Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Мағауин М.М.
Мәмбеев С.
Нұрпейісов Ә.К.
Рахмадиев Е.Р.

Сұлтанов Қ.С.
Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.

жүз томдық
Хикаялық дастандар

ББК 82.3 (2 қаз)
ІSBN 9965-619-63-8 (т. 3)
© Әдебиет және өнер институты, 2004

де хикаялық сипатта болады; олар кедергі-қиындықтарды ақыл-
айла, өмірлік тәжірибе, тапқырлық, зейінділік арқасында же-
ңеді. Бұл шығармалар күлкілі, нанымсыз эпизод, мотивтерге
толы. Томда жарияланып отырған дастандар негізінен сол үлгіде.

Хикаялық дастандардың сюжеттері көбінесе шығыстық болып
келетіні белгілі. Мысалы, томға ұсынылып отырған, тақырыбы
бір болғанымен арасында айтарлықтай айырмашылығы бар «Қис-
са Шеризат» пен «Қарқабат» және «Қисса Гүлшаһра дохтари сұл-

тан Кашмир» дастандарының дүниеге келуіне орта ғасырларда
өте кең тараған, көбінесе қара сөз үлгісінде әңгімеленген парсы-
лық қисса, хикаяттар себепші болған. Ал «Құлқаныс—Зеберше»
дастанында ұлттық эпосымызға тән құдалық салтына негізделген

архаикалық сюжет новеллалық үлгіде дамып, дастан фабуласы
көптеген хикаялық мотив, оқиға, эпизод, көріністермен байыған.
Томды дайындау барысында ХІХ ғасырда араб әрпінде жазылған
қолжазбалар мен Қазан төңкерісіне дейін кітап болып шыққан дү-

ниелерді дұрыс тану үшін мәтіндерге мұқият талдаулар мен сарап­
тау жұмыстары жүргізілді. Түпнұсқада қате жазылған сөздер қазақ
тілінің жалпыға ортақ жазу нормаларына және контекске сәйкес тү-
зетіліп отырды, ал кейбір шумақтарда жекелеген сөздер мен жалғау-

лар түсіп қалған жағдайда қажетті сөздер жақшаға алынып берілді.
Жарияланып отырған мәтіндерде байырғы жалпытүркілік сөз-
дер мен грамматикалық формалардың, қазір қолданыстан шығып
ұмытыла бастаған көне қазақ сөздері мен жергілікті [диалект]

сөздердің жиі ұшырасатынын атап айтқан жөн. Олар түпнұсқалық
түрінде берілді, демек шығармалардың сөз қолданысы толық сақта-
лады. Ал бір топ парсы, араб тілінен ауысқан сөздер қазақ тіліне
аударылып, томның соңында арнайы сөздікте топтастырылды.

«Қарқабат» пен «Құлқаныс—Зеберше» мәтіндері Кеңес
дәуірінде бір рет ғылыми-көпшілікке арналған жинақта біраз
түзетулермен, редакцияға ұшырап жарияланған. Томда ол
мәтіндер түпнұсқадан дайындалып, еш өзгеріссіз беріліп отыр.

«Қисса Шеризат» дастаны 1870 жылғы қолжазбадан еш өзгеріс-
сіз дайындалып, қалың оқырманға алғаш рет ұсынылып отыр.
«Қисса Гүлшаһра дохтари сұлтан Кашмир» 1901 жылы Қазан
қаласында араб әрпінде басылып шыққан кітаптан дайындал­

ды. Мәтін бірінші рет оқырманға ұсынылып отыр.
Томның көлемі—20,5 б.т.

Қисса Шеризат
Болыпты бұрынғыда бір бай патша,
Бек әділ, есімі оның Көркін патша.
Нәсілі Киян руы, өзі көркем,

Жүзі гүл, бойсын бойлы ағзи патша.
Биназир әділетті, сияһ көрген,
Құп жігіт саясында және ерген.
Шын, Машын шаһарында мекені еді,

Өтіпті солардан да дүние шіркін.
Жеті жұрт болып тұрды фарманында,
Ғейіш-ғишрат миллатлар әуладында.
Сөйтсе де перзенті жоқ, қаралы екен,

Зарланды отырып бір күн тақытында.
Сөйтті де жұртын жиды зар-зар жылап,
Қайыр беріп, құрбандық тағы шалып.
Патшаға арыз бірлән халайықтар

Жыласты бір Құдайдан перзент сұрап.
Тілегі пақырлардың қабыл болды,
Тілеген тілеулерін Құдай берді.
Иләһим жарылқаса құдіреті үлкен,

Қатыны падишаның буаз болды.
Буаздығы падишаға болды аян,
Халқына қуанышты етті баян.
Үшбуның шаттығына қуанысып,

Шашу шашты сонда лағыл, жауһар,
Қызыққа қанық болды һәрбір шаһар.
Ұлық-кішік баршасы қызмет етіп,
Ғамләрінің күндері болды шадлар.

Күндерде бір күн патша ой ойлайды,
Құрайын сейілдікті деп ойлайды.
Қасына нөкерлерін ертіп алып,
Баршасы сахараға жөнелді енді.

Жөнелді көп сепаһи жолдас илән,
Кез болды алдарынан қалың орман.
Ағаштан шығып ұмтылды падишаға,
Патшаға қастық қылып бір арыслан.

Падиша семсерімен басқа ұрды,
Аты үркіп, патша жығылып жаман састы.
Ақырып-бақырып арыслан падишаға,
Жығылған падишаға болды қасты.

Патшаға салды үлкен бір жарақат,
Жарасы қатты болды бек қабағат.
Семсерінің ұруынан өлді арыслан,
Мұндай күн душар қылды Хақ Құдірет.

Патшаның қанын сүртті жолдастары,
Жиылды көп шаһардың жарандары.
«Құдайым, қайыр бер» деп есенлігін
Шаһының тілеп тұрды жанның бәрі.

Шаһыны дәргаһына алып барды,
Зарланып көп нөкері хабар берді.
Патша өлер халге ерүшкен соң,
Әділдік жұрттарынан сонда сұрды.

Бұ жанды даярладым ахиратқа.
Кім өлмей дүнияда кім қалады,
Қайтейін, аһ, дариға, мен де арманда.

* Бір сөз танылмады.
Арманда болғандығым: перзентім жоқ,
Қапалы мен байғұста уайым көп.
Иләһим мұндай халге ерүштірді,

Ойлаушы ем атым жаһаннан кетпейді деп.
Көп жұрттар зар-зар жылап нала қылды,
Зарлығы жеті аспанға есітілді.
Аспандағы қызметкер—періштелер,

Қамығып олар дағы зар еңірейді.
Жұртына патша айтты: –Жыламаңыз,
Көл қылып көздің жасын бұламаңыз.
Пайда жоқ жылағаннан, уай, достарым,

Айтайын арызымды, құп тыңласаңыз.
Арызым—зағифамыз хамла тұрұр,
Ұғыл ма, қыз ба туар Алла білүр,
Ұғыл болса тақтымды анға сақта,

Сіздерді ренжітпей билеп тұрұр.
Рухым разы болар сізге сонда,
Қайтейін, қайғы берді Құдауанда.
Менен сонда халас сіз боларсыз,

Өсиет ақылымды жақсы тыңда.
Сонда дұшпан қаптар һәр тараптан,
Алыңыз сіздер ұғып мұны әбден.
...* халайықтар қабыл қылды,

Тілекке ерүштірсін …* Ханнан.
Бір уәзірі бар, аты—Фарұхзат,
Ол тұтты сол заманда көп әділет.
Патша оған тағы көп сөз айтты,

Менен ұғыл дүнияға келмегенше,
Тұрғайсың шадыман қылып уақытыңды.
Дүнияға ұл келген соң оған берсең,
Оң қолы ұлық уәзір өзің болсаң.

Иншалла, ұғылым жаман болмас,
Ата орнына ата боп нақыл қылсаң.
Фарұхзат бір бас ұрып тағзым қылды,
Жиылған халайықтар қабыл көрді.

Әр күнше аманат деп ер Көркін шаһ,
Тақтыны Фарұхзатқа сонда берді.
Тапсырды көп мүлкін, қазынасын,
Алтынды сарай менен дафинасын.

Сөйтті де жан тәсілім қылды патша,
Қайғырып жұрты кепті падишасын.
Зарласты «аһ, дариға» деп енді жұртлар,
Жоқтады падишаны көп ғауратлар.

Аспанға бұ зарлықтар есітілді,
Қырық күн азаматтар қылды зарлар.
Қырық күннен соң патшаның асын берді,
Жиылған жамағаттар көп қайғырды.

Бұйрығын падишаның тәрік етпей,
Сол заман Фарұхзатты хан көтерді.
Фарұхзат патша сонда дәурен сүрді,
Жеті ықылым үстінен патша болды.

Әділет, өсиет білгенінше,
Фарұхзат һәр тарапқа бұйрық қылды.
Сонда бір күн Фарұхзат ой ойлайды,
Түбіне ойдың сонда жете алмайды.

Саудасына бір шайтан кіргеннен соң,
Ой түбіне жетпес іс болмайды.

* Бір сөз танылмады.
Ойлайды: «Патша болдым қиянатсыз,
Атыспай, шабыспайын һеш ...*
Ұғылы падишаның туа қалса,

Халайық алып берер ықтиярсыз.
Онан да хайланы мен қылайын,
Бала тумай ханымын өлтірейін.
Өзім түгіл, әулетім патша болар,

Биіктеніп ғұмырым мен тұрайын».
Бір уәзірі бар еді Фарұс атты,
Данышпан, өзі әділ, ер сипатты.
Фарұхзат соныменен сөйлеспекке

Тәуекел деп ойлайды бір ниетті.
Фарұсқа сонда берді көп инғамдар,

Бұл инғам білән кескенім тіліңізді,
Білмесін бұл сырымды һеш адамдар.
Фарұс сонда бас ұрды құллық даю:

Не ерік бар менде, тақсыр, құлмын,—деді,
Байлауда ойын үйренген мен бір аю.
Сөйлейді патша сонда әндишәсін:

Келтірсең бұ бұйрықты бажайыңа,
Түседі сонда саған ықыласым.
Іс дегенім бір ғаурат хамла тұрұр,
Хатуны Көркін шаһ өзі едүр.

Егер де ұғыл туса Құдай беріп,
Хандығын халайықтар оған берүр.
Мен сонда бос қалғаным зар-зар жылап,
Қылсаңыз бір жақсылық өзің аңлап.

Сізді мен де қояйын уәзір ағзам,
Әдейі жұрттан алдым сізді таңлап.
Болмаса өзіңіз де өкпелеме,
Артынан кешіріңіз деп опық жеме.

Сөзімді менің айтқан ұнастырып,
Уәзір ағзам болсаң көп бола ма?
Ойлайды Фарұс байғұс ғажап мүшкүл,
Істерге мұнан жаман өзі түшкүл.

«Егерде бұйрықтарын келтірмесем,
Падиша қаһарланып мені өлтірүр».
Сонда уәзір үйіне қайтып барды,
Қасына он қара бас құлын алды.

Үйіне падишаның барды дағы,
Ханымның қол-аяғын байлап алды.
Ханымның қол-аяғын байлап алды,
Ішіне қалың орман алып барды.

Хабардар азаттықтан сіз болыңыз.
Әмірін падишаның тәрік етпей,
Ханымның басын кесіп келтіріңіз.
Сонда құлдар ханымды өлтіреді,

Көңілін Фарұхзаттың тындырады.
Бастарын азат қылам дегеннен соң,
Ханымның басын кесіп келтіреді.
Ханымның басын көрді Фарұс сонда,

Бұған таман уәзір жетіп келген,
Өліп жатқан ханымды көзі көрген.
Бір ұл бала ханымнан туып жатқан,
Кеудесіне шешесінің өрмелеген.

Мұны көріп ер Фарұс зар жылайды,
Мейірі түсіп ер Фарұс қолына алды.
Бір бөзге біткен малдың бәрін салып,
Қалта қып ішіне он гауһар салды.

Тұмар қылып мойнына тақты сонда,
«Сақтай көр бұ байғұсты, Құдауанда».
Құлдарға зар-зар жылап жетіп келсе,
Құлдарды бір арыслан жеген сонда.

Уәзірі сол арада жаман састы,
Сөйтті де үйге қарай қадам басты.
Ханымды өлтіргенін барып айтып,
Патшаны шаттандырды, ақылдасты.

Сонда бұған көп инғам патша берді,
Сөйлеген һәрбір сөзін қабыл көрді.
Өзіне уәзір ағзам оны қылып,
Ғейіш-ғишрат, салтанатқа мәшғұл болды.

Сөйтіп олар дәурен сүрді дейді,
Һәр түрлі қызық илән тұрды дейді.
Ханымнан туып қалған жас баланы
Асырап бір арыслан тұрды дейді.

Емізіп бір арыслан тұрды дейді,
Бала боп арысланға жүрді дейді.
Шер деген сөз арабша арыслан екен,
Шеризат деп оның атын қойды дейді.

Ханымын Көркін шаһтың патша өлтіртті,
Көңілі тынып жеті жұртқа хүкім йүртті.
Сол кезде падишаның перзенті жоқ,
Құдайым бір қыз бала рұзи қылды.

Онан соң хош хал болды шаһы, ханым,
Он күн ойын, қырық күндей қылды тойын.
Борышты шерлілерін азат етіп,
Босатты дарқан қылып жанның бәрін.

Білісті бұ қуанышты Құдайдан деп,
Ғұлама, молда, ишан, жиылған көп.
Қайырлы сағатында халайықтар
Балаға ат қояды Күлшатхан деп.

Құп болды атасының тәрбиесі,
Сүйінді қуанғаннан ата-анасы.
Он бесте туған айдай жүзі көркем,
Данышпан болды патшаның бұл баласы.

Патша сонда бір күні түс көріпті,
Һәрбір түрлі себепті іс көріпті.
Түсінде бір ақсақал бұған келіп,
Һәр түрлі жұмыс илән ақыл беріпті.

Сөз айтты бір ақсақал бұған келіп,
Бұл сөзді қабыл алды көңіл қойып:

Һәр басқан қадамдары құтлұқ болып.
Сол үшін сен жасатсаң бір үлкен үй,
Құдайым оған берер бір жақсы күй.
Құданың әмірі-дүр саған берген,

Жарлығым үшбу айтқан көңілге қой.
Ұйқыдан сонда патша түрегелді,
«Келсін» деп уәзіріне хабар берді.
Патшаның әмірін тәрік етпек қайда,

Патшаға Фарұс уәзір жетіп келді.
Екеуі уәзірімен ақылдасты,
Қандай үй саламыз деп көп кеңесті.
Сөздерін бір орынға қойды дағы,

Іздесіп һеш үйші таба алмайды,
Һеш адам алтын үйді сала алмайды.
Бір келген Қытай, Хотан шаһарынан
Саудагер падишаға жетіп келді.

Сол салар сіздің үйді, ей, падиша,
Аты Тифур, һәр іске араласқан.
Тифурға сонда патша хабар салды,
Хабарды естіп ер Тифур қабыл алды.

Һәр түрлі саймандарын тегіс алып,
Шын, Машын шаһарына жетіп барды.
Келіп Тифур падишаға сәлем берді,
Сәлемін Фарұхзат патша қабыл алды.

Үй салуға бір жақсы жер таппаққа
«Келсін» деп көп әскерге хабар салды.
Жер таппай іздеп-іздеп көп жер барды,
Бір жерге ақырында сонда келді.

