Памэла тұратын мансарда. Шымылдық тұтылған кереует. Жасалынды гүлдер шашылып жатқан стол. Пеш. Шатыр төбесіне шығатын саты. Стол басында жұмыс істеп отырған Памэла. Оның жанында Жозеф Бинэ тұр.

Памэла. Олай болса, ашық сөйлесейік.

Жозеф. Сізді сүйетіндігім жөнінде бірнеше жылдан бері айтып келе жатқам жоқ па — қалай айтсам да, сіз түсінбей-ақ қойдыңыз. Памэла. Ол солай ғой, бірақ мен қабырғаға өрнек салушының әйелі болғым келмейді. Жозеф. Ойпырай, гүлмен күн көретін кедей қызға үйлену үшін де император, немесе сол сияқты ұлық болу керек болғаны ма?!

Памэла. Бірақ, мен сізді ешуақытта сүйе алмаймын! Қайткен күнде де сүйе алмаймын!

Жозеф. Қайткен күнде де? Сүюдің қайтетін күндері болушы еді? Памэла. Солай. Сүймеушіліктің де әртүрі болатын сықылды, сүюшіліктің де әртүрі болады. Мысалы: сіз менің жай досым ғана бола аласыз...

Жозеф. Шыбын сияқты... сіздің жолыңызда жан қиюға дайын адамның шыбын сияқты болғаны ма... Тым болмаса солған гүлдей деп-ақ айта салсаңыз неңіз кеткен болар еді...

Памэла. Егер сіз мені шын сүйген болсаңыз, осы күйіңізде бағана ұқсап, қақыйып тұрар ма едіңіз? Жозеф. Афиша жапсырған бағана құсап дейсіз ғой! Сыпайы сөйлеуіңізге болмас па еді, ханшам!

Памэла. Афиша жапсырған бағана болмай-ақ, кеткеніңіз жөн болар еді. Жозеф. Ал, егер кеткен болсам титтей де болса жақсы көрген болар ма едіңіз?.. Памэла (күлімсіреп). Кеткеніңізден соқ, менің сізді жақсы көргенімнен қанша пайда болмақ?

Памэла (шетке қарап). Бұдан қалай құтылсам екен! (Оған.) Ал, енді сіз неге тұрсыз... не ғып...

Жозеф. Памэла, өзіңіз ойлап қараңызшы, мен құсаған қабырғаға өрнек салушы, нақ Морельдің өзінде істейтін шеберге тие берген болса; осы Париждың қаншама қыздары бақытты болған болар еді... Ал, мен болсам — патша қызымын деп өзінше қиялданатын, бірақ шаруашылығы күйзеліп біткен тігіншінің қызы — сізге ғашықпын. Памэла (шатынап). Патша қызымен деп!.. Олай болса, қолымды көре қойыңыз. Күні бойы жұмыс істеп, түн баласында да тыным көрмеуден, керек десе: ашық аспан, жарық күннің көзін көруге де, аяқ басып, көкке аунауға да, ағашты құшақтап мауқымды басып, гүл теруге де уақытым жоқ... міне патша қызы! Жозеф (қамығып). Қымбаттым, кішкентай ғана сүйіктім Памэла, сізге не болды? Бұрын мен күнде кешке жақын келіп: жапырақ жұлып, ағаш сабақтарын жонып, маргариттеге жүрек жонып жасап жүретін едім. Әр нәрсені әңгіме қылысып, театрға барып жылап-сықтайтын едік. Сөйтіп, ол кезде сен мені: «сәулем Жозеф, кішкентай Жозефім» дейтін болып ең. Сөйте жүре болашақ жар болуға да лайықты Жозеф мен болып ем. Ендігі жерде міне мен түкке де татымас болдым, шыбын да болдым, афиша жапсырған бағана да болдым, солған қызғалдақ та болдым. Енді сіз мені қумақ болдыңыз. Сондай, сондай, сіз сондай мейрімді, сондай сүйкімді, сондай көркем... Памэла. Жетер, Жозеф! Мен жылайын деп тұрмын. Сіздің кетуіңіз керек. Бір кезі келгенде өзіңізге бәрін айтып берермін. Ал, (Есікті нұсқап.) жөнеле тұрыңыз... Жозеф. Қазір кетейін, кетейін, бірақ төменде, сіздің анаңыздыкінде боламын. Ол кісі, мені сыйлайтын кісі ғой! Памэла. Тіпті жақсы екен. Ал, кетіңіз! (Жозеф шығып кетеді.) Құтылдым ба! (Корсажының астынан хат алып оқиды.) «Бүгін кешке мені күтіңіз, жалғыз өзіңіз ғана болыңыз, мені ешкім көрмейтін болсын. Әңгіме менің өмірім жөнінде болып тұр. Адольф Дюран». Бір сұмдық болуы керек: «Әңгіме менің өмірім жөнінде болып тұр» дейді. Адольф Дюран мұндай күйде жүргенде мен жаңағымен сандырақтасып тұрдым-ау... «Адольф Дюран». Аты қандай жақсы! Осы сияқты аттың өзі жарты роман емес пе. Танысқанымыздың өзіне міне он бес күн болып қалды. Мен өзім өзімнің әжептеуір сұлу екенімді білуші едім, бірақ мені мұндай орынды жерден шыққан сұлу, сыпайы жас жігіт сүйеді деп ойлағаным жоқ еді. Мүмкін, оның әкесі де бір ірі қызметті атқаратын болуы! Бірақ ол өзі істейтін қызметін менен жасыруы бір ғажайып мүмкін оның жасыруында да бір себеп бар шығар. Бәлкім, ол мені бір: көрсе қызар, бұзылған деп ойлайтын шығар? Бұл Парижда бір сүю үшін неден болса да тайынбайтын, гүл сатушы көркем қыздар аз ба? Жоқ, жоқ, өз сезімім өзімді алдай қоймас! Ол ондай адам болып шықпайтынына көзім жетеді! Жозеф (қайтып келіп). Басқыштан төмен түсіп бара жатып, өзіме өзім айттым: «Егер Памэлаға...»

Жозеф. Мүмкін, жоғарыдан шығар? Сіздің үйдің төбесі—ұрылар үшін үлкен пана деп айтпаушы ма едім! Памэла. Жоқ, жоқ, мен анық төменнен естідім. Сіз солай барып біліңізші, ол немене екен. Жозеф. Құдай ақына! Сіз қателесіп отырсыз! Онан да алдымен үске шығып қарайын. (Сатымен жоғары шыға жөнеледі.) Памэла. Жозеф! Екінің бірі — я менің айтқанымды тыңдайсыз, я болмаса, сізді біржолата қуып шығамын.

Жозеф. Олай болса оны қабылдау, әрине, ұят емес. Мен бағындым. (Төмен түсіп кетеді.)

Жюль. Мен қайтадан үске шығайын.

Памэла. Жоқ, шығып үлгіре алмайсыз, мұнда тығылыңыз! (Шымылдықтың ішіне жасырады.)

Памэла. Әрине, ол бірде ақырынырақ, бірде қаттырақ шығып; кенеттен жоғарыға барып жоқ болса...

Жозеф. Олай болғанда: мен жоғарыға шығайын десем, өзіңіз емес пе едіңіз — мені төменге жіберген! Памэла. Жоғарыға енді шығыңыз, шатырдың астып тексеруіңізге тура келеді, өйткені, астыңғы жақты өзіңіз тексеріп қайттыңыз ғой. Осыны істемесеңіз түн басы ұйқы көре алмаймын. Жозеф. Қымбатты Памэла, сіз үшін әрқашан дайынмын. (Сатының бірсыпыра жеріне шейін шығады.) Мүмкін маған солай естілді ме әлде?

Жозеф. Еркек екендігіме сенем ғой, бірақ онда тұрғанның қай жыныс екенін білудің өзі.

Памэла. Сіз жақсы күйеу бола алмайды екенсіз, Жозеф!

Жозеф. Мен бе? Байқап көріңіз. Мен сіз үшін жын-періге қол созуға да бармын! (Үске шығып кетеді).

Памэла. Сіз ақылыңыздан адасқансыз ба? Бәлкім, сіз мұнда келгенде, тек тыс... тыс... Түсіп келе жатыр.

Памэла. Мынауыңыз тым өрескелірек! Онан да шыға қойыңыз, мырза! Жозеф. Аһ, Памэла, кешіре гөріңіз — мені ғашықтың ақылдан адастырады. Тіпті ондаған адамның даусын естіп, жүздеген еркекті көрсем де күйінбеген болар едім. Бірақ, біреу ғана ғой. Сондай сүйкімді, жас...

Памэла. Мен сізге шық деп бұйырдым ғой, мырза!

Жозеф. Кетейін, кетейін! (Шетке қарап.) Осында кім де болса біреу бар. Мен мұны Жиро қарттарға айтайын. (Шығып кетеді.)

Памэла. Адольф, мені қандай қауыпқа душар ететініңізді көріп тұрсыз ғой. Жаңағы сорлы жігіт маған үйленбекші еді, оны мен мәңгі жоғалтып отырмын. Ата-анам мені күнәсіз көріп, сәби санайды, ал егер олар менің түн ішінде жігіт жасырып жүргенімді көрсе... олардың алдында менің ешқандай қадірім қалмақ емес. Сонда, бұл құрбандықтың барлығы кім үшін? Мен сізді онша жақсы да білмеймін! Бұл үйге де сіз бірінші рет келіп отырсыз. Сіз — байсыз, мен — кедеймін. Сіз буржуа, мүмкін, ақсүйек те боларсыз, ал, мен болсам — жәй, гүлші қызбын. Сіз менің тағдырымды ойыншық көресіз, өйткені, сіздер біз қусағандарды мазақ етіп дағдыланғансыздар. Жюль. Памэла, мен сізді сүйемін, сіз мені қорғап қалсаңыз екен деймін. Мені бүкіл Парижда іздеу салып жүр, тек сіздің үйде болғанда ғана қауіпсыз болмақпын.

Памэла. Іздеу салып жүр? Кім едіңіз өзіңіз? Біреу-міреуді... Жюль. Жоқ, жоқ, жолым таза! Бірақ, мен корольге қарсы қастық әрекетте көзге түсіп қалғанмын.

Памэла. Олай болса — мен де сіздерге қосыламын (Қолын береді.) Жюль. Бүгін түнді осында өткізуімнің не үшін керек екенін енді түсіндіңіз бе?

Памэла. Жоқ, жоқ, сіз тек қызулықпен айтып тұрсыз. Кейін өкініп жүресіз. Өз қолыңызды өзіңіз күрмемеңіз. Жюль. Мен мұны бүгін ғана ойлап айтып тұрғаным жоқ. (Қалтасынан бір буда ақша шығарады.) Алып қойыңыз, күтпеген жерден бірдеңе бола қалған күнде... Бұл 20 мың франк.

Памэла. Мырза-ау!

Жюль. Бұл менің өзімдікі емес. Егер полиция бірдеңе бола қалған күнде өзім келгенше сақтарсыз. Гіамэла. О, бұл жөнінде қам жемеңіз! Біреу келе жатыр тығылыңыз! (Жюль шымылдықтың ішіне қайта тығылады.) Мен бұны құтқарып қалуым керек!

