«Білім беруді дамытудың федералды институты» Федералды мемлекеттік автономды мекемесі ОКБ бағдарламаларын жүзеге асыратын білім

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жӛніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу үдерісінде мазмұнды бӛлімді (технология, материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы:

Пікір беруші:

К21 Автокөліктер мен қозғалтқыштарды жөндеу: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық

Автожөндеу өндірісінің негіздері мен автокөліктерді жөндеу жұмыстарын ұйымдастыру бойынша жалпы ережелер баяндалған. Автокөліктер мен агрегаттарды  күрделі жөндеудің технологиялық үдерісі жан-жақты қарастырылған. Автокөлік бөлшектері мен түйіндерін жөндеудің типтік технологиялық үдерістері келтірілген. Автожөндеу кәсіпорындарын жобалаудың негіздері берілген. Оқулықты «Автокөліктерге техникалық қызмет көрсету және жөндеу жүргізу» мамандығы бойынша «Автокөліктерге техникалық қызмет көрсету және жөндеу жүргізу» ПМ.01 кәсіби модулін игеру барысында қолдануға болады.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

Оқу

басылымы

Редакторы Н. Н. Согомонян. Техникалық редакторы Е. Ф. Коржуева Компьютерде беттеген: А. Улик. Корректоры А. П. Сизова

№ 111102122 басылым. Басуға қол қойылған күні 25.11.2014. Пішімі 60 х 90/16. Офсеттік қағаз № 1. Офсеттік басылым.

0507, 616-00-29.

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. АЕ51. Н 16952 29.04.2014. «КСРО-ның 50 жылдығы ат. Еңбек Қызыл Ту орденді Тверь балалар әдебиеті баспа комбинаты» ААҚ-ға берілген баспа материалдары сапасына толық сәйкес басылған.

170040, Тверь қ., Октябрьдің 50 жылдығы даңғылы, 46.

© Карагодин В.И., Митрохин Н.Н., 2001 ©

2003-0 «Академия» білім беру баспа ортылығы, 2013 © Ресімделуі. «Академия» баспа орталығы, 2013

Автокөлікті пайдалану үдерісінде оның жұмыс істеу қасиеттері бөлшектерінің тозуы себебінен, сонымен қатар олар дайындалған материалдың жемірілуі мен шаршауынан біртіндеп нашарлай

Нормативтік-техникалық құжаттаманың барлық талаптарына сәйкес келетін автокөлік жарамды деп есептеледі. Автокөліктің жұмыс істеуге қабілеттілігінің жарамды автокөліктен айырмашылығы қозғалыс қауіпсіздігіне қауіп төндірмейтін тағайындаулар бойынша пайдалануға мүмкіндік беретін талаптарды қанағаттандыруы керек. Жұмысқа қабілетті автокөлік бұзылған болуы да мүмкін, мысалы, сыртқы түрінің нашарлауы, қозғалтқыштың майлау жүйесіндегі қысымның төмендеуі.

бөлшектерді қайта қалпына келтіру және автокөлік бұйымдары ресурстары мен олардың құрамдас бөліктерінің жұмыстарын қалпына келтіру операцияларының кешені жатады.

Автокөліктерді жөндеудің қажеттілігі мен пайдалылығы олардың құрамдас бөліктерінің (құрастыру бірліктері мен бөлшектері) беріктік теңдігіне жинақталған. Барлық бөлшегі біркелкі тозған және қызмет ету мерзімі бірдей тең берікті автокөлік құрастырудың мүмкін еместігі белгілі, сондықтан автокөлікті пайдалану үдерісінде автокөлік кәсіпорындары (АКК) үнемі ТҚК-ден және қажет болған жағдайда жекелеген бөлшектері мен агрегаттарын ауыстыратын ағымдағы жөндеуден (АЖ) өтеді.

Бұл автокөліктің техникалық жарамды қалыпта болуына мүмкіндік береді.

Автокөлікті ұзақ уақыт пайдаланған кезде оның жай-күйі АКК талабымен жөндеу жүргізуге техникалық мүмкін болмайтындай немесе экономикалық жағынан тиімсіз жағдайға жетеді. Мұндай жағдайда олар автожөндеу кәсіпорындарына (АЖК) орталықтандырылған ағымдағы немесе күрделі жөндеуге (КЖ) жіберіледі.

Ағымдағы жөндеу кезекті жоспарлы жөндеу жүргізуге дейінгі жүруіне, автокөліктің жұмысқа қабілеттілігіне кепілдік беруін қамтамасыз етуі керек, автокөліктің ол жүрген жолы кезекті ТҚК-2 дейін жүретін жолдан кем болмауы тиіс. Автокөлік істен шыққан жағдайда жоспардан тыс АЖ жүргізіледі, онда автокөліктің техникалық жай-күйі анықталатын көлемде бөлшектері мен құрастыру бірліктерін ауыстырады немесе қалпына келтіреді.

бөлшегін қалпына келтіріп, тиісті бөлшектерін ауыстыру арқылы жарамдылығын және толық ресурсын (не толық ресурсқа жақындығын) қамтамасыз етуі керек. Бұйымдарды құрастыру

болса, ал агрегаттың негізгі бөлшегі корпустық бөлшек, мысалы, қозғалтқыштың цилиндрлер блогы, берілістер қорабының картері болып табылады.

Автокөлік бөлшектерінің қалдық ресурстарын пайдалану оларға КЖ жүргізудің экономикалық тиімділігінің негізгі қайнар көзі болып табылады. КЖ-ге келетін 70...75 %-дай автокөліктердің бөлшектері не жөндеусіз, не шағын жөндеу жүргізгеннен кейін қайта

қолданылуы мүмкін.

Өз ресурсын толық атқарған және ауыстыруға жататын бөлшектер барлық бөлшектің 25...30%-ын құрайды. Бұлар – поршеньдер, поршень сақиналары, мойынтірек теңселісі, резеңкелі техникалық бұйымдар және т.б. Жұмыс істеуге жарамды, оларды жөндеу жүргізусіз қолдануға болатын бөлшектер саны 30...35 %-ға жетеді. Автокөліктің қалған бөлшектерін (40...45%) оларды қайта қалпына келтіргеннен соң ғана пайдалануға болады. Оларға, көбіне, автокөліктің күрделі, металсыйымды және қымбат тұратын бөлшектері, атап айтқанда цилиндрлер блогы, иінді және үлестіруші біліктер, цилиндрлердің бастиегі, берілістер қорабы мен артқы белдіктің картерлері және т.б. жатады. Бұл бөлшектерді қалпына келтіру құны дайындау құнының 10...50 % -нан аспайды.

Автокөліктер мен олардың құрамдас бөліктерін КЖ өзіндік құны, әдетте, жаңа балама бұйымдар құнының 60...70 %-нан аспайды. Осы ретте металл мен энергетикалық ресурстарды

барынша үнемдеуге болады. Біздің еліміздің өнеркәсіптік әлеуетінде әрқашан маңызды орын алатын автожөндеу өндірісін дамыту бір орталықтан жөндеу жүргізудің жоғары тиімділігін көрсетеді. Автокөліктер мен олардың құрамдас бөліктеріне бір орталықтан жөндеу жүргізудің көлемі кейбір ұстанымдар бойынша оларды өндіруден асып түсті.

Біздің елімізде автокөліктерге жөндеу жүргізуді ұйымдастыруға үнемі көңіл бөлініп отырады. Кеңес үкіметінің алғашқы жылдары еліміздегі автокөлік парктері шетелде өндірілетін бірнеше мың автокөліктен тұратын еді. Жас Кеңес республикасында автокөлік өндірісін ұйымдастыру үшін материалдық база да, тәжірибе де, дайындалған мамандар да болмады, сондықтан автожөндеу өндірісін дамыту отандық автокөлік құрастыруды дамытудың тарихи орнын анықтап берді. 1918 жылғы мамырда Халық Комиссарлары Кеңесі автокөлікті ұйымдастыру туралы декрет қабылдады. В.И.Ленин қол қойған бұл декретте автокөліктерді жөндеуді ұйымдастыру мәселелерін шешу Халық шаруашылығы жоғары кеңесіне (ХШЖК) жүктелді.

1921 жылы-ақ Азық-түлік Халық Комиссарлары Мәскеуде Миусс автожөндеу зауытын салды, ал 1929 жылы қазіргі уақытта еліміздегі ең ірі әрі алдыңғы қатарлы жөндеу жүргізу зауыттарының бірі

АРЕМЗ-1 зауыты салынды.

Автожөндеу өндірісін дамытудың кейінгі тарихы отандық автокөлік құрастыруды дамыту тарихымен тығыз байланысты. 1932- 1933 жж. Горький, Мәскеу және Ярославль қалаларында автокөліктерді жаппай өндіретін алғашқы зауыттар салынып, пайдалануға берілді. Сол уақытта (1932 ж.) Мәскеуде МАРЗ-1 автожөндеу зауыты, ал келесі жылдары мұндай зауыттар Ленинград, Харьков, Киев, Иркутск, Хабаровск және басқа да қалаларда салына бастады.

Ұлы Отан соғысы жылдарында автокөлік өндірісі Кеңес Әскерін автокөлік техникаларымен қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарды. Тылда кейбір өнеркәсіптік кәсіпорындар базасында жаңа жөндеу жүргізу зауыттары ашылып, автокөліктер мен олардың құрамдас бөліктеріне дала жағдайында ағымдағы және күрделі жөндеу жүргізуге арналған жылжымалы жөндеу бөлімшелері құрылды.

Соғыстан кейінгі жылдары автокөлік құрастыруды дамытумен қатар автожөндеу өндірісін қатар дамыту ісі қолға алынды, алайда жөндеудің еңбексыйымдылығы нормативтерінің директивті төмендеу тәжірибесінің технологиялық үдерістерді механикаландыру мен автоматтандыру деңгейінің артуына сәйкес келмеуі бөлшектерді қалпына келтіру көлемінің азаюына және жөндеу сапасын қалыптастыратын бірқатар технологиялық операцияларды орындауда істен шығуға әкеліп соқты. Бұл тұтынушылардың автокөліктерді жарамды етіп ұстауға кететін шығындарының артуына, жөндеу жұмыстарының сапасыз

жүргізілуіне және бір орталықтан жөндеуге сұраныстың азаюына алып келді.

Әлемдік тәжірибеде көліктерге жөндеу жүргізудің көптеген түрлері қолданылады, солардың ішінде мынадай үш бағытты

ерекше атап өтуге болады:

жөндеу жұмыстарының барлық түрі техника пайдаланушы кәсіпорындарда немесе бірлестіктерде орындалады;

жөндеу жұмыстары техника өндірмейтін және пайдаланбайтын ұйымдарда жүзеге асырылады;

жөндеу жұмыстарын ірі көлік құрастырушы кәсіпорындар өз мойындарына алады.

Біздің еліміздің автожөндеу өндірісінің дамуы 70-ші жылдардың соңына дейін бірінші бағытты ұстанды. Автокөлік пайдаланатын түрлі министрліктер мен ведомстволар өздерінің АЖК желілерін құрды,        соның арқасында толық кешенді автокөліктерге КЖ жүргізу жөніндегі кәсіпорындар саны артты. Жөндеудің бұл түрінің дамуы басқа түрлерді, атап айтқанда бөлшектердің қалдық ресурстары мен қабаттасуларды көбірек қолдану есебінен жөндеу жүргізу көлемін қысқартуға мүмкіндік беретін жөндеудің

техникалық жай-күйі бойынша қолдануда шығынға батырды.

Толық кешенді автокөлікке күрделі жөндеу жүргізу кезінде олар ұзақ уақытқа пайдаланудан шығып қалады. Автокөліктердің жөндеу жұмыстарында тұрып қалуын қысқартуға тырысу АЖК құрылысының тәжірибесінде автокөлік паркінде көп шоғырланған орындарды барынша жөндеу қорының жеткізушілеріне жақындатуға алып келді. Ірі өнеркәсіптік және энергетикалық

нысандарды салу барысында олардың қасына құрылыста жұмыс істейтін автокөліктерге қызмет көрсетуге арналған жөндеу жүргізу зауыттары да салына бастады. Бұл ретте оларды жөндеуге әкелуге кететін уақыт пен тасымалдауға кететін шығындар көп емес, алайда бұл тиімділікті жөндеу жұмыстарының қымбатқа түсуі және өндірістік бағдарламасы шағын ғана әмбебап кәсіпорында сапасыз жөнделуі жұтып қойып жатты.

Жөндеу жүргізудің отандық тәжірибесіндегі ілгері үдерістердің бірі автокөліктерді АЖ барысында агрегатты тәсілдің кең таралуы болып табылады. Ол жұмысқа жарамсыз агрегаттарды жаңа немесе айналымдағы қордан алынып, алдын ала жөндеу жүргізілген агрегаттармен жоспарлы түрде алмастыру арқылы жүзеге асырылады. Автокөліктердің агрегаттарын жөндеу кезінде олардың техникалық жай-күйіне байланысты АЖ немесе КЖ жүргізіледі. Агрегатты тәсіл агрегаттарды индустриалды жөндеу үдерістерін пайдалану жағдайындағы монтаждау және бөлшектеу

жұмыстарынан бөліп тұрады, сонымен бірге жөндеу барысында

автокөліктердің тұрып қалуын айтарлықтай азайтып, агрегаттарды ағымдағы жөндеу бойынша да, күрделі жөндеу бойынша да бір орталықтан жүргізуге мүмкіндік береді.

Кабиналар мен қаңқа ресурстарын арттыру, олардың жұмыс істеу уақытын автокөлік қызметінің мерзіміне дейін жеткізу бойынша дайындаушы зауыттардың мақсатты жұмыстары толық кешенді автокөліктерге КЖ жүргізу саласының шұғыл қысқаруына әкеледі. Соңғы уақытта ол айтарлықтай азайып келеді, ал перспективалық модельдегі жүк тасушы автокөліктерге (КамАЗ, МАЗ-5335, ЗИЛ-4331) КЖ жүргізу тек агрегаттарға ғана көзделген. Мұндай автожөндеу өндірісін дамыту үдерісі агрегаттарға КЖ жүргізетін автожөндеу зауыттары қызметтерінің өзгеруіне әкеледі.

Еліміздегі шаруашылықтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайының өзгеруімен байланысты соңғы жылдары АЖК-ні ұйымдастыру-техникалық жағынан қайта құру үдетілді. Дәстүрлі ведомстволық және дербес АЖК-нің дамуымен қатар автокөлік өнеркәсібінің өндірістік бірлестіктері жаңа үлгідегі автокөліктерге жөндеу жүргізу мен фирмалық қызмет көрсету жүйесін құрып әрі дамытып жатыр. Еліміздегі ең дамыған фирмалық жүйе «КамАЗ» Акционерлік қоғамы болып табылады. Оның құрамында КамАЗ агрегаттарын (қозғалтқыштар, берілістер қорабы мен артқы

белдіктер) жөндеу бойынша 200-дей автоорталық пен 4 зауыт бар. Набережные Челны қаласындағы қозғалтқыштарды жөндеу зауытының жылдық өндіру бағдарламасын барынша дамыту кезеңінде 50 мың қозғалтқышқа жетіп, үздік шетелдік зауыттардан қалыспай келеді. Мұндай бағдарлама өнімділігі жоғары технологиялық жабдықтарды қолданып, жоғары деңгейдегі сапалы жөндеу жүргізуге мүмкіндік береді.

бұйымдарды жинап жеткізеді, өндіру мүмкіндіктеріне қарай КамАЗ автокөліктеріне ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізіп, орталықтандырылған техникалық қызмет көрсетеді, агрегаттары мен жүйелеріне ағымдағы жөндеу жұмыстарының күрделі түрін, транзитті автокөліктерге техникалық көмек, бақылаудиагностикалық, инженерлік-коммерциялық және басқа да қызмет түрлерін көрсетеді

АЖК-ні әрі қарай тиімді дамыту дайындаушы зауыттардың орталықтандырылған ТҚК бойынша қызметтер көрсетіп, техникаларға жөндеу жүргізетін кәсіпорындармен бірлескен үдерістерінде туындаған идеялар мен қағидаларға негізделеді.

Автокөліктерге жөндеу жүргізу туралы білімдерді жүйелеу мен тереңдетудің қажеттілігі осы саладағы ғылыми зерттеулердің рөлін арттырады. 30-шы жылдары проф. В. В. Ефремовтің жетекшілігімен МЖАИ қызметкерлер тобы АТҒЗИ жұмыскерлерімен бірлесіп алғаш рет зерттеу жұмыстарын жүргізеді, нәтижесінде автокөліктерге жөндеу жүргізу мен алдын ала жоспарлы техникалық қызмет көрсету жүйесі әзірленді. Олардан кейін автокөліктерге жөндеу жүргізудің теориялық және практикалық негіздерін қалыптастыруға профессорлар В.И.Казарцев, К.Т.Кошкин, Л.В.Дехтеринский, В.А.Шадричев, М.А.Масино, В.Г.Дажин және көптеген басқа ғалымдар өз үлестерін қосты. Автокөліктерге жөндеу жүргізу бойынша мамандар даярлауға көп көңіл бөлінеді. 1930 жылы Мәскеу жол автокөлігі институты ашылып, автокөлік өндірісі және жөндеу жүргізу кафедрасы ұйымдастырылды. Біздің елімізде автокөліктерге қызмет көрсету мен жөндеу жұмыстарын жүргізу бойынша мамандар шығаратын көптеген автокөлік және жол көлігі колледждері мен техникумдары ашылды.

1-ТАРАУ. АВТОКӨЛІКТЕРДІ ЖӨНДЕУ БОЙЫНША ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1.1 Автокөліктер мен оның құрамдас бөліктерінің ескіруі

Автокөлік жай-күйінің және (немесе) қасиетінің қайта орнына келмейтін өзгерістері, оның бөлшектері дайындалған материалдардың құрылымындағы химиялық өзгерістер, сондай-ақ автокөлікті пайдалану кезіндегі біртіндеп жиналатын микро- және макробұзылулар автокөліктің ескіруі деп аталады.

Автокөлікті пайдалану барысында оның бөлшектері физикалық тұрғыдан тозып, материалдары шаршайды. Автокөлікті пайдалану кезінде де, оны сақтау уақытында да жемірілуімен байланысты

өзгерістер, қаттылығының әлсіреуі, металл құрылымындағы өзгерістер мен химиялық өзгерістер, кейбір қасиеттерінің жоғалуы (мысалы, беріктігінің, иілімділігінің және т.б.) сияқты өзгерістер

болады. Ескіру үдерістері әрқашан да уақытпен байланысты болады. Осыған байланысты жөндеу міндеттерін шешу үшін уақытқа қатысты бұзылу тәуелділігін белгілейтін ескіру заңдарын білу қажет. Мысалы, тозған қабаттың қалыңдығын, бөлшектердің зақымдалуы кезіндегі иілімдерді, жарамдылық мерзіміне байланысты зақымдалған жемірілу қабатының ауданын немесе тереңдігін білу керек. Осы заңдылықтарды пайдалану автокөлік пен оның құрамдас бөліктерінің жұмысқа қабілетті жай-күйінің жоғалуын

болжауға мүмкіндік береді.

Механизмнің ескіру үдерісі оны құрайтын барлық бөлшектердің ескіруі және олардың өзара байланысты орналасуының бұзылу үдерістерімен анықталады. Бөлшектердің ескіруі бірнеше бүлдіретін үдерістердің әсерінен пайда болып, көптеген факторлардың әсерінің нәтижесі болып табылады.

Қатты дененің сыртқы қабатындағы материалдың бөлінуі және (немесе) қажалған кездегі деформацияның көбеюі, біртіндеп дене формасының және (немесе) өлшемінің өзгеруі пайда болатын үдеріс тозу деп аталады. Тозу ескірудің нәтижесі болып табылады және белгіленген бірліктерде (қабаттың қалыңдығы, көлемі,

салмағы) анықталады.

1.1-сурет. h тозуы мен dh/dt тозуы жылдамдығының жұмыс істеу уақытына тәуелділігі Тозу үдерісі, әдетте, үш кезеңде өтеді. І кезеңде (1.1-сурет) уақыттың аз бөлігін алатын қатар орналасқан бөлшектер іске қосылады. Мұндай кезде h тозуы бейсызықты өзгереді, тозу жылдамдығы жоғары, бірақ

сипатталады. Мұндай жағдайдағы тозудың жылдамдығы төмен әрі тұрақты. ІІІ кезең - тозу жылдамдығының шұғыл өскенін көрсететін

жеделдетілген тозу. Мұның себебі үйкелген үстіңгі қабаттың формасы мен өлшемінің өзгеруінен қажалу жағдайының  өзгеруі болып табылады.

Бөлшектердің деформациясы қайтымды (берік) және қайтымсыз, яғни қалған деформация болуы мүмкін. Деформация бөлшек материалында кернеудің пайда болу кезінде болады. Егер бөлшек материалында пайда болған кернеу оның серпімділігінен аз болса, онда с е р п і м д і д е ф о р м а ц и я басты орынды алады, әйтсе де серпімді деформация қалған деформациямен де қоса

блогы сияқты күрделі бөлшектерде гильзаларға, иінді біліктің негізгі мойынтіректерінің астарына қарай қондырылатын саңылаулар өстерінің орны өзгереді, сондай-ақ технологиялық базаларға қатысты өзгерістер пайда болып, өңделген үстіңгі қабаттың орны бұзылады, ол қозғалтқыш қызметінің ұзақтығын қысқартады.

