Гауһардай көзі,
Бұлбұлдай сөзі,,
Жаннан асқан бір пері.
Жүзі бар айдай,

Мінезі майдай,
Өзгеден артық сол жері.
Дариядай ақыл мол еді,
Жан ғашығым сол еді.

Ұжмақтың хоры,
Іздедім соны,
Тал бойының кірі жоқ.
Бойы бар сымдай,

Белі бар қындай,
Мүшесінің міні жоқ.
Қыз осындай болар ма,
Оны сөккен оңар ма?

Жаудырап көзі,
Тамшылап сөзі,
Жібектей шашын тараса,
Қалмайды халің,

Шығады жаның,
Қиғаштай көзбен қараса.
Бұл дүниеде қыз қызық,
Бозбалада ой бұзық.

Сынаптай толқып,
Түлкідей жортып,
Кетеді көңіл әр жаққа.
Қырандай қағып,

Алмастай ағып,
Мұратын түгел алмаққа.
Ер талабы бос қалмас,
Толқынды көңіл тоқталмас.

Шырайың қашып,
Асығып-сасып,
Қыз үшін түнде кезгенде,
Бар малды салып,

Шаруадан қалып,
Сері пер үйден безгенде,
Қарамай ұят, арына,
Жанды қиып жарына.

Ақселеу мініп,
Қылаңнан киіп,
Қараған жанға көрінбей,
Ізденіп жарды,

Пида ғып жанды,
Алыс деп ауып ерінбей,
Айлалы жолдас қасқа алып,
Аң көрген лашын бастанып.

Ауызды барлап,
Айнала шарлап,
Баруға тура бата алмай.
Кезеңнен бағып,

Жүрегің қағып,
Далада шыдап жата алмай,
Барып кел деп жолдасқа,
Бір хабар алсақ болмас па?

Сып етіп жолдас,
Дыбысы болмас,
Сұр жыландай сусылдап.
Ілеспей кезің,

Әкелер сөзін,
Тұрымтайдай қутыңдап:
«Тілеймін тілек берсін, — деп, —
Ер болса, үйге келсін», — деп.

Боды деп қиын,
Жеңілдеп киім,
Шыр айналып ұршықтай,
Еппенен барып,

Ынтасын салып,
Тышқан көрген мысықтай.
Кіргенде еріп есіктен,
Болмаса жапсар, тесіктен.

Боз үйге кіріп,
Буының құрып,
Жарыңның барсаң қасына,
Сипалап жүріп,

Төсегін біліп,
Тигенде қолың басына,
Ақылың кетіп, жан қалар,
Ғашығың сонда аңғарар.

Қолынан тартып,
Білегін артып,
Ақ тамақтан шөп етіп,
Тал бойың еріп,

Тілінді беріп,
Сүлдерің қалар ес кетіп.
А, дүние, дүние,
Ақылға сонда кім ие?!

Есінді жиып,
Иіскелеп сүйіп,
Оған да көңілің басылмай,
Тілекті алып,

Тоятың қанып,
Құйылып түскен лашындай,
Арманың бітіп жымыңдап,
Төсінде жатсаң тынымдап.

Таң келсе қуып,
Бой кетер суып,
Енді қашан келем деп.
Ал, жарым, қош деп,

Пәлен күн тос деп,
Тез келмесең, өлем деп.
Болмады деп таң ұзақ.
Сол болар қайғың жалғыз-ақ.

Қысылып таңнан
Ағарып қалған,
Жатуға болмас жайланып,
Қош айтып жарға,

Амалың бар ма,
Қайтуға енді айналып,
Жатайын десең таң қиын,
Тастайын десең жар қиын

Боз үйден шығып,
Дөң асып, бұғып,
Ертіп алып жарыңды,
Шығарып салып,

Аулаққа барып,
Асыққа айтып зарыңды,
Кетесің таңнан тұра алмай,
Жарыққа қайла қыла алмай.

Шыққан соң белге,
Көз салсаң елге,
Қарап тұр әлі жарыңыз.
Жолдасқа айтып,

Ат басын тартып,
Жүгіртіп қайта барыңыз.
Бір сүйіп алып тамақтан,
Асасың азар қабақтан.

Бар болса білім,
Сен сөйле, тілім,
Жан менен дене бірінде.
Ойласаң көніп,

Өзіңе жеңіл,
Қайратың қалың күнінде.
Жас көңілде жарық бар,
Кәріде кемдік анық бар.

Не шықпас жастан,
Қайтпайды тастан,
Ізденуге күшің бар.
Сайрандап жүріп,

Сансызды біліп,
Қалыпсыз, қызық ісің бар.
Жастықтан қызық іс болмас,
Кәріде ақыл, күш болмас.

Қайратың қалып,
Ақылдан танып,
Кәрілік келсе басыңа,
Қадірің кетіп,

Заманың өтіп,
Жан жуымас қасыңа.
Кәрілік деген жұмыс бар,
Артында таяу бір іс бар

Азайып күшің,
Саудырап тісің,
Шалбардай болып бет кетсе,
От басын бермей,

Үй ішін көрмей,
Сүйегің қалып, ет кетсе,
Далаға барып сие алмай,
Киімің жөндеп кие алмай.

Қуарып мұртың,
Суалып ұртың,
Түздегі қу бас жақтанып.
Тұра алмай жатып,

Былшылдап, шатып,
Өткен күнді айтып мақтанып.
Жарығың өшіп көңілден,
Кәрілік жаман өлімнен.

Қызарып көзің,
Езіліп сөзің,
Жастығың түсіп ойыңа.
Иекпен шайнап,

Тіліңмен айдап,
Жеген ас жұқпай бойыңа.
Ет жеген сайын қақалып,
Аз өлімге тақалып.

Бүгіліп белің,
Таусылып әлің,
Аяқ пен белің құрысып.
«Көрі итім, шат» — деп,

«Сөйлемей жат», — деп,
Қатының кетсе ұрысып.
Өлмегенге қара жер,
Онан да өзің бара бер.

Қайғы емес қаза,
Болмаймын наза,
Ноқталы басқа бір өлім.
Туған жан өлмек,

Тағдырға көнбек,
Кімді алмайды бұл өлім.
Шал болмай-ақ өлейік,
Алла ісіне көнейік.

Қызусыз тәнің.
Сезімсіз жаның
Болады кәрілік белгісі.
Оны да сезбей,

Үмітін үзбей,
Келмейді шалдың өлгісі.
Алпыстан әрі бармаңдар,
Аңдамай шал боп қалмаңдар!

Кел, жастар, біз бір түрлі жол табалық,
Арам айла, зорлықсыз мал табалық.
Өшпес өмір, таусылмас мал берерлік
Бір білімді данышпан жан табалық.

Ап енді, олай болса, кімді алалық?
Қазақта қай жақсы бар көз саларлық?
Шын іздесек, табармыз шыны ғалым,
Күнде күйлей бермелік бозбалалық.

Сақ болалық, бір шоқып, бір қаралық!
Қарауылдар мезі ғой, тұр, қаралық!
Жүз айтқанмен, өзгенің бәрі надан,
Жалыналық Абайға, жүр, баралық!

Білімді сол кісіден ізденелік!
«Әдейі іздеп біз келдік сізге» делік.
«Өмір зая болмастық өнер үйрет,
Ақылыңды аяма бізге» делік.

«Көп қуға көзіңізді сүзбе» делік!
«Ұқпас деп бізден үміт үзбе» делік!
«Залымдар заң үйренісіп адастырды,
Бізді сал жөнделерлік ізге» делік!

Тапқан іске таласпай, шын көнелік!
Жұртқа күлкі болмалық, жөнделелік!
Арамдықпен, алдаумен күн өткізбей,
Өтірікке өлгенше, шынға өлелік!

Бұл Абай саудагер ғой ақыл сатқан,
Әр түрлі асылы көп етпей жатқан. -
Тегін білсең — аласың, бос береді,
Тұстасынан ешкім жоқ мұны тапқан.

Құрбыласы қулық пен айла баққан
Олардан алдамшы деп көңлі қайтқан.
Енді бізге ақылын көрсетіп тұр,
Алушы жоқ па екен деп жастар жақтан.

Алмасақ үміт үзер тағы жастан,
Өлсек те ұмтылалық осы бастан.
Өткізе алмай, еліне қайтса көшіп,
Қаламыз асыл түгіл ине алмастан.

Қой, ойлалық шатылып, шатаспастан,
Оңамыз ба Абайдан бата алмастан?
Асыл алсақ, асылын аямайды,
Келді ғой өз еліне сата алмастан.

Пұлы өтсе, үміті бар қуанбақтан,
Еңбегім жаңды ғой деп жұбанбақтан.
Абай кетсе, осы елде кім қалады,
Не табамыз наданнан сұранбақтан?

Қой, жігіттер, күн болды ойланарлық,
Білім, әдет, ақылды ойға аларлық.
Надандықтан еліріп босқа жүрсек,
Мына заман көрсетер бізге тарлық!

Өзің біліп біреуге қылсаң жарлық,
Асыл сол — ақыл, білім бойда барлық.
Айла, өтірік, арсыздық өнер емес,
Мен де анаудай болсам деп таласарлық.

Үлкендерде мінез жоқ таңданарлық,
Олардың қылған ісі ұрлық-қарлық.
Арам ойды ақыл деп ардан күсіп,
Түбінде тартқызбай ма ол бір зарлық?

Мынау Абай — бір ғалым жол шығарлық,
Замандасы болмады сөзді ұғарлық.
Амалы жоқ, айналды енді бізге,
Күн туды етегіне жабысарлық.

Пұл асылы табылса, қолға алалық,
Кісі емес ескерусіз бос қаларлық.
Күнде осындай табылмас бізге басшы
Күн болса кейінгіде қозғаларлық.

Ақын, білім осындай ар жақтарлық,
Айласыз, өтіріксіз жан сақтарлық!
Үзіп-жұлып ұятсыз атанбай-ақ,
Ақылмен жол табалық ел бастарлық!

Осыған қазақ бар ма жанасарлық,
Ғылым, өнер, ақылмен санасарлық?
Жұрт алмаса, ақылын біз алалық,
Өзгедей надан емес адасарлық.

Бұл елде түк ақыл жоқ жарасарлық,
Рахым ғып бір-біріне қарасарлық.
Өз Абайын өздері ұнатпайды,
Шын надан осылар ғой біз қашарлық.

Мына жұртта мінез жоқ ойланарлық,
Бізге де заман келер сайланарлық.
Елге еріп есер, бәңгі атанғанша,
Ой табалық жақсы атақ байланарлық!

Ақыл жоқ бұл қазақта ойға ұнарлық,
Өзін-өзі тексеріп, бой сынарлық.
Білім іздеп білуге кесел болар,
Көрсеқызар, көзі ашық бос құмарлық.

Ойланар уақыт болды бас қосарлық,
Дұспан көп енді бізге жол тосарлық.
Арамдықтан көңілді арылталық,
Ақыл ойлап, ал алға қол босарлық.

Мидағы ой-тамырға жол салалық,
Жүрекке оймен сынап апаралық!
Ақ жүректің ғадалат қылған ісін
Қабылдауға қызығып қозғалалық!

Жарасымды мінезді жатқа алалық,
Жанға қас жамандықтан сақтаналық!
Арсыз, ғайбат, өтірік, ынсапсыздық —
Бұлардан бой тасалап ақталалық!

Аспандап аса бермей шақталалық
Аласыздық, адалдық жақты алалық!
Өтіріктен жалығып, өнер тапсақ,
Біз сонда жетілдік деп мақтаналық!

Хош енді, көп наданның тілін алдық,
Бірімізге біріміз пәле салдық.
Ой да жоқ, ұят та жоқ, күнде аңдысып,
Жүргенмен жағаласып не таба алдық?

Арам ақыл үйрендік айла, амалдың,
Қулықпен өтірікті сайлап алдық.
Ынсап, рахым, ұяттан жүген ұстап,
Өзіміз ең түбінде қайда бардық?

Елірдік, ерегістік, елді жардық,
Байлаусыз пайдасы жоқ іс шығардық.
Бүгін дос, таң атса қас бола қалып,
Бұлт еттік, мен болдым деп ат аларлық.

Тыным жоқ, тыныш жүріп мал бағарлық,
Арыз бердік бас кетіп, айдаларлық.
«Енді бізге ғадалат айта көр» деп,
Өзіміз ақырында қайда бардық?

Бұл іспен бойға мақтан кірді тантық,
Әркімнің әлі бар деп алар аңдық.
Жеңгеніміз желіктік желпең қағып,
Жеңілгенді жер болған атқа таңдық.

Ортамыздан от жағып, өрт шығардық,
Көре тұра құтырып, күйіп-жандық.
Қой, үйтпелік, өзіміз жарасалық!
Наданмен неге бірге адасалық?!

Жаман айла, жат мінез пайда бермес,
Бойдағы мінімізге қарасалық!
Жаман әдет тастауға ұнасалық!
Мына мінез қалай деп сынасалық!

Тұп-тура бетімізге айтысалық,
Ашуланбай, ақылмен шыдасалық!
Арсыз, арам айланы тастасалық!
Адал іске талаппен бастасалық!

Неде болса білімді ізденелік!
Надандықпен біржола қастасалық!
Жалған айтып, біреуге жалынбалық!
Біз, сірә, үлкендердей қағынбалық!

Наданға өлсек-тағы бағынбалық!
Өтірік, өсекке еріп сабылмалық!
Рахым жоқ, қанағат жоқ, арсыз болып,
Жас бойға жаман атақ тағынбалық!

Таза ойлап, татулық іс табалық!
Жау жоқта, тіпті жауды сағынбалық!
Адалға әлімізше аяңдалық!
Арамға аяқ баспай шабандалық!

Елемесең, есіңе енбейді ақыл,
Ескерсең, осы сөзім сендерге анық.
Болмас іске бұртаңдап тырыспалық!
Бетке айтқанның зәрі жоқ, ұрыспалық!

Көзге жылпың көрініп, сыртқа құлпың,
Артымыздан құр өсек қылыспалық!
Сөз байласақ, уағдада тұрысалық!
Сыртымыздан жақсылық қылысалық!

«Қашқан — жаудан құтылар» деген қане,
Надандықтан жиреніп, жылысалық!
Білмегенді білуге тырысалық!
Жалқаулықты көңілден сырысалық!

Босқа күлген күлкіні күйлемелік!
Шын ақылға мойынды бұрысалық!
Жақсы білім іздеуге жалықпалық!
Табылмаса, тарығып, талықпалық!

Салақтықты қоялық, сақ болалық!
Білгенді, білмегенді анықталық!
Ғалым көрсек — әр істі сұрасалық!
Ондайға басымызды құрасалық!

Өстіп істеп өзіміз қамданбасақ,
Бізге ақыл үйрете алмас мына халық.
Кейде бірге жүрелік, кейде ойналық!
Ойнап, күліп, кешікпей ой ойлалық!

Ойынымыз аз болсын, ойымыз көп,
Оймен талап етпеген іс қоймалық!
Күнде көздеп, мінезді тексерелік!
Айланы ақыл демей, сескенелік!

Адалдың жолында өлсек, арман бар ма?
Ақты аныққа шығарам деп көрелік!
Кісіге оны бұрған өкпелелік!
Тіл алса, «мұны қой» деп ақыл айтып,

Тыңдамаса, жау көріп кектенелік!
Білімді неге бойға көп көрелік?!
Ақтан тауып несіпті жеп көрелік!
Артық ақыл ойланып таба қалсақ,

Біз-дағы алушыға тек берелік!
Надандықпен қарнымыз тоқ демелік!
Біз білмеген еш ақыл жоқ демелік!
«Айланы ақыл, арсыздық әдеп қой» деп,

Арамды адал, асылды боқ демелік!
Ақылды сол — ынсап пен ар сақтайды,
Арсыз сол — арамдықпен жан сақтайды.
Адал сол — таза еңбекпен күнін көріп,

Жаны үшін адамшылық ар сатпайды.
Жалғаншылар сөз айтса, «сырым» дейді,
Біліп қойсаң, «бұ да бір қырым» дейді.
«Әншейін байқайын деп айтып едім,

Өтірігімді ұстап па ең бұрын? » дейді.
Надандар төрт аяқты малға ұқсайды,
Қаңғырған тамақ іздеп аңға ұқсайды.
Өз бетімен табатын өнері жоқ,

Талапсыз, өлі сүйек жанға ұқсайды.
Бұлар - мәлім, сатып жүр, көрдің мұны,
Болмайды кімге залал мұның түбі?
Өздері біреуіне бірі сатсын,

Алмалық біз қызығып енді осыны!
Сатады өтірігін шынға жастап,
Жүрміз деп жарасымды өнер бастап.
Айналасы белгілі, аз ақша ғой,

Пәлшесін тауысайық жыртып тастап!
Осы жұрт өтірікпен жүр ту ұстап,
Айланы не қыламыз берсе уыстап?
Күні бұрын ондайға жуымалық!

Орын алып, кетпесін бой қуыстап.
Айла орнына ақылды жұмысталық!
Өтіріктің орнына Шын ұсталық!
Жалған айтып, жан сатып, жалынбай-ақ,

Тура жолда тұрып-ақ тынысталық!
Өз әкеміз айтса да ұнамалық,
Ағамыздың сөзі деп тыңдамалық:
Үйреткені өнер ме, әрекет пе,

Өзіміз ортамызда сынға алалық!
Олар бізге оқы дер қу болмақты,
Уағдасыз, жалғаншы су болмақты.
Сағат сайын әркіммен арпалысып,

Күнде дау, күнде жанжал, шу болмақты.
Өнер қылма ар сатып, жалданбақты!
Ұлық болып, елді жеп малданбақты!
Біреуді жеп, біреуді табамыз ба,

Қашан жақсы көруші ек алданбақты?
Өлсең де ондай сөзге құлақ салма!
Ардан күсіп, ақылдан құры қалма!
Әкең түгіл, арғы атаң айтса-дағы,

Білімі жоқ наданның тілін алма!
Қулықты біз қылғанмен, ол қылмай ма?
Бізге де өңкей надан жабылмай ма?
Айла, арамдық, арсыздық, ынсапсыздық

Бізге бар да, өзгеге табылмай ма?
Жамандық күнә болып жазылмай ма?
Адалдықпен жиған мал бағылмай ма?
Уағдашыл болған жан өле қалып,

Өтірікші құдайға шағылмай ма?
Өмір өнбес бір күнгі қылған жалға,
Көз тоймас үзіп-жұлып алған малға,
Жұрттың ісі неге жөн болмасын деп,

Ой ұнамай, ондайға өлсең нанба!
Мақтанбалық айламен алдағанға!
Надан боп, ұқсамалық айуан малға!
Жан біткеннің бәріне жара салып,

Жан сақтаған не болар жалғыз таңға?
Залалы тие берсе мұқым жанға,
Рахымсыз, қайырымсыз боп қысылғанға.
Не дүние, не болмаса ақыретте

Болар-ақ бір тиындық шыбын жанға!
Залым кісі кірмейді тіпті санға,
Сынай тұғын бір сыншы табылғанда.
Білімдігің бит шаққан құрлы болмас,

Тамам күнәң жиылып жабылғанда.
Ар қайда? Рахым қайда? Әдеп қайда?
Быт-шыт боп неге жүрміз әрбір сайда?
Көз жұмып, «Көппен көрген ұлы той» деп,

Береді бұл надандық кімге пайда?
Білімдіге білімсіз бағынбай ма?
Іздесе, пендеге жол табылмай ма?
Ақты қойып, арамды әдет етсек,

Денеміз дозаққа өзі жағылмай ма?
Ажал оғы бір күні атылмай ма?
Тура келсе, тіл тартпай қатырмай ма?
«Әлхилла ассалата жаназа» деп,

Ақ кебінге оралып жағылмай ма?
Қай пенде жолықпайды осындайға?
Соны ойлап жүрегіміз шошынбай ма?
«Дүниеде не қылдың, не қойдың? » деп,

Алдында неше жерде тосылмай ма?
Жатпалық жалқауланып тіпті жайға!
Жайлы ақыл ойланалық жанға пайда!
Кейінгінің қалмалық обалына!