Хош һауалы мұндай жер жаһанда жоқ,
Сол жерге үй салмаққа белгі қылды.
Алтын білән күмістен салды үйін,
Қорғаны өрт келмеске салды шойын.

Жаһанда оның тек үй һеш болмаған,
Падиша қырық күндей қылды тойын.
Безетті гауһар тастан тағы шарбақ,
Һәрқашан оның ішінде ойын болмақ.

Һәр түрлі гүлдері бар бейішке ұқсас,
Бір шеті дәрет үшін салған шарбақ.
Фердауси деп қойған оның атын,
Алтын, күміс, гауһардан қылды затын.

Ұжмақтың бақшасына бекзас екен,
Жалғанда айтып болмас һеш сипатын.

Күлшатқа мекен қылды сонда мұны,
Жамағат, құлақ салып тыңда мұны.
Күлшат кірді үйіне қырық қызбенен,
Жолдастыққа қойыпты уағданы.

Қырық қызбен Күлшат жүрді ойнап-күліп,
Өзіне дәл алпыс қыз жолдас қылып.
Күндерде бір күн қызға Күлшат жауап айтты,
«Келелік бақша барып сейіл құрып».

Атлас лабас киіпті, хале тонын,
Шығыпты айға теңеп жарық жүзін.
Бұралып тал шыбықтай Күлшат сұлу,
Бәрінен сол қыздардың бойы ұзын.

Киіскен алтын, жауһар білезігін,
Күлшаттан есітерміз сөз нәзігін.
Жаһанда ондай сұлу жан көрмессіз,
Шығады жарқыратып алтын жүзін.

Ішіне Фердаус бақша келді дейді,
Баршасы ойнап сонда жүрді дейді.
Жүздері толық айдай жарқыраған,
Жігіттер бір топ көркем енді келді.

Ішінде бір жігіт бар шырын сөзді,
Он бестегі туған айдай жүзі нұрлы.
Құдайым ондай асыл жанды жаратпаған,
Жарасқан һәрбір түрлі ақыл ойлы.

Күлшат қыз бұл жігітке ғашық болды,
Есі ауып сол арада биһұш болды.
Құданың құдіретіне шара бар ма,
Аздан соң есін жиып ақыл кірді.

Күлшаттың бір жолдасы қасында бар,
Қожа сарай есімді ол адамлар.
Есі кіріп сөйлескен Күлшат оған:

Ай жүзді жігіттер кімдер бұлар,
Бәрі бірдей жас жігіт қайда барар?
Жаңа жерлік жігіт екен және олар,
Патша ма, баласы ма, қайда тұрар?

Ішінде бір жігіт бар түрі бөлек,
Жүздері қараңғы үйді қылып жарық.
Кім екен сол жігіттің есімі, заты,
Кім екенін, әй, қожа, кел анық біліп.

Қожа сарай бұл сөзін қабыл алды,
Қасына жігіттердің жетіп келді.
Падиша жүзі жарық жігіт екен,
Алдына тағзым білән сәлем берді.

Сәлемін ол ақсақал қабыл алды,
Сонда ақсақал бұларға сөйленеді:

Келесіз қайдан шығып, қайсы жаққа?
Ұқсайды падишаға айдай көркің,
Белгісіз бізге тағы не жерліксің?
Нағылып бұ сапарда сіздер жүрсіз,

Болар ма мүмкін болса атыңыз кім?
Сонда жігіт сөйлейді сөзін айтып:

Саудаменен жүр едік бұл сапарда,
Атын тағы білдірді Шеризат деп.
Өзім жетім, әкем жоқ, сері емеспін,
Бай дәулетті елімдемін, төре емеспін.

Әлім жоқ, Құдай деген бейшарамын,
Тобынан асып жүрген ер емеспін.
Сұралық енді сізден біздер жауап,
Сауалға жауап берсең болар сауап.

Сіздер де кім боласыз, не жерліксіз,
Не себепті бұл жерде қылдың сауық?

Сонда қожа сөйлейді:—Шеризатым,
Қызы еді сейіл құрған Фарұхзаттың.
Есімі оның Күлшатхан, жұрттан асқан,
Көрдің бе әне тұрған үй сипатын.

Үйінің түрі мәнзар-ау, алтын-күміс,
Шойыннан қорғандары бәрі тегіс.
Көрген жан ішінен шыға алмайды,
Ғаламнан асып тұрған есімі Фердаус.

Сондай бар оңдылығы бағы Ирам,
Көрген жан таңға қалып болар қайран.
Бұларды есіткен соң батыр Шеризат,
О дағы Күлшат қызға ғашық болған.

Күлшаттың сарайына бұлар келді,
Жолығып екі ғашық ойнап-күлді.
Қасында жолдастары қайтып кетті,
Бірігіп Шеризатпенен Күлшат тұрды.

Дүнияның міне осындай жалғаны бар,
Өзгенің бір Құдайдан арманы бар.
Ішінде үй шарбақтың төре болған,
Қасында Күлшатжанның бағбаны бар.

О дағы Күлшат қызға ғашық болған,
Сарғайып зағыпырандай жүзі солған.
О дағы Күлшат қызбен бірге жүріп,
Бұл істің мазмұнына қайран болған.

Сөйтті де Күлшат қызға қаһар қылды,
Шеризатқа қосылғанын анық білді.
Бейшараға бір істі қылайын деп,
Келді де падишаға арыз қылды.

Білмеймін кім екенін, аты Шеризат.
Қатысып күндіз-түні бір жатады,
Ашына болып кетті бек қабағат.

Патша есітіп бұларға ашуланды,
Қайғыдан жүректері от боп жанды.
Бар еді Алмас, Қоймас екі алып,
«Келсін» деп баршасына хабар салды.

Келеді Алмас, Қоймас қаһарланып,
Төрт көзі сегіз болып оттай жанып.
Қасына тағы жүз батыр берді,

Жазасын өзім берем келгеннен соң,
Кім екен оның затын білгеннен соң.
Не жұмыспен бұлар мұнда келген екен,
Сипатын анық білем көргеннен соң.

Келеді Алмас, Қоймас күркіресіп,
Үйіне кіре алмайды есік ашып.
Түбінде алтын қақпа тұрды дағы,
Шақырды «кісі бар ма?» деп айғайласып.

Шығады сөйлескелі сонда бір қыз,
Жүрегі қорыққаннан болады мұз.
Сипатын Алмас, Қоймас көргеннен соң,
Дірілдеп айта алмайды бір ауыз сөз.

Бұл қызға Алмас, Қоймас айғайлайды,
Айғайын қаһарланған һеш қоймайды.

Шеризатты жылдам мұнда шығар,—дейді.
Күлшатқа байғұс бала жетіп келді,
Болғанын мұндай халдің айтып келді.
Алыптан Алмас, Қоймас қауіптеніп,

Хабарды бағбаннан алған екен.
Сіз сонда тасаланып отыра тұр,
Атама мен бармасам болмайды екен.

Зираки бір зияны тиер сізге,
Сіз мұнда жоқ боларсыз, ойбай, бізге.
Атама өзім барып жалынамын,
Салыңыз бұл сөздерді зейініңізге.

Бұларды баһадүр деп ойламаймын,
Бір қызық көрсетейін бүгін сізге.
Қасыма олар менің келе алмайды,
Мені жылдам байлап ала алмайды.

Қуанышым, көзім нұры, көңілім-ай,
Еш қайрат бұлар маған қыла алмайды.
Шеризат найза, қалқан даярлады,
Бір зиян тигізер деп ойламады.

Қыз Күлшат алтын кесе қолға берді,
Шеризат ас ішуге оңтайланды.
Шеризат қызға сөйледі:—Әй, перизат,
Қабыл көрсең, алдыңда айтамын дат.

Тамаша қып соғысқа шығар болсаң,
Бір соғыс болғалы тұр бек қабағат.
Көп қызбенен Күлшат шықты айдалаға,
Тамаша қып қарайды марданаға.

Шеризат жауап бұған һеш айтпайды,
Шарабына асықпай-ақ тойып алды.
Тұр екен ішкерірек Қоймас батыр,
Алмас та қаһарланып Қоймасқа айтты:

Шеризаттың қол-аяғын байлап алсаң.
Өзің алып қарасың бір кісіге,
Күркіреп көктей оған қаһар қылсаң.

Сонда Қоймас Шеризатқа жетіп барды,
Шеризат бала қолына қылыш алды.
Екеуі бірін-бірі салғанында,
Қоймастың тау денесі қақ жарылды.

Құдайым қуат берген Шеризат ерге,
Көп қыздар тамаша қып мұны көрді.
Қоймасты екі пара қылды дағы,
Шығады әсемдетіп майдан жерге.

Шеризат шықты Алмасқа қаһарланып,
Алмас бұған келеді һайбаттанып.
Қаруларын тастасып бұлар жерге,
Бір-бірін көтерісті белден алып.

Бірін-бірі белдесіп жыға алмады,
Күрес тастап қаруларын қолға алды.
Алмас Шеризатты шапқанында,
«Иә, Алла» деп басына қалқан салды.

Басына «иә, Алла» деп қалқан салды,
Құдайым сақтап мұны аман қалды.
Қаһарланып ер Шеризат салғанында,
Алмасты қақ басынан екі бөлді.

Шаттанып Күлшат бұған қарап тұрды,
Шеризаттың қайратына таңға қалды.
Аш бөрі қойға кірсе қандай қылар,
Әскерін Фарұхзаттың сондай қырды.

Әскерін бәрін қырып үйге қайтты,
Шаттанып арғымағын бек ойнатты.
Көңілі Шеризат ердің ашылсын деп,
Ғазалды бұ йазылмыш қыздар айтты.

Сұнмаған бексің һәр кез мұсылман болмағай.
Жеті ықылым үстінде патша көп болар,
Болғушы бәрі де жер жүзінде хан болмағай.

Дүнияда бустандар көп болар,
Мұндай бустан һеш әлемде болмағай.
Әй, жамағат, көп оқыдық түрлі-түрлі қиссалар,
Қисса Күлшаттай әлемде дастан болмағай.

Екі кісі әскерден қалған екен,
Қашып Фарұхзат патшаға барған екен.
Батырлығын Шеризаттың баян етіп,
Қайғыны падишаға салған екен.

Сонда патша Фарұспен ақылдасты,
Екеуі ақылдасып көп кеңесті.
«Нақақтан әскер қанын төкпейік»,—деп,
Ашуын ашуланған бұлар басты.

«Қандай ер балуан-ау біздің Алмас,
Қоймас пен жүз батыр бәрі де бас.
Соларды бір шыбындай көрмей қырды,
Бұл бала соғыссақ та бізді қоймас.

Онан да біз өзіне жалыналық,
Не мұрады бар екен сұраналық.
Қыз түгіл, дүния малын сұраса да,
Біз содан құтылуға аямалық».

Сонда Фарұс Шеризатқа жетіп барды,
Бұралып жас балаға сәлем берді.
Бір ақсақал Шеризаттың қасында отыр,
Сәлемін Фарұс уәзір әлік алды.

Атын сұрасаң, ақсақал қожа Сайад,
Шеризатты орман ішінен алған асырап.
Бала қылған Шеризатты сол ақсақал
Фарұсқа «кімсің?» деді жөнін сұрап.

Фарұс айтты:—Патшаның уәзірі едім,
Елші болып елімнен мұнда келдім.
Жеті жұртқа әділдік атым шыққан,
Қайырылған ғаріп-пақырға Фарұс ермін.

Сонда ақсақал кисәсін қолға алды,
Екі гауһар ораған қағаз алды.
«Үшбу қағаз, гауһарды танырсың»,—деп,
Гауһар менен қағазды бұған берді.

Уәзір Фарұс со жерде жаман састы,
Отырып өзіменен ақылдасты.
«Қағаз жазып гауһарды жазып кеткен,
Әуелде мен қылғанмын бұл бір істі».

Фарұспенен көрісті Шеризат сонда,
Екеуін жолықтырды Құдауанда.
Зарласып көріседі екі ғаріп,
Зар илейді екен қуанғаннан.

Амандасып уәзірі үйге қайтты,
Бұл ахуалдың баршасын патшаға айтты.
Анық Шеризат екенін білгеннен соң,
Қайғысы Фарұхзаттың болды қатты.

Сонда Фарұхзат келеді Шеризат ерге,
Боларын бір сұмдықтың енді білді.

Халайық, һәрбір түрлі қазыналығың.
Алтын тақ атаң берген тұр аманат,
Алтын тәж және міне алтын тағың.

Жоқ па екен аманатқа қиянатың?
Аманат атам берген анам қайда?
Һеш қабыл болмас менде айтқан датың.
Деді де патша Шеризат ашуланды,

Бәлеге енді Фарұхзат қалды дейді,
Жендетке Шеризат әмір қылды дейді.
Дарға асып Фарұхзатты өлтірмекке
Зынданға сол күн түнде салды дейді.

Бір қайғы сонда түсті Күлшатына,
Ақылы жұрттан асқан данышпанға.
«Атамды өлтірме» деп жалбарынып,
Сөйлейді медет арыз Шеризатқа.

Айтады Шеризат сонда:—Әй, Күлшатым,
Гүлім нұры, перизат, шекер бәндім.
Сұрама ашуымды, шекер бәндім,
Болмайды бұл жағынан һешбір датың.

Ақылмен қисса сөйлеп алдайды енді.
Өлтірем деп атасын келгенінде,
Хайламен қисса сөйлеп алдайды енді.
Фарұхзат өзі тапты пейілінен,

Күлшат қыз сөйлейді ерінбеген.
Күн сайын бір қиссадан оған сөйлеп,
Ашуын шығарады көңілінен.
Тоқтатты хайламенен дәл отыз күн,

Есітті хайламенен хикаятын.
Екеуі сахарада жүрді дағы,
Ішіне Фердаус бақша келді бір күн.
Отырды сауық қылып шарап ішіп,

Һәр түрлі ғазал сөйлеп ойнап-күліп.
Жер бауырлап жылайды Шеризат бала,
Өлгені анасының еске түсіп.
Жылап сөйлейді Шеризат Күлшатханға:

Не себептен өлтірді анамды атаң,
Лайық-ау қандай жаза антұрғанға.

Көзім қиып берейін сізге не деп.
Бір қасықтай атам қанына қызыққанша,
Айтайын сіз тыңдасаңыз бір жақсы кеп.
Сонда Күлшат сөйлейді,

Бұлбұл дауысын күйлейді.
Күйлегенде бүй дейді,
«Өлтірме,—деп,—атамды»,
Зар илеп еңірейді.

Шығарар деп көңілінен
Еске түскен анасын,
Күлшат бұған жырлайды.

Айырылдың-ау панаңнан.
Мехнат көрмей, опа жоқ,
Мына дәурен айналған.
Бәрі Құданың құдіреті,

Ауыр келген бір заман.
Өлсең өзің өлер ең,
Пәсте қалған жас бала,
Ашуға күйген жас бала,

Сен дағы қалдың дін аман.
Бендеде һешбір күнә жоқ,
Не жақсылық берсе де,
Жаратқушы Құдадан.

Және қалдың орманда,
Қанағат Құдай бергенде,
Арымадың, ашмадың,
О дағы Құданың құдіреті.

