Дін ашқан еді Мұрсал әуел бастан,
Екінші Әбубәкір, Омар, Оспан.
"Зүл һүжжа"1 қамқам, самсам Зүлпіқармен2,
Төртінші тиді қолға Әлі Арыслан.

Мүмін аз, діні қар көп Оһүт тауында,
Аз кісі тартты әзиздік бір соғыстан.
Үшінші Әмір, Әмзе, жетпіс кісі,
Нәбидің тісі жаһит3 болды тастан.

Берген соң Әліге - күш, дінге - қуат,
Дін танып на-мұсылман4 араласқан.
Қандырып халық мейірін Ақ пайғамбар,
Көңілге иман нұры орналасқан.

Бұлардың айтқан азан, ауазына,
Еріді еміреніп жер мен аспан.
Тұрған соң төрт жар - қолда, дінде - қуат,
Жақын дос болды дұшпан неше алысқан.

Жанабіл батыр, Қақан патша Зарқұм,
Әждаһа еді олар қандай аузын ашқан.
Шариғат ғылымын біліп, тарихатпен,
Теп-тегіс дүния жүзін етті бостан.

Дүниядан Әбибулла үгірді жүз,
Екінші қылапатке келді дастан.
Отыз жыл мініп тақта қылапатта,
Өткерді төрт жар дәурен айнымастан.

Өлтірткен Омар ұлын ұрып дүре,
Патшалық не болады онан асқан.
Асандай нәсіл әулат шәһізада,
Аялдан ажал зәрін жұтты қастан.

Қамбарға жалғыз ұлдың қанын берген,
Кім асқан сақилықта Сәдуақастан.
Тақтынан патша тайып Пәруардігар,
Бұл күнде қаз ауып тұр қара ағаштан.

Мысалы бір қалың өрт кетті қаптап,
Түтіні көрінбейді бізге алыстан.
Нәубеті мұсылманның болар ма екен,
Ұшпастан көрер бұрын жан қапастан.

Алла аты абайласаң қолында тұр,
Жазуы Мұхамметтің формында тұр.
Күн бітсе, кебінге орап көмер халқың,
Өлімнің екі аяғың орында тұр.

Ғибрат осылардан алмайынша,
Қаннастың Қалдыбек би торында тұр.
Іздемей тауба-таупих таусылса өмір,
Төбеңнен шайтан-сідік шорылда тұр.

Жасыңнан шашың қойып, шөпкі кидің,
Сарп еттің заң-зәкүнге бәрін мидың.
Орысқа өлсем де ұқсас боламын деп,
Көт баспай, көп ішінде тұрып сидің.

Аса орын оныңмен де таппаған соң,
"Еңбегім еш болды-ау!" - деп жандың, күйдің.
Оныңды оязной5 әкім біліп,
Бол деп еді өшетілі6 ошбу үйдің.

Өтсін деп осыменен енді өмірім,
Талапты топышақты7 тердің, жидың.
Себебі, сенен олар ошбу уақыт,
Ақыл айтып алдында жүр болыс, бидің.

"Төреміз төрге көпті шығарды-ау", - деп,
Шамасы бар ма Шөмен еткен сыйдың?
Көрісіп көңілімді көркейтпекке,
Барып ем жапсар жақтан, бір жай-күйдің.

Ырзамын ондайыңа, айтшы жауап,
Иесін ит те қаппайды, нешүк тидің?

* * *
Әй, нәпсім, мына үгітке құлақ салшы,
Сыртыңнан сені баққан мен - бір малшы.
Айтпағым әнің үшін болды лазым,

Басында бұйырған соң бол деп жаршы.
Белгілі бұл жаһаннан жөнелерің,
Жүз түгіл, күшің жетсе, мыңға баршы.
Жығылып жоғарыдан жоқ боларсың,

Ойнаған өмірменен сен бір даршы.
Табаның тағдыр бітіп, тайса бір күн,
Тұтқасын тіріліктің тауып алшы.
Жан құсы бәденіңнен бір күн ұшса,

Бір қарыс жете алмайсың жерге шаршы.
Пәнидің баянсызын білгеннен соң,
Жинап ал ерте бастан қамдап қаршы8.
Алдында аса алмайтын асқарлар бар,

Сайманын сапарыңның сайлап алшы.
Патша бол бұл дүнияға келдің бес күн,
Тәуба қып тілімді алсаң, даярланшы.
Егінші егін еккен біз мысалдас,

Күні-түн жинап, теріп, бол қырманшы.
Кемді күн қос артуға келіп едің,
Орынсыз көрініп тұр ісің палшы.
Есіңнен ошал жұмыс шығып кетіп,

Сен жүрсің һайһауасқа ұрып қамшы.
Билігің бес-алты құн өзінде тұр,
Кетсең де айдалаға болып жаңшы.
Ескеріп айтқаныма амал қылып,

Сайманын сапарыңның сен қамданшы.
Қайтесің жүргенінде, жетсе ажал,
Дүниенің дәулетіне болып аршы.
"Бұл дәурен баста тұрар",- деп ойламай,

Өлімнің қатерінен қауыптаншы.
Іс келмес орынына, өкінгенмен,
Төменге тамса, кеттің мысалы тамшы.
Ал, енді аңғартқаным - болма ғапыл,

Ертерек құлдық етіп қайымданшы.
Ақылдың айтқан сөзін әзіл демей,
Шен біліп шыныменен қабырланшы.
Аз ғана айттым үгіт аңғарар деп,

Мен, өзім - мұсылманмын, қолым - Алла!
"Қалай?" - деп, халыққа көрсет, қолыңа ал да.
Баласы мұсылманның бола қойсаң,
Мұнымды "өтірік" деп ойыңа алма!

Айтсам да асылық сөз былайынша,
Күймеймін дозағыңа осы халда!
Молдалар, бұл сөзіме сенбесеңдер,
Ант ішем расына "Олла-біллә!".

Әулеті Кіші жүздің, Кете – руы
Айтушы - Тұрмағамбет деген молда!
1906.

Мысалы көзің - гауһар, маржан - тісің,
Күндей-ақ шығып келе жатқан түсің.
Сүмбіл шаш, сұңқар мойның, пісте мұрын,
Иілген берді Алла айдай пішін.

Уылжып өне бойы отырасың,
Асылдай ұстағанда бір-ақ қысым.
Күмістей сымға тартқан саусақтарың,
Сүйріктей аудан шыққан бәрі мүсін.

Қиғаш қас, оймақ ауыз, ақық ерін,
Көргеннің көркің кетер өртеп ішін.
Арманым асылында бар дей алмас,
Жанында өткерген жан, жаз бен қысын.

Қиялым қатарыңнан қалмай кейін,
Асылға ауыр баға қолыңды ұсын!
Жер соғып қалайда да қалмаушы еді,
Бабында болып тұрса ұшқан құсың.

Аңыңды ала ма екен аңғар да тұр,
Сал-дағы солай қарай көздің ұшын.
Естіден еткен үміт еш болмайды,
Ұнарлық ұзақ болар етер ісің.

Хабибі - хақ сәруәрдайын,
Әбубәкір, Омардайын,
Осман, Али - һайдардайын,
Әділ патша табылмас-ты!

Бас ауырып, тәуіптерді,
Алып келіп бақтырарсың.
Өз қалыңды ауыр көріп
Өкпеменен қақтырарсың.

"Жын-пәлекет кетсін де" – деп
Тұмар алып, тақтырарсың.
Тура құрық келген болса,
Дертіңе дауа табылмас-ты!

Қатын өлсе, ғамкүн болып,
Қаңғалақтап қалсаң керек.
Онан-мұнан қағыстырып,
Базбіреуді алсаң керек.

Айшы-ишрат қылмақ үшін,
Төсек қалың салсаң керек.
Бір кеткен соң, қамкөңілсің,
Ата-ана табылмас-ты!

Жаман болды алғанымдай,
Бір Тәңіріге көп налырсың.
"Жарым сондай болса екен", - деп,
Көрінгенге көз саларсың.

Жазған болса, маңдайыңа
Әзалда оны не қыларсың.
Бәріңізге жүзі қызыл,
Қасы - қара табылмас-ты!

Біреу - жарлы, біреу - малдар,
Сенің бәріңді алдар.
Өлшеп берген нәпақаң бар,
Ертелі-кеш іздегенмен,

Артық дүние табылмас-ты!
Балаларың мектеп көрсе,
Ғалым болып әдеп көрсе.
Әркім келіп, сауал сүрсе,

Оған баға табылмас-ты!
Енді заман ақыр болар,
Көп мұсылман кәпір болар.
Дүние - қор, обыр болар,

Пақыр қалып сұрамаққа,
Асла қамқор табылмас-ты!
Қарсы тұрар дадыңызға,
Алып тұрар жадыңызға.

Тұралықтың туын ұстап,
Басшы болар алдыңызға.
Ойлы аға табылмас-ты!
Бұл дүнияға көңіл қойма,

Қонақ келсе, арық сойма!
Ақылың болса, оны ойла!
Алты қары бөзден басқа
Артық опа табылмас-ты!

Жарлы екен деп, аямайды,
Бай екен деп сыйламайды.
Ғапыл адам ойламайды,
Ойлағанмен түрлі амал.

Өлімге айла табылмас-ты!
Бір шыбындай жаннан кешіп,
Ғашық пида болмасаң.
Қатын менен малдан кешіп,

Тәркі дүния болмасаң.
Кеші-күндіз зар жылаумен,
Тағат, тағды қылмасаң.
Рахатпенен жатқандарға

Дидар Құда табылмас-ты!
* * *
"Аяту" деп, Аллам соны,
Башар9 реңге түсіріп.

Ірің қылып, қан қылып,
Сурет етіп, Жан қылып,
Анасының ішінде
Тоғыз ай, он күн кешіріп.

Жылатып, жерге түсіріп,
Құдіретімен Қадыр Хақ,
Жанды қылса, керек-ті!
Аяқ беріп, қол беріп,

Он екі мүше мол беріп,
Сайрап тұрған тіл беріп,
Ақ жүзіңе нұр беріп.
Он екі жасқа келтіріп,

Құдайды анық, бір біліп.
Жасы үлкенге пір қылып,
Аузынан шыққан сөздерін,
Қымбат баға, дүр қылып,

Мұндай жанды бір топқа
Аға қылса керек-ті!
Қараса, Кәләм Аллаға,
Көңіл берсе моллаға,

Рахат берер баршаға,
Мұның өзі маһшарда
Жаннан ағла болса керек-ті!
Біреулер етер ұрлықты,

Ұрлықтың түбі - қорлық-ты.
Көрінгенге ол залым,
Қыла берер зорлықты.
Құлағына алмағай,

Құдай берген бұйрықты.
Мұның орны жаһаннам,
Орны болса керек-ті!
Кейін тәубе қылғанша

Жастығымда қылғанша.
Қартайғанда Құдайға
Жалбарынып жылаумен,
Өлшеп берген өмірді

Бос өткізсе керек-ті!
Біреулерді Құдайым,
Алтын таққа міндіріп,
Байлық құсын басына

Еркіменен қондырып,
Қайғы отын сөндіріп,
Һүкіміне жұртты көндіріп.
Риза қылса керек-ті!

Әзірейіл келгенде,
Кетірер сенің әліңді,
Шығармастан қаныңды,
Суырып тезден жоныңды,

Жүдә қылса керек-ті!
Қасықтап жиған мал қалар,
Бала, әйелің - бұл қалар.
Қалғандардың көңілі үшін,

Аға-інің басыңа
Думан қылса керек-ті!
Сені таза жіппенен
Жеңсіз көйлек кигізіп,

Үш жеріңнен бұғайлар
Қатты жерді ойғайлар,
Кіргізіп онда қойғайлар,
Топырақпенен бастырып,

Дұға қылса керек-ті!
Көзін тұздай ойнатып,
Ауызын оттай жайнатып.
Мүңкір-Нәңкір періште

Сені көрден оятып,
Жауап сұраса керек-ті!
Дәуірі өткен би, хандар,
Қасындағы жарандар!

Тақ үстінде отырғандар!
Барлық жұртты сорғандар!
Жарлыдан алып, байларға
Сыйлау қылса керек-ті!

Дәуірі өткеннің қожасы,
Қыдырып келер есікке.н
"Бұл үйде кім бар екен?" - деп,
Көздерін салар тесікке.

Бала-шағасын басынып,
Өтіп, барып, отырып.
Дұға қылса керек-ті!
Бұл заманның қожасы,

Кете берер сілтесе.
Анығында, қарасаң,
Рас емес Алласы,
Қолына түссе, егер де,

Жарты алтының сомасы,
Көрмей-білмей біреуге
Куә болса керек-ті!
Заманы өткеннің байлары

Артық көрер басына,
Дәулетті адам кез келсе,
Шақыра қояр асына.
Тіленіп келсе, бейшара,

Көзінен төккен жасына.
Көмек беру қайда оған,
Мазақ қылса керек-ті!
Бұл заманның қатыны,

Жұла тастап ұятты,
Құшақтай кетер шаһзатты
Қанағат қылмай қартыны,
Шала сүртіп артыны,

Ac ұстаса керек-ті!
Кейінгі заман жастары
Әдебі жоқ бастары,
Әзәзілдің жолдастары,

Ата-ананың көзінше
Қолтықтасып ойнаулары
Ойлағаны, күткені –
Зіна болса керек-ті!

Ұл атадан ұялмаған,
Ана қызын тия алмаған,
Кетсе, шақырмай келмәгай
Биһая10 болса керек-ті!

Кейінгі кездің адамы,
Несие сөйлеп қалмағай.
Бір-бірінің үйінен
Аяқ-табақ алмағай.

Үй басына бір келі,
Диірмен болса керек-ті!
Шүршіт келіп, Ташкентті алғай,
Сайрам менен Жанкентті алғай,

Қашқар менен Жаркентті алғай,
Қоқанд пенен Қожантту алғай,
Мұсылмандар зар жыласын,
Сауға қылса керек-ті!

Шүршіт және қарыз қылғай,
Самарқандқа жүріс қылғай,
Жайылымға тұрыш қылғай,
Мұсылмандар ырыс қылғай.

Шаһзада шаһіден шығып,
Шүршіттердің бәрін қырып,
Опат қылса керек-ті!
Тажал шығып, дінді бұзған,

Қылышынан қан тамызған.
Мұсылманның бәрі тозған.
Ошал малғұн: "Тәңірімін!" - деп,
Дағуа қылса керек-ті!

Мәді шығып, жолығышпқай,
Мұсылмандар басын қосқай,
Тажал бірлән ұрыс қылғай,
Тағат қылмай, Мәді қашқай!

Пайғамбардың хабрик11 құшқай,
Аруағынан Иса деген,
Сада12 шықса керек-ті!
Аспаннан Иса түшкәйләр,

Мәді бірлән көрішкәйләр,
Тажал бірлән - ұрышқайлар,
Тажалды дәрһәл өлтіріп,
Иса - әкім, Мәді - мұфты болса керек-ті.

Соғып бер, сөзді қой да, маған шаппа,
Соқпасқа сылтауратып, дәлел таппа!
Шебердің, қалайда да, қолы ортақ,
Кіржиіп, кірпігіңмен көзің жаппа.

Тұратын қайрамайық қылды қауып,
Орасан өткір болсын, өте тапта.
Көргендер кім соқты деп сұқтанатын,
Нақышы неше түрлі болсын сапта.

Құрбымнан өзіңе ұқсас құр кетпеймін,
Кешеуілдеп кеткенменен екі-үш апта.
Деп құрбың Тұрмағамбет қолын қойды,
Әшейін демесін деп айтқан кәпта.

Сау-саламат жүрмісің,
Шырағым, інім Сақтаған.
Ағаң едім әрқашан,
Әркімге айтып мақтаған.

Сол дәрпіңе арзу боп,
Шайым еді сені жақтаған.
Барғаннан түрің көрінеді,
Көзіңді қысып мысықтай,

Шама-шарқын шақтаған.
Өкшелес інің емес пе ед,
Ерттеп беріп атыңды,
Сайманыңды тақтаған.

Әйелінен айырып,
Еткенің қалай, сөйлеші,
Шұбырынды ақтабан.
Қуанған түрің көрінеді,

Олжа алғандай орасан,
Қалың қолдан қаптаған.
Жақсылардың жұмысы,
Алдырмай жауға жолдасын,

Татқан тұзын ақтаған.
Етер ісі ессіздің,
Қасындағы қоңсысын,
Өртеп, отқа қақтаған.

Бар ма еді жері Шайымның,
Өкпелетіп о, баста,
Көңіліңді таппаған.
Жылатып айтар досыңмын,

Кетпеген күнде құтырып,
Танысын ит те қаппаған.
Ми толықпай тұрғанда,
Жайдақ мініп жастықты,

Кімдер тайға шаппаған?
Ол дәуір бастан өткен соң,
Өте ұят етуің,
Жұмысты жұртқа жақпаған!

Ала бер айтқан тілді болма қалша,
Пайданды ет, кете бермей қаңғып малша.
Ұйықтама, ұятты ойла ашық, тесік,
Су сіңген су шетінде жатқан салша.

Еріңнің айтқан әмірін екі қылмай,
Биік тұт бұлт шөгетін биік жалша.
Үйіңе үлкен-кіші келе қойса,
Кеңкимей иіліп тұр шыбық-талша.

Тұрғайсың түк үндемей, төмен қарап,
Өзіңе ойы бұзықтар көзін салса.
Келгенде сыпайылар сәлем беріп,
Боп тұрсын жүзің жарқын, сөзің палша.

Оңдайтын ойлағанда - ері әйелдің,
Үстіне артқан жүгі ауып, талса.
Жақсы аты жұртқа әйелдің жайылады,
Ерінің құдай қосқан тілін алса.

