БАСТАПҚЫ КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ В. В. СЕЛИФОНОВ, М. К. БИРЮКОВ   ЖҮК АВТОМОБИЛЬДЕРІНІҢ ҚҰРЫЛҒЫСЫ ЖӘНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТІЛУІ  ОҚУЛЫҚ  Бастапқы кәсіби білім беру бағдарламасын жүзеге асыратын білім беру мекемелерінің оқу үдерісінде пайдалануға арналған оқулықретінде кәсіби білім беру бойынша Сараптама кеңесімен рұқсат етілген 8-ші басылым, стереотиптік        Москва«Академия» Баспа орталығы2014ƏОЖ 656.135/.137(075.32)КБЖ 39.335.4я722 С291     Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz  Пікір беруші :АМҚ ЗИЛ біріктірілген колледжінің директоры А.Н.Бодров;АМҚ ЗИЛ бас құрылымдаушысының орынбасары Б.Н. СалъцынСелифонов В.В.С291 Жүк автомобильдерінің құрылғысы және техникалық қызмет көр- сетілуі: баст. Кәсіби білім беруге арналған оқулық / В. В. Селифо- нов, М. К. Бирюков. — 8-ші бас., стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. — 400 с.ІSBN 978-5-4468-0478-8ГАЗ, ЗИЛ, КамАЗ жүк автомобильдерінің негізгі түйіндер мен агрегаттар жүмысының қағидалары және құрылғы негіздері баян- далған. Техникалық қызмет көрсету, отын-майлауыш материалдар мен техникалық және салқындату сұйықтықтар мәселелері қарасты-рылған.Оқулық КМ.01 «Автокөлікке техникалық қызмет көрсету және жөндеу» кәсіби модулін игеру кезінде (МДК.01.02) «Автомеханик»мамандығы бойынша 190631.01 пайдаланыладыБастапқы кәсіби білім беру мекемелерінің оқушыларына арналған.ƏОЖ656.135/. 137(075.32) КБЖ39.335.4я722© Селифонов В.В., Бирюков М.К., 2007ІSBN 978-5-4468-0478-8© «Академия» білім беру –баспа орталығы, 2010© Рәсімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2010КІРІСПЕ       Жүк автомобилі деп жүкті таситын және жолаушылардың шектеулі санына арналған автономды көліктік құралы аталады. Ресейде жүк автомобильдерінің өндірісінің басталуы бәрәншә он АМҚ-Ф15 мыңжарымдық тонналық жүк автомобильдерін 1924 ж. Автомобильды мәскеу қоғамы зауытында шығаруына байланысты (АМҚ зауыты). 1929 ж. өндіріс жылына 4 000 автомобильге жетті, бұл уақытқа дейін Я-3 үштонналық жүк автомобильдерін шығаруы Ярослав автомобильді зауытында басталды. Бұл автомобильдердің шығаруы көп емес және жылына 1 000 машинадан аспады. Автомо- бильдер өндірісінің мұндай көлемі 1930 жж. елдегі индустриялан- дыру кезеңінде қажетті көліктік жұмыстарын қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз болған, және Горький атындағы автомобильды зауыт құру туралы шешім қабылданған, ол жүккөтергіштігі 1,5т жылдық өнімділігі 100 000 жүк автомобильдері және 25 000 жеңіл автомо- бильдері, және Мәскеу автомобильді зауыты (АМҚ зауыты базасын- да) жүккөтергіштігі 3 т жылдық өнімділігі 25 000 жүк автомобиль-дерін шығаруға шешім қабылданды.Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында жүк автомобильдерін шығаратын жаңа автозауыттар пайда болды, — Ульяновск автомо- бильдік (Ульяновск қ), Орал автомобильдік (Миасс қ). Соғыстан кей- інгі уақыттағы автомобиль құрастыруының үздіксіз дамуы жаңа ав- томобильдік зауыттарының ашылуына себеп болды— Минск (МАЗ), Кременчугск (КрАЗ), Кутаисс (КАЗ), сонымен бірге ескілердің қал- пына келтірілуі—Ярославск автомобильдік зауыт үлкен салмақтық жүк автомобильдер базасында дизель және күш агрегаттардың өн- дірісіне қайта бейінделген. Елдің автомобильді өндірісінің үдерісін- дегі кезеңі болып Набережные Челны (КамАЗ)қ. автоқұрылыс ке- шенін құру табылды, оның жылдық өнімділігі үлкен жүккөтергіштік 150 000 жүк автомобильдері, олар үшін қозғалтқыштар және қосым- ша олардың құрамдаына арналған 25 000 қозғалтқыштар.Нарық экономикасына көшуіне байланысты соңғы екі онжыл- дықтар ішінде шығарылатын жүк автомобильдер паркі құрылымы-ның едәуір өзгеруі қажет етілді, орташа жүккөтергіштік (2,5...6 т) жүк автомобильдеріне деген қажеттілік кенет төмендетілді және шағын жүккөтергіштік (0,8...1,5 т) жүк автомобильдеріне сұраныс өсті. Осындай жағдайда Горьков автомобильдік зауытында («ГАЗ» ААҚ) шағын жүккөтергіштік жүк автомобильдерінің жаппай өндіруі игерілген— ГАЗ-2752 «Соболь» (0,9 т) және ГАЗ-3302 «Газель» (1,5 т), ал мәскеу автомобильдік зауытында «ЗИЛ» ААҚ ЗИЛ-5301 «Бы- чок» (2,5 т) жүк автомобильдерінің жаппай өндіруі ұйымдастырыл- ды.Жаңа модельдер қағидалы жаңа қүрылғыларын қолданылуы арқылы жасалған —отын тікелей бүркілетін және микропроцессор- лық басқаруы бар қозғалтқыштар, дисктік тежеуіш тетіктер және те- жеуіштердің бұғаттауға қарсы жүйелері, меңгерікпен басқаруының гидрокүшейткіштер және т.б.Жүк автомобильдері кез келген көліктік жұмыстарды атқаруға арналған, олар жүктердің шағын партияларын қаланың ішінде тасы- малдау, жалпы пайдалануға арналған және олардан тыс жолдардағы жүктерді тасымалдау, жүктердің үлкен партияларын қалалар арасын- да тасымалдау, топырақ, жыныс, кен көлемдерін жолсыз жаңдайда тасымалдау, арнайы жабық арбада тез бұзылатын жүктерді тасымал- дау және т.б. Жүк автомобильдерінің базасында арнайы жабдықтың монтаждауынан кейін арнайы көліктік құралдар шығарылады — це- мент тасығыштар, сүт тасығыштар, санитарлық автомобильдер, өрт сөндіру автомобильбері, крандар және т.б.Елдің шаруашылық өміріндегі жүк автомобилінің рөлі үздіксіз артуда. Қазіргі кезде автомобильдік көлікпен шаруашылық тасымал- даулардың барлық көлемінен 80 % дейін орындалады.Автомобильдің көліктік тасымалдаулардың өсіп келе жатқан қа- жеттілігі жүк автомобильдерінің құрылғылық жетілуіне қатал талап- тар қоюына ықпал етеді. Соңғы жылдары әр түрлі жүккөтергіштік жүк автомобильдерінің қағидалы жаңа модельдері пайда болды, қуаттылықтың, құрылғы қауіпсіздігі бойынша қазіргі талаптарына сәйкес, яғни автомобильдің жол-көлік оқиғасына түсу ықтимал- дығын төмендетуіне ықпал ететін, басқарылушылық, тұрақтылық, ептілік, тежеуіш қасиеттері, өртке қарсы қауіпсіздік, экологиялық қауіпсіздігі (жүк автомобилінің қоршаған ортаға әсер етуінің дең- гейі, ол пайдаланылған газдардың зияндылығымен, сыртқы шумен, топырқа бетіне қысымымен анықталады, ресурсты өндірген соң құрылғы элементтерін жою мұмкіндігі) бойынша және т.б. Бұл ав- томобильдерде міндетті түрдегі жабдық ретінде бұрын қолданбаған бензин қозғалтқыштарында отын тікелей бүркілетін жүйесі, тежеу- дің бұғатталуға қарсы жүйесі және т.б. 1 Т А РА УЖҮК АВТОМОБИЛЬДЕРДІҢ ЖАЛПЫ ҚҰРЫЛҒЫСЫ   Жүк автомобильдерінің сынаптамасы Жүк автомобильдер көлік құралдары ретінде (КҚ) бірнеше си- паттамалар бойынша бөлуге болады: тағайындалуы, жүккөтергішті- гі (класстар), толық салмағы, өткізгіштігі, доңгелек формуласы.Тағайындалуы бойынша жүк автомобильдері борттық, өзі ау- дарғыштар, тіркемелі және ершікті автопоездар, мамандандырылғын және арнайы деп бөлінеді.Бортты автомобильдер кабина артында орналасқан жүк плат- формасына ие. Бортты жүк автомобильдері ең кең тағайындалуы- на еге бола отырып кез келген жүктердің тасымалдауына арналған. Жүкті жүк платформасына тиеді және қажет болған жағдайда түрлі жаппалармен жабылады.Өзі аударғыштар сусымалы заттарды тасымалдауға арналған (топырақ, жыныс, тоңазытқаштар және т.б.). Мұндай жүк автомо- бильдердің жүк платформасы артқа немесе үш жаққа басқарылатын аудару арқылы жүкті тез түсіруге есептелген.Тіркемелі автопоездар бұлар өзіне бір немесе екі- немесе үш өсті тіркемесі бар тартқыштардан тұрады (бортты жүк автомобиль- дер түрінде).Ершікті автопоездар — бұл автомобильдер-тартқыштар, олар- да ер бар, ол ерге арнайы қондырмалы құрылғы арқылы жартылай тіркемелер тіреледі (өздігінен жүре алмайтын автомобильді ТҚ), өзінің арт жағында бір немесе одан көп өстерге ие. Сонымен тағы күрделі автопоезд түрі бар, ол тартқыш, жартылай тіркеме және тір- кемеден тұратын автопоезд (бұл жағдайда жартылай тіркемеге екі- немесе үш өсті тіркеме арнайы тіркеу құрылғысымен қосылған). Күрделі автопоезд ерекше үлкен жүк көтергіштікті қамтамасыз ету мақсатымен құрылған.Ерекше құрылғылы шанағы бар автомобильдер, тек жүктің арнайы бір түріне арналған жағдайда олар мамандандырылған деп аталады. Мысал ретінде цистерналар, нан тасығыштар, тамақ өнім- дерін тасымалдауға арналған рефрижераторлар, панелтасығыштар, өзі аударғыштар және т.б. болады.Транспорт құралы функциясын атқаратын жүк автомобильдері- не айырмашылығы, арнайы жүк автомобильдері нақты көліктік емес технологиялық мақсаттарды орындауға арналған. Мысалы, өрт сөндіру автомобильдер жылжымалы сатыларды тасымалдауға, өрт- терді сөндіруге арналған жабдықтың бар болу жағдайында суы бар сыйымдылықтарды өрт орнына жеткізуге арналған. Жүк крандары жоғары биіктікте жүктерді жеткізу функциясын атқарады. Цемент тасушы ценмент қоспасын тасымалдау үдерісінде оның араласуын қамтамасыз етеді. Арнайы автомобильдерге әскери мақсаттарда пай- даланатын түрлі типті соғыс автомобильдері жатады.Жүк көтергіштік бойынша жіктеуде ерекше шағын жүк автомо- бильдері (0,75 т дейін), шағын (0,75...2,5 т), орташае (2,5...5,0 т), үл- кен (5,0.10,0 т) және ерекше үлкен (10,0 т жоғары) кездеседі.Жүк автомобильдердің толық салмағы бойынша жіктеу кезде- седі. Егер халықаралық жіктеу бойынша ЕЭК ООН жүк автомобиль- дер паркі толық салмағы бойынша үш санатқа бөлінеді: N —3,5 т дейін; N2 — 3,5.12 т және N3 —12 т жоғары, ал автомобильді көліктіңБүкілодақтық ғылыми-зерттеу институты (АИБҒЗИ) әзірлеген отан-дық жіктеу бойынша, жүк автомобильдер паркі арнайы атауы жоқ бес класқа бөлінген: 1 —1,2 т дейін толық салмақ; 2 — 1,2...2,0 т;3 — 2.8 т; 4 — 8.14 т; 5 — 14.20 т. КҚ үшін тағы да резервтік 6 класс толық салмағы 20.40 т және 7 класс толық салмағы 40 т жоғары ар- найы автомобильдер үшін ескерілген.1.1 ке сте сі Ресейде шығарылатын кейбір жүк автомобильдері үшін жіктеу мәліметтері КлассЖүк автомобилінің түріАвтомобиль ұзындығы,ммЖүк көтергіштігі*1 (атаулы), кгТолық сал- мағы*2,кг2Москвич-23354 4402501 600  4 840  3ГАЗ-3302 «Газель»5 4701 5003 500 ГАЗ-2752 «Соболь»4 8409202 8004ЗИЛ-43319 9806 50013 2505КамАЗ-532011 4008 90015 7276КамАЗ-651017 63017 60025 760 *’ Автомобильдің жүк көтергіштігі — паспорттық мәліметтерінде көр- сетілетін жүк автомобилінің пайдалы жүктемесі.*2 Автомобильдің толық салмағы — жабдықталған автобильдің, пайдалы жүктеменің, жүргізушінің және жолаушылардың салмағын біріктіретін жиынтық шамасы.  1.1 сурет. Жүк автомобильдердің жалпы түрі: а — ГАЗ-3302 «Газель»; б — ЗИЛ-4331; в — өзі аударғыш КамАЗ-6510Доңгелек формуласы бойынша жүк автомобильдер бір жетекші өспен, бірнеше жетекші өстермен және толық жетекті автомобиль- дерге бөлінеді, оларда барлық өстердегі доңгелектер жетекші болып келеді. Толық жетекті жүк автомобильдері жоғары өткізгіштік КҚ болып саналады және салыстырмалы түрдегі шектеулі қолдануға ие. Бұл оқулықта тек жолдағы жтексіз алдңғы өсті жүк автомобильдері қарастырылған.Біздің елде автомобильдердің таңбалауы қолданады, ол бұрын кеңес автоқұрылысында қабылданған, оған сәйкес базалық моделін сипаттау үшін төртшамалы индекс қолданады, ондағы бірінші сан автомобильдің класын (жүк автомобильдердің сынаптамасы толық салмағы бойынша), екінші саны —автомобильдің түрі, ал үшінші мен төртінші —автомобиль моделінің зауыт нөмірі (01 ден 99 дейін). Автомобиль маркасындағы бесінші және алтыншы сандар базалық модельдің түрлері және түрлендіруін білдіреді.Мысал ретінде 1.1 кестесінде Ресейде шығарылатын 2-6 кластар- дың кейбір жүк автомобильдері үшін сынаптамалық мәліметтер кел- тірілген, ал. 1.1 суретінде ГАЗ-3302 «Газель», ЗИЛ-4331, КамАЗ-6510 жүу автомобильдерінің жалпы түрі көрсетілген.  Жүк автомобильдерінің жалпы құрылғысы жәнеолардың жинақтастыру түрлері Автономды ТҚ жүк автомобиліндегідей міндетті түрде энерги- яның көзі, трансмиссия, жүріс бөлігі, кабина, шанақ және басқару жүйесі ескерілген.Энергияның көзі ТҚ өз бетінше жылжуын қамтамасыз етеді, қарастырылған жағдайда — жүк автомобильдің.Энергияның көзі ретінде жиі түрде іштен жанудың піспек қозғал- тқышы қолданады (ІЖПҚ), бензинді, газ немесе дизель.Трансмиссия қозғалтқыштың иінді біліктен автомобильдің же- текші доңгелектеріне дейін беруіне арналған.Трансмиссия механикалық, гидромеханикалық және электрлік болады. Механикалық трансмиссия ілінісу, саталық беріліс қорабы (БҚ), айқаратопса берілісі және жетекші көпірден тұрады. Гидро- механикалық трансмиссия гидротрансформатор, механикалық БҚ жылжымайтын өстері бар немесе планетарлық, сонымен бірге айқа- ратопса берілісі және жетекші көпір. Электрлік трансмиссия ІЖПҚ іске келетін генератордан, және жүк электр қозғалтқыш, ол автомо- бильдің жетекші доңгелектеріне айқаратопса береіліс және жетек- ші көпір арқылы қуттылық береді. Электрлік трансмиссия түрлерікездеседі, оларда екі жүк электр қозғалтқыш қолданады, олар ме- ханикалық бәсеңдеткіш арқылы жетекші доңгелектердің күпшегіне ендірілген (мотор-доңгелек).Қазіргі шығарылатын жүк автомобильдердің көбісінде механи- калық трансмиссия қолданылады. Электрлік трансмиссияны үлкен жүк көтергішті карьерлік өзі аударғыштарда ғана қолданады. Солай, Беларус автомобильдік зауытында шығарылатын карьерлік өзі ау- дарғыштарда (Беларусь Республикасы, Жодино қ.), электрлік транс- миссия жүк көтергіштігі 75; 120; 180 және 250 т машиналарында қолданады.Жүріс бөлігі көтергіш жақтау (рама), аспа, құрсым және доңге- лектерден тұрады.Басқару жүйелері тежегіш басқару және меңгерікпен басқаруды білдіреді.1-ші класс жүк автомобильдері жиі түрде шығарылатын жеңіл автомобильдер базасында өндіріледі. Басқа класстардың жүк ав- томобильдері дербес базасына ие болады, ал ол өз кезегінде тиісті класс автобустарын құруға негіз бола алады.Жүк автомобильдің жетекші доңгелектері болып алдыңғы өстің доңгелектері табылады— алдынан жетекті жүк автомобиль (1.2, а, б сурет), артқы өстің (немесе көп өсті жүйе сызбасына сәйкес осей) — артынан жетекті жүк автомобиль (1.2, в суреті) немесе барлық өстері — толық жетекті жүк автомобиль.Алдынан жетекті сызба негізі 1-ші класс жүк автомобильдерінде қолданады. Қазіргі кезде Ресей Федерациясында осындай жүк авто- мобильдердің жаппай өндірісі ретке келтірілмеген.Артынан жетекті сызба ТҚ барлық класстарында кең таралған. Толық жетекті сызба негізінде ауыр жол жағдайларына бейімдел-ген жүк автомобильдерінде қолданады, және мұндай автомобильдер жол жүк автомобильдері базасында құралады.Жүк автомобильдерінде қозғалтқыш автомобильдің алдыңғы бөлігінде жиі түрде орнатылады. Мұнда қозғалтқыш толығымен ка- бинға қарағанда алдына жылжытылған және арнайы қақпақпен жа- былған. Мұндай жинақтастыру «қақпақты» деп аталады. Қақпақты жинақтастыру автомобильдің мысалы ретінде ЗИЛ-4331 немесе Урал-4320 жүк автомобильдері болады. Жеке жағдайларда қозғал- тқыш кабинаның алдында орналастырады, бірақ кабинаны қозғал- тқышқа максималды түрде түсіре орналастырады және қозғал- тқыштың қорғалуы кабинаның жалпы келбеттеріне органикалық түрде қоршалған болып көрінеді.      сур. Трансмиссиялардың жинақтастыру сызбалары: а — қозғалтқыштың ұзына бойы орналасқан алдынғы жетек; б — тура сол, көлденең; в — алдыңғы мо- торлы артқы жетекті қозғалтқыштың орталықта орналасуымен (Жүк автомобиль симмтериясының ұзына бойы кеңістігінде орналасады): 1 — қозғалтқыш; 2 — іліні- су; 3 — беріліс қорабы; 4 — негізгі беріліс; 5 — жетекші доңгелектердің жетектербіліктері; 6 — кардандық беріліс «Жартылай капотты» деп аталатын жинақтастыру автомобиль- дердің мысалы жүк автомобильдер ГАЗ-3302 «Газель» және ЗИЛ- 5301 «Бычок» болады. Кейбір жағдайларда қозғалтқыш кабинаның ішінде және жүргізуші мен жолаушы орныдықтар арасында орна- ласқан (мысалы УАЗ-452 жүк автомобилінде). Кейбір жүк автомо- бильдерінде қозғалтқыш кабинаның артында орналасады (мысалыКамАЗ-5320, ГАЗ-66) жүк автомобильдері. Соңғы жағдайларда жи- нақтастыруды «вагондық» деп атайды.  Бақылау сұрақтарыЖүк автомобильдері не үшін арналған?Жүк автомобильдердің халықаралық және отандық сынапта- масы немен өзгешеленеді?Жүк автомобильдерді жинақтастыруының қандай түрлері бо-лады?Автомобильдің жетекші доңгелектерінің қандай жетек сызба-лары бар?Т А РА У  ҚОЗҒАЛТҚЫШ2.1.Қозғалтқыштардың типтері, жалпы құрылғысы және жұмыс қағидасы Қазіргі кезде барлық қолданыста бар жүк автомобильдері энер- гияның көзі ретінде піспектік ІЖҚ қолданады. Жүк автомобильдері энергетикалық қондырғылардың басқа типтерін пайдалану талпы- ныстары болды, мысалы газотурбиналық қозғалтқыштар, дегенмен олар кең таралмады.ІЖҚ отынның әлеуетті жылу энергиясы механикалық жұмысқа айналады. Осындай айналудың аяқталған үрдісі жұмыс кезеңі деп аталады, ол ырғақтардың нақты бір санынан тұрады, олар нақты бір үйлесімділікте қозғалады.Ырғақ — піспектің бір жүрісіне сәйкес жұмыс кезеңінің бөлігі, яғни екі соңғы қалып арасындағы оның жылжу үрдісі.ІЖҚ жұмыс кезеңін ұйымдастыру бойынша екі- және төрт ырғақты болып келеді. Қазіргі кезде төрт ырғақты қозғалтқыштар бар автомобильдер кең дамыды.Жанармай қоспасының тұтанғыштық тәсілі бойынша ұшқынмен тұтандыру қозғалтқыштары различают двигатели с искровым вос- пламенением (бензин немесе газбен) немесе сығымдаудан тұтанды- ру (дизель) қозғалтқыштарын ажыратады. 1, 2 и 3-ші класстардың жүк автомобильдері бензин немесе газ қозғалтқыштарына ие болуы мүмкін, дизельдер де сондай, басқа класстардың жүк автомобиль- дері тек дизельдермен қамтылған.Жанармай қоспасы отын мен ауа буларынан тұрады. Отын ретін- де бензин, сұйытылған табиғи немесе сығымдалған органикалық газ, дизель отыны. Жанармай қоспасының жану үрдісі— бұл химиче- ская реакция, оның нәтижесінде отынның жанармай құрамдастырың тотығу өнімдері пайда болады, яғни жанармай қоспасының жануы кезінде цилиндрде пайдаланылған газдар құралады, және олар ци- линдрден шығу жүйесі арқылы жойылады. Жанармай қоспасының жаңа заряды пайдаланылған газдардың қалдықтарымен араласады, және мұндай қоспа жұмысшы деп аталады.Бір цилиндрлік піспектік іштен жану қозғалтқышының жұ- мыс қағидасы.2.1 сур. Сыртқы қоспасын түзу және ұшқынмен тұтану арқылы піспектік іштен жану бір цилиндрлік бензин қозғалтқышы көрсетілген. Цилиндр 1 ішінде 6 тығыздылған піспек тиісті түрде орналасқан, ол кеңейтіліп келе жатқан жұмыс қоспасының қысы- мы нәтижесінде цилиндр ішінде тік сызықты қозғалыс жасайды. 7 піспек сұққысы арқылы піспек 8 бұлғақпен байланысты, оның астыңғы бастиегі өз кезегінде жылжымалы түрде 11 иінді біліктің қос иіннің бұлғақтың мойнына бекітілген. Иінді біліктің айналуын қозғалтқыштың картерінде орналасқан бас мойынтіректер қамтама- сыз етеді. Иінді біліктің бір жағында 9 сермері бекітілген, ол метал- дан жасалған диск тәрізді. 2 цилиндрдің бастиегінде жану камерасы орналасқан, 3 кіру және 5 шығу қақпағы бар, оның әрекеті газ та- ратқыш тетік (ГТТ) арқылы реттеледі, және жанармай қоспасынын тұтандыруына арналған 4 тұтану білтесі. сурет Сыртқы қоспаны түзуі бар ішкі жану бір цилиндрлік бен- зинді қозғалтқыш:1 — цилиндр (құрастыруында картер); 2 —цилиндрдің бастиегі; 3 — енгізу клапаны; 4 — тұтандыру білтесі; 5 — сыртқа шығару клапан; 6 — піспек; 7 — піспек сұққысы; 8 — бұлғақ; 9 — сермер; 10 — түпқойма; 11 — иінді білікҚоректендіру жүйесінің енгізу және сыртқа шығару клапандар арқылы жаңа жанармай қоспасының заряды арқылы камера толты- рылады және пайдаланылған газдардан цилиндр тазартылады. ІЖҚ әрекеті иінді білікке бекітілгенсермердің айналу қозғалысына ци- линдрдің ішінде піспектің тік сызықты қайтымды ілгерілеме қозға- лыстың түрлендіруіне негізделген. Піспектің соңғы жоғары және төменгі қалыптар тиісті жоғары (ЖӨН) және төменгі (ТӨН) өлі нүктелер, себебі оларда піспектің қозғалысының өзгеруі және оның ілгерілемелі жылдамдық нөлге тең болады. ЖӨН орналасқан піспек- тің үстіндегі ең кіші кеңістік жану камерасының көлемі деп аталады. ЖӨН ТӨН өту кезіндегі піспек арқылы босатылатын кеңістік цилин- дрдің жұмыс көлемі деп аталады. Жұмыс көлемі мен жану каме- расының көлем сомасы цилиндрдің толық көлемі деп аталады. Көп цилиндрлік қозғалтқыштарда барлық цилиндрлердің жұмыс көлемдерінің сомасы литрде көрсетіледі және қозғалтқыштың ли- тражы деп аталады.Піспек өтетін өлі нүктелер арасындағы ара қашықтықты піспек- тің жүрісі деп атайды. Піспектің әр жүрісіне иінді білік 1/2 айна- лымға айналады, яғни 180°-қа. Цилиндрдің ішіндегі піспектің әр жүрісінде өтетін үдеріс ырғаққа сәйкес, бір ырғақты атқару үшін бір цилиндрлі қозғалтқыш жаңдайында жанармай қоспасының түтануы және газдардың кеңеюі болады, бұған пайдаланылған газдардың шығуының соңғы ырғағы және енізу мен сығымдалудың алдын ала ырғақтары қажет. Нәтижесінде жұмыс кезеңі төрт ырғықтан тұра- ды, қозғалтқыштың иінді білігінің кі айналымы арқылы совершаю- щихся за два оборота коленчатого вала двигателя.Бірінші ырғақ — енгізу — піспек ЖӨН ТӨН өтеді, мұнда енгізу клапаны ашық тұрады, ал сыртұы шығаруы жабық. Піспек үстіндегі кеңістікте оның төмен қарай жылжу барысында сейілту құрылады және цилиндр ішіне арнайы қондырғыда дайындалған жанармай қоспасы сорып тартылады.Екінші ырғақ — сығылу — піспек ЖӨН ТӨН өтеді, мұнде екі клапан да жабық тұрады. Цилиндрдегі жанармай қоспасының сығымдауы болады, және ол сығымдау дәрежесімен бағаланадыцилиндр бастиегі мен ЖӨН піспектің арасындағы кеңістікті біл- діретін жану камерасының көлемі мен цилиндрдің толық көлемінің қатынасымен өлшенеді. Қазіргі сыртқы қоспа түзу қозғалтқыштары үшін е = 8—11. Сығымдау ырғағының соңындағы максималды қы- сымы 1,0...1,2 МПа (10... 12 кгс/см2) жетеді. Сығымдау ырғағының соңында тұтандыру білтесі электродтары арасындағы пайда бола- тын электрлік ұшқын арқылы жанармай қоспасы жанады.Үшінші ырғақ — жұмыс жүрісі (газдардың жануы және кеңеюі)жанармай қоспасы жану камерасында жанады, мұнда бөлінетін жылу (жанудың газ тәріздес өнімдерінің температурасы 2 500 °С жетеді). Ыстық газдар көлемі кенет түрде артады, қысым жоғары- лануын 5,0 МПа апарады. Газдар қысымы арқылы піспек ЖҚН ТӨН дейін жылжиды және бұлғақ арқылы бұл қозғалыс иінді біліктіңбұлғақ мойынына беріледі, сонымен айналмалы сәтін құрайды. Жұ- мыс жүрісінің ырғағы барысында екі клапан да (енгізу және сыртқа шығару) жабық болады.Төртінші ырғақ— сыртқа шығару— піспек жоғарыдан ТҚН ЖӨН дейін жылжиды, енгізу клапаны жабық, сыртқы шығару ашық және жану өнімдері піспек арқылы шығару жүйесіне итеріп шыға- рылады.Сонымен, отынның жылу энергиясы піспектің иінді білігіндегі механикалық жұмысына түрлендіріледі, жұмыс кезеңінің қалған үш ырғағы үшінші ырғақ кезінде семсер жинайтын кинетикалық энер- гиясы арқылы жүзеге асады.Отынның жылу энергиясы қозғалтқыштың иінді біліктің меха- никалық энергиясына түрлену үрдісін бағалау үшін р в цилиндрдегі р қысымын оның V көлеміне байланыстығын көрсететін инди- каторлық бағдарламасын қолданады. Сан жағынан жұмыс күштің қашықтық көбейтіндісіне тең. Қозғалтқыштың цилиндрінде піспек- тің жылжуы кезінде піспек ауданына газдардың қысымы арқылы күш құрылады, қосиінді–бұлғақты тетік арақылы айналатын сәтке түрлендіріледі. Піспек ауданының оның жүрісіне көбеюі цилиндрдің босатылатын көлемін сипаттайды. Сондықтан, піспек босататын көлем шамасына газдар қысымының көбейтуі қозғалтқыш жасай- тын жұмысын білдіреді. 2.2 суретінде индикаторлық диаграмма кел- тірілген қысым р —П көлемі сыртқы қоспа түзу ІЖҚ үшін, абсцисс өстерінде (V) жану камерасының көлемдері (Vh) цилиндр жұмыс көлемі көрсетілген, цилиндр (Va = Vc + Vh) толық көлемі, ординатаөсінде — атмосфералық қысым (р0), сыртқа шығару ырғағында сы-ртай газдардың артық қысымы (pr), енгізу ырғағына қысым (сейіл- ту) (рй), сығымдау ырғағының соңындағы қысым (рс) және жұмыс жүрісіндегі максималды қысым (pz).r — a — 1 сызығы бірінші ырғаққа-енгізуге сәйкес, мұнда жа-нармай қоспа цилиндрдің ішіне сорып тартылады. Ырғақ енгізу клапаны К1 жабылуымен аяқталады, р0 атмосфералық қысымды ци- линдрге орнатуы кезінде. Бұл піспектің ТӨН ЖӨН қозғалысыныңбасталуы кезінде болады.— 2 сызығы екінші ырғаққа сәйкес— жанармай қоспасының сығымдалуы (сығымдалу деңгейі е = VJ Vc). 2 нүктесінде білте элек- тродтары арасындағы пайда болатын электрлік ұшқын арқылы жа-нармай қоспасының жануы басталады.— 3 сызығы үшінші ырғақ— жұмыс жүрісіне сәйкес, яғни қы- сымның жоғарылауынан болатын жанудың газ тәріздес өнімдерін құруы кезінде жанармай қоспасының жану үрдісі болып келеді.Бұл кезеңде піспек өзінің жұмыс жүрісін ТӨН қарай жасай- ды. Бұл цилиндрдегі пайдалы жұмыс жасалатын бір ғана үрдіс. 1—23 сызықтары сипаттайтын үрдістер, К1 және К2 жабық клапандар кезінде болады, піспек 3 нүктесіне жеткенде, сыртқа шығарылатын клапан ашылады және ол ЖӨН піспектің жеткенге дейін ашыұ кұй- ңнде тұрады. сур. Индикаторлық диаграмма қысым р — сыртық қоспа түзуі бар іштей жану қозғалтқыштың көлемі V:V — жану камерасының көлемі; Vh —цилиндрдің жұмыс көлемі; Va —цилиндрдің толық көлемі, Va = Vc + Vh; S — піспектің жүрісі (ЖӨН және ТӨН арасындағы қашықтық); p0 — атмосфералық қысым; pr — сыртқа шығару ырғағындағы сы- рттай газдардың артық кысымы; ра — енгізу ырғағындағы қысым (сейілту); рс — жанармай қоспасының жануынсыз ырғақ соңындағы қысым; pz — жұмыс жүріс үрдісіндегі максималды қысым; pb — жұмыс жүрісінің соңындағы қысым немесе (тура сол) енгізу ырғағының басында; ЖӨН, ТӨН — жоғары және төменгі өлі нүк- телер; К1, К2 — енгізу және сыртқа шығару клапандары; 2, z, 3, b — піспектің пай- далы жұмысын анықтайтын диаграмма нүктелері; г, а, 1 —енгізу ырғағы кезіндегі піспектің жұмысын анықтайтын диаграмма нүктелері; а, 1, 2, z — тура сол, сығылу ырғағы үшін; с, z —рс және pz қысымдарына сәйкес нұктелер; е — қозғалтқыштың сығылу дәрежесі; І, ІV — қозғалтқыштың жұмыс ырғақтары (енгізу және сыртқа шығару); ^ иінді біліктің айналуы; ^ — піспектің жүрісі; —► — үрдіс барысы— r сызығы пайдаланылған газдар үрдісін сипаттайды, олар артық қысым арқылы автомобильдің сыртқы жүйесіне шығарылады. Түйық жоғары ілмектің ішіндегі диаграмма ауданы (сұр түспен көрсетілген) піспек атқаратын пайдалы жұмысты сипаттайды. Ди-аграммада сығымдаудың соңында қысымның жоғарылуы (яғни сығылу дәрежесінің көбеюі) піспек жасайтынпайдалы жұмыстың артуына әкеледі, дегенмен детонация құбылысына қарсы тұра- тынотын қабілетімен шектелген сығылу дәрежесінің шектеулі шамасы болады (жанармай қоспасының тез жарылуына жақын- даған). Детонация жағдайында отынның жану үрдісі қозғалтқыштың бөлшектерінің қызуына әкеледі, және піспек астының тез жануына. Пайдалы әсердің индикаторлық коэффициенті (индикаторлық ПӘК) ІЖҚ—қозғалтқыштың иінді біліктің екі айналымы кезінде жа- салатын бір жұмыс кезеңі барысында піспек орындайтын пайдалы жұмыстың жұмыс кезеңі барысында жанып кеткен отынның жал- пы жылу бергіштік қасиетінің механикалық баламасына қатынасы. Піспек жігерінің қозғалтқыш иінді біліктегі айналмалы сәтке айна- луы кезінде механикалық ПӘК бағаланатын үйкеліске механика- лық шығындары пайда болады. Жалпы немесе пәрменді ПӘК деп аталатын ІЖҚ индикаторлық және механикалық ПӘК көбейтіндісі ретінде есептейді. Сыртқы қоспа түзуі бар қазіргі ІЖҚ үшін пәрмен-ді ПӘК 0,25...0,35 шектерінде орналасқан.Сығымдау (дизель) жанатын қозғалтқыштардың жұмыс жүрісі ұшқынмен тұтандырылатын қозғалтқыштардың жұмыс жүрісінен айырмашылығы цилиндрге енгізу ырғағында жанармай қоспа емес таза ауа кіретінінде. Сығымдау ырғағының соңында максималды қысым 5.10 МПа (50.100 кгс/см2) құрайды, себебі дизельдердегі сығылу дәрежесі е = 18 — 24 шегінде орналасқан. Мұндай қысымда сығылу ырғағының соңында сығылған ауаның температурасы ке- нет түрде жоғарылайды (500.700 °С) және осы кезде жоғары қысым арқылы цилиндрге дизель отыны себіледі және жанармай қоспасы пайда болады. Сығымдалған ауаның температурасы отынның өзді- гінен тұтыну температурасынан асқандықтан, жанармай қоспасы тұтылады және жанады. Жану өнімдерінің температурасы 1 600.2 100°С құрайды, яғни олардың көлемі тез өседі, цилиндрде қысым- ның 6.9 МПа дейін (60. 90 кгс/см2) жоғарылауына әкеледі. Қолданы- латын дизель отыны мұнай айыру үрдісінің ауыр фракциясы болып табылады (үшқынмен тұтандыру ІЖҚ отынымен салыстырғанда) және атқырылатын сығылу дәрежелерде детонацияңа жатпайды.2.3 суретінде р қысым— дизель V көлемі индикаторлық диаграм- масы келтірілген. Сапалы жағынан диаграмма тура сондай түрге ие, ұшқынмен тұтандыру диаграммасына ұқсайды, .сур. Индикаторлық диаграмма қысым р — дизель V көлемі: 2.2 сур. белгілер тура сондай; ІІ, ІІІ — қозғалтқыштың жұмыс ырғақтары (сығылу және жұмыс жүрісі) Дизельде жететін сығылудың үлкен дәрежесінен, жоғары тұй- ық ілмек ауданы 2.2.сур. қарағанда үлкенірек. Сәйкесінше, дизель піспегінің бір жұмыс кезеңінде үлкен пайдалы жұмыс атқарады. Сонымен, дизельде индикаторлық ПӘК сыртқы қоспа түзу ІЖҚ қарағанда жоғары болып келеді. Екі қозғалтқыштың да механика- лық шығындары бірдей етіп ескерсек, онда дизельдң пәрменді ПӘК жоғары болып келеді (қазіргі дизельдер үшін 0,35... 0,4 шегінде бо- лады). Бұл дизельді автомобильдердің отындық тиімділігін артты- рады. Дизельдердегі болатын жоғары сығамдау дәрежесінен қосиін- ді-бұлғақты механизм (ҚБМ) бөлшектерінің жоғарылаған беріктілігі қажет етіледі, ал бұл мұндай қозғалтқыштардың ауырлауына және олардың жұмысы кезінде шудың артуына әкеледі.Қозғалтқыш қуатының үлкеюі цилиндрлердің санын көбейтіуарқылы орындалады, бұл қозғалтқыштың бірмезгілді жұмысының біркелкілігін жасқсартады. Қазіргі жүу автомобильдердегі қолдана- тын төрт, алты, сегіз немесе он екі цилиндрлерге ие болады.Цилиндрлердің орналасу сызбасына қарай (2.4 сур.) қозғал- тқыштар қатарлы, V-тәріздес, оппозиттік және W-тәріздес болып бөлінеді. Төртцилиндрлік қозғалтқыштар көбінесе қатарлы болып келеді. Жеке жағдайларда автомобильде цилиндрлерді жинақтасты- руының жөнділігінен оппозиттік сызбасын қолданады.Алтыцилиндрлік қозғалтқыштар қатарлы, және двигатели V-тәріздес жинақтастыруға ие болады.Қатарлы қозғалтқыштар алты санын көп болатын цилиндрлер жағдайында ұзындығы бойынша үлкен мөлшерге ие, ол автомобиль- дің мотор астындағы кеңістігінде жинақтастыруды қиындата түседі. Бұд жағдайда көбінесе V-тәріздес сызбасын қолданады.Кейбір шетел автомобильдерінде ұзындық бойынша мөлшер- лерді азайту үшін цилиндрлердің көп санын қолдануы қажет болған- да W-тәріздес сызбасын қолданады.                      .сур. Жүк автомобильдер қозғалтқыштарында цилиндрлер орналасуының ықтимал сызбалары:а — қатарлы тік; б — қатарлы көлбеу; в — көлденең; г — V-тәріздес; д — оппо- зиттік; а — тік сызықтан ауытқу бұрышы угол немесе піспектер өстері арасындаЕрекше шағын және шағын отандық 2 және 3-ші класс УАЗ-452, ГАЗ-2752, ГАЗ-3302, ЗИЛ-5301 жүк автомобильдерінде қатарлы төртцилиндрлік қозғалтқыштарды қолданады, бензинді және газды, сонлдай-ақ дизельдерді де қолданады.Отандық 3-ші класс және одан жоғары ЗИЛ-4331, КамАЗ-5320,-6520, Урал-4320 және т.б. жүк автомобильдерінде —сегізцилиндр- лікV-тәріздес дизельдер қолданады.Көпцилиндрлік қозғалтқыш жұмысының біркелкілігі жеке ци- линдрлердегі біратаулы ырғақтар қозғалтқыштың иінді біліктің бір- дей бұрышпен айналуы қайталанып отырса ғана қамтамасыз етіледі. Бұрыне көрсетілгендей, бір цилиндрдің жұмыс кезеңі қозғал- тқыштың иінді біліктің екі айналымы арқылы орындалғандықтан, яғни 720°, төртцилиндрлік қозғалтқыш үшін біратаулы ырғақтардың қайталануы иінді біліктің айналуы бұрышы 180° болуы тиіс. Цилин- дрлердегі біратаулы ырғақтардың кезектік жүйелілігі қозғалтқыш цилиндрлерінің жұмысының тәртібі деп аталады. Төртцилиндрлік қозғалтқыштарда көбінесе 1—2 — 4 — 3 немесе 1 — 3 — 4 — 2цилидрлер жұмысының тәртібін қолданады.Алтыцилиндрлік қатарлы қозғалтқышта біратаулы ырғақтардың қайталануы 120° кейн болады. Бұл жағдайда цилиндрлердің жұмы- сының ықтимал тәртібі 1 — 5 — 3 — 6 — 2 — 4. Алтыцилиндрлік V-тәріздес қозғалтқышта иінді біліктің 90° иіні цилиндрлердің құла- уы арқылы 120° бұрышпен үш кеңстікте орналасқан. Қозғалтқыш цилиндрлеріндегі біратаулы ырғақтары 90 және 150° арқылы өтеді, бұл жұмыстың бірнеше біркелкісіздігін тудырады. Мұндай қозғал- тқыштағы цилиндрлер жұмысының тәртібі 1 — 4 — 2 — 5 — 3 — 6. Сегізцилиндрлік V-тәріздес қозғалтқышында 90° құлау 2.1 ке сте сі Төртцилиндрлік қозғалтқыштағы цилиндрлер жұмысы тәртібінің мысалы ЫрғақИінді білік- тің айналу бұрышы Цилиндр  , ...°1-ші2-ші3-ші4-шіБірінші0 ..180Жұмыс жүрісіСыртқа шығуСығымдауЕнгізуЕкінші180 ... 360Сыртқа шығуЕнгізуЖұмыс жүрісіСығымдауҮшінші360 ... 540ЕнгізуСығымдауСыртқа шығуЖұмыс жүрісіТөртінші540.. 720СығымдауЖұмыс жүрісіЕнгізуСыртқа шығарубұрышында иінді біліктің қосиінділері 90°бұрышта айқара тәрізді орналасқан. Біратаулы ырғақтар 90° сайын қайталанады, яғни оның бірқалыпты айналуы қамтамасыз етіледі. Жұмыстың ықтимал тәртібі 1 — 5 — 4—2—6 — 3 — 7 — 8.2.1 кестесінде мысал ретінде ырғақтардың кезектілігін көрсе- тетін төртцилиндрлік қозғалтқыш жұмысының тәртібі келтірілген.Қозғалтқыш жұмысының бағалаушы сипаттамасы болып оның сыртқы жылдамдық сипаттамасы табылады, ол қозғалтқыш бөлетін қуат пен айналдыру кезінің иінді біліктің бұрыштық жылдамдығына байланыстығын көрсетеді. Бұл сипаттамада әдетте масималды қуат пен айналдыру кезіне сәйкес екі негізгі тәртіп болады. Бұл көрсет- кіштер қозғалтқыштың техникалық сипаттамасында көрсетілген.ІЖҚ нақты құрылғысының жетілу дәрежесін бағалайтын негіз- гі көрсеткіштердің бірі болып отын шығыны табылады, г, 1 кВт • ч энергияның бөлінуіне қажетті. Бұл көрсеткіш отынның салы- стырмалы шығыны, (гДкВт-ч) деп аталады, ауыспалы шама болып келеді, қозғалтқыштың жүктеме дәрежесіне, иінді білігінің бұрыш жылдамдығына (айналу жиілігіне) сәйкес. сур. ГАЗ-560 төртцилиндрлік қатарлы дизельдің сыртқы сипаттмасы:Мв — қозғалтқыштың айналу кезі; Ne — қозғалтқыштың қуаты; ge — отынның са- лыстырмалы шығыны; ne — қозғалтқыш иінді білігінің бұрыш жылдамдығы (айна- лу жиілігі)Қозғалтқыш цилиндрлеріне отынды толығымен беруі кезінде отын- ның салыстырмалы шығыны қозғалтқыш білігінің айналу жиілігіне байланысты болады. Айналудың бірнеше нақты жиілігінде отынның салыстырмалы шығыны минималды (бұл көрсеткіш, максималды қуат сияқты, қозғалтқыштың техникалық сипаттмасында көрсетіл- ген).2.5 сур.келтірілген қатарлы ГАЗ-560 төртцилиндрлік дизельдің сыртқы жылдамдығынан дизельмен дамыған максималды қуат Ne,70 кВт құрайды, иінді білігінің айналу жиілігі ne= 3 750 мин-1 тең, ал-1максималды айналу кезі 200 Н ■ м жетеді, мұндағы ne = 2 250 мин .Минималды салыстырмалы отын шығыны ge = 220 г/(кВт ■ ч) 2 250 мин-1 айналу жиілігі кезінде жетеді.ІЖҚ жұмысы кезінде пайдаланылған газдар атмосфераға шыға- рып тасталғандықтан, жүк автомобиль, басқа да ІЖҚ жабдықталған ТҚ сияқты, қоршаған орта ластануының әлеуетті көзі болып санала- ды (2.2 кест.).Іштен жану қозғалтқышы қосиінді-бұлғақты механизм (ҚБМ),2.2 ке сте сі Типтік ІЖҚ пайдаланылған газдарының құрамыПайдаланылған газ- дардың құрамдасыҚұрамы, сал . %, қозғалтқыштың пайдаланылған газдарының құрамдастарыҚұрамдастың улан- дырғыштық сипатта- масы Характеристика токсичности Бензин ІЖҚДизель Азот N74 ... 7774 ... 78Улы емесОттегі 020,3 ... 8,02 ... 18»Су буы Н203,0 ... 5,50,5 ... 9,0»Көміртегі диоксиді С025 ... 121 ... 12Аз улыКөміртегінің моно- оксиді СО0,5 ... 12,00,005 ... 0,400УлыАзот оксидтері NO, no20,01 ... 0,800,004 ... 0,500»Көмірсутектер0,2 ... 3,00,009 ... 0,300»Альдегидтер0,0 ... 0,20,001 ... 0,009»Күйе0,00 ... 0,040,01 ... 1,10»Бенз[а]пирен0 ... 200 ... 1Улы, канцерогенді қасиеттері баргаз таратқыш механизмі, сонымен қатар бірнеше жүйелер түрлері, салқындату жүйелері, майлау жүйесі, қоректену және тұтану жүйесі (сыртқы қоспа түзу қозғалтқыштарына арналған) және іске қосудан тұрады. 2.2. Қосиінді-бұлғақты механизмҚосиінді-бұлғақты механизм иінді біліктің айналым әрекетінің пайдаланылған газдардың қысымы әсерінен қозғалтқыш піспек- терінің ілгерімелі қозғалысты түрлендіру үшін қажет.КТТТМ құратын барлық бөлшектерді екі негізгі топқа бөоуге бо- лады— жұмыс кезінде салыстырмалы қозғалыссыз және ілгерімелі және айналу қозғалысын жасайтындар. Қозғалыссыз бөлшектерге цилиндрлер немесе цилиндрлер блогы (пайдаланатын салқындату жүйесіне қарай), цилиндрлердің бастиегі немесе цилиндрлер бло- гының бастиегі, картер, картердің табандығы жатады. Сұйықтық салқындатуы бар қазіргі қозғалтқыштарда көбінесе бірыңғай то- рап-блок-картерге біріктілген цилиндрлер мен картерлерді қолдана- ды.Цилиндрдің ішкі беті ЖӨН мен ТӨН арасындағы қозғалыс кезін- де піспектің бағыттаушысы болып табылады. Цилиндрдің қабырға- лары жоғары температураның әсерін және сығымдалған жанармай қоспасының жануы кезінде қысымын сезеді. Одан бөлек, қабырға- лар жоғары сызықтық жылдамдығын дамытатын піспектің әсерін сезеді (17 м/с дейін). Мұнда ІЖҚ жүмыс үрдісінің жоғары пәрмен- ділігі цилиндрдегі піспектің тығыздауы жеткілікті болған кезде ғана мүмкін болады. Солай, ІЖҚ жұмыс қабілеттігін сақтау үшін және оған қажетті қуатын қамтамасыз ету үшін цилиндрдің ішкі қабырға- лары жұмыс кезінде жоғары беріктікке ие болуы керек.      сур. Ауа салқындауы бар ІЖҚ қа- бырғалау түрлері:а — ерітіп құйылған қауы- зы бар цилиндр және алю- минийлік қабырғалау; б — қабырғалау цилиндрінің тұтас орындалуы (шоғын)  Цилиндрлерді жоғары берік шоғыннан қоспалауыш элементтердің шағын қосымшаларынан — никель, хром және т.б. Тозуды және ме- ханикалық шығындарды азайту үшін цилиндрдің айна деп аталатын ішкі беті өңдеудің жоғары тазалығына ие болуы керек.Кейбір цилиндрлер салқындатқышы бар қозғалтқыштарда қол- данады. Бұл жағдайда әрбір цилиндр пәрменді жылу айналысуға ар- налған дамыған қабырғалауға ие. Ауа салқындауы бар ІЖҚ цилин- дрлердің қабырғалауының түрлері 2.6.сур.көрсетілген.Су салқындатқышы бар қозғалтқыштарда картерге бектілген цилин- дрлер блогын қолданады. Қазіргі қозғалтқыштардың цилиндрлер блогы мен картері бірыңғай торабын құрады — блок-картер, оның ішкі қуыстары салқындатылған сұйықтыққа толы.  сур. ГАЗ-33021 қатарлы қозғалтқышты автомобильдің цилиндрлер блогы және цилиндрлер бастиегі:1 — ағызу кран; 2 —кран жалғастығы; 3 —цилиндрлер блогы; 4 —цилиндрлер бастиегінің төсемі; 5 —цилиндрдің қауызы; 6 —цилиндрлер қауызының төсемі; 7қақпағы; 8, 14, 17 — төсемдер; 9, 12 — қозғалтқыштың көтеру қапсырмалары;10 —цилиндрлер бастиегі; 11 — тығыншық; 13 — бекітілген сұққыш; 15 — итер- гіштердің қорабының қақпағы; 16 — бөлгіш тегершіктердің қақпағы; 18 — май қайырғысы бар алдыңғы манжетасы; 19 — сұққыштар2.7 суретінде қатарлы қозғалтқыштың цилиндрлер блогы көрсетіл- ген, ал 2.8 сур. —V-тәріздес қозғалтқышының блок-картеры. Ци- линдрлер тікелей блок-картер денесінде құрылуы мүмкін, бұл жағдайда блок-картерді жоғары берікті шоғыннан жасайды. Егер қозғалтқыштың салмағын төмендету үшін оның блок-картері алю- миниі қорытпасынан жасалған болса, онда бұл жағдайда цилиндрлер блогына сығымдалған шоғын қауыздарын көрсетеді. Егер қауыздар- дың сыртқы беті салқындатылған ұйықтықтан тұрса, онда қауыздар ылғалды деп аталады. Салқындату сұйықтығы шығынын жою үшін қауыз және блоктың түйісу жері арқылы тығыздалуды пайдаланады, мыс, алюминий немесе болаттан (жұмсақ болаттан) жасалған тығы- здағыш төсемдер.Қауыздар шоғын блок-картерлерде қолдануы мүмкін. Бұл жағдайда қозғалтқыштың жөндеу қабілеттілігі артады.Блок-картердің төменгі жағында жылжу мойынтіректерінде ай- налатын иінді білік орнатылады, ол блоктың жонып өңдеуінде орна- ласқан, оған мойынтіректің төменгі қақпалары бекітіледі.Төменде картер құюлы немесе таңбаланған табандықпен жа- былған, картерге көптеген бұрандалы бірігулермен бекітілген (түй- реу немесе бұрамалар). Табандықтың ішкі жағы май сүйыққойма- сының міндетін атқарады, кейде май сорабымен бірге орнатылады. Табандық картердің ішкі жағын кірден сақтайды, ұсақ заттар мен ұсақ заттар мен тастардың соғуларынан сақтайды. Картердің ішкі жағында жоғарылаған қысым пайда болуы мүмкін, пайда болған шығарылған газ піспектердің тығыздалуы арқылы кіреді. Бұл жағдайда май қоршаған ортаға майлық сүңгіштің саңылауы және жіктер қуыстығы арқылы шығарылған. Осы жағдай болмауы үшін әдетте картердің желдетуі ескеріледі. Қазіргі қозғалтқыштарда кар- терлік газдардың қоршаған ортаға шығыны кетпеу үшін олардың ен- гізу жүйесіне бұру ескеріледі.Үстінен цилиндр немесе блок-картер бастиекпен жабық. Ци- линдрдің (цилиндрлер) бастиегінде жану камерасы немесе оның бір бөлігі орналасқан, оталдыру білтесі (сыртқы қоспа түзу қозғал- тқыштарында) немесе бүріккіштер (дизельдегі отынды бүрку үшін), сонымен қатар газ таратқыш механизмі немесе оның элементтерін, әсіресе клапандар, жанармай қоспасының енгізу арналары (сы- ртқы қоспа түзу қозғалтқыштарында ІЖҚ) немесе ауа (дизельдер), пайдаланылған газдарды шығару арналары. Бастиектегі сұйықтық салқындатуы кезінде салқындату сұйықтық айналуы үшін ұуыс ор- наласқан. Алюминий қоспасынан жасалған бастиектерді дайындау кезінде клапандар астына кигізбелі тоқымдар қолданылады, олар жоғары беріктік шоғын немесе қосындыланған болаттан жасалады. Клапандар астына кигізбелі тоқымдар, әсіресе сыртқа шығарыла- тын, шоғыннан жасалатын бастиектер үшін де қолданылуы мүмкін. Цилиндрлер немесе блок-картерге бастиектің бекітілуі картернемесе блок-картерге енгізілген түйреу арқылы жүзеге асады. Қор- шаған орта немесе сұйықтық салқындату жүйесіне бастиек пен ци- линдр немесе блок арасына төсем орнатылады, ол асбесттен немесе армирленген болат, немесе мыстан және алюминийден жасалған. Цилиндр немесе блок-картердің бастиегімен герметикалық қиысуын қамтамасыз ету үшін бастиектің және цилиндр немесе цилиндрлер блогының қосылу жақтары түйісудің бірыңғай кеңістігін қамтама- сыз ететін және жоғары дәлдік дайындауына ие болуы қажет. Ци- линдр немесе цилиндрлер блогына бастиектің бекітілуі бұрандалы жалғасуларды созу арқылы кезінің жоғары мәнге ие болуы керек (ар- найы динамометрикалық кілтпен қаматамасыз етіледі). Бұрандалы жалғасулардың сомындарын бұл жағдайда нақты жүйелікте созады, құрастыру кезінде бастиектің пішінін өзгерту мүмкіндігін жояды. Сомындарды созуын тек суық қозғалтқыш кезінде ғана орындайды, бұрандалы жалғасулардың зақымдану мүмкіндігін болдырмау үшін жасалады. Бекіткіш түйреулердің пайдалануы кезінде қалдық созу жік бітеулігінің зақымдануына әкелуі мүмкін, және нәтижесінде газ- дың және салқындау жүесінің қоршаған ортаға жарылуына әкеледі, салқындатқыш сұйықтығының қозғалтқыш табандығына және сы- ртқа шығару жүйесіне түсуін, яғни қозғалтқыштың істен шығуына әкеледі.Мұндай мүмкіншілікті толық жою үшін «Штайер» фирмасы дизельдер дайындайды, оларда бастиек пен блок -картер бір тұтас бірлік ретінде жасалған. Мүндай құрастыру цилиндрлердің меха- никалық өңдеуі, жинақтауы, жөндеуі мен техникалық қызмет көрсе- туінде кезінде күрделі болады.           .сур.Дизель піспегі (а) жәнетүрлі қозғалтқыштар піспектерінің пішіндері (б): 1 — төменгі май алғыш сақинаның жырашығы; 2 — тоқтату сақинасына арналған бұнақ; 3 — дөңесшенің ішкі беті; 4 — піспектік сақинаны майлау үшін саңылау; 5— жоғары май алғыш сақинаның жырашығы; 6 — сығымдауыш сақиналардың жырашықтары; 7 — піспектің бастиегі; 8 — піспектегі жану камерасы; 9 — піспек- тің табандығы; 10 — майды бұруға арналған саңылау; 11 — етекДегенмен, осындай құрастырудың беріктігін қамтаасыз етілуі дәлелденген. «ГАЗ» АҚҚ «Штайер» фирмасының лицензиясы бой- ынша ГАЗ-3302 жүк автомобильдеріне қондыру үшін ГАЗ-560 ди- зельдердерінің өндірісін ұйымдастырды.ҚБМ жылжымалы бөлшектеріне піспектік және бұлғақтық топ- тардың бөлшектері жатады, иінді білік, мойынтірек жылжуы және семсер жатады.Піспек тобына тығыздаушы сақиналары бар піспек және тоқтату бөлшектері бар іспек жатады. Піспек газ қысымын қабылдау және блок пен табандықтың ішкі қуысын жұмыс камерасынан оқшаулау үшін арналған. Піспек жоғары температуралық және күш жүктеме- лерінің әсерін сезеді және жоғары берікті алюминий қоспасынан жасалады. Дизель піспегінің типтік 2.9, а сур көрсетілген. Піспек екі негізгі бөліктен тұрады—7 бастиек пен 11 етегі. Бастиек піспек- тің тығыздауыш бөлігі болып табылады. Бастиекте тығыздауыш бұдақтарды орнату үшін канавки 5 және 6 жырашықтары жасалған— жоғары май алғыш және сығымдауыш. Тығыздауыш бұдақтардың мәліметтері жалпы атауға— піспектік бұдақтар. май алғыш бұдағын қондыру үшін 5 жырашықта немесе оның жанында май бұру үшін радиалды саңылаулар ескерілген, ол цилиндрдің үстінен май алма- лы бұдағымен шығарылады. Кейбір дизельдердің піспектерінде май алмалы бұдақтары піспектің бастиегінде орналасқан жіне оның ете- гінде. (1 жырашық). Піспектің табандығы жалпақ, шығыңқы, батыңқы, пішінді болуы мүмкін. ГАЗ-53 жүк автомобильдерінде орнатылған ЗМЗ-511 қозғалтқыштарында жалпақ табандықты піспектер қол- данады. КамАЗ- 5320 жүк автомобильдерінде пайдаланатын Ка- мАЗ-740 қозғалтқыштарда піспектер пішінді табандықтарға ие, жану камералары орналасқан жерде. КамАЗ-740 қозғалтқыштың піспектерінде ашық күйіндегі егізу және сыртқы клапандарға ар- налған қуыстар ескерілген.Піпектің ішкі қуысында доңесшелер орналасқан, олар піспектің ішкі жағымен және оның табандығымен қатайту қабырғаларымен байланысқан. Дөңесшелерде жалпы өсі бар саңылаулар бар. Саңыла- улар піспекті бұлғақпен жалғастыратын піспектік бұдақтың қонды- рғысы үшін жасалған. Дөңесшелердің саңылауларында орналасқан піспектік сақинаның өстік бекітілуі дөңесшелердің саңылауларында бунақтағы орналасқан тоқтату сақиналарымен қаматамасыз етіледі. Дөңесше өсінен төмен піспектің бөлігі етек деп аталады және піспектің бағыттаушысы болып табылады, ол піспектік тобының жұмысы кезінде пайда болатын бүйір жүктемелердің әрекетін қа- былдайды. Цилиндр шоғыннан жасалғандықтан, ал піспек — көбінесе алюминий, сызықтық кеңейтудің температуралық коэф- фициенті шоғынға қарағанда жоғары болады, жұмыс жағдайындапіспектің цилиндрде сыналануы болуы мүмкін. Бұны болдырмау үшін, суық кұйінде етек аясындағы піспек пен цилиндрдің арасында жылу саңылауы ескерілген. Бұл бөлшектердің қызуына қарай жылу саңылауы азаяды. Дөңесшелердің орналасу өсі бойынша металл сал- мағы көлденең бағытқа қарағанда көбірек болғандықтан, дөңесше- лердің орналасу өсінің бағытында піспектің сызықтық кеңеюі де көп болады, сондықтан қызу кұйіндегі етектің цилиндрлік пішінін алу үшін ол суық болуы тиіс және сопақ және конус тәріздес пішінге ие болуы керек. Мұнда дөңесшелердің өсі бойынша мөлшері көлденең бағытқа қарағанда аз болады, және дөңесшелер кеңістігінде піспек мөлшері етектің төменгі жағына қарағанда аз болып келеді. Кейбір сыртқы қоспа тұзу қозғалтқыштардың піспектерінде піспектің ете- гінде Т- немесе П-тәріздес пішінді, немесе қиғаш тілік ескерілген, ол етек цилиндрлігін қызу күйінде сақтауын қаматамасыз етуге ар- налған.Цилиндрлер ішкі және піспектер сыртқы диаметрлері бойынша әр 0,01 мм сайын мөлшерлерге бес классқа бөлінеді, олар әріптік белгілермен өлшенеді (А—Д). Піспектік саусақтың диаметрлері әр 0,004 мм сайын үш санатқа бөлінеді, олар сандармен белгіленеді (1 — 3).Қозғалтқыш жұмысының біркелкілігін қамтамасыз ету үшін көп цилиндрлік қозғалтқыштарда әр түрлі цилиндрлердің піспектері бір- дей салмаққа ие болуы керек, ол бірдей класстар мен санаттардағы піспекті жинақтастыру кезінде қамтамасыз етіледі. Піспектің табан- дығында жасалған таңбалауында піспектің қондырғысының бағыты, классы, санаты және піспектің салмағы көрсетіледі.Піспектік бұдақтар екі негізгі санатқа бөлінеді — сығымда- ушы және май жинағыш.Сығымдаушы бұдақтар қозғалтқыш картеріне жану камерасынан .сур. Піспек бұдақтардың пішіндері мен құрастырулары: а — дизель; б — бензиндік қозғалтқыш; 1 — трапеция тәріздес; 2 — конустық бетімен; 3 — с ко- нустық бетімен және тілікшемен; 4 — май жинағыш, кеңейтушімен серіппелі; 5тік бұрышты қимадағы (бөшкетәріздес пішінді); 6 — қиғаштығы бар конустық бетімен; 7 — тілікшемен; 8 — құрғатқыш саңылауы мен тар маңдайшасы бар май алғыш; 9 май жинағыш құрамалы .сур. Құрғатқыш типтік май жинағыш бұдақтаржоғары қысыммен газ жарып өтуін болдырмайды. Қазіргі қозғал- тқыштарда екі немесе үш сыңымдауыш сақиналары бар піспектерді қолданады. Бұдақтар жоғары шымырлық, жылуға төзімділік пен тозутөзімдікке ие. Цилиндрдің тапсырылғын мөлшерлері кезінде піспектің жырашығындағы бұдақтың орнату мүмкіндігін қамтама- сыз ету үшін сақина тілікті болып келеді. Сығымдауыш бұдақтар негізінде жоғары берікті шоғыннан жасалады. Соңғы кезде қосын- дыланған болаттан жасалатын сығымдауыш бұдақтар кең тараған. Ең көп жүктемелер жағдайында жоғары сығымдауыш бұдақтар жұ- мыс істейді, сондықтан кейбір жағдайларда олардың сыртқы жағын борпақ хромнан жасалады. Үйкеліске арналған төменгі сығымда- уыш бұдақтардың жіңішке қорғау қабаты ретінде жұмсақ металдар, көбінесе қалайы қолданады. Жоғары бұдақтарды қалайымен жабу жоғары температулардың себебіне мүмкін емес, ол төменгі бұдақтар үшін хромды пайдалану оның жоғары бағасы себебінен орынсыз. Кейбір жағдайларда молибденнен жасалған жабуы бар хромға қа- рағанда жоғары құнға сығымдауыш сақиналарын қолдану беріктілі- гін едәуір арттырады.Дизельдер үшін сығымдауыш және май алғыш сақиналардың құрастыруларының түрлері 2.10, а суретінде көрсетілген, ал бен- зин қозғалтқышы үшін —2.10, б сур. бар. 5 тік бұрышты қиманың бұдақтардың жасалуы оңай, бірақ байланыс кең беті цилиндр айна- сымен қосылған жерінде үйкеліс шығындарын көбейтеді.1—3, 6, 7 құрастырулар түрлерінде 5 сақинамен салыстырғанда байланыс ауданы тығыздау беріктілігі бірдей болса да одан кіші бо- лып келеді, сондықтан сақина мәліметтері кең таралуда.Құлып деп аталатын бұдақтың тілігі тіке, қиғаш немесе сатылы болып келеді.Бос күйінде сақинаның диаметрлік мөлшері цилиндр диаметрі- нен үлкен, цилиндрге қондырылу кезінде сағина қатты пішінін өзгертеді, бірақ бқл тілікте сақи- наның жылу кеңеюін өтеуіне арналған кепіл- денген сағылау қалады. Сағиналар құлыптары арқылы газдың жарып бөліну мүмкіндігін көр-.сур. Қырғыштипті май жи- нағыш бұдақтаршілес бұдақтардың біреуі басқасына қарағанда 90° жылжу арқылы болдырмайды.Май алғыш бұдақтар цилиндр қабырғасынан май қабықшасын алу үшін қолданады қозғал- тқыш картеріне алынған майды бұрады. Мұ- сур. Құрама май жинағыш бұдақтар:1 —қатпарлы бұдақ; 2 — остің кеңейткіш; 3 — радиалды кеңейткіш; 4 — терезелернымен май жану камерасына түспеуі қамтамасыз етіледі. Май алғыш бұдақтардың көптеген түрлерін қолданады, ең көп тарағандары 1-ші және 2-ші класстар жүк автомобильдерінің сыртқы қоспасы түзіл- ген қозғалтқыштары құрғатқыш май алғыш (2.11 сур.) немесе жо- натын (2.12 сур.) типтес бұдақ. Бірінші жағдайда бұдақ ортша бөлі- гінде бұнақ бар тік бұрышты құрастыруды білдіреді, ол екі шығып тұратын сыртқы жиектерді құрайды. Жиектері цилиндр қабырға- сынан майды жинау міндетін атқарады, мұнда майды бұру бұдақ бұнақтарында жасалған піспектің астындағы кеңістікке құрғатқыш саңылаулар арқылы қамтамасыз етіледі. Екінші жағдайда бұдақ тік бұрышты көрініске ие, бұдақтың ұшқыр жиегі цилиндр қабырға- сынан майды жинайды. Піспектің жырашығына бұл жағдайда екі бұдақ орнатады.ГА3-53 және -66 жүк автомобильдерінде 3M3-5233 және -513 қозғалтқыштарында құрама май жинағыш бұдақтар қолданады. Бұл жағдайда бұдақ екі жалпақ болат дискіден тұратын жиынтықтан екі кеңейткіштерден тұрады — радиалды және өстік. Радиалды кеңей- іткіш 3 (2.13 сур.) цилиндр қабырғасының үстіне болат дискілерін жабыстырады және жиналған майдың бұру үшін тік бұрышты саңы- лаулар арқылы жасалған серіппелі бұдақ үстінен және толқын тәріз- дес болып келеді. Радиалды кеңейіткіш болат дискілерін піспектің жоғары және төменгі жиектеріне жабыстырады және тіс тәріздес пішінді бұдақты білдіреді.КамАЗ-540 дизельдерінде қораптық май жинағыш бұдақтар құрғатқыш титік шоғын бұдақ түрінде қолданады, оның ішіне тан- генциалды кеңейткіш ендірілген, ол өстік және радиалды кеңейт- кіштер міндетін атқарады. Бұл жағдайдағы кеңейткіш бұрандалы серіппелі бұдақты білдіреді.Піспектік тіс піспектің бұлғақтың жоғары бастиегімен шарнир- лік жалғасуы үшін қызмет етеді. Ол жоғары қосыландыланған бо-сур. Дизель бұлғағы:1 — төменгі бастиектің ендірмесі; 2 — жоға- ры бастиектің төлкесі; 3 —бұлғақтың жоғары бастиегі; 4 — білік; 5 — бұлғақтың төменгі бастиегі; 6 — ортаға келтіргіш көтерілім; 7 — төменгі бастиектің қақпағы; 8 — бұрандама  латтан жасалады және өзі қуысты ци- линдрден тұрады, оныы сыртқы бетін қызулық бекітуден (цементтеу) кейін оңдеу және жылтыратуға жатқызады. Көптеген жағдайларда піспектегі тісті қондыру үшін және бұлғақтыі жоға- ры бастиегінде тістің бұрыштық және өстік жылжуы дөңесшелердің саңы- лауларында және бұлғақтың жоғары бастиегінің саңылауында жасалады. Тістің өстің бекітілуі серіппелі тоқтату бқдақтар арқылы орындалады, тиісті бұнақтарға орнатылған дөңесшелердің саңылауларынан тістің шығуын бол- дырмау үшін арналған. Тістің мұндай бекітілуі «жылжымалы» деп аталады.Кейбір жағдайларда тісті дөңесшелердің саңылауларында немесе бұлғақтың жоғары бастиегінде қатаң бекітеді. Бекітілу тыртылыс арқылы тиісті отыру көмегімен қамтамасыз етіледі. Кейбір жеке құрастыруларда тістің қатаң бекітуін бұрандалу жалғасу арқылы қодланған.Бұлғақ тобына бұлғақтың өзінен басқа, жоғары және төменгі бастиектерге бұлғақ төменгі бастиегінің қақпағы, мойынтіректердің жинақтары, бұрама мен бұрандамалар кіреді.Бұлғақ иінді білікті қосиіндімен піспекті қосады және оған күш береді, ол күш піспекке әсер етеді (газ қысымының күші, инерция күші), иінді біліктің бұлғақты мойнағы. Нәтижесінде бұлғақта қысу, созылу және майысу кернеуі пайда болады, яғни бұлғақ жасалған материалға беріктілік бойынша жоғары талаптар беріледі. Со- нымен қатар бұл бөлшек инерцияның ықтимал күшін құра алады, яғни бұлғақ салмағы мүмкіндігінше минималды болуы тиіс. Жоға- ры берікті қызу өңделген болаттан бұлғақтар жасалады. Бұлғақтың типтік құрылымы 2.14.сур.келтірілген. Бұл 4 қос таврлы қиманың білігі екендігі көрінеді (бұл шағын салмақта қажетті беріктілікті қамтамасыз етеді). Жоғары жүктелген дизельдерде қысыммен май жеткізуі білікте бұлғақтың жоғары бастиегінің мойынтірегі арнайы арна арқылы орындалады.бұлғақтың жоғарғы бастиегі жуан қабырғалы цилиндрбілікке бірқалыпты өтетін білікті білдіреді. Жоғары бастиекітің ішкі бетін жоғары дәлдікпен орындайды, себебі оған 0,8...2,5 мм қалыңдығы бар қабырғалары бар қалайы қоладан жасалған 2 жұқа қабырғалы төлке түрінде мойынтірек баспақталады. Жоғары басти- ектің мойынтіректің және тістің жылжымалы беттерінің арасындағы қлзғалтұыштардың қажетті ресурсын қамтамасыз еті үшін майдың қабаты міндетті түрде болуы керек, ол байланыстың аймағына неме- се бүрку арқылы кіреді (ЗИЛ-130, ЗМЗ-511 қозғалтқыштар), немесе қозғалтқыштың жалпы майлау жүйесі қысымы арқылы (КамАЗ-540, ЯМЗ-236 қозғалтқыштары).Бұлғақтың төменгі бастиегі қазіргі қозғалтқыштарда ажырай- тын болып орындалады. 5 төменгі бастиектің жоғарғы бөлігі білікпен бірге біртұтас ретінде орындалады және жартылай цилиндрді біл- діреді, білікке бірқалыпты өтеді. Төменгі бөлігі жартылай цилиндрді көрсетеді, 7 қақпақтың міндетін атқарады, 8 екі бұрандама арқылы жоғары бөлігімен қосылады. Жартылай цилиндрлердің өстесті- гін қамтамасыз еті үшін бұлғақтың бастиектің жоғарғы және төменгі жақтарында қамтамасыз ету үшін өзара бекітілуі есе- кріледі, ол көбінесе бұрандамалардың қолдануымен қамтамасыз етіледі (бұл жағдайда бұрандаманың мен саңылаудың арасныда ра- диалды саңылау жоқтығы), немесе арнайы сұққыштардың қонды- руымен жасалады. Төменгі бастиектің саңылауы қақпақмен бірге өңделеді, сондықтан құрастыру кезінде әрбір бұлғаққа жеке қақпақ сәйкес болуы қажет. Бұлғақтың бұрандамасы үшін осы дөңесшелер- ге қамтамасыз ету үшін цилиндрдің реттік нөмірі қағып жіберіледі.Төменгі бастиектің және қақпақтың жоғарғы бөлігінің қуысын ашуылуын болдырмау үшін күш кезі қақпақтың бұрандамалардың созуы,зауыт-шығарушы ұсынған, сыртық қоспасын түзу қозғал-  сур. Жартылай цилиндрлік жіңішке ұабырғалы ішпектер: а — бқлғақтық; біргелі; в — жинаудағы бұлғақты ішпек; 1 — бекітілген дөңес; 2 — майланған саңылауы; 3 иінді білік; 4 — бұлғақ; 5, 6 — жартылай цилиндрдік ішпектер; 7 — бұлғақ қақпасытұыштар үшін 70...80 Нм құруы қажет және дизельдері үшін 180.240 Н - м құрайды. Бұрандамалар жоғары қосындыланған болаттан жа- салуы қажет. Сомындарды қырындауын болдырмау үшін пайдалану үрдісінде өзіныңғайтылатын немесе Унигерм-9 қымтаққа орнатыла- ды.Бұлғақтың төменгі бастиектің мойынтіректің міндеттерін екі жартылай цилиндрлік 5 жіңішке қабырғалы ішпектер атқарады, 6 (2.15, а, в сур.). Ішпек өзі болаттан жасалған таспасын жартылай цилиндр түріндегі білдіреді, оның ішкі бетіне үйкеліске ұарсы ма- териалдар жағылады— баббит (83 % қалайы және 17 % қорғасын) немесе алюминий жоғары қалайы қоспалар, мысалы АО-20 қоспасы (20 % қалайы, 1 % мыс және 79 % алюминий). Ішпек екі қабатты болуы мүмкін (биметалдық — болат таспасы және үйкеліске қарсы қорытпа), және үш қабатты (триметаллдық — болат таспасы, мыс никельді ішқабат және үйкеліске қарсы қорытпа). Төменгі бастиек- тің ішкі беттерінде ішпектердің айналуын болдырмау үшін арнайы ұяшықтар ескерілген, ішпекте қалыпталған қылқандар кіреді. Иінді білік (2.16 сур.) — бұл күрделі кеңістік құрылым, 7 оның элементтері болып ұш 7, іргелі 8 және бұлғақты 9 мойындар, өзара беттеірмен байланысқан 10, және артқы ілмек 13. Атқаруы бойын- ша иінді біліктер жоғары берікті шоғыннан құюлы немесе орташа көміртекті болаттан соғылған.Ұшы— иінді біліктің алдыңғы жағы, ондағы кілтекте газ тарату механизмі орнатылады (ГТМ) (5 ГТМ жетегінің жетекші тегершігі немесе шынжырлы берілістің жетекші жұлдызшасы тісті белдіктің тегершігі), су сорғышының, генератордың, сығымдауыш пен ги-сур. Иінді білік:1 — алдыңғы ауырлық; 2 — май сорғышының детекші тегершігі; 3 — бітеуіш; 4 — артқы ауырлық; 5 —ГТМ жетегінің жетекші тегершігі; 6 — май қайырғы; 7 — ұшы; 8 — негзігі мойын; 9 — бұлғақ мойын; 10 — ұрт; 11 — төлке; 12 — бұранда-біте- уіш; 13 — артқы ілмекдрокүшейткіш сорғышы жетегінің сына-белдікті берілістің тегерші- гі. Ұштың ішінде көрсетілген бөлшектерді бекітуге арналған сыртқы бұрандасы бар саңылау жасалады.Бір жағдайларында ұрттар ауырлықтармен біртұтас болып орын- далады 1 және 4 ұрттарға бекітіледі. Ауырлық иінді біліктің бөл- шектерінің тепе тең емес салмақтарымен жасалатын ортадан тепкіш күштер әрекетінен негізгі мойынтіректің толық немесе жартылай жеңілденуі үшін иінді біліктің бұлғақ иіндінің бұлғақ мойынына қарсы орнатылады.Картердегі иінді біліктің тіреуіштері болып негізгі мойындар та- былады. Иінді біліктер толық тіреуішті және толық тіреуішті емес болуы мүмкін. Толық тіреуішті иінді білікте көршілес негізгі мой- ындар арасында тек бір ғана бұлғақ мойыны орналасқан. Толық тіре- уішті еместегілерде көршілес негізгі мойындар арасында екі немесе одан көп бұлғақ мойындары орналасуы мүмкін.Мойынның және ұрттың құюлы иінді біліктері көбінесе бос бо- лып жасалады, бұл олардың салмағын азайтуға мүмкіндік береді. Бос иінді біліктің ішкі қуысы бір уақытта май магистралінің мін- детін атқарады.Қақаталған біліктербүтін болып жасалады, ұрттар мен мой- ындарды май магистралін құру үшін бұрандамалы тығындармен өшірілетін бұрғылаулар істейді. Негізгі тіреуштердің мойынтірек- тер ретінде негізгі жартылай цилинрлік ішпектер түрінде болып келетін бұлғаұ мойындарына материалдар және құрылым бойынша                сур. Иінді біліктің өстік бекітуі және оның ұшының тығыздалуы:1 — күпшек тегершігі; 2, 8 — кілтектер; 3 — тарату тегершіктердің қақпасы; 4 — сұққыш; 5, 6 — Тіреуіш мойынтірек тығырықтары; 7 — болат тығырығы; 9 — иінді біліктің тегершігі; 10 — негізгі тегершігінің қақпасы; 11 — май қайырғы; 12 — май әкеткіш астау; 13 — өздігінен қыспалы резеңкелі май әкеткіш астаулы тығыздама- сы; 14 — шаң қайырғы; 15 — храповик; 16 — тегершікұқсас жылжу мойынтіректерін қолданады. (2.15, б сур.қара). Бұл мойынтіректер картерлердің тиісті өңдеуден өткен ұяшықтарында орнатады және қақпалармен мен бұрандалы жалғасумен бекітеді (картердің бұрандамалы саңылауларына бұралған таза бұрандама- лар). Бұрандамалы бекітудің өздігінен қырындауын болдырмау үшін оларды кешеулеті кезінде күш кезі 110... 113 Нм құрауы керек, одан басқа оларды сым немесе құлып тығырықтарымен бекітеді.Иінді біліктің өстік жылжуын 5 және 6 мойынтіректік тығырықтар түрінде тоқтату бұдақтарының қондырғысымен қамтамасыз етіледі (2.17 сур.) иінді біліктің ұшында (ЗИЛ және ЗМЗ бензин және газ қозғалтқыштар) немесе оның артқы ілмегінде (дизельдер).Ажыратуды өшірген және ГТМ жетегінің тегершіктерін қиғаштісті тісті ілінісінде өстік күштер кезде пайда болатын біліктің өстік жылжуын болдырмау үшін бекіту қажет. Өстік жылжудың шек- теулі шамасы 0,2 мм құрайды. Өстік мөлшерлердің технологиялық шашуы бекітілетін тығырықтың қалыңдығын іріктеуімен өтеледі.Артқы ілмек сермерді бекітуге арналған фланецін білдіреді. Сермер — шоғынды диск, ІЖҚ біркелкі жұмысын қамтамасыз ететін иінді біліктің кинетикалық энергиясын жинақтағыш ретінде пайдаланылады, өзінің инерциялық айналу күшімен піспектерді өлі нүктелерден шығарады, оның орнынан бірқалыпты жылжуына ықпал етеді. Сермердің сыртқы жағындағы бунаққа қозғалтқыштың стартелік іске қосуы үшін тісті тәж баспақталады. Сермердің сы- ртқы жағындағы тісті тәжбен күріш тәріздес таңбаларын қояды не- месе тиістізулары бар таңбалар қояды, бірінші цилиндрдегі ЖӨН кезін анықтайды.Кейбір жағдайларда бірінші цилиндрдегі ЖӨН таңбасынан басқа анықтайды бірінші цилиндрдегі оталдыру білтесіндегі ұшқындық тесу кезіне сәйкес болатын тағы да таңба қойылады. Механика- лық сатылық трансмисиссияны кезінде сермер үйкелісті ажырату қолданады. Бұл жағдайда КП қараған дөңбек беті таза өңдейді, ол үйкелісті жұптың контр денесі болып жқмыс жасайды. Бұл дөңбек бетіне бұранда арқылы ажырату қаптамасы бекітіледі, оның ішінде ажыратудың өзі орналасқан.Иінді біліктің ұшы және артқы ілмегі қозғалтқыш картерінен тыс орналасқан болғандықтан, картердің тиісті жонып өңдеуінде біліктің тығыздалуы қажет. Тығыздалу резеңкелі өзі қыспалатын тығыздама- ның картері мен біліктің арасындағы қондырма арқылы тыңыздалу қамтамасыз етіледі. Иәндә біліктің ұшы мен артқы ілмегінде картер ішіндегі артық қысым әсерінен май түсімінен тығыздаманы босату үшін әдетте май қайырғы бұдақтар орнатылады және май бұранда- малы түрінде лабиринттік тығырамасын пайдаланады.Тепе тең болмаған салмақтардың ортадан тепкіш күштердің әсерінен болатын динамикалық жүктемелерді азайту үшін иінді білікті сермермен бірге теңгереді. Артық металл сермер денешігінде таңдалады. Үлкен қуатты қозғылтқыштарда иінді біліктің теңгеруі ажыратумен бірге орындалады.КП жинағымен бірге қозғалтқышты үш немесе төрт тіреуіште автомобильдің арқау жүйесінда орнатады, олардың екеуі қозғал- тқыштың картерінде орналасқан, ал біреуі немесе екеуі —КП кар- терінде. Тіреуіштер металдық табаны бар резеңкелі амортизатор- лар, олар қозғалтқыштан және КП дірілдеулерін беруін және автомо йесін азайтады. Газ тарату механизмі Газ тарату механизмі цилиндрлерге жанармай қоспасының жаңа зарядын дер кезінде енгізуіне арналған (үшқын оталдыруы бар ӘЖҚ) немесе ауаны (дизельдерде) және олдың ішінен пайдаланылған газ- дарды шығарады.ГТМ қазіргі дизельдері клапан механизмінен, оның жетегінің жүйесінен, бөлгін иіннен, және клапан механизміне тарату иінінен күш беру жүйесінен тұрады.Клапан механизмі клапандар, клапан серіппелері, оларды бекіту бөлшектерінен және бағыттаушы төлкелерінен тұрады.Әрбір клапан білік пен бастиек арқылы құрылған. Клапан басти- егі жоғар температуралар жаңдайында және агрессивтік ортада қы- сымда жұмыс істейді, сондықтан оны дайындау үшін жоғары берік- тік жоғары қосындыланған болаттан жасалады. Енгізу клапанының өткізу қабілетін жоғарылауын қамтамасыз еті үшін және цилиндр- лердің толтыруын жақсарту үшін енгізу клапандардың бастиек ди- аметрі әдетте бірнеше шығу клапандарының бастиегі диаметрінен көп. Агрессивтік ортаның есебінен шығу клапаны жұмыс істейді (ол әрқашан ыстыұ шығатын газдармен байланыста болады, температу- расы шамамен 700 °С), оны дайындау үшін ұызуға берік болат пай- даланады.Клапандар цилиндрлер бастиегінде орналасады (жоғары кла- панды қозғалтқыштар) немесе блок-картерде (төменгі клапанды қозғалтқыштар). Қазіргі кезде ең көп тараған жоғары клапанды қозғалтқыштары. Әрбір цилиндрге ЗМЗ-511, ЯМЗ-236, КамАЗ-740 қозғалтқыштары бір енгізу және бір шығару клапандары орнатыла- ды, әрбәр цилиндрге ЗМЗ-406 қозғалтқыштарында екі кіру және екі шығару клапандары орнатылады. Клапандар цилиндрдің ішкі қуы- сынсенімді түрде саңылаусыздандырады. Бұл саңылаусыздандыру ер үстіндегі клапанның тығыздалған конус тәріздес жиегінің тығыз қонымдауымен қамтамасыз етіледі. Ерлер конусты тіреуіш беті бар шоғын бұдақтарынан құрылады, олар цилиндрлер бастиектеріне тиісті саңылауларына сығымдалады. Клапан мен ердің тығыздалған жиегінің конус бұрышы көптеген қазіргі құрылымдарда 30 немесе 45° құрайды. Цилиндрдің саңылауысыздануын сенімді жасау үшін клапан жиегі ер жиегіне тығыз жатуы қажет, бұл тиісті беттер мен олардың келесі өңдеуі мен сылауымен қамтамасыз етіледі. Сылауды ерге қатысты көпреттік бұрылу жолымен жасайды және арнайы өң- сур. Газ тарату механизмі:1 — таратушы иін; 2 — итергіш; 3 — итергіштің бағыттаушысы; 4 — қарнақ; 5бастиек қақпағының төсемшесі; 6 — иінағаш; 7 — қарсысомын; 8 — реттеуші бұранда; 9 — бастиек қақпасының бекіту бұрандамасы; 10 — серіппенің қақпағы; 11 — қақпақтың төлкесі; 12 — ұнтақ; 13, 15 — ішкі (шағын) және сыртқы (үлкен) серіппелер; 14 —клапанның бағыттаушысы; 16 — тығырық; 17 —клапан білігі ; 18—клапан қақпағы; 19 —клапан ері; А — жылу саңылауыделген құрамның байланыс аймағына бір уақытты беріліспен бірге едәуір өстік жүктеме арқылы жасалады.Устройство ГТМ қондырғысы 2.18 сур.көрсетілген. Клапан- ның ерге тығыз жатуы бір немесе кі концентрацилық бұрандама- лы цилиндрлік үлкен 15 және шағын 13 серіппелермен қамтамасыз етіледі, бір шетжағы блок бастиегіне тіреледі, ал басқасы— клапан-да бекітілген 10, қақпақта.Бұл үшін 17 клапан білігінің жоғары жағында әдетте бұдақты бұнақ жасалады. Бұл бунаққа екі 12 ұнтақ кіріктірілген, олар ко- нустық сыртқы және цилиндрлік ішкі екі бірдіе бөлікке бөлінген бұдақтан тұрады. Кейбір жағдайларда білік бунағына бұдақты дөңесі кіреді, ол екі бөлікке бөлінген бұдақтыі ішкі цилиндрлік бетінің ортасынде ескерілген. Ұнтақтардың сыртқы конустық жағына 11 қақпақ төлкесінің ішкі конустық беті тіреледі. Өз кезегінде, серіп- пенің 10 қақпағы өзінің бунағымен 11 қақпақтың төлкесінің бұдақты дөңесіне тіреледі. 17 клапан білігі 14 клапанның бағыттаушысына жылжиды, блок бастиегіне тығыздалады. Клапан бағыттаушылары шоғын немесе металқыштан жасалады (темір, мыс және май сіңіріл- ген графит ұнтақтарының қақталған қоспасы).Үлестіруші білік 1 клапандардың дер кезінде ашылуы және отын сорғысының жетегіне, үлестіруші-үзгіш білігіне арналған. 1үлестіруші білік цилиндрлер блогында орналасуы мүмкін (төменгі жақта орналасуы), немесе блок бастиегінде (жоғарғы жақта орнала- суы). Цилиндрге екі клапаны бар қатарлы қозғалтқыштарда көбіне- се бір үлестіруші білік қолданады. Бір цилиндрге төрт клапанға ие ЗМЗ-406 қозғалтқышында екі үлестіруші білік орналасқан. V-тәріз- дес қозғалтқыштарында тек бір үйлестіруші білікты пайдаланады блоктар арасында құлау немесе екі үйлестіруші білік құлауының жанында жоғары жағында орналасқан (әрбір блокқа бір-біреуден).1 үйлестіруші білік металдық білікті білдіреді, ол тіреуіш мой- ындармен құрылған және олардың арасында жұдырықшада орна- ласқан. Үлестіруші білік қақталған болуы мүмкін, бұл жағдайда материал болып қарапайым немесе қосындыланған орташа көмір- текті болат табылады, ал тіреуіш мойындар. Жұдырықшалар және отын соғыш жетегініңэксцентригі жоғары жиілікті тоқтарды суаруға жатады. Білік құйылған болуы мүмкін, бұл жағдайда оны арнайы шоғыннан жасайды, жұдырықшалар мен қызу өңдеуіне эксцентрик- ті ұшыратады (ағарту).Тіреуіш мойындар жылжу мойынтіректерінде айналады, олар биметалдың төлкелер түрінде жасалады. Төлкелер үйлестіруші біліктің төменгі жағында цилиндр блоктарының саңылауларында орналасқан немесе біліктің жоғары жағында орналасқан. Тіреуіш мойындардың саны иінді біліктің негізгі мойындарының санына көбінесе жағдайда тең болады.Технологиялылық жағдайын қамтамасыз ету үшін тіреуіш мой- ындардың диаметрлері бірдей болып орындайды және 0,03...0,09 мм кепілденген саңылауы бар мойынтіректері орнатылған.Кейде блок немесе үйлестіруші біліктің қондырмасын жеңілдету үшін тіреуіш мойындардар блогының бастиегінің диаметрі оларды бірдей емес етеді, оның мөлшерін алдыңғыдан артқысына дейін ор- ташасында 2.3 мм.азайтады.Үйлестіруші біліктің өстік бекітіліуі арнайы шектеулі фланцтар арқылы жүзеге асады, олар блок немесе блок бастиегіне бұрандама- лы жалғасу арқылы бекітіледі. Өстік жылжудың шектеулі шамасы 0,1.0,2 мм. аспауы керек.Біліктің төменгі жағындағы оның жетегі көбінесе осуществля- ется чаще всего парой шестерен от коленчатого вала двигателя с передаточным числом 2 беріліс саны бар қозғалтқыш. Үйлестіруші білікте орналасқан жетек тегершіктері әдеттеболаттан жасалады, ал жетек тегершігінің үйлестіруші білігін жиі текстолиттен жасала- ды. Үйлестіруші біліктің жоғарғы жағында оның жетегі екі қатарлы аунақша төлкелік шынжыр арқылы жұзеге асады (2.19, а сур.) үй- лестіруші білікте орналасқан 4 жетекші жұлдызша арқылы оналаса- ды және 1 үйлестіруші біліктің жұлдызшасына айналымын береді. Шынжырдың салбырауын болдырмау үшін 5 керілмелі қондырмаескерілген, ал көлденең оның тербелістеріне тыныштандырушы бар.    сур. Үйлестіруші біліктің жетегі: а — екі қатарлы аунақша төлкелің шынжыр- дың үйлестіруші білік жетегі; б —жұптас шынжырлы берілістің екісатылық жетегі; 1 — үйлестіруші біліктің жетектеген жұлдызшасы; 2 — шынжыр; 3 — тыныштан- дырғыш; 4 — жетекші жұлдызша; 5 — шынжырдың керілмелі қондырғысы; 6 — шуды оқшаулайтын резеңкелі тығырық; 7 — тығындары; 8 — төменгі шынжыры; 9 — аралас біліктің жетектеген жұлдызшасы; 10 — аралас біліктің жетекші жұлды- зшасы; 11 — жоғары шынжырдың гидрокерілмегіштің тоспасы; 12 — жоғары шын- жырдың гидрокерілмегіші; 13 — жоғары шынжыры; 14 — жұлдызшалардағы ұон- дырма таңбасы; 15 — қондыру сұққышы; 16 — енгізу клапандарының үйлестіруші білік жұлдызшасы; 17 — шынжырдың жоғары тыныштандырғышы; 18 — шығу клапандарының үйлестіруші білік жұлдызшасы; 19 —цилиндрлер блогының ба- стиек жоғары қуысы; 20, 21 — шынжырдың ортаңғы және төменгі тыныштанды- рғыштары; 22 —шынжырдың қақпасы; 23 — үйлестіруші біліктің жұлдызшасы; 24—төменгі шынжырдың гидрокерілуінің тоспасы; 25 — төменгі шынжырдың гидро- керілуі; М1, М2 — цилиндрлер блогындағы қондыру таңбалары оның тербелістеріне 3 тыныштандырғаш қызмет етеді. Керілмелі қондырма болып тоспа немесе аунақша болып келеді, ол шынжырға арнайы серіппелі тіреу арқылы жабысады.Шағын және ерекше шағын автобустарға арналған қозғал-тқыштарда үйлестіруші біліктің жетегі көбінесе тісті белдік арқылы жүзеге асады, мұнда жетек шуын төмендетуге мүмкін болады, одан бөлек бұл жетек үшін пайдалануында майлау қажет емес.Белбеу жетегі шынжырлы берілістің белбеуінің созылуына ұқсас жұлдызшалар арқылы жүзеге асады.Қазіргі кезде кең тараған бір цилиндрге төрт клапаны бар қозғал- тқыштар. Бұл жағдайда бастиекте екі үйлестіруші білік орнатыла- ды — біреуі енгізу үшін, ал басқасы шығу клапандарына арналған. Екі үйлестіруші білікті қолданылуы кезінде (мысалы, в ЗМЗ-4062.10 қозғалтқышында) қос шынжырлы беріліс арқылы екі сатылы же- тек пайдаланады (2.19, б сур.). Мұнда бірінші шынжырлы беріліс 23 үйлестіруші біліктің жұлдызшасы мен жетектейтін аралас білік- тің 9 жұлдызшасымен жүзеге асады. Аралас білікте өстестік болып 9 жетектейтін жұлдызшаға 10 жетекші жұлдызша бекітілген, және сур. Үйлестіруші біліктің төменгі орналасуында клапандардың жетегі:а — клапанның төменгі орналасуы; б — клапанның жоғары орналасуы; 1 — блок-картердің ішкі қуысы; 2 — блок-картер; 3 — ұнтақтар; 4 — коллектор; 5 —ци- линдрлер блогының бастиегі; 6 — клапан; 7 — ер; 8 —клапан бағыттаушысы; 9 — серіппе; 10 — тарель; 11 — реттеуші бұрама; 12 — қарсысомын 13 — итергіш; 14жұдырықша; 15 — үйлестіруші білік; 16 — итергіш қарнағы; 17 — иінағаштың тіреу өсі; 18 — иінағаш; 19 — иінағаш өсіекінші шынжыр бұл жұлдызшаны екі үйлестіруші біліктерде енгізу және шығару клапандардың 16 және 18 жұлдызшалары орналасқан. Үйлестіруші біліктің төменгі орналасуында үйлестіруші білік- тің жұдырықшаларының клапанға әсері итергіштер, қарнақтар және иінағаш арқылы орындалады (2.20 сур.). Өз кезегінде клапандардың орналасуы сондай-ақ төменгі (2.20, а сур.) және жоғарғы (2.20, б сур.) болуы мүмкін. 13 итергіші блок саңылауында орналасқан болат стақанын білдіреді. Арнайы бейінделген стақан түбі 14 жұдырық- шасымен байланыста болады, ал стақанның ішкі қуысына 16 (2.20, б сур.қара) қарнақ кіреді. Қарнақ көмегімен итергіш күш әсері 18 иінағашына барады, яғни қарнақ қаттылығы жеткілікті жоға- ры болуы тиіс. Қрнақты пайдалану үшін болат немесе дюралю- минийлік тұтқалар қолданады, олардың ұштарына болат ұштықта-рын тығыздайды және оларға арнайы қыздыру өңдеуін жасайды.18 иінағаш тең иықты иінтіректі білдіреді, 19 өсінде теңселеді. Мой- ынтірек болып қалайы-қола төлкесі табылады. Кейбір жағдайларда, әсіресе V-тәріздес қозғалтқыштарында, іинағаштар үшін бірыңғай өсін пайдаланады, ол енгізу және шығару клапандары  сур. Иінағаш арқылы клпан жетегі (а), рокер (б) және тікелей распределительного вала (в) присоңғысының орналасуы:1 — распределительный вал; 2 — ось к иінағаш; 3, 7 — реттеуші бұран- дамалар ; 4 — контргайка; 5 — коро- мысло; 6 — рокер ; 8 — итергіш; 9— бағыттаушы отверстие толкателя в головке; 10 — ; 11 — клапан бағыт- таушысы  үшін, дегенмен қатарлы қозғалтқыштарда көбінесе енгізу және шағыру клапандары үшін жеке өстер қолданады.5 иінағаштары (2.21, а сур.) шоғын немесе болаттан таңбалана- тын дәл құйма тәсілімен құйылады. Иінағаштың қысқа иығы итер- гішке бағытталған және оның ұшы 3 реттеуші бұрандамаға сәйкес іште кесілген бұрандасы бар қуыс цилиндрдің пішініне ие. Бұранда- маның ішінде қарнақ ұштығына майды жеткізіп салуына арналған саңылауы бар. Бұрандаманы бекітуге арналған 4 қарсысомын қыз- мет етеді. Өстік бағытта иінағаш өске отырғызылған еспе цилин- дрлік серіппелермен ұстап тұрылады, және көршілес иінғаштар ара- сында немесе иінағаш пен өс тіреуші арасында орнатылады.Үйлестіруші біліктің жоғарғы орналасуында оның клапанға де- ген әсері иінағаш арқылы орындалады (2.21, а сур.қара), немесе ро- кер арқылы (2.21, б сур.), немесе тікелей итергіш арқылы клапанға (2.21, в сур.). 6 (2.21, б сур.қара) рокері — бұл бір иықты тетік. Оның бір ұшы 7 реттеуіш бұрандаманың сфералық бастиегіне тіреледі, ол блок бастиегіне тығыздалған төлкеге енгізілген, ал басқа жағынан клапан білігінің шетжағында байланыста болады. Реттеуіш бұран- даманың бекітілуі 4 қарсысомын арқылы орындалады. Үйлестіруші біліктің жұдырықшасы 6 рокердің жоғарғы жағына әсер етеді. Жұ- дырықшаның тікелей клапанға итергіш арқылы әсері (2.21, в сур. қара) үйлестіруші біліктің жұдырықшадан әсері 8 итергіішіне беріледі, ал ол блок бастиегінде орындалған 9 бағыттаушы саңыла- уына жылжиды.Үйлестіруші біліктен бастап клапанға дейін жетекте жылу саңы- лауы қажет (0,2...0,3 мм), ол қозғалтқыш бөлшектерін қыздыруы ба- рысында азаяды. Саңылау реттеуі иінағаш немесе рокер тіреуінде орналасқан 3, 7 реттеуші бұрандамаларымен жүзеге асады, неме- се клапанға жұдырықшаның тікелей әсері кезінде жұдырықша мен итергіш арасында орналасқан реттеуші қарнақтар арқылы орында- лады. Салқындату жүйесіБұрын көрсетілгендей, сығымдалған жанармай қоспасы жануы кезінде жылудың көптеген мөлшері бөлінеді. Жанған газдардың максималды температурасы 2 000.2 500 °С құрайды, яғни жану ай- мағындағы жоғары температура қозғалтқыш бөліктерінің қатты қы- зуына әкеледі, ал ол материалдың бұзылу қаупіне ұшыратады. Содан бөлек, енгізу жолының өте жоғары температурасы цилиндрлердің ауамен толтырылуы нашарлануына әкелуі мүмкін себебі қызу кезін- де оның көлемі көбейеді. Бұл өз кезегінде шығарылатын қуаттың төмендеуіне, яғни қозғалтқыштың экономикалық көрсеткіштерінің нашарлауына әкеледі.Қозғалтқыштың дұрыс жұмысы үшін нормадағы темеператур- сын қамтамасыз ету үшін салқындату жүйесін қолданады. Салқын-дату жүйесінің функциялары болатындар :қозғалтқыштың жұмыс температурасын автоматты түрде ұста- ну үшін оның жұмыс кезінде кез келген тәртіптерінде ұстану қажет;суық жағдайда қозғалтқыштың тез қызуы;қозғалтқыштың жылынған күйінде оның тоқтауынан кейін ұзақ мерзімді сақталуы.Сақындату жүйесіне қойылытан талаптар және агрегаттар жұ- мысы кезінде төмен шулығы және шағын тербелісі сақындату жүй- есінің агрегаттар жатегіне шағын энергетикалық шығындармен үй- лесімді болуы керек.Қазіргі ІЖҚ ауа және сұйықтықпен салқындату жүйелерін қол- данады. Қазіргі отандық жүк автомобильдерінде тек сұйықтықпен салқындату жабық типті қозғалтқыштары қолданады -   сур. Қозғалтқышты сұйықтық салқындату жүйесі :1 — ұлғайма күбішік; 2 — термостат; 3 — салқындату сұйықтығының температура көрсеткішінің бергіші; 4 — радиатор; 5 — радиатордың ағызғыш тығыны (кран); 6 — салқындатқыш; 7 — салқындатқыш жетегінің белбеуі; 8 — салқындатқыш сүй- ықтығы сорғысы жетегінің белбеуі; 9 — салқындатқыш сұйықтығының сорғысы; 10 —цилиндрлер блогының ағызғыш тығыны; 11, 13 — жылытушы краны; 12 — жылыту жүйесінің электр сорғысы; 14 — қосымша жылытушының радиаторы; 15, 16 — негізгі жылу радиаторы; І — бір жылытушы бар салқындату жүйесі; ІІ — тура сол, екі жылытушы және электр сорғысымен (екі қатар орындықты жабық арбалар және автобустар үшін); —► — салқыдату жүйесінің қозғалысыЯғни салқындату сұйықтығы толығымен қызу температурасы мен оның булану мүмкіндігінің азаюы үшін атмосферадан оқшауланған. ІЖҚ сұйықтық салқындату жүйесі жұмысының қағиадасы 2.22 сур. көрсетілген. Жүйе салқындату жидесінен, 4 радиаторынан, 14—16 кабина мен жабық арба шанағын қосымша және негізгі жылы- тушыларынан, 6 салқындатқышынан, 9 салқындату жүйесінің со- рғысы, 2 термостат, 1 ұлғайма күбішіктің жалғасу құбырөткізгіші- тері, ауа клапанына тұрады.Салқындату жидесі салқындату сұйықтығын орналастыру үшін сыйымдылықты көрсетеді. Сыйымдылық қозғалтқыш цлиндр- лерінің сыртқы беттерін және жану камерасын қамтиды. Жидедегі сұйықтық может құрғақ қауыздарды қолдану кезінде цлиндрлерінің сыртқы беттерін жуады немесе блокпен бір тұтас болып жасалады. Ылғал қауыздарды пайдаланған кезде сұйықтық олардың сыртқы жағын сулайды. Блокты арналар арқылы салқандыату жидесі басти- екті салқындату жидесімен байланысты, бұл арналардың тығызда- луы блок бастиегінің төсемімен жүзеге асады. Салқындату жидесін- де радиатордан салқындату жүйесін жою үшін ағызғыш тығыны орнатылған (кран) 5 және сливной кран 10 ағызғыш тығыны цилин- дрлер блогынан салқындату жүйесін жоюға арналған.(рис. 2.23) радиаторы салқындату сұйықтығымен байланысуы кезінде оның жылу қарқынды бұруына арналған. Радиатордың не- гізгі элементтері болып екі күбіше табылады: 1 жоғарғысы және 9 төменгісі, өзара доңгелек және сопақша түрдегі 10 салқындау торы түрінде тұтқалармен қосылған. Өзара орналасуы бойынша күбіше- лер тік немесе көлденеңь жазықтықта болуы мүмкін. Оларды дай- ындау үшін жоғары -       сур. Жүк атомобильдің радиаторы өзінің негзігі элементтерімен жинақтасты-руда:1, 9 — жоғарғы және төменгі күбішектер; 2—тығын; 3 — құйғаш қылта; 4 — бү бұру тұтқасы; 5 — қабырғалы тіреуіш; 6 — ре- зеңкелі таяныштар; 7 — бекіткіш қапсырма; 8 — ағызатын кран; 10 — салқындату торы сур. Құйғыш қылтаның тығынындағы бу ауа клапаны жұмысының сызбасы:а — бу клапаны әрекетінің кезі; б — ауа клапаны әрекетінің кезі; 1 — бу клапаны; 2,— тығыздауыш төсемшелер; 4 — ауа клапаны және ішкі қысымдардан бұзылуынан қорғайды. Түтіктер алюми- ний, мыс немесе жезден жасалады. Түтіктер арасындағы жылудың бұруын үлкейту үшін кеңірдектенген таспа немесе жез, алюминий немесе мыстан жасалатын тілімшелерді орналастырады. Радиатор- да 8 ағызатын кран, радиаторды электр қозғалтқышын қосуға ар- налған температура бергіштігін қондыру үшін бұрандалы жалғастық ескерілген (см. рис. 2.23), және 4 бу бұру түтігі, ол ұлғайма күбішігі бар болған жағдайда орнатылады.Жүк автомобиль кабинасын жылыту арнайы жылытқышпен не- месе қозғалтқыштың салқындату жүйесіне қосылған кабина жылыту жүйесінің радиаторымен жасалады. Құралым бойынша кабинаның жылыту радиаторы негізгі радиаторға ұқсас, бірақ аз мөлшерге ие.Негізгі радиатор арқылы ауаның қарқынды ағынын құру үшін малқындатқыш қызмет етеді (2.25 сур.), пластмассалық немесе ме- талдық қалақтық аспаптан тұрады, ол өстік ауа сорғысның міндетін атқарады. Көбінесе төрт- немесе алты қалақты салқындатқыштар пайдаланады (2.25, а сур.), кейбір жағдайларда көп қалақты салқын- датқыштарды қолданады (2.25, б сур.). Бағытталған ауа ағыны қамтамасыз етілу үшін, салқындатқышты қапта орнатады. Қапты таңбаланған болат тілімдерінен жасаладынемесе пластмассадан жасалады. Салқындақыштың жетегі үшін белдікті (рис. 2.26) иінді біліктің ұшында дара немесе қос беріліс тегершікті немесе электр қозғалтқыш. Салқындатқышты электр же- тегімен қамсызандыру жағдайында (2.27 сур.) ол көбінесе радиатор- да орнатылатын салқындату сұйықтығының температурасының бер- гішінен іске қосылады. Электр жетегі жұс бір немесе екі тәртібіне ие болады. Радиатордың үлкен мөлшерінде екі салқындатқыштың қолданылуы мүмкін. КамАЗ қозғалтқыштарында салқындатқыштың жетегі иінді біліктен бастап қос сына-белдікті беріліс арқылы ги- .сур. Алты қалақты (а) және көп қалақты (б) салқындатқыштары дрожалғастырғышпен жасалады (2.28сур.). Гидрожалғастырғыш сұйықтықпен толтырылған жалпы қуыта орналасқан екі қалақты дөңгелектен тұрады. Доңгелектердің біреуі сына-белдікті беріліс жетектелетін тегершіктен, ал басқасы-салқындатқыштың қалақты аспабымен араласады.          сур. Белдеу беріліс бойынша салқындатқыштың жетегісур. Салқындатқыштың электр жетегі:1 — салқындатқыш; 2 — электр қозғалтқышы; 3 — қаптамаф  сур. Салқындатқыш жетегіндегі гидрожалғастырғыш:1 — алдыңғы қақпақ; 2 — мойынтірек сырты; 3 — қаптама; 4, 8, 13, 19 — шарлы мойынтіректер; 5 — сойынтірек сыртының түтігі; 6 — жетекші иін; 7 — гидро- жалғастырғыш жетегінің білігі 9 — жетектелетін доңгелек; 10 — жетекші доңге- лек; 11 — тегершік; 12 — тегершік білігі; 14 — тіреуіш төлекесі; 15 — салқын- датқыштың күпшегі; 16 — жетекші білігі; 17, 20 — манжеталар; 18 — төсемше  Гидрожалғастырғыштың қуысы қозғалтқыштың майлау жүйесі- нен алынатын маймен толтырылады. Қуысты толтыру шарлы клпан- мен бақыланады, оның жылжуы термо күшті бергіштің көрсеткіші- не байланысты. 81...95°С салқындау ортасының температурасына сәйкес болып тұрған клапан жағдайында гидрожалғастырғыш қуы- сының толтырылуы болады және салқындатқышты айналдыруы- ның максималды мүмкін жиілігі қамтамасыз етіледі. Салқындату сұйықтығының температурасы төмендеген сайын шарлы клапан жағдайы өзереді және төмен температураларда ол гидрожалғасты- рғыштың толық босатуын қамтамасыз ететін жағдайға ие болады,мұнда салқындатқыш айналмайды.Қозғалтқыштың жеке түрлерінде салқындатқыш жетегінде элек- троманиттік жалғастырғыштар қолданады. Бұл жағдайда темпе- ратуралық бергіш жоғары температура кезінде салқындатқыштың қалақты аспабымен сына-белдікті берілістің тегершігінің қосылуын қамтамасыз ететін электрмагнит орамын қоректендіру жүйесімен қосады. Сұйықтықтың салқындатуы кезінде электромагнит орамы тоқсызданады.Су сорғышы салқындату жүйесінде сұйықтықты мәжбүрлеп ай- налымы үшін арналған. Негізінде қазіргі қозғалтқыштарда негізінен ортадан тепкіш түрлі сорғыштар қолданады, олар дара немесе қо- сарлас сына-белдікті берілістің немесе иінді біліктің ұшынан бо- латын жалпақ белдікті жетек арқылы жұмысқа қосылады. Ортадан тепкіш түрлі су сорғышы, 2.29 сур. көрсетілгендей, жеке агрегатты білдіреді, оның 3 тұрқы блогына бекітіледі. Қосарланған және ал- шақтатылған шарланған мойынтіректердегі тұрқы ішінде 1 білік орнатылады. Мойынтіректер орнатылған тұрқы қуысына 10 май ше- лек арқылы майлау келеді. Қазіргі құрылымдардың сорғыларында майлау қызмет ету мерзіміне мойынтіректерге тікелей салынады. Білікте 4 арнайы қасқалша арқылы металды (шоғын немесе алию-сур. Ортақ тепкіш түрлі су сорғышы:1 — білік; 2 — жетек тегершігін бекітуге арналған күпшек; 3 —сорғының тұрқы; 4 — қалақты аспап; 5 — серіппе; 6 — резеңкелі тығыздаушы көмкерме; 7 — тығы- рық; 8 — жез құрсауы; 9 — бақылау саңылауы; 10 — май шелекминийлік) немесе пластмассалық қалақты аспап орнатылады,онымен бұрандамалы жалғасу арқылы байланысады, біліктің қарама қарсы жағында жетек тегершікті бекіту үшін 2 күпшегі орнатылған. Қалақты аспап салқындатылған сұйықтықпен толтырылған сорғы тұрқының оқшауланған кеңістігенде орналасады. Осы қуыстың саңылаусыздандыруын қамтамасыз ету үшін сорғы білігінде тығы- здыуыш торабы орнатылған, ол шетжақ бойынша қалақты аспапты тығыздайтын 7 пластмассалық тегершігінен және білікті тығыздай- тын 6 резеңкелі көмкермеден тұрады.Салқындау жүйесіндегі сұйықтықтың айналымы ортақ тепкіш со- рғыштың әсерімен туындалады (мұндай жүйе еріксіз деп аталады), салқындау жидесінің қыздырылған және салқындатылған аймақта- рында салқындату сұйықтықтың тығыздылық өзгешелігі есебінен құрылатын қысым әсерінен ерікпен болып тұрады (мұндай жүйе термосифонды деп аталады). Қазіргі жүктелген қозғалтқыштарда (КамАЗ-740, ЯМЗ-236 және т.б.) еріксіз салқындатылған жүйесі қол- данады. Бұл жағдайда су сорғышы пайдаланады, салқындату жи- десінің төменгі аймағында орнатылады. Сорғыштың жұмысы кезін- де суық салқындатылғын сұйықтық салқындату жидесінің төменгі аймағына беріледі және ол жақта қыздырылады. Әрі қарай сұйықтық сур. Сильфонды түрлі термостат жұмысының сызбасы:а — термостат жабық (сұйықтық айналуының кіші шеңбері); б — термостат ашық (сұйықтық айналуының үлкен шеңбері); 1 — терезе; 2 — жалғама құбыр; 3 — не- гізгі клапан; 4 — қайта өткізу клапан; 5 — сильфон; —► — салқындатылған сұй- ықтықтың қозғалысыжоғары барады және қыздырылған жағдайда радиатор арқылы бара- ды.Аз жүктелген қозғалтқыштарда (ЗИЛ-508, 3M3-513, ЗМЗ-406) салқындатудың аралас жүйесі қолданылады. Сорғыш салқындату жи- десінің жоғарғы аймағында орнатылады және радиаторда салқында- тылған сұйықтық салқындату жидесінің жоғарғы аймағына беріледі. Суық және ыстық салқындатылу сұйықтықтың қысымдарының ай- ырмашылығы әсерінен ол төменге түседі (термосифонды пәрмен). Қозғалтқыштың және оны іске қосу кезінде тез қызуының темпе- ратуралық тәртібін сақтау үшін салқындатылу сұйықтықтың төмен температурасы кезінде айналу шеңберінен радиаторды көшіру қажет. Бұл функцияны арнайы автоматты клапан атқарады — термостат (2.30 сур.), радиаторды салқындатылу жидесімен байланыстыратын магистральдеріне орнатады. Берілген клапан 3 негізгі клапан болып табылады, перекрывающим связь радиатора с рубашкой охлаждения при небольшой (менее 70 °С) температуре охлаждающей жидкости. Бұл жағдайда салқындату сұйықтығы айналымның кіші шеңбері бойынша айналады, оған салқындатылу жидесі және су сорғышы- ның сұйықтық қуысы кіреді (2.30, а сур.). 