Жироның әкесі мен шешесі кіреді.

Жиро ханым. Аһ, Памэла! Біздің бақытсыздығымыздың жұбанышы, кәрілік шағымыздың үміті бола тұрып, қалайша сен...

Жиро ханым. Қымбатты қызым, Памэла, сен ата-анаңның жұбанышы бола алар едің ғой. Жиро. Және мейірімділіктің үлгісі бола алар едің. (Әйелінің көзқарасынан.) Өшірейін...

Жиро ханым. Өшір үніңді, Жиро! Ылғи сандырақтайсың да тұрасың. Дауысты қалай тықпақ? Жиро. Анық солай, мадам. Егерде дауыс, былайша айтқанда, жалынды жүректен... былайша айтқанда, қалтырап шықса. (Қолын сермеп.) Әйтеуір, сен мені өмір бойы түсінбей-ақ қойдың-ау...

Памэла. Ал, Жозефке ғана сеніп, маған қалайша сенбейсіздер? Әлде, бұрынды-соңды сіздерді алдаған жерім барма еді?

Жиро. Әрине жоқ!

Жиро ханым. Сен ақымақсың, Жиро! Бұл іс жөнінде мен сенен артығырақ білемін. (Памэлаға.) Ендеше Жозефті неге қуып шықтың?

Жиро ханым. Онда сенің басқа біреуің болғаны ғой.

Жиро. Тақ осы сөз ешқашан да менің ойыма келмеген болар еді. Әй сен ақылды әйелсің-ау, мадам Жиро! Қолыңды берші, бір қысып қояйын! Памэла. Неге менен сонша қатал жауап аласыздар? Мен өз еңбегіммен күн көретін адаммын. Мен өз айыбыма өзім жауапкермін ғой.

Жиро ханым. Білемісің, қызым. Қайыршылық тұрмыста тұрғанда... Жиро. Бір кезде тігінші ем, енді ойда жоқ жерден қақпа күзеткіш болып қалдым... Жиро ханым. Жақсы көретін қызың болып, көмек көрсетуге шамасы келетін болғанда...

Жиро. Және әжептеуір күйеу тұрғанда...

Памэла. Маған да сондай аянышты дегенмен сіздерді ренжітуге тура келеді, енді мен басқаға ғашықпын.

Жиро ханым. Кереуеттің жанында неге тұрсың? Жіберші мені, қарап көрейін. (Кереуетке қарай жүре бастайды.)

Памэла. Жақсы, мен сіздерге айтайын. Я, мұнда адам бар. Ал, бірақ оның мұнда болуы жасырын сыр. Түсіндіңіздер ме. Өте жасырын сыр!

Жиро. Егерде ол жасырын сыр болса қызым...

Жиро ханым. Сенің үніңнің өшер күні болар ма, Жиро? Әр қыздың өзінің жасырын сыры болады. Егер ол жөнінде өзінің шешесіне айтпайтын болса...

Жиро. Әкесіне де сүйтетін болса...

Жиро ханым. Ол жақсы болмағаны. Аһ, Памэла, сен қыл көпірдің үстінде екенсің! (Жюльдің тастап кеткен ақшасын көреді.) Ақша ғой! Мұның мәнісі не? Жиро (ақшаны жинастырып жатып). Бірнеше мың. Мұнша ақшаны өмірімде қолыма ұстап көргем жоқ. Аһ, қызым! (Ақшаны столдың үстіне лақтырып тастайды.) Ғашықтық пен ақша екеуі... екеуі қосылса... және мұндай масқаралық...

Жиро ханым. Ақыры өзің данышпан адамдарша сарнай бастадың ғой! Қызым, сен бізді өл-өлгенімізше жетерлік масқараға кенелттің! Памэла. Әке... апа... мен сіздерге өмірлік арыммен, бақытыммен, махаббатыммен ант етемін...

Жозеф. Гвардеецтер... полиция... сот... Бәрі осында келе жатыр. Ол он адамды өлтіріп, жиырма үш үйді тонапты!

Жозеф. Памэла, сіз онан аулағырақ тұрыңыз, мүмкін, ол Картуш, немесе Роберт сияқты, қарақшылардың атаманы шығар.

Памэла. Адольф, мыналарға сіз өзіңіздің жазықсыз екеніңізді айтыңызшы! Жюль. Йә, Мен Марсельдегі негоциант Дюран байдың баласымын. Бұл жерде істің саяси мәнісі бар, бірақ біздің кім екенімізді сіздерге айтуға хақым жоқ және мен...

Жиро. Сіз қарақшы емессіз! Мен көргенде-ақ солай деп ойлағам! Жиро ханым. Өшір үніңді, Жиро! (Жюльге.) Мырза, егер сіз қарақшы болмасаңыз, менің қызымның жанына неге тығыласыз?

Жиро. Міне, мұның адамшылық-ақ екен, жігітім! Олай болса, мен сені өз қамқорыма аламын!

Жиро ханым. Қолыңызды беріңіз, мырза! Мен ризамын!

Жозеф. Бірақ, мен риза емеспін, тіптен риза емеспін! Көріп бағайық! (Жүгіріп төменге түсіп кетеді.)

Жиро. Әрі әкелік ретінде, әрі үй қожасы ретінде, комиссар мырза, сізден сұрайтыным: қалайша сіз мынадай момын баланың үстіне рұхсатсыз кіресіз?

Комиссар (Жозефке). Сіз сөйлемей тұра-тұрсаңыз қайтеді, жас жігіт! Осы үйді нұсқаған тап өзіңіз емес пе едіңіз.

Памэла. Сіз сөйттіңіз бе, Жозеф?!

Жозеф (сасып). Памэла, ол өзі қарақшы ма, жоқ па. Егер «рас» болса, онда сіз оған «жоқ» деңіз. Ал, егер өтірік болса, онда полиция оны босатады. Онда сіз де оған «мақұл» дейсіз. (Жаңылып қалып). Аһ, не айтып, не қойғанымды өзім де білмеймін!

Памэла (комиссарға). Ал, кімді іздеп жүрсіздер, комиссар мырза? Комиссар (полиция бастығына ақырын ғана). Мынау қыз біздің біреуді іздеп жүргенімізді біліп тұр? Соның сыбайласы болуы да ғажап емес!

Полиция бастығы (комиссарға ақырын). Ол осында!

Жиро. Комиссар мырза, менің үйімде қызымның болашақ күйеуінен басқа ешкім де жоқ, аты кім еді?

Жюль. Мен бір жаңылыс шатақтың құрбаны болып барамын. Сіздердің іздеп жүрген Жюль Руссоңыз — мен емес! Полиция бастығы (күлімсіреп). Сіздің тәжірибеңіз кем екен, жігітім! Әлі ауызға алынбаған атты атадыңыз.

Комиссар (Жироға). Оның түзу екенін сіз қайдан білдіңіз? (Полиция бастығына ақырын.) Мынау сезікті шал! Жиро ханым (еріне, ақырын). Міне, енді сен де іліктің, мен саған: тыныш тұр, шал, демеп пе едім! Жиро. Мен оның қағаздарының түзу екенін білетінім: оның өзі түзу адам. (Әйеліне, ақырын.) Қалай, тауып айтқам жоқ па? Комиссар. Егер сіз осы қалыпта сөйлей беретін болсаңыз, онда, сізді іске қатысы бар адам деп тұтқынға аламыз! Жиро ханым (еріне, ақырын.) Мәссаған тауып айттың! Ай, шал, шал, сен тіптен бала секілдісің! Полиция бастығы (гвардеецтерге). Тінтіңдер! (Жюлді тінтіп, белгі салынған орамал табады). Орамалда «Ж-Р» деген әріптер бар. Жігіт, сіз онша қу емес екенсіз! Сіз бүгін Пале-Раялда тамақ ішіп отырып, Памэла Жироға хат жазып, оны жолдасыңыз Адольф Дюраннан беріп жібердіңіз. Ол жолдасыңыз сізге өзінің паспортын берді. Солай емес пе? Памэла (ақырын, шетке қарап). Құдай-ай, шын ба, мынасы! Бірақ мен оны білмеп едім. Комиссар. Ал, жас жігіт, өзіңіздің Жюль Руссо екеніңізді мойыныңызға аласыз ба?

Жиро. Ал, мен қойдым, мадам.

Жюль (полицияға) . Кетейік, мырзалар. (Жиро қарияларға.) Мен сіздерді осынша әлекке түсірдім — кешірерсіздер! (Памэлаға.) Памэла, мені айыпқа бұйырмаңыз! Маған осылай істеуіме тура келді.

Памэла (жалғыз). Ол мені алдады, алдауға дәті шыдады! Мен оған барлық өмірімді қимақ болғанымда, керек десе ол менен атында жасырды! Сонда да мен оны сүйемін! (Хатты қайта оқып.) Адольф Дюран! Аты қандай әдемі десеңші! Басында біреуді сүйіп едім, енді басқаны сүюге тура келді. Жюль Руссо, қалай ғана сен менен Адольф Дюран бермекші болған бақытты тайдырып жібермексің!?

Шымылдық

Буржуа Руссоның үйінде. Үй іші жасаулы, бірақ көрікті, әдемі етіліп жыйыстырылмаған. Сахна ашылғанда, Жюстен малай мен ас пісіргіш қыз Тереза салонды жинастырып жүреді.

Тереза. Қандай жаңалық хабар бар, Жюстен?

Жюстен. Ешқандай! Ол суға батқан тастай жоғалды! Олар оны астыртын бөлімде ұстап отыр деген алып-қашты сөз бар.

Тереза. Жоқ, менің аузым күнәсіз ауыз, бүгінше солай-ақ болсын, тәуекел, бірақ қайталап жүрме! Бір-ақ рет...

Жюстен. Айтқанымнан артық та орындай аламын! Сонымен оны қамаған себебі, ол... (Адвокат Дюпре кіреді). Тыныш Адвокат. Тереза (ақырын, оның құлағына). Мен қанша білсем, сен де сонша білесің. Ұятсыз, өтірікші, мақтаншақ! (Қатты дауыстап.) Саламатсыз ба, Дюпре мырза!

Тереза. Tіc жарып, бір ауыз сөз айтпайым, бір ауыз үн шығармайым леп те шығармаймын.

Тереза (шетке қарап). Бүгін білуге сәті келмеді. Қайткенмен, білмей қоймаймын. Руссо ханым. Есенсіз бе, қымбатты Дюпре! күттіре-күттіре, ақыры келдіңіз бе, сонша жалыққан едім. Тереза! Дюпре мырзаның келгендігін Руссо мырзаға білдіріңіз. (Тереза шығып кетеді.) Ал, айтыңызшы, айтыңызшы, оны жақында өзімізге қайтарасыз ба?

Дюпре. Шығын мен заң санаспайтын жағдай болса, заң деген — өрмекшінің торы, мадам. Оған кішкентай шыбындар ілініп өледі де, үлкен шыбындар бұзып өтіп кете береді...