Сонда мақұл боламыз бір құдайға.
Осы ел жүр өтірікті үнем қылып,
Ақты қойып, арамға көңіл бұрып.
Қудыраңдап, қу, білгіш атанам деп,

Шығарады бір пәле қарап тұрып.
Біреуіне біреуі қақпан құрып,
Аңдаусызда кетем дер бір түсіріп.
Біле сала қылады о да қулық,

Аяғы сау жан қалмас сүйтіп жүріп.
Мақтанады жетілген кісімсініп,
Қулыққа қалыппын деп қатты ысылып.
«Ел мінезі қолымда санаулы» деп,

Жан біткеннің айласын өзі біліп.
Айтқанда өтірікті — судай жылып,
Шынды ескерген адам жоқ көзіне іліп.
«Қу» десең, құлағына бір кірмейді,

Езуін тастар ма еді, сірә, тіліп!
Тоқталған бір пенде жоқ қыры сынып,
Мойнына әбден алған сайтан мініп.
Айтсаң-ақ, «анау қу» деп жымыңдайды,

Соған ыза боласың іштен тынып.
Арамдыққа осы жұрт жүр ұмсынып,
Аздан бері тым кетті құдай ұрып.
Білмегені білгеннің тілін алмай,

Бәрі бірдей шулайды иттей үріп.
Бір күн біреу жалғанмен жүр құтылып,
Біреу жүр айламенен үзіп-жұлып.
Ертең көрсең, екеуі қолға түсіп,

Кескектеген түлкідей тұр тұтылып.
Арамдықтан шығады кім сытылып?
Бір желіксе, кетеді тым құтырып.
«Жығылған жан күреске тоймас» деген,

Қарта ойнаған кісідей күнде ұтылып.
Абай жүр соны мазақ өлең қылып,
Біреуі ұғар ма деп көзі ашылып. . '
Бізге де біразырақ айтқаны бар,

Құр қылжақтай берме деп босқа күліп.
Ұқсатын, ұнасымды сыйыстырып,
Жасты да жамандапты қиыстырып.
Ойын-күлкі — бар қылған мінезіміз,

Біреуін де қалдырмай жиыстырып.
Тым туралап айтыпты сұғындырып,
Білгенге үйретіпті ұғындырып.
Көріп тұрған мінезді жасырсын ба?

Әркімге-ақ кеткен екен жұғындырып.
Сөзбен де, өлеңмен де сабақ беріп,
Алсын деп керектісін өзі теріп.
Шиқанымды езгендей шықты жаным,

Айтқанда естігендер ұғып келіп.
Шүу дегенде бұл сөзі жанға батты,
Бұрын ондай көргем жоқ жаманатты.
Қайырусыз, қағусыз өскен басым,

Бұлқындым шу асаудай мойны қатты.
Естіген соң, жүректе түйін жатты,
Сол түн тыныштатпай көп ойлатты.
«Неге мұндай қатты айтты?» деп ойласам,

Өлеңінің сырты ащы, іші тәтті!
Жаны ашып, жақсы соқпақ тазалапты,
Жігерленсін, білсін деп табалапты.
Жоба көрмей, жүгенсіз кетпесін деп,

Қатты сөзбен қайырып қамалапты.
Енді ойладым қайратқа мінейін деп,
Білімдінің қадірін білейін деп.
Ащы сөзбен арқама күнде ұрғызып,

Талаппен түзу жолға кірейін деп.
Мен неге күлкі болын жүрейін деп,
Өзім біліп. біреуге күлейін деп.
Шын наданға атар таң болмайды екен,

Білім іздеп. құдайдан тілейін деп.
Білмекке талап етіп көрейін деп,
Шын сөзге көңілімді бөлейін деп.
Надан болып қорлықты көргенімше,

Естінің айтқанымен өлейін деп.
Үлкендер ұмтылмайды ұғайын деп,
Мен-дағы бұл қылықтан шығайын деп.
Айтқан сайын аяғын кер басады,

Құлағына мақтаны тығайын деп.
Құмары - қулықпенен жығайын деп,
Айламен аялыма бұғайын деп,
Бәрі ішінен қанжарын байланып жүр,

Көрінгеннің көзіне сұғайын деп.
Халалға ойламайды шығайын деп,
Арамның түбі болар уайым деп.
Күнде жау боп, күрілдеп, жұлысады.

Тек отырған бір жан жоқ құдайым деп.
Байладым белді бекем буайын деп,
Жүректі адалдықпен жуайын деп.
Талпынған мақсат іздеп махрұм қалмас,

Адамдық ғылым жолын қуайын деп.
Жаз келер, қысты күнгі қысым өтіп,
Қар, суық, аяз, боран — бәрі кетіп.
Қасықтай қар, тобықтай тоң қалмайды,

Бар құдай барша жанға рахым етіп.
Жетпекке үлкендікке жас балалар,
Жүгірер қырдан ойға дүбірлесіп.
Шал-кемпір күн шуақтап, көңілі жай боп,

Өткен күн, өмірін айтып, күбірлесіп.
Бота, құлын, бұзау, лақ, қозы туып,
Қуанып ойнақтайды, олар да өсіп.
Сүйтсе де адам көзі бір тоймайды,

Жаз шығып, жаманшылық жоғалғанда,
Тал гүлдеп, шалғын өсіп, оңалғанда.
Көлбеңдеп көкорайда күрілдетіп,
Орақшы пішен шауып шөп алғанда.

Бүлдірген, қарақатты тереміз деп,
Қыз-келіншек сай-сайға жоғалғанда.
Аулақта құмарымды қандырам деп,
Асығы іздеп барар со барғанда.

Оларға тал — шымылдық, шалғын — төсек,
Басына жастық қылар томардан да.
Көз тойып, көңіл толмақ пендеде жоқ,
Болады айрылған соң со да арманда.

Адамды, санай берсең, көп арманда,
«Мінсіз бақ, сансыз дәулет» деп арманда.
Жанның бәрін жалмайтын күш те керек,
Айлакеске алдайтын еп арманда.

Ит пен қарға, шошқаға боқ арманда,
Мергенге түзу мылтық, оқ арманда.
Тамақсыз, табысы жоқ кәріптерге
Жалғыз күнгі тамақтың тоғы арманда.

Жалаңашқа киімнің жоғы арманда,
Тоңғанға отын менен шоқ арманда.
Талап қылса, табылар соның бәрі,
Мал жаусын ба оларға жоғарыдан да.

Жасты көксеп кемпір мен шал арманда,
Өсіп үлкен бола алмай бала арманда.
Еркектей еркін өмір сүрмедік деп,
Әйелдер де болады және арманда.

Тамам жанға бақ пенен мал арманда,
Ұрыға жүйрік аттың жалы арманда.
Жердің жүзін жесе де көзі тоймай,
Патшалар да болып жүр әлі арманда.

Кербезге киімінің сәні арманда,
Науқасқа жалғыз шыбын жаны арманда.
Кек қуған көр, ызақор, күншілдерге
Жұтатын дұспанының қаны арманда.

Бағаласам, адамның бәрі арманда,
Санай берсем, табылар сан арманда.
Өзі білмес, білгеннің тілін алмас,
Анық ойлап қарасам, әне, арманда.

Жиырма үш жасымда
Бұл өлең жазылған.
Табылмай басында
Өзіне лайық ән.

Мұңлы, күйсіз, жесір боп жатыр еді,
Мінеки, ойланып, өз әні табылған.
Бақытсыз жүрегім
Жалындап жанып тұр.

Үміт тілегім
Орынсыз қалып тұр.
Ақыл, қайрат, сабырдың бәрі кетіп,
Адасқан асығың мұңды әнге салып тұр.

Көзіме көріндің
Ашылмас сорыма.
Байқамай іліндім
Сиқырлы торыңа.

Жаду көзің басымды айналдырып,
Құрбан ғып шалдың ба жарыңды жолыңа?.
Кетпестей сәуле бар
Ойымда нұрыңнан,

Ол неге жоғалар,
Айрылман мұңымнан.
Қарақаттай көзіңмен қызықтырып,
Ұстадың жанымды тұзақ қып тұлымнан.

Қадала қарайды
Үңіліп маған жар,
Жүректен тарайды
Сондықтан мұңлы зар.

Жүзін көрмей тұрғанда өлсем нетті,
Енді жоқ жанымда жанбауға ықтияр.
Нұрыңнан нұр алып
Аспанда жарық ай,

Келеді қозғалып,
Жақындап бері қарай.
Аямадың өлер деп мен ғаріпті,
Мейірімсіз сәулем-ау, сырыңды айт, бұл қалай?

Өртеніп, жаңды ішім,
Ақыл жоқ бойымда,
Кетсең де, сәулешім,
Суретің ойымда.

Нұрлы жүзің сипатпап зарланайын,
Айтайын әлемнің істеген тойында.
Жібектей қап-қара,
Таралған шашың бар,

Бұлдырсыз тап-таза
Жаралған басың бар.
Қардай аппақ әжімсіз маңдайың кең,
Қынаптан суырған қанжардай қасың бар.

Кірпігің тізіліп,
Миыма қадалар,
Нұр көзің сүзіліп,
Ойыма от салар.

Сиқыр жүзің ақылды байлап алып,
Top шашың шырмалап, басымды ноқталар.
Сүйем деп бір рет
Келді жан ерінге,

Сезіп тұр қасиет
Аузыңнан, тегінде.
Пәрменіңді айт, шықсын ба, не қайтсын ба,
Жолыңа құрбан боп, шыдап тұр өлімге.

Күн батып жоғалды
Нұрыңнан ұялып,
Жұлдыз бен ай қалды
Сәулеңнен нәр алып.

Жеті қарақшы айналып сені іздеп жүр,
Бәрі де сені ойлап, мас болып сандалып.
Үркер мен Таразы
Шашуды шашуға,

Шолпан да қарады
Мауқын бір басуға.
Темірқазық арқандап қос боз атын,
Жаратып, ойы бар тойыңа қосуға.

Таң атты бозарып,
Жоғалды жұлдыз, ай,
Шыдасын о неғып,
Есі ауып жығылмай.

Тойға келген таң желі сыбырласып,
Сызылтып ән салып, шырқады бозторғай.
Жүзіңді көргелі
Күн шықты қайтадан,

Бір көріп өлгелі
Ұмтылды бері таман.
Бұлт перде бүркеніп сығалап жүр,
Көз жасы — жаңбыр ғой, асық боп жылаған.

Гүл билеп жайқалып,
Бұлбұлдар сайраған,
Жорға су тайпалып,
Бұраңдап жайнаған.

Жел мен бұлт - дуана, бақсы болып,
Дүрілдеп, күрілдеп, от—қанжар қайраған.
Бұл әлем айланған
Асық боп сен үшін.

Шашыңа байланған
Дертіңнің емі үшін.
Ұят, ынсап бар ма екен, ойла, менде,
Жаралдың деп білем, сәулем-ау, мен үшін.

Ақыл-ес сұрама
Дуана сорлыңнан,
Менде ақыл тұра ма,
Байқасаң, порымнан.

Жаным, тәнім еркінде не қылсаң да,
Өзіңсің аямай әурелеп қор қылған.
Көңілде сәулемсің,
Көздегі нұрым-ау.

Ақылды астыртын
Ұрлаған, ұрым-ау.
Өмір бойы өртеніп жүргенімше,
Не өлтір, не тірілт, осы шын сырым-ау!.

Білгенімді жазушы ем,
Бекем буып белімді.
Мінін айтып қазушы ем,
Түзетпек боп елімді.

Бұлдарлық ой менде жоқ,
Бұған шыққан терімді.
Ұқтырарлық пенде жоқ
Қате басқан жерімді.

Күні-түні ойланып,
Жазудан да жалықтым.
Газет, кітап қолға алып,
Оқудан да талықтым.

Ел тіліме көнбеді,
Жыладым да қамықтым.
Үмітсіздік дендеді,
Зорықтым да шалықтым.

Бағасы бір халқыма
Жабағымен мамықтың.
Нанбайды рас антыма,
Қадірі мол танытқың.

Айырмайды арасын
Бұлдыр менен анықтың.
Енді қайда барасың,
Түрі мынау халықтың.

Айла таппай адастым,
Қайғы артылып мойныма.
Ақылымнан шатастым,
Жас төгілді қойныма.

Ойландым да толғандым,
У жайылды бойыма.
Мұңдасуға қамдандым
Қайратым мен Ойыма.

Үміт үзген қорқақ
Ой Дірілдейді қалшылдап.
«Мүмкін емес, мұны қой», —
Деп жалыңды жалпылдап.

Бір жағынан Еріншек
Тағы келді салпылдап.
«Болмаймын, — деп, — келіншек», —
Ашу шықты арсылдап.

«Елді сөк те жаманда, —
Деп ұрысты Ашуым, —
Жамандықтан аман ба,
Шыннан қалай қашуың? »

Қиын болды баяндап,
Аяқты қалай басуым.
Сабыр кедді аяңдап,
«Жарамас — деп, — сасуың. —

Бәріне де хабар сал,
Рахым, Ұят, Ар қайда?
Қаруыңды жиып ал,
Құр ашудан не пайда?

Қайратың мен Сақтығың
Көріне ме маңайда?
Өлше істің ақтығын,
Ынсап бар ма оңайда».

«Өңкей асау, мас халық,
Бәрін бойдан қашырған.
Көп наданнан жасқанып,
Сорлың елге бас ұрған.

Рахым, Ұят, Арының
Бетін топырақ жасырған.
Қайраты қайтып кәрінің,
Қайғысын сүйтіп асырған».

Сабыр айтты: «Мына сыға
Сабырымды қайнатты.
Өңкей ақымақ, шелді көз
Ақты қайтіп жайратты?

Мені ұстауға шыдай көр,
Сүйтіп жұмса Қайратты.
Өкпеге тағы тепкілеп,
Тарланды салдым болмасқа.

Кеткенімен жұмыс жоқ,
Қазақ ісі оңбасқа.
Мен сорлыда тыным жоқ,
Ақылдастым жолдасқа.

Сөйлесті бөрі сыбырлап,
Мен отырдым тыңдауға.
Жүрегім тұр жыбырлап,
Дәл тапқанда ымдауға.

Ойлағанын бәріде
Ортаға салды шындауға.
Қалжың емес, әрине,
Керек десті шындауға.

Кейбіреуі майда айтып,
Елжіретті, жылатты.
Қайсыбірі қайғы айтып,
Үміттің үйін құлатты.

Айтып-айтып келді де,
Бәрі Ынсапқа сынатты.
Ынсап өлшеп көрді де,
Былайша деп ұнатты:

«Ел саңырау, надан ғой,
Естіле ме құр айғай,
Емделмеген адам ғой,
Ем бола ма құр ойбай.

Құлағы мен көзін аш,
Оқу оқыт, ғылым жай.
Насихатты сөйтіп шаш,
Соны жүрсің біле алмай.

Газетке жаз, кітап жаз,
Бастыр, оқыт қазаққа.
Мақтағанға болы п мәз,
Қала берме мазаққа.

Сусыз егін не шықсын,
Суғар, шыда азапқа.
Дәмін алып ел ұқсын,
Сонда ұмтылар тамаққа».

Осы сөзді дұрыс деп,
Жүрек соқты, құптады.
Түзу істі бұрыс деп,
Ол жасытып, тықпады.

Айқай салып бақырса,
Ойсыз құлақ ұқпады.
Қанша тұқым шашылса,
Жер жыртылмай шықпады.

Жұқпайды екен айтқан сөз
Ғылымы жоқ наданға.
Кеудесінде болса көз,
Жұғар сондай адамға.

Ондай адам қазақтан
Көп туса осы заманға,
Босар еді-ау азаптан,
Қазақ шығып самалға.

Қайтер еді, жігіттер,
Тым қымбатты кимесек.
Мақтаң үшін борышты
Үсті-үстіне үймесек.

Қаладағы байлардың
Ыңғайына билесек.
Аяғында қайтеміз,
Банкрот боп күйресек.

Орта кисек ұрса ма,
Біз ешкімге тимесек.
Бұзақылық емес қой,
Құр нақақтан күймесек.

Елтірі мен теріні
Жақсы қылып илесек.
Әрі берік, әрі жылы,
Жыртылмайды сүйресек.

Керім-кербез кей жігіт
Жек көреді-ау бүй десек.
Боламыз ба жазалы,
Шаруаны сүйдесек.

Әміркеннен мәсі-етік
Парыз болып шықты ма?
Аяғыңды зорлықпен
Біреу оған тықты ма?

Өңі жылтыр болмаса,
Опайкеден мықты ма?
Етігіңнен именіп,
Жауын қорқып бұқты ма?

Бұл расходка еріксіз
Бізді біреу сұқты ма?
Науқас болып немесе,
Қазаққа да жұқты ма?

Киімі қымбат екен деп,
Ешкім сенен ықты ма?
Бұлды киім борыш боп,
Алқымыңнан сықты ма?

Орынсыз шашқан ысырап
Абыройыңды жықты ма?
Ұрсыңқырап айттым-ау,
Ерегіспей ұқты ма?

Үш теңгелік сукнодан
Мәлескен берік емес пе?
Сыпайы пішіп, жөн тіксе,
Құба төбел демес пе?

Шайды азайтып сүт ішсек,
Жуытпай ма кеңеске?
Бал қоймай-ақ, май қойсақ,
Келген қонақ жемес пе?