Бұзылу бөлшектердің толық бөлінуіне әкеледі. Бұзылу баяу, морт сынудан және тозғаннан болады.

қосымшасының бағытына қарай бұрышта орналасады және жанама кернеулер әрекеттерінің бағытымен сәйкес келеді.

Морт сыну қалыпты кернеу әсерінен болады. Оған шамалы пластикалық деформация тән болады және бұзылу жазықтығы

пайда болады, ал екіншісі барлық бөлшектің жарықшақтануының дамуынан болады.

Бөлшектердің тозғаннан бұзылуы көптеген жүктеме қосымшаларының нәтижесі болып табылады және бір реттік жүктелу жағдайына қарағанда, айтарлықтай аз кернеуде болады.

Тозғаннан бұзылу кезінде болған жарықшақ барынша жоғары созылған кернеу болатын үстіңгі қабаттарда пайда болады. Қима әлсірегенде жарықшақтың даму қарқыны күшейеді және қалған белгілі бір қимада бөлшектің толық бұзылуы болады.

сұйықтықтың металға әсерінен пайда болады. Бөлшектердің үстіңгі қабатында сұйықтықтан болатын эрозияда дақтар, сызықтар, сызаттар пайда болады. Мұндай зақымдалуларға дөңгелек жақтан судың ағынын, құмды және майда тастарды қабылдайтын қозғалтқышты салқындату жүйесінің бөлшектері, шанақтың қанаты жиі ұшырайды. Металдың кавитациялық бұзылуы сұйықтық ағынының үздіксіздігі бұзылғанда болады және кавитациялық көбіктер пайда болады. Бөлшектің үстіңгі қабатындағы кавитациялық көбіктер үлкен жылдамдықта көлемін азайтады, ол металдың үстіңгі қабатына гидравликалық сұйықтықтың соғылуына әкеліп соғады. Мұндай соққылардың металдың үстіңгі қабатындағы бір орынға көп мөлшерде жиналуы диаметрі 0,2...1,2 мм каверн

диаметрі түріндегі кавитациялық бұзылулардың пайда болуына әкеледі. Мұндай бұзылуларға қозғалтқышты салқындату жүйесінің бөлшектері, цилиндрлер гильзалары, гильза астындағы цилиндрлер блогының қондырғы белдіктері, қысқа құбырлар және басқалар жиі ұшырайды.

Уақыт озған сайын немесе жарамдылық мерзімі өткен сайын автокөліктің немесе оның құрамдас бөліктерінің жай-күйі нашарлай бастайды, пайдалану уақыты өткен автокөліктер пайдасыз деп

есептеледі: автокөлік (агрегат) шекті күйіне жеткен болып саналады.

Автокөліктің және оның құрамдас бөліктері тағайындаулар бойынша әрі қарай қолдануға жарамсыз немесе пайдасыз болса, не оларды қайта қалпына келтіруге мүмкін емес жағдайы автокөліктің және оның құрамдас бөліктерінің шекті күйі деп аталады. Мысалы, агрегат картеріндегі майды ауыстырудың қажеттілігі майлардың майлау қасиеттерінің өзгеруі кезіндегі шекті күйінің жетуімен байланысты болады; реттеуші жұмыстардың орындалуы түйіндердегі шекті саңылаулардың жеткілікті болуымен сипатталады; бөлшектерді ауыстыру немесе жөндеу оның қандай да бір жұмыс істейтін қабатының шекті өлшемге дейінгі бұзылуымен жүргізіледі. Шекті күйдің көрсеткіштерінің сандық мәні нормативтік-техникалық құжаттамамен белгіленеді. қызмет көрсету, жөндеу, сақтау және тасымалдау жағдайларында талап етілетін қызметтерді орындау мүмкіндіктерін сипаттайтын барлық параметрлердің белгіленген шекті мәніндегі уақытты сақтау нысанының қасиеті. Параметр деп сапаның бір немесе бірнеше технологиялық көрсеткіштері қабылданатын бөлшектердің, түйіндесулердің, жинақтаушы бірліктердің немесе жалпы автокөліктің кейбір шығыс сипаттамасы түсініледі. Параметр мәнінің шектік мәннің шекарасынан шығуы і с т е н ш ы ғ у ретінде жіктеледі, егер нысанның жұмысқа қабілетті күйі бұзылса, яғни берілген қызметтерді орындау мүмкіндіктерін сипаттайтын барлық параметрлердің мәніндегі күй нормативтік-техникалық және (немесе) конструкторлық құжаттамамен сәйкес келеді.

Істен шығулар, әдетте, кенеттен болған және біртіндеп болған деп бөлінеді. К е н е т т е н болған істен шығулар нысанның бір немесе бірнеше параметрлері мәндерінің секірмелі өзгерістерімен сипатталады. Олар нақты болжап білуге болмайтын уақытта кенеттен болады, ол тек бұл оқиғаның белгілі бір ықтималдықпен болатынымен немесе болмайтынымен сипатталады. Б і р т і н д е п істен шығу нысанның бір немесе бірнеше параметрлерінің баяу өзгеруімен сипатталады. Мысалы, цилиндрлі поршеньді топтағы қозғалтқыштардың бөлшектерінің біртіндеп бұзылуы, жанар- жағармайдың үнемделуі мен қуатының төмендеуі. Істен шығуларды кенеттен болған және біртіндеп болған деп бөлу шартты болып саналады. Мысалы, беріліс қорабы бөлшектерінің жұмыс істейтін сыртқы қабаттарының біртіндеп бұзылуы саңылауларды көбейтеді және берілістің кенеттен өзінен-өзі сөніп қалуына әкеледі.

Автокөліктердің құрамдас бөліктері жөнделетін және жөнделмейтін болып бөлінеді. Біріншісі үшін нормативтіктехникалық және (немесе) конструкторлық құжаттамада жөндеу жүргізу қарастырылған, ал екіншісі үшін қарастырылмаған.

Бұйымдардың сенімділігі олардың тоқтаусыз жұмыс істейтіндігімен, төзімділігімен, жөндеуге жарамдылығымен және сақталатындығымен сипатталады.

Тоқтаусыз жұмыс істеу — нысанның бірнеше уақыт бойы немесе атқарым кезінде жұмыс қабілеті күйін үздіксіз сақтау қасиеті.

Тоқтаусыз жұмыс істеу ықтималдығы (берілген атқарым шегінде нысанның жұмыс істеуін тоқтату ықтималдығы болмайды); жұмыс істеуін тоқтатудың орташа атқарымы (қайта қалпына келтірілетін нысанның атқарымының осы атқарым ішінде оның жұмыс істеуін тоқтату санының орташа мәніне қатысы); жұмыс істеуді тоқтату легінің параметрі (қайта қалпына келтірілетін нысанның шағын еркін атқарымының жұмыс істеуін тоқтату санының орташа мәнінің осы атқарым мәніне қатысы) тоқтаусыз жұмыс істеудің негізгі

көрсеткіштері болып табылады.

Төзімділік — нысанның белгіленген техникалық қызмет көрсету және жөндеу жүйесі кезіндегі шекті мәні болғанға дейінгі жұмыс қабілетін сақтау қасиеті. Орташа ресурс (мысалы, күрделі жөндеуге дейінгі орташа атқарым, күрделі жөндеудегі орташа атқарымнан есептен шығаруге дейін); гамма-пайыздық ресурс (нысанның пайызбен көрсетілген берілген ықтималдықпен шекті күйге жетпегендегі атқарымы) және басқа да көрсеткіштер төзімділіктің негізгі көрсеткіштеріне жатады.

Жөндеуге жарамдылық — нысанның істен шығуын, жарамсыздығының пайда болу себептерін ескертуге және табуға; жұмысқа қабілетті күйін техникалық қызмет көрсету мен жөндеу арқылы қалпына келтіру және ұстап тұру икемділігінен тұратын қасиеті. Бұл қасиет автокөліктің құрылымына қойылатын талаптардың, соның ішінде жөндеу технологиялылығына қойылатын талаптың жеткілікті деңгейдегі үлкен ауқымын қамтиды. Ж ө н д е у т е х н о л о г и я л ы л ы ғ ы деп автокөліктің қызмет ету мерзіміндегі тағайындалған ресурсын қамтамасыз ету кезіндегі жөндеуге кететін ең аз қаражат пен еңбек шығынының қажеттілігі ескерілетін автокөліктің құрылымдық және технологиялық қалпы түсіндіріледі. Сақталғаштық — нысанның сақтау және (немесе) тасымалдау уақытындағы және одан кейінгі тоқтаусыз жұмыс істейтіндігінің, төзімділігінің және жөндеуге жарамдылығының көрсеткіштер мәнін сақтау қасиеті.

Автокөліктің жұмысқа қабілетін қолдау саласындағы техникалық саясат техникалық қызмет көрсету мен жөндеудің

Жүйенің жоспарлы сипаты, бір жағынан, жоспарлы түрде ТҚК қарастырады, ол автокөліктің болжанбаған (апаттық) істен шығуын ескертуді және оның техникалық жай-күйі туралы тұрақты ақпарат алып тұруды қамтамасыз етеді, екінші жағынан, автокөліктер мен агрегаттарды жөндеуге шығарғанға дейінгі жоспарлы атқарымдарын, сондай-ақ жөндеу кезіндегі жұмыс көлемін болжайды, ол жөндеу жүргізетін кәсіпорындардың жұмыс қарқынын арттыруға әрі оларды материалдармен, қосалқы бөлшектермен және ресурстардың өзге де түрлерімен қамтамасыз ету талаптарын жақсартуға мүмкіндік береді.

Жүйенің алдын ала сипаты автокөлік пен оның құрамдас бөліктерінің базалық және негізгі бөлшектерінің мезгілінен бұрын тозуына дейін жөндеу жүргізуді болжайды. Тозу кезеңіне жеткен базалық және негізгі бөлшектердің әрі қарайғы пайдаланылуы, сөзсіз, апат қаупіне және жөндеу көлемінің, күрделілігінің және құнының артуына әкеледі

Автокөлікке жөндеу жүргізу жүйесіне жөндеудің, атқарушының стратегияның, технологияның және жылжымалы құрамның жұмысқа қабілетті күйін қамтамасыз ететін нормативтік-техникалық құжаттаманың өзара байланысты құралдары жиынтығынан тұрады.

Жөндеу құралдарына жылжымалы құрамға жөндеу жүргізу жөніндегі автокөлік және мамандандырылған кәсіпорындарға орналасқан өндірістік-техникалық база (ғимарат, құрал-жабдық) жатады. Жөндеу құралдары өндірістік және ұйымдастырушылық құрылымдармен сипатталады. Автожөндеу кәсіпорындары (АЖК) жүйесі ретіндегі жөндеу құралдарының өндірістік құрылымына олардың қызметтері, өлшемдері, өнімді тұтынушылармен және өз- өздерімен арнайы әрі өндірістік байланыстары жатады. Жеке алынған кәсіпорынның өндірістік құрылымына өндірістік-қоймалық бөлімшелердің сипаты, қызметтері, өлшемдері және өзара байланыстары кіреді. Жөндеу құралдарының ұйымдастырушылық құрылымы кәсіпорындар мен өндірістік бөлімшелердің өздерінің бекітілген қызметтеріне сәйкес өзара байланыстарын, орындауға мүмкіндікті қамтамасыз ететін қызметтері мен құқықтарының орындалуын бағалау мүмкіндіктерін қарастырады.

көрсету қызметкері және өрт сөндіруші-қарауыл күзеті болып бөлінеді.

Жөндеу стратегиясы — бұл жөндеу жұмыстарының орындалу уақыты мен орны, қаражаты туралы, не автокөлікті немесе оның құрамдас бөлігін есептен шығару жайлы бір мағыналы шешімді таңдау ережелерінің жүйесі.

Жөндеу технологиясы — бұл жөндеу жүргізу барысында автокөлік пен оның құрамдас бөліктерінің техникалық жай-күйінің өзгеру тәсілдерінің жиынтығы.

Нормативтік-техникалық құжаттама автокөліктің жылжымалы құрамының жұмысқа қабілеттілігін қолдау міндеттерін барынша тиімді шешуге мүмкіндік беретін қағидаттардан, анықтамалардан, тәсілдер мен нормалардан тұрады.

Жөндеу стратегиясының негізгі екі түрі бар:

атқарылым бойынша, мұнда бұйымды жинау көлемі мен оның құрамдас бөлігінің ақаулығы пайдаланылғаннан бастап немесе күрделі (орташа) жөндеуден кейінгі атқарылымға байланысты бір текті бұйымдар паркі үшін бірдей тағайындалады, ал қалпына келтіру операцияларының тізбесі бұйымның құрамдас бөліктерінің ақаулықтары нәтижелерін ескере отырып анықталады;

техникалық жай-күйі бойынша, операциялар тізбесі, соның ішінде бөлшектеулер бұйымды жөндеу алдында диагностикалау нәтижесі (жөндеу алды диагностикасы) бойынша, сондай-ақ осы бұйымның және біртектес бұйымдардың сенімділіктері туралы мәліметтер бойынша анықталады. Автокөліктерді жөндеу тәжірибесі олардың элменттерін атқарым бойынша ауыстыру жоғары сенімділікті және

элементтердің жұмысын тоқтатқанға дейінгі атқарымдары нұсқаларының көп болуы себебінен жылжымалы құрамның жұмысқа қабілетіне қолдау көрсетуге кететін ең аз шығынды көрсетеді. Мерзімді ауыстыруды тағайындауға байланысты атқарым бойынша алмастыру элемент ресурсын барынша

пайдаланбау, не оның кенеттен жұмысын тоқтатуына алып келуі мүмкін. Орындалатын жұмыстардың тағайындалуына, сипаты мен көлеміне байланысты ағымдағы, орта және күрделі жөндеу деп бөлінеді.

Ағымдағы жөндеу (АЖ) жылжымалы құрамның жұмысқа қабілетін жөндеу жүргізу арқылы немесе оның шекті күйге жеткен жекелеген агрегаттарын, түйіндері мен бөлшектерін (негізгіден басқа) алмастыруды қамтамасыз етуге арналған. Ағымдағы жөндеу автокөліктің жақын маңдағы ТҚК-2-ге дейінгі жүрген жолындағы жөндеуден өткен агрегаттарының, түйіндері мен бөлшектерінің жұмыс істеуін тоқтатпауын қамтамасыз етеді. Автокөліктің тоқтап тұру уақытын қысқартуға жөндеудің агрегатты тәсілін қолдану арқылы қол жеткізуге болады, онда айналым қорынан алынған ақауы бар немесе күрделі жөндеуді қажет ететін агрегаттар мен түйіндерге жөндеу жүргізіледі. Автокөліктің құрамдас бөліктерінің айналым қоры тікелей АКК-де де, өңірлік орталық шеберханалар мен жөндеу жүргізетін зауыттардың алмасытур бөлімшелерінде құрылуы мүмкін.

Автокөліктерге орташа жөндеу жүргізу (ОЖ) оларды ауыр жол жағдайларында пайдалану оқиғаларын қарастырады; бір жылдан асқаннан кейін мерзімді түрде жүргізіледі. Онда мынадай жөндеу жұмыстары орындалады: шекті деңгейге жеткен және күрделі жөндеуді қажет ететін қозғалтқышты ауыстыру, ақауы бар басқа да агрегаттарды жөндеу немесе бөлшектеріне жөндеу жүргізу, шанағын бояу және автокөліктің жарамсыз жай-күйін қалпына келтіруді қамтамасыз ететін басқа да жұмыстарды атқару.

(КЖ) автокөлік пен оның құрамдас бөліктерінің тағайындалған ресурстарының ақаулықтарын қалпына келтіру арқылы және ресурстарын толық қалпына келтіруге жақын (жөндеуге дейінгі 80 %-дан кем болмауы керек) және басқа да нормаланған қасиеттерін қамтамасыз етуді көздейді. КЖ кезінде кез келген түйіндер мен бөлшектерді, негізгілерді қоса алғанда, алмастырады немесе қалпына келтіреді. Автокөліктер мен агрегаттар бір реттік күрделі жөндеуден өтеді. Жеңіл автокөліктің және автобустың негізгі бөлігіне шанақ жатады, ал жүк көлігінікі қаңқа болып табылады. Агрегаттардың негізгі бөлшектеріне мыналар жатады: қозғалтқышта – цилиндрлер блогы; берілістер қорабында, артқы белдікте, рөлдік механизмде – картер; алдыңғы белдікте – алдыңғы белдік арқалығы немесе тәуелсіз аспаның көлденең жақтауы; шанақта немесе кабинада – корпус; қаңқада – бойлық арқалық.

Толық кешенді жүк көліктеріне бір орталықтан КЖ жүргізу тиімсіз болып табылады, оның себебі шағын өндірістік бағдарламалардың және өндірістің әмбебап сипатына байланысты жөндеу қоры мен жөндеуден өткен өнімдерді жеткізуге кететін көлік шығындары артады, автокөліктер ұзақ уақыт пайдалануда болмайды. Осыған байланысты аса ауыр жолдарда қарқынды

пайдалану кезінде жұмыс істейтін толық кешенді жүк көліктеріне КЖ жүргізілу керек. Мұндай жағдайда автокөліктерге КЖ және ОЖ АКК-ге барынша жақын болуы керек және жөндеу зауыттарына сәйкес кооперация тәрібінде арнайы шеберханаларға келіп түскен дайын агрегаттарды, түйіндер мен бөлшектерді пайдалану арқылы жүргізіледі.

Егер автокөліктің (агрегаттың) негізгі бөлігі тағайындалған қызмет мерзімі есептен шыққанға дейінгі кезеңде жөндеуді қажет етпесе, онда КЖ жүргізудің қажеті жоқ, ал ресурс ақауы бар агрегаттар мен түйіндер кешенін айналым қоры есебінен жарамды қалыпқа келтіру үшін алмастыру арқылы қамтамасыз етіледі.

Жөндеу жүргізілу сипатына қарай жоспарлы және жоспарлы емес жөндеу деп бөлінеді.

Жопарлы жөндеу — нормативтік-техникалық құжаттама талаптарына сәйкес жүзеге асырылатын жөндеу.

Жопарлы емес жөндеу — алдын ала тағайындаусыз жүзеге асырылатын жөндеу. Жоспарлы емес жөндеу жұмысын тоқтату салдарын болдырмау мақсатында жүргізіледі.

Жөндеу жүргізу тәртібін реттеу бойынша регламенттелген және техникалық жай-күйі бойынша деп бөлінеді:

Регламенттелген жөндеу — жөндеу басталған сәттегі бұйымның техникалық жай-күйінен тәуелсіз пайдалану құжаттамасында

техникалық құжаттамада белгіленген мерзімде және көлемде орындалатын техникалық жай-күйін бақылайтын жоспарлы жөндеу, жұмыстың көлемі мен басталу сәтін бұйымның техникалық жай-күйі анықтайды.

Жөндеу жүргізілген бұйымның құрамдас бөлігі жабдықтарының сақталу белгілері бойынша жөндеудің иесіз және иесі бар тәсілдері деп бөлуге болады.

Иесі бар тәсіл — қалпына келтірілген құрамдас бөліктің белгілі бір үлгіге, яғни жөндеуге дейінгі тиесілі болған үлгіге тәуелділігі сақталатын жөндеу тәсілі. Бұл тәсілде бөлшектердің өзара бірыңғайлылығы, олардың бастапқы өзара байланыстары сақталады, осының арқасында жөндеу сапасы иесіз тәсілге қарағанда жоғары болады. Жөндеудің иесі бар тәсілінің

кемшіліктеріне жөндеу кезінде жөндеу жұмыстарын ұйымдастыруды айтарлықтай қиындатады және бұйымның жөндеуде болу уақытын барынша ұзартады.

Иесіз тәсіл — қалпына келтірілген құрамдас бөліктің белгілі бір үлгіге тәуелділігі сақталмайды. Бұл тәсілдегі автокөліктен алынған агрегаттар мен түйіндер алдын ала жөнделген немесе айналым қорынан алынған жаңа жабдықтармен ауыстырылады, ал жарамсыз агрегаттар мен түйіндер жөндеуге жіберіледі әрі айналым қорын кешендеуге барады. Жөндеудің иесіз тәсілінде жөндеу жұмыстарын ұйымдастыру жеңілдетіледі және автокөліктер мен оның құрамдас бөліктерінің жөндеуде болу мерзімін айтарлықтай қысқартады. Автокөліктен алынған агрегаттар мен

түйіндер жөнделмейінше, жөндеу нысандары күтпеу есебінен уақыт үнемделеді.