Руссо мырза. Йә, йә қандай шығын болса да дайынбыз. (Адвокатпен амандасады.) Қайткен күнде де біздің баланы құтқарсаңыз болғаны. Әрине, шығынның да ауыр болмас жағын ойлану керек. Дюпре. Жюль тергеуде күнәсіздің рөлін ойнай білді. Бірақ, біз соның күнәсіз екендігін ант ішіп дәлелдейтін бір де бір куә таба алмай отырмыз. Руссо мырза. Ондай болса, оның ретін табу керек. Соның да есебін таба алмайтын болсақ, онда дүниеде ақшаның не керегі бар болғаны?! Дюпре. Білесіз, Руссо мырза, өтірік куәлік үшін айдалып кетеді. Сондықтан бұған тәуекел ететін адамды табу оңай емес. Руссо мырза. Парижде етікші, тігінші, қаңғыбас, тағы солар сияқты қайыршылар тіпті көп қой. Солардың арасынан іздеу керек. Дюпре. Солай ғой, бірақ олардың көрсеткені сенімді болмайды. Бізге инабатты адам табу керек!

Верби. Иттің күшігі! Ессіз бала! Әрекетін қара. Менің қолыма түсіп көрсе еді. (Руссо ханымның көз қиығын шолып.) Дегенмен мен оны тым жақсы көремін. Руссо мырза. Біздің мейрімді корольге, оның балапандарына қарсы болғандай не бар екеніне мен өзім де түсінбеймін. Ол анау-мынау Наполеон емес қой сонда да ессіз баланы онша балағаттамай-ақ қояйық.

Верби (кекесінмен). Әрине, Наполеон қайда!

Руссо мырза. Бержде ойнайтын король — жаным- ау ол ырыс қой! Тақта өз адамыңның болуы өз банкінде кедей туысқаныңның кассир болғанымен бірдей...

Руссо ханым. Сорлы Жюль. Оған жылы киім жіберу керек!

Руссо мырза. Мәссаған керек болса. Әйелмісің деген. Біз мемлекет туралы сөйлессек, ол ішкиім туралы сөз қылады! Руссо ханым. Аһ, баламның басы үлкен қатерде тұрғанда, маған сендердің мемлекеттеріңнің не керегі бар! (Адвокатқа.) Сіз қандай кеңес бересіз? Дюпре. Оны қорғап қалудың бір-ақ шарасы бар, бірақ оны айтуға менің батылым бармай отыр. Руссо мырза. Айтыңыз! Жаман мақсат болса болар, бірақ шараның жаманы болмайды! Дюпре. Жюльді бетімнен қайттым деп ант ішкізіп, серіктерінің кім екенін айтқызуыңыз керек.

Верби. Қандай иттік! Біз әділдіктің адамымыз.

Руссо ханым. Солай, бірақ, әділдік пен амандық екеуінің бірін таңдау керек болса...

Руссо мырза. Әділдік берждің тіркеуінде болмаса...

Верби. Сөйтіп, сіздер бір адамды құтқару үшін, бірнеше адамдарды сот тезіне салмақсыздар ма?

Верби. Жюль бұны ешқашан да істемейді. Оның бер жағында менің жиенім граф қызы де-Верби оның қалыңдығы екенін естеріңізден шығармаңыздар.

Руссо мырза. Ал, қалыңдығы болса ше?

Верби. Егер ол осыны істейтін болса, жиенім де-Верби оған қалыңдық болудан бас тартады. Олай болса, ол миллионнан құр қалады!

Верби (сасып қалып). Ол жағы есімнен шығып кетіпті ғой, құдайдың құдіреті-ай! Руссо мырза. Біздің Жюльдің не үшін бұны істеуге мәжбүр болғанын граф қызы өзіде түсінеді. (Графиня де-Верби кіреді). Е, міне, біз оның өзінен-ақ сұрай аламыз.

Дюпре. Графиня! Сіз не дер едіңіз, егер сіздің болашақ күйеуіңіз Жюль Руссо...

Графиня. Айқайламаңызшы, ағай! (Барлығына.) Бұлай болғанда, менің не істейтіндігімді білгілерің келе ме?

Графиня. Менің есімде бір-ақ нәрсе бар, — елі жарың болғаннан — тірі байың болуы анағұрлым артық! Руссо мырза. Абзал сөз! (Шетке қарап.) Егер бұл балықтың салмағы жүз мың рента болмаса, мен оны әлдеқашан ауымнан лақтырып тастаған болар едім.

Графиня. Оның бержағында осы қиянатшылар студенттерден, қолөнершілерден, кедейлерден құралған деп есіттім; солай емес пе?

Дюпре. Йә. Бірақ кейбіреулері бәрі емес.

Графиня. Өздерінің ренті жоқ, қалтасындағы он тиынын мүлкім деп дәріптейтіндер менің күйеуімнің досы болмақ емес.

Руссо мырза. Сөз айтасыз! Қолыңызды әкеліңізші, сүйейін.

Верби. Я, бірақ олардың ішінде ақ сүйектері де бар ғой. (Шетке қарап.) Егерде ұрғашы кәрі қыз боп қалмаудың қамын жейтін болса, онда ол жан қимаққа дейін бас тартпайды.

Жюль. Әке! Апа! (Құшақтай алады.) Уһ, сіздерді де көреді екемін-ау. А, генерал, сіз де осында ма едіңіз? Нендей қуаныш десеңізші. (Графиняны көріп, бас иеді.) Кешіріңіз мен сізді байқамай қалыппын.

Руссо ханым (тергеушіге). Тергеуші мырза, сізден аналық ретінде сұранамын тұтқыныңызды бізге екі-үш минутке қалдырыңыз. Өзіңіздің де, мүмкін, сондай балаңыз бар шығар-ау деймін?

Тергеуші. Жақсы. (Агенттерге.) Есіктің алдында тұрып, ешкімді шығармаңыздар! Екі минуттен кейін Жюль Руссоны өз бөлмесіне ертіп кіргізіңдер. Жүріңіз, Руссо мырза.

Дюпре. Сізді сол қиянат жасау ісіне араластырғандардың кім екенін айтуыңыз керек. Әйтпесе, өз басыңыз кетеді.

Жюль. Жоқ, ешқашан да!

Верби (оның қолын қысып). Жігітсің, Жюль, өзім де осылай болар деп ойлаған едім!

Руссо ханым. Дегенмен, балам!

Жюль. Апа, ендігәрі бұл жөнінде бірауыз сөз айтушы болмаңыз! (Сыбырлап.) Егерде мен оларды ұстап берсем — олар мені өлтіреді!

Графиня. Егер мен де...

Жюль. Онда тіпті мүлдем түсінбеймін. Қалайша сіз... сіз... мені аздап құрметтеуіңіз керек, өйткені...

Дюпре. Сөз зорлап жүр! Адвокат, доктор, дегендер бос қиялға берілмейтіндер, генерал. Өзім анда-санда партерде отырып, ой жіберсем, еріксіз күлкім келеді, тіпті, ысқырып та жібергім келеді, бірақ ондайға әуестігім шамалы.

Верби. Ал, сонда отанды қайтесіз, мырза?

Дюпре. О, жұрт басқаны — адамгершілік дегенді тапқан соң-ақ бұл сөз мағынасын жойған! Бірақ, мен бұған да сене қоймаймын.

Верби. Әскери адамдар үшін бұл сөздің еш мәні жоқ!

Графиня. Әйелдер үшін де солай! Біз әсіресе түйсікті нәрселерді ұнатамыз ғой.

Жозеф Бинэ жүгіріп кіреді.

Жозеф. Сіздердің қайсыңыз адвокат Дюпре боласыз? (Әр қайсысына кезек жақындап.) Сіз бе? Сіз бе? (Графиняға.) Сіз емес шығарсыз?

Жозеф. Аһ, не деген ақымақ едім! Генерал — боса-бомаса, Дюпре емес, әйел — адвокат бола алмайды, ендеше, ол сіз екенсіз ғой!

Жозеф (артынан). Мынау әйел тақ музейден қашып шыққан тас адамның ұсқынынан айнымайды екен.

Жозеф. Олай болса, маған сіз ғана керексіз білсеңіз, мәселе мынада, мына менің Жозеф Бинэ екендігімде.

Дюпре. Онда қайт дейсіз?

Жозеф. Менің айтайын дегенім, ренжіту мақсатымен емес, бір мың төрт жүз франкым бар. Шынымен өз ақшам, оны өз еңбегіммен бір тиыннан жинағам. Өзім үй мүлкін жасаушы шебермін, ал менің ағайым Дюмешель баяғыдан бері вино сатушы.

Дюпре. Түсініктірек етіп айтыңызшы.

Жозеф. Мың да төрт жүз франк, адвокатқа бұл да аз деседі. Табысты көп тапқандықтан оларда ақша көп. Егер мен адвокат болсам, онда ана қыз менің әйелім болған болар еді...

Дюпре. Сіз немене ауысқансыз ба?!

Жозеф. Атамаңыз. Менің ақшам қазір жанымда, Дюпре мырза. Міні бұдан айрылу маған қаншама қиын болса да, бұл ақша сіздікі болып саналады. (Ақшаны береді.)

Дюпре. Ал, сонымен, не?!

Жозеф. Егерде жас Руссоны құтқарып, егер оны қашық жерге жіберу сіздің қолыңыздан келетін болса. Әрине, мен оның өлуін тілемеймін, дегенмен бір жаққа сапар шегетін етіп жіберу керек оның қалтасы мол талтаңдай алады. Ең болмағанда он бес жылға жер аударатын етсеңіз — менің мың төрт жүз франкім сіздікі! Мен сізге оларды шын ниетіммен берем, сонымен бірге сізге кабинет креслосын да істеп берем. Міні оның үлгісі, ең жақсысын таңдауыңызға болады осылай-ақ болсын.

Дюпре. Үлгіңізді жинап алыңыз! Өзіңіздің мақсатыңыз не?

Жозеф. Менің мақсатым ба? Олай болған күнде, мен Памэлаға үйленем. Менің кішкентай Памэлам болады. Түсіндіңіз бе? Көркем Памэлаға үйленем!

Жозеф. Я, соның өзі, гүлші қыз. Сен-Дени көшесінде он екінші үйдің жоғарғысында тұрады.

Дюпре. Ал, Памэла Жироның Жюль Руссоға қандай жақындығы бар? Жозеф. А, солай ма еді! Адвокатқа ақша төлегенде, олар барлығын білген үшін төлейді екен деп ойлаушы едім. Сіз ештеңені де білмейді екенсіз ғой, Дюпре мырза! Егер біреу-міреулер адвокаттарды надан десе, мен оған таңданбаған болар едім. Мен енді ақшамды қайтып алам. (Стол үстінде жатқан ақшаны қайтып алады.) Памэла өз-өзін кінәлайды, — онысы жазықсыз жанды бас кесерге ұстап бердің деп мені кінәлағаны! Егер ол өлмей, аударылатын болса, менің Памэлаға үйленетінім сіздің құлағыңызға кіре ме?

Дюпре. А енді бәрі түсінікті болды.