Мұнша неге құмармыз
Түбі пайда емеске?
Шалқи бермей шамалан,
Шаруа кетті келмеске.

Күміс тұрман тағынып,
«Мен қалаймын? » деп еспе!
Бәрі мақтан, бәрі борыш,
Рас сөзге егеспе.

Не деген мал шықпайды
Бұл киюмен, бұл жеске?
Өкінерсің, көрерсің,
Не таңертең, не кешке.

Түлкі тымақ, сырты пай,
Мойында бар ақ шарып.
Қымбат ішік, қыл шапан,
Папирос тарттым баптанып.

Бешбет, шалбар — сукнодан,
Тігінші тіккен ақша алып.
Күміс баулы сағатым
Қойнымда жүр сақталып.

Резеңкеден калошым,
Аяғыма шақталып.
Ер-тұрманым жарқырап,
Күміс жапқан қақталып.

Қуанып өле жаздаймын,
Киіміме мақтанып.
Үйткенменен бәрі - борыш,
Құтылам ба ақталып?

Пұл әпердім әркімге,
Ерте ойланбай сақтанып.
Бір күн осы кетеді-ау
Шек-қарнымды ақтарып.

Кел, арзандау киелік,
Кербездікті тұр қылмай.
Ойланар кез болды ғой,
Орынсызды құр қылмай.

Сабын алып онан да,
Үстімізді кір қылмай,
Тазалайық денені,
Сыртымызды сыр қылмай.

Жалтырауық тағынып,
Қылтиғанды қыр қылмай.
Мазақтатып әркімге
Өзімізді жыр қылмай.

Пайдалыны бұл қазақ
Не себептен тұр қылмай?
Мақтаң қуған елірме
Шаруаны жүр қылмай.

Бояу мақтаң бола ма,
Ішімізді нұр қылмай?
Өтеміз бе осымен
Жөнді жұмыс бір қылмай?

Ойлаңыз ақыл, білім қайда болмақ.
Денеде қандай орын жайла болмақ
Білу, нану, ұнату - а
Қайтсе зиян,

Тән - сезіп, құлақ - естіп, көзбен көрмек,
Мұрын - иіс, тіл — дәмнен хабар бермек.
Бесеуінен мидағы ой хабар алып,
Жақсы, жаман әр істі сол тексермек.

Ой сонда неше толғау шимай салмақ,
Қайтсе жөні келер деп өлшеуге алмақ.
Дәл солай қылайын деп ұнағанда,
Ғаділетті жүрегің бір қозғалмақ.

Бір билік сол жүректен шығарылмақ,
Денеге ол шымырлап әсер қылмақ.
Ойынды дұрыс деме, теріс деме,
Сол арасын анықтал байқа бірақ.

«Жарайды» деп, ұнаса, бас иземек,
Жек көрсе, жиіркеніп дірілдемек.
Жүрегіңнің тілі жоқ, ымбалы сол,
Ұғып ал да бола көр соған көмек.

Қазақта жоқ ақылмен ой бекітпек,
Нәпсі ұнатса болғаны, бәрі бітпек.
Тәуекел деп ат қойып ықтималға,
Байлауы жоқ нәрседен пайда күтпек.

Табамын деп талпынып ойына алмақ,
Өз әлінше о-дағы сынға салмақ
Аз ойланса қазақтың басы қатып,
Зиян істі пайда деп қойып қалмақ.

Ықтималдың есігі екеу болмақ,
Ішіне пайда, зиян - бәрі толмақ.
Нысананы сығалап, дәлдеп атпай,
Көзін жұмып оқ атқан қайтіп оңбақ?

Іс қылады таптым деп біздің қазақ,
Онан көрген пайдасы болады аз-ақ.
Аяғында ол ісі зиян шығып,
Көрінгенге күлкімен болар мазақ.

Арам оймен ар сатып үзіп-жұлмақ,
«Міне,. пайда қылдым» деп мақтан қылмақ.
Біреу білген айланы біреу біліп,
Өзі құрғандарына о да асылмақ.

Шолақ ойлап, шолтаңдап, сырттансымақ,
Аса мықты жан шығып көзге дым-ақ.
Аударысып жүргенде ауып кетіп,
Абыройың ашылар, байқа, шырақ.

Шолақ ойдың аяғы осы болмақ,
Біраз күнге көңілдің хошы болмақ.
Арсыз, арам, асығыс, айлакерлік,
Мұның бәрі шайтанның досы болмақ.

Құдай кешер, алла деп күнә қылмақ,
Ар кетіріп, ант ішіп, жан сатылмақ.
Не жалғанда, немесе ақыретте
Оңалмастай өкпеден бір атылмақ.

Ашылған көз тұра ма бір зат көрмей,
Миға хабар бермей ме түсі өзгермей.
Әдейілеп көрейін демесең де,
Қарсы алдыңа қоя ма түк кез келмей?

Сол сықылды көңілдің көзі ашылса,
Көп ойланып, қиынға сермей-сермей.
Білер, айтар, ойлатар, хабар жетер,
Еркінді алар, сөйлетер тыным бермей.

Ойдан маржан, меруерт төгілгенде,
Отыра алар кім шыдап оны термей.
Дағды қылсаң, дап-дайын істің бәрі,
Адамзат тұра алмайды әдетке ермей.

Бал ашқан соң оп-оңай бақсы болмақ,
Ол қоя ма ғайыптан хабар бермей.
Тоқты сойып дәндеген тоқтай алмас,
Жылқы ұрлағыш батыр боп о да елермей.

Бір рюмкадан басталар маскүнемдік,
Наша үстіне нашаға өрлей-өрлей
Ойласаң, соның бәрі бір құмарлық,
Қуа бермей қайтеді тепши-терлей.

Аздан кейін араны ашылады,
Қаза берсе таусылмас шыққан кендей.
Жердің жүзін қыларсың бір-ақ уыс,
Бәрінен де өзіңнің кеудең кендей.

Жын да жын, құмар да жын, мастық та жын,
Өлең де жын, қоя ма бойды жеңбей.
Шын құмар шымырлатпай қоймас сірә,
Әр жерге соқтықтырар аққан сендей.

Әрине, бір құмарсыз өмір қараң,
Ондай жанның тұра алмас оты сөнбей.
Сөйтседе ифрат1 бар, тафрит2 бар,
Жарай ма соны айырып реттемей.

Не қылсаң қыл, адамға махаббат деп,
Мейлің сөк, мейлің үйрет, айла ізденбей.
Ол сүюің шын болсын, жалған емес,
Бұлдыр болма өзіңе-өзің сенбей.

Дүние құмар, залалкес бола қалсаң,
Өлімді ойла келерлік күні ертеңдей.
Маған сөйтсе қайтер ем деп ойлашы,
Адамның баласы ғой о да сендей.

Шырақтар, ен құмарың осы болсын,
«Алла сүйсең, адамды сүй» дегендей.
Құмдарың бір, ісің көп болсын, жаным,
Көпке құмар, еріншек болма меңдей.

«Молданың ісін қылма, айтқанын қыл»,
Ерте сақтан әр іске әдеттенбей.
Қапы қалсаң, қайта оқып, тағы да ойла,
Деп жүрме: сөзің қалды ішіме енбей.

Ой құмар, өлең құмар, малға құмар –
Бұл үш құмар қоя ма мені көмбей?
Қайрат қайтса, амалсыз бәрі қалар,
Қайран ой қартаяды-ау өзім өлмей.

Ермегім жоқ, өлімнен үмітім жоқ,
Қайтейін осындаймен көңіл бөлмей.

Білімділер насихат көп жазады,
Адам үшін уайым жеп жазады.
Байқап оқып отырсам, соның бәрі:
Дүниені «сұм, алдамшы» деп жазады.

Мен-дағы тіршілікке қадам бастым,
Рахат, бейнет, әр іске араластым.
Өмір бойы қуанбақ жынды ісі ғой,
Кейде асып, кейде қашып, кейде састым.

Рахат көрсем, сыйдыйып мақтаныма,
Таласы бар кімнің деп тапқаныма,
Қарсы жалдап, қайраңдап шыға бердім,
Көнбедім деп жалғанның қаққанына.

Қайғы көрсем: «дүниенің жалғандығы, —
Дедім, - алдап, мінеки, алғандығы».
Ол не десең, бұрынғы жазғандардың
Сөзі орнығып көңіліме қалғандығы.

«Мен де соққы жедім, — деп, — сұм дүниеден»,
Көп жазып ем, оныма өкіндім мен.
Ойласам, көрген бейнет, тартқан қайғы
Болыпты не біреуден, не өзімнен.

Дүниенің ол туралы жазасы жоқ,
Біз сөкті деп тоқтай ма алла атқан оқ.
Пәрменімен айналған шархи фәләк —
Күн мен ай, жұлдыз, әуе, жер менен көк.

Кімде-кім қайғы тартып, бейнет көрсе,
Сұм жалтаңның қылғаны бұл дей берсе,
Әлбетте, бұл— тағдырға наразылық,
Түбі аллаға қарсылық, ондайға ерсе.

Кім үйретті дүниені жамандатып,
Оны сөгіп, өзіңді амандатып?
Мұны үйреткен — білімсіз шала молда,
Қу қазыққа байлаған табандатып.

Кейбіреулер жазады «қу өмір» деп,
«Тұрағы жоқ, алдамшы, су өмір» деп.
«Көрген қызық, қылған іс — бәрі де ұмыт,
Иә көлеңке, яки түс, у өмір» деп.

Бұған да еріп көп жаздым түшіркеніп,
Білімділер сөзі деп ентеленіп.
Өмір емес, алдаған өзіңді-өзің,
Пәленше кем айтты деп қалма сеніп.

Бұл екі сөз айтуға тым орайлы,
Жүрекке әсер берер сонша жайлы.
Терісті де дұрыс деп сендіретін
Шешендердің келеді тілі ыңғайлы.

Дүние деген қызыққан ісің болса,
Қызықтырған кім сені оған онша?
Пайдасыз, баянсызын біле тұра,
Қуа бердің ойланбай неге сонша?

Өмір деген жастықтан қартаймақ па,
Бейнет, рахат, байлықпен мал таймақ па.
Боларға ұмтыл, болмасқа қанағат қыл,
Жала жауып, салынба жантаймаққа.

Өмір, дүние, жер мен көк, өткен заман,
Ажал алмай қоймайды ешкімді аман.
Өлмей, өшпей, қартаймай жүргің келсе,
Ол — болмай ма тағдырды жамандаған?

Тумақ, өлмек, қартаймақ болмай қоймас,
Қанша қызық көрсе де, пенде тоймас.
Сол тоймастық - дүниені жамандатқан
Сен сөкті деп тағдырды қайта жоймас.

Бейнет көрме, біреуге бейнет берме,
Дүние - алдамшы, өмір — қу деп елерме.
Қамдан, сақтан, қағып бақ, бәле келсе,
Бәрін құдай қылады дегенге ерме.

Қаза келсе, өзіңнен, ИӘ біреуден,
Немесе бір нәрсенің себебінен.
Дауың дұрыс бола ма, ойласаңшы,
Өмір - Қу, Дүние — алдамшы дегеніңмен?

Дүние - алдамшы, өмір - қу есерлерге,
Есерлікпен жолығар кеселдерге.
Ол екеуі мінді емес, мін өзінде,
Сөзің бөлек өзгеден десеңдер де.

Біреу сені мақтаса, қуанасың,
Жамандаса, жабырқап, суаласың.
Мақтаған кім, сөккен кім — оңда ісің жоқ,
Бәрібір сен де елірме дуанасың.

Дос мақтаса, не пайда онан саған,
Дұспан сөксе, не кемдік көрдің жаман?
Шын сөзбенен мақтаса иә боқтаса,
Мақтау - пайда, зиян ба жамандаған?

Бойда жоқпен мақтаса, яки сөксе,
Қуанбақ, не кейімек өзіңе еп пе?
Ғаділ жүрек, таза ақыл мақтай тұғын,
Солар сөкпес іс қылар жолды көксе.

Дос мақтайды сен жақсы көрмек үшін,
Дұспан мақтар елірте бермек үшін.
Есептемей есірік елің мақтар,
Көп нені айтса, соны айтып ермек үшін.

Бұл үш мақтау берер ме саған пайда,
Мақтаулыны білерлік адам қайда?
Өзіңнен ілгерілер сүйсінерлік
Жол тап-тағы ақылды солай айда.

Кейде дос та жамандар жоқ нәрсе үшін,
Дұспан сөгер сыртыңнан қайрап тісін.
Өнері жоқ, өсекшіл ел жамандар,
Өтірік пе, рас па, көрмей ешкім.

Келер-кетер зиян жоқ мұнан тағы,
Мін болмайды наданның қорламағы.
Білімділер сөгерлік ісің болса,
Жоғалға бер, айласын ойла-дағы.

Түйіп айтқан талассыз мақтау, боқтау,
Жақсы іске — ындын, зиянға салар тоқтау.
Көп наданның сөзімен құйқылжысаң,
Сен де жынды боласың есі жоқтау

Көп сөз айтқан бұрынғы білімділер,
Пайдалансын, ұқсын деп кейінгілер.
Сынға салып талғамай талапты жас,
Соның бәрін қатесіз жөн деп білер.

Олай емес, ойласаң, талай мін бар,
Бұрын шын, қаталы шын, анық шын бар.
У берді ме сусын деп, су берді ме,
Көзің жұм да жұта бер деген кім бар?

Кім айтса да сынамай қойма, жаным,
Ақылыңа сынатып ойла, жаным.
Пәленше кем айтқан сөзді ұрыс қой деп,
Жүректің таразысын жойма, жаным.

Тегіс тексер, сөз көрсең, сыр мен сынын,
Түзетуге именбе, тапсаң мінін.
Әдеп сақта жалғыз-ақ қате айтты деп,
Былшылдапты дей көрме, білсең шынын.

Біле тұра кім айтар қате сөзін,
Білімдіге есептер әркім өзін.
Тұрған жері, әдеті, туған елі
Адастырар, айтқызар байлап көзін.

Мал іздеп, мансап іздеп, сауық жиын,
Дүниенің көрмек үшін әрбір сыйын.
Адамзат алаңдықтан босамайды,
Сол себептен қатесіз сөйлеу қиын.

Менің де көп жаралы жүрегім бар,
Надандықтан қираған сүйегім бар.
Күндемей, шын міндесең, разымын,
«Қайта, жастар сөйтсін» деп тілегім бар.

Сынамасаң жақсының сөзін қорып,
Талабыңды жоғалтар іштен сорып.
«Сандалған түспе ізіме» деген Абай,
Жүрсіңдер осы сөзін қалай жорып?

«Талас, тал» деп айтатын Абай өзі,
Танамыз ба жоқ қой деп бүгін көзі?
Айтқанымды сынама деген емес,
«Күндеме де қарғама» деген сөзі.

Мейлің сөк, мейлің мақта, оған не бар,
Бізден түк жоқ, өзінің иманы жар.
Қатесін тап, күндеме, жамандама,
Кейде жөн, кейде қате айыққан шығар.

Абай түгіл, ақылды көп жан өткен,
Түпсіз терең ғылымға көзі жеткен.
Солардың да бар сөзі бір жерде емес,
Кейі жөн, кейі қате айтып кеткен.

Алдыңғының соқпағын артқы түзер,
Ғылым деген нәрсе емес күдер үзер.
Мінін алып, міндіге мінсіз қосып,
Бұрынғыны жаңартып, жастар түзер.

Өндіге тағы өң беріп қырған қалай,
Түзетілмей шаң басып тұрған қалай.
Түзеймін деп қиратып күншілдікпен,
Дұрыс істі теріске бұрған қалай?

Осыны ұқсаң — ұғарсың көп сөзімді,
Алдасам, алмай-ақ қой еп сөзімді.
Әнге салып алаңдап, ұқпай жүрме,
Әншейін бір өлең ғой деп сөзімді.

Қолда қалам, көзде жас, толқынып ой,
Шіміркеніп, тітіреп, салқындап бой,
Тозған мола сықылды сұм көрініп,
Өткен күнде қызыққан сауық пен той.

Қаның қашып, жасаурап екі көзің,
Не болдым деп табалап өзіңді-өзің.
Өткен іс ойға түсіп ойлатады,
Қисынсызды қызық деп қуған кезің.

Және ойыңа келгенде алдыңғы жақ,
Сұм жүрегің кетеді қозғалып-ақ.
Артың — анау, алдың - су, көз жетпейді,
Өте тұтын қамыңды ойланып бақ.

Неңді аяйсың, отырсың кімді қимай,
Құтырдың ғой тәуір-ау жерге сыймай.
Салып-салып сандалып отырмысың,
Жоқ өзің өз нәпсіңді ерте тыймай!

Досың қайсы, қимастай елің қайсы?
Ел салмағын көтерер белің қайсы?
Аузың темір татиды берін татып,
Жалғанды қимай тұғын жерің қайсы?

Дүние тұр қалыбында, сен өзгердің,
Бәрін көрдің, түбіне көз жібердің.
Ешкімнен көре тұғын дәнеме жоқ,
Өзінді-өзің өлімге ұстап бердің.

Пайдасыз бен баянсыз қуған ісің,
Түпсізді толтырам деп кетті күшің.
Ентелеген еңбектің бәрі жанбай,
Ақ өлімді шақырдың, сол жұмысың.

Енді қайтып сен мықты бола алмайсың,
Жас күндегі тұғырға қона алмайсың.
Кейін баспай, ентелеп ілгері бас,
К... айналсаң, еш жерде оңалмайсың.

Құдайдан жарылқа деп жәрдем сұра,
Сен талайды қылдың ғой біле тұра.
Аяғыңды андап бас, өлім таяу,
Қарсы алдында дайын тұр қазған ұра.

Соны ойла, өзге қызық істі ойлама,
Біреуге айла, біреуге күшті ойлама.
Кеткен қайта келмейді кейісең де,
Түнде көрген көлеңке түсті ойлама.

Көкіректе толған шер, көңіл қаяу,
Ермейсің деп елім жау, досым баяу.
Сүйер кісім, сүйенер жақыным жоқ,
Бір өзіңе сиындым, бар құдай-ау.

Елге көнсем, ақ жолдан адасамын,
Көнбей жүрсем, көп итпен таласамын.
Тек отырсам, тепкілеп шыдатпайды,
Енді қайтіп бұл елмен жарасамын.

Бір момынның ұстасам түзу ісін,
Жөндейін деп ғарыптың жөн жұмысын.
Ақтан безген ары жоқ өңкей залым
Ызыңдатып жабады ит пен құсын.

Көп төбетке жетеді қайдан күшім,
Құтқара алмай адалды пысады ішім.
Қабағыңды қаққанша қас болады,
Жақындық деп болысып жүрген кісім.