Арыслан асырап жүргенде,
Бес жасыңа келгенде,
Құдайды бір білгенде,
Қожа Сайад алғанда,

Жылы қойнына салғанда,
Бала болып тұрғанда,
Ғылым дүкенін құрғанда,
Дәл он алты жас болғанда,

Менің саған тигенім,
Жүзіңнен өбіп сүйгенім.
Хабардар атам болғанда,
Жұртына хабар салғанда,

Намыс қылып баршасы,
Жүз батырды ертіп ап,
Алмас, Қоймас келгенде,
Майдан жерде жүргенде,

Көзім қорыққан көргенде,
Қуанғанмын сол жерде,
Жиылған әскер өлгенде.
Һеш мүйізің болмаған,

Сондай қолды қырғанда.
Жақсылық та Құдайдан,
Жамандық та Құдайдан.
Кәне, екі болғаның,

Жақсылық Құдай бергенде.
Атекемде жазық жоқ,
Құдай әмір қылғанда,
Қатесіз бенде бола ма,

Себепкер Құда болғанда.
Сойып жеген жоқ әкем,
Сатып келген жоқ әкем
Анаңыздың дүниясын.

Құдай өзі алғанда,
Өлмейтұғын жан бар ма?!
Аманатын Құданың
Бермейтұғын жан бар ма?!

Өзіміз де өлерміз,
Шолақ дүния жалғанда.
Жетім қалған жас бала,
Аңмен өскен пәс бала,

Сен дағы болдың падиша
Құдіретімен Құданың.
Бұ дағы берген заманда
Ата орнына атамын,

Ана орнына анамын.
Халалда жұфұтың және мен,
Атекемді өлтіріп,

* Бір сөз танылмады.
** Екі сөз танылмады.
Мені де қылма арманда.
Сарғайып тұрған жүзімді,

Зарлап тұрған сөзімді,
Қаны аққан көрдің бе
Екі ғана көзімді.
Мен байғұсты сөйлетіп,

Зарландырып еңіретіп,
Бір хикаят сөйлетіп,
Шат қылайын өзіңді.
Күлшатқа Шеризат қылды бір ғифаят:

Кем көңілім ашылғандай болсаңыз,
Айтайын сонда атаңа бір жақсы ниет.
Тұрып Күлшат енді айтты бұлбұл әуез,
Айтты Шеризатқа бұл қисса сөз.

Такаллам тотыдай ғұнчә-да ...*
Бисмилла бірлә кел асып чамандан.
Дейді Рұм елінде бір патшаһи,
Ниһаятсыз оның ләшкер сепаһи.

Бар еді бір қызы Маһимәнзар,
Жүзі гүл, бойы сүмбілі … ...** .
Шеризатқа Күлшат қыз һәр сөз жақтар,
Құдайым һәр бендесін тек өзі сақтар.

Жаһанда жоқ оның тек жүзі нұрлы,
Анға да ғашық екен ғаяр Ахтар.
Бір патша қызы екен Маһимәнзар,
Алтын, гауһар салдырған патша үйлер.

О жаһанда болмаған мұндай афзал,
Көрген адам бәрі де бұған таңлар.
Сол үйде тұрады екен осы бала,
Артық өнер берген Хақ Тағала.

Сыртынан ғашық болған ханзадалар
Безіпті жандарынан боп пәруана.
Көп қыздар жүреді екен жолдас болып,
Бірігіп алтынды үйде ойнап-күліп.

Қыздары қасындағы бәрі әйбат,
Сипатын бітіре алман айтып болып.
Маһ руи, сүнбілі, шырын зебан,
Болмайды қосылған соң соған арман.

Алтынды үйдің ішінде Маһимәнзар
Һәр күнде сейіл құрып ойын қылған.
Күндерде бір күн қыздар сейіл құрды,
Үстінде алтын үйдің ойнап-күлді.

Он бесте туған айдай тұрғанында
Сол уақытта Ахтар ғаяр көзі көрді.
Мәнзарға сонда ғаяр ғашық болды,
Өртеніп жүректері биһұш болды.

Һеш опа хор ғашыққа таба алмады,
Айналып алтынды үйді босқа жүрді.
Қасында жолдасына сөйленеді,
Жолдасы сөйлегенмен не бұл біледі.

Болған соң өзі ғаяр аясын ба,
Бір хайла қылайын деп ойланады.
Күн сайын ой ойланып аңдып жүрді,
Ішкері қарауылшы жібермеді.

Алушы[ны] аңдушы жеңеді-ай деп,
Азғана Ахтар ғаяр хабар қылды.
Сол күнде бір падиша тағы болған,
Тебриз уәлаятын билеп тұрған.

Бар еді жалғыз ұғылы падишаның,
Бір күні Маһимәнзардан хабар алған.

Сұрасаң аты оның Миһірасар,
Бала еді дәл [сол] кезде он бес жасар.
Есітіп Маһимәнзарға ғашық болып,
Жүрмекке ләшкер тартып сайман жасар.

Екі жүз нар түйесін алды дейді,
Қазына алтын тамам болды дейді.
Жер жүзін тұрғандай алтын алып,
Рұмның шаһарына жүрді дейді.

Қасында бір ақсақал басшысы бар,
Екі жүз дәл өзіндей қосшысы бар.
Салтанат саймандары жаһанда жоқ,
Жүз қазан, һәр қазанда жүз кісі бар.

Баршасы падишаға болды мейман,
Іздеген жұмысының бәрі аян.
Бойлап Миһірасар басшысыменен,
Бермекке Маһимәнзарды қабыл қылған.

Той қылуға падиша оңтайланды,
Халқына жиылсын деп хабар салды.
Әйнектен күйеуін Мәнзар көріп,
Бұ дағы Миһірасарға ғашық болды.

Зарланды көріскенше екі ғашық,
Бір күліп ойнамады мауқын басып.
Тимекші бір-біріне болғаннан соң,
Жүздері айдай болды көңілдесіп.

Той қылған шартараптың бәрін жиып,
Іштілер шәрбат, боза сауық қылып.
Үйіне Маһимәнзардың ғаяр келді,
Жатқанын шәрбат ішіп анық біліп.

Келсе, құлдар баршасы мас боп жатыр,
Мастықпен бір-біріне қас боп жатыр.
Құлдардың басын кесіп қызға келсе,
Ішінде құрулы отыр алтын шатыр.

Сонда ғаяр жанына қолын салды,
Ораулы бір қағазға заһар алды.
Тұтатып қыз мұрнына иіскеткенде,
Биһұш боп Маһимәнзар талып қалды.

Киімін үстіндегі бәрін шешті,
Қуанып шаттықпенен шәрбат ішті.
Һәр түрлі жаман киім киіндіріп,
Шаһардан жапан түзге алып шықты.

Бір жерге үш күннен соң бұлар келді,
Сол жерде асын ішіп демін алды.
Түн ортасы болғанда, Пәруардигар,
Маһимәнзар есін жиып өзін білді.

Бұл жерге алып келді Жаппар, Кәрім,
Сағынды Маһимәнзар ынтызарын.
Үйімде жатырмын деп ойына алды,
Шақырды дауыс беріп қызметкерін.

Шақырса үндемейді һешбір адам,
Маһимәнзар баршасына ашуланған.
Ертең бәріңнің жазаңды берейін деп,
Ойына салды алып сабыр қылған.

Бір себептен ойлайды түсім бе деп,
Көзін ашып қарайды өңім бе деп.
Көзін ашып көреді бір адамды,
Шақырды өзімнің бер киімімді деп.

Шақырғанда келеді Ахтар ғаяр,
Бетінен сүйемін деп аузы даяр.
Бәленің болғандығын біліп Мәнзар,
Жылайды «сақтай көр,—деп,—Пәруардигар.

Болғанын бір бәленің білді енді,
Бір хайла қылайын деп оңтайланды.
Білгеннен соң құтылмасын бұл бәледен,
Амалмен Маһимәнзар сөйленеді.

Тілегің жұфұтлық қой сенің менден.
Сені мен сахарадан тез көремін,
Құдайым айырмасын сені менен.
Мен бұрын замандардан ғашық ердүм,

Сырымды білдірмедім сасып ердүм.
Жеткізді ақырында мені Құдай,
Мен сізге әуел бастан ғашық ердүм.
Нанады алдағанға Ахтар ғаяр,

Бірігіп алдап жүрді Маһимәнзар.
Һәр жерден сөйленеді ғаярын көп,
Береді күннен-күнге Мәнзар жауап.
Сол уақытта ойланып Ахтар айтты:

Мәнзар айтты:—Жарайды, барайын,—деп,
Құданың не салғанын көрейін,—деп.
Білмесін менің әйел екенімді,
Киімін еркек адам киейін,—деп.

Жүргізбей қызды жаяу, арқалады,
Жаяулап күндіз-түні көп жер барды.
Демалмай бұл сапарда екі жаяу,
Бір үйге ақырында сонда келді.

Еркек жоқ, әлгі үйде бір кемпір бар,
Талығып ұйықтап қалды Ахтар ғаяр.
Қарыны ашып жүдеген соң, кемпірге
Жылап сөйленеді Маһимәнзар.

Дәм татпаған дәл бес күн, жан шешеке.
Қарыным ашып барады, көңілім бей-жай,
Ас берсең Құдай үшін, әй, шешеке.

Қазірде дәмім бітіп қалып еді,
Келтірсе,—кемпір айтты: берейін,—деп.
Мәнзардың қарны ашқанын ғаяр білді,
Өзіне-өзі сөйлеп қайран болды:

«Бұл патшаның қызы еді, өзім ғаяр,
Қойғаным мұны аштыққа жарамайды».
Сөйлейді Маһимәнзарға Ахтар ғаяр:

Келейін Хилаф шаһарын бір аралап,
Тағамдар болмас па екен бізге даяр.
Патшасы шаһарын кезіп жүргенінде,
Бір адам қастық қылған жандарына.

Кетіпті падишаны бауыздасып,
Қалыпты қарауылшы дауыстасып.
Көшеде келеді екен Ахтар ғаяр,
Алады «сен кімсің?» деп мұны ұстап.

Ұрыны іздеп-іздеп таба алмаған,
Һеш хайла табуға қыла алмаған.
Өлтіргенін Ахтардың көрмесе де,
Жала қып бұ байғұсқа қасад қылған.

Бір адам жаһан кезіп бұған келді,
Айналдырып Ахтарға қарап көрді.
Талай жерде ол мұны көрген екен,
«Қарақшы—мынау ғаяр Ахтар»,—деді.

Зынданға жасауылдар мұны салды,
Бәлеге құтылмастай енді қалды.
Қыз түгіл, шыбын жаннан бұл түңіліп,
Ішінде зындан үйдің зар еңірейді.

Бұл жалғанда қандай жан зарланбаған,
Не зарлық болса дағы Құдай қылған.
Арманда боп дүниядан патша өткен,
Артында тағын ұстар ұл болмаған.

Падиша білген екен өлетінін,
Құданың аманатын беретінін.
Өзінен туып қалған перзенті жоқ,
Халқына айтып кеткен өсиетін.

Ұрғашы, еркек, кәрі, жас болсын,—деген.
Жақсы, жаман болса да бәрі бенде,
Сап тұтып қатар бәрі тұрсын,—деген.
Құдайдан жақсылық та, сіздер білсең,

Шариғаттың хүкімін қабыл қылсаң.
Алтын зәнжір атымды бисмилла деп
Майданға алып барып қоя берсең.
Майданға бисмилла деп қоя берсең,

Құдайдан тауфиқ тілеп бәрің тұрсаң.
Бір адамды өреклеп енді иіскейді,
Дәл осы кім де болса патша қойсаң.
Өсиетін билері қабыл алған,

Жиылсын деп халқына хабар салған.
Ұрғашы, еркектері бәрі сонда,
Адамға сары дала әбден толған.
Мұндай халдің болғанын білген екен,

Қалаға қарай Маһимәнзар жүрген екен.
Кешігіп Ахтар ғаяр келмеген соң,
Майданға бұл байғұс та келген екен.
Алтын зәнжір сүйреткен бір арғымақ,

Ойнақтап Маһимәнзарды қылды жақтап.
Келді де мойнын салып тұра қалды
Етегін Маһимәнзардың енді иіскелеп.
Сонда жұрттар жиылып бұған келді,

Алдында тағзым етіп қызмет қылды.
Мұның да қыз екенін адам білмес,
Үстінде алтын тақтың патша болды.

Алтын тақтың үстінде патша болды,
Алтын тәжін басына тағы киді.
Құдай артық жаратқан Маһимәнзар,
Үстінен жеті жұрттың хүкім иүртті.

Мехнат, машақатсыз патша болды,
Тілеуін Маһимәнзардың Құдай берді.
Үшбуның шаттығына шүкір қылып,
Зынданнан тұтқындарды азат қылды.

Зынданнан азат болды өңкей ғаріп,
Қуанды Ахтар ғаяр жүрек жарып.
Асығып Мәнзарды көрейін деп,
Барады мекеніне тамақ алып.

Келсе, Маһимәнзар көзіне көрінбейді,
Кемпірден көрдің бе деп көп сұрайды.
Һәр жерден зар еңіреп қарап жүріп,
Һеш жерде Маһимәнзар көрінбейді.

Ізденіп Ахтар ғаяр көп жер барды,
Һеш жерден Маһимәнзарды таба алмады.
Пида қып шыбын жанын соның үшін,
Жапанда үйге қайтпай қарап жүрді.

Патшаның сауық илән тойы болған,
Мәнзардан той біткен соң хабар алған.
Маһимәнзар ғайып болды дегеннен соң,
Миһірасар есі ауып талып қалған.

Қайғырып қапаланды «иә, Алла» деп,
«Иләһим, бере көр өзің медет».
Қайғылы қапасынан ғашық жарының
Кетеді Миһірасар диуана боп.

Жидырды бақсы менен балгерлерді,
Бір жас бала ішінде сөйленеді.
Балдамасын көтеріп ол жас бала:
«Әкеткен мұны Ахтар ғаяр»,—дейді.

Миһірасар әлі келмес сөйлемекке,
Тірі қалар жар болған оларға еп пе.
Баһадүр жүз жігітін ертіп алып,
Жөнелді тәуекел деп іздемекке.

Аттанды жүз жігітпен Миһірасар,
Алдынан жалғыз киік болды душар.
Жақындап бұлар бұған келгенінде,
Зарланып байғұс киік сонда қашар.

Сол жерде Миһірасар ырым қылды,
Тәжірибе бұл ырымды бұрын білді.

Қолыма Маһимәнзар пайда болды.
Аяңдап, жолдастарым, сіз барыңыз,
Тұтсам соны Алладан ырым қылыңыз.
Бұрыннан біліп жүрген бар тәжірибем,

Қуайын бұл киікті өзім жалғыз.
Жапанда жалғыз киік қуып кетті,
Басына бір бұлақтың келіп жетті.
Құданың берген бағы кем бола ма,

Миһірасар сол киікті сонда тұтты.
Тыңдасаң, Миһірасардан сөз келеді,
Көңіл біліп жақсыны көз көреді.
Бұлақтан оралып Миһірасар келе жатса,

Алдынан бір бейшара кез келеді.
Бір адам отыр екен дәруіш болып,
Сөйлесті Миһірасар бұған келіп.
Қасына сол дәруіштің келеді енді,

Жүрейін деп ойланды демін алып.
Сөйтті де ұйықтап қалды ол бейшара,
Ісіне Құдіреттің не-дүр шара.
Миһірасар байғұс оны білмейді екен,

Сонда ғаяр жанына қолын салды,
Ораулы бір қағазға заһар алды.
Мұрнына Миһірасар тұтқанда,
Бейшара дәруіш болып талып қалды.