Жозеф. Егер сізге бәрі түсінікті бола бастаса, мына ақшаны қайтып алыңыз. (Ақшаны береді.) Алыңыз! Бірақ, есіңізде болсын: он бес жылға жер аудартасыз, онан бір сағаты да кем болмасын! Оған шейін мен де бала-шағалы болам, әйелім де әжептеуір жасқа келіп қалады. Түсіндіңіз бе?

Дюпре. Е...е... бұған ғашықтық араласқан соң ермек қылуға болады екен! Жозеф (шетке қарап). Мынау не сөйлеп тұр? Өз өзімен сөйлескен адвокат өз нанын өзі жеген наубаймен бірдей.

Дюпре. Сіздің Памэлаңыз Жюль Руссоны өте жақсы көре ме?

Жозеф. Сізге қалай десем екен? Ол бұрын мені жақсы көретін еді, артынан оны жақсы көретін болды, өйткені, менен көрі оның тұрмысы әлдеқайда тамаша боп шықты ғой.

Дюпре. Тыңдаңызшы, досым! Егер Памэла екеуіңіз мейрімді адамдар болсаңыздар, Жюль Руссоны босатуға маған көмектесесіздер. Жозеф. Адвокат мырза! Жюль Руссо өмірінің сондай қатерде тұрғанын Памэлаға айта көрмеңіз, ол қайғыдан тұншығып өлердей боп жүр!

Дюпре. Қайткен күнде де бүгін мені Памэлаға жолықтыруыңыз керек. Жозеф. Мұны істеу тіпті оңай. Оның қабылдайтын белгілі күні жоқ. Мені қай жерде болса да қабылдай береді. Ал, оның ата-анасы болса, олар мені сондай жақсы көреді. Дюпре. А! Ата-анасы да бар екен ғой. (Шетке қарап.) Бұл ақшаға істелетін іс болды. (Оған.) Олар қандай адамдар?

Жозеф. Мен бе? Жоқ, сіздің көзіңізге үшеу боп көрінген шығар. Әкесі Жиро бұрынғы тігінші, ал ендігі жерде мына мен секілді күйеуі болуды арман еткен қақпашы. Дюпре. Жақсы, жақсы. Барыңыз, оларға менің барып шығатыным жөнінде ескертіңіз. Айтқандай, екеуіміздің арамызда болған сөзді ешкімге айтпай, құпия сақтаңыз.

Жозеф. Мен мылқау болайын. Аузыма ие болу қолымнан келеді және лақылдап сөйлей беруді өзім де сүймеймін!

Жозеф. Аһ, былай деңіз. Сіздің ұлы адвокат екендігіңізде ешбір талас жоқ, Дюпре мырза, сонда да сізге кеңес беруге рұхсат етіңіз. Сотқа былай деуіңізге болады. «Сот тақсырлар! Қылмыстыны жер аударып алыстату — келешекте, мемлекеттің жайбарақат отыра бере, тағыда солай жақа қылмыстыларды қарсы алып, оларды да солай қарай аударып отыруына мүмкіндік береді...» деңіз.

Дюпре. Тіпті жақсы болды! Ақыры, ақтаудың жолын табатындай болдым. Егерде қыздың Жюльді сүйетіндігі рас болып, олардың ортасында бірдеңе болса.

Дюпре. Үміт бар!

Руссо мырза. О, ендеше, адамға сенушілік дегенді бізге қайтарады екенсіз ғой!

Руссо мырза. Ай ана деген! Бұлар балалары желмен қоректенеді деп ойлайды ғой! (Дюпреге). Ол бір оңған қыз дейсің бе, бұзылғандардың бірі шығар!

Руссо мырза (кекеп). Сол сол мәселе сенің, соныңда емес, маған десе албасты болсын. Дюпре. Егер: сол қиянатшылар жиналып, ойға алған мақсаттарын іске асырмақ болған күні түнде Жюльді қыздікінде түнеген деп біз дәлелдесек. Егер қыз, оның ата-анасы сотта осыны растаса және Жюльдің өзі де бұған қарсы болмаса, онда ол құтылады!

Руссо ханым. Әй, бәрібір емес пе соның, сол әйелдерде ар-ұят, шындық бар дейсіз бе?

Руссо мырза. Олар кедей ғой, болмашы бақыт көрінсе олардың төбесі көкке жетер, мәселен, бес мың франк десек...

Руссо ханым. Меніңше екі мың да жетер деп ойлаймын.

Руссо мырза. Ендеше, оларға бір мың ғана ұсынайық. Сіздің пікіріңіз қалай, Дюпре мырза?

Дюпре. Сен-Дени көшесі, нөмірі он екі, үстіңгі үйде тұрады. Мен де сонда болармын. Ал, мадам, сіз бармайсыз ба?

Руссо ханым. Сіз менің баруымды керекті деп және ізеттілік деп білесіз бе? Дюпре. Кей кезде әйелдер еркектен көрі пайдалы болады. Еш лаж болмаған күнде, сіз оның жүрегін елжірете аласыз ғой. Руссо ханым. Ендеше жүрейік! (Қоңырау береді. Жюстен кіреді.) Ат жексін деп айтыңыз, біз жүреміз. (Жюстен шығып кетеді.) Біз генерал де-Вербиді де бірге ала кетейік. Ол істің жүйесін қиыстыра біледі ғой. Руссо мырза. Дюпре мырза, егерде сіз Жюльді құтқаратын болсаңыз, бар байлығымыздың жартысын өзімдікі деп есептеуіңізге болады.

Руссо ханым. Әрине, әрине!

Дюпре. О, бұл жартысы дегеннің өзі! Құтқару керек болғанда, әрине байлықтың жартысы құрбандыққа атала береді, ал, бәле-жаладан құтылғаннан кейін, жарты дегеннің өзі — нөлдің жартысына айналады.

Руссо мырза. Ол қызды дайындау керек. (Графиняға.) Графиня, біз қайта тірілдік. Жюль ақталады. Егерде... егерде біз... бір... (Сөз таба алмай қалады.)

Дюпре. Егерде Жиро деген фамилиялы қыз...

Руссо мырза. Гүлші. Сот алдында, біздің бала августың жиырма төрті күні түнде. (Қырынып жөтеледі.)

Графиня (иығын көтеріп). Қандай масқаралық. (Теріс айналып кетеді) Руссо мырза. Графиня, олардың ортасында ондайлық ештеңенің болмағандығына менің сенімім зор. Солай ма, Дюпре мырза? Дюпре. Солай болар, Руссо мырза! Оның бер жағында куәлік еткендігі үшін біз оған төлейміз ғой. Графиня. Бірақ, жұрт алдындағы әшкерелеу аты-жөнді әбігерлеу. (Генерал де-Верби кіреді.) Ағай! Бірер ауыз сөзім бар! (Шеткерірек барып.) Жюльдің тамыры бар боп шықты. Верби. Болса қайтушы еді?! Менің дивизиямдағылар Генрих екінші корольдің: «Қайырымды адам жоқ, тек жағдай бар!» дейтін сөзін ауыздарынан тастамайтын. һа-һа-һа!

Графиня. Я, теңі болса бір сәрі, гүлші ғой тәйірі.

Верби. А, онда сөз басқа! Мен орынды жерден шыққан әйел екен деп ойлап едім!

Верби (қапталдап). Я, мұнда күлетіндей ештеңе де жоқ. Әншейін, менің дивизиямда болған осындай бір оқиға есіме түскені... Графиня (шетке қарап). Наполеонның осы солдаты менің ағайым болса да, әрі жарым еді, әрі әдепсіз-ау деймін? (Оған.) Генерал! Мен сізге: атыңа да, басыңа да, үстіңдегі мундиріңе де ие бол деп ақыл берер едім! Верби (шетке қарап). Шірік! (Оған) Графиня! сіз өте көркемсіз! (Шетке.) Қу сүйек!

Жюль. Қош болыңыздар. Жоқ жоқ тез көріскенше ғана дегенім ғой. Біз сотта көрісеміз. (Графиняға.) Менің бір лажсыз жағдайдан сізге айтуым керек.

Жюль. Йә, йә, бара жатырмын. (Графиня мен Дюпреден басқаның бәрімен қоштасады. Әкесіне, ақырын.) Әке, сіз біреудің атын атадыңыз ғой?

Тереза. Олай болса, ол басқа біреумен жүрген! Соны көргім келген болар еді! Шынымен-ақ менен сұлу болды ма екен?!

Жюстен. Кім, мен бе? Ой, сенен басқа. Олай десең, жазала мені. Тереза. Театрда тұрған Дон Жуанша, өзің мені бір сүйейін деп ойлап тұрсың-ау, ә. Жюстен. Мен бе? Мен ойлай ма екем? Тіпті ойламаймын! Бірақ неге ойламасқа? (Құшақтап сүйгісі келеді, қыз қашады.)

Тереза. Егер мені ұстасаң, ойлағаның болсын.

Жюстен. Мен бола тұра, сен секілді тотыны ұстай алмасам! (Қуады. Қыз оның алдына орындықты көлденеңдей қояды. Ол сүрініп жығылады.) Бұл адалдыққа жатпайды! Тереза (аяғымен кеудесінен басып тұрады). Тыңда, Жюстен! Егер сен уәде бермесең, осылай бір сағат жатасың.

Жюстен. Жақсы, Мен риза! Бірақ, оның ақысына бір тек бір ғана сү... сү... Тереза. Жоқ, біреу емес, екеу және бүгін емес — ертең! Онда да, ай туса ғана! (Қашып шығып кетеді.) Жюстен. Ай, бұл әйелдер! Сенің оларға көңілің ауады, ал оларға сенің қолың керек, ал, қолыңды ұсынсаң, жүрегіңді сұрайды. Ал екеуін де берсең олар үшінші бірдеңені сұрайды, бірақ, сенен емес, басқа біреуден сұрайды! Дегенмен Тереза мендік болады! Егерде құдай мен секілді түкке тұрмайтындарға көңіл бөлсе, тап мені қарғыс атсын...

Шымылдық

Памэланың мансардасы. Стол үстінде шашылып жатқан жасалынды гүлдер. Памэла жұмыс істеп отырады. Жанында әкесі мен шешесі. Шешесі тоқыма тоқып отыр. Әкесі ескі көйлек-көншектерді жамап отыр. Жиро ханым. Мен сенің бетіңе басып, табалағым келмейді, сорлы балам, дегенмен... Жиро. Әрине! Біз табаламаймыз. Бірақ, бір күйеуі қуылып шығып, екіншісі түрмеде болу деген...

Жиро ханым. Памэланың тамыры түн ортасында тұтқынға алыныпты деп бүкіл көше шулайды. Үй қожасы бізді үйден шығарып тастамақшы, ал дүкенші болса... Жиро. Тфу! Ол шошқаның жаясы, мына бүйен. (Әйелінің көзқарасынан) өшірдім, өшірдім. Жиро ханым. Ол бізге несиеге де бермейтін болды. Кеше түскі тамаққа ет сұрап барғанымда: «Көбелегіңіз сары қоңыздан қуырдақ қуырсын» деп жауап берді.

Жиро. Егер сенің осы іске тым болмаса мынадай, титтей ғана қатысың болса, мен сенің жанында соны естіп отырар ма едім, балапаным, шыбыным, бүкіл дүние саған теріс қараған күнде де, әкең...