Берекет үй ішінен көтерілер,
Өкпелеп бір-біріне көңлі қалса.
Қоңсыға қасыңдағы қорлық беріп,
Шығарма шапалақтап даусыңды онша.

"Қоңсы ақы - ауыр ақы" деген сөз бар,
Көйлегің, күл де отыр, күйіп-жанса.
Өзіңнен осы мінез табылынса,
Алашқа атанарсың анық "ханша".

Қарағым, қатарыңнан көркем түсің,
Ұнайды көңіліме де қылған ісің.
Құлпырып бәйшешектей түрленесің,
Берген соң лайықтап Құдай пішін.

Жарқын жүз, түлкі тамақ, құралай көз,
Маржандай тізіліп тұр отыз тісің.
Наз бенен қылығыңды көрген кезде,
Елжіреп қорғасындай кетті-ау ішім!

Шайқалып қызыл гүлдей сен тұрғанда,
Менің де басқаменен жоқ жұмысым!
Көңіліңнің бір белгісін білдір маған,
Болмаса көздеп жүрген басқа кісің!

Нағыз асыл дүр едің,
Жәннаттың ғайни һүрі едің.
Қиядағы сен сұңқар,
Қол жетпес жерде жүр едің.

Алтын, гауһар, шамшырақ,
Жарқыраған нұр едің.
Рамбағы кең сарай,
Бағулы жерде тұр едің.

Жылжыған сен бір жорғадай,
Мың теңгелік құр едің.
Мысалы тасқан дариядай,
Белгілі жерді шіредің.

Зылиха менен Ләйлінің,
Заманында бірі едің.
Талпынған талапкерлердің,
Көкірегінен тіредің

(Мүсілім Ешниязовтың атынан)
"Теге" "отыр", "яға" "секін", "мұйымға" "асты",
"Кепке" "отыр", "ләмға" "секін" қия қасты.
Сабындай айбалтаның білегі бар,

Саусаққа таба алмадым, сірә, ұқсасты.
Ағалар "әліпке" "отыр", "нұнға" "секін",
Ойласаң ой жіберіп сегіз жасты.

Айзада, ақылыңа кеуілім толды,
Берік ұстап биікке шық, беріп қолды.
Тең басқан төрт аяғың жорғалайсың,
Жарайтын көләйттауға оң мен солды.

Арқаңа асылған жан айта қоймас,
Я, белім ауырды, - деп, яки шонды.
Қыз болсын, қатын болсын, қалайда да,
Жүр едім жұрттан іздеп зейілі молды.

Өзіңе ол туралы ұшырасып,
Отырмын оңдады-ау деп тәңірім жолды.
Асырып Алла қосса қызметіңді,
Көркейтіп көңілімді көтер белді.

Қаншама қаз бенен қу келгенменен,
Жайлатпа баурайыңды болған көлді.
Опа етпей өзім дескен азаматқа,
Демесін дос пен дұшпан көңіл бөлді.

Болмаса өзіңе ұқшас ойы терең,
Әйелдің ер сыйлайтын атасы өлді.
Бәйбішем ойға қалмай отырады,
Келін мен тәрбиелеп екі, үш төлді.

Қылар Ақ бақытыңды ашып, бақсаң мені,
Еткендей ұшан теңіз құба шөлді.
Иншалла, айтқанымнан айнымаспын,
Саттар Хақ сақтай қойса бүтін көнді.

Қырымға көз салатын гөзел едім,
Қонақтап қыран құстай құба дөңді.
Әр жерде алмақ болсам, көріп жүрмін,
Әйелді ақылы аз, ажары өңді.

Олардың барлығын да былай тастап,
Кеулімнің көріп сені өрті сөнді.
Ақжан мен ақылдасып Зібайраға,
Ойлассаң етемін деп қалай енді.

 Қайырлы болсын қалқам талабың! - деп,
Сүйесер аруанаңа артарыңды.
Сөзімді осы айтқан оқып көрсең,
Аңларсың айтпасам да аты, жөнді.

Аңлайтын айтқан сөзді Шайқы Ыслам,
Кең ойлы кемеңгер ең келген нұсқаң.
Алмайтын ақсұңқардың аңы болмайды,
Уақытында өте ерігіп, парлай ұшқан.

Сондай-ақ шамасында жиырма бестің,
Өкшелеп, емес еді ешкім қысқан.
Бұл күнде қиял құсы құрсау ашып,
Аңдиды ін аузынан ылғи тышқан.

Тұрмайтын бір қалыпта қарары жоқ,
Қалайда қар қатындай дүния - дұшпан.
 Қайткенде күйіме ондай келемін, - деп,
Бұл күнде болып жүрмін жұда пішман.

Не қылсам қиял құсы ерігеді,
Алла ақыл інім саған беріп еді.
Ағаңның айтатұғын өтініші,
Әйел, ер бір-біріне серік еді.

Қолайлы бір қатынның қойнына апар,
Біз ұста, олар бейне көрік еді.
Жек көрмес жөнін тауып түсіндірсең,
Ойнауға олар дағы жерік еді.

Ойыма өлшестіріп қарағанда,
Сестеніп сонда зейіл желігеді.
Осы айтқан өтінішті орындарсың,
Дей қойсаң қонақ болып келіп еді.

Оңаша бір сағаттай сөйлестірсең,
"Болады" деп болса есі егіледі.
1909.

Қарағым, құтты болсын, алған келін,
Түрі бар басатұғын іштің желін.
Жасыңнан жақсылармен жолдас болып,
Аянбай әр орыннан алдың телім.

Ойыма өлшестіріп қарағанда,
Бермейтін ауыр жүкке нар ең белін.
Қошамет көзіңді көріп айтқан емес,
Арман жоқ тудырса әркім сендей төлін.

Бергей деп екеуіне ұзақ өмір,
Тілектес болып отыр барлық елің.
Дұғасы халық біткеннің қабыл болып,
Орасан ойдағыдай тассын көлің.

Айтайын аз ғана ақыл және дағы,
Сусаған қандырғандай халықтың шөлін.
Көңілдің кер бедеуі күйлі болса,
Баса шап, басын тартпа, барда шөлің.

Ұшады ер үмматпен, құс қанатпен,
Көп аса күйбеңдемей көзге көрін.
Бүлінбей ер білінбейді қалайда да,
Бермейді бейталапқа ешкім төрін.

Тау мен тас, тақыр мен боз айдаланың,
Білмейтін уақытың осы ой мен дөңін.
 Осы айтқан үгітімді орындар, - деп,
Мінекей ағаң Төкең басқан мөрін.

"Бір тайлақ беремін" деп бата алып ең,
Ер жігіт ел атыңа атанып ең.
"Мен үшін Сүлейменнен аласың" - деп,
Саудалап сарттан біраз мата алып ем.

Аяқсыз айтқан сөзің болып кетті
Сырт сәлем сыйласатын қатарым ең.
Тайлақтың артын "тайрақ" қыларың бар,
Несіне уәде етіп шаталып ең.

Бір пұт май, екі сандық, бір пұт лампы,
Қасабдар он екі кез келген әлпі.
Бір топ тек, бір топ ақтық, қырық кез шыт,
Балалар жаңаратын киіп жалпы.

Сегіз кез қара дырап, сегіз кез тек,
Он бес кез қара парқыт қымбат нарқы.
Тәуір қол он жеті кез қызыл дырап,
Бір шәйнек келе қойса шама-шарқы.

Ақ жиек, жылтыр қара төрт кез сәтен,
Астарлық ажарлы шыт отыз алты.
Бір бөрік, екі кез зер, бір жақсы ер,
Бір тапа үлкен емес, яки таңқы.

Жүз табақ қағаз, қалам, дәуіт, сия,
Он қадақ көк қарта шай және қанты.
Әкеліп осыларды берушіге,
Союға бір бағланды болдым тәнті.

Бір гүлсің бағып жүрген бақшадағы
Көз тоймас көруге көп бақса-дағы.
Шын көңіл, шырайлы жүз, шашың сүмбіл,
Мөр мысал мүлтігі жоқ ақшадағы.

Аңсаттың мезгіл-мезгіл арзу етіп,
Ширатпа насыбайдай шақшадағы.
Жайдары жатық мінез, сөзің шырын,
Бәһамың хат сияқты баспадағы.

Қиғаш қас, оймақ ауыз, ақ дидарың,
Көңілімді ғашық оты басқалады.
Бір мін жоқ, қарап тұрсам форымында,
Өрілген талма белің таспа-дағы.

Жұлдыздай жалт-жұлт еткен жанарыңа
Күн күліп, ай ақсиып, қас қағады.
Сондай-ақ көрген кісі қылығыңды
Көз тігіп, ішпей-жемей мас болады.

Ғашықпын ғайыпана сырттан арзу,
Су мысал сұлу сөзің шәшмадағы.
Осындай арнап жазған сәлемімді,
Аяқсыз ұят жастың тастағаны.

Керіліп, кер маралдай өтіп жүрсің,
Оқжетпес оқшау жерде атса-дағы.
Көркіңді көрген кісі көп ойлайды,
Ғашық боп тұрса-дағы, жатса-дағы.

Нәтпісі бұл сөзімнің қайтпаса егер
Ағаңның айтқаны іске аспағаны.
Қол создым, құштар болып, құлаш жайып,
Миуадай дақ түспеген аспадағы.

Осылай сөздің соңын доғарайын,
Есіңнен еңбегімді тастама ары.
Бой босап, көңіл еріп, күттім жауап,
Шеш талдап бірінші осы бастаманы.

Күлімдеп, керіп қасын келді жылым,
Сұлудай ақық ерін, алтын тұлым.
Көркейіп кеуілінен кетті кірбің,
Көргеннің қалайда да мұның түрін.

Есіп жел исі әтірдей өңбенінен,
Көтеріп барлығы да қалды мұрын.
Жай болып жан-жануар жайнаңдады.
Әлдилеп ана алғандай алдына ұлын.

Шат болып шамадан тыс шалықтады.
Шашқандай шашу қылып інжу, дүрін.
Жайғандай жасарып жер жасыл қамқап,
Жіберді жарқыратып көздің нұрын.

Толқындап теңіз тасып, қайнап бұлақ,
Буланып бау мен шарбақ шашты гүлін.
Түнде шық, күндіз қара нөсерменен,
Көктеп тұр кетірумен гүлдер кірін.

Саһарда сандуғаш пен сайрап бұлбұл,
Қой қоздап, тауып жатыр жылқы құлын.
Аспанда ел біткеннің екі көзі,
Есітіп қаңқылдаған қаздар үнін.

Қуанып "құтылдық" деп қыс күнінен,
Түлкілер төкті түгін, малдар жүнін.
Қыбырлар құрт, құмырсқа қаптап өріп,
Тазалап тышқандар да қойды інін.

Мәз-майрам мақұлық аттар болып қалды,
Уайым ұмытылып өткен бұрын.
Мың түрлі мүйнетінде құбылады гүл,
Қыздардай күйеулері келген ұрын.

Қылсын, - деп, қалайда да, халық пайдасын,
Ұзайтты табиғат та тағы күнін.
Жатсын деп жанның бәрі рахатта,
Сияқты құс мамықтай қылды түнін.

Дегендей: "Сый сатулы сендер де шаш",
Болса да берер уыс арпа, сұлың.
1910.

Сауыққой салқылар көп cap табанда,
Ойын бар іздегенге әр қадамда.
Болмаса Қуаң жері деген аты,
Жайлауға жұртқа жайлы Арқадан да.

Кетеді қойдай қаптап көп жерді алып,
Ойыннан бозбалалар тарқағанда.
Келіншек құмай көзді қыздары көп,
Бағулы жігіті паң марқадан да.

Ысқақты Шахар атты шайыры бар,
Құтылар қамал тартқан алқадан да.
Өзгелер құлаш ұрып, күш еткенмен,
Екеуі мыңнан озар малтағанда.

Осындай сауық-сайран тұруға айтып,
Болғай да қай уақытта халық аманда.

Жалынып, жазып маған сөз бер дейсің,
Қиялды қызғылықты өзгер дейсің.
Зейілім сөзден шығып кетті десем,
Боғыңды еріндің, - деп, езгендейсің.

Басында балалықтың барда дәуірі,
Ешкімнің абыройын көзденбейсің.
Жағдайсыз жазған сөзім бола қойса,
Ағаңды ақымақ болып безгендейсің.

Атымын айтқан сөздің аңғаруға,
Татаусыз таразымен безбендейсің.
Қолайлы қиял сөздер қамданайын,
Деміңді ал демей-ақ, тез бер дейсің.

(су жоқ болған соң жер сұрағаны)
Жаздым сөз жанабына би Аманның,
Зүррияды13 ең Жайһұндағы зор нәһанның.
Атаңның артық туған ықпалы орнап,

Абыройын алдың тәмам бұл заманның.
Бәндәні халық қалаған Хақ қалайды,
Табарсың тағы зәтін ол жаһанның.
Береке біздің елден бұл жаққа ауып,

Қадыр Хақ қылды сізді кені нанның.
Кәдімгі қазақия заманында,
Қорғалар қара түгіл, халқы ханның.
Қайтадан қайтқан бақыт қайта орнады,

Ежелгі болғаннан соң орны кәннің.
Мияссар мынау уәллаят бол сын деуге,
Көбі жоқ келіп едім Қадырданның.
Сәлем хат сол себепте ырсал еттім,

Өзіндей жанабына Арысланның.
Халық құйрығы Әлібай мен ол Ақмырза,
Мысалы, қанатындай бір қыранның.
Қомдансаң қолайыңа келер бәрі,

Боп тұрсың "дөйт" атты бегі ұранның.
Ікая Сейіт Асан бір күндері,
Отырып ортасында баябанның.
Қарны ашып қоржынынан нан алып ед,

Қарасы көрінді бір айуанның.
Қарайлап: "Қандайша зат?" - деп отырса,
Ит екен келді алдына ол Асанның.
Аштықтан оның әлі тең болып тұр,

Түскендей рәһимі көрген жанның.
Басынан сипап иттің ол зады пәк:
 Біздегі ақы бұл, - деп, - меһіманның14.
Жеуге алған жиып бәрін нандарының,

Үстіне төгіп шақырды дастарханның.
Оны жеп: "Жарылқа!" - деп Асанды ит,
Мінажат етті өзіне Сұбһанның.
Шәһиттік дәрежесін берді Алла,

Ақында осы итті сыйлағанның.
Олардай әулеті еді деп, үмітпенен,
Келіп ек тарапына мен бұ жанның.
 Халқым, - деп, хатым тастай, қайтып кеттім,

Болғанмен асылың адам, ая Құрбан,
Есексің ес, ақылың тіпті құрыған.
Еткен соң осынша еңбек ескеріп Хақ,
"Ілім" атты иініңе тақты тұрман.

Суретің соныңменен саф көрініп,
Жалынды жас балалар жайып Құран:
"Бұларға болсын ермек бұл мәгәс", - деп,
Кеңесті кәді құдалар мұнда тұрған.

"Мен мұнша мәртебені таптым-ау!" - деп,
Сәлде орап, шыт шапанды кидің сырған.
Итке ұқсап өлімтікті тартқылаған,
Етесің стол мініп ырғаң-ырғаң.

Артықтау өзіңнен де осы уақыт,
Тәліп көп, түйе, жылқы жұрттан жырған.
Көрсе олар бірін-бірі құшақтасып,
Басысар мауқын әбден, тұрып бір ән.

Олардан сен азамат танымайсың,
Сарт, сірә, шамалаймын, көзіңді ұрған!
Басында бұл әдетің тұра берсе,
Қалайда аузыңнан келер бір қан!

Қор тұтып қатарыңды, қадір, құрмет,
Таппайсың, болғанменен асылың нұрдан.
1910.

Жаныңнан жақын нәрсе жоқ,
Айырыларсың мұнан да.
"Дүние" деп, дінді ұмытпа,
Қаларсың қаңғып тұманда.

Өлшеулі өмірің шап-шағын,
Су сияқты құманда.
Келе жатқан өлмей кімің бар,
Көзіңді салшы бұ маңға.

Ажалдан аман қалам деп,
Бола көрме күмәнда.
Қол қусырып құлдық қыл,
Әміріне Ақтың інән да.

Қу көңіліңнен шайтанды,
Білегіңді сыбан да.
Асылында "Алла" де да отыр,
Нанмен жарты жұбан да.

Аз болдым деп ренжіп,
Көп дегенге қуанба.
 Сөйткенді сүйіп құл деймін,
Деп тұр Тәңірі Құранда.

Ат бағалы болмайды,
Шығармай шабыс құнанда.
Жасыңнан Аққа жалбарсаң,
Жақсылар болар дұғаңда.

Ер есітсең, іздеп бақ,
Шаһналықшамдай шығанда.
Тұт тәуіп оның етегін,
Басшы керек бұған да.

Тауба ету қиын қайрат, күш,
Қалмаған уақыт ұдамда.
Көбейту қиын қайрат, күш,
Сағатта сап боларсың,

Қалмасқа күнің ұланда.
1912.

Бетіне ақ қағаздың жаздым нама,
Етейін қызметіңді келсе шама.
Ат шапқан мерекенің даң-даңымен,
Тұсыңа қарындасым келдім жаңа.

Әзәлда озған байлар аз болған соң,
Қашаннан халық жүйрігі біз болған соң.
Өлеңді мұнда айтпаған қайда айтамыз,
Қауышып мерекеңде кез болған соң.

Келіп тұр жиналған жұрт тұсыңызға,
Ұсынса қол жетпеген шашыңызға.
Шырағым сау-саламат отырмысың,
Ноқтасын салып Хақтың басыңызға.

Ноқтасын басыңызға салып Хақтың,
Сыртыңнан есітемін халыққа жақтың.
"Япырмай жұрт жиналған не деген той!"
Мінеки берекесі берген бақтың.