Ойлайды бауыздайын мұны жылдам,
Қолына сұмдықпенен пышақ алды.
Тағы ойлайды нақақтан қан төкпекті,
Жақтырмас Жаратқушы өзі мұны.

Келгеннен киік атып маған берді,
Бейшара ғаріпсің деп тұтып тұрды.
Нақақтан бұл байғұсты өлтіргенше,
Ағашқа Миһірасарды байлап кетті.

Сөйтті де киімдерін мұның киді,
Сәнденіп киімін киіп атын мінді.
Орнына Миһірасар патша болып,
Айдалада құба жонға жөнелді енді.

Бірқатар ғаярынан сөз келеді,
Хайлалы оның сөзі тез келеді.
Сәнденіп атқа мініп келе жатса,
Жолдасы Миһірасардың кез келеді.

Таныды Миһірасардың аты мен тонын,
Сұрайды және ғаярдың бұлар жөнін.
Сұрайды бұлар сонда:—Қайдан алдың,
Иесі қайда,—деді тағы,—мұның?

Бірқатар таяқ жеді сонда ғаяр,
Қысылған соң шығады ғаярдан тер:

Өзің біл не қылсаң да, әй, ағалар.
Көрсет деп ғаярын да алып жүрді,
Ағашқа Ахтар ғаяр алып келді.
Ағашқа келсе—жылап байлаулы тұр,

* Қолжазбаның соңғы беттері табылмады. Дастан аяқталмаған.
Сөйтті де рауа болды сапарына,
Байлаулы Ахтар ғаяр ол да бірге.
Жар салып талай жерге іздеп-іздеп,

Маһимәнзар жақындады шаһарына.
Сол кезде Маһимәнзар сейіл құрған,
Жапанда бектері білән ойын қылған.
Жапанда сауық етіп жүргенінде,

Алыстан көп кісінің шаңын көрген.
Қасында бегіне айтты:—Барыңыз,—деп,
Кімдер-дүр сұрап жөнін біліңіз,—деп,
Не себептен бұл жақта жүрген адам,

Тезірек мұнда біліп келіңіз,—деп.
Миһірасар әскеріне бұл бек кетті,
Көп жастар ақсақалға сәлем берді.

Жоқ іздеп һәрбір жерге салдық ізлер.
Жоқшымыз ғаріп болған дүнияда,
Айтайын арызымды, құп тыңласаңлар... *

Қарқабат
Бұрынғы өткен заманда,
Ілгері өткен адамда
Шаһарында Үрімнің

Патша өткен Қарқабат.
Әділдеп үкім жүргізген,
Болмаған ешкім заразат.
Жетім, жесір, міскінге

Көп қылған екен мархабат.
Бір перзенттің зарынан,
Қапалы болды қабағат.
Жас иісін көре алмай,

Болмады құрсан, көңіл шат.
Бір күн патша түс көріп,
Жинады жұртын сол замат.

Тыңлағын,—деді,—жамағат.
Әлқисса, патша түс көріп, түсінде түрлі іс көріп, жұртын
жинап алып айтып жатқан жері еді.

Бір түрлі бүгін түс көрдім.
Бәріңе баян қыламын.
Көп жылдан бері қураған,
Есігімнің алдында

Біреуін алып жейін деп,
Мен ғаріп әуес қылғаным.
Көтерілді жоғары,
Болмады ила шығарым.

Жеткізбей кетті аспанға,
Құрыды шөлдеп дәрменім.
Біреуін алып жей алмай,
Тарқамай қалды құмарым.

Жақсылыққа жорыңдар,
Арт жағын қайғы қыламын.
Әлқисса, патшаның екі уәзірі болады, бірінің аты Дана, екін-
шісінің аты Зұлмат еді. Дана уәзірі оң жағында тұрушы еді. Бұл

Дана патшаның сенімді уәзірі еді. Екінші уәзірі Зұлмат патша­
ны жаман көруші еді. Патша өлсе, мен тағына ие боламын деп
тілеу тілеп жүріп еді. Дана Зұлматтан бұрын мен жориын деп,
Дананың патшаның түсін жорып тұрған жері еді.

Жорылық мұны енді біз.
Байласа мәуе шынарың,
Бір ұл табар қатының,
Сүйінші, шаһым, беріңіз.

Әуелгіңнен сүйініп,
Кейінгіңнен күйініп,
Қапалы боп тұр көңліміз.
Мәуені қалсаң жей алмай,

Бола ма қысқа өміріңіз.
Тәуелдер болып залымға,
Тартармыз жапа көбіміз.
Мәуеңіз піссе түсіңде,

Ер жетер өсіп ұлыңыз.
Ұзап кетсе алысқа,
Ажырар ұлдан шегіңіз.
Перзентің қашан өскенше,

Зарығып жүріп ақыры,
Ұлыңа тиер орныңыз.
Өз балаң сұрар орныңды,
Осыған келді жөніңіз.

Осылай деп патшаға,
Дананың айтқан нақылы.
Жалғыз-ақ патша өзі еді,
Жанашыр жоқ жақыны.

Халыққа патша боп еді,
Болған соң басым ақылы.
Тілеуі сол әркімнің,
Бәнденің болсын ақыры.

Тілеуін беріп патшаның,
Болыпты жүкті қатыны.
Жылап жүрген кезінде,
Көз жасын Алла көреді,

Тілеуін беріп патшаның,
Қатыны жүкті боп еді.
Екіқабат қатынды,
Патшаның көзі көреді.

Қуаныш кіріп ішіне,
Кеуліне шаттық енеді.
Іштегі жатқан нәресте
Патшаның жалғыз көзі еді.

Жанашыр жоқ жақыны,
Жалғыз-ақ патша өзі еді.
Жоруы келіп Дананың,
Патшаға ауру кегені.

Кеселінен шошынып,
Данаға хабар береді.
Шақыртқан соң патшаның
Алдына Дана кеп еді,

Дананы көріп патшаның
Тапсырып айтқан сөзі еді:

Сенбеймін, Дана,—деп еді.
Жылап тұрып патшаның
Данаға айтқан сөзі еді:
«Көре алмай кеттім ұлды»,—деп,

Осыны айтып еңіреді.
«Кетпедім,—деп,—иіскеп»,
Көзінің жасын төгеді.
«Ұл тапса мұны таққын»,—деп,

Тиген жоқ жанға залалым.
Мен болсам енді дүниеден,
Данажан, қайтып барамын.
Өзім болсам жалғыз ем,

Қызығын көрмей ағаның.
Не інім жоқ артымда,
Көрмедім рәтін баланың.
Данажан, сен де жалғыз ең,

Уәзір маған боғаның.
Көре алмай сен де бір перзент,
Қайғысын тарттың жараның.
Зұлмат болса қас еді,

Істей ме қайдам залалын.
Перзентімді көре алмай,
Ішімде кетті арманым.
Аймалап иіскеп сүйе алмай,

Тістеулі кетті бармағым.
Көзіңнің қырын сала жүр,
Көрмесін қорлық алалым.

Данажан, саған тапсырдым,
Жетімнен босын хабарың.
Көз түрткі боп жүрмесін
Шешесі мен қарағым.

Осылайша дегенде,
Дананың көңілі бұзылды.
Көзінің жасы сорғалап,
Етегіне шұбырды.

Осыны айтып патшаның
Жалғаннан көзі жұмылды.
Әлқисса, Қарқабат патшаның орнына патша сайлауға Үрім ша-
һарының халқы тегіс жиналды. Қарқабат патша басқа жақтан ке-

ліп, Үрім шаһарына ақылының данышпандығымен жалғыз басты
болса да халыққа патша болған еді. Дана да Үрімге басқа елден
ауып келген еді. Сөйтіп Дананың да перзенті жоқ еді. Жанашыр
туысқандары да жоқ, жалғыз басы еді. Ағайынның көптігімен

Зұлмат патша болды. Дананың қолы жете алмай қалды. Зұлмат
зорлықпен патша болып алған соң, халыққа былай деп жарлық
таратады:

Үлкен-кіші теңдесім.
Басыңды қосып бәріңнің,
Ортаға салған кеңесім.
Амалдарлар қол қойып,

Мөріңді басып бересің.
Қатынның сөзін сөйлесең,
Кімде-кім босаң өлесің.
Өлген патша әйелі

Ұл бала тауып жүрмесін.
Баласы өсіп бір күні,
Жүрмесін істеп егесін.
Ата-мұрас тағымды

Өзіме бергін демесін.
Екіқабат қатынды
Өлтіріп маған бересің.

Өлтірсем деймін, халайық,
Мұнымды қалай көресің.
Осылайша дегенде,
Дананың көңілі бұзылды.

Қабыртқасы сөгіліп,
Омыртқасы бүгілді.
Ренжіп, қапа боп,
Дананың жүні жығылды.

«Өлтіргін,—деп,—қатынды»,
Зәңгілерге бұйырды.
Зәңгілер ұрып төбелеп,
Көрсетті жаман қиынды.

Шарасы жоқ, зар еңіреп
Бейшара қатын күйінді.
Зарын айтып жалынып,
Қойнына жасы құйылды.

Артынан іздеп бармаққа,
Өлімнен алып қалмаққа,
Тілләні беріп өлімнен
Ажыратып алмаққа,

Сол уақта ер Дана
Санады тіллә, тиынды.
Зәңгілер ұрып қатынның
Екі қолын байлады.

Арт жағынан тепкілеп,
Алдына салып айдады.
Жанынан шошып жалтақтап,
Қатынның көзі жайнады.

Ұрып, соғып төбелеп,
Аулаққа алып барылды.
Сонда қатын зарланып,
Зәңгілерге жалынды.

Айтайын, тоқта, зарымды.
Бір жылша ғана күтсеңші
Қарқабат патша жарымды.
Еш айыбым жоқ еді,

Жүктеме босқа қанымды.
Сіздерден сауға сұраймын
Шыбындай жалғыз жанымды.
Осыны айтып өтінді,

Бұны естіп зәңгілер,
Ашуланып есірді.
Тұншықтырып қатынның
Жоғалтып үнін өшірді.

Пышақпен жарып тастады,
Кінәсіз әйелді өлтірді.
Болысар бұған адам жоқ,
Қорлықпен кеткен секілді.

Әлқисса, зәңгілер әйелдің ішін жарып, жапанға тастап кет­
ті. Дана барайын деп, әйелді өлімнен ажыратып алайын деп,
зәңгілерге тіллә беріп, жалынып қарайын деп артынан келіп
қараса, әйелді жарып зәңгілер өлтіріп кетіпті. Дана бейшара

патшаның қаһарынан қорқып әйелді көме алмай лажсыз жы­
лап-жылап үйіне қайтып кетті. Сол күні түсіне еніп, әйел[дің]
Данаға мына сөзді айтып тұрған жері еді:
Данаға аян берді қатын келіп,

Жүруші ед тірісінде жақын көріп:
«Ә, Дана, шыныменен көмбедің бе?
Ерімнің жолдас болған ақыл беріп.
Жүзімді жасыруға жарамадың,

Қолымнан тұз татқыздым, тағам беріп».
Оянса Дана шошып, түсі екен,
Көмбекке көңіліне алды мақұл көріп.

Қатынды көмейін деп сонда Дана,
Қасына қарап тұрды жақын келіп.
Әйелдің өліп қалған бауырында
Емшегін бір нәресте жатыр еміп.

Дана баланы көріп, мынаны айтып жатқан жері екен:
Ханша, сізден айырылып,
Қапалы болдым қабағат.
Өзіңді қайтып көргенше,

Жасырып жүзің көмгенше,
Қыла алмай жүрдім еш тағат.
Ақ ісі қара болмайды,
Тауыпсың бір ұл саламат.

Перзентіңді көрген соң,
Болып тұр құрсан, көңіл шат.
Аман болсаң нәресте,
Табарсың деді дәражат.

Осыны айтып ер Дана,
Бір жарды кеулеп ләззат
Бауырына салды баланы,
Тапсырдым деп аманат.

Емшегінен аққан сүт
Сорғалап жатыр қабағат.
Аққан сүтті көрген соң,
Боларсың деді саламат.

Үңгірден тесік істеді,
Көрсін деп жарық аламат.
Әлқисса, баланың аман-есен қалуына мынау себеп екен: сол
күні айы бітіп, күні бітіп, толғағы жетіп, туатұғын сағаттың мез-

гілі екен. Зәңгілер қатынның ішін жарып тастағанда, баланың
денесіне пышақ дарымастан анасынан туғандай болып бала сау-
саламат қала берген екен, тырбанып емшегін еміп жатыр екен.
Бала туылған күні Зұлмат түс көріп, түсінде өзіне қауіп іс

Жориық енді мұны біз.
Жолбарыс көрсең түсіңде,
Болмайды жақсы түбіңіз.
Бір бала сізбен соғысар,

Сізге айтқан, патша, сырымыз.
Сол бала сұрар орныңды,
Осыған келді түріңіз.
Әскерің қашса жосылып,

Жау болар сізбен жұртыңыз.
Араға түссе түсіңде,
Жолбарыс мада гүліңіз,
Аузын сүйсе аймалап,

Қосылар соған қызыңыз.
Өлімнен қызың ап қалар,
Ойланып мұны жүріңіз.
Айыпқа, патша, бұйырма,

Кетпесін ұстап жыныңыз.
Әлқисса, жар үңгірде жатқан өлген әйелдің бауырындағы
баладан хабар алайық. Бір-екі жолбарыс—бірі мада, бірі арлан
үңгіршеде жатқан баланы көріп, мұны жеп біз ауқаттанайық

деп балаға төніп тұрған уақытта мада жолбарыс арлан жолба-
рысқа былай деп тұрған сөзі еді:

Көңіліміз жүрді бұзылып,
Күндіз-түні тиыш таппай,
Тау мен тасты қыдырып.
Ап кетелік үңгірге,

Балаға тұрмын қызығып.
Арланы да ұнатты,
Түксиген жүні жығылып.
Ала жөнелді арқалап,

Тұрмады тоқтап кідіріп.
Қуанып кетіп барады,

Неше түрлі құбылып.
Аяғы жерге тиместен,
Ұмтыла басып жүгірді.
Жас баланы арқалап,

Үңгірге алып барады.
Дүние тәтті мәуеден
Алдына төгіп салады.
Ата-анадан он есе

Тәрбие етіп бағады.
Баланы бағып шерілер,
Жата тұрсын үңгірде,
Айтайын Мысыр қаланы.

Шаһарында Мысырдың
Мүшкүлат деген бар еді.
Дүниесі қисапсыз,
Патша қатар жан еді.

Дүниемен ісі жоқ,
Ойлағаны бала еді.
Жылауменен қамығып,
Бір перзентке зар еді.

Қайғысымен перзенттің,
Мүгедек боп қап еді.
Үрімге бір күн шықпаққа
Көңіліне қиял ап еді.

Бір мың түйе шығарып,
Бәріне басшы боп еді.
Жүз жігітті қасына ап,
Үрімге қарап жүреді.

Бірнеше күндей жол жүріп,
Аз ғана емес, мол жүріп,
Үрімге жетіп келеді.
Бұрынғы өткен Қарқабат,

Мүшкүлат пен Қарқабат
Жан қимастай досты ер еді.
Бірін-бірі көрмесе,
Дүниенің жоқ керегі.

Татулығы соншалық
Жанын да қиып береді.
Қарқабат патша өлгелі,
Мұның да осы-ақ келгені.

