе оның толық тоқтағанына дейін), соның әсерінен артқы тежеуіштердің жетегінде қысым азаяды және артқы дөңгелектердің бұғатталуының ықтималдығынан бұрын алдыңғы дөңгелектер бұғатталады. Осымен артұы дөңгелектердің аспалары және автомобильдің сырғуы ескеріледі. «ГАЗель» және «Москвич» автомобильдерінің пайдалану үрдісінде автомобильге орнату кезін- де гидроклапанның зауыттық реттегішін өзгертетін артқы аспаның серіппелерінің қалдық деформациялануы орын алады. Сондықтан алғашқы 1,5 ... 2 мың км жүргеннен кейін, 30 мың км, содан кейін 60 мың км ден кейін гидроклапанның реттеуші параметрлерін тексеру қажет.Қысым реттегіші. ВАЗ-2109, -2110 автомобильдерінде ол теже- уіштік жетектің екі контурына да қосылған, және сол арқылы теже- уіштік сұйықтық дөңгелекке түсетін жүктемеге байланысты артқы   сурет. Қысым реттегішінің жетегі:1 — қысым реттегіші; 2, 15 — реттегіш бекітпесінің болты; 3 — қысым реттегіші жетегінің иінтірекының кронштейні; 4 — штифт; 5 — реттегіш жетегінің иінтірекы; 6 — иінтірек осі; 7 — иінтірек серіппесі; 8 — кузов кронштейні; 9 — қысым рет- тегішінің бекіту кронштейні; 10 — реттегіш жетегінің созылмалы иінтірекы; 11 — шығыршық; 12 — шығыршықтың тұтқасы; 13 — тіреу дөңгелегі; 14 — кронштейн саусағы; А, В, С — орнатылған саңылаулар (А және В — қысым реттегіштің жетегін реттеуге арналған)тежеуіштік механизмдерге түседі. Жүктеменің азаюы кезінде ретте- гіш артқы тежегіштерге сұйықтық беруді оны тоқтатуға дейін азай- тады. Жүктемені азайту кезінде реттегіш олардағы қысымды көтере отырып, және сол арқылы тежеуіштік механизмдердің жұмысының тиімділігін жақсарта отырып, артқы тежеуіштердің дөңгелектік ци- линдрлеріне сұйықтықтың берілуін қамтамасыз етеді.Реттегіштің жетегі. Кузовтың түбінің сол жақ артында ор- наласқан арнайы кронштейнде 8 (17.12 сурет), сөрелері екі болт2 және 15 арқылы қысым реттегіші 1 бекітілетін кронштейін 9 бекітіледі. Осы уақытта алдыңғы болт 2 арқылы екіиықты иінтірек- тің 5 орнатылуын және айналуын қамтамасыз ететін саңылауында штифт 4 престелген оған теңестірілген саусақпен бірге жетектің шанышқылық кронштейны 3 бекітіледі. Сопақша саңылаудың бо- луынан кронштейн болтқа 2 қатысты айналмауы үшін, оның шығы- сы пазға кронштейнмен 9 кіреді.Иінтіректің 5 тіреуінде жетектен қысым реттегіші піспекіне ви- брацияның берілуін болдырмайтын пластина серіппе 7 орнатылған. Иінтіректің 5 екі сөресінің жоғарғы саңылауында саңылау арқылы созылмалы иінтірек (торсион) 10 өтетін, екінші ұшы шығыршық 11 арқылы артқы аспадағы иінтірек кронштейнімен топсалы қосыла- тын ось 6 орналасқан.Шығыршық 11 топсалы дөңгелек 13 арқылы саусақта 14 бекітіледі және созылмалы иінтіректің ұшымен тұтқа 12 арқылы қосылады.Кронштейн 3 иінтірекпен 5 бірге бекіту болты 2 астындағы сопақ- ша саңылау есебінен қысым реттегішіне қатысты ығыстыруға бола- ды. Осы мақсатта жетекте кронштейнді 3 ығыстыратын қосымша иінтіректің штифты арқылы А және В екі саңылауы қарастырылған. Осылай иінтіректің 5 реттегіш піспекіне әсер ететін күш реттеледі. Артқы аспаның серіппелерінің созылмалығын төмендету шеңберін- де иінтірек 10 реттегіштің піспекіне иінтірек 5 арқылы әрекет ететін күшті түзету қажет.Қысым реттегіші топсалы дөңгелекпен 4 тіркелген, қорғаныс қалпақшасы 3 бар піспек 2 орнатылған тығында 5 орнатылған кор- пустан 1 (17.13 сурет), піспекге орнатылып және тіреуіш шайба- лар 22, клапанның ұшы 18 тірелетін топсалы дөңгелекпен 8 итергіш 20 арқылы тығыздаушыларды 21, 23 тығындарға 7 және 5 қысатынсеріппеден 6, тәрелке 11 арқылы шайбаға 9 серіппемен қысылған тығыздаушы дөңгелектері 10 бар ітергіштің тығынынан 19, резеңке металды клапан 18, тұғыр 14 және серіппемен 17 қысылған тығы- здаушы дөңгелектері 13 бар тығынды құрайды. Тығын 16 қонды- рғысының герметикалығы тығыздаушы төсемемен 15 қамтамасыз етіледі, ал тығыздаушы дөңгелектердің 10 герметикалығы тығында 19 радиальды саңылаумен сәйкес келетін реттегіш корпусындағы арналың 25 көмегімен тексеріледі. Корпустағы саңылау ішіне 1... 2 мм кіретін резина қақпақпен 24 жабылады. Қақпақтан сұйықтықтың ағуы немесе оның езілуі дөңгелектердің 10 герметикалық еместігін     сурет. ВАЗ-2109 және -2110 автомобильдерінің тежеуіштік жүйесінің қысым реттегіші:1 — реттегіш корпусы; 2 — піспек; 3 — қорғаныс қалпақшасы; 4, 8 — топсалыдөңгелектер; 5, 7, 19 — сәйкесінше корпус піспекі мен итергіштің тығындары; 6 — піспек серіппесі; 9, 22 — тіреу шайбалары; 10, 13 — сәйкесінше итергіш пен кла- панның тұғырының тығыздаушы дөңгелектері; 11 — тіреуіш тәрелке; 12 — итергіш тығынынң серіппесі; 14 — клапан тұғыры; 15 — тығыздаушы төмесе; 16 — тығын; 17 — клапан серіппесі; 18 — клапан; 20 — итергіш; 21, 23 — сәйкесінше піспектің аузы мен шошағының тығыздаушылары; 24 — бітеуіш; 25 — арна; І, ІV — негізгі цилиндрмен байланысатын қуыстар; ІІ, ІІІ — артқы тежеуіштержің дөңгелек ци- линдрлерімен байланысатын қуыстар; h1, h2, h3 — саңылаулар. көрсетеді. Реттегіш корпусында 1 төрт ішкі қуыстар болады: І және ІV негізгі тежеуіштік цилиндрмен қосылады, ІІ — артқы тежеуіштің оң, ал ІІІ — сол жақ дөңгелек тежеуіштік цилиндрлерімен қосылады. Тежеуіш басқыштарының бастапқы күйінде піспек 2 пластина- лық серіппе 7 арқылы осы күшпен клапанның 18 тұғырына 14 сығы- латын итергішке 20 (17.13 суретті қараңыз) иінтірекпен 5 (17.12 су- ретті қараңыз) қысылған. Сондай-ақ клапан 18 тұғырдан сығыладыжәне піспек аузы мен тығыздаушы 21 арасындағы h , сондай-ақ hb 3саңылауын түзейді. Осы саңылаулар арқылы І және ІV қуыстары ІІ және ІІІ қуыстарымен хабарланады.Тежеуіштің басқышына басу кезінде сұйықтық hжәне hсаңылаулары арқылы және ІV және ІІІ қуыстары арқылы дөңгелектежеуіштік механизмдердің цилиндріне түседі. Сұйықтық қысымы- ның артуы кезінде оны корпустан шығаруға ұмтылған піспектегі күш артады. Қысымнан түскен күш созылмалы иінтіректен түскен күштен артық болғанда піспек корпустан иіле бастайды, ал оның соңынан 12 және 17 серіппелердің әсерінен итергіш 20 тығынмен 19 және дөңгелектермен 10 ығыса бастайды.Сондай-ақ саңылау hартады, ал h және hсаңылаулары азаяды.H саңылауы толық таңдалып, және клапан 18 ІV қуысты ІІІ қуыстан ажыратады, итергіш 20 онда орналасқан бөліктермен бірге піспектің артынан қозғалуын тоқтатады. Сонымен қатар, ІІІ қуыстағы қысым ІІ қуыстағы қысымға байланысты өзгеретін болады.Тежеуіш басқышына күшті әрі қарай арттыру кезінде ІV, ІІ және І қысымдар артады, піспек 2 корпустан жылжуын жалғастырады, ал тығын 19 тығыздаушы дөңгелектермен 10 және тәрелкемен 11 бірге күшейген қысыммен ІІ қуыста бітеуіштің жанына қарай ығысады.Сондай-ақ hсаңылауы азая бастайды. ІІІ қуыстың көлемінің аза-юы есебінен ондағы қысым, демек тежеуіштің жетегінде де өседі және ІІ қуыстағы қысымға тең болады, бұл артқы дөңгелектердің тежеуіштік жүйесінде қысымдардың теңдігін қамтамасыз етеді. h саңылауы толықтай таңдалғанда, ІІ қуыстағы қысым, демек піспек- тің аузы мен тығыздаушы 21 арасындағы сұйықтықтың тазалануы есебінен І қуыстағы қысымға қарағанда ІІІ қуыстағы қысым да аз көлемде өсетін болады. ІІ және І камералардағы қысымдар арасын- дағы тәуелділік піспектің аузы мен шошағының айырмасының аузы- ның ауданына қатынасымен анықталады.Автомобильге жүктеменің артуы шамасында реттегіш жете- гінің созылмалы иінтірекы 10 (17.12 суретті қараңыз) артқы аспа иінтірекынан барынша жүктемеленеді, бұл реттегіштің піспекіне 2 (17.13 суретті қараңыз) көбірек күш түсіреді. Осының нәтижесінде піспек аузының піспек аузының тығыздаушысымен 21 жанасу сәті негізгі тежеуіштік цилиндрдің үлкен қысымында жүзеге асатын бо- лады. Сәйкесінше, артқы тежеуіштердің тиімділігі автомобиль жүк- темесінің артуымен өседі, сонымен бірге тежеуіштің басқышына түсірілген күш автомобильдің аз жүктемесіндегідей болып қалады.  Тежеуіштердің бір-екіконтурлы пневматикалық жетектері Орташа және үлкен салмақтағы жүк көліктерінде дөңгелектержің тежеуіштік жүйелеріне пневматикалық жетектер кеңінен қолданы- лады. Олар сондай-ақ автопойыздардың прицептері мен жартылай прицептерінің тиімді тежелуін қамтамасыз етеді.Пневматикалық жетектерде тежеуіштік механизмдерді іске қосу үшін тежеуіштік басқыштарға аз ғана күш түсірілгенде автомобиль-3 8 9 10 а бсурет. ЗИЛ-431410 автомобиль-тартқыштың бірконтурлы пневможетегінің сызбасы:а — тартқыштың пневможетегі; б — прицептің пневможетегі; 1 — компрес- сор; 2 — қысым реттегіші; 3 — алдыңғы дөңгелектердің тежеуіштік камералары; 4 — екістрелкалы манометр; 5 — басқыш; 6 — тежеуіштік кран; 7 — конденсатты жоюға арналған ағызғыш крандар; 8 — әуе баллондары; 9 — сақтандырғыш клапан; 10 — автомбильдің артқы дөңгелектерінің және прицептің тежеуіштік камералары; 11, 14 — ажыратылған крандар; 12 — қосушы ауызд; 13 — майысқақ шланг; 15 — ауатаратушы клапан ді тежеуге арналған кез-келген күшті алуға мүмкіндік беретін ал- дын ала сығылған ауаның энергиясы пайдаланылады. Осымен бірге пневматикалық жетек жүйесінде тежеуіштік механизмдердің сығу құралдарында ауамен құрылған күшпен және тежеуіштік басқышқа басу күші арасындағы пропорционалдықты қамтамасыз ететін қа- дағалау құрылғысы орнатылады.Автомобиль-тартқыш және прицептің істейтін тежеуіштік жүй- есінің бірконтурлы пневможетегінің принципиалды сызбасы 17.14 суретте көрсетілген. Қозғалтықша орнатылған және иінді біліктің тегершігінен сына тәрізді белбеумен іске қосылатын компрессор 1 әуе баллондарына 8 ауа жібереді. 0,6...0,77 МПа аралығында ұстап тұрған сығылған ауаның қысымы қысым реттегішімен 2 шектеледі. Сақтандырғыш клапан 9 жүйедегі сығылған ауаның қысымының 0,9.1,0 МПа көп болу мүмкіндігін болдырмайды. Сығылған ауаның тежеуіштік механизмдеріне жеткізілуі орнатылған қадағалаушы құрылғы көмегімен тежеуіштік кран 6 арқылы жүзеге асырылады.Басқышқа 5 басу кезінде тежеуіштік кран баллоннан 8 сығылған ауаны сәйкесінше алдыңғы және артқы дөңгелектердің тежеуіштік камераларына 3 және 10 береді. Ауа қысымы тежеуіштік камералар- дың жарғақлары арқылы 14 (17.1 суретті қараңыз) тежеуіштік меха- низмдердің ашатын жұдырықтарына беріледі.Басқыштардың 5 бастапқы қалпына келуі кезінде (17.14 суретті қараңыз) тежеуіштік кран арқылы 6 ауа сыртқа шығып, нәтижесінде тежеуіштік механизмдер тежелетін тежеуіштік камерасы бар теже- уіштік баллондар арқылы әуе балондарын ажыратады. Конденсатты шығару үшін балондар ағызу крандарымен 7 жабдықталған. Каби- нада орнатылған екістрелкалы манометр 4 балондардағы және те- жеуіштік камераларға ауаны жіберетін магистральдардағы қысымды бақылауға мүмкіндік береді.Прицеп және жартылай прицеп тежеуіштерінің жетектерін авто- мобильдердің тежеуіштік жүйесімен байланыстыру үшін бірі – авто- мобильмен, екіншісі – прицеппен байланыстырылған екі жартыдан тұратын қосушы ауыз 12 және майысқақ шланг 13 қолданылады. Қосушы ауыздың екі жағынан да тартқыштың немесе прицептің (жартылай прицептің) магистральдарын ажырату немесе қосу қыз- метін атқаратын ажыратқыш крандар 11 және 14 орнатылған.Прицептік құрамның пневматикалық жетегінде тежеуіштік ка- мераларды басқаратын және балонды тартқыш жүйесінен алынған сығушы ауамен басқаратын ауатаратушы клапан 15 қолданылады. Қосушы магистральда ауа қысымын төмендету кезінде клапан при- цептің құрамның тежеуіштік камераларын 10 прицептің немесе жар- тылай прицептің ауа балондарымен 8 қосады, ал қалыпты қысым кезінде аралас тежеуіштік кран 6 (бағыттаушылармен көрсетілген) арқылы атмосфреамен – тартқыштың пенвможүйесін прицептің не- месе жартылай прицептің балонымен қосады.Автопойыздың бірконтурлы пневможетегінің қарастырылған сы- збасы ұзақ уақыт ЗИЛ-130 автомобильдері үшін қолданылды және қазіргі уақытта ЗИЛ-431410 автомобильдерінің бірқатар модифи- кацияларында қолданылды. Дегенмен сол уақытта осы модельдегі автомобильдерді көпконтурлы жетекпен шығару жүзеге асырылды. 1 2 3 4 5 6 7 810 11  сурет. МАЗ-5335 автмобилінің екіконтурлы пневможетегінің сызбасы:1 — компрессор; 2 — ылғал-май ажыратқыш; 3 — қысым реттегіші; 4 — кон¬- денсациялық баллон; 5 — қосарланған қорғаныс клапаны; 6, 7 — әуе баллондары; 8 — прицептің пневможүйесін басқару клапаны; 9 — құбырөткізгіш; 10, 14 — те- жеуіштік камералар; 11 қосушы аузы; 12 — ажыратқыш кран; 13 — тежеуіштік кранОсымен бірге белсенді қауіпсіздікті көтеру үшін жүк көліктерінің жекелеген модельдерінде алдыңғы және артқы дөңгелектердің те- жеуіштік камераларын қоректендіру үшін құбырөткізгіштердің екі түрлі тармағынан тұрады.Екіконтурлы жетекті қолданудың қарапайсы мысалы МАЗ-5335 автомобильдері болып есептеледі. Олар алдыңғы және артқы те- жеуіштік механизмдердің бөлек пневматикалық жетектерімен жаб- дықтандырылған. Бұл жетекте компрессормен 1 (17.15 сурет) айда- латын ауа ылғал-май бөлгіш 2 арқылы қысым реттегішіне 3 түседі. Сонымен бірге ылғал-май бөлгіште конденсатты лақтыру автоматты түрде орындалады және қысым реттегішіне ауа екі қорғаныс кла- паны 5 арқылы алдыңғы және артқы тежеуіштік механизмдердің контуры жетегіне беріледі. Атрқы тежеуіштердің жетегінің контуры құбырөткізгішімен 9 тежеуіштік кранның 13 төменгі секциясынан, әуе балонынан (рессивер) 6 және артқы тежеуіштік механизмдердің тежеуіштік камераларынан 10 тұрады. Алдыңғы тежеуіштердің же- тегінің контур тежеуіштік кранның 13 төменгі секциясынан, әуе ба- лонынан 7 және алдыңғы тежеуіштік механизмдердің тежеуіштік камераларынан 14 тұрады. Алдыңғы немесе артқы тежеуіштік ме- ханизмдердің жетегінің контурына зақым келген жағдайда қосар- ланған қорғаныс клапаны 5 істен шыққан контурды жабады және тек бір ғана түзетуші контурдағы сығылған ауаны беруді қамтамасыз етеді.Балоннан 6 сығылған ауа прицептің тежеуіштік жүйесіне қо- сылған ажыратқыш кран 12 мен аузымен 11 байланысты прицептің пневможүйесін басқарудың клапанына 8 әкелінеді. Балонға 7 қосым- ша түрде ауаның тұтынушылары (пневмокүшейткіш, ажыратқыш және т.б.) қосылған. Пневможетектің жалпы жүйесінде жұмыс істеп тұрған тежеуіштік жүйенің контурларындағы ауа қысымын бақыла- уға арналған екі белгі беру лампасы және екі манометр орнатылған.  Бір-екі контурлы пневматикалық жетектердің құралдары Компрессор пневматикалық жүйені қоректендіру үшін қызмет етеді. Піспек түріндегі бірсатылы қысудың екі цилиндрлі компрес- сорлары және басқа да бірқатар құралдар тежеуіштердің бір- немесе екі контурлы пневможетегі бар жүк көліктерінің (ЗИЛ, МАЗ) түрлері үшін сәйкестендірілген.Компрессор (17.16 сурет) цилиндрлердің блогынан 2, цилиндр- лердің бастарынан 5, иінді біліктен 10, екі шатуннан, піспектік са- усақтар мен піспектік дөңгелектері бар піспектерден тұрады. Иін- ді білік екі шарлы мойынтірекпен картерде орнатылған. Иіннің алдыңғы ұшында шкив 1, ал артында компрессор қақпағындағы 7  сурет. ЗИЛ-431410, MA3-5335 автомобильдерінің пневматикалық жетегінің компрессоры:1— шкив; 2 — цилиндрлердің блогы; 3 — бұлғақ; 4 — піспек; 5 — головка цилиндцилиндрлердің аузы; 6 — иілмелі (пластиналы) клапандар; 7 — компрессордың қақпағы; 8 — жақпа магистральлдың саңылауы; 9 — картер; 10 — иінді білік; 11 — енгізгіш клапандар; 12 — плунжерлер сояуышы; 13 — таразы серіппесі; 14 — жүктемеден түсіру құрылғысының плунжерлері; 15 — клапанның тұғыры; 16иін; 17 — бағыттаушы серіппелер; 18 — жүктемеден түсіру арнаы; А — балондарға ауаны беру камерасы; Б — салқындатудың сұйық қуысы; В — ауатазартқышпен байланысты әуе қуысысаңылаудың қозғалтқыштың негізгі жақпа магистралімен байланы- сының герметикалығын қамтамасыз ететін өзі қозғалатын тығы- здаушы құрастырылған. Компрессордың иінді білігінің арналары арқылы май бұлғақты мойынтірекке түседі, және бұлғақтарындағы саңылаулар арқылы – піспектің саусақтарға түседі. Компрессор- дың салқындауы – сұйықтықты. Цилиндрлер блогының Б қуысына салқындатушы сұйықтық қозғалтқыштың салқындату жүйесінен түседі.Қозғаолтқыштың ауатазартқышынан ауа тұғырлары 15 бар екі енгізуші клапан 11 орнатылған В қуысы арқылы компрессор цилин- дріне беріледі. Енгізуші клапандар астында соташығы 12 бар плун- жерден 14, таразыдан 16, серіппеден 13 және бағыттаушыдан 17 тұратын компрессордың жүктемені түсіру құрылғысы орналасқан. Жүктемені түсіру құрылғысының арнаы 18 қысым реттегішімен қо- сылған. Піспекті төменгі жылжыту кезінде ыдырату әсерінен ашық енгізгіш клапандар 11 арқылы цилиндрді ауамен толтыру орын алады. Сығылған ауаның қысымымен піспектің жоғарыға жылжуы   Ауа ыдысынансурет . Қысым реттегіші1 — реттеуші қақпақ; 2, 4 — орталықтандырушы шарлар; 3 — серіппе; 5 — со- яуыш; 6 — контргайка; 7 — енгізуші клапанның тұғыры; 8 — қайта өткізу арнаы; 9 — шығарушы клапан; 10 — енгізуші клапан; 11 — бұрандалы қақпақ; 12 — сүзгі; 13 — корпус; 14 — қалпақшаның сыртқы бетікезінде енгізгіш пластиналық клапандар 6 ашылады және А камера- сы арқылы ауа әуе балондарына келіп түседі.Пневматикалық жүйеде ауа қысымының 0,73...0,77 Мпа жетуі кезінде көтеріле отырып, қысым реттегіші екі енгізгіш клапанды 11 да ашатын жүктемеден түсіретін құрылғының плунжерлері 14 астындағы арна 18 арқылы сығылған ауаны береді. Бұл жағдайда компрессордың иінді білігінің айналуы кезіндепіспектер ауаны жүй- еге бермейді, оны бір цилиндрден басқасына үрлейді. Пневматика- лық жүйеде қысымның төмендеуімен қысым реттегіші плунжер 14 астындағы қысымды атмосфераға жіберіп, олар таразы серіппелері 13 көмегімен төмен түсіп, енгізгіш клапандар өз тұғырларына қо- нады, және компрессор қайтадан пневматикалық жүйеге ауа жібере бастайды.Қысым реттегіші артқы шектердегі пневматикалық тежеуіштік жүйелерде ауа қысымын ұстап тұруға арналған, компрессордың цилиндрлерінің блоктарында орнатылған (17.17 сурет) және оның жүктемені түсіру құрылғысының арнаымен, сондай-ақ сүзгінің 12 бұрандалы қақпағы арқылы әуе балонымен қосылған.Сыртқы беттің 14 астындағы корпуста 13 реттеуші қақпақ 1,шығарушы клапанның тұғыры 7, енгізуші 10 және шығарушы 9 шарлы клапандар, серіппелі 3 сояуыш 5 және орталықтандырғыш шарлар 2 және 4.Қысымның жоғары шегіне жету кезінде ауа балонынан түсетін ауа серіппенің 3 кедергісін жеңіп және біруақытта шығарушы клапанды 9 оның тұғырына қыса отырып енгізуші клапанды 10 көтереді. Сон- дай-ақ клапан 9 корпус арасындағы сығылған ауа саңылау арқылы компрессордың жүктемені түсіру құрылғысы арнасына түседі. Қы- сым төменгі шекке жеткенде, серіппе 3, сояшыққа 5 әсер ете оты- рып шар клапандарды 9 және 10 бастапқы қалыптарына қайтарады. Ауаның жүйеден компрессордың жүктемені түсіру құрылғысына келуі тоқтатылады және ауа арна 8 арқылы атмосфераға шығарыла- ды. Реттегіштегі берілген қысым шектеулерді контргайка 6 арқылы қалпақшаны 1 айналдыру арқылы орнатады.Екіконтурлы пневможетегі бар МАЗ-5335 автомобилінде қысым реттегішінің істен шығуы кезінде шектен тыс қысымның көтерілуі- нен пневможүйені қорғайтын сақтандырғыш клапан жасалған. Кла- пан жүйедегі 0,85...0,9 Мпа ауа қысымында ашылады және артық ауаны атмосфераға шығарады.Ылғал-майажыратқыш МАЗ тұқымдас автомобильдің теже- уіштерінің пневматикалық жетегіне түсетін ауа конденсатынан тазарту үшін қызмет етеді. Компрессордағы ауа шығыс ІІ (17.18 сурет) арқылы қарсы ауаның ағынымен салқындайтын түтікті ра- диаторға келіп түседі, содан соң бағыттаушы аппарат 4 бойымен және бұрама 3 стерженінің орталық саңылауына корпусқа 2 І шығы- сына және әрі қарай – пневматикалық тежеуіштік жетекке түседі. Сығылған ауаның ағынының бағыты стрелкалармен көрсетіл-   сурет. МАЗ тұқымдас автмомбильдердің ылғал май бөлгіші:1 — түтіктік радиатор; 2 — корпус; 3 — қуыс бұрама; 4 — бағыттаушы аппарат; 5 — сүзгі; 6 — жарғақ; 7 — төменгі қақпақ; 8 — конденсатты ағызу клапаны; І — қысым реттегішімен қосуға арналған шығыс; ІІ — компрессорға жалғауға арналған шығыс; ІІІ — конденсаттың атмосфераға шығуына арналған саңылау ген. Конденсацияның нәтижесінде бөлінген ылғал, сүзгі 5 арқылы төменгі қақпақта 7 жинақталады. Реттегіштің жұмыс істеуі кезінде өздігінен ылғал ажыратқыштағы қысым төмендейді, сонымен бірге жарғақ 6 жоғарыға көтеріледі. Конденсаттың ағызылу клапаны 8 ашылады, судың және майдық қоспасы ІІІ шығыс арқылы атмос- фераға шығарылады. КамАЗ, ЗИЛ және басқа да көпконтурлы теже- уіштік жетектері бар автомобильдер тұқымдастарының ылғал-май бөлгіштері қолданылатын МАЗ тұқымдас автомобильдердің ылғал- май бөлгіштерінен мәнді айырмашылықтары болмайды.Тежеуіштік кран сығылған ауаны әуе балонынан тежеуіштік ка- мераларға берілуін реттеу және басқышқа басудың пропорционал- ды күшінің тежеуіштік механизмдер бұғауына басу күшін туғызуды реттеу үшін қызмет етеді. Басқышқа өзгеріссіз күш түсіру кезінде тежеуіш күші тұрақты болуы, ал толық жіберілген басқышта теже- уіштік механизмдерді тез әрі толықтай тежеу қажет.Бұл қадағалаушы құрылғының тежеуіштік кранына қосу арқылы қамтамасыз етіледі.Бірлік автомобильдерде бірлік тежеуіштік крандар (бір секция- сы бар) қолданылады, прицеппен жұмыс істейтін автомобильдер- де – бірі автомобильдің тежеуіштік механизмдерімен басқаруға ар- налған, ал екіншісі – прицептің тежеуіштік механизмдерін басқаруға арналған екі секциясы бар аралас тежеуіштік крандар қолданылады. Бірконтурлы тежеуіштік жетегі бар ЗИЛ-431410 автомо- билінің бірлік тежеуіштік кранының құрылғысы 17.19 суретте көр- сетілген. Құюлы корпуста 25 кранның иінтірекы 24 және механизмі 4 5 6 7Б  8 9 10 11 123 2126 25   2423 22 А           Атмос-ферада 21 20 19 18 17 AАуа- туралы шар  13141516      Тежеу үшін камераларТежеу үшін камералар      сурет. Пневматикалық жетектің бірлік краны:1 — тіреуіш; 2 — иінтірек осі; 3 — қорғаныс қабығы; 4, 16 — қақпақшалар; 5,7 — шайбалар; 6 — жарғақ; 8, 10, 22 — серіппелер; 9 — стержень; 11 — енгізушіклапан; 12 — штуцер; 13 — енгізуші клапанның тұғыры; 14, 15 — төсемелер; 17шығарушы клапан; 18 — гайка; 19 — шығарушы клапанның тұғыры; 20, 23 — стакандар; 21 — клапан; 24 — иінтірек; 25 — корпус; 26 — реттеуші бұрама орналасқан. Иінтірек корпус дөңесшесіне бекітілген осьте 2 орна- тылған. Иінтіректің жоғары ұшы кранның ішкі қусыны сақтандыра- тын резеңке қабық 3 орнатылған қақпақпен 4 жабылған. Қақпақтың саңылауында иінтіректің жоғарғы ұшын тежеуіштік басқышпен байланыстыратын күш жіберілген.Иінтіректің бос жүрісінің шама- сы бұрамамен 26 реттеледі. Иінтіректің төменгі ұшы 24 тіреуіштен 1, стаканнан 23, серіппенден 22 және тіреуіш шайбадан 5 тұратын теңестірілген серіппенің түйініне сүйенеді.Корпустың ұясында жарғақмен 6, шығару клапанының 17 тұғы- рымен 19 және жарғақның бекітпесінің гайкасымен 18 шайбасыменжалпы түйінге кіретін стакан 20 орнатылған. Сыртқы диаме- трі бойынша жарғақ корпус пен тежеуіштік кранның қақпағы 16 арқылы болттарман бекітілген. Бастапқы қалпында жарғақ кері қай- тару серіппесімен 8 ұсталады.Тежеуіштік кранның қақпағында 16 стерженьде серіппе 10, ен- гізуші 11 және шығарушы 17клапандар орнатылған. Енгізуші кла- панның тұғыры 13 қақпақта төсемелермен 14 және 15 тығыздалады және әуе балонынан ауа берілетін штуцермен 12 қысылады. Ауаны тежеуіштік камераларға бұру үшін қақпақта екі арна бар (А түрін қараңыз). Қақпақтың 16 төменгі бөлігінде қосқыш тоқтау белгісінің пластмасса корпусы енгізілген.Корпуста 25 тегіс резеңке клапанмен 21 жабылған шығыс саңы- лауы бар. Бұл саңылау атмосферамен араласып және тежелу үйкелу кезінде тежеуіштік камералардан ауаны шығару үшін қызмет етеді.Тежеуіштік басқышқа басу кезінде ол иінтіректер және күш жүй- есі арқылы Б стрелкасы бағытында тежеуіштік кранның иінтірекы- ның 24 жоғары иығына әсер етеді. Басқышқа басу күші иінтіректің төменгі басқышынан стаканға 23 және серіппеге 22 беріледі. Серіп- пегі бұғаттаушы шайба 5, шығарушы клапанның тұғырын 19 ба- сатын және оны араласуға және жарғақны 6 иілуге мәжбүр етеді. Сонымен бірге шығарушы клапан 17 тежеуіштік камералар мен тежеуіштік кранның шығарушы қуысын атмосферамен бөле оты- рып, тұғырнама 19 арнасын жабады. Тұғырнаманың 19 бұдан әрі жылжуы кезінде енгізуші клапан 11 тұғырнамадае 13 аулақтап және жарғақ 6 астындағы қуысқа сығылған ауаны жібереді және әрі қарай тежеуіштік механизмдердің сығылушы құлағын іске қосады.Тежеуіштік механизмдерге әсер ететін сығылған ауаның шамасы тежеуіштік басқышқа жасалған күшке тікелей байланысқа ие.Ауа, тежеуіштік кранның жарғақсына 6 түсе отырып, жарғақның және шығарушы клапанның тұғырының 19 жылжуына қарсы әсер етеді. Бұл қарсы әсердің шамасы басқышқа басу иінтірек 24 арқылы стаканға 23 берілетін күшті басатын болса, жарғақ кері жаққа иіліп, теңестірілген серіппенің 22 шайбасына 5 тұғырмен 19 баса отырып, серіппені майыстырады. Сондай-ақ енгізу клапаны 11 жабылады, тежеуіштік камераларға әрі қарай сығылған ауаның түсуін болды- рмайды.Яғни тежеуіштік кран арқылы берілген сығылған ауа қысымы- ның шамасын автоматты түрде реттеу орын алады, сәйкесінше те- жеуіштік басқышқа күштен тәуелді тежеуіштік күшті де реттейді. Тежеуіштік кранның бақылаушы әрекетінің принципі де осында.Тежеуіштік камералардан түскен ауа жүргізушінің тежеуішткі басқыштан аяғын алған кезінде шығарылады. Босатылған иінтірек 24 серіппені 22 босатады, сондай-ақ тұғырнамасы 19 бр жарғақ 6 бастапқы күйіне келеді. Енгізуші клапан 11 жабылады; ашылғаненгізуші клапан 17 тұғырдың 19 үш қиысқ саңылауы және резеңке клапан астындағы шығарушы саңылау арқылы сығылған ауаға теже- уіштік камерадан сыртқа шығуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ теже- уіштік механизмдердің тежелуі орын алады.Бірконтурлы тежеуіштік жетегі бар ЗИЛ тобындағы авто- мобиль-тартқыштардың аралас тежеуіштік краны 17.20 сурет- те көрсетілген. Ол төменгісі автомобиль тежеуіштерін, ал жоғарғы прицептің тежеуіштеріне қызмет көрсететін екі секциядан тұрады. Негізгі корпусқа 8 қорғаныс қабығы 2 орналасқан жабық қақпақпен 3 басқарушы иінтіректердің корпусы 26 қосылады. Корпустың 8 қарама-ақарсы жағымен бес саңылауыбар клапандық қақпақтар 18 орнатылған: вертикалды (автмобильдің тежеуіштік механизмдерінің жұмыстық камераларына және прицептің магистралының құбырөт- кізгіштеріне қосу үшін сәйкесінше І және ІІ), горизонтальды (ІІІ және ІV — ауа балондарына (ресиверов) арналған құбырөткізгіштер үшін және жанындағы (V — резеңке клапан 19 арқылы кран қуы- сынан атмосфераға шығуару үшін).Қақпақтар 18 мен корпус арасында сол және оң қуыстары мен бүйірлерінде қисық саңылаулары бар бос тұғырлармен екі жарғақ 9 қысылған. Жарғақлардың сол жақ қуыстары тұғырларындағы қисық саңылау және сопақша терезе (суреттегі үзіктер) арқылы атмосфера- мен қосылған, ал оң жағындағылар шығарушы клапандар 12 арқылы– прицеп пен тартқыштың магистралды құбырөткізгіштерімен және енгізуші клапандар 15 арқылы – сығылған ауаның балондарымен қо- сылған.Жоғарыда (17.19 суретті қараңыз) бірлік автомобильдің бір- лік кранының сипаттамасы мен әрекет ету принципіне толық си- паттама берілгенін ескере отырып, аралас кранның және автомо- биль-тартқыштың прицеппен жұмысы кезінде оның бөліктерінің өзара әсерін қарастырамыз. Автопойыздың тежелген күйіне сәйкес келетін кранның орналасуы (тежеуіш басқышы басылмаған), 17.20 суретте көрсетілген. Күшке 1 және иінтіректерге 4, 25 тежеуіштік басқыштардан күш әсер етпейді. Прицеп секциясының таразы- ланған серіппесі 5 тығында 6 бағытталған сояуышты 7 алға жылжы- тып, стержені енгізуші клапанды 15 ашатын шығарушы клапан 12 және прицептің магистралы сығылған ауаның балонымен қосылған. Сонымен бірге, төменгі секцияның жарғақсының кері қайтару серіп- песі 11 шығарғыш клапанды аша отырып, оны тұғырмен бірге кейін жылжытып, және қосарлы клапанның конустық кері қайтару серіп- песіне 13 кіріс клапанын жабуға мүмкіндік береді. Нәтижесінде автомобиль-тартқыштың аралас кранының төменгі секциясының жарғақсының екі қуысы да атмосферамен қосылған болып есепте- леді.Тежелу сояуыш 7 осінің жылжуын және серіппенің сығылуын туғызатын фигуралық иінтіректің 25 шанышқысы осінің айналасын- да жетектік иінтіректің 4 бұрылысынан басталады. Сонымен бірге.і::.w0  Сурет 17.20. ЗИЛ-431410 автомобилінің біріктірілген тежегіш краны:1 – тежегіш кранның тарту күші; 2 – қорғаныс сырты; 3 – иінтірек корпусының қақпағы; 4 – жетелегіш иінтірек; 5 – тізбектің тежегіштерін басқаратын секцияның теңілінетін серіппесі; 6 – бағытталатын төлке; 7 – сояуыш; 8 – корпус; 9 – бағытта- латын стаканмен жарғақ; 10 - шығаратын қақпақтың шомы; 11 – жарғақның қайта- рылатын серіппесі; 12 – шығарылатын қақпақтар; 13 – екілік қақпақтың қайтары- латын серіппесі; 14 – сыртқа шығаратын қақпақтың шомы; 15 – сыртқа шығаратын қақпақ; 16 – тығыншақ (штуцер); 17 – қол тартпасының иінтірекы; 18 – ауыздық қақпақ; 19 – сығылған ауа шығаруының бүйір жағының қақпағы; 20 – тежегіш сиг- налы бергішінің корпусы; 21 – тежегіштің жарық сигналын қосудың жарғақсына жиналған ауаны жеткізетін арна; 22 – авомобиль тежегішін басқаратын секцияның теңейтін серіппесі; 23 – серіппені теңестіретін стакан; 24 – қол тартпасы иінтірекы тіреуі; 25 – пішіндік иінтірек; 26 – иінтіректер корпусы; 27 – сояуыш жүрісін шек- теуші; 28 – қол тартпасы иінтірекы жұдырығы; І – тізбек магистраліне тұрба өткіз- гішін қосу үшін саңылау; ІІ – автомобиль тежегіш камерасына тұрба өткізгіші үшін саңылау; ІІІ, ІV – ауа баллонына тұрба өткізгішін қосу үшін саңылау; V – атмосфе- раға сығылған ауа шығуы үшін саңылау.← кері қайтару серіппесінің 11 және сығылған ауаның қысымынының әсернен жарғақ 9солға иіледі және серіппемен 13 солға жылжитын қосарлы клапанды босатады. Осының әсерінен шығарушы клапан 12 ашылады, ал енгізуші клапан 15 жабылады және балоннан ма- гистралб прицепіне сығылған ауаның өтуін тоқтатады, сәйкесінше, жарғақның екі қуысы да атмосферамен қосылған болады. Ауа қы- сымының төмендеуінен прицеп магистралында нәтижесінде тежелу орындалатын сығылған ауаның түсуін қамтамасыз ете отырып, ауа- таратқыш клапан 15 (17.14, б суретті қараңыз) күшіне енеді.Иінтірек 4 пішіді иінтіректің 25 шанышқысымен төменгі тірек (17.20 сурет) айналасында айналады. Содан кейін иінтірекБұл стаканның 22 теңестіретін серіппесі тірек шабасы арқылы жарғақны жылжытады, және ашамай 12 сыртқа шығаратын қақпақты жабады. Бір уақытта сыртқа шығаратын қақпақ ашылады, сол кезде баллоннан жиналған ауа жарғақның оң қуысы арқылы оның теже- гішін тізбекпен бірге қамтамасыз ете отырып, автомобиль дөңге- легінің тежегіш камерасына бағытталады, автомобиль дөңгелегі 0,2...0,4 с аралығында тізбектің артқы дөңгелегімен тежеледі.Тізбекті тежегіште ұстап тұру үшін 24 тірегімен дәлденетін және тартылу жүйесі арқылы 28 жұдырығымен қосылатын 17 қол тартпа- сының иінтірекы қолданылады. Бұрылғанда, өзінің төменгі ұшымен жұдырық кранның жоғарғы секциясын 7 сояуышты алға жылжыта- ды. Сонымен бірге 10 ашамай 12 шығаратын қақпақтан кетеді, ал 15 шығаратын қақпағы 13 серіппесі қозғалысынан жабылады, нәтиже- сінде егер тізбек баллонында ауа запасы болса, ауа таратқыш оның тежегішін жұмысқа қосады.Автомобиль-тартқыштың баллонынан (ревисер) сығылған ауа 0,48.0,53 МПа қысымға жеткенше тізбектің тежегіштер пневмати- калық жүйесіне ауа түсуін қамтамасыз ететін біріктірілген тежеуішкран (тежелмеген күйінде) арқылы өтеді. Ауа қысымын 6 төлкесі бұрылыс және оның контрагайкасын бекіту жолымен кранның 5 теңестіретін серіппесін тартумен басқарады. 7 сояуыштың жұмыс жүрісі 27 болтпен басқарылады, ал 4 иінтірекының бос жүрісі 26 корпусқа 3 қақпақ айналасында осы иінтірек алдында бұралған болпен басқарылады. 15 шығару қақпақты ашу бекітілген 16 шту- цері мен 14 ашамайында орнатылған төсеуіштермен басқарылады. Біріктірілген кранның төменгі бөлігінде жарық сигналы қосқышы жарғақсына сығылған ауаны жеткізу үшін 21 арнасы бар тежегіштің сигналы 20 бергіші орнатылған.Тежегіш камералар тежегіш механизмдердің барабанына қалып- ты қысу үшін керек күште сығылған ауа энергиясын өзгерту үшін қы- змет атқарады. Бірконтурлы өткізгішпен ЗИЛ-431410 автомобилінің тежегіш (сурет 17.21) камералары жұмылған жұдырығының орамы кронштейнында орнатылады және оларға 9 болтымен бекітіледі. 4 тежегіш камерасының қақпағы мен 1 корпусы аралығында резеңке қосылған матадан жасалған 2 жарғақсы сығылған. Жарғақға 3 дискі    Сурет 17.21. Бірконтурлы пневможетектің реттеуіш иінтірекымен тежегіш камера:1 — корпус; 2 — жарғақ; 3 — диск; 4 — қақпақ; 5 — икемді шланг; 6, 7 —қайтарылатын серіппе; 8 — сояуыш; 9 — болт; 10 — шанышқы; 11 — иінтірек; 12бұрамдық; 13 — шарикты фиксатор; 14 — бұрамдық орамы; 15 — бұрамдықты дөңгелек; 16 — қысылатын жұдырық орамы432сояуышына тіркелген арқылы екі 6 және 7 қайтарылатын серіппе- лері бекітіледі.11 иінтірекпен тежегіш қалыптың қысатын жұдырық 16 орамы 8 сояуыштың соңына бұралған 10 шанышқымен байланысқан. 15 бұрамдықты дөңгелек және 12 бұрамдық 11 иінтірекына құрасты- рылғандар иінтірекқа қатысты 16орамды бұруға мүмкіндік береді.Таңдалған саңылауда 12 бұрамдық жағдайы өздігінен болатын бұрылудан орам ұсталатын 13 шарикті фиксатормен жазылады.