Агрегатты тәсіл — жарамсыз агрегаттар жаңалармен немесе алдын ала жөндеу жүргізілген агрегаттармен алмастырылатын ағымдағы жөндеудің иесіз тәсілі. Адамдардың барлық әрекеті мен кәсіпорында бұйымдарды дайындау немесе жөндеуге қажетті өндіріс жабдықтарының жиынтығы өндірістік үдеріс деп аталады. Өндірістік үдеріске автокөліктер мен оның құрамдас бөліктерін алуға арналған бастапқы материалдарды түрлендірумен байланысты негізгі үдерістер ғана емес, сонымен бірге, мысалы, құралдар мен құрылғыларды дайындау, жабдықтарды жөндеу, сондай-ақ бұйымдарды дайындау мүмкіндігін қамтамасыз етуші қызмет көрсету үдерістерін (материалдар мен бөлшектерді зауыт ішінде тасымалдау, қойма операциялары, бақылау және т.б.) жатады.

Технологиялық үдеріс деп өзгермелі әрекеттерден тұратын және өндірілген заттың кейінгі жай-күйін анықтайтын өндірістік үдерістің бір бөлігі аталады. Автожөндеу кәсіпорындарында технологиялық үдерістердің көптеген түрі қолданылады: бөлшектеу, жуу, қысымды өңдеу, кесу арқылы механикалық өңдеу, қыздырып өңдеу, жинау,

бояу және т.б. Технологиялық үдеріс бірнеше операциялардан тұрады.

Технологиялық операция — бір жұмыс орнында орындалатын технологиялық үдерістің аяқталған бөлігі. Операция үдерісті техникалық нормалау кезінде, өндірістік бөлімшелерді жобалауда, технологиялық үдерістердің өзіндік құнын белгілеуде негізгі есептеу бірлігі болып табылады.

Операцияны орындау барысында бөлшекті өте жиі орнатуға және бірнеше рет бекітуге, яғни бірнеше рет орнықтыруға тура келеді. Орнықтыру - бұл өңделген бөлшекті (дайындылған) немесе жиналып құрастырылған бірліктерді өзгеріссіз бекіту кезінде орындалатын технологиялық операцияның бір бөлігі.

Құрылғыға бекітілген өңделген бөлшек немесе құрастырылған бірлік құралға, яғни тұраққа қатысты бірнеше ретті орынды алуы мүмкін.

жүйенің жылжымалы бөлігімен бірге жиналған бұйымның немесе операцияны орындау кезіндегі білдектің алатын тіркелген орны аталады.

Технологиялық операция ауысудан тұрады. Мысалы, нүктелі тесуді өңдеу кезінде оны біртіндеп бұрғымен теседі, үңгілейді және орнатады. Жоғарыда келтірілген өңдеудің әрбір түрі бұрғылау

сипаттайтын технологиялық операцияның аяқталған бөлігі.

Әр технологиялық ауысу бір немесе бірнеше жұмыс жағдайындағы жүрістен тұрады.

Жұмыс жағдайындағы жүріс

бұдырлығы немесе бөлшек материалының қасиетіне қатысты құралды бір реттік ауыстырылатын ауысудың аяқталған бөлігі.

немесе бөлшектің формасын, өлшемінің өзгеруін және бетінің кедір-бұдырлығын ескермейтін жабдықтардан тұратын, бірақ технологиялық ауысуларды орындауға қажетті технологиялық операциялардың аяқталған бөлігі. Қосымша ауысуға білдектің

бөлшектерін орнату және шешу, құралдарды алмастыру және т.б. жатады.

Жұмыс жағдайындағы жүрістен бөлек технологиялық ауысудың қосымша жүрісі болуы мүмкін.

Қосымша жүріс

2-ТАРАУ. АВТОКӨЛІКТЕРДІ КҮРДЕЛІ ЖӨНДЕУДЕН ӨТКІЗУДІ ҰЙЫМДАСТЫРУ НЕГІЗДЕРІ

Автокөліктер және олардың құрамдас бөліктерін күрделі жөндеу мамандандырылған жөндеу кәсіпорындарында, әдетте, жөндеу нысандарын толық бөлшектеу, ақауын табу, құрамдас бөліктерін қайта қалпына келтіру немесе ауыстыру, жинау, реттеу, сынақтан өткізуді  қарастыратын иесіз қалған әдіспен жүргізіледі.

Автокөліктер мен олардың құрамдас бөліктерін КЖ-ге жіберу бақылау құралдарын қолдану және пайдалануға берілгеннен бастап немесе КЖ-ден кейінгі жүрілген жолды, күрделі жөндеуге дейінгі жүрілген жол нормасын, пайдалануға берілгеннен кейін қосалқы бөлшектерге жұмсалған және ағымдағы жөндеуге кеткен басқа да шығындардың жиындық сомасын ескеріп, олардың

жөндеу қажет болған жағдайда жіберіледі. Жүк тасу автокөліктері КЖ-ге қаңқаға, кабинаға, сондай-ақ кемінде үш басқа да агрегаттың кез келген байланысына күрделі жөндеу қажет болған жағдайда

базалық және негізгі бөлшектері (2.1-кесте) агрегатты толық бөлшектеп жөндеуді талап етсе; агрегаттың жұмысқа жарамдылығын қайта қалпына келтіру мүмкін емес немесе оны ағымдағы жөндеу арқылы қалпына

келтіру экономикалық жағынан орынсыз болса, КЖ-ге жіберіледі

Жөндеуге келген автокөліктер мен олардың құрамдас бөліктерін жөндеу қоры деп атайды. Жөндеу қорын қабылдауды оның жиынтығын және техникалық талаптарға сәйкестігін тексеретін жөндеу кәсіпорнының өкілі жүзеге асырады.

Автокөліктер мен олардың құрылымдық бөліктерін күрделі жөндеу әртүрлі АЖК-де жүргізіледі және олар өндіріс масштабына, тағайындалуына (мамандандырылуына) және өндіріс түріне

байланысты төмендегідей жолдармен жіктеледі.

АЖК өндіріс масштабы бойынша екі топқа бөлінеді: жөндеу зауыттары және жөндеу шеберханалары. АЖК-нің мамандандырылуын ескеріп, негізгі тағайындалуы бойынша әрқайсысы тауарлық өнімнің тізімдемесімен анықталатындай түрлерге бөлінуі мүмкін. АЖК қайта құрылымдау нұсқаларын әзірлеу, техникалық қайта жабдықтау және жаңа құрылыс кезінде қолданатын технологиялық жобалау нормаларында жөндеуді жүргізетін кәсіпорындар қарастырылған. Олар: жүк тасу автокөліктері мен автобустардың күштік агрегаттарын (ажыратқышы және беріліс қорабы бар немесе гидромеханикалық берілісті қозғалтқыштарды);

жүк тасу автокөліктері мен автобустардың басқа да негізгі агрегаттарын (белдік, басқару рөлі, таратқыш қораптарды);

жеңіл автокөліктердің күштік және басқа да агрегаттарын, оның ішінде алдыңғы және артқы аспалар жиынын;

агрегаттар қауымдастығы бойынша алынған базадағы автобустарды жөндеуден өткізе алады.

Технологялық жобалау нормаларында толық жиынтықты жүк және жеңіл автокөліктер және олардың агрегаттарының жиынтықтарын жөндейтін кәсіпорындар қарастырылмаған. Уақытында осы түрдегі кәсіпорындар толық жиынтықты автокөліктерді жөндеуден бас тартуға байланысты перспективасы жоқ деп табылды, бірақ қазіргі экономикалық жағдайдағы автожөндеу өндірісінің тәжірибесі көрсеткендей, мұндай кәсіпорындардың жоғарыда айтылған кәсіпорындар сияқты қолданыста болуға құқығы бар.

2.1-кесте

Автокөлік агрегаттарының базалық және негізгі бөлшектері

жиыны бар қозғалтқыш

біліктер

стақаны, дифференциал

тостағаны, дөңгелек күпшегі,

тежегіш барабаны немесе

Сирақ білігі, червяк, төрткілдегіш поршень, шарлы гайка бұрандасы, гидрокүшейткіш сорғысы сыртының қақпағы, гидрокүшейткіш сорғысының статоры мен роторы

Есік, қанат, радиатор қаптамасы, капот, жүксалғыштың қақпағы

Еден қаптамасы, шпангоуттар

Көлденең жақтаулар, арқалықтар

арқалық немесе

көлденең жақтау

гидрокүшейткіш

реттығыны картері,

гидрокүшейткіш

сорғысының сырты

жеңіл

автокөліктің

шанағы

платформасы

Бөлшектерді орталықтандырылған қалпына келтіру және жеке құрастыру бірліктерін жөндеу кәсіпорындары оларды жөндеу қорымен бірқалыпты қамтамасыз етудің қиындығы себебінен қолданысқа қажетсіз болып қалды. Тәжірибе көрсеткеніндей, агрегаттарды жөндейтін айтарлықтай үлкен өндірістік бағдарламаларға жету барысында жеке бөлшектер мен құрастыру бірліктерін қалпына келтіру тиімді болып табылды.

Өндіріс түрі –– өнімді шығару тізімдемесінің кеңдігі, реттілігі, тұрақтылығы және көлемінің белгілері бойынша ерекшеленетін өндірістің классификациялық категориясы. Өндірісті жеке-дара, сериялы және жаппай деп бөледі. Бір ай ішінде орындалған барлық әртүрлі операциялар санының жұмыс орны санына қатынасымен берілетін оперциялардың орнықтыру коэффициенті өндіріс түрінің негізгі сипаттамаларының бірі болып табылады

Жеке-дара өндіріс, әдетте, иесіз емес әдіспен автокөліктер мен агрегаттар жөнделетін жөндеу шеберханаларына тән бірдей өнімдерді шығарудың аз көлемімен сипатталады. Қолданылатын жабдық пен құралдар әмбебап мақсатты болады, үдерістерді механикаландыру деңгейі төмен, жұмысшылардың біліктілігі жоғары және кең бейінді болып келеді.

және жөндеу сипатталады. Топтамада немес сериядағы өнім санына және операциялардың орнықтыру коэффициентіне байланысты

шағын, орта және ірі сериялы өндіріс болып бөлінеді.

Операцияларды орнықтыру коэффициенті шағын сериялы өндіріс үшін –– 20...40, орта сериялы үшін –– 10...20, ірі сериялы үшін –– 1...10 болады. Сериялы өндіріс үшін әмбебап жабдықтарды арнайы тетіктерде және құралдарда қолдану тән болып келеді. Орта және ірі сериялы өндірістерде жөндеудің үздіксіз әдісі кең қолданылады. Жұмысшылардың біліктілік деңгейі кең аралықта тербелмелі келеді және серияның өсуімен төмендейді.

Жаппай өндіріс жұмыс орындарының көбінде бір жұмыс операциясын орындалатын ұзақ уақыт аралығында үздіксіз жасалатын немесе жөнделетін өнімдерді шығарудың үлкен көлемімен сипатталады. Жаппай өндіріс үшін операциялардың орнықтыру коэффициенті 1-ге тең. Әрбір жұмыс орнына бір технологиялық операцияны орнықтыру конвейерлерді қолдануға, арнайы жабдықтарды пайдалануға, қиындық келтіретін үдерістерді механикаландыруға және автоматтандыруға мүмкіндік береді. Бұл ретте жұмысшылардың біліктілік деңгейіне қойылатын талаптар айтарлықтай төмендейді.

автобустарды, сондай-ақ зауыттар мен шеберханаларда тіркемелерді жасап шығару жүргізіледі. Жөндеу зауыттарында автокөліктер мен агрегаттардың негізгі түрлерін жөндеу сериялы өндіріске тән. Өнім шығарудың үлкен көлемі қойылған арнайы жөндеу зауыттарында қозғалтқыштарды, басқа да агрегаттар және құрылу бірліктерін жөндеу жаппай өндірістің шарттарына жақын келеді.

АЖК-нің шарттарында жөндеу жұмыстарын жүргізудің әртүрлі ұйымдастыру түрлерін қолдануға болады: әмбебап жұмыс орындарында жөндеу жүргізу; мамандандырылған жұмыс орындарында жөндеу жүргізу; автокөліктер мен агрегаттарды

үздіксіз жөндеу.

Егер өнімнің осы түрінің өндірістік бағдарламасы аз болып, ал оның құрылымы құрамдас бөліктердің иесізденуіне жол бермесе, онда жөндеу

әмбебап жұмыс орындарында жүргізіледі. Жөндеуді ұйымдастырудың бұл түрі, әдетте, шағын шеберханалар жағдайында қолданылады. Жөндеудің барлық жұмысын басынан аяғына дейін істейтін бір бригада орындайды. Қайта қалпына келтіру үшін әмбебеап жұмыс орындарында жоқ арнайы жабдықтарды талап ететін бөлшектер кәсіпорынның тиісті

бөлімшесіне жіберіледі. Мұндай түрдің кемшілігіне нысанның жөндеуде ұзақ тұруы, жоғары білікті жұмыс күшінің қажеттілігі және жөндеудің жоғары құны жатады. Оның артықшылығы ретінде жұмысты ұйымдастырудың салыстырмалы қарапайымдылығы және орындалған жұмыстың сапасына жауап беретін орындаушының анықтығы саналады.

ұйымдастырылады. Мұндай жұмыс ұйымдастырудың шарттарында әр жұмыс орнында тек бір түйіннің немесе алдын ала анықталған технологиялық операциялардың жиынтығы орындалатыны көрсетілген, бұл еңбек өнімділігін арттырады, жұмысшылардың біліктілік деңгейіне қойылатын талаптарды азайтады және осының арқасында жөндеу құнын төмендетеді. Жұмысты ұйымдастырудың бұл түрі жөндеу

зауыттарында және ірі шеберханаларда қолданылады.

операцияларын орындау және өнімді шығару аралығы анықталған реттілікте технологиялық жабдықтау құралдарының орналасуымен

сипатталады. Бұл түрде технологиялық операциялар жөндеудің технологиялық үдерісіне сәйкес жүйелі ретте орналасқан жұмыс орындарына орнықтырылады. Нысандарды қозғалту үздіксіз немесе өнім шығарудың ырғағымен сәйкес келетін арасында кішкене уақыт аралығы болатын үзілісі бар механикаландырылған әдіспен жүзеге асырылады. Шығару ырғағы –– өнімнің шығарылуы немесе белгілі атаудың, типтік өлшемнің және орындаудың дайындығы жүргізілетін мерзімді уақыт аралығы. Үздіксіз өндіріс барлық жұмыс орындарының бірқалыпты синхронды жұмыс жасауын, үздіксіз

Жұмысты ұйымдастырудың үздіксіз түрі еңбектің ең жоғары өнімділігін қамтамасыз етеді, жоғары білікті жұмысшыларды

жалдауды талап етпейді және осының арқасында жөндеу құнын төмендетеді.

Жұмыс орны –– жұмыс орындаушылары, технологиялық жабдықтар, еңбек жарақтары мен саймандар орналастырылған кәсіпорын құрылымының бірінші және негізгі буыны.

Жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыруға онда орындалатын жұмыстың көлемі мен сипатын нақты анықтау, қажетті жарақтандыру, тиімді жоспарлау, жүйелік қызмет ету, еңбектің қолайлы және қауіпсіз жағдайын жасау жатады.

Жұмыс орнын жарақтау жұмысты орындауға бекітілген техникалық құжаттама бойынша жүзеге асырылады және ұйымдастыру мен технологиялық жарақтарды қосады.

Ұйымдастыру жарағына жұмыс барысында құрал-саймандарды, аспаптарды, техникалық құжаттамалар мен жұмыс орнына күтім жасауға қажетті керек-жарақтарды сақтау және қою үшін арналған құрылғылар (верстактар, құрал-саймандар шкафы); жұмыс барысында дайындамаларды, бөлшектерді, түйіндер мен агрегаттарды уақытша қоюға арналған құрылғылар (стеллаждар, тіреуіштер, арнайы ыдыстар); жұмыс барысында анағұрлым ыңғайлы дене тұрысын және қауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз ететін құрылғылар (көтеріп-айналатын орындықтар, аяқ астына қоятын темірден жасалған торлар, аяқ және шынтақ таяныштары, қалқаншалар, қорғаныс экрандары және көзілдіріктері, жоңқаларды шығаруға арналған ілгектер және т.б.); тазалық пен реттілікті сақтауға арналған және қолайлы еңбек жағдайын қамтамасыз етуге арналған керек-жарақтар (щеткалар, күрекшелер, қоқысқа арналған жәшіктер, жоңқаға арналған қорабтар); жергілікті жарықтандыру

үшін шамдар және жергілікті желдеткіш пен шаң соратын құрылғылар жататады.

жұмыстармен анықталады. Технологиялық жарақтауға жабдықтар мен жарақтар, өлшегіш, кескіш, монтаж және көмекші құрал-

саймандар, сондай-ақ техникалық құжаттама кіреді. Жұмыс орнындағы технологиялық жарақтау құралдары анықталған, жұмыс тәртібіне қолайлы жерде орналасуы керек.

Толық кешенді жүк автокөлігін күрделі жөндеудің технологиялық үдерісіне 2.1-суретте көрсетілген жұмыстар кіреді. Жөндеуге қабылданған автокөліктен оның аккумулятор батареясын, қуат көзі жүйесі жабдықтарын, электр жабдықтарын алып тастайды және жөндеу қоры қоймасына жібереді, ол жерден автокөлікті қажеттілік деңгейіне байланысты бөлшектеп-жуу цехына жібереді.

Сүйрегішпен немесе тартқыш тізбек арқылы автокөлікті сыртқы жуу

2.1-сурет. Жүк автокөлігі және агрегаттарды күрделі жөндеудің

жұмыс орнына өтетін конвейерге орнатады, сосын алдын ала бөлшектеу жұмыс орнына жіберіледі, ол жерде автокөліктен платформасы, дөңгелегі, кабинасы және жанармай багы шешіліп алынады. Алынған бөлшектерді жөндеу үшін тиісті өндірістік

бөлімшелерге жібереді.

Автокөлік шассиін қайтадан жуады және арнайы резервуарға қозғалтқыш картері, беріліс қораптары, жетекші белдік, басқару механизмдеріндегі майды құяды. Сосын шасси конвейер арқылы толық бөлшектеу жұмыс орнына жеткізіледі, ол жерде басқару құрылғысы, күштік агрегат, кардан білігі, алдыңғы және артқы

белдік, аспа бөлшектері және тежегіш жетек шешіліп алынады.

Алынған механизмдер мен автокөлік қаңқасын жуады және жөндеу үшін тиісті бөлімшелерге жібереді.

Автокөліктерден шешіліп алынған немесе КЖ-ге тауар өнімі болып түскен агрегаттар сыртқы жуудан өтеді және бөлшектеуге түседі. Агрегаттарды бөлшектегеннен кейін сыртқы және ішкі бетін жуады және күйіктен, қақтан, ескі бояудан, тотығудан, кокс және шайыр қабаттарынан тазартады. Ақау іздеу барысында бөлшектерді үш топқа бөледі: жарамсыз (қайта қалпын келтіру техникалық жағынан мүмкін емесе немесе экономикалық тұрғыдан тиімсіз),

жөндеусіз жарамды (тозуы техникалық шарттармен регламенттелген шамадан аспаған бөлшектер) және қайта қалпына келтіруді талап ететіндер. Соңғы топтың бөлшектері әртүрлі тәсілдермен қайта қалпына келтіріледі және бақылаудан кейін жинақтауға беріледі, ол жерде бөлшектерді жинақтайды және агрегаттар құрастыруға беріледі. Қозғалтқыштарды, әдетте, үздіксіз желілерде, ал басқа агрегаттарды арнайы жұмыс орындарында құрастырады. Құрастырылған агрегаттар сыналады және анықталған ақауларды жойғаннан кейін бояйды. Техникалық бақылау бөлімімен (ТББ) қабылданған агрегаттар автокөліктерді жинауға арналған

конвейерге немесе тапсырыс берушіге берілетін дайын өнім қоймасына түседі.

Автокөлік толық құрастырылғаннан кейін оған жанармай құйылады және жүргізіліп немесе айналмалы барабаны бар стендіде сыналады. Сынақ барысында механизмдерді реттейді және анықталған ақауларды жояды. Қажет болған жағдайда автокөлікті

Техникалық жай-күйі бойынша жөндеу автокөлік кәсіпорнында (АКК) және орталықтардырылған мамандандырылған кәсіпорнында (ОМК) жүргізілуі мүмкін. Бірінші жағдайда жөндеудің технологиялық операциялар тізімі әрбір бөлек алынған агрегат үшін анықталады, яғни жөндеу бірлік технологиясы бойынша бірлік өндіріс шартында жүргізіледі. Екінші жағдайда техникалық жай-күйі бойынша жөндеуді ұйымдастыру үдерістерін АКК-ден ОМК-ге механикалық ауыстыру барысында орталықтандыру технологиялық жабдықтар мен орындаушылардың жүктемесін көтеруіне мүмкіндік бергенімен, ол жөндеудің технологиялық үдерісін сапалы түрде жетілдіру үшін ешқандай өзгеріс алып келмейтіндіктен өндірісті мұндай ұйымдастыру орынсыз болып табылады. ОМК автожөндеу зауытында немесе жеке шаруашылық есептегі кәсіпорын ретінде ұйымдастырылуы мүмкін.