Моланың келіп қасына,
Құран оқып басына,
Көзінің жасын төгеді.
Алтын, зер алып, сауда қып,

Үрімнен қайта жөнеді.
Дүниеде қисап жоқ,
Артқаны алтын, зер еді.
Доғаба, шәйі, атлас,

Қымқаптан мақпал көп еді.
Ашып-арып сусады,
Биабан дала шөл еді.
Еріндері кезеріп,

Көздері әбден көгеріп,
Бір тауға жақын келеді.
Өзі биік құзар тау,
Көк ала тау дер еді.

Көк ала тауды қақ жарып,
Сарқырап аққан өзені.
Титығы құрып керуендер
Келе жатқан жері еді.

Суы мөлдір күмістей
Бұл өзенді көреді.
Сусыны қанып су ішіп,
«Аллаға шүкір» дер еді.

Майсаңға жүгін түсіріп,
Жатуға көңіл бөледі.
Бұлар жатсын демалып,
Шеріден хабар берелі.

Шерілердің қолында
Қарқабат ердің көдегі.
Баланы қандай бақты екен,
Шерінің жайын көрелі.

Жолбарысқа жас бала
Дәл бір жаста кезікті.
Аузына салды емшегін,
Тартынбай бала еміпті.

Сұсы басым болсын деп,
Айдаһар өтін беріпті.
Жүректі, күшті болсын деп,
Аузына шашты көбікті.

Жүзі сұлу болсын деп,
Алтынға булап көміпті.
Еркелетіп баланы,
Өзіне берді ерікті.

Алма, алша, жүзімді,
Алдына қойды өрікті.
Дүние түрлі миуадан
Балаға теріп беріпті.

Денесінен шыққандай,
Баланың көңілі сеніпті.
Күн ыстық боп сол күні,
Екі шер сусап зерікті.

Тынық су тауып ішпекке,
Көңілдері желікті.
Жас баланы арқалап,
Атша жортып желіпті.

Үстінде—адам баласы
Жаһанда асқан көрікті,
Керуен жатқан өзенге
Екі шер жетіп келіпті.

Саудагерді байқамай,
Су жаққа көңіл бөліпті.
Су ішіп жатқан шеріні
Саудагерлер көріпті.

Үстінде адам баласы,
Керуендер байқаса.
Сегіз бен тоғыз шамасы,
Реңі жас баланың,

Жиырмадан үлкен қарасы.
«Арқан кер» деді Мүшкүлат,
Солардың үлкен ағасы.
Бір ауыз ғана жол еді,

Тас өзеннің жағасы.
Қуанып кетті Мүшкүлат,
Кеткендей қайғы-сәнасы.
Арқан керді жол тосып,

Адамдар шулап баршасы.
Жаңғырып кетті дауыспен
Тау мен тастың даласы.
Арқанды керіп жүз кісі,

Қашатын жолын шамалап.
Жан қамын ғып екі шер,
Жөнелді тасты паналап.
Балаға арқан соқтықты,

Түсірді жерге орап ап.
Ұстатпай жүр шырқырап,
Тұтқынға алды қамалап.

Теуіп бала аяқпен,
Екі қолмен сабалап.
Шыңғырып жүр айқайлап,
Біресе жұлып тырмалап,

Киімдерін талқандап,
Бет-аузын қойды жаралап.
Ата-анадан ажырап,
Қайғырып бала еңіреді.

Шеріні жоқтап зар еңіреп,
Көзінің жасын төгеді.
Қол-аяғын бекітіп,
Керуендер алып жөнеді.

Бала қылып алғын деп,
Мүшкүлатқа береді.
Қарқабат пен Мүшкүлат
Жан қимас тату ер еді,

Мүшкүлатқа кезікті
Қарқабат ердің көдегі.
Досының ұлы жолығып,
Мүшкүлдің болды дегені.

Керуендер қуанып,
Ортаға алып келеді.
Мысырға келіп Мүшкүлат,
Халқына той ғып береді.

Бұрында той ғып Мысырда
Озғаны бұдан жоқ еді.
Дүние түрлі жеміс пен
Палауды жұртқа төгеді.

Халықтың бәрін жинап ап,
Түрлі ауқат беріп бөгеді.
Патша қатар Мүшкүлат
Адам еді мард ойлы.

Қой, сиырдан қисап жоқ,
Ту бие, құр ат сойды.
Ырза болып тойына,
Кәріп-қасар халық тойды.

Балаға атты қоюға
Жиналды жас пен қарт ойлы.
Шерінің сүтін емген деп,
Шерқуат деген ат қойды.

Әлқисса, Мүшкүлаттың Шерқуаты тоғыз жасқа кезікті. Ал­
тынсары деген биесі Ақкекіл құлын туды. Мұны да Шерқуатқа
бәсіре етіп, ен сап берді. Арада төрт жыл өтті, баланың жасы он
үшке келді. Ақкекіл дөнен болды. Сол уақта бала атасына ба­

рып: «Е, ата, аң аулап, құс салып тамаша еткім келді»,—деді.
Атасы: «Болады, шырағым»,—деп, сауыт-сайманын, ер-тұр-
манын тұлдап, қасына қырық жігіт қосып жөнелтіп тұрған жері
екен:

Баланы тұлдап жасады,
Ақкекіл тұлпар мінгізіп.
Су жүргізіп гауһардан,
Тілләдан жабдық тұрғызып.

Оқ өтпесін деді де,
Болаттан сауыт кигізді.
Семсерді берді қолына,
Алмастан қылыш ілгізіп.

Қырық жігіт қосты қасына,
Сәулетпенен жүргізіп.
Әр шаһарды танытты,
Білмегенді білгізіп.

Ит қосты арқар, елікке,
Ұйтқытып бөкен қуғызып.
Дуадақ, қаз, үйрекке
Салды құсын қуғызып.

Қыз, жігіт аймаласқандай,
Бәрінен болды бұл қызық.

Құрсан қылды жолдасын,
Қызық сөз айтып күлгізіп.
Жолықты бір топ керуенге,
Сөзге алды бала тұрғызып.

Ағалар, болсын жолыңыз,
Алыс емес ауылға,
Меймандар, жүріп қоныңыз.
Әңгімеңді айта кет,

Көреміз жақсы соны біз.
Өтінеміз сіздерден,
Бір күнше бізбен болыңыз.
Керуендер айтты:—Шырағым,

Асығыспыз көбіміз.
Мейман бол деп өтіндің,
Жақсы ғой тіпті оныңыз.
Қона алмаймыз үйіңе,

Ұзақта әлі жолымыз.
Рахмет, жан балам,
Көңіл қойып біздерге,
Құлағыңды сал, балам.

Үрімнен шығып келеміз,
Сөзіме айтқан қан, балам.
Шаһарында Үрімнің
Зұлмат деген бар, балам.

Тоздырыпты өз жұртын,
Істеген ісі жап-жаман.
Соны көріп таңырқап,
Ақылым айран, дал, балам.

Бұрынғы өткен патшасы
Қайырлы екен Қарқабат.
Жетім-жесір міскінге
Көп қылған екен мархабат.

Соны айтып жұрты шулайды,
Болмаған екен заразат.
Дүниеден көшіпті,
Қарқабат тауып зор опат.

Қалыпты жүкті қатыны,
Тапсырған екен аманат.
Өлтіріпті Зұлмат,
Бекерге істеп қиянат.

Залым екен патшасы,
Зар еңіреп отыр жамағат.
Зұлматтың бұл күнде
Бір перзенті бар екен.

Айыбы қыз демесең,
Артықша туған жан екен.
Оймақ ауыз, күлім көз,
Нәзік белді, шырын сөз,

Жұрт мақтаудай-ақ бар екен.
Қыздың аты—Құндызша,
Нөкері бар көрінді,
Ойнап жүр бауда қырық қызша.

Алтындай, жақұт, гауһардай,
Жалтылдап отыр жұлдызша.
Жазық маңдай, ақ қабақ,
Толықсып отыр үр қызша.

Кеуліңде титтей шер қалмас,
Жалғанда соны кім құшса.
Дүниені тәрк етер,
Өзіңдей жігіт бір тұрса.

Кейінгі тұрған біріміз
Езуінен су ағып
Ыржаңдап кетті жындыша,
Бір түйе зерді жоғалтты

Теп-тегіс сұлу көрінді
Сайрайды ән сап бұлбұлша.
Әлқисса, қырық жігітке қоштасып Үрімге баруға бала талап­
танып, қырық жігіттен әкесіне сәлем айтып жатқан жері еді:

Жоқ еді ешбір жаманың.
Біраз күн болды менің де,
Сіздермен жолдас болғаным.
Риза бол жолдас ақыңа,

Ешқайсың қапа болмағын.
Үрімнен шыққан керуеннен
Есіттім залым хабарын.
Ашуым келіп өзімді

Тоқтата алмай барамын.
Зорлықшыл екен есіттім,
Залымға ойран саламын.
Алла нәсіп әйласа,

Қызы мен тағын аламын.
Тағдырым бітсе егер де,
Сол жерден келмей қаламын.
Атама дұғай сәлем де,

Сол үшін туған баламын.
Бір барсын іздеп әскермен,
Болады қандай заманым.
Көңіліме қайғы етемін,

Атамның жалғыз қалғанын.
Осыны айтып Шерқуат,
Үрімге қарап жөнеді.
Түйеменен жүргенге

Отыз күндік жол еді.
Салт атты тынбай жүргенде,
Жиырма күндік жол еді.

Ақкекілге қамшы ұрады,
Қолтығын созып кереді.
Тұлпарға қамшы басады,
Сүйегі тұлпар Ақкекіл

Есінеп аузын ашады.
Тұяғына тас тисе,
Артына оқтай атады.
Екпінімен тұлпардың

Ұша алмай құстар жатады.
Қос танауы желбіреп,
Аузынан көбік шашады.
Жақындап қалды Үрімге,

Ағарып таң да атады.
Келе жатыр тұлпары
Аяқтары тарсылдап,
Тұяғынан шыққан от

Шақпақ тастай жарқылдап.
Ақкекіл тұлпар ойнақтап,
Нақышты сулық сақылдап,
Орнатқан гауһар құйысқан

Сауырына сартылдап.
Алмас қылыш жанында,
Сауытқа соғып шақылдап.
Бауда жүрген қырық қызға

Шерқуат келді жақындап.
Қырық қыз көріп байқамай,
Нағып жүр дейді жалпылдап.
Толықсып бала бұралып,

Қыздарға келді жарқылдап.
Қырық қыз сонда тамсанып,
«Бала екен,—дейді,—татымды-ақ».

Қасына таман барайық,
Сәулеті бар бала екен,
Аңғарып сөзін қарайық.
Тасаға атын байлаңдар,

Көрмесін ешбір халайық.
Жақтырсақ егер қырқымыз,
Біреуміз ер қып алайық.
Кім айтса егер басқаға,

Желкесін қиып алайық.
Тісіңнен сөз шығарма,
Бір ауыз ғана болайық.
Сонда қырық қыз айтты:

Өзіңіз ер ғып ала бер,
Сөзіңде айтқан тұрайық.
Тілләдан ою бастырған
Шұға көрпе жабайық.

Екі асылды бір қосып,
Тамашаңа қарайық.
Осылай қырық қыз деп еді,
Балаға Құндыз келеді,

Ордаға кірдің сұрамай,
Көрмелік айып оны біз.
Сіз сықылды жұлдызға
Жетер ме созсақ қолымыз.

Сауыт-сайман жарағың,
Қалайша келген порымыңыз.

Сұраймыз, айып көрмеңіз,
Қай шаһардан келдіңіз?
Сүйегің таза бала екен,
Патшаға ұқсас белгіңіз.

Келе жатып бет алып,
Баудағы бізді көрдіңіз.
Аңсарың ауып көрген соң,
Біз жаққа тартты көңліңіз.

Ата-анаң кім болар,
Қалайша, қалқам, жөніңіз?

Бір жақсы қыз ізденіп.
Күндіз-түні ұйқы жоқ,
Биабан дала түз көріп.
Тынбастан күн-түн жол жүріп,

Дәл түсте тұрмын кез келіп.
Аттың басын бұрып ем,
Баулардан сізді мен көріп.
Жай-мәнісім осындай,

Жүр едім жұрттан қыз көріп.
Теңімді тауып берсеңіз,
Ықтияр және сізде ерік.
Теңіміз егер болмаса,

Әуре боп босқа жүрмелік.
Мені лайық көрмесең,
Басқа елден тағы ізделік.
Осылай деп Шерқуат,

Қылықсып назбен бұралды.
«Шіркін-ай» деп қыздардың
Аузынан суы шұбады.

Бір мақсатты ойланып,
Құндызша сөзді шығарды:

Жақтырмай тұрсыз бұларды.
Біреуін де менсінбей,
Боп отыр көзің мұнарлы.
Жастық дәуір аз-ақ күн,

Ешкім де тоқтап тұрмады.
Тілімді алсаң, бекзадам,
Құмармын сізбен тұрғалы.
Ордада бүгін бір жатып,

Тарқатсам деймін құмарды.
Ақкекіл атты көрсетпей,
Сарайға таса қамады.
Жем ілді кілем дорбамен,

Жоңыршқа таза салады.
Ертіп жүрді ордаға
Шерқуат сынды баланы.
Бір ілгері, бір кейін

Қылықсып басып қадамы.
Күйеулерше сызылып,
Толықсып кетіп барады.
Біреуді біреу көрмейтін,

Боп еді құптан қараңы.
Жібек кілем, атлас,
Шәйі көрпелер салады.
Аспазы ауқат дайындап,

Алдына әкеп қояды.
Әзілдесіп дәм жесіп,
Баланың мейірі қанады.
Сол уақта Шерқуат

Сыпайы сөзбен әзілдеп,
Күлімсіреп қарады.
«Құндызша, бері келші»,—деп,
Қолынан тартып алады.

«Не айтасыз, жаным»,—деп,
Қасына Құндыз барады.
Құндызша келді қылықсып,
Мойнына қолды салады.

Буыны босап балбырап,
Толықсып кетіп барады.
Аймаласып, иіскесіп,
Мейірі таза қанады.

Ұйқының қамын істеуге
Жайына қырық қыз тарады.
Қымбатты асыл шәйіден,
Шұға көрпе жабады.

Мәпия деген сақау қыз
Көрінбей бұғып қалады.
Қырық қыздардың ішінде
Ұрысқақ осы жаманы.

Қутыңдаған қу тілді,
Күлдіргі еді шамалы.
Орнынан тұрды жұлқынып,
Тас-талқан болып қалады.

«Патшаға барып айтайын», –
Деп айқайды салады.
Ашуланып, бұрқылдап,
Патшаға жетіп барады.

Алдына келіп патшаға,
Былай деп айтқан хабары.
Оқиғасын қызының
Алдына келіп салады.

Алдыңызда болғалы.
Бір жігіт келді Мысырдан,
Шырайлы екен ажары.
Бір күннен асты, ей, шаһым,

Қызыңмен бірге болғалы.
Жүгіріп келдім ашумен,
Қызыңа тиді залалы.
Қырық қыз да құрметтеп,

Қызыңа қосты баланы.
Ұйықтамай аңдып жатып ем,
Қызыңыз жылап қалғаны.
Үлкен емес, кіші емес,

Орта ғана бойлы екен.
Жылатып қойды қызыңды,
Адыраңдаған сорлы екен.
Нәзік белді қызыңның

Қандай ғып жанын қойды екен.
Әлпештеп баққан қыз еді,
Қай жерін, тақсыр, ойды екен?
Мұны есітіп падиша,

Көңілі қапа болады,
Қайғыға іші толады.
«Балаға қосып құртайын,
Жоқ,—дейді,—қыздың обалы».