70...80°С жоғары болып   сур. Қатты толтырғышы бар термостат жұмысының сызбасы:1, 2 — төменгі және жоғарғы жиектемелер; 3 — реттеуші бұрандама; 4 — сояуыш; 5 — резеңкелі буфер-мембрана; 6 — негізгі клапанның ері; 7 — негізгі клапан; 8серіппе; 9 — капсула; 10 — бағыттаушы бұдақ; 11 — қайта өткізу клапаны; 12серпімді сақина; 13 — қыспа серіппесі; 14 — қайта өткізу клапанының ері; — - - * ■ — салқындату сұйықтығының қозғалысысұйықтықтың қызуы барысында клапан ашыла бастайды және 85.95°С температурасында сұйықтығында клапан ашылады. Айналымның кіші шеңберіне радиатор қосылады. Осылайша,сұйықтық үлкен шеңбер бойынша айнала бастайды (2.30, б сур.), тапсырылған температуралық тәртіпті қамтамасыз етеді. Термостат құрылымында клапанды қосу мен өшіру үшін арнайы буын ескеріл- ген— металдық камера, оның өстік мөлшері қызу барысында арта түседі. Егер бұл буын сильфон түрлі болса, онда ол дәнекерленген гофрленген, эфирмен толтырылған стақанды білдіреді. 5 сильфон- ның бір шетжағы клапан ерінде бекітілген, басқасы оның білігімен байланысты. Қазіргі қозғалтқыштарда сильфон функцияларын қат- ты толтырғышы бар 9 капсула атқарады (2.31 сур.) (мыс үгінділері бар церезин). Қатты толтырғышы бар термостатты қолдануы силь- фонға қарағанда үлкен беріктілікті қамтамасыз етеді, оны қолдану кезінде микросызаттар арқылы эфирдің құйылып кету мүмкіндігі жойылмайды. Майлау жүйесі Қазіргі ІЖҚ көптеген бөлшектердің түйіндесулеріне ие болады, біреуі екіншісіне қатысты жылжып отырады (иінді және үлестіруші біліктердің мойынтіректері және мойындары, клапандар иінағашта- ры және олардың өсі, піспек және цилиндрдің айнасы және т.б.). Бөлшектердің тозуын азайту және қозғалтқыштың ұзақ мерзімділі- гін көбейту үшін байланысу аймағында міндетті түрде майлаумен бірге осындай жалғасулардың жұмысын қамтмасыз ету қажет. Бұл функцияны қозғалтқыштың майлау жүйесі атқарады. Майлау- дан басқа берілген жүйе тозу және коррозия өнімдерін байланысу аймағынан жоюын, жалғасатын бөлшектердің салқындауы, майлау (майды) материалын қатты бөлшектерден тазартуын қамтамасыз етуі қажет. Техникалық сипаттамалар және автомобильді майлардың таңбалануы әрі қарай келтіріледі (5.1 бөлімшесін қара).ВЕі қағидалы әр түрлі майлау жүйелерінің қолдануы мүмкін— еріксіз және құрамдастрылылған.Еріксіз майлау жүйесінде арнайы сыйымдылықта болады, оның ішінен еріксіз түрде қысым астында май сорғыш арқылы ұқаланған беттерге май беріледі және әрі қарай арнайы арналар бойынша сый- ымдылыққа қайта оралады.Құрамдастырылған майлау жүйесінде май қозғалтқыш кар- терінің табандығында болады, онда еріксіз түрде бөлшектер май сорғыш жасайтын қысым астында майланады, май сорғыш сол та- бандықта орналасқан. Басқа бөлшектер иінді біліктің айналмалы бөлшектері арқылы майды бүркі кезінде құрылатын май бұлды- рымен майланады.Қазіргі жүк автомобильдерінде құрамдастырылған майлау жүй- есі бар қозқалтқыштарын қолданады. Майлау жүйесінің жалпықұрылғысы 2.32 сур.келтірілген. Қарастырылып отырған майлау жүйесі май резервуарынан (табандық) 21, май қабылдағышынан 23; май сорғышынан 30, май сүзгісінен (сүзгілетін 1 және 3 элементтер), бас май магистралі 25 және май арналарынан, жеке жағдайларда 33 май радиаторынан тұрады.Құрамдастырылған майлау жүйесі бар қозқалтқыштарында май ре-ервуары болып табылатын картер табандығы болатты немесе  сур. Майлау жүйесінің құрылғысы:1, 3 — сүзгіш элементтер; 2, 27, 28, 32 — қайта өткізу клапаны; 4 — манометр; 5үлестіруші білік; 6 — итергіш; 7 — қарнақ; 8 — піспек; 9 — бүріккіш; 10, 24 — блоктағы бұғылау; 11, 14 — иінағаштағы бұрғылау; 12 — иінағаштар өсінің қуысы; 13 — тор сүзгіші; 15 — бұлғақтағы бұрғылау; 16 — бұлғақтың төменгі жағындағы бүріккіш; 17 — иінді біліктің мойнындарын бұрғылау; 18 — щуп; 19 — термометр; 20 — негізгі мойынтірек; 21 — табандық; 22 — температуралық бергіш; 23 — май қабылдағышы; 25 — бас май магистралі; 26 — ағызғыш тығыны; 29, 30 — май со- рғышы; 31 — кран; 33 — май радиаторытаңбаланған немесе алюминий құюлы болып келеді. Табандықтыі төменгі жағында ағызатын саңылау бар, ол тығыны бар бұранда- лы төлкеден тұрады. Жеке жағдайларда майда металдық бөлшек- терді ұстап алу үшін магнит. Қозғалтқыштың картерінде май дең- гейін бақылау үшін әдетте доңесше ескеріледі, оған болат төлкесі кіргізіледі, 18 майлық сүңгіштің тұрқы болып табылады— сымды тұтқасы және тығыздауы. Тілімде майдың минималды және макси- малды таңбалары жазылған.Май қабылдағыш 23 май резервуарынан майды алуға арналған (табандық) және металдық тормен жабылған кең қоныш, ол тозу мен коррозия өнімдерінің ірі бөлшектерін ұстап тұруға арналған. Қазіргі қозғалтқыштарда көбінесе май қабылдағыш, май сорғышында қат- ты бекітілген және табандықтың шұңқыр жерінде орнатылған. Жеке жағдайларда қалқыма май қабылдағыштар, май қабылдағыштың ауа қуысы қолданады, май ваннасында оны жүзу күйінде сақтайды.Май сорғышы табандықтан қысым астында негізгі май ма- гистраліне майды беру үшін арналған. Қазіргі қозғалтқыштарда сыртқы немесе ішкі ілініспен тегершікті типті көлемді сорғыларды қолданады.Май сорғышының тұрқы может располагаться как внутри кар- тера қозғалтқыш картерінің ішінде (ЗМЗ-402, КамАЗ-740), сыртын- да (ЗИЛ-130, ЗМЗ-53). Қозғалтқыштардың май сорғыштарының құрылғысында ЗМЗ-402, -406, -53, ЗИЛ-130, КамАЗ-740 сыртқы те- гершікті ілінісі бар тегершікті сорғыштар қолданады (2.33, а сур.). Май сорғышы 2 тұрқысынан тұрады, онда 1 жетекші және 4 жетек- телетін тегершіктер бар. Жетекші тегершік біліктен айналым ала- ды, оның қарама-қарасы жағында үлестіруші біліктің тегершігімен ілініскен тегершік орналасқан. Жетектелетін тегершік еркін түрде сорғыштың тұрқындағы 5 өсінде отыр. Тегершіктің айналуында те- гершік шұңқырлар мен сорғыш тұрқы арасындағы орналасқан май ілінісу аймағына жылжиды, негізгі май магистралін айдау арнасына сығып апарады.Сорғыштың берілуі қозғалтқыш білігінің айналу жиілігіне ті- келей байланысты, және қозғалтқыштың бос айналымдар бойынша сорғыш үйкелетін жақтарға үздіксіз майды беруін қамтамасыз етеді. Сорғышты беру айналымының максималды жиілігіне жеткенге дей- ін бірнеше рет өседі. Сонда май магистралінің өткізу қабілеті үй- келетін жақтардың жалғасуларында саңылаулармен шектелген, одан бөлек, суық қозғалтқышты іске қосуы кезінде май жабысқақтығы едәуір жұмыс үрдісіне қарағанда жоғары болып келеді. Бұның бәрі май жүйесінде қысымның жоғарылауына әкеледі, оны белгілі бір деңгейде ұстану үшін сақтандырғыш (редукциялық) клапаны қол- данады. Көбінесе сақтандырғыш клапанын сорғышқа тікелей ішіне салады.Құрылғысы бойынша бқл шарлы немесе магистральға кіріктірілген   сур. Май сорғыштары:а — сыртқы іліністердің тегершіктерімен; б — ішкі іліністердің тегершіктерімен; вроторлық; 1 жетекші тегершік; 2 — сорғыш тұрқы; 3 — сору арнасы; 4 — жетекті тегершік; 5 — өсі; 6 — айдау арнасы; 7 —бөлетін сектор; 8 — жетектелетін ротор; 9 — жетекші ротор; —► — бөлшектердің қозғалысы; —*• — май қозғалысы тығын серіппелі клапан, ол сорғыштың айдау және сору қуыстарын біріктіреді. Редукциялық клапан серіппесінің тартылысы бұранда- малы тығын арқылы өзгереді, оның көмегімен майлы жүйеде мак- сималды деңгейін реттейді. Қозғалтқыш білігінің айналу жиілігі кезінде онда максималды қуат дамыған кезде, сыртқы қоспа түзу қозғалтқыштардың майлы жүйесінде қысым 0,3...0,5 МПа шегінде, ал дизельдер үшін — 0,4... 0,7 МПа болуы керек. Қозғалтқыштың жұмысында жүктеме кезінде шекті минималды қысымы сыртқы қоспа түзу қозғалтқыштардың 0,1 МПа және дизельдерде 0,15 МПа болады.Сыртқы ілінісудің тегершіктері бар майлы сорғышпен бірге ішкі ілінісудің тегершіктері бар сорғыштары қолданылады (2.33, б сур.) және роторлық май сорғыштары (2.33, в сур.).Май сүзгісі майды тозу мен коррозия өнімдерінен тазартуға ар- налған. Сүзгілер толық ағынды немесе параллельді магистральге кіріктірілген болуы мүмкін. Толық ағынды сүзгілерде сүзгі арқылы май сорғышымен айдап қотарылған бүкіл көлемі өткізіледі. Парал- лельді магистральға кіріктірілген сүзгілер сорғышпен айдап қота- рылған майдың жалпы көлемінің бір бөлігін өзі арқылы өткізеді. Қазіргі жүк автомобильдердің 1-ші және 2-ші класс қозғалтқышта- рында тәжірибелі түрде әрқашан толық ағынды сұзгілер орнатады. Үлкен литражды қозғалтқыштарында тазалаудың аралас жүйесін қолданады, ол толық ағынды сүзгінің және жартылай ағынды сүз- гінің қиыстыруын көрсетеді.Тазалау қағидасы бойынша сүзгілер жарықты, көлемдік–сорыла- тын және ортақ тепкіш болуы мүмкін.Жарықты сүзгілерде май құрамында бар қатты бөлшектер тілім- шелер арасындағы сүзгі тұрғысына ендірілген саңылауларда тұрып қалады. Қазіргі қозғалтқыштарда жарықты сүзгілер мүлдем қолдан-байды.1-ші және 2-ші класстардың жүк автомобилерінде толық ағынды көлемді-сорылатын сүзгілері бар (2.34, а, б сур.қозғалтқыштарын қолданады. Бұл жағдайда майдың бүкіл ағыны 2 сүзгілейтін элемент тесіктері арқылы өтеді, оған арнайы қағаздан жасалған парақ, мата, минералды су, киіз қызмет етеді. Сүзгілейтін элементтің ластануы кезінде оның ауысуы қажет. Ауысуға сүзгіленетін элемент (2.34, б сур.) (ол 1 сүзгі тұрқсынан алынады), сонымен сүзгінің өзі жатады (2.34, а сур.қара), ол 1 тұрқы денесінен, оған кіріктірілген 2 сүзгіле- уіш элементінен және 3 қайта өткізу клапанынан тұрады, толығымен ластанған сүзгілеуіш элементі кезінде іске қосылады. Қазіргі қозғал- тқыштарда көбінесе тек ауыспалы сүзгілерді қолданады.Ортақ тепкіш сүзгі (2.35 сур.) жұмысының қағидасы май құра- мында қатты бөлшектерді мойынтіректерде пайда болатын сұзгін роторының айналуы кезінде туындайтын ортақ тепкіш күш роторы- ның қабырғаларына алып тастауға арналған. Ротордың айналуы тангенциалды орналасқан шүмектерден туын- дайтын май ағысының реактивті әсерінен болуы мүмкін, немесе ро-                сур. Бөлшектенбейтін (а) және бөлшектенетін (б) толық ағынды көлемді¬со- рылатын сүзгілер:1 — дене тұрқы; 2 — перде (сүзгілетін элемент); 3 — қайта өткізу клапан; 4 —дре- нажға қарсы клапаны; 5 — құюға қарсы клапан; 6 — ашық қайта ткізу клапанын- дағы май ағыны; 7 —картерге майды төгу арнасы; —► — майдың қозғалысы сур. Ортақ тепкіш сүзгі:1 — дене тұрқы; 2 — ротор қақпағы; 3 — ротор; 4 — сүзгі қақпағы; 5 — ротор қақпағының бекіту сомыны; 6 — тіреуіш шарлы мойынтірек; 7 — тіреуіш тығы- рығы; 8 —роторды бекіту сомыны; 9 — сүзгінің қақпағының бекіту сомыны; 10 — ротордың жоғарғы төлкесі; 11 —ротордың өсі; 12 — экран; 13 — ротордың төменгі төлкесі; 14 — тоқтауыштың тісі; 15 — тоқтауыштың тілімшесі; 16 — тоқтауыштың серіппесі; 17 — майды бұру құбырытор турбина қалақшасына қысым арқылы май ағысының белсенді әсерінен болуы мүмкін. Ротордың айналу жиілігі кезінде (центри- фуга) 6 000... 8 000 мин-1 майды сапалы түрде тазалау қамтамасыз етіледі.Май ластануының жоғары дәрежелі жоғары жүктелген дизельдер үшін (мысалы КамАЗ-740) тазалаудың құрамдастырылғын жүйесін қолданады (2.36 сур.), оған қосбөлікті май сорғышы кіреді, 21 бір бөлігі (айдау) майдың берілуін толық ағынды 1 көлемді-сорылатын сүзгі 2 негізгі май магистраліне, ал басқасы (радиаторлық) 20 бөлік 7 жартылай ортақ тепкіш сүзгіарқылы майды береді, одан тазартылған май 18 май радиаторы сур. КамАЗ-740 қозғалтқышы майды тазалау құрамдастырылған жүйесі:— майды тазалау сүзгісі; 2 — негізгі май магистралі; 3 —майды тазалау сүзгісінің қайта өткізу клапаны; 4 — ортақ тепкіш май сүзгісінің ағызатын саңыла- уының клапаны; 5 — майды тазалау ортақ тепкіш сүзгісінің қайта қткізу клапаны; 6 — май радиаторын қосу краны; 7 — майды тазалау ортақ тепкіш сүзгісі; 8 — ма- нометр; 9 — майдың деңгейін сілтеуіші; 10 — клапан-ауашығарғыш;— сығымдауыш; 12 — жоғары қысымның отын сорғышы; 13 —гидро- жалғастырғыштың қосылу краны; 14 — ажыратқыш (термокүшті бергіш); 15 — салқындатқыш жетегінің гидрожалғастырғышы; 16 — май картері; 17 — радиатор- лық бөлігінің сақтандырғыш клапаны; 18 — май радиаторы; 19 — айдау бөлігінің сақтандырғыш клапаны; 20 — май сорғышының радиаторлық бөлігі; 21 —май со- рғышының айдау бөлігі; 22 — майлау жүйесінің клапаныарқылы табандыққа қайтады. Мұндай майды тазарту жүйесі толық ағынды сүзгінің қызмет ету мерзімін ұзартады.Негізгі май магистралі және май арналары қозғалтқыш картерін- де жасалған арналар арқылы құрылған. Негізгі май магистралі қы- сым астындағы майды үйкелістің негізгі тораптарына береді-иінді біліктің жылжу мойынтіректеріне, үлестіруші біліктің жылжу мой- ынтіректеріне, иінағаштың өстеріне, итергіштер мен клапандардыңбайланыс тораптарына, жеке жағдайларда бұлғақтағы арна арқылы тіске майды апарады.Май радиаторы қажет болатын температурасын ұстау мақса- тымен майды салқындатуға арналған (80... 110 °С). Майды салқын- дату радиатор торы арқылы ауа ағыны арұылы қамтамасыз етеді. Радиатор майдың төмен температурасы кезінде оны өшіру мүмкінді- гімен бірге негізгі май магистраліне қосылуы мүмкін, немесе құра- мында жартылай ағынды сүзгіден басқа параллельді магистральде орналасуы мүмкін. Қоректендіру жүйесі ІЖҚ энергиясының көзі болып органикалық отын табылады— бензин, ұшқын оталданатын қозғалтқыштар үшін сұйылтылған немесе сығымдалған газ және дизельдер үшін дизель отыны. Авто- мобильді отынның төменгі шекті жылуы 44 МДж/кг құрайды. Ав- томобильді отынды пәрменді жануы нақты үйлесімде ауамен ара- ласуы мүмкін. Отын және ауа жанармай қоспасының сапасы ауа артықшылығының коэффициентімен анықталады— отынның 1 кг жануына ауаның нақты шығынының Lд қоспадағы теоретикалыққажетті LT қатынасымен:α = Lд/LT.Стехиометрикалық есептерге қарағанда 1 кг толық отынды жан- дыру үшін теоретикалық түрде 15 кг ауа қажет. Егер ауаның нақты және теоретикалық шығындары тең болса, яғни L, — LT — — 15кг/кг отынға, онда ауа артықшылығы коэффициенті α — 1 жәнежанармай қоспа нормалы деп аталады. Отын құрамында 15 кг/ кг жоғары ауаның нақты шығынының өсуі оның отын бойынша ке- дейленуіне әкеледі, мұнда ауа артықшылығы коэффициенті α > 1 болады. Мысалы, ұшқынмен оталдыру ІЖҚ коэффициента α > 1,3 тең болатын мағынада отын қоспасы жанбайды, оны кедей, ал 1 ден 1,3 дейін ауа артық диапазонында қоспа азайған деп аталады. Мұндай қоспа жұмысында қозғалтқыш қуаты бірнеше азаяды, бірақ тиімділігі жоғарылайды (отын шығыны бойынша). 1 кг отын қоспа- сындағы шығынында ауа 13 кг төмен кезіндегі қоспа бай деп ата- лады, бірақ кедейленген қоспада жұмыс жасаумен салыстырғанда қозғалтқыш қуаты бай қоспасында жұмыс жасау барысында төмен- дейді және жұмыс тиімділігі азаяды. Егер α < 0,5, онда қоспа өте байытылған қоспа болып аталады. Мұндай қоспа цилиндрлерде ау- аның жоқтығынан жанбайды.Осылайша, 1 кг отын қоспасына 13 тен 15 кг ауа келсе, ол ол отын байытылған. Мұндай қоспада ІЖҚ жұмысы максималды ықти- малды қуатын дамытады, бірақ мұнда отын шығыны бойынша оныңтиімділігі бірнеше төмендейді. Дизельдерде максималды қуат нор- малы қоспаның жануы кезінде дамиды (α = 1), ауа артықшылығы коэффициенті нормалды жұмыс кезінде 1,00—1,35 құрайды. Кедей- ленген қоспалардың қолдануы бұл жағдайда қысуда пайда болатын жану кезіндегі қоспа түзуінің аз уақытымен сипатталады.Суық қозғалтқышты іске қосу кезінде цилиндрлерге берілетін қоспа өте байытылған болуы керек, себебі қоспадағы отын бөлігі цилиндрдің суық қабырғаларында конденсацияланады, ал отынның қалған бөлігі жануды қамтамасыз ететін ауа артықшылығы коэффи- циенті бар жанарамай қоспасын құруда қатысады.Сонымен, қозғалтқыш жұмысының тәртібіне қарай жанармай қоспасының құрамы өзгеруі қажет— суық қозғалтқышты іске қосу кезінде қоспа өте байытылған, максималды қуат тәртібіндегі жұмы- сында— байытылған, орташа жүктемелер жұмысы кезінде— азай- ған.Қозғалтқыштың жанармай қоспасының құрамы бойынша қа- жетті жабдықтау міндетін отындық жүйе қамтамасыз етеді. Сыртқы қоспасын түзу қозғалтқыштың қоректендіру жүйелері 2.37, а және б.суретінде көрсетілген. Қоректендіру жүйесінің негізгі элементтері болып 9 отынқұбырын әкелетін 12 жанармай шаны, диафрагмалық типті 6 отын сорғышы, 7 отынды ақтап тазарту, 2 карбюратор та- былады. Қоректендіруң тура ағынды жүйесінде ( 2.37, а сур.қара) отынды беру клапанында сорғыш бос күйәнде жұмыс жасайды. Қазіргі жаңа отын беру жүйелерінде (2.37, б сур.қара) бағыттаушы отынқұбыры арқылы отынның қайтуы ескерілген.Жанармай қоспасын дайындауының екі қағидалы әр түрлі амал- ды пайдаланады— сыртқы және ішкі қоспа түзуімен. Олардың бірін- шісі ұшқынмен оталдыру қозғалтқыштарында, ал екіншісісі ұшқын- мен оталдыру (ІЖҚ отынды тікелей бүрку), сығылудан жанатын да қолданылады (дизельдер).Ұшқынмен оталдыру және сыртқы қоспа түзу қозғалтқыштарын- да жанармай қоспасы арнай аспапта— карбюраторда пайдалына- ды. Бензин және газды карбюраторлық қозғалтқыштар үшін қажетті жанармай қоспасын дайындаудаға міндет түбірінде ұшқынмен отал- дыру және отынның тікелей бүрку қозғалтқыштарының міндетіне едәуір өзгеше. Сондықтан әрі қарай бұл жүйелер жеке қарастыры- лады.Бензинді карбюраторлық қозғалтқышының отын жүйесі міндет- ті түрде отынды сақтау сыйымдылығынан, отынды беру аспаптары, ауаны кіргізу жүйелері, карбюратор, шығару жүйесінен тұрады.     сур. Сыртқы қоспасын түзетін қозғалтқыштың қоректендіру жүйесі:а — тура ағынды отын беру жүйесі; б — ағынды отын бері жүйесі; 1 — ауа сүзгісі; 2 — карбюратор; 3 — енгізу құбыр жетегі; 4 — шығу құбыр жетегі; 5, 9 —отын құ- бырлары; 6 —диафрагма типті отындық сорғыш ; 7, 7’ — отынды ақтап тазарты сүз- гілері; 7» — отынды қаралап тазарту сүзгісі; 8 — қабылдағыш құбыр; 10 — басқыш; 11 — шығару құбыры; 12 — жанармай шаны; 13 — құю қылтасы; 14 — тығын; 15қалтқылы құрылғы; 16 — отын қорын бақылау аспабы; — отынды беру;— отын мен ауа қоспасының ағыны; — шығу (пайдаланылған) газ; — жабық шанышпалы клапандағы шаныға отынның қайтуыОтынды сақтау сыйымдылығы (жанармай шаны) автомобиль- дің тапсырылған жүрісін қамтамасыз ететін соншалықты отын мөлшерін сақтайтын металл немесе пластмассадан жасалатын сұй- ыққойманы білдіреді. Жанармай шаны саңылаусыз тығыны бар құю қылтасына ие. Бу тығындарын болдырмау үшін бензин багынан қыл- таға бу құбыры түтігі шығарылады. Бензин багының ішінде отын деңгейінің бергіші орнатылған.Бергіштердің құрылғысы 3.7. бөлімшесінде қарастырылған. Бактағы отын қылтасы бар құбырдан тұратын отын қабылдағышарқылы алынады, ол тартылған сүзу торы арқылы ықтимал ластану- дың қатқыл бөлшектерін тоқтату үшін жасалған.Бензинді карбюраторлық қозғалтқыштардың отынды беру аспап- тарына отын сорғышы, отынды тазалау сүзгісі және құбыр желілері жатады.Отын сорғышы көбінесе үлестіруші біліктен келетін механи- калық жетекке ие болады, бұл жағдайда сорғыш қозғалтқыштың картерінде орнатылады. Карбюраторлық қозғалтқыштар үшін диа- фрагма типті отын сорғыштарын қолданады (2.38 сур.). Көп қабатты армирленген пластиктен жасалған 8 диафрагма, ол дене корпустың сур. Диафрагмалық типті отын сорғышы:1 — қолмен тарту тетігі; 2 — тығыздауыш; 3 — бақылаушы саңылаудың тор сүзгісі; 4 — айдау (шығу) клапаны; 5 — сүзгі қақпағын бекіту бұрандамасы; 6 — тор сүз- гісі; 7 — соратын (енгізу) клапаны; 8 — диафрагма; 9 — жетек түтігі екі бөліктері арасында қысылған. Жоғарғы жартысында 7 енгізу және 4 шығару серіппелі қатпарлы клапандар орнатылған. Енгізу клапаны жанармай шанынан шығатын құбыр желісімен байланысты, шығарукарбюратордың қалтқы камерасымен.Ддиафрагманың орталық жағында екі болат тілімшесі көмегімен сояуыш бекітілген, ол бен- зосорғыш корпусының өсінде орнатылған тетік арқылы жылжиды. Тетік өз кезегінде Итергіш арқылы жылжиды, үлестіруші білік эксцентригі арықылы сур. Ақтап тазалаудың отын сүзгілері: а — бөлшекті; б — бөшектеусіз; 1 — корпус; 2 — кіріс саңылауы; 3 — сүзгілеуші элемент; 4 — алмалы пластмассалық стакан-тұндырғыш; 5 — ұстағыш; 6 — бекіту сомыны; 7 — шығыс саңылауы;отын қозғалысыжұмысқа қосады. Сояуыш диафрагманы төмен қарай жылжытады, диафрагманың жоғары қарай жылжуы диафрагма мен корпустың төменгі жартысының арасында орналасқан серіппе арқылы қамта- масыз етіледі. Одан бөлек, міндетті түрде тетікке эксцентриктің әсер ету мүмкіндігі ескерілген, ол 1 отынның қолмен тарту тетігімен байланысты. Ол 0Д2...0,03 МПа аспайтын және диафрагмалық со- рғышпен құрылатын қысым.Отын сүзгісі карбюраторға берілетін отынды тазалау үшін ар- налған. Шағын жүк көтергішті жүк автомобильдерінде ақтап та- залау сүзгілерін қолданады (2.39 сур.), олар бензин айдауыш және карбюратор немесе жанарамй шаны мен бензин айдауыш арасын- да орналасады. Сүзгінің құрылымдық элементтері болып 1 корпус және алмалы пластмассалық стакан-тұндырғыш 4, тығыздалған ре- зеңкелі төсемше табылады. Стакан ішінде 3 сүзгіленетін элемент орналасқан, оның ластануы кезінде ауыстыруға жатады. Кейбір жағдайларда ақтап тазартудың толық ағынды сүзгілерін қолданады, олар бөлшектенбейтін пластмассалық сыйымдылық түрінде болып келеді, оның ішінде қағаз сүзгісі орнатылған, ол арқылы бүкіл отын ағыны өтеді. Ластанған сүзгі ауысуға жатады. Мұндай сүзгілермен табылатын бөлшектердің максималды мөлшері 1,5 мкм.Құбыр желілері служат для подвода топлива из бензобака к насосу, от насоса к фильтру и от фильтра к карбюратору. Құбыр желілері болат түтіктері түрінде болады. Отын жүйесінің аспаптар жалғастықтарының түтіктері резеңкелі құбыршектермен қосылады, олардың бірігулерінің саңылаусыздығы бұрамдықты қамыт арқылы жасалады. Пайдалану кезінде жоғары температура кезінде бу ауа тығындарының пайда болу мүмкіндігін болдырмау үшін ағызатынқұбыр желісі арқылы жанармай шанына карбюратордан артық отын- ның бұруы ескерілген.Кіріс жүйесі сәйкесінше дайындалған ауаның қоректендіру жүй- есіне берілуін қамтамасыз етеді. Кіріс жүйесі ауа тартқыш, ауа та- зартқыш, ауа құбырлары, ауаны қыздыру аспаптары, жеке жағдай- ларда қысымды көтеруден тұрады (ауаны реіксіз түрде қысым астында береді).Ауа тартқыш қонышы бар сыйымдылық, ол арқылы ауа ауа тазартқышына беріледі. Көбінесе ауа тартқышты жоғарылаған қы- сым аймағында орналастырады, себебі ауаны қоректендіру жүйесіне үздіксіз беріп отрыуын қамтамасыз етеді. Кейбір жағдайларда ауа тартқышты тозаңнан тазартылған аймаққа жібереді. Кейбір қозғал- тқыштарда ауа тартқышты ауа тазартқышымен бірге үйлестіреді. Жаз және қыс мезгілдерінде ауа берілуі әр түрлі болып келетін ауа та- зартқыштар болады: жаз мезгілінде —жоғарылаған қысым аймағын- да немесе аз тозаңдаған аймақта орналасқан ауа тартқыш арқылы, ал қыс мезгілінде — ең жоғары температура болатын шығыс коллекто- рына жақын аймағында.Ауа тазартқышы (ауа сүзгісі) қоректендіру жүйесіне келетін ауа- ны тшаң және ылғалдан тазарту үшін арналған. Жұмыс жасап тұрған қозғалтқыштың қасындағы ауа ортасы тозаңның едәуір мөлшеріне ие болады (0,0001... 0,1 г/м), жеке жағдайларда нөлдік көрерлік мүм- кін (тозаңдылық 2 г/м3 дейін жетеді). Егер жанармай қосасын дайын- дау үшін берілген ауаны сүзгіден өткізбесе, онда тозаң бөлшектері қозғалтқыш цилиндрлеріне түседі және цилиндр қабырғаларының қарқынды тозуына әкеледі. Аз емес зиянды ауаның құрмаында бар ылғал әкелуі мүмкін. Осылайша, ауа сүзгісінде ауаны тозаң мен ылғалдан тазарту жүйесі ескерілген. Сүзгілерде ауаны тазартудың көптеген тәсілдері белгілі:түйіспелі — ауа ағыны май қабатымен түйіседі;сузетін — ауа ағынын нақты мөлшерлі тесіктері бар қағаз сүз- гісінен өткізеді;ортақ тепкіш — ауа ағынына айналмалы қозғалыс беріледі, яғни қатпарлы бөлшектері ортақ тепкіш күштердің әсерімен сүзгінің қабырғаларына лақтырылады және әрі қарай немесе шығыс жүйесі- не пайдаланылған газдар ағынымен шығарылады, немесе сүзгінің қабырғаларына басылып қалады және тазалау жүйесіне жоспарлы техникалық қызмет ету кезінде тазартылады.Қазіргі жүк автомобильдерінде түйіспелі тазалау тәсілі тәжіри- беде қолданбайды. Ауаның тазалауы 50 % қамтамасыз ететін ор- тақ тепкіш тазалау тәсілі тозаңды жою проблемасы шешпейді (ол 99,9% құрауы керек). Сондықтан жеке құрылғыларда ТҚ жұ- мысы кезінде өте тозаңдағандығында аралас тазалауды қолданады,онда алдын ала ортақ тепкіш тазалаудына кейін ауа ағынын қағазды немесе маймен қанықтырылған қылжыпты сүзгіге бағыттайды. Бұл жағдайда ортақ тепкіш тазалау негізгі сүзілетін элементтің қызмет мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді.Соңғы жылдары барлық жүк автомобильдерінің қозғалтқыштарында ауаны тазартудың қағаз алмалы сүзгісі көмегімен тазарту тәсілін қолдана бастады. Мұндай типті сүзгінің құрылғысы, КамАЗ қозғалтқыштарында қолданады, 2.40 сур.көр- сетілген. Ауаның екі сатылы тазартуын қамтамасыз ететін бұл сүз- гі корпустан 3, қақпақтан 1 және сүзілетін элементтен 2 тұрады. Бірінші деңгейде сүзілетін элементке қатысты жапқыш арқылы ауа ағынының айналысы кезінде құрылатын ортақ тепкіш күштердің әсерімен ауаны тазалау орындалады. Мұндағы ауа ағынына ажыра- тылатын ірі тозаң бункерде жиналады, ол корпус 3 пен қақпақ 1 арасында құрылады. Ірі тозаңдардан тазартылған ауа тесікті қағаз сүзілетін элемент 2 арқылы кіріс коллекторыне барады, ол кеңір- дектелген картоннан жасалатын цилиндр түрінде келеді. Негзігі сүзілетін элементтің 2 ұзақтылығын арттыру үшін сүзгінің сыртқы бетіне тоқусыз сүзілетін матадан жасалған жең киілген. Сүзінің ла- стану индикаторы болып кіріс коллекторіндегі сейілту табылады. Сәйкесінше бергіштің дабылы аспаптар панеліндегі бақылау ләм- пішкеге келеді.Ауа құбырлары ауа бұру жүйелерінің жеке элементтерін өзара қосу үшін арналған. Бұл кеңірдектелген немесе тегіс құбырлар 5 резеңкесінен немесе полимер материа-лынан жасалады. Ауаны беру жүйелер элементтері жалғама құбырлары бар ауа құбырларының тығыздалуы бұрам- дықты қамыттар арқылы жүзеге асады. Ауа құбырларның ортақ ұзындығын таңдау үшін кірістегі шу деңгейін       сур. КамАЗ қозғалтқыштарындағы ауаны тазартуға арналған қағаз алмалы сүзгісі:1 — қақпақ; 2 — сүзгілеуші элементтөмендету шарттарын ескеру қажет.Ауаны қыздыру кіріс құбыр желісінде орындалады, ол көбінесе жоғары темпертурға ие болатын шығыс құбыр желісінде орналаса- ды. Жеке жағдайларда кіріс құбыр желісінің қызуы қозғалтқыштың салқындатылу жүйесінің жылумен анықталады.Қысым астында еріксіз ауаның берілуі оның тапсырылған жұмыс көлемінде қозғалтқыштың қуатын арттыруға арналған. Қозғалтқышпен бөлінетін қуат жандырылған отын шығынымен анықталады. Отын салмағының әрбір данасы жануы үшін ауаның стехиометрикалық мөлшері қажет. Қозғалтқыштың цилиндрлерінен сорылатын ауа көлемі оның беруге арналған қосымша аспатарының жоқтығын ескере отырып ол қозғалтқыштың жұмыс көлемі болып есептеледі. Берілген көлемнің қозғалтқышынан бөлінетін қуатты арттыру үшін берілетін ауаның көлемінің өсуі қажет. Бұны қысым- ды көтеру арқылы қамтамасыз етуге болады (қысым астында қозғал- тқыш жүйесіне ауаның қосымша айдауы). Оның екі нұсқасын қол- данады— көлемді қысымды көтеру (қозғалтқыштың иінді біліктен әрекетке келетін арнайы сығымдауыш арқылы қамтамасыз етіледі.және турбо қысымды көтеру (шығару газдарымен айналатын турбина арқылы ауа айдалады). Қазіргі жүк автомобильдерінде не- гізінде турбо қысымды көтеру пайдаланады.                сур. КамАЗ қозғалтқышының турбо қысымды көтеру: а — турбо қысымдыкөтерудегі ауаны берудің құрылма жүйесі; б — жұмыс сызбасы; 1 — сығымдауыш доңгелегі; 2 — бағыттаушы аппарат; 3 — бекіткіш; 4 — турбина корпусы; 5 —тур- бина жоңгелегі; 6 — жылу экраны; 7, 9 — сығымдауыш корпусы; 8 — тығыздағыш сақина; 10 — ротор білігі; 11, 12 — кіріс және шығыс клапандарыКамАЗ қозғалтқыштарында қолданатын турбо қысымды көте- ру кезіндегі ауаны беру құрылма жүйесі 2.41а сур. көрінеді, 2.41, б сур. турбо қысымды көтеру жұмысының сызбасы келтірілген. Шығу магистралінде 5 турбинаны доңгелегі орнатылғаны көрінеді, ортақ білікте 10 отыратын 1 сығымдауыш жоңгелегі бар, ол кіріс құбыр желісінде орнатылған. Турбина доңгелегінің айналуы шығарыла- тын газдар энергиясы арқылы қамтамасыз етіледі және сәйкесінше сығымдауыш доңгелегінің айналу жиілігінен берілетін ауа шығыны және сәйкесінше бөлінетін қуат деңгейі байланысты болады.уровень Карбюраторлық бензин қозғалтқыштарды қоректендіружүйесі Бензин қозғалтқыштарында отын қоспасын дайындау. Карбюра- торлық бензин қозғалтқыштарында жанармай қоспасы карбюратор деп аталатын арнай аспапта қолданады.Карбюратор қозғалтқыш жұмысының барлық мүмкін тәртіп- терінде қажетті құрамды жанармай қоспасын дайындау үшін қызмет етеді.Карбюратордың жұмыс жасау қағидасын қарапайым карбюратор жұмысының сызбасы мысалында түсіндіреміз (2.42 сур.).Карбюраторды қоректендіруінің осы сызбасында ол кіріс ауа жалғама құбырынан, диффузорадан 3, ол жалғама құбырдың та- рылған бір учаскесін білдіреді, өсте орнатылған дроссельды жа- пқыштан 5, кіріс клапанынан, қозғалтқыш цилиндрінен 12, піспек- тен, кіріс коллекторынен (11 құбыр желісі), жану жидесінен, отын жиклерінен 7, қалтқы камерасынан 8 қалтқысымен 9, тығын иенсі- нен (клапан 10), қалтқы камерасындыға саңылауынан 2, ол қалтқы камерасында үнемі атмосфералық қысымды ұстап тұруға арналған, 4 отынның бүріккіші және ауа сүзгісінен тұрады.9 қалтқысы ауамен толтырылған саңылаусыздық жез немесе пластмассалық сыймдылықтан тұрады. Қалтқының жоғары жағын- да тетік бекітіледі, оның бір ұшы өс көмегімен топсамен қалқылы камерасының корпусына бекітіледі. Тетікте тығын инесіне ие тіл- шесі бар (клапан 10) ол қалтқы камерасынының еріне қосылған. Қалтқы камерасының ері отын сорғышының айдау магистралімен байланысты. Қалтқы камерасына қалтқы көмегімен отынның нақты бір үлесінің келуі кезінде— тығын инесі қалқты қамерасына отын берілуі тоқтатылады. Осылайша камерада бензиннің тұрақты көлемісақталынып тұрады.Отынның аралысқышқа өз бетінше құюлу мүмкіндігін болдыр- мау үшін 4 бүркуіш саңылауы араласқыштың 3 төмен жағында ор- наласқан.  сур. Қарапайым карбюратор жұмысының сызбасы:1 — отынқұбыр; 2 атмосфералық қысымды ұстану саңылауы; 3 — араласқыш; 4 — отынды бүркуіш; 5 — дроссельді жапқыш; 6 — араластырғыш камерасы; 7 — тотын жиклері; 8 — қалтқы камерасы; 9 — қалтқы; 10 —клапан; 11 — кіріс коллекторы (отынқұбыр); 12 — қозғалтқыш цилиндрі Ырғақта жұмыс жасайтын қозғалтқыш жұмысы кезінде піспек төмен қарай жылжиды, кіріс клапанын ашады, және 12 цилиндрін- де сейілту құрылады, оның әрекет әсерімен ауа жүйеге ауа сүзгісі арқылы, кіріс жалғама құбыры, 3 араласқыш арқылы өтеді және отынмен жанармай қоспасын біріктіреді, ол ашық 5 дроссель жа- пқышында 11 кіріс құбыр желісі арқылы 12 барады. Араласқыш арқылы ауа өткен кезде ауаағынының жылдамдығы ағын үздіксізді- гінен артады, және араласқышта сейілту құрылады. 4 бүруіш ара- ласқыш қуысын қалтқы камерасымен байланыстырғандықтан, ондағы қысым әрқашан атмосфералыққа тең болады, қысымдар айы- рмашылығы әсерінен отын 7 отындық жиклер арқылы араласқышқа түседі, онда ауамен араласады және жанармай қоспасын түзеді (бен- зин мен ауа буларының қоспасы).Жиклер араласқышқа отынды мөлшерлеп беретін калибрлен- ген саңылауы бар тығынды білдіреді. Қозғалтқыш цилиндрдіне берілетін жанармай қоспасының 5 дроссель жапқыштың айналуы кезінде өзгереді. Қозғалтқыштың иінді білігіндегі тұрақты кедер-гісі нәтижесінде оныі айналу жиілігі өзгереді. Дроссель жапқышты ашық бұрышын сйкесінше өсіруіне әкеледі, мұнда ауаның ара- ласқыш арқылы өту жылдамдығы өседі, аралысқыштағы сейілтуі де өседі, ол отынның лездік шығынының өсуіне әкеледі, ол қалқылы камерасынан араласқышқа түседі. Сұйықтықтар мен газдар құюлып кету теориясынан белгілі болатындай, араласқыштан өтетін ауаның жылдамдығының өсуі бүркуіштен шығатын отын шығынының өсуі- не қарағанда төменірек болып келеді. Сондықтан иінді біліктің ай- налым жиілігінің өсуіне қарай жанармай қоспасы байтылады, яғни отын шығыны көбейеді.Жанармай қоспасының құрамын қозғалтқыш жұмысының тәртібімен келісу тәсілдерінің бірі болып қозғалтқыш білігініңң ай- налу жиілігінің өсуінде жанармай қоспасының жұтату жағдайында араласқышқа берілетін отын шығынының еріксіз азаюы саналады. Ең жиі болып бұл өтемдік құдықты қолдануымен жетеді. Өтемдік құдығы бар карбюраторында (2.43 сур.) тотын бүріккішіне 6 барады және өтемдік құдыққа 7 бас отын жиклер 2 арқылы өтеді. Ауа қозға- лысының шағын өтемдік құдық қалқыма камерасының деңгейіне дейін отынмен толтырылған, отынның араласқышқа құылуы қалқы- ма камерасынан жиклер 2 арқылы өтеді және өтемдік құдықтан ті- келей өтеді. Иінді біліктің айналу жиілігінің өсуі барысында ара- ласқыш арқылы өтетін ауаның өту жылдамдығы              сур. Өтемді құдығы бар карбюратор: 1 — дроссель жапқышы; 2 — негізгі отын жиклері; 3 — қалқыма камерасы; 4 — ауа жиклері; 5 — араласқыш 6 — бүріккіш;7 — өтемді құдық   өседі, оның сейілтуінің көбеюіне әкеледі, және сәйкесіншебүрік- кіш арқылы құйылатын отын шығыны. Өтемдік құдықтан отын қалқыма камерасына қарағанда тезірек ағады, өтемдік құдықтың кеңістігі 4 ауа жиклері арқылы ауамен толтырылады, ал бұл қалқы- ма камерасының негізгі 2 отын жиклері алдында сейілтуінің кемуіне әкеледі. Нәтижесі болып отын қоспасының азуы болады, ол қозғал- тқыштың айналу жиілігінң өсуіне қарамастан, яғни еріксіз түрде. Қалқыма камерасының негізігі отын жиклері өтемдік құдықпен, ауа жиклерімен және бүріккішпен бірігуі негізгі мөлшерлеу жүйесі де- ген атына ие болды. Бұл жүйе автомобиль қозғалтқышының тұрақты жұмысын орташа және шағын жүктемелерде қамтамасыз етеді. Ав- томобиль қозғалтқышың басқа да тәртіптері бар, мысалы тәртіптері:Суық қозғалтқыштың іске қосуы мен жандыруы;бос жүріс;еріксіз бос жүріс;өтпелі, автомобильдің жылдамдатылған қозғалысына тән;максимады мүмкін қуаттылығы.Бұл тәртіптерде жұмыс жасауын қамтамасыз ету үшін карбюра- тор сәйкесінше қосымша құрылғылармен жабдықталады.Суық қозғалтқышты қосу және қыздыру тәртібі. Суық қозғал- тқышты іске қосу кезінде жанармай қоспасы отынының бір бөлігі цилиндр қабырғаларында конденсацияланады. Одан бөлек, иінді біліктің баяу айналымы кезінде стартер отынды ауамен қажетті араластыруын қамтамасыз етпейді. Мұндай проблемаларды болдырмау үшін карбюраторда ісуке қосу жүйесі қарастырылған. Іске қосу жүйесін тағайындау— суық қаозғалтқышты іске қосу кезінде жанармай қоспасының қайта байытылуы және иінді біліктің айналуының шағын жылдамдығы кезінде ауаның отын буларымен жақсы араластыруын қамтамасыз етеді. Отандық өндірістің шағын автомобильдерде орнатылатын қозғалтқыштарда бұл міндет ауа тығынындағы кіріс жалғама құбырының орнатылуымен шешіледі (2.44 сур.). 1 ауа жапқышының өсін кіріс жалғама құбырында эксуен- три түрінде орналастырады. Жапқышқа екі иінді тетік 2 бекітілген. Оның бір иіні телескопиялық тартуы 8 байланысты, оның төменгі жағына үшиінді тетіктің 12 бірнші иіні бекітіледі (ось рычага 12 тетіктің өсі карбюратордың копусына бекітілген, тетіктің екінші иіні 12 қол жетегенің 13 ауа жапқышына бекітілген, ал үшіншісі 11 тар- ту арқылы— дроссельді жапқышпен 10). Тетіктің басқа иіні 2 тарту арқылы 3 және сояуыш 4 вакуумдық камераның диафрагмасымен 5 байланысты, оның қуысы арна 6 арқылы онда орнатылған 7 жиклер- мен дроссель артындағы кеңістікпен байланысқан арна.Суық қозғалтқыштың іске өосуы кезінде жүргізуші алдын ала қол жетегінің арқанын созады және толығымен ауа жапұышын жа- сур. Ауа жапқышының кіріс жалғама құбырындағы суық қозғалтқышты іске қосу жүйесі қондырғысының сызбасы:1 — ауа жапқышы; 2 — ауа жапқышы екі иінді тетігі; 3 — ауа жапқышы екі иінді тетігі мен вакуумдық камерасының сояуышымен біріктіретін тарту күші; 4 —диа- фрагма сояущы; 5 — вакуумдық камера; 6 — вакуумдық камера мен дроссель ар- тындағы кеңістікпен біріктіретін арна; 7 — жиклер; 8 — телескопиялық тарту күші 9 — топса; 10 — дроссель жапқышы; 11 — дроссель жапқышын ауа жапқышының жетегімен біріктіретін тарту күші; 12 — ауа жапқышының үшиінді тетігі; 13 — ауа жапқышының қол жетегінің арқаны бады. Толық жабық ауа жапқышында 11 тарту күші арқылы 10.. .12° бұрышында дроссель жапқышы 10 ашылады. Стартермен қозғал- тқыштың иінді білігін айналдыру кезінде араластырғышта үлкен сейілту пайда болады, ол бүркіштен отынның қарқынды құйылуына, жанармай қоспасының байлытуына әкеледі. Үлкен сейілту отының қарқынды булануы және біркелкі жанармай қоспасының құрылуы- на ықпал етеді. Қозғалтқыштың жұмысы басталған соң араласты- рғыштағы сейілту өседі және қозғалтқыштың тұрақты жұмысына жету үшін ауаның берілуіе көбейту керек. Бұл вакуумдық камера 5, диафрагманың 4 сояуыш қамтамасыз етіледі, ол үлкен сейілту кезін- де дроссель артындағы кеңістікте автоматты түрде ауа жапқышын ашады. Телескопиялық 8 тартуының бар болуына байланысты ауа жапқышының қол жетегініі арқаны тұрақты қалпында автоматты түрде ауа жапқышын ашады.Бос жүріс тәртібі. Ішкі жану қозғалтқышы жұмыс күйінде тек сыртқы жүктемесі жоқ болса да оның иінді білігі нақты жиілікпен айналған кезде ғана болады. Бос жүрісінің жиілігі деп аталатын жиілік қазіргі қозғалтқыштар үшін 800.850 мин-1 қүрайды. Жүр- гізуші қозғалтқышты басқарғандықтан, дроссель жапқышын аша отырып бос жүрісі кезінде ол толығымен жабық. Бұл жағдайда дрос- сель жапқыш үстіндегі сейілтуі аз болады, яғни мөлшерленген жүй-еі арқылы отынның құйылуы мүмкін емес. сур. Бос жүрістің автономиялы жүйесінің сызбасы:1 — негізгі мөлшерлеу жүйесінің отындық жиклер; 2 — бос жүрістің отын жиклері; 3 — ауа жиклері; 4, 6 — реттеуші бұрандалар; 5 — өтпелі саңылау (тік арна); 7 — реттеуші клапан; 8 — ауаны жеткізіп салу арнасы; 9 — төлке; 10 — шығыс саңыла- уы; 11 — дрос¬сель жапқышы; ^ — ауаның ағыны Қозғалтқыш бос жүріс тәртібінде жұмыс жасауы үшін, бос жүрістің автономиялы жүйесі ескерілген (2.45 сур.). Бұл жүйеде бос жүріс тәртібінде қозғалтқыш жұмысына қажетті отын дроссель жапқышы астындағы кіріс құбыр желісінің қуысына беріледі. Бұл жағдайда негізгі мөлшерлеу жүйесінен алынған отын 1 негізгі отын жиклері- нен кейін арналар бойынша бос жүріс жиклері арқылы 2 бос жүріс магистраліне барады. Ауа жиклері 3 бойынша осы жерге ауа түседі және эмульсия құрылады. Магистральден эмульсия 5 өтпелі саңы- лауға барады, 11 дроссель жапқыштың үстінде орналасқан және 10 шығыс саңылауына барады. Жанармай қоспасын алу үшін 10 шығыс саңылауына 8 арнасы арқылы араласқыш кеңістігінен ауа жеткізіп салынады.Жүйеде 4, 6 реттеуіш бұрамалары және и 7 реттеуіш клапаны ескерілген. 4 және 6 бұрандамалары көмегімен эмульсия шығыны реттеледі, 9 төлке арқылы 10 шығыс саңылауына барады. 10 шығыс саңылауы арқылы дроссель астындағы кеңістікке жанарамай қоспасы түседі, оның шығыны 7 клапанмен реттеледі. 7 клапаны- ның қалпын өзгертуі бос жүріс тәртібінде қозғалтқыштың айналу жиілігін реттеуге мүмкіндік береді. Автомобильді пайдалану кезінде 4 бұрандаманың реттеуін жүргізбейді, бұл операция зауытта жаса- лады. 6 реттеуіш бұрандамасы жанармай қоспасының құрамын өз- гертуге мүмкіндік береді (оны көбінесе «сапасының бұрандамасы» деп атайды). 5 өтпелі саңылауы өтпелі тәртіптерде қозғалтқыштыңжұмысында «құлауларды» болдырмауға мүмкіндік береді,Еріксіз бос жүрістің тәртібі. Егер автомобиль қозғалысы кезінде қозғалтқышты тежелу қажеттіліг туындаса, жүргізушідроссель жапқышын жабуға тиіс заслонку, қозғалтқыш білігі мұн- да автомобильдің трансмиссиясымен айналады. Мұндай жағдайда қозғалтқыш көп піспекітік пневматикалық тежеуіш машинасына ай- налады. Берілген тәртіп «мәжбүр бос жүрістің тәртібі» деп атала- ды. Егер аранай құрылғы ескерілмесе, онда бұл тәртіпте бос жүріс жүйесі арқылы өткен отын қозғалтқыш цилиндріне барады, ал ол отынның үлкен шығынына әкеледі, яғни қозғалтқыш жұмысының экологиялық жағымсыз тәртібі күшейе түседі. Қазіргі карбюратор- ларды мұнда оқиғаны болдырмау үшін мәжбүр бос жүріс экономай- зері есеркілген (МБЖЭ) (2,46 сур.),МБЖЭ жұмысы кезінде шығыс саңылауы 10 МБЖЭ 9 клапа- нымен жабылады, оған вакуумдық камераның диафрагмасы 7 әсер етеді. Ашық кедергі қалқаны екі камераның қуыстарыБірдей қысым астында болады, серіппе күші астында МБЖЭ кла- паны ашылады, жанармай қоспасы дроссель артындағы кеңістікке бос жүріс жүйесі арқылы барады. МБЖЭ жүйесінде сақиналы 1 ми-Рис, 2,46, Мәжбүр бос жүрістің экономайзеры:1 — сақиналы микроажыртақыш; 2 — басқарудың электронды блогы (иінді біл- ліктің айналу жиілігін баылауы); 3 — үзгіш; 4 — тұтандыру катушкасы; 5 — ак- кумулятор; 6 — электромагниттік пневматикалық клапан; 7 — диафрагма; 8 — экономайзердің корпусы; 9 —МБЖЭ клапаны; 10 — шығару ойғы; А — түйісілер арасындағы саңылау кроажыратқыш ескерілген. Жабық кедергі қалқанында (мәжбүр бос жүріс жүейсі) кедергі қалқаны тетігі 6 электромагниттік пневматика-лық клапаннан кернеуін алатын микроажыратқыш тетігіне басады. Мұнда диафрагма үстіндегі кеңістік атмосферамен бірге түйіседі, қысымдардың өзгешелігі әсерінен 9 клапан жабылады және отын- ның берілуі тоқтатылады.Қозғалтқыштың тоқтау мүмкіндігін болдырмау үшін оның иінді білігінің шекті шамадан (1 400 мин-1) айналу жиілігі азайған кезде 2 басқарудың электронды блогы ескерілген, ол осы шекті жиілікке жеткен соң сейілту деңгейіне қарамастан 6 электромагниттік пнев- матикалық клапаннан диафрагма мен вакуум үстіндегі кеңістікті біріктіру командасын береді, мұндағы клапан серіппесі 9 МБЖЭ жұ- мыс істеп қалады дә және ашылады.Автомобильдің жылдамдатылған қозғалысына тән ауысу жағдайы. Автомобильді жылдамдату мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін жүргізуші басқару басқышын кедергі қалқанына кенет түр- де басады. Мұнда қысқа бензин мен ауаның әр түрле инерциялығы нәтижесінде жанармай қоспасының қысқа мерзімді азайтылуы бай- қалады. Қоспаның азайтылуы қозғалтқыш жұмысының «құлауы- на» әкеледі, ол автомобильдің күтілетін жылдамдығын датмытуға мүмкіндік бермейді. Жанармай қоспасының азайтылуын болдырмау үшін кедергі қалқанына кенет түрде ашу кезінде қазіргі карбюратор- ларда арнайы құрылғы пайдаланады— тездеткіш сорғысы. Тез- деткіш сорғы кедергі қалқанын кенет түрде ашу кезінде араласқыш кеңістігіне сәйкесінше бүркіш арқылы отынның қосымша мөлшерін бүркейді. Тездеткіш сорғыларлдың қағидалы түрде екі нұсқасы бар— піспектік жіне диафрагмалық түрлі. Шағын жүккөтергішті жүк автмобильдердің қозғалтқыштарында диафрагмалық тездеткіш сорғысы бар карбюраторларды қолданады (2.47 сур.).Диафрагма астындағы қуыс ек арна арқылы қлтқы камерасымен байланысты— біреуінде отын жиклері орналасқан 12, басқасын- да — кері клапан 13. Сорғының 4 диафрагмасының итергіші 7 (өк- шелік) тетік- жұдырықша жүйесі арқылы (тездеткіш сорғысы жете- гінің тетігі 10 және 11 жұдырықша) кедергі қалқаны арқылы басқару жетегімен байланысты. Кедергі арқылы басқару басқышына кенет түрде басу жағдайында тетік- жұдырықша жүйесі иетргіштің 7 ке- нет жылжуына туындатады (өкшелік). Серіппе арқылы итергішке салынатын күш 9 сорғының 4 диафрагмасына беріледі. Диафрагма артындағы қуыс отынмен толтырылған. Кері клапан 13 жабылады, қысым астындағы отын арна бойынша шарлы 3 клапанына барады және тездеткіш сорғының 1 бүріккішіне түседі, сонымен жанрамайқоспасының тез арада байытылуын тудырады.Өкшелік пен диафрагма арасындағы 9 серіппе бар отынды бүр- ку үрдісін тездеткіш сорғысы арқылы ұзартуға мүмкіндік береді. Отынның бір бөлігі жиклер 12 арқылы қалтқы камерасында қай- тып оралады. Диафргамаға бір қалыпты басу кезінде отын жиклер 12 арқылы қалтқы камерасына өтеді, және ол мұнда 1 бүріккішке                сур. Диафрагмалық тездеткіш сорғысы бар карбюратор:1 — бүріккіш; 2 — бұранды тығын; 3 — шарлы клапан; 4 — сорғы диафрагмасы; 5, 9 — серіппелер; 6 — тіреуіш тығырығы; 7 — итергіш; 8 — итергіштің корпусы; 10 — тездеткіш сорғы жетегінің тетігі; 11 — жұдырықша; 12 — отын жиклері; 13— кері клапан; 14 — тездеткіш сорғының ішкі қуысы түспейді. При возвращении диафрагмы в исходное положение по- лость диафрагмы заполняется топливом через жиклер 12 и откры- тый при этом обратный клапан 13.Максималды мүмкін болатын қуат тәртібі. Бұрын көрсетіл- гендей, максималды қуатын дамыту мүмкіндігін қамтамасыз етуде қозғалтқыш отын үнемділігіне қарсы байытылған қоспада жұмыс жасайды. Сондықтан, толық күйіне жақын кедергі қалқанын ашу кезінде негізгі мөлшерлеу жүйесінен басқа бүріккішке арнайы арна арқылы берілетін отын мөлшерін жанармай қоспасын қосымша байыту арқылы өсіру мүмкіндігін ескеру қажет. Бұл проблема ар- найы құрылғы арқылы шешіледі — экономайзер немесе эконостат.Үлкен литражды қазіргі қозғалтқыштарда, яғни көпцилиндрлік қозғалтқыштарда кедергінің механикалық түрде ашылатын эконо- майзерлер қолданады және  сур. Кедергі ашылуының механикалық жүйелі экономайзеры: 1 —карбюратор- дың кіріс жалғама құбыры; 2 — бүріккіш; 3 — кедергі қалқаны; 4 — кедергі қалқа- нының өсі; 5 —жиклераралық қуыс; 6 — тетік; 7 — тіркелгіш түйін; 8 — сояуыш; 9, 10 — отын жиклерлері; 11 —экономайзер клапаны; 12 — серіппе; 13 — серіппелі сояушы бар деңгейі; 14 — ауа жиклері; ∆рд — кедергі қалқанының астындағы сей-ілту; ∆ркан — сейілтусур) арнайы піспектің сояуышымен (2.49 сур.). Бұл экономай- зерлерде қосымша отын арнайы клапан арқылы беріледі, ол кедер- гі қалқаны макималды түрде ашық болған кезде ашылады. Эконо- майзердің 11 клапан ашылуы (2.48 сур.қара) кедергі қалқанының 3 ашылуы жүйесінен механикалық түрде немесе 10 арнайы піспектің11 сояуышы арқылы ашылады. сур. Арнай піспектің сояуышы бар экономайзер:1 — ауа жалғама құбыры; 2 — бүріккіш; 3 — кедергі қалқаны; 4 — саңылау; 5 — кедергі артындағы кеңістікті атқару механизмімен біріктіретін арна; 6, 7 — отын жиклерлері; 8 — атқару механизм цилиндрінің ішкі қуысы; 9, 12 — серіппелер; 10піспек; 11 — деңгейі бар сояуыш; 13 —экономайзер клапаны; 14 — ауа жиклерісур. Эконостат1 — кіріс жағама құбыры; 2 — жиклер; 3 — бүріккіш; 4 — кедергі артындағы кеңістікті жиклермен біріктіретін арна       Аз ашылатын кедергі қалқанында сейілту үлкен болып келеді, яғни атмосфералық қысым астында 10 піспек төмен түсіріледі, эко- номайзердің 13 клапанын сәкесінше жетек арқылы жабады. Негзінде ашық болатын кедергі қалқынында оның астындағы сейілту түседі, піспектің серіппесі оны көтереді, және экономайзер клапан жетегі арқылыашылады, жанармай қоспасының байытылуы жүргізіледі.Қозғалтқыштың салыстырмалы кіші литражы бар жүк автомо- бильдерінде эконостат (2.50 сур.) қолданады. Эконостатта меха- никалық жетек жоқ және ол араласқыш қылтасының үстіндегі негізгі мөлшерлеуіш жүйесінің бүріккішіне дейін орналасқан өзінің 2 жи- клері бар 3 қосымша бүріккішті білдіреді. Бүріккішке отын қалтқы камерасынан беріледі. Ауа ағынының шағын жылдамдағында (кіші- гірім ашық кедергі қалқанында) эконостаттың бүріккіші орналасқан аймағында сейілту жиклер арқылы отынның ағылуына кедергі жа- сау үшін жеткіліксіз болып келеді.Кедергі қалқанын ашылуының ма- кисмалды жылдамдығына сәйкес ауа ағыны жылдамдығында эконо- статтың бүріккіші орналасқан аймағында сейілту 2 жиклер арқылы отынның ағылуы үшін сейілтужеткілікті болып келеді, және макси- малды қуатта жанрамай қоспасының қосымша байылтуы болады.сур. 3M3-4063 қозғалтқышының карбюраторы көрсетілген. Карбюратордың екі камерасы бар, әрбіреуі өзінің негізгі мөлшерлеу жүйесіне ие. Камералар жұмысқа кезек-кезекпен қосылады, ол же- тектің сәйкесіше кинематикасымен қамтамасыз етіледі. Бұнымен аз жүктемелерінде отын үнемділігі болады, мұнда теук бір ғана камера жұмыс істейді, және үлкен жүктемелерде жақсы қоспа түзу қамтама- сыз етіледі, егер жұмысқа қосымша екінші камера қосылған жағдай- да.сур.карбюратордың екі камерасының кедергі қалқандарын басқару жетегі көрстеліген. Бастапқы камераның кедергі қалқаны жетекті жалпы өсіне бектілген, ол 2.51 сур. Қозғалтқыштың карбюраторы 3M3-4063:1 — отын клапаны; 2 — қалтқы; 3 — тығын; 4 — өтпелі жүйенің ауа жиклері; 5өтпелі жүйенің эмульсиялық жиклері; 6 — қайталамалы секцияның эконостаты бүріккішінің бекіту бұрандасы; 7 — қайталамалы секцияның эконостаты бүріккіші; 8 — қайталамалы секцияның негізгі мөлшерлеуіш жүйесінің ауа воздушный жи- клері; 9 — қайталамалы секцияның негізгі мөлшерлеуіш жүйесінің эмульсиялық түтігі; 10 — қайталамалы секцияның шағын араласқышы м; 11 — тездеткіш со- рғының шығыс шарлы коапаны; 12 — тездеткіш сорғының бүріккіші; 13 — ауа жа- пқышы; 14 — бастапқы секцияның шағын араласқышы; 15 — бастапқы секцияның негзігі мөлшерлеуіш жүйесінің ауа жиклері; 16 — бастапқы секцияның негзігі мөл- шерлеуіш жүйесінің эмульсиялық түтігі; 17 — бос жүріс жүйесінің эмульсиялық түтігі бар ауа жиклерінің блогы; 18 — бос жүріс жүйесінің эмульсиялық жиклері; 19 — бос жүріс жүйесінің ауа жиклері; 20 — қоспа құрамын зауытты реттеу бұран- дамасы; 21 — бастапқы секцияның бас отынды жиклері; 22 — бітеуіш; 23 —карбю- ратордың қақпағы; 24 — тездеткіш сорғының отынды қайта шығару жүйесінің рет- теуіш бұрандамасы; 25 — ығыстырғыш; 26 —карбюратор корпусы; 27 — тездеткіш сорғының кіріс шарлы клапаны; 28 — тездеткіш сорғының қақпағы; 29 — серіппе; 30 — тездеткіш сорғы жетегінң түтігі; 31 — тездеткіш сорғының диафрагмасы; 32электромагниттік клапан; 33 —басқарудың электронды блогы; 34 — микроажы-ратқыш; 35 — тездеткіш сорғының қайта өткізу жиклері; 36 — түтік; 37 — мәжбүр бос жүрістің экономайзер диафрагмасы; 38 — мәжбүр бос жүрістің экономайзер клапаны; 39 — шекуіш қалпақша; 40 —қоспа құрамының реттеуіш бұрандамасы; 41 — мәжбүр бос жүрістің экономайзер корпусы; 42 — бос жүрістің реттеуінің экс- плуатациялық бұрандамасы; 43 —вакуум-корректорге арналған түтік; 44 — баста- пқы секциясының кедергі қалқаны; 45 — тездеткіш сорғы тетігі жетек жұдырықша- сы; 46 — тездеткіш сорғы тетігінің шығыршығы; 47 — кедергі қалқанның корпусы; 48 — қайталамалы секцияның кедергі қалқаны; 49 —электромагниттік клапанға сейілтуін жеткізіп салу түтігі; 50 — калибрленген саңылау; 51 — төсемше; 52 — қайталамалы секцияның негізгі отын жиклері; 53 — пайдаланылған газдардың қай- та айналу жүйесінің клапанына арналған түтік; 54 —картерлік газдарды жеткізіп салу түтігі; 55 —отын жеткізу түтігі; 56 — ағызу түтігі; 57 — отын сүзгісі; 58 — тор сүзгісі; А — бос жүріс экономайзеры; Б — өтпелі тәртіптегі отынды жеткізіп салу             Сурет. 2.52. Дроссельдерді басқару драйвері Сур. 2.53. Карбюратор K-88 AT:1 — экономайзер; 2 —экономайзер клапаны; 3 — итергіш; 4 — кері клапан; 5 — тез- деткіш сорғы; 6 — қалтқы камера мен араласқыштың корпусы; 7 — піспек; 8 — тез- деткіш сорғы мен экономайзердің жетек сояуышы; 9 — піспек сояуышы; 10 — ауа қылтасы; 11 — деңгей; 12, 14, 39, 50 — серіппелер; 13 — итергіш сояуышы; 15 — бағыттаушы; 16 — бос жүріс жиклері; 17 — бос жүріс жиклері құдығы; 18, 42 — құ- быр желілері; 19, 47, 52 — ауа жиклері; 20 — араласқыштың сақиналы тесігі; 21 — кіші араласқыш; 22 — сақтандырғыш клапаны; 23 — ауа қалқаны; 24 — бүріккіш; 25 — қоспалы қуыс; 26 — бүріккіш; 27 — бүріккіш жиклері; 28 — теңгеруші арна; 29, 34, 48, 53, 54 — ауа арналары; 30 — бос жүріс арнасы; 31 — қалтқы камера; 32 — тор сүзгісі; 33 — тиек клапаны; 35 — бергіш корпусы; 36 — бергіш клапаны; 37 —клапана ері; 38 —ротор жетегінің білігі; 40 — ротор; 41 — пневмоинерциялық шектеуіш; 43 — мембрана; 44 —вакуумдық камераның қақпағы; 45 —вакуумдық камераның корпусы; 46 —мембрана сояуышы; 49, 69 — кедергі қалқанының же- тек тетіктері; 51 — қоспа камераларының корпусы; 55 — қалтқы камера; 56 — бас жиклер; 57 — толық қуатты жиклер құдығы; 58 — реттеуіш бұрандамасы; 59, 60 — бос жүрістің сәйкесінше жоғарғы және төменгі саңылаулары; 61 — толық қуатты жиклер; 62 — үлкен араласқыш; 63 — кедергі қалқаны; 64, 67 — отын арналары; 65 — бүріккіш құдығы; 66 — инелік клапаны; 68 — кедергі қалқанынң өсі жүргізуші отынды беру басқару басқышысына басқан кезде арқанды жетекпен айналады. Сектордың нақты бұрышына дейін тек баста- пқы камераның кедергі қалқаны ашылады, содан кейін арнайы басып алумен қайталамалы камераның кедергі қалқаны айнала бастайды.сур. ЗИЛ-508 сегізцилиндрлік қозғалтқыштарда қолданыла- тын К-88АТ карбюраторы келтірілген. К-88АТ карбюраторы ЗМЗ- 4063 қозғалтқышының карбюраторы сияқты екі камералық, деген- мен бұл жағдайда камералар паралельді түрде қосылады және әрбіркамера блоктың бір бөлігінің төрт цилиндрлеріне қызмет етеді. Газ балонды қондырғыдан қуат алатын қозғалтқыштың қоректендіру жүйесі Қозғалтқыштағы сұйытылған немесе сығымдалған газдың отын ретінде пайдалануы кезінде міндетті түрде бензинде де жұмыс жа- сау мүмкіндігі ескерілуі тиіс, яғни бұл жағдайда құрамдастырылған қоректендіру жүйесі болады, онда бензинмен жұмыс жасауға қа- жетті тораптардан басқа 1 сұйытылған немесе сығымдалған газдың баллондары бар (2.54 сур.), біріктіретін арматура 2, 10 газ отын сүз- гілері, төмен және жоғары қысымды екісатылы бәсеңдеткіш 11, кіріс коллекторы мен карбюратор арасындағы бүріккіші бар төлкесі 15, 11 бәсеңдеткіш және сәйкесінше баллондардағы қысымды бақылауға арналған төмен 20 және жоғары 21 манометрлер, газ отынынан бен- зинге өтуге арналған электромагниттік клапандар.Көпжүкті автомобильдердің қозғалтқыштары үшін отын ретінде сығымдалған (табиғи) газды пайдалану үшін газдарды сақтау сый-ымдылығы сығымдалған газды сақтауға арналған жоғары қысымды өзара біріктірілген кезекпен келетін балондардан тұрады. Баллон- дардағы максималды қысым 20 Мпа құрайды. Баллондар болаттан жасалады, қабырғаның қалыңдығы 6...7 мм. Орнатылған балондар- дың саны орташа эксплуатациялық газ шығыны мен жүрістің қажет- ті қорымен анықталады.Сұйытылған газды отын ретінде пайдалану кезінде (бутан-про- пан қоспасы) 2 Мпа тең болатын максималды қысымға есептелген болат балондарын пайдаланады. Бұл жағдайда 22 жоғары қысымды бәсеңдеткішты қондыруға қажеттілік жоқ.Табиғи сығымдалған газды пайдалану кезінде отынды беру жүйесіне жоғары қысымды газ бәсеңдеткіші (ЖҚГБ), сүзгі, төмен қысымды газ бәсеңдеткіші (ТҚГБ), газ балондарындағы қысымды бақылауға арналған манометрлер жатады. Жоғары қысымды газ бәсеңдеткіші 20 МПа дан до 1,2 Мпа дейін қысымды төмендету- ге арналған (газ баллонда сақталатын кезіндегі қысым), яғни ТҚГБ беруге қажетті газ қысымына дейін. Жоғары қысымды газ бәсең- деткішінде газ баллоннан А қуысына 15 кіріс керамикалық сүзгі арқылы барады (2.55 сур.). Бәсеңдеткіш 14 клапаны А жоғары қы- сымды қуысты Б төменгі қысымды қуысынан оқшаулайды. Төменде клапанға серіппе 13 әсер етеді, ал жоғарыда —итергіші, ол 4 серіппе әрекетін 2 диафрагма арқылы береді. Б қуы- сында газ қысымы тапсырылғаннан төмен болса 4 серіппе арқылы 1...2 МПа клапаны төмен түсірілген, А және Б қуыстары 12 қосымша сүзгісі арқылы араласады және баллоннан газ ТҚГБ баратын маги-           сур. Газ балонды қондырғыдан қуат алатын қозғалтқыштың қоректендіру жүй- есі:1 — сығымдалған немесе сұйытылған газдары бар баллондар; 2 — біріктіруші ар- матура; 3 — түтіктер; 4 — шығын шұрасы; 5 — құятын шұра; 6 — жылу алмасты- рғыш; 7 — қабылдау құбыры; 8 — мөлшерлеуіш тығырық; 9 — магистралды шұра; 10 — газ отын сүзгісі; 11 — екі сатылы бәсеңдеткіш; 12 — біріктіруші түтік; 13 — кіріс құбыр желісі; 14 — кедергі қалқаны; 15 — төлке; 16 — бүріккіш; 17 — карбю- ратор-қоспалауыш; 18 — бүріккіш; 19 — түтік; 20, 21 — жоғары және сәйкесінше төменгі қысым манометрлері; 22 — жоғары қысым бәсеңдеткіштері сур. Жоғары қысымды газ бәсеңдеткіші ЖҚГБ1 — қысым бергіші; 2 — диафрагма; 3 — итергіш; 4,13 — серіппелер; 5 — реттеуіш бұрандама; 6 — қақпақ; 7 — апаттық бергіш; 8 — жалғастық; 9 — кіріс жалғастығы; 10 — сақтандырғыш клапан; 11 —клапан ері; 12 — қосымша сүзгісі; 14 —бәсеңдет- кіш клапаны; 15 — кіріс керамикалық сүзгі; 16 — слмалы сомын; А, Б — жоғары және сәйкесінше төмен қуыстарыстраліне келіп түседі. Б қуысында тапсырылғын қысымға жеткенде 2 диафрагмадағы күш 4 серіппесінің күшінен көп болады, диафраг- ма 3 итергішімен жоғарыға қарай жылжиды, 13 серіппе бәсеңдет- кіштің 14 клапанын жылжытады, ол да жоғарыға қарай, және А мен Б қуыстары бөлектенеді. ТҚГБ дан газ шығындалған кезде б қуы- сында қысым төмендейді, клапан 14 төменге түседі және А мен Б қуыстары өзара бір-бірімен араласады.Төмен қысымды газ бәсеңдеткіші карбюратор-қоспалауышта ау- аны және табиғи газды нормада алмастыруға қажетті шамаға дейін газ қысымын төмендетеді. ТҚГБ (2.56 сур.) газдың екісатылы төмен- деуі болады. ТҚГБ кіруінде электромагниттік клапан орнатылған, ол өшірілген оталдыру кезінде ТҚГБ алынатын газдың берілуін тоқта- тады. Өшірілген оталдыру кезінде және жұмыс істемейтін қозғал- тқыштағы ТҚГБ келетін газ ТҚГБ кірісіне келедіжәне жоғары қысымды ашық клапан 20 арқылы —бірінші сатылы А қуысына барады. Мұндағы Г, Д және Б қуыстарында қысым атмос- фералық болады. А қуысын газбен толтыру барысында газ қысымы 0,15 МПа дейін көтеріледі және 21 жоғары қысымды диафрагмасына жеткен соң бүгіледі, 22 серіппенің кедергісін жеңеді сур. Төмен қысымды газ бәсеңдеткіші (ТҚГБ):1 — газ бәсеңдеткішінің корпусы; 2 — төсемше; 3 — қақпақ; 4 — реттеуші бұран- даманың қарсысомыны; 5 — төмен қысымды клапанныі реттеуші бұрандамасы; 6төмен қысымды диафрагманың тетігі; 7 — түсіруші диафрагма; 8 —түсіруші диафрагманың төсемшесі; 9 — корпустың жоғары қақпағы; 10 — төмен қысымды диафрагма серіппесінің ері; 11 — — төмен қысымды диафрагманың серіппесі; 12— төмен қысымды диафрагма сояуышы; 13 — серіппенің реттеуші ниппель; 14серіппенің тіреуіш тығыршығы; 15 — ердің қарсысомыны; 16 — төмен қысымды диафраг¬ма; 17 — сүзгі корпусының төсемшесі; 18 — газ бәсеңдеткішінің сүзгісі; 19 — сүзгі торы; 20 — жоғары қысымды диафрагмасының клапаны; 21 — жоға- ры қысымды диафрагмасы; 22 — жоғары қысымды диафрагмасының серіппесі; 23серіппенің реттеуіш сомыны 24 — жоғары қысымды клпана тетігі; 25 — төмен қысымды клапаны; 26 —түсіруші қондырғының серіппесі; 27 — тілімшенің төсем- шесі; А — бірінші сатылы қуысы; Б — екінші сатылы қуысы; В — түсіруші қонды- рғының қуысы; Г, Д — полости атмосфералық қысымның қуысы2.57. сур. Табиғи сығымдылғын немесе сұйытылған газдың ар- найы қоспалаушысы:1 —кіріс коллектор; 2 — кедергі қалқаны; 3 — жапсырма; 4 — бүріккіш; 5 — диффузор; 6 —газды жіберу түтігі        2.және 24 тетік жоғары қысымды 20 клапанын жабады. Осылайша, бірінші сатыда қысымның тұжыруы жүргізіледі.Кіріс коллекторінде пайда болатын қозғалтқышты іске қосу кезінде сәйкесінше арна арқылы сейілту жүк түсіру қондырма- сының В қуысында ораныталады. Жүк түсіру қондырмасының 26 серіппесінінң күш әрекетін жеңе келетін сақиналы диафрагма төмен қарай жылжиды, тіреуіштерден төмен қысымды 16 диафрагмасын Қозғалтқышты қосу кезінде кіріс коллекторінде сәйкесінше арна арқылы пайда болатын сейілту жүктеме түсіру құрылғының В қуы- сында орнатылады. жүктеме түсіру құрылғының 26 серіппесінің әсер күшін жеңе отырып сақиналы диафрагма төменге қарай жылжиды, 16 төмен қысымды диафрагманы тіреуштірден босатады. Мұнда 11 төмен қысымды диафрагмасының серіппесінің әсер күштері төмен 25 қысымды клапанды ұстап тұруға және ол бірінші сатылы А қуы- сынан газ қысымы астында, газ екінші сатылы бәсеңдеткіштің Б қуы- сына барады,онда артық қысым 50...100 Па құрайды. Б қуысынан газ через калибрленген саңылауы арқылы қоспалауышқа түседі. Төмен қысымды 25 клапанның ашылу деңгейі А және Б қуыстарындағы қысымдар қатынасына байланысты. Ауа шығынының өсуі екінші са- тылы Б қуысынан газ шығының өсуіне әкеледі, ондағы қысым түсіп кетеді және Д құысындағы атмосфералық қысым төмен қысымды 16 диафрагмасының майысуы және сәйкесінше төмен қысымды 25 кла- пан ашылу деңгейінің өсуін тудырады, бұл қоспалауышқа берілетін газ шығынын кқбеюіне әкеледі. Осылайша қоспа сапасын автоматты түрде реттелуі жүзеге асады.Толық жүктемерлерінде экономайзердің пневматикалық ди- афрагмалық клапан жетегі жұмыс жасай бастайды, ол арқылы газ екінші сатылы Б қуысынан тікелей арна бойынша калибрленген саңылауы арқылы келетін газбен қатарлас қоспалауышқа барады. Осылай, максималды қуатты алу үшін қажетті қоспаның қосымша байылытуы жүргізіледі.Табиңи сұйытылған немесе сығымдалған мұнай газды отын ретінде пайдалану кезінде жанармай қоспасын дайындау карбюра-тор бөліктері арасында орналасқан 3 бөлшегі болып келетін арнайы қоспалауышта жүргізіледі (2.57 сур.), оларда 5 араласқыш және 2 кедергі қалқаны орналасқан. Газды әкелу үшін 6 түтік қызмет етеді. Сығымдалған мұнай газды беру жүйесі сипатталған табиғи сұйытылған газ беру жүйесіне ұқсас, бірақ онда жоғары қысымдыбәсеңдеткіш жоқ. Отынды бүрку жүйелері Қазіргі карбюратор, күрделі техникалық аспап болса да, қозғал- тқыштың барлық цилиндрлерінде жанармай қоспасында отын мен ауа қажетті сандық қатынасының нақты теоретикалық мөлшерін қамтамасыз ете алмайды. Қазіргі карбюраторды қолданған кезде көпцилиндрлік қозғалтқыштарындағы жеке цилиндрлердегі қоспа құрамы 15.. .17 % өзгеше болуы мүмкін. Одан бөлек, карбюратор- дың жиклері арқылы отын шығынының үздіксіз шығыны қоспа түзу үрдісіне біршама апаттық сипат береді — қозғалтқыш толық теоретикалық мүмкін қуатын дамыта алмайды және пайдаланылған газдар құрамындағы минималды зиянды шығарындылардың жа- нармай қоспасының толық жануын қамтамасыз етеді. Сондықтан қазіргі уақытта қазіргі бензин қозғалтқыштарында карбюратор- лар отынның орнына тікелей бүрку жүйелерімен толығымен ығы- стырылды. Бұл жағдайда отынның нақты мөлшерленген үлестері кіріс клапаны орналасқан аймағындағы кіріс құбыр желісіне бүр- кіледі немесе кірудегі ырғақ кезінде тікелей цилиндрге. Отынның бүркуі арнайы бүріккіш арқылы жүзеге асады, ол арнайы мөлшер- леуіш таратушынан берілетін отын қысымы арқылы (К-Jetronіc жүйесі) немесе электромагнитпен (L-Jetronіc жүйесі) орындалады. Қазіргі кезде механикалық басқарылатын бүріккіштер жүйелері (K-Jetronіc) электронды басқарылатын электр магниттік бүріккіштер жүйелерімен ығыстырылады (L-Jetronіc). Шағын жүк көтергішті отандық жүк автомобилінде электронды басқарылатын электр магниттік бүріккіштерінің тікелей бүрку жүйесін қолданады. Шағын жүк көтергішті отандық жүк автомобильдерінде орнатылатын ЗМЗ- 4062.10 қозғалтқыштағы отынды тікелей бүрку жүйесінің жалпы сызбасы, 2.58 сур.көрсетілген. Жүйеге жататындар: онда кедергі қалқаны орнатылған ауа жолы 13, жанармай (бензин) шаны 20, жоға- ры қысымды құбыр желісі 21, электрлік бензосорғы 22, отын сүз- гісі 23, отын қысымының реттегіші 8, артық отынға арналаған ағызу құбыр желісі 19, бүріккіш 7, бос жүрістік реттегеіші 25. Жүйенің жұмысы электронды басқару блогымен қамтамасыз етіледі (ЭББ) 34 (микропроцессор), 33 бұрыштық импульстердің (иінді білік тәртібі) бергіщтерінен дабылдар алады, 28 — ауа ағынынығ температурасы,  сур. ЗМЗ-4062.10 қоз,алтқышындаға отынді тікелей бүрку жүйесінің эалпы сызбасы:— датчик детонация бергіші; 2 — шығыс құбыр желісі; 3 — оттекті бергіші; 4 — үлестіруші білік тәртібінің бергіші; 5 — оталдыру білтесі; 6 — оталдру орауышы; 7 — бүріккіш; 8 —отын қысымының реттегіші; 9 — біріктіретін құбыр желісі; 10— кіріс құбыр желісінің теғдестіретін қуысы;— кедергі жалғама құбыры; 12 —СО құрамының реттеу бұрандамасы; 13 — ке- дергі қалқаны; 14 — тербелістерді қшіруге анралған горфрленген жалғама құбыры; 15 — потенциометр; 16 — ауа шығынының бергіші (шығын өлшегіш); 17 — элек- трлік жалғағыш; 18 — отын құбыр желісі; 19 — ағызу құбыр желісі; 20 — бензин шаны; 21 — жоғары қысымды құбыр желісі; 22 — электрлік бензо сорғысы; 23отын сүзгісі; 24 — кедергіге дейін кеңістік; 25 — бос жүріс реттегіші; 26 — ке- дергіден кейінгі кеңістік; 27 — кедергі қалқаны тәртібінің бергіші; 28 — ауа ағыны температурасының бергіші; 29 — кіріс құбыр желісі; 30 — ауа жалғама құбыры; 31 — кіру клапан; 32 — салұындатылатын сұйықтықтың температура бергіші; 33бұрыштық импульстардың бергіші; 34 —электронды басқарудың блогы (ЭББ); 35 — синхрондауға арналған дисктің тісті тәжі;—► — диск айналуының бағыты 32 — салқындатылған сұйықтықтың температурасы, 4 — үлестіруші біліктің тәртіптері, 3 — шыңу магистраліндегі оттегі (^-зонд), 16 — ауа шығыны, 27 — кедергі қалқанының тәртіптері, 1 — детонация. Микропроцессор бүріккіш 7 және бос жүріс реттегішінен келіп тү- стетін 25 басқарушы дабылды бөліп шығарады. Қозғалтқыштың тұрақты жұмысы барлық факторлар байланыстылығының есебі зи- янды шығарындыларының минимималдауы осы жүйенің жоғары тұтынушылық қасиеттерін қамтамасыз етеді.Тікелей бүрку жүйесінің отын жеткізуі. Бүріккіштерді механика- лық басқаруында сияқты және бензин сорғысымен (мәтін бойыншабензинсорғышымен) құрылатын отын қысымының электромагнит- тік бүріккіштерді электронды басқарылуы бұрын қарастырылған диафрагмалық бензосорғыштардан құрылатыннан едәуір жоғары болуы керек, сондықтан отынды тікелей бүрку жүйелерінде арнайы көлемді сорғыштар қолданады, олар 1... 2 л/мин берілуі кезінде 0,4... 0,5 МПа қысымын құрайды. Көбінесе доңгелек типті сорғыштарды қолданады. Нақты эксцентритет сорғышының корпусында ротор орнатылған, мойынтіректі цилиндрлік доңгелектері бар науашалар- мен (секциялармен) жабдықталған. Секциялардың әрбіреуі роторды айналдыру кезінде өзінің көлемін өзгертеді, жоғарылатылған көлем аймағында сору магистралінде жалғастық орнатылған, азайтылған көлем аймағында— қысым магистралінің жалғастығы. Секциялар- да доңгелектердің болуы үйкеліске шығындарды азайтуға мүмкіндік береді. Ротордың айналуы электр моторымен қамтамасыз етіледі, оның тұрақты магниті бензосорғыштың статорына бекітілген, ал зәкір ротормен байланысты. ЗМЗ-4062.10 доңгелек типті қозғал- тқыштың электрлік бензосорғышының құрылғысы 2.59, а сур. көрсетілген. Автомобильдегі бензосорғыш шанақтың астында 1 саңылаусызданған корпусында бензосорғыштан жақын жерде және бензинді кіріс жалғастырғышына әкелетін соңғы отындық құбыр желісімен байланысты. (Арнайы үнемі толтырылып тұрған сыйым- дылықта электрлік бензошамның қондырғының ықтимал нұсқасы).  сур. ЗМЗ-4062.10 доңгелектік типті қозғалтқыштың электрлік бензосорғышы: а — құрылымдық қондырғы; б — сорғыштың айдау торабы жұмысының қағидасы; в — қысымның реттегіші; 1 — корпус; 2 — сақтандырғыш клапан; 3 —сорғыштың доңгелектері; 4 — зәкір; 5 — кері клапан; 6 — тиек клапан; 7 — серіппе; =е=» —механизм айналуы1 корпуста саңиналы пішінді тұрақты магнит бекітілген, оның ішінде 4 зәкір орнатылған. Зәкір білігі сорғыш корпусінің ішінде ай- налады, зәкірде коллектор бар, ток оған қылшақ арқылы беріледі. Жалғаулық муфта айдау торабының роторымен білікті біріктіреді. Сорғыштың айдау торабы жұмысысының қағидасы 2.59, б сур. көр- сетілген. Жалғастықтан отын арна арқылы айдау торабына бара- ды және электр моторының ішкі қуысы арқылы 5 кері клапанмен айдау жалғастығына барады (2.59, а сур.қара), серіппе. Сақтанды- рғыш клапаны ескреліген 2, ол қысымы жоғарылаған кезінде кіру жалғастығы артындағы сорылатын қуысқа отынды қайта шығарады. Электр қозғалтқыштың 4 зәкірі отында айналады, біліктің тіреулер тығыздалуы қажеттілігін болдырмайды. Қысымның тұрақтылығы тиек клапаны 6 жұмысы басталғанда қысым реттегішімен қамтама- сыз етіледі (2.59, в сур.).ЗМЗ-4062.10 қозғалтқыш:Сорғыштың маркасы52.1159Номиналды кернеу, В12Тұтынылатын ток, А,аспайды 6,5Берілуі, л/ч130Жұмыс қысымы, МПа, аспайды0,3Максималды қысым, МПа0,45... 0,6 Электрлік бензосорғыштың жұмыс сипаттамасын келтіреміз Жоғары қысымды құбыр желісінде бензосорғыштың артында оқты ақтап тазалау сүзгісі орнатылған (2.60 сур.). Берілген толық ағынды бірретік пайдалану сүзгісі, оның корпусы 3 алюминийден жасалған, сүзгіленетін элемент ретінде 4 мөлшері 10 мкм аспайтын толты-сур. Отынды ақтап тазарту сүзгісі:1 — кіріс жалғама құбыры; 2 — қақапақ; 3 — корпус; 4 — сүзгіленетін элемент; 5 — кіріс жалғама құбыры; 6 — тор; 7 — тығыздау; ^ —отын ағынырғыш пайдаланады. Сүзгіден кейін отын жоғары қысымды отын- дық құбыр желісіне барады, содан соң электромагниттік басқарулы бүріккіштерге келіп түседі.        сур. Қысым реттегіші:а — клапан жабық; б — клапан ашық; 1 — корпус; 2 — клапан; 3 — қақпақ; 4 — диафрагма; ^ — отын құбыр желісі бойынша отын шамына ағызуға баратын отын- ның қозғалысы Отын құбыр желісінде қысым реттегіші орнатылған, ол бүрік- кіштер арқылы пайдаланбаған отын жанармай шанына ағылады. Қысым реттегішінде корпус 1 (2.61сур.) және қақпақ 3 диафрагма 4 бөлінген. Реттегіштің бір қуысы кіріс коллекторымен жалғасқан, ал басқасы — отынмен толтырылған. Диафрагмаға айналмалы клапан 2 тіркелген, ол қысымның төмендеуі кезінде отын құыбр желісіндеклапан ерінде арнаны жабады және отын- ның ағызылуы жүргізілмеді. Диафрагма үстінде орналасқан реттегшітің қуысын жалғастырған кезде артық отынды ағызу клапаны ашылады. Берілген клапан ашы- лады және құбыр желісінде шағын қысым кезінде және кіріс коллекторінде қысым төмендегенде ашылады.Электромагнитпен басқарылатын бүріккіш. Кіріс коллектор орналасқан аймағында отынды бүрку электромаг- нитпен басқарылатын бүріккіш арқылы жүзеге асады. Оның корпусында 3 (2.62 сур.) электромагнит орамы 4, электромаг- ниттің білігі 8 және клапан-бүріккіштің корпусы орналасқан сур. Электромагнитпен басқарылатын бүріккіш: 1 — саптама; 2 — тығын ине; 3 — бүріккіш корпусы; 4 —электромагнит орамы; 5 — сүзгі; 6 — қақпақ; 7 — серіппе; 8 —электромагнит білігі; 9 —клапан-бүрік-кіштің корпусы сур. Кіріс құбыр желісі (коллектор) мен отын құбыр желісі арасындағы бүрік- кіштердің қондырғысы:1 — кіріс құбыр желісі; 2 — бүріккіш; 3 — жалғастық; 4 — жоғары қысымды отын құбыр желісі; 5 — қысым реттегіші; ^ — отынның берілуі Коническое отверстие клапан-бүріккішінің конус тәріздес саңы- лауы 2 тығын инемен жабылады, оның конусы 7 серіппе арқылы клапан-бүріккішінің еріне жабысады. Қысым астында берілетін отын ішкі арналар бойынша клапан-бүріккішінің қуысына келіп түседі.Электромагниттің орауына тоқтың импульсын беру кезінде 8 білігі тығын инесімен бірге 2 на 0,15 мм ге көтеріледі, клапан-бүрік- кішінің саңылауында ашылады және қысым астындағы отын кіріс коллекторының қуысына бүркіледі. Клапанның жылжу мөлшері тығын инесінің үйіндісі мен шектеуіш тығыршығы арасындағы саңылаумен шектеледі. Бүркілетін отынның үлесі уақтымен шекте- леді, оның кезінде клапан- бүріккіш ашық болады.Бүріккіштің жоғарғы бөлігі ағызушы 4 жоғары қысымды отын құ- быр желісінің көтерілуі кезінде орнатылады (2.63 сур.) және бұран- дамалық жалғасулар арқылы 1 кіріс құбыр желісінде бекітіледі. Бүріккіштің жоғарғы жағының тығыздалуы резеңкелі сақиналармен қамтамасыз етіледі. Бүріккіштің төменгі жағы кіріс құбыр желісінің саңылауларында орнатылады және резеңкелі сақиналармен тығыз- далады.Бос жүрісінің реттегеші. Бос жүріс жүйесінің жалпы түрінің сызбасы 2.64 сур.келтірілген. Бос жүрістің реттегіші 3, осы жүйенің бөлігі болып табыла отырып, онымен кіріс құбыр желісіне қатарлас келген 4 арна арқылы жалғасқан. Жабық кедергі қалқаны кезінде 5 реттегіш 1 басқару блогынан дабыл алған соң жабық кедергі қалқа- нын айналып өтәп ауаға жол ашады. Басқару блок дабылы бос жүріс тәртібінде және салқындату сұйықтығы температурасының иінді білік айналымының жиілігі есебімен өндіріледі, ол туралы мәлімет- тер салқындату сұйықтығы температурасының бергішінен 9сур. Бос жүріс жүйесінің сызбасы: 1 — электронды басқару блогы (ЭББ); 2 — ЭББ бос жүріс реттегішіне келетін дабыл (электромагниттік клапан); 3 — бос жүріс реттегіші; 4 — бос жүрісте жұмыс істей- тін айналма арнасы; 5 — кедергі қалқаны; 6 — кіріс коллекторы; 7 — кедергі қалқа- ны тәртібінің бергіші; 8 — кедергі қалқаны тәртібі туралы ЭББ ға дабыл; 9 — салқын- дату сүйқтығы температурасының бергіші; 10 — сақындатылу жидесі; 11 — салқында- ту сүйқтығы температурасынтуралы ЭББға келетін дабыл; 12, 13 —иінді білік айна- луы; 14 — иінді білік; 15 — иінді білік ай- налу жиілігі туралы ЭББға келетін дабыл;І — ІV — басқару блогына келетін кіріс дабылдары; ■=:> — ауа қозғалысы   Және иінді біліктың айналу жиілігінің 12 бергішінен басқару блогы- на келіп түседі. Бос жүріс реттегіші (2.65 сур.) айналу тығыны түрін- де болады, қадамды электр қозғалтқышымен басқарылады. Ретте- гіштің 9 корпусына айналу стақаны 7 ендірілген, онда 8 тұрақты магнит бектіліген. 7 стақан 14 шарлы мойынтіректе орнатылған. Стақанда 18 айналу тығынының 21 өсі бектілген. Өстің басқа ұшы реттегіш корпусында инелік мойынтіректе орнатылған. 7 стақанның ішінде 6 орамы бар 10 зәкірі орнатылған, 11 зәкірдің өсі жылжымай- тын күйде реттегіштің корпусына бектілген. ЭББ-дан зәкірдің ора- мына электрлік дабылын беруі кезінде 7 стақан айналады, айналу қалқанын нақты бір бұрышқа ашады 18, кедергі қалқанын айналып кетіп ауаны бағыттайды.Бос жүрістің реттегіші мәжбүр бос жүріс тәртібінде қозқал- тқыштың жүмысы кезінде кіріс құбыр желісіне ауаны беруін тоқта- туын қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда бос жүріс жиілігіненн арта түстетін иінді білігінің жиілігі және ЭББ жабық кедергі қалқаны кезінде бос жүріс реттегішіне дабыл береді, айналу стақаны кіріс құбыр желісіне ауаны беруін тоқтатады, бір уақытта отынды элек- тромагниттің бүріккіштер арқылы бүркуі тоқтатылады. Қозғалтқыш жұмысының оның иінді білігінің айналу жиілігі 1 300 мин-1 дейін ЭББ жеткенге дейін тоқталу мүмкіндігінің болдырмауы үшін бүрік- кіштерге дейін отынды беруін қалпына келтіреді және бос жүріс рет- тегішіның ауа арнасын ашуына дабыл береді. сур. Реттеу жылдамдығын реттегіш:1 — винт; 2 — муфта привода; 3 — крышка; 4 — шайба; 5 — втулка; 6 — обмотка якоря; 7 — поворотный стакан; 8 — постоянный магнит; 9 — корпус регулятора; 10якорь; 11 — ось якоря; 12 — кольцо; 13 — стопорное кольцо; 14 — шарико¬вый подшипник стакана; 15 — внутреннее кольцо подшипника; 16 — входной канал регулятора; 17 — корпус; 18 — поворотная заслонка; 19 — направляющая втулка; 20 — игольчатый подшипник оси поворотной заслонки; 21 — ось пово¬ротной за- слонки; 22 — рабочая полость; 23 — выходной канал регулятора; 24 — выходной патрубок; 25 — шаговый электродвигатель Кедергі қалқаны тәртібінің бергіші. Шағын жүккқтергішті отандық жүк автомобильдерінде ЗМЗ-4062.10 қозғалтқышы қол- данылады, тікелей бүрку жүйесінде кедергі қалқан тәртібінің бергіші қолданылады (2.66 сур.). Қосарлас ауыспалы кедергісін білдіретін бергіш (электрлік кедергісі), керамикалық төсемнен жасалған, со- стоит из корпуса 1 копусынан, R1—R4 кедергілері бар 6 мөрлік тақ- ша және жылжымалы байланыс 3, ол 2 айналу аймағында 7 шекте- уішімен бірге орналасқан.    сур. Кедергі қалқан тәртібінің бергіші: 1 — бергіш корпусы; 2 — айналу аймағы; 3 — жылжымалы байланыс; 4, 5 — электр жалғағыштары; 6 — мөрлік тақша; 7 — ай- налу аймағының шектеуіші; 8 — корпус фланцы; 9 — фланцтағы саңылауы; 10 — кедергі қалқанының өсі; R1 — R4 — мөр-лік тақшаның кедергісіАймақ 2 кедергі қалқанының өсінде 10 орналасқан. Бергіш ке- дергі жалғама құбырында орналасқан. Кедергі қалқанының айналуы кезінде ауыспалы кедергінің электрлік кедергісі өзгереді және сәй- кесінше электрлік дабыл ЭББға беріледі.Ауа шығыны бергіші. ЗМЗ қозғалтқыштардың бөлігінде шығынды өлшеуіш анықтауышы ретінде ауаның абослютті қысы- мының бергіші қолданылады, ол оқшауланған корпус 6 (2.67 сур.), оның кіріс жалғастығы кіру құбыр желісімен байланысты. Бергіштің ішкі қуысы диафрагма 1 арқылы бөлінген. Диафрагма астында орна- ласқан қуыс кіріс жалғастығы 9 біріктірілген, диафрагма үстінде 4 қуысында қысым атмосфералық болып келеді. Диафрагма жоғарғы қуыта орналасқан 3 серіппемен жүктелген. Диафрагма үстіне крем- нийлі жалғасулар 2 шаңдатылған, оларға үнемі тұрақты кедергі 5 В беріліп отырады. Кіріс құбыр желісінде қысымды өзгерту кезінде диафрагма пішінін өзгертеді, ол жалғастықтардың кедергісінің өзге- руіне әкеледі. Шығыс электрлік дабылы ЭББға беріледі. Қысым бер- гішінің ақпараты кіріс құбыр желісі арқылы келетін ауа шығынын анықтауға арналған дабылды ЭББ өңдеу үшін қажет.ЗМЗ-4062.10 қозғалтқыштарындағы ауа шығын өлшеуіші ретін- де термоанемометрикалық бергіші қолдана алынады (2.68 сур.). Бұл жағдайда ауа ағыны 5 платина жібінде орналасқан, ол бойынша по электронды модульден 15 тұрақты тоқ беріледі. Ауа ағыны тұрақты түрде тоқпен қызыдырылған жіпті салқындатады, ал ауа ағыны өскен сайын оның қарқынды салқындауы байқалады. Жіппен қоректену тізбегіне термокомпенсацияланған жалғасу 4 қосылған. Электронды модуль 15 жіпті қыздыру температурасын тұрақты деігейде қамта- масыз етеді, бұл жағдайда тоқ күшінің өсуі жіптің тұрақты темпера- турысын ұстану үшін ауа шығынының көбею деңгейінің көрсеткіші болып табылады.Термоанемометрикалық бергіші абсолюттің қысым бергішінен ауа шығынын өлшеуімен және тез әрекеттелегімен өзгешеленеді. Берілген бергіштің кемшілігі болып жіптің бөгде заттарымен ласта- ну мүмкіншілігі табылады. сур. Ауаның абсолюттік қысымының бергіші:1 — диафрагма; 2 — кремнийлік кедер- гісі; 3 —диафрагма серіппесі; 4 —диа- фрагма үстіндегі қуыс; 5, 8 — электрлік жалғағыштар; 6 — оқшауланған корпус; 7— электрлік жалғағыштың корпусы; 9 — входной штуцер; 10 — диафрагма үстіндегі қуыс   сур. Термоанемометрикалық бергіш:1 — ауа жалғама құбыры; 2 —электронды модуль корпусы; 3 — сақинаның бекіту кронштейны; 4 — термокомпенсациялық кедергі; 5 — платина жібі (сезімтал эле- мент); 6 — сақина; 7 — сақтандырғыш тор; 8 — тоқтатқыш сақина; 9 — корпус; 10 — реттеуіш бұрандама; 11 — қақпақ; 12 — электронды жалғағыштың қалыпы; 13 — істікше; 14 — тығыздауыш; 15 — электрон¬ды модуль Жіпті тазарту үшін ластануларды жағады, кей кезде оларды арнайы 1000 °С температурасына дейін қыздырады.Салқындату сұйықтығы температурасының бергіші. Беріл- ген бергіш отынды беруін өзгертуіне арналған қозғалтқыштың тем- пературалық тәртібі туралы ақпараттың көзі болып табылады. Бер- гіш цилиндрлер блогында орналасады. Ол металдан жаслаған корпус түрінде болады, оған жартылай өткізгіштік термокедергі ендірілген. Резистордың кедергісі алұындатылған сұйықтықтың температура- сына байланысты— с повышением ее температурасы жоғарылаған сайын кедергі азаяды, бұл ЭББ тіркеледі.Ауа температурасының бергіші. Кіріс құбыр желісіндегі ауа тем- пературасына қарай отынды беру және оталдыру бұрышын алдын алуын өзгерту үшін ауа температурасының бергіші қызмет етеді. Құрылымы бойынша бұл бергеш салқындатылған сұйықтықтың температурасының бергішіне ұқсас, бірақ басқа да сипаттамаларына ие болады.Детонация бергіші. Берілген бергішті төртінші цилиндр ай- мағындағы цилиндрлер блогында орналастырады. Оқшауланған 4 корпуста (2.69 сур.) детонация бергішінде инерциялы салмақ ор- натылған (инерциялық тығырық 7), ол 6 тәрелкелі серіппе арқылы жымқырылады. Бергіш тербелістері кезінде инерциялық салмақ пье- элементке 8 әсер етеді, кристалл торы пішінін өзгертедісур. Детонация бергіші:1 — істікше; 2 — оқшаулағыш; 3 — арна; 4 — корпус; 5 — сомын; 6 — тәрелке серіп- песі; 7 — инерциялық тығыршық; 8 — пье- зоэлемент; 9 — түйісу тілімшесі    оның шарбақтары істікше және ЭББға берілетін кенеу тербелісін құрайды.Детонацияның инерциялық салмақтың тербелістер жиілігі пайда болуы кезінде совпадает с собственной частотой колебаний пьезоэ- лемент тербелістерінің жиілігіне ұқасайды және осында шығарыла- тын бергіштің дабылы ЭББ қабылданады, ол өз кезегінде, оталдыру- ды алдын алу бұрышын өзгертуге арналған дабыл шығарады.Иінді ібіліктің айналу бұрышы мен айналу жиілігінің бер- гіші. Қазіргі кезде ең көп тараған болып айналу жиілігінің және иін- ді біліктің айналу бұрышының индукциялық бергіштері табылады. Олардың жұмыс қағидасы ауыспалы электронды тоқты қалыптасты- руы кезінде жылжымайтын индукциялық бергішті орауында болады, ол ауыспалы айналып тұрған тісті доңгелектің шоқылар мен ойпат- тарын бергіштің өтуімен туындалған. ЗМЗ-4062.10 қозғалтқышын- да қолданылатын иінді біліктің айналу жиілігінің бергіші 2.70 сур. көрсетілген. Бергіш тізбектің алдыңғы қақпағында орнатылған. Бер- гіштің 2 корпусында тұрақты магнит 3, магниттік білік 8 және орам 1 орнатылған. 1 мм саңылауы бар біліктің алдында тісті доңгелектің 58 тісі айналады, 14 қозғалтқыштың иінді біліктің ұшына бекітілген синхрондаудың дискі 9. Доңгелек тістері және бірдей жойылған ой- паттар (оларда 58) әрбір 6° біліктің алдында өтуі кезінде кзектеседі. Дискіде тіреуіш импульсын құру үшін екі тіс жойылған, яғни бұл дискідегі орын айналу бұрышын анықтау барысында иінді біліктің бастапқы тәртібіне сәйкес келеді. Қозғалтқыштың иінді білігінің ай- налуы кезінде тісті доңгелектің ойпаттары бергіштің магитөткізшті- гінде магнит ағынын өзгертеді, соның нәтижесінде оның орамында нақты жиілікпен оның орамы ауыспалы тоқпен индукцияланады, оның тербелістер жиілігі иінді біліктің айналу жиілігіне сәйкес ке- леді.Келіп түсетін импульстар басқару блогында өңделеді. Ең ал- дымен олар импульстарын қалыптастырушысынан өтеді, онд келіп түсетін дабылдан тік бұрышты пішіндес импульстар қалыптасады. Әрі қарай тік бұрышты пішіндес импульстар жиілік бөлгішіне ке- леді, ол импульстар кезектілік жиілігін түрлендіреді, ал бұл цилин- дрлер санына қарамастан, жұмыс цикліне бүріккіш жұмысының екіимпульсынан келеді. Импульстың басталуы                    Рис. 2.70. Датчик частоты вращения коленчатого вала: а — размещение датчика; б — зубчатый венец; 1 — обмотка катушки; 2 — кор¬пус; 3 — постоянный магнит; 4 — уплотнитель; 5 — провод; 6 — кронштейн крепления; 7 — отверстие крепле- ния; 8 — магнитный сердечник; 9 — диск син¬хронизации; 10 — стяжной болт; 11 — шкив-демпфер; 12 — шпонка; 13 — рези¬новое кольцо; 14 — коленчатый вал двигателя; 15 — маховик отынды бүркуі бүріккіш арқылы орындауының басталуына сәйкес. Сонымен, иінді біліктің бір айналымы кезінде әрбір бүріккіш отын- ды кіріс клапаныныі тәртібіне қарамастан бүркейді. Жабық клапан кезінде отын сонда қалады, клапан келесі ашылуы кезінде жану ка- мерасына ауамен айдалады. Кіріс ырғағы кезінде отынды бүркуін басталуын қамтамасыз ету үшін үлестіруші біліктің тәртібінің бер- гішін пайдалануын синхрондауы қажет.Үлестіруші білік тәртібінің бергіші. Берілген бергіштің көме- гімен бірінші цилиндрдің ВМТ сығымдау ырғағы кезінде қолдана- ды. ЗМЗ-4062.10 қозғалтқышында үйлестіруші білік тәртібінің бер- гіші шығыс коллекторының жағынан төртінші цилиндрдің жананда цилиндр блогының бастиегінде орналасқан. Шығыс клапандары- ның үлестіруші білікте тілімше бекітілген. Бергіштің тілімшесінен өту кезінде ауыспалы электрлік дабылдың берілген бергіштің білік орамында пайда болуын тудыратын магниттік ағыны өзгереді. ЭББ өңделген бергіш дабылы кіріс ырғағында бүріккіште отынды беруін синхрондалуына мүмкінді береді.Құрамында бар оттекті бергіш (^-зонд). Шығыс жолында пайдаланылған газдарда құрамында оттегі бар бергіш орна- ласқан. Пайдаланылған газдың құрамындағы қалдықты оттегі ту- ралы цилиндрлерге берілетін жанармай қоспасының артық ауасы- ның коэффициентімен айтылады. Құрамында оттегі бар бергіштің дабылы ЭББ келіп түседі және ЭББ қозғалтқыш жұмысының тапсы- рылған тәртібінен α шамасына ауытқуы кезінде электронды басқа- рылатын бүріккіштердің отынды бүркуінің ұзақтылығын өзгертуге арналған дабыл шығарылады.Отынды мәжбүрлі бүркуі бар қазіргі қозғалтқыштарында құрамын- да оттегі бар цирконийлі немесе титанды бергіштер қолданылады. ЗМЗ-4062.10 қозғалтқышында оттегі бар цирконийлі бергіш орна- тылған (2.71, а сур.). Металды корпуста 3 керамикалық сезімтал элемент орналасқан, күмбез пішінінде орындалған және цирконий диоксидінен жасалған. Сезімтал элемент қорғау қалпақшасымен колпачком 2жабылған, оның тесіктері бергішке пайдаланылған газдар өтуіне қызмет етеді. Сезімтал элементтің ішкі және сыртқыжақтары платина немесе оның қоспасымен қапталған.      олар шапшаңдатқыш және тоқ өткізгеш ортасы болып табылады. Бергіштің ішкі қуысы қоршаған ортаның ауасымен байланыстыра- ды, сыртқысы — пайдаланылған газдармен айнала ағылады. Құра- мында оттегі бар цирконийлі бергіштің сызбасы 2.71, бсур.көр- сетілген.Сезімтал элементінің материалы қатты электролит түрінде болады, сондықтан бергіштің пайдаланылған газдардың айналуы ағылады және сезімтал элементтің сыртқы және ішкі жақтарында потенциалдар айырмашылығы пайда болады, олардың мөлшері пай- даланылған газдарда құрамында оттегіне байланысты.Бергіштен шығарылатын электр дабылы бүріккіштермен отынды бұрку ұзақтылығын өзгерту үшін ЭББ ға беріледі (сонда жанарамй қоспасының байытылуы немесе азайтылуы болады). Бергіштің нор- малды жұмысы нақты температурасында мүмкін (шамамен 300... 400 °С), бергіштің ішінде қыздыру элементі орналасқан, бергіштің суық күйінде 0,45.0,50 В кернеу беріледі, ЭББ өлшеуіш жүйесінің тіреуіш кернеуі болып табылады. Дизельдердегі отын берілуі және қоспа түзуі Цилиндрдің ішінде ұйымдастырылған дизельдерде жанармай қоспасының құрылуы келесі түрде жүргізіледі. Кіру ырғағында цилиндріне таза ауа кіреді, ол 10 МПа қысымға дейін сығымда- лу ырғағында қыстырылады. Цилиндрде жоғары қысым астын- да сығымдалу ырғағының соңында (20.250 МПа) отын бүркіледі, сығымдалған ауаның (500.700 °С) жоғары температурасы қыздыра- ды және жанады. Сонымен, дизельдерінде отын беру жүйесі шамнан қозғалтқыш цилиндрлеріне дейін отынды беруін қамтамасыз етілуі тиіс және отын шығынын беруін реттейді. Дизельді отынды беру жүйесі өзіне жанармай шаны 1 (2.72 сур.) торлы сүзгішпен құйғыш қылтасы, төмен қысымды отынмен беру сорғышы 5, қайта өткізу клапанымен ақтап тазалау сүзгісі 2, жоғары қысымды қатарлы отны- дық сорғыш 4 (ТНВД), отынды бүрку алдын алу бұрышының қон- дырғысы 3 , иінді біліктің айналу жиілігінің реттеушісі 6 , газдың 7 басқышы, жоғары қысымды 8 құбыр желісі, жиынтықтағы 9 бүрік- кіштер, отынның кері ағызуы құбыр желісі 10, қыздырудың сұққыш білтесі 11, қыздырудың білтесін қосуы уақытын реттеу қондырғысы 12, аккумуляторлық батарея 13, қыздырудың білтесі ажыратқышы 14 және стартерден тұрады.Жанармай шанының құрылымы бойынша дизельді автомобиль бензинді қозғалтқышты автомобильден айырмашылығы жоқ.Отынның қаралап тазарту сүзгісі отыннан 0,03... 0,1 мм мөлшерлімеханикалық қоспаларын алып тастау үшін арналған. Үлкен жүккө- тергішті қазыргі кездегі жүк автомобильдерінде орналастырылатын дизельдерде біркелкіленген қаралап тазарту сұзгісі қолданады. Сүзгі сур. Дизельдің отын беру жүйесі:1 — жанармай шаны; 2 — өайта өткізу клапанды отынды ақтап тазалау сүзгісі; 3 — отынды бүрку алдын алу бұрышы қондырғысының құрылғысы; 4 — қатарлы ТНВД; 5 — төмен қысымды отын беру сорғышы; 6 —иінді біліктің айналу жиілігінң ретте- гіші; 7 —газдың басқышы; 8 — жоғары қысымды құбыр желісі; 9 — жиынтықтағы бүріккіш; 10 — отынның кері ағызуының құбыр желісі; 11 — жандырудың сұққыш білтесі; 12 — жандыру білтесінің қосу уақытын реттеу қондырғысы; 13 —акку- муляторлық батарея; 14 — жандыру және стартер білтелерінің ажыратқышы; 15жандырудың бөлінген камераларының дизелі; — артық отынның ағызылуы; , ——құбыр желілеріндегі жоғары және төменгі қысымды отын ағындары өзі сыйымдылық — стақанға 2 (2.73 сур.) ұқсайды, сыйымдылықтың ішінде сүзгілетін элемент орналасқан шағылдырғыш 5 — конус бар (сүзгілеуіш тор 4). Копустың ішкі жағында конус астында 3 тыныштандырғыш ерітіп жабыстырылған. 