Жиро. Қайткенмен, қызым, меніңше Жозеф Бинэ қусаған мейрімді жігіт Жюль Руссодан гөрі ол саған жарастылау болар ма еді деймін. Рас, ол аздап жарыместеу... Жиро ханым. Жарымес еркек — ақылды әйелге үлкен ырыс. Егер ол соның үстіне және мылжың болмаса... Жиро. Мадам! Егер сіз мен жөнінде осылай десеңіз, онда мен. (Жозеф Бинэ кіреді). А, міне оның өзі де келді!

Памэла. Сіз полицияны осылай жолдадыңыз ғой. Егер сіз болмасаңыз, олардың таба алмауы мүмкін еді. Жозеф. Ал мен қазір сол жігіт жөнінде естіп-білгенімді айтқалы келіп отырмын ғой.

Памэла. Аһ, олай болса отырыңыз!

Жозеф. Солай, солай! Енді «Отырыңыз» дей бастадыңыз ба? Осы үйде қалу үшін бірақ амал бар: ол — тек сол жігіт жөнінде сөйлеу екен. Аһ, Памэла!

Памэла. Сіз оны көрдіңіз бе? Оның халы қалай екен? Йә, ал айтыңызшы! Жиро. Әрине көрдім! Жозеф, егер осында келіп отырмын десеңіз бөгелмей айта беріңіз!

Жиро ханым. Құдай-ай! Мұндай адамдар қиямет күнінде де бір-ақ айтып отырады. Ал адвокат не деді? Жозеф. Адвокаттың айтқаны тек мен үшін, менің Памэла жөніндегі ісімді жөндеу турасында...

Памэла. Сіз ақылыңыздан адасқансыз ба, Жозеф? Он бес жылға! Мен енді оны көре алмайды екенмін ғой! Жозеф. Табандатқан он бес жыл. Бір сағаты да кем емес! Олар оны... оны... (Шетке қарап.) Қайда жіберер екен? (Памэлаға.) Сандвич аралдарына жібереді екен! Памэла (күйініп-бүлініп). Сандвич аралдарына! Мен оның қай жерде екенін де білмеймін. Жозеф (шетке қарап). Менің өзім де білмеймін! (Памэлаға.) Ал, соныменен, не оның басы Греевская алаңында домалап жатпақ, не Сандвич аралына айдалмақ. Осының қайсысын таңдайсыз, Памэла. Адвокат Дюпре мырза да осыны айтты...

Памэла. Қалай? Олай болса, олар оны өлтіреді десеңші...

Жозеф. Я, солай! (Шетке қарап.) Мен бұны қорқытайын деп те ойлағаным жоқ еді! Ай осы қарғыс атқан тілім-ай!

Жозеф. Сөйтсе де оны мен құтқардым. Мен айттым: ұлы адвокат! Міне менің мың төрт жүз франкім сотта сіз осыны айтуыңыз керек! Оны сонда жер аудару керек. (Жөтеледі.) Тек әйтеуір басы аман болу үшін. Памэла. О, мен сізге борыштымын, Жозеф! Керек десе мен сізді сүюге де дайынмын. (Сүйеді.) Мен сізге барлығын кешірдім. Барлығын. Біз дос боламыз. (Шетке қарап.) Бір ғана соның басы аман қалса.

Жозеф. О не дегеніңіз, о не дегеніңіз, мадам! (Жиро мен оның әйеліне.) Бұл кісілер Жюль Руссоның ата-анасы болуы мүмкін! Мына генералды солардың үйінде көргем. Жиро. Отырыңыздар, мырзалар! Үй ішінің басы болған соң, сіздерден мен жөн сұраймын. (Әйелінің көзқарасын шолып.) кхе... кхе..: (Тына қалады.)

Жиро ханым. Мырзалар, сіздерге не керек?

Верби (Руссоларға). Бұлармен әдептілікті сақтап сөйлесудің қажеті жоқ. (Жироларға.) Білесіздер ме, мейірімді жандар... Жозеф. Әрине, солай мейрімді және адал мадам, мына кісілерді сіздермен таныстыруға рұхсат етіңіз! Мына кісі — Жироның әкесі, бұрынғы тігінші, қазіргі қақпашы. Ал мына кісі Памэланьщ анасы, мына кісінің әйелі. Бұл кісінің мейірімділігі барлық кварталға мәлім. Ал, мен өзім болсам: қабырға бояушы шебермін Жозеф Бинэ құлдығыңызға бас ұрамын.

Верби (шетке қарап). Мына жігіттің көзін жою керек екен! (Естіртіп.) Жігітім, бері қара, сенің атың кім?

Жозеф. Менің бе? Жозеф Бинэ тақсыр мыр...

Верби. Өркенің өссін, бір минутке шыға тұршы. Біздің сөйлесетін құпия сөзіміз бар еді. Жозеф. Түсіндім. (Шетке қарап.) Я, кетермін саған, бәрі бір есіктің сыртында тұрып, бәрін біліп алам! (Есіктің сыртына тығылады.) Руссо мырза. Біз бірден іске көшейік! (Жиро мен оның әйеліне.) Сіздің қызыңыз бен біздің баланың өздерінше қалай десек екен байланыстары болған ба...

Жиро ханым. Не дейсіз, Руссо мырза! Атай көрмеңіз! Менің қызым... Жиро. Сіздің балаңыз, мырза, біздің бишара қызымызға өсек тағып, жұрттың сөз қылуына себепкер боп отыр. Жұрт не десе ол десін, қызымда кінә жоқ... я, менің сөзіме...

Верби (шетке қарап). Қарадан туғандар! (Естіртіп.) Сен қыз, өзіңнің ар-намысыңды қаншаға бағалайсың? Памэла (өңі қашып, жарыла жаздап). Генерал! Сіздің ойлаған үйіңіз бұл емес! Тайып тұруыңызды сұраймын... (Есікті көрсетеді.)

Жиро. Я, сөзсіз!

Руссо мырза (шетке қарап). Мына солдат өзінің дөкірлігімен барлық істі бүлдіретін болды-ау! (Естіртіп.) Жюльдің өмірі қатерде.

Жиро. Сөзсіз! Айтпақшы, менің сізден бір сұрайын дегенім: сонысын деген не сөз? Руссо мырза. Ол — мысал үшін, біреу басқа жерде болған болса, ол осында болды деп дәлелдеуіміз керек... Түсіндіңіз бе? Жиро. Әбден түсінікті! Онда да, мұнда да болды деп, бірақ ол, бірден онда да, мұнда да қалай болмақшы?

Руссо ханым! Сотқа айту үшін емес пе! Түсіндіңіз бе?

Руссо мырза. Егер сіздің қызыңыз Памэла Жиро сотқа; августың жиырма төртіне қараған түні біздің бала осы үйде болды десе... Верби. Түсініктірек етіп айтқанда! Өзінің тамыры... ғашығының үйінде түнегені дәлелденсе және Памэла. О, жасаған!

Руссо мырза. Егер, әке-шешесі сіздер де ант етіп, осыны растасаңыздар... Жиро. Мен... мен... осыны айтпақпын ба? Өз қызымды өзім ұстап беріп, масқараламақпын ба? Сөйтіп оны жұрт бетін көре алмайтындай етпекпін бе? Жоқ, сіздер, білесіздер, мырзалар, Памэла біздің қуанышымыз... біздің үмітіміз... біздің жұбанышымыз...

Памэла. Тынышталыңыз, әке!

Жиро ханым. Жоқ, жоқ, мырзалар, бұл мүмкін емес, тіпті Памэла сіздің баланы сүйгендігі үшін құрбандыққа бел байлаған күнде де, біз сотта мұның дұрыс еместігін айтамыз. Руссо ханым. Бұл қасарысудың не екеніне түсінбеймін. Қайғымен қан жұтқан үйдің іші көз жасын төгіп, мейрімді қызға, оның кең пейілді ата-анасына келіп отырғанда...

Памэла (теріс қарап көз жасын сүртіп). Сорлы Жюль!

Верби. Ал, міне! Қатындардың көз жасы деген осы! Жынымды келтіреді! (Руссоға.) Бұларға ақшаны көрсетіп қойыңдаршы!

Памэла. Маған айтқан Жозеф...

Руссо мырза. Жоқ олай емес, егерде әлгі айтқандай болса, ол біржолата ақталады деп отыр адвокат...

Памэла. Не деген бақыт!

Жиро ханым. Қызым, егер сен де осыған бел байласаң және ол да берген сөзін орындаса...

Жиро. Сіздер білмеуші ме едіңіздер, мырзалар? Осында, нақ мына арада комиссар мен полиция келгенде...

Памэла. Әке!

Жиро. Қысқасын айтқанда, ол: «Памэла маған әйел бол!» деді. Осыныма сеніңіздерші!.. Ол сөзсіз!.. Мен мұны «сөзсіз» деп айтып отырмын. Оның өзі...

Жиро. Қалай дейсіз? Сіздің балаңыз күйеу ме?

Жиро ханым (шетке қарап). Оңбаған! (Естіртіп.) Қалай батылы барады екен оның? Памэла. Жоқ, жоқ!.. Бұл сөз қызу үстінде, рахымы түскен минутте айтылған сөз, берілген уәде екен. Мен оны сіздерге қайтарам, мырзалар... Егер ол біреудің күйеуі болса... Оның өзінің де және қалыңдығының да бақытты болуына тілектеспін...

Руссо мырза (қалтасынан бір буда ақша шығарып). Мына ақшаға, бикеш өзіңізге тең адамдардың ішінен қандай күйеу болса да тауып ала аласыз... Мұндай жасауы бар қызға қандай тігінші, қандай етікші болса да...

Памэла (қалтырап, жәшікті ақтарып, бір буда ақшаны шығарады). Міне, осы жиырма мың франк. Мұны ұсталар алдында сіздің балаңыз берген. Ол: «Бұл өз ақшам емес» деген. Мұны Жюльге тапсырыңыздар, сонымен бірге айтыңыздар... жоқ, жоқ бұған мен шыдай алмаймын, шыдай алмаймын... (Ақшаны беріп, шығып кетеді.) Руссо мырза. Шынында (Ақшаны санайды.) Я, жиырма мың... (Шетке қарап.) Мына ақымақ бір тиына да тимеген! (Ақшаны тығып жатып сыртқа.) Алланың әмірі бойынша ақылсыздардың ақшасы, ақылдылардың заңды меншігі болып саналады, олай болса—бұл менікі...

Жозеф. Мұнда, мұнда Дюпре, мырза. Міне Памэланың әкесі мен шешесі, мына мырзалар Памэлаға ақша ұсынып еді, бірақ ол оны алмады. Өзіңіз ойлап қана қараңызшы, олар менің Памэлашымнан болмаған нәрсені...