Денесін жеп той,—деді,
Кәлласын алып келгін,—деп.
Далаға басын тастама,
Қолыма ап кеп бергін,—деп.

Өлтірген белгің сол болсын,
Көз көріп көңілім сенсін,—деп.

Бағып жатқан патшаның
Зәңгілері көп еді.
Әсіресе, ішінде
Алтауы оның зор еді.

Қарқабаттың зайыбын
Өлтірген алтау сол еді.
Босатты патша екеуін,
Шерқуат, қызға жөнелді.

Ордасына Құндыздың
Зәңгілер жетіп келеді.
Келе жатыр ақырып,

Ажал айдап, жүгермек,
Бұл жерге нағып келдің,—деп.
Қарсы жүрді Шерқуат,

Ақырғанмен айбат қып,
Жүрегім үрікпес менің,—деп.
Қорқатұғын адамың
Мен емес, зәңгі, сенің,—деп,

«Сөйлеме» деп балаға,
Зәңгілер жетіп барады.
Албастыдай екі дәу
Ортаға алды баланы.

Жас баланың басына
Зәңгілер гүрзі салады.
Гүрзісін қағып жіберді,
Шерқуат ердің амалы.

Жіберді атып садақты,
Семсерін тартып қалады.
Қылышпен шауып жіберді,
Зәңгілер тапты қазаны.

Менменсіп келген екі дәу
Сол жерде опат табады.
Екі дәуді жайратып,
Шерқуат құрсан болады.

Екеуі өлді алтаудың,
Төрт дәуден хабар алалы.
Мәпия сақау жүгіріп,
Патшаға жетіп барады.

Осы бойы Мәпия
Патшаға келді жүгіріп.
Апырақтап асығып,
Тоқтамады кідіріп.

Жанымнан кеттім түңіліп.
Жіберген екі дәуіңнің
Ап қойды мойнын суырып.
Сөйлерге әлі келген жоқ,

Апшысын қойды қуырып.
Кеудемде жаным қалмады,
Қарады маған бұрылып.
Қу баладан шошындым,

Жолбарыс шері порымды.
Бүйте берсе бұл бала,
Бөгейді сіздің жолыңды.
Қызыңызды қылжитып,

Қайнатып қойды сорыңды.
Әлпештеп баққан қызыңа
Ойласпай істед тойыңды.
Несіне тақта отырсың,

Аяулы жерің ойылды.
Мәпия осылай дегенде,
Патша қапа болады.

Сақаудың сөзін есітіп,
Есінен патша танады.
Сасқалақтап Зұлмат,
Болмады сабыр-қарары.

Екі дәу нашар еді деп,
Төрт дәуді таңдап салады.
Үлкендігі төрт дәудің
Төбеден үлкен қарамы.

Піл сияқты терісі,
Үңгірге ұқсас қабағы.
Қомды түйе сыйғандай
Кеңдігінің тамағы.

Жарлық етіп Зұлмат,
Төрт дәуге барғын деп еді.
Мұны есітіп зәңгілер,
Шерқуатты іздеп жөнеді.

Жер-жаһанды жаңғыртып,
Бала мен қызға келеді.
Сұсы жаман айбатты
Төрт дәуді бала көреді.

Көмегі жоқ баланың,
Жалғыз-ақ қуат өзі еді.
Он үш жасар бала ем деп,
Көңіліне қайғы енеді.

Есіне түсіп жалғыздық,
Көзінің жасын төгеді.
Бармағын тістеп қайғырып,
Ертпедім жолдас деп еді.

Айыбы бала жастығы,
Күшіне бірақ сенеді.
Құндызша қыз зарланып
«Сақтай көр, Алла»,—дер еді.

Толмаған жасы кем еді.
Кесірім менің тиер ме,
Біреудің жалғыз көдегі.
Естуші ем Мүшкүл де

Перзентке зарлы неме еді.
Қайырлы жетім-міскінге,
Қайыры тиген ер еді.
Жолбарыстан айырып,

Асырап алды деп еді.
Мысырдан шығып бір өзі,
Үрімге жалғыз кеп еді.
Өтірік пе, рас па?

Менімен жұпты боп еді.
Мұхаммед, жәрдем етпесең,
Бейшара жетім өледі.
Батырлардың пірі еді,

Әлидің тигей көмегі.
Егер жәрдем етпесең,
Құндыздан өлу себебі.
Осылай деп зарланып,

Айтты жылап наланы.
Зәңгілер сонда ақырып,
Қақпаға жетіп барады.
«Дарбазаны ашқын»,—деп,

Айқай-сүрең салады.
Ашпады Құндыз есікті,
Талқандап кірді қақпаны.
«Жүгермек, нағып жүрсің?»—деп,

Ортаға алды баланы.
Төрт жақтан тиіп зәңгілер,
Шерқуат ерді қамады.

Алмас қылыш, семсерді
Шерқуат қолға алады.
Толмаған жасқа Қуатты
Жабылып төрт ит талады.

Найзамен түйреп Шерқуат,
Қылышпен сермеп шабады.
Ыңғайына кеп қалса,
Семсерді тартып қалады.

Жас балаға төрт төбет
Бой беретін болмады.
Әлсіреді Шерқуат,
Титықтап шаршап шамалы.

Жас бала енді шаршады,
Бойында қуат қалмады.
Тұла бойы дірілдеп,
Буындары талады.

Сыр бермей жүр сонда да,
Зәңгілермен алысып.
Шошқаға тиген бүркіттей,
Зәңгілерге жабысып.

Ар-намысты ойланып,
Денесін ұстап қарысып.
Омыртқа талды ойысып,
Қабыртқасы қайысып.

Тізеге тізе соғысты,
Бақайшағы майысып.
Құлауға бала айланды,
Екі аяғы шалысып.

Әлқисса, Құндызша баланың жығылатынын байқап, палуан-
дарды ақымақ қылып мақтап тұрған жері еді. Бұл төрт балуан-
дардың аты: Қопал, Қопалмен бір туған екіншісі—Сапал еді,
үшіншісі—Айпар, төртіншісі—Айпармен бір туған Жайпар

Құндызша сұлу сол уақта
Бір ақыл тапты ойланып.
«Құртайын,—деді,—төртеуін,
Есебін тауып айла қып».

Киінді асыл киімін,
Үр қызындай сайланып.
Бетіне тұтып пердесін,
Бұрала басып толғанып.

Үрістем, Дастан, Әлі де
Пар келмес, аға, сізге анық.
Олар да шыдап тұра алмас,
Болса да Салсал, ер Мәлік.

Жамандай берді баланы,
Өтірік жылап зарланып.
Үш күн болды келгелі,
Кет десем кетпей сандалып.

Етер деп залал қорқамын,
Ашуы келсе шамданып.
Аштан өлсін қорлықпен,
Зынданға таста апарып.

Пердесін алып Құндызша,
Көрсетті жүзін сонда анық.
Ақылын алдап алмаққа,
Құндызша бетін ашады.

Іреңін көріп зәңгілер,
Есі кетіп сасады.
Ақылдан мүлде адасып,
Бұлардан дегбір қашады.

Гауһардай көзі жарқырап,
Құндызша нұрын шашады.

Қиғаш қасы сызылып,
Тартқандай сымға жасады.
Қара көз, кірпік сүрмедей,
Нұрына нұрын қосады.

Адамзаттан бөлекше,
Үрі мен пері болмаса.
Ақылдан адам адасар,
Бетіне күліп қараса.

Үлбіреген тамағы,
Бұғағы аппақ тамаша.
Екі иығы тақтайдай,
Қып-қызыл беті алмаша.

Салалы мойны жұп-жұмыр,
Тұлғасы біткен жараса.
Меруерттей тістері,
Пішімі келген рас, ә!

Оймақ ауыз, күлім көз,
Нәзік белді, шырын сөз,
Бәрі де ғашық ұнаса.
Ойласады зәңгілер:

Құндызша, болсын айтқаның,
Десең де бізге араша.
Зынданға өзің тастай ғой,
Қолыңа бердік болмаса.

Өлтірді деп өзің айт,
Әгарда атаң сұраса.
Біреумізді таңдап ал
Күйеу деп, атаңа ұнаса.

Құндызша тапты ақылмен
Зәңгілердің айласын.

Текешікті бақыртып,
Құйқасын қырық қыз шайнасын.
Аямас қыздар өшіккен,
Шықпайтын етіп жайласын.

Бақылдаған текешік,
Есіне түсіп ойласын.
Арт жағына тепкілеп,
Өздері қыздар айдасын.

Төрт батырдың күштерін
Құтырған жетім байқасын.
Құндызшаның сөзіне
Мақтанып дәулер күледі.

Құндызшаның әдісін
Теп-тегіс қыздар біледі.
Ортаға алып ұрғансып,
Зынданға қарай жөнеді.

Теп-тегіс халық ұйқыда,
Ортасы түннің кезі еді.
Ишаратпен Құндызша
Былайша бұйрық береді:

Бекітіп байла,—деп еді.
«Байлағын» деген бұл сөзі –
«Бос қойғын оны» дегені.
Зеберлес деген бір қызға,

Құндызша соған сенеді.
Бекітіп байла дегенін
Зеберлес қыз да сезеді.
Сол қырық қыздың ішінде

Зеберлес еді зерегі.
Құндызша мен екеуі
Достасып тату боп еді.

Шерқуатты босатып,
Жайына қырық қыз жөнеді.
Бекітіп байлап салдық деп,
Дәулерге хабар береді.

Қалады-ау өліп,—деп еді.
Құндызшаға ыржақтап,
Басылмай дәулер елеңі.
Көзін қысты Зеберлес,

Құндызша мұны біледі.
Шерқуат қайтып білдірмей
Сарайға келіп кіреді.
Тесіктен қарап паналап,

Дәулерді көріп тұр еді.
Құндызша сөзге сап отыр,
Түсініп бала біледі.
Зәңгілер айтты сұлуға:

Төртеуміз де палуан,
Жөнімізді біл,—дейді.
Айбаттанып ақырсақ,
Қыламыз талқан-күл,—дейді.

Құндызша, бір сөз айтамыз,
Жалған емес шын,—дейді.
Төртеумізді ұнатсаң,
Біреумізге таңдап ти,—дейді.

Құндызша айтты:—Мақұл-ақ,
Шартыма айтқан тұр,—дейді.
Ортадан әйел етуің,
Батырлар, ұят бұл,—дейді.

Сыпайылап сөз айтсаң,
Ақымақ, надан білмейді.

Мұныңды атам естісе,
Сіздерді жақсы көрмейді.
Бәрің де асқан шерісің,
Қандай қыз, сірә, тимейді.

Біреуің арнап алыңдар,
Таласқаның сын,—дейді.
Күресіп жығып алыңдар,
Тиейін соған мен,—дейді.

Жыққаның байла бекітіп,
Сендерге шартым сол,—дейді.
Жығылған жатсын байланып,
Бұзбаған шартты ер,—дейді.

Осындай шарт істесу,
Бұрыннан қалған жол,—дейді.
Ұнатты сонда зәңгілер:

Кім жығар екен байқап тұр,
Көзіңмен, айым, көр,—дейді.
Әлқисса, Қопал мен Сапал бір туған, Айпар мен Жайпар бір
туған еді. Қопал мен Айпар, Сапал мен Жайпар күресіп тұрған

жері еді.
Құндызша сұлу бұларға,
Қалыс боп сынап тұрады.
Сол мезгілде шамасы

Жарым түн ауған уағы.
Екі жұптан сайланып,
Күреске дәулер шығады.
Айпарды Қопал көтеріп,

Астына басып ұрады.
Сапалды Жайпар серейтіп,
Шоқпардай атып жығады.

Біреуінің ағасы, біреуінің інісі,
Екеуі намыс қылады.
Шарт бойынша бекітіп,
Аяқ пен қолын буады.

Байланған көріп Айпарды,
Намыс қып Жайпар қызарды.
Сапалды көріп Қопал да
Реңі қашып қуарды.

Егеске түсті палуандар,
Сабыры шыдап тұрмады.
Ыза кернеп денесін,
Іштерін ашу тырнады.

«Дәу арсалаң» деген сол,
Арт жағын пайым қылмады.
Ұстаса түсті белдесіп,
Қопалды Жайпар сығады.

Жайпар мінді үстіне,
Зорсынған Қопал құлады.
Қол-аяғын тас байлап,
Аузына сабан тығады.

Үшеуі тас боп байланды,
Жалғыз-ақ Жайпар қалады.
Өзді-өзін ептеп құрттым деп,
Құндызша іштен қуанды.

Кіргізіп ішке Жайпарды,
Сұлу қыз маймыл қылады.
Әлқисса, Жайпарды ішке кіргізіп Құндызшаның Жайпар­
ды мақтағаны:

Жер жүзіне жайылды
Балуан Жайпар атағың.

Бұлар да сізден жығылды,
Зорсынған Қопал, Сапалың.
Астыңа басып екеуін,
Бір өзің байлап-матадың.

Сіз сықылды ер тұрғанда,
Басқамен қайтып жатамын.
Текешік өңкей балаға
Басымды қалай шатамын.

Төсенсем төсек болады,
Жүнделек қалың сақалың.
Аузыңа сүйсең сиямын,
Даласындай апанның.

Езу қалай келіскен,
Жағасындай шапанның.
Мұрныңа сондай құмармын,
Қырындай сүңгі жотаның.

Сақал-мұртың келіскен,
Қамысындай ну қопаның.
Танауың жақсы таңқиған,
Айналайын ботамның.

Аспаз да мұндай соқпайды
Асатын қазан-ошағын.
Тісің де ірі айқасқан,
Пар келмес тісі шошқаның.

Ернің де үлкен көрнекті,
Қақпағындай тоспаның.
Сіздің белің жіңішке,
Қопал, Сапал боқ қарын.

Үш күнде неке қиялық,
Рұқсатын алып атамның.
Атадан рұқсат болмаса,
Таяғы тиер батаның.

Үш күнге шыда, батырым,
Некелеп сізбен жатамын.
Қылықсып назбен бұралып,
Осылай Құндыз деп еді.

Арсалақтап Жайпар ер
Қасына қыздың келеді.

Бір жаным құрбан,—дер еді.
Сен сүйсең, мен де сүйемін, –
Деп үстіне төнеді.
Шақ келмес маған еш бәнде,

Қарсылық қылса өледі.
Осы да маған жетер деп,
Шашының ұшын өбеді.
Жақындатпай айламен,

Ерлерді түсінбейтін дер бола ма?
Езбелер ердің ісін істей алмас,
Төбешік асқар таумен тең болар ма?
Ішіне жайын балық жүзе алмаса,

Тоқтау су шұқырдағы көл болар ма?
Деуші еді батыр адам ел қорғаны,
Батырсыз еш уақта ел болар ма?
Ар да бар, батырларда ұят та бар,

Ойлаудан ондай кісі кем болар ма?
Қосылсақ асығыспен некеленбей,
Есіткен елге, батыр, жөн болар ма?
«Асыққан—шайтан ісі» деген сөз бар,

Ешқандай шайтан жүрмес жер болар ма?
Үш күнге, сүйген жарым, шыдай тұрғын,
Есітсе басқаларға сөз болар ма?