2 стақаны 7 бұрандама- лар арқылы 10 корпусқа фланец 8 арқылыбекітіледі. Корпуста кіру және шыңу саңылаулары бар. Кіру жалғастығы арқылы келетін отын стақан 2 келіп, 5 шағылдырғышын айналып өтеді, және өзінің қозға- лысының бағытын кенет түрде өзгертеді, және сұзгілеуіш торы 4 арқылы шығыс жалғастығына барады. Сүзгі әрекеті оынң бағыты- ның кенет түрде өзгертуіне негізделген. сур. Дизель отынныі қаралап тазарту сүзгісі: 1 — ағызу саңылауының тығыны; 2 — стақан; 3тыныштандырғыш; 4 — сүзгілейтін тор; 5 — шағылдандырғаш; 6 — үлестіруші; 7 — бұранда- ма; 8 — фланец; 9 — тығыздауыш сақинасы; 10корпус; 11 — отын берілуі; 12 — тазартылған отынның шығуы                сур. Төмен қысымды піспектік сорғышы:1 — эксцентрик; 2 — итергіш; 3 — кор¬пус; 4 — сояуыш; 5 — піспек; 6, 12 — шығыс және кіріс клапанда- ры; 7 — тығындар; 8 — сап; 9, 10 — корпус және қолмен тарту қосымша сорғышының піспегі; 11 — төсем- ше; —»- — жұдырықша иіннің ай- налу бағыты; ——отын қозғалысы  Нәтижесінде ірі бөлшектердің инерция күші арқылы олар стаұанның ішкі жағына түседі де және 3 тыныштырғыш астына түсіп төменге батады. Стақан түбіне жиналған тұнбасын отынның бір бөлігімен жоюға болады, бұрандалы тығынды 1 бұрап алып.Отын жеткізу және беру сорғышы отындық құбыр желісін тол- тыруға және жоғары қысымды сорғышына отынды беру кезінде сүз- гілердің кедергісіне төтеп беруге арналған. Негізінде төмен қысым- ды сорғыштар диафрагмалық немесе піспектік дизельдерде болуы мүмкін, олар үлкен жүк көтергішті жүк автомобильдерінде орна- тылған, піспектік типті төмен қысымды сорғыштар қолданылады. Сорғыштың корпусында 3 (2.74 сур.) серіппемен қысылған 5 піспекорналасқан. Піспектің үстіндегі кеңістік отынмен толтырылған, ол кіріс клапанымен қысылған жанармай шанынан келеді 12.Піспек астындағы кеңістік айдау қуысына келген отынмен толтырылған, бұл піспек қабырғалары арқылы ауаның саңылаулық тарту мүмкін- дігін жояды. Піспектің жоғарыға жылжуын сояуыш 4 қамтамасыз етеді, ол өз кезегінде серіппелі итергіш қозғалысынан импульс ала- ды 2, ол өсте орналасқан төмен жағындағы доңгелекке ие болады. Итергіштің серіппесі жұдырықшалы біліктің эксцентригі бар доңге- лекпен ьұрақты байланысты қамтамасыз етеді.Жұдырықшалы біліктің айналуы кезінде піспек 5 қайтымды іл- герілеме жылжулар жасайды. Піспектің үстіндегі кеңістікте сейілту күші арқылы піспектің төменге қарай жүрісі кезінде кіріс клапаны 12ашылады және отын сорғыштың піспектің үстіндегі кеңістігіне сорылады. Мұнда шығыс клапаны 6 өзінің серіппесімен жабылған. Піспектің жоғарыға қарай жүрісі кезінде кіріс клапаны 12өзінің серіппесінің әсер кушімен жабылады және піспекпен құрылатын қысым (0,12...0,15 МПа), ал шығыс клапаны 6 осы қысымның әсер ету күшімен ашылады және отын жоғары қысымды сорғышқа келіп түседі.Жұмыс істемейтін қозғалтқышта отынмен толтыру жүйесі үшін отынды қолмен тартуға арналған қосымша сорғыш ескерілген, әдет- те төмен қысымды сорғышымен құрылымдыұ түрінде біріктірілген. Бұл тағы да піспектік сорғыш, оның корпусы 9 төмен қысымды со- рғыштың корпусына енгізілген. Корпустың 9 ішінде 10 ріспегі ор- наласқан, ол топсалы түрде сояуышпен байланысқан, оның жоғары жағы 8топсасымен жалғасқан, және 9корпусқа ішкі бұрандасы бар орамы бар.Жүргізуші 10піспектің сабын бұруы кезінде жанармай шанынан айдау қуысына отынның толтырылуы жүргізіледі. Жұ- мыс істеп тұрған қозғалтқышта піспектің жылжу сабы піспек төмен қалыпта орналасатындай және тығыздауыш есебінен (төсемше 11) төмен қысымды сорғыш қуысынан қол сорғышы қуысын оқшаулай- ды.Ақтап тазалау сүзгісі. Отыннан 2.3 мкм мөлшерлі қоспалар- ды жою үшін ақтап тазалау сүзгісі қызмет етеді. Сүзгі жоғары және төменгі қысымдар арасындағы сорғыштар арасында орналасқан.сур.көрсетілген қосарлас сүзгілер корпустардан тұрады, олар- дағы арналар— кіріс, стөмен қысым сорғышының құбыр желісімен жасалған, және шығыс жоғары қысымды сорғышпен байланысты. Кіріс клапандары арқылы келетін отын, 4 қалпақшаларына келеді (2.75, а сур.), корпустағы тартпа бұрандамалары арқылы корусқа жа- бысқан 1 , олар ішкі өзекшелерге енгізілген және қалпақтардыі іші- не айналдырылған. Корпустар мен қалпақтар арасында и колпаками тығыздауыш төсемшесі  сур. Ақтап тазалау сүзгісі: а — сүз- гінің құрылғысы; б —сақтандырғыш клапа- ны құрылғысы; 1 — тартпа бұрандамасы; 2 — қақпақша; 3 — сүзгіленетін элементтер;4 — қалпақша; 5 —ағызу саңылауларының бұрандамалы тығындары; 6, 9 — серіппелер; 7 — реттеуіш тығырық; 8 —клапан тығыны; 10 — плунжер (клапан-жиклер); 11 — тығын;12 — төсемше; А — айдау қуысы                   орнатылған. Өзекшеде қалпақтар ішінде сүзгіленетін элементтер 3 орналасқан, олар арнайы қағаздан жасалатын гофрленген цилиндр түрінді келеді. Сүзгіленетін элементтер мен корпустар арасында кіріс және шыңыс магистралін оқшаулайтын төсемше орнатылған. Сүзгіленетін элементтерден өткен соң отын сүзгілердің ішкі жағы- на түседі және содан кейін шығыс арнасына барады. Өзекшенің төменгі жағында ағызу саңылауы ескерілген, олбұрандамалы 5 тығындармен қысымның жоғарылауын болдырмау үшін 0,20...0,24 МПа жабылған, себебі кіріс магистраліндегі сүзгінің ластануын болдырмауы үшін сақтандырғыш клапаны ескерілген, ол серіппемен жабыстырылған 9 (рис. 2.75, б) кіріс арнасының тұй- ық жерінде орналасқан плунжері бар 10. Қысымның артық болуы жағдайында серіппе жабысады, плунжер ығыстырылады, отынды жанармай шанымен байланысты қайта өткізу арнасына бағыттай- ды. Магистральдегі максималды қысым 12төсемшелемелері арқылы реттеледі.Жоғары қысымды отын сорғышы. Қозғалтқыштың цилин- дрер бүріккіштеріне жоғары қысым астындағы отынды беру үшін уақыттың нақты бір кездерінде жоғары қысымды отын сорғышы пайдаланады (ЖҚОС) (2.76 сур.). Сорғыш секциялар- дың әрбір цилиндріне жеке арналған ұүрамдастырымын көрсетеді, яғни ЖҚОС секцияларының саны цилиндрлер санына. V-тәріздес қозғалтқыштары цилиндрлер блогының құлауында орналасқан және V-тәріздес жинақталуына ие. Әрбір секция корпусынан тұра- ды 12,оның ішінде плунжердің 9 төлкесі және 11сояуышыбар. Со- яуштың ішінде айдау клапаны орнатылған 10.9 төлкеде 7 плунжеріорнатылған. Корпус, төлке және плунжер жоғары төзімді болаттан жасалған. Төлке- де әр түрлі деңгейде еі саңылау бар, біреуі айдау А қуысымен жалғасқан, ал екіншісі айыру Б қуысымен жалғасады.Плунжер цилиндр түрінде келеді, оның орташа бөлігінде сыртқы жағында айыру бүрандалы жырашық жасалған 15.      сур. Жоғары қысымды отын сорғышы (ЖҚОС): 1 — сорғыш корпусы; 2 — сорғыш секцияның итер- гіші; 3 —итергіштің табаны; 4, 6 — тіреуіш пен тоқтау тығырығы; 5 — серіппе; 7 — плунжер; 8 — сұққыш; 9 —плунжер төлкесі; 10 — айдау клапан; 11жалғастық; 12 — сорғыш стансасының корпусы; 13, 16 — сорғыш стансасының жоғарғы және төменгі тығыздауыш сақиналары; 14 — капрон тығыршығы; 15 — плунжердің айыру бұрнадамалы жырашығы; 17тақтайша; 18 —плунжердің айналу төлкесі; А —айдау қуысы; Б — айыру қуысыырашық радиалды және орталық өстік саңылауларымен плунжер үстіндегі кеңістікпен жалғасқан. Плунжердің төменгі жағында 4 тіреуіш тығыршығы бекітілген, оған 5 серіппе тіреледі. Серіппіенің жоғарғы кесігі секция корпусында орналасқан тіреуіш тығыршыққа 6 тіреледі. Плунжердің төменгі жағына екі ұзына бойы жікті ие ай- налу төлкесі 18 киілген. Бұл жіктерге көлденең өсі кіреді (айқыш) және айналу төлкесі бар плунжер берілген ұзына бойы өстің жа- нында біртұтас ретінде айналады. Айналу төлкесі жоғары жағында эксәентрилік түрде орналасқан сұққыш 8, басқарушы тақтайшаның жіктеріне кіреді. Төменде плунжер 7 тіреумен аяқталады, ол итер- гіштің 3 табанымен байланысады. Көлденең өстегі итергішінде жұдырықша біліктің жұдырықшасымен түйісетін доңгелектер ор- наласқан. Секцияның корпусында 1 итергіште бекітілген сояуыш сур. Плунжер жұбының жұмыс сызбасы пары: а — отынды беру (толтыру); б —плунжердің жоғарыға қозғалысының басталуы; в — айдау бастауының кезі; гберудің айру кезі; 1 — жұдырықша; 2 — итергіш; 3 — плунжер; 4 —плунжердің төлкесі; 5 — айдау клапаны; 6 —клапан серіппесі; А — айыру жиегі; Б — қайта өткізу терезесі; В — кіру терезесі; Г —плунжер үстіндегі кеңістік; Д — түсіруші белдемше; Е — клапанның ілмекті бөлігі; —— отын қозғалысы; —»- — жұдырық- шаның айналуы                  кіретін жі ескерілген. Осылайша, итергіштің айналуы оның ұзына бойы өсіне қатыстысур. Ортақ тепкіш реттегіш:1 — артқы қақпақ; 2 — сомын; 3 — тығыршық; 4 — мойынтірек; 5 — реттегіш төсемше; 6 — аралық тегершік; 7 — реттегіштің артқы қақпағының төсемшесі; 8 — тіреуіш сақина; 9 — жүктердің ұстаушысы; 10 — жүк өсі; 11 — тіреуіш мойынтірек; 12 — жалғастырғыш; 13 — жүк; 14 — бармақ; 15 — түзетуші; 16 — тоқтау тетігінің қайталмалы серіппесі; 17 — бұрандама; 18 — төлке; 19 — сақина; 20 — реттегіштің серіппе тетігі; 21 — жетекші тегершік; 22 — жетекші тегершік ұнтағы; 23 — жетек- ші тегершік фланеці; 24 — отынды беру реттеуіш бұрандасы; 25 —бастапқы серіп- песінің тетігі; 26 — реттегіштің серіппесі; 27 — тақтайша; 28 — бастапқы серіппе; 29 — сояуыш; 30 — тақтайшалар тетігі; 31 — реттегіштің тетігі; 32 — жүктердің жалғастырғышының тетігі; 33 — реттегіштің тететік өсі; 34 —жоғары қақпақтың бекіту бұрандасы мүмкіндігі болдырмайды. Жұдырықша білігі ЖҚОС корпусындағы мойынтіректерде орналасқан және қозғалтқыштың иінді білігінен тегершікті жетегінен айналады.2.77 сур. Плунжер жұбының жұмыс сызбасы келтірілген. 1 жұ- дырықшаның цилиндрлік бөлігі бар 2 итергіштің доңгелектермен түйісу плунжер 3 серіппенің әсер ету күші арқылы (сызбада көр- сетілмеген) төменгі қалыпта орналасады. Мұнда айдау қуысыКіру терезесі арқылы В төлкесінде плунжер үстіндегі кеңістік Г және төмен қысымды сорғыштың күші әсерімен осы кеңістікті толтырады. ПДоңгелектерге осы жұдыорықшаның айдауы кезінде, ол серіппенің әсер күшіне төтеп беріп жоғарыға жылжиды, айдау кеңістігі мен плунжер үстіндегі кеңістікті айырады. Плунжердің әрі қарай жоғарыға жылжуы кезінде плунжер үстіндегі кеңістіктегі қы- сым 18 МПа-ға дейін көбейеді. Осы кезде айдау клапаны 5 ашыла- ды және отын жоғары қысымды құбыр желісі арқылы бүріккішке барады. Плунжердің әрі қарай қозғалысы кезінде плунжердің айы- ру жиегі радиалды және өстік саңылаулар арқылы плунжер үстін- дегі кеңістікті айру қуысымен біріктіреді (қайта өткізу Б терезесі арқылы). Жоғары қысымды құбыр желісіндегі қысым түседі, айдау клапаны жабылады және отые беруі бүріккіштерге аяқталады.Плунжердің жоғарыға қарай жылжуы отынды плунжер үстінде- гі кеңістіктен айыру қуысына итереді. Дизель жұмысының тәртібін басқару ауаның циклдық берілуінің тұрақты көлемінде отынның циклдық берілуінде өзгерістер жүреді. Отынның циклдық берілуінің өзгеруі плунжердің өзінің тік өсі арқылы айналуымен қамтамасыз етіледі, мұнда жырашықтың бұрандамалық пішіні айыру басталу кезін өзгертеді. Плунжердің айналуы тақтайшаның ұзына бойы жыл- жу укзіндегі айналу төлкесінің қозғалысымен қамтамасыз етіледі, жікке айналу төлкесінің эксцентрикалық түрде орналасқан сояуыш кіреді.Қозғалтқыш жұмысының тәртібі ортақ тепкіш реттегішпен анықталады, ол жетекші 21 және аралық тегершіктер 6 арқылы қозғалтқыштың иінді біліктен жұдырықшалы білікке дейін бірге  сур. Оратқ тепкіш реттегіш қондырғысының сызбасы1 — айналудың максималды жиілігінің бұрандама-шектеуіші; 2 — отынды беру тақтайшалары; 3 — реттегішті басқару тетігі; 4 — айналу минималды жиілігінің бұрандама-шектеуіші (бос жүріс жиілігі); 5 — күш тетігі; 6 —күш тетігі омен рет- тегіш тетігінің ортақ өсі; 7 — шылбыр; 8 — жүктер; 9 — жеткші тегершіктің өсі; 10жеткші тегершік; 11 — аралық тегершік; 12 — жиынтықтағы жүк реттегіштердің жалғастырғышы; 13 — реттеуіш бұрандама; 14 — реттегіштің тетігі; 15 — іске қосу беруінің реттеу бұрандама-шектеуіші; 16 — қозғалтқыштың тоқтату тетігі; 17 — сояуыш; 18 —тоқтату тетігі жүрісінің бұрандама-шектеуіші; 19 — тақтайшалар тетігі ; 20 — жиынтықтағы түзетуші; 21 — тақтайшалар тетігі өсі; 22 — реттегіштің басқару тетігінің өсі; 23 —реттегіштің серіппе тетігі; 24 — тіреуіш сояуыш; 25 — дөңес; 26 — бастапқы серіппенің тетігі; 27 —реттегіштің серппесі; 28 — бастапқы серіппе іске қосылады (2.78 сур.). Ортақ тепкіш реттегіш қондырғысының сызбасы 2.79 сур.келтірілген. Реттегіш екі шарлы мойынтіректерде ЖҚОС корпусында орнатылған. Өстердегі реттегіште екі екіиін- ді тетіктер бекітілген, бір иіні тұрақсыз отрақ тепкіш жүк түрінде болады, ал екіншісінде реттегіш жүктерінің 12 жалғастырғыштың тіреуіш мойынтірегімен доңгелек түйіскен. Жалғастырғыш 14 рет- тегіштің тетігмен үнемі түйісте болады.тетіктің бір ұшы ЖҚОС корпусында тиетіктің 6 ортақ өсінде орна- ласқан, ал басқасы сояуыш арқылы ЖҚОС қатарларындағы сек- циясында отынды беру тақтайшасы 2 байланысты. Бұдан бөлек, 14 тетігінде қозғалтқыштың тоқтату тетігімен 16 реттегіш тетігі мен байланыстыратын сояуыш орналасқан. 16 тетіктің соңғы тәртіптері тіреулермен-15,18 бұрандама-шектеуіштермен шектеледі. 16 тетік- тің тіреуі кезінде бұрандама-шектеуіш 18 тоқтату тетігінің жүрісінде отынды беру толық тоқтатылады, ал тетіктің соңғы тәртібі отынныңтолық берілуіне сәйкес.ЖҚОС басқа қатарының секциялары өзінің тақтайшасымен басқарылады, ол алдыңғы қатардағы 2 тақтайшасымен, 21 өзінің өсінде орналасқан бірдей иінді 19 тетікпен байланысты болады. 6 ор- тақ өсіндегі тетіктерде 5 кіш тетігі орналасқан, түзетуші 20 арқылы (серіппелі тіреуіш) үнемі реттегштің тетігімен өзара әрекеттеседі. 5 күш тетігіне реттегіштің 27 серіппесі әсер етеді. Серіппенің басқа ұшы 2 7 серіппенің 23 тетігімен байланысты, реттегіштің 3 басқа- ру тетігімен тығыз байланысты. Басқару 3 тетігінің соңғы тәртіптері реттегіштің тіреулері бұрандама-шектеуіштермен 4— (бос жүріс жиілігі) және 1 (айналудың максималды жиілігі). 2 8 бастапқы серіппе арқылы 19 тақтайшалар тетігі 26 бастапқы серіппенің теті- гімен байланысты, онда 24 тіреу сояуышы бар. Қозғалтқыштың іске қосу кезінде осы сояушқа реттегштің басқару тетігі 22 өсіндегі 25 доңес жері әсер етеді, ол 3 және 23 тетіктерін біріктіреді.Жоғары қысымды отын сорғышының жүмысы. ЖҚОС жұмысы- ның мүмкін тәртіптерін қарайстырайық.Қозғалтқышты іске қосу— тоқтау тетігі 16 жүргзушімен отынды толық беру тәртібіне қойылады. Жүргізуші отын беру басқышына басады, жетек жүйесі арқылы реттегішті 3 басқа- ру тетігі арқылы айналу қамтамасыз етіледі, дөңес 25 бастапқы серіппенің 26 тетікнің тіреуіш сояуышына 24 әсер етеді. Бұл тетік- тің 28 серіппе арқылы айналуы 19 тақтайшалар тетігінің айналуын шақырады, олар отынды максималды беру тәртібінде орнатылады. Қозғалтқыштың жұдырықша білігінің стартер арқылы иінді білігінің айналуы секциялар плунжеріне әсе етеді, қозғалтқыштың цилиндрі- не қажетті отынның циклдық беруін қамтамасыз етеді, яғни оның іске қосылуын. Қозғалтқыштың іске қосылуынан кейін рныі иінді білігінің айналымдары өсе бастайды, мұнда реттегіштің жүктерінің ортақ тепкіш күші 27 реттегіштің және 28 бастапқы серіппелеріне төтеп бере отырып 14 реттегішің тетігін отын беруін азаю жағына ауыстырады.Бос жүрістегі қозғалтқыштың жұмысы — бос жүрісте жұ- мысында басқару басқышы отынды беру кезінде төменге түсірілген. Реттегшпен басқару тетігі соңғы тәртіпте орналасады, ал шектеулі тіреуішпен — максималды айналу жиілігінің бұрандама-шектеуіші1. 28 Бастапқы серіппенің әсер күштеріне төтеп бере отырып ортақ тепкіш жүктер отынды берудің басқрау тетігін минималды тұрақты жиілікті қозғалтқыштың иінін айналуын өамтамасыз ететін тәртіпке әкеледі.Пайдалану тәртіптердегі қозғалтқыштың жұмысы — пай- далану тәртібін таңдауы жүргізушімен отынды беру басқышысы- на басу арқылы жүзеге асады. Мұнда реттегіштің 27 серіппесінің ртаылуы, 5 тетіктер тәртібі (күшті) және 14 реттегіш өзгертіледі, яғни отынды циклдық беруі өзгереді, ал бқл қозғалтқыштың жыл- дамдық тәртібінің ауысуына әкеледі.Қозғалтқыштың тоқтауы — қозғалтқыштың тоқтатуы кезінде сур. Отынды бүрку алдын алудағы автоматты жалғастырғыштың жетегі: 1 — бүрку алдын алудағы автоматты жалғастырғышы; 2 — жетектің жетелейтін жартылай жалғастырғышы; 3 — жетектің жетелейтін жартылай жалғастырғышы- ның алдыңғы фланеці; 4 — бұрандама; 5 — жетектің жетекші жартылай жалға- стырғышының артқы фланеці; А, Б, В — жоғары қысымды отын сорғышының ко- пусындағы таңбалар, бүркуді алдын алу жалғастырғышы және жетекші жартылайжалғастырғышының артқы фланеці сәйкесіншеотын беру басқышы төменге түсірілген, яғни бос жүрістің минимал- ды айналымдары қамтамасыз етілген. Қозғалтқышты тоқтату үшін жүргізуші 16 тоқтату тетігін тіреуге дейін бұрандама-шектеуіш 1 арқылы бұрады, одан кейін 17 сояуыш реттегіштің тетігін 14 және тақтайшалар секцияларын отынды толық тоқтату тәртібіне бұрайды. Отынды бүркуді алдын алудың автоматты түрдегі жалғасты- рғышы. Цилиндрге бүркелетін отынның толығымен жануы үшін нақты уақыт керек, сондықтан отынның толық жануын қаматамасыз ету үшін отынды бүрку піспектің ЖӨН алдында алдын алумен жүр- гізіледі. Бүркудің алдын алуы иінді біліктің айналу бұрышы арқылы әдетте бағалайды. Иінді біліктің айналуының кішігірім жиіліктерін- де бұл бұрыш 18° құрайды. Иінді біліктің айналу жиілігінің өсуі- не байланысты отнының бүркуінің тұрақты кезі кезінде отынның жануына кеткен уақыт азая бастайды. Отынның толық жануын қамтамасыз ету үшін орнатылатын бұрышқа қарағанда алдын алу бұрышын 5...6° -қа көбейту қажет. Бұл функцияны отынды бүрку алдын алуының автоматты жалғастырғышы атқарады. Отынды бүр- ку алдын алуының автоматты жалғастырғыш жетегінің жетелейтін жартылай жалғастырғышы 2 (2.80 сур.) қозғалтқыштың иінді білігі- нен ЖҚОС жұдырықша білігі жетегінен тізбектегі айқаратопса білігі көмегімен іске қосылады. Отынды бүрку алдын алуының автоматты жалғастырғышы құрылғысы 2.81 сур.көрсетілген. Айқаратопса білі- гі жетегінен айналу кезі жетекші жартлай жалғастырғышқа беріледі 13, онда ол текстолиттік 8 айыруы бар екі бармақа ие 16. Жалға- стырғыштың алдын алу жетеленетін бөлігі (жетеленетін жартылай жалғастырғыш 9) өзі дамыған цилиндрлік күпшегі бар диск түрін- де келеді, онда 15 төлкесі орналасқан, ал ол жетеленетін жарты- лай жалғастырғышқа тіреуіш болып қызмете етеді. Дисктің сыртқы жағында бұрандама жасалған, оған 1 жалғастырғыштың корпусы                     сур. Отынды бүркуін алдын алуының автоматты түрдегі жалғастырғыштың құрылғысы:1 — корпус; 2 — реттегіш төсемдер; 3 — серіппе стақаны; 4 — серіппе; 5, 11 — тығыршықтар; 6 — тіреуіш сақина; 7 — бармағы бар ортақ тепкіш жүк; 8 — жапсы- рмалар; 9 — жетеленетін жартылай жалғастырғыш; 10 — тығыздауыш сақинасы; 12ортақ тепкіш жүк өсі; 13 — жетеленетін жартылай жалғастырғыш; 14 — тығы- здама; 15 — жетекші жартылай жалғастырғыштың төлкесі; 16 — бармақ; 17 — өсікигізілген. Дискке 12 ортақ тепкіш жүктердің 7 бармақтары бар ек өсі сығымдалған. Әрбір жүкте цилиндрлік саңылау бар, ал оған тіреу сақинасы кигізілген. Сақинаға 4 серіппесі тірелген, басқа ұшына ци- линдрлік текстолиттік төлке кигізілген, (3 серіппенің стақаны). Сы- ртқы цилиндрлік беттің төлкесі 7 жүгінің цилиндрлік саңылауына кіреді, ал оның сыртқы сфералық шет жағы ішкі копустың 1 цилин- дрлік бетіне тіреледі, жүктерді жұдырықша біліктеріне жабыстыра отырады. Жүкте кескінделген дөңес бар және 17 өске де ие. 13же- текші жартылый жалғастырғыштың жүктің кескінделген дөңесі мен соның 17 өсі арасында орнатылған. Жетекші жартылый жалғасты- рғыштың орталық жағында ЖҚСО жұдырықшалы біліктің қатты бекітуі үшін ойық кілтегі бар конустық саңылау жасалған.Отынды бүркуді алдын алудың автоматты түрдегі жалғастырғышы- ның жұмысы. Қозғалтқыштың иінді білігінің айналуы кезінде айқа- ратопса жетегі 13 жетекші жартылый жалғастырғыштың айналуын қамтамасыз етеді. 17 өстері арқылы жетекші жартылый жалғасты- рғыш айналуын 8 жапсырмаларына және әрі қарай жүктерге береді, содан соң ортақ тепкіш өстер арқылы 12—9 жетекші жартылый жалғастырғышқажәне сәйкесінше ЖҚСО жұдырықша білігіне жібереді. Қозғал- тқыштың иінді білік аналу жиілігінің өсуі кезінде жүктердің ортақ тепкіш күші, 4 серіппелердің әсер ету күшіне төтеп бере отырып, 12 өстеріне қатысты 7 жүктерін айналдырады. Мұнда кескіндел- ген жүктердің беті 8 текстолиттік жапсырмамен өзара әрекеттесіп, жартылый жалғастырғыштың өсіне бекітіледі, жетеленетін жалға- стырғышты айналу жағына қарай жетекшіге қатысты айналдырады, отынды бүрку алдын алуы бұрышын арттырады.Бүріккіштер. Дизель қозғалтқышының бүріккіштер құрылғы- сы көбінесе осы қозғалтқышта пайдаланатын қоспа түзу жүйесімен анықталады.Бензин қозғалтқыштарына қарағанда дизельдерде қоспаның түзілуі тікелей цилиндрде жүретіндіктен, дизельдегі қоспа түзу үрдісінің ұзақтылығы бензин қозғалтқыштарына қарағанда бір сәті төмен. Қоспа түзудің аз бөлігі және отынның тез жану үрдісі цилин- дрдегі қысымның тез өсуіне әкеледі, осы дизель жұмысының «қат- ты» сипатын анықтайды. Қоспа түзу үрдісінің аз ұзақтылығында отын жүйесі отынның ауамен біркелкі араласуын қамтамасыз етуі тиіс, алынған қоспаның толық жануы және қысымның өсуі бары- сында қозғалтқыштың мүмкіндігінше «жұмсақ» жұмысын жүзеге асырады. Осы шарттардың атқарылуы көбінесе жану камерасының пішініне сәйкес. Жану камералары бөлінген және бөлінбеген каме- раларға бөлінеді. , а сур. «Перкинс» фирмасының құйынды камерасы көрсетілген.Камера екі бөліктен тұрады, олардың біреуі        2.82 сур. Жану камераларының түрлері: а — разделенная вихревая камера сго- ра-ния фирмы «Перкинс»; б — неразде- лен¬ная дельтовидная камера сгорания (дви¬гатель Д-245); в — неразделенная торои¬дальная камера сгорания (дви- гатель Кам¬АЗ-740); 1 — вставка вих- ревой камеры; 2 — головка цилиндров; 3 — форсунка; А — полость вихревойкамеры; Б — по-Цилиндр бастиегінде жасалған, шарлы пішінді және арна арқылы мойынтірек үстіндегі кеңістікте орналасқан басқа бөлігімен жалға- стырылған. Ырғақ сығымдауында камераның бірінші бөлігіне кіретун ауа қуаты жанама бойынша осы камераның шеттерімен қозғалады, құйынды ағын құрайды (осыдан жану камераның екін- ші атауы—құйынды). Ауаның құйынды ағынына отынды бүркеуі біркелкі отын қоспаның құрылуына әкеледі. Сығымдалған ауаның жоғары температурасынан алынған қоспасы құйынды камерасында жанады және арна бойынша оның соңғы жануы болатын піспектің үстінде кеңістігіне келеді. Осылайша, жанармай қоспасының жану үрдісі уақытына қарай ұзартылған,дизель жұмысының «жұмсақ» тәртібін қамтамасыз етеді, сондықтан осындай типті камералар жеңіл автомобильдер жәе автобустар қозғалтқыштарында қолдана- ды., б, в сур. Бөлінбеген дельта тәрізді және тор тәрізді жану ка- мераларының нұсқалары көрсетілген. Олардың әрбіреулері қозғал- тқыштың цилиндрінде тікелей орналасқан. Дизельдерге тән жоғары деңгейлі сығымдалуы болғандықтан, піспек табандығы мен ци- линдр бастиегі арасындағы кеңістігі аз болып келеді, піспектің та- бандығында жану камерасын толығымен немесе жартылай орны- дайды. Бөлінбеген дельта тәрізді жану камерасы (2.82 сур. қара, б) ЗИЛ-5301 жүк автомобильдерінде орнатылған Д-245 қозғалтқышта- рында қолданады. Бөлінбеген тор тәрізді жану камерасы (2.82, в сур.қара) КамАЗ-740, КамАЗ-5320 және т.б. жүк автомобильдерінде орнатылған. Бөлінбеген жану камераларында отынды бүріккішпен бүркуі жану камерасының қабырғаларында жартылай жүргізіледі, ал жартылай жану камерасының ішіндегі ауаның құйынды ағынын- сур. Көптесікті бүріккіш:да жүзеге асады. Қоспа түзуінің мұндай тәсілі көлемді-таспалы ата- уына ие болды.Қоспа түзу тәсіліне қарай бүріккіштер біртесікті (құйынды қоспа түзу) және көп-тесікті (көлемді-таспалы қоспа түзу). Отандық жүк автомобильдерінде негізінде көлемді-таспалы қоспа түзулі дизель-дері және осындай қозағлтқыштарда – көптесікті бүріккіштер ор- натылған. Корпус 1 (2.83 сур.) бүріккіштер цилиндр бастиегінің сәйкесінше саңылауында орнату қапсырмасы көмегімен бекітіледі. Бастиек қуысын оқшаулауы 3 тығыздауыш сақина арқылы жүзе- ге асады. Отын бүріккішке ЖҚСО-дан 2 торлы сүзгісі бар жалға- стық арқылы беріледі. Бүріккіш корпусында арна арқылы отын то- заңдатқыш 1 корпусының ішкі қуысына келіп түседі, онда 9 тығын инесі орнатылған, оның үстіне қарнақ арқылы 5 серіппесі әсер етеді, тозаңдатқыш 7 корпусының еріне инені тығыз жабыстырады. То- заңдатқыш корпусының ерінде жану камерасы отынды бүркеуге ар- налған төрт саңылауы жасалған. Отынның құралатын тамшылары- ның мөлшері мұнда 30... 50 мкм болады. Серіппенің тарту мөлшері18.20 Мпа құрауы керек отын бүркуінің қысымын анықтайды. Тар- туды реттеу үшін реттеуіш бұрандама қызмет етеді 10.Тығын инесінің пішіні 2.84 сур. көрсетілген. Тозаңдатқыш корпусындағы Бқ куысы 2.4 Мпа қысымындағы отынмен толты- рылған, кол иненеің Г жүктемелік белдешесіне әсер етеді. Дегенмен 5 серіппесінің күштеріне төзу үшін (2.83 сур.қара) мұндай қысым мөлшері жеткіліксіз болады, сондықтан иненің жабылатын конусы тозаңдатқыштың корпусы еріне тығыз жабысуы тиіс, бүріккіш қуы- сын жану камерасы қуысынан оқшаулайды. ЖҚСО жоғары қысымда отынды беру кезінде (18.20 МПа) Г жүктемелі белдешедегі отынның әсер күші (2.84 сур.қара) серіппенің инеге әсер ету күші көбірек бо- лады, сур. Тығын инесінің пішіні:а — бүріккіш жабық; б — бүріккіш ашық; 1 — тозаңдатқыш корпусы; 2 — ине;3—сомын;4—бүріккішкорпусыА—саңылаулар(шүмек);Б—жүктемеүстіндегі камера (қуыс); В — отын арнасы; Г — жүктеме белдемшесі; Д — тығын белдемшесіине сонда бүріккіш көрпусының жоғары иіндешелеріне тіреуіне дейін көтеріледі, мұнда ине жүрісі сонда 0,20...0,25 мм құрайды. Жоғары қысымда бүрікуіш ұшындағы А қуысы арқылы отын жану камерасына бүркіледі.Давление воздуха в камере сгорания в конце такта сжатия до- стигает величины 3.5 МПа, разность давлений воздуха и топлива обеспечивает истекание топлива через отверстия форсунки со ско- ростью 200... 400 м/с, т. е. такое быстрое истечение топлива придает процессу характер впрыска. Топливо, просочившееся под высоким давлением в процессе впрыска через рабочие зазоры в полость фор- сунки, в которой расположена пружина, отводится через вертикаль- ный канал к сливному трубопроводу. Жанармай қоспасының ұшқынмен оталдыру қозғал- тқыштарының жандыру жүйесі Бұрын көрсетілгендей, ұшқынмен оталдыру қозғалтқышта- рының жанармай қоспасын жандыру сығымдалудың ырғағының соңында жоғары кернеумен берілетін оталдыру білтесінің электрод- тары арасында пайда болатын ұшқынмен қамтамасыз етіледі. Отал- дыру білтесінің түйісулеріне жоғары қысымның берілуі қажетті сәт- те оталдыру жүйесімен қамтамасыз етіледі. Құрылымдық атқаруға қарамастан оталдыру жүйесі міндетті түрде өзі жоғары және төменгі керенулер тізбектерінен тұрады. Төменгі кереу тізбегіне тұрақты тоқ көзі, төменгі кернеу тізбегінің қоректенуінің үзілу жүйесі, басқару кілті жатады (оталдыру құлыбы). Жоғары кернеулі тізбекке отал- дыру орамы, орамнан тозаңдатқышқа дейін жоғары қысым жетегі жатады, цилиндрлер бойынша жоғары қысым тоғын тарату жүйесі, таратушыдан оталдыру білтелеріне дейін жоғары қысымды сымда- ры, оталдыру білтелері жатады.Төменгі кернеу тізбегіндегі тұрақты тоқ көзі болып аккмулятор батареясы, тұрақты тоқ генераторы немесе түзеткіші бар ауыспалы тоқ генераторы кіреді.Төменгі кернеу тізбегінің қоректенуі үзілуінің жүейсі түйіспелі, трнасзисторлы күшейтіу бар түійспелі немесе түйіспесіз болуы мүмкін. Соңғы жылдары микропроцессорлық оталдыру жүйесі кең тараған.Үзілудің түйісу жүйесінің оталдыру жүйесін (2.85 сур.) жиі клас- сикалық деп атайды. Берілген жүйенің сызбасында төмен кернеулі тізбекке G тұрақты тоқ көзі, үзгіш 1, 2 оталдырудың төмен кернеулі орамы (бастапқы), ал жоғары кернеу тізбегі—оталдырудың жоғары кернеу (қайталама) орамы,сур. Қоректенудің үзілетін түйісу жүйесімен бірге оталдыру жүйесі:1 — үзгіш; 2 —оталдыру орамы; 3 — отал- дыру таратушысы; 4 — ұшқын оталдыру білтелері; G —энергия көзі (генератор не- месе аккумулятор батареясы); С1 — кон- денсатор жоғары кернеулі орталық сым, оталдырудың жүгіргіші бар таратушы 3 (ротор), жоғары қысымды таратушысынан оталдыру білтесіне дей- ін сымдары және ұшқын оталдыру білтелері 4 жатады.Тұрақты тоқтың көздері болып аккумулятор батареясы және ге- нератор табылады. Осы агрегаттардың құрылғылары 3.2 и 3.3.бөлім- шелерінде қарастырылған.Үзгіш төмен кернеулі тізбектің кезекті үзілу иінді біліктің син- хронды айналуы үшін қызмет етеді. Әдетте үзгіш құрымдық түрде оталдыру жүйесінің басқа аспабымен біріктіріледі— жоғары кер- неулі тоқтың таратушысы. Мұндай бірыңғай торап үзгіш-таратушы деп аталады. Үзгіш-таратушысының жылжымалы дискісінде 3 (2.86 сур.) 22 жылжымайтын түйістің 16 орақша тәрізді тілімше бекітіл- ген, онда бекіту бұрандамасына арналған сопақша саңылауы бар. 3 жылжымалы дискіге 22 жылжымайтын түйістің 16 орақша тәрізді тілімшесінің пішінді жігіне кіретін эксцентрийлік белдемшесі бар бұрандама енгізіледі. Мұндай бекітілу жылжымайтын түйісудің қалпын өзгертуге мүмкінді береді, бұл үзгіштің түйісулерінде саңы- лаудың мөлшерін реттеуге қажет. 21 жылжитын түйісу топсалы түрде жылжымайтын түйісудің 16 орақша тәрізді тілімшесінде ор- наласқан 1 істігіне бекітілген. 21 жылжымайтын түйісуге бекітілген тілімшелі серіппе үнемі 22 жылжымайтын түйісуге соңғысын жа- быстырады. Жылжитын түйісу «көпшіліктен» оқшауланған, оған оталдыру орамынан келетін төмен кернеулі электр тоғының тізбегі әкелінеді. Жылжитын түйісудің пластмассалық тіреуі үзгіштің 25 жұдырықшасына тіреледі. Жұдырықшаның айналуы кезінде оның дөңестері пластмасслық тіреу арқылы кезекті түрде жылжитын түй- ісуді жылжымайтыннан бөлектетеді, төмен кернеулі тізбегін ажыра- тады. Үзгіштің тұйық түйісулері кезінде электр тоғы жылжымайтын түйсу арқылы тіреу тақтасына кетеді, ол өзі арнайы сым арқылы үз- гіш корпусына байланысқан.Төмен кернеулі электр тоғының оталдыру білтесінде жүруі кезін- де магниттік өріс пайда болады. Жұдырықшаның айналуы кезінде үзгіш кезекті түрде төмен кернеулі электр тоғының тізбегін ажыра- тады. Төмен кернеулі тізбегінің үзілуі кезіндеоталдыру білтесіндегі магниттік өріс нөлге дейін өзгереді. Ауыспалы магниттік өріс оның жойылу үрдісі кезінде жоғары кер- неулі электр тоғының оталдыру орамының қайталама орауын уи- ндукциялайды (16 000...20 000 В). Орталық сым бойынша жоғары кернеу тоғы 4 таратушының жүгіргіштің 8 орталық электродының серіппемен жабыстырылған көмір түйіріне беріледі. Таратушының 5 қақпағында шеңбер бойынша біркелкі түрде қозғалтқыштың цилин- дрлерінің оталдыру білтелерінің жоғары кернеулі электр тоғының 7 бүйір электродтары орналасқан. Таратушының қақпағында қозғал- тқыштың бірінші цилиндрінің бүйір электродының нөмірін көрсе- теді, қалған электродтар қозғалтқыш цилиндрінің жұмыс тәртібіне сәйкес жүгіргіштің айналу жүрісі бойынша орналасқан.Үзгіштің жұдырықшасы 25 және таратушының жүгіргіші 4 қозғалтқыштың жұдырықшалы немесе иінді біліктерінен тегершікті берілу арқылы айналуға келтіретін ортақ білікте орналасқан. Төмен кернеулі электр тізбегінің үзілуі кезінде оталдыру оруының орамын- да электрмен қозғалатын күш пайда болады - сур. Оталдырудың үзгіш-таратушысы:1 — жетек білікше; 2 — жылжымайтын тілімше; 3 — жылжитын диск; 4 — жүгір- гіш; 5 —таратушысынң қақпағы; 6 — жоғары кернеудің шығуы; 7 — бүйір элект- родтары; 8 — орталық электродытң көмір түйірі; 9 —қақпақтың ілмегі; 10 — ортақ тепкіш реттегіш; 11 —үзгіштің корпусы; 12 — вакуум реттегіші; 13 — тарту күші; 14 — октан-түзетуші; 15 — эксцентрик; 16 — серіппе тілімшесі; 17 — тілімшелісеріппе; 18 — істік; 19 — тетікше; 20 — тексто¬литтік қалып; 21, 22 — жылжитын және жылжымайтын түйісулер; 23 — майсауыт (сүзгі); 24 — клемма; 25 — үзгіштің жұдырықшасыөзін индукциялаудың (ЭҚС), ол үзгіштің түйісулері арасында ұшқын- ды келтіруі мүмкін, яғни түйісулерінің жануына әкеледі және төмен кернеулі тізбегін бұзады. Мұндай мүмкіндікті болдырмау үшін қо- сарлас түрде үзгіштің түйісулеріне 0,15... 0,35 мкФ сыймдылығы бар конденсатор орнатылады, тізбектің үзілуінде өзін индукциялау ЭҚС заряд алады, ал түйісулердің тұйықталуы тоқтан ажыратылады, оталдыру орамының қайталама орауында жоғары кернеулі электр тоғының ағылу фазасын ұзарта түседі және сонымен оталдыру біл- тесі арасында үшқын пайда болуын жақсартады.Тіреу тақтайы тіреуіш мойынтіректегі корпусында орналасқан, ол оның копусына қатысты жұдырықша айналуының бағытына қа- рай айналуға мүмкіндік береді оған қарсы. Үзгіштің жұдырықша- сы жетек білігімен байланысты емес, білікке қатысты жұдырықша- ның бұрыштық айналу мүмкіндігі бар, яғни оталдыруды алдын алу бұрышының өзгерулері болады, ол қозғалтқыш жұмыс тәртіптерінің өзгеруіне байланысты қажет.Оталдыруды алдын алау бұрышы иінді білігінің ауналуы ми- нималды жиілігі кезінде минималды болуы керек, ал максималды жиілікте — максималды болуы тиіс. Алдын алу бұрышы қозғал- тқыштың жүктемесіне байланысты —үлкен жүктемеде ол азаюы қажет, ал шағында — көбейеді. Оталдыру алдын алу бұрышының өзгеруі қозғалтқыштың иінді біліктің айналу жиілігі бойынша ортақ тепкіш реттегішпен қамтамасыз етіледі, жүктеме бойынша— вакуум реттегішімен 12 (вакуум түзеткіші).Ортақ тепкіш реттегіш өзіне жетектің 9 білігімен қатты байла- ныс өстерінде 11 топсалы түрде тілімге бекітілген жүктен 10 тұрады (2.87 сур.). Жүктер өзара серіппелермен байланысқан 12. На Жүк- терде 8 жұдырықшаның 23 ықтырма тесіктеріне кіретін 22 өстері бектілген. Ортақ тепкіш күштердің әсерімен жүктердің жетекті білі- гінің айналу жиілігінің өсуі серіппілер күшіне төтеп береді және бөлінеді, мұнда жұдырықшаны оталдыруды алдын алу бұрышына қарай айналдырады.Вакуум реттегіші 20 вакуум камерасы түрінде болады, оның корпусы үзгіштің корпусына қатты бекітіледі. Вакуум реттегіші копусының ішінде диафрагма орналасқан, ол тарту күші 3 арқылы 21 кіру тақтайымен байланысқан 3. Тарту күшінің диафрагма қуы- сы атмосферамен байланысты, қарама қарсы қуысы —онда сейіл- туді кіріс коллекторы арқылы қамтамасыз етеді. Сейілту қуысынан диафрагмаға қарай серіппе әсер етеді, тіреуіш тақтайын оталдыру жағына қарай азайтады. Қозғалтқыштың жүктемесін азайтуы кезін- де кедергі қалқаны жабылады, ал сейілту өседі және вакуум ретте- гіші тіреуіш тақтайын оталдыруды алдын алу бұрышының көбеюінеайналдырады.   сур. Ортақ тепкіш реттегіш (бөлшектенген күйде):1 — қақпақ; 2 — тоқ беретін тілімше; 3 — тіреу тақтайы; 4 — тетікше; 5 — контакты; 6, 12 — серіппелер; 7 — жылжы- майтын диск; 8 — жұдырықша; 9 — білік; 10 — жүк; 11 — жүк тілімшесі; 13 — корпус; 14, 18—октан-түзетушінің төменгі және жоғарғы тілімшелері; 15— төлке; 16 — сояуыш; 17 — со- мындар; 19 — май сауыты; 20 — ва¬куум реттегіші; 21 — тарту күші; 22 —жүк өсі; 23 — ықтыр- ма; 24 — тоқтау сақинасы Оталдыру орамы трансформатор ретінде болады, оның магнит- тік өрісінің өзгеруі қайталама орамдағы жоғары кернеуді алу үшін бастапқы орамның тоқ тізбегін үзілу жолымен жүзеге асады. Отал- дыру орамның білігі 7 (2.88 сур.) 0,35 мм қалыңдығы трансформа- торлық болаттан жасалған тілімшелерден құрастырылған. Біліктің 7 оқшауланған төсемшесінің үстіне қайталама төсемше оралған 6, ол 0,052... 0,086 мм қалыңдығы болып келетін мыс сымының 18 — 25 мың. орамдарынан тұрады. Қайталама орамның сымы тоқты оқшау- лайтын лакпен жағылған. Қайталама орамның үстінесур. Оталдыру орамы:1 — вариатор (қосымша кедергі); 2— қақпақ; 3 — корпус; 4 — май; 5,6 —бастапқы және қайталама орамы; 7 — білікше   5 бастапқы орамы оралған, ол 0,5...0,9 мм қалыңдығы мыс сымының 300 орамдарынан тұрады. Бастапқы орамның бір ұшы клеммаға апа- рылған, оның үстіне оталдыру құлы- бы арқылы аккумулытор бтаресяынан тоқ беріледі. Бастапқы орамның басқа ұшы клеммаға қосылған. Оныі сымы үзгішке кеткен.Иінді біліктің жоғары айналу жиілі- гінде түйісулердің тұйық қалпының уақыты аз болады, сондықтан магнит- тік өрісті құруға жеткілікті болатынэлектр тоғы, бастапқы орамның өте қатты қызуын болдырмайды. Түйісулердің тұйық қалпының шағын айналу жиілігінің уақыты көбейеді және бастапқы орамның қызып кетуі мүмкіндігі өседі, ол оның қызмет мерізімін азаюына әкеледі. Бұл проблеманы жою үшін орамның жеке құрылғыларында вариатор 1 қолданады — қосымша кедергі, бастапқы орамнан бастап оталдыру орамының клеммасы- на дейін қосылған. Иінді біліктің үлкен айналу жиілігі мен үзгіштің түйісулер тұйық қалпының қысқа ұзақтылығында вариатор қызуға үлгірмейді және оның омиялық кедергісі номиналды болып қалады. Иінді біліктің айналуы шағын жиілігінде тұйісулердік тұйық қалпы үлкейеді, вариатор қызады және оның омиялық кедергісі өседі, ал бұл тоқ күшін бастапқы орамынн азайтуына әкеледі, және оның қы- змет мерзімінің өсуіне әкеледі. Оталдыру орамының бастапқы ора- уының кіріс ұшы бұл жағдайында ол клеммамен байланысты, ол вариатордың 1 ұшымен ортақ болады. Входной конец вариатордың кіріс ұшы клеммамен байланысты, оған аккумулятор батареясынан электр тоғы беріледі.Суық қозғалтқышты іске қосу кезінде (стартерлік іске қосу) қо- сымша кедергісінің бар болуы жоғары кернеулі берік ұшқынының құру мүмкіндігін айзайтады, сондықтан вариатордың сызбасында бар болуын ідетте оның қозғалтқышты стартерлік іске қосу кезінде оның иірілуін ескереді,(ол үшін іске қосу стартердің тоқ өткізетін түйсілерін реле арқылы электр тоғын бір уақытта тікелей вариатордың шыңыс клем- масына береді).Оталдыру білтесі. Жанармай қоспасының сыңылу ырғағы кезінде жандандыру үшін оталдыру білтесі қызмет етеді, оның элек- тродтары арасында электр доғасы пайда болады, қысқа мерзімділігі- нен ұшқын деп аталады.Оталдыру білтесіне келесі талаптар қойылады:Электродтар арасындаңы жоғары кернеумен туындаған жоға- ры тоқ оқшауланғыш қасиеттер;электр экроизиясына төзімділік;цилиндрлер блоктары бастиегіндегі білтенің бекіту саңылау- сыздығы;жоғары (2 000...2500 °С) температурадағы төзімділік;тез салғындауға деген қабілеттілік.Оталдыру білтесі металдық корпустан 4 (2.89 сур.) тұрады, ол ке- рамикалыұ оқшаулыуышпен ішке айналдырылған 2, оның ішінде ор- тақ тоқ өткізетін электрод 5 бар. Эдектродтың бұрандамалы ұшында (1 білік) жоғары кернеулі клемма жетегіне арналған төлке оралады. Жеке білтелердеорталық электродқа жоғары кернеу кедергі басатын резистор арқылы барады. Г-тәрізді пішінді басқа электрод (бүйірлі электрод 6), білтесінің корпусының төменгі жағына пісірілген. Бүй- ірлі электрод 6 жоғары температуралық мыс, күміс, алтын немесе платинадан жаслаған болуы мүмкін. Корпустың төменгі жағында блок бастиегінде білтені бекіту үшін бұрандамасы кесілген. Корпу- стың төменгі жағының фланеці мен блок бастиегі арасында жұмсақ материалдан жаслаған тығыздауыш сақина 7 ескерілген. Білтені шығару және айналдыру үшін сақина фланец пенбұрандамалы бөлік арасында бекітілген. Фланец корпустың флнеці алты қырлы пішінге ие білте кілтінің бастиегіне сәйкес.ІЖҚ қолданылатын білтелерді температу- ралық сипатталамар бойынша оның жұмысын анықтайтын шоқтан тұтынусыз.    сур. Оталдыру білтесі:1 — білікше (электродтың бұрандамалы ұшы); 2 — керами- калық оқшаулынғыш; 3 — тоқ өткізетін жапсырма (герме- тик); 4 — металдық корпус; 5 — орталық электрод; 6 — бүйірлі электрод; 7 — тығыздауыш сақинасыШоқтан тұтыну деп оталдыру білтесінің жұмыс тәртібін айтады, онда жанармай қоспасы электродтардың жоғары температурасына байланысты электр ұшқынысыз жанады. Більенің шоқтан тұтанусыз жұмыс істеу қабілеті шоқты санмен бағаланады— бүтін сандар қата- рынан шартты көрсеткіш (8—11 — 14— 17 — 20—23 — 26). Шоқты саны неғұрлым жоғары болса, соғұрлым білтенің шоқсыз тұтанусыз жұмыс істеу қабілеті жоғары болады. Отандық аз тоннажды жүк ав- томобильдері ЗМЗ-406 қозғалтқыштарында 14 шоқты санмен біл- телерін қолданады. Орташа және үлкен жүк көтергіш жүк автомо- бильдерінде ЗМЗ-53 және ЗИЛ-508 қозғалтқыштарында 11 шоқты санмен білтелерін қолданады.Шоқты саны 20 және жоғары білтелерді суық деп атайды, олар жоғары температуралық тәртіпті қозғалтқыштарға арналады. Шоқты саны 20 және төмен білтелерді ыстық деп атайды, олар орташа тем- пературалық тәртіпті қозғалтқыштарға арналады. Білтенің сипат- тамасы оның таңбалауында көрсетіледі. Таңбалаудың бірінші әрпі білтенің төменгі жағының бұрандамасын білдіреді. «А» әрпі —М14 бұрандамасы (метрлік) 1,25 мм қадамымен; «М» әрпі —М18 бұран- дамасы 1,5 мм қадамымен. Таңбалаудағы келесі екі сандар білтенің шоқтық санын көрсетеді. Әрі қарай төрт әріп бар, олардың біріншісі бұрандамалы бөліктің ұзындығын көрсетеді (Н — 11 мм; Д — 19 мм), екіншісі корпустың бұрандалы бөлігінің бүйіріне қатысты оқ- шаулауыш конусы тәртібіне көрсетеді (В — конус болады, әрпі жоқконус болмайды), үшіншісі орталық тоқ өткізетін білік пен оқша- улауыш расындағы саңылаусыздықты білдіреді (Т — термоцемент; таңбалаудағы басқа герметиктер аталмайды), төртінші әріп «Р» біл- тедегі кедергі болдырмайтын резистордың бар болуын көрсетеді.Мысалы, ЗМЗ-4063 А14ДВР қозғалтқышының білте таңбала- уында келесі ақпарат бар: А —1,25 қадамы бар М14 метрлік бұран- дамасы бар білте; 14 — білтенің шоқты саны; Д — бұрандамалы бөліктің ұзындығы 19 мм; В — оқшаулауыш конусы копустың бұрандалы бөлігінің бүйірінде болады; Р — кедергі болдырмайтын резистормен білте қамсыздалған.Оталдырудың түйіспелі-транзисторлық жүйесі. Оталдыру жүй- есінің сенімді жұмысы негізінде оталдыру орамының қайталама электр тізбегіндегі жоғары кернеу мөлшерімен анықталады. Бұл ке- дергі бастапқы тізбекте кедергінің мөлшерімен анықталады. Баста- пқы тізбекте классикалық (түйіспелі) сызбасының үзілуі жұмыстың кез келген жағдайларында бастапқы тізбекте жоғары сенімді керне- уңн қаматасыз етуін мүмкін болдырмайды. Мұның бір себебі болып бастапқы тізбекте тоқтың үлкен күші кезінде түйісілердің жоғары- лаған жануы табылады. Бұл жағдайды болдырмау үшін үзгіш түй- ісілердің тоқ күшін азайтуы қажет, оталдыру орамында сур. Оталдырудың түйіспелі транзи- сторлы жүйесінің сызбасы:1 —оталдыру орамы; 2 —тара-тушы; 3 — ұшқын білтелері; G — энергия көзі (генератор); VT — транзистор; QS — бөлгіш Бастапқы тізбекте тоқты үлкен етіп қалдырады. Бұл оталдырудың түйіспелі транзисторлы жүйесін қолдану кезінде мүмкін, сызба- сы 2.90 сур. көрсетілген. Бастапқы электр тізбегінде оталдырудың орамының электр тізбегінде транзитоср орнатылған, оның базасы база QS үзгішімен басқарылады. Эмиттер электр тоғын береді және оталдырудың жүйесінің бастапқы орамының тоғы, ал коллекторден тоқ қоректендіру көзінен беріледі. Бұл жағдайда үзгіштің түйісулер транзистор базасын басқару шағын тқғы арқылы өтеді (0,3...0,8 А), ал оталдырудың бастрпқы орамына эмиттерден үлкен тоқ келеді (10 А). Оталдырудың түйіспелітранзисторлік жүйесі ЗИЛ- 508, ЗИЛ-375, ЗМЗ-53 қозғалтқыштарында қолданады. Мұндай жүйе оталдыру жүйесінің жұмысқа қабілеттілігін едәуір арттырады, бірақ дегенмен онда ажыратылатын түйісу бар, ол шағын тоқтарда да бастапқы тіз- бек жұмысының бұзуларына әкеледі. Бұл проблемалардың шешілуі бастапқы тізбектің түйіссіз үзілуін қолднусыз мүмкін.Бастапқы тізбектің түйіспесіз жүйесі. Бастапқы тізбектегі электр тоғының кезекті пайда болуы оның түйіспесіз үзілуінде магнитэлек- трлік бергішпен немесе Холл бергішімен жүзеге асады. Кез келген жағдайда магнитэлектрлік тоғының дабылы немесе Холл бергішінің ЭД транзистормен күшейеді, эмиттерден электр тоғы оталдыру ора- мының бастапқы орамына тоқ беріледі. Магнитэлектрлік бергішті қолдана отырып бастапқы тізбектің үзілуінің түйіспесіз жүйесінің сызбасы 2.91 сур.көрсетілген. Қозғалтқыштың иінді білігінен ай- налатын тұрақты магнит тісті диск пішініне ие, тістер саны қозғал- тқыштың цилиндрлер санына тең. сур. Магнитэлектрлік бергішті қол- дана отырып бастапқы тізбектің үзілуініңтүйіспесіз жүйесінің сызбасы:1 — оталдыру орамы; 2 — тара- тушы; 3 — ұшқын білтелері; G — генератор; VD — магнитэлектрлік бер-гіші; VT — транзистор                сур. Холл бергішін қолдана отырып бастапқы тізбектің үзілуінің түйіспесіз жүйесінің сызбасы :а —Холл дәрмені сызбасы; б — Холл бергіш жұмысының қағидасы; в —интег¬рал- ды күшейткіш сызбасы; 1 — тұрақты магнит; 2 —Холл элементі (бергіштің сезімтал элементі); 3 — тіліктері бар диск (ротор); 4 — күшейткіш; 5 — шектік элемент (реле күшейткіші); 6 — кернеудің тұрақтандырығышы; VT — шығыс транзисторы; Лн — жүктеме (оталдырудың түйіспесіз жүесінің коммутаторы); + ип, -ип, ид — шығыс клеммасындағы кернеу Айналу кезінде магниттік дисктің тістері индуктивті орамнан өте жақын жерден өтеді (білік пен орам) және ондаәлсіз тоқ индукция- ланады, ол VT транзистор базасына келіп түседі.Холл бергіші жартылай сымды қабықша түрінде келеді, оның бір жағында электр тоғы өтеді. Магниттік өрістің бағыты бойын- ша оның шеттерінде қабықшаға көлденең Холл ЭДС пайда болады (2.92, а сур.), засына беріледі. Магниттік өріс тұрақты магнитпен құрылады 1 (2.92, б сур.), одан Холл элементі тіліктері бар айнала- тын диск арқылы экрандалады (диск магнитнтік жұмсақ материадан жасалған). Холл пәрмені Холл элементінің жанында дисктің тілік- терінен өту кезінде пайда болады. Холл бергішінің дабылы бастапқы тізбектің ауысатын тоғына түрлендіріледі.Оталдырудың микропроцессорлық жүйесі. Қазіргі қозғал- тқыштарда үшқынмен жану қоспасы бұрын айтылғандай, микро- процессормен басқарылатын отынды тікелей бүркуі жүйесіне сәй- кес. Бүркеу үрдісін сапалы басқаруы үшін борттық микропроцессор иінді біліктің айналу жиілігі бергішінен, иінді және үлестіруші біліктерден, ауаның шығын бергішінен, кедергі қалқаны бергішісі- нен, салұындату сұйықтығы мен детонация бергіштерінен дабылдар алады.Барлық бұл дабылдар басқарудың электронды блогымен өңделедісур. Оталдыру микропроцессорлық жүйесінің құрылымдық сызбасы:1 — оталдыру білтелері; 2 — оталдыру орамдары; 3 — есеп басталуының бергіші; 4 — генератор; 5 — аккумулятор; 6 — оталдырудың; 7 — блок; 8, 9 — үшты ажы- ратқыш және карбюратордың электромагниттік клапаны; 10 — контрол¬лер (басқа- рудың микропроцессорлық блогы); 11, 12 — қозғалтқыштың жылу қапының және иінді біліктің айналу жиілік бергіштері(ЭББ) (микропроцессор) отынды бүрку мен оның мөлшерін оңтайлы кезін анықтау үшін қолданады. Атап өтілген өлшемдер цилиндрдің әрқайсысында білтелердің электродтарына жоғары кернеу беруінің оңтайлы кезін анықтауға пайдаланатыны мәлім. Бұл жағдайда отал- дырудың микропроцессорлық жүйесін қолданады. Мұндай жүйе шағын жүк көтергішті жүк автомобильдерінде ЗМЗ-4062.10 қозқал- тқышында қолданады. оталдырудың микропроцессорлық жүйесінің құрылымдық сызбасы 2.93 сур. келтірілген.Төртәилиндрлік қоз,алтқыш үшін келтірілген сызба бойынша оталдырудың ек орамы 2 қолданады, әрбіреуі оталдырудың төрт біл- тегінің екуіне жоғары кернеу береді. Оталдыру орамдарына дабыл басқару микропроцессорлық блогына беріледі 10, ал ол өз кезегінде 3 санаудың басталуы, 11 қозғалтқыштың жылу қалпы, 12 иінді білік- тің айналу жиілігі бергіштерінен алынатын ақпарат негізіндегі басқа- рушы дабылдар шығарады. Оталдыру орамынан жоғары кернеу екі білте үшін берілгендіктен, ұшқын бір уақытта екі цилиндрлерде пай- да болады — бәреуінде сыңылу ырғағының соңында (сыңымдалған жанармай қоспасы жанады), ал басқасында — шығуда ырғақтың соңында (білте осы уақытта бос жүрісте жұмыс істейді). Пайдаланылған газды шығару жүйесі Төрт тактілі ІЖҚ төртінші тактісі кезінде пайдаланылған газды цилиндрден алу (шығару) жүргізіледі. Жұмыс жүрісінің соңында пайдаланылған газдың температурасы 600...900°С құрайды. Егер пайдаланылған газды осындай жоғары температурада және цилин- дрдегі піспек қозғалысымен пайда болатын осындай жоғары жыл- дамдықта шығаратын болса, онда тіршілік ету ортасы мен өмір- шеңдігіне шу деңгейі бойынша да, газдалуы бойынша да сәйкес келмейтін нәтижеге қол жеткіземіз. Шу деңгейін белгілі бір шекке дейін төмендету үшін автомобильге шуды белсенді және реактивті бәсеңдеткіштен тұратын қабылдау түтікшесі бар арнайы шығару (пайдаланылған газ) жүйесі орнатылады. Пайдаланылған газдың жарылу мүмкіндігін болдырмау үшін цилиндр блогының фланеці мен шығару коллекторы арасына асбесттік төсемдер орнатылады. Шығару жүйесінің шығару коллекторы фланеці мен қабылдау түті- гі фланеці арасына тағы да асбесттік төсем орнатылады. Белсенді бәсеңдеткіш пайдаланылған газдың жолына жасанды тосқауыл қо- юшы болып табылады.Заманауи белсенді бәсеңдеткіш пайдаланылған газ жүретін ыдыс болып табылады. Ыдыстың ішкі кеңістігі арнайы тесілген аралықты бірнеше қуысқа бөлінген, ол жалпы ағынды бірнеше бөлек ағынға бөледі, пайдаланылған газдың жалпы энергиясын азайтады және осы арқылы шу деңгейін де төмендетеді. Кең диапазонды жиілікте шу деңгейін барынша төмендету үшін заманауи құрастырмалардабәсеңдеткіш енгізу және шығару камерасын толтыратын толтырғыш пайдаланылады. Енгізу камерасының толтырғышы ретінде көп ке- зекте жоғары температураға беріктігі жоғары базальттік мақта пай- даланылады, ал шығару камерасының толтырғышы ретінде шыны мақта қолданылады. Өйткені, шығыстағы пайдаланылған газдың температурасы мейлінше төмен. Бөліп айтары, жоғары тиімділікті белсенді бәсеңдеткіштерді пайдалану қозғалтқыштың тиімді қуатын төмендетеді, өйткені бұл жағдайда пайдаланылған газдың жолын- дағы жоғары кедергіні бағындыруға қозғалтқыштың жалпы қуаты- ның 20 %-дайы жұмсалады. Сондықтан да шу деңгейін төмендету- дің осы тәсілі тек қуаттың жеткілікті артық болғанында ғана, дәлірек айтсақ, қымбат жеңіл автомобильдер мен автобустарда қолданыла- ды.Реактивті бәсеңдеткіш - ішінде пайдаланылған газды қозғал- тқыш цилиндрінен бұратын түтікшесі бар сыйымдылық болып табы- лады. Түтікшеде біркелкі орналасқан саңылаулар бар, олар арқылы пайдаланылған газ сыйымдылыққа түседі. Бұл ретте пайдаланылған газдың дыбыстық энергиясы айтарлықтай төмендейді, сонымен сур. ГАЗ-3302 жүк автомобилінің («Газель») пайдаланылған газды шығару жүйесінің жалпы сызбасы:1 — төсем; 2 — қабылдау түтігі; 3 — тіреуіш; 4 — шығару түтігі; 5 — амортизатор- лар; 6 — резонаторлар; 7 — жима саты; 8 — қамыт; 9 — бәсеңдеткішбірге пайдаланылған газдың шығыстағы кедергісі болмайды, сәй- кесінше, белсенді қозғалтқышқа қарағанда қозғалтқыштың тиімді қуатының жоғалуы да барынша аз (5...10 %). Бұнымен қоса, реак- тивті бәсеңдеткіш шығысындағы пайдаланылған газдың дыбыстық деңгейі жоғары тиімді, белсенді бәсеңдеткішке қарағанда барынша жоғары. Қозғалтқыштың лақтыру келте құбыры мен негізгі белсенді бәсеңдеткіші арасына қосымша, сондай-ақ, резонатор деп аталатын реактивті бәсеңдеткішті енгізу арқылы шу деңгейін қосымша төмен- детуге мүмкіндік бар.3-ші санаттағы ГАЗ-3302 («Газель») жүк автомобилінің пайда- ланылған газды шығару жүйесінің жалпы сызбасы 2.94 суретте көр- сетілген.Пайдаланылған газдың құрамында зиянды заттардың мөлшері көп болғандықтан, заманауи газ шығару жүйелерінде бейтараптан- дырғыш құрылғысы қарастырылған. Бейтараптандырғыш дегеніміз пайдаланылған газдағы зиянды компоненттерді зиянсыз компонент- терге (мысалы, СО иіс газын көмірқышқыл газына — көміртек диок- сидін СО2-ге) айналдыруды қамтамасыз ететін катализатор. Катали-затор ретінде платина, палладий мен родий сыңды қымбат металдарпайдаланылады. Жекелей жағдайларда тиімділікті арттыру үшін ни- кель мен цезий де қолданылады. Қымбат металдарды қолдану бей- тараптандырғыштардың жоғарғы беріктігін алдын ала анықтайды, алайда заманауи экологиялық талаптар бойынша жеңіл автомобиль- дер мен автобустарда бейтараптандырғыштарды орнату міндетті болып табылады. Қозғалтқыш пен оның жүйелеріне техникалық қызмет көрсету Қозғалтқышқа техникалық қызмет көрсету дегеніміз жүк авто- мобилінің бірыңғай техникалық қызмет көрсету жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Сәйкесінше, қозғалтқышты тексеру жүк автомо- биліне жүйелі техникалық қызмет көрсету кезінде жүзеге асырыла- ды. 1 000 және 4 000 км. (ТҚК -1000, ТҚК-4000) жүрісінен кейін жүргізіп жаттықтыру кезеңінде күнделікті (КҚК), бірінші және екінші, пайдалану кезеңінде бірінші (ТҚК-1), екінші (ТҚК-2) және маусымдық (МТҚК) деп бөлінеді.Атап өтері, жүк автомобилі жүкті қоғамдық пайдалану жолда- рында тасымалдайды және оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету бірін- ші кезекте тұрған міндет. Осыған байланысты, реттеуші немесе бөл- шектеп және жөндеу жұмыстарын талап ететін техникалық қызмет көрсету операциялары арнайы жабдықталған техникалық қызмет көрсету стансаларында жүргізілуі тиіс. Ал, мұндай жұмыстарды жүргізуге тек жоғары білікті мамандар тартылуы керек.КҚК ретінде күнделікті орындалатын жұмыстардың түріне мыналар жатқызылады:қозғалтқыш картеріндегі май деңгейін тексеру — май өлшегіші қуыс құлақтағы таңбалау бойынша көзбен қарап орындалады. Май- дың деңгейі ұйғарынды май деңгейінің сәйкестендірілген максимал- ды және минималды таңбалануы арасында болуы тиіс. Бұл деңгей- лер әр қозғалтқышта әрқалай белгіленеді, көп кезекте «mіn» және«шах», «П» және «О» немесе «В» және «Н». Қажет жағдайда майлау жүйесіне қажетті деңгейге дейін май құю керек;салқындатқыш жүйесіндегі сұйықтық деңгейін тексеру — ас- паптар қалқанындағы белгі беруші бойынша немесе салқындату жүйесінің кеңейткіш кіші багіндегі белгі бойынша орындалады. Салқын қозғалтқыштың кеңейткіш кіші багіндегі салқындатқыш сұйықтығының деңгейі 15...20°С температурасында «mіn» белгісінде немесе одан 30.50 мм жоғары болуы тиіс;қуаттау жүйесі, майлау жүйесі мен салқындатқыш жүйесінің саңылаусыздығын тексеру — майды қуаттау, жанармай беру және салқындату жүйесінің шлангісі мен штуцерінің жағдайын көзбен қарау арқылы орындалады. Жанармайдың, майдың және салқын- датқыш сұйықтығының ағуына жол берілмейді.Жаңа жүк автомобилін жүріп жаттықтыру кезеңіндегі бірін- ші техникалық қызмет көрсету кезінде (ТҚК - 1000) оның қозғал- тқышында жұмыстың үш түрін жүргізу қажет:тексеру және қажет жағдайда бекіткіштерді; қоғалтқыштың алдыңғы және артқы тіректерін;қозғалтқыш цилиндрі блогының бастиектерін; бәсең- деткіштің қабылдау түтігі бекіткішінің фланецтерін; жанармайды беруді басқару жетегінің тетіктерін тарту;тексеру және қажет жағдайда реттеу:газ тарату механизміндегі жылу жарықтары (қозғалтқыш цилин- дрі блогының бастиегін тартқаннан кейін);жетекті белдіктерді тарту. Тарту қолмен немесе белдік тармақта- рын ұйғарынды майыстыруға арналған арнайы аспаптың көмегімен, ал оған белгіленген күшейтуді бере отырып бақыланады. Мысалы, ЗИЛ-5301 автомобилінің қозғалтқышында белдік тармақтарына иін- ді біліктің тегершігі 40 Н күшін берген кезде – генератор тегерші- гінің майысуы 6.9 мм құрауы керек;қозғалтқыштағы майды майлау жүйесін шаятын маймен шаю немесе ортадан тепкіш май сүзгісін тазарту арқылы ауыстыру.ТҚК-1 техникалық қызмет көрсету кезінде келесі жұмыстың түр- лерін орындау қажет:КҚК-да қарастырылған барлық жұмыстарды жүргізу;қозғалтқыштағы майды майлау жүйесін шаятын маймен шаю немесе ауыстырғыш толық ағынды майлы сүзгілерді ауыстыру не- месе ортадан тепкіш май сүзгішін тазарту арқылы ауыстыру;тексеру және қажет жағдайда қозғалтқыштың алдыңғы және артқы бекіткіштерін, бәсеңдеткіштің қабыллау түтігі бекіткішінің фланецтерін, жанармайды беруді басқару жетегінің тетіктерін тарту;тексеру және қажет жағдайда жетекті белдіктердің тартуын, бос жүрісте қозғалтқыштың иінді білігінің айналым жиілігін, көмір- тек (СО) мен көмірсутек (СН) монооксидінің мөлшерін, білте элект- родтары арасындағы саңылауды (бензин және газ қозғалтқыштары) реттеу.ТҚК-2 техникалық қызмет көрсетуді жүргізген кезде ТҚК-1- де көрсетілген барлық жұмыс түрлерін және қосымша мыналарды орындау қажет:тексеру және қажет жағдайда газ тарату механизміндегі кла- пандар мен иінағаштар арасындағы саңылауды реттеу;ауа сүзгісін тазарту және қажет жағдайда сүзгі элементін ауы- стыру;жанармайды қатты және ақ тазарту сүзгісінен қалдықты төгу және торлы сүзгі элементтерін жуу;қозғалтқыш картерінің желдеткіш жүйесін тазарту;карбюраторлық бензиндік қозғалтқышта карбюратор арала- стырғыш камерасы корпусындағы ауа жиклерлері мен желдеткіш арнасын тазарту.Маусымдық техникалық қызмет көрсету жылына екі рет, көктемде және күзде жүргізіледі. МТҚК жұмыстарын кезекті ТҚК-2-мен біріктіріп жүргізу ұсынылады.МТҚК кезінде қозғалтқыштың майлау жүйесіндегі майды мау- сымдық талаптарға сай жаңа майды құю арқылы ауыстыру қажет.Екі жылда бір рет, яғни күзде қозғалтқыштың салқындатқыш жүйесіндегі салқындатқыш сұйықтығын ауыстыру қажет. Төгілетін сұйықтықта механикалық қоспа болған жағдайда, салқындатқыш жүйесін жуу қажет. Бақылау сұрақтарыТөрт тактілі ІЖҚ қалай жұмыс істейді?Қысымның индикаторлы диаграммасы қандай координатта құрылады – бензиндік ІЖҚ көлемі?Қысым индикаторы диаграммасы – дизель көлемі бензиндік ІЖҚ индикаторлық диаграммасынан қандай айырмашылығы бар?Қозғалтқыш қуатының көрсеткіші қалай бағаланады?Қозғалтқыштың жанармайлық тиімділігі қалай бағаланады?ІЖҚ пайдаланылған газдың құрамына қандай компоненттер кіреді және олардың зияндылығы қалай бағаланады?Қос иінді –бұлғақты механизм қандай қызметтер атқарады?Қос иінді-бұлғақты механизмінің құрылысы қандай?Иінді білік қандай қызметті атқарады?Піспек, піспек сұққысы мен піспек шығыршығы қандай қыз- метті атқарады?Бұлғақтар, бұлғақты және түпкі мойынтірек қандай қызметті атқарады?Иінді біліктің сермері мен ауырлығы қындай қызметті атқа- рады?Қос иінді-бұлғақты механизмнің қай бөлігі қозғалмайды?Газ тарату механизмінің құрылысы қандай?Заманауи қозғалтқыштардың газ тарату механизмінде қандай құрастырмалар нұсқасы кездеседі?Клапанды түйін не үшін керек және қалай құрастырылған?Заманауи қозғалтқыштарда таратқыш білігі жетегінің қандай құрастырмалар нұсқасы қолданылады?Клапан жетегі не үшін қажет және ондағы саңылаулар қалай реттеледі?Салқындатқыш жүйесі не үшін қажет?Заманауи қозғалтқыштарда салқындатқыш жүйесінің қандай түрі қолданылады?Сұйықтықты салқындатудың термиялық-сифондық жүй- есінің принципінің жұмысы?Салқындатқыш жүйесіндегі сұйықтық циркуляциясы кіші немесе үлкен шеңберлер бойынша сұйықтықтың қозғалысы қалай жүзеге асады?Термостаттардың қандай конструкциясы белгілі?Салқындатқыш жүйесінде сұйықтықтың мәжбүрлі циркуля- циясы қалай жүзеге асады?Заманауи қозғалтқыштарда желдеткіш жетегінің қандай нұсқасы пайдаланылады?Қозғалтқыштағы майлау жүйесі не үшін қажет?Майлау жүйесіндегі майдың циркуляциясы қалай жүреді?Заманауи қозғалтқыштарда қандай май сүзгілері қолданыла- ды?Ортадан тепкіш май сүзгісі қалай құрастырылған?Қозғалтқыш жұмысының бос және жұмыс режимінде майлау жүйесіне қандай қысым қажет?Іштен жанатын қозғалтқыштың жанармай қоспасы қандай болу керек?Қуаттау жүйесі не үшін қажет және ол қалай құрылған?Жанармай қоспасын дайындау кезінде ауаны тазартудың қан- дай тәсілдері бар?Жанармайды тазартудың қандай тәсілдері бар?Турбиналы қысымды көтеру жүйесі не үшін қажет және ол қалай құрылған?Қарапайым карбюратордың жұмыс принципін атаңыз және карбюраторда қоспаның қажетті құрамы қалай түзіледі?Қозғалтқыш жұмысының бос режимі қалай жүзеге асады?Мәжбүрлі бос жүріс режимі қалай жүзеге асады?Қозғалтқыш іске қосылған кезде қоспаның қажетті құрамы қалай қамтылады?Ауыспалы кестеде қозғалтқыштың жұмысы қалай қамтыла- ды?Қозғалтқыштың максималды қуат режимі қалай жүзеге аса- ды?Газ баллонды қондырғыдан қозғалтқыштың қуаттау жүй- есінің жалпы сызбасын салып беріңіз.Сығылған және сұйытылған газды қолдану кезінде газ бәсең- деткіші қалай жұмыс істейді?Бензинді қозғалтқышта жанармайдың бүрку жүйесіне көшу неге байланысты?Бүрку жүйесінде жанармай берілуі қалай орындалады?Жанармайды тікелей бүрку жүйесіндегі жанармай беру со- рғысының өзіндік ерекшеліктері қандай?Жанармайды тікелей бүрку жүйесінің бүріккіші қалай құрылған?Бос жүріс реттегіші қалай құрылған?Жанармайды тікелей лақтыру жүйесіне қандай қадағалар ор- натылады?Дизельдің жанармай беру жүйесі қалай құрылған?Жанармайды ақтап тазалау сүзгісі не үшін қажет және ол қа- лай құрылған?Жоғарғы қысымды жанармай сорғысы қалай жұмыс істейді?Көп режимді реттегіштің міндеті, жұмыс принципі мен кон- струкциясын атаңыз.Дизельдің жану камераларының қандай түрлері болады?Жанармайды ерте бүркудің автоматтық муфтасы не үшін қолданылады?Жанармайды бүрку бүріккіші қалай құрылған?Түйіспелі тұтандыру жүйесі қалай құрылған?Үзгіш-таратқыш не үшін қажет және қалай құрылған?Ерте тұтануға қалай қол жеткізіледі?Тұтану катушкасы не үшін қажет және ол қалай құрылған?Тұтандыру білтесі қалай құрылған және олар қалай таңбала- нады?Тұтанудың түйіспелі-транзисторлық жүйесі қалай құрылған?Тұтанудың байланыспайтын жүйесі қалай құрылған?Тұтанудың микропроцессор жүйесі қалай құрылған?Пайдаланылған газды шығару жүйесі қалай құрылған?Бәсеңдеткіштің қандай түрлері болады?Бейтараптандырғыш не үшін қажет?ТАРАУЖҮК АВТОМОБИЛЬДЕРІНІҢ ЭЛЕКТР ҚОНДЫРҒЫСЫ    Элекр қондырғысы бойынша негізгі мәліметтер Жүк автомобилінің барлық электр қондырғысын екі негізгі топқа бөлуге болады – электр энергиясының көзі мен оның тұтынушы- лары. Электр энергиясының көзі реттеуші аппаратурамен бірге электр қамту жүйесін құрайды.Электр энергиясын тұтынушыларды да екі топқа бөлуге болады– ІЖҚ мен жүк автомобильдер агрегаты жұмысын қамтумен байла- нысты тұтынушылар және жарықтандыру жүйесі мен қосымша қон- дырғыларға қызмет көрсететін тұтынушылар.Жүк автомобильдерінде қуат көзі мен электр энергиясын тұты- нушыларды біріктіру реле блоктары мен сақтандырғыш блогы ком- мутациясы жүйесімен жүзеге асырылады.1, 2 және 3-ші санаттағы заманауи жүк автомобильдерінде 12 В атаулы кернеулі электр қондырғысы қолданылады. Тәртіп бойынша, мұндай жағдайда тұтынушыларды қуттандыру бір желілік сызбада жүзеге асырылады. Электр шынжырының бір сымының рөлін ме- талл арқау жүйесі орындайды. Оған көздер мен тұтынушылардың минустық клеммасы жалғанады. Қуат көздері мен тұтынушылардың плюстік клеммасы сымдармен қосылады. Артық жүк көтеретін жүк автомобилінде (3-ші санаттан жоғары) 24 В атаулы кернеулі электр қондырғысы қолданылады. Бұл жағдайда тұтынушыларды қуаттау аралас сызба негізінде жүзеге асырылады – тұтынушылардың бір бөлігі көздермен бір сымды сызба арқылы қосылса, екінші бөлігі – екі сымды сызбамен қосылған.Электр энергиясының көзіне аккумулятор батареялар мен гене- раторлар жатқызылады. ІЖҚ және автомобиль агрегаты жұмысын қамтумен байланысты элекр энергиясын тұтынушыларға қозғал- тқышты жылыту және іске қосу жүйесі, тұтану жүйесі, жанармайды беру жүйесі, жанармайды бүрку жүйесі, қозғалтқыш және автомо- биль агрегаты жұмыс үдерісінің бақылау қадағалары мен аспаптары жатқызылады. Жарықтандыру жүйесіне қызмет көрсететін тұты- нушыларға қосылғыштар, ішкі және сыртқы жарықтандыру аспап- тары жатады. Қосымша қондырғыға қызмет көрсететін тұтынушы- ларға әйнектерді тазарту мен жуу, салонды жылыту жүйесі менавтомобильдің дыбыстық сигнализациясы жатады.Аккумулятор батареялары Аккумулятор батареясы жұмыс істемейтін ІЖҚ кезінде электр тоғының көзі болып табылады. Аккумулятор батареясы тұрақты тоқтың химиялық көзі болып табылады, өйткені онда химиялық ре- акциялардың энергиясы электр энергиясының белгілі бір мөлшеріне айналады, ал бұл мүмкін деген барлық тұтынушыны электр тоғымен қуаттандыруға жеткілікті. Жұмыс істемейтін қозғалтқыштағы ең үлкен тоқты ІЖҚ іске қосу қондырғысы – стартер тұтынады. Бұл жағдайда тоқтың қажетті күші 300...500 А құрайды. Мұндай деңгей- дегі электр тоғы қышқылды-қорғасында аккумулятор батареясын қамтуға қауқарлы, сондықтан да олар заманауи жүк автомобиль- дерінде қолданылады. Мұндай аккумулятор батареялары химиялық реакцияларды энергияға айналдыра отырып, электр энергиясы қо- рын жинауға және тұтынушыларды электр энергиясымен қамтама- сыз етуге мүмкіндік береді.Қарапайым аккумулятор батареясы электролитке орнатылған оң және теріс электродтар болып табылады. Оң электрод белсенді массасы - қорғасын диоксиді (PbO2) толтырылған қорғасын құй-масынан жасалған тор болып табылады. Теріс электрод тағы дақорғасын құймасынан жасалған тор, тек оған металл кеуекті қорға- сын (Pb) толтырылған. Теріс және оң электродтар қышқылға берік кеуекті материал – мипора, мипласта немесе поровинилден жасалған сепараторға бөлінген. Сепаратордың болуы электродтардың қысқа тұйықталуын болдырмайды. Электролит ретінде тазартылған су- дағы 28.40 %-дық күкірт қышқылы ерітіндісі қолданылады. Бұл жағдайдағы электролиттің тығыздығы 1,27 г/см3 құрайды. Электрод қорғасыны мен электролиттің күкірт қышқылының өзара әрекетте- суі нәтижесінде электродтарда тұнатын қорғасын сульфаты (PbSO4)түзіледі. Бұл ретте электролиттің тығыздығы төмендейді. Жөнделгенаккумулятор батареясының минималды ұйғарынды тығыздығы 1,22 г/см3 құрайды. Электродтар шығысында электр кернеуінің орын алуы кезінде электролитте электр-химиялық реакция пайда болады, оның нәтижесінде қорғасын сульфаты мен тазартылған су қорға- сын диоксидіне (PbO2), таза қорғасын (Pb) мен күкүірт қышқылына(H2SO4) ажыратылады. Қорғасын диоксиді оң электродта тұнады,таза қорғасын теріс электродта, ал күкірт қышқылы электролиттеқала отырып, оның тығыздығын арттырады. Аккумулятор батаре- ясының заряды -салынған электр энергиясының әрекетімен хими- ялық энергия жиналады, бұл ретте электролит тығыздығы атаулы мәнге дейін көтеріледі. Аккумулятор клеммасындағы кернеу арта түседі. Сыртқы тұтынушылардың аккумулятор батареясы шығысы- на қосылу кезінде сыртқы шынжырмен электр тоғы ағады, яғни ак-кумулятор батареясының заряды біте бастайды, жиналған химиялық реакция элекр энергиясы түрінде шығындалады және қайтарымды химиялық реакцияны шақырады: электролиттен күкірт қышқылы жойылып, су бөлінеді, ал оң және теріс электродтарда химиялық реакция үдерісінен алынатын қорғасын сульфаты тұнады. Бөлінген судың есебінен электролит тығыздығы кемиді. Осылайша, заряд-за- рядтың бітуі айналымында электролит тығыздығы аккумулятор ба- тареясының зарядының біту деңгейінің критерийін атқаруы мүмкін.Аккумулятор батареясының жалпы түрдегі электр-химиялық үдерісін келесі жағдайда көрсетуге болады:Зарядтың бітуіPbO2 + Pb + H2SO4 < > 2PbSO4 + H2OЗаряд Аккумулятор батареясындағы энергия қорының мөлшері джоуль (1 Дж = 1 Вт-с) арқылы бағалануы тиіс, алайда, бүйірлік желінің (12 немесе 24 В) қатаң белгіленген кернеу шамасын есептегенде акку- мулятор батареясының жиналған энергия мөлшері (энергия сый- ымдылығы) шама Іt арқылы бағалау қабылданған (І — тоқ күші, А, аккумулятор батареясы шығаратын; t — уақыт мерзімі, сағ), ол ампер-сағатпен өлшемдігі бар (1 А-сағ. = 3,6-103 Кл, яғни бұл – ак- кумулятор батареяларының электр зарядына сай келетін шама). Ав- томобиль құру тәжірибесінде аккумулятор батареясының энергия сыйымдылығын «аккумулятор батареясы сыйымдылығы» деп атау қабылданған және оны А-сағ. (фарадтармен өлшенетін электр тех- никалық сыйымдылықпен шатастырмау керек: 1 Ф = 1 Кл/В) арқылы бағалайды.Аккумулятор батареясының сыйымдылығын ұлғайту үшін элек- тродтардың бірнеше жұбын қатар байланыстыру керек. Бұл ретте олар әрбірінің кернеуі 2 В құрайтын гальваникалық элементті түзеді. Сондықтан да әрбір гальваникалық элемент (батарея) 2 В кернеуін береді, 12 В кернеуін алу үшін дәйекті түрде алты элементті байла- ныстыруды талап етеді.Типтік аккумулятор батареясының 12 В кернеулігін қарасты- райық. Эбониттен немесе пластикалық массадан әзірленген оның корпусы – моноблогында (3.1 сур.), призмалық қырында 12 алты гальваникалық элемент орнатылған. Қырлардың болуы электродтар материалын пайдалану үдерісінде сетінейтін тілімдердің тұйықталу мүмкіндігін алып тастау үшін қажет. Әрбір гальваникалық элемент- тің оң және теріс электродтары шығысты ортақ жалғастырғышымен біріктілілген. Элементтердің шығысы жалғастырғыштармен 8 бай- ланыстырылған, бұлар гальваникалық элементтердің дәйекті қосын- дысын қамтиды. Алты дәйекті жалғанған элементтерден 12 В кер- неулі аккумулятор батареясы пайда болады. Аккумулятордың екі            сур. 12 В кернеулі типтік аккумулятор батареясы:1, 3 — сәйкесінше, оң және теріс электродтар; 2 — сепаратор; 4 — борн; 5 — сақтан- дырғыш қалқанша; 6 — байланыстырғыш өткел; 7 — қақпақ; 8 — жалғастырғыш; 9 — тығын; 10 — полюстік шығыс (қада); 11 — моноблок; 12 — призмалық қырлар; 13 — электродтар блогыполюстік шығысы 10 бар (оң және теріс). Батареяның әрбір гальва- никалық элементінің үстінен қақпақпен 7 жабылған, онда батарея- ның ішкі желдеткіші кеңістігінеарналған бұрандалы тығыны, электролит құйғышы мен пайдалану үдерісінде буланғыш тазартылған суды еселеп құйғышы бар.Жекелей жағдайларда өндіруші-зауыттар қызмет көрсетілмей- тін аккумулятор батареяларын жинайды. Бұл жағдайда қақпақтың бетінде бұрандалы тығын болмайды, өйткені пайдалану үдерісінде электролитті немесе тазартылған суды еселеп құюдың қажеті жоқ.Аккумулятор батареясының таңбалануы. Таңбаланудағы бірінші сан гальваникалық элементтің санын көрсетеді; «СТ» әріп- тері аталған батареяның электр стартерімен қозғалтқышты іске қосу үшін пайдалануға болатындығын көрсетеді. Бұдан әрі сан- дармен электр зарядымен сипатталған (А-сағ.) батареяның атаулы сыйымдылығы көрсетіледі, одан кейінгі әріптер мынаны білдіреді: моноблок материалын (Э — эбонит, Т — термопласт, П — поли- этилен) және сепаратор материалы (М — мипласт, Р — мипор, Ппластипор, С — шыны талшық). Таңбалаудағы қорытынды әріп батареяның орындау нұсқасын көрсетеді (Н — құрғақ қуатталмаған, А — ортақ қақпақты).Мысалы, ГАЗ-33021 «Газель» жүк автомобилінің базалық үлгісі- не 6СТ-55А аккумулятор батареясы қолданылған. Бұл батареяның алты гальваникалық элементі барын көрсетеді, яғни, кернеу 12 В тең; батарея электр стартерімен жұмысқа арналған, 55 А ∙ сағ электр за- рядын өндіреді және ортақ қақпақты болады. Корпус пен сепаратор материалдары туралы ақпараттар аталған таңбалауда келтірілмеген. КамАЗ-5320 жүк автомобилі екі дәйекті байланысқан 6СТ-190ТР батареясымен қамтылған. Батареяның әрбірі 12 В кернеуге ие, олардың дәйекті қосылуы 24 В борттық кернеуді қамтамасыз етеді. Моноблок материалы — термопласт, сепаратор материалы — мипор. Аккумулятор батареясы жұмысының негізгі көрсеткіштері.Батареяны қуаттау және қуатын бітіру үдерісінде жұмыс жүргізіледі, оның сипатталуына келесі көрсеткіштер пайдаланылады:аккумулятор батареясының энергия қоры (аккумулятор ба- тареясының сыйымдылығы) — ампер-сағатта өлшенеді (А ∙ сағ.). Заманауи автомобильдерде сыймдылығы 55... 190 А ∙ сағ. болатын аккумулятор батареялары қолданылады. Оның таңбалануында ак- кумулятор батареясының сыйымдылығын көрсететін сандар батаре- яны атаулы тоқпен қуатын бітіру кезіндегі энергия қорын көрсетеді, яғни тұрақты электр тоғы күшімен аккумулятор батареясының 20 сағат бойы сәйкесті қуатының бітуі. Тоқ күшінің оның атаулы мәні- нен жоғары ұлғаюы аккумулятор батареясының сыйымдылығының азаюына әкеледі. Осылайша 3,75 А атаулы тоқ күші бар 6СТ-75 батареясы разрядтық тоғын 250 А-ға дейін ұлғайту кезінде аккуму- лятор батареясының сыйымдылығы 25 А ∙ сағ. дейін азаяды. Акку- муляторды қуаттау үшін тоқтың атаулы күшін пайдаланған жөн;атаулы кернеу — вольтпен (В) өлшенеді, гальваникалық эле- менттердің дәйекті қосылуы санымен анықталады. Көп жағдайлар- да заманауи автомобильдердегі аккумулятор батареялары 12 В атау- лы кернеуіне есептелген. Қажет жағдайда автомобильді электрмен қамту жүйесінде 24 В кернеуді қамтуда 12 В екі дәйекті қосылған батареясы қолданады.Атаулы кернеу аккумулятор батареясының потенциалды мүм- кіндіктерін анықтайды, яғни сыртқы жүктеме негізінде құрылатын және көп кезекте батареяның электр қозғаушы күші (ЭҚК) деп атала- тын Е кернеуі. Қуаттау үшін пайдаланылатын аккумулятор батаре- ясының тұтынушылық кернеуі тек қана гальваникалық элементтер санымен ғана емес, аккумулятор батареясының өзіндік ішкі кедер- гімен де анықталады. Сыртқы тұтынушылар үшін пайдаланылатын нәтижелік кернеу ЭҚК айырмасы ретінде және аккумулятор батарея- сының өзіндегі кернеудің жоғалуымен де анықталады. Өз кезегінде, аккумулятор батареясында кернеудің жоғалуы аккумулятор батаре- ясының ішкі кедергісінде R І қуаттың бітуінде тоқ күшін өндіруге тең келеді. Осылайша:U = E - ІR, мұнда U — сыртқы тізбектегі кернеу, В; Е —аккумулятор батарея- сының ЭҚК, В; І — қуаттың бітуінің тоқ күші, A; R — аккумулятор батареясының ішкі кедергісі, Ом.Аккумулятор батареясының ішкі кедергісі оның қуаттау деңгейі-не байланысты. Қуаттау деңгейінің артуына қарай кедергі де түседі. Аккумулятор батареясының электр қозғаушы күші Е оның қуаттау деңгейіне тәуелді емес. Осылайша, аккумулятор батареясының потенциалды мүмкіндігін өлшеуді өлшегіш вольтметрде қосымша кедергі (жүктеме ашасы) болса ғана жүргізу керек. Қосымша ке- дергісіз қарапайым вольметрде өлшеу кезінде алты гальваникалық элементі бар аккумулятор батареясының кернеуі оның кез келген қу- аттың бітуі деңгейінде 12 В кернеуін белгілейтін болады. Генераторлар және реттеу жүйелері Негізі генераторлар тұрақты және ауыспалы электр тоғын өн- діреді. Генераторлар жетегі қозғалтқыштың иінді білігінің ұшынан белдікті жетек арқылы жүргізіледі. Аккумулятор батареяларын қу- аттау үшін тұрақты тоқ қажет болғандықтан, жуық уақытқа дейін тұрақты тоқ генераторлары жиі қолданылды. Бірақ қуат, масса және ресурс көрсеткіштері бойынша ауыспалы тоқ генераторлары басым- дыққа ие.   сур. Электр жабдықтау жүйесінің құрылымдық сызбасы:1г, 1п, А.з, Ар — генератор, тұтынушылар, батарея зарядының бітуі мен батарея заряды тоғының күші Заманауи жүк автомобильдерінде көп жағдайда уақытша тоқ генера- торлары қолданылады. Аккумулятор батареяларын қуаттауға қажет тұрақты тоқты алу үшін түзеткіш құрылғылар орнатылады. Әдетте олар – алты диодта орнатылған, үш фазалы, екі жартылай кезеңді белдік. Диодты белдіктің болуы генератор орамалары арқылы ак- кумлятор батареялары зарядының біту мүмкіндігін болдырмайды. Электр жабдықтау жүйесінің құрылымдық сызбасы 3.2-суретте көр- сетілген. сур. Генератор құрылғысының сызбасы: А, В, С — фазалар (статор орамалары); ҚО— қозу орамасы; VD1 — VD6 — тү- зеткіштер (шұралы диодтар); КР —кернеу реттегіші     Сызбада реттегіштің болуы ІЖҚ-ынан энергия алатын генератордың қозғалтқышпен бірге ауыспалы режимде жұмыс істеуімен түсін- діріледі. Генератор құрылғысының сызбасы 3.3-суретте көрсетілген. Ауыспалы тоқ генераторындағы айналмалы ротор қозу орамасын (ҚО) өзімен алып жүреді, ол не аккумлятордан (қозғалтқыштың іске қосылуы және қозғалтқыш білігі айналуының жоғары емес жиілігі кезінде), не генератордың өзінен (өздігінен қозу режимі) қуат ала- ды. Статорда үш фазалы, қозғалмайтын орама оралған. Осылайша, генераторда әр фаза үшін бір-бірден, барлығы үш шығыс (А, В және С) бар. Түзеткіш блокта үш кіріс бар – әр фаза үшін бір-бірден және екі шығыс – «массаға» бір (теріс) және тұтынушыларға бір (оң) бар. Түзеткіш блоктан бір шығыс үш бағытқа тармақталады. Олардың бірі тұтынушыларға, басқасы аккумулятор батареяларына бағыттай- ды. Үшіншісі кернеу реттегіші арқылы ротордың қозу орамасыменбайланысқан.Генератор ауыспалы тоқтың қарапайым электр машинасы си- яқты жұмыс істейді. Қозу орамасы магнит өрісін құрайды. Ротордың айналуы кезінде статор орамасы орамынан өтетін, олардың ішінде ауыспалы тоқты индукциялайтын ауыспалы магнит өрісі пайда бо- лады. Осылайша, статор орамасында түзеткіш блокта (алты диод- VD1 — VD6 ) тұрақты кернеу тоғына айналдыратын ауыспалы тоқтың үш фазасы пайда болады.Генератордың атаулы кернеуі қозғалтқыш білігі, сәйкесінше ге- нератор зәкірі айналу жиілігі төмен болған жағдайда да қамтылуы тиіс. Қозғалтқыш білігінің айналу жиілігі артса, сәйкесінше генера- тор зәкірінің айналу жиілігі мен оның кернеуі артады. Тұтынушы- лардағы және аккумулятор батареясын қуаттаудағы артық жүктеме- ге байланысты генератор кернеуінің атаулы көрсеткіштен жоғары қолданылуына жол берілмейді. 12 В жүйелері үшін атаулы кернеу 14 В, ал 24 В жүйелері үшін атаулы кернеу 28 В құрайды. Я112А кернеу реттегішінің сызбасы 3.4 суретте көрсетілген. Қозу орамасын қуат- тау В және В’клеммалары арқылы генератормен жүзеге асырылады. Тоқ қозу орамасынан Ш клеммасынан шешіледі және кернеу рет-                        сур. Я112А кернеу реттегішінің сызбасы:ҚО — қозу орамасы; VT2, VT4, VT5 — транзисторлар; Rl — R6 — жүктемелік және қосымша кедергілер; G — генератор; GB — аккумулятор бата¬реясы; В3 — кілт; VDl, VD3, VD6 — диодтар; Cl, С2 — конденсаторлар; В, В; Ш —клеммалартегішіне беріледі. Атаулы кернеу кезінде VT2 транзисторы жабық, ал VT4 және VT5 транзисторлары ашық. Қозу орамасының қуат көзі тоғы VT5 транзисторы арқылы өтіп, «массаға» кетеді. Қозу орамасы қуат көзінің тізбегі бекітулі. VDl стабилитроны реттегіштің сезімтал элементі болып табылады. VDl стабилитроны кернеу максималды шекті көрсеткіштен артса, тесіледі. Бұл ретте VT2 транзисторының базасына түсетін тоқ VT4 және VT5 транзисторлары базасыныңтоғын тұйықтап, оны ашады. VT5 транзисторы жабылады, қозу орамасы тоқсыздандырады, желідегі кернеу түседі. VDl стабилитроны кернеу белгіленген көрсеткіштен түскен кезде жабылады және үдеріс қайталанады.Кернеудің заманауи реттегіштері кез келген ақау пайда болған кезде ауыстырылуы тиіс бөлшектенбейтін түйін екенін атап өткен жөн. Я112А реттегішінің жалпы түрі 3.5 суретте көрсетілген.Ауыспалы тоқтың заманауи генераторлары құрылымында өл- шемдері мен тоқ жылдамдығы сипаттамаларынан басқа түбегейлі ерекшеліктері жоқ.Мысалы, КамАЗ-5320 жүк автомобилінде орнатылатын 65.3701 генераторының құрылымын қарастырайық. Генератор құрылымы3.6 суретінде көрсетілген. Статор 2 қақпағында 10, 3 және 9 шар- лы мойынтіректерде ротор 1 орнатылған. Статор корпусы – электр техникалық болат тіліктерінен жиналған пакет. Бір тілік екіншісі- нен лакты жамылғымен оқшауланған. Статор жинағында айнала- сы бойынша тегіс орналасқан 36 ойық бар. Олардың ішінде «қос жұлдыз» сызбасы бойынша байланысқан үш фазалы орама орнала- стырылған. Ротор біліктен тұрады. Оған қозудың оралған орамасы бар төлке бекітілген. Ротор білігінде екі полюсті ұштық бекітілген, олардың әрқайсысында тұмсық пішінді түрі бар алты полюс бар. Ро- тор білігіне жезді байланыс шығыршықтары 8 бар екі оқшаулауғыш төлке тығыздалған, оларға қозу орамасының сыртқа шығарылған өткізгіштері дәнекерленген. Генератордан шығатын ротор ұшында болаттан қалыпталған желдеткіш 5 пен сұр шойыннан құйылған білік тегершігі 4 орнатылған. Статор қақпағында, байланыс шығыр- шықтары жағынан 8 желдеткіш саңылаулары бар және қақпақ үстін- де шөтке ұстағыш 11 орнатылған. Шөтке ұстағышта екі серіппелі жезді-графитті шөткелер орнатылған. Шөтке ұстағышта қозу ора- масы қуатының сымдарын генераторға қосатын істікшелі ағытпа бар. Қақпақтың сыртқы шет жағында оң сыртқа шығарылған өткіз- гіш бұрамасы 12, «масса» 14 бұрамасы және қозу орамасы фазасын түзеткіш блокқа бекіту 13 бұрамасы орналастырылған. Генератор қозғалтқышта, арнайы тіреуіште орналасқан және оның роторы екі сыналы белдікпен айналады. Генератордың бекітілуі жетекті белдік- тер керілісін өзгертуге мүмкіндік береді.Генератор жұмысының принципі. Ауыспалы тоқ қозу орама- сы арқылы өткенде оның айналасында төлкені, ротордың тұмсық пішінді полюсін, ауа саңылауын және статор тісін қамтитын магнит ағыны пайда болады.    сур. Я112А кернеуінің бөлшектенбей- тін реттегішінің жалпы түрі (атаулы кернеу- 14 В):В, В, ш — клеммалар; ҚК — қуат көзі сур. КамАЗ-5320 жүк автомобилінің 65.3701 генераторы:1 — ротор; 2 — статор; 3, 9 — мойынтіректер; 4 — жетек тегершігі; 5 — желдеткіш; 6, 10 — қақпақтар; 7 — түзеткіш блок; 8 — бай- ланыс шығыршықтары; 11 — шөтке ұстағыш; 12 — оң жетек бұрамасы; 13 — статордың фазалық орамаларын түзеткіш блокқа бекіту бұрамалары; 14 — «масса» бұрамасыфРотор айналған кезде статор орамасының бұрамалары көлемі және бағыты бойынша ауыспалы магнит өрісінің желілерімен қиылыса- ды. Статор орамасында ауыспалы тоқ индукцияланады. Түзеткіш блок статор орамасынан алынатын ауыспалы тоқты тұрақты тоққа айналдырады. Генератордың техникалық сипаттамасы мынадай:Статор фазасындағы параллелді орамалар саны. 2Фаза орамасының орауышындағы бұрамалар саны. 8Фаза орамасындағы орауыштар саны 6Статор фазасы сымының маркасы/диаметрі,мм..................... ..................... ..................... ................ЖЭС-200/1,32Қозу орамасы сымының маркасы/диаметрі,мм, ...............................................................................ЖЭЖС-2/0,75Қозу орамасының кедергісі, Ом......................... 7,2Генератор тоғы жылдамдығының сипаттамасы жүктеме тоғы күшінің ротор айналымының максималды жиілігіне тәуелділігіменанықталады:Жүктеме тоғы- ның күші, А Ротор айналымы- ның030456077максималды 1 200жиілігі, мин-116001 9002 5005000 Генератор кернеу реттегішімен жұмыс істейді, жұмыс қағидасы жоғарыда суреттелген. Баптауға байланысты кернеу реттегіші көме- гімен кернеуді ұстауға болады, реттелетін кернеудің үш деңгейін ұстауға болады, В: 27,2 + 0,7; 28,4 + 0,7; 29,4 + 0,7. Генератордың реттелетін кернеуінің деңгейін кернеу реттегіші корпусында орна- ласқан тоқ аударғыш орнатады. Тоқ аударғыш кернеу реттегіші қуат көзінің тізбегіне 1,8...2,2 кОм немесе 4,7 кОм қосымша кедергілердісатылап қосады.суретте «Соболь» ГАЗ-2752 жүк автомобилінің (фургон) 9422.3701 ауыспалы тоғының генераторы көрсетілген. Генератор үш фазалы, синхронды, орнатылған түзеткіш блогы мен кернеу ретте-гіші бар. Бұл генератордың техникалық сипаттамасы мынадай: Атаулы кернеу, В 14Тоқ күші (түзетілген), А 72Кернеу 13 В және жүктеме тоғының күші 41 А, аспаған мин-1 жағдайда өздігінен қозу кезінде ротордың аккумулятор батарея- ларымен бірге айналу жиілігі, көп емес ......................1 800 Ротордың айналу жиілігі 6 000 мин-1, В, тоқ күші 5 – 65 өзгергенжағдайда реттелетін кернеу ......................................... 13,5... 14,2                 сур. «Соболь» ГАЗ-2752 жүк автомобилінің (фургон) 9422.3701 ауыспалы тоғының генераторы:1 — генератор қаптамасы; 2 — шөткесі бар кернеу рет- тегіші; 3 — сыртқа шығарылатын өткізгіштің оң бұран- дамасы; 4 — конденса¬тор; 5 — артқы қақпақ; 6 — мойынтірек төлкесі; 7— байланыс шығыршықтары; 8тіреуіш төлке; 9 — ротор орамасы; 10 — ротор полюсі; 11 — желдеткіш; 12 — білік; 13 — мойынтірегі бар ал- дыңғы қақпақ; 14 — төлке; 15 — тегершік; 16 — сомын; 17 — алдыңғы мойынтірек төлкесі; 18 — статор орама- сы; 19 — артқы мойынтірек; 20 — статор; 21 — диод; 22— түзеткіш блок; 23 — ілмекӘр түрлі санаттағы жүк көліктерінің генераторлары үшін ретте- летін кернеу деңгейінің сан алуандығына қарамастан берілетін тоқпен габаритті өлшемдері бірдей.Стартер Барлық заманауи жүк автомобильдері қозғалтқышты іске қо- судың электр жүйесімен жабдықталған. Іске қосу жүйесі қозғал- тқыштың иінді білігінің жұмысын бастау үшін оларды мәжбүрлі түрде айналуын қамтамасыз ететін аспаптар, агрегаттардан тұрады. Иінді біліктің мәжбүрлі түрде айналуы иінді біліктің тісті тәжі мен электр қозғалтқышы – стартердің білігінде орналасқан тегершік арасындағы тісті беріліспен қамтылады. Мұндай жағдайда стартер корпусы қозғалтқыш блогына мықтап бекітіледі. Қозғалтқыштың сенімді іске қосылуы үшін иінді білік жанармай қозғалтқышта- ры үшін 40...80 мин-1, дизель қозғалтқыштары үшін 150...300 мин-1 жиілікпен айналуы тиіс. Стартердің электр қозғалтқышының қуат- тылығы қоршаған ортаның ең төмен температурасы (-30 °C дейін) кезінде болуы мүмкін кедергілерде иінді біліктің айналу мүмкіндігін қамтуы тиіс.Стартердің, оның қуат жүйесінің және иінді біліктің айналу жиілігінің жалпы сызбасы 3.8 суретте көрсетілген.     сур. Стартердің, оның қуат жүйесінің және иінді біліктің айналу жиілігінің жал- пы сызбасы:1 — аккумулятор батареясы; 2 — қосқыш байланыстары; 3 — электр магнит пен тартқыш реленің орамасы; 4 — реле білігі; 5 — серіппе; 6 — иінтірек; 7 — тегер- шік; 8 — білік; 9 — сермер тәжі; 10 — стартердің электр қозғалтқышы; 11 — бай- ланыстар; 12 — байланыс дискіАккумулятор батареясы 1 қосқыш байланыстары 2 арқылы электр магнит пен тартқыш реле орамасын 3 қуаттайды. Байланыс 2 іске қосылғанда тартқыш реле серіппе 5 күшін еңсеріп, реле білігін статор және электр қозғалтқыш 10 орамаларының қуат байланыста- рының байланыс дискілерінің 12 тұйықталуына дейін ауыстырады. Реле білігімен бірге иінтіректің 6 жоғары бекіткішінің топсасы ауы- сады. Иінтіректің төменгі ұшында тегершікті 7 қосу механизмінің шеңберінің дөңгелек ойығына кіретін ашасы бар. Тегершік электр қозғалтқышы роторының ойма кілтекті білігі 8 бойымен қозғалтқыш сермерінің тісті тәжімен 9 ілінісіне дейін ауысады. Электр қозғал- тқыш роторының орамасы байланыс дискілерімен 12 бекітілген бай- ланыстар 11 арқылы аккумуляторлардан қуат алады, білік 8 арқылы тегершік пен қозғалтқыш сермерінің тісті тәжін 9 айналдырады. Тегершіктің 7 білік 8 бойынша ауысуына күш, тегершікті сермердің тісті тәжімен ілінісуі жағдайында ұстап тұруы үшін көп күш қажет. Тартқыш реленің аккумлятордан алатын тоқ күшін төмендету үшін екі суыртпа және тұтқыр ораманы орнату қарастырылады. Байланыс дискілері 12 байланыстармен 11 тұйықталған соң суыртпа реле тұй- ықталады және реле білігі 4 тегершіктің 7 сермердің тісті тәжімен 9 ілінісу жағдайында, тоқтың анағұрлым аз күшін тұтынатын тұтқыр орамамен ғана ұстап қалады.Қозғалтқыш іске қосылған соң оның білігі бос жүріс жиілігіне (800... 1200 мин-1) сәйкес жиілікпен айнала бастайды. Қозғалтқыш сермерінің тісті тәжі мен 9 тегершіктің 7 ілінісуінің беріліс саны (10—15) арқылы электр қозғалтқыш роторы білігінің айналу жиілігі- не әкелген жиілік ротор орамасының тұрақтылығы бойынша ортадан тепкіш күш әрекетіне жол бермейтін ротордың тым жоғары айналу жиілігін (12 000.18 000 мин-1) қамтамасыз етеді. Сондықтан қозғал- тқышты іске қосқан соң роторды қозғалтқыш сермерінен ажырату керек. Мұны екі әдіс арқылы жүзеге асыруға болады – сермердің тісті тәжі 9 мен тегершігін 7 іліністен мәжбүрлеп шығару немесе ротор білігі 8 мен тегершігін ажырату. Автомобиль қозғалтқышта- рын іске қосудың заманауи жүйесінде әдетте екі әдісті де қолданады, бұл ретте тегершікті кездің тек біліктен тегершікке берілуін қамта- масыз ететін, бос жүріс муфтасындағы білікке 8 орнатады, ал білік- тің 8 ойма кілтіктерін бұрамамен орындайды. Сонда ғана қозғал- тқыш іске қосылған соң тегершіктің айналуы байланыстырылмаған жүрістің сыналы муфтасы кезіндегі білікке берілмейді. Соған қара- мастан білік тегершік 7 пен сермердің тісті тәжі 9 арқылы айналса, тегершіктің инерция кезі оның бұрамалы ойма кілтек бойынша жыл- жуын сермердің тісті тәжімен ілінісуінен шығара отырып қозғайды.суретіндегі стартер құрылғысы ЗИЛ-5301 жүк автомобилінің 20.3708 стартері құрылымын мысалға ала отырып келтірілген.   