Тежегенде сығылған ауа тежегіш камераға 5 икемді шланг бой- ынша өтеді. Ауа қысымы әсерінен 2 жарғақ тежегіш барабанға қа- лыптар бастырылған қысатын жұдырықпен 16 орам мен 15 бұрам- дықты дөңгелек онымен бірге және 11 иінтірек айналатын 8 сояуыш араласады және иіледі. Шегіндірілген тежелуде жарғақ 6 және 7 қай- тарылатын серіппе әсерінен бастапқы жағдайға келеді. Көп контурлы пневматикалық жетектер Орташа және үлкен массамен автомобильдерге қозғалыс қа- уіпсіздіктің қазіргі талаптарымен сай тежегіш жүйенің жұмысқа қа- білеттілігі мен әсерін көтеру мақсатында тежегіштің көпконтурлы пневматикалық өткізгішері енген. Олар КамАЗ, ЗИЛ-431410, -4331,-433360 және МАЗ отбасылық ашамайлық тартпасына орнатылады. Сонымен қатар ЗИЛ-431410 автомобильдерінде тізбек тежегішінің біртартпалы өткізгішімен бірконтурлы тежегіш жүйесі (сурет 17.14) немесе тізбек тежегішінің бір немесе екі тартпалы өткізгішімен көп- контурлы қазіргі заманғы тежегіш өткізгіш орнатылуы мүмкін.КамАЗ-5320 автомобилінің тежегіштерінің пневматикалық өт- кізгіші. Ол артық, жұмыс, тұрақты және көмекші тежегіш жүйе- мен құралданған, сонымен қатар жартылай тізбекті және тізбекті сығылған ауамен қоректену үшін шешімдермен және тұрақты те- жегіш механизмдің апаттық шектелген тежелу үшін жүйемен құра- данған.Сығылған ауа көзі болып 1 компрессор табылады. Ол конденсат қатуынан 3 сақтандырғыш және 2 қысым реттеуішімен сай теже- гіштер пневматикалық өткізгіштің басқа бөліктеріне және сығылған ауа басқа тұтынушыларына керек санында берілген қысымда та- зарған сығылған ауаны беретін өткізгіштің қоректенетін бөлігін сығылған ауада құрады. Өткізгіш автономды контурларда сынған. Әр контурдың әрекетінің тәуелсіздігі екі және үш секциялы арнайы крандармен қамтамасыз етіледі.Алдыңғы осьтің жұмыс тежегіштері өткізгішінің І контуры құра- мы: 15 үштік қорғаныс қақпағы; 13 ауа баллоны; 18 екістрелкалы ма- нометр бөліктері; 19 екәсекциялы тежегіш кранның төменгі секция- сы; С соңғы шығарудың 22 қақпағы; қысымды шетеу 21 қақпағы; 20 екі тежегіш камера; бұл апараттар арасындағы тартпаның алдыңғы"(.,';,",; "'"      {20 1J2.,<f    10. .. 12 r,;v 25 24 rJp 24 251  @ " 'r:---[J j \ \14\  r"9 І'.fflІ \ \ /·; іrlF!ІQr;"І і\ 9'· ll=l1 ,,. 1 \ 36".,141...............•'] І • 9,fі\ l...::..JІ! - /, _ '. 'іj:J w1r ''•.;m \J7 Іі .Z: lllml І -w.F ' ·{ r-:JІ І ! І1a l!:ll!lf' f;[ 1425   ;'Wlr ·,",, 25     6і\,Y! .; 11. І33      lhnJl\І)Сурет 17.22. КамАЗ-5320 автомобилінің тежеуіш механизмдерінің пневматикалық желісінің схемасы:1 — компрессор; 2 —қысым реттеуіш; 3 — конденсат қатуынан сақтандырғыш; 4 — пневмоэлектрлік датчик; 5 — көмекші тежегіш механизмі желісінің пневма- тикалық цилиндрі; 6 — қозғалтқыш тоқталуы иінтірекы желісінің пневматикалық цилиндрі; 7 —көмекші тежегішпен басқару краны; 8 — екілік қорғаныс қақпағы; 9 — конденсат ағуы краны; 10 — ІV контурының ауа баллоны; 11 —ІІІ контурының ауа баллондары; 12 — ІІ контурының ауа баллоны; 13 —І контуры ауа баллоны; 14 — баллондағы қысымның түсу бергіші; 15 — үштік қорғаныс қақпағы; 16 — тұрақты тежегіштің тоқтауының краныа; 17 —тұрақты тежегішты басқару краны; 18 — екітілшелі манометр; 19 —екісекциялы тежегішті кран; 20 — «24» типінің тежегішті камералары; 21 — қысымды шектеуші клапан; 22 — соңғы шығудың кла- пандары; 23 — тежегіш күшінің автоматты реттеуіші; 24 — «20» типінің тежегішті камералары; 25 — серіппелі энергоакку-муляторы; 26 — тұрақты тежегішті қосу бергіші; 27 — екімагистральді клапан; 28 — үдеткіш клапан; 29 — екітартпалы желімен тізбектің тежегішін басқару клапаны; 30 — тежегіш сигналын қосу бергіші; 31 — бірыңғай қорғаныс клапаны; 32 — біртартпалы желімен тізбектің тежегішін басқару клапаны; 33 — бірбайланысты краны; 34 — «А» типінің байланыстырғыш басы; 35 —«Палм» типінің байланыстырғыш бастары; 36 —артқы фонарьлар; 37 — зуммер және лампалар; 38 — аккумулятор бата¬реясы; А — ІV контурының соңғы шығуы; 5, Е — ІІІ контурының соңғы шығуы; С — І контурының соңғы шығуы; D— ІІ контурының соңғы шығуы; N— екітартпалы желінің тежегіш (басқаратын) магистралі; Р — біртартпалы желінің байланыстырғыш магистралі; R— екітартпа- лы желінің қоректенгіш магистралі← осінің тежегіш механизмдері. Бұдан басқа, контурға екітартпалы өт- кізгішпен тізбектің тежегішін басқаруының 29 қақпағымен 19 теже- гіш кранның төменгі секциясын қосатын құбыр желісі кіреді.Артқы арбаның жұмыс тежегіштері желісінің ІІ контуры құра- мы: 15 үштік қорғаныс клапанының бөліктері; баллондағы қысым түсуі 14 бергіші және 9 конденсат ағуы кранысен 40 л көлемді 12 ауа баллоны; 18 екітілшелі манометр бөліктері; 19 екісекциялы те- жегіш кран жоғары секциясы; автомобиль артқы арбасы балкасына бекітілген қарнақты реттеуішін байланыстыратын қатты элемент- термен тежегіш күштің 23 автоматты реттеуішінің Д соңғы шығуы 22 клапаны; артқы арбашаның (орта және артқы көпірлер) тежегіш механизмдерінің 24 төрт тежегіш камералары; осы аппараттар ара- сындағы құбыр желілері және шлангалар. Контурға сонымен қатар екітартпалы желісі бар тізбек тежегішін басқару 29 клапанымен 19 тежегіш кранының жоғары секциясын байланыстыратын құбыр желісі кіреді.Артық және тұрақты тежегіштер ІІІ контуры құрамы: 8 екілік қорғаныс клапаны бөліктері; баллондағы қысым түсуінің 14 бергіші және конденсат ағуы 9 кранымен 40л көлемді 11 екі ауа баллоны; екі ауа баллоны; бақылаушы сыртқа шығаратын өткізгіштердің екі клапандарынан 22 (В және Е); аялдау тежегішін басқару краннан 17; тездеткіш клапаннан 28; екі магистральды қайта өткізу клапа- нының бөлігінен 27; тежегіш камералардың төрт серіппелі энергияаккумуляторларынан 25; екі сымдық жетекпен тіркеме тежегіштерін басқару клапанынан 29; дара қорғаныш клапанынан 31; бір сым- дық жетекпен тіркеме тежегіштерін басқару клапанынан 32; үш ажыратылған крандардан 33, үш біріктіруші бастиектерден (тірке- ме тежегіштерінің бір сымдық жетегінің «А» типтегі бастиегі 34 және тіркеме тежегіштерінің екі сымдық жетегінің «Палм» типтегі екі бастиектерден 35; тежеу белгісінің қосылуының пневматикалық бергішінен 30; осы аппараттар арасындағы құбыр желілері мен құ- быршектерден тұрады.Көмекші тежегіштің және басқа жетек тұтынушылардың ІV кон- туры қос қорғаныш клапанының бөлігінен 8; конденсатты ағы- зу түтігі 9 және баллондағы қысымның төмендеу бергішімен 14 көлемі 40 л ауа баллонынан 10; А бақылаушы сыртқа шығаратын өткізгіштердің клапанынан 22; көмекші тежегішті басқарудың пнев- матикалық кранынан 7; газдинамикалық (көмекші) тежегіштің жа- пқыштары жетегінің екі цилиндрлерінен 5; қозғалтқышты тоқтату иінтірек жетегінің пневматикалық цилиндрінен 6; тіркеме клапаны- ның қосылуының пневмоэлектрикалық датчиктен 4; осы аппараттар арасындағы құбыр желілері мен құбыршектерден тұрады.Көмекші тежегіш тартпасының ІV контурынан тығыздалған ауа қосымша тұтынушыларға: шыны тазартқыштарға, пневмодабылға, ажыратқыштың пневмогидравликалық күшейткішіне, трансмиссия- ның агрегаттарын басқару тетіктеріне және т.б. жеткізіледі.Апатты шегіндірілген тежеу жүйесі жетегінің контурының өзінің ауа баллоны және атқарушы органдары болмайды. Ол үшқа- тарлы қорғаныш клапанынан 15; краннан 16; екі магистральды кла- паннан 27; құбыр желілері мен құбыршектерді қосатын түйіндерден тұрады.ЗИЛ-4331 автокөлігі тежегіштерінің пневматикалық жетегі. КамАЗ-5320 автокөлігінің тежегіш жүйелерінің пневможетектерін- де және ЗИЛ топтамасының көп контурлы жетектері бар автокөлік- терінің үлгілерінде (ЗИЛ-4331, -433360, -431410 және т.б.) дербес контурлардың міндеттері мен құрылғыларында, пневможетегінде және қолданылатын аспаптарында ұқсастықтар көп.ЗИЛ-4331 автокөлігі тежегіштерінің пневматикалық жетегінің сызбасы 17.23 суретінде келтірілген. Тығыздалған ауа компрессор- дан 1 қысымды реттегіш 20, конденсаттың қатудан қорғағыш 21, конденсациялық ауа баллоны 10 арқылы қорғаныш клапандардың блогына жеткізіледі (қос 19 және үшқатарлы 14). Олар алғашқы төрт тәуелсіз контурлардың ауа баллондарын толтыра отырып, ауаны та- ратады:алдыңғы дөңгелектердің тежегіштер жетектері (І контур); артқы дөңгелектердің тежегіштер жетектері (ІІ контур);аялдау және қосалқы тежегіш жүйелерінің жетектері, сондай-ақ тіркеменің немесе жартылай тіркеменің тежегіштерінің құрамда- стырылған жетегі (ІІІ контур);436көмекші тежегіштің жетегі мен автокөлік трансмиссиясының агрегаттарын қоса алғанда, басқа пневматикалық құрылғылардың қуат көздері (ІV контур).Сонымен қатар өзінің ауа баллоны жоқ апатты шегіндірілген те- жеу жүйесінің жетегінің V контуры бар.Барлық ауа баллондарында конденсатты ағызу үшін крандар 12 бар, ал барлық контурларда тығыздалған ауа қысымының төменде- уінің пневмоэлектрикалық бергіштері 13 кіріктірілген. Екі тілді ма- нометр 17 жұмыс тежегіш жүйесі тетіктерінің жетегінің алғашқы екі контурларының ауа баллондарымен қосылған. Тежегіш жүйе- лерінің жұмысын тексері үшін пневматикалық жетектің әр түрлі нүктелерінде бақылау сыртқа шығаратын өткізгіштердің клапанда- ры орнатылған 3 оларға тасымалды манометр қосылады.контур ауа баллонын 11, қысымның төмендеу бергішін 13, те- жегіш кранның төменгі секциясын 18, қысымды шектеу клапанын 4, алдыңғы дөңгелектердің тежегіш камераларын 2 және бақылау сыртқа шығаратын өткізгіштің клапанын 3 қамтиды.контур ауа баллонын 9, қысымның төмендеу бергішін 13, кранның жоғарғы секциясын 18, серпінді элементі бар тежегіш күштердің реттегішін 30, бақылау сыртқа шығаратын өткізгіштің клапанын 3 және артқы дөңгелектердің тежегіш камераларын 28 қамтиды.контур ауа баллонын 22, қысымның төмендеу датчигін 13, қолмен басқаруы бар аялдау тежегіш жүйесінің кранын 15, тездет- кіш клапанды 27, екі екі магистральды қайта өткізу клапандарын 31, жылдам шегіндірілген тежеу клапанын 29, бақылау сыртқа шығаратын өткізгіштің клапанын 3, артқы дөңгелектердің тежегіш камераларында 28 орналасқан серіппелі энерго-аккумуляторларды қамтиды. Осы контурға сондай-ақ: дара қорғаныш клапаны 26, тір- кеменің (жартылай тіркеменің) тежегіштерін басқару клапандары 25 және 24 сәйкесінше екі сымды және бір сымда жетекпен, екі автоматты біріктіргіш бастиектер 32, бір біріктіргіш бастиек 33 (А типті) және кез келген тежегіш жүйесінің жұмысы кезінде жарықты белгінің берілуін қамтамасыз ететін тежеудің белгі датчигі 5 кіреді. ІV контурға ауа баллоны 23, қысымның төмендеу датчигі 13, көмекші тежегіштің қосылуының батырмалы краны 6, Екі пневма- тикалық цилиндр 16, тежеу дабылының датчигі 5, бақылау сыртқа шығаратын өткізгіштің клапаны 3 және ажыратқыштың пневмокү- шейткішін, бөлгіштегі берілісті ауыстырып-қосқышты, пневмошы- ны тазартқыштарды және тығыздалған ауаның басқа да тұтынушы- ларын тығыздалған ауамен қоректендіруге арналған ауа таратқышқорап 7 кіреді.V контуры құрамы: тұрақты тежегішті апатты шектеулі теже- удің 8 батырмалы пневмокраны; 31 екімагистральды қайта өткізу тығыны; 14 үштік қорғаныс тығыны және 28 тежегіш камерасының энергоаккумуляторлары."(.,';,",;        3229І          l l 132""="Сурет 17.23. ЗИЛ-4331 автомобиль тежегіш механизмдерінің пневматикалық желі схемасы:1 — компрессор; 2 — алдыңғы дөңгелектердің тежегіш камералары; 3- соңғы қорытынды клапандары; 4 – қысымды шектеу клапаны; 5 – тежегіш сигналын қосудың пневмаэлектрлі бергіші; 6 – көмекші тежегіш жүйенің краны; 7 – ауата- ратқыш; 8 – тұрақты жүйенің шектеулі тежегішінің апатты краны; 9, 11 – жұмыс тежегіш жүйесінің ауа баллоны; 10 – конденсациялық ауа баллоны; 12 – конденсат ағуы үшін крандар; 13 – тежегіш сигналдағы қысым түсуінің пневмоэлектрлік дат- чиктері; 14 – үштік қорғаныс клапаны; 15 – тұрақты тежегіш жүйенің краны; 16– көмекші тежегіш жүйенің механизмдері желісінің пневмоцилиндрі; 17 – жұмыс тежегіш жүйесінің екітілшелі манометрі; 18 – жұмыс тежегіш жүйесінің екісекци- ялы краны; 19 – екілік қорғаныс клапаны; 20 – қысым реттеуіші; 21 – конденсат қатуынан сақтандырғыш; 22 – қосу бергіші бар тұрақты тежегіш жүйенің ауа бал- лоны; 23 – көмекші тежегіш жүйесінің ауа баллоны; 24 – біртартпалы желісі бар тізбектің тежегіш жүйесін басқару клапаны; 25 - екітартпалы желісі бар тізбектің тежегіш жүйесін басқару клапаны; 26 – бірыңғай қорғаныс клапаны; 27 – үдеткіш клапаны; 28 – артқы дөңгелектердің тежегіш камералары; 29 – жалдам тежелетін клапан; 30 – тежегіш күштің реттеуіші; 31 – екімагистральды жіберілетін клапан- дар; 32, 33 – байланыстырғыш бастар.← Көп контурлы пневматикалық жетектің аспаптары Олар тежегіш жүйемен басқаруды қамтамасыз ететін құралдар жиынтығы болып табылады. Құралдар осы энергияларды жинау үшін, сондай ақ тежеумен қамтамасыз ету мақсатында беру үрдісін- де энергияны басқару және тежегіш механизміне оның шығу көзінен энергияны беру үшін сығылғын ауаның энергияларының тежегіш жүйесін қамтамасыз ету үшін тағайындалған. Жұмыс, аялдамалық және артық тежегіштер автомобильдің барлық дөңгелегінде орна- тылған тежегіш механизмдерімен басқарылады. Қозғалыс кезнінде тежегіш механизмдер серіппелі энергоаккумуляторлармен сай ор- ндалған және орта, артқы көпірлерде орналасқан «20» типінің те- жегіш камералары және алдыңғы осьте орналасқан «24» типінің те- жегіш камералары көмегімен өткізіледі (сурет 17.24). Автомобиль қозғалысы уақытында энергоаккумулятордың күштік серіппелері ауа қысымы әсерінен сығылған; энергоаккумулятордың цилиндрін- дегі ауа қысымы түскен кезде күштік серіппелер артқы арба дөңге- лектерінің тежегіш механизмдері қозғалысында өткізеді. «20» және«24» сандары камера типтері мағынасында квадратты дюймдарда камера жарғақтары белсенді ауданын білдіреді.«24» типінің тежегіш камерасы. Бұл камерада (сурет 14.24, а) 3 жарғақ екі жарты дөңгелектен тұратын 6 жайылған қамыты бар 2 қақпақпен камераның 8 корпусы аралығында басылған. Сығылған жұдырықтың кронштейніне камера камера корпусына ішінен қой- ылған фланцқа ерітіп қайнатылған екі болтпен бекітілген. Каме- ра штогы реттеуіш иінтірекпен байланысқан 10 бұрандалы ша- нышқымен аяқталады. Сояуышқа шанышқы алдынан 9 контргайкабұралған, ал оның басқа жағынан 4 тірек дискі орнатылған. Жарғақ асты қуыс камераның 8 корпусында орындалған су сіңдіру саңылау- лары арқылы атмосферамен байланысқан.1 штуцер арқылы сығылған ауаның 3 резеңкелі жарғақ астындағы қуысқа беру кезінде жарғақ 7 сояуышқа орын ауыстырады және әсер етеді. Шектеулі тежелу кезінде сояуыш, ал онымен бірге жарғақ да 5 қайтарылатын серіппе әсерінен бастапқы күйге келеді және теже- гіш механизмдер қалыпы тартылған серіппе қозғалысында тежегіш барабаннан кетеді.«20» типінің серіппелі энергоаккумулятормен тежегіш каме- расы.Ол (сурет 17.24, б) басылған жұдырықтың кронштейніне екі бол- тпен бекітілген. Тежегіш камераның 7 штогы тежегіш механизмнің реттеуіш иінтірекымен байланысты. Тежегіш камера жұмыс теже-     Сурет 17.24. КамАЗ автомобильдерінің тежегіш камералары:а — типі «24»; б — типі «20» энергоаккумулятормен; 1 — штуцер; 2 —корпус қақпағы; 3 — жарғақ; 4 — тірек дискі; 5 — қайтарылатын серіппе; 6 — қамыт; 7сояуыш; 8 — камера корпусы; 9 — контргайка; 10 — шанышқы; 11 — өкшелік; 12 — тығындалған сақина; 13 — итергіш; 14 — піспек; 15 —піспекті тығындау; 16 —энергоаккумулятор цилиндрі; 17 — күштік серіппе; 18 — апаттық шектеулі те- жеудің механизм болты; 19 — қажырлы сомын; 20 —цилиндрдің жалғама құбыры; 21 — су сіңіру трубкасы; 22 — қажырлы подшипник; 23 — фланец; 24 — тежегіш камераның жалғама құбырыгіш жүйенің пневможелінің ІІ контурының құрамды бөлігі болып та- былады, ал энергоаккумулятор артық және тұрақты жүйе желісінің ІІІ контурына кіреді және сығылған ауа шығарылғанда қозғалысқа енеді.Жұмыс тежегішімен тежеген кезде сығылған ауа 1 штуцер ақылы 3 жарғақ асты қуысқа түседі, ол дөңгелектің тежегіш механизмі қозғалысында өткізетін және қозғалатын тежегіш камераның 7 што- гына әсер етеді. Ауа шығарғанда сояуыш және жарғақ 5 қайтарыла- тын серіппе көмегімен бастапқы жағдайына келеді.Тұрақты тежегішті қосқан кезде сығылған ауа 14 піспекі асты қуыстан шығарылады. 17 күштік серіппесі әсерінен піспек төмен қозғалады және 3 жарғақға 11 өкшелік арқылы әсер ететін 13 итер- гіш орын ауыстырады және тежегіш камерасы 7 штогы, автомобиль тежеледі.Тұрақты тежегішті өшірген кезде ауа көтере отырып, күштік серіппені сығатын 14 піспект асты энергоаккумулятордың 16 цилин- дрінде беріледі. Сонымен бірге итергіш көтеріледі және қайтары- латын серіппе әсерінен жоғары көтерілетін тежегіш камера штогы және диафрагманы босатады.Артық тежегішпен тоқтағанда ауа бірте бірте энергоаккумулятор цилиндрінен босатылады. Цилиндрден шыққан ауа саны тежегіш краны тұтқасы жағдайына байланысты.Тұрақты тежегіш жүйе тежегішінің пневматикалық желісі кон- турында герметикалығы бұзылғанда немесе осы контурдың балло- нында қысым түскенде серіппелі энергоаккумуляторлармен автомо- бильдің артқы арбасының тежегіш механизмін автоматты тоқтату болады. Автомобиль қозғалысы осы жағдайда пневматикалық және механикалық тежелідің құралдарымен артқы арба дөңгелектерінің тежегіш механизмін тоқтатумен қамтамасыз етеді.Серіппелі энергоаккумулятордың 13 итергіш ішінен жөнделген механикалық тоқтату үшін арналған құрылғыда 22 қажырлы под- шипникпен 18 болты болады. 18 бұрамаі айналғанда 14 піспек 17 серіппесін сығу жағына қарай 13 итергішпен бірге араласады, со- нымен қатар 5 қайтарылатын серіппе әсерінен реттеуіш иінтірек жұдырықпен бірге тежегіш механизмдерінің тоқтатылған күйіне ке- летін 7 сояуыш босатылады.Дроссельді типтің жапқышы бар моторлы көмекші тежегіш-ба- яулатқыштың механизмдері. Олар тұншықтырғыштың қабылдау құбырында орналасқан және тежегіш режиміне қозғалысты аудару мақсатымен шығару коллекторлер өтетін қиылыстарды жабу үшін қызмет атқарады. Әрбір механизм 4 орамға бекітілген 3 жапқыш пен 1 сфералық корпустан тұрады. Жапқыш орамына пневмоци- линдр штогымен байланысқан 2 бұрылысты иінтірек бекітілген. 2 иінтірек және онымен байланысқан 3 жапқыш екі дәлденген күй- лерге ие. Көмекші тежегішті өшіру кезінде 3 жапқыш газ ағыны бойымен орнатылады, ал тежегіш қосылғанда – шығаратын коллек-   Сурет 17.25. Көмекші тежегіш-баяулатқыш механизмі:1 — корпус; 2 — бұрылысты иінтірек; 3 — жапқыш; 4 — орам торде қысымға қарсылық туындауын қамтамасыз ете отырып олар- дың шығысына қарсы келетін ағын бойымен. Бір уақытта жанармай берілуі тоқтатылады, және қозғалтқыш тежегіш режимінде жұмы- сын бастайды.Моторлы тежегіш-баяулатқыш механизмі қозғалысына әкелетін орындаушы механизмдер болып үш пневматикалық цилиндр табы- лады. 35 мм диаметрмен олардың екеуі қозғалтқыштың шығу кол- лекторында дроссельді жапқыштармен басқаруды қамтамасыз етеді (сурет 17.23, 16 поз.), ал 30 мм диаметрлі үшінші цилиндр жоғары қысымды жанармай сорапының реттеуіш иінтірекымен басқару үшін арналған.Екі секциялы тежегіш шүмек. Ол автокөліктің жұмыс тежегіш жүйелерінің тетіктерін және алдыңғы және артқы дөңгелектердің тежегіш тетіктеріне бөлек тартпалары болған кезде тіркеменің те- жегіш тетіктерінің аралас тартпасын басқаруға арналған. ІІІ және ІV шүмектің қорытындылары (17.26-сурет) жұмыс тежегіш жүйесі тартпасының екі бөлек сұлбасының әуе баллондарымен қосылған, ал І және ІІ – сәйкесінше алдыңғы және артқы дөңгелектердің теже- гіш камераларымен қосылған.Тежегіш шүмегі тәуелсіз бірізді орналасқан секцияларға ие және итергіші бар иінтіректен 5, жеделдеткіш піспектен 1, үлкен 3 және кіші 10 баспалдақты абайлаушы піспектен, үстіңгі 2 және астыңғы 13 қақпақшадан және сәйкесінше олардың ертоқымдарынан 9,12, серпімді элементтен 4, тірек бұрамасұқпасынан 7, серіппелерден 8 және 11, серіппені бағыттайтын 14 баспалдақты піспектерден және қақпақшамен жабылатын атмосфераға шығыстан 15 тұрады.Бастапқы қалыпта (тежегіш басқышы жіберілді) қақпақшалар 2 және 13 өзінің серіппелерінің әрекетімен жабылған, І өткізгіш ІV өткізгішпен, ал ІІ өткізгіш ІІІ өткізгішпен бөлектендірілген. І – ІV өткізгіштер атмосфераға шығыспен 15 хабарланған.Тежегіш басқышына басқан кезде тартпаның тартылыс және тетіктер жүйесі арқылы күш-жігер тежегіш шүмегінің тетігіне 5 беріледі және әрі қарай итергіш 6 және серпімді элемент арқылыбаспалдақты келесі піспекке жіберіледі. Төменге ығысып, қақпақ- шаның 2 шығару саңылауын жабады, кейін қақпақша ертоқым- нан 9 ажырайды. ІІ өткізгіш арқылы тығыздалған ауа тетікке басу күші баспалдақты піспектегі 3 тығыздалған ауаның қысымымен теңестірілгенге дейін артқы дөңгелектердің тежегіш камераларына түседі, яғни шүмектің жоғарғы секциясында байқау әрекеті болған- ша дейін.ІІ өткізгіште қысымды біруақытта арттырумен тығыздалған ауа шүмектің корпусындағы арна арқылы тежегіш шүмектің екінші сек-   -сурет. КамАЗ тұқымдастығы автокөліктерінің тежегіш шүмегі:1 —жеделдетуші піспек; 2, 13 — сәйкесінше жоғарғы және төменгі қақпақ- шалар; 3, 10 — баспалдақты бағушы піспектер; 4 — серпімді элемент; 5 —тетік;6 — итергіш; 7 — тірек бұрамасұқпа; 8, 11 — баспалдақты піспектердің серіппе-лері; 9, 12 — қақпақшалар ертоқымдары; 14 — бағыттаушы өзекше; 15 — врезең- ке қақпақшамен жабылатын атмосферағашығу; І, ІІ — сәйкесінше алдыңғы және артқы дөңгелектердің тежегіш камераларына өткізгіш; ІІІ, ІV — әуе баллондарына өткізгіштерциясындағы піспектің 1 үстімен өтеді. Піспек 1 төменге ығысады (піспектің үстіндегі кеңістікте біршама қысым кезінде) және теже- гіш шүмектің екінші секциясының баспалдақты піспегіне 10 әсер етеді. Піспекті 10 төменге ауыстырған кезде қақпақшаның шығару саңылауы 13 жабылады, кейін қақпақша ертоқымнан 12 ажырайды. Тығыздалған ауа І өткізгіш арқылы алдыңғы өстегі дөңгелектердің тежегіш камераларына келеді.І өткізгіште қысымды арттырумен тығыздалған ауа піспектер 1 және 10 астымен өтеді, ауаның қысымы піспекке үстінен әрекет ететін күшті теңестіреді. Осының салдарынан І өткізгіште тежегіш шүмектің тетігіндегі күшке сәйкес келетін қысым орнатылады. Осы- лайша, шүмектің төменгі секциясында байқау әрекеті орындалады. Контурды зақымдау және ІІ өткізгіштегі қысым төмендеген кезде тежегіш шүмектің тетігінен күш-жігер тірек бұрамасұқпасы арқылы баспалдақты піспектің 10 штогына тікелей берілетін бола- ды. Осылайша, екінші секция пневматикалық емес, механикалық басқарылатын болады және өзінің жұмысқа қабілеттілігін сақтайды. Сонымен қоса, байқау әрекеті тетікке 5 жоғарыдан берілген күш-жі- герді теңестіру, және де баспақлдақды піспекке 10 төменнен ауамен серіппенің 11 қысымы есебінен орындалады.Басқа контурды зақымдаған кезде және екінші секцияның І өт- кізгішінде ауа болмаған жағдайда, бірінші секция жоғарыда сипат- талған әдіске ұқсас әрекет етеді. Тежегіш тепкісінен күш-жігер алынған жағдайда, тежегіш шүмектің тетігі серпімді элементтің 4 әрекетімен бастапқы қалыпқа оралады, оралу серіппесі, қысыла оты- ра, баспалдақты піспекті 3 жоғары көтереді. Қақпақша 2 ертоқымға 9 орнығады және әуе баллонынан ауа қолжетімділігі ІІ өткізгішке тоқтатылады. Піспек 3 әрі қарай қозғалған кезде жоғарыға қақпақ- шаның 2 шығару саңылауы ашылады. Тығыздалған ауа қақпақшалар 2 және 13 саңылаулары және өткізгіш 15 арқылы атмосфераға кетеді. ІІ өткізгіште қысымның түсуі, сәйкесінше піспек 1 үстінде піспек- тердің 1 және 10 жоғары қалыпқа орнын ауыстыруын мәжбүрлейді. Баллонннан ауа беру тоқтатылады және І өткізгіштегі ауа қақпақ- шаның 13 ашылған шығару саңылау арқылы атмосфераға шығары- лады, сонымен қатар өткізгіштің 15 резеңке қақпағының жиектерін бүгіп өтеді. Тежегіш шүмегі тетікте 600...700 Н күш және тетіктің 26 мм жүрісі кезінде орындалады. Шүмек секциясының бастапқысеггішсіздігі шамамен 80.120 Н құрайды.Қатудан сақтандырғыш. Ол құбыр желісін және пневматика- лық тежегіш тартпа аспаптарын конденсаттың қатуынан сақтайды. Әрекет ету қағидасы бойынша сақтандырғыш – булану түрінен, жұ- мыс сұйықтығы ретінде этил спирті қолданылады. Буланушы стақан 2 (17.27-сурет) қақпақпен 7 жабылған. Қақпан пен стақан арасында тағыздағыш сақина 4 орналастырылған. Қақпаққа сөндіру қонды- рғысы монтаждалған, ол тұтқасы бар сояуыштан 10, жабу штифті- нен 8, тығыздаушыдан 9 және тығыздағыш құрсау бар тығынды-дан 6 тұрады. Стақанның түбі мен токтың 10 тығындысының 6 арасында фитиль 3 орналастырылған. Ол серіппемен 1 созылады. Қақпақтың құйма саңылауының бұрандалы тығындысы құйылған спирттің деңгейін өлшеуге арналған сүңгішке ие. Стақанның түбіне құйма тығынды бұралған. Қақпақта магистраль және сақтандырғыш стақанындағы ауаның қысымын теңестіруге арналған жиклер 5 бар. Сыйымдылыққа байланысты стақанға 2 200 немесе 1000 см3 этил спирті қйылады.Сояуыштың тұтқасы жоғары қалыпта болған кезде, әуе балло- нына компрессормен қысып толтырылған ауа булану фитилінің жа- нынан қтеті және спирттің буымен байытылып, жеткілікті төменгі температуралық қатумен конденсатқа айналады.Қоршаған ауаның температурасы +5 °С жоғары болған жағдайда, сояуышты тұтқасын бұрып, төменгі қалыпқа орнатқан жөн.Сонымен қоса, тығынды 6 тығыздаушымен фитильді 3 серіппе- мен 1 су түбіне жібереді, резервуар пневматикалық магистральмен бөлектенеді және спитрттің булануы тоқтатылады.Қолтежеуіш шүмегі. Ол тұрақтау қосалқы тежегіш құрылғылардың серіппелі электрқуатының аккумуляторларын бақылауды қамтамасыз етеді. Кран пилоттық ізбасар ретінде жасалған, сығылған ауаны шығару кезінде жұмыс істейтін пневматикалық механизмдерді басқарады. Тежегіш клапанның үш жолы бар: шығу І (сурет 17.28) тұрақтау және цилиндрлік тежегіш жүйелердің ауа цилиндріне қосылады, ІІөткізгіш атмосферамен, ІІІ-ші өткізгішэнергияаккумуляторын сақтауға арналғанжылдамдатқыш клапанға қосылған. Кран серіппені теңестіретін 3 корпустан 2, шығыс клапанынан 12, піспекті-сурет. Пневмотартпа аспаптарын қатудан сақтандырғыш:1 — фитиль серіппесі; 2 — корпус (ста¬қан); 3 — фитиль; 4, 9 — тығызда- ушы сақина; 5 — жиклер; 6 — тығы- здаушысы бар тығынды; 7 — стақан қақпағы; 8 — жабу штифті; 9 — тғызда- ушы; 10 — тұтқалы сояуышбақылаушыдан 13, сояуыштан 11, сақинадан 6, бағыттаушы қақпақтан 10, тиісті қақпақтың, клапанның және сояуыштың серіппелерінен 7, 1, 4, ілмегі 9 бар тұтқалы қақпақтан 8 тұрады. Сонымен қатар , клапанның өзегі бар тұтқаны автоматты түрде қайтаруды қамтамасыз ететін профилді стопор бар.Автокөліктің күйзелмеген күйінде және кранның бастапқы күйінде, өздерінің серіппелерінің әрекет етуі бойынша бағыттауыш қақпақ 10 және сояуыш 11 шеткі төменгі позицияларды алып жатыр, ал шығыс клапаны 12 қадағалау піспекінің ертоқымынан 13 кетеді. Осылайша І өткізгіш ІІ өткізгішпен хабарласады және ІІІ атмосфералық өткізгіштен бөлектенеді. Сонымен қатар, сығылған ауа қадағалау піспектегіі 13 саңылау арқылы A саңылауына келеді және піспекті 13 төменгі бөлігінде орналасқан қақпақ ертоқымының кіргізу терезесі арқылы клапанның отырғыш терезесінен кіреді, оның ішіндегі корпустың 2-ші корпусындағы тік арна арқылы өтетін жерден және одан әрі энергия аккумуляторларынан өтеді. Сығылған ауаның әсерінен энергия жинағыштары сығымдалады, бұл артқы дөңгелектердің тежегіш механизмдерінің күйрейтін күйіне сәйкес келеді.   -сурет. Тұрақтау және қосалқы тежеу жүйелері үшін қол тежегіш краны:1, 4, 7 —1, 4, 7 - серіппелер, тиісінше, клапан, баған және сорап; 2 - корпус; 3баланстық серіппе; 5 – піспек тірегі; 6 - фигуралы сақина; 8 – тұтқалы қақпақ; 9- ілмек; 10 - бақыттаушы қақпақ; 11 - сояуыш; 12 - шығару клапаны; 13 - қадағалаушы піспек; А, В - кранның жұмыс қуысы; І – тұрақтау қосалқы жүйелердің ауа баллон- дарына өткізгіш; ІІ - атмосфераға өткізгіш; ІІІ - энергия аккумуляторына өткізгішТұрақтау тежегішінің жүйесімен жұмыс істеу үшін қақпақты 8 кранның тұтқасынан ұстап тұрыңыз, онда ол құлыптау ысырмасы 9 арқылы бекітіледі. Ішкі ІІІ ІІІ-нің ауа шығысы ІІ-ге атмосфераға түседі, өйткені піспек13 серіппелі шектегішті 4 және клапанды 12 таяқшаның төменгі жиегіне жете алмайды. Ішкі бөлікке түскен барлық ауаның қоршаған ортаға шыққандығына байланысты, дөңгелектердің толығымен баяулатуына әкеліп, Тұрақтау тежегіші жүйесін босату үшін, кранның тұтқасын сәтсіздікке қарай бұру керек. Бұл жағдайда қысылған ауа ауа цилиндрінен серіппелі аккумуляторлармен цилиндрге түседі. Сығылған ауаның әсерінен серіппелер қысылып, тежегіш механизмдері босатылады.Қосалқы тежегіш жүйесі сондай-ақ кран тұтқасын бұру арқылы іске қосылады. Қақпақпен 8 бірге, бағыттаушы сорап 10 айналады. Сақинаның 6 сақиналы кескіндерінің бұрандалы беттерін сырғытып, бағыттағыштық қапсырма 10 көтеріледі және піспекті тоқтату 5 көмегімен бірге шыбықты 11 көтереді. Бағананың төменгі шеті клапаннан12жылжиды,алекіншіден,серіппелі1әрекетіменпіспектің 13 орнына отырады, І соңын І терминалымен ажыратады және ІІІ- ші терминалмен атмосферада шығуды жеткізеді. Сығымдалған ауаны І клеммасына дейін І тоқсанына жеткізуді тоқтатқан кезде, клапанның шығыс клапанынан шығатын клапанның ауадан ІІІ розетка арқылы ауаны, клапанның 12 ашылуын және ІІ шығатын жерді атмосфераға тастайды, әзірге піспектің 13 піспекіндегі қысым қысымның толық күші болып табылады, серіппелер 3 және қуысты В піспекіндегі қысым. Күштер тең болған кезде піспек 13 клапанды12 бірге клапанның шетіне дейін жеткенше жоғары көтеріледі. Ауа қысымды клапанның басқару сызығынан терминал ІІІ арқылы босатылып, кранның келесі әрекеті орын алады.Бақылау желісінен қысылған ауаны шығарумен жылдамдатқыш клапан серіппелі аккумуляторлар цилиндрлерінің қуыстарын желіден ажыратады және оларды ауа шығысына жалғайды. Цилиндрлерден алынған қысылған ауа атмосфераға шығарылады, ал серіппелі аккумуляторлар автомобильдің артқы дөңгелегін тежейді. Қосқорғанышклапан. Олкомпрессорданкеліптүсетінсығылған ауаны екі контурлар (қосалқы және аялдауыш тежегіш жүйелері) бойынша бөлу және бір контурда басқа контур зақымдалғанда қа- жетті қысымды ұстап тұру үшін арналған. Клапанның компрес- сордан І шығысы (сур. 17.29) және қосалқы және аялдауыш тежеу жүйелерімен сәйкес біріктірілген ІІІ және ІІ шығысы бар. Клапан екі қақпасымен 12 корпустан 1 тұрады, олардың ішіне дренаждық саңылаумен және реттемелейтін шайбаларымен тығындар 14 орна- тылған. Корпуста 1 екі жалпақ клапандармен 11 және 9, нығыздағыш сақиналары 3 және жарма сақиналары 4, нығыздау сақиналары 2 екі тіреуіш сақиналары 5, орталық және тіреуіш піспектің жалпақ кла-пандардың 6,7,8 серіппесімен орталық піспек 10 орнатылады.Басындағы (бастапқы) қалпында 10 орталық піспек серіппелердің7 әсерімен орташа қалыпты болады. Жұмыс барысында компрессор- дан І шығысына ауа берген кезде сығылған ауа орталық піспектегі 10 саңылау арқылы піспектерге 5 тірелгенше жалпақ клапандарды 11, 9 сығады және қосалқы және аялдауыш тежеу жүйелерінің ауа баллондарымен біріктірілген ІІІ және ІІ шығысына кіреді.Егер баллондардағы қысым реттегіш компрессордан пневможүй- ені ажыратқан кездегі қысымға сәйкес келсе, клапандар 11 және 9 жабылады.Ауа шығып кеткенде (мысалы, ІІІ шығыстан) жалпақ клапан 9 мен піспек 11 және 9 сол жағындағы қысымның әсерінен тіреуіш 5 піспекге жабысады. орталық піспектің 10 қимылы қақпақтардың 12 тірелгенімен шектеледі. Жалпақ клапан 9 піспекге 5 орнатылған серіппемен 6 қысым белгілі бір шамада болғанда қысылып қала- ды. Піспектің крест тәрізді саңылауында 10 қысым серіппесімен 6 нығайтылған күш салуынан артығырақ болғанда жалпақ клапан 9 піспектен 10 шегінеді және артық ауа герметикалық емес корпусқа түседі. Корпустың бірінде ауа шығыны көтерілген жағдайда кла- пан жоғарыда айтылғандай әрекеттенеді.Қос қорғаныш клапан корпустың біреуі зақымдалған жағдайда сығылған ауа қысымын басқа корпуста 0,52...0,54 МПа шамасында ұстап тұрады.Жоғарыда қарастырылған деңгейдегі қысым жоғарлағанда 8 серіппе 8 жалпақ клапандардың 11 немесе 9 әсерімен сығылады, клапанның біреуі ершіктен ауытқиды да қысым артық болғанда сығылған ауа зақымдалған корпусқа өтіп кетеді.  -сурет. Қос қорғаныш клапан:1 — корпус; 2, 3 — нығыздау сақина; 4 — жарма сақинасы; 5 — тіреуіш піспек;6, 7, 8 — орталық және тіреуіш піспектің жалпақ клапандардың серіппесі; 9, 11 — орталық піспектің жалпақ клапандары; 10 — орталық піспек; 12 — қақпасы; 13 — реттемелейтін шайбасы; 14 —дренаждық саңылаумен тығын; І —компрессордан шығысы; ІІ, ІІІ — қосалқы және аялдауыш тежеу жүйелерімен сәйкес біріктірілген шығысы.Үш есе қорғаныш клапаны. Ол компрессордан келіп түсетін ауаны үш корпус бойынша бөледі: екі негізгі (артқы арбашаның тежегіш механизмнің және жұмыс істейтін тежегіш жүйесінің ал- дыңғы білік дөңгелектердің жетегі) және бір қосымша (аялдауыш жүйесінің тежегіш механиздерінің шегіндірілген тежелудің апаттық жүйе жетегі), сонымен қатар, жарамды корпуста қысымды сақтау мақсатында, ол зақымдалған корпусты ажыратуды қамтамасыз етеді.