Тойыңа әркімдер тұр жолым десіп,
Айтпаққа бір-бірінің алдын кесіп.
Өлеңші, жырау, шайыр көбейген шақ,
Тұрмасын іштерінен жек көрісіп.

Шайырлар жауап берсең сөйлейін мен,
Тимейді бұл арада ешкімге шен.
Қоя бер тұс-тұсынан білгендерің,
Дария жатқан шалқып болар бір кен.

Дария бұлар бір кен жатқан шалқып,
Келемін айдынында салдай қалқып.
Көзбенен дәрежеңді көргеннен соң,
Баратыр айтқан сайын тілім балқып.

* * *
Тұсыңа, қарындасым, келдім жаңа,
Өлеңші халықта көп шайыр, жорға.
Есітсін жиналған көп асыл зада,

Қызыл тіл, келсе шамаң, өлең торла.
Есітсін асылзада, жиналған көп,
Жеткізген бәндесіне Алла қорек.
Өсірген сылап-сипап ата-анаңыз,

Тойыңыз қабыл болсын құтлымерек.
Тойыңыз құтлымерек болсын қабыл,
Баратыр сөзді бөліп жаң-жаң, дабыр.
Атаңа анаң менен бол ыразы,

Той өтті заманында халыққа дабыл.
Бала едің Бибі-Патыма әулетінен,
Алланың жан қала ма нәубетінен.
Жат-жұртқа отырмысың жөнелерге,

Атаңның алшаңдаған дәулетінен.
Жат-жұртқа отырмысың жөнелерге,
Жел сөзді салушы едім сүйрей өрге.
Алланың жоқ бұйрығы болғаннан соң,

Шырағым кетер сәнің еліңдегі.
Шырағым еліңдегі кетер сәнің,
Еріңе ет қызмет, келсе әлің.
"Ай, кәпір" атанарсың тыңда мұны,

Атаңа анаң менен өтсе зәрің.
Баратыр бір-бір теңге бала да алып,
Япырмай, неткен сақи десін халық.
Жылама дегеніне болмай жеңгең,

Ұқсайсың, қарындасым, кетерге анық.
Тас бауыр дейді халқың жыламасаң,
Үлкенге етіп қызмет ұнамасаң.
Ете бер ата-анаңның жөрелгісін,

Жорғанды жорта қинап сынамасаң.
Айтайын қарақшыға жеткеніңді,
Атаңның дәуірінен өткеніңді.
Шырағым жас басыңнан жыламастай,

Жүр ме едің тәуір көріп кеткеніңді.
Жүр ме едің кеткеніңді көріп тәуір,
Торлаған Ақ бұйрығын бейне сәуір.
Заманың бұрынғыдай қайда қалды,

Жыларсың: "Күнім-ай, - деп, - айхай, дәуір!"
Қоршап тұр жан-жағыңнан құрбың келіп,
Жалғаншы кетеді ойдан дүние теріп.
Алланың ақ бұйрығы болғаннан соң,

Тіреудің бара тұрсын соңына еріп.
Нағылып туған жұртты қиямын деп,
Балқыды қорғасындай көңілің еріп.
Балқиды көңілің еріп қорғасындай,

Біз - ағаң мың жылқының жорғасындай.
Жүз жиырма әкең қойды алғаннан соң,
Баяндап білмедің бе тұрмасынды-ай?
Халқыңның бермесіне шарасы жоқ,

Жат-жұрттық қылғаннан соң Жаппар Құдай.
Жат жұрттық Жаппар Құдай қылғаннан соң,
Жол болып бұрынғыдан қалғаннан соң.
Атаңа жаман болсаң, сөгіс келер,

Жүз жиырма малын беріп алғаннан соң.
Ата-ана, аға, інің қалар мұнда,
Сен үшін қайғырып тұр халқың жұмыла.
Біз бұлай боп тұрғанда ол да отырып,

Айтып тұр ақылың жи, сөзді тыңда.
Бір белгі білдір, қалқам, жұрт күңіренер,
Бомаса арт қосынды көзің жұм да.
Бұлбұл ең бақ ішінде байқашы өзің,

Қарсақтың баласындай қалдың жымда.
Хақ құтты барған орныңды етсін қалқам,
Ағайын аз көрінер айда, жылда.
Кетпестей көңіліңе боп жүргенмен,

Ерік жоқ енді ойланшы қыз бен құлда.
Лаж жоқ Хақ ісіне біз қайтейік,
Шашы ұзын шонықтардың мұңы бұл да.
Көп айту есі барға ретсіз іс,

Өзің біл қайтсең-дағы қалдың сында.
Ер жетіп, ерге еріп, ел асар қыз,
Қылышта балдағы алтын тұрмас қында.
Өзіңнен қанша төмен болғанменен,

Мал-мүлік, ата-анаң қалар бұнда.
Бір жүру бола алмайды бұрынғыдай,
Опа жоқ о, дариға дүние сұмда.
1912.

Заң азды, төресі әділ хан жоғынан,
Тозды жұрт тойып жейтін нан жоғынан.
Қыран құс қайда ұшарын біле алмай тұр,
Алып жер ашыққанда аң жоғынан.

Халық едік қара шыбын қатарында,
Күнелткен кең далада шаң жоғынан.
Жер жүзін жеті қабат зұлмат басып,
Жол таппай, жүдеді көп таң жоғынан.

Сияқты байсыз қатын болып тұрмыз,
Кең ойлы кеңес айтар жан жоғынан.
Жүк жұртта қалды, өзің жеткер,
Алла, Бәһәдүр бүтін туған нар жоғынан.

"Болар, - деп, - заман қалай?" қауіп етемін,
Бұл үшін еш біреуде қам жоғынан.
Көз жасын көр қалайда осы жанның,
Састырды келіп жалын жан-жағынан.

Көп үшін көбелектей болсам деймін,
Есімнің хабарым жоқ бар, жоғынан.
Ақылды ер айтқанымды абайлайды,
Ақылсыз ақымақ күлер ар жоғынан.

Қуанышбай баласы,
Әмзе жолдас қалай еді?
Жарымаған әкесі,
Әркімдердің малайы еді.

Жататұғын үйі жоқ,
Ат-кепе болған сарай еді.
Шешесі де Шірікгүл
Нағыз салақ, анайы еді.

Қуанышбай қалды өліп,
Үш жасқа Әмзе жеткенде.
Шырқырап жылап жатушы еді,
Шешесі сыртқа кеткенде.

Қорыққаннан бұғып қалушы еді,
Басына байлар шерткенде.
Көз салмаушы еді ел оған,
Ертелі-кеш еріткенде.

Сегіз жасқа келгенде,
Тағы өліп қалды шешесі.
"Кім күйік күлше беред?" деп,
Тентіреу болды пешесі.

"Кет әрі!" деп, қуалап,
Көп болды көздің тесесі.
Қарасатын жан қайда,
Болмады бойы өсесі.

Тамағы үшін байлардың,
Отын, суын тасыды.
Киім киіп қырық құрау,
Қолтықтары сасыды.

Баратқан соң бит талап,
Борбайын тыр-тыр қасыды.
Сүйтіп жүрген кезіңде,
Кеңестің жаны ашыды.

Жұмыс істеп, ақша алып,
Алып тұрды айлықты.
Есін жиды тапқан соң,
Киім, тамақ, шайлықты.

Арқасында Кеңестің,
Көргендей болды байлықты.
Қорлайтын баста байлардың,
Бәрі де қорқып, қаймықты.

Қыла берді қызмет,
Көргеннен соң жақсылық.
Уақытыменен орындап,
Нормасын тұрды тапсырып.

Шыққаннан соң ойынан,
Көрсетпеді Кеңес тапшылық.
Көп адамға басшы етті,
Қолына беріп ақ шыбық.

Төрт жыл түгел жөндетті,
Риддердің жұмысын.
Етті еңбекті шынымен,
Ойламай жанның тынышын.

Білдірмеді бір мінез,
Жүргендердей күн үшін.
"Енді оқып кел!" деді,
Ескеріп Кеңес мұнысын.

Алматыға өткен жыл,
Колхозға келіп кірісті.
Әр жұмысты орындар,
Басқарған маман бір істі.

Еңбек етіп оқуға,
Күні-түні сүрісті.
Көтеруге көңілін,
Көшеде бір күн жүрісті.

Автомобиль артынан,
Келді де басып құлатты,
Сүйрелеп барып бір жерге,
Басын жарын сұлатты.

Қысқасы өліп қапыда,
Қатын мен қызын жылатты.
Бұл қалайша болады деп,
Әркімдер көпке сынатты.

Көше үстінде кездесіп,
Автомобильдің долысы,
Көзді ашып, жұмғанша,
Төгілді оның толысы.

Жарма ауданы, Семейлік,
Туып өскен қонысы.
Баяндайын жолдастар,
Керек болса онысы.

Он тоғыз жүзден бірі кем,
Жылының туған сарасы.
Мың тоғыз жүз отыз бес,
Жылының өлген санасы.

21-ші ноябрь,
Арбаның басқан шамасы.
Екенін қай жұрт білмеймін,
Қазақтың анық баласы.

Отыз сегіз жасына,
Осы биыл келгені,
Көзі ашылар шамасы.
Мінеки оның көргені,

Қалғандай болды далаға,
Жасынан жиған, тергені.
Ойлап едім отырып,
Баяндап мұны бергелі.

Сол үшін жазып бұл сөзді,
Тоқсанбайға тапсырдым,
Орындар деп ойлаймын,
Болған соң бірі жақсы ұлдың.

Алып қалып шорнасын,
Дәптерге тіркеп, тапсырдым.
Керегі жоқ деп көп сөздің,
Қақпасын тілдің қапсырдым.

(әзіл өлең)
Тыңдатайын азырақ,
Ер Үсеннің дастанын.
Қанады құлақтың құрышы,

Қойыңдар сөзін басқаның.
Азды көпке теңгерер,
Жәрдемшісі болмай жүр,
Есіл де ғана қасқаның.

Көкірегін көтеріп,
Көп ішінде күлмейді.
Көргенім жоқ көзіммен,
Адамнан мұның сасқанын.

Қара ерсе қасына,
Қалыңға қарай шабар еді,
Ойламай-ақ бас қамын.
Сермер еді семсер орнына,

Қолына беріп қойсаңдар,
Тәженнің шоқпар аспабын.
Жетектеуге тым қайым,
Масақ науқан кезінде,

Теке-лақтың саспағын.
Ер кісіде ес бар ма,
Бұрынырақта бір қырған,
Қазанбай атты бабайдың,

Жүрмісің сау саламат, інім Көшек,
Ер едің ел билеген, ермей өсек.
Тапсырған жұмысыңды жөндеместен,
Жоқ болды Өмірұзақ деген есек.

Өзіңмен ойласуға келе жатырмын,
Болады бұл туралы қалай десек?
Артынан алдыңғы арбаның еріп кетіп,
Өзің де асып жүрме Аламесек.

Ауырлап айтқанымды көрген жоқ еді,
Жетіру, Байдың ұлы, Қаракесек.
Кеуліңе келе қойса қолдасармыз,
Ағаңның иегі - жастық, төсі - төсек.

Және әуре Жәрекені ете қойсаң,
"Күң, - деймін, - кеуіл жықпас, көп күлешек".
Жүрсіндер жүрген жерді жасартам деп,
Бұлттай бәһәрдағы күркіресек.

Салдырып жай жаңадан,
Сұлулап, сырлап, ақтапты.
Керегіңді түгендеп,
Келтіріп Кеңес тоқтапты.

"Кемісі жоқ" деп көргеннің,
Барлығы да мақтапты.
Әр қайсыңды ардақтап,
Оңаша қойып сақтапты.

Осы еңбегін еш қылып,
Етпеңдер ішін сатпақты.
Қарындашпен қаралап,
Салмандар сызып шатпақты.

Тақтайды лас етпеңдер,
Кешіп келіп батпақты.
Тартып болып шылымды,
Әдет ете көрмеңдер,

Бет алдына атпақты.
Және-дағы жай келіп,
Үйге барып ертерек,
Ойламаңдар жатпақты.

Жалқаулық жөнін жойыңдар,
Жүрмесеңдер ойланып,
Үстіңе ұят артпақты.
1917.

Бұл Кеңес бай, құлақтың бәрін жеңді,
Кедейдің көзі көріп, көңлі сенді.
Кеңдіктің күні туып, күле жайнап,
Тұрғанда түк арман жоқ туғанға енді.

Рахмет Сталинге жол бастаған,
Бір жан жоқ жазу жазып, жорға ашпаған.
Халық енді қалайда да қамсыз болдың,
Өнер жоқ ортаңа кеп орнаспаған.

Ізіне Сталиннің енді ер, халық,
Оқумен өнеріңді өндір, халық.
"Өнерлі өрге жүзеді" деген осы,
Кеулінді күні бұрын көндір, халық.

Кедей тап көрген емес мұндай кендік,
Алып тұр қолға туды, тиіп тендік.
Қол шолақ болғанменен, аяқ ақсақ,
Енді жоқ кедей тапқа көру кемдік.

Асыра сілтеу қылатын,
Бұзықтың бәрі басылды.
Тозаңы тарқап олардың,
Көптердің көзі ашылды.

Кеңшілік бұлты күркіреп,
Жақсылық жауыны шашылды.
Бас көтеріп гүл біткен,
Боп қалды қызыл, жасылды.

Еңбекші біткен елпеңдеп,
Ор қабаққа асылды.
Ниеті жаман нек-нұқ бар,
Қылатын түлкі тәсілді.

Оларға да Үкімет,
Артар-ау оған масылды.
1918.

Қара жер қар, тоң кетіп қойнын ашты,
Көтерді, ашқан заман, гүлдер басты.
"Көрсет,- деп, - көпке тұрып түрлеріңді",
Бұлт бұған бу, буалдыр әтір шашты.

Ай мен күн осыларды қошеметтеп,
Қыздардай қылық көрсетіп, қақты қасты.
Көктердің бойы өсіп, буыны бекіп,
Бәрі де болып ырза, басты ырғасты.

Желегін жаңа жылдың көтеруге,
Жан-жақтан желдер де кеп, ұшырасты.
Сайрауға сандуғаш пен бұлбұл біткен,
Ішіне бау мен бақтың араласты.

Құлпырып қызыл күрең қырмызыдай,
Көрсетті шайқалып жер сондай нашты.
Кемпір, шал тоқсандағы тоңғанынан,
Көзінен, кетті ұмытып, аққан жасты.

Қызығып қылығына қара жердің,
Ел "егін ексек" деген ойға қашты.
Дайындап, қаптарына салып жатыр,
Тары, арпа, бидай, сұлы, күнжіт, машты.

Бұлардың былайынша біліп ойын,
Бұлақтар қай жердегі қайнап, тасты.
Қалайда отыратын уақыт емес,
Болмаса ақсақ, мешел көзі састы.

Осы еткен талаптарың оң болсын, - деп,
Олар да отырғанмен ақылдасты.
1918.

Ел тегіс осы тойға қуанып тұр,
Үкімет қолға қызыл ту алып тұр.
Ac беріп аш, арыққа астанадан,
Шәй беріп, шөлдегенді суарып тұр.

Тұтқынның түрмедегі көп дегенін,
Айдын көл алғанда су, суалып тұр.
Лебімен қайнаған су, піскен астың,
Арасын аспан жердің бу алып тұр.

Қарны ашқан ғәріптердің қуанышты,
Даусымен базар ішін ду алып тұр.
Бай, құлақ, атқа мінер сопылардың,
Шаң-шаң боп шекелері қуарып тұр.

Кедейдің қолдарына құюға су,
Құманды бай мен құлақ, қу алып тұр.
Беріліп қазынадан киім, тамақ,
Жылаған жетім, жесір жұбанып тұр.

Қорғауға халықты жаудан қалың әскер,
Қолға алып қылыш, мылтық сыбанып тұр.
Көбейіп күннен күнге күші олардың,
Шаңындай бәйге атының шұбалып тұр.

Еңбегін ел де біліп Үкіметтің, Дауысын
"Жасасын!" деп шығарып тұр.
Көшесі көне заманның қарап болып,
Ел ізін ол кездегі құм алып тұр.

Ол кезде ерікті болып, ел сұрағанның,
Көкірегін - қайғы, көзін дым алып тұр.
Асаудай ұсталмаған бұлқынғанмен,
Мойнында үзілмейтін бұғалық тұр.

Онан да шын көңіліңмен қызмет қылып,
Халық енді қорғалайтын ық алып тұр.
1918.

Жұртымның жүдә жақсы жайы, күйі,
Тойынып, түскен орта толды миы.
Қуылып бай, құлақтар құрып кетті,
Қан сорғыш секілденген қара бүйі.

Берілді бадырақтың пайдасына,
Олардың ұстаған мүлік, тіккен үйі.
Әл-жайын аш, арықтың аңғарып тұр,
Ауданнан азаматтар келіп жиі.

Жасасын Кеңес табы гүлдей жайнап,
Аз емес еңбекшіге еткен сыйы.
Шап кетпен, шалқақтама, енді ерлерім,
"Жұмсақ" деп жолбасшымның жүдә иі.

"Туған жоқ тура биде" дегендей-ақ,
Атамайды атасын да, шықса шиі.
От жақсаң өзің кімге деп өртенерсің,
Құлайсың қақтығысып, қазсаң құйы.

Қадамың құтты болсын, Кеңес аға,
Ренжу ешкім саған емес аға.
Тең тұрып таразыдай тәрбие еттің,
"Ауыштың", - дұшпаның да демес аға.

Осынша еліңе еткен еңбегіңді,
Үкімет есіне алар, жемес аға!
Қаранды көрсе, күліп, қуанады,
Жүдеу мен жетім-жесір, бала-шаға.