сур. ЗИЛ-5301 жүк автомобилінің 20.3708 стартері:1, 2 — тартқыш реленің жылжымайтын және жылжымалы байланыстары; 3 — тартқыш реленің орауышы; 4 — тартқыш реленің зәкірі; 5 — реле қаптамасы; 6 — бұранда шеге; 7 — иінтірек; 8 — жетек жағындағы стартер қақпағы; 9 — тірек сақина; 10 — бітеуіш; 11 — жетек тегершігі; 12 — бос жүріс муфтасы; 13 — жетек білігі; 14 — жетектің жетелегіш муфтасы; 15 — стартер корпусы; 16 — стартер зәкірі; 17 — қозу орауышы; 18 — коллектор; 19 — коллектор жағындағы стартер қақпағы; 20 — қорғаныш қаптамасы; 21 — шөтке ұстағыш серіппесі; 22 — шөтке ұстағыш; 23 — графитті шөткеБұл жағдайда тұрақты тоқтың электр моторы қолданылған. Оның корпусында 15 қозу орауыштары 17 орнатылған. Корпусқа 15 қақпақ8 бекітіледі. Сырғу мойынтіректерінің корпусы мен қақпағында стартер зәкірі (ротор) 16 орнатылған. Зәкір орамалары коллектор- дан 18 қуат алады, оған электр тоғы аккумулятордан жылжымалы байланыстармен 2 тұйықталатын жылжымайтын байланыстар 1 арқылы беріледі. Статор орамасы зәкір орамаларымен дәйекті түрде оралады, бұл зәкірдің төмен айналу жиілігі кезінде стартердің мак- сималды кез алу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Осы арқылы қозғал- тқыштың іске қосылуы жеңілдейді. Стартер зәкірі 16 – тілімдерден жиналған цилиндр (тілімдер электр техникалық болаттан жасалған). Цилиндрде зәкір орауыш орналастыруға арналған бойлық ойықтар бар. Зәкір орауышы тікбұрышты қиманың жезді сымынан жасалған. Зәкірдің екі қарама-қарсы ойығында ораманың бір секциясы жүргізілген, оның ұштары коллектор 18 тіліміне (ламел) дәнекерлен- ген. Коллектор - бір диаметрге орайластырылып өңделген, қалың- дығы бірдей ламелдер жинағы. Ламелдер бір-бірінен оқшауланған. Электр тоғы аккумулятор батареяларынан ламелдерге серіппемен қамтылған екі графитті шөтке 23 арқылы тартылады. Осындай екі шөтке ламелдерді «массамен» байланыстырады. Тоқ өткізгіш шөт- келер корпустан оқшауланған, олар шөтке ұстағышта 22 орнатылған және коллекторға серіппелермен 21 қысылған. Зәкір білігінде (жетек білігі 13) бұрандалы оймакілтек ойылған, оларға жетектің жетелегіш муфтасы 14 кигізілген. Муфтада сыртқы бунақ бар, оларға иінтірек 7 ашасының сұққылары кіреді. Жетелегіш муфтаға аунақша түрінде- гі байланыстырылмаған жүріс муфтасының жетекші шеңбері қаттыбекітіледі.Байланыстырылмаған жүріс муфтасы төлкеге 3 мықтап бекітілген жетекші шеңберден 5 (3.10 сур.) тұрады. Төлке жетеле- гіш муфта функциясын орындайды. Жетекші шеңбер – ішкі үстіңгі қабатында сына пішіндес фигуралы ойықтар жасалған цилиндр. Же- текші шеңбердің ішінде 5 жетектегі шеңбер 7 — іші қуыс цилиндр орнатылған, оған қоса жетек тегершігі 8 орнатылған. Жетекші және жетектегі шеңберлер арасындағы фигуралы ойықтарға аунақшалар 6 қойылған. Аунақшаларға оларға серіппемен 10 қысылған, бағыт- тауыш, іші қуыс тығынжыл 11 әсер етеді. Серіппелер тығынжылдар ішінде орналасқан және қаптамамен қысылады. Тығынжылдар же- текші және жетектегі шеңберлер арасында аунақшаларды сыналай- ды, сол арқылы ротор мен тегершіктің мықты байланысын қамтама- сыз етеді.Қозғалтқыш іске қосылған соң оның білігінің айналуы кезін- дегі жиілік бос жүрістің жиілігіне тең немесе одан да жоғары болса, жетектегі шеңбер жетекші шеңберден тез айнала бастайды. Аунақ- шалар серіппелер күшін еңсеріп, ойықтардың кеңейтілген бөлігіне домаланады, байланыстырылмаған жүріс муфтасы аунақшалы мой- сур. Аунақша түріндегі байланыстырылмаған жүрістің муфтасы:1, 4 — шектеулі және буферлік серіппелер; 2 — жетектегі муфта; 3 — ойма кілтекті төлке; 5 — жетекші шеңбер; 6 — аунақша; 7 —күпшек (жетектегі шеңбер); 8 — те- гершік; 9 — корпус; 10 — тығынжыл серіппесі; 11 — тығынжылынтірекке айналады. Ротор мен тегершік білігінің мықты байланысы үзіледі, бұл стартер роторының рұқсат етілмеген бұрыштық жыл- дамдықпен айналу мүмкіндігін жояды.Стартер қақпағының 8 (3.9 сур. қар.) жоғарғы жағына тартқыш реле корпусы бекітіледі. Корпуста тартқыш реленің орауышы орна- тылған, оның ішінде зәкір 4 бар. Реленің корпусында жылжымалы байланыс 2 осінің тіреуіші орнатылған. Тартқыш реленің жылжыма- лы байланысының 2 осі тіреуіш ішінен өтеді. Байланыс 2 осьтерге бекітілген және серіппенің әсерімен жылжымайтын байланыстан 1 алынды. Зәкірдің бір жағында конус пішінді ұя жасалған, сол ұяның түбі мен жылжымалы байланыс осінің ұшы арасында саңылау бар. Зәкірдің екінші жағында дөңес бар, оған бойлық ойық фрезермен өңделіп жасалған. Бұл ойыққа тойтармамен 6 ұсталатын иінтірек- тің артқы ілмегі кіреді. Иінтірек стартердің қақпағында, осьте орна- тылған.Тартқыш реленің байланысына электр тоғы түскен кезде, зәкір реле корпусының ішінде қозғалады, зәкірмен бірге иінтіректің жоғарғы ұшы да қозғалады және жетектің жетекші муфтасы тегер- шікті 11 сермердің тісті тәжімен іліністіреді. Зәкірдегі конус пішін- ді ұяның түбі мен жылжымалы байланыс 2 осінің ұшы арасын- дағы саңылаудың көлемі соншалық, жетек тегершігі 11 сермердің тісті тәжімен жылжымалы және жылжымайтын байланыстар тұй- ықталғанға дейін ілініседі. Бұл айналмайтын тегершіктің ілінісуін қамтамасыз етеді. Тегершік сермердің тісті тәжімен ілініскен соң ғана жылжымалы байланыс жылжымайтын байланысты тұйықтайды және электр тоғы аккумулятордан коллектор шөткелеріне беріледі. Тоқтың ротор мен статор бойымен өтуі зәкірдің тегершікпен бірге айналуын қамтамасыз етеді.Басқа жүк автомобильдері стартерінің ЗИЛ-5301 автомобилістартерінен электр қозғалтқышы құрылымы бойынша да, стартерді қосу жүйесінің сызбасы бойынша да ерекшеленбейді. Жалғыз айы- рмашылық КамАЗ-5320 жүк автомобилінің стартерінде бар, себебі ірі қозғалтқыштарды іске қосуға арналған стартердегі байланысты- рылмаған жүрістің аунақшалы муфтасы қажетті беріктікті қамта- масыз етпейді. Әдетте мұндай стартерлерде байланыстырылмаған жүрістің тіреуіш муфтасын (3.11 сур.) қолданады. Зәкір білігінің ойма кілтегіне бағыттауыш болып табылатын төлке 3 қойылған. Бағыттауыш цилиндрлі төлкенің сыртқы бетінің бір жағы тегіс, ал басқа жағында көп қапсырмалы бұрандалы қима бар. Бағыттауыш төлкенің тегіс цилиндрлі бетіне төлке бойынша жылжу болмау үшін тоқтатқыш сақинамен 2 ұстайтын корпус 5 орнатылған. Корпустың 5 сыртқы диаметрінде сақиналы жырашық бар, оған стартерді қосу ашасының сұққылары кіреді. Тіреуіш тістері бар жетекші жартылай муфта 8 бағыттауыш төлкенің бұранда ойығына қойылған. Конус пішінді төлке 9 жетекші жартылай муфтаның ішкі диаметрін, тіре- уіш тістер астына қойылған. Бағыттауыш төлкенің тегіс цилиндрлі үстіңгі бетіне болат шығыршық 6 кигізілген. Шығыршық 6 пен кор- пус 5 арасына стартер қосылған кезде күшті амортизациялайтын ре- зеңке буферлік шайба 4 орнатылған. Шығыршық 6 пен жетекші жар- тылай муфта 8 арасына серіппе 7 орнатылған. Бағыттауыш төлкенің 3 ішкі диаметріне төлке 15 қысылған. Төлкенің сыртқы диаметрінде 15 жетектің тегершігімен бірге жасалған жетектегі жартылай муфта 13 орнатылған. Жетектегі жартылай муфтаның сыртқы қабатында жетекші жартылай муфта пішініндегі сияқты, бірақ кері бағыттағы тіреуіш тістер орнатылған.Тіреуіш іліністің бағыты мынадай: бір бағытта айналма кез жетекші жартылай муфтадан жетектегі муфтаға беріледі, ал кері бағытта кез берілмейді. Жетектегі жартылай муфтаның ішкі цилиндр- сур. Байланыстырылмаған жүрістің тіреуіш муфтасы:1 — білік; 2 — тоқтатқыш шығыршық; 3, 14, 15 — төлкелер; 4 — буферлі шайба; 5корпус; 6 — шығыршық; 7 — серіппе; 8 — жетекші жартылай муфта; 9 — конус пішінді төлке; 10 — құлыпты шығыршық; 11 — сұққыш; 12 — сухарь; 13 — же- тектегі жартылай муфталі кеңістігіне сегмент пішінді, пластмасса үш сухарь 12 орнатылған. Сухарьлардың сыртқы қабаты үлкен, конус пішінді жүзді болып келген. Сухарьларда радиалды саңылаулар бар, оларға сұққыш 11 кіреді. Сұққыштар жетектегі жартылай муфтаға 13 қысылған. Стар- тер қосылған кезде тартқыш реле стартер жетегінің иінтірегі арқылы төлке корпусы мен төлкенің барлығын стартер зәкірі білігінің ойма кілтектері бойымен ауыстырады. Жетектің тегершігі қозғалтқыш сермерінің тісті тәжімен ілініседі. Жетек тегершігі сермердің тісті тәжімен ілініскен соң ғана реленің стартерді қосудың жылжымалы байланысы жылжымайтын байланысты тұйықтайды. Жылжымай- тын байланыстар жылжымалы байланыс дискімен тұйықталғаннан кейін стартер зәкірі айнала бастайды. Стартердің айналмалы кезі зәкір білігінің ойма кілтектері арқылы бағыттауыш төлкеге беріледі, кейін бұрандалы ойық арқылы жетекші жартылай муфтаға, одан әрі тіреуіш ілініс арқылы жетектегі жартылай муфта мен жетек тегер- шігіне беріледі. Айналмалы кез берілісі кезінде бұрандалы ойықта жартылай муфталардың бірін келесіге қатты қысатын осьтік күш пайда болады. Бұл ретте конус пішінді төлке 9 сухарьларды 12 төл- кеге 15 қысады.Қозғалтқыш іске қосылған соң жетектегі жартылай муфта же- текші буынға айналады. Бұл ретте бір бағытты тіреуіш ілініс нәти- жесінде жетектегі жартылай муфта жетекшіге қарай айналады. Же- текші жартылай муфта жетектегі муфтадан тіреуіш тісінің биіктігіне байланысты тіреуішпен жылжытылады, конус пішінді төлке 9 су- харьларды 12 босата отырып, алшақтайды. Сухарьлардан ортадан тепкіш күш әсерімен сұққыш 11 бойымен радиал бағытта жылжиды. Бұл жағдайда олар тіреуіш тістерінің шыртылдауының алдын ала отырып және сол арқылы олардың тозуын болдырмай муфтаны тір- кеуін ағыту жағдайында бұғаттайды.Стартер сөндірілген соң жетек иінтірегі серіппелер әсерімен же- тек тегершіктерін іліністен шығарады. Серіппелер 7 әсерімен же- текші 8 және жетектегі 13 жетектегі жартылай муфталар қайтадан ілініске кіреді, ал конус пішінді төлке 9 сухарьларды 12 бастапқы қалпына келтіреді. Көмекші электр жүйелері Заманауи жүк автомобильдеріндегі көмекші электр желілері ретінде шыны тазартқыш, шыныны жуып шайғыш, артқы көрсету айнасын қыздыру құрылғылары, жылыту және желдеткіш қолданы- лады.Көптеген заманауи жүк автомобильдерінде электр шыны та- зартқыштары қолданылады. Ереже бойынша мұндай шыны та- зартқыштар бәсеңдеткішпен конструктивті түрде біріктірілген электр моторы болып табылады. Әдетте бұрамдықты бәсеңдет- кішпен электр моторлары пайдаланылады, бұл ретте мұндай бәсең-деткіштің бұрамдығы электр қозғалтқышы зәкірі білікпен біртұтас орындалады.суретте көрсетілгендей электр шыны тазартқышы жетегінде электр қозғалтқышы 14 тұрақты 15 магнит орналасқан корпусынан тұрады. 13 электр қозғалтқышының зәкірі корпуста маймен май- ланатын мойынтіректе орналасқан. Білік зәкірі білік бұрамдығымен біртұтас орындалған. Бәсеңдеткіш 9 (бұрамдық доңғалақ) тегер- шігі 5 резеңке тазартқыш пластина бекітілген шөткелер құрылған иінтірекпен таңбаланған 3 иінтіректің осьтеріне 1 айналмалы қозға- лысты хабарлайтын күшпен байланысады. Иінтіректі жүйе кине- матикасы электр моторының роторы мен біліктің бұрамдық доңға- лағының үздіксіз айналуы кезінде шөткелер   сур. Электр шыны тазартқыш:1 — иінтірек осі; 2 — тығыздама; 3 — шөтке иінтірегі; 4 — шыны; 5 — шөтке; 6 — соңғы сөндіргіш байланысы; 7 — соңғы сөндіргіш эксцентригі; 8 — соңғы сөндіргіш пластинасы; 9 — тегершік; 10 — тегершік білігі; 11 — тіреуіш кішкене шары; 12 — майлау қоры бар киіз шайба; 13 — зәкір; 14 — электр қозғалтқыш корпусы; 15 — тұрақты магнит; 16 — коллектор; 17 — тежегіш корпусы; 18 — мойынтірек; 19 — бұрамдығы бар электр қозғалтқыш білігі; 20 — қарсы сомын; 21 — тірек бұрамасы; 22 — істікше қалыбыиінтірек жетегінің білігі қарама-қарсы бағыттағы тербелмелі қозға- лыс жасайды. Егер де шөткелердің иінтірегі жетек білігіне тікелей бекітілсе, шөтке бағыт бойынша иінтірек желіні жалғастыра береді, бірде тербелмелі қозғалысында желдеткіш шынысында оның айна- луына қарай шөткелерің бұрышы үздіксіз өзгереді. Занамауи ЗИЛ- 5301 жүк көліктерінде паралель құрылған үш шөтке қолданылады. Шыны тазартқышын электр қозғалтқышымен басқару сызбасында, сәйкесінше шыны тазартқышының да әдетте электр қозғалтқышы жұмысы жылдамдатқышының екі режимі қарастырылады. «Со- боль» ГАЗ-2752 жүк көлігіндегі шыны тазартқыштың техникалық сипаттамасы:Атаулы кернеу, В. 12Минутына екі жүріс саны:төмен жылдамдықта 20 — 45жоғары жылдамдықта 45Бірінші және екінші жылдамдықтың айырмашылығы, минутына екі жүріс 15шөткелерді шыныға жабыстыру күші, Н ...........................6...7 Суланған шыны бойынша шөткелердің құлаш бұрышы °:сол жақ 85оң жақ 90Тоқты тұтыну күші, А, аспайтын 4Тезере тазартқышпен басқару жүйесінде көрсетілген режимнен басқа, 524.3747 — 01 реле қамтамасыз ететін үзік-үзік жұмыс ре- жимі қарастырылған. Электр қозғалтқыш қуат көзі жүйесінде шыны тазартқыштың жұмысын тек қана төтенше жағдайда тоқтатуға ар- налған соңғы сөндіргіш қарастырылған.Пневматикалық тежегіш тартпасы бар кейбір жүк автомобиль- дерінде жүргізушінің желді шыны шыны тазартқышы тежегіштердің пневматикалық жүйесіне қосылған. Оған шыны тазартқышы пнев- матикалық қозғалтқыштан 1 ( 3.13 сур.), піспек пневматикалық қозғалтқыш піспектің бұрышына алмасу орын алатын рокер 3, шөтке 5 тарту күшінен, шөтке жетегі 8 иінтірегінен тұратын ЗИЛ-431410 жүк автомобилі үлгі болады. Шөтке жетегінің иінтірегі шөткелер шылбырының тербелмелі айналысын тудырады 7. Пневматикалық цилиндр қуысына сығылған ауаның түсуі 4 корпусында орналасқан бөліп таратқыш үйлестірушімен реттеледі. Шыны тазартқыш жұ- мысының жылдамдығы пнематикалық қозғалтқыштан келетін сығылған ауаның шығуына байланысты және басқару кранының 9 тұтқасымен реттеледі. сур. ЗИЛ-431410 жүк автомобилінің пневматикалық шыны тазартқышы :1 — шыны тазартқыштың пневматикалық қозғалтқышы; 2 — үстінгі қақпағы; 3рокер; 4 — бөліп таратқыш үлестіргіштің корпусы; 5 — шөтке жетегінің тарту күші; 6 — бүйірлі қақпақ; 7 — шөтке; 8 — шөтке жетегінің иінтірегі; 9 — шыны тазартқышты басқару шүмегінің тұтқасы Заманауи жүк көліктерінің жел шынысын тазарту жүйесі шыны тазартқыштан басқа, міндетті түрде әйнек жуғышының болуын қа- растырады. Әйнек жуғыш бүріккіші бар поливинилхлорид түтікше- сімен біріктірілген жел шынысын жуатын бір немесе екі жуғыштан тұрады. Аталмыш құрылғыны КамАЗ-5320 (3.14 сур.) жүк көлігінің электр шыны жуғыш үлгісінде қарастырамыз. Бұл автомобильде екі электр жуғыш қолданылған 2, олардың әрқайсысы поливинилхло- рид түтікшесімен екі бүріккіш 3 (жиклерлер) арқылы біріктірілген. Электр жуғыштың құрамына арнайы саңылауға МЭ 268-Б электр қозғалтқышы бар 1 сорғы орнатылған сыйымдылығы 2,5 л пласт- масса күбі кіреді. Сорғы роторы қалақты аспап сорғы білік тартпа- сын айналдырады, оның корпусы оның түбіне жақын күбіде болады. Қысымның нәтижесінде сорғы құбыр желісіне жуғыш сұйықтығын және одан бүріккішке 3 жібереді. Бүріккіште бір қырында саңылауы бар алты қырлы бастиек болады. Саңылау арқылы су жуу шыны- сына келіп түседі. Тоқтатқыш бұраманың әлсіреуі кезінде бастиек 4 жуу сұйықтығының ағу бағытын өзгерте алады. Бүріккіш корпусы- на цанга тәрізді кесіктері бар пластмасса төлке нығыздалған. Бұл қи- малар арқылы бүріккіш автобустың терезесінің төменгі жағындағы алдыңғы қаптамасының саңылауында бекітіледі.Қаптамалы төлке жапсары резеңке шеңбермен нығыздалады.Басқа автомобильдерде де шыныларды жуу жүйесі де осыған ұқсас орындалады. Тек жуғыштар саны мен электр сорғысы кон-                  сур. КамАЗ-5320 жүк көлігінің электр шыны жуғышы:1 — электр қозғалтқышы бар сорғы; 2 — электр жуғыш; 3 — бүріккіш (жиклер); 4 — тоқтатқыш бұрама; 5 — шөтке иінтірегі; 6 — тарту күші; 7 — бәсеңдеткіші бар электр қозғалтқыш струкциясында ғана ерекшелік болуы мүмкін. Жарықтандыру жүйесі, жарық және дыбыс сигнализациясы Жарықтандыру жүйесіне сыртқы және ішкі жарықтандыру кіреді. Сыртқы жарықтандыру тұманға қарсы, алдыңғы, артқы және жанындағы габаритті жарықшамнан, нөмір белгісін жарықтандыру шамынан, басты жарық фарынан тұрады. Ішкі жарықтандыруға ка- бинаны жарықтандыру шамы, капот астындағы мотор бөлігі мен үй- лестіру электр қалқаны, тасымалдағыш шамға арналған розеткалар жатады.Сыртқы жарықтандыру. Барлық жарық құралдары электр энер- гиясын сәулеге түрлендіреді. Адамзат қабылдайтын сәулелі энер- гия жарық күшімен бағаланады (жарықты өлшеу бірлігі — кандела (кд)). Жарық күші — дене бұрышына келетін жарық ағыны. «Үстін жарықтандыру» деген ұғым да пайдаланылады — жарықтандыры- латын жазықтың бірлігіне келетін жарық ағыны (жарықты өлшеу бірлігі — люкс (лк)).Сыртқы жарықтандырудың міндеті — тәуліктің кез келгенмерзімінде жолда қажет ететін жарықты жасау. Негізгі сыртқы жа- рықтандыру басты фаралармен қамтамасыз етіледі. Заманауи жүк автомобильдерінде сыртқы жарықтандырудың дөңгелек немесе тікбұрышты фараларымен екі немесе төрт фара қолданылады. Фа- раларда қолданылатын шамдар бір немесе екі жіпті болуы мүмкін. Екі жіпті шамдарда жіптің біреуі алыс жарықты, екіншісі жақын жа- рықты қамтамасыз етеді. Кейбір фараларда қосымша габаритті шам- ның қуаты аз шамы орнатылады. Алыстан жарықтандыру режимін- де жолды жарықтандыру 150 м астам, жақын жарықтандыруда 100 м қашықтықта жарық қамтамасыз етулуі тиіс.Тиісті жарықтандыруды қамтамасыз ету үшін 150 мың кд жа- рық күші керек, сыртқы жарықтандыру шамдарының қуаттылығы үлкен емес — 90 Вт-қа дейін. Қажет жарықтандыруды алу сыртқы жарықтандыру шамдарының қуатын пайдалану кезінде жарық ағы- нының анықтауымен қол жеткізіледі. Жарық ағынының концентра- циясын парабола шағылдырғыш қамтамасыз етеді. Парабола фоку- стағы сәуле көзі оның үстінен шағылысады және шағылдырғыштың параллель осінен жарық түйінін жасайды (3.15 сур.).Сыртқы жарықтандыру фары алыс (R), жақын (C), жақын және алыс (CR) жарығы деп топтастырылады. Жақын және алыс фарала- рында екі жібі бар шамдар (CR) қолданылады.Олардың алыс жарық 3 (3.16, а сур.) жібі шағылдырғышқа сәулені 1 бағыттайды, осылайша шағылудан кейін сәуле шоғы параллельді түрде шағылдырғыш осіне бағытталады. Жақын жарықтың 4 жібі сәулесін 1 шағылдырғышқа бағыттайды, осылайша шағылғаннан кейін сәулелер бұрыштың астынан шағылудың көлбеу осіне бағыт- талады және жол үстінде 3 жіппен салыстырғанда шоқ сияқты шағын қашықтықта бірігеді. Тікелей бағытталған сәулелерді алып тастау             сур. Параболоидті шағылдырғыш: а — алыс және жақын сәулелерді қалыпта- стыру сызбасы; б — шағылдырғыштың болжамды пішіндері; 2а — сәулені сейілт-кіш бұрышы; 2ф — шағылдырғышты қысу бұрышы; f — фокусты қашықтық            сур. Сыртқы жарықтандыру фаралары: а — жақын және алыс жарық (CR) фа- ралары; б — шамдағы қызу жібін орнату сызбасы; 1 — шағылдырғыш; 2 — шам; 3алыс жарық жібі; 4 — жақын жарық жібі; 5 — төменгі сәулелер экраны; 6 — тура сәулелер экраны үшін жақын жарық жібінен шамның алдына экран орнатылады 6.Фараның ішкі кеңістігі бір мезетте сейілту қызметін атқаратын оптикалық элемент шынысымен жабылады. Ол үшін оның ішкі қабатына сындыру элементтер орындалған, оларға цилиндр және сфера линзалары, призма мен линза призмалары қызмет көрсетеді. Осы элементтердің көмегімен жарық шоғы белгілі бір қашықтықта жинастырылады немесе сейіледі. Сейілткіш қалың техникалық шы- ныдан орындалады, осылайша оптикалық фара жүйесіне қорғаныс элементі болады.Кәдімгі дөңгелек фар 3.17 суретте көрсетілген КамАЗ-5320 ав- томобиліне қолданылады. 5 корпуста 1 сейілткіш жабыстырылған шағылдырғыш 2 құрылған. Шағылдырғыш корпуста нығайтқыш 8 бұрандалармен бекітілген. Шағылдырғыш осінің жағдайы корпуста бұрандамен реттеуге 3 болады. Шағылдырғыштың ішінде арнайы серіппе қысымда екі жіптік шам 6 құрылған, оның алдына жақын жарық экраны орнатылған. Шамның байланысына электр тоғын шамға өткізу үшін патрон 7 кигізіледі.ЗИЛ-5301 автомобилінде тікбұрыш пішінде фаралар қолданы- лады. Екі жіптік шам 8 (3.18 сур.) қаптамада құрылған 9, сур. Дөңгелек фара:1 — сейілткіш; 2 — шағылдырғыш; 3 — реттеу бұрандасы; 4 — ұстағыш; 5 — кор- пус; 6 — екі жіпті шам; 7 — патрон; 8 — тіреу бұрандасы  ал фара корпусының төменгі жағына 1 габаритті шамның 2 шамы құрылған. Фара 3 шанақтың арнайы тіреуішіне үш нүктеде бекітіледі: екеуі үстінен сомын ұстағыш арқылы 5 және біреуі төменнен фара корпусына нығыздалған және сомынмен 7 қысылған 4 бұранда арқылы. Фара шағылдырғышы қиылған параболоид си- яқты болады, бұл жарықтандыру аумағын көлденең бағытта үлкей- туге және жақын жарық режимінде жарықтандыруды жақсартуға мүмкіндік береді. Шағылдырғыш корпуста шағылдырғыштың орна- ласыуын реттеуге мүмкіндік беретін 6 үш шар шарнирінде құрылған.«Соболь» ГАЗ-2752 және «Газель» ГАЗ-3302 автомобильдерінің соңғы модельдерінде гомофокалъды фара қолднылады. Мұндайжағдайда фараны оптикалық элементі түрлі фокустық қашықтықтағы үш қиылған параболоидтың бірігуінен тұра- ды.  сур. ЗИЛ-5301 автомобилінің тік бұрышты пішінді фарасы:1 — төменгі жағы; 2 — габаритті шамы; 3 — фара; 4 — бұрама; 5 — сомын ұстағыш; 6 —шар тәрізді топса; 7 — сомын; 8 — екі жіпті шам; 9 — қаптамаӘрбір үш параболоидта алыстан жарықтандыратын, жақын жа- рығы және габаритті шамы ретінде жеке шам құрылған. Гомофо- кальді фараны қолдану мұндай фараны заманауи автомобильдің аэ- родинамикалық шанақ контурына кіргізуге және сәйкесінше оның аэродинамикасын жақсартуға мүмкіндік береді. Фарада қыздыру шамы жарық көзі болып табылады. Олар электродта шыны колба- да орналастырылған, цокольмен біріктірілген бір немесе екі воль- фрам жібінен тұрады. Колбаның ішкі қуысы герметикалық дәнекер- ленген және инертті газбен толтырылған (аргон, ксенон және т.б). Колбада жоғалатын вольфрамның тұнбасын төмендету үшін газдың құрамына галоген енгізеді (біріктірілген бром). Галогенді қосудың арқасында жоғалған вольфрамды қыздыру жібіне кері қайтарылады. Бұл жұмыс температурасын арттыруға мүкіндік береді және осының нәтижесінде жарық беруді арттырады. Галоген қосындыларын қол- дану кезінде жіп температурасы 3 200 °С дейін, газ 700 °С темпе- ратураға дейін арттырады, бұл шамның шыны колбасы үшін кварц шынысын қолдануды талап етеді.Шамның сипиаттамасы номиналды кернеу мен қуаттылық болып табылады. 1, 2 және 3 санаттағы заманауи жүк автомобильдерінде атаулы кернеуі бар 12 В шамдары, КамАЗ-5320 үлкен жүк автомо- бильдерінде 24 В қолданылады. Шамдардың таңбаларында олардың типі (А — автомобильді, К — кварцты, Г — галоген), алыс/ жақын жарық жіптерінің қуаты мен атаулы кернеуі көретіледі. Мысалы, ГАЗ 2 және 3 санаттағы жүк автомобильдерінде АКГ12-60/55 шамда- ры, КамАЗ-5320 үлкен жүк көліктерінде А24-55/50 қолданылады.Тұманға қарсы фаралар. Жүк автомобильдерінің жеке үлгілерін- де негізгі немесе қосымша жабдық ретінде тұманға қарсы фаралар құрылады. Тұманға қарсы құрылған фаралар атмосферадағы бөлік- тері болғанда қозғалыс жеткілікті деңгейде көрінбеген жағдайда мы- салы, нөсерлі жаңбырда, қалың тұманда, қалың қар жауғанда жол- дың қажетті деңгейде жарықтандыруын қамтамасыз етеді. (Себебі, атмосферада өлшенген су бөліктерінің болуы негізгі фаралардың жарығы көптеген су бөліктерінен шағылады, сол кезде жарық дағы пайда болып көріну нашарлайды. Мұндай жағдайда арнайы құрал- дар болмағанда жүргізуші жақын жарықты қосуға ғана мәжбүр, ал бұл қажет қауіпсіздікті қамтамасыз етпейді).Тұманға қарсы фаралардың ерекшелігі олардың автомобильге нашар бекітілуінде. Бұл ретте тұманға қарсы фаралардың жарық ағыны осі оптикалық осьтен және тұманға қарсы фаралар жасайтын жарық дағынан төмен орналасады, жүргізушіге жолды қарауға ке- дергі болмайды. Тұманға қарсы фараларда қажет жарықтандыруды қамтамасыз ету үшін галоген шамдары қолданылады.Шамның алдына тікелей сәулені аулайтын экран құрылады, бұлжарық дағының пайда болу мүмкіндігін төмендетеді. Көру нашар- лағанда жол төсемесін жарықтандыруды жақсарту үшін тұманға қар- сы фаралар жиі қолданылады, олардың конструкциясы тікбұрышты пішінді негізгі фаралардың конструкциясынан ерекшеленбейді. Шамдардың қаптамасы мен шағын габаритінде ғана ерекшеленеді.Габаритті шамдар. Жүк автомобильдерінде габаритті шамдарды орнату міндеттеледі. ГАЗ-2752, -3302 және ЗИЛ-5301 жүк автомо- бильдерінде габаритті шамдарды алдынан орнату қарастырылмаған, габаритті шамдар қуаты негізгі фараның корпусында аз шамдар- мен қамтамасыз етіледі. Артқы габаритті шамдар бірегей блок- шамға құрылған. ЗИЛ-5301 автомобилінде блок-шам ( 3.19 сур.) нығыздалған төсемеге 4 құрылған ортақ 3 сейілткішпен жабылған 5 корпусынан тұрады. Корпуста шамдар цокольдары орналасқан: 1тоқта-дабыл 6 — бұрылысты көрсеткіш, 7 — габаритті шамдар- дың секциялары (габаритті шамдардың секциялары А12-5 шамдары қолданылады).Жүк көліктерінде нөмір белгісін жарықтандыру міндетті, ол үшін оның тіреу аумағында габаритті шамдардың секцияларында шамдарымен іске қосылатын арнайы шамдар құрылған.ГАЗ жүк көліктерінде габаритті шамдардың секциялары мен не- гізгі фараларын қосу 0, І, ІІ (3.20 сур.) жағдайында бірыңғай орта- лық жарық ауыстырып-қосқышпен қамтамасыз етіледі.Негізгі фаралардың жақын шамнан алыс шамға немесе кересін- ше ауысу жұмыс режимін ауыстырып-қосу жүргізушіден сол жаққа қарай тізгіндік бағанда орнатылған арнайы ауыстырып-қосқыш арқылы жүзеге асырылады. Бұл ауыстырып-қосқыш бұрылысты көрсету ауыстырып-қосқышымен конструктивті түрде біріктіріл- ген. Иінтіректе тізгін дөңгелегі жазықтығына ауысқанда бұрылыс көрсеткішінің ауыстырып-қосуы орын алады. Иінтіректің тізгін білігінен тізгін дөңгелегі бағытынан ось бойымен перпендикуляр- лы жазықтықта ауысқанда негізгі фаралар жақыннан алысқа немесе алыстан жақынға ауыстырып-қосу орын алады.     сур. ЗИЛ-5301 автомобилінің артқы блок-шамы:1 — тоқта-дабыл шамы; 2 — бұрама; 3 — сей- ілткіш; 4 — нығыздаушы төсеме; 5 — шам кор- пусы; 6 — бұрылысты көрсету шамы; 7 — га- баритті шамдар секцияларының шамы                сур. Жарықтың бірыңғай орталық ауыстырып-қосқышы:1 — аккумулятор батареясы; 2 — жарықты орталық ауыстырып-қосқыш; 3 — 5 — бақылау шамдары; 0 — барлығы өшірілген; І — габаритті шамдар секциясының шамдары мен нөмір белгісін жарықтандыру шамы қосылған; ІІ — артқы габа- ритті шамдары қосылған; нөмір белгісін жарықтандыру шамы; алыс және жақын шамдары Осы иінтірек тізгін дөңгелегіне ауысқан жағдайда негізгі фаралар- ды тіркелмеген қысқа мерзімді қосу орын алады. Жарықты жақынан алысқа ауыстырып-қосу сызбасы 3.21 суретте көрсетілген.КамАЗ-5320 жүк автомобилінде негізгі фаралар мен габаритті шамдарды қосу бірыңғай иінтірекпен жүзеге асырылады 2 (3.22 сур.). Иінтірек 2 тіркелген төрт жағдайдан тұрады (0, б, в, г) және біреуі тіркелмеген (а), оның ішінде 0 — барлығы өшірілген жағдайы; атіркелмеген, дабыл үшін қысқа мерзімді негізгі фараларды қосу; б — алдыңғы және артқы габаритті шамдар мен нөмір белгісін жарықтандыру шамы қосылған; в — нөмір белгісін жарықтанды- ру шамының габаритті шамдары мен жақын фара жарығы режимі қосылған; г — нөмір белгісін жарықтандыру және алыстан жарық шамы режимінің габаритті шамдары қосылған.Заманауи жүк көліктерінде автомобильдің артқа қарай қозғалуы кезінде артқы жағынан орнатылған арнайы шамды қосу міндетті. сур. Жақыннан алысқа ауыстырып қосқыш сызбасы:1, 3, 5, 6 және 8 — бақылау шамдары; 2 — аккумулятор батареялары; 4, 7 — істікшелі қалып; 0 — барлығы өшірілген; І — солға қарай бұрылыс көрсеткішінің жарығы қосылған; ІІ — оңға қарай бұрылыс көрсеткішінің жарығы қосылған; ІІІалыс жарық режимі қосылған; ІV — жақын жарық режимі қосылған; V — дыбыс дабылы қосылған; VІ — жарық дабылы қосылған (алыс жарықты бекітпей қосу) ГАЗ жүк көліктерінде артқы жүріс шамды қосу үшін беріліс қора- бында орналасқан арнайы қосқыш болады. Артқы шамдардың қосу корпусы 5 (3.23 сур.) беріліс қорабының артқы картеріне бұралған. сур. КамАЗ-5320 автомобилінде габариттік шамдар мен негізгі фараларды қосу иінтірегі; 2 — шам жарығын ауыстырып-қосқыш иінтірегі; 0 — иінтіректің орналасуын өшіру; а — қысқа мерзімді дабыл үшін шамдар бекітілмеген түрде қо- сылады; б — алдыңғы және артқы габаритті шамдар мен нөмір белгісін жарықтан- дыру шамдары қосылған ; в — б жағдайында, жарықтағы шам; г — б жағдайын-дағыдай, алыс шам жарығы Корпуста байланыс пластинасы 4 тірелген мембрана құрылған. Қа- даға (тетік) 7 шарлары артқы жүрістің жылжымасымен байланы- сады. Шар арнайы жылжыма бунағында болады. Диафрагма мен оқшаулағыштың 3 ортасында құрылған серіппе 2 артқы берілісті өшіргенде диафрагманы байланыс пластинасы 4артқы жүріс шамының қуат көзін тұйықтамайтындай жағдайда сығады.        сур. ГАЗ автомобилінде артқы жүріс шамдарын жағу:1 — шығару; 2 — серіппе; 3 — оқшаулағыш;4 — байланыс пластинасы; 5 — корпус; 6 — итергіш; 7 — шар f- L::J ) 1---f-1 1 г+--7)-- Jf-   --о -  o о   •°' о       о  163сур. КамАЗ-5320 жүк көлігі артқы жүрісінің шамдарын қосу сызбасы:1 — қашықтықтан сөндіргіш; 2, 3 — аккумулятор батареялары; 4 — амперметр тұйығы; 5 — мото бөліктегі қалқаншадағы термиялық бейметалл сақтандырғыш; 6 — құралдарды сөндіргіш; 7 — құралдарды қосу бақылау шамы; 8 — балқыту сақтандырғыш блогы (кабинада сақтандырғыш панелінде); 9 — балқыту сақтан- дырғыш блогы (мото бөлік қалқаншасында); 10 — құралдар мен стартер сөн- діргіші (жағу құлыпы); 11 — термиялық бейметалл сақтандырғыш, батырмалы (кабинада сақтандырғыш қалқаншасында, артқы); 12 — артқы жүріс шамын қосу қадағасы (беріліс қорабы корпусында, жүк көлігі жүрісінің алдынан); 13 — артқы шамдар сақтандырғышы (8 А); 14 — артқы жүріс дабылының шамы; 15 — сыртқы жарықтандыру мен дабылдың функциялық блогы (алдыңғы үйлестіру қалқанша- сында, алдыңғы блок); 16 — бақылау шамдарының блогы; К1 — К5 — реле; V3— диод; 0, І—ІІІ — кілттің орналасуы Артқы жүрісті қосқан кезде, тиісті жылжыма алмасады 7 және шар оның бунағынан өтіп кетеді. Жылжыманың денесі шарды және со- нымен бірге итергішті 6 орналастырады, осылайша пішіні өзгерген мембрана байланыс пластинасымен қадаға байланыстарын 4 тұй- ықтайды. Қорытынды бойынша 1 электр тоғы артқы жүріс шамы- ның байланыс шамдарына түседі.КамАЗ-5320 жүк автомобильдерінде артқы жүріс шамдарын қосу КП-да орналасқан қадағаның дабылы бойынша іске асырыла- ды. Қадаға конструкциясы осыған дейін қарастырған нұсқаға ұқсас. КамАЗ-5320 жүк автомобилінің артқы жақтағы шамдарын жағу сыз- басы 3.24 суретте келтірілген. Артқы жақтағы шамдарды жағу қадағасы 12 сыртқы жартықтан- дыру мен дабыл функциялық блогының реле КЗ басқаруын жүзеге асырады. Артқы жүру дабылының шамдарына 14 электр тоқ қуат көзі сақтандырғыш блогы 13 балқытқышы арқылы беріледі. Реле КЗ іске қосылғанда электр тоғы диод V3 арқылы артқы жүріс блогының бақылау шамына түседі.Жарық дабылы. Жарық дабылы жүйесіне тежегіш дабылын бе- ретін жарық құралдары, бұрылысты көрсету жарық құралдары және жарықты қайтару кіреді.Автомобильді тежеудің алдында басқа көлік құралдарының жүр- гізушілеріне тежеуді бастауға ескерту жарық дабылын беру керек. Бұл дабыл шанақтың артқы жағында немесе артқы бамперде орна- ласқан арнайы дабыл шамдарының (тоқта-дабыл) іске қосылуымен беріледі. Тәуліктің кез келген бөлігінде қосылатын мұндай шамдар кез келген жарықтандыруда ақпаратты қабылдау мүмкіндігін қамта- масыз ету керек. Сонымен қатар дабыл шамдарының жарығы көлік- тің артында келе жатқан жүргізушінің көзін қарытпау керек, сон- дықтан дабылды шамдардың осьтік күші тежеу басталған кезде 40...100 кд диапазонында болу керек. Дабылды шамдарда параболоид                   сур. ГАЗ жүк автомобильдеріндегі тоқта-дабыл шамдарын қосқыш;1 — тежегіш жарығы дабылын қосқыш; 2, 3 — сомын; 4 — басқыштың табанды алаңы; 5 — сірге; 6 — пластмасс төлкелер  шағылдырғышының болуында мұндай осьтік күш қуаттылығы 21 Вт шамдармен қамтамасыз етіледі. Тоқта-дабылдардың іске қосу үшін арнайы қосқыш болады. Мәселен, ГАЗ 2 және 3- санаттағы жүк автомобильдерінде механикалық қосқыштар тежегіш басқышы- ның жанынан орнатылған. Тежегіш жарығы дабылының қосқышы 1 (3.25 сур.) сомындармен 2 және 3 арнайы кронштейнге бекітіледі. Басқыш түсірілген кезде басқыштың берік алаңы қадаға сояуышымен байланысқа түседі, оны корпуста батырады, осылайша қадағаның бұрандалы корпусынан басқыш алаңына дейінгі қашықтық (8+1) мм құрайды. Қадағаның жылжымалы және жылжымалы емес байла- ныстары бұл ретте алшақ тұрады. Тежегіш басқышына басқан кезде басқыштың тіреу алаңы сояуыштан алыстап кетеді, қадаға пластина- сы серіппенің әсерімен қадаға сояуышын алға шығарады.  сур. Тоқта-дабыл шамын қосу пневматикалық қадағасы1 — корпус; 2 — диафрагма; 3 — жылжымалы байланыс; 4 — серіппе; 5 — жылжымайтын бай- ланысты шығару; 6 — жылжымайтын байланыс; 7 — қақпақ      Бұрандалы корпустан алаңға дейін 15 мм қашықтықта жылжыма- лы байланыс қадағаның қозғалмайтын байланыстарын тұйықтайды және электр тоғы тоқта-дабыл шамына түседі. Тоқта-дабыл шамдары блок-шамдардың бірыңғай артына құрылған, бұл ретте тоқта-дабыл шамын жауып тұратын қорғау шынысының бөлігі үнемі қызыл түсті материалдан жасалады. Тоқта дабыл А12-21-3 шамы қолданылады.КамАЗ-5320 жүк автомобилінде тежегіш жарық дабылын беру кез келген тежегіш дабылын қосқанда орын алады — негізгі, қордағы, көмекші немесе тұрақ тежегіштері. Тоқта-дабыл шамы іске қосу қа- жет болған жағдайда, пневматикалық қадағалардан қосылады. Не- гізгі тежегіш жұмыс істегендегі тоқта-дабыл шамдарды іске қосатын пневматикалық қадаға 3.26 суретте көрсетілген. Қадаға тежеу кезін- де электр дабылы шамдарының тізбегін тұйықтауға арналған пнев- матикалық қосқыштан тұрады. Металл корпусы 1 негізгі тежегіш магистралінің өткізгішіне шығарылған. Корпустың диафрагмасында 2 орнатылған пластмасса қақпағы 7 бар. Диафрагма итергіш арқылы жылжымалы байланыс 3 бекітілген сояуышқа әсер етеді. Байланыс 3 серіппемен 4 бастапқы қалыпқа сығылады. Контурда қысымның 0,05 МПа дейін артуы кезінде диафрагма 2 иіледі және жылжымалы байланыс 3 жылжымайтын өткізгіші бар 5 байланысты 6 тұйықтайды.Тежегіштің жарық дабылын қосу сызбасы 3.27 суретте көрсетіл- ген. Тежегіштің артқы 6 дабыл шамдарын қосу екі секциялық теже- гіш кранында алдыңғы және артқы тежегіштер пневматикалық кон- турының ауа магистраліннде орнатылған пневматикалық қосқышпен 5 жүзеге асырылады. Қадағалардың біреуін қосу 5 байланыс реле функциялық 1 блоктың К4 «массасына» тұйықтайды. Моторлы те- жегішті қосу электр пневматикалық клапанында орнатылған көмек- ші тежегіш жүйесінің пневматикалық қосқышы (моторлы тежегіш) және тұрақ тежегіші жүйесінің қосу дабылы 3 қадағасы «массаны»                                сур. Тежегіштің жарық дабылын қосу сызбасы:1 — тежегіш жүйесін басқару және дабылдың функциялық блогы (алдыңғы үй- лестіру қалқаншасында екінші блок алдынан); 2 — балқыту сақтандырғыш блок- тары (кабинада сақтандырғыш панельдерінде), оның құрамында «тежегіш дабылы» (8 А) сақтандырғышы; 3 — тұрақ тежегіш жүйесін қосу дабылының қадағасы (же- делдеткіш клапанының үш тармағында тұрақ тежегішін басқару); 4 — бақылау шамдары блогы а—е, оның ішінде а шамы — көмекші тежегіш жүйесін қосуды бақылау (моторлы тежегіш), е шамы — тұрақ тежегіші жүйесін қосуды бақылау; 5 — тежегіш жарық дабылының пневматикалық қосқышы (екі секциялық тежегіш кранының өткізгішінде, алдыңғы және артқы тежегіштер пневматкиалық контур ауа магистральдарында); 6 — тежегіш дабылының артқы шамы; 7 — моторлы теже- гіштің электр пневматикалық клапанындағы (моторлы тежегіш) көмекші тежегіш жүйесі тежегіш дабылының пневматикалық қосқышы;К2 — К4 — реле; К6 — термиялық реле-үзгіш; VІ, V2— диодты шамдарК4 релеге функциялық 1 блоктың VІ и V2 диоды арқылы қосылады. Осымен блоктағы 4 тиісті бақылау шамдарының параллель қосу мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. Қадаға 3 «массаны» тоқта-дабыл (шам 6) шамы «массасына» және 1 блоктың К6 термиялық реле- сіне қосады. Термиялық реле К6 электр тоғының қызып тұрған кезде тоқта-дабыл шамның бақылау шамына оның үзілмелі жұмыс режимін (жылық) берілуін жасайды. 3 қадаға 5 және 7 қосқышына қарағанда қалыпты тұйықталған, себебі тұрақ тежегішінің пневма- тикалық жүйесінде қосылады.Бұрылу дабылдары. Заманауи жүк автомобильдерінде қозғалыс траекториясының өзгеруі туралы дабыл үшін бұрылыс дабылы жа- рық жүйесін қолданады. Бұрылыс көрсеткіш шамдары кабинаның алдыңғы бүйір жағына немесе алдыңғы бампердің арнайы қалта- сында құрылады. Жеке жағдайларда бұл шамдар бұырлыс көрсет- кішін алыс және жақын шамдар жарығы мен біріктіретін бірыңғай блок фараларда орнатылады.         сур. Бұрылудың жарық көрсеткіштерінің электр магнитті релесі:1 — зәкірдің жүрісін шектегіші; 2 — байланыс; 3 — катушка; 4 — тығынжыл; 5жыжымалы байланыс (зәкір); І — жүрекше мен зәкір арасындағы саңылау; ІІ — байланыстар арасындағы саңылау  сур. КамАЗ-5320 жүк көлігінің РС951А реле-үзгішінің сызбасы:Р1 —Р3 — атқарушы реле; Т1—Т5 — транзисторлар; Rl— R14 — резисторлар; D1— D5 — диодтар; Cl, С2 — конденсаторлар Бұдан басқа, міндетті түрде кабинаның жанындағы қабаттың бұрылыс дабылын қайталағыш орнату қарастырылады. Бұрылыс дабылдары жыпылықтау режимінде жұмыс істейді. Импульстік да- былдарды беру жиілігі минутына кем дегенде 60 және көп дегенде 120, 1 және 2 Гц аспайтын болуы керек. Жарық дабылын қосу ұзақтығының қатынасы оның өшірулі жағдайына қарай 0,4...0,7 ше- гінде болу керек. Бұрылу жарық дабылы жүргізушіден сол жаққа тізгін бағанына қарай орналасқан қолмен ауыстырып-қосқышпен қосылады. Ауыстырып-қосқыштың бейтарап жағдайы бұрылыс да- былының жоқтығына сәйкес келеді, ауыстырып-қосқыштың жоғары қарай алмасуы — оңға қарай, төмен қарай — солға қарай бұрылуды білдіреді. Ауыстырып-қосқыштың сызбасы 3.21 суретте келтірілген.Бұрылыс жарық дабылының жыпылықтау жұмыс режимі байла- ныс-транзисторлық релемен қамтамасыз етіледі. Барлық заманауи автомобильдердің байланыс-транзисторлық реле (3.28 сурет) жүрек- шесі бар катушкадан тұратын электр магнит реле түрінде орында- ушы механизмге ие болады. Реле тіреуінде жылжымалы байланыс5 (зәкір) құрылған, шығыс жағдайда серіппенің 4 әсерінен зәкір байланысы мен байланыс арасында 2 саңылау қамтамасыз етіл- ген. Жылжымалы байланыстың жоғары қарай алмасуы 5 зәкір 1 жүрісімен лимитті шектелген. Тоқ жүрекше орамы арқылы өткен кезде пайда болатын электр маг- нит өрісі зәкірді жүрекшеге тартады, бұл рете зәкір байланысы 2 бай- ланыспен тұйықталады. Қуат көзі тоғы байланысқа тиісті бұрылыс дабыл шамдарына барады. Блоктың транзисторлы бөлігінің жұмы- сы қуат пульсациясын қамтамасыз етеді. КамАЗ-5320 жүк автомо- билінің РС951А реле-үзгішінің сызбасы 3.29 суретте көрсетілген. Тоқ импульсының генераторы тұрақты генератор сызбасы бойынша электр механикалық кері оң байланыспен жинақталған. Генератор ауыстырып-қосқыштың бейтарап орналасуы кезінде импульс өн- дірмейді. Транзистор Rl, R2и R4, R5 көпірі резисторымен анықта- латынТ 1 кернеумен «жабылған». Т2 және Т3 транзисторлары да«жабық». Т3 транзистор базасы тізбекке диод эмиттерінің қосылуы есебінен кері бағытта еріксіз жылжуға ие D3. Атқарушы реле Р1 тоқтан ажыратылған, оның байланыстары ал- шақтатылған. Rl, R2 және R4, R5 резисторымен параллель пайда болған белдік тізбегіне бұрылыс көрсеткішін қосқан кезде R6е ре- зисторы қосылады. Белдіктің теңгерімсіздігі пайда болады және Т1 транзисторы базасында эмиттерге қатысты оң әлеует пайда бо- лады. Т1 транзисторы ашылады, сонымен бірге Т2 және Т3 тран- зисторлары ашылады. Реле Р1 іске қосылады, оның байланысы арқылы көрсеткіш бұырылысы шамдарының қуат алуы мүмкін болады. Бұрылыс көрсеткіші шамдарының қуат көзін қосқаннан кейін Cl конденсаторы қуат ала бастайды. Конденсатордың қуат алу мөлшеріне қарай оның тоқ күші R6 резисторын іске қосуды тоқтатқанға дейін азаяды. Сонымен бірге Т2 және Т3 транзистор- лары жабылады, реле Р1 тоқтан ажыратылады, бұрылыс көрсеткіш шамдары тоқтан ажыратылады. Үзгіш сызбасы зарядталған Cl кон- денсаторын есепке алмағанда бастапқы қалыпқа келеді. Т1 транзи- сторы базасында конденсаттың қуаты таусылғанда эмиттерге қаты- сты кері әлеует пайда болады. Конденсатордың қуаты отырғаннан кейін импульстер өндіру үдерісі қайталанады. Бұрылыс көрсеткіші шамдарының қосулы және өшірулі жағдайы ауыспалы Rl және R2 сур. Шулы электр магнит тербелісті дабыл беру:1 — реттеуіш бұрамасы; 2 — клеммалар; 3 — резонатор; 4 — электр ¬магнит білігі; 5 — корпус; 6 — электр магнитті катушканың орамы; 7 — кронштейн; 8 — байланыстар; 9 — мембрана резисторлармен жеке реттеледі.Дыбыс сигнализациясы. Жүк автомобильдерінде жаяу жүргін- шілер мен басқа көлік жүргізушілеріне соғылысу мүмкіндігі тура- лы хабарландыру үшін дыбыс сигнализациясын орнату міндетті. Электр, пневматикалық және электр дыбыс сигнализациясы болады. Көптеген жүк автомобильдерінде электр дыбыс сигнализациясы ор- натылған. Сығылған ауадан жұмыс істейтін пневматикалық дыбыс дабылын үлкен жүк автопойыздарының жеке тартқыштарына қолда- нады. Электр дыбыс дабылы өз кезегінде үндестік және шулы болып бөлінеді. 2 және 3 санатты ГАЗ автомобильдерінде екі өткізгіш сы- збасы бойынша электр тоғынан қуат алатын шулы электр магнитті тербеліс дыбысы С 311-В-01 дабылын қолданады. Бұл құрылғыда корпус 5 (3.30 сур.) мотор бөлігінде салмақ түсіретін негізгі тегіс шымыр пластина сияқты кронштейнге 7 бекітіледі.Корпустың ішінде орамасы бар 6 катушкасы құрылған. Электр магнит білігінде 4 резонаторы бар мембрана 9 қатты бекітілген. 3.Мембрана периметрі бойынша корпус қақпағы мен корпус арасында бұрамамен бекітілген. Корпустың ішінде тоқ болмаған жағдайда 8 катушкалар тұйықталады. Дыбыс дабылы батырмасын басқан кез- де басқару релесі арқылы электр магнит катушкасына электр тоғы келеді. Электр магниттің білігін басқанда басқару релесі арқылы электр магнит катушкасына электр тоғы беріледі. Электр магнит 4 білігімен электр тоғы беріледі. Электр магнитінің білігі 4 катушкаға тартылады және бұл ретте байланыстары 8 ажыратылады. Электр магнит катушкаларының орамы тоқтан ажыратылады және мембрана өз күшінің әсерінен білікті артқа кері қайтарады, байла- ныстарды 4 тұйықтайды. Осылайша резонатормен бірге ауа баға- нының мембрананың үздіксіз тербелісі қамтамасыз етіледі, ол ре- зонатормен бірге ауа бағанының дыбыс дабылының тербелістерін тудырады. Мембрананың тербелістер жиілігін реттеу білік бүйір- жақ қабаты бұрамасы мен байланыстың жылжымалы 8 желегі ара- сында 1 жүзеге асырылады.Үлкен жүк көліктерінде қосымша үндестік дыбыс дабылы көз- дері құрылады. Кейбір үлен жүк автомобильдерінде жоғары және төмен үндестіктегі С 307 және С 306 үндестік дыбыс дабылын қолданады. Қалыпты үндестік дыбыс дабылы құрылғысы 3 электр магнит құрылған корпустан тұрады 10 (3.31 сур.). Электр маг- сур. Үндестік дыбыстық сигнализация:1 — мембрана; 2 — клемма; 3 — электр магниті; 4 — реттеуіш сомын; 5 — тілігі; 6білік; 7 — тіреуіш; 8 — байланыс жұбы; 9 — серіппе; 10 — корпус; 11 — сигнал беруді бекіту; 12 — рупор (резонатор); 13 зәкір сур. КамАЗ автомобилінің үндестік дыбыстық сигнализациясын қосу сызбасы:1 — сыртқы жарықтандыру мен сигнал беру функциялық блогы (алдыңғы блок алдыңғы үйлесу қалқаншасы); 2 — сыртқы жарықтандыру мен сигнал берудің қиы- стырылған ауыстырып-қосқышы; 3 — жоғары екпінді дыбыстық сигнализация; 4 — төмен екпінді дыбыстық сигнализация; 5 — термиялық қос металл сақтан- дырғышы (сақтандыру кабинасындағы сақтандырғыш қалқаншасы); І — электр тоғымен қамтамасыз ету жүйесі; ІІ — кабинаны жылыту; К1 — К5 — реле ниттің ішіне білік 6 пен осьтік ауысу мүміндігі бар зәкір 13 қатты жапсырылған 1. Зәкірдің ішінде зәкірмен бірге алмасатын металл емес баған 7 құрылған. Тіреу байланыс жұбының 8 бір байланысы құрылған серіппеге әсер етеді 9. Байланыс жұбы арқылы электр маг- ниті орамын 3 электр тоғымен қуаттау орын алады. Дыбыс дабылы- ның батырмасын басқан кезде реле дыбыс дабылын басқару тізбегі тұйықталады және қуат көзінен электр тоғы байланыс жұбы арқылы электр магнит байламына түседі. Зәкір білігі тартылады. Зәкірдің алмасуы кезінде мембрана пішінін өзгертеді. Бұл ретте тіреу 7 электр магнит орамын тоқтан ажырата отырып орамды 8 тұйықтай- ды. Мембарана күшінің әсерінен зәкір 1 бастапқы қалыпқа келеді, байланыстар қайтадан тұйықталады. Үдеріс 200...400 Гц жиілікпен қайталанады. Мембрананың астында ауа резонаторы тәрізді рупор 12 орналасқан. Рупорда адам жақсы құлағы қабылдайтын ауа баға- ны 2.3 кГц жиілігі тербелісі өндіріледі. Дыбыс үндестілігі мембра- наның қалыңдығы мен рупор конфигурацияларына байланысты. Мембрана тербелісі жиілігін реттеу бұраманың көмегімен және рет- теу сомын пластинаның 5 ауысуымен тексеруге болады 4.Өндіруші зауытта жасалған реттеуіш дабылы пайдалану кезін- де жүргізілмейді. Үндестік дыбысымен қолданылатын электр тоғы 150...180 А шекті белгісіне жете алады, дыбыс дабылы электр маг- нитінің қуат көзі релесі арқылы талап етіледі. КамАЗ автомобилін- де үндестік дыбыс сигнал беру сызбасы 3.32 суретте келтірілген. Сыртқы жарықтандыру және дабылдың қиыстырылған ауысты- рып-қосқышты қосқанда 2 басқарудың (2 А) электр тоғы дыбыстық дабыл батырмасын басқан кезде релеге К5 түседі. Релені қосқаннан кейін тоқ жоғары 3 және төмен 3 дыбыс дабылының электр магнит орамына бағытталады.  Аспаптар және ішкі сигнализация Жүк автомобильдері қозғалтқыш және оның жүйесі жұмысын, электр энергиясымен қамту жүйесінің жағдайын, пневматикалық жүйенің қысымын, бас тежегіш цилиндрінің кіші багына минимал- ды ұйғарынды сұйықтық мөлшерін, жанармай багындағы жанармай мөлшерін, автомобиль қозғалысының жылдамдығын, шанақ есік- терінің жағдайын, қол тежегішінің қосылып тұрған күйін, апаттықсур. Электронды тахометр сызбасы:Rl—R11 — резисторлар; VD1 — VD3 — шұралық диодтар (түзеткіштер); Cl — С6конденсаторлар; VT1 — VT2 — транзисторлар; PV — магниттік электр өлшеуші аспап; икір — кірістегі кернеусигнализациясының қосылуын, қауіпсіздік белдіктерінің тағылға- нын, сыртқы және ішкі жарықтандыру жүйесі жұмысының режимін бақылауға мүмкіндік беретін аспаптар жиынтығымен жабдықталуы тиіс. Жекелей құрастырмаларда қалыпты тежегіштік фрикциялық жапсырмасының тозу дәрежесін бақылау да қарастырылған.Қозғалтқыш және оның жүйелері жұмысын бақылаушы ас- паптар. Мұндай аспаптарға тахометр (қозғалтқыштың иінді білік айналымы жиілігін өлшейтін аспап); қозғалтқыштың салқындатқыш сұйықтығы температурасының қадағасы мен көрсеткіші; қозғал- тқыштың майлау жүйесіндегі май қысымының қадағасы мен көр- сеткіші. Жекелей жағдайларда заманауи қозғалтқыштарға майлау жүйесінің минималды ұйғарынды май мөлшерінің көрсеткіші және электрондық тұтану жүйесінің жағдайын бақылау қадағасы мен те- стілік бағдарламасы да орнатылады.Тахометр. ІЖҚ жұмыс режимі туралы жеткілікті ақпарат алу үшін жүргізушіге қозғалтқыштың иінді білік айналымының жиілігі туралы мәліметті білуі қажет. Мұндай ақпаратты алу үшін замана- уи автомобильдер міндетті түрде тахометрлермен – жүргізушіге қа- жетті ақпаратты беретін қозғалтқыштың иінді білігі айналымының жиілігін өлшейтін аспаптармен жабдықталады. Көп жағдайларда автомобильдерде сандық тілді аспапқа шығатын дискреттік-элек- трондық қадағалар орнатылады. Ұшқынды тұтанатын бензиндік қозғалтқышты автобустарда иінді білік айналымының жиілігі тура- лы ақпарат көп кезекте үзгіштен – түйіспелі немесе түйіспесіз алынады. Бұл ретте кернеу импульсінің түрленуі сандық тілді аспапқа шығатын үздіксіз белгімен электрон- дық түрлендіргіште жүзеге асырылады. Автомобильдерге дизель- ді орнату кезінде қозғалтқыштың иінді білігі айналымының жиілігі туралы ақпаратты генератор орамдарының біріндегі фаза өзгерісі жиілігі бойынша генератордан алады.Электрондық тахометр сызбасы 3.33 суретте көрсетілген. Сыз- бадағы R1 және R2 резисторлар, С1 — С4 конденсаторлары мен VD1 диоды алынған импульстерді жартылай оң толқынды белгіге түрлендіреді, VT1 және VT2 транзисторындағы мульти дірілдеткіш шамасы мен ұзақтығы бойынша тұрақты тікбұрышты пішінді бел- гіні қалыптастырады. Тікбұрышты белгілердің жүру жиілігі кіріс белгілерінің жиілігіне сәйкес келеді. Алынған тікбұрышты белгілер PV магниттік-электр өлшегіш аспабына беріледі. Сызбада стабили- тронмен (VD3 жартылай өткізгіштік диодымен) борттық кернеу шолпылынан қорғау және R3 резисторымен жүзеге асырылатын қажетті термиялық компенсация қарастырылған.Салқындатқыш сұйықтығы температурасының қадағасымен көрсеткіші. Автомобиль қозғалтқышындағы салқындатқыш сұйықтықтың температурасын бақылау үшін температура қадағасы мен көрсеткіші пайдаланылады. Заманауи автомобильдерде терми- ялық резисторлы қадағалар мен температураның магниттік-электр көрсеткіштері қолданылады. 2-ші және 3-ші санаттағы ГАЗ жүк ав- томобильдері қозғалтқышының салқындатқыш сұйықтығының тем- пературасын өлшеу жүйесі 3.34 суретте келтірілген. Қадағаны 12 цилиндр блогы бастиегінде орнатылған термостат корпусына қай- тару.      сур. ГАЗ жүк автомобильдері қозғал- тқышының салқындатқыш сұйықтығы тем-пературасын өлшеу жүйесі:— тілді нөлге түсіруге арналған тұрақты магнит; 2 — тілдің тұрақты маг- ниті; 3, 4, 6 — катушка орамдары; 5 — тіл;7 — резистор; 8 — сақтандырғыш; 9 — ак- кумулятор батареясы; 10 — тұтандыру сөн- діргіші;— кернеу көрсеткіші (вольтметр); 12— қадаға; 13 — термистер; Б, Д — клеммалар       Қадағаның ішінде термистер 13- резистор орнатылған, оның кедер- гісі шамалы деңгейде температураға байланысты. Термистер кор- пусқа серіппемен қысылған. Аспаптар қалқанында орнатылған тем- пература көрсеткішінде 3, 4 және 6 үш орамды катушка бар. Оның бірі клемма Д арқылы термистермен байланысқан. Клемма Б арқылы көрсеткішке тартылған электр тоғы 4 және 6 орамалары және кедергі 7 арқылы «массаға» кетеді. Дәл осы кезде тоқ 3 орамы және тер- мистер 13 арқылы «массаға» кетеді. 4 және 6 орамдардың кедергісі тұрақты, ал 3 орамның кедергісі температураға байланысты өзгеріп отырады. Өйткені бұл жағдайда термистердің де қарсылығы өзге- реді. Аспапта екі тұрақты магнит орнатылған: 1 магнит көрсеткішкорпусына орнатылған және салқындатқыш сұйықтығының тем- пературасы төмен болғанда, тілді нөлге түсіру ісін атқарады; тілге 5 бекітілген 2 магнит орамның ішінде орналасқан. Салқындатқыш ортаның температурасы өзгерген жағдайда, термистердің кедер- гісі өзгереді, 3, 4 және 6 орамдары құрайтын жалпы магниттік алаң өзгереді және тіл 5 температураның өзгерісіне пропорционалды бұрышқа қарай жылжиды.Жүк автомобильдерінің қозғалтқыштарына температура көрсет- кішінен басқа салқындатқыш сұйықтықтың апатты қызып кету да- былқаққышының қадағасы орнатылады. Бұл жағдайда қадаға ретін- де термиялық-бейметалды импульсті термометр пайдаланылады. Қадаға - цилиндрлер блогына бастиегі бұралған және салқындатқыш сұйықтықпен жуылатын қалың қабырғалы баллон (3.35 сур.) болып табылады. Баллонның ішінде түйіспелі 5 бейметталл тілімі 1 орна- ласқан. Қадаға корпусы 2 ішіндегі оқшаулағышта түйіспелі 4 клем- ма 3 орнатылған. Салқындатқыш сұйықтығының температурасы 98...104 °С шекке қыздырылған кезде бейметалл тілімі жазылады, 4 және 5 байланыстар тұйықталады, жүргізушінің алдындағы аспап- тар қалқанында бақылау шамы жанады.Қозғалтқыштың майлау жүйесіндегі май қысымының қадағасы мен көрсеткіші. Заманауи жүк автомобильдерінде қозғалтқыштың майлау жүйесіндегі май қысымын анықтау үшін қадаға ретінде сы- рғытпалы реостат қадағасы қолданылады.    сур. Салқындатқыш сұйықтығының апатты қызып кету дабылқаққышының қадағасы:1 — бейметалл тілімі; 2 — корпусы; 3 —клеммасы; 4 — байланыс; 5 — тілім байланысы; 6 — шайба; 7 — баллон   Ал көрсеткіш ретінде электр манометрлері пайдаланылады. Май қысымын өлшеу жүйесі 2-ші және 3-ші санаттағы ГАЗ жүк автомо- бильдерінің шамалы бөлігіне қолданылады, 3.36 сур. көрсетілген. Қадағада 1 басты май құбырына өтетін жерде қозғалтқыш цилиндрі блогын бұрайтын бұрандалы ұшты болады. Қадағаның ішкі саңы- лауы бас құбырды қадағаның диафрагма астындағы кеңістігімен байланыстырады. Қадаға диафрагмасы оған қатты бекітілген және оның орталық бөлігі иінтірек жүйесімен реостат сырғытпасыменбайланысқан.Қысым көрсеткіші жұмысының принципі бұған дейін қарасты- рылған температура көрсеткіші принципіне ұқсас. Қысымды көтер- ген кезде диафрагма пішінін өзгертеді және иінтірек жүйесі арқылы сырғытпаның жылжуын шақырады. Көрсеткіш катушкасындағы үш ораманың бірінің қарсылығы бұл ретте өзгереді және тұрақты маг- ниттің 5 әсерімен тіл 8 алынған импульске сәйкес бұрышқа қарай жылжиды.Май қысымы көрсеткішімен қатар қозғалтқыштың майлау жүй- есінде майлау жүйесінің май қысымын апатты төмендету қадағасы міндетті түрде орнатылады. Май қысымының апатты төмендету қа- дағасы жұмысының сызбасы 3.37 сур. көрсетілген. Қадаға 1 корпусы толық ағынды сүзгі корпусына бұралған. Ішкі арнаның көмегімен қадағаның диафрагма астындағы қуысы басты майлы құбырдың қуысымен байланысқан. Қадаға корпусы оқшаулағышында серіппе- мен қысылған жылжымалы байланыс пен диафрагмамен бірге қадаға корпусына мықтап бекітілген жылжымайтын байланыс орнатылған.сур. 2-ші және 3-ші санаттағы ГАЗ жүк автомобильдерінің май қысымын өлшеу жүйесі:1 — қадаға; 2 — ауыспалы реостат; 3 — термиялық компенсаци- ялық резистор; 4 — тілді нөлге түсіруге арналған тұрақты магнит; 5 — тілдің тұрақты магниті; 6, 7, 9 — катушка орамдары; 8 — тіл; 10сақтандырғыш; 11 — аккумулятор батареясы; 12 — тұтандыруды сөндіргіш; 13 — кернеу көрсеткіші; Б, Д — клеммалар           сур. 2-ші және 3-ші санаттағы ГАЗ жүк автомобильдерінің май қысымын өлшеужүйесі:1 — қадаға; 2 — ауыспалы реостат; 3 — тер- миялық компенсациялық резистор; 4 — тілді нөлге түсіруге арналған тұрақты магнит; 5тілдің тұрақты магниті; 6, 7, 9 — катушкаорамдары; 8 — тіл; 10 — сақтандырғыш; 11ак¬кумулятор батареясы; 12 — тұтанды- руды сөндіргіш; 13 — кернеу көрсеткіші; Б, Д — клеммалар  сур. Май қысымын апатты төмендету қадағасы: а — қосылудың дабылды шамы: 1 — қадаға; 2 — дабылды шам; 3 — сақтандырғыш; 4 — тұтандыруды сөндіргіш; 5 — кернеу көрсеткіші; 6 — аккуму¬лятор батареясы; б — сөндірудіңдабылды шамы: —»- — май қысымы  Диафрагманың орталық бөлігінде өзінің кесігімен жылжымалы бай- ланысқа тірелген бейметалл итергіш бекітілген. Майлау жүйесінде- гі май қысымы аз болған жағдайда (0,04...0,08 МПа), байланыстар серіппенің әсерімен тұйықталады және дабылды шам іске қосыла- ды. Қысым белгіленген шектен асып кеткен кезде, диафрагмаға май қысымымен берілетін күш серіппе күшінен асып кетеді және байла- ныстар ажырайды, яғни дабылды шам сөндірулі. Басты май құбы- рындағы май қысымы серіппенің әсерімен апатты төмендеген кезде, байланыстар ажырайды және қысымды апатты төмендету шамы қо- сылады.Жанармайды тікелей бүркетін бензиндік қозғалтқышты және электрондық басқарылатын борттық компьютермен жабдықталған жүк автомобильдеріне электрондық панель (экран) орнатылады. Оған қозғалтқыш пен трансмиссия жүйесінің жағдайы туралы диа- гностикалық ақпарат шығарылады. Бұл ретте, қандай да бір жүйенің апаттық жағдайы туралы ақпарат жүргізушінің әрекетіне қарамастан экранға міндетті түрде шығарылады. Қалған ақпарат экранға жүр- гізушінің өтінімі бойынша шығарылуы мүмкін.Электр қамту жүйесі жағдайының қадағасы мен көрсеткіші. Электр қамту жүйесінің жағдайы көп кезекте аккумумляторлық ба- тарея шығысында генератормен шығарылатын кернеумен немесе батарея қабылдай алатын тоқ күшімен анықталады. Сәйкесінше, электр қамту жүйесінің жағдайын бақылау ісі аккумулятор батаре- ясы полюсіндегі кернеумен немесе аккумулятор батареясының қу- аттау тізбегіндегі электр тоғының күшімен анықтауға негізделген.Амперметрлер мен вольтметрлердің құрастырмасы бір-біріне ұқ- сас; бұлар магниттік электр жүйесінің аспаптары. Мұндай аспаптар- дағы өлшенетін шама катушкаға және тұрақты магнитке әсер ететін магниттік ағынға беріледі. Аспаптар тілмен немесе жылжымалы қатушкамен байланысқан жылжымалы магниттен жасалуы мүмкін. Амперметрдің өлшегіш катушкасы аспапта немесе оның сыртына орнатылған шунтқа қосылады. Шунтқа өлшенетін электр тоғы аға- ды. Вольтметр кернеудің тікелей өлшеу орнына қосылады.2-ші және 3-ші санаттағы ГАЗ жүк автомобильдері мен ЗИЛ-5301 жүк автомобильдерінде электр қамту жүйесі жағдайын бақылау кер- неу көрсеткішімен жүзеге асырылады. Оның генераторға қосылу тізбегін орнату сызбасы 3.38 сур. көрсетілген. Кернеу көрсеткіші (вольтметр 8) аккумулятор батареясы клеммасы 9 мен негізгі диод- тық белдік клеммасына 6 қатарынан жалғанады. Бұдан басқа тіз- бекте генераторлық қондырғының дабылды шамы 3 қарастырылған, ол кернеудің қуаттау реттегіші 1 тізбегіне дәйекті енгізілген.     сур. Генератордың қосылу тізбегіндегі вольтметрді орнату сызбасы: 1 — кер- неу реттегіші; 2 — қосымша диодтық белдік; 3 — генераторлық құрылғы жағдайы- ның дабылды шамы; 4 — сөндіргіш; 5 — 30 А сақтандырғышы; 6 — негізгі диодтық белдік; 7, 12 — электр кедергісі; 8 — вольтметр (кернеу көрсеткіші); 9 — аккуму- лятор батареясы; 10 — гене¬ратор; 11 — электролит температурасының қадағасы;Ф1 —Ф3 — фазалар; М, Ш, +,--клеммалар сур. КамАЗ-5320 жүк автомобилінің электр қамту жүйесінің сызбасы:1 —аккумулятор батареясы «массасын» қашықтықтан сөндіргіші; 2, 3 — аккумулятор батареялары; 4 — амперметр шунты; 5 — балқығыш сақтандырғыштың ПР-11М блогы; 6 — амперметр (біріктірілген аспапта); 7— электр қамтуды басқару блогы; 8 — кернеуді реттегіш; 9 — генератор; 10, 15 — бейметалл сақтандырғыштар (түймешікті); 11 — аспаптарды сөндіргіш; 12 — бақылау шамы; 13балқығыш сақтандырғыш блогы; 14 — аспаптар мен стартер сөндіргіші (тұтану бекітпесі); 16 — апаттық сөндіргіш; К1 — К5 — реле; І — тахометрге; ІІ, ІІІ — автомобиль жүйесіндегі негізгі тұтынушыларға; ІV — 22 аспаптарға; V — аккумулятор батарея- сының қашықтықтан сөндіргіштің басқару тізбегінде.Генератор кернеуі аз болғанда, аккумулятор батареясынан 9 алынған электр тоғы дабылды шам 3 арқылы өтетін болады және оның қо- сылған күйі генератордың аталған жұмыс режимін растайтын белгі болып табылады. Генератордың дұрыс жұмыс істеуі кезінде аспап- тың дабылды шамы сөндіріледі.12 В электр жабдықтау жүйесіндегі вольтметр межесі 8... 16 В деген шекке ие және түсті секторларға бөлінген. Сол жақтағы қызыл сектордағы аспап тілінің күйіне аккумулятор батареясы полюсінде- гі кернеу 8.11 В сәйкес келеді және бұл аккумулятор батареясы қу- аттанбай тұрғанын көрсетеді. Тіл ақ секторда тұрған жағдайда, ба- тарея жеткілікті деңгейде қуаттанбағанын (аккумулятор батареясы полюсіндегі кернеу 11.12 В); аспап тілі жасыл секторда тұрса, гене- раторлық құрылғының қалыпты жұмыс істеп тұрғанын (аккумуля- тор батареясы полюсіндегі кернеу 12.15 В) көрсетеді. Аккумулятор батареясының асыра қуатталуы (аккумулятор батареясы полюсінде- гі кернеу 15.16 В), яғни генераторлық құрылғыны басқару жүйесінің ақаулығы тілдің қызыл секторда тұрғандығымен куәландіріледі.КамАЗ-5320 жүк автомобильдерінде электр энергиясы көзі жұ- мысының дұрыстығын бақылауды ҚА129 құрамдастырылған аспа- бының амперметрі 6 (3.39 сур.) жүзеге асырады, бұл КамАЗ-5320 жүк автомобилінің электр жабдықтау жүйесі сызбасы мысалында көрсетілген.Амперметр тұйыққа 4 паралель тұрған тізбекке енгізілген. Ам- перметр балқығыш сақтандырғыш блогымен 5 қорғалады. Электр жабдықтары аспаптарына техникалық қызмет көрсету КҚК жүргізген кезде жарықтандыру аспаптардың әрекетін, жа- рықтық және дыбыстық сигнализацияны, шыны тазартқыштар мен шыны жуғыштардың жұмысын тексеріп алу қажет.ТҚК-1 жүргізген кезде КҚК қарастырылған барлық жұмыстар орындалады, сонымен қоса, келесілерді орындау талап етіледі:аккумулятор батареясын шаң мен кірден тазарту, батарея беті- не төгілген электролитті мүсәтір спиртінің 10%-дық ерітіндісімен суланған таза шүберекпен сүрту.ТҚК-2 жүргізген кезде ТҚК-1 қарастырылған барлық жұмыстар- ды орындау, сондай-ақ бекіткіштерді тексеру қажет:аккумулятор батареясының;сымдардың ұштарын;аккумулятор, генератор мен стартер жәшіктерін;бас фараны және қажет жағдайда олардың жарықтық ағын бағытын реттеу.МТҚК жүргізген кезде келесі жұмыстарды орындау қажет:электролит деңгейін тексеру;генератордың шөткелік түйіні жағдайын тексеру (күзде);тұманға қарсы фараларды реттеу;стартер мен генератордың сыртқы бетін тазарту және қажет жағдайда оларды сығылған ауамен үрлеу. Бақылау сұрақтарыЗаманауи жүк автомобильдерінде электр жабдықтарын қуат- таудың қандай көздері қолданылады?Қышқылдық-қорғасындық аккумулятор батареясы қалай құрылған?Қуаттау және қуаттың таусылуы айналымы, яғни химиялық және электр энергиясының тікелей және қайтарымды түрленуі қалай жүргізіледі?Аккумулятор батареялары қалай таңбаланады?Аккумулятор батареясының жұмысын қандай көрсеткіштер сипаттайды?Ауыспалы тоқтың заманауи генераторы қалай құрылған?Түзегіш құрылғылардың міндеті және құрылысы қандай?Ауыспалы тоқ генераторының жұмыс принципі қандай?Кернеуді реттегіш не үшін қолданылады?Электр стартері қалай құрылған?Тартылыс релесі не үшін қажет?Бос жүрістің дөңгелекті муфтасы не үшін керек және оның құрылысы қандай?Ауыр жүк автомобильдерінде бос жүрістің шаппа муфтасы неге қолданылады және ол қалай құрылған?Заманауи жүк автомобильдерінде жарықтандырудың қандай түрі қолданылады?Жақын және алыс жарық режиміндегі фара жұмысында қан- дай айырмашылық бар?Гомофокальдік фараның қандай ерекшелігі бар?Сыртқы жарықтық сигнализация жүйесіне не жатады?Ақпараттық-диагностикалық жүйе аспаптарының міндеті қандай?Т А РА УЖҮК АВТОМОБИЛЬДЕРІНІҢ ШАССИІ  Трансмиссия. Жалпы құрылысы, міндеті мен құрастырылуы Жүк автомобильдерінің шассиі трансмиссиядан, белдіктен, бел-дік аспасынан, басқару органы (тізгінді және тежегіштік басқару) мен арқау жүйесінен тұрады.Трансмиссия деп қозғалтқыштың иінді білігінен жүк автомо- билінің жетекші дөңгелектеріне айналу кезін беретін түйіндер мен агрегаттар жиынтығын айтады.Дәстүрлі трансмиссия ілінісуден, ҚА, кардандық берілістен, ба- сты берілістен, дифференциал мен жартылай осьтен тұрады.Ілінісу — қозғалтқышты уақытша трансмиссиядан ажыратып, қозғалтқыштың айналмалы иінді білігін автомобильдің орнынан қозғалуы мен берілісін ауыстыру кезінде ҚА жетекші білігімен қо- сатын түйін болып табылады.Беріліс қорабы дегеніміз — автомобильдің жетекші дөңгелек- терінің айналым жиілігі, бағыты мен айналым сәтін қозғалтқыштың иінді білігінің айналым жиілігін, бағыты мен айналу кезін келістіру үшін трансмиссияның беріліс санын өзгертуді қамтамасыз ететін агрегат.Кардандық беріліс — ҚА шығыс білігінен басты беріліс білігі- не дейінгі, олардың арасындағы бұрыштары мен қашықтықтарының өзгерісі болған жағдайда, айналу сәті (қуаттылық) берілісін қамта- масыз ететін топсалы білікті жүйе.Басты беріліс — трансмиссияның жалпы беріліс санының өсуін және қуат ағыны бағытын өзгертуді қамтамасыз ететін түйін.Дифференциал — бір жетекші белдіктен жетекші дөңгелекке қуат беретін, олардың түрлі жиілікте айналуын қамтамасыз ететін механизм болып табылады.Жартылай осьтер — дифференциалдың жетекті тегершіктен жетекші дөңгелектердің күпшегіне айналу кезі берілісін қамтамасыз ететін біліктер. Жетекші белдіктегі дөңгелектердің тәуелсіз аспасы кезінде жартылай осьтердің рөлін жетекші дөңгелектердің кардан- дық біліктері атқарады.Жекелей жағдайларда трансмиссия ретінде электр механикалық беріліс қолданылады. Бұл жағдайда қозғалтқыштың иінді білігі ай- налу кезін генератордың кіріс білігіне береді, ал генератор өндіретін электр тоғы электр қозғалтқыштың тартқыш байланысына беріледі. Өз кезегінде электр қозғалтқыштың тартқыш білігі басты берілістің кіріс білігімен байланысқан. Мұндай трансмиссия ауыр жүк көте-ретін карьердік өзі аударғыш жүк машинасында қолданылады. Бұл ретте, электр қозғалтқыштар жетекші дөңгелектердің күпшегіне дәйекті орналасады, сөйтіп айнау кезін күпшекке тиісті механика- лық редуктор арқылы береді. Аталған құрастырма дөңгелекті мотор деп аталады.Трансмиссия құрастырылымы көп кезекте жүк автомобилінің өзінің құрастырмасымен анықталады.1-ші санаттағы жүк автомобильдерінде трансмиссияның ал- дыңғы жетекті де, артқы жетекті де жүйесі қолданылуы мүмкін.Алдыңғы жетекті трансмиссияның құрастырылымдық сызбасы бұған дейін 1,2 а сур. бойлық, ал 1.2 б сур. қозғалтқыштың бүйірлік орналасқан түрінде көрсетілген болатын. Бірінші жағдайда қозғал- тқыш автомобильдің бойлық осі бойында орналасқан, ілінісу картері қозғалтқыш картеріне дәйекті бекітіледі, ал ҚА басты беріліспен бір түйінге біріктірілген және бұл түйіннің картері ілінісу картері- не бекітіледі. Осылайша басты беріліс қуат ағынын 90° бұрылуын қамтамасыз етеді және одан әрі қуатты жетекші дөңгелектерге әкелу кардандық біліктермен жүзеге асырылады. Екінші жағдайда қозғал- тқыш автомобильдің бойлық осіне көлденең орналасқан, ілінісу бекіткіші, беріліс қорабы мен басты беріліс бірінші жағдайға ұқсас және басты берілісте қуат ағынының бұрылысы болмайды.2-ші санаттағы отандық жүк автомобильдерінде (УАЗ-452, ГАЗ- 27527, ГАЗ-3302, ГАЗ-53, ЗИЛ-5301) қозғалтқышы орталықта ор- наласқан трансмиссияның алдыңғы моторлы артқы жетекті құра- стырылымы қолданылады — автомобиль симметриясының бойлық жазықтығы (1.2 в сур. қар.). Бұл жағдайда ілінісу картері қозғал- тқыш картеріне, КП картері – ілінісу картеріне бекітіледі, ҚА шығыс білігінің айналу кезі кардандық беріліспен артқы жетекші белдіктің арқалығына орнатылған басты берілістің жетекші білігіне беріледі. Артқы дөңгелектердің аспасы тәуелді, жетекші дөңгелектер күпше- гінің айналымды сәті жартылай осьтер арқылы беріледі.2-ші санаттағы автомобильдерде сияқты 3-ші және 4-ші са- наттағы жүк көліктерінде де (ЗИЛ-431410, КамАЗ-5320 және т.б.) трансмиссияның алдыңғы моторлы артқы жетекті құрастырылымы қолданылады. Ілінісу және іліністі басқару жетегі Ішкі жану қозғалтқышының жұмыстың кез келген режимінде иінді біліктің, қозғалтқыштың бос жүрісін қоса алғанда міндетті айналуы сияқты ерекше қасиеті бар. Бұл жағдайда автомобиль ор- нынан қозғалған кезде, қозғалтқыштың иінді білігінің трансмисси- ясының жылжымайтын кіріс білігімен бір қалыпты байланысында мәселе туындайды. Одан бөлек, көп жағдайда автомобильдерде са-185тылы БҚ (оларды 4.1.2 бөлімнен қар.) қолданылады. Сатылы БҚ- ның берілісті қосудың тісті механизмдермен жұмысы кезінде жұмыс істеп тұрған қозғалтқышты БҚ-ның жетекші білігінен жүйелі түрде ажырату керек. Автомобильдің орнынан қозғалуы кезінде козғал- тқыштың иінді білігінің трансмиссиясының кіріс білігімен бір қа- лыпты байланысы, беріліс қосылған кезде қуаттылық ағынының (айналу кезінің берілістері) ажыратылуы және одан кейін қалпына келуі арнайы құрылғы – ілініспен жүзеге асырылады.Қозғалтқыштың иінді біліктері мен трансмиссияны байланысты- ру механизмінің көптеген нұсқалары ішінен үйкелмелі ілініс жиі қолданылады, оларда жетекші және жетектегі элементтер арасын- дағы байланыстар үйкеліс күшімен жүзеге асады. Үйкеліскен үстіңгі беттердің түрлері – барабанды, конус пішінді және диск ілінісі. За- манауи жүк авмотобильдерінде диск ілінісі кең тараған.Үйкелме диск іліністері құрғақ (жапсарлас дисктердің үстіңгі беттері құрғақ болуы тиіс) және майда жұмыс істейтін болуы мүм- кін. Заманауи жүк автомобильдерінде құрғақ үйкелме ілінісі кең та- ралған.Жетектегі дисктер саны бойынша іліністер бір, екі және көп дис- кілі болады. Заманауи жүк автомобильдерінде көп дискілі іліністер қолданылмайды десе де болады, ал бір немесе екі дискілі іліністі таңдау ілініс беретін айналу кезінің максималды көлеміне байланы- сты. 2 және 3 санаттағы жүк автомобильдерінде бір дискілі іліністі, 4, 5 және 6 санаттағы жүк автомобильдерінде екі дискілі ілініс қол- данылады.Ілінісуге қойылатын талаптар:қозғалтқыштың максималды айналым кезінен сәл асатын, ай- налым кезінің сенімді берілісі;ажыратылған ілініс жағдайында айналым кезінің қозғал- тқыштан трансмиссияға берілу мүмкіндігін толық жоятын «ажырату тазалығы»;басқару жеңілдігі: ілінісудің сөндіру басқышына түсетін күш күшейткіш болған жағдайда 150 Н және күшейткіші жоқ автомо- бильдерде 250 Н аспауы тиіс; басқыш жүрісі 180 мм аспауы тиіс.Ілінісу қозғалтқыш картеріне бекітілген картерде жасалған. Бір дискілі үйкелме іліністе тангенциалдық (айналмалы) бағытта өзара мықты байланысқан қозғалтқыш сермері 3 (4.1 сур.) мен қысқыш диск жетекші элементтер болып саналады.        сур. Бір дискілі үйкелісті ілінісудің сызбасы (а) және кон- струкциялық орындалуы (б):1 — қаптама; 2 — қысқыш диск; 3 — сермер; 4 — жетектегі диск; 5 — топса; 6 — қысқыш серіппе; 7 — БҚ жетекші білігі (шығыс білік); 8 — ілінісуді сөндіру иінтірегі; 9 — ілінісуді сөндіру мой- ынтірегі; 10, 13 — тарту серіппелері; 11 — аша, 12 — басқыш;14 — күшСонымен қатар қысқыш диск сермерге қатысты қозғала алады. Қысқыш диск сермерге бұрандамамен мықтап бекітілген ілінісу қап- тамасында 1 орнатылған. Қысқыш дискті ілінісу қаптамасына орна- тудың бірнеше нұсқасы (4.2 сур.) қолданылады. Мысалы, цилиндр- лі саңылаулар арқылы өтетін, ілінісудің қаптамасы мен сермеріне мықтап бекітілген қысқыш дисктегі сұққыларды (4.2, а сур.), сер- мердегі тиісті ойықтарға кіретін, қысқыш дисктегі арнайы дөңесті (4.2, б сур.) немесе ілінісу қаптамасы терезесіне кіретін, қысқыш дисктегі дөңесті (4.2, в сур.) қолданады. Соңғы жылдары қаптама мен қысқыш дискті қысқыш дисктің осьтік жылжуы кезінде иілетін тангенциалды иілгіш тілімдермен (4.2, г сур.) байланыстыру нұсқа- сы жиі қолданылады. Тілімнің бір ұшымен ілінісу қаптамасына, ал басқа бұрандамалармен қысқыш дискке бекітілген.Сермер 3 мен қысқыш диск 2 арасында орнатылған және екі жағына үйкелме қаптама бекітілген болат диск (4.1 сур. қар.) іліні- судің жетектегі элементі болып саналады. Үйкелме қаптамалар же- тектегі дискке тойтармалармен немесе арнайы желіммен бекітілуі мүмкін. Жетектегі диск өзінің басқыш бөлігіне арнайы құрылғы - айнала тербелу демпфері арқылы бекітіледі. Демпферді және оның құрылғысын белгілеу туралы мәлімет әрі қарай келтірілген. Жетек- тегі дисктің 4 күпшек бөлігінде ішкі ойма кілтектер бар, олар же- тектегі біліктің БҚ (шығыс білігі) жетекші (бастапқы) білік 7 ойма кілтектеріне орнатылуын қамтамасыз етеді. Жетектегі диск күпше- гінің бастапқы білік ойма кілтектеріне орнатылуы айналмалы кездің жетектегі дисктен БҚ бастапқы білігіне берілісін қамтамасыз етеді және жетектегі дисктің бастапқы біліктің ойма кілтектері бойынша осьтік жылжу мүмкіндігін қамтиды.Қозғалтқыш сермерінің айналмалы кезінің жетектегі дискке берілісі қысқыш диск 2 пен қаптама 1 арасына орнатылған қысқыш серіппелердің 6 осьтік күшімен туындайтын үйкеліс кезі есебінен жүзеге асады. Серіппелер шетте орналасқан еспе цилиндрлі серіп- пелер жинағы немесе бір диафрагмалы (табақшалы) серіппе болуы мүмкін. Ілінісу беретін айналмалы кезбен анықталатын, шетте орна- ласқан серіппелер саны ГАЗ-3308 жүк автомобилі ілінісінде — 12, ЗИЛ-5301 автомобилінің ілінісінде — 16 құрайды. Автомобильдің орнынан қозғалуы кезінде ілінісудің бос айналуы орын алады, ол ілінісудің жетекші элементтерінің жетектегі және белгілі бір айнал- малы кез берілісіне қатысты сырғанақтауымен сипатталады. Ілінісу- дің бос айналу үдерісі кезінде жылу көп бөлінеді, нәтижесінде іліні- су элементтерінің температурасы едәуір жоғарылайды. Мысалы, қысқыш диск 500...700 °С дейін қыза алады. Бұл жағдайда қажет- сіз қызу болып, қысқыш дискпен байланысатын серіппелердің иіл-   сур. Қысқыш дисктегі (а) сұққылар мен саңылаулар, қысқыш дисктегі дөңес пен сермердегі ойықтары (б), қысыш дисктегі дөңестер мен ілінісу қаптамасындағы (в) терезелері, тангенциальді тығыз пластиналары (г) көмегімен қысқыш дискті ілінісуқаптамасында орнату:1 — тангенциальді тығыз пластина гіш күші жоғалуы мүмкін. Мұның алдын алу үшін серіппелер мен қысқыш диск арасына жылу оқшаулағыш тығырықтар орнатады. Ілінісуді сөндіру үшін қысқыш серіппелер күшін еңсере отырып, қысқыш дискті сермерден алу керек. Бұл жағдайда жетектегі дискте үйкеліс кезі жоғалады, сәйкесінше қозғалтқыштан БҚ бастапқы білі- гіне берілетін айналмалы кез тоқтайды.Қысқыш дискті сермерден бұру арнайы құрылғымен жүргізіледі, ол өзінің сыртқы ұштары арқылы қысқыш дискпен 2 топсалы бай- ланысқан ілінісуді сөндіру иінтіректерінен 8 тұрады. Иінтіректердің орталық бөліктері ілінісу қаптамасында орнатылған тіреуіштермен топсалы байланысқан, иінтіректердің ұшында ілінісу сөнген кезде мойынтіректің 9 тіреуіш қабатымен байланысатын арнайы табан- дар немесе аунақшалар бар. Иінтіректердің қысқыш дискке және тірекке топсалы бекітілуі шанышпалы мойынтіректер арқылы жү- зеге асады. Ілінісуді сөндіру иінтірегі жетегінің сызбасы 4.3 сурет- те көрсетілген. Қысқыш дисктегі ілінісуді сөндіру иінтірегін бекіту топсасы тек осьтік бағытта жылжи алатындықтан, ал бұл топсаның иінтірегі осі қысқыш дискті алу кезінде орталық тірек осі маңын- да айналатындықтан және сәйкесінше иін бойымен ғана жылжуы тиіс болғандықтан, кинематикалық келіспеушілік туындайды, бұл ілінісудің сөну мүмкіндігін жоққа шығарады. Бұл кинематикалық келіспеушілікті болдырмау үшін ілінісуді сөндіру иінтірегінің 1 ор- талық тірегі қаптамада 2 арнайы сомын арқылы сфералық кесікпен бекітіледі. Сфералық кесік қысқыш дискті алу кезінде иінтірек тіре- гінің болуы мүмкін бұрыштың ауытқуларын, яғни қажетті кинемати- калық келісімге қол жеткізу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.сур. Ілінісуді сөндіру иінтірегі жетегінің сызба- сы:1 — ілінісуді сөндіру иінтірегі; 2 — қаптама;3 — сфералық кесігі бар сомын; 4 — серіппе     Иінтіректің 8 (4.1 сур. қар.) ішкі ұштары ілінісу сөнген кезде БҚ 7 (кіріс білігі) же- текші білігі мойынтірегінің артқы қақпағыұзартқышының бағыттауыш беті бойымен жылжитын муфтада ор- наласқан арнайы мойынтірек 9 арқылы жылжиды.2-3 санатты ГАЗ аса кіші жүк автомобильдерінде сөндіру мой- ынтірегі ретінде шарлы радиал мойынтіректер, ал ЗИЛ-5301 ав- томобильдерінде шарлы тіреуіш мойынтіректер қолданылады. КамАЗ-5301 жүк автомобильдерінде шарлы радиалды-тіреуіш мой- ынтіректер қолданылады.Шеттегі орналасқан еспе цилиндрлі серіппелер мен үйкелмелі бір дискілі ілінісулердің мысалы ретінде 4.4 суретінде көрсетілген ГАЗ жүк автомобилінің ілінісу қарастырылуы мүмкін.Үлкен жүк көтергіштігі бар жүк автомобильдеріне ірі айналмалы кездерді беру қажет болған жағдайда екі дискілі ілінісуді қолдана- ды. Мұндай жағдайда сермер 13 (4.5 сур.) барабан пішіндес болып, оның ішкі беткі қабатына төрт бойлық ойық жасалады және іліністе екі жетекші диск – орта 1 және қысқыш 4 дисктер болады. Екі дис- ктің сыртқы қабатында сермердің ойығына кіретін төрт тікбұрышты ойық бар. Айналмалы кез дөңестердің бүйір қабаттары арқылы сер- мерден жетекші дискілерге беріледі. Сермер 13 және орта жетекші диск 1 арасында, сонымен қатар орта жетекші диск 1 және қысқыш диск 4 арасында БҚ бастапқы (жетекші) білігіне орнатылған ойма кілтектердегі екі жетектегі диск 3 орналасқан.Сөндіру мойынтірегінің осьтік жылжуы ілінісу картері 5 мой- ынтіректерінде орнатылған жетек білігіне бекітілген іліністі сөндіру ашасы 10 арқылы жүзеге асады.Екі дискілі ілінісудің жұмысы жоғарыда суреттелген бір дискілі ілінісу жұмысына ұқсас. Ілінісуді сөндіру жүйесі қысқыш дискті 4 ажыратынын атап өту керек. Ілінісуді сөндіру кезінде сөндіру та- залығы орта жетекші диск 1 те сермерден мәжбүрлі түрде ажыра- тылған жағдайда ғана қамтылады. Бұл қызметті орта жетекші диск- тің 1 жағдайын автоматты реттеу механизмі орындайды.   сур. ГАЗ автомобилінің ілінісуі:1 — картер; 2 — жетектегі диск; 3 — жылу оқшаулағыш тығырық; 4 — қаптама; 5, 10 — серіппелер; 6 — басты цилиндр; 7 — басқыштың тартқыш серіппесі; 8 — басты цилиндрді итергіш; 9 — басқыш; 11 — ілінісуді сөндіру мойынтірегі; 12 — ілінісуді сөндіру муфтасы; 13 — қорғаныш поролонды шығыршық; 14 — реттегіш сомын; 15 — шарлы тірек; 16 — конус пішінді серіппе; 17 — тірек ашасы; 18 — ілінісуді сөндіру ашасы; 19 — жұмыс цилиндрін итергіш; 20 — жұмыс цилиндрі; 21 — сермер; 22 — ілінісуді сөндіру иінтірегі; 23 — қысқыш диск   сур. КамАЗ-5301 екі дискілі ілінісуі:1 — орта жетекші диск; 2 — жетекші дискті орнату механизмі; 3 — жетектегі дис- ктер; 4 — қысқыш диск; 5 — ілінісу картері; 6 — қаптама; 7 — тірек ашасы; 8 — сөндіру иінтірегі; 9 — сөндіру муфтасы; 10 — ілінісуді сөндіру ашасы; 11 — тіреуіш шығыршық; 12 — қысқыш серіппе; 13 — сермер; А — саңылауЖетекші орта дискке шеңбер бойынша бірдей орналасқан, дөңес бөлігінде жүрісті бұрандасы бар арнайы бұрандамалар бұралған. Осы жүрісті бұрандаларға тең иықты иінтіректер бұрап бекітілген. Иінтіректер жиналған, ілінісу қосылған жағдайда ілінісудің бойлық осіне қарай, бұрыш астында орналасқан және олар осы жағдайда сермер, иінтірек және қысқыш диск арасындағы үйкеліс күшімен бекітіледі. Иінтіректер мен орта жетекші диск арасында иінтірек- терді жоғарыға сығатын еспе цилиндрлі серіппелер бар.Ілінісу сөнген кезде қысқыш диск 4 сермерден 13 ажыратыла- ды, сермер, иінтірек және қысқыш диск арасындағы үйкеліс күші жоғалады, иінтіректер өзінің жүрісті бұрандасымен айналып, же- текші орта дискті 1 сермерден 13, сонымен қатар қысқыш дискті 4 жетекші орта дисктен 1 мәжбүрлі түрде ажырата отырып, серіппелер әсерімен жоғарыға жылжиды. Бұл ретте сермер, жетекші орта және қысқыш дисктер арасында қажетті кепілді саңылау пайда болады.Соңғы жылдары қысқыш дисктегі осьтік күш шеттегі орналасқан цилиндрлі серіппелермен емес, бір диафрагмалы (табақшалы) серіп- пемен пайда болатын ілінісулердің қолданылуы артып келеді. ГАЗ- 2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомобильдерінде орнаты- латын мұндай ілінісу құрылымы 4.6 суретте көрсетілген. Шеңбер бағытында қысқыш дисктермен 8 қосу тілімдері 19 арқылы бай- ланысқан ілінісу қаптамасы 16 сермерге 3 бұрандамамен мықтап бекітіледі. Сермер мен қысқыш диск арасында жетектегі диск 4 ор- натылған, оның ойма кілтекті күпшегі БҚ бастапқы білігінің ойма кілтектерінде бар. Қысқыш дисктің 8 арнайы бүктеулі тіреуіштерін- де 5 және 7 тірек шығыршықтарының көмегімен сыртқы диаме- трімен қысқыш дисктің шығыршықты дөңесіне тірелетін қысқыш диафрагмалық серіппе 9 бекітілген. Қысқыш диск серіппе күші арқылы сермерге қысылады, бұл ретте сермер мен жетектегі диск және қысқыш диск пен жетектегі диск арасында пайда болатын үй- келіс күші сермерден БҚ бастапқы білігіне айналмалы кездің беріліс мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Диафрагмалық серіппенің жалпы түрі 4.7 суретте көрсетілген. Ол еркін жағдайда ішкі шетінен сырты- на белгілі бір радиусқа дейін радиустық қималар жасалған қиылған конус болады. Осындай жолмен жасалған жапырақтар ілінісу сөнген кезде иінтіректер қызметін атқарады. Ілінісу сөнген кезде ілінісудің сөну мойынтірегі 10 (4.6 сур.) ілінісуді сөндіру муфтасының 14 әсерімен сермер 3 жаққа қарай, жапырақшалардың ұшына күш бере отырып жылжиды. сур. ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомобильдерінің ілінісуі: 1басты цилиндр; 2 — картер; 3 — сермер; 4 — жетектегі диск; 5, 7 — тірек шығы- ршықтары; 6 — басқыштың тартқыш серіппесі; 8 — қысқыш диск; 9 — қысқыш диафрагмалық серіппе; 10 — ілінісуді сөндіру мойынтірегі; 11 — басты цилиндрді итергіш; 12 — басқыш; 13 — қорғаныш поролонды шығыршықтар; 14 — ілінісуді сөндіру муфтасы; 15 — шарлы тірек; 16 — ілінісу қаптамасы; 17 — ілінісуді сөндіру ашасы; 18 — жұмыс цилиндрінің итергіші; 19 — байланыс тілімдері; 20 — жұмыс цилиндріИінтіректер қызметін атқаратын жапырақ- шалар ілінісу қаптамасындағы тірек айна- ласында айналғанда қысқыш дисктен күшті түсіреді, ал иілгіш байланыс тілімдері 19 қысқыш дискті сермерден ажыратады. Муф- та 14 орта бөлігінде шарлы тірекке 15 лай-ықталып қалыпталған ұясы бар ілінісуді4.7 сур. Диафрагмалықсөндіру ашасы 17 көмегімен жылжиды.Диафрагмалық серіппесі бар ілінісудің басты жетістігі – үйкеліс цилиндрлі серіп-серіппенің жалпы түріпелерде пайда болатын және сермер айналуының жоғары жиілігі кезінде серіппелердің қысқыш күшін төмендететін ортадан тепкіш күштің әсеріне бағынбауы. Одан бөлек, диафрагмалық серіппенің иілгіш сипаттамасы сызықсыз сипатқа ие, яғни жүргізуші ілінісуді сөндіру үшін ілінісуді цилиндрлі серіппемен сөндіргенге қарағанда аз күш жұмсайды. Диафрагмалы серіппесі бар ілінісу үшін жетектегі диск қаптамаларының тозу деңгейі бойынша қысқыш күш қарқы- нының аз болуы тән. Диафрагмалық серіппелердің кіші осьтік өл- шемдері ілінісудің осьтік өлшемін айтарлықтай кішірейтуге мүмкін- дік береді.Ілінісуді басқару жетегі. Ілінісуді басқару ашасының жылжуы ілінісу жетегі жүйесімен жүзеге асырылады. Ол жүмыс принципі бойынша механикалық, гидравликалық немесе пнев- матикалық -гидравликалық болуы мүмкін.Механикалық жетек ЗИЛ-5301 автомобилі ілінісуін басқа- ру жетегі (4.8-сур.) мысалында қарастырылған. Ілінісуді басқару басқышы автомобиль жақтауына бекітілген білікке 6 орнатылған. Біліктің екінші ұшында ілінісуді сөндіру ашасының білігінде ор- натылған иінтірекке 11 күш беретін, ілінісуді сөндіру тарту күшімен 9 топсалы байланысқан иінтірек бар. Тарту күшінде 9 мойынтірек пен ілінісуді сөндіру иінтірегі арасындағы міндетті саңылауды реттеуге арналған, тартым ұзындығын шарлы со- мын 10 арқылы өзгертуге мүмкіндік беретін бұрандалы ретте- гіш байланыс бар. Саңылау міндетті түрде белгіленуі тиіс (3...4 мм), себебі ол болмаса, автомобиль жартылай сөндірілген ілінісумен жылжып кетуі мүмкін, ал бұл ұзақ уақыт бос айналуға, үйкеліс қап- тамаларының тез істен шығуына әкеледі. Рұқсат етілген өлшемнен асып кеткен саңылау болса, ілінісудің сөндірілуі тиісті тазалықсыз (ілінісу «жүргізеді») жүргізіледі, бұл берілістердің толықтай ауы- суын қиындатып, жекелеген жағдайларда болдырмауы мүмкін.Гидравликалық жетек ілінісуді басқару жоғарыда көрсетіл- ген. Басқыш белдігінің топсасына ілінген ілінісуді басқару басқышы 12 (4.6 сур. қар.) басқа топсамен басты цилиндрдің 1 итергіші 11 арқылы байланысады.Итергіш ілінісуді басқару басқышын басқан кезде, піспекті басты цилиндр ішінде ауыстырады. Басты және жұмыс цилиндрлердің cур. ЗИЛ-5301 автомобилі ілінісуін басқарудың механикалық жетегі:1 — ілінісуді сөндіру муфтасы; 2, 15 — тарту серіппелері; 3 — сөндіру иінтірегі; 4 — иінтірек; 5 — тіреуіш; 6 — ілінісуді басқару басқышының білігі; 7 — автомо- биль жақтауының бойлық арқалығы; 8, 12 — май шелектер; 9 — ілінісуді сөндіру тарту күші; 10 — шарлы сомын; 11 — ілінісуді сөндіру ашасы білігінде орналасқан иінтірек; 13 — аша мойынтірегі; 14 — басқыштың соңғы бөлігі; 16 — ілінісуді сөн- діру ашасы; 17 — басқыштың жоғарғы бөлігі; 18 — резеңкелі тығыздағыш; 19 — басқыш иінтірегі құрылымы 4.9 суретте көрсетілген. Басты цилиндрдің ішкі ци- линдрлі үстіңгі қабаты жоғары тазалықпен өңделген. Цилиндр ішінде резеңкелі қалпақшалармен 13 және 16 тығыздалған, ор- талықтандырылған, цилиндрлі екі белдікшесі бар піспек 14 орналасқан. Басты цилиндр ішіндегі қуыс арнайы тежеуіш сұй- ықтығымен толтырылған. Жіберілген тежеуіш басқышы кезінде піспек шеткі жағдайда (4.9 су.) оң жағында болады. Бұл ретте піспек пен цилиндрдің шығыс саңылауы арасындағы қуыс тежеуіш сұйықтық резервуарымен (толтыру кіші бак 6) өтемдік саңылау А арқылы байланысады.Піспектің орталықтандырылған белдікшелері арасындағы қуыс та осы жағдайда резервуармен арнайы қайта өткізу саңылауы Барқылы байланысады. Бірінші орталықтандырылған белдікшеде белгілі бір диаметрде орындалған осьтік саңылаулар тізбегі бар. Піспектің жанындағы үстіңгі қабат пен тығыздағыш қалпақшалар арасында қатпарлы клапан (тілім 15) орнатылады.   сур. Басты және жұмыс цилиндрлердің құрылымы:1, 22 — басты және жұмыс цилиндрлердің шығыршықтары; 2 — клапан шеңбері; 3 — клапан; 4 — қақпақ; 5 — шағылдырғыш; 6 — толтыру кіші багы; 7 — келте қосқыш; 8 — қарсы сомын; 9, 25 — итергіш; 10, 24 — тысқаптар; 11 — тоқтатқыш шығыршық; 12 — тірейтін тығырық; 13, 16 — басты цилиндрдегі қалпақшалар; 14 — басты цилиндр піспегі; 15 — тілімдер; 17 — басты цилиндр; 18, 29 — серіп- пелер; 19 — тесік; 20 — қорғаныш қалпақша; 21 — айдау клапаны; 23 — қорға- ныш шығыршық; 26 — жұмыс цилиндрінің қалпақшасы; 27 — жұмыс цилиндрінің піспегі; 8 — жұмыс цилиндрі; А, Б — қайта өткізу және өтемдік саңылауларІлінісу сөнген кезде жүргізуші ілінісуді басқару басқышына әсер етеді, басқыштың айналуы қайтармалы серіппені 18 қыса отырып, піспекті айналдыратын итергіштің 9 қозғалысын тудырады. Піспек орнын ауыстырған кезде А теңгерісті саңылауы жабылады, қатпар- лы клапан піспектегі осьтік саңылауларды жабады, қуыстағы сұй- ықтық жұмыс цилиндірінің піспегін 27 мәжбүрлі түрде айналдыра отырып, жұмыс цилиндріне 28 арнайы түтікше арқылы ығысады. Жұмыс цилиндрінің піспегі итергішті 25 ауыстырады, ол ілінісуді сөндіру ашасын шарлы тірек айналасында айналдырады және аша ілінісуді сөндіру муфтасын ауыстырады. Басқышты жіберген кезде, қайтармалы серіппе піспекті кері ауыстырады. А теңгерісті саңыла- уы жабық болған жағдайда, піспек пен корпус арасындағы қуыста піспектің бастапқы қалпына тез оралуына кедергі келтіретін ыдырау пайда болады. Піспектің орталықтандырылған белдікшелері ара- сындағы қуыстағы сұйықтық резервуарымен Б қайта өткізу саңы- лауы арқылы үнемі байланыста. Піспектің кері ауысуы бұл қуыстан цилиндрдің жұмыс қуысына осьтік саңылаулар, ашық қатпарлы кла- пан және бүктелген қалпақшалар арқылы сұйықтықты ағызады. Екі қуыстағы қысым теңестіріледі, піспек серіппенің әсерімен бастапқы қалпына тез келеді. Сұйықтық қалдығы піспектің бастапқы кезі мен теңгерісті саңылаудың ашық жағдайында жұмыс қуысынан резерву- арға қайтарылады. Одан бөлек, теңгерісті саңылау арқасында темпе- ратураның кез келген өзгерісі кезінде ілінісуді басқару гидравлика- лық жүйесіндегі сұйықтық көлемі тұрақты болып сақталады. Ілінісу басқышы жіберілген кезде басты цилиндрдің итергіші 9 мен піспегі 14 арасында А теңгерісті саңылауының міндетті түрде ашылуы үшін 1 ...1,5 мм кепілді саңылау қажет.Ілінісудің гидравликалық жетегін қолдану үшін жүйеде ауаның болмауы басты шарт болуы қажет, себебі ауа болса, жүргізушінің күші қысқыш дискті алуға емес, ауаны қысуға жұмсалады. Тәжірибе жүзінде жүйеде ауаның болуы мүмкін болса, гидравликалық жетек- терде оны айдау әдісі арқылы шығару мүмкіндігі қарастырылады. Гидравликалық жүйелердің тұйық буындарында айдау клапанының болуы қарастырылады.Пневматикалық гидравликалық жетек үлкен жүк көтер- гіштігі бар жүк автомобильдерінде кеңінен таралған. Оның ішінде КамАЗ-5320 жүк автомобильдерінде үлкен айналмалы кездердің ілінісумен берілу қажеттілігі үйкелістің кезін қалыптастыратын иіл- гіш күштің айтарлықтай сипаттамасы бар қысқыш серіппелердің қолданылуын талап етеді. Мұндай ілінісу сөндірілгенде жүргізуші қысқыш дискті алу кезінде бұл серіппелерді рұқсат етілген сани- тарлық нормалардан (250 Н) асатын күшпен қосымша қысуы тиіс. Жетектің берілісті санының артуы есебінен талап етілетін күштіңтөмендеуі ылғи бола бермейді, себебі ілінісу басқышының жүрісі де санитарлық нормалармен лимиттелген және 180 мм аспауы тиіс. Бұл жағдайдан шығудың жалғыз жолы сервомеханизмнің (күшейткіш) қолданылуы болып табылады. Қазіргі кезде үлкен жүккөтергіштігі бар заманауи отандық жүк автомобильдерінде ілінісуді басқарудың пневматикалық-гидравликалық күшейткіші бар жетегі көп тараған.Жетек сызбасынан байқағанымыздай, ілінісуді басқару басқышы 7 (4.10, а сур.) басты гидравликалық цилиндр 8 сояуышына әсер етеді, оның құрылымы жоғарыда қарастырылған ілінісудің гидрав- ликалық жетегіне (4.9 сур. қар.) ұқсас. Сұйықтық басты цилиндр- ден пневматикалық-гидравликалық күшейткішке 9 (4.10, б сур. қар.) беріледі. Пневматикалық күшейткіш піспегі сояуышының күші 11 реттегіш сомын 12 арқылы аша білігі иінтірегіне 13 беріледі. Пневма- тикалық-гидравликалық күшейткіш гидравликалық және пневмати- калық бөліктерден тұрады. Пневматикалық-гидравликалық күшей- ткіштің гидравликалық бөлігі ілінісуді сөндірудің жұмыс піспегі 33 орналасқан жұмыс (атқарушы) гидравликалық цилиндрден тұрады. Бұл піспек сфералық сомын 15 арқылы ілінісуді сөндіру жетегінің иінтірегіне күш беретін сояуышқа 16 әсер етеді. Ілінісуді сөндіру піспегі 33 сояуышпен 29 біртұтас болып жасалған және резеңкелі қалпақшалар жиынымен цилиндрде тығыздалған. Сояуыштың 29 басқа ұшы піспек 26 тіреуішіне пневматикалық күшейткішпен тіре- леді.