Осы күнде арамның жолдасы мол,
Қу мен сұмды кім жиса, шын мықты сол.
Мақтаң, атақ іздесең құдайдан без,
Ардан күсіп, арамның біреуі бол.

Мұны қылсаң боласың сен де мықты,
Қайдағы қу, алдампаз төрге шықты.
Еп ішінде сенен қор жан бола ма,
Ұстаймын деп отырсаң адалдықты.

Елеуреген есірік елдің бәрі,
Өңкей батыр, пәлеқор жас пен кәрі.
Сені адам деп есіркеп кім елейді,
Құлап қалған қу молаң кімге дәрі...

Әрине, сен де бірге жүрсең екен,
Кіндігіңді ашып, көйлекті түрсең екен.
Абұйыр жоқ, сана жоқ, ақтан безіп,
Дамбал шеш ит зікірге кірсең екен.

Мен адалмын дегенге жолдас қайда,
Екі көзі төрт болып қалар сайда.
Сырласы жоқ, сырласар жақыны жоқ,
Бар сүйеніш, үміт бір құдайда.

Бай болдың, батыр болдың, шешен болдың,
Ел билеп, топ бастаған көсем болдың.
Сен қылмаған өнер жоқ бола қойсын,
Бір адам қандай болсын десең, болдың.

Немене, қор да болдың, кем де болдың,
Малсыз кедей кімменен тең де болдың?
Екеуінің бірін ал өзің таңдап,
Түбінде мен не болдым, сен не болдың?

Байлықты алып, мұратқа өзің жеттің,
Кемдікті маған беріп тентіреттің.
Қымыз ішсең, көже ішіп мен де жүрмін,
Бәрі бір, бай болғанмен қайтып өттің?

Сүйткенмен мен де өлемін, сен де өлесің,
Қаза келсе - қалмайсың, жөнелесің.
Тәңірі алдында, білмеймін, кім озады,
Өлгенде малың жалдап не көресің?

Енді маған дейсің ғой көрдің бейнет,
Сен-ақ тіпті кейімей сөзіңе жет.
Өз көзіңнен басқаның бәрі жауың,
Қане, сонан қайғысыз құтылып кет!

Біреу зорлап алады, біреу алдап,
Ұры-залым... бәрі тұр жыланша арбап.
Жаның толған жалмауыз жалаңдаған,
Тілі шыққан бала да сені қармап.

Мал бағусыз, малшыға сөзің батпай,
Қысы-жазы тынымсыз үйде жатпай,
«Қарағым, ана малды қайыршы? » деп,
Қане, сен де жүрмісің көзің сатпай.

Мен бақпаймын малыңды ақы бермей,
Және өзіме ақырма қарсы келмей.
Көңілім сүйсе ұйықтаймын, не жатамын,
Енді өзгеге бақтыршы маған сенбей.

Мен сықылды әкелсең тағы біреу,
Өз көзіңе қоймайды о да тіреу.
Аяғында өзіңе келген жоқ па
Мал бағып, күл шығарып, боқтық күреу.

Байлық жақсы екені елге мәлім,
Өзің істеп әдет қыл, келсе халің.
Қолың білсе, біреуге жалынбайсың,
Шыдамды бол, еріншек болма, жаным.

Анық байлық - денеге біткен өнер,
Білімдінің бәрі де соған төнер.
Арам жиып мақтанған дәулет емес,
Алдымызда бір күн бар есеп берер.

«Ажал жетсе өлдің бе,
Өлім келді, көрдің бе?
Баянсызға салынба», —
Десе, тоқтау бердің бе?

Жетпесті қудың, жеттің бе,
Барша жаннан өттің бе?
Тағдырың жазған ақ елім,
Құтылып онан кеттің бе?

Қарманып едің, таптың ба,
Қарындасқа жақтың ба?
Қарсыласқан жауынды,
Қанеки, жерге қақтың ба?

Білдім дедің, не білдің,
Басыңа пайда не қылдың?
Бәріде болды баянсыз,
Өзіңнен-өзің жеңілдің.

Өлместей оны көруші ең,
Соған да қарсы келуші ең.
Алған сонан жаныңды
Кімге сақтап беруші ең?!

Өзің кімнен кем едің,
Кім үшін уайым жеп едің?
Күдеріңді үздің бе,
Сүйенішім мықты деп едің!

Қанеки, қайтып келді ме,
Жаныңа жәрдем берді ме?
Жалаңдаған жалмауыз,
Жан-жағыңнан көрді ме?

Тиянақ көрме жалғанды,
Қуа берме арманды.
Пайғамбар мен сахаба,
Сен түгіл содан қалған-ды.

Құтырмай енді тек отыр,
Күнәңе уайым жеп отыр.
Алдында кірер үйің бар,
«А, тоба, онда» деп отыр.

Есің барда елің тап,
Барғанда кірер жерің тап.
Жаратқанның құлысың,
Жаға тұғын ебін тап.

Ел мінезін білдің ғой,
Талай-ақ бірге жүрдің ғой.
Итпен бірге ит болып,
Күнәсіне кірдің ғой.

Енді есінді жисаңшы,
Манар тауға сыйсаңшы.
Ала сұрып аптықпай,
Бұл жалғанды қисаңшы.

Неменені қимайсың,
Нәпсіні неге тыймайсың?
Өзінді кімге сыйлатып,
Өзің кімді сыйлайсың?

Жан аяспас кісің жоқ,
Арманда қалар ісің жоқ.
Енді жүрер жалғанда,
Қарасам; сенде пішін жоқ.

Жалғанды талақ қылыпсың,
Бас-аяғын біліпсің.
Есі шыққан кісідей,
Құр сандалып жүріпсің.

Жалындамай сене қал,
Алла ісіне көне қал.
Бәрінің дәмін таттың ғой,
У ішкендей өле қал!

Тамам жанды билемек,
Жалғыз өзің сөйлемек
Мұның түбі не болар,
Үмітің болды не демек?

Досты мықты қылмақсың,
Дұспаныңды қырмақсың.
Аяғында сен де бір
Кішірек құдай болмақсың.

Жуанның ойы осы ғой,
Бұл мінезден шошы, қой.
Шыға алмассың ырғалып,
Ол — қайраттың босы ғой.

Шын досың саған не берді,
Соңыңнан сенің неге ерді?
«Арам да бопсам ақтасын,
Күнәма керек» деп ерді.

Еш нәрсеңді алмайды,
Жұмысы келсе, жалдайды.
Құй отқа түс, суға түс,
Арам да болсаң қалмайды.

Шын жолдасың осы ма,
Осылар жанның досы ма?
Ақ ісіңе адам жақ,
Адамнан тіпті шошыма!

Туысқан мен жақының,
Оларға толса тақымың,
Тату жүр деп зарлаған
Алынып па еді ақылың?

Адалдық айтып жеңді ме,
Немесе сөзге көнді ме?
Неше жылдай ұққан жоқ,
Ақылы жаңа енді ме?

Болмасқа бұлай қара тер,
Алдыңғы жақты қамдай бер
Жақыныңнан жау жақсы,
Ең жақының - қара жер.

Дұспаның анау, ел мынау,
Ойласаңшы, япыр-ау.
Адам болып туып ең,
Ақылың қайда, батыр-ау?

Құры білген не керек,
Білгенді қылған, со керек.
Баянсыздың бәрін қой,
Боласың сонда шын зерек.

Жаныңа қызық жалғанда
Неменең қалды арманда.
Бұл жалғаннан не серік,
Тәңірі алдына барғанда.

Лапылдадың, жандың ғой,
Тілегіңді алдың ғой.
Су екен деп, у ішіп,
Жаның жай боп қандың ғой.

Іздегенің мақтан ғой,
Далақтап күнде шапқан ғой.
Не күн туды басыңа,
Тегінде, жын қаққан ғой.

Жын қақпаса мұның не,
Шынымен қор болдым де.
Есінді жи, ерте ойлан,
Қаза келді - өлдім де.

Бір өлген соң жау да жоқ,
Алдыңа келер дау да жоқ.
Бұл жалғаннан кеткен соң,
Партия сатқан сауда жоқ.

Қалғандар жүрсін қағынып,
Қайтесің оны сағынып.
Тепкілесін молаңды,
Жатырсың деп не қылып?

Қазақтың жаманы болмас,
Жаманнан аманы болмас.
Бірігіп іс қыла тұғын,
Түзелер заманы болмас!

Бұл елде адалдық бар ма,
Оңдайын байқадыңдар ма?
Істейді нені де болса,
Наданға арамдық ар ма?

Ар сатар шайға да болса,
Бір асам майға да болса.
Ізденіп табады, жейді
Арамды қайда да болса.

Жуаны қылады зорлық,
Момынның көргені қорлық.
Теп-тегіс қулық пен ұрлық,
Ал енді қайтіп ел болдық?

* * *
Көкорайға қонғанда,
Қозылар ойнар дүркіреп.
Жаздың күні болғанда,

Жаңбыр жауар күркіреп.
Жаралы біздің көңілге
Бір тамбайды сіркіреп.
Таянды ғой өлімге —

Қақырық басты күркіреп.
* * *
Амандаса келісіп,
Бір бағыланды сойғызар.

Кел деп аяқ берісіп,
Қымызға әбден тойғызар.
Тері жадырап, жайылды,
Дене балқып, бой қызар.

Қайғы менен уайымды
Ойлауды да қойғызар.
Бағылан етін балқытып,
Біріне-бірі же десіп,

Шаттанысып, шалқысын,
Кем-кетігін теңесіп.
Әзілдесіп әр сөзге,
Қалжың айтып, егесіп...

Сөз қылар екен сол кезде
Біз байғұсты не десіп?
Жоқ болса ақың өзімде,
Қалғандарды зарлатпа.

Адал кісі еді-ау деп,
Алғыс айтып алғай ма?
Әркімді о да жеді-ау деп,
Әйтпесе сөгіп, қарғай ма?

* * *
Мен бір — тілсіз көлікпін,
Басыма соқпа, дауың жоқ.
Тепкілеме, елікпін,

Шайтаннан басқа жауым жоқ.
Қызығып сендер ұмтылар
Қасыма ерген қауым жоқ.
Жазаны кешіп, ұтыңдар,

Жазадан, сірә, сауың жоқ.
* * *
Мен кеттім де, сен қалдың,
Зияным енді тие ме.

Неңді жұттым, неңді алдым,
Кешсеңші жалғыз иеге.
Саған да сауап керек қой,
Кім сенеді дүниеге.

Осыны білген зерек қой,
Жолықпасаң киеге.
* * *
Өтірік болса сөзім де,

Ойыма менің алдатпа.
Ақың болса біт алып,
Kөп жегімге қарғатпа.
Өлгенге өтірік дау салып,

Қайынды талға жалғатпа.
Өлген жанның моласын
Тепкілемек өнер ме.
Онымен қайтіп оңасың,

Ойласаң, пайда келер ме?
Өзімнен басқа әркім бар,
Бәрін де жеңдім дей берме.
Алдыңда қиын бір күн бар...

Аптығып, асып, елерме.
Ақың болса басымда,
Осы күнде мені өлтір.
Отырмын ғой қасыңда,

Өзіңнің жазаң деп өлтір.
Жазам болса тартайын,
Қолыңнан келсе, әне, өлтір!
Обалыңды артайын,

Қызықсаң босқа, және өлтір!
Ол қолыңнан келмесе,
Ойнақтама, дулама.
Ойлашы өзің, ендеше,

Соған көңілің тола ма?
Біреудің мінін кешірсең,
Саған да құдай кешеді.
Бәрін де қылмай есірсең,

Тебенді әлі-ақ теседі.
Үйтсең — қатын болғаның,
Еркек олай бола ма.
Ол емес қой оңғаның,

Мұнымен кісі оңа ма?
Көңілі жұмсақ адамның
Күрмеуін алла шешеді.
Рахымсыз, пейілі жаманның

Орны дайын деседі.
Мен досыңмын, жау емес,
Еліре берме, қайта ту.
Жүрегім дертті, сау емес,

Сол себепті сөзім — у.
Ащы деп алмай қоймаңыз,
Аңсағанда, керек су.
Абайлап артын ойлаңыз,

Алды ғой алдап өңкей қу.
Мен өтермін, кетермін,
Жоқтарсың мені бір кезде.
Жәрдемім тимес, не етермін,

Бекінем осы бір сөзге.
Мақсұтың қайсы, досың кім,
Осының түбін шын көзде.
Бар ақылым — осыным,

Біреу маған от жақ деп қылды бұйрық,
Жағайын деп ұмтылдым, көңіл жүйрік.
От жаққалы жатқаным - бір үлкен үй,
Отын жиып қойыпты талай күндік.

Шақпақ жағып жібердім, қуға түсті,
Тұтандырып алуым болды күшті.
Қызыл өңеш болғанда азар жанып,
Соған шейін асығып, ішім пысты.

Отқа әкеліп отынды салып еді,
Жалын шығып лапылдап жанып еді.
Үй жылынса, қайтейін, залал да көп,
Жалын барып талайды шалып еді.

Жалын кетіп, аздан соң шоқ болды құр,
Отын бітті, үрсем де жана алмай тұр.
Жалынды оттай жайна таң, қайран, өмір,
Шоқ сөнген соң қап-қара болды көмір.

Үш-ақ түрлі өмір бар — бәріде мас,
Бір рәуішті болады шал менен жас.
Ең керекті дегенің ортаншы өмір,
Түгел қолың жетпейтін бір жанталас.

Қапы өткізбе сол кездің бір сағатын,
Өкініші қалмайды, кетсе ағатың.
Күні-түні дей көрме, ғылым ізде,
Қалсын десең артында адам атың.

Өмірдің басы — бала, ортасы — адам,
Қартайып, шал болған соң кетті шамаң.
Мақтап жүрген өмірің осы болса,
Үш-ақ ауыз өлеңмен болды тамам.

Мақтан үшін мал жима, жан үшін жи,
Қазанда көз сүзбестің қамы үшін жи.
Арың сатпа, терің сат, адалды ізде,
Ғибадат пен адалдық, ар үшін жи.

Ерінбесең еңбекке, дәулет дайын,
Жаратқан жоқ жатсың деп бір құдайың.
Ойласын деп ой берді, көруге көз,
Аяқ берді, тапсын деп басқан сайын.

Үйде отырып салғанмен сары уайым,
Тілегенің тұра ма сағандайын.
Жүріп-тұрып, ойланып істеп көрсең,
Қарекеттің білесің сонда жайын.

Жатып ішкен жан — тыныш, салғырт-салақ,
Оған арам — харекет, ой ойламақ.
Іздемеген кісіге қайдан келсін
Таза киім, жылы орын, тәтті тамақ.

Егін сал, не сауда қыл, малынды бақ,
Білім білмек — әр іске шебер болмақ,
Қол өнерден пайда қыл үйреніп-ақ,
Кетпес дәулет осы ғой құдайға хақ.

Қол өнер - өзің өлсең - бірге өледі,
Сонда-дағы қалаңдар үйренеді.
Сен кетсең де өнерің елде қалып,
Талай жанға азық пен мал береді.

Әрі ермек, өрі пайда, әрі дұрыс,
Демейді қол өнерді ешкім бұрыс.
Көрінгенге көз сатып жалынғанша,
Күндік өмір қалса да соған тырыс.

Деп ойлама бұйрықсыз дәулет қайда,
Жалықпай талап етсең - дайын пайда.
Адал құл аштан өлмес, құры қалмас,
«Жүрген алар» деген ғой құдай да.

Талаппен адал істі істемекпіз,
Тапсырдық бір аллаға біз демекпіз.
Ындының таза болса, именбеңіз,
Дәулетті осылайша іздемекпіз.

Құдай таза жаратты, сен таза бол,
Ұқсаң, анық айттым ғой, бұл — тура жол.
Мақтан күйлеп, арамнан мал жинасаң,
Орның — дозақ, сорлы — сен, айтқаным сол!

Балаңа ғылым үйрет жас күнінде,
Досыңа жақындама мас күнінде.
Халқыңа қайрылар деп насихат айтпа,
Ел бұзық, ерегескен, қас күнінде.

Алған соң әбден қызып, сөз ұқпайды,
Сүзекке елеуреген ем жұқпайды.
Аз басыла бергенде, ал қолыңа,
Қызу кезде сөз ұқпай қылжақтайды.

Панала, пәле шықса, басың сақтап,
Ойлама оңамын деп екі жақтап.
Мастығынан айыққан кезін андып
Ап-аман қара да отыр атың баптап.

Ол кезде ептеп алма жалғыз тиын,
«А, құдай, есін кіргіз» де сыйын.
Мастың малын жеймін деп, жаныңды жеп,
Тәңірі алдында өзіңе болар қиын.

Біреу тисе, құтылар қамыңды ойлан,
Сонда-дағы дәм татпа жынды тойдан.
«Бүлінгеннен бүлдірге алма» деген,
Ел бұзылса, момын бол қоңыр қойдан.

Елді бұзған не десең - кетті наным,
«Ант ұрды ма? » — деген сол, ұқсаң, жаным.
Бір көзің бір көзіңе сенбеген соң,
Аңдиды ана көздің не қылғанын.

«Ол өйтсе, мен бүйтем» деп дайындап тұр,
Барша жан соған бола бәле ұстап жүр.
Біреуді сендіре алмай, не сене алмай,
Бірін-бірі жаралап ойменен құр.

Бірлік түгіл иман жоқ, наным кетсе,
Жуымас алдайды деп бір бұлт етсе.
Жаулық түгіл жанжал да шықпас еді,
Ант етпей-ақ айтылған сөзге жетсе.

Адалдың жолы болар заман бар ма,
Жем болдық шын жексұрын надандарға.
Адастың деп отырмын айғай салып,
Бар тапқаным сол болды, амал бар ма?

Осы күнде қазақтың бәріде мас,
Жақсылардың біріне біреуі қас.
Атқа мінген жігіттен үмітім жоқ,
Сөзімді ұқса, ойланар кейінгі жас.

Шедірейіп, шекиіп,
Қасын керіп кекиіп.
Қолдан пішіп жасаған,
Біреу келер секиіп.

Шырт түкіріп, шынтақтап,
Жүз құбылып, қылжақтап.
Сұлуын-ай шіркіннің
Дегізбекші жұрт мақтап.

Мұнымен мақтау алмақ па?
Шамалап өзің салмақта.
Мұнша әдемі көрініп,
Көңілі қызға бармақ па?

Мен қыз емес, өзің қыз,
Осы күнде сындасыз.
Өз бетіңді өзің бұз,
Үйте алмаймыз, жаным, біз.

Бояған пішін бола ма,
Оны қылған оңа ма.
Ерте бастан айтқаным —
Сол пішінге жолама...

Бір сал мойын сал келер,
Омырауы дал келер.
Бақайынан келмес-ақ
Өзінен басқа пенделер.