Көркейіп күннен-күнге, есін жиып,
Енді олар шығуға тұр тамашаға.
Қасқырдан қорықпайтын болды қойшы,
Шыққанмен қой-қозысы оңашаға.

Халқың тұр қалайда да тілегіңде,
"Тұяғы тимегей, - деп, - томашаға".
1918.

Көміліп көне жоспар жаңалық тұр,
Жайылып, жаз гүліндей жайқалып тұр.
Жарығы жер жүзіне жетіп тұрған,
Сталин ортаңа ілім орнаған нұр.

Әр сөзі оның айтқан аңлағанда,
Сияқты шаттығыңа шашылған дүр.
Қазына қай уақытта қылуыңа,
"Құлдық" деп құрметіңе, құшақтай бүр.

"Жаса!" деп ұзағынан үлкен, кішің,
Қуанып қолдарыңды шапаттай ұр.
Біз түгіл: "Болыңды, - деп, - бостаншылық",
Бәрі де мақұлықаттың мәз болып жүр.

Арнаған әр ақынның бар сөздері,
Секілді съезд үшін сақтаған сүр.
Өзімнің аз да болса сыйлығым бұл,
"Болмас, - деп, - қалайда да қалуға құр!"

Октябрь үшін той қылып,
Тамашада тұр халық,
Бай, құлақтан бір жан жоқ,
Батырақ кедей бір қалып.

Миуалы дарақтай,
Үкімет тұр ырғалып.
Қағып жеңдер "қап!" демей,
Жалқаулық қылып, құр қалып.

Балық аулап, қыс болса,
Жаз егін ек тырбанып.
Бұйрығын айтқан бітір де,
Ауданыңа ай сайын

Шапқыла да тұр барып.
"Жарайсың, жолдас, жаса!" деп,
Марһамат етер мамандар,
Барған соң сонша норма алып.

"Ер сыйлаған есікте Отырмас", - деген нақыл бар,
Қалғанмен ауға шырмалып.
Ақсай басып аяқты,
Тартынам деп түйедей,

Желбезекті жырмалық.
Түсіріп таңба тұщы етке,
Өкініш етіп орасан,
Шапаттап санды ұрмалық.

Халық болудың қамы үшін,
Қызметтен қалай да
Бектерім, басты бұрмалық!
Төбенің шығып басына,

Сақал, мұртты сипалап,
Бекерден-бекер тұрмалық!
1918.
* * *

Тарих жоқ тіпті оқылып, қаралмаған,
Біздей жұрт бәрінде де жаралмаған.
Себебі солтүстікте туды тіктік,
Бұлттардан басқа нәрсе бара алмаған.

Көрсін деп газетке де тіркеттірдік,
Халық болса, бұл хабарлар таралмаған.
Дананың Сталиндей арқасында,
Жеріміз бар ма жаудан арылмаған.

Болып тұр елдің-дағы ықыласы,
Айнадай ашықтағы шар алмаған.
1921.

(Құрдасының атынан жазып берген)
Көп сәлем көрмесем де, Алтынгүлге,
Өзіндей кім қызықпас гәуһар, дүрге.
Орнығып ойыма ышқым алғаннан соң,

Сөйлесем түспей тұрмайды атың тілге.
Қалыңнан қаптап жанған өрт сияқты,
Түрің бар түсіретін неме түрге.
Сондықтан саған шырақ өтінемін,

Сөйлессек қайтер еді деп бір түн бірге.
"Сәті бар сәлемнің де" - дегендей-ақ,
Болып тұр қосылғандай қоныс, ірге.
1921.

Көңлімде көркің көріп, қалды бір дақ,
Дауасын дақ ұлғайтар, бермесе Хақ!
Өзіңнен емін есітіп болған дерттің,
Шайқаттың15 шаһналық шырағын жақ.

Тұрғанмен төбемде ай, алдымда - күн,
Бұл жаһан сенсіз көзге көрінбес ақ.
Ізденер бұлбұл - бақша, байлар - ақша,
Ғашыққа дидар дәркәр, патшаға - тақ.

Мәжнүннің мысалында болып жүрмін,
Ләйлінің ұқшасында - өзіңсің нақ!
"Аһ" ұрып ғасіретіңе ертелі-кеш,
Көз жасым "Кәрим-айлап", болып тұр қақ.

Тарихы ғашықтықтың - әшкере іс,
Қастаңа қас табибсын16, әр қашан бақ.
"Мәһбүбім, келдім, басынды көтер", - десең,
Бейкүмән бұл індеттен болмағым сақ.

Тұқым деп тұтынып ту тұттым етек,
Байқадым, бейпарасат - басқалар зақ17.
Іздесем дариядан - дүр, кеннен - гауһар,
Кем қылар көріп, ая, уақытымды шақ.

Хикая : - Шайхы-Асанның мәжілісіне,
Жойылтып біреу есек, келген шырақ.
 Тоқтай тұр, болар дерек есегіңнен,
Еш жаққа ұрма, - деген, - енді аяқ.

Жинап ап жамиғатын жанабына,
 Қайсың ғашықтықтан, - деді, жырақ?
 Хабарым ғашықтықтан жоқ, - деп, - менің,
Бір кісі түрегеліп тіккен құлақ.

Шақырып шайқы әндә жаңағыны:
 Есегің мынау, - депті, - мін де, ылақ.
Шерменде шаршы топта болып он жан,
Қысылып қыжалатты тартқан тымақ.

Хабарсыз ғашықтықтан болғандарды,
Өтіпті ол ерлер де тұтпай нақ.
Көңліне гүлін егіп махаббаттың,
Бейқарар етті Егем, бермей тұрақ.

Болармын досқа - күлкі, дұшпанға - мат,
"Бізден - қол болар,- десең, - Сізден - құрақ".
Ағаң ем алғыр бүркіт сияқтанған,
Алқызыл алтайы өзін кезген құмақ.

Жалтарып жер соқтырып, жазым қылсаң,
Деймін де: "Деміктірді-ау, дүние шолақ!"
Ишарат - әр орыннан болуында,
Жауабым не десең де, қайтар бірақ.

Дамолла Тұрмағамбет Ізтілеуов,
Мүбәде, есімімді етсең сұрақ.
1921 ж.

Көреміз көктің көркін толған соң ай,
Туады тоқтап кейін күн-күннен жай.
Кеш туып кемге өзін санағанмен,
Жарқырап жаңа болар жамалға бай.

Ғибрат алып мұнан, асылында,
"Шүкір, - деп, - осы берген деміңе-ай!"
Қыл заңын қыз баланың, қызды базар,
Тобынан тулағанмен шыға алмастай.

Айламақ жарастығын жақсы жұмыс,
Жаратса Жаппар Алла пормада қай?
Айтайық құтты болсын, құрмат келіп,
Ки, Бибіш, кемқап, атлас, жібек пен шай.

Жол қуған жолығады қазынаға,
Соңын күт, су орнына ішерсің май.
Әдетпен адамгерлік ілім-білім,
Баласың, байқауымда, бәріне сай.

Дос күлкі, дұшпан таба ойламасын,
Жалтарма, жеткеннен соң қуған құмай.
Халық айтсын қалиялы көп алғысты,
Жайтын қыл байпатшаның болған сыбай.

Тапқанмен тәселдеме18, турасы осы,
Мұныма мейілің күл, мейілің мұңай!
Болмасқа бұл жұмысың айналған соң,
Дегендей боп тұр халқың құрай-құрай.

Ет деуге ел-жұртыңның ережесін,
Қипақтап, қылысып тұр халқың рай.
Қысқасы, Қыңыр көрген Төлегеннің,
Немере баласымен болдың жұбай.

Іркіліс етпе, осының ер ізіне,
Дәулетін бұл жиһанның берсін Құдай!
Еркекше жиырма төрт жыл киім киіп,
Кеші-күн кебісіңмен кештің ылай.

Таңбалы, танымалы тайындай-ақ,
Қолыңнан қосағың тұр: "Жүр, - деп, - былай
Бәріне аға-ініңнің риза бол,
Қалуға "қош" айтысып, келген шұбай.

Отырмын осылайша үгіт айтып,
"Естіге еш болмас, - деп, - еткен ым-ай!"
Деп молда Тұрмағамбет ағаңыздан,
Жолданды жанабыңа сәлем дұғай.

1920.
* * *
Аттарды айтқан мынау қалатамын,
Бұлбұлы бағындағы бала-атаның.

Ер туған Кенішбек пен Бостан, Кеншім,
Алдыңа анықтатып санатамын.
Ойланып Үмбет, Мырзаш, Құндақбаймен,
"Ала ғой!" - дегеніңді жаратамын.

Керекті көне түсі кеткенімен,
Жан-жақтан және оларды қаратамын.
Дос тұтып дүниені жүргеніңмен,
Жын-дұшпан дейтұғын: "Ужалатамын".

Сағымнан су табылмас, мұнан - опа,
Ойы иттің: "Үй, мүлкіңді талатамын!"
Терлетіп табаныңды, тас аударып,
Талтиып деме: "Табан қанатамын!"

Сөзімде аз болғанмен, ғибрат көп,
Шығармай орынсыз оқ, дәл атамын.
Ойыма үлкен олжа - үйір болу,
Өзіндей бектерімен өр атаның.

Жаттап ал бұл сөзімді жаным, інім,
Есерлік ете берме, ізден ілім.
Боларсың байтаққа бас, орнап ықпал,
Көңліңе ілім Алла ексе гүлін.

Жатырмын ошбу форма үгіт айтып,
Зейіліңнің көңіліндегі байқап түрін.
Құнансың халыққа бәйгі әперетін,
Болмайсың, байқауымда, енді құлын.

Деген бар ер бүлінбей, білінбейді,
Жасыңнан жақсы іске жат та, ұрын.
Өткенсін жас жиырмадан жалқау тартып,
Келерсің қай іске де, қалқам, қырын.

Іні деп есі бүтін еске алатын,
Жан-ділмен жатыр ағаң айтып сырын.
Болады ақылы барға артық азар,
Тыңдаусыз бола қалса сөзің шырын.

Сақтауға шама болса, шаң жолашай,
Аямас қай кезде де ағаң дүрін.
Қатарға қалайынша мақтанасың,
Көп айтып кетірмесең көңіл кірін.

Жаһанға келген пәнде - керуен мысал,
Ерте-кеш көшіп жатқан бірін-бірін.
Мақсұты мұсылманның қалдырмақ-дұр,
Артына ілім айлап, туған ұлын.

Атаның қадірін біліп, Құран оқып,
"Бергей, - деп, етсең дұғай, - жәннәт үрін".
Ақынан қалайынша құтыласың,
Қалқам деп қойған басқа айдар-тұлым.

Ескермей осыларды өтсең надан,
Қара бет болдың оған, халыққа - зұлым.
Көп ақымақ әуре болып дүнияға,
Жазық іс жақсы иістен тартқан мұрын.

Ажалдың шеңгеліңде шерменде боп,
Құсарсың қорыққаннан қан мен ірің.
Парасат майданында қаһар айлап,
Кетірер Құдауаңда әнің сұрын.

Өкініш уақыт өткен соң, орынға аспас,
Доғарсын Тұрмағамбет енді жырын.
1920.

"Айт, - десең, - қонақкәде", қорлағаның,
Айтуға таппай өлең қорғаладым.
Жиналып жігіт-желең, қыз-келіншек,
Тартуға көкпарыдай құрмаладың.

Ән қосып айтатұғын өлеңім жоқ,
Қорыққаннан көсеуіңді қолға аламын.
Еске алып ескеріңдер, азаматтар,
Қолайсыз қонағыңды зорлағаның.

"Баспақшыл, басқа түссе" деген болар,
Лажсыз өлең қамдап, қозғаламын.
Себеппен бір-біреуге кездескенде,
Ей, аға, қонағыңды қорғамадың!

Жәрдем сөз жалғыз ауыз болмай сізден,
Кеттіңіз ығына есіп бозбаланың.
Ойласаң осы ісің ұят шығар,
Бұтаға бұққан торғай болмағаным.

Қонаққа қол қоясың "тартайын" деп,
Біз бойдақ - ортадағы олжаларың!
Жолаушы көлік жүрмей арып, ашып,
Қолыңа келді шаршап жорғаларың.

Бұл сөзім бірің емес, бәріңізге,
Ортаңа общество19 жолдағаным.
Ей, халайық, жиналып,
Қонақ кәде дегенің.

Ырымын бізге ет дедің,
"Жоқ, - деп едім, - өлеңім",
Бұл сөзге нанып кетпедің.
Ақысыз кеткен адамдай,

Қол қоюға беттедің.
Отқа қарай сүйрелеп,
Тартуға қонақ ептедің.
"Ырза болса қонағың,

Құдайың риза" деген бар,
Бұл сөзді есітпеп пе едің?
Я болмаса жігіттер,
Құмарсыздар ма қонақтың,

Жыртуға жаман шекпенін.
Бұл мінезді қоймасаң,
Күйдірерсіздер қонақтың,
Күнелтіп жүрген к..терін.

Жыртылса шекпен, күйсе к..
Біте ме сонда кектерің?
Аралас жүрген ауылмыз,
Қонақпен байқап ойнаңдар,

Абыройды да ойлаңдар,
Осындайлық заманда,
Жазым болып бір жерде,
Үстінен шықпа өкпенің.

Дүние жүзі дөңгелек,
Орады әркім еккенін.
"Жаққан - отқа жылынар,
Қызған - орға жығылар"

Алдыңнан шығар, жігіттер,
Жақсы, жаман еткенің.
Бұрынғы пешең қалынып,
Аумасты заман қалыптан,

Білмейсіздер ме жігіттер,
Заманның бастан өткенін?
1920.

Жер жаһанға жайнаған нұр,
Күн сияқты Сталин!
Көркейтіп көңлін сайратты,
Біздердей бұлбұл құстарын.

Табылар түрі сөздердің,
Бола қойса құштарың.
Халық біледі қалайда,
Қаласам қисық қыштарын.

Әзіріне айтайын,
Тыңдап құлақ қойыңдар.
Бай, құлақтың тұстарын.
Егінін егіп олардың,

Қой-түйесін "кіш-кіштеп",
Күреуші ендер қыс қарын.
Жүргенінде жауырап,
Жаңасын қимай жамаулы,

Беруші ет көйлек, ыстанын.
Тасытып отын тағы да,
Шаққандай шыбын көрмеуші еді,
Арқанды арқан ысқанын.

Үлкенің бол, кішің бол,
Жұмысынан жазы, қыс,
Жоқ еді тіпті тысқарың.
Қылғанмен қызмет қинап жан,

Көжесін де көп бермей,
Қоюшы ед етіп пыш қарын.
Аузымен құс алғанмен,
Біреуін адам демеуші еді,

Дүниядан қолы қысқаның.
Сөзін сөйлеп солардың,
Би менен болыс, молдалар,
Көбейіп еді дұшпаның.

Ырысыңа мұндай ер туып,
Езіп, жаншып олардың,
Шығарып берді мыстарын.
Белінен орып орақпен,

Төбесін тағы оюға,
Балғасын берді ұстаның.
Көз жетпес көл ғып шөліңді,
Үйретіп бәрін өрлетті,

Өнеге, үлгі, нұсқаның.
Көргеннің көзі қызығар,
Таптырмас таза гауһардай,
Мың тіллә болды мысқалың.

Жайластырып жер үстін,
Мініп ап аэропланды,
Мінеки, көкке ұшқаның.
Осындай басшың барында,

Еңбекші елім енді де,
Болар ма екен еш қамың.
Тарағалы Түркіден,
Тау-тастан тұрып, қазағым,

Табаныңды тас тіліп,
Тартып ең дүние азабын.
Соларыңды сөз қылып,
Термелер теріп жазамын.

Өтірік оның десеңдер,
Бәріңе де назамын.
Көз алартып көрінген,
Деуші еді: "Көрің қазамын".

Сүңгітіп суға алушы еді,
Дегеніңменен: "Тазамын!"
Тарқамаушы еді төбеңнен,
Тұман мен түтін, тозаңың.

Тозушы едің тұс-тұсқа,
Жоғынан жағдай, мазаның.
Уақытында Қоқанның,
Қалыпынша қалушы еді,

Қайнаулы тұрған қазаның.
Қолына түссең қосақтап,
Қосарына алушы еді,
Малындай - ақ азаның.

Салмасаң қызың қойныңа,
Қорқытушы еді "Салам,- деп,
Ауырын саған жазаның".
Қыз таппасаң, "Қатыным,

Мінеки!" деп маймаңдап,
Болушы ең өзі бажаның.
Шарапаттай көруші ең,
Күнің үшін көз қысып,

Солардың еткен мазағын.
Бергенмен қорлық, қалайда,
Анығында жоқ еді,
Тырп етуге мажалың.

Ойма тазға он теңге,
Қырма тазға қырық теңге,
Салығын салып, саз шалып,
Айтушы еді ғазалын.

"Қалмайық, - деп, - біз де құр"
Жыл сайын шауып, шулатып,
Қалмақ та боп ед тажалың.
Паналап сай мен шұқырды,

Жазы, қысы жүруші ең,
Жетпеген соң ажалың.
Срогің сол болған соң,
Қала түгіл, жоқ еді,

Белгілі, тіпте, мазарың.
Николай келіп көрген соң,
Жиып, терген болып еді,
"Салам,- деп, - шапағат назарын".

Бірігіп баймен ол-дағы,
Жетім, жесір, кедейге,
Көрсетіп еді азарын.
Болмағанда Сталин,

Құлақтарың қауқиып,
Қалмап еді қайрат, қажырың.
Күні туып кендіктің,
Конституция гүл шашып,

Кірді енді айдай ажарың.
Қарағанда тарихқа,
Бостаншылық болған жоқ,
Бұл сияқты базарың.