Атқарушы гидравликалық цилиндр 32 қуысы сұйықтықпен тол- тырылған, ал пневматикалық күшейткіш піспегі астындағы қуыста атмосфералық әсермен ауа бар, сондықтан сояуыштың 29 тығы- здағыш қалпақша 30 және ішкі, сыртқы резеңкелі қалпақшалары бар біріктірілген саңылаулар түрінде сенімді тығыздағышы бар. Пневматикалық күшейткіштің пневматикалық піспегінде 26 қуысты жоғары және төменгі қысымға бөлетін тығыздағыш қалпақшалар 27 бар. Сөндірілген ілінісу кезінде жоғары және төменгі қысым қуыста- ры атмосферамен байланысқан, пневматикалық күшейткіш піспегі серіппенің иілгіш күші әсерімен оң жақ қалыпта болады.Пневматикалық күшейткіш піспегі піспек 18, бақылау құралы- ның дифрагмасы бар шығару клапанының ершігі 22, шығару кла- паны 25, енгізу клапанының ершігі 23 және енгізу клапаны 24 бар бақылау құралы көмегімен іске қосылады. Шығару және енгізу кла- пандары бір осьте орналасқан. Диафрагма 21 серіппенің иілгіш күші әсерінде болады және басқышқа берілетін күш болмаған жағдайда, шығару клапаны 25 ашық қалады.3 4 5 2  1 ц""'      :::::J 20 21 22 23 247918 9а Е15 16 17 11o /1   ------в25 / ) ----7-- і§/ / 7 ff34 33 32 31 30б 29сур. Ілінісуді басқару жетегі (а) және пневматикалық-гидравликалық күшейт- кіш құралының (б) сызбасы:1 — басқышты бекіту тіреуіші; 2 — гидравликалық цилиндр сояуышы; 3 — басқыш жүрісін шектегіш; 4 — иінтірек; 5 — эксцентрикті сұққы; 6, 10 — қаптамалы серіп- пелер; 7 — басқыш; 8 — гидравликалық цилиндр; 9 — пневматикалық-гидравли- калық күшейткіш; 11 — пневматикалық күшейткіш піспегінің сояуышы; 12 — рет- тегіш сомын; 13 — аша білігінің иінтірегі; 14 — пневматикалық күшейткішке ауа жіберу шлангісі; 15 — сфералық сомын; 16, 29 — сояуыштар; 17 — біріктірілген саңылаулар корпусы; 18 — бақылау піспегі; 19 — гидравликалық жүйеден ауа шығару клапаны; 20 — шығару саңылауының тығыздағышы; 21 — бақылау құра- лының диафрагмасы; 22 — шығару клапанының ершігі; 23 — енгізу клапанының ершігі; 24 — енгізу клапаны; 25 — шығару клапаны; 26 — пневматикалық піспек; 27, 30 — тығыздағыш қалпақшалар; 28 — алдыңғы корпус; 31 — керме төлке; 32атқарушы гидравликалық цилиндр; 33 — ілінісуді сөндіру піспегі; 34 — артқы корпус; А — пневматкалық күшейткіштің сұйықтықты беруге арналған кіріс саңы- лауы; В — ауа жіберу  Бақылау піспегі 18 бақылау гидравликалық цилиндрде орналасқан және резеңкелі қалпақшамен тығыздалған. Бақылау гидравликалық цилиндрі гидравликалық магистральмен ілінісуді сөндіру піспегінің цилиндрі арқылы байланысқан. Енгізу клапаны 24 артындағы қуыс жоғары қысым пневматикалық магистралімен байланысқан. Кла- пандар 24 және 25 мен ауа арналары арасындағы қуыс пневмати- калық піспектің жұмыс қуысымен байланысқан. Шығару клапаны ершігінің ішкі қуысы атмосферамен байланысқан.Ілінісу басқышына басқан кезде сұйықтық басты гидравликалық цилиндрден 8 (4.10, а сур. қар.) гидравликалық-пневматикалық кү- шейткіштің А кіріс саңылауына (4.10, б сур.) құбыр желісі арқылы беріледі. Сұйықтық қысымы ілінісуді сөндіру піспегіне 33 және бақылау піспегіне 18 әсер етеді. Атқарушы цилиндрде ілінісуді сөн- діру үшін айтарлық көп қысымның пайда болуы талап етіледі. Бірақ төмен қысым кезінде де бақылау піспегі 18 шығару клапанының 25 ершігін айналдыра отырып оны жабады және пневматикалық пі- спектің жұмыс қуысы мен атмосфера арасындағы байланысты үзеді. Бақылау піспегінің 18 бақылау құралының диафрагмасымен 21 бірге әрі қарай қозғалуы енгізу клапанының 24 ашылуына әкеледі және пневматикалық піспектің жұмыс қуысы жоғары қысымның маги- стралімен байланысады. Пневматикалық піспекте өтетін қысым осы піспекте пайда болатын сұйықтық күшімен бірлесіп, ілінісуді сөн- діру піспегінің сояуышында күш тудырады.Осылайша, ілінісуді сөндіру жұмысы көп жағдайда тығыздалған ауамен орындалады. Автомобильдің бос жүріс ілінісуімен қозғалуын қамтамасыз ету үшін (орнынан қозғалғанда, төмен жылдамдықпен және т.б. қозғалғанда талап етіледі) ілінісуді басқару басқышына берілетін күш пен ілінісуді сөндіру піспегі сояуышындағы күш ара-сында пропорционалдық болуы қажет. Күштердің мұндай арақаты- насына арнайы бақылау жүйесі көмегімен пневматикалық піспектің жұмыс қуысындағы қысым мен басқыш күші арасындағы пропорци- оналдықты қамтамасыз ету арқылы қол жеткізуге болады. Мұндай жүйе жүзеге асқан жағдайда, пневматикалық піспектің жұмыс қуы- сында пайда болатын қысым диафрагмамен оқшауланған бақылау жүйесінің қуысында да бір уақытта пайда болады. Ілінісуді басқару басқышындағы күш ілінісу толығымен сөндірілген кездегі күштен төмендеген жағдайда сұйықтық қысымы төмендейді, бір уақытта бақылау піспегіндегі күш, сәйкесінше бақылау піспегі жағындағы диафрагмада да күш төмендейді. Нәтижесінде тығыздалған ауаның серіппе жағындағы диафрагмаға берілетін қысымы әсерімен диа- фрагма шығару клапанының ершігімен бірге жылжиды, бұл ретте енгізу клапаны 24 жабылады, ал шығару клапаны жабық болып қала- ды. Пневматикалық цилиндрдің жұмыс қуысындағы қысымның ар- туы тоқтайды және ілінісуді сөндіру піспегінің сояуышында жарты- лай сөндірілген ілінісуге сәйкес күш пайда болады. Ілінісуді басқару басқышындағы күштің түсуі кезінде пневматикалық-гидравликалық күшейткіштің гидравликалық бөлігіндегі қысым түседі, диафрагма серіппесі шығару клапанының ершігін бастапқы қалыпқа жылжы- тады, жабық енгізу клапаны кезінде шығару клапаны ашылады, пневматикалық цилиндрдің жұмыс қуысы мен диафрагманың оқша- уланған қуысы атмосферамен байланысады, ілінісуді сөндіру піспегі сояуышының күші жоғалады және ілінісу қосылады.  Механикалық беріліс қораптары Жоғары жылдамдықты жүк көлігінің қозғалысы кезінде қозғал- тқыштың иінді білігінің айналым жиілігінің сәйкестігі мен авто- мобильдің жетекші дөңгелектері айналымының қажетті жиілігі редуктор көмегімен немесе белгіленген беріліс санды редукторлар жиынтығымен қамтамасыз етіледі. Бұл ретте, автомобиль қозғалы- сы жылдамдығын реттеу жанармайды беруді өзгерту арқылы алы- нады. Өйткені, пайдаланылған қозғалтқыштың сипаттамасы иінді білік айналымының шамалы жиілігінде сәйкесінше қуат аз дамиды, қозғалыстың шамалы жылдамдығы кезінде дөңгелектердегі тарту күші аз болады және автомобильдің орнынан қозғалу кезінде инер- ция күшін бағындыруға немесе қозғалысқа жоғары кедергі көрсету күші жеткіліксіз дегенге саяды. Орнынан қозғалтуға және иінді білік айналымының шамалы жиілігінде ауқымды кедергіні бағындыруға жеткілікті қуатты шығаратын қозғалтқышты қолдану қозғалыстың202барынша мүмкін режимінде мұндай қозғалтқыштардың өте тиімсіз пайдаланылуына әкеледі. Яғни жанармайды шамадан тыс шығын- дау.Аталған мәселенің тиімді шешімі қозғалтқыш білігі мен редук- тор дөңгелектері жетегінің білігі арасында ауыспалы берілісті сан- ды қолдану болып табылады. Беріліс қорабы деп аталатын мұндай түйінге бір уақытта автомобильдің артқы жүрісте қозғалу мүмкінді- гі мен жұмыс істеп тұрған қозғалтқышта автомобильдің көп уақыт қозғалмай тұруы міндеті артылады.Жұмыс принципі бойынша БҚ механикалық, электр және ги- дравликалық (гидро механикалық) болуы мүмкін. Заманауи жүк ав- томобильдерінде механикалық БҚ қолданылады. Бұл жерде электр механикалық трансмиссия қолданылатын ауыр жүкті көтеретін ка- рьерлік өзі аударғыш жүк машинасы ғана ерекшелік беріледі.Беріліс санын өзгерту тәсілі бойынша БҚ сатылық және сатысыз болуы мүмкін. Барлық жүк көліктерінде тек механикалық сатылы БҚ қолданылады. Өз кезегінде механикалық сатылы БҚ қозғалмай- тын білік осімен қатар планетарлық та болуы мүмкін, яғни жекелей біліктердің осі айналымды қозғалыс жасауы. Барлық жүк автомо- бильдерінде қозғалыссыз білік осі бар БҚ қолданылады.Қозғалыссыз білік осі бар беріліс қораптары білік санына қарай жіктелуі мүмкін. Беріліс қораптары екі, үш және көп білікті болуы мүмкін. Екі білікті БҚ көп кезекте 1-ші санаттағы алдыңғы жетекті автомобильдерде қолданылады. Қазіргі таңда Ресейде мұндай жүк автомобильдері өндірілмейді. Үш білікті БҚ барлық жүк автомо- бильдерінде кеңінен тараған.Сондай-ақ, беріліс қораптары болжамды беріліс саны мен берілістің іске қосылу тәсілі бойынша да жіктелуі мүмкін.Болжамды берілісі бойынша БҚ үш, төрт, бес және көп сатылы (бестен астам беріліс санымен) болуы мүмкін. Төрт сатылы БҚ 2-ші және 3-ші санаттағы кейбір жүк автомобильдері құрастырымында қолданылуы ықтимал. Алайда, соңғы уақытта мұндай нұсқаны бес сатылы БҚ ығыстыруда.Берілісті іске қосу тісті муфтаның, тісті дөңгелектердің жылжуы мен фрикциондардың көмегімен орындалуы мүмкін.Заманауи жүк автомобильдеріндегі беріліс көп кезекте тісті муф- таның көмегімен іске қосылады, ал жекелей сатылардың қосылуы тісті дөңгелектердің жылжуымен жүзеге асырылады. Берілісті тісті муфтаның көмегімен іске қосқан кезде қосылу муфталары негізі- нен қосылғыш тетіктері айналымы жылдамдығын түзеуді қамтама- сыз ететін механизмге енгізіледі, яғни синхрондауыш деп аталатын берілісті дыбыссыз іске қосу.Мысалы, ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» жүк авто- мобильдерінің БҚ-сын қарастырайық (4.11 сур.). Механикалық, бес сатылы, үш жүрісті әрі барлық берілістердің синхронизациясы бар беріліс қорабы.8 9 10 ll 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 1--17 65   я -[Ь-,с-     в 424239 46 38 45 і 36 48Б-Б 1-л Б   47В-В40 4127 32 38  35 34 33 32 31сур. ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» шағын жүк автомобиль- дерінің беріліс қорабы:1 — бастапқы білік; 2 — бастапқы біліктің мойынтірегінің қақпағы; 3, 29 — тығы- здамалар; 4 — бастапқы біліктің шарлы мойынтірегі; 5 — тоқтатқыш шығыршық; 6 — екінші біліктің инелі мойынтірегі; 7 — ауа шығарғыш клапаны; 8 — бұғаттау шығыршығы; 9 — іске қосу муфтасы; 10 — синхрондауыштың сухарі; 11 — ІІІ және ІV (тікелей) берілісінің іске қосу муфтасының күпшегі; 12 — ІІІ берілісінің тегершігі; 13 — күпшектің инелі мойынтірегі; 14 — жартылай шығыршықтың тоқтатқыш шығыршығы; 15 — жартылай шығыршық; 16 — ІІ берілісінің жетектегі мойынтірегі; 17, 22, 26 — тоқтатқыш шығыршықтар; 18 — І берілісінің жетектегі мойынтірегі; 19 — екінші білік; 20 — артқы жүрістің (АЖ) жетектегі тегершігі; 21V берілісі мен АЖ қосылу муфтасының күпшегі; 23 — V берілістің жетектегі тегершігі; 24 — тіреуішті шайба; 25 — екінші біліктің шарлы мойынтірегі; 27 — спидометр жетегінің жетекші тегершігі; 28 — артқы картер; 30 — тегершік бло- гының шарлы мойынтірегі; 31 — АЖ аралық тегершігінің осі; 32 — АЖ аралық тегершігі; 33 — сұққыш; 34 — АЖ аралық тегершігі осінің бекіту бұрандамасы; 35АЖ аралық тегершігі осінің төлкесі; 36 — ағызу тығыны; 37 — алдыңғы картер; 38 — тегершік блогы; 39 — реттеуіш төсем; 40 — спидометр жетегінің жетекші тегершігі; 41 — штуцер; 42 — май құятын саңылаудың тығыны; 43 — аралық білік жетегінің жетекші тегершігі; 44 — аралық білік жетегінің жетектегі тегершігі; 45ІІ берілісі аралық білігінің жетекші тегершігі; 46 — ІІІ берілісі аралық білігінің жетекші тегершігі; 47 — V берілісі аралық білігінің жетекші тегершігі; 48 — ағызу тығыны; 49 — І және ІІ берілісінің қосылу-т синхрондауышы. Жүріс саны беріліс тетіктерін (жылжыма) ауыстыру кезінде ілгеріле- мелі орын ауыстырудағы сан болып табылады.БҚ картері ілінісу картеріне мықтап бекітіледі, өз кезегінде ол қозғалтқыш блогына бекітілген. БҚ картері бұрандамалық қосынды- лармен бекітілген алдыңғы 37 және артқы 28 картерлерден тұрады. БҚ картерінде үш білік орнатылған. Бастапқы білік 1 қозғалтқыштың иінді білігінің мойынтірегінде бір және БҚ алдыңғы картеріндегі шарлы мойынтірегі 4 түрінде екінші тірегі бар. Бастапқы біліктің ойма кілтегінде мойынтіректің жетекті дискі орнатылған. Бастапқы біліктің бір бүтін ретінде аралық білік жетегінің жетекші тегершігі 43 орындалған. Аралық білік алдыңғы 37 және артқы 28 картерлердің тегершігі блогының шарлы мойынтіректерінде 30 орнатылған. Ара- лық білік жетегінің жетектегі тегершігі 44, ІІ 45, ІІІ 46 және V 47 берілісінің жетекші тегершігі аралық білікке тығыздалған. Білікпен бірге І берілістің жетекші тегершігі мен артқы жүрісі (АЖ) бір бүтін ретінде дайындалған. Екінші біліктің 19 бірінші біліктің 1 жонып өңдеуінде инелі мойынтірек түрінде бір және артқы картерде 28 шар- лы мойынтірек 25 түрінде екінші тірегі бар. Инелі мойынтіректегі екінші білікте V берілістің 2 жетектегі тегершігі, артқы жүрісі 20, І берілісі 16, ІІІ берілісі 12 орнатылған. Бұл тегершіктердің әрбірін- де тісті тәжді артқы ілмек бар, оның көмегімен аталған тегершік синхрондауыштың жылжымалы муфтасымен байланысады. Екінші біліктің ойма кілтегінде V берілісі қосылуы мен АЖ муфтасының күпшегі 21, І және ІІ берілісі қосылуының синхрондауышы 49, ІІІжәне ІV (тікелей) берілісі қосылуы муфтасының күпшегі 11 мықтап бекітілген. Синхрондауыштардың күпшегіне тиісті тегершіктерде екінші білікпен мықтан байланыстыруды қамтитын жылжымалы тісті муфталар орнатылған.Алдыңғы жүрістің бес берілісінің әрбіріне және АЖ берілісіне қосылу екінші біліктің тиісті тегершігінің артқы ілмегіне тісті муф- таның жылжуымен жүзеге асырылады. Қосылған І беріліс кезінде тұрақты ілініс 43 және 44 жұп тегершігі арқылы бастапқы білік- тің айналымдық сәтімен аралық білікке беріледі, ол жерден ара- лық біліктің І берілісі мен екінші біліктің тегершігінен 18 І беріліс синхрондауышы арқылы – екінші білікке беріледі. Сәйкесінше, ІІ берілісі 43, 44, 45 және 46 тегершігімен, ал ІІІ беріліс 43, 44, 46 және 12 тегершігі арқылы жүзеге асырылады. ІV берілісі тура болып та- былады және ІV берілістің синхрондауышы тікелей бастапқы және екінші білікке байланысады, бірақ бұл ретте аралық білік бос ай- налады, оның тегершіктері екінші білікке онымен бекітілген тегер- шіктерді айналдырады. Олардың әрбірі өзіндік жиілікпен айналады. V берілісі 43, 44, 47 және 23 тегершіктерінен құрылады. Тегершік тістері санының қатынасы бастапқы білік айналымы жиілігі екінші білік жиілігінен көбірек айналады. Сондықтан да, мұндай берілісті жылдамдатылған деп те атайды. Қозғалтқыштың иінді білігі әрдай- ым бір бағытта айналады, сондықтан да АЖ алу үшін екінші білік айналымы бағытын өзгертуді қамтамасыз ету қажет. Ол үшін аралық біліктің АЖ жетекші тегершігі мен екінші біліктің артқы жүрісінің жетектегі тегершігі 20 арасында екінші біліктің тегершігі 20 мен аралық біліктің тегершігімен әрдайым бекітіліп орналасқан артқы жүрістің аралық тегершігі 32 орнатылған. Бұл тегершік қана екінші білік айналымы бағытын өзгерте алады. Өйткені, аталған тегершік тісінің саны АЖ беріліс санына әсер етпейді және оған «паразиттік» деген ат қойылған.Берілістер ауыстырылған кезде ілінісу сөнеді. БҚ бастапқы білі- гі қозғалтқыштың ілінісуді сөндіру кезінде болған жиілігі инерци- ясы бойынша айналады. Өйткені, бастапқы білік аралық білікпен тұрақты ілінісу тегершіктерімен байланысқан, ал аралық біліктің тегершіктері болса, екінші білік тегершіктерімен тұрақты ілінісуде болады. БҚ бейтарап жағдайында екінші біліктің әрбір тегершігінің айналу жиілігі бастапқы біліктің айналым жиілігі беріліс санын есептегенде пропорционалды. Екінші білік айналымының жиілігі берілісті ауыстыру кезіндегі автомобиль қозғалысы жылдамдығына пропорционалды. Берілісті ауыстыру тетіктерін берілістің соққысыз іске қосылуын қамтамасыз ету мақсатында айналым жиілігін түзету үшін синхрондауыш пайдаланылады.ГАЗ жүк автомобильдерінде итергіш сухарі бар муфталық син-хрондауыштар қолданылады. Мұндай синхрондауышта күпшек 6 (4.12 сур.) екінші біліктің ойма кілтегіне мықтап орнатылады. Күпшектің сыртқы бетінде қосылудың жылжымалы тісті муфтасы 4 қозғалатын ойма кілтектер тілінген. Бүйірлік беттегі муфтаның ішкі ойма кілтектері қиғаш болады, үстінен қарағанда үшбұрыш си- яқты. Осы жабындыда 120° арқылы бойлық ойық тілінген, оның ішінде сыртқы бетінің орталық бөлігінде тарақша түріндегі дөңесті таңбаланған сухарь 3 қойылған. Тісті муфтаның 4 ішкі бетінің ор- талық бөлігінде сухарьлардың дөңесі енетін сақиналы бунақ бар. Сухарьлар ішкі жағынан екі сақиналы серіппемен 5 қысылған. Муф- таның сыртқы бетінде берілісті ауыстыру ашасы енетін сақиналы бунақ тілінген. Осылайша, күпшек ойма кілтектерімен тісті муф- таның 4 жылжуы кезінде онымен бірге күпшектің бойлық ойығын- да сухарьлар да 3 жылжиды. Екінші біліктің тегершіктерінде тісті тәжді конус тәрізді пішінді артқы ілмек бар. Тегершіктің тісті тәжі мен тісті муфтасының арасында латундық бұғаттаушы шығыршық 2 орналасқан.Әрбір бұғаттаушы шығыршықтың сыртқы бетінде тегершік- тің тісті тәжі сияқты профильді тістер тілінген. Тістердің муфтаға бағытталған бүйірлік бетінде муфта ойма кілтегі қиғашына ұқсай- тын қиғашы болады. Шығыршықтың ішкі беті конустың артқы іл- мегіне тегершіктер орнатылған конус тәрізді пішінді. Шығыршық конусының ішкі бетінде май қабығы мен сақина конусы мен тегер- шіктің артқы ілмегінің конусы арасындағы қажауды ұлғайтатын бұранда тілінген. Шығыршықтың бүйірлік цилиндрлік бетінде үш бірдей ойық тілінген, олар өзара 120° аралықта орналасқан, оларға сухарьлар 3 енеді. Әрбір ойықтың ені шығыршық тістері сухарі ені- нен жарты қадамға үлкен.Берілісті ауыстыру кезінде ауыстыру ашасы берілісті қосу тегер- шігі бағытына қарай тісті муфтаны 4 жылжытады. Муфтамен бірге бұғаттаушы шығыршықты итеретін сухарьлар да жылжиды. Шығы- ршық конусы жүргізушінің берілісті ауыстыру иінтірегіне әсері күшімен тегершіктің артқы ілмегінің конусына қысылады. Өйткені, синхрондауыштың күпшегі орнатылған тегершік пен екінші білік- тің әртүрлі айналым жиілігі болады, ал бұл тегершік артқы ілмегінің конусы мен шығыршық конусы аралығында пайда болатын қажалу шығыршықты тегершіктің артынан еліктіреді. Шығыршық күпшегі шамасына қарай айналуы мүмкін, шығыршық ойығының ені мен су- харь енінің бірдей айырмасы бар. Өз кезегінде бұл айырма тегершік тәжісі тістері қадамының жартысына тең, сондықтан, тіс күпшек- терін шығыршықты айналдырған кезде тегершіктің тәжі тістерінің ойысына қарсы орнатады.     сур. Инерциялық типті муфталық синхрондауыш: а — құрылғы; б — жұмыс қағидасы; 1 — бастапқы білік; 2 — бұғаттаушы шығыршық; 3 — сухарь; 4 — қо- сылудың тісті муфтасы; 5 — серіппе; 6 — күпшек; 7 — ІІІ берілістің тегершігі; >=>— айналым бағытыОсылайша, тісті муфтаның 4 тегершікке қарай жылжуы мен муфтаға салынатын күшті ұлғайту бұғатталады, бұл ретте тек конустық бет- тің қажалуы артады.Бастапқы білік және онымен байланысты тегершіктер инерция күшінің әсерімен айналады, автомобиль дөңгелектері мен сәйкесін- ше екінші білік тағы да инерциялық күштің есебінде айналады. Бастапқы біліктің инерциялық айналу күші мен онымен байла- нысқан тегершіктер автомобиль қозғалысының күші мен берілісті қосу механизмі арқылы муфтаға түсетін күш әлдеқайда төмен бола- ды, бастапқы білік айналымы жиілігін екінші білікке қатысты арт- тырады немесе азайтады, осылайша ол байланыстыратын тетіктер айналымы жиілігін түзетеді. Жиіліктер тең болған кезде, күпшекке қатысты шығыршықты бұрайтын инерциялық сәт жоғалады. Шығы- ршық пен муфта тістері бүйірінде қиғаштық болуының арқасында муфтаға берілген жүргізушінің күшімен шығыршық күпшекке қа- рай бұрылады, шығыршық тістері күпшек тістеріне қарсы тұрады және муфтаның тегершіктің артқы ілмегіндегі тісті тәждің ілмегі- не кіруге мүмкіндігі бар. Бұл ретте сухарьлар тарақшасы муфтаның шығыршықты бунағынан шығады, шығыршықты серіппенің серіп- пелі күшін еңсере отырып сухарьлар баса түседі. Тегершік екінші білікпен мықтап байланысады, беріліс іске қосылады.ГАЗ -2752 «Соболь» жүк автомобилінің берілісті ауыстыру ме- ханизмі 4.13 суретінде көрсетілген. Бұған дейін айтылып кеткендей, әрбір берілістің қосылуы муфтаның жылжымалы ойма кілтегінің жылжуымен жүзеге асырылады. Муфталардың жылжуы ІІІ және берілісі ашасының 2 қосылуымен, І және ІІ берілістің қосылуымен 3 және V берілісі мен АЖ қосылуымен 7 орындалады. Ашалар аталған муфталардың шығыршықты бунағына кіреді және өз кезегінде олар ІІІ және ІV берілісі қосылуы 33 сояуышына, І және ІІ берілісі қо- сылуы 34 және V берілісі мен АҚ қосылу 34 сояуышына бекітіледі. Сояуыштағы ашаның бекітпесі сояуыштың бұрандалы саңылауына бұралған бұрандамен 4 жүзеге асырылады. Сояуыштар орнатылған және алдыңғы және артқы картердің құйылуында орнатылған тиісті саңылауларда жылжиды. Сояуыштардың жылжуы берілісті ауысты- ру иінтірегінің 13 берілісті ауыстыру иінтерегі корпусының шарлы тірегіне орнатылып, артқы картеріне бекітілген төменгі бөлігінде жүзеге асырылады. Берілісті ауыстыру иінтірегінің төменгі бөлігі- не тіректі конустың 23 көмегімен берілісті ауыстыру иінтірегінің жоғарғы бөлігі мықтап отырғызылған. Жоғарғы иінтіректің үстіңгі шетіне ауыстыру иінтірегінің тұтқасы бұрап бекітілген. Берілісті ауыстыру иінтірегінің төменгі бөлігінің астыңғы шетіне V беріліс және АЖ қосылу сояуышына бастиек 30 ойығының бірі, І және ІІ беріліс қосылуы сояуышы 31 немесе ІІІ және ІV берілісі қосылуы сояуышында 33 орындалған ойық кіруі мүмкін, 30 және 31 бастиек- тер бұрандалық жалғанған тиісті сояуыштардың шетінде бекітіледі,сондай-ақ сояуыштағы ойық та оның шетінде орындалған.Осылайша, бейтарап күйдегі БҚ үш бірдей сояуышының ойықта- ры БҚ көлденең жазықтығымен бір желіде орналасқан. Өйткені, берілісті ауыстыру иінтірегінің шарлы тірегі бар.  сур. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилі берілісін ауыстыру механизмі:1 — алдыңғы картер; 2 — ІІІ және ІV берілісі қосылуының ашасы; 3 — І және ІІ берілісі қосылуының ашасы; 4 — қосылу ашасын бекіту бұрандасы; 5 — тығынжыл; 6 — тоқтатқы сұққы; 7 — V беріліс мен АЖ қосылуының ашасы; 8 — фиксатор шары; 9 — фиксатор серіппесі; 10 — шектеуші сұққыш; 11 — тілім; 12 — тілімді бекіту бұрандасы; 13 — ауыстыру иінтірегі (төменгі бөлік); 14 — иінтірек серіп- песі; 15 — иінтірек серіппесінің ершігі; 16 — төсем; 17 — қалпақ; 18 — қорғаушы тығыздағыш; 19 — шанақ еденін тығыздағыш; 20 — керме төлке; 21 — ауыстыру иінтірегінің тұтқасы; 22 — ауыстыру иінтірегі (жоғарғы бөлік); 23 — тіректі конус; 24 — сұққыш; 25 — сақтандырғыш серіппесі; 26 — сақтандырғыш; 27 — ауыстыру иінтірегінің корпусы; 28 — бұғаттаушы төлкенің серіппесі; 29 — бұғаттаушы төлке; 30 — V берілісі мен АЖ қосылуы сояуышының бастиегі; 31 — І және ІІ берілісі қо- сылуы сояуышының бастиегі; 32 — V берілісі мен АЖ қосылуы сояуышы; 33 — ІІІ және ІV берілісі қосылуының сояуышы; 34 — І және ІІ берілісі қосылуы сояуышы; 35 — артқы картер.Ол БҚ көлденең жазықтығында да, бойлық жазықтығында да жыл- жи алады. Иінтіректің көлденең жазықтықта жылжуы қажет со- яуышты таңдауға мүмкіндік береді, иінтіректің одан кейінгі бойлық жазықтықта жылжуы таңдалған сояуышты жылжытады, осылайша аталған сояуышпен қосылатын берілістің біреуінің қосылуы қамта- масыз етіледі. Таңдалған берілістің өз еркімен сөніп қалу мүмкінді- гін жою үшін сояуыштың әрбірінде фиксатор бар. Ол серіппемен 9 қысылған кішкене шар 8, оның жоғарғы шегі артқы картердің бүйір- лік бетіне бұрандамамен бұралған тілімге барып 11 тіреледі. Тігінен жазықтықтағы сояуыштың әрбірінде үш қуыс бар. Ортаңғы қуыс сояуыштың бейтарап күйін, ал қалғандары – берілістің әрбірінің қо- сылуын белгілейді.Екі берілістің бір уақытта қосылуын болдырмас үшін құлыпты құрылғы орнатылған. Артқы картердегі сояуыштардың жылжу жа- зықтығында тесіп өткен бұрғылау бар. Бұл бұрғылауда сояуыштар арасындағы аралыққа (ортаңғы 33 және шеттегі 32, 34) сфералық ұшты цилиндрлік өзек сынды бұрандамалық тығынжыл 5 орна- тылған. Көлденең жазықтықтағы артқы картерде бұрғылау осіне қа- тар орналасқан ортаңғы сояуышта (ІІІ және ІV берілісі қосылуының сояуышы 33) тесіп өтетін саңылау бар. Бұған бұрандалық сұққы 6 орнатылады. Тоқтатқыш тығынжылдың жазықтықта қозғалуында шеткі сояуыштың бүйірлік бетіне қуыстар жасалған, ортаңғы со- яуышта бұған ұқсас қуыстар бұрғылаудың екі жағында да жасалған. Екі тоқтатқыш тығынжылы мен бұрандалық сұққының сомалық ұзындығы бір шеткі сояуыштың цилиндрлік бетінен екінші шеткі сояуыштың қуысының тереңдігіне дейінгі қашықтыққа тең. Осы- лайша, сояуыштың бірінің жылжуы кезінде өзінің сфералық ұшта- рымен тоқтатқыш тығынжылдар басқа екі тығынжылдың қуысына кіреді, бұл олардың жылжуын бұғаттайды. V берілісі мен АЖ қо- сылу сояуышы бастиегі 32 мен артқы картер қабырғасы арасында серіппемен 28 қысылған тірек (төлкені 29 бұғаттау) орнатылған. АЖ қосу кезінде жүргізушіге сояуышты 32 жылжыту үшін қосымша күш салуға тура келеді, бұл АЖ кездейсоқ қосылу мүмкіндігін жояды.БҚ майлау трансмиссиялық маймен жүзеге асырылады. Май БҚ картеріне бұрандамалық тығынмен жабылған арнайы саңылау арқылы құйылады. Пайдаланылған майды ағызу картердің төменгі бөлігіндегі арнайы саңылау арқылы жүзеге асырылады. Бұл саңылау бұрандамалық тығынмен жабылған, оған металл бөлшектерді буын- дыруға арналған магнит орнатылған.КамАЗ-5320 жүк автомобильдері мен КамАЗ автомобильдерінің кейбір үлгілерінде механикалық бес сатылы, үш білікті, үш жүрісті БҚ орнатылады. Кинематикалық сызба бойынша бұл БҚ бұған дейін қарастырылған ГАЗ жүк автомобильдеріне ұқсас.  12 2 3 1 \_[1 rJ=_ 1    1  о1 Н 1-h. 25        30     42 41 40 39 38 37 36 35 34 33сур. КамАЗ автомобильдерінің беріліс қорабы:1 — бастапқы білік; 2 — бастапқы біліктің артқы мойынтірегінің қақпағы; 3, 23 — реттеуші төсемдер; 4 — иінтірек сояуышы; 5 — қорғаушы шығыршық; 6 — иінтірек тірегінің қақпағы; 7 — иінтірек тірегінің сухарі; 8 — тығыздағыш шығыршығы; 9сояуыш тірегі; 10 — серіппе; 11 — берілісті ауыстыру иінтірегінің тірегі; 12артқы жүріс тегершігі блогының осі; 13, 31 — тірек тығырығы; 14 — АЖ тегер- шігінің блогы; 15 — аунақшалы мойынтірек; 16 — жинақты сұққыш бұрандасы; 17 — тоқтатқыш шайба; 18 — үстіңгі қақпақ; 19, 32, 36 — тығыздағыш төсемдер; 20 — екінші біліктің артқы мойынтірегінің қақпағы; 21 — тірек шығыршығы; 22екінші біліктің артқы шарлы мойынтірегі; 24 — төлке; 25, 39 — тығыздағыш манжеті; 26 — фланецті бекіту сомыны; 27 — кардандық біліктің бекіту фланеці; 28 — аралық біліктің артқы мойынтірегінің стақаны; 29 — мойынтірек қақпағы; 30 — сфералық аунақты мойынтірек; 33 — аралық білік; 34 — беріліс қорабының картері; 35 — екінші білік; 37 — аралық біліктің алдыңғы мойынтірегінің қақпағы; 38 — ілінісу картері; 40 — сөндіру ашасы; 41 — ілінісуді сөндіру ашасының білігі; 42 — ілінісуді сөндіру муфтасы  БҚ картері 34 (4.14 сур.) ілінісу картеріне 38 бекітіледі, ал ол өз ке- зегінде қозғалтқыш картеріне бекітіледі. БҚ картерінде шарлы мой- ынтіректе бастапқы білік 1 орнатылған, ал онымен бір бүтін ретінде аралық білік жетегінің 33 тұрақты ілінісуінің тегершігі дайындалған. Аралық біліктің екінші тірегі қозғалтқыштың иінді білігінің артқы ілмегінде орналасқан. БҚ бастапқы білігінің мойынтірегі картер жо- нып өңдеуінде орналасқан және мойынтірек қақпағымен 2 бекітіледі. Мойынтірек қақпағының 2 сыртқы цилиндрлік беті ілінісу картерін бекітуге арналған орталық элементі болып табылады. Мойынтірек қақпағының ішкі қуысында екі тығыздағыш манжеті 39 орналасқан. Ол БҚ ішкі қуысын ілінісудің ішкі қуысынан оқшаулайды.КазАЗ жүк автомобильдерінің БҚ бастапқы білігінде шар- лы мойынтірекпен 2 бірге (4.15 сур.) білікте бұралуы бұрандалық кіші шармен 6 тоқтатылған май айдаушы шығыршық 5 бекітілген. Білікте шығыршық пен мойынтірек арнайы кілтке арналған ради- алды саңылаулы шығыршықты сомынмен ұсталады. Май айдаушы шығыршықтың сыртқы бетінде екінші білікте майды мойынтіректен айдаушы қуысқа айдау үшін оң жақты үш кірісті бұрандалы ойық тілінген. Бастапқы біліктің артқы шетінің ішкі қуысы екінші білік мойынтірегінің тірегі болып табылады.Аралық білік БҚ картерінде екі мойынтіректе орналасқан – ал- дыңғы шарлы радиалды және артқы екі қатарлы аунақты сфералық. Сегментті кілтектің 8 білігінде (4.16 сур.) аралық біліктің жетектегі тегершігі 3, ІV берілісінің жетекші тегершігі 6 мен ІІІ берілісі – 7 орналасқан. сур. КамАЗ автомобилінің БҚ бастапқы білігі:1 — бастапқы білік; 2 — шарлы мойынтірек; 3 — мойынтіректің тірек шығыршығы; 4 — шығыршықты сомын; 5 — май айдағыш шығыршық; 6 — бұрандалық кіші шар Аралық білікпен бір бүтін ретінде ІІ берілістің тегершігі 9, АЖ берілісінің – 10 және І берілісінің тегершігі 11 дайындалған. Екінші білік бастапқы білікке ось бойы орналасқан. Екінші біліктің алдыңғы тірегі білікке тығыздалынған және бұрандамалық шығыршықпен бекітілген аунақшалы мойынтірек 2 түрінде әзірленген (4.17 сур.). Мойынтіректің сыртқы құрсауы бастапқы біліктің жонып өңдеуіне орнатылады. Сыртқы тірек шарлы мойынтірек болып табылады, ол картердің жонып өңдеуіне орнатылған және қақпақпен бекітілген.   сур. КамАЗ автомобильдерінің аралық білігі:1 — аралық білік; 2 — алдыңғы аунақшалы мойынтірек; 3 — аралық білік жетегінің тегергіші; 4 — тірек шығыршығы; 5 — керме төлке; 6 — ІV берілісінің тегершігі; 7 — ІІІ берілісінің тегершігі; 8 — сегментті кілтек; 9 — ІІ берілісінің тегершігі; 10— АЖ тегершігі; 11 — І берілісінің тегершігі                     сур. КамАЗ автомобильдерінің БҚ қайталама білігіОйма кілтектегі білікке ІV және V берілістің синхрондауыштары күпшегі 3, І және ІІ берілістің – 9, І берілісі мен АЖ берілісі тісті муфтасының тегершігі 13 орналасқан. Арнайы өңделген біліктің мойнында аунақшалы мойынтіректерде екінші біліктің ІІ берілісі тегершігі 10 мен екінші біліктің ІІІ берілісінің – 7 тегершігі орна- тылған. Білікке тығыздалынған төлкелерде аунақшалы мойынтірек- терге ІV берілісі мен АЖ берілісінің тегершігі орнатылған. І беріліс және АЖ берілісінің тісті муфтасы күпшегінің артқы ілмегінде ау- нақшалы мойынтіректе І берілістің тегершігі 14 орнатылған. Білік- тің ішінде аунақшалы мойынтіректерге майды қысыммен беру үшін осьтік және радиалдық бұрғылау орындалған.Картердің құйылуында екі аунақшалы мойынтірекке АЖ аралық тегершігінің блогы орнатылған ось бекітілген. Бұл тегершіктердің оң жағындағысы аралық біліктің АЖ жетекші тегершігіне үнемі іліктіріледі, ал екіншісі – екінші біліктің АЖ тегершігіне іліктіріл- ген.І берілісті қосу кезінде ІV және V берілісін қосу муфтасы мен ІІ және ІІІ берілісін қосу муфтасы бейтарап күйде орналасқан. Жылжы- майтн күпшек 13 ойма кілтегінде отырған І беріліс пен АЖ берілісін қосу тісті муфтасы 12 І беріліс тегершігінің 14 тісті тәжімен ілінісу- ге дейін жылжиды. Тегершік 14 екінші білікке мықтап жалғанған, сондықтан да айналу кезі аралық білік жетегі тегершігімен баста- пқы біліктен аралық білікке беріледі, одан әрі аралық біліктің І берілісінің тегершігі арқылы екінші біліктің І берілісі тегершігі- не, одан әрі тісті муфта мен муфта күпшегі арқылы екінші білікке беріледі. Осы тісті муфтаның 12 АЖ берілісінің жетектегі тегершігі- не 11 қарай оның тісті тәжімен ілігуіне дейін АЖ берілісін қосуды қамтамасыз етеді, бұл ретте бастапқы біліктің айналу кезі үнемі ілік- тіру тегершігі арқылы аралық білікке беріледі, ал одан АЖ жетекші тегершігі арқылы АЖ тегершік блогының оң жақ тегершігіне қарай 14 (4.14 сур.), одан әрі аталған блоктың сол жақ тегершігінен екін- ші біліктің АЖ жетектегі блогына, одан соң тісті муфта мен оның күпшегі арқылы екінші білікке беріледі. Бұл айналу кезін беруге тікелей жүріс берілісі кезіне қарағанда бір тегершік жұбының артық қатысуына байланысты екінші біліктің айналым бағыты бастапқы біліктің айналым бағытына қарсы болады.ІІ берілісті қосу кезінде І беріліс және АЖ берілісі қосылуының тісті муфтасы 12 (4.17 сур.) мен ІV және V берілісі қосылуының муфтасы бейтарап күйде орналасқан. Екінші біліктің ІІ беріліс тегершігі 10 екінші білікпен ІІ және ІІІ беріліс синхрондауышы 9 көмегімен қосылады, бұл ретте айналу кезі бастапқы біліктен аралық білікке үнемі іліктіру тегершіктерімен беріледі, ал біліктің өзімен бір бүтін ретінде орындалған аралық біліктің жетекші тегершігінен 10 тегершігі тұрақты іліктірілген, сондықтан да 10 тегершігінен айналу кезі синхрондауыш арқылы екінші білікке беріледі.ІІІ берілісті қосу кезінде муфта екінші біліктің ІІІ берілісі те- гершігінің 7 тісті тәжімен қосылуға дейін жылжиды. Бұл жағдайда айнау кезін беру жолы бұған дейінгі ІІ берілісті қосу жағдайына ұқ- сас келеді, бірақ сәтті трасформациялауға тістің өзге санды тегер- шігі қатысатын болғандықтан, беріліс саны да өзгешелеу. ІІ және ІІІ берілісті қосу синхрондауышпен (4.18 сур.), екінші біліктің ойма кілтегінде отырған тісті күймешесімен 5 орындалады. Күпшек ай- наласында он екі саңылауы бар (оның сегізі конустық жүзді) дис- кпен бір бүтін ретінде орындалған. Дисктің сыртқы бетінде берілісті ауыстыру ашасына арналған бунақ бар. Күпшектердің екі шетінде де сыртқы конустық бетінде бұранда тілінген латундық бұғаттаушы шығыршық орналасқан. Шығыршықтар өзара сегіз бұғаттаушы шығыршықпен мықтап байланысқан. Сұққының әрбірінің ортаңғы бөлігінде диск саңылауындағы конус жүздері сияқты геометри- ялық параметрлі конустық жазықтықты бунағы бар. Дикстің қалған төрт саңылауында цилиндр тәрізді ортаңғы бөлігінде кіші шарға 7 арналған шығыршықты бунақ орындалған, фиксатордың шығыр- шықты бунағына серіппемен 6 қысылған фиксаторлар сұққылары 1 орналасқан.      сур. КамАЗ автомобильдерінің ІІ және ІІІ берілісінің синхрондауышы:1 — фиксатор сұққысы; 2 — ІІ берілістің фрикциялық шығыршығы; 3 — бұғат- таушы сұққы; 4 — ІІІ берілістің фрикциялық шығыршығы; 5 — синхрондауыш күймешесі; 6 — фиксатор серіппесі; 7 — кіші шарФиксаторлар серіппесінің астындағы бітеу саңылаулар синхрон- дауыш күймешесіндегі кіші шарлардың шеңберіне қатысты орын- далған.Таңдалған берілісті қосу кезінде берілісті ауыстыру ашасы жүр- гізушімен қосылатын тегершік бағытында жылжиды. Күймешенің серіппе астындағы кіші шармен қамтылатын созылмалы байланысы мен бұғаттау шығыршығының болуына орай қосылатын тегершік бағытына күймешемен бірге бұғаттаушы шығыршық та жылжиды. ІІ берілістің тегершігінде бұғаттау шығыршығының конусы сынды геометриялық өлшемдегі ішкі конус орындалған. ІІІ беріліс тегер- шіктері өлшемінің кіші болуына байланысты аталған тегершіктің күпшегіне конус мықтап бекітіледі. Бұғаттау шығыршығының кону- сы қосылатын тегершік конусына жеткен сәтте қосынды тетіктерінің бұрыштық жылдамдығы мен қосылатын тетіктер арасындағы қажа- лу күшінің әр түрлілігіне байланысты күпшекке қатысты бұғаттау шығыршығымен бірге бұғаттау сұққысының араласуы орын алады. Араласу шамасы бұғаттау сұққысы мен дисктегі саңылаулардың бу- нақ диаметрінің айырмашылығымен анықталады. Араласу кезінде сұққы бунақтарының конустың бетінің бір бөлігі бұғаттау шығы- ршығының конустық бетіне тұнады, бұл күпшектердің одан әрі жылжуына тосқауыл болады. Жүргізушінің дискке салатын күштің әсерінен қосылатын тетіктердің бұрыштық жылдамдығы түзеледі, ал күпшекке қатысты ығыстырғыш бұғаттау шығыршығының инер- ция сәті жоғалады. Жүргізуші өзінің күш салуымен фиксаторлар- дың серіппе астындағы кіші шарларының қысымы күшін еңсереді, күпшек бұғаттау шығыршығына қатысты жылжиды және күпшектің ішкі тісті тәжі қосылатын тегершіктің артқы ілмегіне сыртқы тісті тәжбен іліктіруге түседі.ІІІ берілістің қосылуы синхрондауыш күпшегінің ІІІ беріліс те- гершігіне қарай жылжуына ұқсас жүргізіледі, ал ІV берілістің қо- сылуы синхрондауыштың 3 (4.17 сур.) ІV беріліс тегершігі артқы ілмегінің ішкі тісті тәжді синхрондауыштың тісті тәжіне іліктіру- ге дейін жылжуымен қамтамасыз етіледі. V берілістің қосылуы синхрондауыш 3 күпшегінің бастапқы білік тегершігі бағытына қарай жылжуымен жүзеге асырылады. Аталған V беріліс тікелей. ІV және V берілісі қосылуы синхрондауышының жұмыс принципі бұған дейін қарастырылған ІІ және ІІІ берілісі қосылуы синхрондауышы жұмыс принципіне ұқсас. Бірақ, оның құрастырмасында шамалы айырмашылық бар. Аталған жағдайда екінші біліктің ойма кіл- тектерінде синхрондауыштың күймешесі 2 (4.19 сур.) орналасқан, сонымен қатар күймешемен бірге белгілі бір радиуста сегіз саңы- лауы бар диск те орындалған. Аталған саңылауға перпендикуляр- лы дикстің күпшектері мен күпшектің өзінде сегіз радиалды бітеу бұрғылау бар. Күпшектердің екі жағында да бұғаттаушы конустық 1 және 4 шығыршықтар орналасқан (ішкі конустық жазықтығы бар).сур. КамАЗ жүк автомобильдерінің ІV және V берілісінің синхрондауышы:1, 4 — конустық шығыршықтар; 2 — күймеше 3 —бұғаттаушы сұққы; 5 — фиксатор; 6 — серіппе      Конустық шығыршықтар өзара дисктің саңы- лауында орналасқан бұғаттаушы сұққылар- мен мықтап байланысқан. Бұғаттаушы шығы- ршықтардың ортасында конустық жүздер бунағы орындалған, ал диск саңылауының сыртқы бетінде тағы да сұққылар бунағы- ның жүздері сияқты геометриялық өлшемді конустық жүздер орындалған. Ішкі жақтың ортаңғы бөлігінде сфералық тереңдіктер бар. Оларға фиксаторлардың сфералық бастиегі 5, күпшектің бұрғылауында орналасқан серіппе астындағы серіппе 6 кіреді.ІV және V берілісті қосу синхрондауышының жұмысы бұған дейін қарастырылған ІІ және ІІІ берілісті қосу синхрондауышының жұмысына ұқсас.КамАЗ жүк автомобильдері берілісін ауыстыру механизмі (4.20 сур.) сур. КамАЗ автомобильдерінің берілісті ауыстыру механизмі:1 — бітеуіш; 2 — БҚ үстіңгі қақпағы; 3 — ІV және V берілісті ауыстырудың ашасы; 4 — бекітіп тұратын бұранда; 5 — сірге; 6 — ІІ және ІІІ берілісті ауыстыру ашасы; 7І берілісі мен АЖ ауыстыру ашасы; 8 — берілісті ауыстыру ашасының сояуышы; 9 — серіппе; 10 — кіші шар сур. КамАЗ-141 автомобилі берілісін ауыстыру механизмінің құлыбы мен фик- саторы:1 — фиксатордың бұрандалық кіші шары; 2 — құлып сұққышы; 3 — құлыптың кіші шары; 4 — бұрандалық кіші шардың стақаны; 5 — серіппебұған дейін қарастырылған ГАЗ-2752 «Соболь» жүк автомобилі берілісін ауыстыру механизміне ұқсас (4.13 сур. қар.). КамАЗ-141 жүк автомобилі берілісін ауыстыру механизмінің құлыбы мен фик- саторы 4.21 суретте көрсетілген. Аталған беріліс қораптары құлы- бы мен фиксаторларының жұмыс қағидасы мен құрастырмасы ГАЗ- 3302 «Газель» автомобилінде қолданылатынмен ұқсас. КамАЗ жүк автомобілінде пайдаланылатын берілісті ауыстыру механизмінің сақтандырғышы (4.22 сур.) І берілісі мен АЖ берілісінің оқыстан қосылу мүмкіндігін жояды. сур. КамАЗ автомобильдері берілісін ауыстыру механизмінің сақтандырғышы: 1 — серіппе; 2 — сақтандырғыш; 3 — сақтандырғышты итергішБерілісті ауыстыру иінтірегі ұшының І беріліс және АЖ берілісін қосу сояуышы бастиегінің жүзіне кіру үшін сақтандырғыш сояуышы 2 мен итергіш 3 арқылы серіппенің 1 күшін еңсеру қажет.БҚ үстіңгі қақпағында 18 (4.14 сур. қар.) берілісті ауыстыру иінтірегінің тірегі 11 орнатылған. Сырғу мойынтірегі тірегінің кор- пусында иінтірек 4 сояуышы орнатылған. Иінтірек сояуышында шеңберлі және осьтік бағытта да берілісті ауыстыру иінтірегі (4.23 сур.) мықтап бекітілген. Осылайша, иінтірек осяуышының осьтік жылжуында оның жүрісі шықса, иінтірек сояуышының айналуы кезінде оның осінің айналасында таңдалған берілістің қосылуы жүргізіледі. Берілісті ауыстыру механизмінің жетегі 4.24 суретте көрсетілген. Сояуыш 23 реттеуші фланецпен 18 аралық күшке 17 бекітіледі. Күш 17 алдыңғы күштің иінтірегімен 16 басқарудың ал- дыңғы күшіне 10 топсалы қосылған. 10 және 17 күші күштің ось- тік және айналымдық қозғалысын беретін автомобиль жақтауында бекітілген қатты тіректерге орнатылған. Басқарудың алдыңғы күші 10 берілісті ауыстыру иінтірегінің 4 төменгі шетімен топсалы байла- нысқан. Берілісті ауыстыру иінтірегінің ортаңғы бөлігі басқару ме- ханизміндегі тіреуіште 1 (4.25 сур.) бекітілген сфералық топсаға ор- натылған. Сфералық топса берілісті ауыстыру иінтірегінің сфералық бөлігін қамтыған полиуретандық аша болып табылады. Берілісті ауыстыру иінтірегі жүргізуші орнына жақын жерде автомобиль ка- бинасында орналасқан.Беріліс қорабы қосындыларын майлау үшін беріліс элементтері- не трансмиссиялық майды біріктіріп беру тәсілі қолданылады. Ба- рынша жауапты қосындылар – екінші біліктің аунақты мойынтірегі– қысыммен, ал қалғандары бүрку арқылы майланады.     сур. КамАЗ автомобильдері берілісін ауыстыру иінтірегінің тірегі:1 — білік; 2 — манжеттер; 3, 6 — сырғу мойынтірегі; 4 — ұзартқыш; 5 — корпус; 7 — қақпақ; 8 — иінтірек; 9 — қозғалтқышты қосуды бұғаттау қадағасы; А — дөңес сур. Берілісті ауыстыру механизмінің жетегі:1 — бөлгішті басқару краны; 2 — иінтірек тірегінің тіреуіші; 3 — бөлгішті басқа- ру кранының ауыстырғышы; 4 — берілісті ауыстыру иінтірегі; 5 — басқару кра- нын ауыстыру арқаны; 6, 16 — алдыңғы күштің иінтірегі; 7 — берілісті ауыстыру иінтірегінің бастиегі; 8, 22 — қарсы сомын; 9, 21 — бекітіп тұратын бұрандалар; 10алдыңғы күш; 11 — сухарь; 12 — тығыздағыш шығыршық; 13 — жұмыр төлке; 14 — серіппе; 15 — жұмыр тіректің қақпағы; 17 — аралық күш; 18 — реттеуші фланец; 19 — байланыстырғыш бұрандама; 20 — БҚ картерінің үстіңгі қақпағы; 23 — берілісті ауыстыру механизмінің сояуышы; 24 — реттеуші фланецтің бекітшік бұрандамасы Майды құюды БҚ картерінің май құюшы қылтасы арқылы жүргізеді, оған май деңгейін көрсететін тығын бұралған. Пайдаланылған май- ды төгу екі бөлек қуыстан жүргізіледі, оның әрбірінде ағызу саңыла- уы қарастырылған. Ағызу саңылаулары металл бөліктерін магниттік буындыруы бар бұрандық тығынмен жабылады. Май деңгейі көр- сеткіші қондырғысы 4.26 суретте көрсетілген.Қарастырылған бес сатылы БҚ (4.14 сур. қар.) жеке борттық Ка- мАЗ-5320 автомобильдерінде, КамАЗ-5510 және -5511 өзі аударғыш жүк машинасы мен КамАЗ-4310 толық жетекті автомобильдерінде қолданылады. сур. Басқару механизмі (тірек шебері):1 — тіреуіш; 2 — тіреуішті шайба; 3 — тысқап; 4 — ұштың иінтірегі; 5 — люк тығыздағышы; 6 — серіппе; 7 — полиуре- тандық төлке; 8 — бекітіп тұратын бұранда  сур. Май деңгейі көрсеткіші қонды- рғысы:1 — жиынтықта тығыны бар май деңгей- інің көрсеткіші;2 — БҚ картеріКамАЗ-5410 ершікті тартқыштарында қозғалтқыш қуаттылығы мүмкіндігін пайдалануды жақсарту үшін механикалық БҚ сатылар санын шамалы арттыру талап етіледі. Базалық (бес сатылы) БҚ құра- стырылымын бірегейлендіру мақсатында мұндай автомобильдерде беріліс санын арттыру үшін бөлгіш қолданылады. Бөлгіш - негізгі БҚ аралық білігі жетегінің бірнеше тегершігін мәжбүрлі әрі қосым- ша қосудан тұрады.Бөлгіш базалық БҚ ілінісі жағындағы картерінің бүйіріне ерне- мелектенген қосымша картерге орналастырылады. Бөлгіш картері ілінісу картерімен бір бүтін ретінде орындалған. Жетекші білік 2 (4.27 сур.) қозғалтқыш сермері мойынтірегінде алдыңғы ұшымен орнатылған, оның екінші тірегі бөлгіш картерінде орнатылған артқы мойынтірек болып табылады.Мойынтірек осьтік жылжудан бұрандалық шайба мен артқы мой- ынтіректің қақпағымен 5 белгіленген. Жетекші біліктің инелі мой-                         сур. КамАЗ-5410 ершікті тартқышындағы бөлгіш:1 — реттеуші төсемдер; 2 — жетекші білік; 3 — май айдағыш шығыршық; 4, 12шарлы мойынтіректер; 5 — жетекші біліктің артқы мойынтірегінің қақпағы; 6 — люк қақпағы; 7 — жиынтықтағы бөлгіштің синхрондауышы; 8 — жетекші біліктің тегершігі; 9 — жетекші білік тегершігінің инелі мойынтірегі; 10 — артқы аунақша- лы мойынтірек; 11 — аралық білік сур. Бөлгішті басқарудың пневматикалық жүйесі:1 — бөлгішті қосу клапаны; 2 —клапан тірегі; 3 — басқару краны; 4 — редукци- ялық клапан; 5 — берілісті қосудың күштік цилиндрі; 6 — ауа таратқыш; А — ре- сиверден; Н — бөлгіштегі төменгі беріліс; В — бөлгіштегі жоғарғы беріліс; —»- — май қозғалысы ынтіректерінде 9 жетекші біліктің тегершігі 8 орнатылған. Біліктің артқы бөлігінде бөлгіш синхрондауышының 7 күпшегі киілген ойма кілтек орындалған. Бөлгіш синхрондауышының құрастырмасы не- гізгі БҚ синхрондауышы құрастырмасына ұқсас және олардың жұ- мыс қағидасы бұған дейін қарастырылған. Синхрондауыш жетекші білік тегершігін тікелей біліктің өзімен немесе жетекші білікті 2 не- гізгі БҚ бастапқы білігімен байланыстырады. Осылайша, бөлгішті қолдану арқылы негізгі БҚ берілісі санын екі есе арттыруға мүмкін- дік бар. Жүргізуші еңбегін жеңілдету үшін бөлгішті басқаруда пнев- матикалық басқару жүйесі қолданылған, оның құрамында редук- циялық клапан 4 (4.28 сур.), басқару краны 3, бөлгіштегі берілісті ауыстыру механизмі – ауа таратқышты 6 күш цилиндрі 5, бөлгішті қосу клапаны 1 және іліністі сөндіру сояуышында бекітілген тірек 2 бар.Редукциялық клапан 4 басқару жүйесінде 0,3...0,4 МПа (3...4 кг/ см2) тұрақты қысымын ұстап тұрады. Сығылған ауа қосалқы теже- гіш жүйесі рессиверінен редукциялық клапан арқылы басқару кра- нына 3 беріледі. Басқару кранының таратқыш сояуышы өзінің екі шеткі күйін орамда орналасқан арқанның әсерімен ала алады. Өз кезегінде арқанның жылжуы үшін берілісті ауыстыру иінтірегінде орналасқан арнайы «тиынды» жылжыту қажет. Басқару кранының таратқыш сояуышын шеткі күйдің біріне қарай жылжытқан кезде, ауа таратқыштың жұмыс істеп тұрған қуысының біріне сығылған ауаны беру жүргізіледі және осылайша берілісті ауыстыру күш ци- линдрінің жұмыс істеп тұрған 5   сур. Бөлгішті беріліс қорабының жалпы сипаты:1 — негізгі бес сатылы БҚ; 2 — керме төлке; 3 — тығыздағыш төсем; 4 — берілісті бөлгіш; 5 — бөлгіштің жетекші білігі; 6 — инелі мойынтірек; 7 — негізгі БҚ жетекші білігі; 8 — синхрондауыш ойма кілтегі; 9 — синхрондауыш муфтасықуысының біріне сығылған ауаны беру қамтамасыз етіледі. Аталған қуыстардың біріне сығылған ауаны беру бөлгішті қосу клапанын 1 ілінісу сөндіргіші пневматикалық күшейткіш піспегі итергішіне бекітілген тірекпен 2 ашу кезінде жүргізіледі. Бөлгішті қосу кла- паны тек күшейткіш піспегі сояуышы жүрісінің соңында ашылады, яғни бөлгіштегі берілісті ауыстыру тек толықтай сөндірілген іліністе ғана жүргізіледі. Осылайша берілісті ауыстыру иінтірегіндегі «тиын- ды» ауыстыра отырып жүргізуші жүйені бөлгіш берілісін ауысты- руға дайындайды, ал ауыстырудың өзі ілінісуді басқару басқышын басқаннан кейін жүргізіледі. Бөлгішті беріліс қорабының жалпы си-паты 4.29 суретте келтірілген. Кардан берілістері Қозғалтқыш, ілінісу немесе гидравликалық трансформатор және БҚ тұратын күш агрегаты резеңкелі негіздегі автомобильдердің арқау жүйесінде немесе жақтауында орнатылады. Нәтижесінде күш агрегатының шығыс білігінің тік ауысуы үлкен емес, 10... 15 мм ас- пайды. Күш агрегатынан айналмалы кез берілетін жетекші дөңге- лектер жетекші белдіктерде орнатылған, олар өз кезегінде жүк ав- томобилінің жақтауына аспалар (аспа құрылымы туралы 4.2 тарауда қараңыз) арқылы бекітіледі. Аспалардың болуы жетекші белдіктің жүк автомобилі жақтауына қатысты тік ауысуын 150.250 мм. қамта- масыз етеді, яғни бұрыштар мен олардың арасындағы қашықтықтың үздіксіз өзгеруі кезінде БҚ шығыс білігінен басты берілістің кіру білігіне айналмалы кезді беруде мәселе бар. Бұл мәселені шешу үшін БҚ шығыс білігі мен басты берілістің кіріс білігі арасында кар- дан берілістерін қолданады.Кардан берілісі – кардан берілісінің жалпы ұзындығын өзгертуге мүмкіндік беретін ойма кілтек байланыс пен жетек біліктері арасын- дағы өзгермелі бұрыштар жағдайында айналмалы кезді беру мүм- кіндігін қамтамасыз ететін әмбебап кардан топсалары бар бір немесе бірнеше кардан біліктері.КамАЗ-5320 автомобилінің кардан берілісі 4.30 суретте көрсетіл- ген. Бұл автомобильде екі артқы жетекші белдік қолданылатын- дықтан, үш екі ойма кілтекті кардан білігінен (4.30, а сур.) (әр білікте екі әмбебап ойма кілтек бар) тұрады. Кардан білігі 15 (4.30, б сур.) орта жетекші белдіктің 16 басты берілісінің жетекші тегершігінің жетегін қамтамасыз етеді. сур. КамАЗ-5320 автомобилінің кардан берілісі: а — екі ойма кілтекті кардан берілісінің құрылымы; б — жетекші белдіктердің жетегі; 1 — фланец-аша; 2 — инелі мойынтірек; 3 — тығыздағыш шығыршық; 4 — айқастырма; 5 — аша; 6 — сомын (шеңбер); 7, 9, 11 — тілінген тығырық; 8 — киіз шығыршық; 10 — резеңкелі шығыршық; 12 — кардан білігі; 13 — тоқтатқыш тілім; 14 — жапқыш тілім; 15 — орта жетекші белдіктің жетекші тегершігінің кардан білігі; 16 — орта жетекші бел- дік; 17 — артқы жетекші белдік жетегінің кардан білігі; 18 — артқы жетекші белдік Айналдыру кезі жетекші орта біліктен 16 артқы жетекші білікке 18 кардан білігі 17 арқылы беріледі. Кардан білігі 12 (4.30, а сур. қар.) кардан білігі құбырынан тұрады, оның бір жақ ұшына бірінші кар- дан топсасының ашасы дәнекерленген. Құбырдың басқа ұшына ішкі үстіңгі қабатына ойма кілтектер кесілген төлке дәнекерленген. Білік төлкесінің ойма кілтектеріне екінші кардан топсасының сырғымалы ашасының 5 ойма кілтекті бөлігі кіреді. Екі топса ашаларының ойма кілтекті байланысы жетекші белдіктердің тік ауысуы кезінде кардан берілісі ұзындығының өзгеру өтемін қамтамасыз етеді. Топсалы бай- ланысқа кірдің түсуін болдырмау үшін сырғымалы ашаның 5 ұшын- да тығыздағыш шығыршықтар – киіз 8 және резеңке 10 орнатылған, олар тілінген тығырықтар 7, 9, 11 және салмалы сомын (шеңбер) 6 арқылы қысылады. Үйкелісті азайту үшін топсалы байланысқа Ли- тол майы құйылады.Кардан топсасы – төрт тиегі бар айқастырма 4. Әр топсаның әр екі тиегінің өзара перпендикулярлы жазықтығына ашалар кигізіл- ген. Бірінші топсада аша 5 кардан білігі құбырынадәнекерленген, ал екінші ашада орталықтандырылған белдікше мен фланец бар, оның көмегімен М10 х1,25х40 бұрандамалары арқылыБҚ жетектегі білігінің фланеціне бекітіледі. (Бұрандамалар маркасын белгісіндегі әріп – бұранда түрі (М-метрлік), бірінші сан — бұранда диаметрі, екіншісі — бұранда қадамы, үшіншісі — бұрандаманың габаритті ұзындығы). Екінші топсада бір аша 5 кардан білігінің сы- рғымалы ашасы болып табылады, ал басқасы фланецпен (фланец-а- ша 1) біртұтас болып жасалған және орталықтандырылған белдік- шесі бар, М10 х1,25х34 бұрандамалары арқылы басты берілістің жетекші тегершігінің фланеціне бекітіледі. Аша мен тиек инелі мой- ынтіректер 2 арқылы байланысады, бұл ретте мойынтірек шеңбері ашаның саңылауына кіреді, ал мойынтірек инелері тиектің өңдел- ген үстіңгі қабаты бойымен аунайды. Мойынтіректердің шеңберлері ашаларға бұрандамалармен бекітілетін арнайы жапқыш тілімдер- мен 14 ашаларға бекітіледі. Жапқыш тілім аша саңылауында айналу мүмкіндігін болдырмау үшін жапқыш тілімнің ішкі үстіңгі қабатын- да дөңес бар, оған шеңбер топсасы кіреді. Жапқыш тілімдерді бекіту бұрандамаларының айналуын болдырмау үшін бұрандамалар шетін- де майысатын тоқтатқыш тілімдер 13 қарастырылған.Мойынтіректерді кардан топсаларында сұйық трансмиссиялық маймен майлау қарастырылған. Майды топсаны жинау кезінде ай- қастырмадағы тиісті бұрғылау арқылы жағады. Майды жағуға ар- налған айқастырмадағы орталық саңылау бұрандалы тығынмен жабылады. Мойынтіректер инелері арқылы майдың ағып кетуінің алдын алу үшін әр топсада тығыздағыш шығыршық 3 түріндегі тұй- ық тығыздағыштар қарастырылған. Инелер мен тығыздағыш шығы- ршықтар арасына тірек шайбалар орнатылады.Кардан топсасы біліктер арасындағы бұрыштың үнемі өзгеруі, жетекші білік айналуының тұрақты жиілігі жағдайында айналма- лы кезді бір біліктен басқа білікке берілу мүмкіндігін қамтамасыз ете отырып, жетектегі білік айналымының әркелкілігін тудырады. Сондықтан мұндай топсаларды бірдей емес бұрыштық жылдамдық топсалары деп атайды. Басты берілістің жетекші білігінің біркелкі айналымын қамтамасыз ету үшін кардан берілісінде бірдей емес бұрыштық жылдамдықтың екі топсасы болу керек, бұл ретте кардан білігінің екі ашасы бір жазықтықта орналасуы тиіс. Кардан білігі БҚ екінші білігінің айналу жиілігімен, ал тікелей беріліс кезінде қозғал- тқыштың иінді білігінің айналу жиілігімен айналатындықтан тіпті кішкентай массалардың болуы БҚ мен басты беріліс мойынтірек- теріне, кардан топсаларының инелі мойынтіректеріне айтарлық жүктеменің түсуіне әкеледі. Мұндай жағдайды болдырмас үшін жи- нақтағы кардан білігін арнайы стендте мұқият теңестіреді және қа- жет болған жағдайда сырғымалы ашаға (немесе білікке) теңгеруші тілімдерді дәнекерлейді.Жүк автомобильдерінің басым бөлігінде артқы дөңгелек же- текті, алдыңғы моторлы құрылым қолданылатындықтан, кардан берілісінің ұзындығы айтарлықтай ұзын болады. Бір кардан білігі бар кардан берілісінің қолданылуы кардан білігін тым ұзартады, мұндай жағдайда қажетті иілгіш қаттылықты қамтамасыз ету үшін кардан білігі құбырының шамадан үлкен диаметрі керек, ал бұл техникалық сипаттамаға байланысты мүмкін емес. Тәжірибе жүзінде әдетте екі кардан білігі мен автомобильдің арқау жүйесіне бекітілетін аралық тіректен тұратын кардан берілісі қолданылады. 4.31 суретте екі кар- дан білігінен – аралық 8 және артқы 15, үш әмбебап кардан топсасы мен аралық тіректен 9 тұратын ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің кардан берілісі көрсетілген.Аралық кардан берілісі 8 – құбыр және оның алдыңғы ұшында осы құбырға дәнекерленген алдыңғы топса ашасы, ал артқы ұшында құбырға дәнекерленген ойма кілтек ұштығы бар.Артқы кардан білігі де 15 – құбыр, оның екі үшында да ашалар дәнекерленген.ГАЗ-2752 автомобилінің кардан берілістерінің кардан топсалары- ның құрылымы жоғарыда аталған КамАЗ-5320 автомобилінің кар- дан топсаларының құрылымына ұқсас, мойынтірек шеңберлерінің ашаға бекітілуімен ғана ерекшеленеді. ГАЗ-2752 автомобилінде инелі мойынтірек 4 шеңберінің бекітілуі шеңбердің төменгі бөлі- гіндегі шығыршықты бунаққа орнатылған тоқтатқыш шығыршық 6 арқылы жүзеге асырылады. Одан бөлек, мойынтірек айқастырма- сында 3 қалпақшасы бар баспақ-май шелек 17 қарастырылған, ол арқылы майды жүйелі түрде кардан топсасына айдайды.Алдыңғы топсаның екінші ашасы ішкі сырғымалы ойма кілтектері бар құбырмен біртекті болып жасалған және БҚ шығыс білігінің сур. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің кардан берілісі:1 — сырғымалы аша; 2 — қалпақша; 3 — айқастырма; 4 — инелі мойынтірек; 5 — полиамидті шайба; 6 — тоқтатқыш шығыршық 7 — теңгеруші тілім; 8 — аралық кардан білігі; 9 — аралық тірек; 10 — аралық тіректің шарлы мойынтірегі; 11 — шайба; 12 — тоқтатқыш тілім; 13 — бұрандама; 14 — ойма кілтекті аша; 15 — артқы кардан білігі; 16 — фланецті аша; 17 — қалпақшасы бар баспа-май сауыт; 18 — шығыршық; А — бөлшектеу кезінде рұқсат етілетін соққылар орныойма кілтектеріне кигізіледі.Аралық біліктің артқы ойма кілтекті ұшында бунақ жасалған, оған шарлы мойынтіректің 10 ішкі шығыршығы кигізілген. Бұл мой- ынтіректің сыртқы шығыршығы аралық тіректің 9 резеңкелі шең- берінің төлкесінде орнатылған.Аралық тіректің 9 резеңкелі шеңбері тіреуішке бекітілген, оның көмегімен тірек автомобильдің арқау жүйесіне бекітіледі. Аралық білік ұштығының ойма кілтектеріне екінші топсаның ойма кілтекті ашасы 14 кигізіледі. Аралық білікте ашаның бұрандамамен 13, шай- бамен бекітілуі тоқтатқыш тілімнің 12 өзіндік бұрылуымен іске аса- ды. Аралық және артқы кардан біліктері өзара екінші кардан топса- сымен байланысады. Үшінші кардан топсасы артқы кардан білігін және басты берілістің жетекші тегершігі білігінің ойма кілтектеріне кигізілген, ойма кілтекті төлке фланеціне бекітілген фланецті білікті 16 байланыстырады.Жетекші белдіктің тік ауысуы кезінде кардан берілісі ұзындығы- ның өзгеруі беріліс қорабының жетектегі білігінің ойма кілтектері бойымен сырғанайтын алдыңғы топса ашасымен өтеледі, бұл ретте аралық тіректің резеңкелі төлкесінің осьтік өзгеруі болады.Кардан берілісінің жоғары айналу жиілігі кезінде теңестірілме- ген масса мойынтіректеріне жүктеме түспес үшін оны арнайы стенд- те мұқият теңестіреді. Теңестіру аралық және артқы біліктерге тең- геруші тілімдердің 7 дәнекерленуі арқылы жүзеге асырылады. Жетекші белдіктер Барлық отандық жүк автомобильдерінде жетекші белдіктер трансмиссия элементтері — басты беріліс, дифференциал, жетекші жартылай осьтер мен жетекші дөңгелектер күпшегі құрылған күш арқалықтан тұрады.Басты беріліс басты беріліс трансмиссия санын арттыру үшін ар- налған. БҚ жоғары немесе тікелей берілісі орнатыла алатындықтан, шығыс БҚ білігінің жиілігі, сәйкесінше басты берілістің кіріс білігі қозғалтқыш айналымы жиілігіне тең болуы немесе одан асып түсуі мүмкін. Іс жүзіндегі оның қозғалу жылдамдығы кезінде автомобиль- дің жетекші дөңгелектерінің айналым жиілігі айтарлықтай аз болуы тиіс. Автомобильдің жетекші дөңгелектері мен БҚ шығыс білігінің айналым жиілігін келісу басты беріліс деп аталатын арнайы бәсең- деткіште жүзеге асырылады. Бұдан басқа, қуатты жетекші дөңгелек- терге жеткізіп салғанда күш агрегатының бойлай орналасуы қуат ағымы бағытының 90°-қа өзгеруі талап етіледі. Бұл қызметті басты беріліс орындайды. Көптеген жағдайда басты беріліс конус пішін- дес жұп тегершікпен пайда болған бәсеңдеткіштен тұрады. Егер детегершік осьтері қиылысатын болса, басты беріліс конустық деп аталады, ал жетекші тегершік осі жетектегі тегершік осіне қаты- сты тегершікпен біріктірілсе, басты беріліс гипоидті деп аталады. Гипоидті басты берілісті қолдану лезде бір мезетте бірнеше тістерді тіркеп алуға мүмкіндік береді. Осымен беріліс мүмкіндігі үлкен ай- налу кезінде төмен шумен беріліс жұмысы кезінде тегершіктің сол көлемінде қамтамасыз етіледі. Жетекші және жетектегі тістерді тір- кеп алуда тайып кету гипоидті берілістің кемшіліктері болып табы- лады, сондықтан мұндай беріліске арнайы майлау қажет. Жетекші және жетектегі тегершік басты беріліс картерінде тіреу мойынтірек- терінде құрылады. Жетекші және жетектегі тегершік тістерін іліп алуды радиалды және осьтік салмақ түсетін болса, конустық аунақ- шалы мойынтіректері қолданылады. Себебі конустық іліп алу же- текші және жетектегі тегершіктің орын ауыстыруында өте жауапты алмасуда сезімтал келеді, жетекші және жетектегі мойынтіректерді тіркеп алудың осьтік беріктігін арттыратын белгілі тартылыс ал- дымен құрылуы тиіс. Басты беріліс артқы жетекші белдік арқалығы- на орнатылады. Басты берілістегі жетектегі тегершіктен айналу кезі айналу кезін жетек дөңгелектер (жартылай ось) білігіне қорытын- дылайтын және олардың айналуын түрлі бұрыштық жылдамдықпен қамтамасыз ететін түйінге беріледі. Мұндай түйін дифференциал деп аталған. Автомобильдердің көптеген басты беріліс конструк- цияларында тұтас немесе құрамдық корпустан тұратын, басты берілістің жетектегі тегершік сомына бекітілетін, бұл айқыш корпу- сынан немесе екі немесе төрт қиылыс осіне конустық — осы осьте айналатын сателлит тегершік конустық тегершік дифферанциалы қолданылады. Сателлиттер екі жартылай осьтік конустық тегершік- тің ілмегінде, сонымен қатар корпусқа құрылған дифференциалда болады. Жартылай осьтік конустық тегершік жартылай ось ойма кіл- тектеріне орнатылады (жетекші дөңгелектер жетек білігі). Жарты- лай осьтік тегершіктің басты беріліс жетек тегершігімен сателлиттер арқылы байланысы жартылай осьте олардың түрлі бұрыштық жыл- дамдықпен айналымын қамтамасыз етумен тең айналым кезеңдер берілісін жүзеге асыруға мүмкіндік береді.Басты беріліс конструкциясында жетекші және жетектегі тегер- шік алдынан суырып алуды реттеу, осы тегершіктерді тіркеу мүмкін- дігі міндетті түрде қарастырылған. Егер де басты берілісте шамадан тыс берілу саны жүзеге асырылса, көлемі үлкен жетек тегершігі та- лап етіледі, бұл басты берілістің жалпы габаритін арттырады. Басты берілістің үлкен көлемі бөлшек түйіндерін жинақтағанда айтар- лықтай қиындықтарға, оның ішінде минималды жолды жарықтан- дыруды азайтуға әкеледі. Сондықтан үлкен жүк автомобильдерінде екі басты беріліс қолданылады, оған беріліс саны конустық жәнецилиндр тістері жұбымен жүзеге асырылады. Бұл ретте конустық және цилиндр жұбы бір картерде орналасуы (қалыпты жұпты басты беріліс) немесе бұзылуы мүмкін — орталық бәсеңдеткіште конустық жұп орналасады, ал қосымша планеталық бәсеңдеткіш же- текші дөңгелектің күпшектеріне шығарылған (бұзылған екі жұпты беріліс).ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің жетекші белдігін артқы же- текші белдіктің орташа бөлігі үлгісінде қарастырамыз ( 4.32 сур.). Автомобильде артқы белдік типті «банджо» арқалығы қолданыла- ды (арқалық өзара дәнекерленген екі таңбаланған, орташа бөлікте кеңеюі бар жартылардан құрылған, бұл оны музыкалық — бан- джо аспабына ұқсас қылады). Басты беріліс пен дифференциал 8 картерде жиналған, оның фланеці арқалық дәнеркерленген сәйкес келетін фланецке бұрандалармен бекітіледі. Басты беріліс жетек- ші тегершікпен 7 және жетек тегершігімен 18 құрылған. Жетекші тегершік 7 алдыңғы және артқы конустық аунақшалы мойынтірек- терінде 4 білікпен және картерде 8 біртұтас сияқты орындалған. Арты мойынтіректің ішкі шығыршығы 6 жетекші тегершік білігіне тығыздалған, оның көмегімен (оның қалыңдығын сәйкес келетін-сур. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің артқы жетекші белдігінің ортаңғы бөлігі:1 — сомын; 2 — жетекші тегершік фланеці; 3 — манжет; 4, 6, 11 — мойынтірек- тер; 5 — ажыратқыш шығыршық; 7 — жетекші тегершік; 8 — картер; 9 — майды ағызу саңылауының тығыны; 10 — дифференциал; 12 — бәсеңдеткіш тығыны; 13жартылай ось; 14 — дифференциал мойынтірек сомыны; 15 — картер қақпағы; 16 — тоқтатқыш пластинасы; 17 — мойынтірек қақпалары; 18 — жетек тегершігідей таңдау жолы арқылы) жетекші тегершіктің орналасуы реттеледі және осылайша ілуді реттеу жүргізіледі. Алдыңғы мойынтіректің ішкі шеңбері жетекші тегершікке жетекші тегершікте алдын ала мойынтірек тартылысты реттеу кезінде шағын саңылаумен жыл- дам шешуді қамтамасыз ету үшін құрылған. Мойынтіректің қажетті тыртылысы 4 және 6 сомындарымен 1 қамтамасыз етіледі. Жетек- ші тегершік білігінің соңында өзінің саты ойма кілтегімен жетекші тегершік фланеці кигізілетін және сомынмен бекітілетін ойма кіл- тектер кесілген. 2 фланеціне фланец карданы берілісінің ашасы со- мындармен бекітіледі. Басты берілісті тіркеуде пайда болатын осьтік күш жетекші тегершігі білігіне конустық аунақшалы мойынтірек- терімен қабылданады және картерге тапсырылады. Мойынтірекке майды кіргізу және шығару үшін картерде сәйес келетін май арна- лары қарастырылған. Жетекші тегершік осі жетекші тегершігі осіне қатысты төмен 42 мм-ге жылжылған, сәйесінше мұндай жағдайда гипоидті басты беріліс қолданылады. Басты беріліс 18 жетек тегер- шігіне дифференциал 10 корпусы бұрандалармен бекітілген. Диф- ференциал корпусы басты беріліс картерінде 8 конустық аунақшалы мойынтіректерінде 11 құрылған, оның тартылуы сомындармен 14 реттеледі. Мойынтіректердің 11 картерде бекітілуі картерге сәйкес келетін бұрандалармен бекітілген қақпалармен 8 қамтамасыз етіледі 17, бұл ретте мойынтірек астындағы отырғызу орындары 11 және сомын астындағы дифференциал мойынтірек кесінді 14 картер- де және қақпада жиналған күйінде орындалады. Сомындармен 14 дифференциал мойынтірегінің реттеу тартылысы мен басты беріліс жетек тегершігінің орналасуы реттеледі, өз кезегінде тіркеуде жа- нындағы саңылауды анықтайды. Дифференциал мойынтірек сомын- дарының тоқтауы 14 тоқтау мойынтірек 16 қақпалары саңылауында 17 бекітілген және сомын бүйір жақ пішін фазаларына кіретін пла- стиналармен 16 жүзеге асырылады. Басты беріліс картері сыртқы жақтан белдік арқалығына дәнекерленген 15 қақпақпен жабылған.Дифференциал конструкциясы ГАЗ-3302 «Газель» (4.33 сур.) авто- мобилі жетекші белдігі үлгісінде қарастырылған. Бұл автомобильде басты беріліс картері артық белдік бөренесінің орталық бөлігі болып табылады. Картердің сәйкес келетін саңылауларына жартылай ось шұлықтары тығыздалған. Тығыздалған шұлықтары бар картер тех- никалық әдебиетте «Солсбери типті арқалық» атауын алған артқы белдік бөренесінен тұрады. Дифференциал корпусы екі қораппеноң 1 және сол жақ 2 бекітілген сегіз бұрандамен тұрады. Бірік- тірілетін бүйір жақ қабатында корпус жартыларында жіктерді жи- нақтау кезінде 90° бұрыштарында қиылысатын сателлиттердің екі осін 27 орналастыру үшін пайда болатын жартылай цилиндр шұңқыр орындалған, оған сателлиттер 28 кигізілген. Осьтердің 27 қиылысу      сур. ГАЗ-3302 «Газель» автомобилінің жетекші белдігі: а — артқы белдіктің бөлшектері; б — бәсеңдеткіш пен дифференциал; 1, 2 — дифференциалдың оң және сол қорабы; 3 — клапан-сапун; 4 — шетек тегершігін бекіту бұрандамасы; 5ағызу тығыны; 6 — арқалық; 7 — жетек тегершігі; 8 — жетекші тегершік; 9, 14реттеу шығыршықтары; 10 — алдыңғы мойынтірек; 11 — тығыздама; 12 — фла- нец; 13 — артқы мойынтірек; 15 — сомын; 16 — дифференциал мойынтірегі; 17,— қақпақтар; 18 — тоқтатқыш пластинасы; 19 — сұққыш; 20, 23 — төсемелер;— май құю тығыны; 24, 26 — шайбалар; 25 — жартылай осьтік тегершік; 27 — сателлиттер осі; 28 — сателлитмүмкіндігі олардың ортаңғы бөліктеріндегі арнайы бунақтарымен қамтамасыз етіледі. Арнайы өңделген корпус жартыларына қондыру саңылауларына цилиндр тіреулері бар жартылай осьтік тегершік 25 қойылған. Жартылай осьтік тегершіктер 28 сателлиттермен тіркеуде болады. Жартылай осьтік тегершік цилиндрі тіреулерінің ішкі қаба- тында жартылай осьтердің ойма кілтектерін ұштарын орналастыруға арналған оймакілтектер кесілген. Сателлиттер мен жартылай ось- тердің корпус жартысына қатысты тегершіктерінің айналуы кезінде автомобильдің бұрылыста қозғалуы кезінде немесе автомобильдің жетекші дөңгелектерінің біреуі тұрып қалғанда сателлиттер мен корпус жартыларының арасында айтарлықтай үйкелісу орын алады. Үйкелісті сәйкесінше корпус жартылары мен сателлитердің сфера- лық қабаты арасында сателлитердің тозуын азайту үшін өңделген сфералық болат термиялық шайбалар 26 орнатылған. Осыған ұқсас жартылай осьтік тегершіктер 25 мен корпус жартылары арасында те- гіс болат термиялық өңделген шайбалар 24 орнатылған.Басты беріліс тістерінің арасындағы бүйір саңылауы 0,15...0,25 мм. шекте болуы тиіс.Басты берілісті майлау үшін шашырату арқылы «Омскойл-Су- пер» ТМ 5-18 арнайы гипоидті майы қолданылады. Оны арнайы бақылау қызметін атқаратын май ағызу тесігі арқылы береді. Майды ағызуға бөрененің төменгі жағындағы бұрандалы қақпамен жабы- латын тесік қызмет етеді. Нығыздаушы манжетасы 3 (4.32 сур.) же- текші тегершікке 2 тесік арқылы ағып кетуіне жол бермеу мақсатын- да қарастырылған. Басты берілістің ішкі қуысына оның бөлшектерін қыздыру кезінде қысымды шамадан тыс арттыру белдік арқалығына клапан-сапунның арқасында алынып тасталады.Дифференциал мойынтірек қақпақтары бұрандаларының, сател- лит қораптары мен жетек тегершігінің тоқтауы Унигерм-6, -9 неме- се Стопор-6 анаэропты қымтақтың қолдануымен жүзеге асырылады. Бұрандамалар бұрандалы бөлігінің ұзындығына қарай ¾ қымтақпен майланады.Жартылай осьтік тегершікте 25 (4.33 сур. қар.) жетекші дөңгелек- тер күпшегіне айналым кезеңі жартылай ось деп аталатын болат ци- линдр білігімен беріледі. Жартылай ось артқы белдік арқалығының ішінде орналасқан және жартылай осьтік тегершік цилиндр тіреулері арқылы дифференциал корпусының жартысы мен 16 дифференциал мойынтіректері, басты беріліс картерінде бір тіреу болады. Екінші жартылай ось тіреуі онымен бірге біртұтас тегіс цилиндр фланец түрінде, жан-жағынан шпилька үшін он саңылау жасалған, дөңгелек сатыларының үстіне қайырылған түрінде орындалған. Нәтижесінде жартылай осьтің басқа тіреуі күпшектер мойынтірегі мен иілу ке- зеңдерінен босатылған әрекетінен жартылай ось болып табылады,тек айналу кезеңін ғана тапсырады. Мұндай жартылай осьтер «то- лық босатылған» деп аталады. Артқы дөңгелек сатысы 4.34 суретте көрсетілген. Саты 4 арқалықтың тесілген бөлігінде конустық аунақ- шалы мойынтіректе 3 және 10 құрылған. Мойынтірек күпшектерін бекіту мойынтірек қайырылған, белдік арқалығында бұрандалы 9 сомынмен жүзеге асырылады. Кесінді бөлігінде суланған шай- басына кіретін, тізбектелген тесігі бар, оның біреуін бұл сомын- ның өздігінен айналып кетуінің алдын алуға арналған мойынтірек сомындарының сұққыш кіретін бойлау жігі құрылған. Жиналған түрінде түйінді бекіту үшін сыртқы сомын 8 қызмет етеді. Күпшек- тің ортаңғы бөлігінде дөңгелек дискі мен тежегіш барабанын бекіту шпилькаларының астына арналған тесіктер жасалған фланец бар. Күпшектің цилиндр қабатында тежегіш барабанын орталықтан- дыру үшін қондыру цилиндр белдеуі болады. Дөңгелек дискіндегі қондыру саңылаулары конус түрінде орындалған. Оған бекіту дөң- гелектерінің сомын конусы отырғызылады, осылайша күпшек пен дөңгелек арасындағы өзара ось қамтамасыз етіледі. Мойынтіректі жинастыру кезінде майлау жасалады. Күпшектің ішкі қуысындағы оқшаулау нығыздаушы манжет,           сур. Артқы белдік күпшегі: 1 — тежегіш барабаны; 2 — манжет; 3, 10 — аунақшалы мойынтіректер; 4күпшек; 5 — төсеме; 6 — тұйықтау шайбасы; 7 — жартылай ось; 8 — сы- ртқы сомын; 9 — мойынтірек сомын- дары2 және төсемелерімен 5 жартылай ось фланеці мен дөңбек төселген бет күпшегі арқылы жүзеге асырылады. Күпшек мойынтіректерін майлау үшін басты берліске қолданғандай май пайдаланылады.Қарапайым екі басты берілістен жетекші белдігі үлгісі ретінде КамАЗ-5320 автомобилінің артқы белдігі қызмет ете алады. Артқы белдікке картер (арқалық) 9 (4.35 сур.), басты беріліс картерінде 5 жинастырылған екі конустық-цилиндр бәсеңдеткіш кіреді. Арқа- лық қақпағының ортаңғы бөлігіне дәнекерленген екі біріктірілген дәнекерленген таңбаланған екі жартыдан құралған. Орталық кону- стық-цилиндр бәсеңдеткіш ( 4.36 сур.) екі тегершіктен тұрады — жетекші конустық 12 және жетек конустық 21. Жетекші конустық тегершік поломен жасалған. Ішкі қабатында ойма кілтектер бар. Тегершік бірінші біліктің сәйкес келетін ойма кілтектеріне 11 ки- гізілген. Алғашқы біліктің бір тіреуіне басты беріліс картерінде 31 цилиндр аунақшалы радиалды мойынтірек 8 болып табылады. Бірін- ші біліктің екінші тіреуі екі конустық аунақшалы мойынтіректен тұрады, оның ішінде мойынтірек 13 тікелей басты беріліс картеріне құрылған, ал басқа конустық аунақшалы мойынтірегі басты беріліс картеріне бекітілген 18 стақанға құрылған. Біліктің ойма кілтек бөлі- гіне кардан берілісінің фланеці кигізілетін фланец 16 кигізілген. Же- текші тегершіктің осьтік жағдайын реттеу үшін 12 жетек тегершігіне қатысты 21 стақанның бүйір жақ үсті және басты беріліс картері 18 арасында реттеу төсемелері қызмет етеді. Мойынтіректердің кону- стың 13 және 14 аунақшаның ішкі шығыршықтары арасында керме төлке 20 және реттеу шайбаларының жиынтығы 19 орнатылған, со- лардың көмегімен мойынтірек конустың роликтерінің тартылысын реттейді. Тартылыстың тағайындалуы бұған дейін сипатталған. Фланецтің 16 бекітілуі мен мойынтірек тартылысының соңғы реттеу ойма кілтектің өздігінен бұрылуын тіркеу тәжді сомынмен жүзеге асырылады. Жетек конустық 21 тегершік екінші білікте 9 кілтекте құрылған. Екінші білік жетекші қиғаш тісті цилиндр тегершікпен жетекші цилиндрмен біртұтас орындалған басты беріліс картерінде екі тіреуде орнатылған. Бұл тіреулердің біреуі цилиндр аунақшалы радиалды мойынтірек 22 болып табылады, екінші тіреу екі конустық аунақшалы мойынтіректерінен 24 және 25 тұрады. Мойынтіректер24 және 25 басты беріліс картерде 31 бұрандамалармен бекітілген стақанда 26 құрылған.Жетектегі конустық тегершіктің 21 осьтік жағдайын жетекші ко- нустық тегершікке 12 қатысты реттеу мойынтірек стақаны фланеці 26 мен басты беріліс 31 картерінің тік қойылған дөңбек кесіндісі қабаты арасында орналасқан реттеу шайбаларының жиынтығымен жүзеге асырылады. сур. КамАЗ-5320 автомобилінің артқы белдігі:1 — қондыру шығыршығы; 2 — тежегіш барабаны; 3 — қалқанша; 4 — сақтандырғыш клапан; 5 — басты беріліс картері; 6 — шпилька; 7 — картер төсемесі; 8 — оң жақ жартылай ось; 9 — артқы белдік картері; 10 — бақылау тығыны; 11 — ағызу магнитті тығыны; 12 — сол жақ жартылай ось; 13 — серіппе тіреуі; 14 — реактивті қарнақ кронштейні; 15 — бұрандама; 16 — серіппе энер- гия аккумуляторы бар тежегіш камерасы; 17— тежегіш механизмі; 18 — манжет; 19, 20 — конустық аунақшалардың мойынтіректері; 21 — мойынтіректерді бекіту сомыны; 22 — жартылай ось төсемелері; 23 — тоқтатқыш қарсы сомын шайбасы; 24 — қарсы сомын; 25 — жартылай ось бекіту шпилькасы; 26 — сомын; 27 —серіппе шайбасы; 28 — сығу төлкесі; 29 — күпшек; 30 — дөңгекті қысу сур. Орталық конустық-цилиндр бәсеңдеткіші:1 — мойынтірек қақпағы; 2 — жетек цилиндр тегершігі; 3 — дифференциал то- стағандары; 4 — жартылай осьтік тегершіктің тіреу шайбасы; 5, 13, 14, 24, 25 — конустық аунақшалы мойынтіректері; 6 — жартылай осьтік тегершігі; 7 — са- теллиттің тіреу шайбасы; 8, 22 — цилиндр аунақшалы радиалды мойынтіректер; 9 — кілтек; 10 — бұқтырма; 11 — алғашқы білік; 12 — жетекші конустық тегершік; 15 — манжет; 16 — фланец; 17, 27 — қақпақтар; 18, 26 — мойынтірек стақандары;19, 30 — реттеуіш шайбалары; 20 — ажыратқыш төлке; 21 — жетектегі конустық тегершік; 23 — жетекші цилиндр қисық тісті тегершік; 28 — тіреу шайбасы; 29сомын; 31 — басты беріліс картері 32 — дифференциал айқастырмасы; 33 — сателлит; 34 — реттеуіш сомыны; 35 — сомын тоқтатқышы; Е — реттеуіш өлшемі Аунақшалы конустық мойынтіректер тербелісі 24 және 25 реттел- ген шайбалар қалыңдығын іріктеумен реттеледі 30. Конустық жетек тегершігін 21 және аунақшалы конустық мойынтіректер 24 және 25 бекіту қалыңдығын реттейтін сомынмен 29 жүзеге асырылады. Же- тек цилиндр тегершігі 2 өзінің ішкі фланеці бөлігімен 3 дифферен- циал тостағанның екі жартысында өзара бұрандамен бекітілген.Дифференциал тостағаны басты беріліс картерінде екі конустық мойынтіректе орнатылған 5. Мойынтірек тартылысы мен жетек те-гершігінің осьтік жағдайы басты беріліс картеріне қайырылған екі со- мынмен реттеледі 34. Өздігінен қырындаудан реттеу сомындарының 34 тоқтауы тоқтатқышпен 35 қарастырылған. Түйісетін 3 дифферен- циал тостағандар жартысының дөңбек төселген беті 90° бұрышына қарай дифференциал 32 айқастырма осьтері үшін жинақталған қо- рапта пайда болатын цилиндр жігі орындалған. Осьтердің әрқайсы- сына сателлиттер мен төлкелер кигізілген. Сателлиттер конустық тік тісті тегершік. Жинақталған дифференциалда сателлиттер өзінің ци- линдр көпшігімен дифференциал қорабындағы жартылай цилиндр ұяларына орнатылған екі конустық жартылай осьтік тегершікпен тіркеледі 6. Жартылай осьтік тегершіктің цилиндр күпшектерінің ішінде жартылай ось ойма кілтектердің ұшы – оң жақ 8 (4.35 сур.) кіретін ойма кілтектер кесілген және сол жақ 12.КамАЗ автомобилі дифференциалының конустық жұмыс қағида- сы мен тағайындалуы ГАЗ автомобилі үшін қарастырылғанға ұқсас. Сателлиттер мен дифференциал қорабы арасында сфералық тіреу шайбалары 7 (4.36 сур.), ал жартылай осьтік тегершік пен диффе- ренциал қорабының арасында – тегіс тіреу шайбалары 4 құрылған. Жартылай осьтік тегершіктен жетекші дөңгелектердің күпшектеріне айналу кезеңінің берілісі бұған дейін қарастырылған ГАЗ-2752 «Со- боль» автомобиліне ұқсас.Кейбір үлкен жүк автомобильдерінде оське жүкті шектеу кезінде жүк көтеруді арттыру үшін қосарлы артқы жетекші белдік («тірке- ме» деп аталатын) қолданылады. Мұндай жағдайда айналу кезінің бір мезетте екі артқы жетекші белдікке берілісі мәселесі көбінесе ортаңғы жетекші белдіктің «өткелі» арқылы шешіледі. Бұл айналу кезеңі ортаңғы белдіктің басты беріліс бәсеңдеткішіне, бұдан кей- ін ортаңғы белдіктен кардан берілісі арқылы артқы белдікке кел- тіріледі. Бұл ретте тіркеменің жетекші белдіктеріне түрлі бұрыш жылдамдығымен жетекші біліктердің айналымы мүмкіндігін қамта- масыз етумен басты беріліс бәсеңдеткішінің айналу кезінің берілісі міндеті орын алады, себебі ортаңғы және артқы белдік дөңгелегі бір мезетте әртүрлі жолдардан өте алады. Жолдардың айырмашылығы жетекші белдіктер дөңгелегінің тозу дәрежесінің әртүрлілігіне, же- текші белдіктердің доңғалақ шиналарындағы қысым мен ортаңғы және артқы белдіктердің астындағы профильдерге қарай болуы мүм- кін. Бұл тапсырма ось аралық дифференциалды қолдану арқылы шешіледі. Ось аралық дифференциал әрекеті қағидасы бойынша бұған дейін қарастырылған жетекші белдікте доңғалақ аралық диф- ференциалға ұқсас.Мысалы, КамАЗ-5320 (4.37 сур.) ось аралық дифференциалын қарастырамыз. БҚ кардан берілісінен айналу кезеңі күпшек бөлі- гі білік ойма кілтегінде ось аралық дифференциалы алдыңғы то- стағанмен 8 біртұтас құрылған фланецке 3 келтіріледі. Дифференци- ал картерінің алдыңғы тіреуі шар мойынтірегі болып табылады 28.Дифференциалдың алдыңғы 8 және артқы 29 тостағандары өздігінен бұралатын бұрандамамен біріктіріледі. Дифференциал тостағанда- рының арасында тік тісті конустық тегершік кертіктерінде қола төл- келерінде сателлиттер құрылған 9 айқастырма 24 бекітілген. Диф- ференциал тостағандарының цилиндр бунақтарына ортаңғы белдік жетегінің конустық тегершік күпшектері тұрғызылған. Конустық тегершік 22 және 25 сателлиттермен тіркелген. Тегершіктің күпшек бөлігінде 25 артқы біліктің ойма кілтек ұштары кіретін ішкі ойма кілтектер болады.Артқы жетекші белдіктің артқы жетек ұштарының ойма кілтек- теріне артқы жетекші белдік жетегінің кардан білікпен біріктіріл- ген фланец бунағы кигізілген. Ортаңғы белдік жетегінің конустық тегершік күшпек бөлігі 22 дифференциал тостағанының шегінен шығады және айналу кезін жетекші тегершікке беру үшін ішкі ойма кілтектері болады. Ортаңғы белдік жетегінің конустық тегершіктің сур. КамАЗ-5320 автомобилінің ось аралық дифференциалы:1 — сомын; 2 — шайба; 3 — фланец; 4 — манжет; 5 — бұрандама; 6 — ось аралықдифференциал картері; 7, 10 — тіреу шайбалары; 8, 23 — дифференциалдың ал- дыңғы және артқы шайбалары; 9 — қола төлкесі бар сателлит; 11 — нығыздаушы реттеуіш төсемелер; 12 — бұғаттау қадағасы; 13 — орнату бұрамасы; 14 — құю тығыны; 15, 27 — төсемелер; 16 — бұғаттау механизмі; 17 — муфта ашасы; 18тоқтатқыш шығыршығы; 19 — тісті муфта; 20 — бұғаттау дифференциалы муф- тасы; 21 — ағызу тығыны; 22 — ортаңғы белдіктің конустық жетек тегершігі; 24айқастырма; 25 — артқы белдік жетегінің тегершігі; 26 — өздігінен бұралатын бұранда; 28 — шар мойынтірегі; 29 — мойынтірек қақпасысыртқы ойма кілтектеріне 22 тісті муфта 19 кигізілген, оның сыртқы ойма кілтектерінде дифференциал бұғаттау муфтасы 20 тұрғызыла- ды. Дифференциалдың артқы тостағанында тісті муфтадағы сыртқы ойма кілтектер сияқты тісті тәж 19 және дифференциал бұғаттау муфтаның ішкі ойма кілтектері 20 орнатылған. Муфтаның жоға- ры қабатында 20 шығыршық бунақ жасалған, оған дифференциал бұғаттаудың муфта 17 ашасы кіреді. Аша 17 пневматикалық камера сояуышына мықтап бекітілген. Жұмыс қағидасы бойынша ось ара- лық дифференциал бұған дейін сипатталған доңғалақ аралық диф- ференциалға ұқсас. Трансмиссия агрегаттарына техникалық қызмет көрсету Трансмиссия агрегаттарына техникалық қызмет көрсету автомо- бильге жоспарлы ТҚ-1000, ТҚ-4000, КҚ, ТҚ-1, ТҚ-2 және МТҚ тех- никалық қызмет көрсетуді орындаған кезде жүргізіледі.КҚ кезінде трансмиссия тораптары мен агрегаттарының жалға- сатын жерлерінде май ақпайтынын тексеру, ілінісуді басқарудың ги- дрожетек жүйесінің саңылаусыздығын тексеру қажет.ТҚО-1 жүргізген кезде:КҚ жүргізген кезде көзделген барлық жұмыс түрлерін орын- дау;ілінісу гидрожетегінің бағіндегі сұйықтық деңгейін тексеру. Деңгейі бактың құйғыш мойынының жоғарғы шетінен 15... 20 мм төмен болмауы тиіс;ілінісуді ажырату мойынтірегі жалғастырғышының бос жүрісіні, бас цилиндр піспегі итергішінің бос жүрісін және ілінісу басқышының толық жүрісін тексеру. Толық жүрісі 180 мм аспауы тиіс;БҚ және бас берілістің жалғасатын жерлерінің саңылаусыз- дығын тексеру. Майдың ағуына жол берілмейді. Механикалық БҚ қашықтан басқарған кезде (КамАЗ-5320 автомобилі) топсалардың саусақтарын бекіту қажет.ТҚО-2 жүргізген кезде:ТҚО-1 жүргізген кезде көзделген барлық жұмыс түрлерін орындау;ілінісуді басқарудың пневмогидравликалық күшейткішінң тіреуішке және тіреуіштің БҚ-қа бекітілуін тексеру;БҚ –тың ілінісудің картеріне бекітілуін тексеру;бақылау тесігі арқылы БҚ май деңгейін тексеру және қажет болған жағдайда майды толғанша құю. ЗИЛ және ГАЗ жүк машина-лары үшін алтыншы ТҚ-2 жүргізген кезде БҚ-тағы майды ауысты- ру. КамАЗ автомобильдері үшін БҚ-тағы майды жылына бір рет (күзде) ауыстыру;бақылау тесігі арқылы бас берілістегі май деңгейін тексеру және қажет болған жағдайда майды толғанша құю. ЗИЛ және ГАЗ жүк машиналары үшін алтыншы ТҚ-2 жүргізген кезде бас берілі- стегі майды ауыстыру. КамАЗ автомобильдері үшін бас берілістегі майды жылына бір рет (күзде) ауыстыру;БҚ және бас берілістің ауашығарғыш-клапанын тазарту;айқаратопса берілісіндегі және доңғалақ күпшегінің мой- ынтірегіндегі жанас беттер арасындағы саңылауларды тексеру және қажет болған жағдайда оларды ретке келтіру;аралық тіеудің бекітпесін тексеру. Бекітпені босатуға жол берілмейді;айқаратопсалардың шанышпалы мойынтіректерінің тірек тілімдерінің жай-күйін тексеру. Тірек тілімдерінің бұрандамалары құлыпты тілімшелердің қайырылған бөлігімен тежелген болуы тиіс;айқаратопсалы берілістің және жартылау осьтердің ернемек арқылы жалғастырылған жерлерінің бекітпесін тексеру;алдынғы және артқы доңғалақтардың күпшектерінің мой- ынтіректерін ретке келтіру. Реттегеннен кейін доңғалақтар осьтік люфтсыз еркін айналуы тиіс. Төртінші ТҚ-2 кезінде доңғалақтар күпшегінің мойынтірегіндегі майды ауыстыру қажет.ТҚ-1000 техникалық қызмет көрсетуді жүргізген кезде ТҚ-2 си- яқты жұмыс түрлерін орындау көзделген, бірақ бірінші 1000 км жүрі- стен кейін. ТО-4000 техникалық қызмет көрсетуді жүргізген кезде де ТҚ-2 сияқты жұмыс түрлерін орындау көзделген, бірақ бірінші 4000 км жүрістен кейін. Маусымдық техникалық қызмет көрсету (МТҚ) кезінде трансмиссия агрегаттарына техникалық қызмет көр- сету бойынша арнайы жұмыстар көзделмеген. Жүк машиналарының аспалары, жалпы мақсаты және құрылғысы Тіпті өте жақсы жолдармен жүрген кезде де доңғалақтар жол- дың кедір-бұдырлылығымен түйіседі. Егер доңғалақтар машинаның арқау жүйесіне қатты бекітілген болса, онда жүрген кезде пайда бо- латын арқау жүйесінің дірілі автомобиль жүйесіндегі динамикалық жүктемелерге әкеп соғады, бұл жолаушылар мен жүргізуші үшін қолайсыз жағдай тудырады және тасымалданатын жүктің қауырт жағдайына да, автомобильдің трансмиссиясы мен жүрістік бөлігін- дегі динамикалық жүктемеге де ықпал етеді. Кедір-бұдыр жолменжүрген кезде бұл әсерлер одан сайын күшейе түседі, сондықтан барлық жүк автомобильдерінің доңғалақтары арқау жүйесіне аспа деп аталатын арнайы құрылғы арқылы серпімді бекітіледі. Егер ось доңғалақтарының әрқайсысы автомобильдің арқау жүйесіне өз ас- пасы арқылы бір біріне тәуелсіз бекітілген болса, онда аспа тәуел- сіз деп аталады. Егер бір осьтің екі доңғалағы қатты арқалықпен байластырылып, осы арқалық аспа арқылы автомобильдің арқау жүйесіне бекітілген болса, онда аспа тәуелді деп аталады. Қазір- гі уақытта тәуелсіз аспа тек жүк көтергіштігі аса шағын жүк авто- мобильдерінің алдынғы осьтерінде ғана қолданылады. Осылайша, ГАЗ-2752 «Соболь» жүк автомобилінің алдынғы аспасы тәуелсіз. Барлық қалған отандық жүк машиналарында алдынғы және артқы өсьтерінің аспалары тәуелсіз. Доңғалақ жолмен түйіскен кезде тіреу бетінің әрекеттері іске асыратылатындықтан, аспа элемент- тері арқылы барлық күштер мен сәттер доңғалақтан арқау жүйесіне беріледі. Оның үстіне, аспа доңғалақтың арқау жүйесіне қатысты серпілмелі жылжу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Аспа доңғалақтың (аспа тәуелсіз болға жағдайда) немесе доңғалақтарды байласты- ратын осьтің (аспа тәуелді болған кезде) тербелісін сөндіруге, ша- нақтың көлденең (бүйірлік) қисаюына жол бермеуге тиіс. Аспаның негізгі құрамдас бөліктері бағыттаушы аппарат, серпілмелі элемент амортизатор және көлденең тұрақтылығын тұрақтандырғыш болып табылады.Аспаның бағыттаушы аппараты доңғалақты (аспа тәуелсіз болған жағдайда) немесе осьті (аспа тәуелді болған жағдайда) авто- мобильдің арқау жүйесімен байланыстыратын иінтіректер мен тар- ту күштер жүйесі болып табылады. Бағыттаушы аппараттың геоме- триялық өлшемдері доңғалақтың (немесе осьтің) ол арқау жүйесіне қатысты жылжыған кездегі кинематикасын белгілейді. Бағыттаушы аппарат көлденең күштерді арқау жүйесінен доңғалаққа (немесе ось- ке) беруді қамтамасыз етеді немесе тарту және тежеу реактивті сәт- терін қабылдайды. Көлденең күштерді бойлық (тарту немесе тежеу) және автомобильге түсетін бүйірлік жүкетемлермен қоздырылатын көлденең күштерге бөлуге болады. Бүйірлік жүктемелер автомо- биль бұрылыста немесе көлденең еңісте қозғалған кезде және жел бүйірден соққанда пайда болады. Бағыттаушы аппараттың құрылы- мы басқарылатын доңғалақтарды орнату бұрышын белгілейді. Басқарылатын доңғалақтарды орнатудың мынадай бұрыштарын атап өтуге болады — басқарылатын доңғалақтардың бұру осінің бойлық еңіс бұрышы (техникалық әдебиетте жиі «кастер» деп аталатын), доңғалақтардың айналу жазықтығының тік жазықтыққа қатысты еңіс бұрышы болып табылатын доңғалақтардың алшақтау бұрышы, доңғалақтардың түйіспелілігі (доңғалақтардың айналу жазықтығы-ның тікбойлық жазықтыққа қатысты еңіс бұрышы). Пайдалану ба- рысында осы бұрыштардың мағыналарын жасаушы-зауыттың ұсы- нымдарына сәйкес ұстау қажет. Бұл шиналардың минималды тозуы үшін маңызды.Аспаның серпілмелі эементі доңғалақ (ось) пен арқау жүйесі тік салыстырмалы қозғалған кезде олардың серпілмелі байланы- сын қамтамасыз етеді. Серпілмелі элемент арқылы арқау жүйесінен доңғалаққа (оське) тік жүктемелер беріледі. Серпілмелі элементтің қаттылығы автомобильдің жайлылығын белгілейді. Пайдаланы- латын материалға байланысты, серпілмелі элементтер метал және метал емес болуы мүмкін. Өз кезегінде метал серпілмелі элемент- тер сығылуға жұмыс істейтін орамды цилиндрлік серіппе түрінде, не иілуге жұмыс істейтін метал тілімдері жинағы түрінде («рес- сор»), не бұралуға жұмыс істейтін метал өзегі (торсион) түрінде орындалады. Метал емес серпілмелі элементтер арасынан қысы- мын мәжбүрлеп өзгертуге болатын, сығылған ауамен толтырылған резеңке баллон және піспек арқылы диафрагмамен бөлінген сфе- ралық ыдысқа ығыстырылатын сұйықтықпен толтырылған метал цилиндрі. Сұйықтықтан диафрагмамен бөлінген қуыс бұл жағдай- да сығылған ауамен толтырылады, оның қысымы да цилиндрдегі сұйықтықтың көлемі өзгеруіне қарай мәжбүрлі өзгертілуі мүмкін (осындай құрылымы «гидропневморессор» деп аталады).Серпілмелі элементтің қаттылығы тік жүктемені ұлғайтқан сай- ын өсетін сызықты емес сипаттамаға ие серіппілмелі элементтер ең жоғары жайлылықты қамтамасыз етеді. Осындай сипаттаманы ме- тал емес серпілмелі элементтер, атап айтқанда, пневматикалық бал- лондар қамтамасыз етеді.Аспаның амортизаторы тербелістер энергиясын жұту, оны жылу энергиясына айналдыру және қоршаған ортаға тарату жолымен доңғалақтың (осьтің) және арқау жүйесінің пайда болатын салысты- рмалы тербелістерін сөндіруге арналған. Қазіргі уақытта тербелі- стер энергиясын жұтқыштар ретінде гидравликалық телескоптық амортизаторлар қолданылады.