Құлағын киер тымақтың,
Мойны бостау шырақтың.
Mac кісідей талтақтар,
Осыны қашан ұнаттың?

Жүрсе, тұрса, бұлықсып,
Мұнысы тапқан қылықсып,
Өнер қылар, ат мінер,
Жығыла жаздап толықсып.

Осындай салғырт салымыз,
Көтеріп аттан алыңыз.
Аяғын жерге анықтап
Баса алмайды, наныңыз.

Өзіне-өзі өң берген,
Терісін түзеп жөнделген.
Осындай шебер елде көп,
Өз қылығын жөн көрген.

Ашу келсе, тұрғызбас,
Артыңа мойын бұрғызбас.
Көрінеу отқа салады,
Орынды жұмыс қылғызбас.

Ыза көрсе бойыңды,
Ойлатпайды ойынды.
Басқызып алсаң, пайда жоқ,
Батпаннан ауыр шойынды.

Ашумен қылған іс емес,
Қайрат та емес, күш емес.
Ашуына билеткен,
Ақылы түзу кісі емес.

Пішінің кетер қуарып,
Аузың, ернің ұзарып.
Тыша тұғын баладай
Екі көзің қызарып.

Қабаған иттей арсылдап,
Дуанадай қалшылдап,
Ыза қылған кісінің
Соңынан қалмай жалпылдап...

Осыдан пайда не шықты?
Mac күнінде нені ұқты?
Ақылға салып ойлашы,
Мұнымен болар кім мықты?

Буындырмай өзіңді,
Бұлтитпай-ақ көзіңді,
Ойланып айтсаң болмай ма,
Керекті ғана сезінді?

Бойды ашуға билетпе,
Басынан жаман үйретпе.
Адырайып, аптығып,
Бір жеріңді күйретпе.

Билеп алсаң ашуды,
Пайдасыз істен қашуды,
Сонда әдемі байқарсың
Аяқты қалай басуды.

Ашусыз адам болмайды,
Ескеру керек ондайды.
Қапы өткізбей қайырып
Алмағандар оңбайды.

Еріншек, ашу, құмарлық —
Бұларды істен шығардық.
Жамандықтың басы осы,
Кісі болса ұғарлық...

Еріншектен - салақтық,
Салақтықтан— надандық...
Бірінен-бірі туады,
Жоғалар сүйтіп адамдық,-

Еріншек таза жүре алмас,
Кірі-қоңын жуа алмас.
Харекет жоқ, ғылым жоқ,
Өз бойынан ұялмас.

Жүрейін десең, тұрғызар,
Төсекке мойын бұрғызар.
Аналар да жүр ғой деп,
Біреуді мысал қылғызар.

Тұрайын десең, жатқызар,
Буыңды сүйтіп қатқызар.
Орыңды іске кіргізбей,
Не болса соны шатқызар.

«Мен емес пе сабырың,
Жаныңа тыныш тамырың,
Асықпа, - деп алдайды, -
Қазулы ма, — деп, - қабырың?»

«Құдайдың, - дейді, - күні көп,
Асыққан істің міні көп.
Аз таңа рахат қылсаңшы,
Істерсің ертең мұны», — деп

Осымен-ақ жүре сал,
Мына бір жерге-ақ кіpe сал.
Бір жырымың үзілсе,
Қанжығаңмен іле сал.

Тарамыс қайда, біз қайда,
Асығыстан не пайда.
Тігіп ала қоярсың,
Біз табылған бір жайда.

Сонымен қалсаң алданып,
Ұмтылмасаң қамданып,
Жалқаудың құлы болғаның,
Жатпақ үшін жалданып.

Шаруа да көп басында,
Көндіру керек жасында.
Қылайын десең харекет,
Еріншек отыр қасында.

Және айтады ақылды,
Қысып қояр тақымды:
«Тілімді алсаң, тек отыр,
Менің сөзім мақұл-ды.

Жас басыңнан аптықпа,
Кіре берме боқтыққа.
Өмір өзі-ақ береді,
Тағдырға қарсы соқтықпа. ,

Құлақ қойсаң сөзіме,
Пайда айтамын өзіңе.
Арқалатпа бейнетті
Қызық көрер кезіңе.

Бейнетке жаның шыдай ма,
Осы сөзім ұнай ма?
Пендесін аштан өлтірмес,
Қарсы болма құдайға».

Мұның сөзі мақұл деп,
Айтқаны дұрыс ақыл деп,
Харекетсіз кеткенің,
Жай іздермін ақыр деп.

Бұл сөзді ұғып жас кетті,
Ішіп алып мас кетті.
Бар керектен айрылып,
Еріншек деген қас кетті.

Еріншектің қақпаны –
Көрінбей көзге жатқаны.
Біреу оған ілінсе,
Оны құдай атқаны.

Іс қалдырмас еселі —
Ең білімнің кеселі.
Кірсе бойдан шығу жоқ,
Күн сайын есер бес елі.

Төбені сүйтіп теседі,
Орныққан сайын өседі.
Ғибадат жоқ, өнер жоқ,
Бәрінің жолын кеседі.

Даулассаң желдей еседі,
Өзі айтып, өзі шешеді.
Үйір болған кісілер,
Жан тыныштық деседі.

Жан тыныштық бұл емес,
Жан дененің құлы емес.
Өзің байлап бересің,
Жан жұмысы ол емес.

Құмарлық деген бір ит бар,
Жаныңа жау шын ит бар.
Алды-артыңа қаратпас,
Рахымы жоқ тым ит бар.

Бай баласын көп көрдім,
Кедейлікті жек көрдім.
Сауық көрсем құмар боп,
Мен де сүйтем деп көрдім.

Мылтық атты, құс салды,
Домбыра, гармонь қолға алды.
Ауыл кезіп, ән салды,
Көрген адам таң қалды.

Дойбы, қарта — бәрі бар,
Жүз құбылған әні бар.
Киім біткен қынаулы,
Таңырқарлық сәні бар.

Мен де осындай болам ба,
Бола алмасам оңам ба?
Бар малыңды шашсам да,
Жетпей қойсам соған ба!

Арпалыстым, алыстым,
Жағаластым, жарыстым.
Дәл өзіндей болған соң,
Озамын деп қарыстым.

Жеттім, оздым. Жер білді,
Маңайдағы ел білді.
Бәрекелді батыр деп,
Қыз-бозбала сол күлді.

Мақтағанда бу ала,
Селкілдедім дуана.
Баяны жоқ, пайдасыз
Бір сағымды қуала.

Әлі келем далақтап,
Қызыл тілім салақтап.
Менен озған кім бар деп,
Алдыңғы жаққа алақтап.

Қара көрсем, кетемін,
Жетуге талап етемін.
Пайдасында ісім жоқ,
Не де болса жетемін.

Заман өтті, жас өтті,
Қайрат, өнер бос кетті.
Абұйыр жоқ, сана жоқ,
Өз басыңа не жетті?

Естігенді ұға бер,
Ыдысың болса — тыға бер.
Пайдасыз болса құмарың,
Сілкініп тастап шыға бер.

Жайдары күлдіргіш, қалқам,
Ұятсыз, әдепсіз, салқам.
Күлгенім бір сенің арқаң,
Ыржақта, қылжақта, әйде!

Мазақ қыл көрінген жанды,
Өнер қыл қылжақтағанды.
Сөзіңе құмарым қанды,
Жыртақта, бұлғақта, әйде!

Жолыққан кісіге соқтық,
Қалжыңға қосып айт боқтық.
Осы ғой сәулесі жоқтық,
Сен келдің, мен білдім, әйде!

Ішің у, сыртыңды майла,
Есердің бәрін де жайла.
Күлкімен көздерін байла,
Сенделдің, жөнделдің, әйде!

Сөзіңе күлгенді ұна,
Күлмесе жалынып сұра.
Сөйлесең аузыңды бұра,
Жедің боқ, әбден соқ, әйде!

Бай өліп, баласы қалса,
Қасына сені ертіп алса.
Қылжақ пен күлкіге салса,
Тамақ тоқ, қайғы жоқ, әйде!

Жағасың күлкімен жүріп,
Шығасың ішіне кіріп.
Аласың аузынан жырып,
Бұлтылда, жылпылда, әйде!

Маймыл бол есерге сондай,
Арсылда адамға болмай.
Ит болып өтесің оңбай,
Жырқылда, тырқылда, әйде!

Сөз жазамын түнімен,
Бар ұйқымды қашырып.
Тығып қойман мұны мен
Еш адамнан жасырып.

Мен кетермін, сөз қалар,
Ақ қағазға басылып.
Бозбалалар қолға алар,
Әр ауылға шашылып.

Оқырсың да қолға алып,
Сөздің мәнін табарсың.
Өз сөзіңе ең салып,
Дауды жүндей сабарсың.

Болмасам да қасында,
Алды-артымды қамарсың.
Миың бар ма басында,
Байқастамай шабарсың.

Білімді жұрттың, ақыны
Біздің сөзді сынамас.
Жазушының жақыны
Қазақ мұны ұнамас.

Сынатарсың өзіңді,
Менің түгім құрамас.
Өлген кісі сөзімді
Сынама деп сұрамас.

Сынасын деп жазғамын,
Сынама деп жатпаймын.
Қазақтың мінін жазғамын,
Айтқанымнан қайтпаймын.

Қазақ сыншыл болса екен,
Болмасын деп айтпаймын.
Жетегіме ерсе екен,
Өлсем де тыныш жатпаймын.

Мен жетелеп өлемін,
Өрге қарай қазақты.
Өлсем де ойын бөлемін,
Сөзбен салып азапты.

Білімдінің сөзіңдей
Сөзім демен таза, ақ-ты
Қазақ болса өзімдей,
Қыла алмайды мазақты.

Қазақтың жайы белгілі,
Өлеңі өңкей құрама.
Байқадың ғой ендігі,
Оны менен сұрама.

«Ауылым қонды Нұраға,
Мінген атым сұр ала».
Керексіз сөзбен бұрала.
Қазақ сүйтпей тұра ма?

Сөзімді өлшеп қараңыз,
Уәзінге дәл шыға ма?
Қазақ деген балаңыз,
Уәзінді де ұға ма?

Сөзді әнге дұрыстап,
Өлшеуменен сыға ма.
Сыймаса да сырықтап,
Зорлық қылып тыға ма?!

Патшалар сансыз шығын қылады,
Дайындап соғыс үшін әскерін.
Аямай бірін-бірі қырады,
Ел алар оққа байлап жастарын.

Тұрақсыз шыр айналған дүние,
Жұтады бәрінің де бастарын.
Ел түгіл жерлеріне кім ие,
Айтпасаң моласының тастарын.

Шын патша мен емес пе уайымсыз,
Әскерім — өлеңім мен сөздерім.
Олардың патшалығы байымсыз,
Көреді баянсызын көздерің.

Ойлаңыз, біздің әскер өле ме,
Қағазға бір басылып қалтаң соң.
Бұл мықты әскер емей немене,
Жайылып талай орын алған соң.

Қарумен қанша қатты ұрса да,
Сөзіме жанның әлі келмейді.
Бұл дүние шыр айналып тұрса да,
Әскерім қартаймайды, өлмейді.

Білесіз, бұл сөзіме өлім жоқ,
Тағы да жүрген жерін қырмайды.
Дүниенің рахатына сенім жоқ,
Ешбірі баянды боп тұрмайды.

Алмаймын патшалықты берсең де,
Қайтейін, өлім тартып алады.
Мен-дағы ажал жетіп, өлсем де,
Әскерім ақ қағазда қалады.

Оқиды кейінгілер сөзімді,
Бірі ұнап, бірі сынап күледі.
Өзімнің көрмесе де көзімді,
Зарланып өткенімді біледі.

Өлімнің хақ екенін көрсең де,
Өлместей омыраулап шатасың.
Дозақтың барын біліп жүрсең де,
Күнәға әлің келсе батасың.

Сауал көп ғибадатқа десең де,
Жалығып, жалқауланып жатасың.
Алланың адал ризығын жесең де,
Арамды әдейі іздеп татасың.

Сыртыңды сыланасың өң беріп,
Ішіңнің түзетпейсің қатасың.
Айламен алдағанды жөн көріп,
Адамды аң орнына атасың.

Жалғанның бір пайдасын көргендей
Арланбай арынды да сатасың.
Алланың ақ өлімі келгенде,
Амалсыз қара тастай қатасың.

Шаранамен туып едің,
Без оранып өтесің.
Бір сағымды қуып едің,
Қай уақытта жетесің?

Қанша дәулет жиып едің,
Бәрі қалды, нетесің?
Мал үшін жан қиып едің,
Қайтіп алып кетесің?!.

Достыңыз зор,
Дұспаның қор,
Бар тілекке жетсеңіз.
Сансыз бақыт,

Алтын тақыт,
Барша жаннан етсеңіз.
Қалса уайым,
Болса дайын,

Нені талап етсеңіз.
Бәрі қайда,
Несі пайда,
Түк ала алмай кетсеңіз.

Дүние қу,
Бір ағын су,
Түстік онда шөп болып,
Күнде ағамыз,

Сандаламыз,
Бейнетіміз көп болып.
Кейде тасқа,
Кейде ағашқа

Соқтығамыз дөп келіп.
Суынан да,
Уынан да
Құтылармыз жоқ болып.

Дүние ағып,
Сусыл қағып,
Фәни көлге құйылар.
Бірі ерте,

Бірі кешке
Шөп те келіп жиылар.
Көлге барып,
Тыным алып,

Бәрі сонда сыйылар.
Алды тыныс,
Болды тыныш,
Су ағыны тыйылар.

Сен ғылымға болсаң ынтық, бұл сөзімді әбден ұқ
Білгеніңнің жақсысын қыл, білмегенді біле бер.
Білген ердің бол шәкірті, білмегенді қыл шәкірт,
Үйренуге қылма намыс, үйретуге болма кер.

Өнерінді құр шірітпе, орнына анық жұмсамай,
Өкініші кетпес оның, өз ойында босқа өлер.
Қай ғылымды білсеңіз де, қазір оны елге жай,
Құр ішің де кеткенінше, пайдалансын өзгелер.

Шын наданға білгеніңді ұқтырам деп ойлама,
Қанша бидай шашсаң-дағы, болмас егін тасты жер.
Тотыға тіл үйретілсе, сөзі - адам, өзі - құс,
Сол сықылды ол наданды ермек үшін сөйлетер.

Қара тасты қанға малсаң о да маржан бола ма?
Тесік ыдыс, су құйылса, өзі қалар, су кетер.
Шын залымға берме ғылым, ол алар да оқ қылар,
Қаруым дер, кісі атып жер, ол ғылымды хайла етер.

Қарғысына сен қаларсың, елді алдап ол алар,
Ақылы жоқ, малы көптің бір талайын еңіретер.
Дүниені түзетуші һәм бұзушы — бір ғылым,
Әрі залым, әрі ғалым — ел түбіне сол жетер.

Шын надандар білмесе егер естілердің қадірін,
Оған ұрсып, сөкпеңіздер, шын ғұзырлы пенде сол.
Неге десең, білсе надан, өзі надан бола ма,
Оқымаған бір балата хат оқытсаң, жөн бе сол?

Әр адамның өз жұмысы, қылған ісі әр бөлек,
Ол наданның жұмысы жоқ ғылымыңызбен еш заман.
Білмегенді үйреніп, білгенді қылса, есті сол,
Білмегенін - білмеген, білгенді қылмау — сол жаман.

Сізге келсе кей надандар үйренемін деп ғылым,
Үйретудің ақысы деп, бір тиын да алма одан.
Неге десең, сен білесің алғаныңның не екенін,
Ол біле ме бергеніңнің пайда екенін я зиян.

Шикі надан ақылы жоқ жас баламен бір есеп,
Біле тұра алдап алмақ — естілердің жолы емес.
Ғылым үйретпек, ақы алмақ сауда есепті болса да,
Балалармен сауда қылмақ шариғатқа жөн емес.

Сізге надан қанша малын босқа берсе алмаңыз,
Неге десең, ол өзіндей ақылы бар кісі емес.
Пайда қылмай бір адамға, пайда қылма сен де онан,
Неге десең, «босқа аламын» — ол білімнің ісі емес.

Сен біреудің ғайыбын ашпа, түн сықылды перде тарт,
Күн сықылды аша берме жер жүзінің әр сырын.
Кісі бағын деме бағым, өз денеңді нұрлы қыл,
Ай сықылды болма жарық, қарыз алып күн нұрын.

Күн сықылды көпке білдір, шықты ма күн, батты ма?
Ай сықылды айтып отыр қанша ғұмыр өткенін.
Түн сықылды тым түнеріп көзді тартып байлама,
Күндізі бол, байқасын жұрт келгені мен кеткенін.

Сусағанның сусыны бол су сықылды сұп-сұйық,
Бірақ ондай болма салқын ел көңілін қалдырып.
От сықылды жылы болсын жүзіңіз бен сөзіңіз,
Бірақ ондай мархабатсыз болма өртеп, жандырып.

Жел сықылды желпі жұрттың шаршағанын, талғанын,
Жықпа үйін, болма құйын, қылма жаман аманын.
Жер сықылды пайдалы бол, пайдалансын ел сенен,
Тасты жердей болма қатты, тілме жұрттың табанын.

Сен бұлттай бол көлеңке мен мезгілімен бер жауын,
Сел ағызба, жай түсірме, бұзба елдің шаруасын.
Дариядай дап-дайын бол пароходпен жүрсе де,
Болма толқын, ашпа құлқын, жұтамын деп баршасын!

Бір суыр адасыпты оттап жүріп,
Кез болды бір ауылға көп қаңғырып.
Ит қуалап тыққан соң иесіз үйге,
Бояу құйған шелекке кетті кіріп.

Қараңғы түн болғанша сонда жатты,
Үсті-басы бояуға әбден батты.
Ит кеткен соң шелектен шықты-дағы,
Таңға жақын өз інін азар тапты.

Біраз ұйықтап, оянды демін алып,
Байқады өз үстіне көзін салып.
Қараса, тамам жүні құбылып тұр,
Ойланды жүнін көріп қайран қалып.

Болады кейде жасыл, кейде сары,
Құлпырып, түрленіп тұр жүннің бәрі.
Көрмеген өмірінде бір түрлі түс,
Суыр деп айтар емес жолдастары.

Бұл суыр түрін көріп, көп ойлады,
Бейшара түкті білмей неге ойлады.
Құдайдың сүйген аңы мен екен деп,
Болдым ғой қасиетті деп ойлады.

Шақылдап шақырған соң дыбыс беріп,
Көп суыр жиылады мұны көріп.
«Батыр-ау, қалай болып қалғансың? » — деп,
Таңырқап, таңғалады бәрі келіп.