Дюпре. Айтқам, бірақ қалай? Адам мен адамды айыра білу керек қой. Біреулерге ақшаның шетін көрсетсең-ақ болғаны ол артыңнан итше жүгіріп қалмайды, ал енді біреулерге тек көз жасын әбден төгіп алуға уақыт бер. Содан кейін үлкен еңбек сіңірген кісі болып, дәрі сияқтандырып білдірмей, ішіне алтын толтыр да, жұтқыз да жібер! Еһ, мадам кісімен сөйлесе білу керек. (Руссоға.) Сіз ешқашан да министр бола алмайды екенсіз, өйткені сіз адам арының құнын білмейсіз... Руссо мырза. Министр! Мен одан да жоғарысын көздеп жүрмін. Мен Ньюсинген сияқты банкир болуды қиял етем, сөйтіп, үкіметке депутаттарды сатсам деймін... Оппозицияшыл партияның депутаттарын топ-тобымен министрлер кабинетіне сатсам — міне, мен сияқты партияда жоқ адамдардың дұрыс кәсібі осы болмақ!

Жиро ханым. Онда біз осы бастан...

Дюпре (оларға ақырын ғана). Өзінің ғашықтығы жөнінде ғой, бала азап шегуде...

Жиро. Несі бар... егер Памэла...

Жиро ханым. Көнсе біздің ешқандай, қарсылығымыз жоқ. Жүр, шал! Біз оның өзін осында жіберейік, мырза!

Шығып кетеді.

Дюпре. Сіздердің де шыға тұруыңызды сұраймын, мырзалар... Мен онымен өзім оңаша сөйлесем.

Руссо мырза. Біздің дәуірде адвокаттар генералдан анағұрлым пайдалы. Тілегінің бәрі де болады деп уәде бере беріңіз, — кейін берілген уәденің бірнешеуін орындамай қоюға болады ғой! Руссо ханым. Мен Дюпре мырзаның іскерлігіне сенем. Ай, әйтеуір біздің бала құтқарылса болғаны!

Жозеф. Есіңізде болсын, Дюпре мырза! Мен қызды үгіттеп қойдым. Айдалады дегенге оның сенімі көндігіп болған... Дюпре. Жақсы, жақсы, барыңыздар! Жозеф. Он бес жылға... Әйтпесе менің мың төрт жүз франкім... түсіндіңіз бе? Сонымен қатар талап ететінім... Дюпре. Е, сіз әлден «талап» ете бастадыңыз ба? Жозеф. Өз ақшама, керек десе, ұлы адвокаттардан да талап етуге болады ғой деймін. Мен, Памэланың сот алдында шығып сөйлеуіне тіпті қарсымын. Мен ешуақытта бұған көнбеймін, болашақ келіншегімнің... (Памэла кіреді.) А, міні өзі де келді! Мен кетейін, Дюпре мырза, алай да сізден сұраймын... (Шетке қарап.) Келешектегі күйеуі мына маған: қалай да мен олардың не туралы сөйлейтінін білуім өте қажет! (Есіктің сыртына тығылады.)

Памэла. Сіз не айтпақ едіңіз, мырза?

Дюпре (шетке қарап). Оһ... Мына гүлші қызың шынында да жаман емес екен. (Қызға.) Памэла Жиро сіз бе?

Памэла. Дені сау, көңілі шат па... мен жөнінде ойлай ма екен? Дюпре. Күн сайын, сағат сайын, минут сайын, ойлаймын дейді... өзінің айтқаны солай...

Памэла. Өзінің... (Шетке қарап.) Қандай жақсы көремін оны!

Дюпре. Мен бәрін де білем! Мына адамдар сізді әдепсіздік етіп, қорлап отыр... жүрегінің өзі алтын адамға алтын ұсыну... Памэла. Аһ, мырза, менің жүрегімді атамаңызшы... Сіз мені жақсы білмейсіз ғой — мені қапа қылған баска... ол — менің Жюлімнің ата-анасының мынадай боп шығуы!.. Дюпре. Амал бар ма, Памэла? Ол — Жюльдің айыбы емес қой... Сізді Памэла деп атауға кеңшілік етерсіз?

Памэла. Ықтиярыңыз, мырза, біз қарапайым адамдармыз ғой...

Дюпре. Балалардың әкелері әзірше сондай болуын тағдыр жазып тұр ғой. Бір кезде ғылым... Бірақ, мәселе онда емес. Жюльдің қорғаушысы ретінде менің сізге айтайын дегенім... Памэла. Өзі өлімге кетпей ме? Жасырмай айтыңызшы... Ешбір аяушылық етпеңіз! Мен қорықпаймын... Сеніңіз, мырза! Менің ғашықтығым қандай ауырлыққа болса да төзе алады...

Дюпре. Йә. Жаңағы адамдардың сізден сұрағаны, — оны ақтаудың ақырғы әрекеті болып табылады. Жюльде соны біліп, сізге айт деп менен өтініп еді. Памэла. Әлде менің сүйетіндігіме, оған берілгендігіме, ол үшін неге де болсын дайын екендігіме ол күмәндана ма?.. Дюпре. Жоқ! Сондықтан да ол сіздің осы жөнде айтпауыңызды жалынып сұрады! (Шетке қарап.) Мен мұның жүрегін қозғап, қулығымды беріде тұрған Руссодан да асырайын... Памэла. Жалынып сұрады! Ол... ол қыл көпірдің үстінде!.. Енді білдім... Ол мені сүйеді екен! Мырза, мен қандай соттың алдында болса да шыға аламын... Дюпре. Сізді көргеннен-ақ, осылай дейтініңізге күмәнім болмап еді... Бірақ, білдіңіз бе, Памэла, жалғыз сіздің өзіңіз ғана емес, ата-аналарыңыз да...

Памэла. Сондай сенемін. Мен оларды көндіре аламын.

Дюпре. Өте жақсы! Сіз керемет қызсыз, Памэла. Бірақ, айтқаныңыздан үрейленбейсіз бе, оның алдында?.. Памэла. Сот алдында ма? Мен оның қалыңдығының барын білгенде де үрейленбеген болсам... Дюпре. Сіз оны қайдан білдіңіз! (Теріс қарап.) Есуастар айтып қойған екен ғой...

Дюпре (шетке қарап). Бұл қызды алдағы болатын сотқа дайындау керек. (Қызға.) Ой шырағым, алдағы болатын сот мәжілісінде жан түршіктіретін сұраулардан, сотпенен халықтың зәрлі көзқарасынан сіз тасша серейіп қатып қала ма деп қорқам. Ғашық адамын үйіне түнеткеннің өзі айтып отырған қызға, қандай қорлап, мысқыл ете қарайтынын білмейсіз ғой. О, ол сондай сұмдық нәрсе!

Памэла. Менің оны қаншалық жақсы көретінімді ме?

Дюпре. Жоқ, Париж трибуналының поэзияда жұмысы жоқ. Сізден ол ақы төледі ме деп сұрауы мүмкін.

Памэла. Адал. Бірақ сіз өз махаббатымды өзімнің кірлетуімді керек қып отырсыз ғой... Сөйтіп, мен өміріме керекті бар ар-ұятымды аяқ асты етпекпін бе?.. Өзіме өшпес таңба баспақпын ба?.. Жоқ... жоқ, сіз әншейін әзілдеп айтып тұрған шығарсыз, солай емес пе, мырза? Дюпре. Ой, жоқ, қызым! Шын махаббат дегенді, — қазіргі біздің заманымызда балаларға ертек етіп айтпайды! Ал орынды жерден шыққан жас жігіт, өзі ірі бай адамның баласы, алғалы отырған бай қалыңдығына аттанар алдында жәй мансардада тұратын әдемі гүлші қызға келсе... ол сый беруден бастайды...

Памэла. Құдайым-ай, сіз не айтып отырсыз!

Дюпре. Аяғын айлық жарнамен бітіреді... Оны кедей ата-анасы біледі... оларға да солай төлеу керек, — мүмкін, қызынан жасырып та төлеуі...

Памэла (долданып). Жоқ, бұл шындық емес!.. Бәрі сатыла бермейді, сатылмайды да... Дюпре. Я, сізден біліп тұрмын. Бірақ, біз сот үшін айтамыз... арсыз ұятсыз адамдар үшін айтамыз ғой. Өмірдің қасиетсіздігі сондай, оны көрнекті жерге қойып, дұрыстап қарау үшін, ептеп бояп өзгерту керек! Сот сонда ғана сенеді, егер оның тексеріп отырған ісі роман емес, Париждағы болатын дағдылы істің бірі болса, — міне тек сонда ғана, сіздің құрбандығыңыз іске аспақ. Әйтпесе сот: айыпкерді ақтап тұрған сүйген адамы деп ойлауы мүмкін, бұл оларша барып тұрған жынды, есуастық қой... мұндайға олар сенбейді!

Памэла. Сіздікі жөн, мырза! Солай-ақ дейін!

Дюпре (шетке қарап). Ақырында қыз қолға ілікті! (Қызға.) Ал ата-анаңыз да...

Памэла. Жо-жоқ... бұған олар... ешқашан да!

Дюпре (шетке қарап).Кішкене өңделсе — бет-бейнесі қона қалайын деп тұр! (Қызға.) Бұл жөнінде сіздікі де дұрыс болар, Памэла! Оған мен де қосыламын, — ол жағын айтпай-ақ қояйық... Ол тіпті масқара... Сондай жиреніш, масқаралығы сондай, Жюльді қорғағаныма көп ақша алатын адвокат — мен де: мейлі тіпті сол-ақ қаза тапсын... Алаңда балтамен басы кесілсін дер едім...

Памэла (толқып). Менің мұны айтуға қалай батылым жетеді? (Батыл.) Жарайды, олар жөнінде де! О, мырза, не деген рақымсыз едіңіз! Дюпре. Шырағым балақайым, адвокат өзінің қорғайтын адамына жаны ашыған минутінде теңіз дауылы кезінде махаббат қиялына шомған кеме штурманына ұқсайды! Рахмет, Памэла, — Жюль құтылады!

Жозеф. А... Менің мың төрт жүз франкіме сіз осылайша қызмет істейді екенсіз ғой! Сіз сорлы Памэлаға сот алдында осындай... осындай сөзді айтқызып, оны да, мені де өмірбойына сорлатпақ екенсіз ғой. Онан кейін мен оған қалай үйленбекпін?! Маған онда барлық Париж күледі! Газетке шығып масқара болмаймын ба!

Памэла. Мені сізге күйеуге шыққалы отыр деп кім айтты, Жозеф? Жозеф. Кім? Кім? Өзім айттым! Мен басқадан көрі өзіме көбірек сенем. Керек десе сізге де өзіме сенгендей сенбеймін. Егер дүниеде әділеттік деген болатын болса, мен сықылдылардың да ғашықтығы жарыққа шығар. Трибуналға мен де барам. Бәрі де жалған екенін айтам. Және сорлы қызды зорлап көндіріп деп...

Памэла. Өшір үніңді Жозеф!..

Дюпре.( ақшаны суырып). Міне, сіздің мың төрт жүз франкіңіз, алыңыз да, кетіңіз! Жозеф (ақшаны алады). Сіз мені ақшаға сатып алмақшымысыз? Жақсы екен... Бұл жөнінде де айтармын... Мен — кішкене адаммын, ол рас, бірақ кішкене адамдарда да үлкен махаббат болады... Менің Памэламды тартып алу!... Міне ақшаңыз, мырза! (Ақшаны береді). Мен-ақ қайыршы болып өлейін! Йә, йә... бір тілім нансыз жүрсем де осының қалай болғанын... қалай екенін... сотта айтармын...