Көлденең тұрақтылық тұрақтандырғышы автомобиль бұрылы- ста қозғалған кезде шанақтың шамадан тыс көлденең қисаюын жібермеуге арналған. Шанақ қисайған кезде бір доңғалақ арқау жүйесіне жақындайды ал екінші доңғалақ аулақтайды, бұл ретте тұрақтандырғыш бұралуға жұмыс істейтін П-тәрізді өзек болып та- былады. Бұл кезде пайда болатын серпілмелі сәт арқау жүйесінің қисаюына жол бермейді.Барлық отандық жүк машиналары артынан жетекті түрінде орындалады, яғни олардың алдынғы аспаларының құрылымы же- текші емес осьтердің аспаларындай, ал артқы аспалар- жетекші ось-тер аспаларының құрылымына ие. Олардың алғы белдемі жетекші болып орындалатын өткіштігі жоғары жол талғамайтын автомобиль- дер ерекшелік болып табылады. Осы оқулықта тек артқы жетекші белдемі немесе қатарланған артқы жетекті белдемдері бар жол жүк автомобильдерінің құрылымдары қарастырылады. Жүк автомобильдерінің алдынғы аспалары Барлық отандық жол жүк автомобильдерінің алдынғы аспа- лары — жетекші емес осьтердің аспалары. Жүк көтергіштігі аса шағын жүк автомобильдерінде тәуелсіз аспа қолданылады. Мысал үшін ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің алдынғы тәуелсіз аспасын қарастырамыз. Аспа оң жағы мен сол жағында қаңқаға бекітуге ар- налған тіреуіштердің 27 кергілері бар арқалық 15 (4.39 сурет) оның негізі болып табылатын тәуелсіз торап болып есептеледі. Осы тіреуіштерге қаңқаға бойлық күштерді беретін бойлық кергілер 24 бекітілген. Бойлық кергілер тіреуіштерге сомындармен 25 бекітіледі. Алдынғы ось доңғалақтарының әрқайсысының арқалықпен жалға- суы екі көлденең иінтірекпен— жоғарғы қалыпталған иінтірекпен 5 және төменгі қақталған иінтірекпен 11 қамтамасыз етіледі. Жоғарғы иінтірек арқалықтың тіреуішінде орнатылған және арқалықтың тіреуішімен бірге бұрандалармен қаңқаға бекітілген оське қатысты тербеледі. Алдынғы доңғалақтарын орнату бұрыштарын реттеу үшін жоғарғы иінтірек осі мен арқалық тіреуіші арасында реттеуіш қапсырмалар 18 орнатылған. Иінтіректі оське орнату сомындармен бекітілген сайлент-блоктар 4 арқылы жүзеге асырылады. Жоғарғы иінтіректік тербеліс осі горизонтальге қатысты көлбейген, бұл те- желген кезде шанақтың бойлық қисаюына («клевка») қарсы әре- кетті қамтамасыз етеді. Жоғарғы иінтіректе аспаның төмен қарай серіппенің жоғарғы тостағанына тіреліп жүруін шектейтін тетіктің резеңке буфері бекітілген. Төменгі иінтірек 11 сайлент-блоктарға 12 және арқалыққа бекітілген осьте 16 тербеледі. Әр алдынғы ось доңғалағының конустық аунақшалы мойынтірекке 1 бекітілген аспатірегінің 9 осіне орнатылған күпшегі 6 бар (4.40 сур.) сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің алдынғы тәуелсіз аспасы: 1 — төменгі шарлы топса; 2 — тежегіш суппортты бекіткіш бұрандамасы; 3 — қапсыр- ма; 4 — жоғары иінтіректің сайлент-блогы; 5 —жоғарғы қалыпталған иінтірек; 6 — тұрақтандырғыш көпшігі; 7 — көпшіктің тостағаны; 8 — тұрақтандырғыш тірегі; 9тұрақтандырғыш қарнағы; 10 — көпшіктің қапсырмасы; 11 — төменгі қақталған құрама иінтірек; 12 — төменгі иінтіректің сайлент-блогы; 13 — тербелісті иінтірек; 14 — көлденең меңгерік тартқышы; 15 — арқалық; 16 — төменгі иінтірек осі; 17 — дистанциялық тығырықтар; 18 — реттегіш қапсырмалар; 19 — серіппенің төменгі тостағаны; 20 — жоғарғы шарлы топса; 21 — алдынғы аспа тірегі; 22 — серіппе; 23 — бойлық меңгерік тартқышы; 24 — бойлық кергі; 25 — сомын; 26 — тығырық; 27 — кергінің тіреуіші Күпшек оське сомынмен 4 бекітіледі, ол, сондай-ақ күпшектің мойынтіректерінің тартылысын реттеуге арналған. Аспаның тірегі жоғарғы шарлы топса12 арқылы жоғарғы иінтірекке 13 және төмен- гі шарлы топса 28 арқылы төменгі иінтірекке 27 бекітіледі. Құрылымы жағынан шарлы топса шарлы сұққы мойынтірегінің кор- пусындағы 5 ішпекте 4 орнатылған бастиегі сфералық және отырғы- зу беті конустық шарлы сұққыдан 1 (4.41 сурет) тұрады. Сұққының сфералық беті үйкеліс қуысына ласты түсірмейтін қорғаныс қап- тамамен 2 оқшауланған. Құрылым сұққының корпуста сфералық айналуын және сұққыдан күшті корпусқа беруін қамтамасыз етеді. Топса бөлшектенбейді және жөндеуге жатпайды. Жоғарғы шарлы топсаның корпусы 12 (4.40 сур.) жоғарғы иінтірекке 13 бұранда- малармен бекітіледі, ал сұққының конусы аспа тірегінің 9 конустық Алдынғы аспа:1 — доңғалақ күпшегінің аунақшалы мойынтіректері; 2 — күпшектің қақпағы; 3сірге; 4 — күпшектің сомыны; 5 — тығырық; 6 — күпшек; 7 — тежеу дискі; 8 — қалқан; 9 — аспаның тірегі; 10, 17, 32 — сомындар; 11 — қорғаныс қаптама; 12 — жоғарғы шарлы топса; 13 — жоғарғы иінтірек; 14 — серіппенің төсемі; 15амортизатор көпшігі; 16 — көпшіктің тостағаны; 18 — реттеуіш қапсырмалар; 19 — дистан¬циялық тығырықтар; 20 — меңгерік топсалар сұққыларының сомын- дары; 21 — технологиялық бұрандамалар; 22 — теңселмелі иінтірек; 23 — бойлық меңгерік тартқышы; 24 — көлденең меңгерік тартқышы; 25 — аспаның арқалығы; 26 — сірге; 27 — төменгі иінтірек; 28 — төменгі шарлы топса; 29 — тығын; 30 — топсаны бекіту бұрандамасы; 31 — амортизатор топсасы; 33 — амортизатор; 34аспаның серіппесі; 35 — бұрандама— сығу жүрісін шектегіш; 36 — сығамдау буфер; 37 — тежеу құбыршегінің тіреуіші; Е — бақыланатын өлшем4.41.сурет. Шарлы топса:1 — шарлы сұққы; 2 — қорғаныс қаптама; 3 — мойынтірек; 4 — ішпек; 5 — шарлы сұққы мойынтірегінің корпусы   ұясына орнатылады және сомынмен 10 бекітіледі.Төменгі иінтіректе 27 топсаның корпусы бұрандамалармен аспа- ның тірегіне 9 бекітіледі, ал сұққының конусы төменгі иінтіректің 27 конустық ұясына орнатылады және сомынмен бекітіледі.Тіректі аспаның иінтіректеріне бекітуге арналған екі шарлы топсаның болуы аспа жүрген кезде тіректің тік бағытта жылжу мүм- кіндігін қамтамасыз етеді және сол уақытта басқарылатын доңға- лақтар бұрылған кезде топсалардың ортасынан өтетін осьті айналуға мүмкіндік береді. төменгі иінтірекке төрт бұрандамамен серпіп- пенің тостағаны бекітілген, оған осы құрылымда серпілмелі элемент болып табылатын аспа серіппесінің төменгі орамы 34 тірелетін серіппенің тостағаны төрт бұрандамамен бекітілген. Бұрандаманың35 (иінтіректің артқы жағында орнатылған) бастиегі ұзартылған және ол сығымдау жүрісін шектегіш болып табылады. Төменгі иінтірекке бұрандамалармен резеңке сығымдау буфері бекітіледі 36, ол сығылған кезде арқалықтың тіреуішіне бекітілген серіппенің жоғарғы тостағанымен түйіседі. Серіппенің жоғарғы орамы резеңке төсем 14 арқылы жоғарғы тостағанға тіреледі. Серіппенің ішінде газ толтырылған біртүтікті гидравликалық амортизатор орнатылған. Амортизатор корпусының құлақшасы топса 31 арқылы серіппенің төменгі тостағанына бекітіледі, амортизатор піспегінің жоғарғы со- яуышы резеңке көпшік 15 және көпшіктің тостағаны арқылы серіп- пенің жоғарғы тостағанына бекітіледі. Бірқұбырлы амортизатор ішіне сояуыш бекітілген піспек 2 және қалқыма піспек 4 салынған корпустан 3 (4.42 сур.) тұрады. Қалқыма піспек пен жұмыс цилиндрі корпусының бітеу түбі арасында амортизатордың жалпы көлемінің 1/3 жуық бөлігін алатын өтемдеуші қуыс 5 орналасқан. Өтемде- уіш қуыс қысымы 0,6 ...0,8 МПа сығылған газбен толтырылған, ол амортизатордың қалған қуысынан сақиналы тығыздамасы бар қалқыма піспекпен 4 бөлінген. Қалқыма піспек пен бағыттаушы со- яуыш арасындағы қуыс сұйықтықпен толтырылған. Сояуыштың 1 бұрандасы бар, ол арқылы сояуыш көпшіктің тостағанына 16 (4.40. сур.) бекітіледі. Корпустың сыртқы бетіне құлақша бекітілген, оның көмегімен корпус амортизатордың топсасы 31 арқылы серіппенің төменгі тостағанында бекітілген.                      сурет. ГАЗ-2752 автомобилінің бірқұбырлы амор- тизаторы:а — амортизатордың схемасы; б — клапандардың жұ- мысы (сығымдалған кезде); в — клапандардың жұмысы (тоқтаған кезде); 1 — сояуыш; 2 — піспек; 3 — корпус (жұмыс цилиндрі); 4 — қалқыма піспек; 5 — өтемдеуіш қуыс; 6 — сояуыш тығыздамасы; 7 — сығымдау қақпақ- шасы; 8 — тоқтату клапаны; 9 және 10 — калибрленген тесіктер Аспаның төменгі иінтірегі жоғары қарай жүрген кезде аморти- затордың корпусы жоғары жылжиды, сояуыш пен піспек корпустың ішінде жылжиды, бұл ретте қалқыма піспек 4 (4.42 сур.) пен піспек 2 арасында орналастырылған сұйықтық тілімшелі сығымдау клапан- дарының жинағын 7 сығымдап, піспектегікалибрленген тесіктер 10 арқылы ағып өтеді. Сұйықтықтың ағуына кедергі тербелсітер энергиясын жұтады. Тоқтатқан кезде клапан 8 ашылады және сұйықтық калибрленген тесік 9 арқылы кері бағытта ағады. Тілімшелі калпандардың болуы піспектің корпусқа қатысты шағын жылдамдықпен жылжыған кезде сұйықтықтың ағуына ке- дергінің ұлғаюын және жылжу жылдамдығы үлкен болғанда осы ке- дергінің төмендеуін қамтамасыз етеді. Газ көпшігі піспектің баста- пқы қалпына оралуын және сұйықтық піспектегі клапандардың тесіктерінен ақпаған кезде, тербелістердің жиілігі жоғары юолған жағдайда тербелістерді өшіруді қамтамасыз етеді.Сұйықтықтың жақсы салқындауы бір цилиндрдің болуымен қамта- масыз етіледі, ол піспек жоғары жылдамдықпен жылжыған кезде сұйықтықтың көпіршіктенуіне жол бермейді. Оң жақ серіппенің төменгі тостағанының артқы жағына резеңке көпшіктер арқылы тұрақтандырғыштың тік тірегі бекітіледі. Тіректің екінші ұшы дәл осындай резеңке көпшіктер арқылы тұрақтандырғыштың П-тәрізді қарнағының бүйір жағына бекітіледі. Тұрақтандырғыштың П-тәрізді қарнағының бүйір жағы иінтірек рөлін атқарады. Тұрақтандырғыш қарнағының өзі қаңқаның лонжерондарындағы резеңке көпшіктерге орнатылған. Тұрақтандырғыш қарнағын сол жақ серіппенің тостаға- нына бекіту осыған ұқсас орындалған.Доңғалақ жолдың кедір-бұдырынан өткен кезде аспаның тірегі 9 (4.40 сур.) доңғалақпен бірге жоғары қарай жылжиды. Серіп- пенің төменгі орамы арқалыққа бекітілген жоғарғы тостағанға ре- зеңке көпшік (төсем 14) арқылы тірелетін жоғарғы орамға қатысты жоғары жылжиды. Осылайша, доңғалақ пен арқау жүйесінің сер- пінді байланысы қамтамасыз етіледі. Егер жоғарғы және төменгі иінтіректердің ұзындығы бірдей болса, онда тірек өзіне өзі парал- лельді жылжушы еді, бірақ бұл ретте ізаралығының айтарлықтай өзгеруіне және доңғалақтардың бүйірлік тағайындау ықтималдығы- на әкеп соғатын бүйірлік ығысу болуы тиіс. Бағыттаушы аппарат көлденең жазықтықта бұл жағдайда параллелограмм болып та- былушы еді. Аспаның тік жүрісі кезінде тіректің бүйірлік ығысуы көлемін азайту үшін жоғарғы иінтірек төменгіден қысқарақ жасала- ды және бағыттаушы аппарат бұл жағдайда трапеция түрінде бола- ды. Тірек тік жылжыған кезде доңғалақтың айналу жазықтығы біраз қисаяды және шамалы бүйірлік ығысу орын табады. Бүйірлік ығысу және доңғалақтың айналу жазықтығын өзгерту мөлшерлері азғантай болғандықтан теріс салдарлар туындамайды. Алдынғы осьтің екі доңғалағы кедергіге соғылған кезде, төменгі оң жақ және сол жақ иінтіректер жоғары қарай жылжиды, тұрақтандырғыштың оң жақ және сол жақ тіркетері 8 (4.39 сур.) бір уақытта жоғары жылжиды,тұрақтандырғыштың бүйірлік иінтіректері бір бағытта бұрылады, тұрақтандырғыштың қарнағы, кедергі келтірмей, еркін бұрылады. Шанақ қисайған кезде аспаның төменгі иінтіректері қаңқаға қаты- сты жылжи бастайды, бұл ретте бір тік тірек жоғары қарай жылжи- ды, ал екіншісі – төмен қарай, бүйірлік иінтіректер әр түрлі бағыт алады және тұрақтандырғыштың қарнағын бұл ретте торсион си- яқты ширатады. Сол кезде пайда болатын серіппелі сәт шанақтың қисаюына жол бермейді.ГАЗ-3302 автомобилінің алдынғы аспасы. ГАЗ-3302 «Газель» автомобилінің алдынғы осінің екі доңғалағы қатты арқалықпен 25 ( 4.43 сур.) байланыстырылған. Осылайша, ГАЗ-3302 жүк ма- шинасының алдынғы осінің аспасы тәуелді, алдынғы доңғалақтар- дың әрқайсысы екі конустық аунақшалы мойынтіректегі бұрылмалы құлағының шетмойынында 9 орнатылады.сурет. ГАЗ-3302 автомобилінің алдынғы аспасы:—доңғалақты бекіту сомыны; 2 — доңғалақтың қалпағы; 3 — қалпақша; 4 — дистанциялық сақина; 5 — ішкі мойынтірек; 6 — тығырық; 7 — күпшектің сомыны; 8 — қалпақты бекіту сомыны; 9 — бұрылыс құлағының шетмойыны; 10— күпшектің қалпағы;— сыртқы мойынтірек; 12 — тежеуіш дискіні бекіту бұрандамасы; 13 — тежеуіш диск; 14 — күпшек; 15 — тежеуіш қапсырманың табаны; 16 — шүберін; 17шүберіннің төлкесі; 18 — тығыздағыш сақина; 19 — амортизатор; 20 — бұрылыс иінтірек; 21 — бойлық меңгерік тартқышы; 22 — рессордың жапсырмасы; 23 — рессордің табақтары; 24 — жиылмалы басқыш; 25 —алдынғы осьтің арқалығы; 26көдленең меңгерік тартқышы; 27 — шүберін тежеуіші; 28 — шүберіннің төменгі қақпағы; 29 — баспақ майсауыт; 30 — тіректі мойынтірек; 31 — доңғалақ; 32 — доңғалақ бұрандамасыБұрылмалы құлақ алдынғы ось арқалығының төлкесіне 25 кигізіледі және онымен шүберін 16 арқылы қосылады. Арқалықта бір уақыт- та серпілмелі элемент те, бағыттаушы аппарат та болып табыла- тын рессорларды бекітуге арналған алаңшалар орындалған. ГАЗ- 3302 жүк автомобилінде қолданылатын алдынғы табақты рессор (4.44 сур) арнайы легирленген болаттан жасалған ұзындығы 1 500 мм және ені 75 мм пекі табақ болып табылады. Табақтар авто- мобиль қаңқасының бойымен орнатылған. Табақтар өзара орталық тартпалы бұрандамамен қосылған. Бұрандаманы бекітетін сомын рессордың жоғарғы табағының үстінде орнатылған жапсырмадағы 23 тесікке кіреді. Екінші табақ біріншіге (негізгіге) тірелетін артқы топса аумағындағы көлденең жазықтықта табақтардың айырылы- суын жібермес үшін тартпалы қамытты 16 орнату көзделген. Еркін қалпында рессор эллипстің жартысы   сурет. ГАЗ-3302 автомобилінің алдынғы табақты рессоры:1 — рессордың құлақшалары; 2, 9 — резнке-метал топсалар; 3, 12 — төлке; 4 —бұрандама; 5 — алдынғы тіреуіш; 6 — тығырық; 7 — сырға; 8 — тіреуіш; 10 —серпілмлі тығырық; 11, 15 — сомындар; 13 — резеңке төлкелер; 14 — сұққы; 16 — тартпалы қамыт; 17 — рессордың негізгі табағы; 18 — төменгі табақ; 19 — резеңке буфер; 20 — амортизатор; 21 — алдынғы белдемнің арқалығы; 22 — жиылмалы саты; 23 —жапсырма; 24 — лонжерон  болып көрінеді, сондықтан осындай рессорлар жартылай элипстік деп аталады.Рессор орталық бұрандамаға қатысты асимметриялық орна- ласады, рессордың артқы бөлігі алдынғы бөлігінен біршама үл- кен. Жалғастырылатын тетіктер арасындағы үйкелісті азайту үшінжапсырма 23 мен жоғарғы табақ арасында, екі табақ арасында және төменгі табақ пен рессор бекітілетін белдем арқылығының алаңша- сы арасында ПФ-Л-10 полиформальдегидтен жасалған төсемдер орнатылған. Жоғарғы табақтың екі ұшы және төменгі табақтың ал- дынғы ұшы құлақша түрінде бүгілген, бұл ретте төменгі табақтың алдынғы құлақшасы жоғарғы табақтың құлақшасын саңылаумен қапсырады. Рессордың алдынғы құлақшасына резеңке-метал топса 2 салынған, топсамен құлақша алдынғы тіреуішке 5 салынған және онда тығырығы мен сомыны бар бұрандамамен бекітілген. Тіреуіш қаңқа лонжеронының 24 сыртқы бетіне шегеленген. Рессордың алдынғы ұшының қаңқаға топсалы бекітілуі осылайша қамтамасыз етіледі. Рессордың артқы құлақшасына резеңке-метал топса 9 са- лынған. Топсаға және құлақшаға бірге жинағанда сырғаны құратын жайпақ болат тілімшелері екі жақтан тығырықпен және сомынмен бекітіледі. Сырғаның екінші ұшы төлкесіне резеңке-метал топса салынған артқы тіреуішке 8 сомыны бар бұрандамамен бекітіледі. Артқы тіреуіш те қаңқаға шегеленген. Осылайша, рессордың артқы ұшының артқы тіреуішке қатысты сырғада тербелу мүмкіндігі бар. Рессор өзінің ортаншы бөлігімен алдынғы осьтің арқалығы алаңша- сында 25 (4.43 сур.) орнатылған және оған екі жиылмалы басқышпен 22 (4.44 сур.)бекітіледі..Жиылмалы басқыш бүйірлік өзектерінің төменгі бөлігінде бұран- да ойылған П-тәрізді тетік болып табылады. Жиылма басқыштар- дың әрқайсысы өзінің көлденең сөресімен жапсырманың 23 тиісті шұңқырына орнатылады. Жапсырмалардың бүйірлік өзектері рессордың әр жағынан ось арқалығының тесіктерінен өтеді және тежеуіш тығырықтары бар сомындармен бекітіліп, рессорды арқа- лықтың тіректі алаңшасына тартады. Сығымдау жүрісі соңында аспаның қаттылығын ұлғайту және осы жүрістің өлшемін шектеу үшін қаңқаның тіреуішінде сықымдауға жұмыс істейтін резеңке цилиндр болып табылатын резеңке буфер 19 орнатылған. Алдынғы ось доңғалақтары кедергіге соғылған кезде осьтің арқалығы қаңқаға қатысты жоғары қарай жылжиды, бұл ретте рессор алдынғы және артқы топсаларға қатысты иіліп, осьпен қаңқаның қажетті серпіл- мелі байланысын қамтамасыз етеді. Алдынғы топса қаңқаға қаты- сты қатты бекітілгендіктен, белдемнің арқалығы оған қатысты ради- ус бойынша жылжиды. Бұл жағдайда рессордың ортаншы бөлігінен артқы тосаға дейінгі қашықтықтың міндетті өзгеруі сырғаның тер- белісімен өтеледі. Алдынғы ось доңғалақтары түйіскен кезде пайда болатын итеруші және тежеуіш күштер негізгі табақтың алдынғы топсасымен қаңқаға беріледі. Реактивті сәт тежеуіш механизмдері- нен рессормен қабылданады және ол арқылы қаңқаға беріледі. Осылайша, рессор алдынғы аспаның серпілмелі элементінің де,сондай-ақ бағыттаушы аппаратының да функцияларын атқарады. Алдынғы аспада әр доңғалақ жағынан телескоптық гидравликалық қосқұбырлы амортизаторлар орнатылған.Қосқұбырлы амортизатор төменгі жағында амортизаторды бел- демнің арқалығына бекітуге арналған құлақшасы бар резервуардан 2 (4.45 сур.) тұрады. Амортизатордың ішіне цилиндр 1 салынған, бұл ретте цилиндр 1 мен резервуар 2 арасында қуыс пайда болған. Цилиндрдің төменгі жағында цилиндрдің төменгі бөлігіне қатты бекітілген корпустан 24 тұратын сықымдау клапаны орнатылған. Корпуста тілімшелі клапанмен (тәрелкемен 23) жабылатын тесіктер жасалған. Тәрелке 23 тіректі тәрелкеде 22 орнатылған және ор- талық өтпелі тесігі бар және стақанға 27 бұралатын сомынмен 21 бекітіледі. Стақанға 27 төлкені 25 сығымдау клапанының сомыны тесігіне қысатын серіппе 26 салынған. Төлке сығымдау жүрісін- де жұмыс істейтін клапан функциясын атқарады. Онда радиал ой- ығымен орталық өтпелі емес тесігі бар. Төлке конустық бетімен сомынның 21 тесігін жабады. Тілімшелі клапан (тәрелке 23) тоқтау жүрісінде жұмыс істейді. Цилиндрдің ішінде 1 құлақшасы бар со- яуышта 12 сомынмен 3 бекітілген піспек 7 жылжып тұрады. Піспек- тің шеңбер бойымен орналасқан екі қатар тесіктері бар. Сыртқы қа- тардың тесіктері тілімшелі клапанмен (тәрелкемен 9) жалбылған. Ішкі қатардың тесіктері төменгі жағынан сояуыштың сомынымен серіппе арқылы қысылған тәрелкемен 5 жабылған. Піспек пен со- яуыштың сомыны арасында керме төлке 6 орналасқан. Сояуыш 12 құлақшамен біртұтас орындалған, сол арқылы ол қаңқада бұранда- малармен орнатылған тіреуіш сұққысына бекітіледі. Сояуыш цилин- дрге 1 қатысты орталықтандырылған бағыттауышта 20 жылжиды. Сояуыш конустық тығырық 17 арқылы тығыздаманың құрсауына15 серіппемен 18 қысылып тұратын тығыздамамен 16 тығыздала- ды. Цилиндрдің сомынында 13 сояуыштың қосымша киіз тығыз- дамасы 14 орнатылған. Піспектің сыртқы бетінде сақиналы бұнақ бар, оған цилиндрдегі піспекті тығыздайтын тілме болат сақинасы салынған. Сояуыш құлақшасының 12 ернемегіне амортизатор- дың қорғаныс қаптамасы 11 баспақталған. Амортизатордың төменгі шеті резервуардың құлақшасымен 2 алдынғы ось арқалығына арқа- лықтың тиісті тесігіне конуустық отырғызу орынмен орнатылған және сомынмен 28 бекітілген сұққымен 31 бекітіледі. Екі резеі- ке төлкенің 30 әрқайсысының сыртқы беттері екі жақтан құлақша- ның конустық тесіктеріне кіреді және төлкелер сұққының бұранды ұшына тығырықпен бұралатын сомынмен кемершігіне тірелгенше қатты бұралады. Амортизатордың жоғарғы ұшы сояуыштың құлақ- шасымен 12 екі жақтан құлақшаның конустық тесіктеріне кіретін және сомынмен қатты бұралған резеңке тығырықтар арқылы қаңқа                                     сурет. ГАЗ-3302 автомобилінің қосқұбырлы амортизаторы: а — амортизатор- дың тетіктері; б — қайтарым (сол жақта) және сығымдау (оң жақта) жүрісі кезінде сұйқтықтың амортизаторға ағуы; 1 — цилиндр; 2 — резервуар; 3 — сояуыштың сомыны; 4, 18, 26 — серіппелер; 5, 9, 10, 23 — тәрелкелер; 6, 25 — төлкелер; 7 — піспек; 8 — піспектің тілікті сақинасы; 11 — қаптама; 12 —құлақшасы бар сояуыш; 13 — цилиндрдің сомыны; 14 — киіз тығыздама; 15 — құрсау; 16 — тығыздама; 17, 29 — тығырықтар; 19 — тығыздағыш сақина; 20 — сояуыштың бағыттауышы; 21 — сығымдау клапанының сомыны; 22 — тіректі тәрелке; 24 — сығымдау клапа- нының корпусы; 27 — стақан; 28 — сұққының сомыны; 30 — резеңке төлке; 31 —сұққы; —► — сұйықтықтың қозғалысытіреуішінің сұққысына бекітілген. Цилиндрдің 1 кеңістігі және ци- линдр мен резервуар 2 арасындағы кеңістіктің бөлігі сұйықтықпен толтырылған. Сұйықтықпен толтырылмаған резервуар көлемі ауа- мен қымтақты толтырылған. Доңғалақ кедір-бұдыр жерге соғылған кезде цилиндрдегі піспек сығымдау клапаны жағына жылжиды. Піспек астында піспек үстіндегіден жоғары қысым пайда болады. Артық қысым қайта өткізу клаапанын — тәрелкені 9 ашады және сұйықтық піспектегі калибрленген тесіктер арқылы піспек үсті кеңістікке ағылады. Цилиндрдің піспек үстіндегі көлемінің бөлігін піспектің сояуышы алғандықтан, піспекпен қысып шығарылатын барлық сұйықтық поршень үсті кеңістікке аға алмайды. Көлемі бойынша сояуыштың көлеміне тең сұйықтықтың бөлігі сығымдау клапаны сомынының 21 орталық тесігі арқылы цилиндр мен ре- зервуар арасындағы қуысқа ағып, ондағы ауаны қысады. Амортиза- тордың қысымдауға кедергісі сұйықтықтың піспектің калибрленген тесіктері және сығымдау клапанының төлкелері 25 арқылы ағуына кедергімен құрылады. Жоғары жылдамдықпен кедергіге соғылған кезде цилиндрдегі піспектің жылжу жылдамдығы айтарлықтай өседі. Бұл ретте піспек үстіндегі қысым өседі, сығымдау клапа- нының төлкесі 25 серіппенің күшін еңсереді және піспектің шағын жылжу жылдамдығымен салыстырғанда сұйықтықтың көп мөлшер- де ағу мүмкіндігін қамтамасыз етіп, төлкедегі радиал ойығы піспек астындағы кеңістікті цилиндр мен резервуар арасындағы қуыспен біріктіргендей шамаға дейін түседі, бұл кедергіге жоғары жылдам- дықпен соғылған кезде амортизаторда қатты гидравликалық соққы- ның пайда болуына жол бермейді.Қайтарым жүрісінде піспек сығымдау клапанынан бағытында жыл- жиды, сұйықтық піспек үсті кеңістіктен ішкі қатардың калибрленген тесіктері арқылы тәрелке 5 мен төлке 6 арасындағы саңылау арқылы піспек астына қысып шығарылады. Піспектің кері жылжу жыл- дамдығы жоғары болғанда серіппе 4 тудыратын тәрелкенің 5 күші еңсеріледі және сұйықтықтың көп көлемі піспек асты кеңістікке ағады. Піспек үсті кеңістіктің бөлігін піспек сояуышының көлемі алады, сондықтан піспек үсті кеңістіктен піспек асты кеңістікке аға- тын сұйықтық көлемі босатылатын көлемнің орнын толтыру үшін жеткіліксіз. Резервуар мен цилиндр арасындағы кеңістіктегі сұй- ықтық, қайта өткізу клапанының –тәрелкені 23 кедергісінен өтіп, цилиндрдің піспек асты кеңістігіне түседі. Тура жүріске (сығымдау жүрісіне) қарағанда, кері жүріс кезіндегі піспек қозғалысына кедер- гі, негізінде серіппенің 4 асқан қаттылығы есебінен көбірек болады. Жұмыс сұйықтығы ретінде АЖ-12Т амортизациялық сұйықтық қа- былданады. Әр амортизаторға 0,345 л құйлады.ГАЗ-3302 «Газель» жүк автомобилінің жетектегі белдемі 4.46. суретінде көрсетілген.ГАЗ-3307 және -3308 жүк автомобильдерінің алдынғы аспасы.4.47 суретінде келтірілген алдынғы тәуелді аспада серпілмелі эле- мент және бағыттаушы аппарат ретінде жартылай эипстік көпта- бақты рессор қолданған. Рессор қаңқаға тіреуіштер арқылы бекітіл- ген. Адынғы тіреуішке 1 жоғарғы 8 және төменгі 13 резеңке тіреулер және бүйірлік резеңке тірек 14 салынған. Жоғарғы резеңке тріеу жоғарғы негізгі рессорлық табаққа шегеленген құрсауда 12 жатыр. Төменгі резеңке тіреуге 13 ол да осы табаққа шегеленген, екінші (төменгі) рессорлық табақтың құрсауы тіреледі. Рессордың ал- дынғы бітеуі тіреуішке үш бұрандамамен бекітілген және жоғарғы және төменгі тіреулерді өзара қысатын және, сонымен олардың ара- сындағы екі негізгі табақты қысатын қақпақ арқылы біріктіріліп жиналған. Рессордан қаңқаға итергіш және тежеуіш күштерді беру   сурет. ГАЗ-3302 «Газель» автомобилінің жетектегі белдемі: а — рессорды, амортизаторды және резеңке буферді орнату; б — алдынғы белдем арқалығыныңтүрібүйірлік резеңіке тірек 14 арқылы жүзеге асырылады. Рессордық артқы бітеуінің құрылымы алдынғы бітеуге ұқсас, бірақ бүйірлік тірек жоқтығымен және рессор иілген кезде белдем арқалығынан артқы тіреуішке дейінгі қашықтық өзгерісінің орнын толтыру үшін негізгі табақтар мен тіреуіш корпусы арасында бүйірлік ауа аралығының болуымен ерекшеленеді. Рессор он екі болат тілім- дерінің жинағы болып табылады, екі жоғарғы негізгі табақтары ең ұзын, қалғандардың ұзындығы біртен-біртен азаяды. Белдем арқа- лығына тірелетін табақтың ұзындығы ең қысқа. Табақтар тартпалы бұрандамен және төр қамытпен тартылған. Рессорлар арқалыққа әр жағынан екі жиылмалы басқышпен бекітілген. Әр басқыш жоғарғы негізгі табақта орнатылған жапсырманың тиісті шұңқырына жата- ды. Екі жапсырманың әрқайсысына резеңке сығымдау буферлері салынған. Жиылмалы басқыштардың ұштары арқалық сөрелерінде- гі арнайы тесіктерге кіреді және өз бетімен бұралып кету мүмкінді- гін жібермес үшін сомындармен қатты бұралады. Алдынғы аспада қосқұбырлы гидравликалық амортизаторлар орнатылған. Амор- тизаторлардың бекітпесі және құрылымы бұдан бұрын сипатталған ГАЗ-3302 автомобилі амортизаторларының бекітпесі мен құрылы- мына ұқсас, олар арасындағы айырмашылығы тек өлшемінде ғана.КамАЗ жүк автомобильдерінің алдынғы аспасы. КамАЗ ав- томобилінің алдынғы аспа рессорлары серпілмелі элементтің де,                1, 6 — тіреуіштер; 2 — лонжерон; 3 — амортизатордың тіреуіші; 4 — амортизатор бекітпесінің жоғарғы топсасы; 5 — амортизатор; 7, 12 — негізгі рессорлық табақтар ұштарының құрсаулары; 8, 13 — жоғарғы және төменгі резеңке тіреулер; 9 — бу- фер; 10 — жиылмалы басқыш; 11 —негізгі қос табақ; 14 — бүйірлік резеңке тірекбағыттаушы аппараттың да функцияларын атқарады — алдынғы белдем арқалығының қаңқамен серпілмелі байланысын және бел- дем арқалығынан қаңқаға бойлық күштерді беруді қамтамасыз етеді. КамАЗ автомобилінің алдынғы рессорлық аспасы тәуелді болып табылады, өйткені алдынғы осьтің доңғалақтары өзара қатты арқа- лықпен байланыстырылған.Осы алдынғы аспада алдынғын белдем арқалығына жиылмалы басқыштармен 21 (4.48 сурет) Т-тәрізді пішіндегі екі көптабақты рессор бекітіледі. Әр рессордың төменгі табағы амортизатордың тіреуішінде 22 орнатылған. Әр рессордың жоғарғы (негізгі) табағын- да рессордың жапсырмасы 20 орнатылған. Рессордың әрқайсысы он бес табақтан тұрады, жиналған түрде олар элипстің жартысындай болады. сондықтан осы рессор, ГАЗ-3307 және -3308 автомобиль- дерінің аспалары жағдайында сияқты, жартылай элипстік болып табылады. Рессор жапсырма арқылы амортизатордың тіреуішімен бірге белдем арқалығына рессордың жиылма басқышымен 21 тар- тылған. Жиырылма басқыштар өз сомындарымен күш салып, қатты тартылады. Өзара ығысудан табақтар қамыттармен 9 ұсталынады. Табақтардың әрқайсысының төменгі бетінде оның ортаншы бөлігін- де табақпен біртұтас орындалған екі шығыңқы дөңесшенің болуы табақтардың бойлық салыстырмалы ығысуына жол бермейді. Әр табақтың жоғарғы жағында көршілес дөңесшелері кіретін тиісті шұңқырлар бар. Табақтардың бойлық салыстырмалы бекітілуі бұл ретте рессорларды арқалықта орнатқан кезде бекіткіш басқыштарды тартумен қамтамасыз етіледі.Рессордың алдынғы шетін автомобиль қаңқасына бекіту қаңқаның лонжеронына шегеленген алдынғы тіреуіш 1 тесіктеріне төлке 3 арқылы сұққылармен 2 бекітілген алмалы құлақшалар 4 арқылы жүзеге асырылады. Құлақшалардың сұққылары 2 тіреуіштің ал- дынғы жағындағы бұрандалы тесіктерге бұралатын және сұққы- лардың тиісті тесіктеріне кіретін арнайы бұрандалармен алдынғы тіреуіштің тесіктерінде бұралып кетуден бекітілген. Рессордың әр құлақшасының үш құйылысы бар – бір орталық алдында және екі бүйірлік артында. Құйылыстарда бекіткіш бұрандамаларға ар- налған тесіктер орындалған. Алдынғы бекіткіш бұрандама құлақша 4 мен жоғарғы негізгі табақты қосады. Артқы бүйірлік бұранда- малар құлақшаны, ресордың үш табағын және табақтар астында орналасқан құлақшаның жапсырмасын тартады. Осылайша, ал- дынғы доңғалақтардан бойлық күштер алдынғы белдем арқалығына беріледі, ары қарай белдем арқалығынан үйкеліс    сурет. КамАЗ автомобильдерінің алдынғы аспасы:1 — алдынғы тіреуіш; 2 — құлақшаның сұққысы; 3 — құлақшаның төлкесі; 4 — рессордың құлақшасы; 5 — майсауыт; 6 — құлақшаны бекіту бұрандамасы; 7 — тежеуіш бұрандама; 8 — құлақшаның жапсырмасы; 9 — қамыт; 10 — рессордың буфері; 11 — амортизатордың тіреуіші; 12 — амортизатор; 13 — рессордың артқы тіреуіші; 14 — негізгі табақтың жапсырмасы; 15 — сухарь сұққсы; 16 — сухарь; 17 — ішпек; 18 — тартаплы бұрандама; 19 — төлке; 20 — рессордың жапсырмасы; 21 — рессордың жиылма басқышы; 22 — амортизатордың тіреуіші;23 — сұққыш  күшімен — рессордың негізгі табағына, содан кейін құлақшаға, және соңында, сұққы мен тіреуіш арқылы –қаңқаға беріледі. Рессор- дың артқы шеті артқы тіреуіште 13 орнатылған сухарьға16 тіре- леді. Тіреуіш 13 қаңқаның лонжеронына шегеленген. Сухарь 16 рессордың артқы тіреуішіне 13 сұққы 15 көмегімен екі ішпекпен 17 бекітілген. Ішпектер 17 төменгі жағында тартпалы бұрандамамен төлкемен 19 тартылады.Рессордың деформациясы кезінде негізгі табақтың артқы шеті, тік күштерді берген кезде рессордың ұзындығының өзгеруін қамта- масыз етіп, сухарь 16 бойымен сырғитындықтан, негізгі табақта жапсырма 14 бекітіледі, ал сухарь ауыстырмалы болып орындалады, бұл рессордың негізгі табағының қызмет мерзімін ұзартады    КамАЗ автомобильдерінің телескоптық қосқұбырлы амортизаторлары:а — құрылғы; б — сығымдау жүрісі; в — қайтарым жүрісі; 1 — құлақша; 2 — қапта- ма; 3 — сояуыш тығыздамасы; 4 — резервуар сомынының тығыздамасы; 5 — қайта өткізу қайтарым клапаны; 6 — сыртқы қатар тесігі; 7 — қайтарым клапаны; 8, 11серіппелер; 9 — қайта өткізу сығымдау клапаны; 10 — сығымдау клапаны; 12, 13 — тесіктер; 14 — піспек; 15 — ішкі қатар тесіктері; 16 — резервуар; 17 — жұмыс цилиндрі; 18 — піспек сояуышы; 19 — сұйықтықты резервуарға құюға арналған тесік; П — резервуардың қуысы; —»- — сұйықтықтың қозғалысы4.50. сурет. КамАЗ-53212, -53222,-54112 және -54122 автомобильдерінің ал- дынғы аспасының көлденең тұрақтылығын тұрақтандырғыш:1 — тұрақтандырғыштың тіреуіші; 2 — тірек; 3 — қарнақ; 4 — тұрақтанды-рғыштың төменгі тіреуіші         Рессордың үшінші табағының шеті бүгілген, бұл рессорды макси- мал босатқан кезде, рессордың артқы шетінің тіреуіштен 13 түсіп қалуға жол бермейді.КамАЗ тегіндегі кейбір автомобильдерде өшіру элементі ретінде гидравликалық телескоптық қос құбырлы амортизатор- лар қолданылған. Резервуардың 16 корпусына қатты бекітілген амортизатордың төменгі құлақшасы 1 (4.49 сур.) резеңке сай- лент-блоктар арқылы амортизатордың тіреуішіне 22 (4.48 сур.) бекітілген. Жоғарғы құлақша 1 (4.49 сур.) піспектің сояуышымен қатты байланыстырылған. Резеңке сайлент-блоктар арқылы ол амортизатордың тіреуішіне 11 (4.48 сур.) бекітіледі. Рессор қаңқаға қатысты жылжыған кезде амртизатордың піспегі резервуардың 16корпусымен қатты байланыстырылған жұмыс цилиндрінде 17 (4.49 сур.) ілгерілемелі қозғалыс жасайды. Гидравликалық қосқұбырлы амортизатордың жұмыс қағидаты бұдан бұрын қарастырылғанГАЗ-3302 автомобилінің дәл осындай амортизаторының жұмыс қағидатына ұқсас (4.45 сур.).Оларда көлденең тұрақтылықты тұрақтандырғыштарды орнату көзделмеген КамАЗ-5320 және -5410В автомобильдерінен айы- рмашылығы, КамАЗ-53212, -53222, -54112 және -54122 автомо- бильдерінде алдынғы аспаның көлденең тұрақтылықты тұрақтан- дырғыштарды орнату көзделген (4.50 сур.). Тұрақтандырғыштың қарнағы 3 тұрақтандырғыштың төменгі тіреуішінде құрсаулар көмегімен резеңке төлкелерде бекітілген. Тұрақтандырғыштың тіреуіші 1 алдынғы рессорларды бекіту басқыштарымен алдынғы арқалыққа бекітіледі.Тұрақтандырғыштың торсионы тұрақтандырғыштың тірек- терінде бекітілген. Тұрақтандырғыштың тіректері қаңқаның лон- жеронына шегеленген тұрақтандырғыштың тіреуіштеріне топсалы бекітілген. көлденең тұрақтылықты тұрақтандыр-ғыштардың жұмыс қағидаты бұдан бұрын ГАЗ-2752 автомобилінің алдынғы тәуелсіз аспасын сипаттаған кезде қарастырылған4.2.2. Жүк автомобильдерінің артқы аспалары ] Барлық отандық жүк автомобильдерінің жетекші артқы белдем- дері бар. Сондықтан барлық отандық жүк автомобильдерінің артқы аспалары — жетекші белдемдердің аспалары. Барлық отандық жүк автомобильдерінің артқы аспалары — тәуелді. ГАЗ-2752 «Соболь» (4.51 сур.) жүк автомобилінің артқы аспасын қарастырайық. Рессор көпшігінде жататын ұзындығы бойынша үстіңгі тілкемнен астыңғы тілкемге бірте-бірте кішірейтілетін бес болат табақтан құрылған бағыттаушы аппарат пен негізгі серпімді элемент азтілкемді рессор 3 болып табылады. Рессордың осындай құрылымы оның конструк- циясын тең кедергілі арқалыққа жақындатады. Тең кедергілі арқа- лықтың пішіні минималды металл қажетсінуінде керекті жұмыс қабілеттілігінің кепілдігі болып барлық көлденең қимадалардың кернеуін бірдей болуын қамтамасыз етеді.Рессордың барлық табақтары бір-бірімен орталық тартпалы бұрандамен қосылады. Рессордың алдыңғы бөлігінде үстіңгі үш та- бақты қосатын тартпа қамыт орнатылған. Үстіңгі (негізгі) табақтың екі жағында бүгілген құлақшалары бар. Екінші табақтын алдыңғы шеті бүгілген құлақша түрінде орындалған, бұл ретте екінші та- бақтын құлақшасы үстіңгі табақтын құлақшасын саңылаумен бірге қамтиды. Үстіңгі табақтын бүгілген құлақшаларына резеңке металл- ды топсалар орнатылған 9. Алдыңғы топса лонжерон қаңқасына ше- геленген алдыңғы тіреуіштегі 1 бұрандама 10 арқылы орнатылған. Бұрандама бекітпесін бекіту бұрандаманың бастиегі және топсаның металл төлкесінің арасындағы кронштейн саңылауында орналасқан табақшалы тығырықтар 22 жиынтығымен қамтамасыз етіледі. Осы- лайша рессордың алдыңғы шетінің қаңқаға топсалы түрде бекітілуі қамтамасыз етіледі. Рессордың артқы топсасы сырғаны құрайтын екі болат жалпақ тілігіне бұрандама арқылы бекітіледі. Сырғаның үстіңгі шеті бұрандама арқылы ұқсас резеңке металлды топсамен қаңқа кронштейнге бекітіледі. Рессордың артқы тіреуіші лонже- рон қаңқасына бұранды қосылыспен бекітіледі. Рессордың артқы шетінің қаңқаға сырға арқылы бекітілуі рессордың жұмыстық өзге- руі кезінде белдем арқалығынан қаңқаның тіреуішіне дейін ұзын- дығының өзгеруін қалпына келтірілуін қамтамасыз етеді. Рессор жетекші белдем арқалығына жиылмалы басқыш арқылы бекітіледі4. Жиылмалы басқыштар сөрелермен рессорда орнатылған жапсы- рмадағы 5 тиісті ұяларға үстінен жатқызылады. Жиылмалы басқыш бұрандалы өзектермен рессор көпшігінің 13 саңылаулары арқылы өтеді (көпшік белдем арқалығына дәнекерленген). Қаңқада аспаның жоғары қарай максималды жүрісі кезінде белдем арқалығы оған соғатын сығымдау буфері 6 орнатылған. Одан басқа аспаның сер- пімділік сипаттамасының кейбір сызықтық еместігін сақтау үшін 4.51. сур. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің артқы аспасы:1, 7, 8, 18 — тіреуіштер; 2 — қаңқаның лонжероны; 3 — рессор; 4 — жиылмалы басқыш; 5 — жапсырма; 6 — буфер; 9 — резеңкеметалл топса; 10 — бұрандама; 11 — сырға; 12 — амортизатор; 13 — рессор көпшігі; 14, 17, 20, 23 — тығырықтар; 15 — резеңке төл- келер; 16 — саусақ; 19 — керме төлке; 21 — сығымдау буфері (резеңке сығымдау рессоры); 22 — табақшалы тығырыққаңқаға оған бұрандамен сығымдау буфері — резеңкелі сығымдау рессоры 21 тіркелген тіреуіш 18 бекітілген. Осы рессормен автомо- бильдің толық жүктелуімен негізгі рессордың 3 негізгі табағы өзара әрекеттеседіАспаның әр жағынан біреуден екі гидравликалық екі құбырлы амор- тизаторы бар. Амортизатордың конструкциясы ГАЗ-2302 автомо- билінің алдыңғы аспасы амортизаторының конструкциясына ұқсас. Белдем арқалығының тіреуішіне сұққыға 16 оралған, кронштейнге дәнекерленген, өз кезегінде белдем арқалығына дәнекерленген амор- тизатор 12 сомынмен бекітіледі. Бекіту резервуар құлақшалары ко- нустық ұяларға орнатылған конустық резеңке тығырықтар арқылы жүзеге асырылады. Амортизатордың үстіңгі шеті қаңқаның лон- жеронына төрт бұрандамамен бұралған кронштейнге 7 бекітіледі. Бекіту сояуыштың құлақшасы арқылы жүзеге асырылады. Бекіту астыңғы шетінің бекіткішіне ұқсас, бұл ретте шеті бұрандалы ке- летін сұққы 16 қаңқа лонжеронының кронштейніне 7 дәнекерлен- ген. Аспаның бұрыштық қаттылығын жоғарлату үшін бұрылыстағы автомобильдің қозғалысы кезіндегі шанақтың қисаюын (4.52 сур.) азайту мақсатында аспада шеттері резеңке төлкелерге 12 орнатылған П-тәрізді қарнақ 5 түрінде артқы аспаның көлденең орнықтылығы- ның тұрақтандырғышы орнатылған. Төлкелер 12 Г-тәрізді крон- сур. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің артқы аспасының көлденең ор- нықтылығының тұрақтандырғышы:1, 2, 11 — тіреуіштер; 3 — сырға; 4, 12 — резеңке төлкелер; 5 — қарнақ; 6 — сомын; 7 — тығырық; 8 — құрсау; 9 — төлке; 10 — бұрандама; 13 — жартылай ось қаптамасыштейндерде 11 (әр жағынан бір-бірден) орнатылған. Кронштей- ндердің әрқайсысы өзінің үстіңгі сөрелерімен рессорды белдем арқалығына бекітетін артқы жиылмалы басқыштардың бұрандалы өзектеріне тағылады және жиылмалы басқыштар бұралған сомын- дармен бекітіледі,Резеңке төлкенің 12 құрсауы 8 кронштейннің 11 тігінен орналасқан сөресіне екі бұрандамамен бекітіледі. Тұрақтандырғыштың қарнағы- ның көлденең сөресі екі резеңке төлкеде 4 орнатылған. Төлкелердің 4 әрқайсысы сырғаның астыңғы бастиегінде бекітілген. Сырғаның 3 үстіңгі бастиегі дәл сондай резеңке төлке арқылы бұрандамамен тіреуішке 2 бекітіледі. Тіреуіш 2 қаңқа лонжеронына бұрандамалар- мен бекітілген тіреуішке 1 бұрандамалармен бекітіледі. Тұрақтан- дырғыштың жұмысы бұдан бұрын қарастырылған алдыңғы аспаның көлденең орнықтылықты тұрақтандырғыштың жұмысына ұқсас.ГАЗ-2302 «Газель» жүк автомобилінің артқы аспасының бұдан бұрын қарастырылған ГАЗ-2752 «Соболь» автомобиль аспасының конструкциясынан түбегейлі айырмашылығы жоқ. Айырмашылығы рессордың параметрлерінде және көлденең орнықтылық тұрақтан- дырғышы жоқ нұсқасын қолдану мүмкіндігінде.ГАЗ-3307 жүк автомобилінің артқы аспасы бұдан бұрын қарасты- рылған сол автомобильдің алдыңғы аспасына түбегейлі ұқсас болып келеді. Айырмашылығы рессор табақтар санының көп болуында және негізгі табақтардың ұзындығында.КамАЗ текті автомобильдерінің артқы аспасы өзінің түбегейлі ерекшеліктеріне ие, себебі осы автомобильдердің жүк көтергіштігін жоғарлату үшін аспаның жанына екі жетекші белдем орнатылған. Жүк-салмақтың бірдей таралуын қамтамасыз ету үшін КамАЗ ав- томобильдерінің белдемдерінде артқы жағынан теңестіруші аспа (4.53 сур.) қолданылады. Осы жағдайда екі белдем аспаларының серпімді элементі ретінде өзінің шеттерімен ортаңғы 14 және артқы 12 белдемдерінің арқалықтарына тірелетін көп табақты теңестіруші рессор 3 болып табылады. Орталық бөлігінде теңестіруші рес- сор жиылмалы басқыштармен 7 тоспа білігінің 31 (төлкеде 25 то- спа) сырғыма мойынтірегінде орналасқан рессор 19 тоспасына бекітіледі. Тоспаның білігі теңестіруші 33 тіреуіште қатты бекітіл- ген. Теңестірушінің тіреуіші қаңқаның лонжеронына 17 шегеленген. Теңестіруші құрылғының тіреуіштері тұтастырғышпен 34 қосылған және қаңқа лонжеронына бұрандамалармен бекітілген артқы аспа тіреуіштеріне түйреуіштермен тіркелген. Теңестіруші рессор білі- гінің белдем арқалықтарына дейінгі арақашықтық бірдей болған- дықтан теңестіруші рессор әрқашан жалпы түсетін жүк-салмақың орталық және артқы белдем арасындағы бірдей таралуын қамтама- сыз етеді. Әр белдемнің көлденең орын ауыстыруында теңестіруші                сур. КамАЗ автомобильдерінің артқы белдемдерінің теңестіруші аспасы: 1 — артқы рессордың буфері; 2 — реактивті иінтірек; 3 — көп табақты теңестіруші рессор; 4 — реактивті қарнақ; 5 — сомын; 6 — рессор жапсырмасы; 7 — рес- сор жиылмалы басқышы; 8 — рессор тірегінің сұққысы; 9, 16 — түйреуіштер; 10 — ажырату төлкесі; 11 — рессор тірегі; 12, 14 — артқы және орталық белдем; 13, 15 — астыңғы және үстіңгі реактивті қарнақтың тіреуіштері; 17 — лонже- рон; 18 — артқы аспаның тіреуішінің төсемі; 19 — рессор тоспасы; 20 — тоспа қақпағының төсемі; 21 — тоспаны бекіту сомыны; 22 — құйма тесіктің тығыны; 23 — тоспаның қақпағы; 24 — тоспа бекіткішінің тартпалы сомынның бұранда- масы; 25 — тоспаның төлкесі; 26 — тығыздағыш сақина; 27 — тірек сақина; 28— қалпақша; 29 — тіреуіштер тұтастырғыштарын бекіту сомындары; 30 — қал- пақшаның құрсауы; 31 — тоспаның осі; 32 — шарлы сұққы бекіткішінің сомыны; 33 — теңестірушінің тіреуіші;34 — теңестіруші тіреуіштерінің тұтастырғышысур. Реактивті қарнақ:1 — май құйғыш; 2 — сомын; 3— серіппелі тығырық; 4 — тығы- здама; 5 — қарнақ; 6 — тойтарма шеге; 7, 9 — ішкі және сыртқы ішпектер; 8 — сұққы; 10 — серіп- пеа; 11 — төсем; 12 — қақпақ рессордың жартысы серпімді эле- мент — ширек эллипстік рессор сияқты жұмыс істейді. Сонымен қатар теңестіруші рессор өзінің шеттерімен      белдем арқалықтарына еркін тірелетіндіктен аспаның бағыттаушы аппараты ретінде ол тек қана бүйірлі жүк-салмақты қабылдайды. Көлденең түсетін жүк-салмақты және реактивті сәтті қабылдау сурет. КамАЗ-65115 автомобильдерінің артқы белдемдерінің теңгергіш аспа- сын орнату (көлденең тілігі):1 — жоғарғы реактивті қарнақтың тіреуіші; 2 — төсем; 3 — рессор жапсырмасы; 4 — жиылмалы басқыш; 5 — артқы аспаның тіреуіші; 6 — рессор; 7 — тығын; 8төлкелері мен тығыздамалары бар табандық; 9 — табандықтың тірек сақинасы; 10 —тығыздама; 11 — теңгергіш аспаның осі тіреуіштермен бірге; 12 — тіреуіш төлкесіүшін конструкциясы бойынша бірдей алты қарнақ қолданылған. Екі үстіңгі қарнақ топсалы түрде орталық және артқы белдемді қаңқа- мен байланыстырады және төрт астыңғы топсалы түрде екі белдемді қаңқамен байланыстырады.Реактивті қарнақтар жетекші белдемдерден қаңқаға тартқыш және тежеуіш күштерді беруге, жетекші белдемдердің басты берілістері жұмысынан реактивті сәттерді қабылдауға мүмкіндік береді.Сонымен қатар реактивті қарнақтардың белдемдерге және қаңқа- ларға топсалы бекітілуі аспаның жұмысы кезінде белдемдердің қозғалуына кедергі келтірмейді.Реактивті қарнақтың конструкциясы 4.54. сур. көрсетілген. Қарнақ шеттерінде онымен біртұтас орындалған топса корпусының рөлін атқаратын қарнақтардың ұштары орналасқан дөңгелек қималы өзек болып табылады. Топса ұшында шарлы бастиегі және қаңқаның тіреуішіне бекітуге арналған конусы бар сұққыдан 8 тұрады. Са- усақтың сфералық бастиегі ішкі 7 және сыртқы 9 ішпектерге тіре- леді. Ішкі ішпектің сыртқы бетінде корпустың тесігіне салынған тойтарма шеге кіретін бунағы бар. Бұл ішпектің корпусқа қатысты бұрылып кетуіне жол бермейді. Барлық торап қарнақтың үштығы- на бұрандамамен бұралған қақпақ 12 көмегімен жиналады. Қақпақ пен сыртқы ішпек арасында солқыл пайда болуына жол бермеу үшін серіппе 10 орнатылған. Ішкі жағынан топса қапталдық тығыздама- мен 4 тығыздалғанТеңгергіш рессордың шеттері рессордың арқалыққа дәнекерлен- ген тіректері арқылы белдемдердің арқалықтарына тіреледі. Аспа жұмыс істеген кезде рессордың шеттерінің арқалық бойынша сы- рғанауын азайту үшін, тіректің беті арнайы кескінделген. Рессордан түсетін бүйірлік жүктемелер рессор тіректерінің бүйірлік беттерімен қабылданады.КамАЗ- 65115 (4.55 сур.) артқы табақтарының теңгергіш аспа- сы үшін теңгергіш осінің тіреуіштеріне баспақталған және тұтасты- рғыш рөлін атқаратын теңгергіш құрылғының бірыңғай осін 11 қол- дану сипатты. 4.2.5. Аспаға техникалық қызмет көрсету Жүк машиналарының аспасына техникалық қызмет көрсету барлық автомобильге техникалық қызмет көрсету мерзімінде жүр- гізіледі.КҚ кезінде серіппелердің, рессорлардың және көлденең тұрақтылық тұрақтандырғыштарының күйі тексеріледі. Бақылау көзбен шолып бақылау жолымен жүзеге асырылады (осы тетік-тердің бектіпелерінің механикалық бұзылуына, сынуына немесе бо- сауына жол берілмейді).ТҚ-1 кезінде мыналар тексеріледі:аспа топсасының қорғаныс қалпақтарының күйі;рессорлардың шеткі төсемдерінің күйі, төлкелердің,сай- лент-блоктардың, амортизатор төлкелерінің күйі. Төсем- дердің, резеңке төлкелердің және сайлент-блоктардың бұ- зылуына жол берілмейді;артқы белдемдердің теңгергіш аспасы кезінде артқы аспа- ның реактивтік қарнақтарының құбырларына бастиектердің бекітілуі.ТҚ-2 жүргізген кезде ТҚ-1 бойынша барлық жұмыстарды жүр- гізумен қатар мыналар орындалады:амортизаторлардың бекіткіш сомындары қатты бұралады;аспаның резеңке-метал бұрандамаларының сомындары қат- ты бұралады;рессорлардың жиылмалы басқыштарының сомындары қат- ты бұралады;ортаншы және артқы аспалардың реактивтік қарнақтарының күйі тексеріледі;амортизаторлардың күйі және оларды бекіту сомындарының қатты бұралуы тексеріледі. Жүк автомобильдерінің меңгерік басқаруы Жалпы мақсаты және жұмыс қағидаты Меңгерік басқару автомобильдің қозғалыс траекториясын алдынғы осьтің басқарылатын доңғалақтарын бұрумен басқаруға арналған. Меңгерік басқару меңгерік дөңгелегі бар меңгерік ме- ханизмінің жетегін, меңгерік механизмін, меңгерік басқару жетегін қамтиды.Меңгерік басқару механизмінің жетегі меңгерік дөңгелегінің айналуын меңгерік механизмінің жетекші білігіне беруге мүмкіндік береді. Қазіргі жүк автомобильдерінде, әдеттегідей, меңгерік меха- низм жетегінің құрылымы меңгерік дөңгелегінің қалпын биіктігі және көлбеу бұрышы бойынша реттеуге жол береді.Меңгерік механизмі меңгерік дөңгелегінің айналуын меңгерік механизмі сирағының бұрыштық жылжуына өзгертуге арналған. Қазіргі жүк автомобильдерінің меңгерік механизмдерінің, әдеттегі- дей, беріліс саны үлкен, бұл жүргізушілерге автомобильді басқару үдерісін жеңілдетеді.Меңгерік басқару жетегі меңгерік механизмы сирағының бұрыштық жылжуын басқарылатын доңғалақтарды тиісті бұрышқа бұруға өзгертуге мүмкіндік береді. қазіргі жүк автомобильдерінде меңгерік басқару жетегінің құрылымы басқарылатын доңғалақтар- дың түрлі бұрыштарға бұрылуын қамтамасыз етеді — бұрылыс ор- талығына қарай ішкі доңғалақ үлкен бұрышқа бұрылады, ал сыртқыкішірек бұрышқа. Басқарылатын доңғалақтардың бұрылыс бұрыштарының осындай үйлесімі бұрылыстағы қозғалыста басқа- рылатын доңғалақтардың бүйірлік сырғанаусыз тербелуін қамта- масыз етеді. Басқарылатын доңғалақтардың бұрылыс айырмасы меңгерік басқару жетегінде меңгерік трапециясын қолдану арқылы пайда болады. Аз тонналы жүк автомобильдерінің меңгерік басқаруы Аз тонналы жүк автомобильдерінің меңгерік басқаруы ГАЗ-2752«Соболь», ГАЗ-3302 «Газель» және ЗИЛ-5301 автомобильдерінің үлгісінде қарастырылған. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобильдерінің меңгерік механизмдерінің жетегі реттелетін басқару бағанасы- на орнатылған меңгерік дөңгелегі бар меңгерік білік болып табы- лады. меңгерік дөңгелек 9 (4.56 сурет) меңгерік білікте конустық үшбұрышты оймакілтекте орнатылған және сомынмен бекітілген. Меңгерік білігі басқару бағанасының құбырында 3 тежеуіш сақина- лармен 6 бекітілген екі шарлы мойынтіректе 4 орнатылған. Басқару бағанасының құбырына қапсырма 15 дәнекерленген. Қапсырманың жоғарғы бүгісінде бағыттаушы секторлардың 2 бойлық ойықта- рынан өтетін бұрандама 14 орналасқан.Осы бұрандамамен басқару бағанасының қалпын бекітетін иінтірек және тіректі тығырық13 та бекітіледі. сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің меңгерік механизмінің жетегі : 1, 17 — тіреуіштер; 2 — сектор; 3 — басқару бағанасының құбыры; 4 — мойынтірек; 5мойынтіректің төлкесі; 6 — тоқтатқыш сақина; 7 — үстінгі қаптама; 8 — жапсы- рма; 9 — меңгерік дөңгелек; 10 — төменгі қаптама; 11 — тұтандыру тетігі; 12 — сомын; 13 — тіректі тығырық; 14 — бұрандама; 15 — қапсырма; 16 — басқару бағанасының қалпын бекіту иінтірегі; 18 — иінтірек  Бағыттаушы секторлар ілініс және тежеуіш басқыштарының тіре- уішіне төрт бұрандамамен бекітілген тіреуішке дәнекерленген. Басқару бағанасының құбырына тіреуіш 17дәнекерленген, ол екі жақтан бұрандамалармен иінтіректерге 18 бекітіледі. Иінтіректердің екінші шеттері тежеуіш тығырықтары бар сұққшытармен тіреуішке 1 бекітілген.Басқару бағанасының қалпын реттеу үшін жүргізуші бекіту иінтірегін өзіне қарай және жоғары жылжытады. Бұл ретте қапсыр- маны 15 тіректі тығырықпен 13 бекіту тоқтатылады және, бағананы бұрандамаға 14 қатысты қапсырманың 15 бүгісі шегінде жылжыта отырып, бағананың көлбеу бұрышын реттеуге болады және, қапсы- рманы бұрандамамен бірге бағыттаушы секторлардың 2 ойықта- рымен жылжытып, меңгерік дөңгелегінің биіктігі бойынша қалпын өзгертуге болады. реттеу аяқталған соң жүргізуші бекіту иінтірегін өзінен ары қарай және төмен жылжытады, бұл ретте тіректі тығырық 13 басқару бағанасының таңдалған қалпын бекітеді. Бағана бойлық жылжыған кезде реттеген жағдайда меңгерік білігі қалпының өзге- руі меңгерік механизмі жетегініңкардан білігімен теңелтіледі. ГАЗ- 3302 «Газель» автомобилінің меңгерік механизмі жетегінің кардан білігі 4.57. суретінде көр- сетілген. Меңгерік білігі мен кардан білігі 7 өзара перпендику- ляр жазықтықтарда орналасқан айқастырмадан 10 және екі айырдан 3 тұратын жай карданмен біріктіріледі. Айырлар мен айқастырма тоқтатқыш сақиналармен 4 айырларда бекітілген және резеңке сақи- налармен 9 тығыздалған инелі мойынтіректер 8 арқылы қосылады. Кардан білігі 7 мен меңгерік механизмінің бұрандасының қосылысы айырмен 3 арнайы пішіндегі айқастырма 14 арқылы жалғасқан айырдың корпусынан 12 тұратын арнайы кардан құрылғысымен қамтамасыз етіледі. Айыр 3 меңгерік механизмінің бұрандасында сынамен 2 бекітілген. Меңгерік білігіндегі және кардан білігінде- гі кардан топсасының айырарын бекіту үшін дәл осындай сыналар қолданылған. Айқастырманың 14 арнайы пішіні басқару бағана- сының қалпын реттеген кезде меңгерік білігі қалпының өзгеруін теңелтуді қамтамасыз етеді. Кардан білігі 7 меңгерік механизміне алдынғы білік қалқанындағы тесік арқылы жетеді. Автомобильдің кабинасы мотор бөлігінен алдынғы білік қалқанында пистондармен 11 бекітілген тығыздамамен 6 оқшауланған. сурет. ГАЗ-3302 «Газель» автомобилінің меңгерік механизмі жетегінің кардан білігі:1 — меңгерік механизмі; 2 — сына; 3 — айыр; 4 — тоқтатқыш сақина; 5 — бас- пақ-майсауыт; 6 — тығыздама; 7 — кардан білігі; 8 — мойынтірек; 9 — резеңке сақина; 10, 14 — айқастырмалар; 11 — пистон; 12 — айырдың корпусы; 13 — сұққы сур. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің меңгерік механизмі:1 — картер; 2 — шарлы сомыны бар бұранда; 3 — тісті сектор; 4 — құйма тесігінің тығыны; 5 — реттегіш төсемдер; 6 — кардан білігі; 7 — меңгерік білігінің тығы- здамасы; 8, 14 — қақпақтар; 10 — тығыздағыш сақина; 11 — тоқтатқыш сақина; 12 — сектор білігі мойынтірегінің сыртқы сақинасы; 13 — сектор білігінің тығы- здағышы; 15 — сирақ ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомобильдерінде меңгерік механизмінің екі нұсқасы қолданылуы мүмкін – меңгерікті гидрокүшейткішпен және онысыз.Гидрокүшейткішсіз нұсқада бұранда- шарлы сомын- тісті төрт- кілдеш – сектор типті меңгерік механизмі қолданылған. Тіреуіш арқылы қаңқаның лонжеронында тіреуіш көмегімен бекітілген ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің меңгерік механизмі шарлы ради- ал-тіреуіш мойынтіректерде картерде 1 орнатылған шарлы сомыны бар бұрандамадан 2 тұрады (4.58 сур.) Мойынтіректер бұрандамен бірге картерде төрт бұрандамамен бекітілген қақпақпен бекітіледі.Білік қақпақта орнатылған тығыздамамен тығыздалған. Картер мен қақпақ арасында реттеуіш төсемдер орнатылған, олар арқылы мой- ынтіректердің тартылыс мөлшері реттеледі. Бұранданың бұрамасы бойынша сомын жылжиды. Бұранда мен сомынның бұрама пішіні олар арасында айналма шарларды орналастыруға мүмкіндік береді. Бұл бұрамада шарлардың сырқанау үйкелісін домалау үйкелісімен ауыстыруға мүмкіндік береді. Бұранда-сомын жұбының жұмы- сында айналма шарлар бұраманың бұрандалы жырашықтарынан шығатындықтан, оларды жұмыс аймағына қайтару үшін екі қайтару науасы қолданылаған. Олардың әрқайсысы екі қалыпталған жар- тыдан құрылған. Науалар сомынның жоғарғы жағындағы тесіктерде орнатылған және екі бұрандамамен бекітілген. Екі қайтару науала- рының болуы шарлардың екі айналу шеңбері қолданылуымен түсін- діріледі. Сомынның төменгі жағы түзі эвольвенталы тістері бар тісті төрткілдеш болып табылады. Осы төрткілдештің тістері сирақ білігімен біртұтас жасалған тісті сектормен 3 ілініседі. Білік-сек- тор картерде аунақшалы цилиндрлік мойынтіректерде орнатылған, бұл ретте олардың әрқайсысының ішкі сақинасының рөлін біліктің арнайы өңделген цилиндрлік беті атқарады, ал сыртқы сақиналар (құрсаулар) картерде орнатылған және осьтік ығысудан тоқтатқыш сақиналарымен 11, ал бұрыштық ығысулардан – құрсауларды кар- тердің тығындармен жабылатын арнайы тесіктеріне белгілеумен бекітілген. Білік-секторының конустық бөлігінде үш бұрышты оймакілтектер тілінген, оларға сомынмен бекітілген сирақ 15 бас- пақталған. Мойынтыректердің құрсаулары картерде резеңке сақи- налармен тығыздалған. Білік-сектор картерде резеңке сақиналармен тығыздалған. Картерге лас пен шаңның түсуіне жолбермеу үшін, сирақтың білігінде қақпақта 14 тығыздағыш 13 орнатылған. Мой- ынтірек астындағы тіреуіш жағындағы тесік қақпақпен 8 жабылған. Меңгерік дөңгелегін бұрған кезде меңгерік және крдан біліктері меңгерік механизмінің бұрандасын айналдырады. Бұранда оның осьтік ығысуына жол бермейтін мойынтіректерде орнатылған- дықтан, бұранданың айналуы сектормен ілініскен тісті төрткіл- дешпен айналудан ұсталып тұратын сомынның бойлық жылжуын тудырады. Сомынның бойлық жылжуы білік-секторының және тиісінше сирақтың бұрылуын тудырады. Меңгерік механизмінің өзгертуші қасиеттері береліс санымен бағаланады. Меңгерік меха- низмінің беріліс саны — меңгерік дөңгелегінің бұрылысы бұрышы- ның сирақ бұрылысы бұрышына қатынасы. ГАЗ-2752 және ГАЗ-3302 автомобильдерінің меңгерік механиізмінің беріліс саны сомынныңорташа қалпы кезінде — 23,09.ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомобильдерінің меңгерік механизмдерінің жетегі және меңгерік механизмі бірдей. Осы автомобильдердің меңгерік басқару жетектері әр түрлі, өйткені ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің алдынғы ось доңғалақтарыныңаспасы тәуелсіз, ал ГАЗ-3302 «Газель» автомобилінің алдынғы ось доңғалақтарының аспасы— тәуелді.ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің меңгерік жетегі. Меңгерік жетегінің құрылымы 4.59. сур. көрсетілген. Сирақтың шарлы топса арқылы бұрыштық жылжуы алдынғы белдемнің арқалығы алдында орналасқан бойлық меңгерік тартымына 1 беріледі. Бойлық меңгрік тартымының екінші ұшы дәл осындай шарлы топса арқылы аспа- ның көлденең арқалығындағы тіреуіште орнатылған қосиықты сол жақ маятникті иінтіректің иығымен байланыстырылған. Маятникті иінтіректің екінші иығы шарлы топсаның тік орналасқан сұққысы арқылы көлденең меңгерік тартымымен 6 байланыстырылған. Қар- сы оң жақ шеттегі көлденең меңгерік тартымы аспаның көлденең арқалығының оң жақ тіреуішінде орнатылған оң жақ маятникті иінтіректің 10 иығымен байланыстырылған.сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің меңгерік жетегі:1 — бойлық меңгерік тартымы; 2 — бойлық тартымның ұштығы; 3 — реттеуіш төлке; 4 — тығыздағыш қап; 5 — меңгерік тартымының топсасы; 6 — көлденең меңгерік тартым; 7 — сол жақ маятникті иінтірек; 8 — сол жақ маятникті иінтірек- тің осі; 9 — инелі мойынтіректер; 10 — оң жақ маятникті иінтірек; 11 — оң жақ ма- ятникті иінтіректің осі; 12 — аспаның тіреуіші; 13 — бүйірлік меңгерік тартым; 14бүйірлік меңгерік тартым ұштығы; 15 — меңгерік трапецияның сол жақ иінтірегіЕкі маятниктік иінтіректердің болуы меңгерік жетегінің қажет- ті кинематикасын қамтамасыз етеді. Көлденең меңгерік тартымы- ның шеттерінде көлденең меңгерік тартымын оң жақ және сол жақмеңгерік тартымдарымен 13 байланыстыратын шарлы тоспалардың сұққыларына арналған көлденең орналасқан тесіктері бар дөңестер бар. Бүйірлік меңгерік тартымдар өз кезегінде меңгерік трапеция- ның 15 сол жақ 15 және оң жақ иінтіректерімен байланыстырылған. Меңгерік трапецияның иінтіректері әрқайсысы екі бұрандамамен ас- паның тіректеріне бекітіледі. Бүйірлік меңгерік тартымдардың болуы аспаның басқарылатын доңғалақтарды толық бұраусыз жүрісі кезін- де басқарылатын доңғалақтардың тәуелсіз жылжуын қамтамасыз етеді, өйткені олардың ұзындығы аспаның кинематикасына сәйкес келеді. Құрылымында бүйірлік меңгерік тартымдардың ұзындығын және бойлық меңгерік тартымының ұзындығын өзгерту жолымен басқарылатын доңғалақтарды орнату бұрышын реттеу мүмкіндігі көзделген. Әр реттелетін тартым шеттерінде қарсы бағытталған бұрандасы екі теткітен тұрады, солар арқылы тартымдардың ұзын- дығы өзгерітелід. Осы тетіктерді қосу шеттерінде қарсы бағытталған ішкі бұрандасы бар бойлық тартымның реттеуіш ұштығымен жүзе- ге асырылады. Бұрандалы қосылыстарды бекіту клемма қысқышта- ры арқылы жүзеге асырылады. Клемма қысқыштарын босатқан және реттеуіш ұштықты 2 бір жаққа бұрған кезде тартымның ұзын- дығы азаяды, ал оны басқа жаққа бұрған кезде — ұлғаяды. Бүйірлік меңгерік тартқыштар ұзындығын бір уақытта ұлғайтқан кезде басқа- рылатын доңғалақтардың шығу мөлшері ұлғаяды. Сирақтың қал- пын бұрма құлақтарды орнату бұрыштарымен үйлестіру бойлық меңгерік тартымның ұзындығын өзгерту арқылы жүзеге асырылады. Сол жақ маятникті иінтіректі аспаның көлденең арқалығыныңсол жақ тіреуішінде орнату 4.60. суретінде көрсетілген. Сол жақ қосиықты маятниктік иінтірек 8 арқылы басқарылатын доңға- лақтардың оң жақ та, сол жақ та бұрылысы үшін қажетті жалпы күш берілетіндіктен,  4.60.сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің сол жақ маятникті иінтірегін орнату: 1 — керме төлке; 2, 15 — тығырықтар; 3 — майсауыт; 4 — қалпақша; 5— аспаның тіреуіші; 6 — айдау клапаны; 7 — құрсау; 8 — маятниктік иінтірек; 9 — сомындар; 10 — сірге- лер; 11, 14 — тығыздағыш сақиналар; 12 — маятник- тік иінтірек осі; 13 — инелі мойынтіректеросы күшті қабылдау үшін маятниктік иінтірек осі 12 аспаның көл- денең арқалығының сол жақ тіреуішінде екі инелі мойынтіректе 13 орнатылған. Жоғарғы және төменгі моынтіректердің құрсаула- ры аспа тіреуішінің 5 ішкі тесігіне пресстелген. Мойынтіректерді майлау үшін тіреуіштің төменгі жағында қалпақшамен 4 жабылған майсауыт 3 орнатылған, ал оның жоғарғы бөлігінде айдау клапаны 6 орнатылған. Маятниктік иінтірек осінің екі ұшында бұрандалы ұштықтары бар және ол тіреуішке сіргелермен 10 бекітілетін екі тәжді сомындармен 9 бекітіледі. Маятниктік иінтіректің жоғарғы жағында сомынмен 9 қатты бұралатын маятниктік иінтірек 8 оты- рғызыалтын конус бар. Маятниктік иінтірек тіреуіште 11 және 14 тығыздағыш сақиналармен тығыздалған. ГАЗ-2752 «Соболь» авто- мобилі аспасының көлденең арқалығының оң жақ тіреуішінде оң жақ маятниктік иінтіректі орнату 4.61. суретінде көрсетілген. Тек қана оң жақ басқарылатын доңғалақ бұрылысының күшін қабылдай- тын оң жақ маятниктік иінтірек 3 сол жақ доңғалақпен салысты- рғанда азырақ күшпен жүктелген, сондықтан ол аспаның көлденең арқалығының тіреуішіне қапталдық көмкермесі бар пластмас төл- келер көмегімен 8 орнатылған. Төлкелер 8 тіреуіште тығыздағыш сақиналармен 5 тығыздалған. Маятниктік иінтірек пен оның осінің бекітпелері сол жақ иінтірек пен оның осінің бекітпелеріне ұқсас. Осылайша, басқарылатын доңғалақтардың аспасы тәуелсіз болған- да, меңгерік трапеция доңғалақтардың бұрылыс осі мен трапеция осьтерімен, трапецияның сол жақ және оң жақ иінтіректерімен, бүй- ірлік және көлденең меңгерік тартымдармен қиылысу нүктелерін қосатын шартты сызықпен құрылған.Меңгерік трапецияның барлық иінтіректері өзара және бұрыл- малы құлақтардың иінтіректерімен құрылымы бірдей шарлы топса- лармен қсоылады. ГАЗ-2752 және -3302 автомобильдерінің меңгерік тартымдарының шарлы топсасы       сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің оң жақ ма- ятниктік иінтірегін орнату:1 — сіргелер; 2 — сомындар; 3 — маятниктік иінтірек; 4 —құрсау; 5 — тығыздағыш сақина; 6 —маятниктік иінтірек осі; 7 — аспаның тіреуіші; 8 — төлкелери; 9 — тығырықсурет. ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомобильдерініңмең-герік тартымдарының шарлы топсасы:1 — шарлы сұққы; 2 — топсаның корпусы;3 — ішпек; 4 — конустық серіппе; 5 — қақпақ   Отырғызу конусы және бұрандалы ұштығы бар шарлы сұққы 1 болып та- былады (4.62 сур.) сұққының шарлы бастиегі топсаның корпусында 2 ор- натылған және конустық өзқыспалы полиамид ішпегімен 3 тығыздалған. Ішпек конустық серіппемен 4 қы- сылған және келтеленген қақпақпен 5 жабылған. Топса бөлшектенбейтін құрылым болып табылады, реттеуге жатпайды және жұмыс беттері тозған кезде толық жинағымен ауыстырудыталап етеді. Топсаның корпусы меңгерік тартымдардың цилиндрлік ұяларында (4.59 сур.), ал отырғызу конустары — иінтіректердің ко- нустық ұяларында орнатылады.ГАЗ-3302 «Газель» автомобилінің меңгерік жетегі. Осы же- тектің бұдан бұрын қарастырылған ГАЗ-2752 «Соболь» авто- мобилінің меңгерік басқару жетегінен айырмашылығы - «Газель» автомобилінің алдынғы осінің аспасы тәуелді болғандықтан, тра- пецияның құрылымы жеңлдетіледі. ГАЗ-3302 «Газель» автомо- билінің меңгерік жетегінде доңғалақтардың мойынтіректері бұрыл- малы құлақпен 2 біртұтас жасалған оське орнатылған (4.63 сур.). Алдынғы ось арқалығының 10 екі шетінде шүберінді 3 орнатуға ар- налған ішкі цилиндрлік тесіктермен соғып жасалған төлкелері бар. Бұрылмалы құлақтардың ішкі цилиндрлік тесіктермен шетмойын- дары бар. Құлақтардың шетмойындары арқалықтың төлкелеріне кигізіледі және төлкелер мен шетмойындардағы тесіктер арқылы өтетін шүберіндер арқылы онымен қосылады. Шүберіннің төлке тесігінде айналып кетуін жібермес үшін, шүберін арқалықтың төл- кесінде сыналы сұққышпен 17 бекітіледі. Әр бұрылмалы құлақтың төменгі шетмойыны мен әр төлкенің төменгі қапталдық беті ара- сында төменгі жағынан мойынтіректің тығыздағышымен 16 жа- былған шүберіннің тіректі мойынтірегі 15 орнатылған. Мойынтірек- тің болуы бұрылмалы құлақты басқарылатын доңғалаққа түсетін салмақпен жүктеген кезде, оның арқалыққа қатысты бұрылуын жеңілдетеді. Оң жақ бұрылмалы құлаққа екі бұрандамамен бұрыл- малы иінтірек 18 бекітіледі. сурет. ГАЗ-3302 «Газель автомобилінің меңгерік жетегі:І— реттегіш бұрандама; 2 — бұрылмалы құлақ; 3 — шүберін; 4 — шүберіннің қақпағы; 5 — баспақ-майсауыт; 6 — меңгерік тартым топсасы; 7 — тығыздағыш қап; 8 — бойлық меңгерік тартым; 9 — шүберіннің тығыздағыш сақинасы; 10 — алдынғы ось арқалығы;ІІмеңгерік трапеция иінтірегі (оң жақ); 12 — көлденең меңгерік тартым ұштығы; 13 — қамыт; 14 — көлденең меңгерік тартым; 1 5шүберіннің тіректі мойынтірегі; 16 — мойынтіректің тығыздағышы; 17 — сыналы сұққыш; 18 — бұрылмалы иінтірек (сол жақ); 19 —иінтірек бұрандамасыБұрылмалы иінтіректің ортаншы бөлігінде бұрылмалы иінтіректі көлденең меңгерік тартыммен 14 байланыстыратын шарлы топсаның сұққысын бекітуге арналған ұя бар. Сол жақ бұрылмалы иінтірек- тің 18 екінші шетінде бұрылмалы иінтіректі бойлық меңгерік тар- тыммен 8 байланыстыратын шарлы топса сұққысын орнатуға ар- налған ұя бар. Бойлық меңгерік тартымның екінші шеті меңгерік механизмінің сирағымен байланыстырылған. Көлденең меңгерік тартымның екінші шеті дәл осындай шарлы топсамен меңгерік тра- пецияның оң жақ иінтірегімен байланыстырылған. Бұл иінтірек екі бұрандамамен оң жақ бұрылмалы құлаққа 2 бекітіледі. Меңгерік трапеция бұл жағдайда алдынғы ось арқалығымен 10, бұрылмалы иінтіректің көлденең меңгерік тартымы бекітілген жерден сол жақ бұрылмалы құлаққа 2 бекітілген жерге дейінгі бөлігімен, көлденең меңгерік тартыммен 14, және меңгерік трапецияның оң жақ иінтіре- гімен 11 құрылған. Барлық шарлы сұққыларды бекіту бұрылып кетуден сіргелермен бекітілген тәжді сомындармен жүзеге асыры- лады.ГАЗ-2752 «Соболь» автомобильдері және ГАЗ-3302 «Газель» ав- томобильдері шығарылымдарының бөлігінде гидрокүшейткіші бар меңгерік басқару орнатылған.Гидрокүшейткіштің болуы жүргізушінің күшімен де, сон- дай-ақ гидравликалық күш беретін цилиндрде іске асырылатын қысым әсеріндегі сұйықтықтың энергиясын пайдалану есебінен де, меңгерік дөңгелегіне жеткізілген басқарылатын доңғалақтардың бұрылысқа кедергісін еңсеруге мүмкіндік береді. Меңгерік басқа- рудың гидравликалық күшейткішінің болуы жүргізушінің еңбегін жеңілдетуден басқа, автомобиль қозғалысының белсенді қауіпсізді- гін айтарлықтай арттырады, өйткені автомобильдің басқарылатын қозғалысының тұрақтылығы арттырылады. Сұйықтықты күш бе- ретін цилиндрге қысыммен беру қозғалтқыштың иінді білігінен іске қосылатын сорғы қондырғысымен жүзеге асырылады. Сұйықтықты күш беретін цилиндрдің тиісті қуысына беруді басқару және осы цилиндрдің қарсы жақтағы қуысын құйылыспен қосу осьтік не- месе бұрылмалы бөліп-таратқыш болып табылатын тарату (бөліп таратқыш) құрылғысымен жүзеге асырылады. Тарату құрылғысы меңгерік доңғалағының бұрылыс бұрышы мен күш беретін цилин- дрмен бұрылатын басқарылатын доңғалақтардың дәл пропорцио- налдығын қамтамасыз етуге тиіс. Кш беретін цилиндрі меңгерік басқарудың белгілі бір тетігіне әсер ететін сояуышы бар піспек бо- лып табылады. Піспек орналасқан цилиндр арқау негізімен қатты байланыстырылған.ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомобиль- дерінің гидрокүшейткіші бар меңгерік механизмі . Осы авто- мобильдердің гидрокүшейткіші жоқ меңгерік механизмінен    айырмашылығы - бұл жағдайда (4.64 сур.) меңгерік меха- низмінің құрылымы өзгертілген және қосымша жабдық - ги- дравликалық сорғы, сұйықтыққа арналған сүзгісі бар күбіше және жалғастырушы жоғары қысым құбыршектері пайдала- нылған.Сыйымдылығы 0,6 л күбіше ол арқылы ағып кетуін теңелту, тазарту және жұмыс температуралық түзімді сақтау міндеттері шешілетін МГЕ-10А арнайы сұйықтыққа арналған техника- лық резервуар болып табылады. күбіше капот астында автомо- биль жүрісі бойынша сол жақта арнайы тіреуіште орнатылған. Күбішенің корпусы орталық өзекке қалпақшалы сомынмен 1 бекітілген қақпақпен 2 жабылған (4.65 сур.). Қақпақтың астында торлы сүзгі 4 орнатылған. Күбішеде өлшемі 45 мкм асатын бөлшектерді жібермейтін қағаз сүзгіш элементі 9 орна- тылған. Күбішеге екі жалғастық бекітіледі – майды сорғыға беретін бүйірлік жалғама құбыр 10 және майды таратқыш корпусынан күбішеге әкелетін орталық жалғама құбыр 114.65. сурет. ГАЗ-2752 «Со- боль» және ГАЗ-33021«Газель» автомобильдерінің меңгерік басқару гидрокүшейткішінің күбішесі:— қалпақшалы сомын; 2 — қақпақ; 3 — төсем; 4 — торлы сүзгі; 5 — сірге; 6 — тығырық; 7 — серіппе;— конустық тығыздағыш тығырық;— қағаз сүзгіш элементі;— майды сорғыға беретін жалғама құбыр;— майды таратқыш корпусынан күбішеге әкелетін жалғама құбыр       Бүйірлік жалғама құбырға күбішені сорғымен қосатын құбыршек жалғастырылған. Орталық жалғама құбырға сұйықтықты тарату құрылғысының құйылыс қуысынан әкелетін құбыршек жалғасты- рылған.ГАЗ-2752 автомобилі меңгерігінің гидрокүшейткіш сорғысы ав- томобиль жүрісінің сол жағында қозғалтқыш блогының алдынғы бөлігінде орнатылған және қозғалтқыштың иінді білігінен сына-бел- дікті беріліспен жүргізіледі. Корпуста 3 (4.66 сур.) сопақ тесік жа- салған, оған радиал ойықтары бар цилиндрлік диск болып табыла- тын ротор салынған. Дисктің ойықтарына ойықтарда еркін жылжи алатын жайпақ пластиналар (шиберлер) салынған. Ротор біліктің оймакілтектерінде орнатылған. Ол өз кезегінде корпуста шарлы мойынтіректе орнатылған. Білік иінді біліктің тегершігін сорғы- ның тегерішігмен 2 байланыстыратын сына-белдікті беріліспен ай- налдырылады. Осылайша, қозғалтқыш жұмыс істеген кезде сорғы тұрақты жұмыс істеп тұрады. Ротор айналған кезде пластиналар ортадан тепкіш күші әсерімен корпустың сопақ тесігі бетіне жабы- сады және ротордың бұрылуына қарай екі көршілес пластиналар арасындағы кеңістік көлемі ең кішкентайдан ең үлкенге дейін және кері өзгереді. Кеңістіктің ұлғаюшы көлемі аймағында екі көршілес пластиналар арасында күбішенің бүйірлік жалғастығынан сұйықтық түсетін төмен қысым қуысы орналасқан. Азаюшы көлем аймағында реттегіш жүйе арқылы гидрокүшейткіші бар меңгерік механизмінің ішіне салынған тарату құрылғысымен байланыстырылған жоғары қысым қуысы орналастырылған.Бұдан басқа, арынды магистраль қысымы пластиналардың кор- пустың сопақ тесігі бетіне сенімді жабыстырылуын қамтамасыз етіп, ротордың ішкі қуысына беріледі.Сорғының берілісі қозғалтқыштың минималды тұрақты айна- лымдары жағдайында меңгерік басқарудың жұмысқа қабілеттілігін қамтамасыз етуге тиіс. Сорғының берілісі ротордың айналу жиілігі- не, олай-болса қозғалтқыш білігінің айналу жиілігіне де байланы- сты болғандықтан, айналу жиілігін минималдыдан бастап өзгерткен кезде, сорғымен берілетін сұйықтық көлемі едәуір өседі, және бұл көлем гидрожетектің өту қималарының өткізгіш қабілеттігінен асып кетуі мүмкін, сондықтан сорғының құрылымында шығын клапанын орнату көзделген. Шығын клапаны 7 сорғының арынды қуысын- да орнатылған және сұйықтықты беру есептіктен асса, клапанның шетжағына жоғары қысымның ықпалы серіппенің сығылуына әкеп соғады, оның салдарынан шығын клапаны арынды қуысты құйылыс қуысымен қосып, орнын ауыстырады. Бұдан басқа, қысымның ава- риялық көтерілуі салдарынан гидромагистральдің зақымдануын жіюермес үшін, сорғы құрылымында сақтандырғыш клапаны 8 көзделген. Есептік қысым шамадан жоғары көтерілгенде, клапан сақтандырғыш клапанының күшін еңсеріп, ашылады және арынды магистарльді ағызатын магистарлімен қосады.  Гидрокүшейткіші бар меңгерік механизмі жайында «Соболь» және«Газель» автомобильдерінде күш беретін цилиндріменқұрылымды қосарланған меңгерік механизмі - гидромеңгерік (4.64 сур.) қолданылған. Механизм бұранда—шарлы сомын— төрткілдеш—сектор типіндегі құрылым болып табылады. Бірақ гидрокүшейткішті қолданған кезде механизмнің сомыны күш бе- ретін піспек-төрткілдеш функциясын атқарады, ол үшін меңгерік механизмінің корпусы цилиндр болып табылады. Піспек фунция- сын орындау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін сомынның сыртқы цилиндрлік бетінің сақиналы тығыздағышы бар. Механизмнің бұрандасы 4 екі аунақшалы тіректі мойынтіректерде орнатылған және шарлар арқылы сомын-піспекпен өзара әрекеттеседі. Піспек- те сирақтың білігімен біртұтас жасалған тісті сектормен ілінісетін тісті төрткілдеш ойылған. Сирақты меңгерік механизмінің картерін- де орнату аталған автомобильдердің гидрокүшейткісіз меңгерік механизмдеріндегіге ұқсас. Механизмнің бұрандасы 4 торсион арқылы кіріс білікпен 17 жалғасады. Кіріс білік 17 меңгерік меха- низмінің жетегі білігінің кардан топсасының айырымен қосылған. Кіріс білік қуыс болып орындалған және оның гидравликалық та- ратқыш корпусына 7 кіретін құуыс цилиндрлік бөлігі бұрылмалы (танценциалдық) бөліп таратқыш функциясын атқарады. Осы бөліп таратқыштағы сұйықтық ағымдарын үлестіру схемасы 4.64. сурет- те көрсетілген. Бөліп таратқыштың корпусы меңгерік механизмінің білігімен қатты байланыстырылған. Кіріс біліктің қуыс цилиндрлік бөлігі ішінде екі шетінде цилиндрлік дөңестері бар жалғастырушы торсион орналасқан. Олардың біреуі кіріс біліктің цилиндрлік тесі- гіне салынған және бұрылып кетуден сұққышпен бекітілген. Екін- шісі бұранданың цилиндрлік ұясына салынған және ол да бұрылып кетуден сұққымен бекітілген. Осы ұяға кіріс білік шетіндегі цилин- дрлік дөңес те кіреді. Бірақ бұл дөңесте екі бойлық ойық көзделген, оларға белгілі бір саңылаумен жалғастырғыш сұққы кіреді.Меңгерік басқару гидрокүшейткішінің жұмысы. 4.64, б, су- ретте көрсетілген кіріс білік пен бұранданы қосу үшін меңгерік дөң- гелекті бұрған кезде меңгерік білік бұрылады және кардан топсасы арқылы кіріс білік бұрылады және ары қарай торсион 25 арқылы – меңгерік механизмінің білігі бұрылады. Егер салынған күш басқа- рылатын доңғалақтарды бұру үшін қажеттіден артық болса, онда меңгерік жетегінің тетіктері арқылы меңгерік механизмін сирақ білі- гіне келтіргеннен кейін тістітөрткілдеш секторындағы сирақ білігін- де және сомында үлкен күш сәті пайда болады, ол, ең ақырында, меңгерік механизмінің білігінде үлкен айналмалы сәтке өзгертіледі. Егер осы сәт жалғастырғыш торсионды 25 бұрау сәтінен артық болса, онда бұранданың бұралуы орнына жалғастырғыш торсионы бұралады. Меңгерік дөңгелектегі айналу сәті мұндай жағдайда тор- сионның бұралу сәтіне тең. Бұл ретте, кіріс білікте торсион дөңесі мен кіріс біліктің қуыс цилиндрлік бөлігі айнала бағытта қат-ты қосылғандықтан, торсионды бұраған кезде бөліп таратқыш 24 бұралады (бұрылмалы бөліп таратқыш функциясын кіріс біліктің қуыс цилиндрлік бөлігі атқарады). Нәтижесінде сұйықтық сорғының қысымымен күш беретін цилиндрдің бір қуысына бағытталады. Ал қарсы жақтағы қуыс ағызатын магистарльмен байланыстырылады. Күш беретін цилиндрдің функциясын атқаратын күшейткіш сомыны осьтік бағытта орын аустырады, оның тісті төрткілдеші секторды, сирақ білігін, сирақты бұрады және басқарылатын доңғалақтарды бұру жұмысы жүргізушімен емес, күш беретін цилиндрмен орын- далатын болады. Бұл жағдайда меңгерік дөңгелегі бұрылысы- ның бұрышы мен автомобильдің басқарылатын доңғалақтарының бұрылысы бұрышының дәл пропорционалдығы қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл меңгерік механизмінің бұрандасы тіректі мойынтірек- терде қатты бекітілгендігімен қамтамасыз етіледі, яғни сомын осьтік жылжыған кезде бұранда және онымен қатты байланыстырылған бөліп таратқыш корпусы 20 меңгерік механизмінің бұрандасы мен жалғастырғыш сұққыш (сұққы 19) арасындағы саңылау шегінде бұрылады. Бөліп таратқыш корпусы 20 бұралған бөліп таратқышты«қуып жетеді», ал жалғастырғыш торсионның бұрамы алып тастала- ды. Осьтік бөліп таратқыштармен салыстырғанда бұрылмалы бөліп таратқыш меңгерік дөңгелек бұрлысының бұрышына қатысты үл- кен «езгіштікпен» ерекшеленеді, өйткені оның күшейткішті іске қосу үшін қажетті меңгерік бұрылысының бұрышы шамамен 3°, ал осьтік бөліп таратқышта - шамамен 10° құрайды.ЗИЛ-5301 автомобилінің меңгерік басқаруы. Осы автомо- бильде гидромеңгеріктен (гидрокүшейткішпен құрылымды бірік- тірілген меңгерік механизмінен) және меңгерік жетектен тұратын меңгерік басқару қолданылған.ЗИЛ-5301 автомобилінің меңгерік жетегі ГАЗ-3302 автомо- билінің меңгерік жетегіне ұқсас, өйткені оның да алдынғы доңға- лақтарының аспасы тәуелді, демек, меңгерік трапециясы тілікті емес. Айырмашылығы меңгерік трапецияның жекелеген бөліктерінің құрылымдық орындалуында тұрады. ЗИЛ-5301 автомобилінің меңгерік жетегінде меңгерік механизмінің меңгерік сирағының күші 1 (4.67 сур.) бойлық меңгерік тартымға беріледі, оның екінші шеті шарлы сұққымен жоғарғы бұрылмалы иінтірекпен 3, яғни, сол жақ бұрылмалы құлақ иінтірегімен байланыстырылған. Осы бұрылма- лы құлақтың төменгі иінтірегі (сол жақ бұрылмалы шетмойынның иінтірегі 4) шарлы сұққымен көлденең меңгерік тартымның сол жақ ұштығымен байланыстырылған. Көлденең меңгерік тартымның екінші ұштығы оң жақ бұрылмалы шетмойынның иінтірегімен бай- ланыстырылған. Ұштықтардың бұрандасы қарсы бағытты және көлденең меңгерік тартымын бұрған кезде оның ұзындығы, демек, басқарылатын доңғалақтардың шығуы да өзгереді.ЗИЛ-5301 автомобилінде бұранда—шарлы сомын—төрткіл- 4.67. сурет. ЗИЛ-5301 автомобилінің меңгерік жетегі:1 — меңгерік сирағы; 2 — бойлық меңгерік тартым; 3 — жоғарғы бұрылмалы иінтірек; 4 — сол жақ және оң жақ бұрылмалы шетмойындардың иінтіректері; 5 — көлденең тартым деш—сектор түріндегі меңгерік механизмі қолданылады. Меңгерік дөңгелегі меңгерік білігінің оймакілтектерінде орнатылған. Мең- герік білік аспап панеліне тіреуішпен бекітілген басқару бағана- сындағы екі мойынтіректе орнатылған. Кардан берілісінің меңгерік білігі меңгерік механизмінің бұрандасымен 4 (4.68 сур.) байланы- стырылған. Бұранда шарлы сомынмен 5 ілініскен. Бұранда пішіні бұрауыш пен сомынның бұрандалы беттері арасында болат шарлар айналып тұрғандай орындалған. Айналып жүрген шарлар бұранда қуысына науа 6 арқылы қайта оралады. Шарлы сомын 5 піспек-төрт- кілдеш 3 ішінде орнатылған және бекітіп тұратын бұрауышпен 21 бекітілген. Піспек-төрткілдеш 3 меңгерік механизмінің картерін- де орындалған күшейткіштің цилцндрінде 2 орнатылған және онда сақинамен тығыздалған. Піспек-төрткілдеш бетінде онымен мең- герік сирағының білігімен 18 біртұтас жасалған сектордың 22 ті- стері ілінісетін тісті төрткілдеш ойылған. Тістің ұзындығы бой- ынша сектор мен төрткілдеш тістерінің ені айнымалы. Бұл сирақ білігін осьтік жылжыту жолымен төрткілдеш пен сектор ілінісіндегі бүйірлік саңылауды реттеуге мүмкіндік береді. Бұл жылжу бүйірлік қақпаққа 14 бұралатын реттегіш бұрандамен 16 жүзеге асырылады. Сирақ білігінің осьтік жылжуы реттегіш бұрандамен екі жаққа жү- зеге асырылуы мүмкін. Ол үшін сирақ білігінде тоқтатқыш сақина- сы орнатылған. Меңгерік механизмінің картеріне аралық қақпақ 8, басқару клапанының корпусы (бөліп таратқыш корпусы 10) және                       Сурет. 4.68. ZІL-5301 автокөлігінің руль механизмі:1 - төменгі ядро; 2 - күшейткіштің амплитудасы; З - поршень-рейка; 4 - руль механизмінің бұрандасы; 5 - сақина; 6 - шұңқыр; 7 - доп; 8 - prom} h.’Contaіner қақпағы; 9 - күшейткішпен осьтік басқару клапаны; 10 - корпус корпусы; 11 - реттелетін жаңғақ; 12 - мұқаба; 13- инелер тәрізді жөксіз; 14 - бүйірлік қақпақ; 15 - сорғышы; 16 - реттеу бұрандасы; 17 - магниттік кронштейн; 18 - рульдік басқарудың білікшесі; 19 - серіппелі көктемгі; 20 - пневматикалық поршень; 21 - реттеу бұрандасы; 22-тараужоғарғы қақпақ 12 бекітіледі. Аталған тетіктермен құрылатын қуыста тіректі шарлы мойынтіректерде меңгерік механизмінің бұрандасы орнатылған.Бұранданың цилиндрлік бөлігінде мойынтіректердің тіректі тығы- рықтары арасында күшейткішті басқарудың осьтік бөліп таратқышы 9 орнатылған. Бөліп таратқыш пен мойынтіректерді бұрандада бекіту реттегіш сомынмен 11 жүзеге асырылады. Мойынтіректер аралық және жоғарғы қақпақтарда тіректі тығырықтар мен басқару клапа- ны корпусының қапталдық беті арасындағы белгілі бір осьтік саңы- лаумен орнатылған. Мойынтіректердің тіректі тығырықтарының қапталдық беттері басқару клапаны корпусының (бөліп таратқыш корпусының 10) өтпелі тесіктеріне салынған реактивтік тынғыжыл- дарының 20 шетіне тіреледі. Не бары алты тесік бұрандама осін айнала белгілі бір радиус бойынша біркелкі орналасқан. Бір тесіктің екі реактивтік тынғыжылдардың ішкі шеттері арасында белгіленген шамада тартылып центрлейтін серіппелер 19 орнатылған. Осылай- ша, алты центрлейтін серіппенің күші басқару клапанының корпу- сындағы бөліп таратқыштың орталық қалпын белгілейді.Басқару клапаны корпусының сорғыдан сұйықтықты қысым- мен жеткізу жалқастығын орнатуға, сұйықтықты ағызуға бұруға және сұйықтықты күш беретін цилиндрдің алыс қуысына жеткізуге арналған бұрандалы тесіктері бар. Күш беретін цилиндрдің жақын қуысы басқару клапанының корпусымен ішкі арна арқылы жалға- сады. Бөліп таратқыштың орталық қалпында сорғыдан берілетін май бөліп таратқыш құрылғыдағы тесіктері арқылы меңгерік ме- ханизмінің күш беретін цилиндрінің екі қуысына және ағызғышқа беріледі. Егер тісті төрткілдештегі осьтік күшке келтірілген басқа- рылатын доңғалақтар бұрылысына кедергі центрлейтін серіппе- лердің жиынтық күшінен артық болса, онда меңгерік дөңгелегін бұрған кезде бұранда сомыннан бұранда мойынтіректерінің тіректі тығырықтарының қапталдық беттері мен басқару клапаны корпу- сының қапталдық беттері арасындағы осьтік саңылау шегінде бұра- лады немесе бұралып шығады. Бұл ретте центрлейтін серіппелер қысылады, бөліп таратқыш күш беретін цилиндрдің бір қуысы жоғары қысым сорғысымен, ал қарсы жақтағы қуысы – ағызғышпен байланыстырылғандай болып, орнын ауыстырады. Сомын мен төрткілдешті жылжыту жұмысы бұл жағдайда күшейткіштің жұмыс піспегінің бір жағында қажетті күшті арттыратын қысымдағы сұй- ықтықпен орындалады. Меңгерік дөңгелегінің бекітілген қалпында сомынмен бірге бұранда және онда бекітілген бөліп таратқыш та жылжиды, бұл ретте ол бейтарап қалпына қайта оралады. Егер бұл кезде басқарылатын доңғалақтардың бұрылысы жеткіліксіз болып шықса, жүргізуші меңгерік дөңгелегін қайта бұрады және үдеріс қайталанады.Күш беретін цилиндрдің жұмыс қуысына берілетін жұмыс қы-сымы бір уақытта реактивтік тынғыжылдар арасындағы қуысқа да берілетінін атап өту қажет. күш беретін цилиндрдің жұмыс қуы- сында автомобильдің басқарылатын доңғалақтары бұрылысының кедергісіне пропорционалды қысым орнатылады, тынғыжылдар астындағы қысым да осы қысымға пропорционалды. Бұл ретте реак- тивтік тынғыжылдардың шеттері аралық не жоғарғы қақпақтардың қапталдық беттерімен өзара әрекеттеспейтіндіктен, жылжытылған реактивтік тынғыжылға сұйықтықтың қысымы бұранданың ары қа- рай осьтік ығысуына жол бермейді, бұл жүргізушіге «жол сезімін» береді, яғни басқарылатын доңғалақтар бұрылысына кедергі неғұр- лым өскен сайын, жүргізуші меңгерік дөңгелекті айналдыруға соғұр- лым көбірек күш жұмсайды.ЗИЛ-5301 автомобилінде бұдан бұрын қарастырылған ГАЗ- 2752 автомобилінің сорғысына ұқсас меңгерік гидрокүшейткішінің сорғысы қолданылған. Айырмасы тек ЗИЛ-5301 автомобилінде сұйықтыққа арналған күбіше сорғы корпусымен құрылымды қосар- ланғанында ғана тұрады. 4.3.3. Жүк көтергіштігі үлкен жүк автомобильдерінің меңгерік басқаруы Мысал ретінде КамАЗ-5320 автомобилінің меңгерік басқаруын қара- стырамыз, ол агрегаттардың біршама әдеттегіден тыс құрамдастырымымен сипатталады. Меңгерік басқарудың жалпы құрастырымы 4.69. суретте келтірілген. Меңгерік басқару басқару бағанасының 3 ішінен өтетін білік- те 4 орнатылған меңгерік дөңгелегінен 5 тұрады. Басқару бағанасы 3 қа- мыттармен кабинаның тетіктеріне бекітіледі. Меңгерік дөңгелегінің білігі кардан білігі 2 арқылы бұрыштық бәсеңдеткіштің кіріс білігімен қосылған. Бұрыштық бәсеңдеткіштің картері бос шетімен меңгерік механизмі кар- терінінің 7 шетіне жалғастырылған. Меңгерік механизмі автомобильдің қаңқасына қатты бекітілген. Бұрыштық бәсең-деткіштің мақсаты — жүргізушінің кабина- да отыруын тікелей жүргізушінің орындығы астында орналасқан меңгерік механизмімен байластыру. Жұмыс сұйықтығы меңгеріктің гидрокүшейткішіне сорғыдан 6 жеткізіледі және гидрокүшейткіштен күбішеге құбыр жо- лымен апарылады. сурет. КамАЗ автомобильдерінің меңгерік басқаруының жалпы құрастырымы:1 — май радиаторы; 2, 4 — біліктер; 3 — басқару бағанасы; 5 — меңгерік дөңгелегі; 6 — меңгерік гидрокүшейткішінің сорғысы; 7 — меңгерік меха- низм; 8 — сирақГидрокүшейткіштің шығыс білігінде бойлық тартыммен шарлы топса арқылы байланыстырылған сирақ 8 бекітілген. КамАЗ авто- мобильдерінің меңгерік механизмі 4.70. сур. көрсетілген. Осы бұранда — шарлы сомын — төрткілдеш — сектор типті механизмде меңгерік бұрандасы 28 шарлы сомынға 29 бұралған. Бұранда-со- мын ілінісінде бұранда пішіні бұранда мен сомынның бұрандалы жырашақтары арасында шарлар 31 домалайтындай орындалған. Шарлар шарлы сомынның бұрандалы бетіне науы 30 арқылы орала- ды. Сомынның сыртқы беті цилиндрлік және ол сурет. КамАЗ автомобильдерінің меңгерік механизмі:1 — жетекші тегешіктің тығыздағышы; 2 — жетекші тегешіктің корпусы; 3 — бұрыштық бәсеңдеткіш корпусы; 4 — қалқымалы төлке; 5, 13 — тіректі сақиналар; 6 — керме сақина; 7, 11, 32, 34, 36, 38, 47 — тығыздағыш сақиналар; 8 — бекіткішбұранда; 9 — реттеугіш бұранды; 10, 41, 50 — сомындар; 12 — бүйірлік қақпақ; 14 — реттегіш тығырық; 15, 23 — тіректі тығырықтар; 16 — қайта өткізетін кла- пан; 17 — сирақ білігі; 18 — артқы қақпақ; 19 — сирақ білігінің тығыздамасы; 20тығыздаманың тіректі сақинасы; 21 — сыртқы тіректі сақинаның қалпақшасы; 22 — тығыздаманың сыртқы қалпақшасы; 24 — меңгерік механизмінің картері; 25піспек-төрткілдеш; 26 — магниттік тығын; 27 — тығырық; 28 — меңгерік бұран- да; 29 — шарлы сомын; 30 — шарлы сомынның науасы; 31 — шар; 33 — тіректі қақпақ; 35 — жетектегі тегершік; 37, 46 — тығынжыл серіппелері; 39 — тіректі мойынтірек; 40 — ойыс тығырық; 42 — алдынғы қақпақ; 43 — басқару клапанының бөліп таратқышы; 44 — реактивтік тынғыжыл; 45 — басқару клапанының корпусы; 48 — реттегіш төсем; 49 — шарлы мойынтірек; 51 — жетекші тегершік; 52 — инелі мойынтірекпіспек-төрткілдештің 25 тиісті тесігіне салынған (сыртқы бетінде төрткілдештің тістері ойылған піспек). Піспек-төрткілдеш меңгерік механизмі картерінің 24 цилиндрлік кеңістігінде орнатылған және сақинамен тығыздалған. Осылайша, піспек-төрткілдеш гидрокү- шейткіштің күш беретін цилиндрінің піспегі болып табылады. Со- мын піспек-төрткілдеште бұрылып кетуден екі бектікіш бұрандама- лармен 8 ұсталады. Піспек –төрткілдеш тістері сирақтың білігімен 17 біртұтас түрінде орындалған тісті сектіормен ілініскен. Сирақ білігі бір тірегімен меңгерік механизмінің картерінде, екніші тіре- гімен – бүйірлік қақпақтың 12 отырғызу ұясында бекітілген. Бүй- ірлік қақпақта біліктің қапталдық ұясында тіректі 15 және реттегіш14 тығырықтармен бекітілген реттегіш бұранда орнатылған. Біліктің оймакілтекті бөлігіне сирақ 6 орнатылған (4.71, а сурет). Сирақ шар- лы топса арқылы бойлық меңгерік тартыммен 5 байланыстырылған. Бойлық меңгерік тартымның екінші шеті шарлы топса арқылы сол жақ бұрылмалы құлақтың жоғарғы иінтірегімен байланыстырылған. Осы бұрылмалы құлақтың төменгі иінтірегі шарлы топса арқылы меңгерік трапецияның көлденең меңгерік тартымымен 3 байланы- стырылған. Осы тартымның 3 екінші шеті шарлы топса арқылы оң жақ бұрылмалы құлақтың иінтірегімен қосылған. Осылайша, мең- герік трапеция бұл жағдайда белдемнің арқалығымен, бұрылмалы құлақтардың иінтіректерімен және көлденең меңгерік тартыммен 3 құрылған. Көлденең меңгерік тартымның екі шетінде бұрандалы ұштықтары бар, олар оның ұзындығын өзгертуге мүмкіндік береді, осылайшы басқарылатын доңғалақтардың қауысуы реттеледі. Необ- ходимый развал управляемых колес обеспечивается конструктивны- ми параметрами балки переднего моста.Бөліп таратқыш құрылғының күш беретін цилиндрмен бірге жұ- мысының схемасы 4.71, б, в.суретте көрсетілген.КамАЗ автомобильдерінің осьтік типті бөліп таратқышы бар та- ратқыш құрылғысы 4.72 суретте келтірілген. Таратқыш құрылғы гидрокүшейткішті басқару клапанынының корпусында 3 орын- далған. Алдынғы қақпақпен 1 жабылған корпуста 3, сорғыдан қысыммен сұйықтықты жеткізу, сұйықтықты ағызуға бұру, сұй- ықтықты күш беретін цилиндрдің құыстарына жеткізу жалғастығын бекітуге арналған бұрандалы тесіктер көзделген. Корпуста 3 бөлім таратқыш 13 орналасқан, ол үшін осьтік жылжу мүмкіндігі көз- делген. Бұдан басқа, корпуста радиус бойынша орналасқан осьтік тесіктер бар, оларға реактивтік тынғыжылдар 2 орнатылған. Реак- тивтік тынғыжылдар арасында центрлеуші серіппе 12 орнатылған. Тынғыжылдар арасындағы осьтік тесіктер кеңістігіне күш беретін цилиндрде іске асырылатын жоғары қысым беріледі. Бұдан басқа, бұрыштық бәсеңдеткіш жағынан корпуста үш бітеу тесік жасалған, оларға серіппелермен қысылған кері (реактивтік) клапандар са- лынған. Бөліп таратқыш 13 бұранданың құйрық жағына кигізілген және серіппелі тығырық 14 арқылы сомынмен 15 тіректі аунақшалы мойынтіректер арасында бекітілген.  