Клапан (сур. 17.30) келесі негізігі бөлшектерден тұрады: корпус 1, тығындымен 6 үш қақпа 2, үш жарғақ 8, 11, 16, үш магистрал- дық клапандар 3, 12, 15 және үшінші корпусқа арналған екі қайта іске қосылатын клапандар 13, 14. Онда да І және ІІ шығысы бар, ол арқылы сығылған ауа дөңгелектердің тежегіш механизмнің, осыған сәйкес алдыңғы біліктің және артқы арбашаның жетегіндегі контур- лардың ауа баллондарына өтедіСығылған ауа компрессордан корпустың 1 қосымша шығысы арқылы магистралдық клапандары 3 және 12 астындағы саңылау- ларға А және Б келіп түседі. Бұл кезде клапандар теңестіретін серіп- пелердің 5 және 9 күш салуын еңсеріп, жарғақларға 8 және 11 әсер салып, ашылады. Сығылған ауа екі шығыс арқылы алдыңғы білік дөңгелектердегі тежегіш механизмнің жетегі контурының және артқы арбашадағы дөңгелектердегі тежегіш механизмнің жетегі кон- турының баллонына өтеді.Ауа баллондары толтырылған мезгілде өткізу клапандары 13 және 14 ашылады да ауа клапан 15 үстіндегі В саңылауға түседі.Белгілі бір қысымға жеткен кезде, клапан 15 тірек дискісі 17 арқылысеріппенің 18 күш салуын еңсеріп, ашылады да ауамен аялдауыш тежелгінің шегіндірілген апаттық тежелгіш контуры толады.Магистралдық клапандар 3 және 12 0,52 МПа қысымында, ал клапан 15 —0,50 МПа қысымында ашылады. Клапанға дискілер мен жарғақ арқылы әсер ететін серіппесінің алдын ала күш салуын бұрандаларымен 7 реттейді. Жарғақ мен клапан арасында буферлік серіппе орнатылған.Пневможүйенің контурлары жарамды болған кезде жарғақлар 8, 11 және 16 клапанның астына А, Б, В саңылауына баллондардан келіп түсетін ауа қысымы әсерінен иіледі.Сондықтан, клапандар тіпті саңылаудың астындағы қысым төменде көрсетілгеннен төмен болса да ашылады. Компрессордан жалғанған магистраль істен шыққан кезде клапандар серіппенің әсерінен жабылады, пневможүйенің контурында қысым сақталады.Бір контур істен шыққан жағдайда, клапан корпусының ішкі үңгірдегі қысым азайып, серіппенің әсерінен барлық клапандар жабылады. Алайда А,Б,В үңгір магистралдық клапандардарға компрессордан ауа келіп тұрғандықтан, жарамды контурлардан өтетін, тығыздалған ауа жарғақтарына әсер етеді, жарамды   Сурет. 17.30. Үш еселік қауіпсіздік клапаны:1 - тұрғын үй; 2 - мұқаба; 3, 12, 15 - негізгі клапандар; 4, 10, 17 - тірек дискілер;5, 9, 18 - теңдестіру көздері; 6 - қақпақ; 7 - реттеу бұрандасы; 8, 11, 16 - мембрана- лар; 13, 14 - айналмалы клапандар; A, B, B - қауіпсіздік клапанының жұмыс қуысы; І, ІІ - артқы және алдыңғы артқы доңғалақтардың тиісінше тежегіш жетектерінің розеткалары контурларды ауамен толтырып тұратын клапандар, жарамсыз контур клапанның ашылу қысымынан кем, қысыммен ашылады. Бұл, ресивер мен компрессордан шыққын тығыздалған ауаның жарамды контурлар жарғақсына деген әсерімен түсіндіруге болады, ал жарамсыз контурдың клапаны, компрессордан келіп тұратын ауаның әсерінен ашылады. Герметикалық емес контурға, осылайша, айтарлықтай қысымның өсуімен ауа келе алады. Бұл жағдайда ол, ауа бөлігін атмосфераға шығарып, қорғаныш клапаны ретінде әрекет етеді.Жеделдеткіш клапан. Ол энергоаккумулятордың цилиндрларына ауаның кіру мен шығу уақытын азайту үшін қызмет етеді, яғни қосалқы және аялдауыш тежегіш жүйелердің іске қосылу уақытын азайту үшін.Жеделдеткіш клапанның корпусы (17.31, а суреті) 5 төменгі және 9 жоғарғы бөлшектерден тұрады. Жоғарғы бөлігінде, шығаруклапан ершігі жасалған піспектен 3 басқару камерасынан 2 тұрады. Қуыс денелі сояуышта 7, серіппемен 6 қысылған шығару клапаны 1 және енгізу клапаны 4 құрылған. Корпустың төменгі жағында енгізу клапанының ершігі 8 орнатылған. Тездеткіш клапанның төрт шықпасы бар: шықпасы І энергоаккумулятордың цилиндр қуыстарымен қосылған, шықпасы ІІ – атмосферамен, шықпасы ІV – аялдауыш тежегіштің басқару кранымен, ал шығысы ІІІ ауа баллонынан қысылған ауа жіберіледі.Бастапқы күйіндегі (шегіндіріп тежелген) піспек 3 (17.31.б) қол тежегішті краннан камераға 2 келіп түскен тығыздалған ауа әсерінен төмен түседі, бұл кезде, энергоаккумуляторларына ауа баллонынан ІІІ және І шығылары арқылы тығыздалған ауаның келуін қамтама- сыз ете отырып, алдымен клапан 1 жабылып, одан кейін клапан4 ашылады. Энергоаккумулятордың серіппенің қарсылық күшін тығыздалған ауаны еңсеру арқасында дөңғалақтардың шегіндірілген тежелуі жүреді.Қосалқы немесе аялдауыш тежегіш жүйенің қосылған кезінде, тығыздалған ауа қол тежегіш кранның үңгімесі арқылы камерадан 2 (сурет 17.3в) атмосфераға шығады. Камерадағы 2 ауа қысымының түсуіне байланысты піспек жоғары қарай жылжиды, сейілу әсерінен шығару клапаны 1ашылады, ал серіппенің 6 әсерінен енгізу клапа- ны 4 жабылады. Ашылған шығару клапаны 1 мен шығысы 1 (сурет 17.3в) арқылы серіппелі энергоаккумулятордың цилиндрлері өз ци- линдрлерімен атмосфера ІІ шығысымен байланысады.Энергоаккумулятордың цилиндрдегі қысымы азаяды, серіппелер босатылып, дөңғалақтардың тежелуі басталады.Энергоаккумулятордың үңгімесіндегі қысыммен шығысы ІV басқару қысым арасындағы шамаластығы, піспек 3 арқылы жасалады. ІV шығысындағы қысымның төмендеуінде І шығысындағы салыстырмалы түрде жоғарырақ қысым әсерінен, піспек 3 жоғары жылжып, шығару клапанына І кетеді. Серіппелі энергоаккумулятордың үңгімесінде тығыздалған ауа ашы шығару клапаны 1 және шығыс ІІ арқылы атмосфераға шығады. Шығысындағы ІV қысымға қарағанда, шығысы І қысымы одан біршама асқан кезінде, піспек 3 серіппенің 6 әсерінен енгізу клапаны4 жабылғанша жоғары қарай жылжиды, энергоаккумулятордағы қысым басқа көтерілмейді. Егер шығысындағы ІV қысым көтерілсе, піспек 3 төмен түседі, клапан 4 ашылып, энергоаккумуляторға қосымша қысылған ауаның кішкене бөлігі жіберіледі.Тежегіш күштердің автоматты реттегіші. Ол, әрекеттік білік жүктемесіне байланысты, тежеу кезіндегі тезегіш камераларға артыңғы арбаша белдемелерінен өтетін, тығыздалған ауа қысымын автоматты түрде реттеуге арналады. Бұл құрсымдардың жолдың бетімен бар күшімен ілінусуіне, әсіресе қозғалыстың жоғарғы жылдамдығында, автокөліктін тұрақтылығын қамтамасыз етуіне қажет. Автокөліктегі реттегіштің жайғастыру сызбасы және артыңғы     Сурет. 17.31. Тездеткіш клапан:а — құрылымы; б, в — жұмыс сы- збасы, тиісті шегініп тежелген күйінде және тежеу кезінде; 1 — шығару клапа- ны; 2 — басқару камерасы; 3 — піспек; 4 — енгізу кла-паны; 5, 9 — корпустың негізгі бөліктері; 6 — серіппе; 7 — қуыс денелі сояуыш; 8 — енгізу клапа- нының ершігі; І — энергоаккумулятор цилиндрдің шығысы; ІІ — атмосфера шығысы; ІІІ — ауа баллонының шығы- сы; ІV — аялдауыш тежегішті басқару кранының шықпасы арбаша белдемелерінің аралық топ арқылы өзара әрекеттесуі 17.32 суретінде көрсетілген. Тежегіш күштерінің реттегіші 2 автокөліктің рама лонжеронында 1 бекітілген, кронштейінде орнатылады және реттегіш корпусының жоғарғы мен төменгі бөліктерін біріктіретін, бұрандамалармен бекітіледі.Реттегіш тетігі 3 арнайы тартыммен 4 серпімді элемент 5, қарнақ 6 және өтемдеуіш 7, көпір арқалықтары 8, сондай-ақ артыңғы сүйретпе 9 арқылы біріктіріледі. Серпімді элемент, артыңғы сүйретпе көпірлерінің тік қозғалыстары кезіндегі, реттегішті зақымдалуынан сақтайды, сонымен қатар мүмкіндікті шектен асқан кезінде, соққыларды жұтып, дірілді азайтады. Демек, реттегіш белдемелермен солай біріктірілген, тежеу барысындағы белдемелердің қисаюы мен тежеу сәтіндегі белдемелердің бұралуы, тежегіш күштерді дұрыс реттелуіне әсер етпейді.Тежегіш қуат реттегіші (сур. 17,33) үш шығаруларын бар: шығыс Мен тежегіш клапаны жоғарғы бөлімінде, шығу ІІ қосылған - артқы дөңгелектердің тежегіш палаталарының, шығу ІІІ бар - баратмосфералы. реттеуші клапан 1 қамтиды, көлбеу бедерлі конус жарғақ 5 бар баспалдақты піспекті 2, Піспектік ұңғылы орнатылған және реттеуші органның екі бөліктен, доп-бесінші 6 қосылған итеру 3 арасындағы сыртқы жағына қысып, бір тұтқасы 4 бақылау валу қабырғалары піспек 2 қуысында 11 көлбеу қабырғалары бар піспекті 7, итергіш нұсқаулығы 8, қосылу түтік 10 және конусы 9 орган.Реттегіш тік күйде орнатылады. Кольктың ұзындығы және ось босатылған кезде тұтқыштың 4 позициясы артқы тасымалдаудың көпірлерін жүктеу кезінде және аспалы жүктемелерде осьтік жүктемелердің артуы кезінде суспензияның бағытына байланысты арнайы таңдалады. 6 шарикті итергішті 3 тіреуіш ретінде қызмет етеді, ол клапаны 1 ашық қалыпта ұстайды, артқы дөңгелектердің тежегіш камераларына қысымның жететініне дейін 4 тетігімен сәйкес келеді.Тежеу кезінде тежегіш клапанының бірінші бөлігіндегі қысылған ауаның реттелетін корпус І терминалы арқылы өтеді және 2-қадамдағы піспекті басады. Бұл жағдайда итергіш 3 клапаны 1 шарикті білікке 6 орналастырылғанға дейін, ал екінші піспекті 2 қозғалысы арқылы итергіш клапанды 1 ашады. Терминал ІІ арқылы қысылған ауа артқы дөңгелектердің тежегіш камераларына кіреді және 5 жарғақсының астындағы қуысына кіреді. Ішкі сымның 10 арқанынан І ауа ағытпасы піспектің 7 астында жүзеге асырылады, ол итергіші бар пиннің тұрақты және жұмсақ контактісін қамтамасыз етеді. Итергіштің жағдайы реттегіш тұтқышының орнына байланысты болады (17.32 суретті қараңыз).  Сурет 17.32. Тежегіш күштер реттегішінің тұтастырушы сүлбесі:1 — лонжерон; 2 —тежегіш күштер реттегіші; 3 — тежегіш тетігі; 4 — тартым; 5 — серпімді элемент; 6 — қарнақ; 7 — өтемдеуіш; 8, 9 — артыңғы сүйретпенің арқалығы ; І — ең үлкен өстік жүктемедегі реттегіш тетігінің жайы («тиелген» ав- токөлік); ІІ — ең аз өстік жүктемедегі реттегіш тетігінің жайы («бос» автокөлік   Сурет. 17.33. Тежеуіштің реттегіші:a - жалпы көрініс; b - құрылыс; 1 - клапан; 2 - сатылы піспек; 3 - итергіш; 4 - тұтқыш; 5 - жарғақ; 6 - шарикті табан; 7 - доптың піспекті; 8 - итергіштің бағытта- ушысы; 9 - дененің қырлы конусы; 10 - қосылу құбыры; 11 - піспек қабырғалары; І - тежегіш клапанына шығу; ІІ - артқы троллейбустың тежеу механизмдеріне шығу; ІІІ - атмосфераға шығу Піспектің екінші қозғалысы (17.33-суретті қараңыз) төменге қарай жылжытады, оның жарғақға 5 шағылыстырылады. Жарғақның тиімді аймағы піспектің үстіңгі бөлігінің аумағынан асқанша үздіксіз артады. Осыдан кейін піспек 2 көтеріліп, клапан 1 жабылады. Тежегіш камераларында толығымен жүктелген көлік құралындағы қысым тежегіш клапанын қуысында қысымға тең болады. Егер машина толығымен жүктелмесе, тежегіш камераларда қысым тежегіш клапанының қуысында қысымнан аз болады, яғни реттегіштің келесі әрекеті орын алады.Терминалдағы қысым қысымның төмендеуіне әкеліп соқтырған кезде, І піспекіндегі қысым төмендейді, 2-піспекті жоғары қарай жылжытады және клапанның кірісін жауып тастайды. Піспекті 2 ары қарай жылжытқанда, клапан 1 итергіштің 3-орыннан алынады және тежеуіш камераларынан қысылған ауаны ІІ соңында және 3-шұңқыр итергішке дейін жеткізеді содан кейін резеңке клапан арқылы атмосфераға.  Көп пневматикалық пневматикалық жетектерді пайдалану КАМАЗ-5320 тежегішінің пневматикалық жетегінің жұмысы. КамАЗ-5320 кабинасында орналасқан жалпы аспаптық панельдің сигнализация құрылғылары мен ажыратқыштарында бес сигнал шамдары, екі пулеметтік манометр және дыбыстық сигнал естіледі.Жалпы аспап тақтасының астында тежеуіш тежегіш босату клапа- ны, жүргізуші орынының оң жағында қосалқы және пар тұрмыстық тежегіштер үшін қолмен басқару клапаны бар; кокптаның еденінде кран түймесі қосалқы тежегіш жүйесін басқарады.Алдыңғы дөңгелекті жұмыс істейтін тежегіштер, артқы дөңгелекті арбалар, қосалқы және тұрақтандырғыш тежегіш жүйелері және көмекші тежегіш жүйе жеткіліксіз болған кезде, аспаптың панеліндегі алғашқы төрт ескерту шамы бір мезгілде дыбыстық сигнал шығарады. Бесінші шам автомобильдің тұрақ тежегіші жүйесімен бұзылғанын көрсетеді.Компрессор жұмыс істей бастағаннан кейін, пневматикалық жүйе қысылған ауамен толтырылады және 0,5 МПа қысымда алғашқы төрт шамды өшіру керек, ал тұрақ тежегіші босағанда, бесінші шам өшеді. Бұл жағдайда компрессордың 1-ден (17.22-суретті қараңыз) қысылған ауа қысымды реттегіш 2 және конденсаттың қатуынан қауіпсіздік клапанының блогына 3 сақтандырғыш арқылы өтеді. Құрылғы І, ІІ, ІІІ, ІV тәуелсіз тізбектерінің 12, 13, 11, 10 әуе цилиндрлері арқылы ауаны тарататын қосарланған 8 және үш еселенген 15 қауіпсіздік клапанынан тұрады. 8 және 15 қауіпсіздік клапандары ІІІ тізбегінің ауа цилиндрлері бірінші толтырылған етіп реттеледі, содан кейін басқа тізбектердің ауа цилиндрлері толтырылады.Қызмет тежегіші. Цилиндрлер әуе тежегіш жүйесін толтыру кезін- де 12 және 13 40 және 20 L алдыңғы дөңгелек тежегішін келтірілетін тежегіш 20 камерада клапан 21 ағындарын шектеу қысым арқылы төменгі бөлімінен педалі ауаны басу арқылы тежегіш клапаны 19. тиісті бөліктерін жеткізіледі көпір. автоматты тежегіш контроллер арқылы кранның жоғарғы бөлімінен 23 күштері әуе тежегіштер дөң- гелектер арбашық келтірілетін тежегіш камерасына 24 беріледі. Бір мезгілде екі сымды жетегі бар тіркеме тежегіш бақылау клапаны 29 жеткізілетін бөлек негіздері ауада екі тежегіш тізбектерінің.Қосалқы және тұрақтандырғыш тежегіштер. Автокөлік қозғалы- сы кезінде, қосалқы және тежегіш тежегіш цилиндр 11-ден ауаны тежеуіштің басқару тетігінің көмегімен 17 электр қуаты бар аккуму- лятордың серіппесін қысу үшін цилиндрден қысылған ауаны жеткі- зу үшін ашылатын 28 жылдамдатқыш клапанның басқару бөлігіне өтеді.Тұрақтау тежеу клапанының тұтқасын айналдыру жылдамдықты клапанның 28 басқару бөлігіндегі 17 қол кранының атмосфералық шығысы арқылы қысымның төмендеуіне әкеледі. Жылдамдатқыш клапан 11-тен ауаны ауадан энергия сақтауға тоқтатады және көктемгі піспектердің астынан сығылған ауа шығысын атмосфераға дейін ашады. Серіппелердің қысылуынан болатын күш тежегіш камералық шыбыққа ауыстырылады. Автомобиль тежегіштері, ал тежеу қарқындылығы тұрақтандырғыш клапанның тұтқасының айналу бұрышына байланысты.Автомобильді тұраққа қою үшін, кранның тұтқасы тік күйге орнатылып, бекітілген. Энергиялы аккумуляторлардың қуыстарынан алынған қысылған ауа толығымен жойылады. Тежеу толық тиімділікпен жүзеге асырылады.Шұғыл босату. 11 цилиндрде қосалқы және тұрақтандырғыш тежегіштерде қысым болмаған кезде және қызмет тежегішінің 12 және 13 цилиндрлерінде қысылған ауаның болуына байланысты көлік құралын кранның «Апатты басу» түймесі арқылы ажыратуға болады. Қызмет тежегіш цилиндрлердің үш қысқышты клапанның 15 апаттық тежегішінің 16 краны, екі жақты клапан 27 артқы теже- гіштерді ажыратып, серіппелі аккумуляторларға бағытталады.Түйме босатылған кезде ауа атмосфераға пневматикалық клапанның 16 шығысы арқылы кіреді. Үш еселік қауіпсіздік клапаны15 қызмет тежегішінің цилиндрлерінен алдын-ала белгіленген қысым деңгейіне дейін ауаны шығаруға мүмкіндік береді.Қосалқы тежегіш. Қосымша тежегішті басқару шүмегінің 7 түймешігін басу арқылы әуе шарының 10 қысылған ауасы 6 және 5 ауаның цилиндрлеріне түседі. 6 отын сорап рельстің тұтқасына қосылған цилиндр қарнағы жанармай беруді тоқтатады. Қосалқы тежегіш клапандарының тұтқаларына қосылған цилиндрлердің 5 сабақтары ауыз тиегішінің кіріс құбырларын жабатын клапандарды айналдырады.5 цилиндр алдындағы сызықта орнатылған пневмоэлектрлік сен- сордың 4 байланыстары, соның ішінде тіркеменің (жартылай тірке- менің) электромагниттік клапаны (жартылай тіркеме) жабылады, ол бұл жағдайда қысылған ауаны тіркеменің (жартылай тіркеме) әуе сыйымдылығынан оның тежегіш камераларына дейін өтеді. Осы- лайша, тіркеме (жартылай тіркеме) пойыздың «құлағанына» кедергі келтіреді.ZІL-4331 тежегішінің пневматикалық жетегінің жұмысы. ZІL-4331 бес тәуелсіз тізбектің болуына және пневматикалық дис- кінің кейбір айырмашылықтарына байланысты, оның жұмысын ег- жей-тегжейлі қарастырайық.Пневматикалық дискінің бастапқы позициясы. Бастамас бұрын, қашан блок датчиктер және болмауы немесе тізбектерін тежеу әуе цилиндрлер пневматикалық автомобильде қысылған ауаның жет- кіліксіз қысым дабыл кабинаның ескерту жарық орналасқан ортақ құрал панелін ауысады. Бір мезгілде бақылау шамдардың ол көк- темгі тежегіш шамдары үшін қысылған ауамен болмаған жоғары және жыпылықтайды, тұрақ тежегіші қолдануға сигналы, дыбыстық белгі және ескерту шамын бастайды.Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін компрессор 1 (17.23-суретті қараңыз) қысымды ауа өткізгішті 20, аязды қорғаныс сақтандырғышты 21, конденсациялы ауа цилиндрін 10, қосарланған 19, үш дөңгелек 14 қауіпсіздік клапандарын барлық көлік құралдарының цилиндрлеріне жібереді. Біріншіден, 19 қосарланғанқауіпсіздік клапаны 19 ашылып, парковка тежегіш жетегі цилиндрі22 және қосымша тежегіш жетегі цилиндрі 23 және қысылған ауаны тұтынушылар толтырылады. Қысым 0,55 ... 0,57 МПа дейін ұлғайған кезде, үш қауіпсіздік клапаны 14 ашылады және қысылған ауа алдыңғы және артқы ось тежегіштерінің 9, 11 ауасына кіреді.Сығылған ауаның қысымы цилиндрлерде 0,48-0,53 МПа дейін көтерілген кезде, тежегіш жүйелеріндегі қысымның төмендеуіне ауа қысымының сенсорлары іске қосылады және аспаптың панеліндегі тиісті басқару лампалары шығады. Цилиндрлерде 9, 11-тен 0,5,0,52 МПа-ға дейін қысым күшейе отырып, үш жақты қауіпсіздік клапанының қосымша үштігі ашылып, тежегіш тежеудің контуры қысылған ауамен толтырылады. Соңғы басқару лампасын өшірумен бір уақытта дыбыстық сигнал естіледі. Қызмет тежегіштерінің тізбектеріндегі қысымды көтеру аспаптық панелінде орналасқан қызмет тежегіш жүйенің екі күндік манометрімен бекітіледі. Қысым 0.8 МПа асқанда қысым реттегіші 20 іске қосылады және пневматикалық жетекті толтырады және компрессордан келетін барлық қысылған ауа қысымды реттегіштің шығыс бөлігінен атмосфераға шығады.Автокөлік немесе жол пойызы барлық ауа цилиндрлері қысылған ауаға номиналды қысыммен толтырылғанда (барлық ескерту шамдары индикаторға шығады, дыбыстық сигнал шығады), қозғалысқа дайын болады, екі габарит өлшеуіш көрсеткішінің көрсеткіші 0,65 ... 0, 80 МПа) тіркеменің тежегішінен ажыратылды. Қызмет тежегіші. Тежегіш жүйесі алдыңғы және артқы ось тізбектерінің 9, 11 әуе баллондарынан тежеуіш камераларына 2,28 ауаға ауаны шығаратын және ашатын екі секциялы тежегіш клапанның 18 педалін басу арқылы қосылады (17.23 суретті қараңыз). Бұл жағдайда екі бөліктегі тежегіш клапаннан артқы тежегіш тежегіш камераларға 28 түсетін қысылған ауа тежегіш күші 30 реттегішінен өтіп, ол көлік құралындағы жүктемеге байланысты шығыс ауа қысымының мөлшерін өзгертеді. Тежегіш клапанынан алдыңғы дөңгелектердің тежегіш камераларына дейін түсетін қысылған ауа тежегіш педальының депрессиясына байланысты оның шығысындағы қысымды төмендететін 4 қысымды шектеу клапаны арқылы өтеді. Бұл автокөліктің алдыңғы дөңгелектерінің ішінара тежеуі арқылы бұғатталуын болдырмау үшін қажет.Автокөліктің тежеуімен бір мезгілде 18 тежегіш клапанының әрбір бөлігіндегі қысылған ауа қауіпсіздік клапанын 14 екі тәуелсіз әуе жолдары арқылы енгізеді. Бұл қауіпсіздік клапанының жұмысына байланысты тежегіш жүйенің тізбектерінің біреуі де істен шыққан жағдайда трамвайдың баяулауын болдырмау үшін жасалады.14 қауіпсіздік клапаны іске қосылған кезде сығылған ауаны тір- кеме жетегінің басқару сызығына және 24 немесе 25 тіркеме теже- гіш басқару клапандарына апарады. Егер тіркеменің тежегіш жүй- есі екі сымды жүйе арқылы қосылған болса, басқару класының 25қысқышы арқылы қысылған ауаны тіркеменің ауа цилиндрінен те- жегіш камераларына ашады және ашатын тіркемедегі ауа дистри- бьюторы кіреді.Бір тізбегі арқылы тежегіш жүйесімен жалғасқан жағдайда, тіркеме тежегішті басқару клапаны 24 қосылады, ол сығымдалған ауаны жалғыз сымды тіркеменің жалғастырғыш желісінен шығарады. Қысымның төмендеуі кезінде тіркемедегі ауа таратушы активтендіріледі, ол дөңгелектың тежегіш камераларына тіркеменің ауа резервуарынан сығылған ауаны ашады.Тұрақтау тежегіші. Тұрақтау тежегішінің басқару жүйесі - бұл кабинадағы жүргізуші орынның оң жағында орналасқан тұрақтан- дырғыш тежеуішті басқару үшін қол краны (17.23 суретті қараңыз). Кран тұтқасы артқы артқы орынға орнатылса, 27 жылдамдатқыш клапанның басқару желісі қол кранының атмосфералық шығысына қосылады. Сонымен қатар жылдам босату клапаны 25 арқылы ауаны шығаратын кезде, артқы дөңгелектердің тежегіштерін іске қосқан кезде, серіппелері электр қуатының аккумуляторларының цилиндрінен босатылады. Сонымен қатар, қол краны тежегішті басқару клапанын 29 екі сымды драйвтың басқару сызығына немесе бір сымды драйвпен 24 тіркеме тежегіш реттеу клапанына сығымдалған ауаны беретін екі сымды жетекті іске қосады. Бұл жағдайда клапан 24 бір сымды жетектің жалғастыратын желісінен ауаны шығарады. Осылайша, қол краны трактордың тежегіштерін бір және екі сымды жүргізумен басқарады.Шұғыл босату. Тұрақты тежегіш жүйенің пневматикалық жетегінің төмендеуі нәтижесінде авариялық-тежегіш жүйесімен босатылуы мүмкін серіппелі және көктемдік аккумуляторлармен қапталған көлік құралы. Шұғыл босатудың 8 краны басылғанда, үш жақты қауіпсіздік клапанының 14 қысылған ауасы қос жоллы клапан 31 арқылы энергия көздеріне арналған аккумуляторлар цилиндрлеріне жіберіледі, олардың серіппелері қысылады және артқы ось дөңгелектері босатылады.Автомобильді қате тұрақтандыру жүйесі бар көлікті алу үшін, артқы осьтің дөңгелектерін серіппелі аккумуляторлары бар тежегіш камералардың соңғы бөлігінде орналасқан бұрандалармен бұрап алуға болады (17.24, с-суретті қараңыз).Автоматты өзін-өзі бәсеңдету. Таңбалау (ауыстыру) көлік тежегіш жүйесі, оның әуе цилиндрде 22 0,45 төмен МПа қысым төмендеуі жағдайда автоматты түрде жұмыс істей алады. автоматты тежеу қарқындылығы, сондықтан, энергетика жоғары қысымды цилиндр, дөңгелекті аз тежеу күші мен сығылған ауаның жылдам құлап қысымын, аккумуляторлар, әуе цилиндр ауа қысымына кері пропорционал және ауаның қысымның төмендеуі бағамы тікелей пропорционалды тезірек автокөлік тежеу.Тіркеме сызығы тоқтаған кезде, екі сымды жетектің желісіндегі қысылған ауа қысымы немесе жалғыз сымды жетектің негізгісызығында күрт төмендейді, ауа дистрибьюторы және тіркеме тежегіштері күрт төмендейді. Сонымен қатар, пневматикалық жетектің 26 бірыңғай қауіпсіздік клапаны жұмыс істейді (17.23-суретті қараңыз) және сығылған ауаның автомобиль тежегіш жүйесінің 22 әуе қаптамасынан аулақ болуына жол бермейді. Сынақ сұрақтары 1. 1. Тежеу жүйелеріне қойылатын талаптар қандай?2. Машинаның тежегіш жүйесі қандай болуы керек және олардың мақсаты қандай?3. Негізінде қандай тежегіш атқарушы, олардың артықшылықтары мен кемшіліктері жіктеледі?ВАЗ-2109 және «Moskvіtch-21412» жолаушы avtomobі¬ley тежегіш атқарушы бар және олар қалай ерекшеленеді қанша схемалар 4.?5. Барабан мен дискілі тежегіш механизмдердің арасындағы негізгі айырмашылық қандай?жүк және жеңіл автомобильдер артқы дөңгелектері электродтарға және тежегіш барабаны арасындағы алшақтық қалай 6.?7. Автомобильдерге арналған тұрақ тежегіш жүйесінің қандай түр- лері қолданылады?8. Бір және екі реттік тормоздық жетектердің негізгі құрылғылары қан- дай?9. 9. Бір реттік тежегіш дискінің негізгі құрылғылары қандай?10. бір және екі тұйықталу салыстырғанда көп тізбек тежегіш жете- гінің қандай артықшылықтары бар?11. Көп тежегіш тежегіш жетегіне қандай тежеуіш жүйелер кіреді?12. Көп айналымды тежеу жүйесінің жеке контурының тәуелсіздігі қалай қамтамасыз етіледі?18-ТАРАУ ШАНАҚ, КАБИНА ЖӘНЕ ҚОСЫМША ЖАБДЫҚТАР  18.1. Шанақтар, кабиналар, олардың типтері және жабдықтары Шанақ жүргізушіні, жолаушыларды, жүктерді немесе арнайы жабдықты орналастыруға арналған. Автомобиль шанақтары мақса- ты және құрастырылымы бойынша ажыратылады. Мақсаты бойын- ша шанақтар үш негізгі топқа бөлінеді: адамдарды тасымалдау үшін (жеңіл автомобильдер, автобустар, жүк-жолаушы автомобильдері), жүктер тасымалдау үшін (платформалар, цистерналар, фургондар, өзі аударғыштар және басқалар) және арнайы мақсаттағы (санитар- лық, өрт сөндіру және басқалар).Жеңіл автомобильдердің шанақтары. Құрастырылымы бой- ынша олар: қаңқасыз, қаңқалы және жартылай қаңқалы болуы мүмкін, ал түсірілетін жүк салмақ сипаты бойынша оларды көтер- гіш, жартылай көтергіш және босатылған деп бөледі.Көтергіш шанақта рамасы болмайды және автомобильдің қозғалысы кезінде туындаған барлық жүк салмақ шанақпен қабыл- данады. Жартылай көтергіш шанақ рамаға қатты орнатылады және рамаға түсетін жүк салмақтың бір бөлігін қабылдайды. Босатылған шанақ тек жүктің ауырлық күшін қабылдайды, себебі ол рамаға сер- пілмелі элементтер көмегімен орнатылған (резеңкелі төсем, тығы- рық жастық және т. б.).Серпілмелі элементтер болған кезде шанақ автомобиль қозғалы- сы кезінде рамаға әсер ететін барлық күштен (жүктің ауырлық күші- нен өзге) жеңілдетіледі.Жаппай өндірілетін жеңіл автомобильдердің көбі көтергіш ша- нақты. Бұл олардың ауырлық ортасын төмендетуге, жалпы биік- тіктін және құрастырылымның металды қажетсінуін азайтуға мүм- кіндік береді. Қаңқасыз көтергіш тұтас металды шанақтар әдетте қалыңдығы 0,8...1,2 мм табақша болаттан жасалады. Мұндай ша- нақтың корпусы (18.1 сурет) дәнекерленген құрастырылым болып келеді және алдыңғы және артқы бөліктер табаны (еден) 2, сол және оң бүйір жақтары 3, артқы қанат және алдыңғы қанат 1 және төбесі- нен 4 тұрады.Шанақтың есіктері екі қалыпталған панель түрінде жасалған: сыртқы және ішкі, ернемектер, біріктіргіштер және жалғамалар көмегімен өзара біріктірілген. Бүйір тіреулері, еден табалдырықта- ры және әртүрлі жақтаулар сияқты қораптық қима бөлшектер ша- нақтың негізгі көтергіш элементтері болып табылады. Шанақтың қажетті қаттылығына әртүрлі көлбеулеп қойылған тіреуіштер және   18.1. сурет. Жеңіл автомобиль шанағының корпусы:1 — алдыңғы қанат; 2 — шанақ негізі (еден); 3 — бүйірі; 4 — шанақ төбесі жұқа бүйірлі болатты профильдерден нығайтқыштар монтаждала- тын қаптауыш панельдерді тиісті түрде біріктіру арқылы қол жет- кізіледі. Панельдерді дәнекерлеу арқылы, дәл солай тойтармамен немесе бұраматармен де біріктіреді.Каркасты көтергіш шанақтардың оған негіз детальдар және қаптауыш панельдермен күшейтілген пісіріліп жалғанған қалып жа- сайтын жұқа бүйірлі профильдер біріктірілген арнайы каркасы бо- лады.Жартылай каркасты шанақтардың өзара тікелей немесе қап- тауыш панельдермен байланысқан тек каркас бөлігі – жекелеген тіреулері, доғалары, қоссырықтары, күшейткіштері болады. Жеңіл автокөліктерде шанақтардың каркасты және жартылай каркасты құрастырылымы салыстырмалы түрде сирек қолданылады.Заманауи жеңіл автомобильдердің шанақтары алуан түрлілікпен ерекшеленеді. Шанақ қалыбы, есік, орындық саны және оның сый- ымдылығы автомобильдің типі мен мақсатына байланысты болады, соңғысы көп жағдайда шанақ өлшемдерімен анықталады.Шанақ көлемінің саны бойынша үш көлемді – мотор бөлігі, са- лон, жүксалғыш (18.2 сурет, а, б, в) немесе екі көлемді – мотор бөлі- гі, салон, (18.2 сурет, г) болып жасалады, бұл жағдайда жүксалғыш және салон көлемі біріктіріледі.Екі көлемді шанақтарға екі көлемді классикалық шанақтан тік асылмаға дейін созылып, төбесінің артқы бөлігінің тым биік орна- ласуымен ерекшеленетін әмбебап типті (18.2 сурет, д) шанақтар да жатады.Егер қозғалтқышқа, жолаушыларға және жүксалғышқа арналған бөліктері шанақпен бір тұтастанып біріксе, бұндай шанақ бір көлемді          сурет. Жеңіл автомобильдер шанақтарының типтері:а — седан; б — лимузин; в — лимузин-ландо; г — хэтчбек (лиртбек); д — әмбе- бап; е — фаэтон; ж — купе; з — пикап деп аталады. Автомобиль құрылысында олардың қолданылуы шек- теулі.Қазіргі уақытта заманауи аэродинамикалық талаптарға ғана емес, сонымен автомобильдің сыйымдылығының және оның габаритті өлшемдерімен динамикалығының оңтайлы үйлесімділігіне жауап беретін үлкен көлемді әйнектелуімен екі көлемді шанақтың сына тәрізді формасы кең таралым алды. Бұл сапасымен қатар шанақ өзі- не жоларшылардың орналастырылуын оңтайлы жоспарлауды, са- лонның өңделуі мен түсін, оның микроклиматы мен жайлылығын қосатын эстетикалық позициясынан да бағаланады.Жеңіл автомобильдердің шанақтары жабық болып та, ашылатын болып та жасалады.Жабық шанақтар, айтарлықтай беріктікке, төзімділікке және ен- жар қауіпсіздікке ие, мейлінше көп таралған. Олардың металл тө- бесімен және түсірілетін әйнекті қатты есіктерімен тұйықталған корпусы болады.Ашылатын шанақтар, металл төбесінің орнына ашылмалы-жа- былмалы су өтпейтін жұмсақ тенті болады. Төменде қазіргі уақыт-та кең таралған жеңіл автомобильдердің шанақтарының типтері беріледі.Седан (18.2 суретке қараңыз, а) — екі (үш сирегірек) қатар орын- дықпен жабық төрт есікті шанақ. Мұндай типті шанақты кейде са- лон деп атайды (ВАЗ-2105-07; ГАЗ-3110, -31029 «Волга» және басқа автомобильдер).Лимузин (18.2 суретке қараңыз, б) — екі-үш қатар орындық және алдыңғы орындықтың арқалығынан жолаушылар салонын жүр- гізуші орнынан бөліп тұратын аралық қабырғасымен жабық төрт-, алты есікті шанақ (ЗИЛ-4104 автомобилі).Артқы орындығында ашылмалы-жабылмалы жұмсақ тент қара- стырылған лимузин (18.2 суретке қараңыз, в) лимузин-ландо (ЗИЛ- 41045 автомобилі) деп аталады. Мұндай типті шанақтың тағы бір түрі кабриолет — есіктерінің әйнегі түсірілетін және ашылма- лы-жабылмалы металл каркастың қатты доғасына бекітілген жұмсақ тентімен төбесінің барлық периметрі бойынша ашық шанақ (ЗИЛ- 41044 автомобилі).Хэтчбек (комби, лиртбек) — екі немесе төрт бүйір есігімен және артқы қабырғасында бірсарынды төмен түсетін артқы есігімен жа- бық шанақ (18.2 суретке қараңыз, г). Екінші қатардың ашылма- лы-жабылмалы орындықтары жүк үшін платорма жасауға жағдай жасайды (ВАЗ-2112, ИЖ-2126 «Ода» автомобильдері).Әмбебап (18.2 суретке қараңыз, д) — екі немесе төрт бүйір есі- гімен және артқы шетжақтық панелінде қосымша есігімен жабық шанақ. Артқы орындық жиылған кезде шанақ жолаушы салонынан жүк тасымалдауға арналған шанақ-фургонға оп-оңай қайта құрала- ды (ВАЗ-21213 «Нива», ГАЗ- 310221 «Волга», ИЖ-21261).Фаэтон (18.2 суретке қараңыз, е) — жұмсақ ашылмалы-жабыл- малы төбесімен, алмалы-салмалы бүйірлерімен және екі-үш қатарлы орындықтарымен аралық тіреусіз ашық шанақ. Кейде мұндай шанақ типін «торпедо» (УАЗ-31512) деп атайды.Купе (18.2 суретке қараңыз, ж) — бір-екі орындық қатарымен екі- төрт адамға қысқартылған базасымен екі есікті жабық шанақ. Жиі мұндай шанақта артқы қатар тек балаларға есептелген, 2х2 купе делінетін (шетелдік маркалы кейбір модельді автомобильдер).Пикап (18.2 суретке қараңыз, з) — ашық платформасымен, төрт-алты адамға алынып-салынатын бүйір орындықтарымен және екі орынды жабық кабинасымен жүк-жолаушы шанағы (ИЖ-27171). Автобустар шанақтары. Заманауи автобустар негізінде жола- ушыларды орналастыру үшін салон алаңын мейлінше оңтайлы қол- дануға жағдай жасайтын тұтас металл вагон типті шанақты бола- ды. Шанақтың салмағы мен құны автобустың өзіндік салмағы мен құнының жартысынан артық болады. Заманауи автобустардың көбі тікбұрышты құбырлардан және өзара тойтармамен немесе пісіріп жалғаумен біріктірілген қалыпталған болат элементтерден жасалған және болат табақтары немесе алюминий қорытпаларынан табақтар-мен қапталған каркас типті негізгі шанақтар болады. Бұл олардың көтергіш жүйесінің қаттылығын арттырады және құрастырылымы- ның металлды қажетсінуін төмендетеді. Шанақтың ішінде жола- ушыларға және жүргізушіге арналған орындық орнатады.Каркас 4 (18.3 сурет) автобус шанағының негізгі бөлігі болып та- былады. Ол көтергіш алдыңғы арқалықпен төменгі негізден 1 және қапталған панельдермен оң және сол бүйірлерден 5, еденнен, не- гіздің алдыңғы 9 және артқы 7 бөліктерінен және төбеден 8 тұрады. Шанақ негізі өзімен бойлық аралықтан 1, фермалардан 2, арқа- лықтардан 3 және басқа элементтерден тұратын пісіріліп жалғанған құрастырылымды қамтиды. Негіздің бойлық аралықтары арасын- дағы қашықтық бүкіл ұзындығы бойынша бірдей. Негіз құрасты- рылымының ең жауапты аймақтарына қосымша күшейткіштер ен-гізілген.Арқалықтарды бірыңғай кеңістіктік құрастырылымға бойлық аралықтар байланыстырады. Бойлық аралықтар және арқалықтар әдетте 60 х 400 х 33 мм өлшемді тікбұрышты құбырлардан жасалған. Негіздің басты тіреу элементтері бойлық аралықтар және бүйірлер арасында орнатылған және шанақ бүйірлерін нығайту үшін қызмет атқаратын фермалар 2 болып табылады.Негіздің бойлық аралықтарына амортизаторлардың, пневмати- калық рессорлардың, табанды рессорлардың, қозғалтқыш тіреу-  сурет. Автобус шанағының каркасы:1 — негіздің көтергіш аралығы; 2 — негіз фермасы; 3 — арқалық; 4 — шанақ каркасы; 5 — бүйірлердің қапталған панельдері; 6 — әйнек шынысы; 7, 9 — не- гіздің алдыңғы және артқы бөліктері; 8 — төбелерінің, жүріс қайырым буферлерінің бекіткішінің кронштейндері пісіріліп жалғанған, фермаларға – шанақ күйін реттегіш кронштен- дер. Негіздің орта бөлігінде бойлық аралықтарға және фермаларға беріліс қорабы, ауа баллондары, жанармай багі және шу басқыш бекіткіштерін орнату үшін кронштейндер дәнекерленген.Автобус едені әдетте қалыңдығы 12.. .14 мм бакелитті фанерадан жасалады және негізге бұрандалармен бекітілеген. Еден үстінен ре- зеңке кілемдермен жабылған.Шанақ бүйірлері терезе асты брусына дейін нүктелік дәнекермен қалыпталған айқастырмалармен біріктірілген омега тәрізді болат профильден каркас болып келеді. Бүйірлердің сыртқы қаптауышы 5 алюминий қорытпаларының табағынан жасалған және каркаска алюминий тойтармаларымен бекітілген.Терезе тіреулері 6 өзара пісіріліп жалғанған П-тәрізді кесіліп қа- лыпталған болат детальдардан жеке жасалған. Тіреулер терезе алды және асты шанақ брустарына дәнекерленген.