Бектерім, болсын құтты Қызылорда,
Бақ қонсын бақтарыңа қорда-қорда.
Ойлы ерлер өздеріндей бас болған соң,
Құстар жүр көкте ұшып, қалған торда.

Аз бен көп, жарлы мен бай бірдей болып,
Ешкімнің емес енді еркі зорда.
Істерің күннен-күнге басар алға,
Тұрсаңдар туралықпен ошпу форма.

Құттықтау халық аралап келген сотқа,
Тұрсындар ту көтеріп келіп қотқа20.
Ақ тұзын Үкіметтің анық ақтап,
Байлатып бай біткенді аттың отқа.

Оларды ошағыңа отын қылып,
Қайнаттың қазаныңа біраз ботқа.
Бай емес бәрінде де байтақ елдің,
Шатақ бар шыға алмайтын салып шотқа.

Қан сорғыш қарны әйдіктер қалды отырып,
Сынғандай сырық тиіп бел омыртқа.
Жолынан жүретұғын қалды айырылып,
Айналып капиталдың күні ымыртқа.

Ерлерден ел билеген ерік кетіп,
Текке отыр ие болып сақал, мұртқа.
Айта алмай сасқанынан сұлулап сөз,
Сыймай тұр нешеулердің тілі ұртқа.

Осы рет намақұл деп надан да айтпас,
Жүргізген жол жобаңды жалпы жұртқа.
Ойымша партияны ұйғарамын,
Жаңбырлы жазғытұрым жауған бұлтқа.

Әлбетте артыңды абат ойлап енді,
Әр түрлі миуа жеміс жегіз ұлтқа.
Қулардың құшағына қоса салмай,
Біздердей кеңшілік қыл кеткен мылтқа.

(Әзіл)
Баласы Қаумен ағам Қауынбайсың,
Иісті, пісіп тұрған қауындайсың.
Тұрғанда бақ басыңда, халық қолында,

Бұлт шөгер Алматының тауындайсың.
Шырын тіл, шырайлы жүз, сынық мінез,
Көктемде көк шығарған жауындайсың.
Иніңді інім ғой деп ұстағанда,

Несіне "ұят қой" деп ауырлайсың.
Енің сау, денің таза болып жүрсе,
Келінді кеші-күндіз сауырлайсың.
Болғанмен жасың кіші, жолға маман,

Біздерге байқағанда сауырдайсың.
Бедеудей бабындағы жүрсең болып,
Талайын талдырмаштың бауырлайсың.
Қол тисе қай жеріңе, қипақ қағып,

Тұратын тыпыршылап жауырдайсың.
1925.
* * *
Інім ең айтқанымды етер деген,

Ойым жоқ өкпелетіп кетер деген.
Көруге кітабыңды кеңшілік қыл,
Исламның дінін өлшеп, метерлеген.
Жерінен бәріміз де бас тартайық,

Ақылдың аруанасы көтермеген.
Күніне кім көрінген міне шауып,
Жабыдай жауыр болдық жеті ерлеген.
Қамқорлық халыққа өздерің қылмасаңдар,

Қауіп бар қорлықта өмір өтер деген.
1925.

Жерінді сұра шырақтанымаған,
Қиял сөз қиын емес әлі маған.
Атақты Алла берген байларға ұят,
Қоңсысы қасындағы жарымаған.

Әнің21 үшін әпсанамды аямаймын,
Дей қойсаң, мынау бір кеп, дәрі маған.
Қырық рет қысқа күнде шабылғанмен,
Тұлпардың тұқымы едің арымаған22.

Озғай деп өз табынан атасындай,
Тілектес қай уақытта ғаріп ағаң.
1925.

Он жылдық Октябрьдің еттік тойын,
Екпіні еріткендей тас пен шойын.
Құттықтап қатын, еркек қалмай келіп,
Тамаша таң қаларлық болды ойын.

Жиналып жалшы біткен ту астына,
Қуанып құрметіне ашты қойын.
Бай-құлақ, сопылардың сұры кетіп,
Бұғысты, көрсете алмай көпке бойын.

Тұрғанда большевиктің бақыты өрлеп,
Бұра алмас бұйрығынан ешкім мойын.
Бадырақ, кедей, дихан басың қосып,
Осы алған құтты болсын абыройың.

Бітік еткей егінді
Әлемге бірдей нұр шашып,
Көктем шықты, күн күлді.
Дүние балқып, нұрланып,

Ақ меруерттей төгілді.
Иісі аңқып жұпардай,
Жер беті гүлге көмілді.
Зердей болып тотыққан,

Көтерді шаттық көңілді.
Көңіл түгіл, күн нұры,
Балқытты жерде темірді.
Қыстан әрең сілінген,

Арық-тұрақ семірді.
Және күлді, күн күлді,
Төгілді нұр, төгілді,
Жер балқыды егілді,

Қыстай баққан қара өгіз,
Қосқа бастап жегілді.
Жер жыртылды, тілінді,
Тұқым бастап себілді.

Төгілді нұр, төгілді,
Бітік қылғай егінді.
1927.

Қараңдар Лениннің тұрысына,
Әр істің қолын сілтеп "дұрысына".
Тұрған соң туралықтың туын тұтып,
Дүниенің кетті аты төрт бұрышына.

Аспанға ажал құсы алды да ұшты,
Халық үшін құрал, сайман құрысына.
Жазы, қыс жатсақ, тұрсақ жабығамыз,
"Ер ед" деп елдің туған ырысына.

Енді оның өсиетін орындайық,
Қызықпай қу дүниенің мырышына.
1927.

Соғып бер Сарымсақжан23 маған пышақ,
Салалы ет, соға қойсаң, етпе ұсақ.
Орасан өте сұлу болсын форма,
Мойнағы жез, ақ болсын яки масақ.

Көзіндей көріп оны көп тұтынам,
Осы жаз ұстар демей яки қысақ.
"Біздерді пістік, міне, жарып же", - деп,
Қауын мен қарбыз жатыр жайып құшақ.

Сондықтан өзіңе арнай келіп тұрмын,
Айналмай ұсталарға ұсақ-пысақ!
Жөнелтсең жұмысымды, жөнді болса,
Жегендей талтаңдармын тоқты-ұсақ.

"Қу жансың құр жан жүрсең қалайда", - деп,
Ұялтты балалардың берген нұсы-ақ!
Қынында қыл қабатын пышақ болса,
Көргендер қошеметтеп дейді: "Кісі-ақ!"

Аман ба, ақын Саке, жан, малыңыз,
Көбісін жас өмірдің жалмадыңыз.
Мән-жайды уәжі дұға айлап амал,
Ізінен ілім-ікімат қалмадыңыз.

Бақ қонып басыңызға, байтақ билеп,
Өрлеп тұр ат-ауаза, намларыңыз.
Сұбһы-шам, бәлкі-дауам, дұғадамыз,
Жағылған сөнбесіне шамдарыңыз.

Шүкірана шам сарайға еніп енді,
Жайып қол Жаббар Аққа жалбарыңыз.
Қылатын халайыққа жолбасшылық,
Сәруардың Сәйділ башар балларымыз.

Мирасын мекем тұтып бабаңыздың,
Ерте-кеш үгіт айтып, сандалыңыз.
Көлеңке көпке берсе, ғажап емес,
Көгерткен гүжім болып талдарыңыз.

Ашылып Әһлісламға абатшылық,
Ағысты болсын өте аңғарыңыз.
Ала жер бағдаралтай мағлұмынша,
Сақталсын сап алтынға әмбарыңыз.

Өзіндей ағаларға айлап қызмет,
Дұға алу - дүниядағы арманымыз!
Тиді деп мүшәуірлік24 мәртебесі,
Ат ізін біздікіне салмадыңыз.

Түйеге желіккенде шара бар ма?
Дегендей болды-ау осы әлларыңыз.
Сөзімді осы айтқан ауырласаң,
Ұратын шойын, шоқпар қамданыңыз.

Қателік қалайда да болды десең,
Нарлардай нарау тартпай нан да, алыңыз.
1929.

(Әзіл сөз)
Ағаңнан ілтимас сөз, інім Сақи,
Ерде бар кездескенде ердің ақи.
Шаппамның басы босап, тыңдамайды,

Түзеліп бұрынғыдай десем қақи.
Бекітіп бере қойсаң мұның миын,
Басыңда бақ, дәулетің болсаң бақи.
Тұрарлық еш нәрсеге болмағанмен,

Өзіме тиетұғын көп еді нақый.
Отырмын "ондар" деген ойым болып,
Көп қинап қылмаған соң бұран зақи25.
Қайтемін кек тұтынып, кетемін де,

"Кетенің керек емес, - десең, - кәпи!"
1929.

(Әзіл)
Нұрпейіс, беріп жібер, болса балтаң,
Беріп ем өзімсініп, сеніп салтаң.
"Алғыстан ақшаң тәуір!" - дейтін болсаң,

Толық пұл бермесем де, толар қалтаң!
Көркейтсең көңілімді қалайда да,
Жүрермін қалайда да талтаң-талтаң.
Жат қылсаң жадыңа осы жазғанымды,

Бұл болар көпке дейін шайнар малтаң.
Көрме жек күлерге айттым, кеуіл - аппақ,
"Адамға артад, - деп, - қол ашқан қартаң".
1930.

Сәлем берсең әрқашан,
Саламат бол, шырағым.
Болғаннан соң бастасым,
Байдашты талай сұрадым.

"Уақыты қош" деген соң,
Бекіді көңіл бұраным.
Құтты болсын, қолға алып,
Осы ұстаған ұраның.

Алтайысы арам, қор,
Қарақұм мен Нұраның.
Алып бер деп соларды,
Ұшырып тұр Үкімет,

Өздеріңдей қыранын.
Қалайда да құтылмас,
Тығылған менен түбіне,
Індігеш пенен жыраның.

Қиянатты қойдырып,
Көптің көзін ашқанға,
Таңданам да тұрамын.
Өнеге-үлгі болсын деп,

От басында отырып,
Дүкенін сөздің құрамын.
Қалағаныңды жазып ал,
Қалам, сия, тетрадь,

Бола қойса құралың.
1930.

Мархабат, сөзің шырын, жүзің жарқын,
Шықпайтын шын асыл ең халыққа қалпың.
Жасыңнан жақсылармен жолдас болып,
Біліммен билеп тұрсың жұрттың жарпын.

Өнерің өз алдына үздікше тұр,
Жазатын жайластырып латын әрпін.
Табылып ілім-білім бір өзіңнен,
Гауһардай болып тұрсың қымбат нарқың.

"Арзанға аламын" деп әуреленді,
Білмеген бибаһамдар шама-шарқын.
Ертеде өтіп кеткен Зылихадай,
Алашқа анық кетті ат пен дәрпің,

Арзу боп әнің үшін сүһбатыңа,
Ойдағы өтінішін айтты әркім.
Білдіріп ойдағымды мен де мұндай,
Соғар деп қойынымды ашам қоңыр салқын.

Қалайда қадір тұтар, сағым сынбас,
Қиялым қатарыңнан қалмай талпын.
Тоғар кеп, көп айтудың керегі жоқ,
Білетін біліктіге сөздің парқын.

Келеді, - деп, қай кезде?
Отырмын күтіп жолыңды.
Екі, үш рет оқып көр,
Танысаң жазған қолымды.

Айтқандарым, асылында,
Болуға тиіс толымды.
Әрқашан беріп тұрайын,
Газеттен маған кідіртпей,

Беріп тұрсаң орынды.
Сұлу боп шыққан сөздер бар,
Құралай көз, қиғаш қас,
Қыз сияқты форымды.

Орысшадан басқадан,
Беруге тауып роман,
Басамын жалпақ мөрімді.
Шаһнаманың соңынан,

Басар, - деп жүрмін ойланып,
Жинаған жастан қорымды.
Арабы, парсы аралас,
Екен деп бірақ сол кезде,

Қайнатпаңдар сорымды.
Абайдың да сөзінің,
Апат хадис ішінде,
Оқып едім көрінді.

Өздеріңе өтініш.
Уақытында жәрдем беріңдер,
Қысыңдар да ерінді.
1930.

* * *
Пайдаң не халыққа тиген мақтанғанда,
Өлімге, лажың не, сақтанғанда.
Көп сенің кемісіңді төлемейді,

Қорынды құрта сөйлеп шақтанғанда.
Жетпейді жұртқа тегіс шүлен асың,
Теңіздей таса сөйлеп тақтанғанда.
Бітірдің бір құдайдың қай қызметін,

Аллалап әулиесін ақтанғанда.
Уағдаңа өткенде айтқан опа еттің бе,
Өтірік айтпаймын деп нақтанғанда.
Тоқсанда тонсыз жүріп тоңбадың ба,

Отыңды өте өртеп қақтанғанда.
Шықпайды қарыныңнан қидан басқа,
Ақылың қай жақта деп ақтарғанда.
1930.

Ықпалың тасқан судай тұр еді өрлеп,
Сыртыңнан жүруші едім мен де серлеп.
Хабарың қай жағынан шықса дағы,
Іздеуге ойым бар еді шаршап, терлеп.

Тойында Октябрьдің ұшырасып,
Қуаныш көкірегімді кетті кернеп.
Бара алмай Алматының қаласына,
Жүр едім қасірет жеп, қатты шерлеп.

"Досыңды қиындықта сына" деген,
Аламын етегіңнен енді "ер" деп.
Қалтанда болмағанмен халқында бар,
Өтінем "жүз елу сом тауып бер" деп.

Уақытта уағдалы тапсыруға,
Қолыңа хат беремін жазып, мөрлеп.
Қарманса таз дағы бит табатұғын,
Көрші енді көңілденіп, қолды сермеп.

Мысалы бұл сөзімнің байқағанға,
Тіктірген тон сияқты оқа зерлеп.
Кел енді, Көшен інім, қош аман бол,
"Ауданға қайтам" десең атынды ерлеп.

Берермін жанадағы жазып дастан.
Отырып оңашада етуге ермек,
Қалтаға қарамастан тыға салмай,
Лайық ағаң сөзін оқып көрмек.

Біріккен шаруа колхозға,
Пұлынан мұның тартынба.
Мұқтажыңды түгендейді,
Бес жылдық жоспар шартында.

Жолбасшың өңшең мамандар,
Бірлікке түгел қараңдар.
Ортаңда үгіт айтқанды,
Өздеріңе санаңдар.

Табыңа кедей байқас бол,
Жүрмесін жауыз адамдар.
Оқысаң әйел өз пайдаң,
Ойланбаңдар деп қайдам,

Ел әйелі надансың,
Оқығандар мәз-майрам.
1931.

Қадырдан құдам еді Ұлтай Сайым,
Оған ет салыпсыңдар білмей жайын.
Ордерін өткен айда алған екен,
Әр нешік тоқсандағы төлеп пайын.

Өтініш оның үшін айтып отыр,
Шырағым шырқыратпай тап ыңғайын.
Қарызын үкіметтің өтемесе,
Қиқарсып құдам еді деп неғылайын.

Сөзімді екі етер еді деп ойламаймын,
Болған соң әрі іні, әрі қайын.
Ағаның айтқанына қас қақпасаң,
Басында бақыт құсың тұрар дәйім.

Деген бар құдалықтан күн кетпейді,
Қой демеймін қатыныңның да мінсең майын.
1931.
* * *

Тоқаңа "тап жөнін" деп он сом бердім,
Әр қалай әулеті ең деп кемеңгердің.
Қызғындап қызметке кетті өзі,
Халқына қадырлы үшін қайбір жердің.

Қуаныш қалайда да қылдым бұған,
Тұттым да түбетегін текдар ердің.
Басшыны бала санап жұмсаған соң,
Арман жоқ абыройын алдым тердің.

Соң келіп сұсты ерлерді сопандатқан,
Айтыңдар мендей жанды қайда көрдің?
1931.

(әзіл)
Бәйбішем бұл уақытта қартаң ашты,
Болғанмен бұрын жуас, тарпаң ашты.
Ізденіп ертелі, кеш енді жүрмін,

Сұлуды сипалайтын арқа, басты.
"Алмасаң бір жас қатын болмайды", - деп,
Мұңайып, мазамды алды, марқа басты.
Алмасам қалайда да бір қара көз,

Көңілден қайғы, уайым тарқамасты.
Біздерді өздеріне ұзын көріп,
Бір пара шөпжелкелер шалқаласты.
Елудің екеуіне ілінген соң,

Шамалы шаш пен сақал шаңқан ашты.
Ойлы ерлер ертедегі өтіп кеткен,
Батпақта бірін-бірі арқаласты.
Бұл күнде заң бұзылып, заман айнып,

Ісегін суға жығып алһаласты.
1932.
* * *
Азамат екенсіңдер ойымдағы,

Жігіттің жоқ дәулетке тойынбағы.
Кеңейді күткендердің күнде өрісі,
Жолдасын жұмыртқадай қойындағы.
Құрметтеп кез келгенде күтіп алу,

Міндеті бір-біреудің мойындағы.
Гүжімдей көлеңкелі боларсыңдар,
Дарақтай дарияның бойындағы.
Ағаңның айтқандарын пістедей көр,

Қыздардың тамашалы тойындағы.
Кем ақыл көрер-дағы, күлге тығар,
Деп дүрді дымға өтпейтін шойын дағы.
Тұрекең былайынша берді жазып,

Сөздерін өлең қылып ойындағы.
1933.

Келіп ек кеуіл сұрап, Нұралыбек,
Түріңді түнәугіден көрмедік жек.
Жарылқап Жаппар Алла жағыңызды,
Сауалап сырқауыңнан аларсың кек.

Болып тұр өміріңе ел тілектес,
Бала еді деп білімге бай бір асыл тек.
Көл деген көп дұғасы нақылына,
Қарттардың керек емес келтіру шек.

Оңалып өзіңе өзің келе қойсаң,
Халқыңа қамқоршылық құрмасын ек.
1933.