Техникалық жай-күйі бойынша орталықтандырылған жөндеу (ТЖОЖ) сериялы өндіріс қағидаттарына негізделеді және типтік технологиялық үдерістерді кең қолдануымен сипатталады. Оның мәні агрегатты жөндеуге жіберер алдында (автокөліктен шешілгенге дейін) немесе оны жөндеуге қабылдау кезінде (сынау стендісінде) жүргізілетін жөндеу алды диагностикасы нәтижесінде әрбір агрегатқа жөндеудің типтік технологиялық үдерісінің алдын ала дайындалған бағдарлардың бірі тағайындалатынында болып табылады. Бұл бір жағынан сәйкес технологиялық бағдарларға

бағытталған агрегаттар ақаулықтарының шын мәніндегі байланыстарының, екінші жағынан, жойылуы осы бағдармен көрсетілген ақаулықтар байланыстарының толық сәйкес келмеу себебінен бөлшектеу-құрастыру жұмыстары көлемінің біршама көбеюімен бірге жүреді. Алайда бұл бақылап-диагностикалау операциясы көлемінің азаюымен қарымталанатын болады, себебі бұл жағдайда агрегаттың барлық ақаулықтарын оқшаулаудың қажеттігі жоқ, тек технолоиялық бағдар бойынша агрегаттардың үлестіруін анықтайтын ақаулықтардың бар немесе жоқ болуын орнату жеткілікті.

ТЖОЖ тиімділігі мен сапасы қолданылатын әдістерге және техникалық диагностикалау құралдарына айтарлықтай деңгейде тәуелді, бірақ жөндеу алды диагностикалау барысында «жалған ақаулық» (1-ретті қателіктер) және «ақаулықты өткізу» (2-ретті қателіктер) сияқты айтарлықтай көлемдегі қателіктер қашу мүмкін емес. Жөнделетін агрегаттың техникалық жай-күйін анықтауды нақтылығын және жөндеудің технологиялық бағдары тағайынадлуының дұрыстығын агрегатты бөлшектеу үдерісіне

тікелей қосымша бақылап-диагностикалау операцияларын енгізу

диагностикалауда анықталуы мүмкін емес ақаулықтарды оқшаулау мүмкіндігі болады. Сондай-ақ жартылай бөлшектелген агрегаттың техникалық жай-күйін анықтау кейбір құрылымдық параметрлердің анықталатын диагностикалық параметріне тиетін бұрмалауыш әсерді шығарып тастауға мүмкіндік береді. Мысалы, цилиндрдің бастиегі ашық кездегі пневмотестермен анықталған тығыздалған ауаның кеміген мәні тек цилиндр гильзалары мен поршень етегі арасындағы және сғымдағыш сақина және поршень жырашықтарының қабырғаларының арасындағы саңылаумен анықталатын болады. Жиналған қозғалтқышты пневмотестілеу кезінде қақпақтардың қуыстығының өлшенетін диагностикалық параметріне және цилиндр бастиегі төсемінің ақаулықтарына

тигізетін әсерді шығарып тастау мүмкін емес.

Техникалық жай-күйі бойынша автокөлік агрегаттарын орталықтандырылған жөндеудің технологиялық үдерісі сұлбасы 2.2- суретте көсетілген. ТЖОЖ-ға түсетін әрбір агрегат осы кәсіпорында

Агрегат ақаулықтарының сай келуі

жойылатын ақаулықтардың көптеген Q (q = 1, Q) сай келуіндегі ақаулықтың q-м сай келуі болуымен сипатталады. Жөндеу алды диагностикалау нәтижесі бойынша ақаулықтары q-м сай келетін агрегатқа осы кәсіпорында орындалатын коптеген К (к = 1, ..., К) технологиялық бағдарлар ішінен жөндеудің k-й технологиялық бағдары тағайындалады, бұған қоса K < Q және ақаулықтарының сай келуі ұқсас агрегаттар бір бағдарға бірігуі мүмкін.

Тағайындалған технологиялық бағдарлары сәйкес келетін агрегаттардың көпшілігі жылдық жұмыс көлемін орындауға жеткілікті R (г = 1, ..., R) болып келетін мамандандырылған жұмыс орындарына таратылады, онымен қоса бір жұмыс орнында бір

шығаруы мүмкін операциялық бақылау орындалады. Дұрыс болған жағдайда технологиялық бағдармен қарастырылған бөліктеп құрастыру жұмыстарының барлық жиынтығы орындалады, содан кейін агрегат жүргізіліп, сынақтан өткізіледі (қабылдау бақылауы). Технологиялық бағдар қате таңдалған жағдайда агрегатқа

операциялық бақылау нәтижесі бойынша сол жұмыс орнында (штрих сызық) немес басқа жұмыс орнында (нүктелі үзілмелі сызық) орындалатын басқа бағдар тағайындалады.

Орындалатын технологиялық бағдарға сәйкес шешілген бөлшектер ақауларын табуға жіберіледі, ал жұмыс орындарына жөндеу жиынтықтары (тағайындалған технологиялық бағдар бойынша жөндеуді жүргізу үшін қажетті және жеткілікті бөлшек жиынтықтары) беріледі. Бөлшектерді қалпына келтіру АЖК-нің мамандандырылған бөлімшелерінде жүргізіледі. Қабылдау бақылауы кезінде жөнделген агрегаттардан ақаулықтар анықталған жағдайда олар сынақ алаңында, толық жасақтау және жетілдіруде жойылады не болмаса егер бұл

техникалық жағынан мүмкін емес  немесе қосымша жұмыстар көлемінің үлкендігіне байланысты экономикалық тұрғыдан орынсыз болса, онда агрегат қайта жөндеуге жіберіледі. Қабылдауға қойылатын техникалық шарттарға сай агрегат дайын өнім қоймасына жіберіледі немесе тапсырыс берушіге беріледі.

ІІ БӨЛІМ. АВТОКӨЛІКТЕРДІ КҮРДЕЛІ ЖӨНДЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

3-ТАРАУ. АВТОКӨЛІКТЕР МЕН АГРЕГАТТАРДЫ ЖӨНДЕУГЕ ҚАБЫЛДАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЫРТЫН ЖУУ

Автокөліктерді пайдаланатын кәсіпорын (тапсырыс беруші) қолданыстағы ережелерді басшылыққа алып жөндеуге қажет автокөліктер мен агрегаттарды жібереді және өткізеді, ал АЖК сол ережелер негізінде оларды қабылдап алады.

Автокөліктер мен агрегаттарды күрделі жөндеуге берудің техникалық шарттары МЕСТ-тер және күрделі жөндеу

басшылықтары талаптарына сәйкес келу керек.

Тапсырыс беруші бекітілген ресурстарды тауысқан (3.1-кесте), шектік күйге жеткен және сәйкес акт бар болғанда күрделі жөндеу кәсіпорындарында ғана жойылатын апаттық зақымдануы бар; шектік күйге жеткен, бірақ сәйкес актінің қосымшасында бекітілген ресурстарды тауыспаған автокөліктер мен агрегаттарды жөндеуге береді.

Жөндеуге жіберілген автокөліктер мен агрегаттар жиынтықты болуы керек және бөлшектердің табиғи тозуы кезінде пайда болған ақаулықтары ғана болу керек.

Жүк автокөліктері және олардың агрегаттары үшін бірінші және екінші жиынтықтылық орнатылған; автобустар мен жеңіл автокөліктер үшін тек бірінші; күштік агрегаттар (беріліс қорабы

Автокөліктің қалған барлық агрегаттарының тек бір ғана жиынтықтылығы болады. Бірінші жиынтықтылық автокөлігі –– бұл қосалқы дөңгелегімен қосы барлық құрамдас бөліктері бар автокөліктер. Екінші жиынтықтылықты автокөліктерді жөндеуге платформасыз, металл шанақсыз және арнайы жабдықтарсыз береді.

Бірінші жиынтықтылық қозғалтқышы –– бұл ажыратқыш, сығымдағыш, желдеткіш, басқару рөлі гидрокүшейткішінің сорғысы, жанармай аппараты, салқындату жүйесі және майлау жүйесі жабдықтары, ауа тазартқыш, электр жабдықтарын және т.б. қоса орнатылған барлық құрамдас бөліктер жиынтығы бар қозғалтқыш. Екінші жиынтықтылық қозғалтқышы –– бұл жиынтығында ажыратқышы бар, бірақ орнатылған басқа құрамдас бөліктері жоқ қозғалтқыш. Кей жағдайларда (ерекше жағдайлар) АЖК орнатылғаннан бөлек жиынтықтылықты автокөліктер мен агрегаттарды жөндеуге қабылдауы мүмкін. Бұл ретте толық жабдықтау тапсырыс берушімен келісілген жөндеу кәсіпорнының калькуляциясы бойынша

жүргізіледі.

Өз ресурстарын тауысқан, бірақ шектік күйге жетпеген автокөліктер мен агрегаттар күрделі жөндеуге кірмейді.

Күрделі жөндеуге егер жүк автокөліктерінің кабиналары мен қаңқаларын есептен шығару керек болса; егер автобустар мен жеңіл автокөліктердің шанағын қайта қалпына келтіру мүмкін болмаса;

Урал-375Д, -375С Урал-377, -377С МАЗ-500, -500А

Рульдік механизм

КамАЗ-5320, -5410

КамАЗ-5510

КрАЗ-255Л, -255Л1

КрАЗ-255Б, -255В

КрАЗ-257, -258

КрАЗ-256Б, -256Б1

ы ылғ базалық және негізгі бөлшектері есептен шығарылатын агрегаттар мен түйіндер қабылданбайды.

Автокөліктер мен агрегаттардың сыртқы беті кірден тазартылуы керек. Автокөліктер мен агрегататрдың әрі қарай қолдану немесе жөндеу мүмкіндігінен айыратын әдіспен жөнделген бөлшектері

болмау керек және пайдалануға жарамды аккумуляторы мен шинасы болу керек. Машина құрылысына сәйкес барлық құрастыру бірліктері, бөлшектер және жабдықтар машинаға бекітілуі керек.

КЖ берілген автокөліктің техникалық жай-күйі, әдетте, қозғалтқыштың іске қосылу және 3 шақырымға дейін сынақ жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз ету керек. Апаттық сипаттағы зақымдануы немесе қозғалтқышты іске қосу және оны қозғалту мүмкін емес не бөлшектерді әрі қарай бұзылуын алып келетін ақаулықтары бар автокөліктер КЖ-ге жүрмейтін күйде беріледі.

техникалық жай-кұйін анықтау үшін диагностикалау құралдарын қолдану керек. Диагностикалаудың нәтижесі ретінде ақаулықтың орны, түрі және пайда болған себебі көрсетілген автокөліктер мен агрегаттардың техникалық жай-күйі туралы қорытынды саналады.

Автокөлікті жөндеуге қабылдау барысында бекітілген үлгі бойынша үш дана қабылдау-тапсыру актісі жасалынады. Актіде жөндеуге берілген нысанның техникалық жай-күйі және жиынтықтылығы тіркеледі. Актке АЖК уәкілі және тапсырыс беруші қол қояды. Актінің бірінші және үшінші даналары жөндеу

кәсіпорнында қалады, ал екіншісі тапсырыс берушіге тапсырылады. Жөндеуге жеке берілген құрастыру бірліктерінің тапсырыс берушімен толтырылған күрделі жөндеу қажеттігін растайтын анықтамасы болу керек.

Қозғалтқыштар және олардың құрастыру бірліктері КЖ-ге МЕСТ және жөндеудің техникалық шарттары талаптарына сәйкес беріледі. Жөндеуге берілген қозғалтқыш оның құрылысында қарастырылған құрастыру бірліктері және бөлшектерімен жинақталған болу керек. Қозғалтқыштың жиынтықтылығынң ауытқуына осы үлгіге әзірлеуші ұйым енгізген құрылымдық өзгерістер аясында рұқсат етіледі. Қозғалтқыштар мен құрастыру бірліктерінің тек бекіту бөлшектерінің (бұрандамалар, гайкалар, бүрлі шегелер) және майда бөлшектерінің (қалпақша және т.б.) жоқ болуы рұқсат етіледі.

Қозғалтқыштардың және құрастыру бірліктерінің әрі қарай қолдану немесе жөндеу мүмкіндігінен айыратын әдіспен жөнделген бөлшектері болмауы керек; сырты тазланған және жуылған, ішіндегі май мен су ағызылған болуы керек. Қозғалтқыштар мен олардың құрамдас бөліктерінің ішкі қуысына атмосфералық жауын-шашын және шаң кіруі мүмкін барлық саңылаулар қақпақтар немесе тығын- бітеуіштермен жабылуы керек.

Сыртқы боялмаған металл беткі қабат тотығуға қарсы май арқылы тотығудан қорғалады. Қозғалтқыштар мен құрастыру бірліктерін тасымалдауға қолданылатын ыдыстар мен көлік құралдары олардың бұзылмағандығын қамтамасыз етуі керек.

Әрбір қозғалтқышқа және жеке берілген жанармай сорғысына күрделі жөндеу жүргізу қажеттігін растайтын төлқұжат және анықтама қоса тіркеледі.

Қабылдау үдерісі мына сатылардын тұрады: алдын ала техникалық байқау және жиынтықтылықты анықту; сыртқы жуу; соңғы техникалық байқау. Жөндеу кәсіпорнына қабылдау

барысында кез келген құрастыру бірлігін ашу құқығы беріледі.

Егер машина немесе құрастыру бірлігі қабылдаудың техникалық шарттарына сай келмесе, онда ол күрделі жөндеуге

қабылданбайды, бірақ қайта қалпына келтіру үшін жөндеуге қабылдануы мүмкін.

Жөндеуге қабылданған автокөліктер мен агрегаттар жөндеу қорының қоймасына жіберіледі, ол жерде жөндеуге түскенше сақталады.

Жөндеу қорын (автокөліктер мен агрегаттарды) қатты қаптамалы шатыры бар алаңда сақтауға болады. Жөндеу қорының қоймалары көп ярусты стеллаждармен, дара рельстермен, жөндеу қорын қондыру, шешу және тасымалдау мүмкіндіктерін қамтамасыз ететін реттеп салғыш крандармен жабдықталуы (өнім түрін және өндіріс

желдетілетін орындарда сақтайды. Жанармай аппаратурасын және электржабдықтарды тотығуды болдыратын заттармен бірге сақтауға рұқсат етілмейді.

Автокөліктер мен агрегаттардың сыртын жуу үшін тәжірибеде жоғары қысымды ағызып тазалау әдісі (гидродинамикалық тазалау)

кең таралуда. Ағын арқылы кірді кетіру мәні кір қабатын, оның тазартылатын беткі қабатпен адгезиялы байланысын қозғалатын сұйықтықтың (су, жуғыш ертінді) кедергіге соқтығысуы барысында туындайтын қалыпты және жанама күш салу арқылы механикалық бұзуда болып табылады. Егер ағынның тазаланатын нысан беткі қабатына соққы күші (соққы импульсі) сығуға, бүгілуге, қозғалуға, адгезия күшіне және т.б. беріктігі сияқты кірдің адгезиондыкогезионды беріктілік сипатамаларының, ең болмағанда, біреуінен асатын болса, кір кететін болады. Егер кір бөлшектерінің тазаланатын беткі қабатпен өзара әрекеттесу күші кір бөлшектерінің арасындағы өзара әрекеттесу күшінен көп болса, онда тазалау «бұрғылау» әдісімен жүргізіледі. Қарсы жағдайда «опыру» әдісімен тазаланады.

Ағынды тазалаудың ерекшелегі сұйықтық қысымының әлеуетті энергиясын ағынның кинетикалық энергиясына айналдыратын саптаманы қолданатынында болып табылады. Әртүрлі профильді және өлшемді саптамалар сұйықтық ағынын құрайды. Мысалы, шығысында домалақ саңылауы бар саптама кірді тазартылатын беткі қабаттан ажырату үшін лас қабаттары арқылы өтетін қатты, тұтас

етеді. Ағынның бұрышы кіші болған кезде жазық және қатты соққы күші үлкен болады. Ағын бұрышы үлкейген сайын соққы күші азаяды. Ағынның бұрышы үлкен болған кезде жазық, кең алымды болады. Қарапайым саптамаларға қарағанда жоғары қысым саптамалары анағұрлым нақты сызылып шоғырланған ағымды береді. Нәтижесінде судың тығыз байланысқан тамшылары ағынның соққы күшін 40 % арттырады.

Гидродинамикалық тазалау әдісін жүзеге асыратын қарапайым қондырғыларға тегістеуші және бүріккіш тапаншасы бар сорғылар кіреді. Беткі қабатты жоғары өнімді және сапалы тазалау жоғары температуралы су мен саптама алдындағы жоғары қысыммен (200...220 кгс/см

дейін) себепші болған ағынның жоғары жылдамдығының (170... 250 м/с) бірігуі арқылы ағынның соққы

әсерін көтеру жолымен қамтамасыз етіледі.

Жуатын машиналарды шартты түрде төмендегідей бөлуге болады: орындалу түрі бойынша —жылжымалы және тұрақты; сорғы жетегінің түрі бойынша — электрқозғалтқышты,

пневматикалық және гидравликалық жетектері бар ішкі жану қозғалтқышты;

сорғының орындалуы бойынша — аксиал-поршеньді, радиал- поршеньді және қатарлы;

сорғы агрегатының құрылысы бойынша — бір блокты, бәсеңдеткіш және фланецті;

берілетін судың температурасы бойынша — қыздырылған, қыздырылмаған, бу генераторлары.

Гидравликалы мониторлы жуу машинасының жұмыс істеу қағидасы мынадай болады (3.1-сурет): су сорғыны құм және басқа да механикалық бөлшектердің түсуінен қорғауды қамтамасыз ететін су сүзгісі

арқылы цилиндрлердің бастиегіне түседі. Сорғы қысым туғызады және қайта өткізу қақпағы

су айдайды, сосын тапаншаға

және саптама

(турболазер) арқылы сыртқа, тазаланатын беткі қабатқа шығады. Шықпадағы қысым қысымды реттегіштің тұтқасымен

өзгертіледі және манометрмен

бақыланады. Қысымның нормадан жоғары көтерілген кезде жүйеге кіріктірілген сақтандырғыш қақпақ

ашылады, су сорғының кірісіне беріледі, осылайша оның зақымдануынының алдын алады. Машинаның автоматты режимде жұмыс істеуі кезінде тапанша

тұтқасының қосылуы судың арластырғыш

арқылы ағуымен қамтамасыз етіледі және машина қосылады. Егер тұтқа қосылмаса, онда су қайта өткізу қақпағы

арқылы айналып жүреді және машина тоқтайды. Қайта қосылу тапанша 2 тұтқасының қосылуы арқылы жүзеге асырылады. Машинаның қолмен басқарылатын режимде жұмыс жасауы кезінде су кез келген ыдыстан (бактан) алынады. Егер тапаншаның тұтқасы 4 минут ішінде қосылмаса, онда машина сөнеді. Жуғыш заттар жүйеге құбыртек салынған басқа жеке ыдыстан инжектор 13 арқылы беріледі. Қысымды реттеуіштің тұтқасын бұрағаннан кейін машина автоматты түрде жуғыш затты сорып алады және оны сумен бірге турболазерге

береді.

ізінің пішіні мен ауданын қамтамасыз етеді. Саптамалардың тұрақты (0, 15, 25, 30, 40 и 60°) немесе тазалау үдерісі барысында минималды мәннен максималды мәнге дейін реттелетін айнымалы шашу бұрыштары (0-ден 90° дейін) бар. 0° шашу бұрышы кезінде ағын үлкен соққы импульсімен шоғырланады, бірақ тазалау ауданы аз ғана болады. Шашу бұрышын үлкейту ағынның кеңйуіне алып келеді, ағын жазық, тарамды және кең алымды болады, бірақ соққы импульсі бірден төмендейді;

шоғырланған сұйықтық ағыны 4000 мин

жылдамдығымен айналатын турба саптамалар конусты бетті сипаттайды. Жақсы тазалайтын қабілетке жоғары соққылық импульспен (саптамадан 20 смаралықта соққы импульсінің мәні 70 %-дан жоғары) жетеді, ал тазалаудың үлкен ауданы ағынның айналуымен қамтамасыз етіледі;

Турболазер – тазаланатын беткі қабатқа түсетін сұйықтықтың құрылымын өзгертетін саптама. Турболазердегі әрбір су тамшысы қарапайым саптамалы машиналардағы тамшылардын 10 есе ірі және 1000 есе ауыр болып келеді. Сұйықтықтың майда тамшылары ауа кедергісі себебінен өз күшін жоғалтады, ал ірі тамшылар

1.— жоғары қысым құбыртегі; 2 — бүріккіш тапанша; 3 — қысым реттеуіш тұтқасы; 4 — манометр;

5 — турболазер; 6 — сорғы; 7 — электр қозғалтқыш;

1.        —  су беру құбыртегін жалғағыш; 9 — су сүзгісі;

10— сақтандырғыш қақпақ; 11— қайта өткізетін қақпақ; 12 —жуғыш затты беретін шарлы қақпақ; 13 – инжектор; 14 — арластырғыш; 15

тазартылатын

беткі қабатқа 600 шақырым/сағ жылдамдықпен соғады. Осылайша саптамадан 20 см аралықта мәні 90 % болатын қуатты соққы импульсі пайда болады, ал қарапайым машиналарда ол мән 51,5 %, турба саптамаларда 70...75 % болады.