Төбе каркасы 8 бойлық және арқалық элементтер жинағынан жа- салған және де каркаска тойтармалармен бекітілге алюминий қорыт- пасынан қаптауышы бар.Автобустың артқы белдемесінің үстінен бойлық аралықтар оның шығу бұрышын арттыру үшін жоғары қарай иілген. Бұнымен қоса, бойлық аралықтар арасыннан негіздің артқы бөлігіндегі 7 көлденең жинақтауыш алаңға дөңессіз өтіп, олар еденді орнатуға арналған көлбеу жасайтындай болып қосымша брус және арқалықтар дәне- керленген.Шанақтың алдыңғы бөлігі 9 болат табағынан қаптауыш орна- тылған болат каркасты болады. Қозғалтқышқа және радиаторға ауа жетуі үшін қозғалтқышқа қол жеткізу үшін қарастырылған есікшеде және каркастың төменгі бұрыш панельдерінде тор бар. Алдының жоғарғы бөлігінде бағытты көрсеткіш және шанақтың желдеткіш саңылауы бар. Жүргізуші кабинасы (бір есікті) жолаушылар ор- нынан бітеу арақабырғамен бөлінген. Аралық қабырғаның панель- дері және каркасы болаттан, нүктелі дәнекермен дәнекерленген.Кабинаны желдету үшін әдетте еденнің көлбеу бөлігінде ашыла- тын люк, желдеткіш және жүргізуші есігінің түсірілетін әйнегі қара- стырылған.Әдетте автобус есіктері жолаушыларға және жүргізушіге бөлек жасалады. Жолаушыларға арналған алдыңғы есіктерді үш- неме- се төрт жарма, ал артқы төрт жарма болып жасалады. Олар жүр- гізушімен басқарылатын пневматикалық механизммен ашылады және жабылады.Автобус терезелері формасы және құрастырылымы бойынша әртүрлі. Бүйір терезелерін жиі жылжымалы желкөзбен төртбұрышты жасайды: жел әйнек және артқы әйнек кеңінен көру үшін үлкен әрі иілген болып жасап шығарылады.Шанақты шудан оқшаулау шуға қарсы пасталар, битумды масти-калар, жылу оқшаулағыш және тесікті картондар мен басқа матери- алдар есебінен қамтамасыз етіледі.Жайлылықты қамтамасыз ету үшін шанақ құрастырылымында: терезелердің биіктігі мен енін арттырумен қол жеткізілген жола- ушыларға арналған кеңінен көру; бүйік терезелердің үлкен желкөз- дерінің және төбек люктерінің болуымен қамтамасыз етілген тиімді желдету; кешкі уақытта қақынды жарықтандыру; тиімді жылыту қа- растырылған.Басқару қолайлылығы және шолуды жақсарту үшін шанақта: жел әйнекті жуу және тазалауға арналған жабдық, терезе күнқағары және перделері, жолаушылардың кіргенін және шыққанын қадағала- уға, жолды және жолаушылар салонын қадағалауға арналған айна- лар қарастырылған.Жүк автомобильдерінің шанақтары. Жүк автомобилінің ша- нағы кабина және жүк шанағы-платформасынан тұрады. Шанаққа сонымен қатар, кабинадан тыс орналасқан: капот, қанаттар, радиатор қаптамасы, баспалдақ бөліктерін жабатын жазық жерлер де жатады. Кабинасы қозғалтқышының үстінде орналасқан жүк көліктерінің ка- поты болмайды, ал бүл автомобильдер кабинасының алдыңғы бөлігі қаптама панелімен жабылады. Мұндай кабина негізінің артқы бөлі- гінде кабинаны өздігінен аударудан нық ұстап тұратын ілмекті меха- низм орнатылған.Автомобильдердің жүк шанақтары әмбебап немесе маманданды- рылған болуы мүмкін.Әмбебап шанақ әртүрлі жүктерді тасымалдау үшін пайдаланыла- тын ағаш немесе металл жүк платформасы болып келеді.Мамандандырылған шанақ белгілі бір типті жүкті ғана тасымал- дау үшін қызмет атқарады.ЗИЛ- 431410, ГАЗ-3307 автомобильдерінің әмбебеп шанағының жүк платформасы негізден, ағашты төсеніштен – еденнен 5 (18.4 сурет, а), тақталары болат пластиналармен 10 бекітілген алдыңғы қозғалмайтын борт 3 және үш қайырмалы борт 6 және 7 платформа- сынан тұрады.Платформа негізі бірнеше көлденең 4 және екі бойлық ағаш дің- гегінде 2 жиналған, соңғылары үзеңгі 1 және 9 көмегімен рамаға бекітіледі. Қайырмалы борттар 6, 7 платформа негізімен топсалармен 11 бекітілген және конструкциясы борттардың өздігінен ашылуына жол бермейтін бұрыштық тиектер ілмектермен 8 жабылған күйде ұсталады.ГАЗ-3308, -33097 «Садко» автомобильдерінің жүк платформасы металл, дәнекерленген, қайырмалы артқы бортымен. Платформа рамаға бұрандамалар көмегімен резеңке төсемдер арқылы он төрт нүктеде бекітіледі. Бекіткіштің алдыңғы екі нүктесінде цилиндрлік серіппелер орнатылған.Платформаның (18.4 сурет, б) борттары бойынша 19 және алдын- да қойылған ағаш-металл торлары 16 және 21 бар. Бүйір торлары       18.4. сурет. Автомобильдердің жүк платформалары:а — ЗИЛ-431410; ГАЗ-3307; 6 — ГАЗ-33097 «Садко»; 1, 9 — үзеңгілер; 2 —бойлық діңгек; 3 — алдыңғы борт; 4 — көлденең діңгек; 5 —платфор¬ма едені; 6, 7 — қайырмалы борттар; 8 — бұрыштық тиектердің ілмектері; 10 — бекіткішплас¬тиналар; 11 — борттар топсалары; 12 — доғалар; 13 — орнатқыш арқан; 14,15 — қайырмалы отырғыш; 16, 21 — ағаш-металл торлар; 17, 20 — жиналмалы отырғыш; 18 — артқы борт; 19 — бүйір бортқайырмалы отырғыштармен 14 және 15 жасалған. Платформаның орта бөлігі жиналмалы отырғыштармен 17 және 20 жабдықтылған. Артқы борт 18 екі жағынан тетікті тиектермен бекітіледі.Адамдар мен жүктерді жауын және желден қорғау үшін плат- формаға жоғарғы бөлігінен орнатқыш арқанмен 13 бекітілетін бес металл доғада матамақталы тент 12 орнатылуы мүмкін. Тент тере- земен жабдықталады. Тент шешілген кезде доғалар платформаның алдыңғы бөлігінде орналасқан арнайы ұяшықтарға орнатылады.КамАЗ-5320 автомобилінде және оның модификацияларында не- гізден және каркас тент орнату үшін ұяшықтарымен алты борттан тұратын металл бортты платформа орнатылған. Платформа негізі көлденең арқалықтармен байланыстырылған екі бүйір профильден, байламдар және бойлық күшейткіштерден тұратын металл каркас түрінде жасалған. Каркастың барлық элементтері қалыңдығы 2,5... 3 мм табақ болаттан жасалған. Платформа борттары металл каркас және қалыңдығы 1. 1,5 мм табақ болаттан жасалған пішінделген па- нельден тұрады.Жүк автомобилінің кабинасы. Ол жақсы шолу мүмкіндігін, жүр- гізушінің басқару аспаптары мен мәрімдеріне қол жетімділігін, кіру, отыру және шығу ыңғайлылығын қосқанда барынша жайлылықты қамтамасыз етуі тиіс. Кабиналарды екі- және үш орынды жасайды, ал қалааралық тасымалдауларға арналған автомобильдерде оларды отырғыштың арқалығының артында орналасқан жатын орынмен жабдықтайды.Рамада орналасуы бойынша кабиналар екі типке бөлінеді: қозғалтқыштың артында орнатылған (ЗИЛ-431410, ГАЗ-3307, -3302«ГАЗель» және басқа автомобильдер) капотты кабиналар және қозғалғыштың үстінде орналасқан алдыңғы (капотсыз) кабиналар (МАЗ-5335, КамАЗ-5320, -4310 және басқа автомобильдер); оларды, әдеттегідей аудармалы етіп жасайды. Алдыңғы кабина жүк платфор- масының ұзындығын үлкейтуге жағдай туғызады, жолды жақсы шо- луды қамтамасыз етеді және кабинаның астында орналасқан басқа қозғалтқыш пен басқа агрегаттарға қол жетімділікті жақсартады.Жаппай өндіру жүк автомобильдерінің кабиналары (ЗИЛ- 431410, ГАЗ-3307, -3302 «ГАЗель» және басқа) тұтас металл, екі есікті, типтік негізгі жинақтауыш бірліктермен (негіз, панельдер және т. б.), әдетте біркелкі технологиямен жасалады, құрылғылары бойын- ша бірыңғайландырылған және автомобиль модельдеріне байланы- сты тек көлемдері және кейбір жасақтаушы шешімдерімен ерекше- ленеді.Кабина құрылғылары (18.5 сурет) «ГАЗель» тобының жүк авто- мобильдері үлгісінде берілген. Бұл автомобильдер кабиналарының жабық корпустары алдын ала жинақталған ірі түйіндерден: каркас типті негіз 1, артқы 8, алдыңғы 6 және бүйір 2 панельдері мен төбе 7 ірі түйіндерінен пісіріп жалғанған. Көрсетілген түйіндердің қа- жетті қаттылығына келесі амалмен қол жеткізіледі:  -сурет. Оболочковая кабина автомобиля ГАЗ-3302 «ГАЗель»:1 — основания пола кабины; 2, 6, 8 — панели кабины (соответственно боковая, передняя и задняя); 3 — стойка радиатора; 4 — лонжерон подмоторной полурамы; 5 — кожух фары; 7 — крыша негізді өзара және кабина еденінің қалыпталған детальдарымен пісіріліп біріктірілген корапты тұйық пішіндерден жасайды;панельдердің түйіндескен элементтерін пісіріп жалғау кезінде алынған әртүрлі пішіндер мен қырлар таңбаламалары бар;төбесін күмбез тәрізді немесе дөңес пішінді жасайды.Капоттың астынғы бөлімінде өзара пісіріп жалғау арқылы жалғанған және қатты кеңістікті-күш беретін конструкцияны құра- тын алдыңғы панельдің күш беретін элементтері: лонжерондар (қап- талдар) 4, радиатордың тіреуіштері 3, фара қаптамасы 5 орнатылуы«ГАЗель» кабиналарының айырмашылық ерекшелігі болып табыла- ды.Жүк автомобильдері кабиналарының есіктерін сыртқы және ішкі панельдерден жинайды және екі топсаға кабинаға іледі. Тіреуіштер- мен жинақталған каибаны рамаға орнатады және икемді қосқыштар көмегімен үш немесе төрт нүктеге бекітеді, бұған қоса кабинаның артқы тіректері серіппелі-рессорлы артқы тірегі және амортизатор- лары болуы мүмкін, бұл кабинаның детальдарын автомобиль қозға- лысы кезінде рама қисаюы кезінде туындайтын кернеуді жеңілде- теді.  18.2. Жүк автомобилі кабинасының, жеңіл автомобиль және автобус шанағының жабдықтары Жүргізушінің жұмыс орнының жайлылығы, сондай-ақ автомо- бильдердің кабиналарында басқару мәрімдерінің, жабдықтардың, бақылау-өлшеу аспаптарының, сигналдық құрылғылардың және  сурет. Басқару мәрімдері және кабина жабдықтары:1 — қосалқы тежегішті басқару батырмасы; 2 — ажыратқышты сөндіру педалі; 3 — тежегіш педал; 4 — жанармай беру педалі; 5 — руль дөңгелегі; 6 — беріліс қорабын басқару иінтірегі; 7 — қозғалтқышты тоқтату иінтірегі; 8 — аялдамалық және қосалқы тежегіштерді басқару сабы; 9 — іске қосу жылытқышын ажыратқыш; 10 — жанармай беруді қолмен басқару сабы қосалқы агрегаттарды басқару жүйелерін орнату эргономикалық та- лаптармен реттеледі. Бұл талаптармен орындықтар элементтерінің қалпын реттеумен отыру жайлылығы, алдыдан және арттан жақсы шолу мүмкіндігі, басқару мәрімдерінің орналасу ыңғайлылығы және желдету және жылыту құралдарын пайдалану жеңілдігі, апат кезін- дегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету қарастырылады.Құралдар және жабдықтаумен жұмысты жеңілдету үшін ажы- ратқыштарда олардың мақсаттарын сипаттайтын суреттер, сон- дай-ақ басқару мәрзімдерінің бақылау аспаптарының және иінтірек батырмаларының және ауыстырып-қосқыштарының жай-күйлерінің сұлбалары мен кестелері бар. Мысал ретінде КамАЗ тобының ав- томобильдерінде орнатылған басқару мәрімдерінің, бақылау-өлшеу аспаптарының және сигналдық құрылғылардың орналасуын, мақса- тын және ережелерін қарастырамыз.Басқару мәрімдері. Руль дөңгелегінің 5 батырылған күпшегі бар және кабинада (18.6 сурет) бақылау-өлшеу аспаптарының көр- сеткіштерін қадағалау ыңғайлылығын қамтамасыз ететіндей күйде құрастырылған.Қосалқы тежегіш жүйені басқару кранының батырмасы 1 басқару бағанының астында кабина еденінде орналасқан. Батырмаға басқан кезде дроссельді жапқыш сыртқа шығарушы газ құбырында өту қи- масын жауып газдарды шығару жүйесінде қысымға қарсылық туды- рады және бір уақытта жанармай беру тоқтатылады.Аспалы типті ажыратқышты сөндіру механизмін басқару педалі 2 басқару бағанының сол жағындағы құралдар панелінің астында кронштейнге бекітілген.Жұмыс тежегіш жүйесінің екі секциялы краны жетегінің педалі 3 және жоғары қысымды жанармай сорабының реттеуіш иінтірегі жетегінің педалі 4 кабина еденінде басқару бағынының оң жағында орнатылған бір кронштейнге бекітілген.Негізгі қорапта берілістерді ажыратып қосу механизмінің қашықтық жетегінің иінтірегі 6 жүргізуші орындығының оң жағын- да тұр. Иінтірек сабына бөлгіштібасқару (ажыратып-қосқыштың жоғарғы күйінде жоғарғы беріліс, ал төменгіде – төменгі) кран ажыратып-қосқышы монта- ждалған.Берілістерді ажыратып қосу иінтірегі тірегінің нығайтқын- да жанында екі сап орнатылған: сап 7 – қозғалтқышты тоқтатуға арналған, сап 10 – жанармай бе- руді қолмен басқаруға арналған. Қозғалтқышты тоқтату үшін сап-ты 7 тарту қажет, егер сап баты- рылған болса – қозғалтқыш жүр- гізуге дайын. Қозғалтқыштың иінді білігі айналымының ұдайы жиілігін орнату үшін жанармай беруді басқару педаліне басу, со- дан кейін жанармай беруді қол- мен басқару сабын 10 тарту және оны бұру, қозғалтқыштың иін- ді білігі айналымының қажетті жиілігін бекіту керек.Аялдамалық және қосалқы тежегіштерді басқару кранының сабы 8 жүргізуші орындығының оң жағында тұр. Сап екі ара-сурет. Біріктірілген ажыратып-қосқыш:1 — иінтірек; 2 — корпус; 3 — фар жарығын ажыратып-қосқыш сабы; 4 — пневматикалық дыбыстық сигнал баты- рмасы; І — бұрылу көрсеткіштерін қосу; ІІ — электрдыбыстық сигналды қосу; Афардың алыс жарығын, ауқым шы- рақтары және аспаптар қалқаншасын жарықтандыру (фиксацияланбаған күй) қосылған; Б — ауқым шырақтары және аспаптар қалқаншасын жарықтанды- ру қосылған; В — фардың жақын жа- рығы, ауқым шырақтары және аспаптар қалқаншасын жарықтандыру қосылған; Г — алыс жарық, ауқым шырақтары және аспаптар қалқаншасын жарықтан- дыру қосылғанлықтағы күйде бекітіледі. Кран сабын тік күйге ауыстырған кезде аялдамалық тежегіш жүйе қосылады. Оны өшіру сабы көлденең күй- ге ауыстырғанда іске асады. Сапты көлденең күйден 60° бұрышқа дейін жоғары ауыстырған кезде қосалқы тежегіш жүйе өшіріледі.Іске қосу жылытқышын ажыратқыш 9 жүргізуші орнының оң жағында берілістерді ажыратып қосу иінтірек тірегінің нығай- тқышында орнатылған.Біріктірілген ауыстырып-қосқыш. Ол басқару бағанында руль дөңгелегінің астында орналасқан (18.7 сурет) және жарықты ауы- стырып-қосқыш, бұрылулар көрсеткішінің ауыстырып-қосқышы және екі дыбыс сигналын ажыратқыштан тұрады. Жарықты ауы- стырып-қосқыш біріктірілген ауыстырып-қосқыштың оң жағында орнатылған және үш фиксацияланған күйде орнатылатын: шам асты жарығын, артқы ауқым шырақтарды және аспаптарды жарықтанды- руды қосу айналмасабы 3 бар. Бұдан өзге, фар жарығымен сигналға арналған саптың фиксацияланбаған күйі 3 бар. Біріктірілген ауы- стырып-қосқыш корпусына 2 саптың 3 әрбір күйі кезінде қосылатын электр қуатын тұтынушылардың символдары түсірілген.Пневматикалық дыбыс сигналын қосу батырмасы 4 жарықты ауыстырып-қосқыштың бүйіржағында орналасқан.→18.8. сурет. КамАЗ тектес автокөліктердің құралдар панелі:1 - бақылау шамдарын тексеруге арналған сөндіргіш; 2 - электрофакельді жылытқышты қосатын бақылау шамы; 3,4 - бұрылыстарды сілтемелеушіні қосудың бақылау шамдары; 5 - осьаралық дифференциалды бұғаттау тетігін қосудың бақы- лау шамдары; 6 - тартқыш автокөліктің жүкті өздігінен түсіретін тіркегіштің гидрав- ликалық таратқышын қосудың бақылау шамдары; 7 - резервтік бақылау шамдары; 8 - алдыңғы дөңгелектер тежегішінің контур жетегіндегі балон қысымының түсуін бақылау шамы; 9 - артыңғы арба тежегішінің контур жетегіндегі балон қысымының түсуін бақылау шам; 10 - тұрақтық және қосалқы тежегіштің контур жетегіндегі балон қысымының түсуін бақылау шам; 11- көмекші тежегіштің контур жетегін- дегі балон қысымының түсуін бақылау шамы; 12 - тұрақтық тежегішті қосудың бақылау шамдары; 13 - аспап-құралдар панелінің қалқаншасы; 14 - салқындатқыш сұйықтық температурасының көрсеткіші; 15 - жанармай деңгейінің көрсеткіші; 16спидометр; 17 - тахометр; 18 - амперметр; 19 - май қысымының көрсеткіші; 20аспап-құралдарының қалқаншасының жарығын реттемелеуші; 21 - екі тілді ма- нометр; 22 - сақтандырғыштар блогының қайырмалы панелі; 23 - электрофакель- дік жылытқыштың білтесін сөндіргіш; 24 - ауа таратқыштардың жапқышы мен жылытқыш кранын басқару тұтқышы; 25 - өзі аударғыш автокөлік платформасын көтеру тетігінің ауыстырып-қосқышы; 26 - тұрақтық тежегіш жүйесінің апаттық шегіндірілген тежелеу кранының батырмасы; 27, 28 - шыны тазалағыш шөткелерді басқару крандарының батырмасы; 29 - осьаралық дифференциалды бұғаттау теті- гін қосу кранының тұтқышы; 30 - пердешелерді басқару тұтқасы; 31 - электр жаб- дық пен стартер құралдарын сөндіру бекітпесі; 32 - аккумуляторлық батарейлердің сөндіргіштерін қашықтықтан басқару және авторкөлік "массасын" сөндіру тетігі; 33 - апаттық сигнал беру жүйесін қосқыш; 34 - жылытқыштардың электр қозғал- тқыштарын ауыстырып-қосқышы; 35 - автопоездты ерекшелендіретін шамдардың ажыратқышы; 36 - жанармай деңгейінің көрсеткішін оң немесе сол жақтағы бак бергішіне ауыстырып-қосқыш; 37 - кабинадағы плафондарды ажыратқыш; 38 - тұ- манға қарсы фараларды қосқыш; 39 - кабинадағы қосымша желдеткішті қосқыш.     '-.JwБұрылулар көрсеткішінің ауыстырып-қосқыш иінтірегі 1 бірік- тірілген ауыстырып-қосқыштың сол жағынан орналасқан. Иінтіректі алдыға ауыстырған кезде оңға бұрылу көрсеткіштері қосылады, ал артқа ауыстырғанда – автомобильдің солға бұрылу көрсеткіштері. Ауыстырып-қосқышта бұрылу аяқталуы бойынша және руль дөңге- легі автомобильдің түзужелілік қозғалысықа сай күйіне қайтқанынан соң иінтіректі нейтралды күйге қайтаруға арналған автоматты жаб- дығы бар. Электрлік дыбыстық сигнал иінтірек жоғары ауыстырыған кезде қосылады.Бақылау-қадағалау аспаптары, сигнализаторлар және ауы- стырып-қосқыштар. Барлық аспаптар қалқаншада аспаптық па- нельдің сол жақ бөлігінде орналасқан (18.8 сурет). Қалқаншаның 13 сол және оң жақ жоғарғы бұрыштарында блоктар 1 – 7 және бақылау шамдары орнатылған. Ортанғы қалқаншада электр жабдық аспапта- рының ажыратқыштарының және ауыстырып-қосқыштарының пер- нелері 34 – 39 бар. Тартқан кезде қайырылатын панельдің 22 артында сақтандырғын блогы монтаждалған. Аспаптық панельдің оң бөлігін- де зат жәшік тұр.Автомобиль «массасы» ажырату батырмасын 32 басқан кезде ак- кумуляторлық батареялар қосылады, бұралап басқанда – өшеді.Электр жабдық аспатарының ажыратқышын және стартерді оңға қарай шерткенге дейін құлыптағы 31 кілтті бұраған кезде аспаптар қосылады, адан әрі бұраған кезде стартер ажыратылады.Ажыратқыштар 1 бақылау шамдарының екі блогында да орна- тылған және бақылау шамдарының дұрыстығын тексеруге арналған.Бақылау шамының 2 қызыл жарықфильтрі бар және электршы- рақты жылытқыштың жұмысқа дайындағы туралы сигнал береді.Бақылау шамдарында 3 пен 4 таңба салынған жасыл түсті жарық сүзгіші бар. Олар автокөліктің немесе автопоездтің оң немесе сол жаққа бұрылу сілтеуіші қосылған кезде жанады және сілтемелеушінің шамдары дұрыс жұмыс істеуін бақылу үшін жұмыс істейді.-ші бақылау шамы таңба салынған қызыл түсті жарық сүзгіші бар, осьаралық диффиренциалды бұғаттау тетігі қосылған кезде жа- нады.-шы бақылау шамы таңба салынған қызыл түсті жарық сүзгіші бар. Ол КамАЗ-55102 тартқыш актокөлікте қолданылады, жүкті өзі түсіретін тіркегіш платформасын көтеру тетігінің магистральіне май жіберетін гидрореттегіш қосылған кезде жанады. 7-ші екі бақылау шамдары – резервтік.-ші бақылау шамы таңба салынған қызыл түсті жарық сүзгіші бар, алдыңғы дөңгелектің тежегіштетігіндегі пневматикалық теже- гіш жетегінің баллон контурындағы қысымы 0,48 МПа (4,8 кгс/см2) төмен түскен кезде жанады.-шы бақылау шамы таңба салынған қызыл түсті жарық сүзгіші бар, артыңғы дөңгелектің тежегіш тетігіндегі пневматикалық тежегіш жетегінің баллон контурындағы қысымы төмен түскен кезде жанады.-шы бақылау шамы таңба салынған қызыл түсті жарық сүзгіші бар, тұрақтық және қосалқы тежегіш жүйесініңтежегіш тетігіндегі пневматикалық тежегіш жетегінің баллон контурындағы қысымы төмен түскен кезде жанады.-ші бақылау шамы таңба салынған қызыл түсті жарық сүзгіші бар, көмекші тежегіш жүйесініңтежегіш тетігіндегі пневматикалық тежегіш жетегінің баллон контурындағы қысымы төмен түскен кез- де жанады.-ші бақылау шамы таңба салынған қызыл түсті жарық сүзгіші бар,тұрақтық тежегіш жүйесі қосылған кезде үздік-үздік жарықпен жанады. Кез-келген бақылау шамы қосылған кезде үздік-үздік ды- быс шығады.Салқындатқыш сұйықтық температурасын көрсететін 14-ші сілтемелеуіш салқындату жүйесіндегі сұйықтықтың температурасын көрсетеді. Температура сілтемелеуішінің шкаласы 0..... 120°С аралығында бөліктендірілген. Шкалаға салқындатқыш сұйықтықтың қызып кетуін бақылайтын шамының қызыл түсті жарық сүзгіші орнатылған, ол температура 98°С көтерілген кезде жанады.Жанармай деңгейін көрсететін 15-ші сілтемелеуіш бактағы жанармай мөлшерін көрсетеді. КамАЗ-5410 ершікті автомобиль- тартқышында екі жанармай багы бар, сілтемелеуіш екі датчикпен жұмыс істейді. Сілтемелеуішті оң немесе сол жақтағы бактың бергішіне ауыстыру үшін құралдар панелінде ауыстыру тетігі бар. Сілтемелеуіш шкаласы 0...0,5...П градустарына бөлінген. Сілтемелеуін шкаласына бақылау шамының қызыл түсті жарық сүзгіші орнатылған, ол бактағы жанармай мөлшері оның толық сыйымдылығының 1/8 бөлігіне дейін азайған кезде жанады.Спидометр 16 автокөліктің жылдамдығын көрсетеді, ал ондағы жиынтық есептеуіші – автокөліктің жалпы жүрген жолын километрмен көрсетеді. Спидометр шкаласы 0... 120 км/сағ. аралығындағы бөліктерге бөлінген. Шкалаға бақылау шамдарының көк түсті жарық сүзгіш орнатылған, ол фаралардағы алысқа түсетін жарық қосылған кезде жанады.Тахометр 17 қозғалтқыштағы иінді біліктің айналу жиілігін көрсетеді. Тахометр шкаласы 0.4000 мин/айналым (бөлудің мөлшері 100 мин/айналым) дейінгі бөліктерге бөлінген.+50.-50А аралығындағы бөліктерге бөлінген шкаласы бар ам- перметр 18 тоқ кернеуінің күшін (көрсету тілі «+» белгісіне қарай ауытқиды) немесе тоқКернеуінің азайғанын (көрсету тілі «-» белгісіне қарай ауытқиды) көрсетеді.19-шы сілтемелеуіші май қысымы қозғалтқыштың майлау жүй- есіндегі қысымды көрсетеді. Сілтемелеуіштің шкаласы 0.1 МПа (10 кгс/см2) аралығында градустарға бөлінген Шкалаға қозғалтқыштың майлау жүйесіндегі апаттық түсуін бақылау шамының қызыл түстіжарық сүзгіші орнатылған, ол ішіндегі қысым 0,04.0,08 МПа (0,4.0,8 кгс/см2) дейін төмендеген кезде жанады.Реостаттық реттеуші 20 құралдардың жарықтандырылу деңгейін реттеуге арналған.Екі тілді манометр 21 жұмыстағы тежеуіш жүйесі тетігінің пневматикалық тежеуіш жетектегі контурлар қысымын көрсетеді,0.1. МПа (0.10 кгс/см2) аралығындағы бөліктерге бөлінген екі шка- ласы бар, жоғарғы шкала алдыңғы дөңгелектің тежеуіш тетігіндегі жетек контурының қысымын көрсетеді, ал төменбегісі – артыңғы дөңгелектердің тежегіш тетігіндегі жетек контурының қысымын көрсетеді.Қосқыш 23 электрофакельдік жылытқыштың штифтік білтелерінің қосылу алдында қыздыруға арналған.Тұтқыш 24 ауа таратқыштың ысырмасын және шылытушы кранын басқаруға арналған. Жылытқыш кран жоғарғы тұтқыш оң жаққа қарай шетке ысырылған жағдайда толық ашылады. Төмендегі екі тұтқыш ауа таратқыштың ысырмаларын басқарады. Тұтқыштар сол жақ шетке қарай ысырылған кезде кабина шынылырын жылыту және жүргізуші мен оң жақтағы жолаушының аяғына жылы ауа беру жүзеге асырылады. Оң жаққа шетке ысырған болса кабина терезелерін ғана жылытатын болады.Кран тұтқыш пен ауа таратқыш ысырмасы дұрыс тұрса кабинада ең оңтайлы температураны туралап алуға болады.Ауыстырып-қосқыш 25 платформаны (КамАЗ-5510 және 55102) көтеру тетігін қосуға арналған. Ауыстырғыш-қосқышта сақтандырғыш батырмасы мен сигнал беретін шам бар, ауыстырып- қосқыш тұтқышы бұрылған кезде жанады.Батырма 26 апаттық шегіндірілген тежелеу кранықозғалыс кезінде оның апаттық қосылған жағдайда тұрақтық тежегіш жүйесінің қосылуына арналған.Батырма 27 сол жақ шыны тазалағыш шөткені басқару кранында жел әйнегін жууға арналған құрылғыны қосу үшін үш белгіленген және бір белгілербеген жағдайы бар. Тұтқаны тарқан кезде шыны тазалағыштың шөткесі жүйелі түрде төменгі және жоғарғы жылдамдықпен қосылады, ал қатты тірелгенше дейін тартқан кезде шыныны жуу құралы қосылады. Тұтқаны соңғы жағдайда ұстап тұру бір секунттан аспау керек.Батырма 28 оң жақ шыны тазалағыш шөткені басқару краны батырманың 27 оң жағында орналасқан және дәл сол сияқты үш белгіленген жағдайы бар.Тұтқыш 29 осьаралық дифференциалды бұғаттау тетігін өосу краны басқару бағанасынның оң жағында құралдар қалқанының астында орналасқан және екі белгіленген жағдайы бар. Тұтқыш 30 жалюзиларды басқарады, олар тұтқышты өзіне қарай тартқан кезде жабылады.Созылмалы ажыратқыш 33 жолда апаттық жағдай орын алған     сурет. Автокөліктер мен автобустар жүргізушілерінің орындықтарыа - КамАз-5320; б - ЗИЛ-431410; в - ГАЗ-3110 "Волга"; г - ЛиАЗ-5256; 1,23,49 -отырғыш көпшігі; 2,42 - торсиондық тетікті реттейтін тұтқасы; 3,24,39 - отырғыш арқасы; 4,50 - арқасының қапталы; 5 - арқа қапталының тарақша тұтқасы; 6 - аспа- ның қаттылығын түзететін көрсеткіш; 7,51 - амортизаторлар; 8 - торсеон құбыры; 9 - орындық арқауы; 10,15 - аспа тұтқасы; 11 - төменгі бағыттаушы; 12 - бағыт- таушының тарақшасы; 13- қайтарма серіппе; 14 - стопор; 16,43 - стопор тұтқасы; 17 - жоғарғы бағыттаушы; 18,44 - орындық негізі; 19 - жылжымайтын бағыттаушы (төменгі); 20 - жылжымалы бағыттаушы (жоғарғы); 21 - жылжымалы бағытта- ушыдағы пазалар; 22 - орындықтың бойлық (көлденең) жылжитын стопор тұтқа- сы; 25,26 - арқасын бекітетін кронштейндар; 27 - сопақ саңылау; 28 - орындықтың көлденең жылжитын механизмі; 29 - дөңгелек саңылаулар; 30 - орындықты кабина еденіне бекітетін кронштейн; 31 - құбырлы қаңқа; 32 - реттегіш сомын; 33 - бас сүй- егіш; 34 - арқаның қаттылығын реттейтін тұтқа; 35 - арқаның иілу реттеу тұтқасы; 36 - реттемелеуші саңылау; 37 - орнатқыш бұрандама; 38 - бойлық реттеуші тұтқа; 40 - орындық биіктігін реттейтін тұтқа; 45 - орындықты төменге қарай жылжыта- тын педаль; 46 - тіреуіш; 47 - бойлық жылжыту тетігінің бағыттаушысы; 48 - серіп- пе салу тетігі;кезде немесе автокөлік апаттық жағдайда болған кезде апаттық дабылдағыш жүйені қосуға арналған. Батырманы тартқан кезде бұрылудың барлық көрсеткіштері жыпылықтаған тәртіпте қосылады, сонымен қатар ажыратқышқа орнатылған дабылдағыш шамы да қосылады.Ауыстырғыш 34 кабинаны жылытқыш электр қозғалтқыштың айналу жиілігін өзгертеді. Ажыратқыш 35 кабина төбесіндегі автопоездтің айыру шамдарын қосуға арналған. Ауыстырғыш 36 КамАЗ-5410 және -54101 автокөлігінде қолданылады және жанармай деңгейін көрсеткішті бактың оң немесе сол жақтағы бергішіне ауыстыруға арналған.Ажыратқыш 37 кабинаның ішін жарықтандыратын плафондарды қосады. Ажыратқыш 38 КамАЗ-5320, -53202 және-5410 автокөліктерінде қолданылады және тұманға қарсы фараны қосуға арналған. КамАЗ-55102 жүкті өзі түсіретін актокөлікте ол ажыратқыштың орнында жүкті өзі түсіретін тіркеме платформасын көтеру тетігінің жұмыс тәртібін ауыстырғын орнатылған.Ажыратқыш 39 КамАЗ – 5320 және -53202 автокөліктерінде қолданылады және кабинада қосымша желдеткішті қосуға арналған. КамАЗ-5410 және -54101 автокөліктерінде желдеткішті ажыратқыштың орнына тіркелген орнын жарықтандыру фарасының ажыратқышы орнатылған.Орындықтар. КамАз тектес тартқыш автокөліктің кабинасы жүр- гізушіге және жолаушыларға арналған бір кісілік екі орындықпен жабдықталған.ЗИЛ тектес автокөлік кабинасы жүргізушіге арналған бір кісілік және жолаушыларға арналған екі кісілік орындықпен жабдықталған. КамАз-5320 автокөлігінің жүргізушіге арналған орындығының көпшігі 1 (18.9, а) мен арқасы 3 бар, олар кеуекті резеңкеден жасалған. Негізгі көпшігі мен арқасы жайма болаттан жасалған және жүргізуші ыңғайлы отыруы үшін тостаған тәріздес қалыпта орнатылған. Көпшігі мен арқасы жасанды былғарымен қапталған. Орындық кабина еденінің саңылауына орнатылып, бұрандалармен бекітіледі және төменгі бағыттаушыларға 11 ерітіп жабыстырылған, ал орындықтың арқауы 9 мен негізгі топсасы 18 бір-бірімен тұтқыш 10 пен аспа15 арқылы қосылған. Орындық рессоржастанғыш торсиондық тетікпен және амортизатормен 7 жабдықталған. Торсионның бір шеті құбырында 8 орналасқан және оған мықты орнатылған. Торсионның екінші шетінде тұтқа 2 орнатылған, оның көмегімен торсионды айналдыру жолымен аспаның қаттылығы реттеледі. Реттеген кезде тұтқаны 2 «+» белгісі көрінгенше дейін айналдыру керек (қаттылығын ұлғайту үшін) немесе «-» белгісіне қарай (қаттылығын азайту үшін). Одан кейін тұтқаны жоғары, төмен тербеп, орындықтың қажетті қаттылығын реттеп алады.Торсионның дұрыс тұруы сілтемедегі 6 жағдайына сәйкес келеді, онда оның шеті арқаның сол жақ 4 қапталынан 2...3мм шығып тұрады.Түзуемесжолменжүргенкездеорындықтыңтербелуінорындықтық артында орнатылған және бір шығыршықпен орындық 18 негізіне бекітілген гидравликалық амортизатор 7 тоқтатады, ал басқа көлденең тұрғанмен орындықтың 9 астауын реттейді. Орындықтың ойылуын резеңке буферлармен шектейді, ал орындықтың аспасының максималды жүрісі 88 мм құрайды. Аспа жүргізушінің салмағына 55... 130 кг есептелген.Жүргізушінің орындығын бойлық орын ауыстыруы үшін серіппе салу тетігімен және жылжымайтын төменгі бағыттаушы 11 тетігімен бірге жоғарыға бағыттаушы 17 тетікті қозғалту арқылы және жүзеге асырылады. Орындықтың қажетті қалпын тұрақтандыру стопормен14 жүзеге асырылады, ол орындықты он тұрақтандырылған жағдайлардың бірінде ұстап тұрады.Орындықтың (жылжу мөлшері 135 мм) бойлық орнын ауыстыру үшін 16 стопордың иінтірегін орындыққа қарай ығыстыру қажет. Стопор бағыттаушының 12 тиісті паза тарақшасынан шығып, орындықты босатады. 16 иінтірегі босағаннан кейін қайтару серіппесі13 стопорды келесі паз тарақшасына кіргізіп, орындықтың жаңа қалпын тұрақтандырып қояды.Орындық арқасының иілу бұрышы үш тұрақты жағдайда болуы мүмкін, ол вертикаль қалпынан 9.19° көлемінде иіледі.Орындық қалпы арқасының 4 екі жақ қапталында орналасқан тарақша паздарына кіретін орындық арқасының кронштейн тілімен тұрақтандырылады. Кронштейн тілдерін босату үшін тарақшаларды төмен қарататын тұтқаны қолымен басып, арқаны қажетті жағдайда тұрақтандырып қою қажет.Орташа жолаушылар орындығы жүргізушінің орындығымен біріктірілген, алайда аспалары жоқ және реттелмейді. Орындықтың арқасын жоғарғы қалыпта арнайы тіректік бұрандама қысып тұратын екі цилиндрлі серппе ұстап тұрады.Қапталдағы жолаушылар орыны (оның арқасы мен көпшігі) бұралыңқы серіппелі металл қалқаншаны кеуекті резеңкемен жауып жасаған, арқасы - биіктігі көтерілген бас сүйегіштері бар.Орындықтыбойлықорынауыстыруынреттейтінтетігіжүргізушінің орындығын бойлық орын ауыстыруын реттейтін тетігіне ұқсас. Тетік стопорының тұтқасы орындықтың сол жағында орналасқан.Арқаның иілу бұрышы 12...27° аралығында өзгереді. Арқасы бес тұрақтандырылған қалыпта тұруы мүмкін. Жолаушыға ыңғайлы болуы үшін орындықта топсалы бекіткіш орнатылған және сол арқылы қалаған кезде оны алып тастауға мүмкін болатын жұмсақ матамен қапталған екі шынтақшасы бар.ЗИЛ-431410 автокөлігінің кабинасында бір орындық жүргізушіге арналған отырғыш және екі орындық - жолаушыларға арналған. Жолаушылар орындығы реттелмейді, оның бас сүйегіші тіреуіштің үстінде орнатылған, ал арқасы кронштейн арқылы кабинаның артқы қабырғасына ілінген.Жүргізушінің орындығы көлденең (бойлық) және тік бағыттарда, сонымен қатар орындықтың және арқаның иілуі реттеледі. Ол құбырлық қаңқаға 31орнатылған көпшіктен 23 (18.9, б суреті) және арқадан 24 тұрады, ал оған орындықтың көлденең қозғалатын жылжымайтын 19 және жылжымалы 20 бағыттаушы28 тетікгі орнатылған. Ол орындықты кабина еденіне бекітетін кронштейндеріне 30 орнатылған. Жылжымалы 20 бағытаушыда тоқтатуға арналған сегіз тік ойықтары бар.Орындықты көлденең жылжыту орындықтың қаңқасына 31 бекітілетін бағыттаушыларды 20 жылжыту көмегімен жүзеге асырылады. Жылжыту үшін бойлық қалыптағы стопордың тұтқасын 22 жоғарыға көтеру қажет, сол кезде тұтқаның стопорлық бөлігі пазадан 21 шығып, орындықты босатады.Орындықтың көлденең қалыпы мүмкіндік берегенінше орындықты айтарлықтай артқа жылжытылған қалпына қою қажет болған жағдайда тік қалыптағы реттемелеуші бұрандамалардың орнын алмастыру арқылы орындықтың қалыпын дөңгелек саңылаулар 29 сопақша саңылаулардан төмен орналастырылатындай өзгерту керек. Сол саңылаулар арқылы көпшік пен арқаны тігінен реттеуге болады, өйткені орындықты тиісті төменгі кронштейннің саңылауларына алмастырған кезде жүргізуші орындығының қалыбы биіктік бойынша өзгереді.Орындық арқасының иілу бұрышын өзгерту арқасы бекітілген кронштейндерді 25 және 26 тиісті саңылауларға келтіріп ауыстыру арқылы жүзеге асырылады. Жоғарғы 25 кронштейнінде 25 мм қашықтықтағы екі саңылауы бар, төменгісінде 26 - араларында 25 және 12 мм аралықтағы саңылаулар бар.ГАЗ-31029, -3110 «Волга» жеңіл автокөлігінің орындықтары салонда бес жолаушыға (жүргізушіні қоса алғанда) арналған екі қатарда орнатылған. Алдында - екі орындық, жүргізуші мен жолаушыға арнап, екіге бөлінген. Алдыңғы орындықтың көпшігі мен арқасы шөміш типті, бұл автокөлікті кілт бұрылыстарда басқаруды жеңілдетеді, өйткені жүргізуші мен жолаушыларды бір жаққа қарай сырылудан ұстап тұрады.Артыңғы орындықтар - ортада шынтақшасы сырылатын үш орындық. артыңғы орындықтың шеткі орындары жолаушылардың ыңғалы отыруын қамтамасыз ететін кескінде жасалған.Алдыңғы орындықтың бойлық өзгеруі тоғыз тұрақтандырғыш қалыпы бар бағыттаушылармен қамтамасыз етіледі. Орындықтың жылжу мөлшері 180 мм-ге тең. Алдыңғы орындықтың орын ауыстыру үшін тұтқаны 38 (18.9, в суреті) бұрып, орындықты ыңғайлы қалыпқа қойып, тұтқаны жіберу керек.Алдыңғы орындық арқасының иілу бұрышын өзгерту көпшік пен арқаны өзара байланыстыратын топсамен қамтамасыз етіледі. Ол арқаның иілу бұрышын оның тік қалпынан көлденең қалпына дейін сатысыз өзгертуге мүмкіндік береді. Арқаның қажетті иілуқалпы 35 тұтқасын айналдыру арқылы жүзеге асырылады. Тұтқаны ақ сілтеуші көрсеткен жаққа жұрсан арқаның иілу бұрышы азаяды, кері жаққа - ұлғаяды.