Бір құс бар тауыс деген жүні жасыл,
Беріпті құдай маған сондай нәсіл.
Болыппын бүгін түңде мен де тауыс,
Аң бар ма бұ дүниеде менен асыл?

Тауыс дендер мені енді, суыр демей,
Қорқыңдар рұхсатсыз шөп те жемей.
Жүнім асыл, сендерден түрім бөлек,
Немене мен суырдың патшасы емей!

Суырлар шыны қорқып, жөн көреді,
Түрі жат, бұған қайтіп тең келеді?!
Ін түбінде бар екен кәрі суыр,
Аяндап ең соңында сол келеді

Жаным-ау, маза бермей шақылдадың,
Мақтанып, өз сөзіңді мақұлдадың.
Жүнің жасыл болғанмен, өзің суыр,
Қалайша тауыспын деп тақылдадың?

Тауыс деген сайрайды, ән салады,
Дауысын естіген жан таңғалады.
Қане, сен де сайрашы, тауыс болсаң,
Әйтпесе бұл сөзіңе кім нанады?

Сайрайын деп қарады шиқыл қағып,
Терге батып, көзінен сорасы ағып.
Келтіре алмай, сілесі әбден қатты,
Суыр үні ұқсасын құсқа неғып.

Кәрі суыр айтады: «Кел, қой, жаным,
Тауысқа ұқсамайды сенің әнің.
Ұшқан құс пен жердегі аң бір бола ма,
Қанатың жоқ екені елге мәлім».

Жетпей, сірә, қойман деп осы сертке,
Суыр байғұс ілінді мақтан дертке.
«Мен де ұшам» деп бір тасқа шығып алып,
Пәрменінше қарғиды арғы бетке.

Бояуына мақтанып босқа шатып,
Құс болып ұшамын деп құдай атып.
Арғы бетке жете алмай, орға түсіп,
Ағын суға күмп етіп кетті батып.

Жігіттер, бұл суырды қылма мазақ,
Осыдан естілерің болады аз-ақ.
Бояуды да бағым деп күн өткізіп,
Қол жетпеске ұмтылған көп қой қазақ.

Бір қаншырға айтыпты бөдене кеп:
Сен үшін қатты уайым қыламын, - деп, —
Солаңдаған байғұссың ұшуға олақ,
Бір күні кетеді ғой тұрымтай жеп.

Қаншыр айтты: — Қаупім жоқ тұрымтайдан,
Шықпаймын қалың қамыс, қопа сайдан.
Мен сендей жалтаң жерге оттамаймын,
Тығылған соң мені алып жейді қайдан?

Бөдене айтты: — Қамысың тыныс емес,
Босқа арықтап жүргенің дұрыс емес.
Айламен-ақ алғызбай кетіп жүрміз,
Тұрымтайың біздерге жұмыс емес.

Жүз құбылып, қуланып, жылпалақтап,
Таңырқатты қаншырды өзін мақтап:
«Тілімді алсаң, екеуміз дос болайық,
Маған ерсең жүрейін жаудан сақтап».

Аңқау сорлы бір қудан алды сабақ,
Бөденемен дос қылды құлқын тамақ.
Жау міндеті мойнында бөдененің,
Екеуі емін-еркін қырда оттамақ.

Қыраңға шығып алып оттап жүрді,
Бетегелі мырғайға әбден кірді.
Тегінде бөдененің айтқаны рас,
Тарлауға жайылған соң шын семірді.

Бір қырға шығып еді оттай-оттай,
Зырқырап келе жатыр бір тұрымтай.
Бөдене көре салып бұға қойып,
Қаншырға хабар қылды: «бұқ, — деп, — ойбай!»

Жалма-жан бұға қалды қаншыр батыр,
Жер еді панасыздау, шөпсіз, тақыр.
Екеуі тыпыр етпей жатса-дағы,
Тұрымтай тұпа-тура келе жатыр!

Бөдене әр айланы көп ойлады,
Бір түрлі сол арада еп ойлады.
«Тұрымтай мұны көріп алып кетсін,
Қаншырды ұшырайын» деп ойлады:

Қойыпты бұл тұрымтай бізді көріп,
Мен қашсам, кетер едім бір бұлт беріп.
Сен ертерек қашпасаң құтылмайсың,
Бұл сені алып жейді тура келіп.

Мендей тарғыл емессің, барандаусың,
Қыбырлап, тыныш жатпай алаңдайсың.
Ерте ұшып бір қамысқа тығылып бақ,
Бұл жерде жатып аман қала алмайсың.

Андамай алдауға еріп қаншыр ұшты,
Тұрымтай оны көріп тым құнысты.
Қанатының қаққаны көзге ілеспей,
Адым жерге жібермей қағып түсті.

Бөдене ұшып, жыпылдап, кетті алысқа,
Дос болыңыз осындай алдамышқа.
Қасыңдағы қаншырды қанға бояп,
Өзі барып тығылды бір қамысқа.

Қамыста жатып алды қылмай қауіп,
Құтылды досын беріп, айла тауып.
Қонғанын бөдененің көрген біреу
Жүгіртіп сол араға келді шауып.

Бөдене жатыр еді қыбыр етпей,
Қарап жүр шыр айналып, көзі жетпей.
Ат басып бөденені жаншып кетті,
Жазасын о да тартты аман кетпей.

Жігіттер, осы сөзге құлағың сал,
Басында миың болса, мұны ұғып қал.
Алды-артын ойламаған аңқау менен
Алдампаз арам достан ғибрат ал!

Бір адам жүреді екен тұзақ құрып,
Бір торғай ұстап алды сүйтіп жүріп.
Балаларға сатайын деп ойлапты,
Торғайды жазып алып ұстап тұрып.

Сонда торғай сөйлепті адамдайын: —
Босатсаң, үйретем, - деп, — байлық жайын.
Азар болса сатарсың үш тиынға,
Мен саған бір пайдалы сөз айтайын.

Бұрын-дағы саттың ғой талай құсты,
Қане, сонан қаншалық пайда түсті?
Тоймақ түгіл бүйірің шыққан да жоқ,
Харекет деп ойлама мұндай істі.

Айтайын үш ауыз сөз, ұғып алсаң,
Өз обалың өзіңе ұқпай қалсаң.
Соны білсең есепсіз бай боласың,
Мал табуға айла сол, тілге нансаң.

Алғашқы сөзді айтамын қолда жүріп,
Онан кейін қораға қой қондырып.
Екіншісін сол жерде ұқтырайын,
Ең соңғысын айтамын талда отырып.

Тұзақшы қуаныпты осы сөзге,
«Келдім ғой, — деп, — бақ қонар жақсы кезге».
Аузынан босатпаққа уәде берді,
Алдаса, торғай көп деп мұнан өзге.

Торғай айтты: — Әрқашан аңдағайсың,
Орынсызға, өтірікке нанбағайсың.
Ойланбай алдау сөзге сене көрме,
Тегінде шынның жолын қамдағайсың.

Бұл сөзге тұзақшының көңілі ұнады,
Торғайды бір дуалға қондырады:

Екінші сөзің қандай? — деп сұрады.
Торғай тұрып айтады тамға қонып:

Кеткен қайтып келмейді кейігенмен,
Құр жүдейсің ішіңе қайғы толып.
Соны айтып ұшып-қонды биік талға:

Бар еді он мысқалдай гауһар тасым,
Айрылдың соны ала алмай алдағанға.
Гауһарды сатаң бермей кеттім алдап,
Ұстауға қолың жетпес енді қармап.

Мұны алсаң әлем асқан бай болушы ең,
Ала алмай өкініште қалдың зарлап.
Торғайдың алдағанын сонда біліп,
Тұзақшы өкінеді қайғы қылып.

Құдай берген асылдан айрылдым деп,
Жылайды өз сақалын өзі жұлып.
Сонда торғай айтады: — Әй, надан, мас,
Тым ұғымсыз екенсің, ақымақ, нас.

Үш мысқалдық денем жоқ, кішкентаймын,
Қай жеріме сыяды ол гауһар тас?
Әуелі— қисынсызға нанба дедім,
Алдау сөзге бойыңды салма дедім.

Екінші — өткен іске уайым жеп,
Емі жоқ бос қайғыға қалма дедім.
Орынсыз өтірікке сонша нандың,
Өткен іске өкініп қайғыландың.

Үшінші сөзді саған үйретпеймін,
Алдыңғы екі сөзді ұқпай қалдың.
Соны айтып торғай кетті аспанға ұшып,
Шал қалды дел-сал болып қайғы қысып.

Сол торғай үшінші де не айтпақ еді,
Соны тап, есті болсаң, ойға түсіп?

Талап деген бір жүйрік тұлпар сынды,
Бабын таппай мінгенді қылар жынды.
Тауға ұра ма басыңды, тасқа ұра ма,
Ал енді оған кісі қайтіп мінді?

Талап шапса ақылға мініп алып,
Жақсы, жаман бәріне бірдей салып.
Анық ақыл адымын аштырмайды,
Еш нәрсе одан құтылмас жетпей қалып.

Талап деген ындынмен ентелемек,
Ойға алып, қызыққанын қылсам демек.
Ол ісі орайлы ма, орайсыз ба,
Ойланып оны ақылға салса керек.

Тапқыш ой ғой ақылдың мағынасы,
Тоны жүрек болады, мида басы.
Орынсызға ұмтылтпай тоқтатуға
Талаптың алты түрлі бар ноқтасы.

Ынсап, ұят, ар, рахым, сабыр, сақтық –
Талапқа алты түрлі ноқта тақтық.
Алтауының ішінде ынсап әділ,
Өзгесінің тізгінін соған ұстаттық.

Ынсап деген аспайды, кем қалмайды,
Орнын таппай ол, сірә, қозғалмайды.
Рахым жақсы көреді аяғанды,
Адамға қаттылықты ойға алмайды.

Ар демек - адамшылық намыс деген,
Арың кетпес жағыңа қарыс деген.
Теріс ұғып жүрмесін мұны біреу,
Сөз емес күншіл болып, алыс деген.

Намыс сол — өзің қорлан кемдігіңе,
Құрбыңмен ұмтылып бақ тендігіңе.
Алмай өз алдыңғының аяғынан,
Соқтықпай өзің ізден еңбегіңе.

Ұят сол — аулақта ұял көргеңдей-ақ,
Ұрлаған малың шығып бергендей-ақ.,
Орынсызды істеуге өлгенше ұял,
«Ұят күшті өлімнен» дегендей-ақ.

Сабыр деген — әр іске шыдамдылық
Қатты керек адамға бұл бір қылық.
Қолы жетпей талай жан ызданады,
Осыдан көп шығады адамшылық.

Сақтық деген — әрқашан байқап жүрмек,
Пайда ма, не задал ма, ескерілмек.
Көргенін, естігенін есепке алса,
Сонда оңай әрбір істі ойлап білмек.

Ойменен, талаппенен болды сегіз,
Айтылмай ойда қалды неменеміз?
Өзге жақсы мінездің бәрі-дағы
Шығады осылардан түгел деңіз.

Сабыр, сақтық, ой, талап болмаған жан
Анық төмен болмай ма хайуаннан.
Ынсап, рахым, ар,ұят табылмаса,
Өлген артық дүниені былғағаннан!

Кәрілік — шал деген бір, ат қылғандай,
Айнадай ақылыңды тат қылғандай.
Жеңілді ауыр, алысты жақын қылып,
Бір туысқан жақынды жат қылғандай.

Бойдағы бар қуаттың бәрін алып,
Қайрат, өнер, талапқа қат қылғандай.
Ойым — у, өмірім — су, үмітім — бу,
Қалмады бір сүйеніш шат қылғандай.

Тоқтаусыз төмендетті күннен-күнге,
Түрі жоқ аз ғана аял, дәт қылғандай.
Шатыраш ойнап ұтылған сықылданып,
Байқаймын, кешікпей-ақ мат қылғандай.

Ойлай берсем қайғы емес оның бәрі,
Көп жасаған қоя ма болмай кәрі.
Өкініш сол — өмірді босқа өткіздім,
Өлсем ойдан кетер ме соның зәрі.

Білген адам баянсыз іс қылар ма,
Қолда болып тұрғанда ықтияры.
Өмірден қымбат нәрсе бар ма адамда,
Орындыға жұмсасаң өлмес дәрі.

Қасиетін өмірдің білу керек,
Басын дами бар болса, бетінде ары.
«Өлермін, шал болармын» ойыңда жоқ,
Мал, мансап, сауық, тамақ, сүйген жары.

Теңлік бар, тексеру бар деп ойламай,
Не зорлықшыл, не болар ұры-қары.
Төбесінен ұрғанын бір-ақ білер,
Арамдықпен шыға алар кім жоғары.

Кім жалғыз, бұл жалғанда — есті жалғыз,
Мұңдасар болмаған соң бір сыңары.
Жалтаңдап жалғыз Абай өткен жоқ па,
Қазақтан табылды ма соның пары?

Өлеңімен жұбатты өзін-өзі
Еңбегі еш, іші беріш, жүзі сары.
Сөзін ұғып, ақылын алмаған соң,
Патша қойса не керек қазақ шары.

Не қылса да шыдады, білдірмеді,
Сол десеңші сабырлы қазақ нары.
Ей, көп халық, көп халық,
Көп те болсаң, шөп халық.

Партияшылды құтыртпа
Мен сендікпен деп халық.
Оң-терісін байқамай,
Таза жолдан тайқамай,

Ылайлап тұнық шайқамай,
Тура жолмен кет, халық.
Таласты көрсең — басып айт,
Кемдігін көрсең — қосып айт.

Кекеп, мұқап қыздырма,
Берекесін бұздырма.
Ызаның айт дегенін
Желіктіріп сыздырма.

Адалдың әділ жолына
Ақырын басып жет, халық.
Мен қорқамын, қорқамын,
Қорыққанымнан жортамын.

Aшy менен ызаға,
Толы еместен, ортамын
Қыздырманың қызыл тіл,
Қызған отқа салар ол.

Кек сақтағыш кекшіл,
Аямай қауып алар ол.
Білмесе де білгенге
Өзін-өзі балар ол

Қаны қызып құтырып,
Ар-абыройы ұмытылып.
Ашуды қару тұтынып,
Артыңнан неге қалар ол.

Жақсыны қауып жаманың,
Қабылмай қалмас аманың.
Осы емес пе заманың,
Деме тентек тал ар ол.

Адалыңды арам деп,
Мен адалға барам деп.
Ит жемейтін жемтікті,
Жиіркенбей жал ар ол.

Ызадан жетсе бұйрығың,
Тұтпа ашудың құйрығын.
Таза ақылды жүйрігім,
Осы сөзге нанар ол.

Жүйріктерім нанбаса,
Тура сөзді алмаса,
Қайғылы шалды қармаса,
Жөнін өзі табар ол.

Жасында араластың малтымаға,
Қызығып есер елдің салтына да!
Би, болыс, епті жігіт атанам деп,
Көп түстің ерегіскен талқыға да

Кейде елді партияма көп жиям деп
Әркімге аласардың жалпияда!
Кей-кейде дұспаныңа айбар қылуға,
Сөйледің барысының қампияда.

Аздан соң ақыл кіріп, ой ойладың,
Жүрсең де сол былықпа партияда!
Үйткенмен жұлқынсаң да шыға алмадың,
Мықты боп түскен қақпан қапияда!

Уа, дүние! Ғылым қуып жете алмадың,
Құр ойбай, көзден аққан қан тыя ма?
Тырбанғанда тырнақтай ғылым таптың,
Мұнымен кірлі көңіл шалқия ма?

Қан жұтқан қайран сенің сұм жүрегің
Тазарып толған айдай маңқия ма?
Тоярлық толық ғылым таппадым деп,
Қабағың, қайғы басқан салпия ма?

«Ұл жоқ болса, қыз да игі» деген кәне,
Азсынба, әлі де шық сан қияға!
Ғылымға қанағатсыз болу керек,
Бес түгіл разы болмай алтыға да.

Қара жерге кіргенше қамданып қал,
Шалмын деп жатып алма шалқия да.
Әкеңді алып, өзіңді көксау қылып,
Қаны аздық қалып тұр ғой артыңа да!

Балалар нашарлықтан оқи алмай,
Келмей тұр зор үміттің шартына да!
Бір кезде ұмтылып ең талпына да,
Патша өліп бақ ашылған балқымада.

Білем деген жастармен жолдас болдың,
Төңкеріс ұлы дүбір, шалқымада.
Енді қазақ ел болар деп қуанып,
Жүріп ең орнықпаған қалқыма да!

Жолдастарың жазықсыз «байкот» беріп,
Кетті ғой бір қарамай артына да.
Дінің шатақ, әдетің арсыздық деп,
Жақпадың молдалар мен халқыңа да.

Ендігі жас ескі ісің шығады деп,
Олар да келмей отыр қартыңа да!
Тамам жанға қылып ең не қиянат,-
Бәрі мінімді айттың деп алқына ма?

Елдің мінін айтуға сайланып па ең,
Андамай айта бердің аңқия да!
Жалғанда сендей жалғыз адам бар ма?
Ешкім баға бермей дін арқыңа да.

Сені көрсе бәрі де сырт береді,
Қарағысы келмейді қалпыңа да.
Бәрін ұмыт, балаларға тәлім үйрет,
Баулиды балапанын қаршыға да.

Ол түгіл өзгелерге білгеніңді айт,
Туысқан көзбен қара жалшыға да.
Ауыз сөз, насихатты неге аяйсың,
Ақ жүрекпен айтқанға мал шыға ма?

Өлең айт дарын өрге өрлегендей,
Сезімді қозғап, тәтті ой кернегендей.
Жанды сөз бойды ерітіп, маужыратып,
Әлдилеп жыр бесігі тербегендей.

Қауымның қалауына тап келгендей,
Болғанын, болашағын айт көргендей.
Керістен тартып жырды жебелі оқтай,
Дәл тигіз қалағанға қас мергендей.

Сүйініш ақынға елі мән бергендей,
Өлеңмен өміріне сән бергендей.
Қадалып жүрегіне аққан жардай,
Оятсын ой күйезді жан бергендей.

Ерікті билеп алсын айтылған жыр,
Сырты — гүл, жарасымды, ішінде сыр.
Жаныңның ләззат алар жарығыңдай,
Мәңгілік өшпей тұғын төгілсін нұр.

Үйіріліп көкейіне ұйып жатсын,
Тазартып жүрек кірін жуып жатсын.
Қаңсыған шөл даланы қанықтырып,
Жыр тасып, дариядай құйып жатсын.

Арыңның болсын өлең айнасындай,
Көрікті, көптің ортақ пайдасындай.
Жосылып жатсын артта жортқан жолы,
Арынды асқақ өзеннің арнасындай.