Шымылдық

Трибунал. Президент пен екі судья жоғарыда отырады. Олардың екі жағында азырақ төмендеу, прокурор және ақтаушы отырады. Жюль қоршау ішінде отыр, оның артында екі муниципиалдық гвардеецтер. Халық арасында Жюльдің үй іші, генерал де-Верби және графиня де-Верди. Арт жақтағы скамейкада Жюстен мен Тереза. Жауап алынған куәлер отыратын скамейкада Жиро шал отыр. Сот алдында Памэланың шешесі тұр.

Жиро (куәлар скамейкасынан). Әрине, олай емес!

Президент (Жироға). Тыныш отырыңыз, Жиро. Сізді тыңдап болдық. (Жиро ханым.) Айыпкер сіздің қызыңыздікінде күнде түнеп жүрді ме? Жиро ханым (президенттің қаралай қойған сұрағын теріске айналдырғысы келсе де, өзін күшпен басып). Менің Памэлам, президент мырза, ешқашан да... Ондай нәрселерді шешесінен сұраудың өзі ұят емес пе?..

Жюстен. Оншалық ештеңе болған жоқ, президент мырза, мен түшкіріп қалып едім. Президент (Жиро ханымға). Куә, бұл жер балаларды оқытатын мектеп емес, сот. Құдай алдында шындықты айтуға уәде бергеніңіз қайда! Жюль Руссо қызы қыздікінде жиі қонып жүрді ме?

Президент. Соның басқа күн емес, жиырма төртінші август екенін анық білесіз бе?

Жиро ханым. Йә, анық білем.

Прокурор (президентке). Рұхсат етіңіз? (Куәге.) Куә, жиырма төртінші августқа қараған түн екені қалайша сіздің есіңізде қалды? Әлде есіңізде қалатындай сол күні айрықша бір оқиға болып па еді? Жиро ханым (сасып қалып). Жоқ, ондайлық ештеңе болған жоқ! (Дюпреге қарайды, ол оған басын изейді.) Тек... сол күні ертемен Памэла маған: «Апа бүгін жиырма төрті, үй қожасына пәтер ақысын беруді ұмытпа»... деген еді.

Дюпре (президентке). Рұхсат етіңіз? (Судьяларға.) Айыпкер қоғамның инабатты адамы болғандықтан, қыз қара халықтан шықса да оның абыройын төкпеу үшін айтып отыр... Осыған трибуналдың назарын аударғым келеді. Президент. Ол жағы белгілі! (Соттарға қарап). Сұрақтарыңыз жоқ па? Куә, мүмкін сіз керек болып қаларсыз, залда болыңыз. (Сот приставына.) Куә Памэла Жироны шақырыңыз! Сот приставы куәлер отыратын үйдің есігін ашып: «Памэла Жиро», деп дауыстайды. Памэла кіреді, окурт назары оған аударылады. «Әні, әні», «Осындай жасынан-ақ,» деген дауыстар естіледі.

Залда: «Не деген абыйырсыздық!» деген гуу-гуу дауыстар естіледі. Жироның әке-шешесі орындарынан тұрады.

Жюстен. Оншалық ештеңе болған жоқ, президент мырза, мен түшкіріп қалып едім.

Президент (Жироларға). Отырыңыздар! (Жюльге). Айыпкер, куәнің сөзін бөлуге хақыңыз жоқ! (Памэлаға). Сөйтіп сіз тек ақша үшін ғана?..

Памэла (өз-өзін билей алмай). Мен... мен... әрине, оларға алғанымнан бөліп беріп отырдым. О, жаратқан... әлім құрып барады. Президент (сот приставына). Куәға орындық беріңіз. (Памэлаға.) Су ішіп жіберіңіз. (Памэланы отырғызады. Ол стаканмен су ішеді. Қолы қалтырап кетеді.) Тынышталыңыз, куә!

Памэла (аналардан сырт айналып, өзіне өзі). Тек оны құтқару үшін... (Естіріп.) Айтқаным — айтқан! Дюпре (президентке). Рұхсат етіңіз? (Памэлаға.) Памэла Жиро, августың жиырма үші күні, түнгі сағат он бірде сіздікіне... Прокурор. Қорғаушы мырзаның куәнің аузына сөз салуына мен наразылық білдіріп... Памэла (сандырақтаған адамша, жылдам). Жиырма үші күні дәл сағат он бірде екенін мен өзім да жақсы білемін, өйткені... өйткені Жюль Руссо мырза ертеңіне жиырма төрті күні ерте тұрып, біреумен жүз көрісемін деп айтқаны бар...

Дюпре. Сөйтіп, сіздер жаттыңыздар ғой...

Памэла (шетке қарап). Не деген тергеу! (Естіртіп.) Йә... түнгі сағат он екінің шамасында! Прокурор (президентке). Рұхсат етіңіз? (Памэлағa.) Айыпкермен бірінші ретте қай жерде жолықтыңыз?

Прокурор. Сіздің алдыңызда саяси тақырыпта сөздер сөйленді ме? Өйткені олар сізден ешуақытта қауыптанбаған ғой... Памэла. О!.. «Ғашықтық аралында» саясатқа жол жоқ, прокурор мырза... Егер өзіңіз онда болған болсаңыз...

Президент (жұртқа). Егер бұндай тәртіпсіздік тиылмаса, мен залды босаттырамын.

Жюль. Мен... куәге бірнеше сауал беруге болуын талап етемін... сұраймын... Президент. Рахым етіңіз!.. (Памэлаға.) Памэла Жиро, бері қоршауға таман жақындаңыз! (Жюльге.) Куәге сіздің не айтқыңыз келеді? Жюль (қызып). Менің айтайын дегенім... Менің оған айтайын дегенім: біздің ғашықтығымыздың бүйтіп кірлеуіне, өз басым мұншама масқаралауына... Мен үшін өзін аяқ асты етуіне мен ықтияр емеспін (Қызға.) Памэла! маған бұндай құрбандықтың керегі жоқ! Өзіңіз түсініңізші... Егер мені соттап жіберсе, менімен бірге сіз де құрисыз!

Памэла (оның сөзін бөліп). Жоқ, жоқ айтпай-ақ қойыңыз! (Трибуналға.) Мүмкін, бұл мені аздап жақсы көрген шығар... Мен сықылдымен... жақын болуы... оған ұят қой...

Президент (Жюльге). Сіз не айтпақшы болып едіңіз?

Жюль. Менің айтайын дегенім... Памэла (оған, ақырын). Жюль... Жюль... Жюль. Менің айтайын дегенім... мен бұған үйленем деп уәде беріп ем... Памэла. Сіз... Сіз бе?! Міне қызық! (Күлуге тырысады.) Оған сену үшін есуас болу керек! Мұндай сұлу, бай, жас жігіт мен сияқты гүлшіге!... (Оған). Жоқ, жоқ, мырза, сіз маған ешқашан да өйдеп уәде берген жоқсыз... Шынын айтқанда, бұл жөнде сіз адал адам болатынсыз! Және... қалыңдығыңыз бар ғой! (Оған жақын келіп, ақырын). Егер сіз болмасаңыз, мен өлем...

Президент. А... Жозеф Бинэ! Ол әлгі керекті бір мәселе жөнінде сотқа өзін шақыртуын сұранған жігіт қой... Біз қазір одан жауап аламыз. Куә, сіз отырыңыз. Еш жаққа кетпеңіз.

Памэла Жиро куәлар отырған жерге ата-анасының қасына барып отырады. Дюпре (президентке). Рұқсат етіңіз? Менің трибуналға ескертейін дегенім, әлде Жозеф Бинэ қыздың күйеуі болатын болғандықтан... өздерінің арын сақтау үшін... Памэла Жироның айтқандарын теріске шығармақ болуы да мүмкін... Президент (бөліп). Жақсы... Жақсы оны ескерерміз. (Сот приставына.) Жозеф Бинэні шақырыңыз! Сот приставы куәлердің бөлмесіне жақындап: «Жозеф Бинэ» деп дауыстайды. Жозеф кіреді. Жұрт ішінен: «қызық жігіт екен» «Оған жасау берем депті ғой». «Ақшаның исі жоқ» т. б. дауыстар естіледі.

Президент. Не тіршілік істейсіз?

Жозеф! Үй қабырғасын өңдеуші шебермін, айтуға болатын болса... Білсеңіз, мен қалай мектепті бітірдім...

Президент (айғайлап). Жаным-ау, мынауың бұл іс жөнінде емес, түсінсеңізші, тек осы іс жөнінде ғана айтуыңыз керек... Жозеф. Мен де осы іс жөнінде-ақ айтып тұрмын ғой! Менің мектепті бітіріп шыққаным өзім үшін өте керекті...

Президент. О, құдайдың құдіреті! Ал айта беріңіз...

Жозеф. Сонымен, ол былай... Мектепті бітіріп үй өңдеуші шебер болғаннан кейін, тәрбиелі, күнәсіз қызға үйленбек едім... Бірінші мақсатыма жеттім, ал екіншісі өңінде... мына...

Президент. Сонымен, сіз мұнда келгенде тек...

Жозеф. Әрине, тек Памэла үшін ғана... Мен өзім сүйетін күнәсіз қызды өтіріктің, алдау-арбаудың торынан босатып алу үшін... (Жұрт арасында қозғалыс байқалады.) Йә йә... (Жұртқа.) Үйшені ол сіздердің талайларыңыздан артық, талайларыңыздан қымбатты!

Прокурор (президентке). Рұхсат етіңіз? (Жозефке.) Күнәсіз қызды өтірік өсектің торынан құтқарып алмақпын деп өзіңіз айтқан жоқ па едіңіз, куә. Ал енді өзіңіздің айтқаныңызды өзіңіз неге өзгертесіз? Жозеф (жайбарақат). Қалайша сіз мені түсінбейсіз, прокурор мырза. Памэла менің әйелім болатын болған соң, ол қайтып өтірік айта алады?

Жозеф. Мен қасақана ештеңе істеп тұрғаным жоқ! Құдайдың мені ақылмен сыйламай, алтын жүрекпен сыйлағанын барлық ел біледі!.. Ол сый бәрінен де қымбат...

Прокурор (қолын үмітсіз сермеп). Басқа сұрағым жоқ.

Президент. Куә, сіз енді боссыз! Куәлардан жауап алынып бітті. Енді сөз қорғаушы мен қаралаушыға беріледі.

Прожектордың сәулесі.

Прокурор. Судья мырзалар! Король, заң, тәртіп— барлығы да менің айыпкер болып, ауыр міндет атқаруымды керек қылады. Біз, мынау алдымызда тұрған айыпкердің жүзінен бүкіл Францияның ұлы атағын жоятын анархияны көріп отырмыз. Ал, оның куәсі Памэла Жиро болса, оны ақтап, әділ соттың мұндай адамдарға салатын тыйымын тоқтатпақ. (Памэланы нұсқап.) Мынау әйелге сенбеңіздер, бұл әйел қара халықтан шыққан! Бұл әйел өзінің ғашығын қорғап қалу жолында құдайдың өзін де алдап кетуге дайын.