Орындық қалыбын биіктік бойынша өзгерту шанақ еденінен шамамен 15 см көлемінде биіктігін өзгертуге мүмкіндік беретін биікті реттемелеуші тетік (гараждық тип) қамтамасыз етіледі. Биіктікті реттемелеуші тетіктің конструкциясы қажет болған жағдайда орындықты +3° мөлшерінде орындықтың ойысу бұрышын өзгерте алады. Алдыңғы тіреуіштерді реттеу сомынмен 32 жүзеге асырылады, ал артыңғысы - бұрандаманы 37 саңылауға 36 алмастыру арқылы. Орындықтың қажетті иілу бұрышы артыңғы тіреуіштерге қатысты алдыңғы тіреуіштер биіктігімен реттеледі.ГАЗ-3110 «Волга» автомолильінің алдыңғы орындына арқаның қажетті қаттылығын қамтамасыз ету үшін тұтқамен 34 реттелетін қосымша құрылғы орнатылған.Енжар қауіпсіздік және жоғарғы жайлылық талабын қамтамасыз ету үшін автомобильдің алдыңғы орындықтары биіктік пен иілу бұрышы бойынша реттелетін бас сүйегіштермен 33 қамтылған.Автобус модельдерінің көбінде (ЛиАЗ-5256, ЛАЗ-42021, ПАЗ- 3105 және т.б.) жүргізушінің орындығы - арқасы бойлық орын ауыстырып, биіктік бойынша және иілу бұрышы реттеледі. Ол табаны 44 (18.9,г сурет) бар көпшіктен 49, арқадан 39, қапталдан 50, тігінен жылжытылатын тетігі бар табан тіреуіштен 46, гидравликалық амортизаторы 51 бар серіппе салу тетігінен 48 тұрады. Тұтқасы 42 бар серіппе салу тетігі жүргізушінің салмағына қарай орындық аспасының қаттылығын өзгерту үшін қолданылады, ал 40 пен 41 тұтқасы көмегімен көпшік биіктігі мен арқаның иілу бұрышы өзгертіледі.Педальді 45 басқан кезде жүргізушінің салмағы әсерінен орындық төменге қарай жылжиды. Бағыттаушы 47 тетік табан тіреуіші 46 бойынша орындықтың бойлық орын ауыстыруы үшін қолданылады, бұл жағдайда иінтірек арқылы тұтқышы 43 стопорларды орындық осьіне қарай жылжытады.Орындықтың көпшігі мен арқасы әдеттегідей кеуекті резеңкеден жасалып, жасанды былғарымен немесе әшекейлі матамен қапталады. Қауіпсіздік белдіктер. Олар үлкен жылдамдықта келе жатып, жылжымайтын кедергілерге немесе басқа да түрлі көлік құралына соғылған кезде жүргізуші мен жолаушыларды ауыр жарақаттан және өлімнен сақтау үшін жеңіл және жүк автомобильдерінде қолданы- лады. Жүк көліктеріндегі қауіпсіздік белдіктерінің жиынтығы екі диагональдік-белдік және бір белдік қауіпсіздік белдігінен тұрады. Біріншілері жүргізуші мен шеткі жолаушыға арналған, ал екіншісі -ортаңғы жолаушыға.Жеңіл көліктегі қауіпсіздік белдіктері әдетте диагональдік-белдік типті әр бір жолаушыға жеке бейімделеді. Әр белдік иықбаудан, ұзындық реттегіштен және құлыпқа салынатын тілден тұрады.   сурет. Кабинадан тыс кабинаның панелі::1, 2 - панельдің жоғарғы және төменгі бөліктері; 3, 7 - панельдік құлыптар; 4 - телескоптық стенд; 5 - ысырманың; 6 - ұстаушы Тілі құлыпқа салынып, сол арқылы жүргізуші мен жолаушыны орындықта ұстап тұруды қамтамасыз етеді. Белдіктер үш жерден бұрандамен бекітілген: қорап бағанына, табалдырығында және құлыпқа салынған жерде. Халықаралық ережеге сәйкес белдіктерді бекітетін бұрандамаларда екі дюймдік резьба болады. Бұл мықтылығы тексерілмеген басқа бұрандамаларды қолдануға тыйым салады.Капотсыз кабинаның қаптама панельі. КамАЗ және МАЗ автомо- бильдерінің алдыңғы кабиналары алдыңғы топсалы тіреуіш арқылы алға қарай аударылады. Кабинаны аудару үшін 150 Н аспайтын күш қажет. Сонда автомобильдердің түрлі модельдері үшін кабинаның иілу бұрышы 42...70° көлемінде өзгере алады. Бұл кабина астын- да орналасқан қозғалтқыш пен басқа да түйіндерге қызмет көрсе- ту үшін жеткілікті. Капоты жоқ кабиналардың соны құрылмалық ерекшелігі ол алдыңғы сыртқы панель болып табылады. Оны көтер- ген кезде пешке, жел әйнектерді тазалау және жуу құрылғыларына, электр жабдығы құралдарына, электрлік және пневматикалық жүй- елердің монтаждық сұлбасына, кабинаның алдыңғы тіреуіштеріне және т.б. еркін қол жеткізе аласыздар.Қаптама панель екі бөліктен тұрады, 1 (18.10 сурет) жоғарғы және 2 төменгі. Олар өзара бұрандамалармен біріктірілген. Төменгі қаптама панельдің қозғатқышты салқындату жүйесінің рабиаторына жел өткізуге арналған шілтер мен фараларға арналған саңылауы бар. Жоғарғы панельде ауа тазартқыш люктарға жел өткізуге арналған шілтер бар. Анағұрлым қатты болу үшін екі қаптама панельдің нығайтқыштары бар. Қаптама панель көтеріліп тұрған кезде 4 бағанынан, 6 құрсаудан және қаптама көтеріліп тұрған кезде тіреуіштерді бекткіш 5 ысырмадан тұратын екі телескопиялық тіреуіштермен бекітіледі. қаптама панель түсіріліп тұрған кезде 3 және 7 құлыптарымен бекітіледі. Ол құлыптар төменгі қаптамаға бұрандамен бекітіледі. Қаптама панельдің құлыптарын ашу немесе жабу үшін панельді өзіне қарай тарту керек немесе оны басу жеткілікті.Есіктер. ЗИЛ-431410, ГАЗ-3307 және басқа да жүк автомо- бильдерінің кабинасы - таңбаланған панельдерден пісірілген екі қапталдық есіктері бар тұтас металдан. Есіктер екі топсада 2 (18.11, а сурет) ілулі тұр және оларды ішінен, сыртынан ашуға мүмкіндік беретін тұтқасы 13 бар жабық қалпында құлыптармен ұсталынып    сурет. Автокөлік есіктері::а - ЗИЛ-431410 кабинасының оң жақ есігі; б - ВАЗ-21093 қорабының алдыңғы есігі; 1 - түсірмелі әйнектің бағыттаушысы; 2,26 - есіктердің топсаты; 3 - есікті нығайтқыш; 4,25 - есікті ашуды шектеуші; 5 - әйнек көтергіш; 6 - тісті сектор; 7,27әйнек көтергіш жетектің тұтқалары; 8 - жел терезенің пекітпе ұяшығы; 9 - бұрыл- малы жел терезе; 10 - нығыздағыштардың ұстағыштары; 11 - түсірмелі әйнек; 12құрсауды бекіткіш желкөздері; 13, 22 — есіктің ішкі тұтқалары; 14 — әйнек- көтергіш иінтірегі; 15 — түсірілген әйнек оқсауыты; 16 — қозғалмалы қанаты; 17монтаждалған люк қақпағы; 18 — есіктің сыртқы құлпы; 19 — құлыпты өшіру батырмасы; 20 — есік қаптағышы; 21 — ішкі тұтқаның қаптауы; 23 — қолтаңба тұтқасы; 24 — артқы көрініс айнасы; 28 — есік қаптауының зат қалтасы;тұрады. Есіктерді ашу бұрышы шектеуішпен 4 орындалады, ол қосымша есіктік максималды ашық тұрған қалпында ұстап тұрады. Есіктің жоғарғы бөлігінде терезе орны бар. Терезенің оң жақ бөлігінде түсірмелі шынысы бар, ал сол жағында - оны бекітетін ұяшығы 8 мен жел терезе құрсауындағы тіреуіш бекітпесі 12 барайналмалы желдеткіш терезесі бар.Түсірмелі шыны 11 есіктің ішінде орнатылған әйнек көтергішпен 5 бағыттаушы 1 бойынша жылжытылады. Әйнек көтершік жетегі тісті секторға 6 ілінген тістегеріш орналасқан осьтағы тұтқамен жұмыс істейді. Терезені ашып, жапқан кезде сектор 6 күшті әйнек көтергіштің тұтқасы 14 арқылы түсірмелі шынының құрсауына бекітілген жылжымалы кулисаға 16 жібереді. сонысымен ол оның жылжуын қамтамасыз етеді.Есік құлыптарында жол жүру кезінде өздігінен ашылып кетуіне кедергі жасайтын сақтандырғышы бар. Есіктің бірі құлыпқа салына алады. Кабинаның есігінде шынтақ таянышы бар. Ол есікті ішінен жабу үшін де қолданылады.Кабина ойықтары мен есіктердің жиектері кеуікті резеңкеден жасалған нығыздағышпен тығыздалады. Ол кабинаға шаң мен суық ауаның кіруін болдырмайды. Есіктердің терезелері мен жел терезе құрсауы ұстағыштармен 10 бекітілетін түкті немесе резеңкелі нығыздағышпен тығыздалған. Кабина есіктерінің ішкі қуысы монтаждық люктың қақпақшаларымен 17 жабылады.Қозғалтқыштың жұмысы мен басқа агрегаттардан кабинаның шуылын азайту үшін кабинаның жартысы және есіктің ішкі қабаты шуға қарсы мастикамен қапталған. Есіктің төменгі бөлігінде есіктің ішіне су ағып кететіндей саңылау жасалған.Жеңіл автокөліктердің шанағының есігі. .Алдыңғы дөңгелекті ВАЗ-2109, -21093 және басқа автокөліктердің алдыңғы есігі, артқы есігі болғандықтан ВАЗ-2108 және оның түрленулеріне қарағанда ені аз болады, сол үшін де шанақтың төзімділігіне оң ықпалын тигі- зеді. Есіктер екі ілмекке ілінген26 (18.11, б сурет). Ілмектің жылжы- майтын буындары алдыңғы тірекке болттармен бекітілген, жылжы- малы буындары есіктің күшейткішіне дәнекерленген.Есіктер тросты терезе реттегіш жетек тұтқаларымен 27 ,құлып- тармен 18 құлыпты ашқыш 19,есіктің ашылуын шектегіштермен 25 жабдықталған. Есіктің жапқышы 20 пенополиуретаннан жасалған (жанбайтын зат) және есіктің ішкі панелінің тесіктеріне кіретін пла- стик ұстағыштармен бекітілген, мұндай ұстағышпен есіктің қапта- ушы қалтасы 28 да бекітілген. Сол жақ есігіартқы көрініс айнасымен 24 жабдықталған, ол бұрандалармен бекітіледі, ал оның қаптаушы панелінде есіктің 21 ішкі тұтқасы бар 22 және қолды тірейтін төсе- гіші 23 бар.Шектегіш есікті ашқанда шанақтың тіреуіне бөгет болдырмайды. Шектегіштің жалпақ таяқшасының бір ұшы саусақ арқылы тірек-ке бекітіледі, ал екінші ұшында есіктің максималды ашылуын шек-тейтін түйреуіші бар. Шектегіштің жалпақ таяқшасы және арнайы роликтері есікті шексіздікке дейін ашқанда тіркейді.Артқы есіктерінің құлыптағышы артқы орында балаларды тасу кезінде қауіпсіздік үшін есіктің ішкі тұтқасында бұғаттайтын екінші иінтірекының болуымен ерекшеленеді.Әйнек тазалағыштар. Олар алып келу механизмі, тұтқалы ме- ханизм және резеңке шөткеден тұрады. Қозғалтқыштың алып келу жетегінің қолданылуына қарай әйнектазалағыштыр электрлік және пневматикалық болып, ал бір мезгілде жұмыс жасайтын шөтке- лердің санына қарай – бір және екі шөткелі болып бөлінеді.Электрлік әйнектазалағыштар барлық аз және орта салмақты жеңіл және жүк тасушы автокөліктерінде , және де ауыр салмақты жеңіл және жүк тасушы автокөліктерінің жеке үлгілерінде қолда- нылады. Олар маңдай әйнегін, артқы есіктердің әйнегі блок -шам- дыавтокөліктің қозғалысы кезінде кірлеуден тазартуға арналған. Маңдай әйнегінің екі шөткелі тазартқышы (18.12, а сурет) тұрақты токты электр қозғалтқышынан 5, құрт тәрізді редукторлы дене- ден, құрт 2 және қылқаншадан 1, ми механизмі, аралық сілтеме 13, ұсақтағыштар11, тұтқа 10, шөтке 9, ажыратқыш релесі және қайта қосқыштан 15 құралған денеден тұрады.Шөткенің 9 алыпкелу жетегінің қозғалысы мынадай жолмен орындалады: Электрқозғалтқыштың айналу білігінің 3 айналуы арқылы құртқа 2 беріледі, одан редуктордың 3 қылқаншаларына жеткізіледі. Қылқанша білігіне мықтап кривошип 14 бекітілген, ол аралық тартылулар арқылы шөткенің оң және сол жағын мойынша- ны айналдырады. Мойыншаға шөткенің 10 иінтірек 7 өсі бекітіледі. Соңындағылары иінтірек арқылы маңдай әйнегіне бұрама сым арқылы 8....10 Н күшпен тартылады.Әйнектазалағыштарды қосу және басқа түрлі жұмыс істеу тәртібіне ауыстыру айырып-қосқыш басқармасының оң иінтірегі арқылы жүзеге асырылады. Иінтіректі жоғары көтергенде ол бірін- ші тіркелмеген жағдайға орнығады, ал келесі айырып-қосу арқылы тіркеледі, сәйкесінше, бұл жағдайда шағын және жоғары жылдам- дықтағы шөткенің қозғалысы кезіндегі жұмыс істеу тәртібі орын алады, және де шөткенің үзілмелі жұмысын минутына 12-14 орам жасауын қамтамасыз ететін реле-үзгіштің қосылу режиміне сәйкес келеді. Иінтіректің тіркелмеген жағдайда маңдай әйнегі аздап кір- ленген кезде әйнектазалағыш аз уақыт жұмыс істеу тәртібіне қосы- лады.Термобиметалды сақтандырғыш 12 электрқозғалтқыштың тізбе- гінде орналасқан және оны шөткелердің қозғалысына кедергісі бар жүктемелерден қорғауға арналған (кірленудің көп қабатты болуы, шөткелердің жабысып қалуы және т.б)Әйнектазалағышты өшіргеннен кейін қосқышпен байланыстағы 6 өздігінен тоқтау механизмі арқылы бастапқы күйге оралады. Шөт- келердің шекті қосқышы бастапқы күйде болуы кезінде, паралелді     сурет. Маңдай әйнегінің әйнек тазалағыштары:а-электрлік;б-пневматикалық;1-редуктордың тісті доңғалағы;2 -құрт; 3-жылжы- малы қосылысы бар білік;4-редуктор денесі;5-электрқозғалтқыш;6-контакт¬ілі диск;7-өсі;8-шөткенің орама сымы; 9,19-шөткелер;10-шөткелер иінтірегі;11-мой- ынша;12-термосақтан дырғыш;13-аралық тартылулар;14-криво¬шип;15-айы- рып-қосқыш;16-әйнектазалағышпен басқару шүмек тұтқасы;17-шөткелер же- тегінің иінтірегі;18-бүйір қақпағы;20-пневматикалыққозғалтқыш;21жоғарғы қақпағы;22-екіқарулы иінтірек;23-алтынша таратушы;24-шөткелер жетегінің тар- тылуы;негізгі айырып-қосқышпен жұмыс істеуші, электр тізбегін ажырата- ды және шөткелердің соңғы жағдайын тіркей отырып рудоктор жұ- мысын тоқтатады (кәдімгі соңғы).Пневматикалық әйнектазалағыштар әдеттегі көп массалы тектес жүк автокөліктерінде ЗИЛ, МАЗ, КамАЗ және т.б., тежеуіштердің жетегі мен сыйымдылығы үлкен күнделікті кездесетін барлық авто- бустарда қолданылады. Олар көбінесе маңдай әйнегін тазалау үшін, ал автокөліктер мен автобустардың кейбір жеке үлгілерінде – атмос- фералық жауын – шашыннан, кірлеу мен шаңнан тазартуға арналған. ЗИЛ тектес автокөліктерінде пневматикалық әйнектазалағыштар (18.12, б сурет) тежеуіштердің пневматикалық жүйесіне қосылған және екі шөткелі жетегі бар. Ол бүйірі мен жоғарғы 11 жанынан қақпақпен жабылған пневматикалық қозғалтқыш 20 пен екі қарулы иінтірек 22 пен тартылудан 24, алтынша таратушыдан 23, шөткелер19 жетегінің иінтірегінен 17 және басқару шүмек тұтқасынан 16тұрады.Әйнектазалағыштың жұмыс істеу барысында пневмоқозғал- тқыштың 20 алтынша таратушы 23, екі қарулы иінтірек, аралық тартылу 24 және иінтірек 17 арқылы шөткелерді 19 қозғалысқа кел- тіреді.Шөткелердің маңдай әйнегімен синхронды қозғалысын қамтама- сыз ете отырып, пневмоқозғалтқыштардың бір немесе басқа қуыста- рына алтынша таратушыдан сығылған ауа кезекпен беріледі.Шөткелердің қозғалыс жылдамдығы алтынша таратушыға пнев- моқозғалтқыштан 20 келетін ауаның мөлшеріне тәуелді. Басқарушы шүмек тұтқасын сағат тіліне қарама – карсы бұрағанда ауаның келіп түсуі жоғарылайды, сәйкесінше, шөткелердің қозғалыс жылдам- дығы да артады. Пневмоқозғалтқышты сөндіру үшін шүмек тұтқаны сағат тілімен бағыттас етіп, соңына дейін бұрайды.Автокөліктердің қозғалысы кезінде қауіпсіздігін сақтай отырып, әйнектазалағыш жарамды техникалық күйі мен жұмысты тоқтаусыз істейді жолдың жақсы көрінуін қамтамасыз етеді.Жылыту жүйелері, желдетулер және ауаны баптау. Адам ағ- засына маңызды әсері болғандықтан шанақ салоны мен автокөлік- тердің кабинасында ауаның жай-күйі мен температура ылғалдылық климаты үлкен рөл ойнайды. Жеңіл автокөліктердің шанағы мен жүк автокөліктерінің кабиналарында ауаның бітеліп қалуына қар- сы тиімді құралдар қарастырылған: қозғалтқышты және агрегаттар жиынтығынан жолаушылардың отыратын жайын оқшаулау ; еден мен салонның басқа бөлімдері щаңнан тазарту мен жуу барысында төзімді болуы; ауа айналымын бақылау және т.б.Шанақта және жүк автокөліктері кабинасындағы ауаның оңтай- лы температурада болуы мен ауа алмасу қарқындылығы арнайы жүйелері, желдету және ауаны баптағыш арқылы жүзеге асырыла- ды, олардың әрқайсысы шамамен мына келесідей талаптарға сай болуы керек.Ортадағы ауа температурасы -25 °С кезінде және автокөлік 60км/сағ қозғалғанда салондағы температура шамамен 19 .... 21°С болуын жылыту жүйелері қамтамасыз етуі қажет.Салондағы температураның бірқалыпсыздығы 5....8°С – тан ас- пауы керек. Автоқозғалыс кезінде немесе көліктұрағында қозғал- тқыш қыздыру кезінде жылыту жүйелерін ең максималды тиімділі- гіне дейін қосқаннан кейін салондағы ауаның температурасын 19 .... 21°С – қа жеткізу (қоршаған ортаның температурасы -25°С кезінде) 15 минуттан аспауы қажет.Желдету жүйелері салондағы ауаның температурасы сыртқы ауадан 5°С – тан аспауын +40°С аралығына дейін қамтамасыз етуі тиіс.Бір адамға берілетін ауаның мөлшері жылдың суық мезгілінде— 15 м3/сағ, ал жылы мезгілінде - 50 м3/сағ. Сонымен қатар, жел- дету жүйелері салонға отынның буы мен қозғалтқыштан шығатын газ және ауадан шаңның кіруін болдырмауы тиіс. Салондағы зиянды заттардың шоғыры барынша рұқсат етілген мөлшерден аспауы тиіс : оттегі тотығы — 20 мг/м3; бензин буы құрамын есептегенде С — 100 мг/м3; күкірт қышқылының буы — 5 мг/м3; минералды тозаң — 6 мг/ м3.Ауаны баптау жүйелері ауаның ылғалдылығын жою, ауа ылғал- дылығын неғұрлымқолайлы шекте болуын сүзу және ауаға бөлшек- теп қосылуын, салондағы таза ауа айналымы мен иістендіру және иондалуын қамтамасыз етуі қажет.Ауаны баптау жүйесінің арнайы құрылғысы ауаны салқындатқыш болып табылады, өңделетін ауа температурасының жоғарғы қабаты өңделетін ауаның шық нуктесінен төмен болуы тиіс.Ауаны баптағыш түрлері ішінде автокөліктерде фреонды қысып орнату тәсілі ғана қолданылады.Автокөліктердің жаппай өндірісінде тиімді ауа баптау жүйелерін шығару өзінің салыстырмалы қиын техникалық шешімдерін ұсына- ды. Сондықтан да, қазіргі таңда көрсетілген жүйелермен көбінесе жоғарғы сұрыптағы автокөліктер мен қалааралық автобустар жаб- дықталады.Жылыту жүйелері мен желдеткіштердің құрылғылары. Ав- токөліктердің көпшілігінде кабина мен шанақтың жылыту және желдету құрылғылары бірдей. Жылытқыш желдету құрылғысымен сандарлы түрде біріктірілген.ЗИЛ-4314, -4333 автокөліктері мен олардың түрленулерінде каби- наның жылытқышы (18.13, а сурет) құбырлы – пластиналық радио- тордан 12, құбыр желілерінен және қозғалтқыштың салқындатқыш жүйесінен 8, электрқозғалтқыш 10 пен желдеткіштен 9, әуе қапта- масы 11 мен жапқыштан 13, басқарылатын тұтқа 11 мен пластинка- лық тіркегіштен 14, ауатаратқыш арналан 5, шлангімен жалғанған 16 түтіктен 4 тұрады. Арна 5 арқанның 2 тұтқасы 1 арқылы күйін өзгерте алатындай жапқышпен 3 қайта жабылады.Ыстық сұйықтық қозғалтқыштың салқындатқыш жүйесінен кран- ның 6 ашық күйінде құбыр желісі арқылы салқындатқыш радиотор- дың сол жақ бүйірінің төменгі бөлігіне келіп түседі, ал оң жақ бүй- ірінің жоғарғы бөлігінен шығады және ары карай құбыр желілерімен 8 қозғалтқыштың сорапның сұйық сіңетін қуысына беріледі.Сыртқы ауа жылытқышқа копоттың астында орналасқан оң жел- деткіш арнасы бойымен беріледі. Жылытқыш радиоторында қызды- рылған ауаның басым бөлігі желдеткіш арқылы таратушы арнаға 5 беріледі, ал аз бөлігі – кабинадағы жолаушының аяғына беріледі. Ауа шлангі 16 бойымен таратушы арналан маңдай әйнегінің үрлеу шүме- гіне 4 қарай және жапқышпен 3 қайта жабылған арнаның соңын- дағы тесіктер арқылы жүргізушінің аяғына бағытталады. Ауа ағыны жылытқышқа сондай-ақ, жылытқыш қаптамасының төменгі бөлі-    сурет. Жылыту құрылғылары жүк автокөлік кабиналарының желдетулер ауа ағынының бағыты:а — ЗИЛ-431410; б — ГАЗ-3307; 1 — жылытқыш ауатаратушы арнасын жа- пқышпен басқару тұтқасы; 2 — арқан; 3 — жылытқыш арнаның жапқышы және маңдай әйнегінің үрлеуі (ашық күйде көрсетілген); 4, 17 — маңдай әйнегінің үрлеу шүмегі; 5 — ауатаратушы арна; 6 — кран; 7, 8 — сұйықтықты құбыр желілері; 9,20 — желдеткіштер; 10 — электрқозғаушы; 11 — ауа қабаты; 12, 21 — радиатор- лар;13 — жылытқыш жапқышы; 14 — жылытқыштың пластинкалық тіркегіші; 15жапқышпен басқару тұтқасы; 16 — маңдай әйнегінің үрлеу шлангісі; 18 — ішкі люгтің қақпағы; 19 — ауа ағымының қақпағы (ауа қоршауының); 22 — ауа тара- тушы; ^ — Ысытылған сұйықтың қозғалыс бағыты; ■ + — Жылы ауаның қозғалыс бағыты; — Ысытылған сұйықтың жылытқыш арқылы қозғалысы; ■=> — ауа ағы- мы қақпағы арқылы сыртқы ауаның келіп түсуі; => — ысытылған ауаның қозғалыс бағыты; —► — маңдай әйнегін үрлеу үшін қажет ауаның қозғалысы;гінде орналасқан жапқыш 13 арқылы да беріледі. Жылытқыштың сол жағында орналасқан жапқыш иінтірегінің 3 тіркелген күйі бар. Жылытқыштан келетін ауамен қатар, кабинаға ауа желденуі үшін кабинаның шатырының люгі арқылы да, есік терезесіндегі форточ- калар мен кабина есігіне қойылған әйнегі арқылы да ауа кіреді екен. Жылытқыш салқындалушы сұйықтықтың 75...80°С температура аралығында тиімді жұмыс жасайды. Сондықтан да, жылытқыштың желдеткішін қозғалтқышты құрылғылар шитінде орналасқан және иінтірегінің үш жай-күйі бар, электрқозғалтқыштың өшірілі кезі мен екі айналу жиілігіне сәйкес келетін айырып-қосқышпен қыздырған- нан кейін қосу керек. Жылытқыш іске қосылғанда мұздаған әйнек- терді тезірек еріту үшін жылы ауа ағынын әйнекке бағыттай отырып,тұтқамен 1 жапқышты 3 жабады.Автокөлік сызбасын бастамас бұрын, қозғалтқыш батырмасын қосу және оны қыздыру үшін, жылытқыштың желдеткішін қоспай, жылытқыш 12 радиоторын сұйықтықпен толтыру және айналу жиілігін арттыру үшін кранды 6 ашу қажет.Сонымен қатар жылытқыш радиоторы жылы сұйықтықпен лезде толтырылады, және сұйықтықтың қатып қалуы түпкілікті жойыла- ды.Автокөлік өз сызбасын жасап келген соң, егер де салқындатушы сұйықтық ретінде су қолданылатын болса, онда қыс мезгілінде қозғалтқыштың салқындату жүйесінен ағызу кезінде, сонымен қа- тар жылытқыш 21 радиоторынан да ағызып, жылытқыш 6 кранын жабу керек.ГАЗ - 3307, -3309 автокөлік кабиналарының жылыту және желде- ту жүйесінде жылытқыш 21 радиоторы (18.13, б сурет) құрылғылар панелінің астындағы алдыңғы шиттің кронштейнінде орнатылған. Электрқозғалтқыш әсерінен қозғалысқа түсетін жылытқыш 20 жел- деткіші, радиоторға сырттан ауа жібереді.Таза ауа қорғанының люгі маңдай әйнегінің негізінде орна- ласқан және қақпақпен 19 жабылады. Желдеткішпен сораптылған ауа, жылытқыш радиоторы арқылы өтіп қыздырылады, маңдай әй- негінің үрлеуі үшін және кабинаны қыздыру үшін саңылаулар 17 арқылы ауатаратушыға жеткізіледі. Ішкі люгтің қақпағы 18 сыртқы ауаның төменгі температурасында иінтірек пен тартылыс көмегімен ашылады, ал ауа ағымының 19 қақпағы жабылады. Бұл жағдайда жылытқыш 21 радиоторында қыздырылған ауа кабина шегінде цир- куляция жасайды.Жаз мезгілінде (ыстық райында) таза ауа циркуляциясы үшін ішкі люктің 18 қақпағы мен ауа ағымының 19 қақпағы толығымен ашы- лады. Бұл жағдайда, жылытқыштың сұйықтықты краны жабық және желдеткіш қосылу кезде, кабинаның мәжбүрлі желденуі орын ала- ды. Сонымен қатар, есік терезелерін түсіру және терезе желкөздері ашулы кезінде кабинаның табиғи желдендіруі орын алады.Жылыту жүйелері және жеңіл автокөлік шанағының желдендіруі.Ол әдетте шанақ салонының құрылғылар панелінің астында орна- ласқан қосымша құрылғыларды қамтиды, және де сонымен бірге шанақ салонының табиғи, бірыңғай және пайдалы желдендірулеріне ие болады.Шанақ желдендірудің табиғи жолы есік терезелерін түсіру және есік терезелеріндегі желкөздерді ашу арқылы жасалады. Бірыңғай желдендіру әдетте маңдай әйнегінің жанында орналасқан ауа қорға- нының люгі арқылы жасалады, ал пайдаланылғаны – шанақтың бүй- ір қабырғаларындағы саңылаулар мен перфорияцияланған қақпаның ішкі беті арқылы жасалады.  сурет. Жылыту жүйесі және ГАЗ-31029 «Волга» автокөлігінің шанақ желдендіруі:1 — алдыңғы есік терезесі үрлеуінің тор бағыты; 2 — маңдай әйнегінің үрлеу шүмегі; 3 — салонды бірыңғай желдендіру жапқышы; 4 — жылытқыш радиото- рына берілетін сұйықтық краны; 5 — ауа ағымының жапқышы; 6 — жылытқыш; 7 — бірыңғай желдендірудің тор бағыты; 8 — жылытқыш радиоторына берілетін сұйықтық тұтқасы; 9 — ауа ағымының басқару тұтқасы; 10 — бірыңғай желден- діру жапқышын ашу тұтқасы; 11 — жылытқыштың бөлінген жапқыш тұтқасы; 12жылытқыш желдеткіштің айырып-қосқышы; 13 — салонның артқы бөлігінің жылыту ауа құбырлары;ГАЗ-31029 «Волга» автокөлігінің жылыту жүйесі мен желден- діруі 18.14 суретте көрсетілген.Бұл автокөліктің шанақ салонын ысыту қарқындылығы жыл- дамдығы екі есе улкен, айырып-қосқышпен 12 басқарыла- тын жылытқыштың 6 желдеткішімен реттеледі, сонымен бірге жылытқыш ауа ағымының жапқышын 5 тұтқамен ашу 9 және сұй- ықтықты кранды 4 тұтқамен ашу 8 шамалырымен реттеледі.Сонымен қатар бұл тұтқаның ең дұрыс күйі кранның толық ашылуына сәйкес келеді, қозғалтқыштың суыту жүйесінен ысы- тылған сұйықтық жылытқыш 6 радиоторына беріледі, ал тұтқа- ның шеткі сол жақтағы күйде 8 сұйықтық жылытқыш радиоторына берілмейді.Сонымен қатар бұл тұтқаның оң жақ шеткі күйі кранның толық ашылуына сәйкес келеді, қозғалтқыштың суыту жүйесінен ысы- тылған сұйықтық жылытқыш 6 радиоторына беріледі, ал тұтқаның шеткі сол жақтағы күйі 8 сұйықтық жылытқыш радиаторына беріл- мейді.Сыртқы ауа жылыту жүйесіне жел әйнегінің негізінде тор арқылы кірнеді. Жылытқышқа /6/ бағытталған ауаның көлемі, ауа ағымының тұтқасымен 9 басқарылып, ауа ағымының жапқышымен 5 реттеледі. Саптың шеткі сол жақ күйіндегі жылытқыштың ауа ағымының жа- пқышы толық жабылған, ал шеткі оң жағы — толық ашық, сыртқы ауаның барлық ағыны жылытқыш радиаторы арқылы өтеді. Саптың аралық бекітілген жағдайында сыртқы ауаның жартысы радиаторға бағытталады, ал басқа бөлігі оны айналып өтіп, қыздырылған ауа- мен араласады.Төменгі сыртқы ауа температурасында жылыткыштың ауа ағы- мын қозғалтқыш 75... 80 °С.-дейін қызғанда ғана саппен /9/ ашқан дұрыс.Жылы ауа ағынының таралуы саппен /11/ жүргізіледі. Саптың шеткі сол жақ күйінде маңдай әйнегінің үрлеу шүмегі /2/ арқылы жел әйнегінің қызуына және бағыттаушы тор /1/ алдыңғы есік шы- ныларына, ал шеткі оң жағына ауа көрсетілген бағыттарда, сонымен бірге ауа құбырлары арқылы салонның артқы бөлігінің жылынуына келіп түседі.Табиғи ағынды желдету ауа ағымының жапқышының /3/ ашылуымен, саптың /10/ шеткі оң жақ қалпына ауысуымен қосыла- ды. Сонымен бірге салондағы ауа ағынының бағыттаушы торлармен реттеледі.Еріксіз ағынды желдету жылытқыш радиаторына берілетін сұй- ықтық кранының жабық күйінде /4/ жылыту жүйесі арқылы жүзеге асырылады (сап /8/ шеткі сол жақ қалпында).Еріксіз ағынды желдеткішпен жазғы уақытта (ыстық ауа райын- да) және шаң жолдардағы қозғалыста пайдалану керек.Соңғы жағдайда есіктің түсірмелі шыныларын жауып, ағынды желдеткіштің жапқышын/3/ және жылыту жүйесінің ауа ағымының              сурет. Шанақтық желдету схемасы:а —ГАЗ-31029 «Волга» автомобилі ; б —ПАЗ-3205 автобусы; 1 төбенің ішкі пер- форацияланған қаптамасы —; 2 — шанақтың жақтау саңылаулары; 3 —автобустың желдеткіш люктары; 4 — ауасорап жапқышын ашу керек. Ол үшін ауа ағымының басқару тұтқасы /9/ мен бірыңғай желдендіру жапқышын ашу тұтқасын /10/ шеткі оң жақ қалпына ауыстыру керек. Содан кейін желдеткішті максималды өнімділігіне қосу керек.Салонның сору желдеткіші еріксіз ағынды желдеткішпен бір мезгілде болады. Ол автомобильдің жүру кезінде (сур. 18.15, а) ша- нақтың жақтау саңылаулары /2/ мен төбенің ішкі перфорацияланған қаптамасы арқылы жүзеге асады.Автобустың шанақ салонының жылытуы әдетте қозғалтқыш ра- диаторының суыту жүйесінің жылы ауасын қолданатын калорифер- лі жүйеден іске асады.Жылы ауа шанақтың жылыту арналарына, одан соң жүргізушінің кабинасы мен салонға кіреді.Автобус шанағы салонының желдетуі жылыту жүйесі, ашыла- тын бүйір терезелері, жолаушылар салонының төбесіндегі желдету люктері мен автобустың алдыңғы бөлігіндегі күнқағары астындағы ауасорап /4/ арқылы өндіріледі.  18.3. Өзі аударғыш автомобиль шанағының платформасы мен көтергіш механизмі Дара өзі аударғыш автомобильдер мен өзі аударғыш автопойыздар өздігінен жүк түсіретін платформалармен жабдықталған автокөліктік құрылғылар болып табылады. Жүк түсіру бағыты бойынша (платформа түсіру) өзі аударғыш автомобильдер: артқы, бүйірлік, екі жақты, үш жақты түсірулерімен және алдын ала көтеруімен болады.Тағайындалуы бойынша өзі аударғыш автомобильдер карьерлік, ауыл шаруашылықтық және құрылыстық болып бөлінеді.Карьерлік өзі аударғыш автомобильдер тау жыныстары мен қатты пайдалы қазбаларды тасымалдауға арналған. Олар ашық тау өңдеуінде (карьерлерде), сонымен қатар құрылыста топырақ үймелерін, дамбаларды, каналдарды, су электр санцияларын және тағы басқа жабдықтарды тасымалдауға арналған. Карьерлік өзі аударғыштар жол сыртындағы жұмыстарда қолданылады және оларға қарапайым жолдар бойында қозғалуға тиым салынған, себебі олардың осьтік күш салмақтары жоғары. Олар 4х2 дөңгелекті формуласымен сипатталады, жоғары қуатты (300...1700 кВт) дизельдері бар қысқа базалары, гидромеханикалық немесе электрлік трансмиссиялары мен гидропневматикалық ілмектері болады. Карьерлік өзі аударғыштар түрлі жүк көтергіштікпен шығарылады, т: 30 (БелАЗ-75401), 110 (БелАЗ-7519) и 180 (БелАЗ-7521).Ауылшаруашылық өзі аударғыштар ақтарылма және үйілген жүктерді тасымалдауға арналған: тыңайтқыштар, жемдер, дәндер, тамырлы жемістер және т.б. Олар, сонымен бірге, түрлі шаруашылық құрылыстық жұмыстарында да қолданыла алады. Ауылшаруашылық өзі аударғыштар жүк тасымалдағыш автомобильдерінің базалық модельдерінің шассилерінде де, мамандандырылған болып та шығарылады. Олар, салыстырмалы түрде, үлкен көлемді платформалары мен үш жақты бағыттағы жүк түсіруінің болуымен ерекшеленеді.Құрылыстық өзі аударғыштар көптеп қолданылады және сусыма жүктерді(құм, қиыршықтастаржәнет.б.), сұйықерітінділерді(бетон, әктас және т.б.) тасымалдауға арналған, сонымен қатар өнеркәсіп нысандарын, тұрғын үйлерді, автомобиль жолдарын, көпірлерді және т.б. құрылысында қолданылуы мүмкін. Жүк тасымалдағыш автомобильдерінің базалық модельдерінің шассилері, жүк платформасының (шанақ) пішінімен және қысқартылған базасымен ерекшеленетін өзі аударғыш автомобильдерді жасап шығару үшін негіз болып табылады. Қысқартылған база өзі аударғышьтың оңтайлығын жетілдіреді.Құрылыстық өзі аударғыштар беті жетілдірілген жолдардың үстімен қозғалуға арналған, сондықтан 4х2, 6х4 дөңгелектік формуласын иеленеді. Олар карбьюраторлы қозғалтқыштармен де, дизельмен де жабдықталуы мүмкін және де біршама жоғары максималды қозғалыс жылдамдығына ие.Автомобиль құрастыруды дамытудың жаңа кезеңінде бірқатар ауылшаруашылық және құрылыстық автомобиль мен олардың түрлендірулерінің базалық модельдері шығарылады. Олардың ішінде ең көп қолданылатындары ГАЗ-САЗ-53Б, ЗИЛ-ММЗ-554М,-4502, КамАЗ-5511, МАЗ-5549 және т.б.Көтергіш механизм. Ол өзі аударғыш платформасының, көлбеу (аудару) және бастапқы (көліктік) қалыпқа келуінің нәтижесінде,  сурет. ЗИЛ-ММЗ-45022 самосвал автомобилінің гидрокөтергіш механизмі :1 — май багінің ауызы; 2 — май өлшейтін сырық; 3 — май көрсеткіш ; 4 — бак калқалары; 5 — тетік; 6 — тартқыш; 7 — басқару кран корпусы; 8 — сақтандыру клапаны; 9 — басқару кранының золотнигі; 10 — жоғары қысым құбыры; 11 — кері клапан; 12, 16 — төгу құбыры; 13 — келте құбыр; 14 — майөткізгіш /фильтрі/; 15 — төгу тығыны; 17 — қуат таңдау қорабының картері; 18 — берілу қорабының артқы жүріс тегершігінің блок тегершігі; 19 — май сораптың корпусы; 20 — жетекші білік май сорапы ; 21 — шлиц төлкесі; 22 — бастаушы тегершігі; 23 — бастаушы біліктің тегершігі; 24 — бастаушы тегершігі; B — көтері маханизмінің цилиндрі; C — май багі; D — басқару краны; E — қуатты іріктеу қорабы; F — май сорабы; І — платфор- маны көтерген кездегі қуаттылықты іріктеу қорап иінтірегінің күйі; ІІ — бейтарап күй; ІІІ — платформанытүсірген кездегі күйі жүктен арылуды қамтамасыз ету үшін қажет. Өзі аударғыштарда жетегі автомобиль қозғалтқышынан жүзеге асырылатын гидравликалық көтергіш механизмдер көптеп қолданылады. Бұл механизмдер ықшамды, сенімді және қозғалыстары бірқалыпты, әрі тез.Көтергіш механизм жұмысының кезінде (18.16 сурет) қозғалтқыш қуатының бөлігі (қуатты алу қорабы, май айдайтын сорғы, басқару краны, кері клапан, көтергіш механизм цилиндрі арқылы) өзі аударғыш автомобилінің платформасына беріледі.Қуатты алу қорабы Е автомобильдің беріліс қорабының қақпақты есігіне оң жағынан тіркеледі. Ол бұраушы кезеңнің беріліс қорабынан көтергіш механизмнің май айдайтын сорғысына F берілуін қамтамасыз етеді.Жетекші білік 24 жетек тістегерішімен 23 бірге...Қуат таңдау қорабы /Е/ автомобильдің оң жағындағы беріліс қо- рабының люгіне бекітіледі. Ол көтеру механизмінің май сорабына/F/ беріліс қорабының бұралу сәтінің берілуін қамтамасыз етеді.Жетекті тегершікпен тұрақты ілінісуде болатын жетекші біліктің 24 тегершігі 23 беріліс қорабының артқы жүрісі тегершігінен 18 май сорабының жетекші білігіне 20 айналымды береді. Соңғысы төл- кенің 21 көмегімен қуаттылықты іріктеу қорабының жетектегі те- гершігімен ойма кілтелік байланысы бар.Тіс тегершікті типті F май сорабының автомобиль қозғалтқышы- ның майлау жүйесіндегі сорап құрылысына ұқсас құрылысы бар. Сорапты көтергіш механизмі гидравликалық жүйесінде 8 МПа-ға дейінгі жұмыс қысымын қамтамасыз етеді.Басқару краны D платформаны көтеріп, түсіруге және қажет жағдайда оны аралық күйде белгілеуге мүмкіндік береді. Ол F май сорабы корпусының 19 үстіңгі алаңында орнатылған. Кранның корпусында 7 Е қуаттылықты іріктеу қорабы иінтірегімен 5 байла- нысқан күштің 6 көмегімен бөліп таратқыш жылжиды. Бұл ретте, D кран корпусында 7 түрлі қалыпқа түсе отырып бөліп таратқыш F май сорапдан майды беру арнасына жалғасы жоғарғы қысым құбыры 10 болып табылатын арнамен байланысады. Осы құбыр арқылы май көтергіш механизмі В цилиндріне айдалады. Басқа қалыпта басқару кранының бөліп таратқышы С май багына майды ағызу арнасымен байланысады.Май сорабы жұмыс істемеген кезде қайтарымды клапан 11 май- лы бакқа майды ағызу арнасын жабады, бұл ретте платформа үстіңгі немесе аралық қалыпта орналасады. Көтергіш механизмі гидравли- калық жүйесіндегі қысым 9 МПа қысымынан асып кетсе, сақтанды- рғыш клапаны 8 іске қосылады.