(Елдің ерекше ұлы, ілім иесі)
Ардақты Ізмұхаммед, інім саған,
Бір Алла беріп еді білім саған.
Ел біткен айтқаныңды екі етпей,

Қыздардай қиқарсып тұр қылымсыған.
Жан кеулін жабықтырмай жай қылған соң,
Бергей деп көп тілеп тұр жұрым саған.
Жігітке қара айналған бақ айналад,

Осы анық аңлауымда ырым саған.
Осы еткен әдетіңнен айрылмасаң,
Байтақ жұрт берер сақтап сүрін саған.
Білмесең бұдан былай жағдайымды,

Бұрыннан мәлім емес сырым саған.
Әлжуаз асылы нашар адам едім,
Баладай емізулі ыңырсыған.
Ағаңа әрқашанда назарың сал,

Анайы айтатұғын шыным саған.
Назымды көтеретін болғаннан соң,
Бермеске белім будым тыным саған.
Түртпейді түбі бірге деген үшін,

Баратыр батылсынып тілім саған.
Ішарат ақылы барға дегендей-ақ,
Аз ғана айтсын уәкіт ділім саған.
Таласпа талайлымен дегені рас,

Болғандар қор болып жүр қырын саған.
Қолынан келер нәрсе көрінбейді,
Суытып қарағанмен түрін саған.
Алдыңа келгеннен соң кеңес бітті,

Айтудың керегі жоқ мінін саған.
Түбінде таспен ұрғанды аспен ұрсаң,
Өшірер өмірінше үнін саған.
Қондырып басыңа алла бақтың құсын,

Қаратар бәрінің де күнін саған.
Қошемет көзін көріп айтқан емес,
Арман жоқ ұқсатса әркім ұлын саған.
Ете тұр әзіріне осыны ермек,

Аямас ағаң және жырын саған.
1933.

Таң атып, қуаныштың күні шықты,
Гүжімнің көлеңкелі гүлі шықты.
"Мұқтажың мұнан былай бітеді", - деген,
Жолдастың Мирзояндай үні шықты.

Рахмет көптің көңлін көркейтетін,
Ән мен күй тамашаның түрі шықты.
Шат болып шамадан тыс бұл сүлетте,
Әр жүздің құттықтауға дүрі шықты.

Кимесек көйлек, ыстан күйедей боп,
Киімнен сыртқа еттің кірі шықты.
Ауданнан келгендерді атқаруға,
Камалов көбісінен ірі шықты.

Саңлақтар саннан озған сарапқа өтпей,
Бәһасы бір сом да емес, мірі шықты.
Ләпқойдың бір қатарын бақ көтеріп,
Білгірдің білімге бай бірі шықты.

Мазалы сөздеріңді жаз, - деген соң,
Қиялдың қалайда да қыры шықты.
1934.

Құрылған құтты болсын, сүлеттерің,
Сияқты болды сүлет сүр еттерің.
Кедейдің күннен күнге көзін ашып,
Бұздыңдар бай, құлақтың үреттерін.

Айтылмай аңлауымда сөз қалған жоқ,
Енді істің ету керек іреттерін.
Ақымақты "әліпті айыр бақан" дейтін,
Кеңестің көрдік көзбен дүр еткенін.

Солардың санағында біз де болсақ,
Қояр ет қорқып жүрек "дір" еткенін.
Жойсаңдар надандықты народ көптен,
Жайынды өліп қалған тірі еткенің.

Құстарды алғыр бүркіт мұзды балақ,
Қолайлы қолдарыңнан түлеткенің.
Алғысын "Алға бас!" деп жұрт беріп тұр,
Білген соң нұрдан сүтін тіреткенін.

"Айып" деп азаматтар айта көрме,
Ұят деп ұнамайтын тұр еткенің.
Деп ұлы Ізтілеудің Тұрмағамбет,
Аңлапты надандықпен күн өткенін.

Жиналды осы сүлетке,
Үш жүздің өңшең маманы.
Кеуілден кетті уайым,
Кендіктің туып заманы.

Құттықтап тойды ақындар,
Жазып жатыр наманы.
Көңліне бәрі батпандай,
Білерсіңдер шаманы.

Миуалы ортаңдағы гүжім дарақ,
Биіктеп бара жатыр көкке қарап.
Ел үшін ертелі, кеш иіп басын,
Шашып тұр: "Тойыңдар, - деп, кетпей тарап!"

Рахмет мұндай кеңдік болған емес,
Халық болып тарағалы ажам арап.
Зейнеттеп зейілдеріңнің зеңін ашып,
Қойды етіп тұлпар аттай тұрған жарап.

Алмайтын асылында андарың жоқ,
Кең ойлы баптаған соң өңшең сарап.
Еншілес өзіңменен болғаннан соң,
Орын жоқ ерінуге еңбек санап.

Аласың арытса еңбегің анық бәйгі,
Алтыннан артта қалар неше қанап.
Басшыңның нарқы қымбат арқасында,
Қайткенмен жемесің нан өлшеп, танап.

Сәлем хат жанабыңа жаздым, Тайман,
Еппенен екі болмайды еткен пайман.
Талабың ойындағы оңғарылып,
Сұлуға қосқайсың бас нағыз Айман.

Ондағы ел мен Отан ойға түсіп,
Жатырмын жөнелуге дүзеп сайман.
Себеппен тұз айдап кеп таныс болдық,
Секілді ек бір-біреуге Қыпшақ, Найман.

Қатының қойнындағы қарын бөле,
Шығады деп шын сөз екен қарттар жайған.
Жүсекең жезде шығып, сендер жиен,
Болдыңдар тап дарақтай тамыр жайған.

Қадірлі қатарыңа көрінесің,
Ойламайды қу деп көңілім құр мұңайған.
Өзіндей көз көргеннен кеусен алып,
Табылды бұл уақытта талай пайдам.

Ол пайда баюға емес мақтануға,
Дегенде дос пен дұшпан алдың қайдан.
Тілектес бәріне де болып тұрмыз,
Қайтқай деп құрметтерің бір құдайдан.

Өзіңнен ой бір жайлы бола қойса,
Түлкідей түн жортар ек қашқан сайдан.
Көрініп көп көзіне кете қойсақ,
Алуы үкіметтің анық айдан.

Нақыл бар қашқан жаудан құтылады,
Ондайша ұят емес еткен айлам.
Біз түгіл көтере алмай жатыр жүгін,
Нарлар да нарау тартып неше тайлан.

Келуі қалыбына қиын емес,
Қоңайтып Қадыр Алла десе майлан.
Шүкірлік бұған дағы ету керек,
Бұзылмай бүгін тұрса иман шайлаң.

Шартынан шариғаттың шығу бекер,
Большевик береді деп бізге шай, нан.
Сары алтын сабыр түбі, саса бермей,
Орнығып орныңа анық жайлан.

Тән қойып тәңрі ісіне тартпай ғәсрет,
Белбеуін тәуекелдің белге байлан.
Кейіні кеніш реніштің бола кетіп,
Болармыз бұрынғыдай мәз-майрам.

Ақырын алла өзі оңғармаса,
Болып тұр қайткенменен көптер қайран.
Ерлердің үлгі айтатын үні шықпай,
Етіп жүр ылғи бұзық тайраң-тайраң.

(Әзіл сөз)
Әһуалап, андатып ем Зейнеп масқа,
Құмай көз, оймақ ауыз, қиғаш қасқа.
Отырмын сұлу қызға сәлем жолдап,

Тезірек жеткіз, інім, сүмбіл шашқа.
Сәлем хат жанабыңа жаздым шырақ,
Бөһәз26 дүр пәһәм айлап салғын құлақ.
Жамал бар, әм кәмәл бар, әм парасат,

Жаратқан Хақ бейнеңді артығырақ.
Күлшақай інім едің заманың бір,
Берген Хақ парасат пен артықша нұр.
Сыпатың жәннаттегі һүр мысалдас,

Өзіңсің жәһандағы жайнаған гүл.
Бала едің орындағы ей, асыл зат,
Гауһарсың көз қызығар нарқы қымбат.
Құмай көз, оймақ ауыз, жазық маңдай,

Қыпша бел, алма мойын, артық сымбат.
1934.

Оңғарып осы еткен сапарымды,
Қуандыр мен сияқты қапалыңды!
Ой көзін осы кезде кірбің басын,
Жас, шіркін, елу үшке тақалынды.

"Осыған қадір-құрмет қайда?" дейді
Көнерген көріп дұшпан шапанымды.
"Не пайда Кеңес мұнан көред?" дейді,
Ағарған көріп мұрт пен сақалымды.

Дұшпанның ол сөзіне олжа қылмай
Тыңдаулы ет, айтқан қиял, мақалымды.
Ұнамсыз өлеңдерім бола қойса,
Ұрыспа: "Тап, - деп, - атамекеніңді!"

Сусындап саясатқа алғанымша
Жүріңдер сүйеп біздей нәкәріңді!
1934.

Жаманның жақсы шыдар табасына,
Қолайсыз қоймас құлақ намасына.
Кемістік күндегенмен келе қоймас,
Ол ердің яки бақыт, я басына.

Таланы тас уатып талқандасын,
Дағы өтер тыңындағы шамасына.
Қызығып қара тасқа қарамас жан,
Қойғанмен жиып жолдың жағасына.

Қашаннан қапаланбақ қалған мирас,
Әр елдің ерді өсек ағасына.
Ете бер елатыңа жолбасшылық,
Сыйынып Қалқай, Марал27 нағашыңа.

Осындай үлгілі сөз тауып берген,
Риза бол тұқымындай тоғашыңа.

Шай ішіп, балық жедік Баян биден,
Сол еді сол күнгі асым көңлім сүйген.
Жар достан қадіріңді білетұғын,
Еңбегің еш уақытта емес күйген.

Қажетің қай уақытта шықпайды ерлер,
Жаманнан жат сияқты қабақ түйген.
Әдеті адам болар азаматтың,
Дарақтай миуалы басты иген.

Қай кезде халық сыйлаған қали қалмайды,
Асылында адам болар дуа тиген.
Әр қалай атақты ердің әулеті ғой,
Бұлт шөгер биік таудай тәңірім үйген.

Барып ем барын базар ете берді,
Шалды ертіп Қайықбайдай бүкірейген.
Ырза боп екеуміз де талтақтадық,
Адамдай ат жетелеп, сарпай киген.

Қошемет бұл сияқты көрген жоқпыз,
Жастардан жаңа өспірім тұрып сиген.
Осыған намыстанған бала болса,
Шақырар анайы кеп біздерді үйден.

Қаздырып берді Ызбанов,
"Ақжар" атты жарманы.
Бітетұғын болды енді,
Аш, арықтың арманы.

Жер менен суда қалайда,
Бұл дүниенің бар малы.
Ағысы сондай суының,
Домалатады арбаны.

Жағалап жүр жұрт біткен,
Қолға алып кетпен, тырманы.
Қуанышты бәрі де,
Толғандай пұлға қарманы.

Жасасын жолдас қайткенмен,
Дүзетіп берді шаруаны.
Қатын, еркек қалмастан,
Қаптап барады егіске.

Тамыр жайып талданып,
Айналды дәндер көгіске.
Бәрі де бәйге алатын,
Қалатын емес сөгіске.

Шекелері тоқпақтай,
Тойынғандай жеміске.
Шығып барады шынында,
Күннен-күнге кеңіске.

Дұшпандар да дос түгел,
Санай алмайды кеміске.
Жасаңдар жолдас жай қылып,
Шығардыңдар тегіске.

Қой қоздап, ешкі лақтап,
Ішіп жатыр айранды.
Екі рет туып жылына,
Көбеюге айналды.

Реттеліп от, суы,
Жазы, қыс жақсы жайланды.
Лақтары серкедей,
Қозылары тайланды.

Көтере алмай құйрығын,
Көп қошқарлар байланды.
Қайткенменен күтетін,
Бергенмен Кеңес қай малды.

Халық қалайда біледі,
Асырау жөнін айуанды.
1935.

Ақылым айтатұғын келін Айыш,
Құрметтеп қатарыңды талдай майыс.
Ақылы ажарымен тең болмаған,
Әйелдер аңлауымда илі қайыс.

Кеседен келсе қонақ қол қусырып,
Иіліп сәлем беріп деп тұр: "Шәй іш!"
Қалайда "Халық сыйлаған қалы қалмайды",
Селтимей серігіңнің себін жайыс.

Осындай үгіт айтсам ұнатпайды,
Өз-өзін опалаған өңшең дәйіс.
Ер болсын, әйел болсын ақымақтардың,
Басынан бір сағатта-ақ бақыт тайыс.

Рүстембек сен қаяқта, мен қаяқта,
Қалынды басым қаңғып, ел қаяқта.
Сен едің сенген қосшым, кеттің қаңғып,
Жарайтын жолдастыққа ер қаяқта.

Жолдасын жолға тастап жүре берген,
Қаңғырған құр далаға сен саяқта.
Оқып көр осы сөзді өкпелеме,
Сыбағаң сапырулы тұр аяқта.

Отырмыз ұшырасып інім Қолдау,
Баласың байқауымда зейілің молдау.
Жаның сау, жағаң бүтін болып тұрса,
Қолыңнан келер көптің ісін оңдау.

Отырмын өкініштің ортасында,
Мақсұтымның мезгілінен қалып сондау.
Жағдайым және дағы болмай отыр,
Күн суық болған үшін көше тоңды-ау.

Айтпаймын өтінішті үркек ерге,
Отырып он саусағым дейтін оңдау.
Берер ме еді шай қайнатып самаурынмен,
Бір үйге ертіп барып етсең омырау.

"Досыңды қиындықта сына" деген,
Сыр беріп сылдырлатып, таңса қоңырау.
Қалайда ер бүлінбей білінбейді,
Жарамайды жаңа өспірім ерге бобырау.

Қалайсың, хош ба уақытың, құрбым Жұбан?
Сырдай ең сыймай тасып шыққан шыған.
Бай ұлы Қаракесек баласынан,
Оның да жоқ еді пікір деген ығам.

Сонда да сынық мінез сыпайы едің,
Майдай-ақ майда тілді уылжыған.
Заманға заңы осылай ұшырасып,
Бастағы қисайып тұр алтын жығаң.

Кең дүния көп дауысымен күңіреніп тұр,
Баладай емізулі ыңырсыған.
Кіршінің күйінбе артық еркі өзінде,
Десе де қалай жуып, қалай сығам.

Тақынан тартып бөрі талмаусытты,
Деп жүрген не ерлерді өрге шығам.
Ерте-кеш ел біткенді иіріп тұр,
Тырп етсең бәрінді де жерге тығам.

Тау түгіл тасалайтын төбе де жоқ,
Қызарып көт көрінеді десең бұғам.
Адасып ақылымнан өзім дағы,
Болды деп бұл қалайша көзді жұмам.

Оңғар деп өзің алла енді ақырын,
Қылайық шытпай қабақ шүкір бұған.
"Кейіні кеніш - реніштің" деген нақыл,
Қате деп қуана бер қылма күмән.

Беліңді босаң тартпай буып ал да,
Халық үшін қайраттанып қарды сыбан.
Қалайда қайтқан бақыт қайта қонып,
Басыңнан бұлт арылып тарқар тұман.

Көз жасын қайткенменен көрер Алла,
Жар болып он бір ахмат, он екі имам.
Кендікке кешікпей-ақ кездесерсің,
Қабыл боп бәріңнің де еткен дұғаң.

Аламға аты мәшһүр ай мен күндей,
Қадірлі, қымбат сөзі гауһар дүрдей.
Пушкиннің орыс, қазақ осы күні,
Рухын оятумен отыр бірдей.

Оларда аңлағанда арман бар ма,
Айтқаны үлгі, өнеге қалғандарға.
Қошемет қылады халық өзі түгел,
Суретін сұлу қылып салғандарға.

Болғанмен өлгеніне оның жүз жыл,
Болып тұр жазды күнгі жайнаған гүл.
Жұмып көз, жер астында жатқанменен,
Оларды түпкілікті тірі деп біл.

Өлген сол - соң жағында сөз қалмаған,
Сөзіне халық құмартып қозғалмаған.
Қалса сөз қатарынан қалмау артық,
Болғанмен бұл дүниеге көз қанбаған.

Октябрь он сегізге қадам басты,
Жемісі жұртқа жетер тікті ағашты.
Туғаннан туралықтың туын ұстап,
Кедейді өркендету оның қасты.

Қалайда көлеңкелі гүжім қылды,
Көмегі аз, көмейі тар, көңлі пәсті.
"Қайткенде көңілдерің бітеді?" - деп,
Ерте, кеш еңбекшімен ақылдасты.

Жардырып жарма өзен халық қамы үшін,
Қылды абат құс қонбайтын құба дәшті.
Келе жатын күннен-күнге алға басып,
Екпіні еріткендей тау мен тасты.

"Біздерді көрсе көрге тығады", - деп,
Қан сиіп бай, құлақтың бәрі қашты.
Сойылын соғатұғын, сөзін сөйлеп,
Тастады талмаусытып талай масты.

Болғанмен байларға ондай, кедейге арық,
Қыпша бел, құралай көз, қиғаш қасты.
Сүмбіл шаш сұңқар мойын, сұңғақ бойлы,
Сөйлеген шекерден де сөзі нашты.

Гауһар тіс, ақық ерін, пісте мұрын,
Бұл қатар сұлулығы жаннан асты.
Оянып ұйқысынан осы биыл,
Халыққа күлімсіреп көзін ашты.

Ашық боп ажарына ай сияқты,
Қойды оған үлкен, кіші ықыласты.
Ырза боп ықыласына елдің еткен,
Алдына неше түрлі жеміс шашты.

Қап пенен қанарына сыйғыза алмай,
Халық біткен алақайлап өте састы.
Қолға алып қуанғаннан қызыл туды,
Жас, кәрі "жаса!" деп тұр иіп басты.