Осылай Құндыз дегенде,
Мәпия жетіп келеді.
Мәпия сақау Жайпар мен
Құндызшаны көреді.

Отырсың несін,—дер еді.
Бұл сияқты арсалаң
Алдауға тез-ақ көнеді.
Біліп қой, ақымақ,

Тұзаққа түсіп өледі.
Осыны айтып сақау қыз,
Тыраңдап қаша жөнеді.
Құндызша қыз: «Сақауды

Ұстаңдар, қырық қыз»,—деп еді.
Осылайша дегенде,
Қырық қыз жапты қақпаны.
Қырқы да тегіс жүгіріп,

Қашатын жолын ап қалды.
Жайпар да жетті ұмтылып,
Сақауды бүріп бас салды.
Құйрығына шапақтап,

Сау жерін қоймай дақ салды.
Құндызшаның алдына
Сақауды сүйреп апарды.
Патшаға айтып қояр деп,

Оны да байлап тастады.
Әлқисса, Құндызша Жайпар дәуге: «Сіздің күшіңізге ырза
болдым, мына дәулерді қалай байладыңыз, менің де аяқ-
қолымды байлаңызшы, көрейін. Осы уаққа дейін біреудің аяқ-

қолын байлап көрмедім, болмаса қол-аяғымды байлатып та
көрмеппін»,—деп Құндызша Жайпарға қарап күлімдеп, бір
өлең айтып тұрған кезі еді:

Ашығын ашық жары сағынады,
Сіздей жар қайдан маған табылады.
Әйелден алтын басты еркек артық,
Еріне әйел кісі бағынады.

Бет келсе қатын адам ер піріне,
Тозаққа ақыретте салынады.
Тамаша оңашада етейік деп,
Күлімдеп палуанға жалынады.

Көрмеуші ем қол-аяғы байланғанды,
Қалайша байланғандар таңылады.
Байлаңыз, менің қол мен аяғымды,
Дақ түсер азар болса не қылады.

Әлқисса, Жайпардың есі кетіп есінеп: «Е, сәулем, аяқ-
қолыңа дақ түссе және үш күнге жіберіп сілемді қатырарсың.
Сенің қол-аяғыңа дақ түскенше, менің бетіме дақ түссін»,—деп
қалбырақтап арсалақтап тұрады.

Құндызша айтты:—Ерімсіз,
Асқар тау биік белімсіз.
Шын жүрегім сүйетін,
Арыстан туған шерімсіз.

Байламаймын қолыңды,
Болады күнә, пірімсіз.
Басқа қыз келіп байласа,
Көреді қандай көңліңіз.

Балдыздарың байласын,
Қызығын ойнап көріңіз.
Көтеріліп қалмай ма,
Қыздармен ойнап беліңіз.

Қайбірін ойнап сүйсең де,
Білерсіз, ерім, өзіңіз.
Әлқисса, Жайпар зәңгі арсалақтап Құндызшаға қарап:
«Ақыл-ізетіңе әзір өлсем де ырзамын, қыздардың бәрі де кел­

беріңдер» деп, байлатуға ықтиярын беріп жата берді. Құндызша
қырық қызға: «Жездеңнің қасына келіп, қол байласу ойнап
құмарларыңды тарқат»,—деп, қырық қызды жездесіне жапты.
Сонда Зеберлес қыз Шерқуатқа қыздың киімін кигізіп қырық

қыздың ішіне қосып қойған еді. Отыз тоғыз қызды қасына
қосып, Шерқуатпен қырық қыз етіп, палуанның қол-аяғын
байлатуға жіберіп тұрған кезі еді.
Зеберлес қыздың амалы,

Өнері асқан көп еді.
Ақылы артық қырық қыздан,
Білімді және зерегі.
Қырық қызды бастап Зеберлес,

Жездеге қарай жөнеді.
Киімін киіп қыздардың,
Шерқуат бірге келеді.
Сақал-мұрттан белгі жоқ,

Бойжеткен қыздай реңі.
Араласып қыздармен,
Ішкері бала кіреді.
Қып-қызыл беті алмадай,

Қыздан да артық көрнегі.
Қыздарға қарап ыржақтап,
Жездесі Жайпар күледі.
Сөзі қопал, сиқы жоқ,

Ақылсыз, есі кем еді.
Қыз түгіл, қатын көрмеген,
Жабайы өскен неме еді.
Кісілік иісін сезбейді,

Қырық қыз байқап біледі.
Әзілдесті Жайпармен,
Қызық сөз айтып не түрлі.

Дәулерді байлап тастапсыз,
Орындап, жезде, сертіңді.
Құмарланып кеп тұрмыз,
Көрмекші болып көркіңді.

Әзілдесіп Жайпармен,
Ортаға алған секілді.
Жездеміз, сізбен ойнаймыз,
Тыңдамаймыз кепіңді.

Жабылды қырық қыз жұлмалап,
Жездеге салды топырды.
Құлағын дәудің созғылап,
Мойнына шығып секірді.

Бірдей қып Алла жаратқан
Алды-артың, оң мен солыңды.
Айтайын бір сөз сізге, ерім,
Көрмеңіз айып онымды.

Уәде сізбен етіп ек,
Десеңіз егер орынды.
Мен де қызық көрейін,
Қыздырды қыздар көзімді.

Болмаса айып сізге, ерім,
Байласын аяқ-қолыңды.
Жайпар айтты:—Айымжан,
Қылмаймын екі сөзіңді.

Әсіресе, қырық қыздың
Біреуі жаман көрінді.
Белімді ойнап қысқанда,
Көрсетті жанға көзімді.

Ойнауынан шошыдым,
Жіберме, қалқам, соныңды.

Сынды ма, қайдам, жаны жоқ,
Ойнады қысып қолымды.
Егер оған байлатсаң,
Тыңдамас бары-жоғыңды.

Сізден мені айырып,
Қайнатар, жарым, сорымды.
Әлқисса, Құндызша Шерқуатқа қарап: «Әй, қыз, сен
тәртіпсіз екенсің, бұзық ойнағанша, қызық ойна, жездеңнің

есінен шықпайтын етіп ойна, бүлдіріп ойнағанша, жездеңді
шек-сілесін қатырып, күлдіріп ойна. Енді осы ойын ақырғы
ойын, бұратала мен қуанатындай тындырып ойна»,—деді.
Бала түсініп: «Мақұл, жездеме көрмеген қызықты көрсетіп ой­

наймын»,—деп күлді. Құндызша да түсініп білді.
Осылай деп сол уақта,
Орнына қырық қыз тұрады.
Опыр-топыр жездемен

Тамашаны істеп құрады.
Әсіресе, бір балдыз
Жезденің жанын шығарды.

Менен де бұл қыз зор,—дейді,
Қыздардан Жайпар сұрады.
Күшті балдыз жездесін
Көтеріп жерге ұрады.

Тоңқая жезде құлады.
Қырық қыздар қалды жайына,
Жалғыз-ақ балдыз жығады.
«Жездежан, жайың қалай?»—деп,

Қол-аяғын буады.
«Әзілдеймін, жезде,—деп,
Құмартып қапсың сен де»,—деп,
Сілкілеп мұртын бұрады.

«Жас жігіт болғын, жезде»,—деп,
Сақалын түтіп жұлады.

Құндызша, кел,—деп жылады.
Мұндай балдыз құрысын,
Қыздардың ісін қылмады.
Қой десем де қоймайды,

Керең бе, қайдам, құлағы.
Қыз да болса күшті екен,
Жолбарыстай сияғы.
Алалым, өзің келмесең,

Мынау қыз жазым қылады.
Таңға таяу боп еді,
Сабах садық уағы.
«Әзілім ғой, жезде»,—деп,

Өкпесін қысып сығады.
Ойнаймыз деп «түйебас»,
Үстіне қыздар шығады.
Қол-аяғы байлаулы,

Көтеру қайда бұларды.
Опырылып омыртқа,
Қабыртқа қирап сынады.
Ойынның арты шын болып,

Жайпар дәу көзін жұмады.
Балдыздардың ойнынан
«Жездесі» өліп тынады.
Тастады қырық қыз шұқырға,

Үш дәуден баян қылалы.
Қопал, Сапал байлаулы,
Айпар да жатыр қысылып.
«Қызбенен Жайпар кетті»,—деп,

Бір жарым күн байланып,
Бәрі де кеткен ісініп.
Қырық қыз келді топырлап,
Білмекке көріп жүгіріп.

Бір-бір қылыш қолында,
Келді қыздар жұтынып.
Өлтірмекке үш дәуді
Сайланып келген күтініп.

Шерқуат бала ішінде,
Әскерше басып құтырып.
Шерқуат еркек порымда,
Зәресін қойды ұшырып.

Бас изей берді өтініп.
Сізге, ерім, бізді айдаған
Зұлмат патша тықсырып.
Бармаймыз десек қоймады,

Айдаһардай ысқырып.
Құндызға Жайпар айланып,
Қарамай кетті пысқырып.
Шынжырмен байлап тастады,

Үзе алмай қойдық ышқынып.
Құндызшаға таластық,
Тер қысып бізді ұшынып.
Құндызша бізге шарт қойды,

«Жыққаның ал,—деп,—іс қылып».
Несіне айта береміз,
Өзің де тұрсың түсініп.
Өлгенше сізге біз серік,

Жалындық қолды қусырып.
Егер бізге нанбасаң,
Зынданға қойғын түсіріп.

Жанымыз қалса болады,
Өлгеннен жақсы тіршілік.
Мейірі түсті баланың,
Еткен соң жылап мұңшылық.

«Байланған дәуді өлтірсем,
Болмайды,—деді,—кісілік».
Дәулерді бала босатты,
Уайым қылмай тіксініп.

Дұшпандық етсең күш кіріп.
Осыны айтып тұрғанда,
Таң атып қалды күн шығып.
Әлқисса, зәңгілер сонда Шерқуатқа шын көңілмен ырза

болып: «Патшаны көрмейміз, айтқанына көнбейміз, сенімен
бірге патшаға қарсы соғысқа шығамыз»,—деп, Шерқуаттың
қасында жата береді. Таудағы ата-анасы—екі жолбарыс бала­
дан ажырап, қапаланып қайғы жеп, жылауда болады. Сол бала­

ны іздеп тауып алалық деп, екеуі Үрімге қарай бет қойып кетіп
бара жатқан жері еді:
Ата-анасы—екі шер
Баланы ойлап еңіреді.

Ойланса іші өртеніп,
Көзінің жасын төгеді.
Жинады күшін жолбарыс,
Арыстан, қабылан, шер еді.

Ауыздары он қарыс,
Қайтпайтын жаудан ер еді.
Ата шері жол бастап,
Үрімге тартып жөнеді.

Жер-жаһанды жаңғыртып,
Үрімді басып кіреді.
Келеді екі жолбарыс,
Көзінің жасын төгеді.

Оқтын-оқтын өкіріп,
«Перзентім қайда?» дер еді.
Сүтін емген Шерқуат
Түсініп сөзін біледі.

Сүт емізген анасын,
Атасын бала көреді.
Тағаты тоқтап тұра алмай,
Сабыры бала шыдамай,

Шерқуат жетіп келеді.
Құрметтеп ата-ананы,
Қол қусырып иіліп,
Шерқуат жетіп барады.

Ата-анасы—шерілер
Көзін ашып қарады.
Ақырып келіп арсаңдап,
Аймалай берді баланы.

Жарыла жаздап жүрегі,
Қуанды өте шамалы.
Мекіреніп ыңырсып,
Үстіне түсіп барады.

Бетіне басын сүйкелеп,
Қалмады сабыр-қарары.
Адасқан қой мен қозыдай
Жамырасып қалады.

Жолбарыс жатсын табысып,
Мүшкүлден хабар қылалы.
Әлқисса, Мүшкүлат Мырзалық деген бір жігітті жүз жігітке бас-
тық етіп, мың түйені Мысырдан Үрімге шығарып, Шерқуаттың ха­

барын сұрастыра кел деп жұмсаған еді. Жолбарыстармен Шерқуат
табысып жатқан кезде, Мырзалық керуенімен қасынан өтіп бара
жатқанын Шерқуат көріп қалып, «тоқта» деп шақырып тұрған жері
еді:

Қасынан өтіп барады
Сол уақта Мырзалық.

Жүгіне кілем жаптырған,
Асыл мал таза ыңыранып.
Артқаны—алтын, гауһар тас,
Нарлары аруан қызбалық.

Көрген заман алғашта-ақ
Шерқуат қалған бұл танып.
Жолдас болған бұрынғы
Қырық жігіттің бірі екен,

Құшақтай алды бұл барып.
Мырзалық айтты:—Шерқуат,
Атаңнан баян қылалық.
Үрімге балам кетті,—деп,

Зар еңіреп атаң жыланып.
Іздеймін деп баламды,
Жинады әскер қамданып.
Есепсіз әскер патшадан,

Даяр боп қалған қолға алып.
Кеп қалған шығар жақындап,
Қап еді шықпақ боп жиналып.
Осыны айтып болғанша,

Кеп қалды Мүшкүл сонда анық.
Екі жүз мың әскермен
Аспанға шаңы шұбалып.
Баланы қорғап шерілер,

Айлана қоршап ыңыранып.
Аузын ашып есінеп,
Көрсетіп күшін қырланып.

Қапал, Сапал, Айпар да
Демалып қалды тыңланып.
Патшаменен ұрыспаққа,
Қапал мен Сапал сұрланып.

Жайпардан Айпар айрылып,
Бұ да ашулы жынданып.
Әлқисса, Мүшкүлат пен Шерқуаттың табысып жылап жатқа-
ны еді:

Іздеген балаң мен,—деді,
Күдер үзіп қапсың,—деп.
Құшақтай алды Мүшкүлат,

Жылап жатыр шағынып,
Ойламай мені жаттың,—деп.
Қартайғанда атаңды
Бір қызға бола саттың,—деп.

Айтатұғын сақтаған,
Ішімде арман-дертім көп.
Ойыңа тіпті алмадың,
Қайғыда қалды қартым деп.

Ата-анаң болса меңдеген,
Не болар екен артым деп?
Жастығыңды ойға алмай,
Істеймін батыр салтын,—деп.

Келмеді ме ойыңа,
Сарсаң боп қалар халқым деп.
Бара жатқан керуеннен
Есіттің қыздың дерегін.

Ашықтықтың дертінен,
Сол қызды іздеп жөнелдің.

Жалғыз, он үш жаста ем деп,
Уайым-қайғы жемедің.
Жасың жетсе ер жетіп,
Мұнша уайым жер ме едім.

«Жүргенде де» дейтұғын
Перзенті көп шал мен бе едім.
Бір баланың дертінен,
Қайғысы асқан шерлі едім.

Жаным қайтіп шыдасын,
Ағайыны сайлы сен бе едің.
Өзіңмен туған бала жоқ,
Соны ойлап шаршап меңдедім.

Бетіңнен сүйіп алайын,
Мауқымды басып қанайын.
Қасыма жақын кел,—деді,
Болмады сабыр-шыдамым.

Бетіңді, қалқам, бер,—дейді,
Атасы ашты қойынын.
Еркелеп келіп Шерқуат,
Құшақтап алды мойынын.

Сағынып көрген құшақтап,
Аймалап жатыр ай-күнін.
Үйірінен адасқан
Табысқандай тай-құлын.