Көтергіш механизмі цилиндрі (18.17 сур.) автомобиль-само- свал жақтауының қаттылығын арттыру үшін қажетті шет мойын 1 арқылы кергішке топсалы бекітіледі. Өз кезегінде кергіш платфор- мамен топсалы қосылған. Цилиндр 2корпусында 8 және 11 резеңке тығыздамасымен және ішкі беті тығынжыл 5 үшін бағытталған 7 және 10 қорғанысты шығыршықпен тығыздалған гильза орналасқан. Цилиндр корпусына 2 қатысты гильзаның 6 белгіленген қозғалысы үшін 9 және 12 бағыттаушы ішпегі, ал гильзаға 6 қатысты тығын- жылдың 5 белгіленген қозғалысы үшін 16 және 17 бағыттаушы ішпегі орнатылған.Цилдиндр астынан тығыздағыш резеңке 19 және бұрандалық 18 шығыршықты түппен 20 жабылған және оның ағызу тығыны 21 бар. Тығынжыл 5 қапсырманың 3 көмегімен осьпен 4 байланысқан, ал ол платформа блогының көлденең тіреуішінде орналасқан. Қапсырма- лы 3 ось 4 шет мойынмен бір жазықтықта орналасқан (18.17 сур. ось пен қапсырма шет мойынға қатысты шартты 90° бұрышқа айналды- рылған).   сур. Көтергіш механизмінің гидравликалық цилиндрі:1 — шет мойын; 2 — цилиндр корпусы; 3 — қапсырма; 4 — цилиндрдің ор- натқыш осі; 5 —тығынжыл; 6 — цилиндр гильзасы; 7, 10 — қорғаныс шығыр-шықтары; 8, 11 — тығыздама; 9, 12, 16, 17 — бағыттаушы ішпектер; 13 — жоғарғы қысым құбыры; 14 — төлке; 15 — штуцер; 18 — бұрандалық шығыршық; 19 — тығыздағыш шығыршық; 20 — цилиндр түбі; 21 — ағызу тығыны Цилиндрге май (18.16 сур.қар.) D басқару краны мен жоғарғы қы- сымның құбыры 13 арқылы F май сорабымен беріледі (18.17 сур. қар.). Төлке 14 мен штуцердің 15 көмегімен құбыр 13 арнасы бар цилиндрдің оң шет мойынымен 1 байланысады. Тығынжыл түбінің астындағы қуыс майға толтырылады және қысымы 7...8МПа болған кезде тығынжыл үстіне қарай қозғала бастайды (платформа кө- теріледі). Тығынжылдың төменгі жағының дөңестері гильзаның қа- лындаған үстіңгі бөлігіне тірелген кезде тығынжыл мен гильзаның біріккен қозғалысы басталады.Гильза дөңестері цилиндрі корпусы дөңестерімен жанасқан кезде қозғалыс тоқтайды, бұл жағдайда майды қайта шығару басталады. Шанақ платформасы мен автомобиль-самосвал кергішімен топсалы байланысу цилиндрге өзінің еңкею бұрышын өзгертуге мүмкіндік береді.Парақты құрыштан таңбаланған С май багы (18.16 сур. қар.) В цилиндрі мен F май сорабы арасында орналасады. Ағызу құбырының 12 келте құбыры бойымен В цилиндрдегі май 10 құбыры мен D басқару краны арқылы С май багына құбырмен қайта оралады.Бактың үстінде тығынды және май өлшегішті өзекті 2 ағызу қыл- тасы орналасқан, ал, төменгі жағында тығынмен 15 жабылған ағызу саңылауы орналасқан. Май қайтарылған кезде ол сүзгіде 14 тазарты- лады. Майдың шайқалуының алдын алу үшін бак ішінде аралықтар 4 мен шағылдырғыш 3 қойылған.Платформалар. Автомобиль-самосвал платформалары (жүк шанақтары) әр түрлілігімен ерекшеленеді, олардың құрастырма- сы жүктің өзіндік қасиеттерімен анықталады. Отандық автомо- биль-самосвалдарда тәртіп бойынша бағанамен күшейтілген болат парақтарынан жасалған дәнекерлі металл платформалар пайдала- нылады. Кейде оларды алюминий құймасынан немесе армирленген пластмассадан жасайды, бұл самосвал массасын азайтуға, шанақтың тотығуға қарсы беріктігін арттыруға, жүк салу кезінде шу деңгей- ін төмендетуге және жүкті түсіру кезінде тазартуды жақсартуға мүмкіндік береді. Ылғалды топырақ пен ерітіндінің қатып қалуын болдырмас үшін көп кезекте самосвал шанағы жылытқышпен жа- салады: олардың түбі мен бортында қозғалтқыштың пайдаланылған газын өткізетін арнайы арналары болады.Платформаның пішіні автомобиль-самосвалдың ерекшелігі ескеріле келе тіктөртбұрышты, астау тәрізді (жартылай цилиндр) және ожау тәрізді болуы мүмкін. Мәселен, топырақ пен қиыршық тасты тасымалдау үшін ожау тәрізді немесе жартылай цилиндр пішінді платформалар қолданылады. Ерітіндіні тасымалдауда көп кезекте тіктөртбұрыш пішінді платформа пайдаланылады.ЗИЛ-ММЗ-555, -45022 автомобиль-самосвалы шанағы платфор- масының дәнекерлік құрастырмасы болаттан әзірленген және бой- лық 19 (18.18 сур.) және көлденең 12 арқалығы болады. Платфор- маны көтеру ісі кергіш 10 пен платформаға 1 тіреуіштің көмегімен бекітілген гидравликалық көтергішпен 7 жүзеге асырылады. Кер- гіштің шашыратқышқа бекітуге арналған тіреуіші, бензин багына арналған тіреуіші және т.б. бар.Платформаның бойлық аралықтары 19 осьтің 5 көмегімен кер- гіштің 10 артқы ұшына байланысқан. Платформаны көтерген кезде платформа 1 тіреуіштерінде 2 топсасы бар артқы қаудың 3 тиекті басқарудың жартылай автоматты механизмі іске қосылады. Плат- форманың көлденең күйінде тиекті механизмнің жұдырықшасы 17 кергіш 10 тіреуішінің 8 ойығына кіреді. Платформаны көтерген кезде, жұдырықша 17 тіреуіште 8 сырғанай отырып айналады және онымен бірге тұтқышты 15 білік те 18 айналады. Біліктің қапсы- рмалы 16 эксцентригі бар. Эксцентриктің бұрылысы қапсырманың 16 қозғалысымен артқа қарай бағыттаушы тіреуіште 13 жылжитын күшпен 14 ілеседі.Артқа қарай қозғалыста күш сұққыға 20 қатысты айналатын 14 тиекті ілмекті 21 тартады және өзінің массасының (платформаны кө- терген кезде) әсерімен артқы борт ашылады. Жүкті түсіргеннен кейін платформа көлденең күйге келгеннен кейін артқы бортты жабу үшін   сур. Жартылай цилиндрлі (астау тәрізді) шанақ платформасы:1 — платформа; 2, 4 — платформа тіреуіштері; 3 — артқы борт; 5 —кергішпен платформа бойлық аралығы қосындысының осьтік өзегі; 6 — гидравликалық көтер- гіштің бекіту тіреуіші; 7 — гидравликалық көтергіш; 8 — кергіштің тиекті тіреуіші; 9 — шашыратқыш бекітуінің тіреуіші; 10 — кергіш; 11 — сақтандырғыш тірек; 12 — көлденең аралықтар; 13 — бағыттаушы тіреуіш; 14 — күш; 15 — тұтқыш; 16эксцентрик қапсырмасы; 17 — тиекті механизмнің жұдырықшасы; 18 — білік; 19 — бойлық аралық; 20 — тиекті ілмектің сұққысы; 21 — тиекті ілмек; А —жабық артқы бортта тиекті механизмдер тетігінің қалыбы; Б — ашық артқы бортта тетік- тердің қалыбы жүргізушіге кабинадан міндетті түрде шығып, білікті 18 тұтқышпен 15 айналдыру қажет. Бұл ретте жұдырықша 17 тіреуіштің 8 ойығына кіреді және автомобиль-самосвалдың қозғалысы кезінде платфор- маны ұстап тұрады. Тиекті ілмектер 21 мен платформа тіреуішінің 4 көмегімен артқы борт жабық күйде ұсталып тұрады.Платформаны көтерген кезде, рұқсат берілетін агрегаттарға тех- никалық қызмет көрсету мен жөндеу кезінде міндетті түрде кер-  сур. Көтергіш механизмінің гидравликалық жүйесі жұмысының сызбасы:1 — клапан серіппесі; 2 — сақтандырғыш клапан; 3 — көтергіш механизмінің цилиндрі; 4 — май багы; 5 — қуаттылықты іріктеу қорабы иінтірегі; 6 —басқару кранынан майды майлы бакқа қайтару құбыры; 7 — басқару краны корпусы; 8 — май сорабы; 9 — майды бактан сорапға беру құбыры; 10 — көтергіш механизмі ци- линдріне майды айдау құбыры; 11 —қайтарымды клапан; 12 — басқару кранының бөліп таратқышы; а — майды май багына беру арнасы; б — майды цилиндрге беру арнасы; в — майды сорапдан басқару кранына беру арнасы; г — дренаждық арна; дмайды қайта шығару арнасы. Қуаттылықты іріктеу қорабы иінтірегінің қалыбы: І — платформаны көтеру; ІІ — платформаны тоқтату; ІІІ — платформаны түсіру гіштің 10 сол жақ бойлық аралығымен топсалы байланысқан тіректі 11 қою қажет.Платформаны көтерген кезде, (18.19 сур.) қуаттылықты іріктеу қорабы иінтірегі 5 шеткі артқы қалыпқа жылжиды және май сора- пдан 8 май 11 қайтарымды клапанды аша отырып, басқару краны арнасына түседі. Одан әрі б арнасы мен жоғарғы қысым құбыры 10 арқылы көтергіш механизмі цилиндріне 3 түседі. Платформаны шек- ті қалыбына жеткізу үшін немесе кез келген қалыпта платформаны тоқтату үшін қуаттылықты іріктеу қорабының иінтірегі 5 бейтарап (орташа) күйге түсіріледі. Майдың қысымымен қайтарымды клапан 11 в басқару кранының арнасын жабады.Платформаны түсіру үшін қуаттылықты іріктеу қорабының иінтірегі 5 алдыңғы шекті күйге қойылады, бұл ретте басқару кра- нының бөліп таратқышы 12 оңға қарай жылжиды, б, д және а ар- налары өзара байланысады және май цилиндрден 3 май багына 4 қайта оралады.Жүкті түсірген кезде, платформа тек қана артқа қарай емес, кер- гішпен топсалы байланысы мен жабылғыш механизмінің (бүйірлік борттарды ашу үшін) арқасында оңға немесе солға қарай иіле ала- ды. Бұл ретте, көтергіш механизмінің цилиндрінде өзара перпенди- кулярлы қуыстарға иілу үшін төрт шет мойыны болуы керек. Бұл жағдайда көтергіш механизмінің құрастырмасы біршама күрделе- неді, алайда бұл маневр жасау алаңы шамалы болған жағдайда жүк- ті салу немесе түсіру кезіндегі тиімділігімен орнын толтырады.КамАЗ-5511 өзі түсіргіш-автомобильдің пневматикалық-гидрав- ликалық көтергіш механизмі. Оның құрамына мыналар кіреді (18.20 сур.): пневматикалық камералы 11 сөндіргішті 8 қуаттылықты ірік- теу қорабы және бақылау шамы 7, май сорабы 13, 2 және 3 пневмати- калық камерасы және гидравликалық цилиндрдің 17 сақтандырғыш клапаны 14 орнатылған басқару краны 1, 4, 5 және 6 электр пнев- матикалық клапаны, май багы 15, шектеуші клапаны 16, термиялық бейметалл сақтандырғышы 10 арқылы аккумуляторлық батареямен байланысқан «көтеру-түсіру» режимді ауыстырғышы 9. Жүкті тасы- малдау кезінде ауыстырғыш 9 пен сөндіргіш 8 алшақ күйде, қуат- тылықты іріктеу қорабы 12 сөндірулі, 4,5 және 6 электр пневматика- лық клапандары жабық күйде, ал май сорабы ажыратылған болады. Жүкті түсіру жұмыстары кезінде платформаны көтерудің алдында сөндіргіш 8 «Қосулы» күйіне қойылады, одан кейін ауыстырғышты 9 «Көтеру» күйіне ауыстыру қажет. Бұл жағдайда 4, 5, 6 клапандары кезек кезекпен жұмысқа кіріседі және автомобильдің пневматика- лық жүйесінен сығылған ауа сәйкесінше қуаттылықты іріктеу қо- рабының пневматикалық камерасына 11 және басқару кранының 2 және 3 пневматикалық камерасына бағытталады. Бұл ретте, басқару кранын гидравликалық цилиндрмен байланыстыратын магистраль-  сур. КамАЗ-5511 өзі көтергіш автомобильдің пневматикалық- гидравликалық көтергіш механизмі жұмысының қағидалық сызбасы:1 — басқару краны; 2, 3, 11 — пневматикалық камералар; 4, 5, 6 — электрп- невматикалық клапа¬ндар; 7 — бақылау шамы; 8 — қуаттылықты іріктеу қорабы- ның сөндіргіші; 9 — «көтеру-түсіру» режиміндегі ауыстырғыш; 10 — термиялық сақтандырғыш; 12 — қуаттылықты іріктеу қорабы; 13 — май сорабы; 14 — сақтан- дырғыш клапан; 15 — май багы; 16 — шектеуші клапан; 17 — гидравликалық ци- линдрдің шектеуші клапаны 16 ашылады, ал сорапдан 13 май багына 15 майдың ағызуын қамтитын клапан жабылады. Бұл жағдайда майдың қысымымен платформаны көтеру жүргізіледі.Көтеру кезінде платформаны кез келген оның күйінде белгілеу«Көтеру» ауыстырғышын «Сөндірілген» күйіне қою жолымен жүр- гізіледі. Бұл ретте, 4 және 5 клапандар 2 және 3 пневматикалық ка- мерасына сығылған ауаны беруді тоқтатады, гидравликалық цилин- дрден майдың шығуы басқару кранының магистарльдік клапанымен жабылады, ал сорап 13 майды май багына айдайды.Платформадан жүк түсіруді жылдамдату мақсатында, әсіре- се қатып қалған жүкті 60° бұрышқа көтеру кезінде платформаның көтерілуін шектеуші клапаны 16 ашылады және жүйедегі қысым түседі. Платформа түсіріле бастайды, шектеуші клапан ашылады, қысым тағы да ұлғайып, шанақ көтеріледі. Платформаны көтеру кезінде аталған үдерістердің кезектесуі оның шайқалуын қалыпта- стырып, жүктен толықтай босатады. Платформаны түсіріп болған соң оның көліктік күйіне қондыру үшін «Түсіру» ауыстырғышы«Қосылу» күйіне қойылады. Бұл ретте клапан 4 іске қосылады және басқару кранын гидравликалық цилиндрмен байланыстыратын кла- пан ашылады. Бұл жағдайда май багына беріледі және платформа түсіріледі. Платформа толықтай түсірілгеннен кейін ауыстырғыш«Сөндірілген» күйіне түседі. Бақылау сұрақтары 1. Шанақтың қолданылуы мен құрастырылуы қалай жіктеледі?Қандай шанақты салмақ түсіретін деп атайды?Жеңіл автомобильдерінің қай шанағын седан, лимузин, хэтчбек, универсал және пикап деп атайды?Тіректі және тірексіз шанақтардың қандай айырмашылығы бар?Жүк автомобильдеріне орнатылатын платформа қондырғысы қандай болады?Жүргізуші орындығы үшін қандай реттеуіштер қарастырылған?Автомобильдерде шыны тазартқыштың қандай типтері қарасты- рылған?8. Жеңіл автомобильдер мен автобустардың салондарында табиғи жел- деткіш қалай жүзеге асырылады?9. Автомобиль-самосвалы көтергіш механизмінің жұмысы мен қонды- рғысы қандай болады?10. Автомобиль-самосвал платформаларын әзірлеуге арналған матери- алдар тізімін айтып беріңіз.19-ТАРАУ Автомобильді поездар  19.1 Автопойыздардың жіктелуі және олардың ілініс құрылғыларының құрылмасыАвтомобильді пойыз деп өзара бір-бірімен ажыратқыш құрылғылармен байланысқан, бірнеше бөлшектерден тұратын автокөлікті құрылғыны айтады. Тартқыш автокөлік автопойыздың негізгі бөлігі ретінде саналады, ал басқарылатын бөліктері-тіркеме, жартылай тіркеме немесе тарқатпа тіркемелер. Негізінде автопойыз екі негізгі бөліктен тұрады, бірақ үш немесе оданда көп бөліктердің санына орай көп бөлшекті автопойыздар да бар. Автопойыздардың барлық түрін пайдалану автомобиль көлігінің өнімділігін жоғарылату және тасымалдау құнын төмендетудің тиімді құралы болып табылады.Автомобильді пойыздың тартқышына тіркеме бөліктерінің жалғануына байланысты мынадай бөлімдерге бөлінеді: тіркемелі, ұзартылма, ершікті.Тіркемелі автопойызд (19.1, б сур.) борттық платформамен жабдықталған автомобильден немесе арнайы шанақтан және бір немесе бірнеше тіркемеден тұрады. Тіркемелі автопойыздың тартқышы ретінде жүк тасымалына арналған автокөліктер қолданылады.Ершікті автопойызд ершікті тартқыш автокөліктен және жүкті тек қана жартылай тіркемелі шанақта тасымалдайтын (19.1, а, в сур.), алдыңғы бөлігі тізбекті-жалғамалы құрылғымен тартқыш бөлікке қосылған жартылай тіркемеден тұрады.   сур. Ершікті тартқыш және автопойыздардың негізгі түрлерінің сызбасы:а — ершікті тартқыш КамАЗ-5410; б, в, г — автопойыздар (сәйкесінше тірке- мелі, ершікті, ұзартылмалы)Ұзартылмалы автопойыздар тартқыш автокөліктен және ұзын- дықтары үлкен өлшемді жүктерді (құбыр, ағаш, т.б) бекітуге ар- налған тірек арқалықтармен жабдықталған ұзартылмалы тіркемеден тұрады.Тіркеме мен тартқыш автокөліктің арасындағы байланыс тартқыш, тіректі және аралас болып жіктеледі:тартқыш байланыс тіркеме мен тарту автокөлігін тартқыш- ілініс құрылғысы арқылы байланыстыру үшін қолданылады,мұн- дағы негізгі күш көлденең тарту күші;тіректі байланыс ершікті тартқыш пен жартылай тіркемені ершікті-ілінісу құралының көмегімен байланыстыру үшін қызмет етеді, мұндағы көлденең бағытта - тарту күші, ал тігінен бағыт- талған күш тіркеменің масса бөлігі әрекет етеді;аралас тартқыш-тіректі байланыс тіркеме-тарқатулы автопой- ыздарда болады, мысалы құбыр тасығышта, автомобиль-тартқыш пен тарқатылу арасында жүк массасы таратылған кезде, ал тартқыш күш жүк пен оқ ағаш арқылы беріледі.Жүк болмаған және бос тарқатушыны сүйреген кезде – байланыс тартымды.Автопойыз қолданылуы бойынша келесе топтарға жіктеледі:мамандандырылған, жүктік белгілі бір түрін тасымалдауға ар- налған;арнайы, оларға техникалық жабдықтарды тұрақты жинасты- рылып тасымалдауға арналған;жалпы көліктік, түрлі жүктерді тасымалдауға арналған, кейде оларды борттық (шанақ типі бойынша) немесе әмбебап деп те атай- ды.Автопойыздың тіркемесі немесе жартылай тіркемесі дөңгелек- терінде тежегіш жетегінің бар немесе жоқ болуына байланысты сәй- кесінше пассивті немесе белсенді деп жіктеледі.Жекелей автомобильдерді пайдалануға қарағанда автопойыздар- ды қолдану келесі басымдықты береді:қозғалыстың орташа жылдамдығын шамалы төмендеткен кез- де, автопойызбен тасымалданатын жүк массасы (жүк көтергіштік) 2-2,3 есеге артады;тасымалданатын жүктің 1 т-км жанармайдың шығыны ай- тарлықтай төмендейді. Жалпы төмендеуде жанармайды пайдалану шығыны орташа есеппен 20...30% азаяды;автомобильді пойыз шанағының аумақты алаңы ірі, бірақ тығыздығы аз жүкті тасымалдау кезінде автомобильдің күштік қаси- етін барынша кең пайдалануға мүмкіндік береді;құрастырманың материал сыйымдылығы азаяды, өйткені же- келей автомобильге қарағанда автопойыздың жабдықталған масса- сын (жүк массасына жабдықталған массаның қатынасы) пайдалану коэффициенті 20.25 % төмен болады.Көрсетілген басымдықтар автокөліктік құралдардың өнімділі-гін арттырады, алайда автопойыздарды пайдалану кезінде келесі жағдайларды ескеру қажет:оларды тек салыстырмалы жақсы жолдарға пайдалануға жібе- ретін шектеулі өткізгіштігі;жекелей автомобильдерге қарағанда қозғалыстың аз жылдам- дығы;ұзындығы мен артқы жүрісте қозғалыстың қиындығы салда- рынан туындайтын шектелінген маневрлігі.Жалпы көліктікке арналған автопойыздарды 4х2 немесе 6х4 дөң- гелекты формулалы автомобиль-тарқыштармен немесе І және ІІ дәрежелі автомобиль жолдарымен қозғалуға есептелген тіркемемен немесе жартылай тіркемемен іріктеп сайлайды.Жүк автокөліктік құралдар шартты түрде екі топқа бөлінеді: ка- питалды типті жабындылы жолдарда пайдалануға арналған А тобы және кез келген жабындылы жолдарда пайдалануға арналған Б тобы. Жолдардың басым бөлігінде 6 т. осьтік жүктемеге есептелген жа- бындысы болады.А тобындағы екі осьті автомобильдер үшін 10 т. барынша жүкте- мелі жолға максималды күш салуға, ал Б тобы үшін - 6 т., үш осьті автомобильдер үшін сәйкесінше 9 т. және 5 т. күш салуға болады.Көрсетілген шектеулерді ескере отырып, қажетті жүк көтер- гіштікті жүзеге асыру үшін бір, екі немесе көп осьті тіркемені немесе жартылай тіркемелі автопойыздар қолданылады. Барынша жоғары өтімділікке тіркеу массасы автомобиль-тартқышының толық масса- сына тең келетін автопойыздар ие, яғни соңғысы барлық жетекші дөңгелектерге ие болғанда.Борттық тарқыштарға қарағанда ершікті тартқыштар кеңінен та- ралған, өйткені, олар құрастырылымы жағынан барынша қарапай- ым, ұзындығы қысқа және аз материал сыйымдылығы коэффици- ентіне ие. Алайда олардың кемшілігіне маневрлеу қиындығы мен онда борттық платформаның жоқтығынан жүкті жеке тасымалдауға арналған тартқышты пайдалану мүмкіндігінің жоқтығын жатқызуға болады.Ресей жолдарында автопойыздардың (автомобиль-тартқыш, тір- кеме мен жартылай тіркеме массасының сомасы) толық массасына шектеулер жұмыс істейді. Автопойыздардың шекті толық массасы осьтер саны мен оське ұйғарылған жүктемеге байланысты болады. Бес және одан жоғары осьте авто пойыздың максималды толық мас- сасы 40 т., алты және одан жоғары осьтерде – 52 т. құрайды. Авто пойыздың ең үлкен ені 2,5 м, биіктігі 4 м., қос буынды автопойыз- дың ең үлкен ұзындығы 20 м., үш буындынікі 24 м. құрайды.Автомобиль-тартқыштардың пайдаланудағы ерекшелік- тері. Қолданылуы бойынша тіркемелі автомобиль-тартқыштар жал- пы көліктік, арнайы және балластық деп бөлінеді. Жалпы көлік- тік автомобиль-тартқышы қатарына тіркемені сүйреуде жеткілікті тартқышты-жылдамдықты және тіркеулік қасиеті бар жүк автомо-бильдері жатқызылады. Оларда тартқышты-тіркеу қондырғысы, те- жегіштік жетекке арналған өткізгіші мен тіркеме немесе жартылай тіркеменің электр жабдықтауға қосылуы болуы тиіс.Жалпы көліктік автомобиль-тартқышы ретінде жүк автомобиль- дерінің базалық және түрлендірілген үлгілері пайдаланылады: ЗИЛ- 431410, -433360, КамАЗ-5320, -53212, ГАЗ-3307, -3309 және т.б. Көпосьті төмен рамалық тіркемелерді сүйреу үшін тартқыштың тіркеу массасын ұлғайту үшін балласт жүктелген арнайы металл платфор- масымен жабдықталған жалпы көліктік автомобиль-тартқышы пай- даланылады.Мұнымен қатар арнайы автомобиль-тартқышы шығарылады, бұлар жалпы көліктік автомобиль-тартқышын түрлендірмейді, олар арнайы тіркемені сүйреуге арналған, соның ішінде ауыр жүк таситын тіркемелер де бар. Аталған типтегі арнайы автомобиль-тартқышы болып МАЗ- МАЗ-54322, -537 табылады.Балластық автомобиль-тартқыштарда тіркеу массаның аталған жол жабындысына жеткілікті ауыр тіркемесі қағидасы бойынша сүйреуге қажетті балластық жүкті орналастыруға арналған шамалы платформасы болады.Қағида бойынша ершікті автомобиль-тарқышы жалпы көліктік қолдану бойынша базалық үлгінің түрлендірушісі болып табылады. Бұл ретте оның жеке массасы бөлігінен басқа тартқыштың жетек- ші дөңгелектеріне жартылай тіркемесінің толық массасының бөлі- гі беріледі; осылайша тартқыштың тіркеу массасы тасымалдана- тын жүктің массасына тәуелді болады. Жартылай тіркемені сүйреу үшін ершікті автомобиль-тартқыштар өндіріледі: ЗИЛ-441510, Ка- мАЗ-54112, «Урал»-4420, МАЗ-64227 және т.б.Жалпылай пайдаланылатын автомобильдердің базалық үл- гісімен салыстырғанда ершікті тартқыштар бірнеше құрастырма- лық ерекшеліктерге ие. Автопойыздың маневрлігін жақсарту үшін тартқыштың ұзындығы базалық үлгі ұзындығынан қысқа жаса- лады; МАЗ-64227 ершікті тарқышы (алдыңғы және артқы осінің аралығы) МАЗ-5335 автомобилі базасынан 0,65 м. қысқа, ал ЗИЛ- 441510 ершікті тарқышы ЗИЛ-431410 автомобиль базасынан 0,5 м. қысқа, соңғы жағдайда мысалы тартқыштық габаритті ұзындығын 1,4 м. қысқартуға және айналымның минималды радиусын шамамен 1 м., сондай-ақ өзіндік массасын шамамен 450 г. азайтуға мүмкіндік берді. Сонымен қоса, тартқышты сапаны жақсарту мақсатында не- месе тасымалданатын жүкті шамадан тыс массалы жартылай тірке- месінің жұмысы үшін басты берілістің беріліс саны ұлғайтылады; осылайша ЗИЛ-441510 ершікті тарқышта 6,97 беріліс саны бар, ал ЗИЛ-431410 автомобилінің базалық үлгісінде ол 6,32-ге тең.Тіркеу құрылғылары. Автокөліктік құралдар үшін ол көп ке- зекте екі түрге бөлінеді: тартқышты-тіркеу және ершікті-тіркеу. Бұл құрылғыларға тіркемелік құраммен автомобиль-тартқышын тіркеу және ағытуға, сондай-ақ, қозғалу мен маневрлеуі кезінде қа-жетті бірқатар талаптар легі қойылады. Аталған талаптарда тіркеу құрылғысының әрбір түрін қарастыру нақты сипатталған.Тарқыш-тіркеу құрылғысы. Ол автомобиль-тартқыштың тір- кемемен қосылу және ағытылу қызметін атқарады, сондай-ақ авто- мобиль-тартқыштан тартқыш күшін тіркемеге беруді де жүргізеді. Тартқыш-тіркеу құрылғысы автомобиль-тартқышты тіркемемен сенімді байланысуын қамтамасыз етуі керек, автомобиль пойы- зы қозғалысына және оның маневріне қажет тіркемені автомо- биль-тартқышына қатысты жылжуына жол беру, орнынан қозғалған кезде тіркемеге қарай тартқыш күшін бірқалыпты берілісін қамтама- сыз ету, сондай-ақ қозғалыс кезінде автомобиль-тартқышы мен тір- кеме арасында туындайтын, әсіресе кедір-бұдыр жолда динамика- лық жүктемені қысқарту. Сонымен қатар, бұл құрылғы автомобиль пойыздарын жылдам тіркеу мен ағытуды қамтамасыз етуі тиіс.Тартқыш-тіркеу құрылғылары құрастырмасы бойынша көп ке- зекте былай жіктеледі: түйісетін жұптар (ілмек - топса), кіндік темірлік (кіндік темір-топса), шарлы (шар-топса). Барынша кең та- ралғаны динамикалық жүктеме берілісін жеңілдететін резеңкелі со- зылмалы элементті ілмекті құрылғылар (ілмек—топса түрлері). 19.2 суретте мысал ретінде ЗИЛ- 4314, -4333 автомобиль-тартқыштарынң тартқыш-тіркеу құрылғысы мен оның түрлендірілуі келтірілген. Ол өзегіндегі 3 және 14 екі тірек шайбалары арасында резеңке созылма- лы элемент – сомынмен 2 қысылған буфер 4 орнатылған құрыштан соғылған ілмек 12 болып табылады.Буфермен жиынтықтағы ілгектің өзегі 5 корпуста орналасты- рылған, ол 13 қақпағымен бірге бұрандамамен артқы 6 арқалық    сур. Ілгек-ілмек типті тартқыш-тіркеу құрылғысы:1 — қорғаныш қалпақ; 2 — сомын; 3, 14 — шайба; 4 — серпінді элемент; 5 — іл- гек корпусы; 6 — артқы арқалық жақтау; 7 — ілгектің ысырма шүріппесі; 8 — сірге; 9 — шүріппенің осі; 10 — ысырма сіргенің шынжыры; 11 — ілгектің ысырмасы; 12 —ілгек; 13 — корпус қақпағыжақтауға бекітілген. Стақаннан шығып тұрған үстінде сомынмен 2 сіргеленген өзектің ұшы қалпақпен 1 жабылады.Ілгектің 11 ысырмасы осьте 9 орналастырылған шүріппемен 7, сондай-ақ жалғанған 10 тізбекпен және шүріппенің 7 саңылауына кірумен сіргемен 8 тоқтатылады,Ершікті-тіркеу құрылғысы. Ол тартқыштың жартылай тір- кемемен топсалы қосылысы, тартқыштың жақтауына тіркеме сал- мағының бөлігін жылжыту, тартқыштан тіркемеге тарту күшін беру үшін қызмет етеді, тартқыштың жартылай тіркемемен жартылай ав- томаттандырылған тіркесуі мен ағытылуын қамтамасыз етеді.Ершікті тартқыштың жартылай тіркемемен бірігуі тартқыштың жақтауында және тіркемеде тік шүберіннің тіреу алаңында бекітіл- ген тартқыш-тіркеу құрылғысының көмегімен жүзеге асырылады. Жартылай тіркемені тіреу алаңымен ершікті-тіркеу құрылғысының плитасына орнатады, оның құлпы жартылай тіркеменің шүберінін қамтиды.Тартқыш пен жартылай тіркемеден тұратын автопойыздың қа- жетті иілгіштігін қамтамасыз ету үшін ершікті-тіркеу құрылғы плитасының көлденең және бойлық екі тербелу осі бар. Иілгіштің бұрыштары жартылай тіркеменің көлденең еңісінде біршама тартқыш-автомобиль 3° бұрышқа тік жазықтықта 8°, көлденең жа- зықтықта 90° кем емес құрау керек.Ершікті-тіркеу құрығысы ершікті тарқышқа, сондай-ақ жартылай тіркемеге қатысты айналымдарда орнын өзгертуге мүмкіндік береді, сонымен бірге тіркеме шүберін осінің бұрышына қатысты айналады, бұл кезде тартқыш пен жартылай тіркеменің барлық дөңгелектеры сырғанаусыз зымырайтын болады.19.3 суретте тартқыш-автомобилінің КамАЗ үлгілерінің ершік- ті-тіркеу құрылғысы көрсетілген. Ол тіреуіште құрастырылып, бұрандамалармен автокөліктің жақтауына бекітілген. Тіреуіште резеңке металды төлкемен екі кронштейн 3 бекітілген. Ершік 4 екі осьтің 6 көмегімен кронштейннің төлкесінде орналастырылған, олар осьтік ауысудан тоқтатқыш пластинамен сақтанады. Ершік төлкеде еркін айналады, ол оның бойлық еңісі және автопойыздың тік иіл- гіштігі қамтамасыз етіледі. Резеңке металды төлкелер жартылай тір- кемемен тартқыштың жақтауына беретін динамикалық жүктеулерді біршама төмендетуіне мүмкіндік береді, сондай-ақ ершіктің көлде- нең еңісін 3° шегінде қамтамасыз етеді. Ершіктің тіреу плитасының астында орналасқан тіркеу механизмі ағытқыш басқару иінтірек 14 серіппесімен 7 ысырма 17 және осьте 1 орнатылған қорғаныш жұқа тақта 2, сояуыш және серіппемен 16, тиекті 15 құлақтың осінде 8 сіргемен 12 орнатылған және бекітілген екі 11 және 13 қармаудан тұрады.Тиекті құлақтың 15 екі орны бар: артқы – қармауы жабық; ал- дыңғы – қармауы ашық. Тиекті құлақтың артқы орнында оның бүйір қыры жабық күйінде қармаулары бекітіледі. Сонымен бірге құлақ   сур. КамАЗ-5410, -54112 автомобиль-тартқыштардың ершікті-тіркеу құрылғысы:1 — сақтандырғыш планкасының осі; 2 — сақтандырғыш планка; 3 — кронш- тейн; 4 — ершік; 5, 9, 10 — майсауыттар; 6 — топса осі; 7, 16 — серіппелер; 8 —қармау осі; 11, 13 — қармаулар; 12 — сірге; 14 — ағытқышты басқару иінтірегі; 15тиекті жұдырықша; 17 — ысырма сояуышы қорғаныш жұқа тақтасына 2 тіреледі, ал оның серіппесі құлақтың алдыңғы орынға ауысуына қарсы тұрады, сондықтан авто- пойыздың өздігінен ағытылуының мүмкінсіздігін қамтамасыз етеді. Автопойыздың ағытылуы үшін жұқа тақтаны басқа жаққа бұрау керек, ал иінтірекпен 14 құлақты 15 алдыңғы орынға ауыстыру ке- рек, ол мұнда ысырмамен 17 бекітіледі. Қармау ашылып, құлақ боса-тылады, ол сояуыш серіппесінің әсерінен артқа кетеді.Автопойызды тіркеу кезінде тіркеме шүберін қармау 11 және 13 ауызына кіреді (қайырылған орнында құлақ ысырмамен бекітіледі), олар ашылады, ысырма бекінісінен босатылған құлақ ауысып қар- мау желкесіне тіреледі.Шүберіннің кейінгі ауысуында құлақ қармаудың жұмыс саңыла- уының шетіне тіреледі және оларды жабады. Сонымен бірге құлақ серіппенің әсерінен қармаудың саңылауына кіреді және оларды нық жабады. Содан соң қорғаныш жұқа тақтаны бұру қажет.Тартқыш-тірейтін жабдықтың бөлшегі мен түйінінің әрекетте- су жұмысына тікелей қоршаған ортаға байланысты оның мерзімді техникалық қызмет көрсетуін және майсауыт 5, 9, 10 арқылы және басқа да тартқыш-автомобиль майлау картасына сәйкес майлауын ерекше бақылау қажеттілігі пайда болады.Тіркеме және жартылай тіркеме Тіркеме мен жартылай тіркемені белгісі (шанақ типіне), ось сан- дары (жүктің тасымалдау салмағына), бұрушы құрылғының құрылы- мы бойынша, сондай-ақ ось жетегі бойынша ажыратылады.Белгісі бойынша олар жалпы көлік (әмбебап) және маманданды- рылған болуы мүмкін.Жалпы көлік тіркемені және жартылай тіркемені шаруашылық жүктің барлық түрін тасымалдау үшін қолданады.Мамандандырылған тіркеме-жүктің белгілі бір түрін тасымалдау үшін (панель тасығыш, контейнер тасығыш және т.б.).Тіркемені және жартылай тіркемені ось сандары бойынша бір, екі және үш осьті деп бөледі. Ауыр жүк таситын тіркемелер көп осьті болуы мүмкін.Тіркемелер бұрушы құрылғының құрылымы бойынша екі топқа бөлінеді: басқару доңғалағымен және бұрылғы осьпен (арбамен). Жартылай тіркемелер басқармайтын және басқару дөңгелектеры не- месе бұрылу осімен (арба), сондай-ақ өздігінен орнатылатын дөңге- лек болуы мүмкін.Тіркеме және жартылай тіркеме ось жетегі бойынша белсенді жетек және белсенсіз жетек болады.Тіркеме және жартылай тіркеменің арасында түбегейлі айыр- машылығы бұл тіркеме тартқыш-автокөлікпен тартқыш-тіркейтін жабдықпен, ал жартылай тіркеме тіреу ершікті-тіркеу жабдықпен байланысады.Ең тиімдісі тіркеме және жартылай тіркеменің белсенді жетек- тері болып саналады, яғни жетектеуші осьтерімен (дөңгелекпен) тартқыш-автомобель қозғалтқышының немесе тіркеме түйінінде орналасқан автономды қозғалтқышының әсерінен іске қосылады. Тіркеме түйінінің белсенді жетегі осі механикалық, гидравликалық, электрлік немесе аралас болуы мүмкін. Жетек типі автопойыздың (тіркемелі, ершікті) құрамына, оның ұзындығына, тасымалданатын жүктің салмағына және қолдану ауданына байланысты таңдалады.Механикалық жетек көбінесе тіркемелік жабдықтарда тасымал- данатын жүктің біршама аз салмағына қолданады. Ол тартқыш пен тіркемеде орнатылған бәсеңдеткіштен және кардандық берілістен тұрады. Механикалық жетегтің кемшілігі агрегаттардың біршама көп күрделілігі және бірнеше тіркемелік түйіндерде жетегтің мүм- кінсіздігін жүзеге асырмау болып саналады.Гидравликалық жетек тартқыш-автокөлік қозғалтқышымен және тіркеме доңғалағын айналдыратын роторлық гидравликалық қозғал- тқышымен келтірілетін жоғары қысым сорапны қолдануға негіздел- ген. Тартым күші гидравликалық сорапдан гидравликалық қозғал- тқышқа құбыр желісінің жоғары қысымы бойынша сұйықтықпен беріледі. Бұндай беріліс саңылаусыздыққа және жетектің барлық элементтеріне сенімділіктің жоғары талаптарын талап етеді жәнекең таралуды таппайды.Тіркеменің белсенді осінің электрлік жетегі ауыр және өте ауыр (әсіресе егер автопойыз құрамында бірнеше тіркемелік түй- індер қолданылса) тіркемелер үшін қолданылады. Осы жағдайда тартқыш-автомобильде жылулық қозғалтқыш энергиясының бар- лығын немесе бір бөлігін электр энергияға түрлендіретін бастапқы жылулық қозғалтқышынан және генератордан құралған күш қон- дырғысы жұмыс істейді. Осындай жетек типінде ең тиімдісі мо- тор-дөңгелек деп аталатын дөңгелектың жеке электр жетегін қол- дану болып саналады. Олар бәсеңдеткіш және басқа жабдықтарды төмендететін жетекті электр қозғалтқышты бірыңғай агрегатта қо- сады.Оське белсенді жетегі жоқ тіркеме және жартылай тіркемелер активті емес тіркемелер және жартылай тіркемелер деп аталады. Бұл тіркемелерде жетектеуші дөңгелектеры болмайды.Барлық тіркемелер мен жартылай тіркемелер жетегіне тәуелсіз пневматикалық, гидравликалық немесе аралас жетегімен дөңға- лақты тежеуіш құрылғысы болуы керек. Тіркемелік құралдың те- жеуіш механизмі тартқыш-автомобиль тежеуішімен біруақытта не- месе тіркеменің үзілуі кезінде жеке жұмыс істей бастайды.Автопойыздарды тиімді қолданудың маңызды шарттарының бірі өзара байланысу болып табылады, оның астарында тартқыш-авто- мобильдің әртүрлі тіркеме түйіндері (тіркеме және жартылай тір- кеме) типімен тіркесу мүмкіндігі түсініледі.Тіркеме құрамының белгілер жүйесі төрт мағыналық саннан тұрады. Сонымен бірге тіркеме және жартылай тіркеменің әр алуан түрі үшін қатаң белгілі бір алғашқы индекстер (төрт санның бірін- ші екі саны) беріледі. Мысалы: Жеңіл тіркемелер 81(жартылай тіркеме91)Жүк 83( »93)Самосвал тіркемелері 85( »95)Фургондар 87( »97)Екінші қос сандар (екінші қос мәнді индекс) белгілі бір топқа не- месе екі мәнді индекске сәйкес келетін тіркеме мен жартылай тірке- менің толық массасына қарай бекітіледі:Толық масса, т ....................... 4 ке дейін 4. 10 10.16Тобы............................................... 1 2 3Екінші қос мәнді индекс ........ 01... 24 25.49 50.69Толық масса, т .......................... 16...24 24-тен жоғары Тобы............................................... 4 5Екінші қос мәнді индекс ........ 70...84 85.99Сандық индекстің алдына дайындаушы зауыттың әріптік белгісі қойылады. Мысалы, ЧМЗАП-8390 ауыр жүк таситын тіркеме біл- діреді, яғни бұл тіркеме жүк, толық салмағы 24 тоннадан жоғары, Челябинск автокөлік тіркемесінің машина жасау зауытында дайын- далды.Тіркеме және жартылай тіркеменің басты конструктивті белгісі болып ось саны саналады. Автокөлік тасымалдау жүйесінде бір, екі, үш осьті тіркеме және жартылай тіркеме, сондай-ақ көп осьты ауыр жүк таситын тіркеме кең қолданылады.Бір өсті тіркеме. Шанағы бар бір осьті тіркемеде дөңгелек- терімен оське рессор арқылы сүйенетін жақтауы 1 (19.4, а сур.) және тіркеменің жақтауына бекінетін тіркеу құрылғысы – оқ ағаш бола- ды.