Прожектордың сәулесі Дюпреге түседі.

Дюпре. Жоқ, судья мырзалар. Бұл әйелге сенуге болады. Ол мұнда келгенде, ғашықтық жүрекпен махаббат үшін келіп отырған жоқ. Ол өзінің өмір таршылығынан, бір тілім нанға бола келіп отыр! Осы отырған бәріміздің де, кешірерсіз, прокурор мырза, жас кезімізде, үйлі болуға үміт қойып жүргенде, ғашықтыққа үйреткен жарлы гүлші, немесе тігіншілеріміз болмап па еді? (Сот мүшелерінің естеріне түсіп, жымыңдасады, президент өзінің дәреже орнын ұмытып кетіп: «Рас, рас» деп сыбырлайды да, маңғазданып қасқа басын сыйпалайды, және соттарға ала көзімен бір қарап қояды. Сот мүшелері тым-тырыс қата қалады.) Және сол бишараларға ескерткіш етіп (саусақтарын ойнатып.) Бірдеңелер бермеуші ме едік? Я, судья мырзалар! Өмір деген осы! Монархияның жаулары Францияның ошағын қирату үшін қылыштарын жалақтатқанда, бұл әйел соған құшағын ашқан. Оның кінәсі жоқ. Ол айыпсыз!

Руссо мырза. Оны Памэла құтқаратын... Және анау ақымақты да алғыстау керек...! Графиня де-Верби. Не үшін? Осы сықылды қыздар жұртшылық пікірене мән бермей ме еді?

Руссо мырза. Солай ғой, дегенмен...

Руссо ханым. Егер Жюльді ақтаса, мен Памэланы құшақтап қысуға бармын. Балам үшін мен оны істей алам.

Жозеф. Жоқ, жоқ, мен сіздің қандай екеніңізді... білмейді дейсіз бе... нансаңыз мен мұнда ол үшін келгенім жоқ. Сізді көріп, сөзіңізді естіген соң-ақ... Памэла. Мен сөзімді жұтпаймын, Жозеф. Бірақ білетін шығарсыз... мен жалғыз оны ғана сүйемін... Жозеф. Сізді шын ғашықтық қана еріксіз көндіргенін мен білмейді ғой дейсіз бе... Мүмкін оны бір жаққа жіберер, сонда ғана сіз...

Жиро ханым. Алайда, Памэла біз жөнінде бұлай демеуі керек еді... Мен де ғашық болып көргем...

Жиро. Ендеше сен... ештеңе, ештеңеге де түсінбегенсің! Қалай істесе де Памэланікі жөн! Жөн болған соң ол солай істеді! Онда сөз жоқ!

Президент. Айыпкерді кіргіз! (Жюльді алып кіреді.) Париж трибуналы, 1836 жылы, он бесінші октябрьде болған мәжілісінде істі қарап...

Жұрт Памэланың маңына үймелеп қалады.

Жозеф. Су... су... Сорлы қыз өлуге аз-ақ қапты! (Сот столына жүгіріп барып, президенттің қолын қағып жіберіп, графиндағы суға ұмтылады. Су үкім жазылған қағазға төгіледі.)

Президент (Жозефке). Бұныңыз қалай?!.

Жозеф (жүгіріп бара жатып). Аһ, түкірдім бәріне! Памэла есінен танып жатқанда... Президент (приставқа). Куә қызды алып кетіңіз! Ал, ана арсыз немені желкелеп шығыңыз! Памэланы алып кетеді, онымен бірге Жиро қариялар да кетеді. Муниципалдың гвардеецтер Жозефке шық деп итермелей бастайды. Жозеф (гвардеецтерге). Е-ей, абайлаңыздар, әйтпесе мен де есесін қайтарармын (Кетеді.) Президент. Азамат Жюль Руссо туралы істі қарап, айыптау статьясының... (шетке қарап.) Айуан статьяның барлығын былғаған!

Верби. Ештеңе емес. Сіз сұрадыңыз, мен жауап қайырдым!

Президент (қолын сермеп). Жоғарыда айтылғандардың бәрін еске ала келіп, Париж трибуналы қаулы етеді — Жюль Руссоны айыпсыз деп табады. (Залдағылар қозғалады. Гвардеецтерге Жюльді көрсетіп.) Босатылсын!

Жюль. Графиня! (Нұрланып). Памэла... Памэла қайда? Мен жүгіріп барып келейін...

Руссо. Балам, бірақ...

Верби. Ақымақтық істеме, бала! Сенің қалыңдығың... (Құлағына.) Сенің мансабың... Жюль. Қалыңдығың?.. Енді бұл некенің қиылмайтын болғанын сіз қалайша түсінбейсіз? Мен Памэлаға үйленуім керек... Ол қыз мен үшін... Біздің махаббатымыз жолында...

Дюпре. Жаңа өзіңіз естідіңіз ғой... Қыз Жозеф Бинэге тиеді.

Жюль. Жоқ, жоқ, ол анау үндемесін деп қана айтты... Мен оны сүйем... Сүю жолында ештеме де бөгет бола алмайды... Мен кеттім. (Графиняға.) Графиня, кешіріңіз... Өзіңіз де көріп отырсыз ғой... Мен соған барам. (Кетпек болады). Руссо мырза (ақырын, Дюпреге). Бізге көмектесе көріңіз. Байлығымның жартысы... Дюпре. Тек бір ғана амал бар... Оған айтыңыз (құлағына сыбырлайды.) Сонан кейін маған сілтерсіз. Руссо мырза (оның қолын қысады). Рахмет сізге, кейін есептесерміз. (Ұлына.) Жюль, балам... Ол қыз сенің теңің емес. Біз оған, оның бүгінгі куәлік еткені үшін өзіне де және ата-анасына да он бес мың франк төледік қой...

Жюль (таңданып). Не... не дейсің әке?

Руссо (екі иығын көтеріп). Қайтесің?! Осылай етуге тура келді. Ол одан да кеп сұраған еді, кейін кемітті...

Руссо мырза. Жамағаттар, ренжіспей-ақ қояйық! Ол қазір албыртып тұр! (Ұлына.) Егер маған нанбасаң, Дюпре мырзадан сұра; Қызбен сөйлескен сол...

Жюль. Сіз бе?

Дюпре. Мен. Ол қыз — өз пайдасы үшін ақылды көрінеді. Оның айтуынша: Сандвич аралындағы Жюльге ғашық болғаннан, ақшалы, ақымақ күйеуімнің болғаны артық дейді.

Жюль. Солай деді ме? Осылай деп-ақ айтқаны ма?!

Дюпре. Мен оған ақшаны беріп, сот алдында айтатын сөздерді жаттаттым... сонымен ол ұғымды шәкірт болып шықты... Онысына әділдік ету керек... Жюль. Ұсталар алдында оған жиырма мың франк тастап кетіп едім ғой?.. Оны сізге тапсырған шығар деймін? Дюпре. Маған ба? Ол ақша туралы естіп отырғаным қазір. Мүмкін, Руссо мырзаға берген шығар? Руссо мырза. Жоқ! Мен керек десе, сенің жаныңда онша ақшаның барын білгенім де жоқ!.. Жюль. Бұл не деген сұмдық! Бұдан көрі менің басымды кескені артық болар еді...

Памэла (тез Жюльдің жанына келіп, оның қолын ұстап). Жюль!.. Жюль!.. Кешіріңіз... Руссо мырза! Мен сондай қуаныштымын! Қандай бақыт десеңізші! Жюль (қолын жұлып алып). Сахнаға... сахнаға шығыңыз... сіз — актриса екенсіз ғой, Памэла!

Памэла. Ол менде жоқ... Мен оны...

Жюль (бұлқына). Келіскен!.. жиырма мың, ол жоқ! тағы әкем берген он бес мың...

Памэла. Маған... маған... сіздің әкеңіз?

Жюль. Барлығы отыз бес мың франк! Осы сотта көп-ақ табыс тапқан екенсіз, Памэла! (Өздерінің адамдарына.) Жүріңіздер, кетейік енді, бұл жерде бөгелерлік ештеңе де жоқ! Барлық топ шығуға бет алады. Памэла (жанталасып). Жюль... Жюль... қайтыңыз!.. Егер сіз қайтпасаңыз мен өлемін! (Жюльдер кетеді.) Мен құрыдым! (Орындыққа отыра кетіп, қолымен бетін басады.) Жозеф. Памэла!.. Мен қуып жетіп... оны күшпен қайтарамын..: Мен оны сүйреп әкеліп, аяғыңызға жығып, сізден кешірім сұратамын! Жиро. Мен өз қолыммен оны буындырып өлтірем... Бұзылған!.. Қалай ол!.. Жозеф! Жүр!.. Біз оны қайтарамыз! Қайтара алмасам мені қарғыс атсын!..

Жозеф екеуі есікке қарай жүгіреді.

Памэла. Қайтыңыздар! Керегі жоқ... Тоқтаңыздар, әке... Жозеф... Мен бұйырамын! Тілеп өтінемін... Аһ, ең болмаса, сіздер аяңдаршы мені? (Жылайды.)

Жиро. Ал, келдім... Қойсаңшы енді, Памэла, жыламашы, әйтпесе, мен де жылаймын.

Памэла. Ешқашан да... ешқашан да біздің бұл адамдарға жолықпауымыз керек! Түсіндіңіз бе, Жозеф? Жозеф. Кішкене... кішкене ойлауға рұқсат етіңіз... Олармен ешқашан да дейсіз бе? Оны түсіндім... Ал жас Руссомен ше?

Памэла. Онымен де!

Жозеф (қуанып). Онымен де! (Памэланың маңында шыр көбелек айналып.) Аяқты қара... аяқты қара! Өздері билеп жүр! Құдай біледі! Тіпті тоқтата алар емеспін! Олар менен гөрі ақылдырақ болу керек... Бірден түсінді ғой.

Барлығы да есікке қарай басып, шығып кетеді. Діңгектің артынан Тереза мен Жюстен шығады.

Тереза. Мен сондай күйіндім... Мұрныма шейін қызып кетті. Жоқ, жоқ, бүгін емес!.. Жюстен. Аһ, сен мені жаман қорқыттың ғой! Әйелдер: «болымсыз нәрсеге» қарсылық етіп...

Тереза. Аһ, менің есалаңым! Бәрін есіттің бе?

Жюстен. Я, менің де айтатыным, бірақ сен маған ашуланба, біздің жас мырза...

Тереза. Қашан ол батылы барып... қашан ол сұрап... қашан ол өзінің Руссо екенін білгенде! (Шетке қарап.) Сорлы Памэла!..

Тереза. Қашан, ол — ол, олар — олар боп, ал мен және Памэла екеуміз біз боп шыққанда, мен сені түсініп... Жюстен. Көсегең көгерсін!.. Мен әйелге үйленген екем деп ойласам, тіл құралына үйленген екем ғой!.. Тереза. Оның несі бар, Жюстен, саған аздап білім алудың еш бөгеті жоқ... Жүр кетейік! Ертеңнен қалмай... Тіпті, кеш боп қалмаған болса, бүгін-ақ...