Мүшкүлат жатсын табысып,
Данадан хабар берелі.
Сағынып жүрген ер Дана,
Ішінен қайғы жер еді.

Баланың қайда кеткенін,
Біле алмай еңіреп жүреді.
Жас иісті көре алмай,
Зарыққан ердің бірі еді.

Әлқисса, Дана уәзір баланы қойған жерден жоғалтып, таба
алмай зарлап жүр еді. Қайда кеткенін білмей, зарлап таба ал­
май жүргенде, «қалаға бір жас палуан бала келіпті» деген ха­
бар естиді. «Сол менің адасып қалған көрдегі Қарқабаттың ба­

ласы шығар» деп, Зұлматқа көрінбей балаға келіп, Қарқабатқа
ұқсатып, ақиқат баланы танып, сонда Дана[ның] баладан аты-
жөнін, «кімнің баласысың?» деп сұрап тұрған жері еді:

Ынтызар болып келдім мен де саған.
Жүзіме жылы жүзді көрінесің,
Кім болар сені өсірген ата-анаң.

Көзінің ағы менен қарасымын.
Білмеймін ата-анамның кім екенін,
Жетім қап жас кезімде адасыппын.
Үлкейдім жолбарыстың сүтін еміп,

Ер жетіп дұшпандармен таласыппын.
Сіз де, ата, жөніңізді түсіндіргін,
Бас қосып сізге бүгін жанасыппын.

Сасқанда ақыл қосқан һәм есі едім.
Қарқабат сенің атаң әділетті,
Жұмысын жүргізетін кісісі едім.
Патша боп сенің атаң өткен еді,

Жалғаннан опат тауып кеткен еді.
Қолыма бір гауһарды өзі беріп,
Тапсырып аманат деп кеткен еді.
Қатыным бір ұл тапса, таққын,—деді,

Ай-күні шешеңнің де жеткен еді.
Орнына залым Зұлмат патша болып,
Өлімге анаңды үкім еткен еді.

Өлтірді анаңызды зақым беріп,
Өлімнен алсам деп ем алтын беріп.
Артынан жеткенімше жарып тастап,
Көме алмай қорыққанымнан кеткем жылап.

Кетіппін жылап жатып ұйқыға еніп,
Жатыр ем шырт ұйқыда қапаланып,
Сөйлесті меніменен қарт анаң келіп.
«Е, Дана, шыныменен көмбедің бе,

Жүруші ем тірі күнде жақын көріп.
Жүзімді жасыруға жарамадың,
Еріме жолдас боп ең ақыл беріп».
Оянсам сонда шошып, түсім екен,

Көмуді ойыма алдым мақұл көріп.
Анаңды көмейін деп сол уақытта,
Қасына қарап тұрдым жақын келіп.
Анаңның өліп қалған ақ төсінде

Емшегін бір нәресте жатыр еміп.
Сен едің емшек емген, көрдім,—дейді,
Қасыңа жақынырақ келдім,—дейді.
Тапсырған атаңыздың аманатын,

Мойныңа гауһар тағып бердім,—дейді.
Бес мысқал мойныңдағы жарқыраған
Гауһарың—менің таққан белгім,—дейді.
Құлыным, енді өлсем арманым жоқ,

Таба алмай жүрген едім, көрдім,—дейді.
Басайын жүрегімді бір құшақтап,
Аңсадым беттен сүйгіз, келгін,—дейді.
Құшақтап жатыр аймалап,

Перзентсіз еді бұл ғаріп.
Мұны естіп Шерқуат,
Бұзылды көңілі сұрланып.
Топтап әскер майданға,

Қайратқа мінді Шерқуат,
Асынып жарақ қолға алып.
Жер-жаһанды жаңғыртып,
Шерлер шықты ыңыранып.

Арыстандар ақырып,
Қайратын жиды қырланып.
Мүшкүлат айтты қолына:

Құндызша қыз баланың
Өмірін шындап сұранып.
Не болар деп заманым,
Көз жасын төгіп бұл ғаріп.

Шерқуат мінді тұлпарға,
Найза мен қылыш қолға алып.
Мүшкүлаттың әскері
Бұлар да шықты қамданып.

Қасына алды Шерқуат,
Жолбарыстарын шақырып.
Шерқуат сонда жөнеді,
Ақкекіл атқа қамшы ұрып.

Шерқуаттың соңынан
Шерілер кетті зар ұрып.
Шерқуаттың соңында,
Кеткен жоқ босқа қаңғырып.

Шерқуат айғай салғанда,
Жолбарыстар да ақырып.
Шерқуат кімге ұмтылса,
Бұлар да соған қарсы ұрып.

Талқандап кетіп барады,
Қиратып жауды жапырып.
Лақтырса бір тістеп,
Қадаған тастай атылып.

Қапал, Сапал, Айпар да,
Бұлар да шықты ақырып.
Мүшкүлаттың әскері,
Тұрған жоқ бұлар тартынып.

Зұлматтың әскерін
Үрімнен қуды қашырып.
Мұны көріп Зұлмат,
Қарсы жүрді жылап аһ ұрып.

Шерқуаттың алдына
Зұлмат келді бас ұрып.
Әлқисса, Зұлматтың Шерқуат балаға жалынып, бір сөз ай­
тып тұрған жері еді.

Алдыңа келіп жыладым.
Аяғыңа жығылып,
Алдыңа келіп құладым.
Өтіпті менен білместік,

Айтқаныңа тұрамын.
Тағым да, бағым сенікі,
Жанымды сізден сұрадым.
Әлқисса, патшаның айыбын бетіне басып, Шерқуаттың сон-

Дүниеден өз ойыңша өлмес патша.
Жыласа жайын айтып жүкті қатын,
Көз жасын шыбын құрлы, көрмес патша.
Не себеп, жақсы көрдің мені нағып,

Не жайлы өлтірмеймін сені нағып.
Жалынса жүкті қатын аямап ең,
Жетімге жалынасың енді нағып?!
Менің атам бұрынғы

Жетім-жесір, міскінге,
Көп еткен екен мархабат.
Дүниеден кетіпті,
Сол атам тауып зор опат.

Қалыпты жүкті анамыз,
Тапсырған екен аманат.
Жүкті анамды өлтіріп,
Істепсің, зұлым, қиянат.

Өлген анам ішінен
Туыппын тірі, саламат.
Өлтірмекке бұйырдың,
Тумаған күндеп баласын.

Залымдықты істедің,
Ойланбай ақ пен қарасын.
Жолықпас ең бұл күнге,
Істесең істің сарасын.

Жолбарыс бақты жасымнан,
Көрмедім ажал қазасын.
Мүшкүлат бақты бала ғып,
Мысырдың көрдім қаласын.

Мінгізді тұлпар саймандап,
Жабдықтың сайлап тазасын.
Тіллә сауыт кигізді,
Алтыннан салып жағасын.

Ит жүгіртіп, құс салып,
Дүниенің шақтым мазасын.
Сол күндеген жетім—мен,
Келмесін, патша, зейілің.

Тумаған күндеп баланы,
Тар болды неге пейілің?
Мүсәпір әйел жалынса,
Түспеді қалай мейірің?!

Осылайша дегенде,
Құндызша жетіп келеді,
Келіп сөйлей береді.
Жорығаны Дананың,

Осындай анық келеді.
Өмірін сұрап зұлымның,
Құндызша былай дегені:

Өкінгенмен өткен іс
Орнына қайтып келмейді.
Ұстап алған олжаңды
Бір сапар, жарым, бер,—дейді.

Жылап тұрған зарланып
Шерқуат көрді Құндызды.
Көзі түсіп кеткен соң,
Қимайды тағы құрғырды.

Лажы жоқ ешқандай,
Әйелсіз, сірә, кім жүрді.
Өлтірер еді зұлымды,
Қимайтын нәрсе бүлдірді.

Құлқаныс–Зеберше
Бисмилла сөзді бастадым,
Һәр мақұлық ойлар бас қамын.
Қауіп-қатері көп болар

Бір Құдайдан басқаның.
Әзиз қып Алла жаратқан
Әр түрлі жанның бастарын.
Қадірі бірдей жанының

Маса мен тышқан, арыстанның.
Әр мақұлықты көресіз,
Өлімнен, білсе, қашқанын.
Біреуді алып жасынан,

Біреуді етек астынан,
Біреудің өмірін ұзақ қып,
Асырып жүзден жастарын.
Уақтымен күнді шығарып,

Әлемге нұрын шашқанын.
Шапшытып бұлақ ағызып,
Қақ жарып таудың тастарын,
Қаласа жазды қыс қылып,

Таң қаларлық іс қылып,
Қолынан бұл іс келе ме
Құдайдан жалғыз басқаның!
Қарында жатқан балаға,

Тұрғанда шықпай далаға,
Есебін тауып дем беріп,
Жеткізген ауқат-астарын.
Жауынды бұлттан жауғызып,

Сүт қылып қаннан сауғызып,
Ризығын берген баршаның

Құдіреттің көргін данышпанын,
Қамқоры жалғыз Құдайды
Халқының жер мен аспанның.
Ұлық аты—бисмилла

Жаратқан жалғыз Патшаның,
Бейбисмилла аузымды
Сол себептен ашпадым.
Жақсылар, егер ұнатсаң,

Көңіл қойып тыңласаң,
Аз хикая қылайын
Құлқаныс-Зебер дастанын.
Құбыл деген шаһарда

Бір падиша бар еді,
Әділ еді артықша,
Өтенше атын дер еді.
Ордалы деген бір шаһар

Апталық бұған жол еді,
Падишасы Әппақша
Әділеті мол еді.
Өтен мен Әппақ бір-бірін

Жанындай жақсы көреді,
Тату өскен тең еді,
Һеш перзенті жоқ еді.
Бір перзенттің зарпынан

Көңлінде қайғы көп еді,
«Перзент көрер күн болса,
Болайық құда»,—дер еді.
Жасы елуден асқанда,

Қайғымен жүдеп сасқанда,
Қабыл болып тілегі,
Екеуінің бір жылда
Болыпты жүкті әйелі.

Сүйініп күнін санады,
Тоғыз ай, тоғыз күн өтіп
Әйелдері туады.
Әппақшаның әйелі

Қырық күн ұдай той беріп,
Зеберше атын қояды.
Әйелінің Өтеннің
Қыз болыпты туғаны,

Өзгеше сұлу жамалы.
Атын қойды Құлқаныс,
Той беріп қырық күн бұ дағы.
Көдектердің күн сайын

Құлпырды гүлдей шырайы.
Әлпештеп өте бағады,
Бір жыл өтіп арадан,
Екі жасқа шығады.

Бір күндері Әппақша
Өтенге жаушы салады
Қызына құда болғалы,
Өтен де мұны ұнады.

Сән-салтанат, сыйлықпен
Құда болды екеуі,
Сертімен айтқан баяғы,
Барша халық біледі.

Жері шалғай жол еді,
Қатынасы кем еді.
Арада неше жыл өтіп,
Еңбектеуден ер жетіп,

Құлқаныс пен Зебердің
Он үшке жасы келеді.
Сұлу болды артықша,
Тандырып естен көргенді.

Алыстағы жерінің,
Қатынасы болмай елінің,
Құлқаныс, Зебер бір-бірін
Есітіп һешбір білмеді.

Жайсан дейтін шаһардың
Падишасы Қауас дер еді,
Бір мақтаншақ неме еді.
Төлен дейтін оның да

Өтен мен Әппақ патшаның
Есітіп жайын біледі.
Бір күні қызды көреді,
Құлқанысқа таңданды,

Байқамай бұрын жүр еді.
«Осы қызды әперіп,
Үйлентсем,—деп,—Төленді»,
Қауас ханның бір күні

Көңіліне қиял келеді,
Әппақшаны жамандап,
Айнытсам деп Өтенді.
Құлқанысқа жаушы ғып

Жіберді Қауас біреуді.
Сөзге шешен неме еді,
Өтеншеге Қауастың
Сонда жазған сәлемі:

«Өтенше, аман жүрмісің,
Жайлы ма, қалай тұрмысың?
Саулығыңа Құдайдан
Тілеймін тілек сіз үшін.

Һарон Рашид патшадай,
Әділ ердің бірісің.
Сырттан тату болсақ та,
Түспеп еді жұмысым.

Қайт қылмас деп ойлаймын,
Түсіп тұр сізге бір ісім.
Қымбатты патша Өтенім,
Қадіріңе жетемін!

Шырағы дейді перзентті
Әке менен шешенің.
Бағасына жетпейді
Татпаған дәмін шекердің.

Бастамай тұрып әр істі,
Ойлаған жақсы не екенін.
Жазым қылар ақыры,
Алмасаң алдын жөтелдің.

Зерек ерлер табады
Әр істің ойлап есебін.

Әппақшаның ұлына
Қызыңның білдім кетерін.
Ақылдың диқан кені едің,
Білетін парқын нешенің.

Қылмақшы күйеу болыпсың
Әппақшаның тентегін.
Ойлағын, оған қыз берсең,
Жылаумен күні өтерін.

Жаным ашып айтамын,
Деп ойлама әзілі.
Жарамас аңға деуші еді
Жетектеп жүрген тазыны.

Әппақтың ұлы нақұрыс,
Жаман еді тәрізі.
Ұлдан зият қызың бар,
Өтеннің дейтін жалғызы,

Бір жаманға таңатын
Бар еді қандай жазығы?!
Кедейлерше үнемсіз
Таусылып тұрған азығы,

Қыз бермесең болмайтын
Бар ма еді сізде қарызы.
Зебершеге баруға
Қызың да өте наразы.

Ұялғаннан әрең жүр,
Айта алмай сізге арызды.
Көре тұра жылатсаң,
Қыздың да ұрар жазыры.

Ойлағын өзің пайымдап,
Мақсатым емес айырмақ.
Әппақша жегжат болмайды,
Қойғанмен сізге шайырлап.

Атасы да ұры еді,
Қай істен өзі тайынбақ!
Өзің біл бірақ, Өтенім,
Сүймеуші ем өзін жайында-ақ.

Туысқаннан артықша
Көруші ем жақсы өзіңді.
Болуға құда ынтық боп,
Өссін деп жүр ем қызыңды.

Қызыңа Төлен лайық
Ақыл мен ойға сезімді,
Жібердім жаушы, жаманға
Килігіп қалған кезіңде.

Зеберді қызың қаламай,
Жүргені жылап сезілді.
Ұялып бірақ айтпайды,
Қыла алмай төмен жүзіңді.

Әділетті патша едің,
Жайылған атың бүгінде.
Теңіне бермей қызыңды,
Жылатқаның өлім-ді!

Төлен мен қызың бір-бірін
Сүйетұғын көрінді.
Құдалықтың кәдесін
Істелік жылдам тезінде.

Жаушымнан барған хабар бер,
Жөн көрсең осы сөзімді».
Қағазын алып Қауастың
Елшісі жүріп кетеді,

Өтеншенің еліне
Аман-есен жетеді.
Сәлемін беріп Қауастың
Мән-жайын баян етеді.

Өтенше бұған нанады,
Жаушыны күтіп алады.
«Болайын құда, мақұл»,—деп,
Қауасқа қағаз жазады,

«Өтірік патша айтпас»,—деп,
Қызына ақыл салмады.
Тездеп жүріп жаушысы
Еліне қайтып барады.

Өтеншенің қағазын
Қауасқа келіп береді.

Тоғыз үйір жылқымен,
Таралғы-тарту мүлкімен,
Тамаша ойын-күлкімен,
Көшкендей елі-жұртымен