Жуғыш заттар –– кірді сапалы кетіруді қамтамасыз ететін қосымша жоғары тиімділікті құрамдар. Шығарылатын жуғыш заттардың тізімдемесі үлкен әртүрлілікпен ерекшеленеді (5-тарауды қараңыз). Бірақ олардың көпшілігінің топырақта және су қоймасы, өзен, суларында еруі қиын, өсімдік және жануар тектес ағзалардың терісінде жинақталу қабілетіне ие, кейде жуғыш заттың өзі кірмен араласып, табиғаттағы экологиялық балансты бұзуға белсенді қатысады. Осыған байланысты жуғыш заттар әртүрлі ластануға қарсы жоғары белсенділігімен қоса, улылығы, суда ерігіштігі, өрт қауіпсіздігі, биоыдырағыштығы төмен болу керек. Мониторлы жуу машиналарында әмбебеп биоыдырағыш жуғыш заттар қолданылу керек (3.2-кесте).

Жуып-тазалау жұмыстарын жүргізу үдерісі мына негізгі көрсеткіштермен сипатталады: су ағынының динамикалық қысымымен (соққы күші); су шығынымен; су температурасымен, жуғыш заттарды қолданумен.

Әмбебап жуғыш заттар

Автокӛліктің сыртқы бӛліктерін топырақ және майлардан жуу. Жоғары жуу қабілеті бар, қатты

ЕС-тазартқыш Біріккен ластануларды, мұнай ӛнімдерін, автокӛлік қозғалтқыштарының, түйіндерінің және бӛлшектерінің сыртқы бетінің күйіктерін кетіру. Үнемді концентрациялы зат.  Жоғары жуу қабілеті бар, қатты

майсыздандыру және антистатикалық әрекет етеді.

Көпмақсатты тағайындалған индустриалды тазартқыш заттар (сілтілі). «Грейт» сериясы.

ЕС- Грейт Т

Күйелерді кетіру. Белсенді компоненттері ӛте жоғары концентрациялы. Кӛбіктену қабілеті тӛмен.

ЕС-Грейт

Күйелерді кетіру. Белсенді компонентері ӛте жоғары концентрациялы. Кӛбіктену қабілеті тӛмен.

Белсенді

«Люксол» сериясы

ЕС-Люксол

ЕС-Наф-

иялы

ЕС-Мари-

нол

Сусабын Сондай

Автолик 11

Автокөліктерді  май кірлерінен жуу.

негізгі әсер ететін мына төрт құраушы, олар: ағын пішіні, су шығыны, сорғы беретін қысым, саптамадан тазартылатын беткі қабатқа дейінгі аралық. Ағынның соққы күшінің артуы су шығынына және оның ағып шығу қысымына пропорционалды. Су шектеулі өнім болғандықтан, соққы күшін көтерудің анағұрлым мүмкін және тиімді тәсілі болып қысымды көтеру болып табылады. Тіпті су шығынын өзгеріссіз қалдырып, бірақ қысымды көтерсек, онда соққы күшінің анағұрлым өскенін байқауға болады.

Саптама мен тазартылатын беткі қабаттың аралығын көбейткен сайын соққы импульсінің мәне гиперболалық тәуелділікте төмендейді. Бүріккіш-тапанша мен турбосаптаманың әрекет ету радиусы 40...50 см аралықпен ғана шектеледі.

Саптаманың алдында қысымның өсуімен сорғының өнімділігі артады. Судың шығыны бүріккіш-тапаншаны қолдану барысында анағұрлым байқалады. 140 • 10

Па қысым кезінде су шығыны 16 л/мин жетеді және турбосаптаманы қолданғандағыдан 14...28 % асып кетеді.

Су температурасын арттыру кірдің ішінде әрекеттесетін молекулааралық күшті түсіруге және тазартылатын беткі қабаттың адгезия күшін төмендетуге әкеледі. Су температурасы кірдің түрі мен құрамына, тазаланатын беткі қабаттың материалына, тазалау сапасының талаптарына және т.б. байланысты таңдалады.

Жуу және тазалау үдерісінде қолданылған су қоршаған ортаға зиянды қоспалармен ластанады. Мысалы, бір автокөлікте орта есеппен 60 кг май мен өнімдер және олардың физика-химиялық өзгерістерін сіңірген құрамы бойынша күрделі кір болады.

Кірленудің жоғары адгезиясы, беткі қабаттардың күрделі құрылысы

тазарту сапасы мен жұмыс өнімділігін көтеретін, бірақ сол уақытта ағын судың құрамын кенеттен бұзатын жуғыш заттарды қолданудың қажеттілігіне себепші болады. Уытты емес биоыдырағыш жуғыш

Табиғатты қорғау және табиғи ресурстарды тиімді пайдалану жуып-тазарту жұмыстарын жүргізуге өте ұқыпты қарауды талап етеді. Үдерісті кір суды кәріз жүйесіне жіберілмейтіндей етіп

ұйымдастырылуы керек.

Егер мониторлы жуу машиналары қолданылса, онда сыртқы жуу және тазалау үдерісі жұмыс кӛлеміне, жұмыс жағдайына және нысанды пайдалануға байланысты тікелей жуу және тазалаудың мамандандырылған бӛлімшелерінде (орындарында) жүргізіледі. Жуу машиналарының жұмысы үшін міндетті түрде айналымдық, техникалық және таза суды пайдалану керек. Сыртқы жуу мен тазалау бӛлімшесі қатты шатыры бар ашық алаңқайда немесе оқшауланған жерде орналасуы мүмкін.

Бӛлімшедегі жұмыс алаңы ағынды-сорғылы желдеткішпен, кіржинағышпен немес ағын суларды тазалау құрылғысымен жабдықталуы керек. Бӛлімшеге қалыпты ауа алмасуын (ауа қозғалысының жылдамдығы 0,3 м/с аспау керек), температура режимін (17... 19°С) және ауаның салыстырмалы ылғалдылығын (30...60 %)  ұстап тұру керек. Ауа алмасым реттілігі –– 5,

Кір суы ағып кететін басқыш немесе қабылдайтын құдыққа баратын еденнің еңісі 2...3 % деңгейінде болу керек.

Сыртқы жуу мен тазалау бӛлімшесінде отандық және шетелдік әзірлеуші-фирмалар шығаратын жоғары қысымды жуу машиналарының барлық маркаларын қолдануға рұқсат етілген.

Жуып-тазарту жұмыстарын жүргізу кезінде: машинаның шашатын тапаншасын екі қолмен ұстау; шашатын тапаншаның шығысындағы қысымды бақылап отыру (манометрден); қысым мен температураның максималды мәнінен асып кетпеу; үзіліс кезінде шашатын тапаншаның сақтандырғышын іске қосып қою керек.

Жуу машинасын басқа мақсатта қолдануға; су ағынын адамдарға, жануарларға, электр қондырғыларына, сымдарға және т.б. бағыттауға

тыйым салынады.

Жуғыш заттарды пайдалану барысында қолға қолғап кию немесе қорғаныс пасталарын, иісмайларын (силиконды иісмай, Миколан пастасын, ХИОТ-6, ИЭР-1 жақпамайын және т.б.) жағу ұсынылады.

Бөлшектеу — белгілі бір технологиялық жүйедегі нысандарды (автокөліктер мен агрегаттар) құрастырушы бірліктер мен

бөлшектеу жұмыстарының еңбек сыйымдылығы жөндеудің жалпы еңбек сыйымдылығының        10-15 %-ын құрайды. Бұл ретте 60

%-ға жуық еңбек сыйымдылығы бұрандалыға, ал 20 %-дайы сығымдап біріктіруге келеді. Бөлшектеудің технологиялық үдерісі жөндеу жүргізетін кәсіпорынға қайта пайдалануға жарамды 70%-ға дейінгі бөлшекті береді. Бөлшектеу жұмыстарын сапалы жүргізу бөлшектердің зақымдалуын болдырмауға және жөндеудің өзіндік құнын азайтуға мүмкіндік береді. Жөндеу жүргізетін кәсіпорынға бөлшектердің жарамдылығы олардың бағасынан 6...10 %-ға, жөндеуден өткендері 30...40%-ға, ал бөлшектерді ауыстыру 110...150%-ға шығады.

Автокөліктер мен агрегаттарды бөлшектеу технологиялық үдеріс картасында көзделген жүйемен, онда көрсетілген әмбебап және арнайы стенділер мен жабдықтарды пайдалана отырып орындалады (4.1-сурет). Бөлшектеу деңгейі жөндеу түрімен және

нысанды бөлшектеудің техникалық жай-күйімен анықталады.

Автокөліктер мен олардың агрегаттарын бөлшектеу төмендегідей негізгі ережелерге сәйкес жүргізіледі:

әуелі тез зақымдалатын және қорғаныш бөліктері (электр жабдықтары, отын және май құбыры, құбыртектер, қанаттар және т.б.), содан кейін бөлшектерге бөлініп тазаланатын дербес құрастырушы бірліктер (радиаторлар, кабина, қозғалтқыш,

бәсеңдеткіш) алынады;

автокөліктен алынған агрегаттар (гидрожүйелер, электр жабдықтары, отын құралдары, пневможүйе және т.б.) техникалық жай-күйін анықтау үшін және қажет болған жағдайда жөндеу жүргізуге мамандандырылған бөлімшелерге немесе жұмыс орындарына жіберіледі;

блогымен бірге негізгі мойынтіректердің қақпақтары, бұлғақтары бар бұлғақтардың қақпақтары, цилиндрлер блогымен бірге ажыратқыш картері, қозғалтқыштың сермері бар иінді білік), сондай- ақ әрі қарай жұмыс істеу үшін жарамды және қосымша жұбы бар бөлшектерді (басты берілістің конус пішінді тістегеріші, таратқыш тістегеріштер, май сорғыларының тістегеріштері және т.б.) бөлшектеп тарату мақұлданбайды. Иесіздендіруге жатпайтын бөлшектер таңбаланады, байланысады, тағы да бұрандамен біріктіреді, бөлек кәрзеңкелерге салынады немесе олардың жиынтығын басқа да тәсілдермен сақтайды; бөлшектеу үдерісінде шешіліп алынған бөлшектерді бір жерге жинауға және олардың периметрлері бойынша тең бөлуге мүмкіндік беретін стенділерді, алынғыштарды, құрылғылар мен құралдарды пайдалану қажет. Мойынтіректерді, тығыздамаларды, тығындарды сығымдау кезінде жұмсақ ұшты (мыс, алюминий қорытпасынан) жақтаулар мен қаққылар қолданылады. Егер мойынтіректі күпшектен немесе стаканнан сығымдаса, онда сыртқы сақинаға, ал біліктен шешкен кезде ішкі сақинаға  күш салынады.

Мұндай кезде қатты соққы беретін құралдарды қолдануға тыйым салынады.

4.1-сурет. ЯМЗ-238 қозғалтқышты бөлшектеудің технологиялық сұлбасы

көлікті бөлшектегенде бекітпе бөлшектер (гайкалар, бұрандалар, ақалар) жуу қондырғыларында жақсы тазару үшін тор ыдысқа

салынады және өз орындарына қойылады. Жоғары дәлдіктегі бұрандалы бөлшектерді (бұлғақтың қақпағын бекітетін бұрандалар мен гайкалар, иінді білікке сермерді) бөлшектеуге тыйым салынады. Әсересе, шойын бөлшектерді бөлшектегенде (қиғаштықтан жарықшақтардың түсуін болдырмау үшін), әуелі, барлық бұрандаларды немесе гайкаларды жарты айналымға босатады, содан кейін оларды толық ажыратады; гидроагрегаттар мен жанармай аппаратураларындағы жанармай мен майларға арналған ашық қуыстар мен саңылауларды көліктен шешкеннен кейін қақпақтармен және тығындармен жауып қояды;

егер бөлшектер алдында белгілер өте нашар көрінсе, оларды қалпына келтіру қажет;

бөлшектеу жұмыстары кезінде оларды орындау тәсілдері мен ерекшеліктерді білу керек; салмағы 20 кг-ден асатын бөлшектер мен агрегаттарды көтеру және тасымалдау үшін көтергіш көлік құралдары мен сенімді қарпығыш құрал-жабдықтар қолданылады.

Бұраманы, ақаларды, бұрандаларды айналдыру мен гайкаларды бұрап шығару, сынған бұранданы немесе ақаны алып тастау, тісті дөңгелектерді, тегершіктерді, муфталар мен мойынтіректерді шешу бөлшектеу кезіндегі операциялардың ішінде ең типтік болып табылады.

Бөлшектеуді ұйымдастыру қағидаты бойынша стационарлы және жылжымалы (үздіксіз) болуы мүмкін. Автокөліктер мен агрегаттарды құрастырғыш бірліктер мен бөлшектерге стационарлы бөлшектеу бір жұмыс орнында жүргізіледі, автокөліктен шешілген агрегаттарды стационарлы стенділерде бөлшектейді. Стационарлы бөлшектеу жалғыз типті өндірісті кәсіпорындарда қолданылады.

Мамандандырылған жөндеу жүргізу кәсіпорындарындағы автокөліктер мен агрегаттарды бөлшектеу бойынша жұмыс орындары үздіксіз желіде ұйымдастырылуы мүмкін. Бөлшектеудің үздіксіз тәсілі: мамандандырылған орындардағы аттас операцияларға топтастыруға; аттас құралдардың санын 30 %-ға қысқартуға; технологиялық жабдықтарды пайдалану қарқынын 50%- ға арттыруға; жұмысшылардың еңбек өнімділігін 20 %-ға көбейтуге мүмкіндік береді.

Бөлшектеудің үздіксіз тәсілі еңбек сыйымдылығы 10%-дан аспайтын орындарда ұйымдастырылады. Бұған арнаулы құралдарды, жабдықтарды, өндіруші құралдарды қолдану, жекелеген орындарды көбейту және кейбір орындарда жұмысшы санын арттыру арқылы орындар бойынша операцияларды дұрыс бөлу арқылы қол жеткізуге болады.

Бөлшектеудің тек үздіксіз тәсілінде ғана жұмыстарды механикаландыруға жағдай жасалады. Механикаландыру құралдарын қолдану бөлшектеу еңбек сыйымдылығын 1,5...2,0 есеге және бөлшектердің бүлінуін 70...89%-ға азайтуға,

мойынтіректерді қайта қолдану көлемін 15 ...20 %-ға және стандартты тіректі 25%-ға дейін арттыруға, автокөлікті жөндеуге кететін шығындарды 5...9 %-ға кемітуге мүмкіндік береді.

Бөлшектеу жұмыстарын механикаландырудың орташа деңгейі 20%-дан аспайды (алдыңғы белдік — 15%, артқы белдік — 15%, қозғалтқыш пен беріліс қорабын бөлшектеу — 16%; қозғалтқышты соңғы бөлшектеу — 25%, беріліс қорабы — 35%). Автокөліктің

барлық қосылыстарын 60%-ға бөлшектеу механикаландырылуы мүмкін. Жөндеу жүргізу кәсіпорындарының бөлшектеу бөлімшелерін механикаландырудың негізіне бірқатар қағидаттар тиесілі: бөлшектеу үдерісі үздіксіз тәсілге сүйенеді; бөлшектеуге келіп түскен агрегаттар, құрастырма бірліктер алдына ала май мен кірден тазартылуы керек; бөлшектеу үдерісіндегі агрегаттар мен құрастырма бірліктерді ауыстыру барынша механикаландырылады.

Бөлшектеу жұмыстары негізгі және қосымша элементтерден тұрады. Бөлшектеу үдерісінде маңызды орны бар

Қосымша элементтер — бұл бөлшектелген бұйымдар мен агрегаттарды ауыстыру, орнату және бекіту. Қосымша элементтерді орындауға жұмсалатын уақыт үлесі айтарлықтай көп және бөлшектеу жұмыстарының еңбек сыйымдылығын азайтудың резерві болып табылады. Сондықтан бөлшектеу жұмыстарын ұйымдастыру кезінде бұйымдарды бір орыннан екінші орынға беру бойынша

көлік операцияларын механикаландыру мәселелеріне назар аудару қажет.

Бөлшектеу үдерісінде автокөліктерді үздіксіз жұмыс істейтін конвейерлермен орналастырған пайдалырақ, агрегаттарды

бөлшектеу орнынан аспалы итермелі немесе жүк таситын конвейерлермен орналастыруға болады, ал құрастырма бірліктер мен бөлшектерді едендік тасымалдағыштармен, рольгангалармен

және склиздермен орнаалстырады. Бөлшектеу бөлімшелері мен орындарында теңдестірілген манипуляторларды (кран-укосиннің орнына), пневматикалық көтергіштерді, аударғыштарды, арба тасымалдағыштарды, өзі қозғалатын эстакадаларды және т.б. қолдану қажет.

Операциялардың қайталануы бөлшектеуді механикаландыру үшін мол мүмкіндіктерге жол ашады және көп позициялы механикаландырылған құралдарды пайдалануға жағдай жасайды.

Жұмыс уақытын тиімсіз пайдалануды қысқарту, өндіріс мәдениетін, еңбек өнімділігін көтеру және жөндеу жүргізетін кәсіпорындардың өндірістік алаңдарын бөлшектеудің жұмыс орындарында тиімді пайдалану мақсатында технологиялық

көтергіш құралдар жинастырылған. Бөлшектеу жұмыстарына арналған технологиялық төбенің құрамына салмақ түсетін конструкция, траверса, бір рельсті немесе екі рельсті электртальді аспалы жол немесе кран-арқалық, гидро-пневматикалық желілер мен электр кабельдері, механикаландырылған құралға арналған аспалар, жарықтандыру арматурасы кіреді.

Конструктивті аспалар майысқақ және қатты деп бөлінеді. Қатты аспалар 120...220 Нм-ге тең бұраушы кезеңді дамытатын механикаландырылған құралдарды пайдалану кезінде

қолданылады.

Жұмсақ құрал аспалар ыңғайлы болып келеді, себебі операция аяқталғаннан кейін құрал жоғары көтеріліп, келесі жұмыстарды орындау үшін жұмысшының қолын босатады. Алайда бұл асап реактивті кезеңнің орнын баспайды, сондықтан оны шағын қуатты құралдар үшін қолданады. Мұндай аспаларда құралды босату кезінде (көтеру) тоқты автоматты түрде сөндіруге арналған құрылғы жиі қарастырылады. Майысқақ аспа ретінде теңгергіштер (серіппелі, гидравликалық, электр магнитті және т.б.) қолданылады.

Қолмен басқарылатын топсалы-теңгергіш құрылғылар бөлшектеу жұмыс орындарын механикаландырудың әмбебап құралы болып табылады. Олар әрбір буында жүкті тепе-теңдікте ұстап тұруға

мүмкіндік беретін көпбуынды механизм желісін білдіреді.

Бөлшектелетін құрастырма бірліктер мен қосылыстардың бөлшектерінің жарамдылығын экономикалық пайдасы жағынан сақтауды қамтамасыз ететін жалғанған бөлшектерді ажырату

бұрандалы қосылыстарды бөлшектеудің негізгі міндеті болып табылады.

Бұрандалы қосылыстарды 4.1-кестеде келтірілгендей үш топқа жіктеуге болады.

Бұрандалы қосылыстарды бөлшектеу үшін қол құралдары мен механикаландырылған жабдықтар қолданылады. Қол құралына гайкалы кілттердің мынадай түрлері жатады: екі жақты ашық ашалы; екі жақты иінді сақиналы (жапсырылмалы); басын ауыстыратын механикалық емес бүйірлі кілт; арнайы кілт.

Екі жақты ашық ашалы гайкалы кілттер орта көміртекті болаттан (40ХФА, 40Х, 45 болат) дайындалады.

Жапсырылмалы кілттер гайканың барлық қырын қамтиды, ол оған қаттылық пен төзімділік береді. 12 қырлы ашалы жапсырылмалы кілттермен гайканы 30°-қа бұрап шығаруға болады, ол қол әрең жететін орындардағы жұмыстарда өте маңызды.

Бүйірлі кілттермен бір қырынан екінші қырына қоймай-ақ айналдыруға болады, сондықтан ашық гайкалы кілттермен

салыстырғанда гайканы бұрап шығаруда уақыт үнемдейді.

Бөлшектеу кезінде арнайы кілттерден дөңгелек гайкаларға арналған кілттер мен бұрғылаушы кілттер қолданылады. Бұрғылаушы кілттер шағын көлемдегі бұрандалар мен гайкаларды бұрап шығару үшін тиімді.

Топ

автокөліктің

сыртында

орналасқан

ға дейін

орналасқан,

қаптамамен,

капотпен және

т.б. жабылған

35-

ке дей ін 45-

ке де йін

ге дейін

О о o о

Еңбек өнімділігі 2...5 есеге артуы мүмкін.

Бұрандалы қосылыстарды бөлшектеу кезінде еңбек шығынын қысқарту міндеті негізінен механикаландырылған құралдарды (гайка, бұрама, шпилькамен бұрау) қолдану арқылы шешіледі. Оларды қолдану бұрандалы қосылыстарды бөлшектеу кезінде еңбек өнімділігін 3,5...4,5 есеге арттыруға, бөлшектеу

жұмыстарының еңбек сыйымдылығын 15 ...20 %-ға қысқартуға мүмкіндік береді.