Жасымнан жетік білдім түрік тілін,
Сол тілге аударылған барлық білім.
Ерінбей еңбек еттім, еңбек жанды,
Жарқырап қараңғыдан туып күнім.

Оятқан мені ерте Шығыс жыры,
Айнадай айқын болды әлем сыры.
Талпынып орыс тілін үйренумен
Надандықтың тазарып, кетті кірі.

Танбаймын, шәкіртімін Толстойдың,
Алдампаз, арам сопы кәпір қойдың.
Жанымен сүйді әділет ардың жолын,
Сондықтан ол иесі терең ойдың.

Толстой кәпір емес, кәпір өзің,
Дін емес, бәрі алдау айтқан сөзің.
Көңілің соқыр, надансың, бейілің қара,
Нұр, жарығын қалайша көрсін көзің.

Көнбеймін дінді теріс бұрғаныңа,
Сопының бара қойман құрбанына.
Ақиқат сырымды айтсам, Толстойдың
Мың сопыны алмаймын тырнағына.

Адаспайсың ақылды, арлыға ерсең,
Жолай көрме жылмайы сопы көрсең.
Тапқыр, адал, ақниет адамдардың
Алданбайсың артынан ере берсең.

Адамның ең жақсысы
Үш нәрсеге шоқынар,
Мақтаны, асы, нәпсісі —
Шоқынғаны осылар.

Асты билер жас болса,
Мақтанар, баққамас болса.
Аулақта арам ас болса.
Асаудан деме шошынар.

Сайтанмен ойнас жүрегі,
Пайда мен мақтан — тілегі,
Арамға батса білегі,
Жақсыға қайтіп қосылар.

Тамақ үшін тіл жалдап,
Арын сатып елді алдап,
Сауысқанша қылмаңдап,
Әр үйден б... шоқынар.

Бірін-бірі дос десер,
Жауымның алдын тос десер.
Дос қолымен от көсер,
Өзі ап-аман отырар.

Мен де артыңнан барам деп,
Өлтірсе, құныңды алам деп,
Құтылмас менен, бәлем деп,
Аузымен қоқан-лоқылар.

Тіліңде бал, ішіңде у,
Көз байлағыш көп жаду.
Жақсы атанып өңкей қу,
Алдап алған досы бар.

Арақты судай сіміріп,
Тілі мен уын жымырып,
Маскүнем мәңгі боп жүріп,
Жауырын жаба тоқынар.

Жүрегі қатып мұз болған,
Майда тілі біз болған.
Қызтеке еді қыз болған
Бейне алдамшы сопылар.

Бар ма маған бір сын деп,
Ұстағаным не дін деп,
Ойламайды кіммін деп,
Жүрегіңде тоты бар.

Қанша жарық Нұр құйсам,
Хақиқаттан сыр құйсам,
Өршеленер су құйсам,
Нәпсі деген оты бар.

Күн деп іші қайнайды,
Қызыл тілін қайранды.
Әлі-ақ өзі жайрайды,
Алдында әділ соты бар.

Ашуланып албастың,
Күндемей мені қалмассың,
Тілімді кесіп алмассың,
Ақты айтуға еркі бар.

Алдауыңа сенбейім,
Алысып сені жеңбейім.
Ащы тілмен емдейім,
Жүрегіңнің дерті бар.

Адамды жауға бермеуге,
Жетсе қолды сермеуге,
Қызтекені емдеуге,
Ақылдың қылған серті бар.

Айырам деп жендеттен,
Тазартам деп індеттен,
Құтылам деп міндеттен,
Иманымның беркі бар.

Мен жатырмын оңаша,
Жастанғаным томаша.
Жан шыдамас мұныма,
Жалғыз Әупіш болмаса.

«ҚАЗАҚ» ГАЗЕТІ МЕН «АЙҚАП» ЖУРНАЛЫНА СӨЗ ЖАЗУШЫЛАРҒА
Дұғай да дұғай сәлем айт,
«Айқап» пенен «Қазаққа».
Кекеу, сөгіс сөзден қайт,

Кез боларсыз мазаққа.
Қарап жүріп қақтығып,
Қатынша сөзбен шаптығып,
Менікі жөн деп аптығып,

Неге түстің азапқа?
Сендерден кім сұрады
«Кекеуге қайсың шешен? » — деп.
Елің аңсап тұрады

Көз, құлағым екен деп.
Етегіме жабысты
Айрылмастай бекемдеп.
Ойлап ат пен намысты,

Мұратқа сізбен жетем деп.
Сүйткен сорлы халқыңа
Бұл қылығын таза-ақ па?
«Жылы-жылы сөз айтса,

Жылан інінен шығады.
Қатты сөзбен бет йтса,
Надан дінінен шығады».
Осыны айтқан есті би

Есіл сөзін кім ұқты?!
Елеуремей есің жи,
Ерегістен не шықты?!
Қайрылып қара артыңа,

Мұныңа жұрт разы-ақ па?
Назаланбай не айтады,
Сендер бүйтіп тұрған соң.
Партия шықпай қайтеді,

Бетті ызаға бұрған соң.
Бар сүйенген, сенгені
Бұл қылықты қылған соң.
Түзетесің сен нені,

Айыра тартып жұлған соң.
Қайран елім, қазағым,
Енді өмірің аз-ақпа?!
Жылы жүрек, тәтті тіл

Берекені берер, біл.
Ащы сөзді — өзімшіл,
Өнері оның қалар тұл.
Қатесін тап, жұмсақ айт,

Ызаланба, сабыр қыл.
Асқақтамай бері қайт,
Көп жетімді көзіңе іл.
Тартпа ашудың азабын,

Ақ жолыңды адақта.
Кекеп-сөгіп кек алма,
Келелі сөзбен жығып ал.
Берсе, ашуды, тек алма,

Осынымды ұғып ал.
Ызақордың іші тар,
Сен де қар да, мен де р,
Осы мінез кімде бар,

Оны ұнатсаң, тығып ал.
Көп желігін алған соң,
Жол бұзуға сеп болар.
Біреу ыза болған соң,

Жолдас табар, көп болар.
Газет, журнал тоқтаса,
Зияны көпке, сен емес.
Қайтейін, қойсын ұқпаса,

Деме жалғыз мен емес.
Деп пе еді ешкім сендерге:
Оңашаға шығып ал
Басың үшін еп қылып,

Елді бөлме, естіп ер,
Араз болма деп тұрып,
Партия салды десті дер.
Сөгілуші, сөгуші,

Біздің сөзді тыңдаңыз.
Ызалы уды төгуші,
Шатты-бұтты қылмаңыз.
Ұқпағанды сынға сал,

Табалама, таптама.
Оқ атылса, қайтып ал,
Улы найза саптама.
Жаралайсың сен неге,

Жаралы кісі албырт қой.
Сенемісің дүниеге,
Ызаның арты шалғырт қой.
Ашулы албырт адамның

Қанжарын ептеп, бұғып ал.
Жапанда жалғыз жаттым елден безіп,
Жалықсам, аң қараймын тауды кезіп.
Оңашада жатқанды ұнатамын,

Елімді ел қылмасын ерте сезіп.
Жауға— қатын, жақынға — жалмауыздар
Жалықпай көк малтасын жүрсін езіп.
Адамнан артық жандық жаралмаған,

Дейді жұрт: «айуан жоқ иттен жаман».
Бұл туралы менде бір бөтен ой бар,
Анық ұқсаң, айтайын, достым, сатан.
Адамның айуаннан айласы мол,

Кит етсе қиянатқа қояды қол.
Мейірім, ынсап, ақ пейіл, адал еңбек —
Бұл төртеуін кім қылса, шын адам сол.
Қанеки, ондай адам қай жерде бар?

Көбінің сыртында бал, ішіңде зәр.
Жарық алып әлемді араласаң,
Ондай жан неше мыңнан біреу шығар.
Әйтпесе өзге адамнан ит ілгері,

Достықты ит ұмытпайды — артық жері.
Қолыңнан сорпа жалап өскен күшік
Өлгенше есігіңде жүргендері.
Түнде тыным көрмейді қораға үріп,

Шарқ ұрады ауылды шолып жүріп.
Кетпейді дәмін татқан досын тастап,
Қуалап анда-санда қойсаң да ұрып.
Тоқтамас өзге ауылға сыйласа да,

Кек қылмас иесі ұрып, қинасада.
Жүз жылдық дос бір күнде жау болады,
Көңіліне бір қылығың сыймасада.
Қарызы бар еді деп мойын бұрмас,

Сол күні-ақ дұшпаныңмен болар сырлас.
Бұрынғы жақсылықтың бәрін ұмытып,
Не қылса, бір зияны тимей тұрмас.
Өкпелесе не сөзге, немесе асқа,

Жау шығады дос, жақын, қарындасқа.
Ит иесін қаппайды құтырса да,
Адамның шын досы жоқ иттен басқа.
Біреудің асыраулы иті болған,

Күшігінен тамақты берген қолдан.
Сол адамның тап-тату жақын досы
Араз болып кетіпті достық жолдан.
Пәле салып жамандап күнде-күнде,

Өшігіп, дұспан болып кеткен мүлде.
Ыза менен күншілдік ойын билеп,
Өлтіргелі келіпті айсыз түнде.
Арсылдап иті үрген қараңғыда,

Иесі жер шалады барады да.
Бұғып жатқан дұспанын көзі көрмей,
Итті ұрады бір таяқ алады да.
Қанжар ала жүгірген жауды көріп,

Қашады қатты аттанды салады да.
Мына жақтан жүгіріп ит те келіп,
Тастайды әлгі жауын жарады да...
Алаңдамай тыңда да, сөзімді төс,

Айтылған сөз емес қой қалжыңмен бос.
Дос деп жүрген кісіңнің көбі дұспан,
Шын досың — жақсылықты ұмытпаған дос.
Тумақ, өлмек — тағдырдың шын қазасы,

Ортасы — өмір, жоқтық қой — екі басы.
Сағымдай екі жоқтың арасында
Тіршілік деп аталар біраз жасы.
Жоқтық, барлық — жоғалмақ араласы,

Үш еріксіз болады мағынасы.
Нажағайдай жарқ етіп өшпек болса,
Өмірдің он тиындық жоқ бағасы.
Патса, батыр, бай, бағлан, ел ағасы,

Өнерпаз, ойшыл, білгіш, ғұламасы,
Мақтанып жердің жүзін жалмаса да,
Кәрілік пен өлімге жоқ дауасы.
Енді өмірдің қызықты қай арасы,

Өлімді ойлап сіңе ме ішкен асы?
Оны ұмытып, өлместей өзеленер,
Әлі тірі жүргендей түп атасы.
Адамзат — айуанның арам, насы,

Жанның да, ақылдың да дұшпандасы.
Жанды сурет сияқты қуыршақ боп,
Жаралыстың ойнаған тамашасы.
Менменсінген кердеңнің керген қасы,

Ішімді күйдіреді сол ызасы.
Жер тәңірсіп, кісімсіп желіксе де,
Төбесінен бір түсер жайдың тасы.
Өмірдің өкінбейтін бар айласы,

Ол айла - қиянатсыз ой тазасы.
Мейірім, ынсап, әділет, адал еңбек,
Таза жүрек, тату дос — сол шарасы.
Ақыл деген өлшеусіз бір жарық нұр,

Сол нұрды тән қамы үшін жан жұмсап жүр.
Тағдырдың қиын, сырлы сиқырымен
Жан тәнге, ақыл жанға матаулы тұр.
Жан тыныштық таппайды тән қамын жеп,

Тән бұзылса, тұрағым бұзылар деп,
Ыстық, суық, аштықтан сақтау үшін
Зұлымдық пен Айланы қылады сеп.
Айуан етін, терісін, сүт пен күшін,

Ара балын, су балық, жер жемісін,
Құс денесін, жүні мен жұмыртқасын
Сақтап жүр ғой дейсіз бе адам үшін?
Олардың да ойы бар өсіп-өнбек,

Кімге оңай өмір өтіп, оты сөнбек?
Адамның таза ақылы жанды қимай,
Амалсыз қиянатқа о да көнбек.
Сөйтіп ақыл бере алмай адал көмек,

Зұлымдықпен адамды адам жемек.
Адал еңбек, ақ пейіл, мейірім жоқ —
Осы болар таза қыл өлді демек.
Сондықтан адам — залым, әлемге жау,

Ебін тапса, қоймайды ешкімді сау.
Жер білсе адамзаттың бұл қылығын
Үстінен бәрін төгіп тастар еді-ау.
Олай қылмай, билесе бәрін ақыл,

Еш қиянат қылмаса зорлық, тақыл.
Таза еңбекпен тағдырдан пайдаланса,
Адамды сонда адам деген мақұл.
Наушеруан анда жүріп киік атқан,

Аң етін жемек болып асып жатқан.
Ет піскенше тез кел деп бір жолдасын,
Түз әкел деп жұмсапты бір қышлақтан.
Қайтадан шақырып апталай жерден,

Тұзды тегін алма деп әмір берген.
«Шымшым тұз бір тиынға татымайды,
Бұ қалай? » — деп уәзірі тұра келген.
Наушеруан айтқан сонда: — Ей, уәзірім,

Айтайын, жақсы тыңда мұның сырын.
Басшы алса бір алманы баға бермей,
Қосшы құртар алманың түп тамырын.
Мен алсам елдің жалғыз жұмыртқасын,

Кесерсің мың тауықтың сендер басын.
Сүйте-сүйте ашылып арандарың,
Ағызарсың бұл елдің қанды жасын.
Жебір ұлық халқына қас қылады,

Көңілін шерлі, көздерін жас қылады.
Қиянат қылдай істен басталмақшы,
Ескермесе, аз науқас асқынады.
Мал, мансап, адамзатты мас қылады,

Мейірімді ет-жүрегін тас қылады.
Тәкаббар, әділетсіз залымдарды
Бағы қайтқан сорлы елге бас қылады
Шын атын Наушеруанның ел білмейді,

Тілі келмей «Мұсырауын әділ» дейді.
Ақ жүрек әділдердің қылығы анау,
Жебір ұлық зарлатып елді жейді.
Мұны айтсаң алатындай тілді кесіп,

Мақтанады менен кім әділ десіп.
Теңдіктің атын естіп, дәмін татпай,
Өтеміз де жүректі қайғы тесіп.
Ескіден қалған сөз теріп,

Өз ойымнан өң беріп,
Үйретуді жөн көріп,
Түзетпек едім адамды.
Қышыған жерін қасуға,

Әділет жолға басуға,
Алдына салып ашуға
Жақсылық пен жаманды.
Ешкім бұған сенбеді,

Өз қылығын жөн деді,
Көре тұра көнбеді,
Кетірді қуат-шамамды.
Мұндай елде туғанша,

Бұл сағымды қуғанша,
Еркін тілді буғанша,
Жеткізсе нетті қазамды.
Адамшылық міндетім

Айт дейді адам індетін.
Еріксізбін, шын ниетім,
Алдың еме мазамды.
Демеймін мені ел білсін,

Не ұнасын, не күлсін.
Ел білмесе, жел білсін,
Жүректен шыққан назамды.
Түзулік көрсе күйленген,

Зұлымдық көрсе жиренген,
Күншілдік найза түйрелген,
Қызыл тілім, кел бері!
Тамам жанның мінін айт,

Жалған айтпай, шынын айт.
Аяп, ішің жылып айт,
Адамды бастыр ілгері!
Сөккенің болсын сүйгенің,

Достығың болсын күйгенің,
Ащы тілмен тигенің,
Жоғалсын деп міндері!
Мақтанды деп күлер де,

Кейбір миға кірер де,
Біреу сырын білер де,
Кете берме тым кері!
Мұнша неге сасқамын,

Аяқты шалыс басқамын.
Аптығып неге асқамын?
Ел жаратқан мен емес!
Сыртқы сөзің шын болса,

Ішің толған жын болса,
Жүрегінде мін болса,
Айтқан сөзің ем емес!
Жүрегі таза адамдар,

Зұлымдықтан амандар,
Қиянатсыз надандар
Әулиеден кем емес!
Өлім шыққан ауылға

Ойбайлап қазақ шабады.
Өтірік жылап көз жасын
Қайдан да болса табады.
Қаралы қатын, қыздары

Дауыс қып әнге салады.
Таяқ ұстап еркектер
Бүкшиіп тұра қалады.
Епті жігіт ентелеп,

Түсіріп аттан жетелеп,
Бата оқышы бауырымдап,
Еркектерге барады.
Ойбайлап шабу мақұл ма?

Жыласа да жақынға,
Қазақтың мұндай әдеті
Тіпті теріс ақылға.
Аяңдап-ақ жүрсеші,

Бақырмай үйге кірсеші.
Жылы жүрек шын сөзбен,
Көңіл айтып көрсеші.
Бір күні сондай ауылға

Үшеу шауып келсе егер;
Таяқ ұстап еркегі
Дайындала берсе егер;
Үшеуі болса қалпақты,

Оны көзі көрсе егер;
Амандаспай ешкімге,
Сұрланып үйге кірсе егер;
«Ойбай, орыс келді!» — деп,

Балалар қашып кетсе егер;
«Бір үстел тап жылдам!» — деп,
Біреуі әмір етсе егер;
Ауыл-атком бір уәкіл,

Бірі болса комсомол.
Қағаз алып жалма-жан
Жазып жатса протокол.
Бұлар жуан мықты деп,

Қару алып шықты деп,
Тізіп алып кетпекші
Болса оларды қолма-қол.
Кезекпе-кезек көрісіп,

Көзінің жасын төгісіп,
Көңіл айтып берісіп,
Азар тыным алады.
Қаралы ауыл едік деп,

Таяқ ұстап келдік деп,
Бата оқыры едік деп,
Жалынып азар ұқтырса ол.
Шай менен ет асылса,

Қант-бауырсақ шашылса,
Ашу, аптық басылса,
Сөз аяғы болса сол.
Неден болды бұл жұмыс?

Орынсыз әдет, қылған іс,
Ұлықсып асқан бос шабыс —
Екеуі де теріс жол.
Бұл әдетті тастаңыз,

Тура жолға бастаңыз.
Ұлығымсып аспаңыз,
Ел түзеуге еті бол.
Чиновник ісін қылмаңыз,

Әділет жолын тыңдаңыз,
Қорқытып елді қойсаңыз,
Тез түзеліп, жылдам тол!
Кәрілік - құтылмайтын бір қазған ор,

Қайратсызға өмірдің бейнеті зор.
Өлмейтін, жазылмайтын сол аурумен
Жалғанда жан болмайды кәріден қор.
Жас баласын әлпештер ата-анасы,

Бәйік болып келгенше бар шамасы.
Сүйткен ұлы ержетіп жігіт болса,
Бұзылар ата-анаға көзқарасы.
Қартайған соң балаға ата жақпас,

Атанады алжыған бір қу қақпас.
Сүйген жары тілінен сүймек түгіл,
Оның етін менсініп жылан шақпас.
Жар сүймесе, баласы жай білмесе,

Қанды жасы көзінен қайтіп ақпас.
Ием деп еркелеген ит болмаса,
Ол сорлы жылы жүзді бір дос таппас.
Әрине, балаң білсе қадіріңді,

Орындап екі айтқызбай әміріңді.
Жасыңнан жаны сырлас жарың болса,
Қылп еткізбей білетін тамырыңды.
Олай болса тілегің табылыңды,

Назаланба, бойға жиса барыңды.
Ол болмаса, өмірден өлім артық,
Өзің қазып дайында қабырыңды.