сурет. КамАЗ автомобилінің гидрокүшейткішінің жұмыс схемасы: а — жал- пы схема; б, в — бөліп таратқыш құрылғының күш беретін цилиндрмен бірге жұ- мысының схемалары (тиісінше сол жаққа және оң жаққа бұрылған кезде меңгерік механизмінің күш беретін цилиндрі қуыстарында сұйықтықтың қысымын құру); 1басқару бағанасы; 2 — меңгерік дөңгелек; 3 — меңгерік трапецияның көлденең меңгерік тартымы; 4 — алдынғы ось арқалығы; 5 — сирақтың бойлық меңгерік тартымы; 6 — сирақ; 7 — меңгерік механизмінің картері; 8, 9 — арналар; 10 — бұрыштық бәсеңдеткіш корпусы; 11 — басқару клапанының корпусы; 12 — бөліп таратқыш; 13 — төмен қысым құбыры; 14 — кері клапан; 15 — сақтандырғыш кла- пан; 16 — май радиаторы; 17 — кардан білігі; 18 — жоғары қысым құбыры; 19 — гидросорғы; І — жоғары қысым аймағы; ІІ — төмен қысым аймағы  Реактивтік тынғыжылдар 11 центрлейтін серіппемен 12 тіректі ау- нақшалы мойынтіректерге қысылады. Реактивтік клапандар серіп- пемен бұрыштық бәсеңдеткіш жағында орналасқан тіректі аунақша- лы мойынтірекке қысылады.                       сурет. КамАЗ автомобильдерінің осьтік типті бөліп таратқышы бар ьараьқыш құрылғысы:— алдынғы қақпақ; 2 — қосымша реактивтік тынғыжыл; 3 — гидрокү- шейткішті басқару клапанының корпусы; 4, 12 — серіппе және центрейтін серіппе; 5 — реттегіш төсемдер; 6 — тығыздағыш сақина; 7 — шарлы топса; 8 — жетекті тегершік; 9 — қалпақша; 10 — жетекші тегершіктің корпусы;— реактивтік тынғыжыл; 13 —бөліп таратқыш; 14 — серіппелі тығырық; 15 — сомынКорпустың бітеу тесіктеріне салынған реактивтік клапандардың біреуінде кері шарлы клапан салыынған. Бөліп таратқыштың осьтік жылжуы тіректі мойынтірек пен гидрокүшейткіштің басқару клапа- нының корпусы 3 арасында саңылау болуымен қамтамасыз етіледі. КамАЗ автомобильдерінің гидрокүшейткішінің жұмыс қағидаты бұдан бұрын қарастырылған ЗИЛ-5301 автомобилінің гидрокүшей- ткішінің жұмыс қағидатына ұқсас. Бұл ретте бөліп таратқыштың екі жағында реактивтік тынғыжылдардың әр түрлі саны болуы, күш беретін цилиндр піспегінің бірдей емес белсенді аймақтарына қа- рамастан, жүргізушіге екі жаққа да бұрылған кезде меңгерікке бір- дей реактивті күш түсуін қамтамасыз етеді. Күш беретін цилиндр піспегінің бірдей емес белсенді аймақтары бұранда болғандықтан бұрыштық бәсеңдеткіш жағынан піспектің белсенді аймағының аза-юымен түсіндіріледі.КамАЗ автомобилінің сорғысы құрылымы бойынша бұдан бұрын қарастырылған ГАЗ-2752 автомобилінің сорғысына толық ұқсас.4.3.4. Меңгерік басқаруға техникалық қызмет көрсету Меңгерік басқаруға күнделікті қызмет көрсеткен кезде меңгерік дөңгелектің бос жүрісі және меңгерік басқарудың тетіктері мен тораптарының жалпы күйі тексеріледі. ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомобильдерінде бос жүріс меңгерік дөңгеле- гі тоғынының бос жүрісі тексеріледі, ол түзу күйінде 37 мм аспауы тиіс. ЗИЛ-5301 және КамАЗ текті жүк автомобильдерінде бос жүріс қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде 25° аспауы тиіс.Бұдан басқа, КҚ жүргізген кезде мыналарды тексеру қажет:меңгерік тартымдардың механиқалық зақымдалған жерлері болмауы тиіс, топсалардың сомындары сіргеленген болуы тиіс;меңгерік гидрокұшейткішінің құбыршектерінде сырттағы зақымдалған жерлері болмауы тиіс;меңгерік гидрокұшейткішінің агрегаттарына құбыршектерді бекіту орындарында ағып кететін жерлері болмауы тиіс.ТҚ-1 жүргізген кезде КҚ көзделген барлық жұмыс түрлері орындалады, оның үстіне:меңгерік тартымдардың жалғастыру тоспаларындағы саңылау- лар;меңгерік біліктің осьтік жылжуы. Осьтік жылжуға жол беріл- мейді;басқару бағанасының бекітілуі;меңгерік жетегінің барлық бұрандамалы қосылыстарының бекітілуі тексеріледі.ТҚ-2 жүргізген кезде ТҚ-1 көзделген барлық жұмыс түрлері орындалады, оның үстіне:меңгерік механизмін тексеру және, қажет болғанда люфтті жою;маятниктік иінтіректердің бұрылыыыс күшін реттеу;алдынғы доңғалақтардың түйіспелігі мөлшерін тексеру және, қажет болса, реттеу;меңгерік механизмінің бекітілуін тексеру қажет.Әр оныншы ТҚ-2 жүргізген кезде меңгерік басқару бәсеңдет- кіштеріндегі майды ауыстыру қажет.4.4. Жүк автомобильдерінің тежеуіш басқаруыТежеуіш жүйесінің мақсаты. Тежеуіш жүйелер типтері Тежеуіш жүйесінің мақсаты — жүргізушімен белгілеген қарқындылықпен автомобильдің жылдамдығын барынша ықтимал баяулатумен толық тоқтауынша төмендету. Автомобильді тежеу сы- рғуынсыз автомобиль қозғалысының траекториясын басқару мүм- кіндігі сақталып, өтуі тиіс. Тежеу жүйелерінің бірнеше түрі ажыра- тылады: жұмыстық, тұрақты және қосымша тежеулерЖұмыс тежеуіштер. Жұмыс тежеуіштері автомобильді жүр- гізуші белгіленген кез келген қарқындылықпымен тоқтатуға арналған. Әдеттегідей, тежеу қарқындылығын жүргізуші таңдай- ды және ол оның тежеуішті басқару басқышына басу дәрежесіне байланысты. Тежеу әдетте доңғалақтардың ішкі қуысына салынған және бұл жағдайда доңғалақ тежеуіштер деп аталатын тежеуіш ме- ханизмдерімен жүзеге асырылады. Доңғалақ тежеуіштер арқылы тежеу үйкелме жұптағы үйкеліс күші есебінен өтеді. Қазіргі авто- мобильдерде доңғалақ тежеуіштерінде үйкелме жұптарының екі нұсқасы қолданылады. Бірінші нұсқада — барабанды тежеуіш механизм — үйкелме жұпты доңғалаққа бекітілген цилиндрлік пішіндегі айналмалы барабан және арнайы суппорта орнатылған уйкелме жапсырмалары бар айналмайтын қалыптар құрады. Бұл қалыптар арнайы босатқыш механизммен жетек көмегімен тіке- лей жүргізушінің күшімен немесе арнайы күшейткіш көмегімен жүргізушінің күшімен барабанға қысылады. Бұл кезде туындай- тын уйкеліс күші оның әсерінен доңғалақ және тиісінше автомо- биль тоқтайтын сәтті тудырады. Екінші нұсқада — дискілік те- жеуіш механизмі — доңғалаққа доңғалақпен бірге айналатын диск бекітілген. Доңғалаққа қатысты жылжымайтын суппортта дисктің екі жағынан уйкелме жапсырмалары бар бунақты түрдегі қалыптар орнатылған. Жүргізушінің күшімен немесе арнайы күшейткіш көме- гімен жүргізушінің күшімен жетек арқылы қалыптар дискіге қысы- лады, пайда болатын уйкеліс күші тоқтату сәтін тудырады.Тежеуіш басқышына нормативтік күштерді (500 Н көп емес) сақтай отырып, қажетті тежеу жолын қамтамасыз ету үшін, барлықүлгідегі қазіргі жүк автомобильдерінде жүргізуші тек тежеуіштерді қосуға сигнал беретін, ал қажетті тежеу күшін тудыратын жұмыс күшейткішпен орындалатын тежеуіш күшейткіштері қолданыла- ды. Қазіргі автомобильдерде атмосфералық қысым мен бензинді қозғалтқыштың енгізу құбырында туындайтын сейілту арасындағы айырмасы пайдаланылатын вакуум күшейткішін, немесе 0,65...0,8 МПа дейін қысылған ауа мен ауаның атмосфералық қысымы (0,1 МПа) арасындағы арйырмасы пайдаланылатын пневмокүшейткіш қолданылады.Тұрақты тежеуіштер. Тұрақты тежеуіштер автомомбильдің тұрақта қозғалтқыш жұмыс істемей тұрғанда жылжымайтын күйде тұруын және жабдықталған автомобильдің 31 % еңістерде, ал то- лық жүктелген автомобильдің 16 % дейінгі еңістерде жылжымайтын күйін сақтауын қамтамасыз етеді. Көбінесе тұрақты тежеуіш меха- низмдері ретінде автомобильдің артқы доңғалақтарының жұмыс те- жеуіштерінің механизмі пайдаланылады, бірақ тұрақты тежеуіштер үшін арнайы жетек қолданылады. Жекелеген жағдайларда тұрақты тежеуіштерді авариялық, тежеуіш жүйесінің құрамдас бөліктерінің біреуі істен шыққан кезде іске қосылатын ретінде пайдаланылады.Қосымша тежеуіштер. Қосымша тежеуіштер ұзақ түсу кезін- де автомобильдің үдеу екпініне және сырғанақ жолдардағы өте аз қарқындығымен тежеуіне жол бермеуге. Арнайы теже- уіштер ретінде арнайы баяулатқыштар (электр немесе гидрав- ликалық), немесе мәжбүрлі бос жүріс түзіміндегі іштен жанатын қозғалтқыштар пайдаланылады. Мәжбүрлі бос жүріс түзімі — автомобиль инерция бойынша қозғалған кезде оның білігі жетекші доңғалақтардың айналуы есебінен трансмиссиямен мәжбүрлі айнал- дырылатын қозғалтқыш жұмысының түзімі. Бұл ретте КП берілісі іске қосылған, ілініс іске қосылған, ал қозғалтқыштың қоректендіру жүйесіне отын берілмейді.Пайдаланылатын тежеуіштерді басқару жетегі көбінесе жүк ав- томобилінің типімен және сыныбымен белгіленеді. Жүк көтергіштігі шамалы автомобильдерде жұмыстық тежеуіштердің гидравликалық жетегі бар. Гидравликалық жетек болған жағдайда жүргізушінің тежеуіш басқышына салған күші немесе күшейткіш әсерімен қо- сылған жүргізушінің күші бас тежеуіш цилиндрдің піспегіндегі (немесе бөлек тежеуіш контурларында екі басты тежеуіш цилин- дрілерінің піспектеріндегі) күшке айналады. Бұл күш басты тежеуіш цилиндрді оның піспегі артында толтыратын сұйқтықта қысымды тудырады. Қысым гидравликалық магистраль бойынша жұмыстық тежеуіш механизмдерінің ішіне салынған жұмыс тежеуіш цилиндр- леріне беріледі. Осы қысым жұмыс цилиндрлерінің піспектерінде іске асырылған кезде қалыптарды айналып тұрған дискіге (дискілік тежеуіш механизмдерінде) қысатын, немесе қалыптарды айналып тұрған барабанға қысатын (барабанды тежеуіш механизмдерінде)күш туындайды. Тежеуіштердің гидравликалық жетектерін қол- надған кезде жүйеде міндетті түрде ауа болмауы тиіс. Ауа болған жағдайда, жүргізушінің күші қалыптарды дискіге не барабанға қы- суға емес, ауаны қысуға жұмсалатын болады. нақты жағдайларда ауаның жүйеге түсуі ықтимал болғандықтан, гидравликалық теже- уіш жетектерінде міндетті түрде оны «айдау» жлымен жою шара- лары көзделген. Гидравликалық жүйелердің тұйық буындарында айдау клапандарының болуы көзделеді.Жүк көтергіштігі орташа және үлкен жүк автомобильдерінде пневматикалық жетек қолданылады. Бұл жағдайда жүргізушінің күшімен тежеуіш кранның клапанды механизмі іске қосылады, ал клапанды механизм қысылған ауаны жұмыстық тежеуіштердің те- ежуіш механизмдерінің атқарушы ккамераларына бағыттайды. Қысылған ауа арнайы жинағышта — ресиверде (ауа баллонында) сақталады, онда ол қозғалтқыштың иінді білігінен жұмыс істейтін компрессормен беріледі.Автомобиль тежелген кезде артқы доңғалақтардың озықты тай- ғақтау мүмкіндігін болдырмау қажет. айналмайтын доңғалақтың бойлық қозғалу (сырғанау)үрдісі тайғақтау деп аталады. Артқы доңғалақтардың озықты тайғақтауы барлық автомобильдің үдемелі тозуына әкеп соғады, бұл белсенді қауіпсіздікке теріс әсер етеді. Белсенді қауіпсіздік дегеніміз авария мүмкіндігіне жол бермей- тін конструктивтік шаралар кешені болып табылады. Сондықтан көптеген автомобильдердің тежеуіштерді басқару жетегінде артқы доңғалақтардың озықты тайғақтауына жол бермейтін тежеуіш күштерін реттегіш орнатылады. сондай-ақ, тайғақтау күйіне дей- ін тежелген доңғалақ бүйірлік жүктемелерді қабылдай алмайтыны мәлім, сондықтан автомобильдің барлық доңғалақтары тайғақтаған кезде ол бүйірлік тұрақтылықтан айырылады. Осыған орай, қазір- гі жүк автомобильдерінде арнайы құрылғыны - бұғатталуға қарсы жүйені (БҚЖ) қолдану қажет, ол жүргізушінің кез келген күшпен тежеуіш басқышына басқан кезде өзінің қарсы әрекетімен доңға- лақтардың айналуын бұғаттау мүмкіндігіне жол бермейді.Осылайша, тежеуіш жүйесінің негізгі құраушы элементтері:Жүргізуші басқаратын тежеуіш басқышы;Жүргізушінің тежеуіш басқышына басу күшін доңғалақты те- жеуіш механизмдерінің атқарушы құрылғыларына беруді қамтама- сыз ететін жұмыстық тежеуіш жетегі. Жұмыстық тежеуіш жетегіне тежеуіш күштерін реттегішті және БҚЖ жүйесін енгізуге болады.Жүргізушінің пәрмендерін өзге энергия көздерін пайдалану- мен орындауды қамтамасыз ететін тежеуіш жетегінің күшейткіші;Тұрақты тежеуішті басқару жетегі;жұмысты доңғалақ тежеуіш механизмдері;тұрақты тежеуіш механизмдері;баяулатқыш.Дифференциалды бұғаттау өте қажет, себебі аталмыш диф- ференциал ортаңғы және артқы жетекші белдіктерге өткізілетін ай- налу кезеңдерінің тепе-теңдігін қамтамасыз етуі тиіс. Белдіктердің біреуінің доңғалақтары жол үстімен нашар тіркелген жағдайда (мұз, лайдың майы және т.б) бұл белдік жетекші доңғалақтардың байла- ныс шарты бойынша жолмен шағын айналу кезеңін жүзеге асыра алады. Ось аралық дифференциалдың күш мінездемесі нәтижесін- де осындай шағын айналу кезеңі, тіпті оның доңғалақтары жолмен жақсы тартылысқа ие болса да, басқа жетекші белдікке ұсыныла- ды. Мұндай жағдайда бұғаттауға жететін дифференциалды өшіріп тастау қажет. Дифференциалды бұғаттау үшін салыстырмалы бұрылысына мүмкіндігі бар оның екі бөлшегін біріктіру жеткілікті. Қарастырылған жағдайда дифференциалдың бұғаттау муфтасы 20 пневматикалық камераға сығылған ауа берілгеннен кейін дифферен- циалдың артқы тостағаны 23 мен ортаңғы белдік жетегі тегершігін біріктіреді. Дифференциал картері ортаңғы белдік картеріне қатты бекітіледі.Ортаңғы белдіктің басты беріліс бәсеңдеткішінде ось аралық дифференциалын орнату (4.38 сур.) көрсетілген.Басты беріліс бәсеңдеткіші басты беріліс картеріне құю тығы- ны арқылы келетін Тап-15В трансмиссиялық маймен майланады. Дифференциал картеріне де мұндай май жеке құю тығыны арқылы беріледі 14 (4.37 сур. қар.). Шағын жүккөтергіш жүк автомобильдерінің теже-уіштік басқаруыШағын жүккөтергіш жүк автомобильдерінің тежеуіштік басқа- руы ГАЗ-2752 «Соболь», ГАЗ-3302 «Газель» және ЗИЛ-5301 автомо-бильдерін мысалға ала отырып қарастырылған.ГАЗ-2572 және 3302 автомобильдерінде гидравликалық жетегі бар жұмыс тежеуіш жүйесі қолданылады. Жүйе дискілік алдыңғы және барабандық артқы жұмыс тежеуіш механизмдерін қамтиды. Алдыңғы және артқы тежеуіштердің қосконтурлы тежеуіш жетегі қолданылған. Артқы дөңгелектер жетегінде тежеуіш күштерін рет- теуіш (қысымды реттеуіш) орналасқан. Көлік жүргізу кезінде қажет- ті күш салуды азайту үшін тежегіш дискісінде вакуум күшейткіші қолданылады. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің жұмыс істейтін те-жегіш жүйесі жетегінің сызбасы 4.73. суретте көрсетілген.  Жүргізуші тежеуіштің басқышына басқан күш салу тарту күші арқылы вакуум күшейткішінің сояуышына беріледі 4. Вакуум кү- шейткішінің итергіші негізгі тежеуіш цилиндрінің піспегіне ықпал етеді 2. Негізгі тежеуіш цилиндрінің екі тәуелсіз қуысы бар, олар- дың біреуі алдыңғы тежегіш механизмінің жұмыс цилиндрлерімен 1, ал екіншісі тежегіш күші реттеуішімен (қысым реттеуіші 6) артқы тежегіш механизмнің жұмыс цилиндрлерімен байланысты 5. Артқы белдем жарты осінің қаптамасымен 7 тығыз байланыстың арқасын- да тежеуіш күштерінің реттеуішіне 6 автомобильге жүк тиеу дәре- жесі туралы ақпарат келіп түседі. ГАЗ-2752 «Соболь» автокөлігінің тежегіш күші реттеуішінің айрықша ерекшелігі - реттеуішті өшіру механизмін реттеуішпен қосарлау болып табылады. Өшіру меха- низмі алдыңғы тежегіш контуры істен шыққан жағдайда тежегіш күші реттегішін өшіреді.Вакуум күшейткіші. Тежеуіш жетегінде қолданылатын вакуум күшейткішінің құрамында ішінде 1 және 6 пішпектер орнатылған жұмыс екі қатарлы жұмыс цилиндрі бар (4.74-сурет), оның 3 және 4 диафрагмалы тығыздағыштары бар. Бастапқы піспек 6 піспектерді жалғастырғыштың фланеціне алты бұрандамен бекітіледі, ал екін- ші 1 піспектерді жалғастырғыштың бұрандалы төлкесіне сомын- мен бекітіледі. Диафрагмалы тығыздағышы 3 бар піспек 1 А1 және А2 қуыстарын бөледі. Диафрагмалы тығыздағышы 4 бар піспек 6 А3 және А4 қуыстарын бөледі. А2 қуысы А6 тесіктері арқылы A4 қуысымен байланысады. Піспектер жалғастырғышының фланеціне, сондай-ақ клапандардың корпусы 11 піспекті 6 бекітудің бұранда- сы арқылы бекітіледі, клапан корпусының 11 фланці мен піспектің 6 арасына клапанлар диафрагмасы 14 орнатылады. Клапанлар кор- пусының ішінде піспек 13 орналасқан, ол бір бүйіржағымен піспек күпшегінің ішкі кеңістігінде орнатылған реактивті тығырыққа 16 тіреледі. Піспектің екінші бүйіржағының жонуына итергіштің І шар- лы ұштығы енеді. Итергіштің І екінші ұшы тежеуіш басқышыменбайланысады. Бастапқы итергіш І пен піспек 13 клапанлар корпу- сында 2 бұрандамен 15 бекітілген. Клапанлар корпусы 11 мен итер- гіш І арасында сүзгі 10 орналасқан. Реактивті тығырық 16 піспектің 13 бүйіржақтары мен екінші итергіш ІІ арасында орналасқан. Екінші итергіш ІІ реттеуіш бұранда 22 арқылы негізгі тежеуіш цилиндрінің бастапқы піспегіне әсер етеді.Итергіш пен негізгі тежеуіш цилиндрінің бастапқы піспегінің бүйіржағы арасындағы жүйені тежеу үшін кепілдік берілген саңы- лау қажет. Бұл саңылауды реттеуіш бұранда 22 арқылы қамтамасыз етеді, бұл ретте ал бұранданың басы күшейткіш корпусының ора- уыш бетіне 1,35 ... 1,65 мм-ге қатысты ендірілуі керек. A1 қуысының қаптамасында тығыздағыш төлкеде кері клапан 19 орнатылған, ол арқылы резеңке майтүтіктың көмегімен бұл қуыс қозғалтқыштың кіргізуші құбырымен байланысқан. Кері клапан қозғалтқыштың кіргізуші құбырында пайда болатын ең көп сұйылтуды қуыста ұстайды.Вакуум күшейткішінің жұмысы. Тежеуіш басқышын босатқан кезде серіппенің 20 әсерінен піспектер 1,6 бастапқы күйінде бола- ды. Бұл ретте A1 қуысы піспектерді жалғастырғыш ішкі кеңістік және қосқыш фланецте радиалды бұрғылау арқылы A3 қуысына қо- сылады. Айырғыштың ішкі кеңістігі піспекте 6 радиалды бұрғылау арқылы A5 қуысымен қосылады және бұл қуыс диафрагма 14 мен пі- спек арасындағы сақиналы саңылау арқылы және клапанлар корпу- сындағы 11 радиалды саңылау арқылы A4 қуысына қосылады, демек А2 қуысымен де қосылады. А1 қуысында сұйылту болғандықтан, A2-A4 қуыстарында да сол сұйылтудың болуы анықталады.Жүргізуші тежеуіштің басқышын басқан кезде піспек 13 итер- гіштің І әсерінен қозғала бастайды және клапанлар диафрагмасымен 14 түйіскен кезде A2, A3 және A5 қуыстарының байланыстары А2 және А4 қуыстарымен үзіледі. Піспекті одан әрі жылжытқан кез- де клапанлар диафрагмасы 14 клапан корпусының 11 үстіңгі беткі жағынан жылжиды және A4 қуысы клапанлар корпусындағы осьтік арналар арқылы атмосферамен байланысады. А6 тесігі арқылы ат- мосфералық қысым сонымен қатар А2 қуысында да анықталады. А1, А2 және А3, А4 қуыстарындағы қысымның әр түрлі болуына орай 1 және 6 піспектерге күш түседі, ол жүргізушінің бастапқы итер- гішке І тежеуіш басқышы арқылы түсірген күшімен қосылады және реактивті тығырық 16 арқылы екінші реттегішке ІІ беріледі, содан кейін негізгі тежеуіш цилиндрінің бастапқы піспегіне беріледі. Пі- спектердің қозғалысы олармен қатаң байланысқан клапан корпусы- ның 11 бірдей жылжуына әкеп соғады, яғни күшейткіш жұмыс істеп тұрған кезде клапан корпусы диафрагманы қуып жетеді. Атмосфера- лық ауа реактивті тығырық 16 әсерінен клапанлар диафрагмасы 14 піспек 13 ершігіне және клапанлар корпусына 11 бір мезгілде оты- рмайынша A2 және A4 қуыстарына ене береді, содан кейін ауаның Рис. 4.74. Вакуум күшейткіші:1, 6, 13 — піспектер; 2 — корпус қақпағы; 3, 4 — диафрагмалы тығыздағыштар;— тірек сақина; 7 — күшейткіш корпусы; 8, 17 — бағыттағыш сақиналар; 9, 18тығыздаушы көмкермелер; 10 — сүзгі; 11 — клапанлар корпусы; 12 — қорғағыш резеңке тыс; 13 — клапанлар диафрагмасы; 15 — бұранда; 16 — реактивті тығы- рық; 19 — кері клапан; 20 — серіппе; 21 — қарсысомын; 22 — реттеуіш бұранда; І — бастапқы итергіш; ІІ — екінші итергіш; А1—А5 — вакуум күшейткіші қуыста- ры; А6 — тесіктер енуі мүмкін болмайды. Осылайша, күшейткіштің жұмысқа қосылуы дәрежесі реактивті тығырықтың деформация дәрежесіне байланы- сты, яғни жүргізушінің бастапқы итергішке І түсірген күшімен бай- ланысты. Бұл жүйенің қадағалау әсерін қамтамасыз етеді. Басқышқа түскен күш артқан кезде піспек 13 реактивті тығырықты 16 қыса- ды, клапанлар корпусындағы 11 ершіктен клапан диафрагмасын 14 жылжытады, А2 және А4 қуыстарына келіп түскен қосымша ауаның арқасында 1 және 6 піспектердегі күш салу ұлғаяды.Тежегіш басқышын босатқан кезде піспек 13 клапанлар диафраг- масынан 14 жылжиды, диафрагма клапанлар корпусындағы 11 ер- шікке кері оралады, одан кейін атмосфералық ауаның келуі тоқтайды, ал піспек 13 пен клапанлар диафрагмасы 14 арасындағы сақиналы саңылау арқылы А2 және А4 қуыстарында олардың әрқайсысы А1 және А3 қуыстарымен байланысатындықтан сұйылту пайда болады сиретудің себебі, олардың әрқайсысы A1 және A3 қуыстарымен бай- ланысады. Серіппе 20 піспектерді бастапқы орнына қайтарады.Қозғалтқыштың авариялық тоқтауы жағдайында күшейткіште сақталған сұйылту 2-ден 3-ке дейін тиімді көлік тежеу жұмыстарынжүзеге асыруға мүмкіндік береді. Күшейткіште вакуум болмаған жағдайда жүргізушінің тек тежегіш басқыш пен бастапқы итергіш І арқылы салған күші ғана итергішке 3 әсер етеді.Негізгі тежеуіш цилиндрі. ГАЗ-3302 автомобилінің негізгі те- жеуіш цилиндрінің құрылысын қарастырайық (4.75-сурет). Цилиндр корпуста 1 жасалған, цилиндрде 10 және 16 піспек біртіндер орнала- сады. 16 піспек пен сақтандырғыш 19 арасындағы Д қуысы алдыңғы дөңгелектің жұмыс тежегішімен байланысады, ал 16 және 10 піспек- тер арасындағы Г қуысы артқы дөңгелектердің жұмыс тежегіштері- не байланысады. 16 піспек цилиндрде алдыңғы тежегіштердің Д қуысына қатысты көмкермемен 13 тығыздалған, ал Г қуысына қа- тысты артқы тежеуіштердің екі көмкермесімен тығыздалған. 10 пі- спек цилиндрде Г қуысына қатысты артқы тежеуіштердің 12 көм- кермесімен тығыздалған, ал қоршаған ортаға қатысты – сыртқы көмкермемен 8 тығыздалған. Әр піспекте тығыздауыш көмкермелер арасында Е мен Ж қуыстары пайда болған. Серіппенің 18 ішінде ор- наласқан піспектің 16 конустық дөңесі бар. Дөңестен жоғары орна- ласқан піспектің цилиндрлік белдеуі Д және Е қуыстарын қосатын бірқатар осьтік тесіктерге ие. Бұл тесіктер Д қуысы жағынан пла- стиналы клапанмен 12 жабылған. 12 клапанға піспектің тығырығы 17 арқылы серіппемен 18 басылған тығыздаушы көмкерме 13 тіре- леді. Піспектің 10 үстіңгі бетіне серіппені ұстағыштың бұрандасы тірелгенше бұралған. Бұранда басы серіппе ұстағышының ішінде орналасқан. Піспектің 10 цилиндрлік белдеуінде Г және Ж қуыста- рының бір-бірімен байланыстыратын осьтік тесіктер орналасқан. Г қуысы жағынан бұл тесіктер пластиналы клапанмен 12 жабылған, оған тығырық 14 арқылы серіппемен басылған көмкерме 14 тіреледі. Цилиндрдің үстіңгі жағында цилиндрмен ішінде түтік 2 орналасқан екі қосушы төлкемен 3 байланыстырылған екі секциялы күбіше 4 орналасқан. Күбішеде екі секция арасында цилиндрлі қуыс орна- ласқан, онда тежеуіш сұйықтығы деңгейінің авариялық төмендеуі сигнал бергішінің қалтқысы орнатылған. Күбіше «Роса-3» немесе«Томь» тежеуіш сұйықтығымен толтырылған. Тежеуіш сұйықтығы тежегіш механизмдерінің жұмысына тән жоғары температура кезін- де мұздатуға, майлау қасиеттеріне және қайнаудың тұрақтылығына төзімді болуы керек.Бастапқы піспектің 10 сояуышына күш түспеген жағдайда серіп- пе 18 әсерінен болған піспек 16 сияқты ол да өз серіппесінің әсері- нен бастапқы қалыпта болады. Бұл жағдайда Д қуысы күбішенің бір секциясымен A калибрленген өтемақы тесік арқылы қосылады, ал Г қуысы күбішенің екінші бөлігімен калибрленген өтемдік Б тесі- гі арқылы байланысқан. E және Ж қуысы күбіше секцияларымен В ағызу тесігі арқылы қосылады. Піспектің 10 шығыңқы цилиндрлі бөлігі бар, оның ішкі кеңістігіне реттеуіш бұрандалы вакуум кү- шейткішінің екінші итергіші ІІ кіреді (4.74-суретті қараңыз). Жоға-рыда аталып өткендей, реттеуіш бұранданың басы мен піспектің 10 шығыңқы цилиндрлі бөлігінің ішкі сфера кеңістігінің арасында (4.75-суретті қараңыз) тежеуіштер жұмыс істемеген кезде A және Б өтемдік тесіктерін ашуды қамтамасыз ететін кепілдендірілген саңы- лау қажет.Негізгі тежеуіш цилиндрінің жұмысы. Жүргізуші тежеуіштің басқышын басқан кезде реттеуіш бұранда арқылы екінші итергіш ІІ (4.74-суретті қараңыз) кепілдендірілген саңылауды таңдайды және жүргізуші басқышқа түсірген және вакуум күшейткіште пайда бо- латын қосынды күшті піспекке 10 береді (4.75-суретті қараңыз). Пі- спектің 10 қозғалысы Б өтемдік тесігінің жабылуына әкеп соқтырады. 10 піспек серіппесі серіппеге 18 қарағанда қаттырақ болғандықтан 10 піспектің қозғалысы 16 піспектің қозғалысына әкеледі және А өтемдік тесік сондай-ақ жабылып қалады. 10 және 16 піспектер- дегі күштің әрі қарай ұлғаюы Д және Г қуыстарында қысымның өсуіне әкеледі. Осыған сәйкес алдыңғы және артқы тежеуіштердің жұмыс механизмдерінде қысым өседі. Піспекті қозғалту тежегіш сұйықтығының негізгі тежегіш цилиндрдің қуыстарынан жұмыс ци- линдрлерінің қуысында жылжуын тудырады. Екінші итергіштен ІІ күштерін алып тастағанда, 10 және 16 піспектер өз серіппелерінің әсерінен бастапқы қалпына келтіріледі, A және Б өтемдік тесіктері ашылып, Д және Г қуыстарында атмосфералық қысым анықталады. Тежеуіш басқышы кенеттен босатылған кезде, Д және Г қуыста- рында сұйылтудың пайда болу мүмкіндігін болдырмау керек. Бұл жағдайда күбішеден сұйықтық В тесігі және 10 және 16 піспектер- дегі осьтік саңылаулар арқылы қысымның төмендеуі әсерінен пла- стиналы клапандарды 12 ашады және Д мен Г қуыстарының көлемін толық толтырады. Піспектер бастапқы қалпына келген кезде артықсұйықтық өтемдік тесіктер арқылы күбішеге құйылады.Егер тежеуіштің алдыңғы контуры істен шыққан кезде тежеуіш басқышына басса, Д қуысындағы қысымның жоғарылауы мүмкін емес. Бұл жағдайда негізгі тежегіш цилиндрдің екі піспегі де 16 піспек сымының сақтандырғыш 19 бүйіржағының соңына дейін тірелгенше еркін қозғалатын болады. 10 піспектің әрі қарай қозға- лысы тежегіштің артқы контурындағы қысымның ұлғаюына әкеледі. Басқыштың жалпы қозғалысы біршама артады, ал тежегіштің артқы контурының қалыпты жұмысы автомобильдің авариялық тоқтауын қамтамасыз етеді.Тежеуіштің артқы контуры істен шыққан жағдайда Г қуысындағы қысымның ұлғаюы мүмкін емес, сондықтан тежеуішті басқан кезде 10 піспек піспек серіппесін ұстағыштың бүйіржағына келіп тіреледі, оның әрі қарай қозғалысы алдыңғы тежеуіштер контурындағы қы- сымның ұлғаюына әкеп соғады. Алдыңғы дөңгелектерге тежеуіш күшін түсіру автомобильдің авариялық тоқтауын қамтамасыз етеді.Тежеуіш күшін реттегіш. Негізгі тежегіш цилиндрдің Д қуы-сы құбыр желілерімен алдыңғы дөңгелектердің тежегіш меха- низмдерінің жұмыс цилиндрлеріне, ал Г қуысы артқы тежегіштердің жұмыс цилиндрлеріне байланысады. Сонымен бірге құбыр желісі- не Г қуысынан артқы доңғалақтардың жұмыс тежегіштеріне дейін тежегіш күшін реттегіш орнатылған. ГАЗ-2752 «Соболь» автомо- билі тежегішінің күшін реттегіш тоқтау механизмімен құрылымды түрде біріктірілгенін атап өту керек, сондықтан реттегішке Г қуы- сынан жүргізілген құбыржелісінен басқа, сондай-ақ Д қуысынан да құбыржеліжүргізілген. Бұрын айтылғандай, тежегіш күші ретте- гішінің мақсаты артқы доңғалақтардың асып тайғақтау мүмкіндігін болдырмау болып табылады. Шындығында, артқы доңғалақтардың асып тайғақтауынан автомобиль прогрессивті сырғуға түседі, бұл өз кезегінде тұрақтылықты жоғалтуға әкеледі (сызықты қозғалысты бұзу). Артқы дөңгелектердің асып тайғақтау мүмкіндігін болдырмау үшін артқы тежегіштің жұмыс цилиндрлеріне негізгі тежеуіш ци- линдрінің қуысынан тежегіш сұйықтық құбыржелісінде тежеу күші реттегіші орнатылады. Тежегіш күші реттегіші жұмыс істеген кезде артқы дөңгелектердің тежеуіш мүмкіндігі біршама азаятындықтан, алдыңғы дөңгелектердің жұмыс істемейтін жетек контурымен ава- риялық жағдайда тежеуішті басқанда автомобильдің жалпы тежеу тиімділігі төмендейді. Осындай авариялық жағдай үшін алдыңғы дөңгелектердің жұмыс істемейтін жетек контурымен авариялық жағдайда тежеуішті басқанда тежеу тиімділігін арттыру мақсатында тежегіш күші реттегішін сөндіру қарастырылады. Реттегішті сөн- діру сөндіру тетігімен орындалады. ГАЗ-2752 «Соболь» автокөлі- гінің сөндіру тетігі бар тежеу күші реттегішінің құрылғысы 4.76-су-ретте көрсетілген.Реттегіш корпусына 31 піспек 1 орнатылған. Негізгі тежегіш цилин- дрден артқы доңғалақтардың жұмыс тежегіштеріне (І кірісі) өтетін тежегіш сұйықтығы поршеньдің жоғарғы жағының диаметрі мен піспектің төменгі бағыттағыш айырмашылығына сәйкес келетін піспектің шағын аймағына әрекет етеді. Тежегіш сұйықтықтың 2 шығысы артқы доңғалақтардың тежегіш механизмімен құбыржелі арқылы қосылады. ІІ шығыс арқылы шығатын тежегіш сұйықтық піспектің үлкен аймағында әрекет етеді. Алдыңғы тежегіштердің жұмыс цилиндрлеріне жалғанған негізгі тежегіш цилиндрінің Д қуысынан (4.75-суретті қараңыз) құбыржелі ІІІ шығысқа жалғанған. Піспекке жоғарғы қысқа ұшты жүктеме серіппе 28 әсер етеді (4.76-суретті қараңыз), оның ұзын төменгі ұшы тіреу 19 арқылыартқы белдем арқалығының тіреуішімен 20 топсалы байланысқан.Піспектің 1 жоғарғы жағында құлыппен 27 бекітілген клапан ершігі 26 орнатылған. Піспек реттегішінің корпусында 31 піспек басқыштарының үлкен 23 және шағын 32 көмкермелерімен тығыз- далады. Піспекте клапан ершігіне 26 серіппе 24 арқылы бекітілген бекітілген клапан 25 орнатылған. Клапанның цилиндрлік бағытта- -сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің сөндіру тетігі бар тежеу күші ретте- гіші:1 — піспек; 2 — өзек; 3 — сөндіруші піспек; 4 — сақтандырғыш; 5 — тығыздағыш төсем; 6 — жалғастық; 7 — тығыздағыш сақина; 8 — тарту клапанының майтүтігі; 9серіппе; 10, 11 — реттегіш тіреуіштері; 12 — рама лонжероны; 13 — реттегіш; 14тарту клапаны; 15 — қысқыш иінтірек; 16 — қысқыш иінтірек осі; 17 — сұққыш; 18 — бекіткіш бұрандама; 19 — тіреу; 20 — тіреуіш; 21 — ось; 22 — сомын; 23, 32піспектің кіші және шағын басқыштарының көмкермелері; 24 — клапан серіп- песі; 25 — клапан; 26 — клапан ершігі; 27 — клапан құлпы; 28 — жүктеме серіппе; 29 — қарсысомын; 30 — реттегіш бұрандама; 31 — реттегіш корпусы; 33 — бағыт- таушы төлке; 34 — сақтандырғыш; 35 — қорғағыш тыс; с — бақыланатын өлшем, с = 52...60 мм (26...36 мм автобустарда); І, ІІІ — тежеуіш сұйықтығының кірісі; ІІ— тежеуіш сұйықтығының шығысыушы бөлігі бар ілмекті сфералық беті бар. Цилиндрлік бағыттаушы бөлігі піспектегі ұяшық диаметрінен кіші диаметрге ие. Клапан- ның жоғарғы бөлігінде тежегіш сұйықтықтың өтуі үшін екі бойлық қасқақты цилиндрлік пішіні бар өзекке бекітілген шығыңқы цилин- дрлік сағағы бар. Өзектің жоғарғы жағында сөндіру піспегінің 3 жо- нуына енетін сфералық басілмек орналасқан, ол өзінің сол жақ бүй- ірімен серіппе 9 мен алдыңғы тежеуіштер контурындағы сұйықтық ысымының әсерінен сақтандырғышқа 4 басылған және реттегіш корпусында 31 тығыздағыш сақина 7 арқылы тығыздалған. Кор- пуста 31 негізгі тежегіш цилиндрден бастап тежегіш сұйықтық ІІІ кірісіне дейін магистральді тарту жалғыстық майтүтігінің астында ұяшық бар.Реттегіштің жұмысы басталмас бұрын (бұл негізгі тежегіш ци-линдрдің екі қуысында да төмен қысымдарда орын алады) клапан 25 ашық тұрады. Бұл жүктеме серіппесінің 28 әсерінен піспек 1 жоға- ры тұрған күйде болғанына байланысты (бұл көрсеткіш 4.76-сурет- те көрсетілген). Бұл жағдайда клапанның ілмегі өзекке 2 тіреледі, клапанның сфералық беті ершіктен 26 кетеді және І кіріс ІІ кіріспен байланысады. Алдыңғы және артқы жұмыс тежеуіштерінің атқа- рушы механизмдеріндегі қысым бірдей және сәйкесінше піспектің 1 екі басқышында бірдей қысым белгіленеді.Алдыңғы және артқы тежеуіштерінің атқарушы механизмдерін- дегі жұмыс қысымы артып келе жатқанда, піспек 1 бүйіржақтарын- дағы күш өзгереді, себебі артқы тежегіш магистралі жағындағы пі- спек аумағы негізгі тежегіш цилиндр жағындағы піспек аумағынан үлкенірек. Есептелген қысым кезінде осы күштің айырмашылығы піспектің төмен қарай жылжуына әкеледі, себебі кіріс ІІ жағында те- жеуіш сұйықтығының күші І кірісі мен жүк серіппесінің 28 жағын- дағы жалпы күштен үлкен болады. Бұл жағдайда клапанның ершігі 26 клапанға 25 отырады, клапан жабылады, тежегіш сұйықтықтың І және ІІ кірістері ажыратылады. Алдыңғы дөңгелектердің жұмыс тежегіштеріндегі қысымның одан әрі артуы артқы тежегіштердің контурындағы қысымның әрі қарай артуы артқы тежегіштердің кон- турында аз қысымның артуына әкеледі, бұл артқы дөңгелектердің асып тайғақтауын болдырмайды.Тежеу күші реттегішінің іске қосылатын есептелген қысымы автобус жүктемесіне байланысты және осы жүктеменің өзгеруімен реттелуі керек. Бұл түзету жүктеме серіппесінің 28 күшінің артқы аспасының икемді элементтерінің деформация дәрежесіне тәуелділі- гі арқылы қамтамасыз етіледі, ол автокөліктің жүктелу дәрежесі ту- ралы ақпарат болып табылады. Алдыңғы тежегіштер контуры істен шыққан кезде тежегіш сұйықтығының ІІІ кірісіндегі қысым төмен- дейді. Бұл ретте артқы тежегіштердің контурына қысымның әсер етуі кезінде сөндіргіш піспек 3 жылжиды (4.76 суретте оң жақта), өзек 2 сөндіргіш піспектен 3 ажыратудағы ойықтан шығады және піспек цилиндрі бөлігінің әсерінен төменге түседі. Бұл клапанды 25 ашып, реттегішті өшіреді.ГАЗ-3302 «Газель» автомобилінің тежегіш жүйесінің жалпы схемасы ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилі тежегіші жүйесімен ұқсас, бірақ тежегіш күші реттеу құралы әртүрлі.Реттегіш - тіреуіш 8 арқылы лонжерлі рамаға бекітілген к корпус 7 (4.77-сурет). Корпустағы 7 бұрандалда піспектің кіріктірілген гиль- засы 14 бар піспек төлкесі 20 орнатылғангильзада орнатылған пі- спек 21 төлкедегі тесік арқылы шығып өзінің тірек шетімен қысқыш иінтірекпен 1 байланысады. Қысқыш иінтірекке 1 жүк серіппесінің 12 қысқа иіні әсер етеді. Оның ұзын иіні тіреу 24 арқылы артқы бел- дем арқалығына бекітілген тіреуішпен 23 байланысқан. Піспектің белсенді аумағы тежегіш сұйықтықтың кіріс бөлігінің қуыс жағын-дағы піспектің белсенді аумағынан шығу қуысының жағынан аз. Кірістің қуысы негізгі тежегіш цилиндрдің қуысына байланысқан, ал шығу қуысы - артқы тежегіштердің жұмыс цилиндрлерінің қуы- старымен байланысқан. Басқару конусы 15 піспекке бекітілген, ал піспектің өзі берік қапсырма 18 арқылы жүктеме 12 және қайтарма- лы 19 серіппелермен тежегіш сұйықтығының шығысына қарай қы- сылған. Гильзада 14 шарикті клапанының ершігі орнатылған тесік бар. Кішкене шар 17 гильза тесігінде пластина тәрізді қыспа серіппе 16 арқылы ұсталады. Реттегіш жұмыс істемей тұрғанда кішкене шар 17 басқару конусы 15 арқылы басылады және тежегіш сұйықтықтың кіріс қуысы оның шығыс қуысымен байланысады.Төменгі қысыммен тежеу кезінде жүктеме 12 және қайтармалы 19 серіппелер әсерінен піспек басқару конусы шарикті клапанды ашық жағдайда ұстап тұрған күйде болады. Тежегіш сұйықтықтың кіру қуысы оның шығу қуысымен байланысты және алдыңғы және артқы тежегіштердегі жұмыс цилиндрлеріндегі қысым бірдей. Қысым көтерілгенде шығыс қуысының жағынан піспекке теже- гіш сұйықтығының күші кіре беріс қуысының жағынан піспекке сұйықтықтың күшінен асып кетеді, себебі піспектің шығу қуысы жағынан аумағы піспектің кіріс қуысы жағынаның аумағынан үл-кенірек болады.Тежеу қысымының есептелген шамасы кезінде оның шығу қуы- сы жағынан піспекке түсетін тежегіш сұйықтықтың қысым күші жүктеме 12 және қайтармалы 19 серіппелердің бірлескен күшінен арта түседі және оның кіру қуысы жағынан піспекке түсетін сұй- ықтықтың күші күштірек болады. Нәтижесінде піспек кіру қуысы жағына қарай ауысады, басқарушы конус 15 кішкене шардан 17 ке- теді, кішкене шар піспек гильзасындағы өз ұяшығына қонады, те- жеуіш сұйықтығының кіру және шығу қуыстары ажырайды. Негізгі тежегіш цилиндрде (және, тиісінше, алдыңғы тежегіш жүйесінде) қысымның есептелгеннен артуы артқы тежеуіш контурдағы қысым- ның аз өсуіне әкеледі. Осылайша артқы дөңгелектердің асып тай- ғақтауының алдын алады. Автокөліктің массасын өзгерткенде, есеп- телген қысымның мәні өзгереді, бұл ретте реттегіш іске қосылады, яғни көліктің массасын өзгерткенде реттеуші піспекке әсер ететін серіппелердің күшін өзгерту қажет. Бұған артқы белдем аспасының серпімді элементтерінің деформация шамасымен жүктеме серіп- песінің 12 тартылысын байланыстыру арқылы қол жеткізіледі. ГАЗ- 3302 «Газель» автомобилінде артқы белдемсі ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінің артқы белдемсіне қарағанда үлкен жүктемені алатын- дықтан реттегіш жұмыс істеп тұрған кезде, алдыңғы тежегіш контур авариялық жағдайда істен шығатын болса, артқы белдемнің тежегіш күші авариялық тоқтату үшін жеткілікті. Сондықтан ГАЗ-3302 «Га- зель» автомобилдерінің тежегіш күшінің реттегішінде сөндіру тетігі жоқ.Жұмыс тежеуіштері. Алдыңғы дөңгелектердің тежеуіш тетіктері. ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомо- бильдерінің алдыңғы доңғалақтарда қалқымалы қапсырмалы дис- кілік тежегіш тетіктері қолданылған. Желдетілетін тежегіш диск 1 (4.78-сурет) ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилінде бес бұрандамен, ГАЗ-3302 «Газель» автомобилінде алты бұрандамен алдыңғы дөңге- лектің күпшегіне бекітіледі. Диск үстіңгі жағынан қалқыма қапсы- рмамен жабылады (тежеуіш қапсырмасының 3 корпусын қараңыз). Қапсырманың бұрандамен бұралған жерінде қорғағыш тыстармен 9 жабылған бағыттағыш сұққылар 10 бекітіледі. Бағыттағыш сұққы- лар 10 тежегіш қапсырмасының табан 2 ұяшықтарында орнатылған. Тежегіш қапсырмасының табаны «Газель» автомобилінде бұру құлағына 17, «Соболь» автомобилінде аспа тіреуіне бекітіледі. Теже- гіш қапсырмасының 3-корпусында жұмыс цилиндрі қашап тегістел- ген, ал цилиндрдің сақиналық ойықтарында трапеция тәріздес тығы- здағыш сақиналар 6 орналасқан. Цилиндрде піспек 5 орнатылады, ол цилиндрге қарсы бұрылған түбі бар стакан тәріздес, ал піспектің сақиналы цилиндрлі шығыңқы бөлігі бүйіржағымен қалыпқа тіре- леді. Піспектің бұл шығыңқы бөлігі тыспен 7 қорғалған. Цилиндр- де цилиндр қуысын негізгі тежегіш цилиндрдің алдыңғы тежеуіш қуыстарымен жалғастыратын тежеуіш сұйықтығын жеткізуші май- түтік 14 жалғастығын бекіту үшін бұрғылау бар. Сонымен қатар цилиндрде тарту клапанын 16 орнатуға арналған бұрғылау бар. Те- жегіш қапсырмасының табанындағы арнайы ойықтарда дискінің екі жағынан бір тежегіш қалыптан 4 орнатылған. Әрбір қалып - бұл үй- келістік асбестсіз жапсырма желімделген болат негіз. Қалыптардың болат негіздерінің үстіңгі сыртқы беткейде дөңесі бар, оның тесік- терінде қалып серіппесінің осі орнатылған. Дөңес тежеуіш қапсыр- масы корпусының осьтік ойығына кіреді және қалып серіппесі осы- лайша қалыпты тежеуіш қапсырмасының таанына қысады. Әрбір қалыптың бүйірлік жақтары тежегіштің қапсырмасы табанының 2 ішкі бүйірлік беттермен байланысады. -сурет. Тежегіш күшін реттегіш автомобиля ГАЗ-3302 «Газель» автомобилі те- жеуіш күштерінің реттегіші:1 — қысқыш иінтірек; 2 — сұққыш; 3 — бекіткіш бұрандама; 4 — қысқыш иінтірек осі; 5 — сомын; 6 — ось; 7 — корпус; 8, 9 — реттегіш тіреуіші; 10 — қарсысомын; 11 — реттегіш бұранда; 12 — жүктеме серіппе; 13 — серіппе; 14 — піспек гиль- засы; 15 — басқарушы конус; 16 — қыспа серіппе; 17 — кішкене шар; 18 — берік қапсырма; 19 — қайтармалы серіппе; 20 — төлке; 21 — піспек; 22 — қорғағыш тыс; 23 — тірек тіреуіші; 24 — тіреу; 25 — серіппелі тығырық; В — бақыланатын арақашықтық  Осылайша қалыптардың бірі – піспекпен, ал екіншісі қапсырма қар- мауымен байланысады.Тежегішті басқан кезде тежегіш сұйықтығы қысымның арқасын- да цилиндрге түседі. Сұйықтық қысымы піспек пен цилиндрге әсер етеді. Піспекте сұйықтықпен жасалатын күш піспекті қысады, де- мек қалыпты да дискке қарай қысады. Тежегіш сұйықтығы күшінің цилиндрде әсер етуінен қапсырма қапсырма табанындағы тесіктер- де бағыттағыш сұққылармен бірге, сондай-ақ қапсырманың қарма-уымен дискіге қарай қысылатын екінші қалыппен бірге қозғалады. Қалыпты дискіге қарай қысқанда тежегіш қалыпты жұмыс істеген жағдайда піспек пен цилиндрдің өзара қозғалысы тығыздағыш сақи- наның 6 тығыз деформациясы шегінде болуы керек. Егер қалыптар мен диск арасындағы саңылау осы шамадан асып кетсе, онда теже- гіш сұйықтық қысымының әсерінен піспек қозғалып, бар саңыла- уды «таңдайды». Алайда оның кері жолы тығыздағыш сақинаның 6 тығыз деформациясының шамасына сәйкес келетін болады. Осы- лайша қалыптар мен дискі арасындағы саңылауды автоматты түрде реттеу жүзеге асырылады. Сондай-ақ қалып пен диск арасындағы байланыстан туындаған үйкеліс күші қалыптан бүйірлік беттерге ті- келей тежеуіш қапсырмасы табанына берілетіндігін атап өткен жөн. Осылайша, қалқымалы қапсырма тежеуіш сәттен босатылады және тек тежегіш сұйықтық қысымының әсерінен жасалған осьтік күшпен жүктеледі. Бұл бағыттағыш сұққылардың 10 тежеуіш қапсырмасы табанының 2 ұяшықтарымен жанасатын жерде үлкен үйкелісті бол- дырмау үшін қажет.Қалыптың үйкелістік жапсырмасы өз жұмысын шамамен 10. 15 мың шақырым жүріске дейін сақтайды, содан кейін қалыптарды ауыстыру талап етіледі. Қалыптарды ауыстыру үшін дөңгелектерді шешіп алып, бағыттағыш сұққының бір бұрандамасын бұрап алу керек, қалыптар ашылатындай қылып қапсырманы екінші сұққыға қарай бұру қажет. Қалыптарды ұядан алып тастап, піспекті белгілі бір күшпен бастапқы қалыпқа әкелі керек, жаңа қалыптарды салып, құрылғыны жұмыс істейтін күйге жинау қажет.Артқы дөңгелектердің тежеуіш тетіктері. ГАЗ-2752 «Соболь» мен ГАЗ-3302 «Газель» жүк автомобильдерінің артқы дөңгелек- терінде барабан тежегіштер қолданылады. Бұл механизмдер жұмыс істейтін және тұрақ тежегішінің функцияларын орындайды. Дөңге- лек күпшегіне тежегіш барабаны бұрандамалармен, ал артқы белдем арқалығының жанына тежегіш қалқаны 4 (4.79-сурет) бекітілген, онда доңғалақ тежегіш цилиндр екі бұрандамамен бекітілген. Ци- линдрдің ішінде әр жағынан серіппелі тірек сақиналары 8 белгілі бір керумен бекітіледі. Әр сақинадағы пішінді тесік бар. Цилиндрлерге екі жағынан да сақиналы тығыздағыш сақиналары бар піспектер 7 қойылған. Әрбір піспектің ішкі бүйірі жағында тірек сақинаның 8 үлгілем тесікшесіне кіретін пішінді сағақ бар. Жинау кезінде піспек тірек сақинасына қарай 90 ° бұрылады. Бұл ретте піспек сақинаға қарай 1,7 ... 1,9 мм осьтік бағытта қозғала алады. Әрбір піспектің сыртқы жағында қалыптың тірегі 5 салынған бұрғылау бар. Қалып тірегінде қалып қыры 5 енетінтік оймакілтек жасалған. Әрбір цилин- дрдің сыртында піспектер қорғағыш тыспен 6 жабылады. Тежеуіш қалқан жағынан әрбір цилиндрде екі бұрандалы тесік бар, олардың біреуі тежегіш күші реттегішінің тежегіш сұйықтығының жеткізу жалғастығымен бұралған, ал екіншісіне - сорғы клапаны 3. Теже-    -сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомобильдері алдыңғы дөңгелектерінің тежеуіш тетіктері:1 — тежеуіш диск; 2 — тежеуіш қапсырмасының табаны; 3 — тежеуіш қапсырма- сының корпусы; 4 — тежеуіш қалыптар; 5 — піспек; 6 — тығыздағыш сақина; 7, 9 — қорғағыш тыстар; 8, 12 — бұрандалар; 10 — бағыттағыш сұққы; 11 — дөңгелек күпшегі; 13 — қалып серіппелері; 14 — тежеуіш сұйықтығын жеткізуші майтүтік; 15 —қалпақша; 16 — тарту клапаны; 17 — бұру құлағыуіш қалқанына диаметрлі қарсы цилиндрге қатысты пластиналар 13 түрінде қалып тіреулері бекітілген. Пластиналардың арасындағы ойықта көлбеу тірек беті бар. Қалыптың қыры тіреуіш пластиналар арасындағы ойыққа кіреді, осылайша қалып өздігінен барабанның ішкі бетімен біріктіріледі.Тежегіш қалқанға қатысты әрбір қалыптың бүйірлік бекітілуі үшін барабанға қарсы қысу мүмкіндігін сақтай серіппеленген өзек- тер 26 қолданылған. Қалыптардың әрқайсысы сыртқы беті шең- бердің нысаны бар жалпақ қыр іспеттес. Болат таспасы қабырғаның сыртқы бетіне дәнекерленген. Таспаға үйкелістік жапсырма жапсы- рылады. Қалып қырының жоғарғы жағы қалып тірегінің тік оймакіл- тегіне енеді, ал төменгі бөлігі қалыптарды бекіту пластинасының 13 ойығына кіреді және оны тіреу бетіне тіреледі. Қалыптар 9 және 14 екі тарту серіппесімен тартылған. Тежеу процесі аяқталған кезде серіппе 9 аса қатты серіппе ретінде қалыптарды бастапқы күйіне қайтарады, ал серіппе 14 қалыптарды бекіту пластинасының тірек бетімен қалыптардың үнемі жанасуын қамтамасыз етеді. Автомо- биль жүрісі бойынша артқы қалыптың жоғарғы бөлігіне тұрақ теже- уішінің қозғалтқыш иінтірегі 12 топсамен бекітіледі. Иінтіректің 12 арнайы ойығына айырғыш буын 11 енеді, ол өзінің екінші соңымен эксцентрик төлкесі арқылы автомобиль жүрісі бойынша алдыңғы қалыппен топсалы байланысқан. Қозғалтқыш иінтірегінің 12 төмен- гі бөлігіне тұрақтандырғыш тежегіш жетегі сымарқанының айыры кигізілген.Тежегіш тетіктің жұмысы. Тежегіш басқышын басқанда алдыңғы және артқы тежегіш контурларының негізгі тежеуіш қуыстарындағы қысым артады. Артқы тежегіш жүйесінің қысымы - бұл қысым те- жегіш күші реттегішінің көмегімен артқы доңғалақтардың тежегіш механизмдерінің доңғалақ тежегіш цилиндрлеріне жіберіледі. Бұл қысым доңғалақ тежегіш цилиндр піспектерінде күш салуды туды- рады және бұл әрекеттердің әсерінен қалыптар ажырап, серіппенің 9 қарсыласуынан өтіп кетеді. Бұл ретте піспек 7 пен серіппелі тірек (тоқтатқыш) сақина 8 арасындағы саңылау таңдалады, ал қалыптар піспектермен барабанға қарай қысылады. Егер бұл жағдайда қалып жүрістері тежеуіш моментін жасау үшін жеткілікті болса, онда теже- уіш п қажетті тежеу сәтін тудыру үшін жеткілікті болса, онда теже- гіш басқышынан күшті алғанда цилиндрдегі қысым атмосфералық қысымға дейін түседі. Қайтарма серіппенің 9 серпімді күшінен қа- лыптар бастапқы күйіне оралады, өйткені бұл күш тірек сақинаны 8 цилиндрде жылжыту үшін жеткіліксіз. Егер де қалып жүрістері саңылау шегінде қажетті тежеуіш сәтін жасау үшін жеткіліксіз бол- са, онда тежегіш сұйықтығының күші әсерінен піспекке салған күш саңылау шегіндегі піспек пен сақина арасындағы қозғалыстан басқа, сонымен қатар цилиндр ішіндегі піспекпен бірге сақинаның өзінің қажетті тежеуіш сәтін жасағанға дейін қозғалысты тудырады. Алай- -сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомобильдерінің барабан тежеуіш тетіктері:1 — жұмыс цилиндрін бекіту бұрандамасы; 2 — жұмыс цилиндрі; 3 — тарту кла- паны; 4 — тежеуіш қалқаны; 5 — қалып; 6 — қорғағыш тыс; 7 — піспек; 8 — тірек сақина; 9, 10, 14, 28 — серіппелер; 11 — айырғыш буын; 12 — тұрақ тежеуінің қозғалтқыш иінтірегі; 13 — қалыптарды бекіту пластинасы; 15 — сірге; 16 — со- мын; 17, 18 — тығырықтар; 19 — бұрандама; 20, 22 — бітеуіштер; 21, 23 — эксцен- трик төлкесі; 24 — эксцентрик; 25 — эксцентрик осі; 26 — өзек;27 — айшанақтар да қалыптардың кері қозғалысы піспек пен сақинаның арасындағы саңылау шегінде ғана мүмкін болады. Осылайша қалыптар мен ба- рабанның арасындағы саңылауды автоматты түрде реттеу жүзеге асырылады.Тұруға арналған тежеуіштер. ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ- 3302 «Газель» жүк көліктерінің тұруға арналған тежеуіш жүйесінде (4.80-сурет) тұруға арналған тежеуіштің артқы доңғалақтардың те- жегіш механизмдеріне әсер ететін механикалық жетегі бар. Жетек иінтірегі 7 1 және 2 тіреуіштердегі осьте орналасқан. Иілгіш металлқаптамаға салынған икемді алдыңғы сымарқанның 18 шеті металл сұққыш арқылы иінтіректің екінші иініне бекітіледі. Алдыңғы сы- марқанның екінші шетіне теңестіруші 22 бекітілген. Теңестіргіштегі бекіткіштің қабықшасы сымарқанның тартылуын реттеуге мүмкін- дік беретін бұрандалы төлкемен жасалды. Сондай-ақ икемді металл қабықшаға салынған кемді артқы сымарқанды 23 теңестіргіш тұруға арналған тежегіштің сол және оң артқы дөңгелектерінің жетек иінтіректеріне қосылған. Иінтірек 7 ішінде тарту күші 8 орнатылған. Тарту күшінің алдыңғы шетінде иінтірек 7 тұтқышының 6 ішіне түймешік 11 бекітілген. Түймешік 11 пен тұтқыштың 6 бүйір жағы арасында серіппе 9 орнатылған. Тарту күшінің артқы шеті қозғал- тқыш иінтірекпен 12 қосылған, ол иінтіректе 7 осьте орнатылған және оның екінші шеті 1 және 2 тіреуіштердегі оське бекітілген тісті сектордың 5 тістеріне енеді. Тіреуіш механизмі иінтіректі кез келген көтерілген жағдайда бекітуге мүмкіндік бередіТеңестіргіштің 22 болуының арқасында артқы дөңгелек- тердің тұруға арналған тежеуіштер жетегінің екі сымарқанында тең күштерін жасауға болады. Жүргізуші қолымен иінтірек 7 тік қозғалған кезде алдыңғы сымарқан 18 созылыпт еңестіргіштің қозға- лысын тудырады, демек артқы сымарқандардың 23 бірдей күшпен тартылуын да тудырады. Артқы сымарқандардың екінші ұштары тұруға арналған тежеуіштің қозғалтқыш иінтіректерінің 12 (4.79-су- ретті қараңыз) арнайы ұяшықтарына кигізілген. Артқы сымарқан- дарды тарту қозғалтқыш иінтіректерін бұрандама 19 осьтеріне қа- тысты жылжытады. Бұл ретте автомобиль жүрісі бойынша алдыңғы қалыпты барабанға қарай қысатын айырғыш буын 11 қозғалады. Алдыңғы қалып барабанға тірелгеннен кейін артқы қалып пен ба- рабанның байланысқан орны тірекке айналады және артқы қалып осы тірекке қарай бұрылады және барабанға қысылады. Бұл кезде серіппе 9 созылып, қалыптар қажетті тежеуіш сәтін жасайды. Айы- рғыш буынның 11 автомобиль жүрісі бойынша алдыңғы қалыппен эксцентрлі байланысының болуы тұруға арналған тежегіш жетегін пайдалануды реттеу үшін қажет.                сур. .«Соболь» және «Газель»автомо- бильдерінің тұруға арналған тежеуіш жүйесі: 1, 2 — тіреуіштер; 3 — тығырық; 4 — иінтірек тербелісін шектегіш; 5 — тісті сектор; 6 — тұтқыш; 7 — иінтірек; 8 — тартым; 9 — серіп- пе; 10 — тірек тығырық; 11 — түймешік; 12— қозғалтқыш иінтірек; 13 — дабыл бергішті қосқыш; 14 — қосқыш тірегі; 15 — дабыл бер- гішті қосу тіреуіші; 16— пластина; 17— люк қақпағы; 18 — алдыңғы сымарқан; 19 — төл- ке; 20 — қапсырма; 21 — ұстап тұратын тіре- уіш; 22 — теңестіргіш; 23 — артқы сымарқан- дар; 24 — тіреуішОсындай реттеудің қажеттілігі жұмыс тежеуіш тетіктерінде қалып- тар мен барабан арасындағы саңылауды автоматты түрде реттеу жүргізуден туындады. Өйткені бұл ретте тұруға арналған тежеуіш жетегін автоматты түрде реттеу қарастырылмаған, қолмен жұмыс режимін қолмен реттеу енгізілген.ЗИЛ-5301 «Бычок» автомобилінің тежеуішін басқару. Бұл шағын жүк автомобильдерінде екі тәуелсіз гидравликалық және екі пнев- матикалық контуры бар пневмогидравликалық тежеуіш жетегі ор- натылған. ЗИЛ-5301 «Бычок» шағын жүк автомобилінің тежеуішін басқару жетегінің сызбасы 4.81-суретте көрсетілген. Жетектің пнев- матикалық бөлігіне бір цилиндрлі компрессор, қорғағыш клапандар 1, ресиверлер 2, екі секциялы тежегіш кран 3, электропневматика- лық қысым модуляторлары 10, тежегіш камералары 4, тежегіш күші реттегіші 7 кіреді. Автомобильдің тежегіш жүйесінде электрондық тежегіш басқару жүйесі - ABС тежегіштері орнатылған, олардың элементтері дөңгелектердің бұрыштық жылдамдығын бергіш 8, электронды бақылау және басқару блогі 9, электр пневматикалық қысым модуляторы 10, ABС дабыл бергіші 11 болып табылады. Жеке гидравликалық жетектер алдыңғы және артқы осьтерге ар- налған. Артқы осьтің гидравликалық жетегі сол және оң тежегішке сур. ЗИЛ-5301 «Бычок» шағын жүк автомобилінің тежеуіш басқару жетегінің сызбасы:1 — қорғағыш клапандар; 2 — ресиверлер; 3 — екі секциялы тежегіш кран; 4 — тежегіш камера; 5 — негізгі тежегіш цилиндр; 6 — жұмыс тежегіш цилиндрі; 7тежегіш күшін реттегіш; 8 — дөңгелектердің бұрыштық жылдамдығын бергіш; 9 — электронды бақылау және басқару блогі; 10 — электр пневматикалық қысым модуляторы ; 11 — АБС дабыл бергіші    сур. ЗИЛ-5301 автомобилінің алдыңғы дөңгелектерінің дискілі тежеуіші:1 — суппорт; 2 — қайта өткізу бұрандамасы; 3 — піспек; 4 — тығыздағыш сақи- на; 5 — піспектің қорғағыш тысы; 6 — тежеуіш қалпы; 7 — қалыптар сұққысы; 8 — сұққы мұрындығы; 9 — тарту клапанының қалпақшасы; 10 — тарту клапаны; 11 — қапсырма тұрығы; 12 — ауа шығарғыш клапанды ластанудан қорғау қалпақ- шасы; 13 — бағыттағыш сұққыш; 14 — сұққыш тысы; 15 —сұққыштарды бекіту бұрандамасы; 16 — сақинабөлінген.Тежегіш жетектің негізгі үш цилиндрі бар, олардың әрқайсысын- да тежегіш сұйықтығы мен деңгейін бақылау датчигі бар күбішесі бар. Бір капоттың астында орналасқан, ал екеуі артқы белдемнің сол және оң жағында орналасқан. Алдыңғы дөңгелектерде әр дөңгелекте екі жұмыс цилиндрі орналасқан. Артқы доңғалақтардың әрқайсы- сында бір жұмыс цилиндрі бар.Тежеуішті бұғаттауға қарсы жүйе кез-келген жолда тежеу кезінде автомобильдің дөңгелектерінің бұғатталуын болдырмауға арналған және басқару мен тұрақтылықты сақтаған кезде жеткілікті тиімді те- жеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Егер АБС ақаулы болса, жұмыс істеп тұрған тежегіш жүйесі жұмыс істеп тұра береді және көлік құралының әрі қарай жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.ЗИЛ-5301 автомобилінің алдыңғы дөңгелектерінің тежегіш тетік- тері қалқымалы қапсырмалы дискілі болып табылады. Алдыңғы ось- тің бұру құлағына суппорт 1 бұрандалармен бекітіледі (4.82-сурет). Суппорттың құйылуындағы бағыттаушы сұққыштарда 13 қапсырма корпусы 11 орнатылған. Қапсырманың корпусында піспектер 3 ен- гізілген екі цилиндрі бар. Қапсырма цилиндрінде піспекті тығыздау үшін тығыздауыш сақинасы 4 пайдаланылады, ал кірдің кірігуінен оларды тыстармен 5 қорғайды. сур. ЗИЛ-5301 автомобилінің артқы дөңгелектерінің тежеуіш механизмі:1, 7 — бірінші және екінші тежеуіш қалыптар; 2, 6 — бірінші және екінші тежеуіш қалыптардың тарту серіппелері; 3 — артқы тежеуіштің жұмыс цилиндрі; 4 — тірек сұққы; 5 — піспек сояуышы; 8 — тежеуіш қалқаны; 9 — реттегіш бұранданың со- мыны; 10 — реттегіш бұранда; 11 — реттегіш бұранданың бастиегі; 12 — серіп- пе; 13 — қалыптарды бекіту өзектері; 14 — тұруға арналған тежеуіштің ажырату иінтірегі; 15 — ажырату иінтірегінің серіппесіСуппорт ойықтарына дискінің екі жағынан бір бірден екі қалып 6 қойылған. Қапсырма цилиндрінде негізгі тежеуіш цииндрден те- жегіш сұйықтықты жеткізу жалғастығын бекітуге арналған және қорғағыш қалпақшалы 9 тарту клапандарын 10 орнату үшін бұрау тесіктері бар.ЗИЛ-5301 автокөлігінің дискілі тежегіш механизмдерінің жұ- мыс істеу қағидаты бұдан бұрын қарастырылған ГАЗ-2752 «Соболь» және ГАЗ-3302 «Газель» автомобильдерінің дискілі тежегіштерінің жұмыс істеу қағидатына ұқсас. Артқы доңғалақтардың тежегіштері- екі белсенді қалыпы бар өздігінен күшейтетін барабанды. Дөңге- лек күпшегіне тежегіш барабаны бекітілген. Белдем арқалығының фланеціне тежеуіш қалқаны бұрандалармен бекітіледі (4.83-сурет). Қалқанға тірек сұққысы 4 және оның астында артқы тежегіштің жұ- мыс цилиндрі 3 бекітілген. Барабанның ішінде бірінші 1 және екінші 7 тежегіш қалыптар орнатылып, тірек сұққысына 4 бекітіледі. Ци- линдр піспегі мен қалып қыры арасында итергіш орнатылған, оның қалып жағынан тік ойығы бар, оған қалып қыры енеді. Итергіштің екінші ұшы сфера пішіндес, ол піспектің сфералы түбіне тіреледі. Төменгі бөліктегі екі қалып өзара реттегіш бұрандамен 10 сомын- мен 9 қосылған. Реттегіш бұранданың 10 реттегіш бұранда бастие- гінің 11 ұяшығына енетін цилиндрлі сағағыбар. Бірінші және екінші қалыптар 2 және 6 бекіту бұрандалары арқылы тірек сұққысына бекітіледі. Реттегіш бұранда және сомын- мен қалыптарды байланыстыру серіппемен 12 қамтамасыз етіледі. Қалыптардың осьтік соғылуын болдырмау үшін олар тежегіш қалқанға қатысты қалыптарды бекіту өзегінің тығырықтарымен бекітіледі.Тежеу кезінде тежегіш сұйықтығы қысымның әсерінен жұмыс тежегіштің цилиндріне жеткізіледі. Піспектер цилиндрден жылжи- ды. Қалыптар 2 және 6 тартқыш серіппелерінің күштерін еңсеріп, барабанға тіреледі. Барабанның үйкеліс күштерімен сүйрелетін бірінші тежегіш қалып 9 сомын 9 – реттегіш бұранда 10 – реттегіш бұранданың бастиегі 11 біріктіруші элементі арқылы екінші тежегіш қалыпқа 7 әсер етеді. Егер бірінші тежегіш қалыптан екіншіге күш түсетін болса, тірек сұққысына 4 қатысты күш сәттері жасалады және екінші калып белсендіге айналады (үйкеліс күшімен тартыла- ды). Бұл тетіктің өзін-өзі күшейту әсері көліктің артқы жүрісінде десақталатындығын атап өткен жөн.Тежеуішті бұғаттауға қарсы жүйе тежегішті басқару жетегінің пневматикалық бөлігінде жұмыс істейді. АБС басқару блогы ақпа- рат алатын доңғалақтың бұрыштық айналу жылдамдығының бер- гіші тікелей көлік құралының дөңгелектеріне бекітіледі. Тежеуіш қалқанына бергіш тіреуіші 4 (4.84-сурет) бұрандалармен бекітіледі. Тіреуіште шығарушы жетегі 1 бар электромагниттік датчик 3 орна-тылған.           сур. Дөңгелектің бұрыштық айналу жылдамдығының бергіші:1 — жетек; 2 — тығыздағыш; 3 — элек-тромагниттік бергіш; 4 — тіреуіш; 5 — ротор (бергіш қоздырғышы)Ротор 5 (бергіш қоздырғышы) тежегіш барабанын бекітетін бұран- дамалар арқылы дөңгелек күпшегіне бекітіледі. Ротор - бұл бүйір- жағының үстіңгі бетінде кесілген 70 тісті диск. Дәйекті түрде өзгеріп отыратын дөңестер мен ойымдар бергіш жанынан өтіп бара жатқан- да онда айнымалы кернеу индукцияланады, ол электронды басқару блогында айналу жылдамдығын және дөңгелектің бұрыштық үдеуін сипаттайтын сигналға түрленеді. Осы мәліметтерге сәйкес басқару блогы басқару тежегіш қысымын модуляциялау үшін сигнал шыға- рады. ЗИЛ-5301 автокөлігінің ABC модуляторының қағидалық сұл- басы 4.85-суретте келтірілген. Модулятор корпусында қадағалау піспегі 3 орнатылған. Піспектің үстіңгі жағындағы кеңістік электро- магниттік клапанмен 1 тежеуіш шүмегінің А өңешімен немесе элек- тромагниттік клапанмен 2 атмосферамен (Б өңеші) жалғана алады. Піспек жоғарғы жағына серіппемен 6 қысылған. Төменде қадағалау піспегінде атмосфералық клапанның ершігі 5 бекітілген. Атмосфе- ралық клапан клапандар корпусында жасалған. Клапанның корпу- сының сыртқы бөлігі кіріс клапаны болып табылады. Клапанның корпусы жоғары жаққа серіааемен қысылған. Бұл жағдайда кіріс клапаны жабық, атмосфералық клапан ашық. Тежеуіш камерасының жұмыс қуысы атмосферамен жалғасқан. АБС басқарушы сигналы болмаған кезде электромагниттік клапан 1 ашық болады. Тежегіш басқару басқышына басқан кезде тежегіш кранның қысылған ауа- сы модулятордың піспек үсті кеңістігіне еніп, қадағалау піспегін 3 төмен қарай жылжытады. Атмосфералық клапан жабылып, кіру кла- паны ашылады. Ресивердегі қысылған ауа тежеу енеді.Тежеуіш дөңгелекті бұғаттау кезінде АБС басқару блогі басқа- рушы сигналды шығарады.      сур. ЗИЛ-5301 автомобилінің АБС мо- дуляторының қағидалық сұлбасы:1, 2 — электромагниттік клапандар; 3 —қадағалаушы піспек; 4, 6 — серіппелер; 5— атмосфералық клапан ершігі; 7 — кіру және атмосфералық клапандар корпусы; А, Б, В, Г, Д — модуляторды тиісінше тежегіш кранға, атмосфераға, ауа баллонына, теже- гіш камерасының жұмыс қуысына және де соңында тежегіш камераны модулятор арқылы атмосфераға қосатын өңештерАБС басқару блогынан сигнал берілгенде электромагниттік клапан 1 жабылып, электромагниттік клапан 2 ашылады. Модулятордың піспек үстіндегі кеңістігі атмосферамен, қадағалау піспегімен 3, серіппемен 6 және тежегіш камераларына түсетін қысылған ауамен байланысып, жоғары көтеріледі. Кіріс клапаны жабылып, атмос- фералық клапан ашылады. Тежегіш камералардағы қысым азаяды, доңғалақ бұғаттау аяқталады, басқару блогы тежегіш камераларға қысылған ауа беруді қайта бастауға белгі береді.Тежеу үдерісінде тежегіш басқышына үнемі басу кезінде теже- гіш дөңгелектерін тұрақты түрде бұғаттау мүмкіндігін болдырмай- тын тежегіш қысымының циклдық өсуі және азаюы орын алады.ЗИЛ-5301 автомобилінің пневматикалық жетек қондырғылары- ның құрылымы және олардың жұмыс істеу қағидаты «КамАЗ» ауыр жүк автомобилдерінің пневматикалық жетегі қондырғыларына және жұмыс істеуіне және құрылымына ұқсас. Ауыр жүк тасығыш автомобильдердің тежеуішін бақылау Үлкен жүк автокөліктердің тежегіш бақылауын КамАЗ-5320 ав- токөлігін мысалға ала отырып қарастырамыз. Оның жалпы тежегіш жүйесі жұмыс тежегіш жүйесін тұруға арналған тежегіш жүйесін қамтиды, ол сондай-ақ төтенше тежеу жүйесі ретінде пайдаланыла- ды. Сонымен қатар автокөлік қосалқы тежегіш жүйесі (мотор теже- гіші) және авариялық тежегіш жүйесімен жабдықталған.Жұмыс тежегіш жүйесі қызметтік және шұғыл тежеуге ар- налған. Жетек жүйесі - алдыңғы белдемнің тежегіші мен артқы арба тежегішіне арналған бөлінетін пневматикалық екі контурлы. Алдыңғы және артқы жұмыс тежегіштері барабан тәріздес айыру құлағы бар екі қалыпты.Тұруға арналған тежегіш жүйесі автомобильді қозғалыссыз күйде ұстау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Тежегіш механизмдері ретінде артқы арба доңғалақтарының жұмыс тежегіштері пайдала- нылады (тұруға арналған тежегіштер). Басқарушы атқарушы эле- мент пневматикалық болып табылады. Осындай жүйе пневматика- лық тежегішті басқару жүйесі сәтсіз болған кезде автомобильдің тоқтап қалуын қамтамасыз етеді.Басқару жетегі пневмосеріппелі аккумуляторларды қодана- тын пневматикалық болып табылады. Осындай жүйе тежеуіштерді басқарудың пневможүйесінің істен шығуы кезінде машинаның ава- риялық тоқтауын қамтамасыз етеді.Автомобилде механикалық БҚ орнатылғандықтан жанармай беру тоқтатылған және ілінісу қосылған және БҚ берген кезде (моторлы тежегіш) оның баяулатқышы ретінде қозғалтқыш қолданылады. Бұл жағдайда қозғалтқыш көпцилиндрлі пневматикалық баяулатқышқа айналып, мәжбүрлі бос жүріс режимінде жұмыс істейді. Соныменқатар, қозғалтқыш білігінің мәжбүрлеп айналуына қосымша қар- сылықты қамтамасыз ететін қозғалтқыштың пайдаланылған газды сыртқа шығаратын жүйесіндегі шығару құбырлары жабылады.Апаттық тежеу жүйесі негізгі пневматикалық тежеуішті басқа- ру жүйесі бұзылған жағдайда апаттық тежегіштерді қосу кезінде көлік құралының қысқа мерзімді тежеуіне арналған. Бұл жағдайда қысылған ауа қоры автокөліктің шұғыл тежеуін қамтамасыз ететін серіппелі аккумуляторларды өшіру үшін қолданылады. Тежеуіш жүйесіндегі қысылған ауа қоры үш рет тежегіш басуды қамтамасыз етуі керек. Сонымен қатар автомобильді қатты тіркеп сүйреу кезінде қосулы тұруға арналған тежеуіштердің апаттық механикалық тежеу мүмкіндігі қарастырылған.Жұмыс тежеу жүйесі. Алдыңғы және артқы дөңгелектерде бір- дей тежеуіш механизмдерімен жабдықталған, алдыңғы және артқы тежегіштер арасындағы айырмашылық бұл осы механизмдерді басқаруға арналған жетекті құрылғы болып табылады.КамАЗ жүк машиналарының тежегіш механизмі 4.86-суретте келтірілген. Тетік алдыңғы тежеуіштердегі бұру құлағының фла- неціне және артқы тежеуіштегі жетекші белдемнің фланеціне бұран- дамалармен бекітілген құйма шойын суппортта 2 орнатылады. Суп- порттың төменгі бөлігінде төрт бұрандамамен ажырату құлағының тіреуіші 10 бекітілген. Тіреуіш – бекіту фланеці мен құйылу бір бүтін ретінде құйылған төлке түрінде. Құйылуға екі бұранда арқылы тежегіш камере бекітілген. Төлке тесігінде екі сырғанақ мойынтірек арқылы ажырату құлағының 12 білігі орналасқан, ал кеңейту ка- мерасына қарама-қарсы жағында білік біліктеріне 14 реттеу инди- каторы орнатылған. Ажырату құлағының қарама-қарсы жағында білік оймакілтектерінде реттегіш иінтірек 14 орнатылған. Реттегіш иінтірек ажырату құлағын 12 тежегіш камераның сояуышымен қо- сады. Суппорттың жоғарғы бөлігінде тежеуіш қалыптарын бекітудің екі эксцентриктік осі 1 орнатылған. Тежеуіш қалыптарының 7 соңы эксцентриктік оське еркін тіреледі. Болат таңбаланғанқалыптардың сыртқы беткі жағында үйкелістік жапсырма 9 бекітілген. Үйкелістік жапсырмалардың қалыңдығы ұзындығы бойынша бірдей емес - ор- талық бөлікте қалып жапсырмасының қалыңдығы шеттерге қараған- да үлкен. Бұл тежегішті пайдалану кезінде жапсырманың біркелкі тозуына әкеледі. Қалыптың қарама-қарсы шеттерінде аунақшалар 13 орнатылған, олар ажырату құлағының 12 беткейімен байланыса- ды. Ажырату құлақ айналмалы ось бойынша симметриялы арнайы профильге ие, бұл ажырату құлағы білігінің айналуы кезінде қалып- тардың тең қозғалысын қамтамасыз етеді. Еркін күйде қалыптар екі тартқыш серіппемен 8 біріктіріледі. Қалыптар дөңгелек күпшегіне бұрандалармен бекітілген.тежеуіш барабанның ішінде орналасқан. сур. КамАЗ автокөлігінің тежеуіш тетігі:1 — эксцентриктік ось; 2 — суппорт; 3 — қалқанша; 4 — эксцентрика осінің сомы- ны; 5 — ось жапсырмасы; 6 — ось мұрындығы; 7 — тежеуіш қалыпы; 8 — тартпа серіппе; 9 — қалып жапсырмасы; 10 — тіреуіш; 11 — аунақша осі; 12 — ажырату құлағы; 13 — аунақша; 14 — реттегіш иінтірек Зауыттық қондырғы кезінде қалыптар мен барабанның арасындағы саңылау эксцентрлік осьтерді 1 айналдыру арқылы реттеледі.Айналып тұрған дөңгелекті тежеу үйкелістік жапсырмалар 9 арқылы қалыптарды 7 барабанның ішкі бетіне қысу арқылы жүзеге асырылады. Оыс уақытта туындағын тежеуіш сәті қалыптар тіре- гі арқылы (эксцентрлік осьтер 1) суппортқа беріледі. Қалыптарды қысу ажырату құлағын 12 реттегіш иінтірек 14 айналуына қарсы ай- налдыру арқылы жүзеге асырылады. Иінтіректің айналуы тежегіш камераның сояуышымен жүзеге асырылады. Қалыптар мен барабан арасындағы саңылауды реттеу реттегіш иінтірек корпусына орна-тылған арнайы реттеу механизмімен жүзеге асырылады.Реттегіш иінтіректің құрылғысы 4.87-суретте көрсетілген. Рет- тегіш иінтіректің корпусы 6 – иінтірек түріндегі шығыңқы бөлігі бар цилиндрлік күпшек. Иінтірек күпшегінің цилиндрлік ұяшығы- на бұрамдық тегершік 3 енгізіледі, ол ұяшықтан құлап кетпеу үшін иінтірек корпусына бектілген қақпақтармен 1 ұстатылған. Тегершік ішінде оймакілтектер кесілген, оларға ажырату иінтірек білігінің ой-макілтектері енеді. Иінтірек ұяшығына бұрамдық осінің 11сур. Реттегіш иінтірек:1 — қақпақ; 2 — тойтарма; 3 — бұрамдықтегершік; 4 — бітеуіш; 5 — бұрамдық; 6 — корпус; 7 — төлке; 8 — фиксатордық тоқтат- тқыш бұрандасы; 9 — фиксатор серіппесі; 10 — кішкене шар; 11 — бұрамдық осі; 12—майқұты үшбұрышты оймакілтектеріне ба- сылған бұрамдық 5 орнатылған. Иінтірек корпусынан шыққан бұрам- дық өсінің төрт қырлы бастиегі бұрамдықтың реттелетін айналымын орындауға арналған. Корпустың тиісті тесігіндегі бұрамдық осінің цилиндр бөлігінде қуыстар бар. Қуы- старға фиксатор серіппесімен 9 ба- сылған кішкене шар 10 енеді. Фик- сатор серіппесін қысу тоқтатқыш бұрандасымен 8 жүзеге асырылады.Тежеу кезінде төлке 7 арқылы рет- тегіш иінтірекпен жалғанған пнев-мокамера сояуышы иінтіректі бұрады. Иінтірекпен бірге иінтірек бұрылыс осіне қатысты бұрамдық пен бұрамдық дөңгелегі қозғала- ды. Бұрамдық ілінісін пайдалану тежеу барысында бұрамдық дөңге- легіне қатысты бұрамдықтың бұрылуына кедергі жасайды. Бұрам- дық дөңгелегі оймакілтектер арқылы ажырату құлағының білігін құлақпен бірге бұрады.Жұмыс кезінде тежегіш механизмінің үйкеліс жапсырмасының тозуы орын алады. Автомобильдің барлық дөңгелегінің бір уақытта сур. Сыналы ажырату тетігі: а — тежеуіш тетігі: 1 — тартқыш серіппе; 2 — жапсырмалы тежеуіш қалып; 3 — реттеуіш итергіш; 4 — ажырату тетігі; 5 — тірек итергіш; 6 — суппорт; 7 — пластина серіппе; 8 — бұрандама; 9 — ластанудан қорғайтын қалқанша; 10 — резеңке бітеуіш; А — тежеуіш қалыптың қозғалыс бағы- ты; Б — суппорттағы тірек дөңесше; В — бақылау жану; б — ажыратқыш тетік: 1 — тірек; 2 — реттегіш бұранда; 3 — реттегіш төлке; 4 — бергіш төлке; 5 — рет- теуіш итергіш корпусы; 6 — сына серіппесі; 7 — тежеу камерасының сояуышы; 8, 12 — пластина серіппелер; 9 — сына; 10 — сепаратор; 11 — аунақша; 13 — тірек итергіш; 14, 22 — ластанудан қорғайтын көмкермелер; 15 — тоқтатқыш тығырық; 16 — бұранда; 17 — сақиналы серіппе; 18 — тығырық; 19 —сұққыш; 20 — серіппе; 21 — сақтандырғыш; І — тіреуіш тістер; ІІ — ойық; ІІІ — дөңес; ІV—VІ — ойықтар аА L122 S& «(,t $20 191817vrV о16 1514 1113ІV бтежелуін қамтамасыз ету үшін барлық дөңгелектердің қалыпта- ры мен барабандары арасындағы бірдей рұқсат етілген саңылауды сақтау керек. Саңылауды реттегенде механик иінтіректі қозғалтпай бұрамдықпен бірге бұрамдық осін кілтпен бұрады. Бұл ретте бұрам- дық дөңгелегі мен ажырату құлағының білігі бұрылып, қалыптар жылжиды, яғни саңылау кішірейеді.Жүк автомобильдерінің перспективалы үлгілерінде сыналы ажы- рату тетіктерін орнату қарастырылған. Бұл жағдайда тежеуіш тетігін белдем арқалығының фланеціне бұрандамалармен бекітілген құй- ылған болат суппортта 6 (4.88, а сурет) жөндейді.Ажырату тетігінің корпусында (4.88, б сурет) өтпелі цилиндр тесік орнатылған. Осы тесіктің бір жағынан тірек итергіш 13, ал екінші жағынан реттегіш итергіштің 5 корпусы қойылған. Тірек итергіштің ішкі бүйіржағынан сына бұрышына тең еңісі бар көлде- нең ойық VІ орнатылған. Цилиндр ішіндегітірекитергіштің қозғалы- сы цилиндрдегі еңіс дөңеспен шектеледі, ол тірек итергіштің ішкі бүйірі тірелу үшін арналған. Тірек итергіштің сыртқы цилиндрлі үстіңгі қабатында көлденең ойық V бар. Тірек итергіштің сыртқы бүйірінде қалып қыры енетін ойық ІV бар. Қалыптың қырын байла- ныстыратын ойықтың ІV тірек беті 5 ° еңкейген. Реттегіш итергіш корпусында 5 сонымен қатар ішкі бүйірінде тірек итергіштің ішкі бүйіріндегі ойыққа ұқсайтын көлденең ойық бар. Реттелетін итер- гіш корпустың сыртқы цилиндрлік бетінде сондай-ақ бойлық өт- пелі ойық орналасқан. Тірек итергіш 13 ойығына V ажырату тетігі корпусындағы бұрандаға бұралған және тоқтатқыш тығырықпен 15 бекітілген бұранда 16 дөңесі енеді. Реттелетін итергіштің корпусы- ның 5 көлденең ойына бұрандаға бұралған сақтандырғыштың 21 цилиндрлік бөлігі ажырату механизмінің корпусына енеді. Осылай- ша бұранда 16 мен сақтандырғыш 21 тірек итергіш 13 пен реттеуіш итергіштің корпусын 5 бұрылудан ұстап тұрады. Тірек итергіштің 13 және реттеуіш итергіш корпустың 5 ішкі бүйіріндегі көлденең ойықтары сынада сепаратормен 16 ұсталып түратын сына 9 аунақ- шаларымен 11 байланыста болады. Сынаға 9 тежеуіш камераның сояуышы 7 әсер етеді. Реттеуіш итергіш корпусына 5 ішкі жақтан бергіш төлке 4 салынған. Шиыршық ойық ІІ бергіш төлкенің сыртқы цилиндрлік бетінде қалыптасады, оған сақтандырғыш 21 ішінде ор- наласқан және серіппемен 20 қысылған сұққыштың 19 ұшы енеді. тесігінің ішіне орналасқан және 20 серіппелермен жылжытылған тіректің аяғына кіреді. Реттеуіш итергішінің корпусының 5 сыртқы жағынан реттеуіш төлке 3 орнатылған. Өйткені төлкенің ішкі ци- линдрлі бетінде бұранда кесілген, оған реттегіш бұранда 2 бұралған. Сыртқы бүйірдегі бергіш төлке 4 мен ішкі бүйірдегі реттеуіш төлке 3 қарсы бағытталған бірдей пішінді тіреуішті тістерге ие. Бергіш және реттегіш төлкелердің тіреуішті тістерінің ілінісуі сақиналы серіппе- мен 17 қамтамасыз етіледі. Тығырық 18 серіппені тозудан сақтайды.Реттегіш бұрандаға 2 ішкі бүйірден пластина серіппемен 8 ұстала- тын тірек 1 қойылған. Серіппе ойығына қалып қыры кіреді. Серіппе дөңестері ІІІ реттегіш бұранданың 2 тісті буылтығының ойымдары- на енеді, ол реттегіш төлке 3 айналған кезде бұранданы бұрылудан ұстап тұрады.Тежеуішті басқан кезде сына 9 тежеуіш камера сояуышының күшімен қозғалады. Әрі қарай сынаның күші аунақшалар 11 арқылы тірек пен реттегіш итергіштерге, олар арқылы қалыптарды бара- банға қарай қыса отырып, қалыптарға беріледі. Бастапқыда тежегіш барабан реттейтін итергіш жақтағы қалып телімін басып алады. Қа- лып екінші ажырату тетігінің тірек итергіші жағына қарай жылжи- ды. Тірек итергіші ойығының тірек жазықтығында 5 градус еңістің болуына байланысты қалып қыры оның үстімен барабанға қарай сырғиды. Бұл ретте тірек итергіштегі сына күші осы итергішке әсер ететін тежеуіш сәтінен қалып күшінен аз. Сына мен қалып беретін күштер айырмашылығының әсерінен тірек итергіш ажырату меха- низмі корпусындағы цилиндрдегі тірекке дейін жылжиды, яғни осы- лайша тежеу сәтінің суппортқа берілуі қамтамасыз етіледі. Қалып- тар қажетті тежеу сәтін жасауды қамтамасыз ете отырып, барабанға қарай тиімді қысылады. Екі қалып үйкеліс сәті есебінен кептеліп, бірдей тежеуіш сәтін жасайды, бұндай тежеуіш сәтінің тиімділігі көліктің алға немесе артқа жылжуы кезінде бірдей болады. Тежеу аяқталғанда қалыптардың тарқыш сееріппесінің және сына серіп- песінің 6 күшімен механизм бастапқы қалыпқа келеді.Тежеу кезінде реттелетін итергіштің корпусы 5 жылжиды және онымен бірге бергіш төлке 4 де жылжиды. Сұққыш 19 бергіш төл- кенің 4 бетіндегі бұрандалы ойықпен өзара әрекеттесе отырып, оны бұрады. Бұл ретте бергіш төлкенің 3 бүйіржақ тіреуішті тістері рет- тегіш төлкенің тістерінде сырғиды. Егер барабан мен қалып арасын- дағы саңылау тежегіш жүйесінің техникалық нормаларына сәйкес келсе, онда храповик тістері сырғанап кетпейді. Сынадан күшті алған кезде барлық бөлшектер бастапқы қалпына келеді. Бұл ретте реттегіш төлкенің 3 бұрылуы болмайды. Алайда барабан мен қалып арасындағы саңылау ұсынылатын техникалық нормалардан үлкен болған жағдайда, барабан мен қалып арасындағы саңылауды таңда- уға дейін бергіш төлкенің сұққышпен 19 бұрылуы храповиктің ады- мынан асып кетеді, тісті ілмек бір тіске асып кетеді. Бұл жағдайда бөлшектер бастапқы қалпына келген кезде сұққышпен 19 бұрыла- тын бергіш төлке бұранда ойық арқылы тіреуішті тістер ілмегімен реттегіш төлкені 3 бұрады. Пластиналы серіппенің 8 дөңесімен ІІІ ұсталып тұрған реттегіш бұранда 2 бұрылудан бұрылатын реттегіш төлкеден 3 бұранданың У57 адымына (храптық қосылымында 57 тісбар) шығарылады. Бұранда 1,5 мм жылжығанда бұранданың ретте-гіш қозғалуы 0,026 мм құрайды. Бұл тежегіш каме-сурет. Тежегіш камера:— жалғастық; 2 — корпус қақпағы; 3 — диафрагма; 4 — тірек диск; 5 — айнал- малы конусты қайтарма серіппе; 6 — қамыт;7 — сояуыш; 8 — камера корпусы; 9 — бағыттағыш сақина; 10 — қарсысомын;— айыр; 12 — бұрандама; 13 — фла- нец;—*- — ауаның кіруі раның сояуышының тұрақты жүрісін сқтай отырып, қалыптар мен бара- банның арасындағы саңылауды авто- матты түрде реттеуге кепілдік береді.КамАЗ автокөліктері 24 типті тежегіш камералармен жаб- дықталған (сандар - диафрагманың диаметрі дюймде, яғни диафраг- малық типтегі тежеуіш камерасы). Камера корпусына 8 (4.89-сурет) қамыт 6 арқылы бұрандалы жалғастығы 1 бар қақпақ 2 бекітіледі. Корпус пен қақпақ арасында диафрагма 3 қысылған. Диафрагма өзінің орталық бөлігінде сояуышқа 7 топсамен бекітілген тірек дис- кісіне 4 тіреледі. Камера корпусында сочуыш 7 бағыттағыш сақи- намен 9 ұсталып тұрады. Бастапқы қалпына сояуыш айналмалы конусты қайтармалы серіппемен 5 келеді. Сояуыштың 7 сыртқы бұрандалы соңында сояуышты реттегіш иінтірекпен жалғастыратын айыр 11 бұралған. Сояуыш ұзындығын зауыттық реттемелеу айыр 11 мен сояуыштың 7 бұрандалы жалғасуымен жүзеге асырылады. Айыр мен сояуыш жиналған күйінде қарсысомынмен 10 бекітіледі. Тежеу камерасының ішкі қуысы ластанудан қорғағыш тыспен қорғалған, оның корпусына 8 бекіткіш бұрандамалар 12 дәнекерленген. Кор- пуста төрт құрғатқыш тесік бар. Тежегіш камерасын ажырату меха- низмінің корпусына орнатқанда, осы тесіктердің біреуі төменгі күй- де екеніне қадағалау қажет. Бұл тесіктің бітеуіші алынып тасталып, қалған тесіктердің бітеуіштері сақталынады.Жалғастыққа 1 жұмыс тежеуіш жүйесінің құбыры жалғанады. Тежеу үрдісі кезінде сығылған ауа жұмыс тежеуіштерінің құбы- рына беріледі және жалғастық 1 арқылы қақпақ 2 пен диафрагма 3 арасындағы тежегіш камераның қуысына түседі. Сығылған ауаның камераға кірген кезде диафрагма бүктеледі, тірекші диск 4 бұрын көрсетілгендей ажырату механизмінің реттеуіш иінтірегіне әсер ететін сояуышты 7 жылжытады. Тежеу кезінде ауа тежегіш камера- дан шығады, қалыптар өздерінің тартқыш серіппелерінің әсерінен бастапқы күйіне оралады, диафрагма айналмалы конусты қайтарма- лы серіппе 5 әсерінен сояуышпен бірге сондай-ақ бастапқы күйіне оралады.Тұруға арналған тежеуіштер. Артқы дөңгелектерде тұруға ар- налған тежегіші немесе қосалқы тежегішті қосу үшін пневмосеріп-пелі қуат беру аккумуляторы қолданылады. Құрылымдық түрде, пневмосеріппелі қуат беру аккумуляторы артқы тежеуіштің тежегіш камераларымен біріктірілген. Пневмосеріппелі қуат беру аккумуля- торы бар тежеуіш камера 4.90-суретте көрсетілген. Тежегіш камера- сының құрылғысы мен жұмыс принципі жалаң тежегіш камераның жұмысынан ерекшеленбейді. Жұмыс тежегіштерімен тежеу кезінде сығылған ауа жалғастық арқылы тежеу камерасының қуысына жі- беріледі. Автокөлік қозғалысы кезінде және жұмыс тежегіштерімен тежеу кезінде, пневмосеріппелі аккумулятордың қуысына тиісті жалғастық арқылы қысылған ауа үздіксіз жеткізіледі. Пневмосеріп- пелі аккумулятор қуысынан ауаның шығуына піспектің 6 сақиналы резеңке тығыздағышы мен резеңке тығыздағыш сақина 3 кедергі келтіреді. Сығылған ауа өкшетірегіш 2 арқылы тежеуіш камераның диафрагмасы 16 мен тірек дискіге 17 итергіштің 4 әсерін болдырмай, піспекке 5 әсер ете отырып, күш серіппесін 8 қысады.Тұруға арналған тежеуішті қосқанда сығылған ауа піспек 5 астындағы қуыстан шығарылады. Піспек күш серіппесінің 8 әсері- нен төмен қарай жылжиды және өкшетірегіш 2 арқылы диафрагмаға 16, тірек дискісіне 17 және тежеуіш камераның сояуышына 18 әсер ететін итергішті қозғайды. Автокөлікті тұру режимінде тежеу жүзе- ге асырылады.        -сурет. Пневмосеріппелі қуат беру ак- кумуляторы бар тежегіш камера:1 — тежеуіш камера корпусы; 2 — өк-шетірегіш; 3 — резеңке тығыздағыш сақи- на; 4 — итергіш; 5 — піспек; 6 — піспектің резеңке тығыздауышы; 7 — энергоакку- мулятор цилиндрі; 8 — күш серіппесі; 9апаттық тежеу тетігінің бұрандасы; 10тірек сомын; 11 — цилиндр келтеқұ- быры; 12 — дренаждық түтік; 13 — тірек мойынтірегі; 14 — фланец; 15 — тежеуіш камера келтеқұбыры; 16 — тежеуіш каме- ра диафрагмасы; 17 — тежеуіш камераның тірек дискісі; 18 — тежеуіш камера со- яуышы; 19 — қайтармалы серіппеЖұмыс тежегішінің пневматикалық жетек жүйесіндегі қысым азайған кезде пневмосеріппелі қуат аккумуляторы бар тұруға ар- налған тежегіш машинаны автоматты түрде тежейді.Тежеу жүйесі істен шыққан автомобильді тіркеп сүйреу қажет болса (ол қатаң тіркеуде ғана мүмкін), тұруға арналған тежегішті өшіру мәселесі туындайды. Бұл апаттық тежеуіш механизмінің 9 арнайы бұрандасы арқылы жүзеге асырылады. Бұранда қуат акку- муляторы цилиндрінің 7 жоғарғы жағына дәнекерленген тірек со- мынына 10 бұрап бекітілген. Бұранда 9 соңында тірек мойынтірегі 13 орнатылған. Апаттық тежеу кезінде механик кілтпен авариялық тежегіш тетігі бұрандасының бастиегін айналдырады. Бұранда 9 сомыннан айнала отырып, қуат аккумуляторының серіппесін қыса отырып және тежеуіш камерасы сояуышынан 18 күшті алып тастап, піспекке әсер етеді.Атап өту керек, пневмосеріппелі қуат аккумуляторын арнайы стендтермен және құрылғылармен жабдықталған зертханада бөл- шектеу мүмкін. Білікті механиктер ғана бөлшектеуді жүзеге асыра алады.КамАЗ автокөліктерінде автоматты түрде тежегіш күшін ретте- гіш орнатылады. Тежегіш күші реттегішінің мақсаты бұдан бұрын сипатталды (306 б. қараңыз). КамАЗ автомобиліне орнатылған авто- матты реттегіш тек артқы осьтердің жүктелуіне ғана жауап береді. КамАЗ автокөліктерінің тежеуіш күшін автоматты түрде реттеуішті орнату 4.91-суретте көрсетілген. Тежегіш күшін реттегіш рама маңдайшасында орнатылған тіреуішке 1 сомындармен бекітілген. Реттегіш иінтірегі 3 тығырық 5 пен жалғастырушы қарнақ 6 арқылы тік қарнақтың 4 көмегімен артқы арбаның ортаңғы 8 және артқы 9 белдемсінің арқалығымен жалғасқан. Реттеуішті орнату тежеу кезін- де тегіс емес жолдарда және тежеуіш сәтінің әсерінен белдемлерді бұруда белдемлердің ауытқу мүмкіндігін жоққа шығарады.КамАЗ автокөліктерінде тежегіш күшін автоматты түрде рет- тегіш жоғарғы 14 (4.92-сурет) және төменгі 3 екі корпуспен жаса- лынған. Корпустар арасында өзінің сыртқы диаметрі бойынша ди- афрагма 22 қысылған. Жоғарғы корпустың 14 цилиндрлік тесігіне қырлары бар бірбүтін ретінде жасалған піспек 19 салынған. Қырлар 11 жоғарғы корпуспен 14 бірбүтін ретінде орындалған қырлар ара- сындағы қуыстарға кіреді. Піспек 19 ішінде серіппемен 17 қысылған клапан 18 орнатылған. Диафрагманың ішкі диаметрі піспектің 19 төсенгі бөлігінде қысылған. Осылайша, диафрагма диафрагманың үстіндегі атмосфера қуысымен байланысқан диафрагманың төменгі жағында орналасқан A қуысын оқшаулайды. А қуысы В шығу қуы- сымен жалғасқан, ол өз кезегінде, артқы белдем дөңгелектерінің те- жеуіш камераларымен жалғасқан. -сурет. КамАЗ автокөліктерінің тежеуіш күштерін автоматты түрде реттеуішті орнату:1 — реттеуіш тіреуіші; 2 — реттеуіш; 3 — иінтірек; 4 — тірек элементінің тік қар- нағы; 5 — тығырық; 6 — байланыстырушы қарнақ 7 — өтемдеуіш; 8 — ортаңғы белдем; 9 — артқы белдем Клапан 18 реттеуіштің Б кіру қуысын диафрагма астындағы А қуысынан оқшаулайды. Төменгі корпуста 3 төменгі піспек 25 пен итергіш 20 орнатылған. Итергіш 20 - ішкі кеңістігі атмосферамен байланысқан қуыс түтікше. Итергіштің 20 жоғарғы шеті клапан 18 ершігі болып табылады. Төменгі піспек 25 пен итергіш 20 арасында иінтірекпен 21 (4.91-суретте иінтіректі 3 қараңыз) топсалы байла- нысқан шарлы табан бар.Сығылған ауа тежеуіш краннан Б кіру қуысына түседі (4.92-су- ретті қараңыз). Ауа айнымалы құбыр 1 арқылы бір уақытта ретте- гіштің төменгі қуысына түседі. Піспектің 19 ауданы төменгі төменгі піспек 25 ауданынан асып түсетіндіктен, піспектің 19 жоғарғы бөлі- гіндегі ауа қысымының әсерінен ол төмен қарай жылжиды. Осы рет- те клапан 18 итергіш ершігіне қонып, Б кіру қуысын атмосферадан оқшаулайды. Піспектің 19 одан әрі қозғалысы клапанның 18 піспек- тегі 19 ершіктен ажырауына әкеледі. Б кіру қуысы диафрагма астын- дағы А қуысымен жалғасып, сығылған ауа артқы белдемнің тежеуіш камераларына түседі. А қуысында қысымның артуы диафрагмаға төменнен күш түсірудің артуына әкеледі. Бұл күш түсіру піспекке 19 күш түсіруден көп артық болғанда, піспек көтеріліп, оның ершігі клапанды 18 жабады. Бұл ретте артқы белдем тежеуіш камераларын- дағы қысымның артуы тоқтайды.Диафрагманың әрекет ететін күші оның белсенді аймағына бай- ланысты. Диафрагманың белсенді аймағы піспек 11 қырларының жоғарғы корпустың қырларына кіру дәрежесімен анықталады, оның                    -сурет. КамАЗ автокөліктерінің тежегіш күшін автоматты түрде реттегіш: 1 — құбыр; 2, 7 — тығыздағыш сақиналар; 3 — төменгі корпус; 4 — клапан; 5 — білік;6, 13 — тірек сақиналар; 8 — диафрагма серіппесі; 9 — диафрагма тығырығы; 10қыстырғы; 11 — піспек қырлары; 12 — көмкерме; 14 — жоғарғы корпус; 15 — клапан серіппесінің қақпағы; 16 — клапан өзегі; 17 — клапан серіппесі; 18 — кла- пан; 19 — піспек; 20 — итергіш; 21 — иінтірек; 22 — диафрагма; 23, 26 — бағыт- тағыштар; 24 — шарлы табан; 25 — төменгі піспек; А — диафрагма астындағы қуыс; В — кіру қуысы (тежеуіш шүмегінан); Г — шығу қуысы (артқы белдем дөң- гелектерінің тежеуіш камераларына); Д — атмосферағашамасы піспектің 19 орнымен анықталады.Өз кезегінде піспектің 19 орны итергіштің 20 орнымен анықтала- ды. Итергіштің 20 орны иінтірек 21 орнына байланысты, осылайша теңгергіш рессорларының ұштарының иілу шамасына байланысты. Осылайша артқы белдем дөңгелектерінің тежегіш камераларында жұмыс қысымын реттеу оларды жүктеуге байланысты орындалады. КамАЗ автокөліктерінің пневматикалық можүйесі. Жұмыс, тұруға арналған және авариялық тежегіш жүйелері жұмысының принципін сипаттауда, олардың жұмыс істеуі үшін қысылған ауа- ны алуды және оның жұмыс тежегіш камераларына бағытталуынқамтамасыз ететін пневматикалық жүйе қажет.КамАЗ автокөліктерінің пневматикалық жүйесінің жалпы сы- збасы 4.93-суретте көрсетілген. Пневматикалық жүйе ауамен жаб- дықтау және төрт өзара тәуелсіз болып табылатын, яғни контурлар- дың қорғаныш клапандары арқылы бір-бірінен бөлінген жүйеден тұрады:І — артқы арбаның жұмыс тежеуіштерінің жетегінен; ІІ — алдыңғы осьтің жұмыс тежеуіштерінің жетегінен; ІІІ — тұруға арналған (қосалқы) тежеу жетегінен;ІV — қосымша тұтынушыларды қамтамасыз етуден.Ауамен жабдықтау жүйесіне компрессор 9, қысым реттегіш 11, сорғыш ылғалбөлгіш (қатудан сақтандырғыш 12), конденсациялық ресивер 20, қосарланған қорғағыш клапан 13 және үш қорғағыш клапан 17 кіреді. Пневматикалық жүйенің жай-күйі қос тілді мано- метрмен 5 және дыбыс сигнал бергіші бар бақылау лампасымен 6 қадағаланады.КамАЗ-5320 автокөліктерінің қозғалтқышы не бір, немесе қос- цилиндрлі компрессормен жабдықталған. Компрессор қозғалтқыш сермері корпусының алдыңғы жанында орналасқан. Комперссор жетегі-тістегершікті. Бірцилиндрлі піспекті біркамералы компрес- сор цилиндр бастиегінен 1 (4.94-сурет) және иінді білік картерінен 2 тұрады.Жетек тегершігі 3 компрессордың иінді білігін қозғалтқыш жи- нағының жетек тегершігіне жалғайды. Цилиндрдің бастиегінде кіріс және шығыс клапандары, ауаға арналған кіріс және шығыс тесіктері және де салқындатқыш сұйықтықты жеткізу мен шығару тесіктері орналастырылған. Иінді білік картерінде цилиндр, піспек, иінді білік және негізгі мойынтірек орналасқан. Компрессордың майлауыш жүйесі – құрама: қозғалтқыштың майлы магистралі қы- сымының әсерінен (500 кПа көп емес) бұлғақты және негізгі мой- ынтіректер майланады, қалған беттер шашырау арқылы майланады. Цилиндрдің бастиегі сұйық салқындауға ие.Салқындатқыш сұйықтық құбыр арқылы цилиндрдің бастиегіне түседі, онда ішкі өңештер арқылы жылжып, құбыр арқылы қозғал- тқышты салқындату жүйесіне оралады. Картер мен онда орналасқан цилиндр ауа ағыны арқылы салқындайды, автомобильдің қозғалы- сы кезінде айнала аққан қозғалтқыш, автокөлік бір орында тұрған кезде ұйымдастырылатын қозғалтқыштың салқындату жүйесі арқылы. Компрессорға ауа қозғалтқыштың кіріс жүйесінің құбы- рынан беріледі. Піспек төмен барғанда (сору тактісі) (4.95, а сурет), піспектің үстіңгі беті және цилиндр бастиегінің арасында белгілі сұйылту жасалады, оның әсерінен кіріс клапаны 2 ашылады. Бұл ретте шығыс клапаны 3 серіппемен және атмосфералық қысыммен ершікке қысылған және жабылған, кіріс құбырынан ауа кіріс клапа- ны арқылы цилиндрге сорылады. Піспек жоғары қозғалғанда (қы- сылу тактісі) (4.95, б сурет) цилиндрдегі ауа сығылады. Сығылған ауа қысымымен кіріс клапаны 2 жабылады. Қысым біршама белгілі бір деңгейге жеткен кезде осы қысымнан піспекте 3 пайда болған күш серіппенің күшіне жетеді, шығыс клапаны ашылады. Сығылған ауа автокөліктің пневматикалық жүйесіне түседі.           ,.....1111111 ,.-....--пст:1: .1 - - - - - · - •... ,,8...Е3..8..--:·----<]------.-r: 1 о----. -... 11           , --- 1 ,1 11 11 11 11 1: 1:,,:------, ,•', ,, 111_1.,• 1:1,•1г---:_:--------"--,.D :·-,\: : / / :\ :;=:: J-сурет. КамАЗ автокөліктерінің пневможүйесінің жалпы сызбасы:1 — 24 типті тежеуіш камералар; 2 — тұруға арналған тежеуіш жүйесін басқару шүмегі; 3 — тұруға арналған тежеуіш жүйесінің апаттық тежеу шүмегі; 4 — қо- салқы тежеу жүйесін басқару шүмегі; 5 — қостілді манометр; 6 — дыбыс сигнал бергіші бар бақылау лампасы; 7 — шығысты бақылау клапаны; 8 — қысымды шектеу клапаны; 9 — компрессор; 10 — қозғалтқышты тоқтату иінтірегі жетегінің пневмоцилиндрі; 11 — қысым реттегіш; 12 — қатудан сақтандырғыш; 13 — қо- сарланған қорғағыш клапан; 14 — тіркеме тежеуіш механизмінің электромагниттік клапанын қосу датчигі; 15 — аккумулятор батареясы; 16 — екі секциялы тежегіш кран; 17 — үш қорғағыш клапан; 18 — ресивердегі қысымды төмендету датчигі; 19конденсатты ағызу шүмегі; 20 — конденсациялық ресивер; 21 — ауа іріктеу кла- паны; 22 — контур ресиверлері ІІ; 23 — көмекші тежеуіш жүйесі қалқаны жетегінің пневмоцилиндрі; 24, 25 — контурлар ресиверлері І және ІІІ; 26 —20x20 типтегі тежеуіш камералары; 27 — тұруға арналған тежеу жүйесінің бақылау лампасын қосу датчигі; 28 — қуат аккумуляторлары; 29 — тездеткіш клапан; 30 — тежегіш күшін автоматты түрде реттегіш; 31 — екіжелілі жетекті тіркеме тежеуішінің меха- низмін басқару клапаны; 32 — екімагистральді клапан; 33 — тежеу сигналын қосу датчигі; 34 — біржелілі жетекті тіркеме тежеуішінің механизмін басқару клапаны; 35 — жалаң қорғағыш клапан; 36 — артқы шамдар; 37 — ажыратылған кран; 38, 39«А» типті және «Палм» типті жалғағыш басілмектер; А — контур ІV шығысын бақылау; Б, Д —контур ІІІ шығысын бақылау клапандары; В — контур І шығысын бақылау; Г — сол сияқты, контур ІІ; Е — екіжелілі жетекті тежеуішті басқару ма- гистралі; Ж — біржелілі жетекті жалғастырушы магистраль; З — екіжелілі жетекті жабдықтағыш магистраль Шығысты бақылау клапаны. Бұл клапан бақылау-диагностика- лық жұмыстарды жүргізу кезінде пневможетек баллондарына бақы- лау манометрлерін қосуға немесе комперессор (қозғалтқыш) жұмыс істемеген кезде автомобильдің пневматикалық жүйесіне сығылған ауаның сыртқы көзінен ауаны әкелуге арналған. Осы клапан арқылы қажет болған жағдайда сығылған ауаны алады. Комперессор арқылы жасалатын сығылған ауа қысымы қысым реттегішпен реттелінеді. Шығысты бақылау клапанында корпус 2 (4.96-сурет) жалғастыққа бұралған. Корпустың ішінде жабық күйге дейінгі серіппемен 7 қы- сылған тікелей клапан 6 орнатылған. Корпус бұрғылауына клапан итергіші 5 қойылған, корпустың сыртқы бұрандасына қалпақша 4 бұралған.