Жүкті арту немесе жүкті түсіру кезінде бір осьті тіркеменің ор- нықты жағдайын қамтамасыз ету үшін тіркеменің оқ ағашы мен жақтауында осьтің артына жинақтайтын демеуіш – тіректерді 2 ор- натады. Кейбір жағдайларда алдыңғы демеуіште дөңгелекшалары болады, ол тіркеменің қолмен істелетін жүруін жеңілдетеді.Бір осьті тіркемелерде әдетте салмақтың орталығы дөңгелектың осіне жақын қойылады, бұл тартқыш-автомобильдің тартқыш-тір- кеу құрылғысына тіркеменің оқ ағашынан біршама шағын тік жүк салмағын қамтамасыз етеді. Бір осьті тіркеменің тасымалданатын жүк салмағы кең шамада тұрақсыз және бір осьқа рұқсат етілген жүк салмағымен шектеледі. Жеңіл тіркемелер үшін тасымалдана- тын жүк салмағы 2500 кг дейін, тым ауыр 2500 -5000 кг. құрайды. Бір осьті тіркеменің оқ ағашы өте берік болады, өйткені ол тіркеу салмағынан қосымша жүк салмағына бейімделген. Сонымен қатар бір осьті тіркемесі бар автопойыздар жақсы оңтайлылыққа ие, со- ның ішінде арқа жүру кезінде.Жеңіл тіркеменің тұрақты тірегі реттелетін биіктігімен тіреуіш ретінде, тым ауырларда – тіреуіш домкрат типінде орындалған.Екі өсті тіркеме. Екі өстіті тіркемемен тасымалданатын жүк салмағы 4000-15000 кг. құрайды. Рессор арқылы артқы өске, ал алдыңғы өске ілінген айналым құрылғысы (айналым шеңбері) 5 арқылы - жақтауға 4 сүйенетін тіркеменің жақтауы бар (19.4, б сур.). Алдыңғы осьтің жақтауына 4 көлденең сұққының көмегімен тіркеме оқ ағашы 3 бекітілген. Айналым құрылғысы алдыңғы ось- пен біршама тіркеменің негізі жақтауына әрбір жаққа бұрышы 90° кем емес жақтаудың бұрылысына мүмкіндік береді. Тіркеменің жақтау мен оқ ағашын дәнекерленген болып, көбінесе стандартты прокаттан орындайды. Алдыңғы айналым осінің бар болуы дөң- гелектан жоғары (әйтпесе айналым осі мүмкінсіз болады) алдыңғы бөлікте тіркеменің жақтауын орналастыру қажеттілігін қамтамасыз етеді, сондықтан жүк тиеу биіктігі көбееді және тіркеменің жүктеме түсетін орталығы артады.Тіркеменің алдыңғы өсінің бұрушы құрылғысы тегіс емес жол- да автопоезд қозғалған кезде пайда болатын бұрылудың және тік күштерді берудің жаңілдігімен қатар, сондай-ақ тартым күші мен бүйірлік күштің – көлденең күштерін өткізуді қамтамасыз етуі тиіс. Көлбеу күштерді өткізу тәсіліне қарай тіркеменің бұрушы құрылғы- сының екі типі ажыратылады — шүберінді және шүберінсіз.                19.4. сурет. Тіркемелі жылжымалы құрамы:1 – бір және екі өсті тіркемелердің жақтаулары; 2 – тіреуіштер; 3, 13, 22 – тірке- мелердің оқ ағаштары; 4 – бұрылатын құрылғының жақтауы; 5 – бұрылу шеңбері; 6- жалғастырылмалы шүберін; 7 – ұстап тұратын баған; 8 – домалатқыштар; 9 – екі өсті арбаның аспасы; 10 – тіркеме-ұзартылманың жақтауы; 11 – коник; 12 – қайы- рмалы бағандар; 14- тежегіштің пневматикалық жетегінің жалғастырушы бастиегі; 15 – тіркейтін бұғалық; 16 – кониктің бағандарын тік күйде ұстап тұруға арналған шынжырлар; 17-тіреуіш консольдер; 18 – тартқыш мәтке; 19 – коникті бұруға ар- налған шүберін; 20 – шынжыр құлпы; 21 – тіркеме –ұзартылманың теңдестіргіш аспасы; 23 – ауыр жүк таситын тіркеменің бұрылу арбасы; 24 – қосалқы доңғалақты бектіу бекітпесі; 25 – ауыр жүк таситын тіркеменің жақтауы; 26 – теңдестіруші ар- баның өстері; 27 – қайырмалы тиеу баспалдағыТіректі сақиналар арасында цилиндрлі аунақшамен шүберінді бұрушы құрылғылар аса кең қолданылады, ал шүберінсіз бұрушы құрылғылар қолданыстағы тік және көлбеу жақтаулар арасындағы күшті қабылдай отырып, үлкен өлшемді радиал-тіреуіш мойынтірек сияқты жұмыс істейді.Тіркеменің дөңгелектерін басқаруды орындай отырып, тиеу биік- тігін, ауырлық орталығын маңызды түрде азайтуға, сондай-ақ жыл- дамдыққа қол жеткізуге болады. Бұру өстігі бар, тіркемесімен автомо- биль-тартқыш бұрылған кезде, бұрылу орталығына тіркеменің артқы бөлігінің ығысуының салдарынан бұрылудың кіші радиусы кезінде автопоезд жолтабанының ені бұрылу кезіндегі жалғыз автомобиль тартқыштың жолтабынының енінен 1,5-2 есеге үлкен болуы ықтимал. Тіркеменің алдыңғы дөңгелектеры бұруды орындаған кезде олар ав- томобильдің артқы дөңгелектерінің жолтабандары бойынша жүреді, және автопоезд жолтабанының жалпы ені едәуір азаяды.Екіөсті тіркеменің дөңгелектеры мен шиналары, әдетте негізгі ав- томобиль-тартқыштағыдай. Бойлық жартылай элипстік рессордағы аспалар, әдеттегідей, тәуелді. Тежегіш тетіктер – пневматикалық же- текпен атанақ типте. Платформалар — ағаш металл қаңқадан немесе тұтас металлдан тұрады.Екіөсті жартылай тіркемелер. Олар тіркеме техникасының өн- дірісі салысында таралуда артықшылық алған. Оларға ОдАЗ-9370- 01, КЗПТ-9385, МАЗ- 5205А, -9397 екіөсті жартылай тіркемелер және басқалар жатады, осы жартылай тіркегіштердің тасымалдайтын жүк салмағы (жүккөтергіштігі) шамамен 14 000...21 000 келі бола- ды. Бұрылмайтын артқы арбасымен және жақындатылған өстерімен екіөсті жартылай тіркеменің типті үлгісі ОдАЗ-9370 болып табылады. Ашық металл платформалы бұл жартылай тіркеменің (19.4. суреті) бүйірлік және артқы қауы қайырмалы. Қау едені мен панельдерінің төсемдері кеңірдектенген типтегі болат табақтан жасалған. Жарты- лай тіркеменің 1 жақтауы пісірілген, екі ауыспалы қима мен арқалық темірлерден тұрады. Берік ұстап тұратын темірлерде және артқы арқа- лықта қауды ілу үшін тойтармаға бүрмелер орнатылған. Артқы арқа- лықтың жиектері бойынша жақтау ішіне шам тіреуіштері мен бұрылу көрсеткіштері ерітіп жабыстырылған.Күшейткіш жалпақ тіліктер арқылы артқы жақтың темір қабырғаларына автопоезды апаттық суы- рып алу үшін тіркеу арқанның ілмегі бұрандамен бекітілген.Жақтаудың алдыңғы бөлігінде автомобиль тартқышпен тіркеу үшін жақтаудың арқалық тіреуішке кірістірілген және қосымша ба- сты сомынмен бекітіледі және сіргеленеді, сығылған арнайы ұяда 6 шүберін бар.Шүберін торабынан жақтауға өткізілетін жүктемені тең қалыпты бытыратып орналастыру үшін, арқалықтан бұрыш астына қиғаштап қойылған тірек пісіріліп бекітілген.Ағытудан соң жартылай тіркеменің тепе-теңдігі мен орын ауы- стыру мүмкіндігін қолдап отыру үшін 7 ұстап тұратын бағаналарғаорнатылған 8 домалауыштары бар. Тіреуіш құрылғысы жүктелінбе- ген тіркемені көтерудің және түсірудің екіжақты редукторына ие, бұл тіреуіш құрылғысының бір сатылы редукторымен салыстыру бойын- ша ағыту-тіркеуге кететін дайындықтың уақытын едәуір азайтады.Екі жартылай элипстік рессордағы теңдестірілген типтегі жар- тылай тіркеменің 9 аспасы КамАЗ-5320 автомобиль-тартқышының артқы арбасымен сәйкестендірілген.Жұмыстық тежегіш жүйесі пневматикалық, аялдамалық – меха- никалы. Екі жүйе де барлық дөңгелектерға әрекет етеді. Жартылай тіркеменің дөңгелектеріне орнатылатын шиналардың өлшемділігі ершікті тартпақ текті КамАЗ базалық үлгісіндей.Қарастырылған ОдАЗ-9370 тіркемесінің (9 айқ., 19.4 суретті қара) бұрылмайтын арбамен және жақындатылған өстермен үйлестіру сұлбасы классикалық болып табылады және тасымалданатын жүк- тің (жүккөтергіштігі) үлкен массалы жартылай тіркемелердің көбі осы сұлба бойынша жұмыс істейді. Арбаны бұлай жинақтастырудың құрылмалы әр түрлілігі сол сұлба болып табылады, және бірақ ал- шақ өстермен. Бұл жалаң қабат өске тасымалданатын жүк массасын 2500...4000 келіге дейін ұлғайтумен, рұқсат етілген шекті жүктемені 10 000 кгс дейін (классикалық сұлба кезінде бұл 6000 кгс дейін жүк- темені құрайды) іске асыру мүмкіндігін береді. Бірақ, бұл жағдайда бұрылыста жартылай тіркеме қозғалысы кезінде бұрылысқа қарсы- ласу сәті ұлғая түседі, бұл шиналардың әжептеуір тозуына әкеліп соқтырады. Бұл құбылысты жою және шиналардың қалыпты жұмыс жағдайын қамтамасыз ету үшін жартылай тіркемелерге бұрылмай- тын көпірде қатарлап жүрілетін дөңгелектермен алдыңғы немесе артқы негізге орналастырылатын жалғыз өзі орнығатын көпірді ішіне салады. Алайда, екі өсті жартылай тіркемемен автопоездарды пайдаланудың шынайы жағдайындағы мұндай құрылмалық шешім кеңінен таралмады.Тіркеме-ұзартылмалар. Бұларда автокөлік тасымалдау жүйесін- де үлкен үлес салмағы болмаса да, олардың рөлі әжептеуір маңызды, оларға жалпы көліктік мақсаттағы автокөлік құралдарымен орында- ла алмайтын стандартты емес жүктерді тасымалдауға тура келеді. Олар бір немесе екіөсті болады. Бірөсті тіркеме-ұзартылмасы үшін тасымалданатын жүктің массасы шамамен 3000...5000 келіні, ал екіөсті — 8000.15 000 келіні құрайды.Екіөсті тіркеме-ұзартылмасы 19.4, суретте келтірілген. Жүктің дұрыс орналасуын қамтамасыз ететін, бұрылмалы конигі 11, тірек- ті-бұрылушы бағаны бар. Тіркеме-ұзартылма конигінің бағаны дә- некерлеу жолымен өзара арқаулықтармен жалғасқан екі швелерден тұрады. К балке приварен шкворень 19 бағанға шүберін ерітіп жа- быстырылған, ол 18 тартпалы баған арқаулығына бекітілген дөңес- шенің тесігіне кіреді. Кониктің бағаны жүктің массасын қабылдайды және шүберін арқылы 17 шығыңқы жері бар, 10 жақтауға, тартпалы бағанға біркелкі бұрылады. 13 жақтауды және оқ ағашты әдетте,стандартты иелмделген темір бұйымнан (швеллерден) жасайды, ал оқ ағаштың ұшына автомобиль –тартқышпен тіркеу үшін 15 ілмекті пісіреді. Тіркеме-ұзартылманың артқы арбасының аспасын теңестіру кезінде 21 жақтау ұзындығын 10 кішкентай етіп жасауға тырысады; ол кониктің бұрушы құрылғысының өлшемімен анықталады.12 бағаналар коник бағанына топсалы түрде бекітілген және 16 тік күйде шынжырмен (темірарқан) ұсталып тұрады. Шынжырлар бағаналарды сыртқы жағынан қамтиды және бағаналардың қиғаш тіректерін құрай отырып, ұштары бағандарға бекітілген. Әр шын- жыр ұшының біреуі 20 арнайы құлыптың көмегімен бағанға бекітіл- ген, оны шынжырдың ұштарын босата отырып, ажыратуға болады, демек жүкті түсіруге қарама-қарсы, тіркеме жақтан тартқыштың көмегімен бағаналарды да ажыратуға болады. Құлыпты ажыратқан кезде бағана оған әрекет ететін жүктің салмағымен қайырылады. Кейбір құралымның конитарында бағаналарды тоқтатқыш қадалар- мен тік күйде бекітед, ал бағаналардың жоғарғы ұштарын қосымша темірақанмен немесе шынжырмен керіп тартады.Екіөсті тіркеме-ұзартылмалар дөңгелектерінің тежегіш тетіктері әдетте, пневматикалық жетекке ие болады. Тежегіш жетегінің жалға- стырушы бастиегі 14, кейде ажыратпалы етіп жасалатын 13 оқ ағашқа орнатылады, соның салдарынан тасымалданатын жүктің ұзындығы- на қарай автомобиль мен тіркеме арасындағы арақашықтықты өз- гертуге мүмкіндікке қол жеткізуге болады. Бұл жағдайда әдетте оқ ағаштың көтермеленетін бөлігін болат құбырдан жасайды, құбырға бағыттала орнатылатын қажетті қалыпта тоқтатқыш қадамен бекі- теді, ал пневможетекті ұзартқыш құбыршекпен толықтырады.Ауыр жүк таситын көпөсті тіркемелер. Тасымалданатын жүк түрінің көп саны мен типтері, пішіндеріндегі, салмақтарындағы және габаритті өлшемдері тіркеме және ауыр жүк таситын жарты- лай тіркемелер типтерінің, түрлерінің және құрылмаларының кең тараған түрлі үлгілеріне алып келді. Тасымалданатын жүктің сал- мағы - ауыр жүк таситындардың негізгі сыныптық белгісі ретінде танылады. Осы белгілер бойынша ауыр жүк таситындар шартты түрде үш топқа: 30-дан бастап 100-ге дейін, 100 тоннадан жоғары жүк көтергіштер деп бөлінеді. Ауыр жүк көтергіштердің бірінші тобы өздерінің габариттік және салмақ параметрлері бойынша жал- пы мақсаттағы көліктердің автокөлік құралдарына жақын, бұл жәйт жалпы желінің автомобиль жолдарында олардың көлік ағынында қозғалу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.Ауыр жүк таситын тіркемелер барлық үш топтың құрамына кіреді, оларды көбіне үшөсті, сирек – төртөсті, жартылай тіркемелерді – екіөсті қылып шығарады. Мұндай типті тіркемелерді алдыңғы өссіз жартылай тіркемелер ретінде пайдалануға мүмкін болатындай етіп жасап шығарады. Әдетте, ауыр жүк таситын тіркемелердің өстері – тілмелі, оларға әдетте төрт – сегіз жұптасқан дөңгелектер орнала- стырылған болады.19.4, д суретінде ЧМЗАП- 5523М ауыр жүк таситын үшөстітір- кеме көрсетілген, оның тасымалдайтын жүк салмағы 21 000 келіні құрайды. Тіркеменің бұрылатын арбасы бар 23, оқ ағашымен 22, ол тіркеменің жақтауымен 25 шүберінді-тіркеу құрылғысы арқылы жалғасқан. Бұрылу арбасы доңғалағының аспасы теңдестірулі. Тең- дестіру алдыңғы ұшы арбаның аунақшасымен топсалы түрде, ал артқы ұшы – бұранда мен серіппенің көмегімен жалғасқан траверса- ны (белдік) бейнелейді. Тіркеме жақтауының артқы бөлігі екі тілін- ген өске тіреледі, олар бойлық және көлбеу теңгермелердің көме- гімен жақтаумен топсалы жалғасқан. Теңгермелер тегіс емес жолға шыққан кезде дөңгелектерға тік жақызтықта бір-біріне тәуелсіз күй- де орын ауыстыруға мүмкіндік береді, бұл кезде дөңгелектер ара- сындағы жүктемені тепе-тең бөлуді қамтамасыз етеді.Ауырлық орталығын азайту және тиеу мен артуды жеңілдету, жүкті орналастыру үшін платформалы жақтауды төмен орнатады. Тіркеме платформасында жүкті біркелкі орналастыру үшін бағытта- ушы аунақшалар мен екі бойлық босатқыш діңгек болады. Қосалқы дөңгелек жақтаудың төменгі жағына тіреуішке 24 бекітіледі.Тіркеме жиналатын тиеу басқышымен 27 жабдықталған, олар тіркеме жақтауының артына топсалы күйде бекітілген. Басқыштар тасымалданатын жол-құрылыстық және басқа машиналардың тірке- ме платформаланына кіру үшін қажет. Тіркеменің жұмыстық теже- гіш жүйесі пневматикалық, ал аялдамалық – механикалық. Екі жүйе де артқы арбаның барлық дөңгелектеріне әрекет етеді.Тіркеме құрамын қолдану саласы. Аз салмақты шаруашылық жүктерді тасымалдау кезінде бірөсті тіркемелердің үлкен маңызы бар (19.4, а суретін қараңыз). Олар платформа және цистерн түрін- де түрлі мақсаттар үшін, шағын өлшемді технологиялық қондырғы- ларды құрастыру, сондай-ақ жеңіл көліктерді тасымалдау үшін ша- нақпен шығарылады.Жалпы көліктік мақсаттағы түрлі жәшікті-қапты және сусымалы жүктерді тасымалдау үшін пайдаланылатын платформалар түрінде- гі шанағы бар, сондай-ақ атмосфералық жауын-шашын әсерлерінен қорғанышты талап ететін, өндірістік және азық-түлік жүктерін тасы- малдау үшін фургон түріндегі жабық шанақты жартылай тіркемелер, екіөсті тіркемелер мен жартылай тіркемелер кеңінен таралды (19.4, б, в – суретін қараңыз). Мұндай тіркемелер мен жартылай тіркеме- лердің біраз бөлігі ауыл шаруашылығы үшін шығарылады. Олардың мамандандырылған шанақтары дәнді-дақылдарды, малды, құсты, жемді және т.б. тасымалдауға икемделген.Тіркеме - ұзартылымдар (19.4, г суретін қараңыз) түрлі құрылыс және өндірістік ұйымдарда қолданылады және олар негізінде ұзын өлшемді жүктерді: ағаш, әр түрлі құбырларды, өндірістік-құрылы- стық бұйымдарды, сорттық темір бұйымдарды және т.б. тасымалда- уға арналған.Көпөсті ауыр жүк таситын (19.4, д суретін қараңыз) бөлін-бейтін ірі габаритті, сондай-ақ габаритті емес және ауыр салмақты жүктерді тасымалдауға арналған. Мұндай жүктерге өндірістік объ- ектілеріне арналған қондырғылар, түрлі жол, құрылыс машиналары, панельді блоктар, агрегаттар және т.б. жатады.  Пневможетек пен тіркемелі құрылымды басқару аспаптары Пневможетек. Тіркемелі көлік құралдарыбен өзара байланысу қағидаттарына байланысты пневмтикалық жетек бір- және екі же- лелі болуы мүмкін.Бір желілі жетек болғанда тартқыштың тежегіш жүйесі жетектің (жарты жетек) тежегіш жүйесімен қосылуы, жетектің тежелу қарқы- нын басқару желісі ретінде және қуат беруші (жетек баллондарын сығылған ауамен) ретінде қолданылатын, бір иілгіш құбыр желісі арқылы жүзеге асырылады.Екі желілі жетектің тартқыш пен жетек тежегіш жүйелерін қо- сатын екі иілгіш құбыршегі бар. Құбыршектің біреуі арқылы жеңіл баллондар сығылған ауамен үздіксіз аздап зарядталады, басқа құбы- ршек арқылы жетек тежегішінің қарқынын басқару жүзеге асыры- лады.Бір- және екі желілі жетектерді басқару желілерінің жұмысын- да түбегейлі айырмашылқтар бар. Бір желілі жетекте тіркемелер басқару желісіндегі (магистраль) қысымның төмендеуінің есебінен (атмосфералыққа дейін) тежеледі, қысымның төмендеуімен тірке- менің тежелу қарқыны өседі; екі желілі жетекте – керісінше, басқа- ру желісіндегі (магистраль) қысымның көтерілуі (атмосфералықтан бастап) есебінен болады.Екі желілі тежелу жетегі бір желілісіне қарағанда бірнеше қымбат (қосқыш аппараттың қос жиынтығы қажет), күрделірек және қызмет көрсетуде ыңғайлығы азырақ. Алайда, тіркемелердегі сығылған ауа қорын толықтырудың үздіксіздігі мен тез әрекет етуінің арқасында ол сенімдірек және тиімді.Біріктірілген автобустардың тежегіштерінде үш контурлы жетек көзделген. Бұл жүйенің әрекет ету қағидатына біріктірілген автоб- устың тежелуі үшін қажетті сығылған ауа автобус пен тіркеменің алдыңғы және артқы дөңгелектері тежелуінің автономды жұмыс жасауын қамтамасыз етіп, тәуелсіз түрде әр контурға өтеді. Осы- дан контурлардың бірінде қандай да бір себептерге байланысты сығылған ауа болмаса да автобустың сенімді түрде тежелуіне қол жетеді.Тежелу контурларының тәуелсіз жұмысы жеңіл баллондарда ор- натылған кері клапандар мен тежеу басқышын басқаратын тежеу кранымен қамтамасыз етіледі.КамАЗ, ЗИЛ-4331, -433360, -441610 текті және басқа автомобиль- дерде жетектің тежелу жетегі – біріктірілген (бір- және екі желілі).КамАЗ- 5320 автомобилінің тіркеме тежегіштерінің екі желілі жетегіне (17.22 суретте, R және N желілері) екі желілі жетегі бар тір- кеме тежелуін басқару қақпағы (клапан) 29, дара қорғаныс қақпағы 31, екі ажыратылған крандар 33, «Палм» типті екі байланыстырғыш бастиектер 35 кіреді.Бұл автомобиль тіркемесі тежегіштерінің бір желілі жетегі (Р желісі) бір желілі жетегі бар тіркеме тежелуін басқару қақпағы (клапан) 32, ажыратылған кран 33 және А типту байланыстырушы бастиектен 34 тұрады.Тіркемелі құрамды басқару аспаптары. Тартқыш автомобильдер- де тіркеме буындарының тежелу жүйесін басқаратын аспаптардың екі тобы бар.Аспаптардың бір тобы тіркеменің пневматикалық тежегіш жүй- есін толықтыру және тежегіш жүйелерін басқару, тартқыш авто- мобильді тіркемемен қосатын, бір қуат беруші (байланыстырушы) желі арқылы жүзеге асырылатын бір желілі жетектен құрылған тір- кеменің тежегіш жүйелерін басқаруға арналған. Қозғалыс кезінде сығылған ауа тартқыштан тіркеменің пневможүйесіне байланысты- рғыш желі арқылы өтіп, тежелуі кезінде сығылған ауа байланысты- рғыш желіден шығып, соның нәтижесінде тіркеме де тежеледі.Аспаптардың басқа тобы тіркеменің пневматикалық тежегіш жүйесінің толықтырылуы қаут бергіш (байланыстырушы) желі арқылы, ал тежегіш жүйелерін басқару тартқыш автомобиль мен тіркемені қосатын басқарушы (тежегіш) желісі арқылы жүзеге асы- рылатын, екіжелілі жетекпен жабдықталған, тіркеменің тежегіш жүйелерін басқару үшін арналған.Екі желілі жетегі бар тіркеменің тежегіш жүйелерін басқару қақпағы (клапан) екі желілі жетегі бар тіркеменің (жарты тіркеме) тежегіш жүйесін басқару үшін, сонымен қатар тіркеменің тежегіш жүйесінің басқарушы қақпағын бір желілі жетекпен қосу үшін ар- налған. Ол автономды байланыстырғыш желілер болған кезде – үш секциядан тұратын қуат беруші (байланыстырғыш) және басқа- рушы (тежегіш) (19.5 сурет): төменгісі (шығару І) жұмыс жасаушы тежеуіш жүйесінің алдыңғы осьті дөңгелектері жетегінің контуры жұмыс істеген кезде әрекет етеді; жоғарғысы – (шығару ІІІ) жұ- мыс жасаушы тежеуіш жүйесінің артқы арбашасының дөңгелектері жетегінің контуры жұмыс істеген кезде; ортаңғысы (шығару ІІ) – аялдамалық және қосалқы тежегіш жүйесінің тежеуіштерінің жетек контуры жұмыс істегенде әрекет етеді. Сонымен бірге, ортаңғы сек- цияда тағы да екі шығарым бар: шығарым V аялдамалық және қо- салқы тежегіш жүйесінің жеңіл баллонымен қосылған; шығарым ІV– екі желілі жетектің басқарушы желісімен және бір желілі жетегі бар тіркеменің тежегіш жүйесін басқару қақпағымен (клапанымен) қосылған.Шегіндіріліп тежелген күйде ІІ мен V-ші шығарылымдарға сығылған ауа өткізіледі. Ол мембрана 1 мен төменде піспекке 11 әсер етіп, төменгі күйде штокты 12 піспекпен 11 бірге ұстайды, се- бебі мембрана аумағы піспектің аумағына қарағанды үлкенірек. Қа-                           19.5 сурет. Екі желілі жетегі бар тіркеменің тежегіштерін басқару қақпашалары:1 — мембрана; 2, 7, 9 — серіппелер; 3 — босатқыш тесік; 4 — енгізу қақпағы (клапан); 5 — устіңгі үлкен піспек; 6 — реттеуіш бұрама; 8 — үстіңгі кішкене пі- спек; 10 — шығару қақпағы; 11 — ортаңғы піспек; 12 — шток; І — автомобильдің алдыңғы осінің басқару кранының төменгі секциясына шығарылым; ІІІ — автомо- бильдің артқы арбашасы тежегіштерін басқару кранының үстіңгі секцясына шыға- рылым; ІV- тіркеме тежегіштерін басқару желілеріне шығарылым; V — аялдамалық және қосалқы тежегіш жүйелерінің жеңіл баллонына шығарылым; VІ — амосфе- раға шығарылым.бырғалардың 5 және 8 жоғарғы бөлігінде піспек серіппенің 9 әсері- нен жоғарғы шеткі қалыпта тұрып, шығару қақпағы 10 ашылады, ал енгізу қақпағы 4 серіппенің 2 әсерінен жабық күйде болады. Со- нымен бірге, шығары ІV тіркеме тежегіштерін басқару желілерін ат- мосфераға шығарммен VІ босатқыш тесіктің 3 қуысы және шток 12 арқылы қосады.Тежелу кезінде сығылған ауа тежегіш кранының секциясынан шығарымдарға І және ІІ өткізіледі. Шығарымдарға І және ІІ өт- кізілген сығылған ауаның әсерінен, шток 12 ортаңғы піспек 11 және қақпақпен 4 бірге жоғары жылжиды. ІІІ – шығарымға өткізілген сығылған ауа жоғарғы піспектерді 5 және 8 төменге қарай, серіп- пені 9 қыса отырып, жылжытады. Оның өзінде шығарып қақпағы 10 ІV-шығарымды атмосфераға қарайғы VІ-шығарымнан бөліп, ершік- ке отырады. Содан соң ортаңғы піспектің 11 ершігінен алшақтайтын қақпақты 4 ашады.Сығылған ауа жеңіл баллонмен қосылған V-шығарымнан ІV-шығарымға өтіп, әрі қарай, піспекке 8 жоғарыдан сығылған ауа мен серіппенің 7 қысымынан артатын әсер ететін күш пен төменгі піспекке 8 сығылған ауадан болатын күш теңеспейінше және жоға- рыдағы ортаңғы піспекке 11 сығылған ауа көрсетілетін қысым күші төменде мембранаға әсер ететін ауа қысымынан болатын күшмен теңеспейінше, тіркеме тежегіштерін басқару желілеріне өтіп отыра- ды, яғни келесі әрекеттер жүзеге асады.Шегіндіріліп тежелген кезде сығылған ауа тежегіш крандағы ауа каналы арқылы І және ІІІ-шығарылымдардан шығарылады. Песпек- тер 5 және 8 серіппе 9 мен сығылған ауа әсерінен жоғарғы қалыпқа өтіп, шток 12 пен піспек 11 –төменгі қалыпта орналасады. Қақпақ 4 ершігінен әрі қарай шегініп, қақпақ 10 ашылады да шығарым ІV пен атмосфераға шығарымды VІ біріктіреді.Сығылған ауаны І және ІІ шығарымдарына бөлек бөлек өткізген кезде, сәйкесінше штоктың 12 піспекпен 11 жоғары жылжуы немесе кіші 8 және үлкен 8 пішпектердің төмен жылжуы жүзеге асырылады. Тежелу мен шегіндіріліп тежелу де сондай жолмен жүзеге асы-рылады.Автомобильдің аялдамалық немесе қосалқы тежегіш жүйесінің тежелуі кезінде сығылған ауа ІІ-шығарымнан кері әсерлі тежегіш қол кранындағы атмосфералық саңылау арқылы атмосфераға өт- кізіледі. Мембрананың 1 үстіндегі қысым төмендеп, нәтижесінде мембранаға және онымен қоса, шток 12 пен піспекке 11 жоғарыдан әсер ететін күш те азаяды. V-шығарымға өткізілген сығылған ауа- дан болатын әрдайымғы күштің әсерінен піспек 11 штокпен 12 бірге жоғарыға жылжиды. Сонымен бірге қақпақтың 4 ершігі қақпаққа 10 тіреліп, ІV-шығарымды атмосферамен қосады. Содан соң қақпақ 4 піспек 11 ершігінен алшақтап, ашылады да, ІV шығарым V шыға- рыммен жалғанады. Сығылған ауа жетектің басқару желісіне өтеді.Тіркеменің тежегіштерін басқарушы желілеріндегі қысым, пі-спекке 11 төменнен әсер ететін күш мембрана 1 мен піспекке 11 жоғарыдан әсер ететін күшпен теңестірілгенше өседі. Бұл арқылы қақпақтың 4 келесі әрекеті қамтамасыз етіледі.Піспекке 8 төменнен бұрама 6 бұралған, ол арқылы серіппенің 7 алдын ала күштенуі өзгертіледі. Серіппе күшін көбейткен кезде, ІV шығарымдағы қысым ІІІ шығарымдағы қысымға қарағанда жоғары- лайды. Қысымның мұндай көтерілуі 0,05... 0,1 МПа құрайды, бұл тіркеме құрамы тежегіштерінің әрекеттерін озуды қамтамасыз етеді. Дара қорғаушы қақпақша тартқыш автомобильдің пневматика- лық тежегіш жетегін тіркеменің пневматикалық жетегіндегі (жарты тіркеме) немесе тартқыш автомобильді (жарты тіркемелі) тіркеме- мен байланыстырғыш желілердегі зақымдардан болатын сығылған ауаның жойылуының алдын алуға арналған. Тіркеме жетегіндегі герметиканың бұзылуы немесе кемуінің салдарынан, мысалы авто- мобиль мен туркемені қосқыш желілердің үзілуі, тартқыш автомо- бильдің тежегіш жетегінде қысымның төмендеуі жүзеге асырылған соң, қорғаушы қақпақ автомобиль мен тіркеменің пенвматикалық те- жегіш жетектерін біріктіреді. Сонымен қоса, дара қорғаушы қақпақ тартқыш автомобиль тежегіш жетегінің герметикасы бұзылған кезде тіркеменің (жарты тіркеме) желісінен сығылған ауаның шығып ке- туіне кедергі болады, сол арқылы тіркеменің автоматты түрде теже-луін болдырмайды.Қорғау клапанының қабырғасы 1 (19.6 сурет) мен қақпақ 5 ара- сында А қуысынан Б қуысына сығылған ауаның өтуіне жол бермей- тін резеңке мембрана 3 қысылған. 6 және 7 серіппелері мембрананы қабырғаның ершігіне қысып тұрған піспекке 4 әсер етеді.Қақпақта 5 өткізілетін қысымның мөлшерін анықтап бекітуші 6 және 7 серіппелердің күшін реттейтін реттуіш бұрама орнатылған.Сығылған ауа І шығарым арқылы мембрананың 3 астына өтеді. Берілген қысым мөлшеріне жеткен соң, сғылған ауа, 6 және 7 серіп- пелерінің күштерін жеңіп, мембрананы 3 көтеріп, Б қуысына өтеді де, кері клапанды 2 ашып, ІІ-шығарымға өткізіледі (суретте бағдар- шамен көрсетілген).Сығымдалған ауа І шығыс арқылы мем брананың астына түседі. Берілген қысымға жеткенкезде сығымдалған ауа 6 және 7 серіппе- лерінің күшін жеңіп мембрананы 3 көтеріп Б қуысына өтеді және 2 кері клапанын ашып ІІ шығысқа түседі (суретте бағыттауыштармен көрсетілгенІ шығыста қысымды берілген шамаға дейін төмендеткен кезде 3 мембрана 6 және 7 серіппелердің күшімен отырғышқа түседі де І шығыс пен ІІ шығысты біріктіреді.Бұл уақытта кері клапан жабылады және сығымдалған ауаның кері жылжуының алдын алады. Клапанды ауа шығысқа ,55...0,57 Мпа қысымда түсетіндей етіп реттейді. Осы кезде клапанның жа- былуы қысымның шығыста / 0,545 МПа дейін төмендеген кезде жүргізіледі.   19.6. сурет Бірлік қорғау клапаны1 – корпус; 2 – кері клапан; 3 – мембрана; 4 – піспек; 5 – қақпақ; 6, 7 — серіппе- лер; 8 — реттеуші винт; А, Б — қорғау клпанының жұмыс қуыстары; І — ауа бал- лонына шығыс; ІІ — тіркеудің қоректендіруші магистраліне және біржетекті жетегі бар тірекудің тежегіштерімен клапанды басқаруға шығару 8 Реттегіш витты қақпаққа орау өткізілетін қысымның шамасын жоғарылатады, қақпақтан орап алу - өткізілетін қысымның шамасын төмендететі.Бірлік қорғау клапаны жүк автокөлігінің жақтамаларының артқы бөлігіне тіркеменің тежегіштерінің құбыр жетегінде орнатылады және оның корпусында салынған ауаның бағытын көрсететін бағыт- тауышқа сәйкес қосылады.Біржібергіш жетегі бар тіркеудің тежегіш жүйесін басқару клапа- ны тіркеудің тежегіш жүйесінің біріктіру магисталінен ауаны шыға-ру үшін арналған, сондай ақ тіркеудің тежегіш жүйесіне түсетін сығымдалған ауаның қысымын берілген деңгейге дейін шектеу үшін арналған( жүк автокөлігінің пневматикалық жетек кезіндегі сығымдалған ауаның тербелу кезінде тіркеудің өздігінен тежелуінің алдын алу мақсатында). Осы ретте клапан басқару магистраліндегі қысымды атмосфералық қысымға дейін төмендетуге жұмыс жасай- ды. Қысымды төмендеткен сайын тіркеудің тежелу қарқындылығы жоғарылайды.Тежелген жағдайда ІІІ шығыс (19.7 сурет) атмосферамен екі- сымды жетегі бар тіркеу тежегішін басқару клапаны арқылы бірік- тіріледі. Тұрақ тежегішінің ауа баллонындағы сығымдалған ауа ІV шығысқа беріледі. Бұл жағдайда 5 күштік серіппе 6 мембрананы 7 штокпен бірге төменгі жағдайда ұстап тұрады. Бұл кезде өткізгіш клапан 8 жабық, ал жібергіш клапан 9 ашық, және ауа тіркеудің те- жегіштерін басқару магистралімен қосылған І шығысқа өтеді. Тіркеу магистраліндегі сәйкесінше 13 камерадағы қысым өзінің оңтайлы мәніне 0,5...0,52 Мпа жеткен кезде, 12 піспек төмен түсіп жібергіш клапанды 9 жабады. Тежелген жағдайда бірсымды жетегі бар тір- кеу магистраліндегі қысым көрсетілген шекте сақталады, ол мәндер жүк автокөліктерінің басқарушы магистарлдерінде қолданылатын қысымдардың шектерінен төмен болады.Қажет болған жағдайда тіркеу магистраліндегі қысымды алдын ала 10 серіппенің күшін өзгертетін 11 винпен реттейді.Тежеу кезінде сығымдалған ауа екісымды жетегі бар тіркеу те- жегішін басқару клапанына түседі және ары қарай бірсымды же- тегі бартіркеу тежегішін басқару клапанының ІІІ шығысына өтеді. Сығымдалған ауа 4 камераны толтыра отырып 7 штогы бар мемба- раны көтереді және 8 жіберу клапанын ашады. Тіркеу тежегіштерін басқару магистралінен ауа толық шток пен ІІ шығыс арқылы атмос- фераға шығадыБақылау әрекеті өткізгіште І және камерада 1 шығару клапанын 8 жаба отырып, сояуышын 7 төменге ығыстыратын тығыздағыш сақи- насы 2 бар сатылы піспек 3 тарапынан жүзеге асырылады.Өткізгіштегі ІІІ қысымның ары қарай артуы кезінде сығылған ауа қуаттандырғыш магистральдан толығымен шығарылады да, тіркеме тежеледі.Тартқыш автомобильдің тежелуі кезінде өткізгіш ІІІ екі сымды жетекті тіркеменің тежегіштерін басқару клапанының тесігі арқылы атмосферамен байланысқа түседі. Тиісінше, өткізгіштегі ІІІ және мембрана асты қуыстағы қысымның түсуі кезінде мембрана 6 серіп- пенің 5 әсерінен бастапқы қалпына қайта келеді. Мембранамен бірге сояуыш 7 та төмен түседі. Осы кезде сояуыштағы тесік клапанмен 8 жабылады да, сығылған ауаның ІV өткізгіштен І өткізгішке өтуі және ары қарай тіркемені тежей отырып, байланыстыру камерасы арқылы 13 тіркеме магистраліне өтуі үшін піспектегі 12 тесікті аша отырып, 9 шығару клапаны ашылады.   -сурет. Бір сымды жетекті тіркеменің тежегіштерін басқару клапаны:1 — бақылау камерасы; 2 — тығыздағыш сақина; 3 — сатылы піспек; 4 — жұ- мыс камерасы; 5 — серіппе; 6 — мембрана; 7 — сояуыш; 8 — шығару клапаны; 9 — енгізу клапаны; 10 — серіппе; 11 — бұрама; 12 — піспек; 13 — байланыстыру камерасы; І — байланыстыру желісіне шығару; ІІ — атмосфераға шығару; ІІІ — екі сымды жетекті тіркеменің тежегіштерін басқару клапанына шығару; ІV — әуе бал- лонына шығару Ажыратылған крандар тартқыш автомобильді тіркемемен неме- се жартылай тіркемемен байланыстыратын пневматикалық меги- стральдар қажет болған жағдайда жауып қоюға арналған.Ажыратылған крандар байланыстыру бастиектерінің алдындағы раманың артқы арқалығына орнатылған. Ерлі тартқыш автомобиль-дерде ажыратылған крандар, әдетте, кабинаның арт жағындағы бай- ланыстыратын иілгіш майтүтіктерінің алдындағы қосалқы дөңге- лектің ұстағышында орнатылған.Кран корпусының 2 төменгі бөлігінде (19.8-сурет) серіппемен 3 корпустың еріне жапсырылған резеңке клапан 4 орналасқан. Серіп- пелі клапан тығыздағыш төсемнің көмегімен тығынмен 1 жабылған. Клапанның үстінде сояуышқа тығырықтар мен сомындардың көме- гімен бекітілген мембраналы сояуыш 6 орналасқан. Сояуыш жоғарғы күйге 5 серіппемен сығылады. Сыртқы контуры бойынша мембрана бұрамалар арқылы бекітілетін 7 қақпақша арқылы жапсырылған.Қақпақшада бұрамалы профиль бар, ол арқылы тұтқаны бұраған кезде 9 сояуыштың орын алмастыруын қамтамасыз ететін 8 итер- гіші бар сұққы жылжып отырады.Қақпақшаның дөңес жері мен тұтқаның ойыс жері итергіш пен қақпақшаның үйкелетін беттерін оларға шаң-тозаңның қонуынан сақтайтын шаң мен тозаңнан қорғаныс торабын түзеді.9 тұтқа кранның осі бойында орналасқан кезде (19.8, а-сурет), 8 итергіш 6 сояуышпен бірге төменгі қалыпта болады, 4 клапан ашық болады. Сығылған ауа ашық клапан арқылы І өткізгіштен және ІІ өткізгіштен тартқыш автомобильден тіркемеге (жартылай тіркемеге) келіп түседі.9 тұтқаны 90°-ға бұраған кезде (корпусқа көлденең) (19.8, б-су- рет) сояуыш сығылған ауаның және 5 серіппенің әсерінен жоғарыға көтеріледі. 4 клапан І және ІІ өткізгіштерді ажырата отырып, 2 кор- пуста ерге отырады. Сығылған ауа байланыстыратын магистральдан қақпақшадағы тесік арқылы атмосфераға шығады. Осыдан кейін байланыстыратын бастиектерді тіркеуден ағытуға болады.     -сурет. Ажыратылған кран:а — кран ашық; б — кран жабық; 1 — тығын; 2 — корпус; 3 — клапанның серіп- песі; 4 — клапан; 5 — қайтармалы серіппе; 6 — мембраналы сояуыш; 7 — қақпақ- ша; 8 — итергіш; 9 — тұтқа; І, ІІ — сығылған ауаны жеткізуге арналған өткізгіштерАвтопойыздың жалғастырушы бастиегі. Жинақта олар үшеу болады: екі түрі «Палм» типі және біреуі А типі.А типіндегі жалғастырушы бастиек тіркеме тежеуіштерінің магистралді бірсымды пневматикалық жетегін жалғастырады, сондай-ақ тартқыштың жалғастырушы магистралын автоматты түрде жабады, егер бастиектер өздігінен ажырап кеткен жағдай болса (мысалы, тіркеме жұлынып кеткен жағдайда).Автомобилде А типіндегі жалғастырушы қара түске боялған, ра- маның артқы көлденеңшесінің сол жағына қимылдамайтын дай етіп орнатылған. Бастиектің орнатылуы сондай, оның біріктіруші тесігі оңға қаратып қойылған.Ерлік (седельный) автомобил-тартқышта А типіндегі жалғасты- рушы бастиек солқылдақ құбырішекте орналастырылған және жар- тылай тіркемеден ажыратылған соң кабинаның артындағы доңғалақ ұстағыштағы арнайы кронштейнге бекітіледі.