Бай, ұлық, жуандарды бақты көрмек,
Ол мисыз шолақ оймен бата бермек.
Анық бақ деп айтарлық үш нәрсе бар:
Кірсіз ақыл, мінсіз сөз, адал еңбек.

Бұл үшеуі біріксе, сорды жоймақ,
Шын бақ осы деп бұған ақыл тоймақ.
Бір адамға мұндай бақ біте қалса,
Өзімшіл көп күншілдік көзін оймақ.

Жарқанат жек көреді күннің нұрын,
Күншілдің ұқсатамын соған түрін.
Өзге жанға біткенін ұнатпайды,
Әлгі айтылған бақтардың бірде-бірін.

Өзімшілдің іші тар, ойы шартық,
Ала алмас ол біреудің бағын тартып.
Күндейді деп күн нұры жоғалғанша,
Мың жарқанат соқыр болып қалғаны артық.

Айна қойдым алдыма,
Көрейін деп өзімді.
Екі құлақ тарс бітіп,
Шел басыпты көзімді.

Иіс білер мұрын жоқ,
Түзелерлік түрім жоқ,
Жалған деме сөзімді.
Ақ ниетім бұрын жоқ,

Жүрегімде нұрым жоқ,
Жасыратын сырым жоқ,
Айтпай арам безімді.
Жалғыз мені деме көр,

Мені қор де, сене көр,
Сен де емессің менен зор
Дәл мен деп біл өзіңді.
Адамның бәрін елесе,

Аламын деп ірісін,
Бәрі өтеді әрі қарай,
Сен де соның бірісің.
Електе қалмасын бір адам,

Не ғылымды, не надан.
Біз сияқты барша жан
Сорға сатқан ырысын.
Ындыны таза ешкім жоқ,

Сыртында май, ішінде оқ.
Түп қарыны толған боқ,
Жасырып жүр мұнысын.

Жер жүзі жабылғанда ғылым жаққа,
Қазақ жүр құмарланып құр шатаққа.
«Анау — қу, мынау — пысық, мен — батыр» деп,
Айналды бірін-бірі құрытпаққа.

Ойда жоқ: «өнер біліп, жол табайын»,
Жалмауға жалықпайды өз маңайын.
Мұның түбі не болар деген жан жоқ,
Ұрлық, ұрыс, араздық күнде дайын.

Өтірікпен өткізіп күн мен айын,
Демеңді жамандықтан жалығайын.
«Анау — шыным, мынауым — сырым ғой»деп,
Сонша жақсы біледі алдау жайын.

Жаз жалымен жібермей жалғыз тайын,
Тыныштық пен ішкізбей тақта шайын,
Ұрысы ұрлап, қуы алдап, сұмы елертіп,
Құрытады үш жақтап тамам байын.

Байдың да ойлағаны — ел алайын,
Білмейді, құшағын жүр өз бақайын,
Көзі аспанда, көңілі мақтанда боп,
Тауысқанын сезбейді ішкі майын.

Демейді ғылым біліп жанданайын,
Мақсаты — мақтан іздеп паңданайын.
Қанша ұқтырып айтсаң да - қалыбыңда,
Ойда жоқ жігерленіп, қамданайын.

Мінеки, естісеңіз елдің жайын,
К...інен кейін кетті басқан сайын.
Қайран елім, қазағым, қалың жұртым,
Көп айтып, а, дариға, не қылайын!..

Кел, байлар, балаңды оқыт, ғылым ізде,
Қазақты бастай тұғын қару сізде.
Партияға шашқанша осыған сал,
Қолыңда қорегің бар кезіңізде.

Білгіштер, біліміңді өнерге сал,
Жарты өмір жалғыз күңдік. болмайды жал.
Тіленіп, тілің безеп қу атанбай,
Ғылым білсең, табасың қадірмен мал.

Бел жи, ел шаңына ер, мұны тастап,
Қайғы жоқ басқа жатсаң ғылым жастап.
Сен — бахыр,, мынау — білгіш, анау — есті,
Апардың қазақ, көшін қайда бастап?

Көрмедім кеш бастаған қазақ ұлын,
Кеңірдек, өңеш кетіп, қалды жұлып.
Бәрің есті, батырсың, айлалысың,
Қазақтың түзеттің бе жалғыз қылын?

Жарлылар, жалаңдама, сеңдер де ойлан,
Кер кедей, кежірлікті шығар бойдан.
Бойың жалдап қор болма, ойың жалда,
Түк өнбес алты ай жүріп алған қойдан.

Онан да енер үйрен тек жүрсең де,
Ақы алмай, тамақ қана жеп жүрсең де..
Өнер білсең - он күнде жүзді аласың,
Басында, пайда алмай-ақ көп жүрсең да.

Жастарым, құмар болма көрінгенге,
Жас күнде бойды үйретпе ерінгенге.
Аз ойна да, көп ойла, осынымды ұқ,
Өкінбе жастық бойдан серілгенде.

Ғылым тап жас күніңде буын қатпай,
Басында байқамассың дәмін татпай.
Менің көрген жайымды сендер білсең,
Ғылым үшін жүрер ең тыным таппай.

Адамнан адам озар немен артып,
Бұл сөзді ақылға сал, кірге тартып.
Залымдықпен ел алса, сол оза ма,
Маңайының бәрінде оттай шарпып?

Біреу жүр алдап алып қайта малын,
Жалыңдай тысқа жаққан күнде шалқып.
Көпке пайда тигізіп біреу жүрсе,
Ғылым іздеп жап-жатық майдай балқып.

Осылардың қайсысын ұнатасың?
Ақылға әрбіреуін сынатасың.
Көпке пайда тигізген жақсы десең,
Оны неге іздемей тек жатасың?

Егерде ел алғанға қуанасың,
Немесе алдау қылып жұбанасың.
Бұл екеуін көңілің жақсы көрсе,
Бәрібір, сенде сондай дуанасың.

Жас өтті тынымсыз,
Өнерсіз, ғылымсыз.
Надандық жолымен
Кеттім-ау білімсіз.

Оқытпай баламды,
О да өсті тыюсыз.
Ойламай шамамды,
Алды-артым жиюсыз.

Бақ қайда қиыпсыз,
Бос тілек сыйымсыз.
Қазақта қажытты,
Күнім жоқ жиынсыз.

Бір жол бар келгісіз,
Қайта өмір көргісіз.
Ізім жоқ, түзім жоқ,
Өттім-ау белгісіз!

Қағазым - жолдасым,
Қаламым — сырласым,
Өлген соң белгілі,
Қайта кеп тұрмасым.

Тіл сорлы — сырласым,
Бекерге тұрмасым,
Алдымнан жарылқап,
Алла көр қылмасын.

Ел анау, мен мынау,
Қайтейін, бір басым.
Аман бол, ағайын,
Татуым — қимасым.

Надандық жаман ғой,
Оқыған — адам ғой.
Ізденіп көріңіз,
Ғылымды заман ғой.

Насихат тегін ғой,
Салулы егін ғой.
Еңбек қыл, ерінбе,
Араздық кегін қой.

Ғылым бір кенің ғой,
Ауырсаң емің ғой.
Бәріне жетеді,
Таусылмас көлің ғой.

Мен қайғы жедім ғой,
Қапы өттім дедім ғой.
Қазағым, қам ойлан,
Сен де адам едің ғой.

Шошыма, ойым, шошыма,
Келмейді жындар қасыма,
Таһараты3 жоқ сайтан
Жоламас менің қасыма.

Қажыма, ойым, қажыма,
Қарама тозған жасыма.
Адаспасаң ақ жолдан,
Қонады бақыт басыңа.

Билет бәрін сабырға,
Кірме ажалсыз қабырға.
Сырласатын күн туар,
Жан қияр жақын тамырға.

Кейбіреу безді дейді елден мені,
Есалаң айтады екен сезіп нені.
Хақиқатты танитын баста ми жоқ,
Ондайлардың сау емес анық дені.

Көре алмас өзімшілдер пейілі тар,
Жуандық, зорлық, күншіл, мақтаны бар
Қасқырша жемтік жеуден тартынбайды,
Адамшылық бойыңда қалмаған ар.

Мен жалғыз, сендер елде қойдың қалып,
Ешкімнің кеткенім жоқ малын алып.
Елу бес жыл жинаған қазынамды
Оңашада қорытам ойға салып.

Зорлығын елге істеген басшылардың,
Алдаған арам молда, бақсылардың
Жариялап жайларын, жайып жұртқа,
Құлағына салмақпен жақсылардың.

Жалмаудан жалықпаған елді талап,
Нашарды момынменен күнде сабап.
Өсектеп мені елге жамандайды,
Көрмейді арсыз қылығын өзі санап.

Жетім менен жесірдің алып малын,
Малын қойып, талайдың ішіп қанын,
Жазықсыздан нақаққа жала жауып,
Аямай шырқыратар шыбын жанын.

Көрген соң ел жарасын анық сезіп,
Андайын айдалаға кеттім кезіп.
Ел емес, елге істеген қылығынан
Қашқамын, шынымды айтсам, сонан безіп.

Елсізде неге жалғыз қалғанымды,
Қырық жыл нені жинап алғанымды
Сезбейсің тартпаған соң көп қайғысын,
Сен емес ұға тұғын арманымды.

Арманым байлық, мансап, мактан емес,
Ойлы адам оны әсте олай демес.
Ары зор, ата ұлы емес, адам ұлы
Итше талап өз елін, жырып жемес.

Партия, алдау, қулық— қылған ісің,
Жылмайы сыртың таза, арам ішің.
Саған ақыл айтудан жалыққамын,
Сари еткен бар еңбегім кейінгі үшін.

Айтамын, сөзімді ұқсаң, кейінгі жас,
Қиянатсыз адамға емеспін қас.
Жүректегі дертімді білер едің,
Өсекке ермей, менімен болсаң сырлас.

Арамнан адалды ақтап ала алмадым,
Жанғанның жанын сақтап қала алмадым.
Ел зарлатқан арсыздың қылығынан
Жанына жаным шошып бара алмадым.

Елді сөктік сайтанға ересің деп,
Неге оларға тізгінің бересің деп.
Елерткенге елігіп ере берсең,
Ескерттім азып-тозып өлесің деп.

Сұрашы, не айттым екен жақышыма,
Біреуі көнді ме екен ақылыма?
Сырт беріп, сырдаң тартып жүре берді,
Қыстырмай ақылымды тақымына

Еті кетіп, қауқиған сүйегім бар,
Жай таппай жанып жүрген жүрегім бар.
Жайнаған таза жүрек, таланты жас,
Ұғар деген сөзімді тілегім бар.

Жоспарым, жайым осы, мақтаным жоқ,
Ел жеген әкімдерді ақтарым жоқ.
Өлгенімше жазумен еңбек етем,
Қажыдым, кәртәйдім деп жатқаным жоқ.

Білімділер сөз жазып, зарлағанда,
Ой кезіп, жердің жүзін шарлағанда,
Алдаусыз адам өмірін түзетерлік
Әділет, ынсап, мейірім бар ма адамда?

Әйтпесе мәз боп жүр ме қиянатқа,
Зорлықпен бірін-бірі жалмағанға.
Мен адамнан таза ақыл таба алмадым,
Ойланып, өзеленіп, қармағанда.

Көрсеқызар, жалмауыз, бәрі алдағыш,
Көп адамның қылығын барлағанда.
Өнерпаз, білімді елдің мінезі осы —
Аяу, жәрдем, махаббат қалмаған ба?

Немесе бұлар бұрын жоқ болса да,
Әншейін бар деп бізді алдаған ба?
Көрінер ғылымды елдің сырты таза,
Тексеріп терең ойға салмағанда.

Ақымақ пен айуанның иісі аңқиды,
Істерін әбден сынап талда таңда.
Кей-кейде «түзелейік, кел» деседі,
Кешікпей соғыс ашып, белдеседі.

Айласы артық, қаруы сайы жеңіп,
Мақтанып «бар ма біздей ел? » деседі.
Тамам жан өзін-өзі «мен» деседі, -
Өзгелерді жатырқап «сен» деседі.

«Біз» дейтұғын бір елді таба алмайсың,
Бұл қайтіп әділетпен теңдеседі?
Ойласаң, барша адамзат — туған бауыр,
Бірін-бірі шұқылап қылды жауыр.

Балалық, айуандықтан шыққан ел жоқ.
Бұл сезім талай жанға тисе де ауыр.
Европа білімді жұрт осы күнде,
Шыққан жоқ айуандықтан о да мүлде...

Бақ-дәулетті мол берді жаратылыс,
Пайдаланып, қылсайшы жақсы жұмыс.
Табиғатың таусылмас қасиетін
Жұрттың жұмсап жүргені — ақылсыз іс.

Қайда кетті жаралыс берген байлық,
Ұстанғалы әскер мен қару сайлық?
Жаны ашымай әлсізді аңша қырып,
Мейірімсіз, озбырлығы осындайлық.

Мұнысы айуаннан қалай дейсің,
Бір жаңа енер шықса, «пәлі-ай» дейсің.
Ол өнермен өзгені құлданып ап,
Аямай өз бауырыңды қалай жейсің?

Күн көре алмай жақының жатыр өліп,
Шіміркенбей жемтігін жейсің бөліп.
«Ғылым деген бұл болса, адыра қалсын», —
Демеске бара жатыр ішім толып.

Қанеки, ақ жүрекке қайсың жеттің?
Жеттім деп тамам жанды тентіреттің.
Жиырмасыншы ғасырдың адамынан
Анық таза бір елді көрмей өттім.

«Мен — ақ жүрек» деген сөз босқа шығын,
Қару, күшпен көрсетіп қасқырлығын,
Мылтық билеп тұрғанда әділет жоқ,
Алдамай-ақ аулақ өл, жарықтығым.

Қару, әскер тастаудың жөні келмес,
Неге десең, біріне-бірі сенбес.
Тамам адам періште болмай тұрып,
«Ал, түзелші» дегенге ешкім көнбес.

Айла, күш — айуандықтың ең жаманы,
Боқты боқпен жұтаңмен ел түзелмес.
Ар түзейтін бір ғылым табылмаса,
Зұлымдықты жалғанда әділ жеңбес.

Құр айтқанмен қолынан түк келмейді,
Ақ жүректі таза адам болса кем-кес.
Қас түзеймін деп жүріп көз шығарып,
«Қалмақ ойын» ойнаумен ештеме өнбес.

Жас баланы ұрғанмен шырылдатып,
Ойы толмай тұрғанда ақылы өнбес.
Араны ашық жалмауыз, арсыз төбет
Аулақта жемтік жеуден жиіркенбес.

Адамның сыртқы дене жаралысы,
Нәпсісі айуанмен анық теңдес.
Бөлектігі — жалғыз-ақ таза ақылда,
Әлің келсе, жол тап та, осыны емдес!

Серігім жалғыз Әупіш қасымдағы,
Ертеден жолдасымсың жасымдағы.
Таза жүрек, ойында арамдық жоқ,
Қайғымды сен ұғасың басымдағы.

Неше жыл бірге жаттың, меніменен,
Ойласам, еркіңді мен алдым неден?
Елге бар, рұхсат бердім ырзалықпен, -
Қош, Әупіш! Айрылысам сеніменен.

Ол айтты: «Кетем деген ойымда жоқ,
Киім бүтін, қайғысыз, тамағым тоқ,-
Бірге жүріп, бір жусап, үйір болдым,
Айрылсам, жүрегімде жанбай ма шоқ?»

«Адалсың, жүрегіңді айтсай білем,
Елсізде енді жалғыз өзім жүрем.
Адам еркін байлауды ар сүймейді,
Өлгенше еңбек етіп, өмір сүрем».

Мінезімді білетін адал жолдас
Айтқаныма «құп» деді, бұрмады бас.
Аттандырып саларда амандасып,
Еріксіз шығып кетті көзімнен жас.

Оның жоқ тілегінің алалығы,
Менімен бірге өткен балалығы.
Ықтиярсыз көзімнен жас шығарған —
Қаяусыз ыдысының тазалығы.

Қайраты зор, білмейтін ерінуді,
Не асып, не мақтанып желігуді?
Еңбегімен күнелткен, сырға берік,
Ұнатпайтын орынсыз елігуді.

Әупіштер ғой өсірген малын байдың,
Еңбегі — жемі болған қомағайдың.
«Адалдық— борышым» деп санай тұғын —
Бар ниеті Әупіш пен Том ағайдың.

Көзіме елестейді құлдық дәуір,
Адамды «құл» деген сөз маған ауыр.
Шын ойласам екеуін салыстырып,
Том ағайдан Әупіштің несі тәуір?

Том ағаңды сатады базарға айдап,
Көнбесе, басын алар, қылыш қайрап.
Еркін байлап отырмын мен де Әупіштің,
Босаттым оны елге осыны ойлап.

Әупішті ұмытпаймын өлгенімше,
Не оны, не ол мені көмгенінше.
Барлығын шаруамның өзім қылам,
Қажымаймын кәрілік жеңгенінше.

«Әупіш аға» дейді оны балаларым,
Сыйлайды деп тек ата-аналарым.
Жанының сырын олар сезе алмайды,
Мен көрем оның артық бағаларын.

Білу қиын сырласпай біздің жайды,
Көлеңкеге пішкен тон жараспайды.
Адам үшін арымен ойламаған
Жүксіз, ойсыз жүктімен санаспайды.

Тату тұрса, адамға дүние кең,
Еңбек ет, жер жеткілік береді кен.
Адамның адал ұлы болам десең,
Алдыменен өзіңнің нәпсіңді жең.

Анадан алғаш туғанымда
Жыладым неге дыбыстап.
Кіндік кесіп қинағанда,
Анамнан кеттім алыстап.

Ақ бұйымға орап алғанында,
Құндаққа қойды таңып сап.
Жып-жылы суға салғанында,
Денемді әбден арулап.

Емуді қайдан үйрендім тап,
Емшектен сүтті сорғанда.
Кіш-кішке неге күлдім ұнап,
Үш айлық бала болғанда?

Бір түнде жылап дамыл бермей,
Ояттым неге анамды?
Емізген мені қиын көрмей,
Алды ғой демей мазамды.