Ұранын Октябрьдің ұлғайтуға,
Қалмастан әйел, еркек бас құрасты.
Той қылып тамашада тұр мінеки,
Қалған жоқ қам көңілді көзі жасты.

Ағаң ем отыратын тілегінде,
Ойынды отырамын білемін де.
Қамқорлық қай уақытта қылғаннан соң,
Марқайып мәз боламын күлемін де.

Калошым киіп жүрген көнерген соң,
Шөп-шалаң дейді де тұрат-ды ілемін де.
Аяққа басқа ылаж болмаған соң,
Тастамай таңып жүрмін сілемінде.

Күз өтіп, күн суытып бара жатыр,
Жан інім, жалаң аяқ жүремін бе?
Іреті болмайтұғын бола қойса,
Көн тауып күні ілгері бүремін бе?

Мирамкүл мысалында, бұлбұл - жастар,
Тыңдауға үндерін ел ісін тастар.
Қайнаған қабағында бұлағы бар,
Ленин бұлт шөгетін биік асқар.

Тігілген үстіне оның Мирзоян ту,
Қоладан құйып салған құрған әскер.
Тастайтын жауыздардың жұлып басын,
Саясат сондай сұсты жолбарыстар.

Жау жүрек жаңа түлек жас қырандар,
Жетекші жұрт біткенді жолға бастар.
Отырмыз өр қабақтың ой қылында,
Ешкім жоқ еркінсіп кеп бізді жасқар.

Мұндайша кеңшіліктің күні туып,
Тойдай боп тамашалы тойынды аштар.
"Атынды шапқанда шап" дегендей-ақ,
Өнерге өмір серік ұр құлаштар.

Келе алмай кедей таптың қарсысына,
Би, болыс, бай мен құлақ толды мастар.
Қанауда қалмаймын, - деп, кетті олармен,
Болғансын біреуі тыс, біреуі астар.

Істерін еңбекшінің енді реттеп,
Міндетті мойындағы дұрыс басқар.
Әрқалай арқасында үкімияттың,
Бағулы барлығың да болдың қошқар.

Құттықтап қызыл туды қолға алып,
Осындай үлкен, кіші уақытын қоштар.
Құрметтеп қарсы алған бірін-бірі,
Мінекей махаббатты мәңгі достар.

Ауданы Қармақшының оныншы ауыл,
Берілді былайынша бізден жоспар.
Панидан Ізтілеуов Тұрмағамбет,
Баспана бүгін емес, көне қос бар.

1936.
* * *
Арасы төрт-ақ елі шын, жалғанның,
Шынында шені артар шынды алғанның.

Ортаңа осы сөзді ұсынамын,
Біреуі болар-ау деп тыңдалғанның.
Жүр едім өз ойыма өзімін деп,
Ұйқас сөз ретінде шыңдалғанның.

Сыналдым сезімімнің жоқтығынан,
Біріне бәйгесінде сынды алғанның.
1936.

Ленин жолдас иірімді,
Ұқсасында дарияның.
Мирзоян жолдас мысалы,
Тасқынды бұлақ қайнарың.

Оған жалғас жолдастар,
Туып тұрған айларың.
Әскер құрған бірлікпен,
Саясат сұсты әйдарың.

Көрсеткен кеңіс жоспары,
Бау-бақшалы сайларың.
Онан өнген миуа,
Жеген нан, ішкен шайларың.

Реттеп тұрған оларды,
Ақылға диқан байларың.
Үлгі, өнеге, өнерлер,
Жегізген жұртқа майларың.

Оқып жатқан өңшең жас,
Бәйгі алып берер тайларың.
Құтты бол сын жаңадан,
Салынған сарай жайларың.

Күні, түні күтіңдер,
Бетіндей етіп айнаның.
Білмейтін жоқ қой ұятын,
Жабайы өскен жайдарың.

Жабайылық жаман дерт,
Бергенмен қонбас қай дәрің.
Шашып шылым қағазды,
Болмасын топыр тайраңың.

Досы үшін шеккен зияның,
Зорындай болар пайданың.
Олардың айтқан алғысы,
Қымыз, шұбат, айраның.

Орындап болмай қызметті,
Болмасын көлайт, сайраның.
Кеш келіп, ерте кетуге,
Керегі жоқ айланың.

Ақыл жетсе айтар ем,
Сөздердің сұлу тайлаңын.
Босқа өткізіп өмірді,
Өкініш жеп орасан,

Бармақты баса шайнадым.
Сынатуға сонда да,
Алдарыңа аттай-ақ,
Бұл сөзді әкеп байладым.

Тапқанымды тағы да,
Әкеліп беріп тұрармын,
Десеңдер жолдас жайладым.
1936.

Кеңес тұр кеше күндіз күтіп көпті,
Жер түгіл, көрсетеді ұшып көкті.
Ерлердің өзі түгіл түзде ұрпағы,
Шұбар төс шынжыр қатар ата-текті.

Жасасын жетім-жесір жүдеулердің,
Керегін келтіріл тұр көтерсе иекті.
Азамат Сейдахмет шет ауданы,
Оңтүстік Қарқаралы өкірікті.

Ішерге ас, киеріне киім таппай,
Жоқтықтың жалбарынумен қарын шекті.
Нағима қызы оның бес жасында,
Жетім қап, жылап еңіреп жасын төкті.

Есіркеп оны Үкімет детдомға28 алып,
Нан мен май, шекер мен шай беріп сөкті.
Кидіріп киім-кешек көңілін ашып,
Оқуға ұзатпай-ақ оны жекті.

Зейілі қатарынан басым болып,
Ән мен күй болды биге өте епті.
Тамамдап "4" болам деп бұл күнде отыр,
Жан-жаққа жарқыратып жайып септі.

Мектепте 7 жылдық жайнақтап жүр,
Көтеріп көкке қарай көкіректі.
Он бірде осы биыл осыны ойлап,
Тілеңдер түпкілікті бір тілекті.

1936.
* * *
Бізің сөзді, жолдастар,
Газетке тіркеп болып тұр.

Сөз қымызы құтырып,
Сабасында ашып тұр.
Ішіп көрсек екен деп,
Жұрт біткен жымыңдасып тұр.

Жасасын Кеңес кедейдің,
Келтіріп керек жарағын,
Алдына миуа шашып тұр.
Құтты қонақ қонғанда,

Қой егіз туар дегендей,
Дария мен бұлақ тасып тұр.
Қоймайтын қылды қорлықты,
Ой жетпейтін өнерлер,

Күннен күнге асып тұр.
Жан-жақтағы жаулары,
Жүректері дірілдеп,
Өзінен-өзі жасып тұр.

Бай, құлақ, төре, ишандар,
Көзді қысып, көт тығып.
Қиқарсымай қашық тұр.
Көркейте бермей көңілін,

Кедейді қойып кеңіске,
Шаршатып біздей ашықтыр.
1936.

Нұғман баласы едің Молыбайдың,
Молыбай секілді еді толық айдың.
Көлемің Келдібайдан кем болғанмен,
Қожасы ең Қаратамыр Төребайдың.

Қайқы атам қалайда да қайың дарақ,
Ішінен жарып шыққан зор лайдың.
Саламат бір-біреуге қауыштырған,
Пазьшына сансыз шүкір бір Құдайдың.

Ағаштай о басынан біткен бүкір,
Ойлаған ой түршігер бұзық пікір.
Тарттырып жазаларын жауыздардың,
Жайнадық жаз гүліндей, жүз мың шүкір.

Олардай улы ниет болғандардың,
Бәрің де беттеріне бір-бір түкір.
Құйылып құм мен қоқыр көздеріне,
Көр болды өздеріне қазған шұқыр.

Сталин ұдайына өшпейтін нұр,
Сөздері сондай қымбат сияқты дүр.
Орнатып осындайша бостандықты
Таланы тасқан судай өрбумен тұр.

Бұлт шөгер бола алмайтын таулар тоған,
Тасқынды тоқтатам деп тарбаңдап жүр.
Қиналып қия шөлден құм арқалап,
Ақымақтар асылында әуре боп жүр.

1936.
* * *
Алғанмен, айтарым аз, қалам қолға,
Қалғандай қиял құсы түсіп торға.

Ойланып ұзақ күнге отырғанмен,
Табамын төрт-бес ауыз сөзді зорға.
Сондықтан, уайымның ортасында ем,
Сирағым сына ма деп шауып шорға29.

Жүрегім жаңа орнына орналасты,
Өзіндей ұшырасып озған зорға.
Қатаға қапылыста кете қойсам,
Қолыңнан келе қойса, мені қорға.

Кітабын Шаһнаманың болар ма еді,
Аударсам өлеңменен осы форма.
1936.

Қайырлы болсын, інім, тұрған орның,
Аңлайтын азаматсың сөздің формын.
Қадірін қонған бақтың білмеген соң,
Болып жүр боқ сыпырған деген зормын.

Көз жасын Жаппар Алла көргеннен соң,
Дегендер ел билеп жүр иттен қормын.
Елеуреп опасы жоқ дүнияға,
Деу қате які білгір, які ермін.

Шатасы болса сөздің елестірме,
Айрылған ақылынан мен бір көрмін.
1936.

Ескерту Сояубаев, інім Оспан,
Әр ұлттың азаматы ең басын қосқан.
Сондықтан сөйлесуге арзу болып,
Ағаң ем әр қашанда алдың тосқын.

Бірнеше мейман болып кетер деген,
Хабарда болып еді сіздей достан.
Отырсақ ойнап, күліп бір түн бірге,
Кезгендей бой өсер еді бау мен бостан.

Үйретіп жол мен жоба жөндемесең,
Ақыл сөз азып-тозып болды ырыстан.
1936.

Қарасам келбетіңе, келін Тұрсын,
Қиғаш қас, құралай көз нағыз һүрсің.
Дегендей мақтаулы қыз тойда осырар,
Осы рет етіп кеткен ісің құрсын.

Қонақты үйіңдегі ойыңа алмай,
Гөлайттап көше үстінде неғып жүрсің.
Келінім көп кешікпей келер-ау деп,
Төрінде түйдектеліп жаттым тырсым.

Асылдай ауыр бәһа аңлап едім,
Екенсің шалғы порас шықтымыршың.
Сөзімді осы айтқан ауырласаң,
Дейсің де қайнағанды құдай ұрсын.

Құрметің қонағыңа болмаған күн,
Бұл емес бәріне де жұрттың жырсың.
Қалынған атадан жас, ақылдан бас,
Бала еді біздің Ысқақ нағыз қыршын.

Құрметтеп туысқанын тұрсаң күтіп,
Басыңа орнатасың ықпал ырысын.
Айыбыңды анық біліп мойныңа алсаң,
Әулеті ата бидің анық дүрсің.

"Айтады дос жылатып" деген сөз бар,
Мұныма мейлің мұңай, мейлің ыршын.
Азсынсаң әлі дағы аяқ салып,
Қайнағаң қандырады құлақ құршын.

Ерге әйел, елге ана болам десең,
Қатаңа қатты өкініп жат та күрсін.
Қадірлеп қатарыңды қай кезде де,
Қатаң көн сияқтанбай бол ымырсын.

Білгеннің білмесең де тілін алсаң,
Ағысы ат бұратын сен бір Сырсың.
Түсінсең үгітіме осы айтқан,
Тұлпардай түскен күйге бір япірсің.

Қалайсың қатар-құрбы, аға-жеңге,
Саламат, шүкір Алла, жүрмін мен де.
Қайтуға сонда дағы сәлемдесіп,
Артықша арзумын ондағы елге.

Жүргенді сайран қылып сағынамын,
Қосылып өзім теңдес туған төлге.
Болар ем көп кешікпей барып қайтсам,
Қудай-ақ көлайттаған айдын көлге.

Бағланы Қазақстан болғанменен,
Көңліме кеткендеймін шығып шөлге.
Халқыма хабарымды беріп тұр деп,
Ұшқан құс тапсырамын соққан желге.

Біреуі туысқанның келе қойса,
Қосқандай қуанамын бірді нөлге.
Тататын тұз таусылмай осы жақтан,
Ойы жоқ екі аяқтың жүрер жөнге.

Түрім жоқ тұратұғын тапсам пұрсат,
Өкшеге отырғанмен кіріп шөңге.
Келеді деп қайсылары көз саламын,
Құстай-ақ қойған байлап құба дөңге.

Сәті боп сәлемдесіп қайта қойсам,
Қалды деп қайғырмас ем арманды өңге.
Қадірім қатарымнан қау болғанмен,
Сияқты болып жүрмін "тұтқын бенде".

Ырза боп ықыласқа осы айтқан,
Болма, - деп, батаңды бер, бастан кенде.
Ұзамай отпуск30 алып бір барармын,
Денім сау болып жүрсем осы шенде.

Кеңестің кеңшілігін күт ағайын,
Тұс-тұсқа тозып кетпей болып делбе.
Тозғандар қайтауылдап келіп жатыр,
Жыртылып етек, жеңі елбе-желбе.

Түзеуге тұрмысыңды сайман сайлап,
Қонысқа ата мекен аунап көлбе.
Келтіріп керегіңді Кеңес те тұр,
Шай, шекер, тауар, тұқым, беріп бөлме.

"Сары алтын - сабыр түбі" деген анық,
Жеткерер Жаппар Құдай десе: "Өлме!".
Асықпа асығысты артыңа қой,
Білмейсің барар жерің көл ме, шөл ме.

Кететін гүжім болып тіккен талы,
Тамыры тамыз түспей тисе һөлге.
"Кейіні кеніш - ренжістің" болатұғын,
Белбеуін тәуекелдің байла белге.

Кеңеске кем ойлының өкпесі көп,
Қылды деп халық біткенді жөлге-жөлге.
Өкпесі ол айтылған орынға аспайды,
Тоқпақ жеп, тері и болмайды түспей сөлге.

Мақсатың ойындағы орындалып,
Келіп тұр кедей біткен жүруге өрге.
Бай, құлақ, болыс, бидің бәрін құртып,
Жасаңдар жас ұландар, шықтың төрге.

Кедейге мұндай теңдік тиген емес,
Ертеде ел өткенмен неше пелде.
Қалады қатты ренжіп сөз егесі,
Борықтай болса үгіті аққан селде.

Жараулы жиеніме бердім бес ат,
Бәйгіге қалағанын алып қосад.
Біреуін бесеуінің міндір дағы,
Қолына қамшы беріп алдын босат.

Кідірмес біздің берген бедеу болса,
Келгенмен алдынан ор, тау мен шошат.
Қамастық қайбіріңде қылмас едім,
Бәрі де бас білмейтін бірақ лошад.

Төртеуі тулап үркіп тұра қашса,
Қайтарып қалайынша алдын тосат.
Ақынның аты шыққан өзі-ақ едім,
Нараусып, назым сөзге дейтін не сәт.

Елудің еңкеуіне түсіп алып,
Күні-түн тынбай өмір жортып, жосат.
Алпыстың асқарына асылған соң,
Қадалып қарттық оғы өкпені осат.

Дүния дұшпан болып ең соңында,
Түрі бар қоймайтұғын бізге дос ат.
Қысқасы хан мен қара, бай мен бидің,
Быж-тыж боп бұл жаһаннан бәрі босат.

Өнердің ең артығы ғылым еді,
Ғылымнан барлық пайда білінеді.
Білген соң байтақ жұртқа басшы болып,
Қалайда бас бәйгеге ілінеді.

Ғылымнан бек те болса бос қалғанның,
Табаны тасқа тиіп тілінеді.
Суменен сепкен тұқым көгергендей,
Ой құсы оқуменен тіріледі.

Оңалтып ой тұйғынын отырған соң,
Ерлерді деп болады "іріледі".
Баяғы бай, құлақтың заманында,
Жұмысы жұрттың ұйқы, пырыл еді.

Оянса бір-біріне көз алартып,
Иттей-ақ етер ісі ырыл еді.
Айқайлап атқа мініп айтатыны,
"Қайтпаңдар, қалайда да, қырыл!" еді.

Ұятын ол жұмыстың өте біліп,
Үкімет оларменен қырын еді.
Өтірік, өнерменен ретінде,
Айтқаны Сталиннің шырын еді.

Қайрат қыл жатпай, тұрмай жас жүректер,
Деме "атым демін алсын, сүрінеді".
Шаба бер шұқар, шоқат жоқ алдында,
Сүріну бүгінде емес бұрын еді.

Болмаса жөн сілтейтін ойда білім,
Қыздай бақ өз-өзіңді қызыл тілім.
Қызғындап қисынсыз сөз сөйлеймін деп,
Боп қалма байқаусызда тілім-тілім.

Жоя алмай жұртқа әйгілі болғандар көп,
Жуғанмен жүз қайтара жұққан нілін.
Бірігіп білімменен болса олай,
Барында пұрсатыңның бәйгеге ілін.

Ал енді әлің келсе қиял таулап,
Құттықта Қазақстан он бес жылын.
Сталин көптің көндің көркейтіп тұр,
Иіскетіп ертелі, кеш еккен гүлін.

Асырды жұмыла жұрттан жомарттығын,
Аямай аш, арықтан мал мен пұлын.тың
Тұйғындай тұғырдағы талпындырды,
Ішінен туралықтың алып зілін.

Азды көп, жарлыны бай зар жылатқан,
Жұрт едің бөрі бауыр мұнан бұрын.
Дүнияға мұндай жолдас келмегенде,
Ұзамай үзілетін боп ет жұлын.

Аузынан әйдаһардың ажыратып,
Кіргізіп көрсетті ай, көздің нұрын.
Бозторғай қой үстіне жұмыртқалап,
Келмей тұр көз алартып ешкім ұрын.

Ескі әдет еске түссе осы кезде,
Жан біткен жиіркенеді тартып мұрын.
Қойды үйіп алдарыңа алыңдар деп,
Маркстің Ленинменен жиған сүрін.