А типіндегі жалғастырушы бастиек тұрқының 1 ішінде полимер- лік материалдан немесе жезден жасалған клапан 3 болады (19.9-су- рет, а). Клапан серіппемен 2 клапанның резеңкелік тығыздауышына 4 қарай сығылады, ол тұрықтың 1 түйіспелік тесігінде шеңберлік сомынмен қысылады. Тұрықтың шығып тұрған жеріне болаттан қо- сымша қойылған, ол бастиектерді біріктіргенде Б типіндегі басти- ектің, тіркемеде немесе жартылай тіркемеде орнатылға, кертпесіне кіреді. Ажыратқанда бастиекті ластанудан сақтау үшін тұрықтағы тесік қақпақпен жабылады ол полимерлік материалдан немесе болат табақшалардан жасалады.Автомобил-тартқышты тіркемемен жалғастырғанда бірік- тіруші бастиектің қорғау қақпағы 5 шетке қарай әкетіледі. А типін- дегі бастиек Б типіндегі тіркеменің бастиегімен тығыздаушы 4 арқылы түйіседі. Бұл кезде Б типіндегі бастиектің сояуышы авто- мобиль-тартқыштың А типіндегі бастиектегі клапанның дөңгелек тесігіне кіреді және оны тығыздаушы 4 ажыратады. Сонан соң ба-   -сурет. А және Б типтеріндегі жалғастырушы бастиектер.а – тартқыштың А типіндегі жалғастырушы бастиегі; б – А және Б типтеріндегі жалғастырушы бастиектер; 1 –тұрық; 2 – серіппе; 3 – кері клапан; 4 – клапан тығы- здаушысы (ері); 5 – қақпақтар; 6 – шеңберлік сомын; 7 – сояуыш.стиектердің біреуіндегі дөңес екінші бастиектегі кертпеге кіргенше бастиектер бұрыла береді (19.9-сурет, б). Тіркемедегі Б типіндегі бастиектің бекіткіші автомобиль-тартқыштың А типіндегі бағытта- ушы бастиектің кертпесіне кіреді, осылайша өзінен-өзі ағытылып кетудің алдын алады.Жалғастырушы бастиектердің тығыздаушыларын сығымдаудың есебінен саңлаусыздандыруға қол жеткізеді.Автомобиль-тартқыш пен тіркемені бір-бірінен ажыратқанда жалғастырушы бастиек кері бағытта айнала бастайды, бұл бір ба- стиектің дөңесі екінше бастиектің кертпесінен шыққанға дейін жалғасады, сонан соң бастиектер ажырайды. Бұл кезде клапан 3 серіппенің әсерімен тығыздағышқа келіп жабысады және жалға- стырушы магистралді жабады, сонысымен автомобил-тартқыштың пневможүйесінен ауаның шығуына жол бермейді. Ажыратылған соң бастиек қақпақпен жабылады.«Палм» типіндегі жалғастырушы бастиектер тіркеменің екі сымды пневматикалық тежегіштік жетегінің магистралдарын жалғастыруға арналған.Автомобилде қоректендіруші (апаттық ) магистралдің бір «Палм» типіндегі жалғастырушы бастиегі қызыл түске боялып раманың артқы көлденеңшесінің оң жағына қондырылған, ал келесі басқа- рушы (тежегіштік) магистралдің «Палм» типіндегі жалғастырушы бастиегі көгілдір түске боялып сол жаққа орнатылған. Екі бастиекті де орнатқанда олардың түйістік тесіктері оңға бағытталады.Ерлік (седельный) автомобил-тартқышта жалғастырушы ба- стиектер солқылдақ құбырішекте орналастырылған және жарты- лай тіркемеден ажыратылған соң кабинаның артындағы доңғалақ ұстағыштағы арнайы кронштейнге бекітіледі.«Палм» типіндегі жалғастырушы бастиектер – клапансыз, олар- дың тұрқындағы 1 түйісуші тесіктеріне резеңкелік тығыздағыштар 3 қыстырылады (19.10-сурет, а). Тұрықтың дөңесіне болат қыстырма 2 құйылған, қыстырма екі бастиек түйіскенде болат бағыттаушымен 5, жалғанысады, болат бағыттаушы тұрыққа серіппелі шайбалары бар екі бұранданың көмегімен бекітіледі.Бастиекті ластанудан сақтау үшін тұрықтағы тесік қақпақпен 4 жабылады ол полимерлік материалдан жасалады. Қақпақ тұрыққа жапсырылған сояуышқа кигізілген.Тартқыштың және тіркеменің 5 және 7 бастиектерін жалғасты- рғанда қорғау қақпағын 4 шетке қарай әкету қажет (19.10-сурет, а, б). Сонан соң бастиектер тығыздағыштармен түйіседі және бастиек- тердің біреуіндегі дөңес екінші бастиектегі кертпеге кіргенше басти- ектер бұрыла береді, яғни қыстырма 2 мен бағыттаушы 5 жалғану керек. Осының арқасында жалғастырушы бастиектердің өзінен-өзі ағытылып кету қауіпі тоқтатылады.Жалғастырушы бастиектердің тығыздаушыларын сығымдаудың есебінен саңлаусыздандыруға қол жеткізеді.   -сурет. «Палм» типіндегі жалғастырушы бастиек және бастиектерді жалғау:а – жалғастырушы бастиек; б – тартқыштың және тіркеменің бастиектерін жалғау; 1 – тұрық; 2 – қыстырма; 3 – тығыздаушы; 4 – қақпақ; 5 – бағыттаушы; 6 – тартқыштың бастиегі; 7 – тіркеменің бастиегі. Автомобиль-тартқыш пен тіркемені бір-бірінен ажыратқанда жалғастырушы бастиек кері бағытта айнала бастайды, бұл дөңес бағыттаушының 5 кертпесінен шыққанға дейін жалғасады, сонан соң жалғастырушы бастиектер қақпақпен 4 жабылады. Тіркеме құрамының тежегіш жүйесі Тежеме жүйесінің жұмысы – тізбек құрамының буыны, тежегіш механизмімен барлық төрт доңғалақта орындалады тізбектің қозғаласын бақылауға мүмкіншілік береді (жартылай тізбек) және оны нық тоқтатады және оның жылдамдығына, қозғалыс шартына қарамастан, көтерілуі немесе төмен түсуі. Тізбек буыны жетекші тежегіш механизмі, ереже бойынша пневматикалық, біріктіліген, бір және екі өткізгіштен тұратын сұлба бойынша орындалады. Басқару біріктірілген ауатаратқыш арқылы, тізбекке (жартылай тізбекке) тіркелгіш рамасына орналастырылған, соның көмегімен орындалады. Тежегіш механизмдер, жалпы жұмыс және тұратын тізбек жүйесінің болып есептеледі жұмыс тежегіш жүйесін іске қосқан кезде тежегіш механизмі тежегіш камерасының көмегімен , доңғалақтардың тежеуін қамтамасыз етеді.Жұмыс тежегіш механизмдері және тоқтатын тізтектің тежегіш жүйесі және жартылай біріңғайлық тежегіш механизмдері автокөлік- сүйрегіші. Дәл осылай ауа баллондары, ағызатын шүмек және сүйрегішті шығаратын бақылаушы, тізбек және жартылай тізбек бірыңгайланған.Сонымен қатар жетектер және жартылай жетектер электромагниттік қақпақтармен, көмекші тежегіш жүйесін іске қосқан шақта автокөлік – сүйрегішінің тізбектің (жартылай тізбектің) тежегіш камерасына қысылған ауа жіберіледі. Осы кездебірдей тиімді тежеу автопоездің тізбегін қамтамасыз етеді, бұл оның тұрақтылығына қосымша тежегіш жүйені тайғанақ жолдағы қозғалысына оңды көмектеседі.Тізбек жүйесінің бірыңғай пневможетекшісі, ол бір және екі өт- кізгіш жетекші тежегіш доңғалақ механизмінен тұрады, автотранс- порттық құралдарының орташа және көпшілігіне қолданылады.Пневматикалық жетекші тежегіш жетекші механизмнен айырмашылығы оның тежегіш күшінің реттегіш санына, тізбекте-екеу: біреуі алдыңғы мостына, басқасы – артқы жағында арналасқан жартылай тізбекте бір жетегіш күш реттеушісі автокөлік сүйреткіштегідей орнатылған. Бірақ пневматикалық тежегіш жетекші тізбегінің және жартылай тізбектен айырмашылығы жоқ.Пневможетекші тізбек құрамының автокөлік-сүйрегіш КамАЗ принциптік сызбасы 19.11. суретте көрсетілген. Қысылған ауа қосылым бастары 2 «Палм» түрі немесе қосылым басы 1 Б түрі және магистральдық сүзгіш 3 арқылы қосылатын магистральге (бір өткізгіш жетекте) немесе қоректендіруші магистральге (екі өткізгіш жетекте) өтеді. Екі магитстральді алдын-ала қақпақ-тежеуіш 4 өте, қысылған ауа тоқтату шүмегіне 5 бағытталады, соңынан ауа реттегішке 6 шығысына, ол ауаны баллон 8 беруді басқарады. Ауаны реттегіш трубо жетекші арқылы электромагнит қосылған ауаны тежеуіш камерасына қосымша тежегіш сүйрегішті қосқан кезде басқарып отырады.Жетекші камераға берілетін ауаның мөлшері автоматты реттегіш10 реттейді, ол тізбекке (жартылай тізбекке ) түскен салмаққа байланысты. Тежеуіш реттегіш күші оның құрылысы және жұмыс принципі автокөлік-сүйрегіштің реттеушісіндегідей.Пневможүйесіндегі тізбектің ішіндегі қысымды тексеру үшін, сонымен қатар әртүрлі нүктедегі жүйенің қақпалары 12 ауаны алу үшін бақылауға шығару. Тізбектің ауа баллонында, сонымен қатар сүйрегіш баллонында конденсатты төгетін кран бар. Тежегіш жүйесіндегі тоқтату ауа қысымын толтыру кезінде, ауа баллоны 11 (17.22 суретін қара) тоқтату жетегінің контуры және қосымша тежеу 29 қақпасына тежеу басқаруымен түсіп екі өткізгіш жетекшісімен, ал бір қорғаныш клапаны 31 арқылы – 32 қақпаққа тежеуді басқаратын тізбекке бір өткізгіш жетекшісіне, одан оңалағыш кранынан 33, қосатын басы 34 тізбекті қосатын желіге түседі. Бір мезгілде ауа қақпақтан 31 оңалағыш кранына көріктендіруші желі тізбегіне жіберіледі. Тартқышты тоқтату кезінде клапан өткізгішінен 29 сығымдалған ауа тіркеменің екі сымды жетек тежегішінің басқарушы (тежейтін) магистраліне және жұмыс істей отырып, қосынды магистральден шығатын сығымдалған ау атмосфералық өту арқылы 32 клапанға түседі. Мұндайда 4 пневмоэлектр датчигінің контактілері тіркеменің электр магнитті клапанына қосылып тұйықталады. Бір сымды жетек кезінде баллондағы 8 ауа (19.11.-суретті қара) 6 ауа бөлгіш, 13 электр магнитті клапан, 10 тежегіш күшінің 10 автоматты   сурет. Жетекші тізбек құраманың пневматикалық жетекші сызбасы:1 – біріктіргіш басы Б-түрі; 2 - біріктіргіш басы «Палм» түрі; 3 –желіс сүзгіші; 4 – екі желісті жіберетін өтпелі тежеуш клапан; 5 – тізбекті тоқтату краны; 6 – ау- аны реттегіш; 7 – трубо өткізгіш; 8 – ауа баллоны; 9, 11 – тежеуіш камералары; 10 – автоматты тежеуіш күшін реттеуші; 12 – шығару бақылаушы қақпалары; 13– электромагниттік клапан; І –жеткізу желісі; ІІ – ауа оөткізгіш жүйесінің басқару желісі; ІІІ - бір өткізгіш жүйесінің біріктіруші желісі. реттегіші арқылы тіркеменің тежегіш камерасына түседі, сонымен қатар, автопоездың синхронды тежегіші өтеді. Тіркеменің тежегіш камерасы шегініп тоқтағаны атмосферамен хабарланады, 4 екі магистральді клапан, 6 ауа бөлгіш және 7 құбыр өткізгіші арқылы қосынды маистраль бойынша тартқыш ресиверінен сығымдалған ауа 8 баллонға түседі.Екі сымды ауа кезінде сығымдалған ауа 8 әуе баллонынан басқарушы магистраль бойынша 6 ауа бөлгішке түседі, 13 электр магнитті клапан, 10 тіркеменің тежегіш камералары бар тежегіш күшін автоматты реттеу арқылы тіркеме баллоны бары хабарланады және тіркеменің тежелуі синхронды автопоезы болуымен өтеді. Бірмезетте 4 екі магистральді клапан мен 6 ауа бөлгіш арқылы қоректендіргіш магистраль бойынша сығымдалған ауа тартқыш баллоннан тіркеме баллонына (бллонды толтыру) түседі. Тежеп тоқтату кезінде тежегіш камералар мен тіркемені басқару магистралі атмосерамен қосылады.Қосылған шлангілер үзілген жағдайда тартқыш пен тіркеме арасындағы 31 қорғаныш клапаны (17.22-суретті қара) тартқыштың пневможүйесін айрады, ондағы тартқышты тежеу үшін қажетті сығымдалған ауа запасы сқталады. Сонымен қатар, тіркеме өзі- өзінен тежеледі. Автомобиль-тартқышты тартқышта орнатылған 4 пневмоэлектр датчигінің қосалқы тежеу жүйесі тежеген кезде электр магнитті клапан жетегі тұйықталады (19.11. муретті қара), 8 әуебаллонынан сығымдалған ауаның тисті саны тіркеменің (жартылай тркеме) тежегіш камераларына түсед. Тежеу кезінде автопоезды созуды қамтамасыз ететін тіркеме синхронды шегініп тоқтайды.Түйдектелген ауа бөлгіш бір немесе екісымды жетектегі тіркеменің жұмыс тежегіш жүйесінің орындаушы тетіктерін басқаруға арналған ауа бөлгіштен және автомобиль тіркемесі немесе жартылай тіркемесінен ағытылп тасталған тежеп тоқтауға арналған тежегіш краннан тұрады. Тежегіш жетегінің қоректендіру (қосу) магистралі ІІ өткізгішке (19.12-суретті қара), екі сымды жетектің басқарушы (тежегіш) магстралі ІІІ-өткізгішке қосылады. Атқарушы тетіктері бар ІV өткізгішке, ал І өткізгіш – әуе баллоны бар тіркемеге қосылады.13 үстіңгі және астыңғы корпустары арасында ауа бөлгіш резең- ке шығырмен нғыздалған 7 қырлы төлкемен басылған. Үстіңгі және астыңғы корпустарда А қосу арнасы мен В қуыс арнасында Б өтпелі арнасы орындалған.9 қырлы төлкеде 11 резеңке шығырмен нығыздалған 10 сояуыш орнатылған. 10 Сояуыштың төменгі бөлігінде 5 үлкен поршеньға кіріп тұратын 4 шағын поршеньға нығыздалған.4 Шағын поршень 5 екі резеңке 7 және 8 шығырмен үлкен пор- шеньға нығыздалған, ал үлкен поршень 6 резеңке шығырмен төмен- гі корпусқа нығыздаған.Төменгі корпуста 2 клапандардың пластмасса корпусы және 1 бағыттаушы қалпақша орналасқан, резеңке шығыр төменгі корпуста нығыздалған.2 корпустың жоғарғы бөлігіне 21 шығатын клапанның резеңке шығыры кигізілген, ортаңғы бөлігінің шығыңқы жағына – кіретін 22 клапан шығыры кигізілген, ол төменгі корпуста нығыздалған клапанның латун еріне тіреледі. 2 корпус жоғарында 23 серіппемен ұсталынады да 22 клапанның шығырына тіреліп тұрады. Ауа бөл- гіштің жоғарғы корпусында төсегіштер арқылы тіркемені шегінп тоқтату краны бекітілген. Кран алюминий корпустан тұрады, онда резеңке шығыр корпусы нығыздалып 19 сояуыш орналасқан. Кран корпусының жоғарғы бөлігі 16 шығыр корпусында ұсталып, 17 со- яуыш тіреу тұрады. 17 Тіреуіш саңылауында тоқтатқыш қондырғы бар, ол екі шар пен 18 серіппеден тұрады. ІІ өткізгіш 20 қола торм- дан жасалған сүзгімен жабылған.Сығымдалған ауаны ІІ ауа өткізгішке қоректендіру қосу маги- стралі арқылы беру кезінде 15 манет жеті бүгіліп, корпустағы Б арнасы арқлы тіркеменің әуе баллонына және І өткізгішке өтеді. Баллондарды толтыру жүреді. Атқарушы тетіктері атмосфераға ІV өткізгіш, 21 ашық шығатын клапан мен V атмосфераға өткізу арқылы қосылған.Тежеу кезінде, яғни бір сымды жетекке және ІІ өткізгішті қорек- тендіру қосу магистраліне қысым түсу кезінде 12 поршень қысым әртүрлі болғандықтан 14 серіппенің күшін ұзартып төмен жылжи-   19.12.-сурет шегіні тежейтін краны бар ау абөлгіш:1 — бағыттағыш қақпақша; 2 — клапандар корпусы; 3 — ауа бөлгіштің төменгі бөлігі; 4 — шағын поршень; 5 — үлкен поршень; 6, 7, 8, 11 — нығыздалған шығыр; 9 — қырлы төлке; 10 — шағын поршнень төлкесі; 12 — жоғарғы поршень; 13 — ауа бөлгіштің үстіңгі корпусы; 14 — үстіңгі поршень серіппесі; 15 — нығыздалған ман- жет; 16 — тірек шығыр; 17 — сояуыш тірегі; 18 — тоқтатқыш қондырғы серіппесі; 19 — тоқтатқыш кран сояуышы; 20 — сүзгі; 21 — шығаратын клапан; 22 — жібе- ретін клапан; 23 — клапандар корпустарының серіппесі; А, Б — арналары; В, Г, Д, Е, Ж — жұмыс қуыстары; І — әуе баллонына өткізгіш; ІІ — қоректендіру маги- стралі өткізгіші; ІІІ — тежегіш (басқарушы) магистральге өткізгіш; ІV — тіркеме тегершігі тежегішінің тетіктеріне өткізгіш; V — атмосфера өткізгіш ды. Сонымен бірге 4 шағын поршеньмен 10 сояуышта жылжиды. 21 шығатын клапан жабылады, ал 22 кіретін клапан ашылады және әуе баллонынан І өткізгішке қосылған сығымдалған ауа ІV өткізгішке (А және Ж арналары арқылы) түседі және тіркеменің атқарушы теже- гіш тетіктеріне сығымдалған ауа қысымы төменгі 4 шағын поршень 12 жоғарғы поршеннің сығымдалған ауа қысымымен (баллоннан) теңелгенге дейін түседі. Қысым босатылған кезде, яғни ІІ өткізгішке қосылған жалғастырушы желінің қысымы артқан кезде, піспектер 12 және 4 жоғары көтеріледі. Кіріс қақпағы 22 жабылып, одан кейін шығатын қақпаққа 21 ашылады, ол ІV шығыс өткізгішті және оған қосылған V тежегіш механизмдерін хабарлайды.Екі сымдық жүйеде тежелген кезде қысылған ауа тежегіш сызығынан ІІІ өткізгішке дейін жеткізіледі және E қуысы арқылы піспектің 5 үстіндегі қуысқа түседі, оны төмен қарай жылжытады.   -сурет. Электромагниттік қақпақша:1 - электромагнит; 2 - электромагнетаның кіріс қақпағы; 3, 10 - қосылу арнала- ры; 4 - тірек; 5 - екі сатылы піспек; 6 – корпустық жеңі бар серіппе; 7 - кіріс қақпағы; 8 - корпус жеңі; 9 – шығару қақпағы; 11 - теңдестіретін серіппе; 12 - реттеу бұранда- сы; 13 - пневмоконтактпен байланыс; 14 - қадағалаушы піспек; A, B - жұмыс қуысы; І - электромагнит клапанын шығару; ІІ - ауа цилиндріне қорытынды; ІІІ - тежегіш механизмдердің камераларына шығу; ІV - әуе таратушысына шығу Бұл жағдайда өткізгіш қақпағы 21 жабылып, кіріс қақпағы 22 ашылады, ауа сорғышынан алынған қысылған ауа ІV өткізгішпен қосылған атқарушы тетіктерге беріледі. ІV өткізгішке ауа жоғары және төменнен үлкен піспекке 5 әрекет ететін қысымның мәндері теңестірілмейінше келеді. Бұл қадағалау әрекеті.Автопойыздың қозғалысы кезінде әуе таратқышқа қосылған тіркеменіңбосатутежегішінің19штокыжоғарғыжағындаорналасқан. ҚосылужелісіненбосатутежегішініңІІөткізгішіарқылысығылғанауаауа таратқыштың Д қуысына еркін түседі, ол жиекке атмосфе- раға төмен түсіп бекітіледі.Арба тіркемеден немесе жартылай тіркемеден ажыратылған кезде, яғни, қосылыс бастары ашылғанда, қосылатын магистралдан қысылған ауа атмосфераға түседі, ал ІІ өткізгіште және Д қуысында қысым нөлге дейін төмендейді. Тіркеменің аппатты шұғыл тежеуі орын алады, яғни сынақ тежеуіш механизмдері тіркеменің ауа баллонында болғанға дейін қысылған ауамен толтырылады.Тіркемені ажырату үшін тежеу шүмегінің шток тұтқасын 19 алыңыз. Төменгі позицияға жылжытқанда, шток шүмектің ІІ өткізгішін және ау таратқыштың Д қуысын ажыратады. Содан кейін, тіркеменің әуе баллонымен жалғанған Г қуысы Д қуысымен байланысады. Бұл жағдайда әуе баллонынан қысылған ауа І өткізгіш арқылы Г қуысына түседі, содан кейін ауа таратқыштың Д қуысына. Піспекке жоғары және төменнен түсетін қысым теңеседі, піспек 12 серіппенің 14 әсерімен жоғары көтеріледі, өткізгіш қақпаө 22 жабылады, шығару қақпағы 21 ашылады және атқарушы тежегіш тетіктердің сызығлған ауасы ІV өткізгіш арқылы атмосфераға барады.Тіркемені тежеу үшін кранның тұтқасын басу керек. Бұл жағдайда шток 19 жоғарғы позицияға оралып, тоқтайды.Ауа таратқыштың Г және Д қуыстары ажыратылады, ал Д қуысы ІІ өткізгішпен кранды тоқтату үшін жалғанады. Піспектің 12 астынан сығылған ауа атмосфераға түседі, тіркеме апатты шұғыл тежеуге түседі.Тіркемені (жартылай тіркеме) арбаға бекіткенде, кранның штогы19 төменгі позицияда болса, ІІ өткізгішке жеткізілген қысылған ауаның әсерімен автоматты түрде жоғары жылжиды және тіркеменің (жартылай тіркеме) тежегіш жүйелері қысылған ауамен еркін толтырылады.Электрмагнитті қақпақша автокөлік-арба көмекші тежегіш жүйесіне ауысқан кезде тіркеменің тежегіш жүйесін қосуды қамтамасыз етеді.Қақпақты электр тізбегіне қосуға арналған байланыстары бар. Бір қақпақтың байланысы жиекке қосылады, екіншісі арбаның қосалқы тежеуіш жүйесі қосылған кезде контактілерді жауып тұратын пневмоэлектрлі құрылғыға қосылады.Тіркеменің шегіндіріле тежелген жағдайында электрмагнитті клапанның өзегі серіппенің әсерінен шығару ІІ мен А қуысын қосатын электрмагниттің шығару клапанын 2 жабады. Шығару І арқылы А қуысы атмосферамен қосылған. Шығару ІІ арқылы жеткізілген, қысылған ауа әсерінен екі басқышты поршень 5 өзінің тірек 4-ке қысылған. Серіппе 6-ның әсерінен корпустық төлке төменгі жағдайда орналасады. Осы орайда кіргізетін клапан 7 жабық, шығаратын клапан ашық, шығарылатындар ІІІ және ІV бір-бірімен, ал ауа таратқыш арқылы ауамен араласады. Тіркеме доңғалақтарының тежелу механизмдері шегіндіріле тежелген. Тіркепжегетін трактордың қосалқы тежегіші қосылғанда, электрмагниттің шынжыры тұйықталады, электрмагниттің ашылған шығару клапаны 2 шығарылатын ІІ арқылы қысылған ауа арна 3 бойымен А қуысына келіп түседі және екі басқышты поршень 5 төменге жылжиды. Осы орайда бастапқыда шығаратын клапан 9 жабылады, ал содан кейін кіргізетін клапан 7 ашылады және балондағы қысылған ауа шығаратын ІІІ-ке, соданкейінтіркеменіңтежегішкамераларынакеліп түседі, тіркеп жегетін трактормен бірге бірдей үйлесімді тежелуді қамтамасыз етеді. Бірдей уақытта қысылған ауа арна 10 арқылы келесі поршеннің 14 Б қуысына келіп түседі. Берілген деңгейден жоғары қысым шығаратын жерде ІІІ көбейген жағдайда, поршень 14 серіппенің күш-қажырын жеңе отырып, корпустағы төлкемен 8 бірге, кіргізетін клапан 7 жабылып үлгергенше, төменге қарай жылжиды. Шығаратын жерде ІІІ серіппенің 11 алдын ала тартылу қалпына сай қысым орнатылады, ол болтпен 12 реттестіріледі. Қосалқы тежегіш қосылғанда, электрмагниттің шынжыры ажырайды, өзек серіппенің әсерінен оңға жылжиды, клапанның кіргізу саңылауын 2 жабады және А қуысынан шығаратын жер І арқылы атмосфераға қысылған ауаның еркін өтуіне жол ашады. Шегіндіре тежеуде үдерістер кері тәртіппен жүзеге асады және тіркеменің тежеу камераларындағы қысылған ауа атмосфераға шығарылатын жер ІІІ, ашық шығару клапаны 9, шығарылатын жер ІV және ауа реттегіш арқылы атмосфераға шығады. Тіркемені (жартылай тіркемені) шегіндіре тежеу жүзеге асады. Жұмысшы тежегішпен тежеу жағдайында ауа реттегіштегі қысылған ауа шығарылатын жерге ІV келіп түседі, одан әрі ашық клапан 9 және шығаратын жер ІІІ арқылы тіркеменің тежеу камераларына қарай өтеді. Шегіндіре тежеу кезінде қысылған ауа атмосфераға қарай шығатын жер ІІІ, ашық клапан 9, шығатын   -сурет. Тіркеменің аялдауыш тежегіші:1 — тұтқа; 2 — тісті сектор; 3 — кендір сым; 4 — тежегіш камера; 5 — жетек тұтқасы; 6 — тартпа серіппе; 7 — бекітпе   .сурет. Жартылай тіркеменің аялдауыш тежегіші:1, 11 — тұтқалары; 2, 10 — күштік беріліс; 3 — бағыттаушы түтікше; 4 — алдыңғы тежегіштің кендір сым; 5 — тетік; 6 — аша; 7 — тартқыш; 8 — рет-тегіш тетік; 9 — артқы тежегіштің кендір сымы; 12 — теңестіргіш; 13 — тежегіш камера; 14 — ашатын құлақ; 15 — тежегіш бұғау; 16 — жетек білікше (трос) жер ІV және ауа реттегіш арқылы шығады. Клапанның төменгі бөлігінде байланысты пневматикалық қосылғыш 13 орналасқан. Ол электрмагнитке бірізділікпен қосылған және электрмагниттен және ауа реттегіштен электрмагнит клапанының бірдей мезгілдегі әсерін алдын ала жоюға арналған.Аялдауыш тежегіш жүйеcі тіркеменің артқы белдеме доңға- лақтары мен арбаша өстері доңғалақтарының тежегіш меха- низмдеріне ықпал етеді. Аялдауыш тежегіш жүйесі тіркемеге (жартылай тіркемеге) еңісті жолдарда, көтерілу, түсу кездерінде, сондай-ақ, көлікті қойған кезде қимылсыздықты қамтамасыз етеді, одан да басқа, тартқыш автомобильмен тіркеме буынын тіркеу және ағыту кезінде де қажет. Тіркеменің тежегіш механизмдерін әрекетке келтіру тұтқаның, ал жартылай тіркеменің тежегіш меха- низмдерін әрекетке келтіру қолсаптың көмегі арқылы жүзеге асы- рылады.Тіркеменің аялдауыш тежегіші (19.14 сурет). оның жұмысын қамтамасыз ететін тораптардың, иінтіректер мен тартқыштардың өзара әрекеттесу жиынтығын қамтиды. Тежегіштің жетегі 1 тұтқа- дан тұрады, оның сабында 2 тісті сектормен жалғастырылған іл- гешек орнатылған, 4 тежегіш камерадан, доңғалақтардың тежегіш механизмдеріне ықпал ететін (5) екі жетек қолсаптарынан тұра- ды. Жетек қолсаптары тартпа серіппелермен 6 жалғастырылған, ал олардың бос ұштары жартылай өстіңқаптамасындағы 7 тіре- уіштеріне бекітілген.Тіркемені тежеу үшін тұтқаны 1 өзіне қарай тарту және ілме- уішпен оның сол қалпын ұстатып қою қажет. Шегіндіріп тежеу үшін ілмеуішке басып, тұтқаны бастапқы орнына жіберу қажет. Бұл ретте, тіркеменің аялдауыш жүйесі екі тарту серіппесінің (6) әсерімен шегініп тежеледі.Тіркеменің аялдауыш тежегіші қолды, арбаның артқы және ал- дыңғы өстерінің, доңғалақтардың тежеуіш механизмдерінің бөлек механикалық жетегіменОл 2 және 10 — күштік беріліс (19.15 сурет); 3 — бағыттаушы түтікшемен алдыңғы тежегіштің 4 кендір сымы; алдыңғы тежегіштің кендір сым; 5 — тетікпен (кендір сым); 6 — жетек 7 білікшесі; 12 теңдестіргіш, артқы тежегішпен 9 кендір сым, 13 тежегіш камерала- ры, 14 ашатын құлақпен, 15 тежегіш бұғаулармен өзара әрекет ететін тартқыштарды қамтиды.Тежегіштің жетегі тежегіш тетіктерімен өзара әрекеттесетін тіке- лей 2 және 10 екі жіберу теңестіргішінен тұрады12, білік тің (кендір сымның) 16, тартқыштың 7, кендір сымның 4,9 және жетек тетіктерінен тұрады. Күштік берілісте бұрама-сомын жұмыс жұбын пайдаланады.Алдыңғы өстің тежегіш тетіктер жетегінің 1 күштік жіберудің қолсабы жартылай тіркеменің сол жағында орналасқан, ал артқы өстің тежегіш механизмдер жетегінің 11 қолсабы – артында орна- ласқан. Сағат тілінің бағыты бойынша қолсапты айналдырған кезде жартылай тіркеме тежелінеді. Қолсапты айналдыруға қажетті күшті азайту үшін жартылай тіркеменің артқы доңғалағының астына тая- ныш қою ұсынылады.Автопойыздың айырым белгілері. Автопойызды басқару кезін- де жүргізуші кабинаның артқы терезесі арқылы жолды бақылап оты- руға мүмкіндігі бар. Сондықтан тартқыш автомобиль оң және сол жақтан артқы көріністі бақылау айналарымен жабдықталуы тиіс.Тартқыш автомобиль кабинасының үстіне тең қабырғалы үшбұрыш пішініндегі (әр қабырғаның ұзындығы 250 мм) және іші- нен жарықтандырылған, сары түсті белгі орнатылады. Тіркеме плат- формасының алдыңғы қауына немесе жартылай тіркеме шанағының қабырғасына шанақтың сыртқы жағынан ең кемі 400 метрге алы- статылған және жоғарыға қаратылған ақ түсті сүйір ұшты тең қабы- рғалы үшбұрыш (әр қабырғаның ұзындығы150 ^ 200 мм болатын) бекітіледі. Осындай үшбұрыштар, бірақ қызыл түстісі тіркеме мен жартылай тіркеменің артында болуы тиіс.Әр тіркеме немесе жартылай тіркеме артқы жағынан қызыл түсті тоқтату сигналымен, бұрылыстарды көрсететін қызғылт сары түсті көрсеткіштермен және нөмірлік белгіні жарықтандыратын шамдар- мен жабдықталады. Бақылау сұрақтары Автопойыздар қандай белгілер бойынша топтастырылады және жеке автомобильдерге қарағанда артықшылығы қандай?Тартқыш- тіркеулі ілгекті құрылғылы құрастырымының ерекшелік- тері қандай?Ершікті – тіркеу құрылғы құрастырымының ерекшеліктері қандай?Тіркеме және жартылай тіркемелер қандай белгілер бойынша топта- стырылады?Тіркеме және жартылай тіркемелер құрылғысының ерекшеліктері қандай?Ауыр жүк таситын тіркемелер құрылғысының ерекшеліктері қан- дай?Екі сымды жетегі бар тіркеменің тежеуіш жүйесін басқару қақпағы- ның жұмыс бағыты мен қағидасы қандай?8. Бір сымды жетегі бар тежеуіш жүйесін басқару қақпағының жұмыс бағыты мен мәнісі қандай?9. Ажыратылған кран мен жалғастырғыш бастиегінің жұмыс бағыты мен қағидасы қандай?Тіркеме және жартылай тіркемелер тежегіш пневможетегішінің (сы- збада көрсетіңіз) жұмыс мәнісі қандай?Тіркеме тежегіштердегі аралас ауа таратқыштың (сызбада көр- сетіңіз) жұмыс бағыты мен қағидасы қандай?Тіркеме тежегіштердегі электр магниттік қақпашасын қосудың (сыз- бада көрсетіңіз) жұмыс бағыты мен қағидасы қандай?Тіркеме және жартылай тіркемелер аялдауыш жүйеcінің құрылымы мен жұмыс ерекшелігін айтып шығыңыз.ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ       Автомобильдер / А. В.Богатырев, Ю. К. Есеновский-Лашков, М.Л. На- соновский және т.б. — М.: Колос, 2002. — 493 с.1. Автомобильдер. Құрастырым негіздері / Н. Н. Вишняков, В.К. Вахла- мов, А.Н. Нарбут және т.б.. — М.: Машина жасау, 1986. — 304 с.«ГАЗель» автокөлігі: қызмет көрсету және жөндеу бойынша нұсқау- лық / Г. Ф.Анисимов, А. М.Баклушин, Н.К.Горбунова және т.б. — М.: КЖИ«Рульде», 1999. — 232 б.ГАЗ-3110 «Волга» автокөлігі: құрылымы, пайдалану ерекшеліктері және қозғалтқышты жөндеу бойынша нұсқаулығы ЗМЗ-4062.10, -402.10,-4021.10 / А.Ф.Баклушин, А.А. Калашников, Л. Д. Кальмансон және т.б. — М.: ООО «Автомобильдер атласы», 2000. — 256 б.Акимов С.В., Чижков Ю.П. Автомобильдердің электр жабдығы — М.: КЖИ «Рульде», 2001. — 383 б.Ерохов В. И. Жеңіл аутокөліктердің отын бүрку жүйесі. — М.: Көлік- тер, 2002. — 174 б.Кузнецов А. С., Глазычев С. И. ЗИЛ-4333, ЗИЛ- 4314 модельді ав- томобильдер және олардың түрлемі: құрастыру, пайдалану, жөндеу. — М.: Көліктер, 1996. — 287 с.Осепчугов В. В., Фрумкин А. К. Автомобиль: Құрастырымын талдау, есептеу элементтері. — М.: Машина жасау, 1989. — 303 с.8. Пузанков А.Г. Автомобильдың сипаттамалы курсы. — М.: Машина жасау, 1986. — 288 б.9. Трынов В. А., Машков Е.А. КамАЗ автокөлігі: пайдалану нұсқау- лығы. — М.: Машина жасау, 1986. — 335 б.Тур Е. Я., Серебряков К. Б., Жолобов Л. А. Автомобильдің құрылы- мы. — М.: Машина жасау, 1990. — 351 б.Чередников А.А. Автобустар: Құрылымы, қызмет көрсету, пайдала- ну. — М.: Көліктер, 1999. — 215 б.Шестопалов С. К. Жеңіл автокөліктердің құрылымы, қызмет көрсе- ту, пайдалану. — М.: «Академия» баспа орталығы, 2000. — 541 б.МАЗМҰНЫ      Кіріспе 3І БӨЛІМ.АВТОМОБИЛЬ ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ-тарау. Қозғалтқыштың жалпы құрамы 18Қозғалтқыштың жіктелуі, негізгі параметрлері, механизмдері және жүйелері 18Төртсоққылы қозғалтқыштардың жұмыс циклі 23Төрт ырғақты қозғалтқыштардың жұмыс циклінің көрсетушідиаграммасы 26Қос иінді-бұлғақты тетігінде әрекет ететін күштер 29Көп цилиндрлі қозғалтқыш 31Қозғалтқыш жұмысының тиімді көрсеткіштері 39тарау. Қос иінді бұлғақты механизм 44Цилиндрлердің блогы және бастиегі 44Піспек топтар және бұлғақтар 48Иінді білік және сермер 54-тарау Газ тарату механизмі 58Газ тарату механизмінің негізгі типтері 58V-тәрізді қозғалтқыштың газ таратқыш механизмі 62Клапанды жетектің бөлшектері 66Газ тарату фазалары 71-тарау Майлау жүйесі 75Майлауыш жүйелердің құрылғысы және жұмысы 75Майлау жүйелерінің құралдары мен механизмдері. .......................Картерді желдету 80-тарау Салқындату жүйесі 88Салқындату жүйесінің түрлері мен олардың жұмыс істеу принциптері 88Сұйықтықпен салқындату жүйесінің құрылғысымен жұмысы 92-тарау Карбюраторлық қозғалтқыштардың ток беру жүйесі 101Қоспаны түзгіш және тоқ көзінің жалпы құрылғысы 101Жеңіл автомобильдер қозғалтқыштарының карбюраторлары 105Отынды шашудың электрондық жүйелері 1166.4 Жүк автомобильдері мен автобустар қозғалтқыштарының карбюраторлары 1246.5. Отынды беру аспаптары, ауаны жәнегаз құбырларын тазалау 131-тарау Дизельдің тоқ көзі жүйесі 138Дизельде қоспа түзгіштердің ерекшеліктері 138Дизельдің тоқ көзі жүйесінің жалпы құрылғысы 142Төмен қысымдағы механизмдер мен магистраль тораптары ...143Жоғары қысым магистралінің механизмдері мен тораптары ..148Иінді біліктің айналу жиілігінің реттегіші 161Дизелдердегі турбоүрмелеу 168-тарау Қозғалтқыштың газбаллондық қондырғыданқуаттану жүйесі 170Сұйытылған және сығымдалған газдар 170СМГ және СТГ газбаллон қондырғылары 172СТГ жұмыс істеуге арналған газдизельді қондырғылар 180Газды буландырғыштар, редукторларжәне араластырғыштар 183Баллондар мен арқаулар 193Газ қозғалтқыштарын іске қосу және тоқтату 198ІІ-БӨЛІМ.АВТОКӨЛІК ҚҰРАЛДАРЫНЫҢ ЭЛЕКТРЖАБДЫҚТАРЫ-тарау Электрмен жабдықтау жүйесі 202Электрлі жабдықтар туралы жалпы мағлұмат және қағидалық сызбасы 202Тоқты тұтынушылар, олардың сыныпталуы және мақсаты 204Электрмен жабдықтау жүйесінің жартылайөткізгіш аспаптары 205-тарау Тоқтың қуат көздері 207Аккумуляторлық батареялар 207Генератор қондырғылары 213Кернеу реттегіш 215-тарау От алдыру жүйесі 220От алдыру жүйесі туралы жалпы мәліметтер 220От алдырудың контактілі-транзисторлы жүйесі 22211.3 От алдыру жүйесінің аппараттары мен құрылғылары 225Жанасусыз транзисторлық от алдыру жүйесі 233От алудың алдын алу 236-тарау Қозғалтқыштың электр жүйесін іске қосу 240Іске қосу жүйесінің жалпы сипаттамасы және жұмысқағидалары 240Стартердің құрылысы және жұмысы 242Алдын ала іске қосу жылытқышы 245-тарау Жарықтандыру, дабыл және бақылау аспаптары 250Жарықтандыру және жарықты дабыл аспаптары 250Бақылау-өлшеуіш аспаптары 257ІІІ БӨЛІМ.ШАССИ, ШАНАҚ, ҚОСЫМША ЖАБДЫҚТАР МЕН АВТОПОЙЫЗДАР-тарау Трансмиссия 268Трансмиссияның негізгі түрлері 268Ілінісу 270Беріліс қорабы 28414.4 Үлестіру қорабы 307Гидромеханикалық беріліс 312Кардан берілісі 318Бас беріліс және дифференциал 324Жетекші белдемелер және дөңгелектік беріліс 331-тарау Арқау жүйесі басқарылатын белдеме және аспа 340Рама 340Алдыңғы басқарылатын белдеме және дөңгелекті орнату бұрыштары 342Автомобильдер мен автобустардың аспалары 345Гидравликалық амортизаторлар 359Доңғалақтар 362-тарау Меңгерікпен басқару 369Автомобильдің бұрылысы туралы түсінік және меңгерікпен басқару әрекетінің қағидаты 369Рөлдік механизмдер 370Рөлді жетек 37616.4 Рөлдік жетекті үдеткіштер 380-тарау Тежеуіш жүйесі 391Тежеуіш жүйесінің тағайындалуы және түрлері 391Тежеуіш механизмдері 393Механикалық және гидравликалық тежеуіш жетектер 397Тежеуіштердің екі контурлы гидрожетектері 40517.5 Тежеуіштердің гидравликалық жетектерінің үдеткіштері 41017.6. Редукторлық гидроқақпақша және қысымды реттеуіштер 41317.7 Тежеуіштердің бір-екіконтурлы пневматикалық жетектері 419Бір-екі контурлы пневматикалық жетектердің аспаптары 422Көп контурлы пневматикалық жетектер 433Көп контурлы пневматикалық жетектің аспаптары 43917.11 Көп контурлы пневматикалық жетектердің жұмысы 454-тарау Шанақ, кабина және қосымша жабдықтар 460Шанақтар, кабиналар, олардың типтері мен құрылғылары 460Жүк автомобильі кабинасын, жеңіл автомобильмен автобустың шанағын жабдықтау 469Жүкті өзі түсіретін автомобильдің көтергіш механизмі және шанақ платформасы 493-тарау Автомобильді пойыздар 503Автопойыздардың жіктелуі және олардың ілініс құрылғыларының құрылмасы 503Тіркемелер және жартылай тіркемелер 510Пневможетек және тіркеме құрамын басқару аспаптары 518Тіркеме құрамының тежеуіш жүйелері 529Әдебиеттер тізімі 540                  Оқу басылымыПузанков Алексей Григорьевич АвтомобильдерАвтокөлік құралдарының құрылымыОқулық9-басылым, түзетілген Редакторлар И. В. Мочалова, В. Г. ГатагогуТехникалық редактор Е. Ф. КоржуеваКомпьютермен беттеу: В. А. КрыжкоТүзетушілер Е. В. Соловьева, С. Ю. Свиридова № 109105953 басылым.20.01.2016ж. басуға рұқсат етілді. Формат 60 х 90/16.№ 1 офс. қағаз. Гарнитура «Таймс». Басу офсеттік. 35,0 басу шарты. Тираж 500 дана. ТапсырысБҚҰ«Академия» баспа орталығы. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Мира даңғылы, 101В, стр. 1.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.2015 жылғы 25.05-дағы № РОСС RU.Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды. АЕ51. Н 16679 25.05.2015«Первая образцовая типография» ЖШС баспаханасымен ұсынылған электронды тасымалдауыштарда тері