Энергияның пайдаланылған түрі бойынша гайка және бұрама бұрандалар электрлік, пневматикалық, гидравликалық деп, ал конструктивті белгілері бойынша бекітілмеген бұраушы кезеңі,

соққы беру механизмі, қозғалтқышты тартқанда өзі тоқтайтын деп бөлінеді.

Күрделі бұрандалы қосылыстарды бөлшектеуді механикаландыруды жөндеу кәсіпорындарында ішінара статистикалық немесе соққы беретін бір айналдырғылы пневматикалық гайка бұрандаларды қолдану есебінен қамтамасыз етіледі. Пневматикалық гайка бұрандалар статистикалық әрекеті шағын айналдырмалы кезеңді бұрандалы қосылыстар үшін қолданылса, ал соққылап бұрайтын гайка бұрандалар көмегімен үлкен айналымды кезеңдер іске асырылады. Соққылап бұрайтын пневматикалық гайка бұрандалардың артықшылығы – бұл салыстырмалы түрде салмағының аз болуы және жұмысшының қолына әсер ететін азғантай ғана реактивті кезеңі, ал кемшіліктері – соққы беру механизмінен ерекшелігі бөлшектерінің тез тозуынан қызмет ету мерзімінің аздығы;) бос жүріс айналымында артатын сығылған ауаның (энергияның) аз кететіні; аз ПӘК; шу мен дірілдің жоғары деңгейі.

Гидравликалық гайка бұрандалар статистикалық әрекетінде жоғарыда көрсетілген кемшіліктер айтарлықтай дәрежеде аз және пневматкиалық бұрандалардан бірқатар артықшылықтары да бар: жоғары ПӘК (50...60% қарсы, 11 % пневмагайка бұрандалар үшін); тез тозбайтындығы (қызмет ету мерзімі 2 есе жоғары); шудың және дірілдің болмауы; бұраушы кезеңнің дәл тексерілуі; салмағының ауыр болуы.

Диаметрі 10-нан 26 мм-ге дейінгі гайкалар мен бұрандаларды бұраудың (Н • м) бұраушы кезеңі

Мк = k

d

мұндағы k o

o

= 0,5...0,8), d cp

Шпилькаларды бұрау үшін эксцентрикті, сыналы, серіппелі ұштар мен арнайы кілттер қолданылады.

Маңызды бұраушы кезеңдерді қосу үшін (350 Н-м дейін) шпилька бұраушыларды пайдаланады. Мысалы, қозғалтқыштың цилиндрлер блогынан барлық диаметрдегі шпилькаларды бұрап шығару үшін шпиликаны бұрауға және оларды бұрағаннан кейін босатуға арналған механизмі бар шпилька бұраушы қолданылады. Мұндай шпилька бұраушыны қолдану нәтижесінде еңбек өнімділігі 30...40%-ға артады.

Машиналарды жөндеу кезіндегі бөлшектеу жұмыстарының еңбек сыйымдылығының маңызды бөлігін бөлшектері кермемен біріктірілген құрастырма бірліктерді бөлшектеу алады. Мұндай құралдарды сығымдау кезінде қолданылатын күштер, әдетте, егер бұл құралдар жемірілу жағдайында болса, теориялық мәнін арттырады.

Кепілдігі бар кермелі қосылыстарды (теңселіс мойынтірегін, тығынын, тегершігін, саусақтарын, сұққышын) бөлшектеу өстік күшті қосу және жылу беретін деформацияларды (қамтитын бөлшектерді қыздыру) қолдану арқылы жүзеге асырылады. Өстік күшті қосу үшін сығымдау, алғыш, арнаулы құралдар қолданылады. Сығымдайтын жабдықтарды нақты қосылысты бөлшектеу үшін қажетті күшке

п

= dfEn B 5/[2k tt

п

материалы тығыздығының модулі (Е = 22-10

МПа); В — мойынтіректің тіреуіш сақинасының ені, мм; 5 — тартылыс есебі, мм; кд — мойынтірек сериясын сипаттайтын коэффициент (кп = 2,78 жеңіл сериялы мойынтіректер үшін, к п

п

в f

п d cp

ср, (4 . 3)

в

cp

ср

Бөлшектері кермемен қосылған құрастырма бірліктерді бөлшектеуді түйіндесетін бөлшек қабаттарын механикалық, гидравликалық, қыздыру арқылы және аралас деп бөлуге болатын қағидаттар бойынша әртүрлі тәсілдермен жүзеге асыруға болады. Санамаланған әрбір тәсіл өндірісте түрлі әдістер арқылы жүзеге асырылуы мүмкін (4.2-кесте).

Сығымдалған қосылыстарды бөлшектеудің негізгі құрал- жабдықтары – бұл алғыштар, сығымдағыштар, стенділерді және құралдар.

Алғыштар бөлшектерді тез ажыратуға арналған және қамтитын және қамтылатын бөлшектерге бекітілетін құралдар болып табылады. Олар қандай да бір белгілі бөлшекті шешуге арналған арнаулы болады және бір-бірінен конструкциясы мен өлшемдері арқылы ажыратылатын бірқатар бөлшектерді сығымдауды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін әмбебап құрал болып табылады. Алғыштардың қызмет ету қағидасы – бұл шешілетін бөлшекті қамту немесе оған тірек болу.

Бөлшекті қамту мүмкіндігі бойынша арнаулы алғыштар бұранда немесе шпилька бөлшектеріне табанды бекітетін, корпусты бөлшектің бұрандалы бөлігіне бұрайтын, ішінен серіппелі қысқышы бар бөлшекті қармайтын, корпусты қысатын бөлшек табандарды қаармайтын, тіреуіш бөлшектерді қармайтын, тұйықталған корпуска бекітілетін болып бөлінеді.

Қармау конструкциясына байланысты әмбебап алғыштар топсалы бұрандалы, табанды топсамен бекітіп, сақинамен ұстап

тұратын және Т-бейнелі тақтайшамен табанды ауыстыратын болуы мүмкін.

Сығымдалған қосылыстарды бөлшектеу тәсілдері

Жоғары қысымдағы май және өстік күш

Гидравликалық

бойынша май беру

мация, суық арқылы

гидравлика, меха-

никалық қыздыру

Аса қатты күш қажет етпейтін жылжымайтын бөлшектеу қосылыстарын (кілтекті, оймакілтекті) бөлшектеу үшін механикалық және пневматикалық желілі алғыштар қолданылады (4.3-кесте).

Кернеулі қысымдағы қосылыстарды 10...20 Мпа қысымында стационарлы гидрожелілерден жұмыс істейтін қысымдардың және стенділердің көмегімен бөлшектейді. Штоктың орналасуына және болатын күш әрекетінің бағытына байланысты қысымдарды тік және көлбеу деп, ал пайдалану сипатына қарай – стационарлы және қозғалмалы деп бөледі. Сонымен қатар қысымдарды әмбебап және арнаулы, қолмен жасалатын және желілі деп бөледі.

Қолмен жасалатын қысым рейкалық, бұрандалы және эксцентрлі деп, ал желілі қысым пневматикалық, гидравликалық, пневма

гидравликалық және электр магнитті деп бөлінеді.

Механикаландырылған желілі жабдықтарды қолдану қолмен жасалатын қысыммен салыстырғанда еңбек өнімділігін 3...5 есеге

арттырады. Бұл ретте, көбінесе, гидравликалық және пневматикалық желілер қолданылады. Бұл құралдарды қолдануға қажет күш 1,5-тен 2,0-ге дейінгі коэффициентті (коэффициенттің жоғары мәні қуатт сығымның аз мәніне сәйкес келеді) сығымдау есебінен анықталады.

15...20 МПа гидрожелідегі қысымда жұмыс істейтін қысымдар мен стенділердідің мынадай кемшіліктері бар: жоғары материал сыйымдылығы; өндірістік адаңдарды көп алуы; жоғары энергия

Жоғары қысымды (70...80 МПа) гидравликаландырылған құралдың жиынтығы бар, ол әмбебап жылжымалы станциядан, кең диапазонды күшпен айналдырушы және келіп түсетін механизмдерді орындаушы жиынтықтан (1-ден 200 т.дейін), жұмыс органдары жиынтығынан (алғыштар, қармағыштар және т.б.) тұрады.

Сақиналы форма бөлшектерін (тығындар, роликті мойынтірек теңселістерінің ішкі сақиналары, тегершіктер) қыздыруға арналған

құрылғының көмегімен шешуге болады. Соның ішінде кең тарағаны

Алғыштардың классификациясы

жылжитын ауыстыру.

Индукциялы құралдар бөлшектелетін сақинаға бекітіліп, желіге қосылады. Бұл ретте бөлшектерді ажырату жылу саңылауынан өтеді, ол қондыру қабатын зақымдамайтын кепілдігі бар кернеулі қосылыстарды бөлшектеуді қамтамасыз етеді. Саңылау қабат арқылы байланысатын қармағыш бөлшектерге жылу беру жылдамдығын арттыратын жылдамдықтағы бөлшектерді қамтитын қыздыру әсерінен болады. Сонымен қатар бұл тәсілді әртүрлі материалдардан жасалған қосылыстарды бөлшектеу үшін де қолдануға болады. Бұл жағдайда бөлшек материалдарын желілік кеңейту коэффициенттерінен айырып, қосылыстарды

салқындатқаннан кейін ажыратады.

Индукциялы жылытып бөлшектеудің артықшылығы: үдерістің жылдам әрі әмбебаптығы; жабдықтардың жинақылығы; пайдалануда ыңғайлылығы; бөлшектердің сақталуы; үдерісті автоматтандыру мүмкіндігі.

Жылыту үдерісінде қармалатын бөлшектің қондырғы қабаты кернеуді қамтитын мөлшерге кеңіп, қамтылатын бөлшек диаметрі көбейеді. Бұл талапты орындау жылыту жылдамдығын дұрыс таңдауды және индукциялы жылыту құрылғысының тиісті қуатын тағайындауды қамтамасыз етеді. Жылу жылдамдығы, әсіресе, күрделі конфигурация үшін қауіпті температуралық кернеу пайда болатындай жылдамдықты арттырмауы керек. Жылу деңгейі бөлшек материалының физика-механикалық қасиетін қайтымсыз өзгертетін температурамен шектеледі. Материалдың физика- механикалық қасиеті мен құрылымындағы өзгерістер бөлшектерді 250... 300°С-қа дейінгі температурада қыздырғанда болады (теңселіс мойынтіректері үшін — 100 °С-тан аспауы керек). Жылыту ұзақтығы 25...30 секундтен аспауы керек. Құралдың сақинасын қыздырғаннан кейін өсті бір жағынан екінші жағына айналдырады, ал содан кейін оны құралмен қоса шешіп алады. Бөлшектерді болат қармағыштарды қыздыруға қажетті температураны

Мұндағы 4 — бөлшекті қамтитын жылу температурасы, °С; A — қажетті бұранда диаметрін арттыру, шақырым; d — бұранда

диаметрі, мм; 4 — сақина ажыратылатын білік температурасы, °С; е

Жұмыс орны — жұмысшыларға өндірістік тапсырмаларды орындау үшін қолданылатын барлық қажетті жабдықтар, құралдар, жарақтар, материалдар мен саймандар бекітіліген цехтың немесе бөлімшенің өндірістік алаңының бір бөлігі.

Бөлшектеушінің жұмыс орнын ұйымдастыру деп жабдықтарды дұрыс орналастыру, жұмыс орнында құралдарды барынша пайдалы етіп қою, оның бөлшектеуші нысандарын теңдей жабдықтау,

аранйы құрал-жабдықтармен механикаландыру мен жарақтандыру түсініледі.

Жұмыс орнын басқа жұмыс орындарына, жабдықтарға, құралдарға, саймандарға, жұмысшының жұмыс орнына қатысты жоспарлау жұмыс орнын ұйымдастырудың негізгі элементі болып табылады.

Ыдыстан және жабдықтан жұмысшыға дейінгі қашықтық жұмысшының қол қимылын барынша қолдана алатынындай, яғни бұл ретте қатты еңкеймейтіндей, отырмайтындай, жоғарыға

созылмайтындай болуы керек.

Жұмыс орнын жоспарлау барысында қолдың тік және көлбеу жазықтықта жететін аймағын ескеру қажет. Бұл аймақтар жұмысшының жұмыс үдерісінде пайдаланатын заттарының жұмысшы корпусынан қандай қашықтықта орналасуы керектігін анықтайды. Оңтайлы аймақ (барынша ыңғайлы) әр қол үшін шамамен 400 мм жарты доғалы радиуста анықталады. Қол жетерлік аймақтың ең үлкені 500 мм иілмеген корпусты және орта бойлы жұмысшы үшін 30°-тан аспайтын 600 мм иілген корпусты құрайды. Заттардың әрі қарай көрсетілген шекте орналасуы қосымша, демек артық қозғалыстарды тартады, яғни қажеті жоқ жұмыс уақытын тудырып, жұмысшының шаршауын тездетеді және еңбек өнімділігін төмендетеді. Иық деңгейінен белге дейінгі аймақ тік жазықтықта қол жетерлік оңтайлы аймақ болып табылады.

Жұмыс орындарын ұйымдастыру барысында төмендегідей талаптар басшылыққа алынады:

бөлшектеу орындарындағы жөндеу қоры мұқият жуылып тазаланған болуы керек;

жұмыс орны жұмысшы қозғалысын барынша үнемдеуді көздеуі керек, ол жабдықтарды конструциялауға (конвейердің, стендінің

биіктігі), жұмыс орындарын дұрыс орналастыруға көңіл бөлуі қажет;

жұмыс орны негізгі және қосымша жұмыстарды механикаландыру құралдарымен, қажетті құжаттамамен, құралдарға арналған орындармен, арнаулы ыдыстармен жабдықталуы тиіс;

жұмыс орнында берілген тапсырманы орындауға қажетті заттар ғана болуы керек;

құралдар мен саймандар бүгілген қолдың қашықтығында орналасуы керек, сонымен қатар оларды лақтырып тастап және бір- бірінің үстіне қоймай, қатаң қолданылу тәртібімен қою қажет;

сол қолмен алынатын барлық заттар сол жақта, ал оң қолмен алынатын заттар оң жақта орналасуы керек. Екі қолмен алынатын барлық заттар алда болуы керек;

кесетін құралдарды зақымдалудан сақтау үшін ағаштан жасалған тұғырға қою керек;

сызбаларды, нұсқаулықтарды және басқа да құжаттарды пайдалануға ыңғайлы, көрінетін жерге қою қажет;

жұмыс уақытында жұмысшы барлық жұмыс күні бойы алаңдамай, жұмыс орнынан кетіп қалмай, барлық жұмыс уақытын толық пайдалануға, құралдар мен саймандарды тек олардың тағайындалуымен ғана қолдануға және оларды ластану мен зақымдалудан қорғауға; техника қауіпсіздігі ережесін қатаң сақтауға міндетті;

жұмыс аяқталғаннан кейін жұмысшы өз жұмыс орнын, сондай-ақ өзіне тиесілі алаңды, жұмыс барысында қолданатын құрал- жабдықтарды тәртіпке келтіруге міндетті.

Техника қауіпсіздігіне қойылатын негізгі талааптар: бөлшектеу бөлімшесінде берік жанбайтын қабырғалар болуы керек. Бөлімшенің едені түзу (табалдырықсыз) тегіс, алайда тайғанақ болмай, соққыға шыдайтын, беті мұнай өнімдерін сіңірмейтін болуы тиіс. Оларды кір мен майдан жүйелі түрде тазалап отыру

Бөлімшеде агрегаттар мен бөлшектердің көп мөлшерде жиналып қалуына жол берілмеуі керек. Өрт сөндіру құралдары мен өрт

сөндіруші жабдықтары бар тақтаға өтетін жолдарды бітеуге, заттарды үйіп тастауға тыйым салынады;

электр қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін өндірістік ғимаратты еденнен 0,5 м-ге орналасқан және сенімді байланыстармен жарақталған жерге қосушы шинамен сақиналайды. Электр қозғалтқыштардың барлық корпусы, сондай-ақ кернеуде болуы мүмкін жабдықтардың металл бөліктері нөлденеді немесе жерге қосылады. Қозғалмалы электр құралын 36 В аспайтын кернеуде бұзылған жағдайда қолдануға болады. Егер қозғалмалы электр құралы 36 В-дан асатын кернеуде жұмыс істесе, онда ол қорғаушы құралдармен (диэлектрлік қолғаптар, аяқ киімдер, кілемшелер және т.б.) бірге берілуі керек. Электр энергиясын беру үзілген кезде тез арада құралдар мен жабдықтарды сөндіру қажет;

пневматикалық құралмен жұмыс істеу кезінде оны тұтқасы мен корпусынан екі қолмен ұстау керек; пневматикалық құрал бұзылған кезде ауа құбырынан ажырату керек; жұмыс құралын пневматикалық құрал сөнгеннен кейін ғана қояды және суырып алады. Тегістеушіте сынықтар, жарықтар, ескірулер, тіліктер

болмауы керек. Тегістеушіті созуға, иректеуге және бұрауға болмайды. Тегістеушіке майдың және басқа да мұнай өнімдерінің жұқпағаны дұрыс. Тегістеушіті ауа құбырынан немесе құралдан тегістеушіке сығымдалған ауа беретін шүмекті жапқаннан кейін ғана ажырату қажет, себебі сығымдалған ауа тегістеушіті қолдан жұлып кетіп, жарақаттауы мүмкін;

серіппелі агрегаттарды бөлшектеуге арнаулы стенділерде ғана немесе қауіпсіз жұмысты қамтамасыз ететін құралдардың көмегімен ғана рұқсат етіледі;

тығыз қондырмасы бар бөлшектерді сығымдау кезінде олар қорғаныш торлармен жабдықталу керек;

орташа дәлдіктегі жұмысқа арналған жұмыс орнын жасанды жарықпен жарақтандыру аз ғана кереғар түсте нысанды фоннан (ашық фон) ажырату үшін сәйкес келуі керек. Барлық стационарлы шырағдандар шайқалатын көлеңке түсірмеу үшін мықтап бекітілуі керек.

Автокөліктің жылжымалы құрамына, яғни автокөліктерге, автопойыздарға, автобустарға қала іші, қала сыртындағы бағыттар, қатты төсемді және қара жолдар сияқты әртүрлі жол  жағдайларында құрғақ және дымқыл ауа райы, қыс және жаз уақыттары сияқты түрлі ауа райы жағдайларында  жүруге  тура келеді. Автокөліктердің ластану деңгейі осы айтылған жағдайларға байланысты болады. Әсіресе, автокөліктердің төменгі жағы ластанады. Тіпті құрғақ ауа райында да жол бетіне жақын орналасқан бөлшектердің, түйіндердің, агрегаттардың және олардың буындарының беті шаң және кір қабатымен жабылады.

Дымқыл ауа райы кезінде автокөліктің төменгі жақ бетінде құмы аз, бірақ органикалық, балшық және шасси бөлшектері сыртқы беттерімен кірдің жабысуын күшейтетін басқа да қоспалармен ластанады. Сонымен қоса жүк автокөліктерінің ластануы тасымалданатын жүк түріне де байланысты. Автокөліктің барлық сыртқы қабаты қатты жабысу күші бар тығыз байланысқа қабықша құратын, шаңмен араласқан материалдардың майда бөлшектерімен қапталады.

Автокөлік техникасының ластануының әртүрлілігін шартты түрде аталулары мен сипаттамалары 5.1-кестеде көрсетілген 12 топқа бөледі.

Химиялық құрамы бойынша жөндеу нысандарындағы ластану; органикалық (май қабаттары, лак-бояу қаптамасы, концервационды майлар); органикалық емес (қақ, жол батпағы, тотығу өнімдері); аралас (күйіктер, лактар, консистентті майлар, өндірістік кір) болып бөлінеді. 5.2-кестеде тазалаудың негізгі нысандары және автокөлік техникасы ластану түрлері келтірілген, ал 5.3-кестеде анағұрлым ерекше ластануға баға берілген. 5.4-кестеде пайдаланудан кейін жөндеу кәсіпорнына түскен автокөлік қозғалтқыштары бөлшектеріндегі ластану құрамы келтірілген.

Агрегаттар, құрастыру бірліктері және бөлшектердің ластануына сыртқы қабат, майлы матералдардың қалдықтары, көміртекті қабаттар, тотығу өнімдері, қақ және ескі лак-бояу қаптамалар кіреді. Бұл кірлер табиғаты бойынша әртүрлі, сондықтан оларды беткі қабаттан кетіру жолдары да әртүрлі болып келеді. Олар жоғары адгезиялы және бөлшектердің сыртқы қабаттарына қатты жабысады.

-кесте

Бетон, асфальт, цемент және т.б.

Органикалық және минералды аттар, су және т.б.

4,0...50,0

До 3,0

10...25

0,1...10,0

3,0...4,0

до 4,0

30,0...40,0 "

2,0...3,0

Қақ

Sі0

, CaO, MgO, Fe

FeO, Fe

, Fe

2,0...3,0

Ескі лак-бояу қаптамасы

До 5,0

өсімдік қалдықтары, жанармай- майлау матералдары және улы химикаттардың қалдықтары, тотығу өнімдері

Жолдың шаңы, топырақ және Құрастыру бірліктері: беріліс қораптары, алдыңғы және артқы белдіктер, трансмиссиялар,

бастиектерінің бөлшектері мен құрастыру бірліктері, сермер картері, шатундар, майлы

центрфигура, иінді білік, тегершік және т.б.