Жайылып жер жүзіне жол жобасы,
Тапқай, - деп тілектеспіз, ұзақ жүрім.
Мұратқа мұндайынша жетістірді,
Қазақтың тәрбиелеп ұл мен қызын.

Артық боп ата-анадан жетімдер де,
Ac беріп асырады сондай шырын.
Бәрі де қақпақыл қылып ойнап отыр,
Теңіздің теріп алып інжу дүрін.

Жайнаған жазғытұрғы гүлдей қылды,
Кетіріп бойларының бет пен кірін.
Ортаға Калинин де келді міне,
Көруге көзіменен халық құжырын.

Қалайда ой көзімен қарағанда,
Секілді Кеңес - бие, кедей - құлын.
Еңбегін осылардың орындайық,
Үйреніп өнерлердің неше түрін.

Әр қандай айтқандарын орындайық,
Бірліктің белге байлап жалпақ құрын.
Қалайда туралықтың туын ұстап,
Азбайық арақ ішіп, тартып шылым.

Ойынан ол ерлердің шыға алмасақ,
Болмайық қойып әуре айдар, тұлым.
Жаз болса жарма жарып, егін егіп,
Қыс болса балық жейік сүзіп жылым.

Тойыңа тамашалы Қазақстан,
Ойланып осы болды тапқан жырым.
Демей-ақ, мін таққанмен, мұның қалай,
Болыңдар еткенге ырза барымды ырым.

Келген соң елу үшке ойдың көзін,
Зең басып бара жатыр, кетіп қырым.
Және де жоқ сезімі саясаттан,
Наданмын нан танымас нағыз сырым.

Оқысаң газет, журнал білімің тасар,
Адамдай болар, әрі ақылдасар.
Үйреніп үлгі, өнеге өз-өзіңнен,
Боларсың белгілі тау биік асар.

Қалмастан оқуға оны ұмтылыңдар,
Кеңестің шашуы анық елге шашар.
Ішінен әрбір сөздер табылады,
Гүлдей-ақ көктемдегі кеуліңді ашар.

Газеттің жылдық пұлы отыз-ақ сом,
Нәрсе емес анығында адам сасар.
Отыз сом отырып жер бір-ақ тамақ,
Оныңмен жоқ жұмысың алға басар.

Пулы мен бір тамақтың болсаң білгір,
Негізінде нарау тартып, нең бар қашар.
Кеңесіп кеуілменен көргенінде,
Білімің өзіңнен де ұзақ жасар.

Аңласаң ауыр ұят не болады,
Білімсіз болғаныңнан ойға нашар.
Ағар да ақылға бай бола қойсаң,
Атағың әр елге де араласар.

Ленин - аузымда атың, ойымда - өзің,
Жолбасшым кеші-күндіз айтқан сөзің.
Орындап уставыңды отырғандар,
Сияқты байқауымда бәрі көзің.

Уақытында Николай мен бай табының,
Кедейлер байбайлап еді басып қозын.
Қылдырып қысы, жазы қызметін,
Алтынын алушы еді, беріп жезін.

Өсіріп уақытында бере алмаса,
Ат қылып мінуші еді бір кез бөзін.
Өздері жал мен жая жеп отырып,
Беруші еді қарын-қажақ, өкпе, безін.

Болмаса қойды бағып қара күреу,
Жарлының жалғызында жоқ еді сезім.
Олардың ондайша еткен азарына,
Ерте, кеш еңіреуші еді етпей төзім.

Ері - күл, әйелі - күң болып еді,
Бай-құлақ қоймағанда сол мінезін.
Жүргенде сондай күйде өзің туып,
Ортадан туралықтың құрдың тезін.

Ұялмай олар тірі отырар ма еді,
Кедейдің келіп көрсе осы кезін.
Риза бол ел атыңа, ұзақ жаса,
Сен үшін ұстап отыр ұлы, қызын.

Өлгенмен ойлағанда ұмытар ма,
Осынша тәрбиеңнен татқан тұзын.
1936.

Орнығып Алматының қаласына,
Қазақтың қарастыңдар баласына.
Қылдыңдар жердің жүзін бостаншылық,
Әр жұрттың су жіберіп саласына.

Күйзелді көп аудандар өткен уақыт,
Ұшырасын өңшең бөрі таласына.
Нақақтан небіреулер жылап жүрді,
Егіліп жауыздардың жаласына.

Еткендер ондайынша жоқ боп кетті,
Өртеніп өзі жаққан шаласына.
Бұл күнде туралардан тұрып басшы,
Халықты тұр қалдырмай көз аласына.

Күнбе-күн керектерін келтіріп тұр,
Көз салып күйсіздердің наласына.
Жарылыр жарма өзен, тоқтық кірді,
Қаланың қай жердегі даласына.

Көркейді кеуілдері кедей таптың,
Құс төсек отырғандай паласыға.
Жол-жоба бұлайынша берген тауып,
Лениннің нұр шашайық моласына.

Болды, - деп, жан айтпайды, заман мұндай,
Тұрғандай сайрауменен бұлбұл тынбай.
Гүлденіп Конституция күжім болып,
Иілген ертелі, кеш басты ырғай.

Жеп жатыр жемісінен үлкен, кіші,
Үстіне ұялаған бақыт құсы.
Ұзайып көлеңкесі күннен күнге,
Жетпейтін болып кетті көздің ұшы.

Жеті қат тамырлары жерге жетті,
Аспаннан бұтақтары әрі өтті.
Самалды саясына салып төсек,
Тамам халық шаттықта отыр, сипап бетті.

Енді жоқ ойлағанда уайым, мұң,
Атып таң, көтеріліп күлімдей күн.
Төбеде тапжылмастан тұрып алды,
 Еш кезде мұнан былай болмайды, - деп, түн.

Шыдамай шырайлы түс туып айда,
 Кеттің,- деп, көтеріп ек, халқым қайда?
Бойынды балбыратып баурына алып,
Үнменен ашты ұйқыны өте майда.

Қалам деп қалайынша ай мен күннен,
Шарыққа шолпандағы келіп мінген.
Құттықтап қуанышты осындайша,
Ол дағы қошеметін етті білген.

Алдында ай, төбеңде күн, Шолпан онда,
Тұрғанда тұрамыз ба, озбай сонда.
Қан жұтып қанаушы тап қалды тегіс,
Қу дала, құс қонбайтын құба жонда.

Көрсетіп кеңшілікті келмес ойға,
Ұшыратқан ұлы думан, күнде тойға.
Көп сәлем көсеміміз Сталинге,
Тимейтін түзде бөрі болды қойға.

Байғазым берген осы менің көпке,
Бағасын байқарсыңдар аз ба, көп пе.
Болыңдар бәрің де ырза, аз да болса,
Қалайда, қалды демей қарап текке.

Ақыннан Тұрмағамбет тағы шашу,
Келген соң қуанарлық қайтпас тасу.
Халқына Қазақстан қай кезде де,
Болмайды, бер қолыңды, қарын ашу.

Кеше күн кезеңдерге кетігі бар,
Кетпейтін керек бірақ тоған, басу.
Ашылар абаттықтың арналары,
Бұлт шөгер болғаннан соң биік асу.

Лениннің өтіп кеткен өсиеті,
Колхоз боп қосып енші, қоғамдасу.
Білген соң бірлік кілті сол екенін,
Еш жанның ойында жоқ онан қашу.

Бірліктің бекіген соң нәтижесі,
Осындай өркен жайып орналасу.
Қорғаның қола да емес, құрыш болат,
Жоқ жаудан жауыз ниет қорқып, сасу.

Болды деп, бұл қалайша осы кезде,
Ойлап олар ісі басты қасу.
Әрқалай арқасында Сталиннің,
Болып тұр бізге жасау, жауға жасу.

Оныншы өтті съезд өте қызық,
Тәртіппен тап маржандай, қойған тізіп.
Алғанмен құшырланып қолға қалам,
Тәусипін тауыса алман оның сызып.

Таңырқап тамашасын тұрды қатар,
Ай мен күн күлімсіреп көзін сүзіп.
"Шашылсақшашу болып қайтеді?"- деп,
Жыбырлап жұлдыз біткен кетті қызып.

Тұра алмай тау менен тас тебіреніп,
Теңселді теңіз, балық қайнап, құжып.
"Япырай, бұл не деген бостандық?" - деп,
Не наһан су бетіне шықты жүзіп.

Үндерін өңшең бұзық өшірісті,
Иттердей ырылдаған сүйек мүжіп.
"Келмес,- деп, - бұған шама" бұғып қалды,
Қорыққан жандарынан күдер үзіп.

Шаттықпен шапаттап қол, тарқады халық,
Салғандай шұғылалы гауһар жүзік.
Кенелткен кеңшілікке күннен күнге,
Жолдарын жауыздардың бұзып-бұзып.

Бар ма жан жүз айтқанмен жер жүзінде,
Сталин ұқшасында туған үзік.
1936.

Қашаннан құлақтарың болған қанық,
Мінеки, май мейрамы келді анық.
Ұлы күн ұлық мейрам екеніне,
Бәрі де ел біткеннің емес танық.

Күңірентіп көшелерді керней шалып,
Қалмастан қаптай шығып қарсы алып.
Күтейік күйлер тартып тоқсан түрлі,
Әртүрлі айтып өлең, әндер салып.

Бұрқырап бұлақтардың суы тасып,
Тазартты шаң-тозаңның бәрін басып.
Құлпырып қызыл, жасыл жайнап гүлдер,
Сайраумен бұлбұлдар тұр кеуілді ашып.

Көркейген кезі осы жер мен көктің,
Әрі уақыты ажарланған ағаш, шөптің.
Келген соң кеңшілікті кеуілденіп,
Күтуі кеше күндіз керек көптің.

Салынған ұстап туды орақ, балға,
Асқар тау аса алмас бұлт, шығып жалға.
Ұранын ойлы ерлердің ұлғайтайық,
Бастырған былайынша біздерді алға.

Ол ерлер өтіп кеткен Маркс, Ленин,
Қастасып қанаушы тап байларменен.
Ондайша іретінде еңбегінің,
Ендігі көретіні осы сенен.

Олардың үгіті мен айтқан сөзі,
Абайлап аңғарғанда анық өзі.
Сталин көсеміміз кейініне,
Отыртып кейініне кеткен көзі.

Жасасын мұнан да өрлеп ұзағынан,
Құтқарды патша, байдың дұзағынан.
Енді өрттей айпап-жайпап жоқ қыламыз,
Көтерсе иек, келді деп жау бұ жағынан.

Біз қырғи қанша айтқанмен олар торғай,
Бастарын қашатұғын қорқып қорғай.
Әгарда әлін білмей қарсыласса,
Қыламыз қырып, жойып қызыл борбай.

Қылышпен қайтпайтұғын қара тастан,
Тураймыз жауыздарды тисе қастан.
Көз жетіп, кеуіл сенді, кетпесіне,
Қолдан ту, халықтан бірлік, бақыт бастан.

Келісті кенегеңе тіркесем кеп,
Айта жүр әрқашанда "рахмет!" деп.
Айтқаны қариялардың қата емес,
Деп, "дұға су сияқты, адамзат - шөп".

Мүбада, мағынасыз бола қойса,
Сынсыз ер сірә болмайды, сөкпеңдер көп.
Айтқан сөз айтқан оқтың ұқшасында,
Орныңа ойындағы тимейтін дөп.

Правда газетімен жайып сөзін,
Ленин еді еңбекші елдің ашқан көзін.
Дүниеден өмір бітіп өзі өткенсін,
"Правда" буып белін, билеп өзін.

Аралап жалпы жұртты жазы, қысы,
Досқа үгіт, дұшпандарға берді төжім.
Осы жыл жиырма бес жетіп жасқа,
Табаны таю түгел, тиіп тасқа.

Басына бәйге алып, шығып шыңның,
Атанды анық жүйрік, айқын қасқа.
"Ізімнен ізерттесіп жетіңдер" - деп,
Және де тұр газеттерге қарап басқа.

Күнбе күн газеттерде басылып тұр,
Көргеннің көңілдері ашылып тұр.
Жастар да жаңа өспірім жатпай, тұрмай,
Ой жетпес өнерлерді асырып тұр.

Өркендеп өсіңдер,- деп, ұзағынан!
Ел тегіс ырза болып бас ұрып тұр.
Жорнал да шығып жатыр жалғас-жалғас,
Сөздері сондай шырын, мейрің қанбас.

Кітап көп жақын кезде басылатын,
Ойында оқығанның қайғы қалмас.
Абайлап ақылменен аңғарғанда,
Басқалар бола алмайды бізбен парлас.

Жаралып ұқшасында алтын тездің,
Болып ең Горький жолдас көркі сөздің.
Сағынып жанарынан жас кетпейді,
Өзіңді о, басында көрген көздің.

Халыққа қайғың қатты батып еді,
Басылған мысалында болып қоздың.
Айтылып атың бірақ әр орында,
Арманың жоқ қалайда және де оздың.

Болып тұр ойлауымда өлігіңді,
Бақшадай ортасынан ашқан боздың.
Таусылар емес миуаң жұртты жапсақ,
Тойынып аш, арықтар оңалды ақсақ.

Оятып рухыңды оның бәрі,
Орнында ойнап отыр, күліп "сақ-сақ".
Жаттаймыз жабыла оқып жазып кеткен,
Ікая, дастаныңды әгар тапсақ.

Мазмұны өр сөзіңнің аңлағанда,
Бедеудей бәйге бермес міне шапсақ.
Сөзіңді "өзің ғой" деп ортаға алып,
Қуалап хасіретіңді еттік ап-сап.

Бибігүл, қоштадың ба айтқан кепті,
Болатын бала екенсің асыл, текті.
Бір жауап Бибігүлден алып қой, - деп,
Қайқыға кетіп едім қағып иекті.

Әр қашан іліп жүрген Лашын ем,
Өзіңдей құмға ойнаған құба жекті.
Шамалы шаш, сақалдың ағын көріп,
 Қартайып қалды ғой, - деп қылма шекті.

Өзіндей анық сейіс қолға түссе,
Көретін емес әлі көзім көкті.
Айыбым азу тісім ауырып жүр,
Шайнауға қорынамын құрғақ сөкті.

Бәйбішем қартаң ашып қалғаннан соң,
Ізденіп жүрмін жолдас білгілікті.
Аламын өмір серік етіп шырақ,
Ойлама айтады-ай деп өтірікті.

Нар болсаң нарқы қымбат нарау тартпай,
Ойдағы орынға апар артқан жүкті.
Қырсаудың қыр аса алмас керегі жоқ,
Қырындай ізденетін қалың бүкті.

Қырайын сақал, мұрттың барлығын да,
Екен деп ұнатпасаң аузы түкті.
1936.

Аңласам әр жерінің қатесі бар,
Қатаның халық ұялтар шатасы бар.
Шашуға шамасынша алып келген,
Ағаңның Алматыға матасы бар.

Алдымен соны жүзеге шығарайық,
Беретін болса көптің батасы бар.
Жатырмын жаңа түрмен таныса алмай,
Бала емес сөздің қартаң атасы бар.

Кең ойлы кемеңгерлер кешірерсің,
Мұнымның болса ішінде шатасы бар.
1936.

Сталин алып қыран, жүректі өткір,
Халқы оның саясында сүрген өмір.
Сталин ғасырлардың данышпаны,
Сталин жердің жазы, жайнаған нұр.

Көлбеген шексіз дала көктей өсіп,
Жасанып бау-бақшалар жайқалып тұр.
Біз бұрын кедей едік таяқ жеген,
Бүріп ап бар еңбегін байлар жеген.

Бай басып, мал менен жер құралды алды,
Қоштасқан және қатын, баламенен.
Қытымыр патша, төре, ұлық-дүлей,
Халықты қатты қинап шеңгелдеген.

Халықтың достығына, бағытына,
Сталин туды күн боп, келді тура.
Сол күннің сәулесінен жігер алып,
Жазылды жан жарасы, кетті мұң да.

Сор тұрмыс енді қайтып оралмайды,
Жетістік ие болып жер мен суға.
Достары Сталиннің әрбір дихан,
Емшектес соларменен бір туысқан.

Еруге Сталинге өмір бойы,
Еңбектің шын достары бала жастан.
Ерліктің ерекшесін бұл сықылды,
Ел-жұртым айтыңдаршы көрдің қашан?

Екеуін еркек, әйелі тең адам ғып,
Арылтқан жетім көзін аққан жастан.
Сталин күлімсіреп балаларға,
Тұрғанда қуанады балалар да.

Қолға алып бөбектерді құшақтаса,
Қуаныш ол бір мерей аналарға.
Бақша ашып, балаларға мектеп салып,
Бақытты орнатып тұр, бұл қоғамға.

 Біздің ел өзін еркін бақытты, - деп,
Біледі қамқор әке бар болғанда.
Батыл, ер, шын кемеңгер әкесі бар,
Біз еркін, біз бақытты бұл заманда.

Күш дарып бір ерекше көңіліме,
Сол берген қуанышты өміріме.
Шат болып, бақыттылық жырын жырлап,
Жыршыңыз отыр жұртым бүгін міне.

Ленин бау-бақшалы қайнар бұлақ,
Жұрт жатыр қоныстауға қалмай құлап.
Қырандай қияға ұшар етіп қойды,
Аштардың арқа-басын сыйпап, сылап.

Өткендер елді қойды, малды бақты,
Малдының ұдайына отын жақты.
Арқасы кедей таптың күнге күйіп,
Күні-түн көріп бейнет, тартты дақты.

Мал болды өткендердің туысқаны,
Бай біткен билеп елді, ту ұстады.
Жарлыға жылап барған "жыт!" деп, әрі,
Шашуға шоқты жинап, уыстады.