Цилиндр бастиектері, шығару және кіргізу коллекторлары, су сорғысынң корпусы және қалақты аспаптары, турбина корпусы, су сорғысынң жалғама құбыры және т.б.

Май сүзгілерінің элементтері, қосалқы бөлшектер Қозғалтқыштардың, гидро және жанармай аппаратурасының, трансмиссияның, құрастыру алдындағы беріліс қорабының барлық бөлшектері, иінді білік 7ж2әне   т.б.

Қара және түсті металдан жасалған бөлшектер өсімдік қалдықтары, жанармай- майлау матералдарының қалдықтары; трансмиссия майлары

Асфальт шайыр қабаттар, жанармай-майлау матералдарының қалдықтары, тотығу өнімдері

Автокөліктерге тән ластану

Сығуға беріктік шегі, МПа

Жол

3-30 ың

қаңқа, шанақ,

трансмиссияны

ң бөлшектері

Қақ

бастиегін

салқындату

қаптамасы

картері

шығару құбыры,

шығару клапаны

Сырқы қабатты шаңды кір және майлы кір деп бӛлуге болады. Шаңды кір қабаты атмосфералық ауада шаңның белгілі бір мӛлшерінің болуынан түзіледі. Оның 5...30 шақырым дисперстілік кезінде кӛлік құралы жанындағы шоғырлануы 0,05...0,50 г/см

жетеді. Шаң бӛлшектерінің шоғырлануы артқан кезде олардың металл беткі қабаттарына ұюы мен тұнуы артады. Сонымен қатар бұл үдеріске ылғал қабық та себептес болады. Майлы кір қабаттар жолдағы шаң мен кір маймен бүлінген бӛлшектердің беткі қабатына түскен кезде пайда болады. Сыртқы қабаттың бӛлшектің бетіне адгезиясының орта мәні 0,05...0,20 кгс/см

құрайды.

Жанармай-майлау материалдары (ЖММ) және олардың түрленуінен пайда болған ӛнімдер қалдықтарымен ластану ең кӛп таралған ластану болып табылады. Автокӛліктерді пайдалану барысында майлау материалдары «қартаю», яғни қышқылдану және полимерлеу үдерістерінен туындайтын елеулі ӛзгерістерге ұшырайды. Бұл  жанармай толық жанбағанының, қышқылданудың, кӛмірсутектің бұзылуы,     полимерлеу,     кӛмірсутекті     және     гетеро   органикалық

Автокөлік қозғалтқышы бөлшегіндегі кір құрамы

Қозғалтқыш

Су

4,7 9,8

блогы

1,0

6,0 3,6

1,5

күйентемелер

70,6

қосылымдардың конденсациясы және ұюының ӛнімдері, сондай-ақ

металдардың ЖММ (5.1) ішінде тотығу және биозақымдану ӛнімдері болуы мүмкін. Үдерістердің соңғы ӛнімі болып, 5.1-суретте кӛрсетілген күйе, күйік, асфальт шайырлы заттар, лактар, карбендер, карбоидтер және т.б. болып табылады. Күйе мен күйік негізінен жану камераларындағы форсункаларда, қозғалтқыштың шығару жолдарында болады. Басқа кірлер жанармай және құбырларда, сүзгілерде және басқа жерлерде түзіледі.

шайыр түрінен қатты фазалық күйге ауысатын құрылымы бар. Карбендер мен карбоидтар ЖММ-ның қатты түрленген өнімі болып табылады және жоғары

Жанармай-майлау матералдары

5.1-сурет. Ластанудың жанармай-майлау материалдарынан пайда болуының құрылымдық сұлбасы

беткі белсенділігі бар қатты зат болып келеді. Бұл өнімдер беткі қабаттарда жақсы тұрады.

Күйе

Лактар

асфальтендермен байланысқан карбондер мен карбоидтардан тұрады. Олар сырттай қарағанда поршень сақиналары, шатун бөлшектерінде, сондай-ақ поршеньнің белдемшесі мен ішкі қабырғаларында түзілетін мықты жұқа қабықшаны білдіреді. Әдетте, олар жоғары температураның майлар мен жанармайлардың көмірсутектеріне әсер етеін аймақтарда, сондай- ақ жанбай тұрған, бірақ температура көмірсутектердің жануына жақын қалған аймақтарда түзіледі. Лактардың түзілуінің анықтаушы үдерісі болып ЖММ жұқа қабықшалы қышқылдануы болып табылады.

Шөгінділер

құбырларында қалатын ұйыған заттар. Олар жанармай мен майдың жану және физика-химиялық өзгеруінен пайда болған өнімдерден, механикалық қоспалардан, бөлшектер тозуынан пайда болған және су өнімдерінен тұрады. Шөгінділердің 40…80 % мацлар мен шайырлардан, ал 10…30% карбендер мен карбоидтардан тұрады. Қозғалтқыш бөлшектері беттерінің 50…70 % шөгінділермен ластанған және жоғары температуралы (цилиндрлі-поршеньді топтың бөлшектерінде) және төмен температуралы (қозғалтқыш картерінде) екі аймақта кездеседі.

Тотығу өнімдері сыртқы факторлардың әрекетімен металл бөлшектердің химиялық немесе электрохимиялық бұзылуы

нәтижесінде пайда болады. Осы ретте бөлшектің бетінде металл гидроксидтердің қызғылт қоңыр түсті қабықшасы түзіледі (алюминді бөлшектерде алюминий оксиді гидратының қабықшасы сұр ақ түсті болып келеді). Тотығуға алып келетін факторларға дымқылдық, ЖММ-ның тотығуға белсенді өнімдері, сыртқы жағдайлар жатады.

Тотығу өнімдерінің ақырғы түрі ретінде ЖММ-ның түрленген өнімдері, механикалық қоспалар мен тозу өнімдері кіретін күрделі комбинациялы құрамдар саналады.

Қақ

қозғалтқыштың сумен салқындату жүйесінде пайдалану барысында түзіледі. Қақ қозғалтқыштың салқындату және радиатор құбырларының қабырғаларына тұрып, жылу алмасу үдерісін

және магний тұздары болуы, яғни кермектігі әсер етеді. Осы тұздар су 70...90°С дейін қызғанда ыдырайды және салқындату жүйесі бөлшектеріне тұрып қалады. Қақ өнімдеріне негізінен кальций және магний карбонаттары, сульфаттар және силикаттар жатады. Сондай- ақ салқындату жүйесіне механикалық қоспалардың түсуі себебінен тұнбалы салқындату пайда болады.

Жуғыш заттардың әрекет ету механизмі беткі қабаттан сұйық және қатқан кірлерді кетіруде және оларды ерітінді немесе дисперсия түріндегі жуғыш ерітіндіге айналдыру болып табылады. Жуу әрекеті кірдің, жуғыш заттың және беткі қабаттың күрделі ӛзара әрекеттесу үдерістерінде кӛрінеді. Жуу әрекетінің негізгі кӛрінісі болып дымқылдау, кӛбіктену және тұрақтандыру табылады. Айтылған кӛрініс беткі керіліс және жуғыш заттың беткі белсенділігімен тығыз байланысты.

Астыңғы қабаттағы молекулалардың үстіңгі қабаттағы молекулаларды тарту күші сұйықтықпен шектесетін ауа молекулалары тарту күшімен тең келмегендіктен, беткі керіліс және беткі белсенділік пайда болады. Сондықтан молекулалар сұйықтықтың ішіне кіруге тырысады, нәтижесінде сұйықтық беті азаюға ұмтылады. Беткі қабатты кішірейтуге ұмтылатын күш беткі керу күші деген атау алды, ол сұйықтық бетін 1 см

арттыруға жұмсалатын қажетті жұмыспен өлшенеді. Беткі керілудің беткі қабаттың шамасына көбейтіндісі

энергияның еркін беті деп аталады. Энергияның еркін бетін төмендету қабілеті бар заттар беткі белсенділікпен сипатталады. Ерітіндінің беткі керілуін төмендететін заттар беткі белсенді заттар (ББЗ) деп аталады.

Дымқылдау қатты дененің бетіндегі сұйықтық тамшысының жайылуды білдіреді. Осы ретте жайылатын тамшы беті мен дене бетіне қатысты пайда болған бұрышты аймақтық бұрыш деп атайды. Егер аймақтық бұрыш 90°-тан кем болса, онда дененің беті дымқылданады (гидрофильді беткі қабат), ал егер аймақтық бұрыш 90°-тан көп болса, онда беткі қабат дымқылданбайды (гидрфобиялы беткі қабат). Суға ББЗ қосу судың беткі керілуін төмендетеді және маймен ластанған беткі қабаттардың дымқалдынуын қамтамасыз етеді. Көп жағдайда ластану екі фазадан тұрады – сұйық (майлар, шайырлар) және қатты (асфальтендер, карбендер, шаң бөлшектері

және т.б.). Осындай кірлерді беткі қабаттан кетіру екі жолмен жүзеге

асады, олар: сұйық фазаны эмульгациялау (эмульсияның түзілуі) және  қатты фазаны ұсақтау (дисперсияның түзілуі).

Жуылған кірді ерітіндіде тұрақтандыру және олардың тазартылған беткі қабатқа қайта тұнуын ескерту жуу үдерісіндегі маңызды кезең болып табылады. Кірді тұрақтандыру негізінен жуғыш ерітіндідінң құрамына және оны қолданудың технологиялық шарттарына байланысты (шоғырлану, температура, ластану).

Жуу үдерісі төмендегі кезеңдерден тұрады:

үлкен беткі керілуі бар су кірленген беткі қабаттарды дымқылдамайды, тек жеке тамшылар болып жиналады;

кір бөлшектерінің арасындағы және оның беткі қабатпен жабысуын азайту. Жуғыш заттың молекулалары себепші болатын механикалық әсер кезінде лас бөлшектер ерітіндіге өтеді;

кірді және жуылған беткі қабатты жуғыш заттың молекулаларымен қаптау;

қалыпты жағдайдағы кір бөлшектерін ерітіндіде тұрақтандыру және оны ерітіндімен бірге жою.

Металл бетін тазалау кезінде көбіктену өте маңызды болып келеді. Көбік ұсақталған кірді ұстауға мүмкіндік туғызады және оның тазартылған беткі қабатқа тұнуының алдын алады. Көбіктенудің жақсы жағы – көбік қабатымен жуғыш ерітіндінің шашырауының алдын алу және улы булардың атмосфераға енуін төмендететін қорғаныс қабатын құру (бу және су ағынды және электролиттік тазартуға тән). Көбіктенудің жағымсыз жағы ретінде жуғыш ерітіндіні интенсивті араластыруды қолдану шектелгендік болып саналады (ағын машиналарына тән).

Тазалаудың нәтижелілігіне ерітіндінің кірдің қышқыл құраушыларын бейтараптандыру, майды сабындау, ерітіндінің байланыс керілуі мен су кермектігін төмендету жән т.б. қабілетін анықтайтын жуғыш ерітіндінің сілтілік факторлары едәуір әсер етеді. Сілтілікті жалпы және белсенді деп бөледі. Ерітіндінің жуу әрекеті тек белсенді сілтілік деңгейіне байланысты. Сілтіліктің көрсеткіші ретінде сутектік көрсеткіш рН алынған. Метал беттерін тазалау барысында олартың тотығуына болдырмас үшін ерітіндінің белгілі бір рН-ін ұстапитұру керек (мырыш пен алюминий үшін рН = 9...10, қалайы рН < 11, жез рН < 12... 12,5, болат рН < 14). Мұндай

еретінділердің құрамына міндетті түрде силикаттар (натрий

метасиликаты, сұйық әйнек) немесе алюминий, мырыш және мыстың тотығуының алдын алатын әртүрлі баяулатқыштар кіреді. Сондай-ақ рН-ті таңдауға беткі қабаттың ластануы да әсер етеді (асфалть шайыр кірлерін pH = 11,8...13,6 кезінде, а майды —pH = 10,8...11,5 кезінде тазалайды.)

Жуу және тазалау үдерістерінің барлығында, соның ішінде жөндеу кәсіпорындарында да негізін ББЗ және сілтілік тұздар қатары құрайтын синтетикалық жуғыш заттар (СЖЗ) айтарлықтай кең таралған. Синтетикалық жуғыш заттармен қара, түсті және жеңіл металдар мен қорытпалардан жасалған бөлшектерді бір уақытта тазалауға болады. Олар суда жақсы ериді, улы емес, терінің күюіне алып келмейді, өртке қауіпсіз және кәріз жүйесіне төккен жағдайда биологиялық тұрғыдан ыдырағыш болып келеді. Жуудан кейін тазаланған түйіндер мен бөлшектер жемірілмейді және арнайы

шаюды талап етпейді.

Аэрол

топырақты кірлер кетіріледі. Бөлшектерді, түйіндерді және агрегаттарды тазалау ванналар мен жуу машиналарында жүргізіледі. Жұмыс ерітіндісіндегі заттың концентрациясы 80 г/л құрайды. Тазалайдан кейін бөлшек бетін сумен шаяды.

органикалық еріткіштен, бірлескен еріткіштен, сілтілі компонеттер мен толықтырғыштардан тұрады. Қолдану мақсаты аэролмен

бірдей.

полифосфаты –– 25, натрий метасиликаты –– 6,5, натрий карбонаты

жоғары). Ерітіндінің жұмыс концентрациясы: автокөліктің сыртын тазалағанда – 10 г/л; бөлшектенбеген трансмиссия агрегаттарын және жүріс бөлігін тазалау үшін 15 г/л; бөлшектенген агрегаттар мен жүріс бөлігін тазалау үшін – 15...20 г/л құрайды.

МС-8 — ашық сары түстес түйіршікті ұнтақ (рН = = 11,5... 12,2).

Заттың құрамы (%): синтамид — 5...8, натрий үш полифосфаты — 25,81

натрий метасиликаты — 6,5, натрий карбонаты — 32...36, су –– 100 дейін. Қатты кірленген қозғалтқыштарды, олардың құрастыру

бірліктерін және бөлшектерін тазалау үшін қолданады (75 г/м

жоғары). 75...80 °С дейін қыздырылған су ертіндісі түрінде қолданады. Ерітінді концентрациясы: бөлшектенбеген

қозғалтқышты қайнатпа ванналарында тазалау үшін 25...30 г/л, бөлшектенбеген қозғалтқышты ағынды жуу машинасында тазалау үшін 10 г/л, ішкі бетті циркулярлық әдіспен тазалау және қрастыру бірліктері мен бөлшектреді тазалау үшін 20 г/л құрайды. МС-15 — ақ түсті ұнтақ (pH = 11,2... 12,1). Заттың құрамы (%): оксифос Б — 6...8, натрий үш полифосфаты — 22...24, натрий метасиликаты — 5,5, натрий карбонаты — 41...44, су –– 100 дейін.

Қозғалтқыштарды, олардың құрастыру бірліктерін және бөлшектерін шайыр тәріздес және май қабаттарын ваннаға салу, ағынды және циркуляциялы жуу әдістерімен тазалау үшін қолданылады. 80 ...90 °С концентрациясы 20 г/л су ерітіндісі түрінде қолданылды.

Лабомидтің  бірнеше түрі бар, олар: 101, 102, 203 и 204. 5.5-

Лабомидтің құрамы (%)

Компоненттің атауы

Синтанол ДТ-7

Натрий алкилсульфаты (бірінші)

Натрий карбонаты

Натрий үш полифосфаты

Натрий метасиликаты

Натрий силикаты (сұйық әйнек)

кестеде олардың құрамы көрсетілген.

Лабомидтің барлық түрлері қалыпты жағдайда ақ түстен ашық сары түске дейінгі ұнтақ болып табылады (рН = 10...12). Агрегаттарды пайдалану барысындағы ластанудан, қара және түсті құймалардан жасалған жеке бөлшектерді май және асфальт шайыр қабаттардан тазарту үшін қолданылады.

101 және 102 түрі ағынды машиналарда 70...80 °С

концентрациясы 20...30 г/л су ерітіндісі түрінде қолданылды. 203 және 204 лабомидтер батырмалы машиналарда қыздыру ваннасындағы ерітіндінің температурасы 90...100°С болатын әртүрлі қыздыратын заттармен немесе ванналарда ерітіндіні қыздырып немесе оның циркуляциясымен, 80...90°С платформаның шайқалуы немесе бөлшектердің арласуымен, бұл кезде ерітінді

концентрациясы – 10...35°С қолданылады.

МЛ-51, МЛ-52 — жағдайда ақ түстен ашық сары түске дейінгі сусымалы ұнтақ, қара және түсті металдарда тотығу әсерін

туғызбайды.

МЛ-51 құрамы (%): натрий карбонаты — 44, үш натрий фосфат немесе натрий үш полифосфаты — 34,5, натрий метасиликаты немесе натрий силикатының сумен ерітіндісі (сұйық әйнек) — 20, ДБ дымқылдағышы — 1,5. Агрегаттар мен бөлшектерді жанғыш шайыр материалдарынан және май қабаттарынан тазалау үшін арналған. 60...85 °С қыздырылған концентрациясы 10...20 г/л су ерітіндісі түрінде ағынды, мониторлы және біріккен машиналарда қолданылды.

МЛ-52 құрамы (%):натрий карбонаты — 50, үш натрий фосфат немесе натрий үш полифосфаты — 30, натрий метасиликаты немесе натрий силикатының сумен ерітіндісі (сұйық әйнек) — 10, ДБ дымқылдағышы — 8,2, сульфонол — 1,8. Агрегаттар мен бөлшектерді ЖММ және асфальт шайыр қабаттардан тазалау үшін арналған. 80...100 °С қыздырылған концентрациясы 20...25 г/л су

ерітіндісі түрінде қолданылды.

МЛ-51 және МЛ-52 су ерітінділері тазаланатын беткі қабатта жуу машиналарында өздігінен ыдырап кететін тұрақсыз эмульсия түзеді. Сорғытылған майлы кірлер өздігінен қалқып шығады. Жуғыш заттың төменгі жағы бүлінбейді және одан кейін қолдануға жарайды.

эстефат — 0,5, үш натрий фосфаты — 20 (немесе динатрий фосфат — 25), натрий үш полифосфаты — 15, натрий метасиликаты — 10, натрий карбонаты — 26, натрий сульфаты — 100 дейін. Агрегаттарды бөлшектеу және ақауын табу алдында майлы кір мен шайырлы қабаттардың негізгі массасын кетіру мақсатындағы ағынды тазалау үшін арналған. Бұл заттың ерітіндісі кірмен қатпарланатын тұрақтылығы төмен эмульсия түзеді. Жабысқақ кір бетіне қалқып шығады, ал механикалық қоспалар бак түбіне тұнады, бұл жуғыш ерітіндіні бірнеше рет қолдануға мүмкіндік береді. Ерітіндінің жұмыс концентрациясы – 5...20 г/л, тазалау 70...85 °С температурада жүргізіледі. Ерітіндіге тотығуды баяулатқыш қосылады. Бұл ұнтақ Лабомид-101 СЖЗ-ға қарағанда тазалау уақытын 20...30 % қысқарта отырып, тазалау сапасы едәуір жоғарылатады, бұл дегеніміз

технологиялық үдерісті орындауға кететін энергия шығындарын

төмендетеді. Темп-100 ұнтағының Темп-101А, Темп-101Д түрлері әзірленген. Темп-101А бұйымды тазалаудың жоғары сапасымен қатар оны 24 күнге дейін тотығудан қорғауды қамтамасыз етеді, яғни СЖЗ қарағанда 2...3 есе жоғары. Темп-101Д майлы эмульсияларды бұзатын полиэлектрлитті рецептураға енгізудің арқасында мұнай өнімдеріне төмен тұрақтандырғыш қабілеті бар, бұл тазалау және жуғыш ерітінділер мен майлардың регенерация үдерісін жеңілдетеді. Ағынды машиналарда жуғыш ерітінділерді циркуляциялау барысында май концентрациясы қолданыстағы СЖЗ- дағы 1...2,5 г/л-ден  Темп-101Д қолданеу кезінде 0,1...0,36 г/л-ге дейін төмендейді. 12 сағатқа тұндырғаннан кейін май мөлшері 15...20 мг/л төмендейді, ал қолданыстағы СЖЗ-да ол мән 1300...1500 мг/л тең.

бөлшектерді тазалауда кеңінен қолданылуда. Басында тазалау кірді еріту есебінен жүреді. Сосын бөлшектерді суға немесе су ерітіндісіне салады, ол жерде еріткіш пен қалған кірлерді эмульгирлеу және олардың ерітіндіге өтуі жүреді, бұл тек еріткішті ғана қолданғандағымен салыстырғанда бөлшектерді едәуір тиімді тазалауды қамтамасыз етеді. Еритін эмульгирленген заттарды бөлшектерге қатысты берік кірлерді тазалау барысында қолданады (мысалы, асфальт шайыр қабаттарынан). Оларға: тазалаудың негізгі нәтижесін қамтамасыз ететін базалық еріткіш (ксилол, керосин, уайт-спирит, хлорланған көмірсутектер және т.б.); ерітіндінің

біркелкілігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін біріккен еріткіштер; ЕЭЗ-ның дымқылдығын және эмульгилігін қамтамасыз ететін ББЗ; ерітіндінің қажетті концентрациясын қамтамасыз ететін су кіреді. ЕЭЗ-ті екі топқа бөледі.

Бірінші топқа кіретін заттарды органикалық заттарды ББЗ және еріткіштермен араластыруынан алады:

Термос-1

Эмульсин (Лабомид-301) — тӛмендегі компоненттерді арластыра отырып алынған сұйықтық (%): ПАВ ОС-20 — 7...10 және ОП-4 — 10...12, су — 5...7, керосин — 100 дейін.Бӛлшектер 40...60°С-тағы ерітіндіде 30...60 минут ұсталады, сосын МЛ және МС сияқты техникалық  жуғыш  заттардың  судағы  ерітіндісінде шайылады. Шасси

және қозғалтқыш бӛлшектерін 50 ± 10°С дейін температурада тазалау үшін қолданылады.

ДВП-1 «Цистерин» мына компоненттер қоспасынан тұрады (%): уайт-спирит — (78 ± 0,5), тал майы — (11 ± 0,5), ПАВ ОП-7 — 5,  натрий гидроксиді — 1,2, су — 4,8. Ерітіндінің жұмыс концентрациясы қоспа дизель отынынының 50 % құрайды. 20...40°С температурада толықтай бӛлшектенген қозғалтқыштарды, түйіндерді асфальт шайыр қабаттардын тазарту үшін қолданылады.

Карбозоль мына компонеттердің қоспасы болып табылады (%): таскӛмірлі сіңіргіш май — 7,45, 30% этилацетатты бутилді эфир — 9,3, ПАВ ОП-7 — 14,7, жер хос иістендіргіші — 1,7, су — 100 дейін. Қозғалтқыштар мен олардың бӛлшектерін күйе тәріздес және майлы кірлерді 40...50°С температурада тазалау үшін қолданылады.

мына компоненттер қоспасынан тұрады (%): мұнай ксилолы

мына компонеттердің қоспасы болып табылады (%): уайт-спи- рит — 50,7, қайың канифолы — 33,9, су — 12,4, натрий карбонаты — 3. Жұмыс кӛлемі қоспа мен дизельді 1:1 қатынасында араластыру арқылы алынады. Қозғалтқыштар мен олардың бӛлшектерін асфальт шайыр қабаттардан және майдан 50 °С-қа дейін қыздырып, 40 минут аралығында тазалау үшін қолданылады. ЕЭЗ-нің бірінші тобының артықшылығы арзандығында, дайындаудың қарапайымдылығында және улылығының аздығында, ал кемшіліктері болып ӛрт қауіптілігі, тазалаудың салыстырмалы түрде тӛмен нәтижелілігі (әсіресе, асфальт шайыр қабаттардан тазалау) болып табылады.

ЕЭЗ-нің екінші тобы анағұрлым тиімді, себебі оларды әзірлеу үшін хлорланған кӛмірсутектер (үш хлорэтилен, перхлорэтилен, метиленхлорид, тӛрт хлорлы кӛміртек, метилхлороформ және т.б.) қолданылады. ЕЭЗ-нің екінші тобының артықшылықтарына жоғары ерігіштік қабілеті, ӛртке қауіпсіздігі, органикалық еріткіштермен жақсы араласатындығы жатады, ал кемшіліктері ретінде улылығының жоғарылығы, қышқылдануға бейімділігі, сұйытылған ылғалдың болуы, белгілі бір жағдайларда металл бӛлшектерді қатты тотықтыратын сутегі хлоридінің бӛлінуі арқылы ыдырауы (сутегі хлоридінің бӛлінуінің алдын алу үшін 0,01... 0,02 % мӛлшерде триэтаноламин, дифениламин, яғни тұрақтандырғыштар қосылады, ал тотығуды баяулатқыш ретінде

ланолин, МСДА-11 немесе Акор-2 қолданылады) саналады. Тӛменде анағұрлым кең қолданылатын ЕЭЗ-лер кӛрсетілген:

Лабомид-315 (Ритм) хлорланған еріткіштен, алифат немесе хош иістендіретін кӛмірсутектер, ББЗ, карбон қышқылы тұздары және судан тұрады. 100 % концентрацияда кӛміртекті қабатардығ кейбір лак-бояу қаптамаларды кетіру үшін қоданылады. Ритм бӛлме температурасында бұйымдарды асфальт шайыр қабаттардан АМ-15 ұнтағына қарағанда 2...3 есе, СЖЗ-ға қарағанда 4...6 есе жылдам тазартуды қамтамасыз етеді. Бұйымды Лабомид-315 (Ритм) ұстауды 2...3 сағатқа дейін ұзартса, онда күйе тәріздес кірлерден тазалайды. Тазалау технологиясы екі кезеңнен тұрады, олар: Ритм препаратын ӛңдеу және СЖЗ ерітіндісімен шаю. Жұмыс температурасын түсіру асфальт шайыр қабаттардан тазалау операцияларына кететін жылу энергиясын 5...6 есеге дейін тӛмендетуге мүмкіндік жасайды.

Лабомид-312 құрамы мынадай (%): үш хлорэтан — 60, үш крезол

ерітіндісінде (1:1) 10...20 минут аралығында 20...30°С температурада ұсталады, сосын сілтілі ерітіндіде 2...3 минут шайылады.

және лак-бояу қаптамалардан тазалау Күйені кетіру үшін айтарлықтай жоғары жуу және еру қасиеттері бар сұйықтықтарды пайдаланады. Оларға 20 °С температурада тығыздығы 1,06 г/см

болатын қара түсті майлы сұйықтық болып келетін крезолды құрамадар жатады, құрамы 5.6-кестеде кӛрсетілген. Сұйықтық металдардың   тотығуын   туғызбайды.   Күйені   болат және   алюминий бӛлшектерден кетіру үшін 5.7-кестеде кӛрсетілген құрамдағы сұйықтықтар қолданылады. Бӛлшекті сұйықтықта 80...95 °С темпретурада 2...3 сағат ұстайды.

Қақты кетіру үшін тұз қышқылын тотығуды баяулатқыш немесе Петров контактісі ерітіндісі жиі қолданылады. Тазалау үшін ерітіндіні қозғалтқыш жүйесіне айдайды немесе оның жеке бөлшектерін жуғыш зат ерітіндісі бар арнайы ваннаға салады. Тұз қышқылы ерітіндісін (концентрациясы 10...15 %) қолдану барысында

бөлшектерді 40...60 °С температурадағы ерітінді құйылған ваннаға

20...30 минутқа салады. Сосын ағын сумен шаяды және 3...5 минутқа 60...70 °С температурадағы сілтілі ерітінді (натрий карбонаты 10г/л

немесе натрий нитриті 3...5 г/л) құйылған ваннаға салады.

Бөлшектерді қақтан анағұрлым тиімді тазалауды сілтілі балқытпа арқылы жүзеге асыруға болады, сонымен қатар балқытпа

бөлшектерді күйе мен тотығу өнімдерінен де тазарту үшін қолданылады. Сілтілі балқытпаны қолдану әдісі химия-термиялық үдеріске негізделген. Балқытпа мына компоненттерден тұрады (%): натрий гидроксиді – 60...70, натрий нитраты – 25...35, натрий хлориді – 5. Әрбір компонент қақты кетірудің жалпы механизімінде белгілі бір қызметті атқарады. Қақты кетіру үдерісінің технологиясы мына төрт кезеңнен тұрады: бөлшектерді балқытпада өңдеу, ағын суда шаю, қышқыл ерітіндісінде өңдеу және ыстық сумен шаю.

Балқытпада бөлшектерді 5...12 минут ұстайды. Будың қарқынды

Күйені кетіруге арналған крезол сұйықтықтары

су

2...3 о-

үш крезол

калий олеаты

су

түзілуі балқытпа қалдықтарының тез еруіне

мүмкіндік жасайды. Сондай-ақ пайда болған бу босаған қақ бөлшектерін бұзуға және оларды бөлшек беттерінен кетіруге себеп болады. Шойын және болат бөлшектерді тазалау барысында екі кезеңнен кейін 5...6 минутқа 50...60 °С температурадағы тұз қышқылының 50% баяулатқыш ерітіндісінде ұстайды. Сосын бөлшектер 5..6 минут аралығында 80...90 °С температурадағы натрий, карбонаты (3...5 г/л) және үш натрий фосфаты (1,5...2 г/л) қосылған ерітіндіде шайылады. Шойын болат және алюминий құймаларынан жасалған бөлшектерді бір уақытта өңдеу кезінде ерітіндіге фосфор қышқылы және хром үш оксиді қосылады және

Күйені кетіруге арналған сұйықтықтар

2,5

Натрий карбонаты, кг 3,1 2,0

Натрий силикаттары, 1,0 0,8

Сабын, кг 0,8 1,0

Калий бихроматы, кг 0,5 0,5

Су, л

5...6 минутты құрайды.

Лак қаптамалары крезолды сұйықтықпен (5.6-кестені қараңыз) мына реттілікте кетіреді: 80 °С температурадағы натрий карбонаты (0,2%) және калий бихроматы (0,2%) бар су ерітіндісімен ағынды әдіс арқылы алдын ала майсыздандыру жүргізіледі; крезолды сұйықтықпен 15...25 минут ішінде өңделеді; ыстық сумен (80...90°С) 5...10 минут шайылады; соңғы майсыздандыру жүргіледі (алдын ала майсыздандыруға қарап); құрғақ сығымдалған ауамен құрғатылады; 10 минут аралығында тотығуға қарсы өңдеу және уайт-спиритте

өңдеу жүргізіледі.

Май бактарынан көміртекті қалдықтарды төмендегі жолмен кетіреді: май багын 2 сағат ішінде булайды; май багының 0,2 бөлігіне 60...70°С дейін қыздырылған сулы креолинді эмульсяны (1:1) құяды; эмульсяны әрбір 30 минут сайын ауыстыра отырып, 11,5

сағат бойы жуады (бакты үздіксіз шайқай отырып); май багын креолинді эмульсия толығымен кеткенге дейін ыстық сумен шаяды; сығымдалған ауамен кептіріледі.

Май радиаторларынан қалдықтарды төмендегі жолмен кетіреді: 0,5...2 секунд ішінде керосинді айдау арқылы май қалдықтарынан алдын ала тазарту жүргізіледі; 70...75°С қыздырылған таза креолинді (сыртқы түрі бойынша креолин жұқа қабаты мөлдір, қара-қоңыр түсті фенолды май тәріздес сұйықтық, фенолды иісі бар, 20 °С температурада, жану температурасы 80...90 °С шамасында, қатты ысты жалынмен жанады, кез келген резинаның ісінуіне алып келеді, металдар мен олардың құймаларына қатысты, әсіресе алюминий, мыс және жезге агрессивті) 1,5...2 сағат аралығында (әрбір 10...15 секунд сайын айдау бағыты өзгертіледі) май радиаторында айдау арқылы

шайылады; май радиаторын алдымен ыстық (80 °С) сосын ағын сумен (10...20 °С) креолинді толық кетіргенше шаю жүргізіледі; май радиаторының толық жуылғандығы тексеріледі (оны сумен толтырады және 10...20 минут ұстайды, сосын төгіп тастайды); сумен жуылмай қалған көміртекті қабаттар қалдықтарын кетіру үшін 20 минут бойы май радиатордан керосинді тура және кері бағытта айдайды (айдау жүргізілгеннен кейін, көміртек қабаттарының толық кетірілгенін тексеру және керосинді толығымен төгіп тастау керек); соңғы жууды жүргізу, яғни 30 минут аралығында ыстық майды (90... 100 °С) әртүрлі бағытта айдау. Жоғарыда атап айтылған жуу

операцияларының барлығы бірінен кейін бірі үзіліссіз жүргізілу керек.

Жөндеу кәсіпорындарында ескі бояуды натрий карбонатының әртүрлі концентрациялы судағы ерітіндісіне салу және содан кейін сумен (60...70°С) шаю арқылы; ыстық натрий карбонаты құйылған ваннаға салып, содан кейін ыстық сумен шаю арқылы; ортофосфорлы қышқылдың 5 % ерітіндісінде бейтараптандыру, сосын соңғы шаю және пассивтеу (лак-бояу қаптамаларының тотығуға қарсы беріктігін көтеру үшін) арқылы кетіріледі. Автобус шанағының ескі бояуын ағынды әдіспен мына реттілікте орындайды: 15 минут аралығында 70...80°С температурадағы натрий карбонатының 6 % ерітіндісінде ӛңдеу; ерітіндіні ағызу; шанақты 15 минут   аралығында   80...90°С   температурадағы   ыстық   сумен   шаю

(ӛңделген  1  м

беткі  қабат  үшін  30  л  су есебінен   шаю  үшін кезеңді түрде жаңартылып отырады); шанақты кептіру; натрий карбонатының қалдықтарын бейтараптау үшін ортофосфорлы қышқылдың 3 % ерітіндісімен ӛңдеу; 5 минут ішінде қышқылды ағызып тастау; сумен шаю.

Бөлшектегеннен кейін бөлшектер (сондай-ақ құрастыру алдында) ағынды, батыру немесе біріктірілген жуу машиналарында, сонымен қатар арнайы тағайындалған жуу қондырғыларында жуылады.

Ағынды жуу машиналарын камералы (5.8-кесте) және конвейерлі (5.9-кесте) деп бөлуге болады. Жуу қондырғыларының типтік элементтеріне жуу камерасы, ағынды коллектор, жуғыш ерітіндіге арналған бак, беретін және айдап шығаратын сорғылар, бөлшектерге арналған арбалар немесе себеттер жатады. Ағынды конвейерлі қондырғылар бөлшектреді жуу аймағына тасымалдау ішін аспалы немесе едендік конвейермен жабдықталады.

Ағынды машиналардағы жуғыш ерітіндінің ағыны пішінделеді және айдау сорғысы мен жабдықталған саптамаларға жалғанған құбырлар жүйесін беретін гидранттардың көмегімен бөлшектердің бетіне бағытталады. Жуу камерасының жүмыс аймағындағы жуғыш ерітіндінің ағыны тұрақты (пассивті әсер, 5.2-сурет, а, б, в) немесе үздіксіз өзгеретін (белсенді әсер, 5.2-сурет, г, д, е) болуы мүмкін. Айналатын гидранттар керекті саптамалардың санын 34 есеге дейін қысқартуға және жууға кететін энергия шығынын төмендетуге

Камералы ағынды жуу қондырғыларының техникалық сипаттамалары

Көрсеткіш

Өнімділігі, т/сағ 0,6 1,0 2,4 2,0

Қуаты, кВт

арналған ваннаның

0,6 3,0 1,2

оо

-кесте

Көрсеткіш

Қуаты, кВт

62,3

Ағынды машиналар батыратын машиналарға қарағанда энергияны көп жұмсайды. Олар әртүрлі тереңдіктегі саңылаулардағы, жуғыш ерітіндінің тікелей тиюінен экрандалған қалталардағы кірді толық кетіруді қамтамасыз етпейді.

Батырып жуу машиналарын ванна, ротрлы (5.10-кесте) және дірілдегіш платформалы қондырғылар болып бөлінеді.

о ө т л о ш рл е ы кт ж е у р у д қ і о б н а д ты ы р р ы ғы п л т а а р з ы а н л ы ай ң т т ы ех н н в и а к н а н л а ы н қ ы с ң ип ( а

т .3 та м су а р л е а т р ) ы төменгі жағында жуғыш затты қыздыруға арналған қыздыру элементтеріорналасқан корпусы және тазаланған заттарды немесе бөлшектер салынған контейнерді қоюға арналған темір тор бар. Ваннаның жоғарғы жағында ертінді деңгейінде орналасқан бөлінген зиянды буларды жоятын бүйірлік сорғы орналасқан.

Үлкен айналы беткі қабаты бар ванна ауа тартқыш желдеткіш және  гидробекітпесі бар герметикалық қақпақпен жабдықталғанқаптамаға салынады. Беткі қабатқа қалқып шыққан майлы к5і.р1д0і-кесте жинау үшін ванна қалқымалы астаумен жабдықталған. Кейде қышқыл ванналардың зиянды булануын азайту үшін пластмасса шарлар қабатымен жабады.

Көрсеткіш

Өнімділігі, т/сағ 9,6 5,0 3,2

Қуаты, кВт

Бу шығыны, кг/сағ

1200x1000x100

Салмағы, кг

Жуғыш заттың көлемі м

/ч

Тербеліс амплитудасы, мм Қуаты кВт

0,5 1,6 1,6 3,0 6,0

100...20

0,13

5,7 5,7 1,5

x

1880x110

2500x110

.3-сурет. Батыру қондырғысының сұлбасы :

1 — бөлшектерді қойғыш; 2 — қыздырғыш; 3 —май төгетін шұра; 4

Көрсеткіштер

Біріктірілген қондырғылар (5.12-кесте) әртүрлі жуу әдістерін біріктіреді. Олар винт қалақшалармен жабдықталған батыру

секциясынан және ағынды шаю секциясынан тұрады.

Циркуляциялы жуу қондырғыларын (5.13-кесте) қозғалтқыш және агрегаттар картері, жанармай багы, қозғалтқыштың

салқындату жүйесі сияқты әртүрлі қуыстарды тазалау үшін қолданады.

Арнайы жуу қондырғылары бөлшектерді қақтан, күйеден тазалау үшін ұсынылады. Бұл қондырғыда физика-химиялық, механикалық сияқты тазалаудың әртүрлі әдістері жүргізіледі. Бөлшектерді тұзды және сілтілі қоспаларда тазалау үшін 5.14-кестеде келтірілген қондырғылар қолданылады. ОМ-4944 қондырғысында бөлшектер тұз қоспасында тазартылады. Қондырғы ортақ қаптамамен жабылған төрт ваннадан (тұз қоспасы, сілті ерітіндісі және екі

шайғыш ванна); газды

кетіру үшін қолданады. Щетка үшін диаметрі 0,05...0,30 мм болатын болат сымдарды қолданады, жетекті пневматикалық және электрлік тегістегіш машиналар қамтамасыз етеді.

Ұшқынды оталдыру білтелеріндегі күйені құм ағынымен өңдеу арқылы кетіреді. Білтелерді тазалауды 514-2М жабдығы арқылы жүргізеді. Тазалау уақыты - 6...10 с.

Салмағы, кг

2,5

43,6

0,25 0,4 0,5

0,15

5,9

4,8

Тазалаудың гидроабразивті әдісінде ластанған беткі қабатқа энергия тасымалдаушы қызметін атқаратын сығымдалған ауамен шығарылатын абразивті материалдар мен су ағыны әсер етеді. Абразивті материал ретінде бөлшектерінің өлшемі 0,8...1,0 мм болатын кварц құмы, алюминий оксиді, бор және кремний карбидтері қолданылады. Көлемі бойынша құм мен судың қатынасы 1:2...1:6 аралығын құрайды. Абразивті сұйықтықты беру арқылы гидроабразивті тазалау қондырғыларын абразивті қоспаны ілестіру, қысып шығару қағидасы бойынша жұмыс жасайтын және шүмекке суды мен құмды ауа қоспасын бөлек беру қағиадасы бойынша жұмыс жасайтын болып бөлінеді (5.15-кесте). Тазаланатан бетке ағынды 30... 60° аралығындағы бұрышта қою ұсынылады.

Қозғалтқыштар блогы, блок бастиектері, шығару коллекторлары және басқа бөлшектердің беткі қабаттарынан күйені кетіруді, сондай-ақ цилиндрлар гильзаларын қақтан тазалауды қондырғылардағы сүйекті үгіндімен жүргізіледі, бұл қондырғылардың мәліметтері 5.16-кестеде келтірілген. Сүйекті үгінді –– жеміс сүйектерінің майдаланып ұсақталған қабықтары.

Қондырғының камерасында сүйекті үгінді шүмектен жоғары жылдамдықпен беріледі, бөлшектің бетіне соғылады және оны кірден тазартады.

Циркуляциялы жуу қондырғыларының  техникалық сипаттамалары

Көрсеткіш

Блоктың және иінді білікті май

бірлік./сағ

Қуаты , кВт

0,1

0,08

0,9 0,7

1,5

4300x2100 мм

Салмағы, кг

Көрсеткіш

Қуаты , кВт

Салмағы , кг

Бөлшектерді тұз және сілті қоспасында тазалау қондырғыларының техникалық сипаттамалары

Гидроабразивті тазалау қондырғыларының техникалық сипатамалары

Су және құмды ауаны шүмекке бөлек беру

Ауа шығыны, м

/мин 1,5

Бір құйғанда кететін

компонентер:

Құм, дм

Электр қозғалтқыштың қуаты, кВт

0,75... 1,9 1,0

Бөлшектерді сүйек үгінділерімен тазалау қондырғыларының техникалық сипаттамалары

Бір

форсунканың ауа шығыны, м

мм Салмағы, кг

3,9 0,4 0,6

90... 120

90... 120

до 2000

0,4...0,5

0,3...0,5

0,5

0,1 ...0,5

0,4...0,6

Көрсеткіш

дм

Қолданылаты н қуат, кВт

2,5 2,5 7,5

10,0

сипаттамала ры

жүйесіндегі ауа шығыны, м