Майтүтікті клапанға жалғау үшін қалпақшаны 4 кері бұрады және корпусқа 2 майтүтіктің салмалы сомынын бұрайды. Сомынды бұраған кезде майтүтіктің шеті итергіш 5 арқылы клапанды 6 ашып, сығылған ауа жалғанған майтүтікке келеді. Майтүтікті ажыратқан- нан кейін клапан6 серіппемен 7 жабылады.Компрессор мен қысым реттеуішінің арасында ажыратылған кран орнатылған (4.97-сурет). Ажыратылған кранның қалыпты күйі– ашық. Ауа ағыны клапанын пайдаланған кезде ажыратылған кран жабылып, компрессордың қысылған ауасы сыртқы тұтынушыға жі- беріледі. Ажыратылған кран корпустан 6, қақпақтан 4, клапаннан 7,итергіштен 2, сояуыштан 10, диафрагмадан 5 тұрады. -сурет. Жалпы одноцилиндрового поршневого жалғызкоммутациялық компаратор:1 - головка цилиндрі; 2 - картердің коленчатого вала; 3 - приводная шестерня; А - кіріспе; Б - шығыс отверстие                -сурет. Бірцилиндрлі піспекті біркамералы компрессор жұмысының сызбасы: а — сору тактісі; б — қысу тактісі; 1 — піспек; 2 — кіріс клапаны; 3 — шығыс клапаны; А — кіріс тесігі; Б — шығыс тесігі; —► —ауа ағыны-сурет. Шығысты бақылау клапаны: 1 — жалғастық; 2 — корпус; 3 — ілмек; 4 — қалпақша; 5 — клапан итергіші; 6 —клапан; 7 — серіппе  Қақпақтың А беткі жағы қисық сы- зық. Тұтқышты 1 кранның осі бой- ымен орынға дейін бұрған кезде клапан 7 итергіштің 2 әсерінен ер-шіктен жылжып, ажыратқыш кранның кіріс және шығыс қуыстары (кран ашық). Кран тұтқышын осы жағдайға қатысты 90 ° бұрған кез- де итергіш клапаннан шығады, клапан серіппемен 8 ершікке қарай басылады және кран шығыстары бұл ретте ажыратылады (клапан жабылады).Қысымды реттегіш 0,65 ... 0,8 МПа шегінде пневматикалық жүйеде қысымның автоматты түрде реттелуіне арналған. Сонымен қатар реттеуші пневматикалық жүйенің агрегаттарын майдың ласта- нуынан және реттейтін құрылғы істен шыққан жағдайда шектен тыс қысымнан болатын зақымнан қорғайды. Қысымды      -сурет. Ажыратылған кран:1 — тұтқыш; 2 — итергіш; 3 — ось; 4 — қақпақ; 5 — диафрагма; 6 — корпус; 7 — клапан; 8 — серіппе; 9 — сақтандырғыш; 10 — сояуыш; А — қақпақ бетісур. Қысымды реттегіш1, 4, 7, 8 — клапандар; 2 — сүзгі; 3 — ауа іріктеу өңешінің сақтандырғышы; 5 — серіппе; 6, 9 — піспектер; А, Б — қуыстар; а, б, в — өңештер; І, ІІ, ІІІ, ІV — шығыстар;—»- — ауа ағыны     автоматты түрде реттеу үдерісін- де қысымды реттегіш компрес- сорды артық қысымнан босата- ды. Сығылған ауа компрессордан шығыс І (4.98-сурет) сүзгі 2, тиісті өңеш және 4.98-суретте көрсетіл- меген шығыс арқылы сорғыш ылғалбөлгішке, кейін пневматика- лық жетектің жинақтау баллонына келіп түседі. Сорғыш ылғалбөл- гіш қатқан кезде І және ІІІ шығы- стар арасында қысымның біршаматөмендеуі туындайды, соның нәтижесінде қайта өткізу клапаны 7 ашылып, сығылған ауа ІІ шығысқа түседі, одан әрі ылғалбөл- гіштен өтіп айырғы арқылы сығылған ауа конденсациялық реси- верге түседі. Біруақытта б өңеші арқылы сығылған ауа серіппемен жүктелген 5 теңгеруші піспек 6 астындағы А қуысына түседі. Бұл ретте Б қуысын ІІ шығыс арқылы қоршаған ортамен байланыстыра- тын босату піспегінің 9 астындағы шығару клапаны 4 ашық, ал кіріс клапаны арқылы Б қуысына сақиналы өңештен (А қуысы) сығылған ауа өтетін кіріс клапаны өз серіппесінің әсерінен жабылады. Боса- ту клапаны 1 да серіппемен жабылып, пневматикалық жүйенің бал- лондары сығылған ауамен толтырылады. Берілген қысымға пневма- тикалық жүйеде қол жеткізілгеннен кейін сәйкесінше, А қуысында піспек 6 серіппенің 5 күшін еңсеріп, көтеріледі. Бұл ретте 4 клапан жабылып, 8 клапан ашылады. Сығылған ауа А қуысынан сақиналы өңеш арқылы Б қуысына түседі. Босату піспегі 9 төмен жылжып, босату клапаны 1 ашылып, сығылған ауа компрессордан жиналған конденсатпен бірге атмосфераға шығады. Бұл ретте сақиналы өңеш- тегі қысым түсіп, 7 кері клапан жабылады. Нәтижесінде компрессор қарсы қысымсыз жұмыс істейді. Қысым түскен кезде ІІІ шығыс пен А қуысында белгіленген шамаға дейін піспек 6 серіппенің 5 әсерінен төмен жылжиды. Бұл ретте 4 клапан ашылып, 8 клапан жабылады. Б қуысы қоршаған ортамен байланысады, 9 піспек өз серіппесінің күшімен жоғары қарай қозғалып, босату клапаны 1 жабылады.Босату клапаны 1 сонымен қатар сақтандырғыш клапаны функ- циясын атқарады. Қысым 1,0...1,35 МПа деңгейіне дейін көтеріл- ген кезде қысымды реттеу жүйесі істен шықса, босату клапаны 1 өз серіппесі мен босату серіппесі піспегінің 9 күшін еңсере отырып, ашылады, компрессормен жасалған қысым азаяды. Қысым ретте- гіште алынып тасталатын төменгі қақпағы бар, жуу немесе ауысты- ру үшін сүзгіні шешіп алу үшін оны корпустан шығаруға болады.Сорғыш ылғалбөлгіш (қатудан сақтандырғыш) сығыылған ауа ылғалын бөлуге арналған. Оның әрекеті табиғи сорбент-цеолит- тің қасиетіне негізделген, цеолит ылғал сіңіргіш дамыған кеуекті құрылымға ие. Сорғыш ылғалбөлгіштің корпусы 4 (4.99-сурет) - бұл қақпағы 2 бар баллон. Қақпақта қысым реттегіштен сығылған ауаны жеткізуші жалғастық орнатылған. Корпуста екі шектегіш пластина 3 орнатылған, олардың арасындағы көлем сіңіргіш зат – цеолитпен толтырылған.Төменгі шектеуіш пластина қысқыш серіппемен 1 қысылған. Жоғарғы пластина корпустағы дөңеске тіреледі.корпустың жоғарғы бөлігінде тарату құрылғысы 9 орналасқан, онда төрт шығыс бар: бірі ылғалбөлгіш корпусымен байланысқан, екін- шісі – жинаушы баллонмен, үшіншісі – дроссель 10 арқылы, төртін- шісі – жинаушы баллонды қысым реттегішпен жалғастыратын құ- бырмен.             -сурет. Сорғыш ылғалбөлгіш:1 — қысқыш серіппе; 2 — қақпақ; 3 — шектеуіш пла- стина; 4 — корпус; 5 — адсорбент; 6 — тоқтатқыш тығырық; 7 — клапан серіппесі; 8 — кері клапан; 9— тарату құрылғысы; 10 — дроссельҚысым реттегіштен келетін сығылған ауа ылғалбөлгіш арқылы өтіп, кейіннен құрғақ күйде жинаушы баллонға және дроссель 10 арқылы регенерациялық баллонға түседі. Регенерациялық баллон ылғалбөлгіште жиналған ылғалды атмосфераға алып тастау үшін ылғалбөлгіш арқылы төмен жылдамдықпен сығылған құрғақ ауаны соруға қызмет етеді. Реттелетін қысым жүйеде жоғарғы шекке жет- кен кезде комперссор пневможетектен ажыратылған уақытта ылғал жойылады. Құрғақ ауа аз жылдамдықпен жеткізу магистральдадроссель 10 сорғылауының болуымен қамтамасыз етіледі.Сорғыш ылғалбөлгіш арқылы өткен сығылған ауа жинаушы баллонға беріледі. Автокөлікте сорғыш ылғалбөлгішті регенераци- ялау үшін қолданылатын шағын баллонды есептемегенде, әрбірінің сыйымдылығы 20 литрден алты баллон орнатылған. Баллондар сығылған ауаны жинауға және онымен тежеуіштің пневматикалық жетек аппараттары мен автомобильдің басқа жүйелерінің пневмати- калық құрылғыларына қуат беруге арналған. Жалпы жинау балло- ны сығылған ауаны жинау функциясын атқарудан басқа, сондай-ақ сорғыш ылғалбөлгіш арқылы өткен немесе айналма өңеш арқылы келген сығылған ауадан суды қосымша бөлуге қызмет етеді. Кон- турлардан конденсатты жою үшін баллондарда конденсатты ағызу клапандары орнатылған. Пневможетек контурларындағы қысымды бақылау үшін баллондарда шығысты бақылау клапандары мен қы- сымды апаттық төмендету бергіштері бар. Қысымды апаттық төмен- дету бергішінің корпусы 1 (4.100-сурет) жинаушы баллонға бұра- лады. Корпустың ішінде қозғалмайтын түйіспемен 3 диафрагма 2 бекітілген. Диафрагмада қозғалмайтын түйіспе 5 бекітілген итергіш 4 қозғала алады. Жылжымалы түйіспе серіппемен 6 қысылған, осы- лайша баллонда қалыпты қысым болмаған кезде қозғалмайтын және жылжымалы түйіспелер тұйықталады. Серіппе клрпуста 1 істелгеноқшаулағышта 8 орнатылған. жинаушы баллондағы қалыпты қысым кезінде диафрагма 2 итергіш 4 арқылы қозғалмайтын және жылжымалы түйіспелерді ажыратып, қы-сымды төмендету бергішінің тізбегін ашады.     -сурет. Қысымды апаттық төмендету бергіші:1 — корпус; 2 — диафрагма; 3 — қозғалмайтын түйіспе; 4 — итергіш; 5 — жылжымалы түйіспе; 6 — серіппе; 7 — реттеуіш бұранда; 8 — оқшаулағыш-сурет. Клапан слива конденсатты1 — корпус; 2 — серіппе; 3 — клапан; 4 — тығыздағыш- резеңке сақина; 5 — ершік; 6 — клапан сақинасы         Қысым белгіленген қалыптан төмен түскен кез- де серіппенің 6 диафрагмаға түсіретін күшінен жылжымалы 5 және қозғалмайтын 3 түйіспелер тұй- ықталып, қысымды төмендету бергішінің бақылау шамы қосылады.Конденсатты ағызу клапаны (4.101-сурет) ауа жи-наушы баллондардан конденсатты шығаруға арналған. Сонымен қатар клапан жөндеу жұмыстары кезінде пневможетек контурынан сығылған ауаны шығару үшін қолданылады.Баллонға ішінде тесігі бар корпус 1 бұралған. Корпусқа 1 ершік 5 бұралған, оған серіппемен 2 клапан 3 тұрақты қысылған. Клапан 3 сояуышының тесігінде клапанды басқару тартымы жалқасқан сақи- на 6 орнатылған. Конденсатты ағызу кезінде клапан 3 сояуышы сақинамен 6 көтеріліп, жинау баллонының ішкі қуысы атмосфера- мен байланысады.Пневможетек контурларының тәуелсіздігі қосарланған және үш қорғағыш клапандармен қамтамасыз етіледі. Қосарланған және үш қорғағыш клапандар жекелеген контурларға компрессордан ке- летін сығылған ауа ағынын бөледі. Бұл клапандар басқа контурлар- дағы сығылған ауаның қысымын сақтай отырып, оның тығыздығын бұзған жағдайда контурлардың бірін автоматты түрде өшіреді. Ком- прессордан шыққан жол бүлінген немесе бұзылған болса, олар бар- лық контурларда сығылған ауаның қысымды сақтайды.Үш қорғағыш клапан (4.102-сурет), сонымен қатар қосымша тұтынушылардың қосымша қуат контурына зақым келген жағдайда артқы және алдыңғы тежегіштердің контурларынан қосымша тұты- нушыларға қуат береді. Жинаушы баллоннан сығылған ауа 3 және 12 клапандар астындағы негізгі контурлардың қуысына түседі. Беріл- ген қысымға жеткен кезде 3 және 12 клапандар ашылып, сығылған ауа алдыңғы және артқы тежеуіштердің құбырларына түседі. Не- гізгі контурлардың 3 және 12 клапандарды ашатын қысым олардың серіппелерінің тартылуымен анықталады. 5 және 11 диафрагмалар сығылған ауаның әсерінен көтеріліп, 3 мен 12 клапандар ашыла- ды. Алдыңғы ось пен артқы арбаның жұмыс тежеуіштерінің жетегі контурларының қуыстарындағы сығылған ауаның әсерінен серіппе- -сурет. Үш қорғағыш клапан:1 — корпус; 2 — қалпақша; 3, 12 — негізгі контур клапандары; 4, 10, 17 — серіп-пелер қақпағы; 5, 11, 16 — диафрагмалар; 6, 9, 18 — серіппелер; 7 — бітеуіш; 8реттеуіш бұранда; 13, 14 — кері клапандар; 15 — қосымша контур клапаны; 19 — айшанақ; 20 — бағыттағыш клапан; 21 — тірек тығырық; 22 — кері клапан серіппесі; 23 — итергішлердің күшін еңсере отырып, 13 және 14 кері клапандар ашылады.Сығылған ауа кері 13 және 14 клапандар астындағы қуысқа келіп түсіп, қосымша контур 15 клапанын ашады, 4.102-суретте көрсетіл- меген шығыс арқылы осы контурға келеді. Істен шыққан контурда және үш клапанның тиісті қуысында қысым төмендеген кезде осы контурдың 13 немесе 14 кері клапаны жабылады, сондай-ақ істен шыққан контурмен жалғасқан қосымша контур15 клапаны да жа- былады. Бұл жұмыс істейтін және қосымша контурлардағы қысым- ның төмендеуіне жол бермейді. Жұмыс істейтін контурларда қысым төмендегеннен кейін оларды сығылған ауамен толтыру сығылған ауа шығынын өзгерту есебінен болады. Жұмыс істеп тұрған контурлар- да қысым істен шыққан контур клапанын ашу арқылы орындалады (артық ауа істен шыққан контур клапаны арқылы шығады). Қосым- ша контур істен шыққан кезде қысым екі негізгі контурларда және үш клапан корпусының тиісті қуысында төмендейді. Қысымның төмендеуі қосымша контур клапанының 15 толық жабылу сәтіне дейін болады. Үш қорғағыш клапанға сығылған ауа одан әрі түскенкезде негізгі контурларда қосымша контур клапанының 15 ашылу қысымына сәйкес келетін қысым сақталады. Үш қорғағыш клапанға сығылған ауаны беру тоқтатылған жағдайда негізгі контурдың 3 және 12 клапандары негізгі контурларда қысым төмендеуінің алдын ала отырып, жабылады. Негізгі контурлардың бірі зақымданған кез- де басқа контурларда 0,54...0,57 МПа қысым сақталады, қосымша контур істен шыққан жағдайда 0,49 0,52 МПа қысым сақталады.Қосарланған қорғағыш клапан жинақтау балонының сығылған ауа ағынын екіге бөледі – тұруға арналған тежеуіш жетегінің кон- туры және апаттық тежеу контуры. Егер контурлардың біреуі зақымдалған немесе бұзылған болса, бұл проблемалық контур қо- сарланған қорғағыш клапан арқылы өшіріледі. Клапан сығылған ау- аны зақымданбаған контурда сақтап, компрессордан зақымданбаған контур арқылы сығылған ауамен сығылған ауа шығынының толты- рылуын қамтамасыз етеді және өткізу магистралі зақымдалған бол- са немесе оның тығыздығы бұзылса, екі контурдан ауаның шығуын болдырмайды. Қосарланған қорғағыш клапанның корпусында 11 (4.103-сурет) үш шығыс бар: І – сығылған ауаны компрессордан жеткізу; ІІ – сығылған ауаны тұруға арналған тежеуішке әкеті; ІІІ– сығылған ауаны апаттық тежеу контурына әкету. Корпустың қа- шалған жерінде орталық піспек 10 орнатылған, оның осьтік және көлденең өтпелі тесіктері бар. Орталық піспектің осьтік тесіктері жалпақ клапандармен 12 жабылған. Корпусқа орталық піспекпен осьтес қақпақтар бұралған, олардың ішінде тірекпіспектері 14 орнатылған. Клапандар 12 орталық піспекте тірек пі- спектеріне тірелетін серіппелермен 13 ершікке қысылған. Тірек пі- спектер корпус қақпағына бұралған сақтандырғыштарға тірелетін серіппелермен 1 қысылған. Орталық піспек 10 корпус қақпағына-сурет. Қосарланған қорғағыш клапан:1, 3, 13 — серіппелер; 2, 5, 6 — тығыздағыш сақиналар; 4 — тығырық; 7 — қақпақ; 8 — реттегіш тығырық; 9 — қорғағыш тыс; 10 — орталық піспек; 11 — корпус; 12 — жалпақ клапан; 14 — тірек піспек; 15 — сақтандырғыш; І—ІІІ —шығыстартірелетін серіппелермен 3 корпуста орталықтандырылады. Серіп- пелердің 1 тартылуын реттеуіш тығырықтармен 8 реттеуге бола- ды. Сығылған ауа қысым реттегіш, ылғалбөлгіш және жинау бал- лоны арқылы компрессордан І шығыс арқылы клапан корпусына11 жетеді. Жобалық қысым кезінде сығылған ауа серіппелер 13 күшін еңсере отырып, жалпақ клапандарды 12 сығады және І және ІІ шығыстар арқылы контурлардың тиісті ауа баллондарына қарай жүреді. Контур баллондары қысым реттегіш жүйені компрессордан ажырату қысымына дейін толтырған кезде клапандар 12 жабылады. қысымды толтырады, онда қысым реттегіші жүйені компрессордан ажыратады, 12 клапандары жабылады.Контурлардың бірінен ауа аққан кезде жұмыс істеп тұрған кон- тур шығысындағы қысымның әсерінен орталық піспек 10 жалпақ клапанмен 12 істен шыққан контур шығысына қарай қозғалады. Бұл ретте клапан 12 тиісті тірек піспегіне 14 қарай қысылады. Орталық піспектің жүрісі бұл ретте корпус қақпағындағы тірекпен шектел- ген, сондықтан клапан 12 жабық күйінде қалады. Егер жұмыс істей- тін контурдағы қысым берілген мәннен асып кетсе, жалпақ клапан 12 ашылып, сығылған артық ауа жұмыс істемейтін контурға шыға- рылатын болады. Егер тежеу үдерісі кезінде контурлардың бірінде ауа шығыны жоғары болатын болса, онда кейіннен контурларды сығылған аууамен толтырғанда, бірінші кезекте, ең аз қысымды кон- тур толтырылатын болады. Қосарланған қорғағыш клапан контур- лардың бірі зақымдаоған жағдайда басқа контурдағы сығылған ауа қысымын 0,56...0,6 МПа шамасында сақтайды. Қорғаныш қысымы реттеуіш тығырықтармен 8 реттеледі.Артқы арба жұмыс тежеуіштері жетегінің контуры. Бұл кон- турдың қуаты үш қорғағыш клапан шығысынан жүзеге асырылады (4.93-суретті қараңыз).Артқы арба тежеуіш жетегі контурының сызбасы 4.104-суретте келтірілген. Контур артқы арба контурының жинақтаушы ауа бал- лонынын 7 (ресивер), тежеуіш шүмегі 1 секцияларының бірінен, тездеткіш клапаннан 13, екімагистральді клапаннан 19, қуат акку- муляторларының тежеуіш 10, 16 және жұмыс 12, 15 камераларынан, 11 және 30 шығысты бақылаудың екі клапандарынан тұрады. Бұдан бұрын айтылғандай, жинаушы ауа баллонында конденсатты ағызу клапаны 9 мен қысымның апаттық төмендеуі бергіщі 8 бар. Контур- дың тығыздығы бұзылған кезде үш қорғағышты клапан 5 контурды пневматикалық жүйеден ажыратады.  -сурет. Артқы арба жұмыс тежеуіші жетегі контурының сызбасы: 1 — екі сек- циялы тежегіш кран; 2 — бақылау шамдары блогі; 3 —КП-129 құрамдастырылған аспабы; 4 — апаттық тежеу шүмегі; 5 — үш қорғағышты клапан; 6 — қосарланған қорғағышты клапан; 7 — артқы арба жұмыс тежеуіштері жетегі контурының бал- лоны (ресивер); 8, 22, 25 — қысымның апаттық төмендеуінің бергіші; 9 — конден-сат ағызу клапаны; 10, 16 — тежеу камералары; 11, 14, 21, 23, 29, 30 — шығыстыбақылау клапандары; 12, 15 — қуат аккумуляторлы тежеуіш камералар; 13, 18 — тездеткіш клапандар; 17, 19 — екімагистральді клапандар; 20 — апаттық тежеу кон- туры баллоны; 24 — тұруға арналған тежеуіш контурының баллоны; 26 — тұруға арналған тежеуіш шүмегі; 27, 28 — қысым датчиктері; А — екісекциялы тежеуіш шүмегіның нұсқасы Г 100-3514000 екісекциялы тежегіш кран. КамАЗ автокөлік- терінде Г 1003514000 екі секциялы тежегіш кран қолданылады, ол корпустың жоғарғы және төменгі бөлігінен, бекіту пластинасынан, иінтірек корпусынан және иінтіректен 5 (4.105-сурет) тұрады. Кран корпусының жоғарғы бөлігінде корпусты артқы тежеуіш жетегі кон- турының пневмобаллонымен (ІІ қуыс) және артқы тежеуіштерді қосудың тездеткіш сорғысы жетегінің магистралімен (ІІІ қуыс) бай- ланыстыратын бұранда тесіктер бар. Корпустың жоғарғы бөлігін- дегі тесікке тығыздағыш сақиналары бар сатылы қадағалау піспе- гі 3 қойылған. Иінтірек 5 осьтегі иінтірек корпусында орнатылған. Осьтегі иінтіректе итергішпен 6 байланысқан аунақша орнатылған. Итергіш қадағалау піспегімен 3 бірбүтін ретінде жасалған осьте ер- кін орнатылған. Итергіш қақпаққа тіреледі, ол өз кезегінде тығырық 4 арқылы қадағалау піспегіне 3 тіреледі. Қадағалау піспегі жоғарға серіппемен 8 қысылған. Қадағалау піспегінің төменгі бөлігі қуыс төлке пішіндес. Сақиналы тығыздағышты корпуста үлкен тездеткіш -сурет. КамАЗ автокөліктерінің Г100-3514000 екі секциялы тежегіш шүмегі: 1 — тездеткіш піспек; 2, 13 — жоғарғы және төменгі клапандар; 3, 10 — қадағалаупіспектері; 4 — тығырық; 5 — иінтірек; 6 — итергіш; 7 — тірек түйреуіш; 8, 11 — қадағалау піспегінің серіппелері; 9, 12 — клапан ершіктері; 14 — бағыттағыш өзек; 15 — атмосфераға шығыс; І — ІV — қуыстар піспек 1 орнатылған. ІІІ қуыс піспек 1 үстіндегі қуыспен бұрғылау- мен байланыстырылған. Тығыздағышты үлкен тездеткіш піспектің орталық тесігінде жоғарғы клапан 2 төлкесі орнатылған, ол өзінің жоғарғы бөлігінде резеңке көмкермеге ие. Көмкерме серіппемен 14 артқы тежегіштер контурының ауа баллоны қуысын (ІІ қуысты) артқы тежегіштерді қосудың тездеткіш клапанына сығылған ауа- ны жеткізу магистралінен (ІІІ қуыс) бөле отырып корпустың шеткі бетіне қысылған. Төлкенің ішкі қуысы атмосферамен байланысқан. Қадағалау піспегінің 3 қуыс төлкесі шеті және жоғарғы клапан 2 төлкесі көмкермесі арасында саңылау бар, ол ІV қуысты атмосфе- рамен байланыстырады. Үлкен тездеткіш піспектің ішіне үлкен пі-спекке серіппемен 11 қысылған тығыздағышы бар кіші қадағалау піспегі 10 қойылған. Кіші піспектің төменгі бөлігінің пішіні қуыс төлке тәрізді. Корпустың төменгі бөлігінде алдыңғы тежеуіш кон- туры пневмобаллонынан (ІV қуыс) сығылған ауаны жеткізу жалға- стықтарын және алдыңғы тежеуіштерді қосутездеткіш клапанына (І қуыс) сығылған ауаны жеткізу магистралін бекітуге арналған бұранда тесіктер бар. ІV және І қуыстар бір бірінен төменгі секция клапанының ершігіне 12 серіппемен қысылған төменгі клапан 13 көмкермесімен оқшауланған. Серіппе атмосфералық клапан корпу- сына орнатылған қақпаққа тіреледі. Атмосфералық клапан корпусы төменгі корпуста тоқтатқыш сақинамен бекітілген. Кіші піспектің қуыс төлкесі мен төменгі клапан 13 көмкермесінің арасында саңы- лау бар, ол І қуысты атмосферамен байланыстырады. Жоғарңы 2 және төменгі 13 клапандар төлкесінің ішінде ауа өткізуге арналған бойлық тік ойықтары бар итергіш (бағыттағыш өзек 14) орналасқан. Тежеуіш басқышын босатқан кездеатмосфералық жоғарғы және төмменгі клапандар ашық, І мен ІІ қуыстар атмосферамен байла- нысқан, алдыңғы және артқы тежеуіштің тежеуіш камераларына сығылған ауа берілмейді және олар атмосферамен байланысқан. Те- жеуіш басқышына басқан кезде иінтірек 5 осьте бұрылып, аунақша арқылы күш итергішке 6 беріледі, ол қақпақ арқылытығырықті 4 қысып күшті қадағалау піспегіне 3 береді. Қадағалау піспегі төмен жылжып, өзінің қуыс төлкесі мен жоғарғы клапанның 2 резеңке көм- кермесі арасындағы саңылауды таңдайды. ІІ қуыстың атмосферамен байланысы тоқтайды. Қадағалау піспегінің одан әрі төмен жылжуы жоғарғы клапанның 2 ашылуына әкеледі. Артқы тежеуіш контуры пневмобаллонының сығылған ауассы ІІІ қуысқа беріледі, одан әрі артқы тежеуіштердің тездеткіш клапанына беріледі. Сонымен қатар, бұрғылау арқылы ІІІ қуыстың қысымы үлкен тездеткіш піспектің 1 үстінде анықталады. Осы қысымның әсерінен піспек 1 төмен қарай жылжиды. Онымен бірге төмен қарай кіші қадағалау піспегі 10 жыл- жиды. Оның қуыс төлкесі саңылауды таңдап, төменгі клапанның 13 көмкермесіне қонады. І қуыстың атмосферамен байланысы тоқтай- ды. Қадағалау піспегінің 10 әрі қарай жылжуы төменгі клапанның 13 ашылуына әкеледі, алдыңғы тежеуіштер контуры пневмобаллоны- ның сығылған ауасы алдыңғы тежеуіштердің тездеткіш клапанына келіп түседі.Жүргізушінің тежеуіш басқышына белгіленген күшті түсіруі кезінде І және ІІІ қуыстардағы қысымның артуы қадағалау піспегі 3 мен кіші қадағалау піспегінің 10 тығырықтің 4 тығыз деформаци- ясына сәйкес шекте жоғары қарай бір мезгілде жылжуына әкеледі. Төменгі 13 және жоғарғы 2 клапандар жабылады, екі секцияның атмосфералық клапандары жабық. Тежеуіш камераларындағы қы- сымның артуы тоқтайды. Итергіш 6 тарапынан тығырықтегі 4 күш жүргізуші әрекетінен және қадағалау піспегі 3 тарапынан туын-даған, тежеу камераларындағы қысыммен шартталғандар бірдей. Осылайша тежеуіш жетегінің қадағалау әрекеті қамтамасыз етіледі, яғни тежеу камераларындағы қысым тежеуіш басқышына жүргізуші түсірген күшке пропорционал.Тежеуіш басқышынан күшті алған кезде итергішке 6 түсетін күш әсері тоқтайды. Қадағалау піспегі 3 ІІ қуыстағы ауа қысымы- ның және серіппенің 8 әсерінен жоғары көтеріледі, ІІ қуыс ашық атмосфералық клапан арқылы атмосферамен байлансқа кіреді, бұл артқы тежеуіштерді тежеуге әкеп соғады. Үлкен тездеткіш піспек 1 пен кіші қадағалау піспегі 10 магистральдағы (І қуыс арқылы) ауа қысымының және серіппе күшінің әсерінен төменгі атмосфералық клапанды аша отырып, бір мезгілде жоғары көтеріледі. І қуыс атмос- ферамен байланыса бастайды, алдыңғы тежеуіштер тежеледі.Артқы тежеуіштер контуры істен шыққан жағдайда қадағалау піспегінің 3 жылжуы үлкен тездеткіш піспек 1 үстінде қысымның жоғарылауын тудырмайды. Қадағалау піспегі 3 тірек түйреуішімен 7 өзінің төммен жылжуы кезінде итергіштің (бағыттағыш өзек 14) жылжуын тудырады, ол кемершік арқылы күшті кіші қадағалау пімпегіне 10 береді. Осылайша тежеуіш кранның төменгі секциясы мен алдыңғы тежеуіштердің жұмысы қамтамасыз етіледі. Сәйкесін- ше артқы тежеуіштер алдыңғы тежеуіштер контуры істен шыққан жағдайда, өзінің жұмысқа қабілеттілігін сақтайды.Тездеткіш клапан. Тұруға арналған (қосалқы) тежеуіш жүй- ессін тежеу кезінде пнвмосеріппелі қуат аккумуляторы қуысының сығылған ауаға толу ұзақтығын азайту үшін тездеткіш клапандар қолданылады. Тездеткіш клапан тежеуіш кранның пәрмені бойын- ша жинау баллонындағы (ресивер) сығылған ауаны пневмосеріппелі қуат аккумуляторларының жұмыс қуысына тікелей жібереді. Тез- деткіш клапанның корпусы жоғарғы 9 (4.106, а сурет) және төменгі 5 бөліктерден тұрады. Жоғарғы бөлікте піспек 3 орналасқан және тежеуіш краннан сығылған ауаны жеткізу жалғастығын бекіту үшін бұранда тесік (ІV шығыс) бар. Корпустың төменгі бөлігінде кла- пандар корпусы орналасқан, онда жоғарғы шығару клапаны 1 мен төменгі кіргізу клапаны 4 бар. Корпустың төменгі бөлігінде реси- верден (ІІІ шығыс бойынша) сығылған ауаны жеткізу және серіп- пелі қуат аккумуляторларының жұмыс қуысына (І шығыс бойынша) сығылған ауаны апару жалғастықтарын бекіту үшін бұранда тесік- тер бар. Тездеткіш клапанның төменгі бөлігінде 5 серіппелі сақина- мен бекітілген бағыттағыш қалпақша орнатылған.  -сурет. Тездеткіш клапан: а — кон- струкция; б, в — тежелу жағдайында және тежеу кезінде жұмыс істеу сызба- сы; 1 — шығару клапаны; 2 — басқару камерасы; 3 — піспек; 4 — кіргізу кла- паны; 5, 9 — корпустың төменгі және жоғарғы негізгі бөліктері; 6 — серіппе; 7 — қуыс сояуыш; 8 — кіргізу клапаны- ның ершігі; І, ІІ, ІІІ, ІV — қуат аккуму- ляторлары цилиндрлеріне, атмосфераға, ауа баллонына және тұруға арналған тежеуішті басқару шүмегіна шығыстар;—► — ауа қозғалысы   Тежелу жағдайында (4.106, б) бұранда тесікке тұруға арналған тежеуішті басқару шүмегінан (ІV шығыс бойынша) сығылған ауа беріледі. Сығылған ауаның әсерінен піспек 3 төмен жылжып, шыға- ру клапаны 1 жаббылып, кіргізу клапаны 4 ашылады. Сығылған ауа ІІІ шығыс арқылы пневмосеріппелі қуат аккумуляторының жұмыс қуысына тікелей жіберіледі. Басқару камерасындағы 2 қысым теже-уіш кран тұтқышының жағдайына сәйкес анықталады.тежеу кезінде, яғни тұруға арналған тежеуішті қосқан кезде жүр- гізуші басқару камерасындағы 2 ауа қысымын атмосфералыққа дей- ін түсіреді (4.106, в сурет), бұл ретте піспек 3 жоғары қысымның әсерінен І шығыста көтеріледі. Шығару клапаны 1 ашылып, ал кір- гізу клапаны 4 серіппенің 6 әсерінен жабылады. Пневмосеріппелі қуат аккумуляторларының жұмыс қуысындағы ауаа ашық шығару клапаны 1 мен ІІ шығыс арқылы атмосфераға шығады. Артқы дөң- гелектердің тежеуіш тетіктері жұмыс тежеуішімен қатар тұруға ар-налған тежеуіш функциясын да атқаратындықтан, артқы тежеуіштер контурында екімагистральды клапанды орнату қарастырылған. Ол артқы дөңгелектердің тежеуіш камерасы сояуышына жұмыс пневма- тикалық камересы мен пневмосеріппелі қуат аккумуляторынан қо- сарланған күштің әсер ету мүмкіндігін болдырмау,а арналған. Екіма- гистральді клапанның жұмысы тұруға арналған тежеуіш контурын қарастыру кезінде сипатталды (355 б. қараңыз).Алдыңғы осьтің жұмыс тежеуіштері жетегінің контуры. Бұл контурдың қуаты үш қорғағышты клапан 17 шығысынан жүзеге асы- рылады (4.93-суретті қараңыз).Алдыңғы осьтің жұмыс тежеуіштері жетегі контурының сызбасы 4.107-суретте келтірілген. Контур екі секциялы тежегіш краннан 1, алдыңғы тежеуіш контурының ауа жинаушы баллонынан 9 (реси- вер), тездеткіш клапаннын 6, 4, 12 және 14 шығысты бақылау клапан- дарынан, 5 және 11 тежеуіш камералардан тұрады. Алдыңғы осьтің жұмыс тежегіштері жетегінің контурының жұмысы, оның мақсаты, жұмыс принципі және оның құрамдас элементтерінің құрылысы бұдан бұрын қарастырылған артқы арба жұмыс тежеуіштері жете- гінің контуры жұмысына, мақсатына, жұмыс принципі және оның құрамдас элементтерінің құрылысына ұқсас. Айырмашылығы тек алдыңғы осьтің жұмыс тежеуіштері жетегі контурында тұруға ар- налған тежеуіш контурының болмауында.-сурет. Алдыңғы осьтің жұмыс тежеуіштері жетегі контурының сызбасы: 1 — екі секциялы тежегіш кран; 2 — құрамдастырылған аспап; 3 — бақылау шамдары- ның блогы; 4, 12, 14 — шығысты бақылау клапандары; 5, 11 — тежеуіш камера- лары; 6 — тездеткіш клапан; 7 — үш қорғағышты клапан; 8 — конденсатты ағызу клапаны; 9 — ауа жинаушы баллон; 10 — қысымды төмендеті датчигі; 13 — қысым датчигі; А — екі секциялы тежегіш кранның нұсқасы; —► — ауа қозғалысыТұруға арналған (қосалқы) тежеуіш жетегінің контуры. Те- жеуіш жетегінің жүйесінде артқы арба жұмыс тежеуіштері жете- гінің контурымен бірге тұруға арналған тежеуіш жетегінің контуры орнатылады (4.104-суретті қараңыз). Соңғы контур қосарланған қорғағыш клапанға қосылған және тұруға арналған тежеуіштің ауа жинаушы баллонынан (ресивер), қолмен басқарылатын тұруға ар- налған тежеуіш шүмегінан, тұруға арналған тежеуіштің тездеткіш клапанынан, екімагистральді клапаннан, пневмосеріппелі қуат акку- муляторлары бар тежеуіш камераларынан және шығысты бақылау клапандарынан тұрады. Тұруға арналған тежеуіш контурына ауа беру және тұтастық бұзылғанда оны беруді певматикалық жүйеден ажырату қосарланған қорғағыш клапан арқылы жүзеге асырылады.-суретте көрсетілген қолмен басқарылатын тұруға арналған тежеуіш шүмегі корпус 3 пен қақпақтан 13 тұрады. Корпуста 3 фигу- ралы сақина 9 мықтап бекітілген. Сақинаның фланецінің бұрандалы жасаушы арқылы орындалған бедерлі сыртқы беті жоқ. Фигуралы сақинаның ойықтарына қақпақтағы 13 осьтерде 17 орнатылған екі аунақша 19 енеді.-сурет. Қолмен басқарылатын тұруға арналған тежеуіш кран:1 — тірек сақина; 2 — клапан серіппесі; 3 — корпус; 4, 23 — тығыздағыш сақи- налар; 5 — теңестіруші серіппе; 6 — сояуыш серіппесі; 7 — теңестіруші серіппе қақпағы; 8 — сояуыш бағыттағышы; 9 — фигуралы сақина; 10 — тірек сақина; 11 — сұққыш; 12 — қалпақша серіппесі; 13 — қақпақ; 14 — кран тұтқышы; 15бағыттағыш қалпақша; 16 — сояуыш; 17 — аунақша осі; 18 — фиксатор; 19 — аунақша; 20 — тоқтатқыш; 21 — атмосфералық клапан; 22 — қадағалаушы піспек; А — ершік; Б, В — қуыстар; Г, Д, Е — тиісті қуыстарды ауа баллонымен (кіру), атмосферамен (шығу) және тұруға арналған тежеуіштің тездеткіш клапанымен (шығу) байланыстырушы бұранда тесіктерОсылайша аунақша қақпақты корпуспен байланыстырады. Қақпақта 13 бағыттағыш қалпақша 15 орнатылған. Айналма бағытта қақпақ пен бағыттағыш қақпақша қақпақта орналасқан және бағыттағыш қалпақшаның ойығына енетін тік оймакілтекпен мықты байла- нысқан. Қалпақша фигуралы сақинаның бұрандалы бетіне серіппе- мен 12 қысылған. Бағыттағыш қалпақшада 15 сояуыш 16 сұққышпен 11 істелінген. Сояуыштың соңында атмосфералық клапан 21 ершігі орналасқан. Клапан 21 көмкермесі корпуста тығыздағыш сақинамен 23 тығыздалған клапан төлкесіне бекітілген. Корпуста осьпен бірге клапандар төлкесінде резеңке сақинамен 4 тығыздалған қадағалау піспегі 22 орналасқан. Піспектің түбінде атмосфералық клапан 21 ершігіне қатысты саңылау бар. Атмосфералық клапан ершігі со- яуышпен бірге қадағалау піспегінен 22 серіппе арқылы клапанға 21 қысылады. Қадағалау піспегі теңестіруші серіппе 5 арқылы төмен итеріледі. Корпуста 3 екі кертігі бар тоқтатқыш 20 бекітілген. Бұл кертіктерге қақпақтың 13 аса төтенше жағдайларында кранның серіппе астындағы тұтқышымен 14 байланысқан тоқтатқыш сұққы енеді. Корпуста ауа баллонымен (Г), атмосферамен (Д) және тұруға арналған тежеуіштің тездеткіш клапанымен (Е) кранды байланы- стырушы жалғастықтарды бекіту үшін үш бұранда тесік жасалғаг.Көлік қозғаласы кезінде тұтқыш 14 сөндірілген тұруға арналған тежеуіштің белгіленген күйінде болады. Бұл ретте бағыттағыш қал- пақша 15 сояуыш 16 және атмосфералық клапан 21 ершігімен бірге төменгі күйде болады. Піспектің 22 ішкі шеткі бетіндегі кіргізу кла- паны атмосфералық клапан ершігіне өзінің серіппесімен қысылған және Г мен Е бұранда тесіктеріне сәйкес келетін тесіктер Д бұран- да тесігіне сәйкес келетін қуыстан ажыратылған. Г кіру тесігі және корпус 3 пен қадағалау піспегі 22 қабырғасындағы тесіктер арқылы ауа баллонының сығылған ауасы сақиналы саңылау арқылы піспек түбіне Е шығысына, әрі қарай тұруға арналған тежеуіштің тездет- кіш клапанымен байланыс магистраліне өтеді. Бұл ретте сығылған ауа қуат аккумуляторының пневмосеріппесін қыса отырып, диа- фрагма асындағы қуат аккумуляторының корпусына келіп түседі. Кран тұтқышын 14 90° бұрған кезде ол екінші бекітілген күйге түседі. Бұл ретте бағыттағыш қалпақша 15 фигуралы сақина 9 фла- нецінің бұрандалы беті арқылы өзінің дөңестерімен сырғи отырып, сояуышпен бірге 16 жоғары жылжиды. Атмосфералық клапан 21 ершігі кіргізу клапанының қадағалау піспегінен 22 ажырайды, ал көмкерме оның түбінің оқшаулағыш жиегіне қысылады. Г кірісі мен Е шығысының байланысы тоқтап, Е шығысы Д шығысымен байла- нысады. Осының салдарынан ресиверден сығылған ауаның тұруға арналған тежеуіштің тездеткіш клапанына беру тоқтатылады, қуат аккумуляторының диафрагмасы астындағы қуыс тұруға арналған те- жеуіштің тездеткіш клапаны атмосферамен байланысады.Қуат аккумуляторының серіппесі автокөлікті тұруға тежейді. Тұруға арналған тежеуішті қосалқы тежеуіш ретінде қолданған кезде теже- уіш қарқындылығы кран тұтқышын 14 бұру дәрежесімен реттеме- ленеді. Теңгеруші серіппенің 5 қысу күші тұтқыш бұрылысының шамасымен тікелей байланысты және осы серіппенің күші тежеу ка- мераларының қуысындағы сығылған ауа қысымымен теңестіріледі. Осымен кранның қадағалау әрекеті қамтамасыз етіледі.Екімагистральді клапан. Бұл клапанды тежеуіш камераларының сояуыштарына қосарланған күш түсіруді болдырмау үшін орната- ды. Егер тұруға арналған тежеуіш қосулы кезде жүргізуші жұмыс тежеуіштерінің басқару басқышына басқан жағдайда бұл орын алуы мүмкін. Екімагистральді клапан корпус (4.109-сурет) пен қақпақтан 4 тұрады. Олардың арасына еркін түрде клапан 2 орнатылған. Кор- пуста тұруға арналған тежеуіш шүмегімен (А шығысы), тұруға ар- налған тежеуіштің тездеткіш клапанымен (В    -сурет. Екімагистральді клапан: а — бастапқы күй; б — тездеткіш клапаннан ауаны жеткізу; в — авариялық тежеу шүмегінан ауаны жеткізу; 1 — корпус; 2 — клапан; 3 — клапанның тығыздағыш сақинасы; 4 — қақпақ; А, Б, В — шығыстаршығысы) байланыстырушы жалғастықтарды бекіту үшін бұранда- лары бар тесіктер жасалған. Қақпақта артқы жұмыс тежеуіштірінің тездеткіш клапанымен (Б шығысы) байланыс құбыры жалғастығын бекіту үшін бұрандалы тесіктер жасалған. Тұруға арналған тежеуіш пен жұмыс тежеуіштерін бір уақытта қосқан кезде клапан 2 жылжып, тұруға арналған тежеуіш контурының тездеткіш клапаны қуысын атмосферадан ажыратады. Тұруға арналған тежеуіш контурының тездеткіш клапаны қуысына сығылған ауа келіп түседі, клапан іске қосылып, қуат аккумулятор диафрагмасы астындағы қуыс сығылған ауаға толып, артқы доңғалақтардың тежегіш механизмдерін қуат ак- кумуляторларының күштік әсерінен босату жүргізіледі. Тежеуіштік басқаруға техникалық қызмет көрсету ЕО жүргізген кезде автомобильдің жұмыс және тұруға арналған тежеуіштерінің тиімділігі тексеріледі. Гидравликалық тежегіш же- тегі бар көлік құралының жұмыс істейтін тежегіші жүйесінің жұ- мысқа қабілеттілігін қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде тежегіш басқышын басып тексереді, басқыш кабинаның еденіне жетпеуі ке- рек, кабинаның еденімен басқыш арасындағы саңылау 25 мм кем болмауы керек. Оталдыруды қосқан кезде тежеуіш сұйықтығы дең- гейінің апаттық төмендеуінің жарық сигнализаторы қосылмауы ке- рек. Негізгі тежеуіш цилиндрі құтышасының қалпақшасына басқан кезде тежеуіш сұйықтығы деңгейінің апаттық төмендеуінің жарық сигнализаторы қосылмауы керек.Автомобильде тежеуіш пневмокүшейткіші болса, тежеуіш жетегі пневматикалық жүйесі жұмысының ЕО орындау қажет. Пневможүй- едегі ауа қысымы бақыланып, барлық тежеуіш жүйесі әрекетінің тиімділігі тексеріледі. Ауа қысымы екі манометрдің көрсеткіштері бойынша (алдыңғы және артқы осьтердің жұмыс тежеуіштері жете- гінің контурлары) 650...800 кПа (6,5...8 кг/см2) шамасында сақтала- ды. Қысымның қалыпты деңгейі туралы сондай-ақ бақылау шамда- ры арқылы да біледі, олар жүйедегі 570 кПа артық қысым кезінде сөнеді («өшеді»). Өз кезегінде, бақылау шамдарының жұмыс істе- уіолардың қасында орналасқан арнайы түймешікті басу арқылы да тексеріледі: түймешікке басқан кезде барлық шамдар жануы керек.Барлық көлік құралдарында жүргізуші әрбір жұмыс ауысымы- ның басында жолдың тегіс құрғақ учаскесінде тежеу арқылы жұмыс тежегіш жүйесінің жұмысын тексеруі керек. Тежегіш басқышы то- лығымен басылған кезде жүргізуші тежеудің тиімділігін бағалайды. Тұруға арналған тежеуіштің механикалық жетегі кезінде оның жұмыс қабілеттілігінің ЕО жүргізу тұруға арналған тежеуіш иінтіре- гінің жүрісін тексеруде. 600 Н күш түсірген кезде иінтірек 15-20тіске қозғалуы керек.ТО-1 орындаған кезде ЕО-мен қарастырылған барлық жұмы- старды міндетті түрде жүргізумен қатар тежеуіш қалыптары мен ал- дыңғы тежеуіш тетіктерінің дискісінің жағдайы тексеріледі. Шағын жүк көтегіш ГАЗ жүк автомобильдерінің қалыптарын үйкеліс жапсы- рмасының қалыңдығы 3 мм дейін тозғанда ауыстыру қажет. ЗИЛ- 5301 жүк автомобильдерінде қалыптың жапсырмамен бірге жалпы қалыңдығы 8 мм кем болса, қалыптарды пайдалануға болмайды. Екі типтегі (ГАЗ және ЗИЛ) жүк автомобильдері үшін қалыптарының бірі шектен шығып тозса, екі алдыңғы тежеуіштегі барлық қалыпты ауыстыру қажет.Шағын жүк көтергішті ГАЗ жүк автомобильдерінде дискілердің қалыңдығы 19 мм кем болса, пайдалануға жол берілмейді. ЗИЛ-5301 жүк автомобильдерінде дискілердің шекті қалыңдығы 30 мм. Дис- кілердің бірі тозса, алдыңғы тежеуіштердің екі дискісіде ауыстыру- ды қажет етеді.Пневматикалық жүйе тежеуіштерімен жабдықталған жүк авто- мобильдерінде ТО-1 жүргізген кезде пневможүйенің бүтіндігі тек- серіледі. Тексеріс жүйедегі жобалық қысым 650...800 мПа болғанда орындалады. Бүтіндік жұмыс істемей тұрған қозғалтқыштың төрт жағдайында есту қабілеті арқылы тексеріледі:еркін басқару органдары кезінде;тежеуіш басқышын басу кезінде;тұруға арналған тежеуішке қойған кезде;апаттық тежеу шүмегін басу кезінде.КамАЗ жүк автомобильдерінің ұуат аккумуляторлары бар теже- уіш камераларының бекітілу сенімділігі тексеріледі: камераларды бекіту сомындарын тарту кезінде күш сәті 160 Нм құрауы қажет.ТО-2 орындаған кезде ТО-1 үшін қарастырылған барлық жұмыс түрлерімен қатар артқы тежеуіш механизмдері қалыпының үйкеліс жапсырмаларының жағдайы бақыланады. Шағын жүк көтергішті ГАЗ жүк көліктері мен ЗИЛ-5301 жүк көліктерінің тежеуіш қалып- тары 1 мм қалыңдыққа дейін тозса, ауыстыру қажет. КамАЗ жүк көліктерінің барлық тежеуіш механизмдері қалыптарының үйкеліс жапсырмасының қалыңдығы өлшенеді. Тойтармадан бастап ең көп тозған жерге дейін бұл қалыңдық 2 мм кем болмау тиіс. Қалыптар- дың бірін ауыстыру қажет болған жағдайда осьтің тежеуіш меха- низмінің барлық қалыпын ауыстыру қажет етіледі.Аса шағын жүккөтергішті ГАЗ жүк автомобильдерінің, ЗИЛ-5301 жүк автомобильдерінің артқы тежеуіштің тежеу барабандарының және барлық ось дөңгелектеріндегі барабанды тежеуіштері бар жүк автомобильдерінің барлық тежеуіштерінің жағдайы тексеріледі. Те- жеу барабандары қажалған немесе кедір-бұдырлы болса егеу қажет. Шағын жүккөтергішті ГАЗ жүк автомобильдерінің тежеуіш барабан- дарының диаметрі 283 мм кем болса, пайдалануға болмайды. КамАЗ жүй автомобильдерінің тежеуіш барабандарын 416 мм диаметргедейін қайрау рұқсат етіледі.КамАЗ жүк көліктерінде қысым реттеуіш сүзгісін жуу орын- далады. Тежеуіш жетегі пневможүйесінің қалған аспаптары арнай қызмет көрсету мен реттеуді қажет етпейді. Істен шыққан жағдай- да оларды бөлшектеу және ақауларын жою арнайы шеберханаларда білікті мамандармен атқарылады.Күзде ТҚК жүргізген кезде тежеуіші гидравликалық жетекті жүк автомобильдерінің тежеу жүйесіндегі тежеуіш сұйықтығын ауысты- рады. Жүк автокөліктерінің рамалары Жүк автокөліктерінің рамасы автомобильдің барлық бөліктері мен агрегаттарын, оның кабинасы мен шанағын монтаждау үшін ар- налған. Сондықтан осы қағидат бойынша барлық жүк машиналары үлгісінің құрылмалары әзірленді.ЗИЛ-5301 жүк көлігінің рамасы (4.110-сурет) тұрақты пішін- нің иілген шевеллерін ұсынатын екі (оң және сол) лонжерондар- мен құрылған. Лонжереондар өзара жеті арқалықпен байланысты- рылған, олардың бесеуі түтік тәрізді, ал екеуі (автомобиль жүрісі бойынша екінші мен бесінші) тік қуыста бүгілген құбыр пішінді. Әр арқалықтың арқалықтарды лонжерондарға бекіту үшін түтіктер- гі дәнекерленген фланецтері бар. Лонжерондарға аспаның алдыңғы және артқы рессорларды бекітудің алдыңғы және артқы тіреуіштері, тұрақтандырғыштарды бекіту тіреуіштері, артқы аспа жүрісін шек- теу тіреуіштері бекітіледі.  -сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» жүк автокөлігі рамасының алдыңғы (а) және артқы (б) бөліктеріТіреуіштер лонжеронға тойтармалармен беітіледі. Алдыңғы және артқы арқалықтар тіркеу құрылғысымен жарақталған. Артқы тіркеу құрылғасы тіркемелер мен басқа да көлік құралдарын тіркеу үшін арналған. Оң лонжеронға сондай-ақ қозғалтқыштың алдыңғы тіре- гін бекіту арқалығы бекітіледі, екі лонжеронға да қозғалтқыштың артқы тірек тіреуіштері мен қозғалтқыш арқылығының тіреуіштері бекітіледі. Екі лонжеронда да кабина мен платформан бекіту тіре- уіштері бекітілген.ГАЗ-752 «Соболь» мен ГАЗ-3302 «Газель» жүк автокөліктерінің рамалары құрылмалары бойынша қарастырылған ЗИЛ-5301 ав- токөлігінің рамасына ұқсас. Мысалы, ГАЗ-2752 «Соболь» жүк ав- токөлігі үшін (4.111-сурет) рама сондай-ақ екі лонжеронмен жа- салған, бірақ бұл жағдайда ЗИЛ-5301 автокөлігінің рамасынан айырмашылығы, лонжерондар айнымалы қима швеллерін ұсынады. -сурет. КамАЗ-5320 автомобилінің рамасы:1, 3, 7, 8, 11, 14, 15 — арқалықтар; 2 — күш агрегатының алдыңғы тірегінің тіреуіші; 4 — қозғалтқыштың артқы тірегінің тіреуіші; 5, 17 — оң және сол лонжерондар; 6күш агрегатын ұстап тұратын тірек арқалығының тіреуіші; 9, 10 — арқалықтың төменгі және жоғарғы косынкалары 11; 12 — төменгі арқалық; 13 — артқы арқалық қиғаш тіреуі; 16 — теңгергіш аспа тіреуішінің төсемесі; 18, 21 — алдыңғы аспаның артқы және алдыңғы тіреуіштері; 19 — амортизатор тіреуіші; 20 — радиатор тіре- гінің тіреуіші; 22 — буфер тіреуішіШвеллерлер өзара құбырлы (иілген түтіктер) және таңбаланған арқалықтармен байланыстырылған. Құбырлы арқалықтардың дә- некерленген фланецтері бар, олар лонжерондарға бекітілген, таң- баланған арқалықтар лонжерондардың төменгі сөресіне бекітілген. Лонжерондарға бұрандамалармен қозғалтқыштың алдыңғыаспасы- ның арқалығы мен қозғалтқыштың артқы тірек арқалығы бекітіледі. Раманың алдыңғы бөлігіне алдыңғы аспа арқалығы мен тұрақтан- дырғыш тірегінің тіреуіші бекітіледі. Раманың артқы бөлігінде лонжерондар рамасына рессорларды бекіту тіреуіштері, сондай-ақ көлденең тұрақтылық тұрақтандырғышын бекітудің жоғарғы және төменгі тіреуіштері бекітіледі. Сонымен қатар лонжерондарға каби-на мен платформаны бекіту тіреуіштері бекітіледі.КамАЗ-5320 автокөлігінің рамасы айнымалы қима швеллерін ұсынатын екі лонжеронмен 17 (4.112-сурет) жасалған. Лонжерон- дар өзара сегіз арқалықпен байланыстырылған, олардың әрқайсысы лонжерондарға бекітілген таврлық қима арқалығы түрінде. Лонже- рондардың алдыңғы шетінде буфер тіреуіштері бекітілген. Рама- ның алдыңғы бөлігінде радиатор тірегінің тіреуіші 20, күш агре- гатының алдыңғы тірек тіреуіштері 2 және қозғалтқыштың артқы тірек тіреуіші 4 орнатылған. Лонжерондарға сондай-ақ алдыңғы аспаны бекітудің 18, 19 және 21 тіреуіштері орнатылған. Раманың ортаңғы бөлігінде күш агрегатының тірегін ұстап тұратын арқалық тіреуіштері 6 орнатылған. Теңгергіш осі бекітілген жерде арқалық 11 жоғарғы 10 және төменгі 9 косынкалармен бекітілген. Сол жерде лонжерондар теңгергіш аспа тіреуішінің төсемелерімен 16 күшей- тілген. Артқы арқалыққа 12 тарту-ілінісу құрылғысы бекітіледі, сон- дықтан бұл арқалық арасына арқалық 14 орнатылған қиғаш тірек- термен 13 күшейтілген. Жүк автокөліктерінің кабинасы Барлық заманауи отандық жүк көліктерінде тұтас метелдан жасалған бір немесе екі орынды кабиналар орнатылады, олар жылытқышпен, жуғышпенжәнежеләйнегініңәйнегінтазалағышпен, күнге қарсы күнқағарлармен, ішкі жарықтандыру плафондарымен, сигнализатор мен аспаптары бар аспаптар қалқаншасымен, жүр- гізуші мен жолаушылар орындықтарымен жабдықталған. Кабина- лардың екі айқара ашылатын есіктері бар. Есіктер ойықтары тұтас қалыпталған қапталдарда орналасқан. Кабинаның қызу шығарма- уы алдыңғы қалқанша оқшаулағышының көп қалыптанған қабатты бөлшектерінен, еден төсеніштері мен шатырдың қалыпталған қапта- уыштары мен кабина аралықтарына жапсырылған пенополиуретан- ды бөлшектерден тұрады. Кабинаныңсаңылаусыздығын есіктердің, люктердің, есік әйнектерінің, электр жабдығы элементтерінің, иінтіректердің, қозғалтқышты және шасси агрегаттарын басқару жетегінің резеңке тығыздағыштары қамтама- сыз етеді. ГАЗ жүк көліктерінің жел әйнегінің әйнегі ойыққа «Теро- стат-8590» желімімен желімделген.ГАЗ автомобилінің кабинасы. ГАЗ-3302 «Газель» жүк көлік- терінің радиатор қаптауышының үстіңгі панелі капот кілтімен және қанаттар бұрандалармен кабинаға бекітіледі. Капот алдыңғы қалқан- шаға бұрандамалармен бекітілген бұрмалы ілмекке орнатылған. Ка- бина рамаға төрт жерден беітіледі – екеуі алдда, екеуі артта. Тіректер– лонжерон рамасына бұрандамалармен бекітілген тіреуішке тіре- летін резеңке жастықшалар. ГАЗ-2752 «Соболь» жүк автомобилі ша- нағының тірегі құрылмасында (4.113-сурет) рама лонжерондарында тіреуіштер бекітілген. Тіреуіштер ұяшықтарында резеңке жастықтар орнатылған. Кабина тіреуіштерге тартылған төлке арқылы өтетін бұрандалармен және керілген сомындармен бекітіледі.Кабина есіктері сыртқы және ішкі панельдерден, бүйірді соғудан қорғайтын білеу рөлін атқаратын аспалы күшейткіштен және бірік- тіргіштен тұрады. Есіктің ішкі панеліне әйнеккөтергіш, айыршалы-сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» жүк автокөлігі шанағының тіректері: 1 — сомын; 2 — тығырық; 3, 5 — жастықтар; 4, 8, 9 — тіреуіштер; 6 — керме төлке; 7 — бұран- дама; 10 — бітеуіш -сурет. ГАЗ-2752 «Соболь» жүк көлігінің алдыңғы есіктерінің ілмегі:1 — ілмек; 2 — ілмекті бекіту бұрандамасы; 3 — шектеуіш тіреуіші; 4 — сұққы; 5 — шектеуіш тоқтатқышы; 6 — шектеуіш иінтірегі; 7 — буфер құлып, құлыпты ашу жетегі бекітілген. Бұның бәріқалыпталған қаптауышпен жабылған. Есікте тұйық және түсірмелі әйнектер орнатылған. ГАЗ-2752 «Соболь» жүк көлігінің алдыңғы есіктерінің ілмегі 4.114-суретте көрсетілген. Есікті тік күйде ашу және фиксациялау үшін ілмектер 1 қызмет етеді. Есікті ашу бұрышын шектеу және оны ашық күйінде фиксациялау үшін аунақша түрін- дегі шектеуіш қолданылады. Кабинада бұрандамалармен шектеуіш тіреуіші 3 бекітілген. Тіреуішке сұққы 4 арқылы шектеуіш иінтірегі 6 бекітілген. Иінтірек шектеуіш тоқтатқышындағы 5 тесік арқылы өтеді. Тоқтатқыш есікке бекітілген. Иінтіректің соңында есіктің ең көп ашылу бұрышын шектейтін буфер бекітілген.ГАЗ жүк автомобилі жүргізушісінің орындығы серіппелі, бой- лық реттелімге, арқалықты шалқайту бұрышының реттеліміне және орындықтың серпімді элементінің реттеліміне ие. Автомобиль- дердің әртүрлі модельдерінде орындықтар дайындаушыға байланы- сты әртүрлі дизайн нұсқаларына сәйкес орнатылуы мүмкін.-сурет. ГАЗ автомобилі жүргізушісі орын- дығының құрылымы:1 — серіппе салу механизмі тоқтатқышының тұтқышы; 2 — серіппе қаттылығын реттеуіш тұтқа; 3, 8 — орындық жастығының биіктігін орнатуды және көлбеулену бұрышын реттеу тұтқышы; 4 — орындық арқалығының көлбеу- ленуін өзгертуді реттеу тұтқышы; 5 — орындық жастығы; 6 — орындық арқалығы; 7 — жылжы- малар; 9 — бойлық бағытта орындық тұрысын реттеу тұтқышы; 10 — серіппе; 11 — амортиза-тор; 12 — табан  Бұл құрылымдарда түбегейлі айыр- машылықтар жоқ, олар барлық аталған реттемелерді алу мүмкіндігін қамта- масыз етеді. 4.115-суретте келтіріл- ген орындық құрылғысының нұсқа- сында оның табанына 12 екі көлбеуиінтірек топсалы бекітілген. Иінтіректердің жоғарғы ұшында көл- беу иінтіректерге қозғалмай бекітілген жылжымалар 7 тіректері ор- наласқан. Табан мен жылжымалар тірегінің ортасында серіппе 10 орнатылған, оның ішінде телескоптық гидравликалық амортизатор 11 орналасқан. 3 және 8 тұсқыштар арқылы орындық жастығының биіктігін орнатуды және көлбеулені бұрышын реттеуге болады. Тұтқыш 9 орындық күйін бойлық бағытта реттеуге мүмкіндік бе- реді, ал тұтқыш 4 орындық арқалығының көлбеуленуін өзгерту үшін қызмет етеді. Орындықтың серпімді элементінің деформациясы жүргізушінің массасына пропорционалды болғандықтан, жүргізуші массасына байланысты серіппені түзету қарастырылған.КамАЗ автомобилінің кабинасы. Бұл жүк машиналарының ерекшелігі - олардың кабинаның артында орнатылған қозғалтқышы бар вагондық құрастыру болып табылады. Бұл ретте моторлы бөлік- ке қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін кабина қайырмалы етіп жасалынған (4.116-сурет). КамАЗ автокөлігінің үш орынды тұтас металдан жасалған кабинасы рамаға төрт тіреуішпен бекітіледі. Ал- дыңғы тіректер 4.117-суретте көрсетілген. Алдыңғы арқалықта 8 ра- малар тіреуіш 1 бұрандаларымен бекітілген. Тіреуіштерге 1 сұққы- лармен 2 жоғарғы 3 тіреуіштер бекітіледі, олардың ішінде резеңге жастықтар орнатылған. Жоғарғы тіреуіштер кабина еденінің көлде- нең арқалығына 4 бекітілген. Резеңке жастықтар рама дірілінің каби- наға берілуін азайтады. Сонымен қатар тіреуіште 1 төлкелер бекітіл- ген, олардың ішінде торсиондар 9 еркін орнатылған. Торсионның бір ұшында иінтірек 5 мықтап бекітілген, оның екінші ұшы торсион иінтірегінің тіреуішінде 6 -сурет. КамАЗ автомобилінің кабинасы:1 — қосалқы тежеуішті басқару шүмегіның түймешігі; 2 — іліністі сөндіру басқышы; 3 — жұмыс тежеуішін басқару басқышы; 4 — жанармайды беруді басқа- ру басқышы; 5 — құрама ажырытып-қосқыш; 6 — меңгерік дөңгелегі; 7 — беріліс қорабын қашықтан басқару механизмінің иінтірегі; 8— жүргізуші орындығы ас- пасының қаттылығын реттемелеу механизмінің тұтқышы; 9 — қозғалтқышты тоқтату иінтірегі сымарқанының тұтқышы; 10 — тұруға арналған және қосалқы тежеуіштерді басқару шүмегіның тұтқышы; 11 — жанармай беруді қолмен басқа- ру сымарқанының тұтқышы; 12 — жүргізуші орындығын бойлық жылжыту меха-низмінің иінтірегітопсалы орнатылған. Иінтірек тірегі 7 арқалыққа бекітілген, ол ка- бина еденінің күшейткіші болып табылады. Торсионның екінші ұшы тіреуіш 1 тесігіне мықтап бекітілген. Кабина төмен түсіп тұрған кезде торсиондар бұралған күйде болады. Торсиондарды бұрау сәті есебінен кабинаны бекіту құлыпын босатқан кезде қозғалтқышқа қол жеткізуге кабинаны шалқайту үшін жүргізушіге көп күш кетіру қажет етілмейді. Кабинаның артқы тіректерінде рама 14 лонжерон- дарына (4.118-сурет) бұрандама арқылы тіреуіштер 13 мен аморти- затор тіректері 12 бекітілген. -сурет. Передняя опора кабины:1, 3 — кронштейны; 2 — палец; 4, 7 — балки; 5 — рычаг; 6 — опора; 8 — попе- ре-чина; 9 — торсион  тіреуіштердің әрқайсысына орталық бұрандамамен 2 және басқышпен 4 көптабақты рессора 1 бекітілген. Рессораның келесі ұшына құрсау 9 бекітілген, оған амортизатор 11 сояуышының піспегі және ілмек тіреуіші 6 бекітіледі. Тірек тіреуішінде 6 резеңке жастық 7 және ілмек 8 қапсырмасы орнатылған. Рама лонжероны мен құр-сау 9 арасында кабинаның төмен жылжуын шектейтін резеңке буферлер 10 орнатылған.   -сурет. Кабинаның артқы тірегі:1 — табақты рессора; 2 — бұрандама; 3 — рессора жапсырмасы; 4 — рессора басқышы; 5 — рессора қа- мыты; 6 — ілмек тіреуіші; 7 — резеңке жастық; 8 — ілмек қапсырмасы; 9 — құрсау; 10 — резеңке буфер; 11 — амортизатор; 12 — амортизатор тіреуіші; 13 — тіреуіш; 14 — рама лонжероныКабинаның ілмекті құрылғысы 4.119-суретте көрсетілген. Кабина- ның арқалығына 6 ілмекті құрылғының корпусы 11 бекітілген. Ілмек осіндегі 9 ілмекті құрылғы корпусына ілгекті 10 тұтқыш 8 бекітіледі. Ілгек 10 қапсырмаға 12 енеді (4.118-суреттегі ілмек қапсырмасын 8 қараңыз). Айнала орнатылған ойығы бар ілгек құрылмасы қапсырма тіреуішіндегі резеңке жастыққа кабинаның тартылуын қамтамаыз етеді. Кабинаның бекітлуін қамтамасыз ету үшін кабина еденінің бойлық арқалығында 3 (119-суретті қараңыз) серіппемен 4 қысылған сақтандырғыш ілгек 5 топсалы орнатылған, осылайша ілгек қапсы- рмамен 1 тұрақты ілінген. Қапсырма ілмек тіреуішіне 15 мықтап бекітілген (4.118-суретте ілмек тіреуішін 6 қараңыз).Қозғалтқышқа қол жеткізу үшін кабинаны төңкеру қажеттілігі кезінде жүргізуші тұтқышпен 8 (4.119-суретті қараңыз) қапсырма 12 бар ілгекті 10 ілінісуден шығарады. -сурет. Кабинаның ілмекті құрылғысы:1 — сақтандырғыш ілгектің қапсырмасы; 2 — рессора; 3 — кабина еденінің бойлық арқалығы; 4 — серіппе; 5 — сақтандырғыш ілгек; 6 — кабина арқалығы; 7 — тірек; 8 — тұтқыш; 9 — ілмек осі; 10 — ілгек; 11 — корпус; 12 — қапсырма; 13 — резеңке жастық; 14 — төсеме; 15 — тіреуіш; 16 — рессора құрсауы-сурет. КамАЗ автокөлігі жүргізушісі орындығының құрылғысы:1 — жастық; 2 — торсионды бұрау бұрышын реттеу механизмінің тұтқышы; 3 — арқалық; 4 — орындық қапталдығы; 5 — тарақ иінтіргі; 6 — амортизатор; 7 — торсион құбыры; 8 — орындық негіздігі; 9, 10 — аспалы топса иінтіректері 11, 16төменгі және жоғарғы бағыттағыштар; 12 — тарақ; 13 — қайтармалы серіппе; 14тоқтатқыш; 15 —тоқтатқыш иінтірегі;17 — иінтірек арқалығы       Бұл ретте іліністен сақтандырғыш ілгек 5 шығарылады. Кабинаны төңкеруге қажетті күш - бұл жүргізушінің физикалық күштерінің және торсиондарды бұрау сәтінің жиынтық нәтижесі болып табы- лады. КамАЗ автокөліктерінің жекелеген үлгілерінде кабинаны төң- керуді қолмен басқарудың (гидродомкрат) арнайы гидравликалық жүйесі қарастырылған.КамАЗ жүк автомобилі жүргізушісінің орындығы серіппелі, бойлық реттелімге, арқалықты шалқайту бұрышының реттеліміне және орындықтың серпімді элементінің реттеліміне ие. Орындық негіздігіне 8 (4.120-сурет) әрбір жағынан аспалы топсаның екі иіл- ген иінтіректің 9 төменгі ұштары топсалы бекітілген. бір иінтірек- тердің жоғарғы ұшында орындық негіздігінде 8 бекітілген құбырда 7 орнатылған пластина торсиондар бекітілген. басқа иінтіректердің жоғарғы ұштары орындық негіздігімен 8 байланысқан. Орындық негіздігі және орындық негіздігінің арқалы арасында телескоптық гидроамортизатор 6 орнатылған.Тоқтатқыш иінтірегі 15 орындықтың бойлық қозғалуын реттеме- леуге мүмкіндік береді. Орындықтың бойлық қозғалуы кабина едені- не бекітілген төменгі бағыттағыштар 11 арқылы серіппелі механизм мен орындықтың жоғарғы бағыттағыштармен 16 бірге қозғалуымен жүзеге асырылады. Тарақ иінтірегі 5 арқылы орындық арқалығы- ның еңкейісі реттемеленеді. Орындық серпімді элементінің дефор- мациясы жүргізушінің массасына пропорционалды болғандықтан, торсионды алдын-ала бұруды түзету жүргізуші массасына байла- нысты қамтамасыз етіледі. Торсионды бұрау бұрышының реттелім механизмінің тұтқышын тербеген кезде оның серпімді күші артып, оның не бұралуы, немесе, керісінше, оның серпімді күші азайып, кері бұралады.ГАЗ жүк автомобильдері кабинасының жылыту және желдету жүйесі.ГАЗ-3302 «Газель» және ГАЗ-2752 «Соболь» автомобильдерінде ка- бинаны жылыту кабинаның алдыңғы панелінің ортаңғы бөлігінде орнатылған негізгі жылытумен қамтамасыз етіледі. Жылытқыш - по- лимерлі материалдан жасалған екі жартысыдан тұратын корпус. Кор- пус ішінде электрлі қозғалтқыш 15 орнатылған (4.121-сурет), зәкір білігінің екі жағынан оң 14 және сол 16 желдеткіштер орнатылған. Электрлі қозғалтқыш бұрандалармен 11 және сомындармен 13 бай- ланысқан жоғарғы 10 және төменгі 12 жапсырмалармен жабылған. Корпустың төменгі бөлігінде жылытқыштың сұйықтықтық радиато- ры 2 орнатылған, ол қозғалтқыштың негізгі радиаторына қатарлас қосылған. Қозғалтқыш блогынан ыстық су радиаторға жеткізуші майтүтік 1 арқылы келіп (4.122-сурет), әкетуші майтүтік 2 арқылы -сурет. ГАЗ-3302 «Газель» және ГАЗ-2752«Соболь» автомобильдерінің жылытқышы:1 — радиатор қаптамасын бекіту бұрандамасы; 2 — жылытқыш радиатор; 3 — ра- диаторды бекіткіш сомын; 4 — радиаторды бекіту тақтайшасы; 5 — үстеме кедергі; 6 — ауа тартқыш қораптың жапқышы; 7 — ауа тартқыш қорап; 8 — желдеткішті бекіту бұрандасы; 9 — төсеме; 10, 12 — электрлі қозғалтқыштың жоғарғы және төменгі жапсырмалары; 11, 13 — жапсырмаларды бекіткіш бұранда мен сомын; 14, 16 — оң және сол желдеткіштер; 15 — электрлі қозғалтқыш; 17 — радиатор қапта- масы -сурет. Құбырлы жылытқыш:1, 2 — жеткізу және әкету майтүтіктері; 3 — майтүтіктер тығыздағышы; 4, 6 — электрлі қозғалтқыш қақпағын бекіткіш бұрандама мен сомын; 5 — қақпақ электро- двигателя; 7 — ауа тартқыш қорап; 8 — краник отопителя; І — суық ауа; ІІ — жылы ауа; ІІІ — кабина ауасы қозғалтқышты салқындатудың негізгі жүйесіне кетеді. Ыстық суды жеткізу жылытқыш шүмегімен 8 бақыланады. Корпусқа екі ауа тартқыш қо- рап 7 қосылған. Олардың біреуінде салонды жылыту үшін салоннан ауа алу, екіншісінде қоршаған ортадан (шанақтың алдыңғы бөлігін- дегі жоғарғы панеліндегі тесіктер арқылы) ауа алу пайдаланыла- ды. Суық және жылы ауа ағынының бағыты жапқыш күйімен рет- темеленеді. Желдеткіші бар электрлі қозғалтқыш радиатор арқылы жеткілікті ауа ағынының өтуін қамтамасыз ету үшін қызмет етеді.Радиатор сөніп тұрған кезде желдеткіші бар электрлі қозғалтқыш жылытқыш шүмегімен 8 шанақтың тиімді желдетілуін қамтамасыз етеді. Корпустың шығу тесіктеріне алдыңғы және қаптал әйнектерге жылы ауаны жеткізу үшін келтетүтіктер мен гофрланған құбырлар жалғанған.Жылыту жүйесінде жылыту жүйесінің радиаторында айналатын салқындатқыш сұйықтықтың мөлшерін арттыру үшін электр сорғы қолданылады. Сорғы оң лонжерондағы капоттың астындағы жүйенің ағызу желісіне орнатылады. Сонымен қатар, екі қатар орындықта- ры бар автофургондарды жылыту жүйесінде кабинаның жолаушы орындығының артында еденге орнатылған қосымша жылытқыш (4.123-сурет) қарастырылған. Бұл жылытқыш - жылытқыш қаптама- сында орнатылған қосымша радиатор 3.Қосымша радиатор салқындату жүйесіне қосылған, біртіндеп негізгі жылытқыш радиаторына қосылады. Қаптама фланеціне ішін- де электрлі қозғалтқыш 9 орнатылған қалпақ 8 бекітіледі. Электр- лі қозғалтқыш зәкірінің білігіне желдеткіш 6 бекітіледі. Қосымша жылытқыш жылыту салонның тек ішкі ауасын ғана алады. Жел- деткіштің екі жұмыс режимі бар. Электрлік сорғы мен қосымша жылытқыштың электрлі қозғалтқышын қосу аспап панеліне орна- тылған жалғыз ажыратқышпен жүзеге асырылады.КамАЗ автомобилдерінің кабинасын жылыту және желдету. Бұл жағдайда сұйықтықпен жылыту жүйесі қолданылады.-сурет. Қосымша жылытқыш:1 — қаптама қақпағы; 2 — жылытқыш қаптамасы; 3 — жылытқыш радиаторы; 4қапсырма; 5 — желдеткішті бекіткіш бұранда; 6 — желдеткіш; 7 — желдеткішті бекіткіш сомын; 8 — қалпақ; 9 — электрлі қозғалтқыш                     -сурет. КамАЗ автомобилі кабинасының жылыту және желдету жүйесі:1 — ыстық ауаны үлестіргіш; 2 — жылуды басқару жетегі; 3 — жел әйнекті үрлеу шүмегі; 4 — қаптал әйнекті үрлеу майтүтігі; 5 — жел әйнекті үрлеу майтүтігі; 6, 7 — үлестіргіштің оң және сол жапқышын басқару сымарқаны; 8 — сұйықтықтық радиатор; 9 — жылытқыш шүмегінің сымарқаны; 10 — ыстық су беру шүмегі; 11жылытқыштың алдыңғы жеткізу майтүтігі; 12 — жылытқыштың әкету майтүті- гі; 13 — ағызу майтүтігі; 14 — қозғалтқыш радиаторы; 15 — ағызу шүмегі; 16 — жылытқыштың жеткізу құбыры; 17 — жылытқыштың ортаңғы жеткізу майтүтігі; 18 — су алу келтеқұбыры; 19 — электрлі қозғалтқыш; 20 — ауа тазартқыш люк;—► — ауа қозғалысы Жылытқыш сұйықтықтық радиатор болып табылады (4.124-сурет), оған ыстық су қозғалтқышты салқындату жүйесінен жеткізіледі. Радиатордың алдында кабина жақтан электрлі қозғалтқышы 19 бар бір қаптамамен жабылған екі желдеткіш орнатылған. Ыстық ауа ауа өткізгіш арқылы жел әйнекті үрлеу майтүтігіне 5, одан жел әйнектің астында орнатылған шүмекке түседі. Жүргізуші мен жолаушылар- дың аяғына ауа ауаүлестіргіштің төменгі қабырғасындағы тесіктер- ден беріледі.Жүргізуші мен жолаушылар аяғына берілетін ыстық ауа шығыны аспаптар панелінің 6 және 7 сымарқандарымен басқарылатын сол және оң жапқышпен реттемеленеді. Майтүтіктер 4 арқылы ыстық ауа қаптал әйнектеріне беріледі. Кабина алдыңғы және қаптал әй- нектерді үрлеудің ыстық ауасымен жылытылады. Жылу ағыны жылытқыш радиаторына ыстық ауаны беру шүмегімен 10 реттеме-ленеді. Ауа ағыны бағытын өзгерту ауа жапқыштарымен жүзеге асы- рылады.Жүк автокөліктерінің кабинасын желдету үшін аралас желдету жүйесімен жабдықталған - табиғи және еріксіз. Табиғи желдету жел әйнектің астыңғы жағында шанақтың алдыңғы бөлігінде орналасқан ауа тартқыш арқылы таза ауаны берумен қамтамасыз етіледі. Со- нымен қатар табиғи желдетуді ашық бұрылмалы желкөздер арқылы және кабинаның шатырында орналасқан жоғарғы ауа тазартқыш люк арқылы жүзеге асыруға болады.Кабинаға техникалық қызмет көрсету. ЕО жүргізген кезде мыналар талап етіледі:автомобильдің сыртын жуу;терезе, әйнек, жарық, сигнал беру аспаптарының және нөмір- лік белгілер бетін сүрту;кабина еденін тазалау;орындық арқалықтары мен жастықтарының қаптауыштарын тазалау;жылдың салқын мезгілінде жылу жүйесін тексеру.ТО-1 жүргізген кезде ЕО-мен қарастырылған барлық жұмыстар- ды орындаумен қатар рамаға кабинаның бекітілуін тексеру қажет.ТО-2 жүргізген кезде ТО-1 қарастырылған барлық жұмыстарды орындаумен қатар мыналарды тексеру қажет:әйнек көтергіштердің жұмысын;жылу мен желдетуді басқару жетектерінің жұмысын;есіктерді тығыздағыштар жағдайын;ауа тазартқыш люктердің жағдайы мен жұмыс істеуін;еден мен люк қақпақтарының жағдайын;орындық қаптамаларының жағдайын;қағқа мен орындық арқалықтарының бекітілу жағдайын. Қа- жет болса, оларды бекіту.ТҚК жүргізу кезінде төмендегілердің жағдайын тексеру көзде- леді:шанақты тоттанудан қорғау жабыны мен бояуы;шанақ төбесінің, терезе тығыздағыштарының, ауа тазартқыш люктердің бүтіндігі (күзде);салонның ішкі қаптауыштарының;жүргізуші мен жолаушылар орындықтарының.Дөңгелектер мен шиналарДөңгелектер. Заманауи жүк көліктерінде тек пневматикалық шиналы дөңгелектер қолданылады. Дөңгелек дөңгелек күпшегіне бекітілетін металл тоғын болып табылады. Негізінде тоғындар ажы- рамалы және тұтас болады. Бертінге дейін үлкен жүк көліктерінің жекелеген үлгілерінде ажырамалы тоғындар қолданылды. Ажыра- малы тоғынды дөңгелек құрылымына --сурет. КамАЗ-5320 автомобилінің дөңгелегі:1 — дөңгелек; 2 — кольцо бортовое; 3 — груз балансировочный; 4 — тоғын, сваренный с дис-ком; 5 — кольцо замочное    КамАЗ-5320 автомобилінің дөңгелегі мы- сал бола алады. Бұл жағдайда тоғын 4 (4.125-сурет) дискімен дәнекерлеу арқылы байланыстырылады. Монтаждауды жеңіл- дету үшін тоғынның бөлігі борттық 2 және бекіткіш 5 - екі сақинадан тұрады. Бекіт- кіш сақина бір мезгілде тоғын бөлігінің және ілмекті сақина функцияларын орын-дайды. Доңғалақтың құрылымы көбінесе автокөлікте қолданылатын шинамен анықталады. Шиналар камералық пен камерасыз болуы мүмкін.Камералы шинада шинаның негізгі тасушы элементі ретінде әре- кет ететін қысылған ауа арнайы ауа шығармайтын резеңке камераға салынады. Камераға ауаны толтырып және оны ұстап тұру үшін ка- мераға вулканизацияланған арнайы клапан орнатылған. Камерасыз дөңгелекте шинаның ішкі бетінде және тоғынның сыртқы бетінен қалыптасқан сығылған ауа дөңгелектің ішкі қуысында болады. Дөң- гелекті сығылған ауамен толтыру сондай-ақ клапан арқылы жүзеге асырылады, бірақ бұл жағдайда ол тікелей тоғында орнатылған.Заманауи жүк автомобильдерінде негізінен камерасыз шиналар қолданылады, олар міндетті түрде тұтас тоғындарды қолдануды та- лап етеді (4.126-сурет). Тоғын түйістірілген цилиндрлік, конустық және күрделі айналу денелерімен жасалған. Тоғынның көлденең қимасында келесі негізгі элементтерді ажыратуға болады: ернеу 1, орын 2 және жылға 3. Ернеулер шиналардың бортынан күштерді қа- былдайды, шиналардың бүйір қабырғаларын сыртқы зақымдардан қорғайды. Текше шинаны отырғызатын орын болып табылады, ол шинадан тік жүктемелерді қабылдайды, ал камерасыз  -сурет. Жүк автомобилі дөңгелегінің тұтас тоғыны:а — терең жылғалы тоғын; б — тік орынды тоғын; 1 — ернеу; 2 —текше; 3 — жылғашиналарда бүтіндік элементі болып табылады. Камералы шиналарға арналған тоғын орындары көлденең 5° қатысты көлденең қуыста көлбеуге ие. Осындай көлбеуге шағын және аса кішкентай жүккө- тергіш автомобильдердің камерасыз шиналарына арналған дискілер орындары де ие. Камерасыз шиналы үлкен жүк көліктерінде орын- дарының көлбеуі 15° тоғындар қолданылады. Камерасыз шиналарда тоғын орыны гермитизация элементі ретінде қолданылады. Шина- ны демонтаждай қажеттілігін болдырмау үшін автомобиль қозғалы- сы барысында шинадағы қысым төмендеген кезде орынның әрбір жағынан сақиналы доғал тәрізді дөңестер (хамптер) қарастырылған. Дөңгелек тоғынының күпшікке бекітілу тәсіліне қарай дөңге- лектер дискілі және дискісіз болып бөлінеді. Дискілі дөңгелектерде дөңгелек тоғынының күпшекке бекітілуі дискі арқылы жүзеге асы- рылады. Тоғын әдетте дискіге дәнекерленеді. Дискінің ортаңғы бөлі- гінде сондай-ақ орталық тесік бар, оған дөңгелек күпшегінің мой-ынтірегін жауып тұратын қалпақша енеді.Дискісіз дөңгелектің тоғыны үш сегменттен 1 (4.127-сурет) тұра- ды және күпшекке 2 қараған конустық белдікті сақиналы ішкі дөңесі бар. Осындай конустық белдік күпшекте де бар, яғни күпшек бойын- ша тоғынды центрлеу осы конустық беттермен жүзеге асырылады. Тоғынды күпшекке бекіту түйреуіште 5 сомындармен 5 тартылған қысқыштар 4 арқылы жүзеге асырылады. Заманауи жүк автомобиль- дерінің барлық түрінде негізінен дискілі дөңгелектер қолданылады. Күпшектерде дөңгелектерді орталықтау дискінің бекіту тесік- теріндегі конустық жүздермен жүзеге асырылады, бұл ретте бекіт-кіш сомындар сондай-ақ конустық бетке ие (4.128-сурет) -сурет. Дискісіз дөңгелек:1 — тоғын сегменті; 2 — күпшек; 3 — сомын; 4 — қысқыш; 5 — түйреуіш -сурет. Дискінің бекіту тесіктеріндегі конусты жүзді күпшектерде дөңгелек- терді орталықтау:1 — тежеуіш барабаны; 2 — тығыздама; 3, 10 — мойынтіректер; 4 — күпшек; 5 — төсеме; 6 — бекіткіш тығырық; 7 — жарты ось; 8 — сыртқы сомын; 9 — күпшек мойынтірегінің сомыны немесе күпшектегі арнайы центрлеу белдігімен жүзеге асырылады (4.129-сурет), оған дәл өңделген дискінің орталық тесігі кигізіледі. Бұл орталықтау алдыңғы осьпен артқы белдемге дөңгелектерді ор- натқанды қолданылады.Дөңгелек үлгісін таңбалау. Қолданыстағы халықаралық ере- желерге сәйкес дөңгелекті таңбалау санмен көрсетіледі - қондырма орын бойынша тоғын ені дюйммен белгіленеді, одан кейін латын әрпімен борттық ернеу пішінінің түрі көрсетіледі; одан соң тоғын құрамасы көрсетіледі («-» - ажырамалы тоғын, «x» - ажырамайтын тоғын), келесі сан – дюйммен белгіленген тоғынның нақты қонды- рма диаметрі, одан кейін тоғын қондырма орнының типі осындай орындар санын көрсететін әріппен белгілеу түрінде келтіріледі, үлгі соңындағы «S» әрпі – тоғынның симметриялылығын білдіреді.   -сурет. Күпшекте арнайы центрлеу белдігімен дөңгелектерді орталықтау:а — алддыңғы осьте күпшекті, дөңгелекті және шинаны орнату: 1 — күпшекті бекіту сомыны; 2 — тығырық; 3 — күпшек; 4 — тежеуіш дискісі; 5 — дөңгелек дискісі; 6 — дөңгелек тоғыны; 7 — тежеуіш қапсырмасы; 8 — тығыздама; 9 — алдыңғы осьтің бұру құлағы; 10 — теңгергіш жүк; 11 — қорғағыш қалпақ; 12 — дөңгелекті бекіткіш сомын; 13 — күпшек қалпағы; 14 — қалпақты бекіткіш сомын; б — артқы жетекші белдемеде күпшекті, дөңгелекті және шинаны орнату: 1 — дөң- гелек тоғыны; 2 — дөңгелек дискісі; 3 — камера шұрасы; 4 — тығыздама; 5, 12мойынтіректер; 6 — күпшек; 7 — жарты ось төсемелері; 8 — жарты ось; 9, 11сыртқы сомындар; 10 — бекіткіш тығырық; 13 — дөңгелек бекіткіш сомын; 14шұраны ұзартқыш; 15 — тіреуіш; 16 — теңгергіш жүк; 17 — тежеуіш барабаны Мысалы, ГАЗ-2752 және ГАЗ-3302 автомобильдерінде 51/ Jx16 H2 маркалы дөңгелектер қолданылады. Бұл дөңгелектің қондырмаорнының өлшемі 51/ дюйм, борттық ернеу J типті (ақпараттықанықтама әдебиеттен алуға болады), дөңгелек ажырамайтын тоғынға ие, тоғынның қондырма орны 16 дюйм, орын екі жақтан (Н2) Н типінде дегенді білдіреді. «Н» таңбасы дөңгелек келген конусты орын дегенді білдіреді (анықтама әдебиеттен). «S» әрпінің таңбалауда болмауы, диск симметриялы емес дегенді білдіреді., а суретте алдыңғы осьте жеке дөңгелектің орнатылуы көр- сетілген, ал 4.129, б суретте артқы жетекші белдемде қосарланған дөңгелекті орнату көрсетілген. Тоғынның сыртқы беті камерасыз шинаны герметизациялау элементі болып табылады, орында екі сақиналы дөңестің (хамптың) болуы автокөліктің қозғалысы бары- сында шинадағы ауаның аз қысымы кезінде дөңгелекті «шешіп алу» мүмкін еместігін көрсетеді. Дискілерді бекіту үшін дөңгелек күпшек- теріне жүзі бар цилиндрлі бастиекті түйреуіштер тығыздалған. Жүз бекіту сомындарын тартқан кезде түйреуіштің бұрылу мүмкіндігін болдырмайды.Шиналар. Қазіргі заманғы автокөліктерде осы автокөлік түр- леріне тән жоғары жылдамдықпен және жүктемемен бір мезгілде жұмыс істеу мүмкіндігі кезінде жол төсемінен барлық түрдегі жүк- терді дөңгелекке беруді қамтамасыз ететін шиналар пайдаланылады.Шинаның негізін оның қаңқасы 1 құрайды (4.130-сурет), ол шина- ның барлық құрамдас бөліктерін біртұтас байланыстырады. Қаңқа бүккенде жоғары икемділікке және созғанда қаттылыққа ие болуы тиіс. Қаңқа бір немесе бірнеше қабат арнайы резеңке қосылған қа- лыңдығы 1...1,5 мм кордон матадан (корд) жасалады, ол бойлық па- раллель жіптер және оларды байланыстыратын сирек             -сурет. Заманауи шина:— қаңқа; 2 — брекер; 3 — протектор; 4 — шина қапталы; 5 — борт; 6 — борттық таспа; 7 — табан; 8 — негіздеме; 9 — тұмсық; 10 — борттық сақина;— орама таспа; 12 — жинақтаушы баусым; 13 — монтаж белдігі; 14 — қорғағыш белдік; Н — шина биіктігі; В — қаптал бойынша шинаның ені; с — Тоғын бойынша қондырма ен; d — шинаның тоғынға қондырма диаметрікөлденең жіптер (ілгек) жиынтығымен (негіздер) жасалған. Корд жібі мақта-мата материалдан, вискозадан, капроннан немесе ней- лоннан, полиэфирден және болаттан жасалуы мүмкін. Қаманауи автомобильдерде вискоза және полиамид (капрон не нейлон) жіп- тер кең таралған, олар мақта-мата кордпен салыстырғанда екі есе мықтылықты қамтамасыз етеді.Резеңке сіңдірілгенкордонматанықыздырыпөңдесе, қаңқажасайтын резеңке алуға болады. Корд қабаттарының саны оның мықтылығы мен жүк көтеру мүмкіндігін анықтайды. Заманауи автомобильдер- де корда қабаттарының саны 4-тен 14 дейін шиналарды қолданады. Кордты жасағанда жіптер дөңгелектің бойлық жазықтығына 30-38 ° бұрышпен (бұндай диагональді деп аталатын шиналар 4.131-суретте көрсетілген) немесе дөңгелектің бойлық жазықтығына перпендику- ляр (85.90 °) орналасуы мүмкін, соңғы жағдайда корда жібі дөңгелек радиусы бойынша бағдарланған (мұндай радиалды деп аталатын шиналар 4.132-суретте көрсетілген). Радиалды шина жұмыс істеу кезінде деформацияланса қызмет сипаттамаларын жоғалтуды азай- тады, ол оның ұзақ уақыт қызмет етуіне және автокөлікті үнемдеуге оң әсерін тигізеді. Корда қабаттарының ұштарын каркасты жинаған кезде борттық сақиналарды 10 айналдыра орайды (4.130-суретті қа- раңыз). Борттық сақина 10 бірнеше болат сымдардан жасалған. Сақи- на мен корда арасындағы бос орын толтырушы баусыммен 12 тол- тырылады. Борттық сақина, толтырушы баусым және корд шинаның бортын жасайды. Шинаның борты барлық күш пен күш сәтін ши- надан тоғынға беруді қамтамасыз етеді. Камерасыз шиналарда борт сондай-ақ қымтағыш элемент функциясын атқарады. Көпқабатты шиналарда бір емес, бірнеше борттық сақина қолданылуы мүмкін. Шина борты тұмсық 9, негіздеме 8, табан 7 жинағымен жасалған. Борт түгел борттық таспамен 6 жабылған, ол оны тоғын орнынан қа- жалудан және монтаждағанда зақымданудан қорғайды. Камерасыз шиналардың борты қымталған резина қабатымен жабылады. Қаңқа -сурет. Диогональдішина 4.132-сурет. Радиалды шина: а — жал- пы түрі; б — негіздің бағдарланған жіп-тері бар қаңқасыртынан резина қабатымен жабылған. Нәтижесінде шинада қаптал 4 мен протектор 3 бөлінеді. Шинаның қапталы 4 иілгіш және мықты элемент болғандықтан, штаттық режимде дөңгелекті тербеткен кез- де шинаның бірнеше рет деформациялану мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Қаптал қалыңдығы 1,5...3,5 мм. Резинаның қалың қабатынан жасалған протектор 3 шинаның сыртқы диаметрі бойынша орна- ласқан. Протектор арқылы шина жолдың бетімен байланысқа түседі, сондықтан тек протектор құрғақ және дымқыл жолмен шинаның қа- жетті ілінісуін қамтамасыз етуі тиіс. Жол дымқыл болған кезде жол- мен шинаның берік ілінісін қамтамасыз ету үшін протектор дамыған суретке ие болуы керек. Протектор суреті оның сыртқы бетінде және ойық асты қабатта терең ойықтармен қалыптасады. Ойық асты қа- баттың қалыңдығы протектор қалыңдығының 20.40 % құрайды.Протектор суреті ойықтарының тереңдігі автомобильдің жұмыс істеуі кезінде протектордың тозуына байланысты төмендейді. Авто- мобильдер үшін протектор суретінің рұқсат етілген қалдық биіктігі 2 мм құрайды. Шиналар суретінің пішіні көлік құралының жұмыс істеу жағдайына байланысты. Жол жүк көліктерінде протектордың жолдық немесе әмбебеп суретті шиналарды қолданады. Қаңқа мен протектор арасында брекер 2 орналасқан, ол ол резеңке немесе ре- зеңкекордты қабат болып табылады және қаңқаны нығайту және қаңқа мен протектор байланысын жақсарту үшін қызмет етеді.Құрылымына қарай автомобиль шиналарын төрт негізгі топқа бөлуге болады – троидті, төмен профильді, кең профильді және ар- калы. Жүк көліктерінде тек троидті және төмен профильді шиналар- ды қолданады. Соңғы уақытта троидті шиналарды төмен профильді шиналар қарқынды ауыстыру үрдісі байқалды.1975 жылдан бастап БҰҰ мүше-елдерінде шиналарды типтік сынау мен олардың белгілеріне қатысты БҰҰ ЕЭК №30 Ережелері қолданыста. Осы Ережелерге сәйкес шинаны таңбалауда шина про- филінің ені (қаптал бойынша) троидті және төмен профильді ши- налар үшін дюйммен немесе миллиметрмен көрсетіледі. Мөлшерді дюйммен белгілеу туралы куәлік ететін арнайы таңба пайдала- нылмайды. Өлшемді тек үлгіде көрсетілген нөмірдің ретін талдау арқылы анықтау мүмкін. Ондаған ондық сандар дюймдік, ал үш таң- балы сандар миллиметрлік белгілерді білдіреді.Төмен профильді шиналарда бөлшек белгісі арқылы енін көрсетуден кейін шина биіктігінің оның еніне проценттік қатысы келтіріледі. То- роидтық шиналарда шина ені мәнінен кейін дефис арқылы дюйммен немесе миллиметрмен тоғынның қондырма диаметрі көрсетіледі. Төмен профильді шиналарда дефис шина биіктігінің оның еніне проценттік қатысынан кейін қойылады. Төмен профильді шиналар- да кордтың радиальді құрылымы кезінде биіктіктің енге процент- тік қатысынан кейін R индексі қойылады. Кейбір шиналарда шина өлшемін білдіретін сан мен кордтың радиальді құрылымын білдіретін индекстен басқа жүк көтергіштік және жылдамдық индекстеріқойылады (жүк көтергіштік индекс – шинаға белгілі рұқсат етілген жүктемеге сәйкес келетін екі не үш таңбалы шартты сан, жылдамдық индексі - автокөліктің рұқсат етілген жылдамдығына сәйкес келетін латын әрпі).Сонымен, мысалы, ГАЗ-2752 «Соболь» жүк көліктерінде «102»- жүк көтергіштік индексін көрсету арқылы 225/60 R16 шиналарын қолданады.Бұл дегеніміз, бұл көліктерде профиль ені 225 мм, профиль биік- тігінің еніне қатынасы 60%, R - 16 дюймдік тоғын қондырма диаме- трі бар радиалды шина және 850 кг жүк көтеру қабілеті бар төмен профильді шиналарды пайдаланады дегенді білдіреді. Бұл шиналар- да жылдамдық индексі көрсетілмейдіАуыр жүк тасығыш КамАЗ-5320 жүк көліктерінде 10.00 R-20, не- месе 260 R-508 нұсқасы ретіндегі шиналарды қолданады. Бұл осы автокөлікте профиль ені 10 дюйм (260 мм) шиналар қолданылған дегенді білдіреді, қисық сызық пен екінші нөмірдің болмауы шинаның тороидальды екенін білдіреді (шинаның биіктігінің еніне проценттік қатысы 100%), ал R – тоғынның қондырма өлшемі 20 дюймді (508 мм) кордтың радиальді құрылмасы. Индекстердің жоқтығы шинаның салмағы 3000 кг жүк көтеру қабілеті бар екендігін білдіреді. Бұл шиналардың таңбалануындағы жылдамдық пен жүк көтеру көрсеткіштері көрсетілмеген. Бақылау сұрақтарыАвтомобиль трансмиссиясы қандай қызметтерді атқарады?Автомобильде қандай трансмиссиялар қолданыла алынады?Трансмиссияда ілінісу, беріліс қорабы және басты беріліс не үшін қажет?Трансмиссияның қандай құрастырулары бар?Ілінісу не үшін арналған?Ілінісуге қандай талаптар қойылады?Үйкелісті бірдискілі ілінісу қалай құрылған?Қандай басқыш серіппелер болады?Ілінісуді басқарудың механикалық жетегі қалай құрылған?Ілінісуді басқарудың гидравликалық жетегі қалай құрылған және қалай жұмыс істейді?Пневмогидравликалық күшейткішті ілінісуді басқару жетегі не үшін қажет, қалай құрылған және қалай жұмыс істейді?Беріліс қорабы не үшін қажет?Қандай беріліс қораптары болады?Үшбілікті беріліс қорабы қалай құрылғын?Беріліс қорабындағы ажыратып қосу қалай жүзеге асырыла- ды?Фиксаторлар мен құлыптауыш құрылғылар не үшін қажет?Үйлестіргіш не үшін қолданылады және қалай құрылған?Бөлгіщті не үшін қолданады?Бөлгіште ажыратып қосу қалай жүзеге асырылады?Кардандық беріліс не үшін қажет және ол қалай қ?Әмбебеп карданды топса қалай құрылған?Аралық тірегі бар екі кардан білікті бір жетекші белдем же- тегі не үшін қолданылады?Аралық тірек қалай құрылған?Жетекші белдем қалай құрылған?Бас беріліс не үшін арналған?Заманауи жүк көліктерінде бас берілістің қандай құрамалары қолданылады?Дөңгелек аралық дифференциал не үшін арналған және қа- лай құрылған?Ось аралық дифференциал не үшін арналған және қалай құрылған?Осьаралық дифференциалды бұғаттау тетігі не үшін ар- налған және оның құрылысы қандай?Толық босатылған жарты ось қалай құрылған?Жетекші белдем дөңгелегінің күпшегі қалай құрылған?Аспа не үшін арналған?Аспа құрамына не кіреді?Тәуелді және тәуелсіз аспалардың айырмашылығы?Амортизатор не үшін қажет?Бірқұбырлы және екіқұбырлы амортизатор құрамаларының айырмашылығы неде?Көлденең орнықтылық үйлестіргіші не үшін қажет және қа- лай құрылған?Артқы теңгергіш аспа қандай жағдайларда қолданылады және қалай құрылған?Меңгерікпен басқару не үшін арналған?Меңгерікпен басқару құрамына не кіреді?«Соболь» жүк көлігі меңгерік дөңгелегінің күйін реттеу қа- лай қамтамасыз етіледі?Рөлдік механизм не үшін арналған?Күшейткішсіз меңгеріктік басқарудағы рөлдік механизм қа- лай құрылған?«Соболь» автомобилінің рөлдік жетегі қалай орналасқан?Гидрокүшейткішпен біріктірілген рөлдік механизм қалай құрылған?Қандай тежеуіш жүйелері болады?Шағын жүк көтергіш жүк автомобильдерінің жұмыс теже- уіш жүйесі қалай құрылған?Гидравликалық тежеуіштерге не кіреді?Вакуум күшейткіші не үшін арналған және қалай жұмыс істейді?Қалқымалы қапсырмасы бар дискілі тежеуіш механизмдері қалай құрылған?Барабанды тежеуіш механизмдері қалай құрылған?Тежегіш күшін реттегіш не үшін қажет және қалай құрылған?Бұғаттауға қарсы тежеуіш жүйесі не үшін қажет, неден тұра- ды және қалай құрылған?Ауыр жүк тасығыш жүк автомобильдерінің пневматикалық жетекті тежеуіш жүйесі қалай құрылған?Ажырату құлағы мен босату сынасы бар барабанды тежеуіш механизмдері қалай жұмыс істейді?Пневмосеріппелі қуат аккумуляторы не үшін қажет және қа- лай құрылғын?Тежеуіш краны қалай жұмыс істейді?Компрессор қалай жұмыс істейді және ол не үшін қажет?Қысым реттегіш не үшін қажет және қалай жұмыс істейді?Жүк автомобильдерінің рамасы не үшін арналған және қалай құрылған?КамАЗ-5320 автомобилі кабинасының қандай құрылмалы ерекшеліктері бар?КамАЗ-5320 автомобилі жүргізушісінің орындығы қалай құрылған?Жүк автомобильдері кабиналарын желдету мен жылыту қа- лай қамтамасыз етіледі?Автомобиль дөңгелегі қалай құрылған?Дөңгелектер қалай таңбаланады?Заманауи шина қалай құрылған?Диагональды және радиальды шиналардың айырмашылығы?Шиналар қалай таңбаланады?                     Т А РА УТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ НЕГІЗДЕРІ  Пайдалану материалдары және олардың шығын нормасы Жанармай және олардың шығын нормасы. Қазіргі заманғы жүк көліктерінде бензин мен газ қозғалтқыштары мен дизельдер орнатылады. Бензин қозғалтқыштары бар автокөліктерде жанар- май ретінде бензинді пайдаланады. Бензиннің маңызды сипаттама- сы оның детонацияға төзімділігі болып табылады, яғни бензиннің қысылу кезінде өздігінен жануына төзімділігі. Бұл төзімділік Октан санымен (OC) есептеледі, ол жанармайдың детонациясыз жұмыс істеу қабілетін сипаттайды. Детонация қысу кезінде жанармайдың өздігінен жану құбылысы ретінде өте қатты жану жылдамдығымен жүреді, мұндай жанармай тез жану процесі көбінесе жарылысқа ұқсас. Сонымен қатар ДВС қалыпты жұмысы бұзылып, жану про- цесі жылу мен динамикалық жүктемелердің жоғарылауымен бірге жүреді. Бұл ретте ДВС-пен өндірілген қуат қозғалтқыштың жану қоспасының қалыпты жану жағдайында дамитынына қарағанда әл- деқайда аз.Жанармайдың октандық саны қоспадағы қалыпты гептанмен (ОС = 0%) изооктан (OC = 100%) құрамына (көлемдік пайызбен) тең. Мұндай қоспаны сынау қондырғысына жіберген кезде сынала- тын жанармаймен ауаның жанармай қоспасы арқылы қуат алатын қозғалтқыш сияқты газдың қосындысымен жабдықталған қозғал- тқыш бірдей жағдайларда детонациялауды бастайды. Жанармайдың октан саны соғұрлым жоғары болған сайын, оны пайдалану кезінде жарылыс ықтималдығы неғұрлым төмен. Отандық өнеркәсіп A-80,-92, -95 және -98 маркалы бензиндер шығарады, мұндағы әріп - жа- нармайдың мақсаты (А - автомобильдік); сызықшадан кейінгі сандар октандық санды білдіреді. Қазіргі кездегі аз тонналы ГАЗ жүк көлік- терінде А-92 бензинін пайдаланатын қозғалтқыштар қолданылады.Газ қозғалтқыштарының отыны ретінде сұйытылған мұнай газы немесе сығылған табиғи газ қолданылады. Сұйытылған мұнай газы Ресейде ПБТҚҚ және ПБТҚЖ маркасымен өндіріледі, бұл пропан мен бутан техникалық қоспасы, сәйкесінше қысқы (Қ) және жазғы (Ж) дегенді білдіреді. Газ қозғалтқыштары бар автомобильдерге ар- налған отын шығыны бензин қозғалтқышы бар автомобильдерге қа- рағанда біршама жоғары.Автомобиль қозғалтқышы ретінде дизельді пайдаланған кезде отыны дизель отыны болып табылады. Дизельдің жұмыс істеуі кезін- де оның өздігінен жануының негігі көрсеткіші цетан саны болыптабылады, ол қозғалтқышты қосуды, жанармай шығынын, шыға- тын газдардың түтінін анықтайды. Цетан саны сыналатын отында және эталондық отын қоспасында стандарты қозғалтқыштың жұ- мысын салыстыру арқылы анықталады. Эталон ретінде цетан мен альфа-метилнафталин қоспасы қолданылады. Цетан саны бойынша альфа-метилнафталинді қоспадағы цетанның пайыздық қатынасы түсініледі, ол өздігінен тұтанғыштығы бойынша сынақ отынымен тең болады. Заманауи дизельдік отынның цетан саны - 45-50.Ресейде дизельдік отынның үш маркасы шығарылады: жазғы (Ж) - 0 ° C жоғары температурада пайдалануға арналған; қысқы (Қ)- 0-ден -30 ° C дейінгі температура үшін; Арктикалық (A) температу- расы -30 -50 ° C аралығында. Маркаларға бөлу отынның белгілі бір температурада қоюлану қабілетімен анықталады. Дизельдік отын қоюланған кезде одан парафин фракциялары бөлінеді, олар отын желілерін бітеп, қозғалтқышты тоқтатады.Жүк көлігіндегі жанармай шығыны нормасы пайдаланылатын қозғалтқыштың түріне және көлік құралының жұмыс жағдайларына байланысты.Жанармай шығыны машинаның белгілі бір тұрақты жылдам- дықта қозғалуы кезінде немесе «қалалық цикл» деп аталатын қозғалыс кезінде анықталады. Қалалық цикл - бұл белгілі бір жыл- дамдыққа дейін автомобиль жүрісі үдеуінің, осы тұрақты жылдам- дықпен қозғалудың, берілген жылдамдықпен баяулатудың, іске қосылған қозғалтқышпен аялдамаға тоқтаудыңүнемі кезектесіп оты- ратын фазалары болып табылады. Әдетте, қалалық циклде қозғалу кезінде жанармай шығыны біркелкі қозғалыс жылдамдығы кезіне қарағанда айтарлықтай жоғары.ГАЗ-2752 «Соболь» автомобилі үшін 60 км/сағ тұрақты жылдам- дықпен V-берілісі қозғалысы кезінде жанармай шығыны 100 км 9,5 л, жылдамдығы 80 км / сағ - 10,7 л / 100 км.ГАЗ-3302 «Газель» автомобильдері сондай қозғалыс жағдайында 11,5 және 14,5 л / 100 км жанармай шығынын жүһұмсайды.Д-245.12 дизельді қозғалтқышымен жабдықталған ЗИЛ-5301 жүк машинасы 60 км / сағ тұрақты қозғалыс кезінде 100 км 12 л жа- нармай жұмсайды, ал сондай автокөлікті қала циклінде жүргізгенде жанармай шығыны 16 л / 100 км құрайды.60 км / сағ тұрақты қозғалыс жылдамдығы кезінде жанармай шығыны және ауыр жүк тасығыш КамАЗ-5320 жүк көлігінің номи- налды салмағы 24 л / 100 км құрайды.Майлау материалдары. Жүк автомобильдерінде металл өнім- дерін уақытша тоттануға қарсы қорғаныс құралдарының қатарына мотор майлары, трансмиссиялық майлар және илемді (қоюланған) майлау болып бөлінетін майлау материалдары жатады.Мотор майы ДВС-те қолданылады. Барлық қолданылатын мо- тор майларын минералды, жартылай синтетикалық және синте-тикалық деп бөлуге болады. Минералды майлар - мазутты айдау кезінде шығарылатын майлайтын майлар, бұл мұнайды атмосфе- ралық айдаудың ауыр қалдықтары болып табылады. Синтетикалық майлар - бұл химиялық құрылымның (мысалы, поли-олефиндер және т.б.) бірнеше қосылыстарының жекелеген қосылыстары неме- се қоспалары. Синтетикалық майлар жоғары (150-170) тұтқырлық индексіне (минералды майда 85-100) ие. Синтетикалық майлардың қозғалғыштығын жоғалту температурасы (-65 ° C дейін) минералды майларға қарағанда төмен. Жоғары температурадағы (250 ... 300 °C) синтетикалық майлардың тұтқырлығы 100 ° C температурасында синтетикалық маймен бірдей тұтқырлығы бар минералды майларға қарағанда шамамен үш есе жоғары. Синтетикалық майлар минерал- ды майлармен салыстырғанда тозуға қарсы және жыртылмайтын қасиеттерге ие. Мұндай майларды 20 мың км жүруден кейін ауы- стыруға болады. Сонымен қатар, синтетикалық майлар минералды майларға қарағанда 2-ден 3 есе қымбат, сонымен қатар оларды пай- далану майлау жүйелері тығыздағыштарына қойылатын талаптарға байланысты.Жартылай синтетикалық майлар минералды және синтетикалық майлардың ерекше қоспасы болып табылады. Пайдалану барысында әртүрлі майлардың араластырылуына жол берілмейді.Май осы түр қозғалтқыштары үшін ең жоғарғы температура, жүктеме және жылдамдық көрсеткіштері кезінде бұзылмайтын, жуылып кетпейтін майлы жабынмен үйкелетін беттерді жабуы тиіс, яғни майлылыққа ие болуы керек. Майдың бұл сапасы полярлы белсенді молекулалардың – металмен химиялық қосылыстарды қа- лыптастыратын (металл сабын) қанықпаған май қышқылдарының болуымен қамтамасыз етіледі. Май осы қозғалтқышқа тән нақты температураларда нақты тұтқырлыққа ие болуы керек.Өзінің тұтқырлық қасиеттерінің арқасында ол үйкелісетін бет- тер арасындағы саңылаудан ағып кетпейді және сол уақытта жұмыс жағдайларында мұнай өзектері мен саңылауларда шамадан тыс қар- сылықты болдырмайды. Әдетте майдың сантистокспен өлшенетін (1 сСт = 1 мм2/с) кинематикалық тұтқырлығымен бағаланады. Кинема- тикалық тұтқырлық шамасы отандық және шетелдік мотор майла- рын таңбалауға енгізілген. Төмен температурада қозғалтқышты іске оңай қосу, жоғары температура кезіндегі майлағыш қасиеттер және қозғалтқыш жұмысының басқа да іске қосу көрсеткіштері майдың тұтқырлығына байланысты.Мақсаттарына және жұмыс сипаттамаларына сәйкес матор майларының топтарыКесте 5.1.Ұсынылатын қолдану аймағыМайдың тобы МемСТ 17479.1—85бойыншаAPІ бойыншаКүшейтілмеген бензинді қозғал- тқыштарАSBКүшейтілмеген және екі түйіспелі бензинді қозғалтқыштар және дизельдерБSC/CAАз күшейтілген карбюраторлы қозғалтқыштарБхSCАз күшейтілген қозғалтқыштарБ2CAОрташа күшейтілгін бензинді қозғалтқыштаржәне дизельдерВSD/CBОрташа күшейтілген бензинді қозғалтқыштарВ1SDОрташа күшейтілген дизельдерВ2СBЖоғары күшейтілген бензинді қозғалтқыштар және үрлеусіз дизельдерГSE/CCЖоғары күшейтілген бензинді қозғалтқыштарГ1SEЖоғары күшейтілген үрлеусіз дизельдерГ2ССҚұрамында 1% дейін S бар жанар- майлардыпайдалану кезіндегі жоғары кү- шейтілген дизельдерДCDҚұрамында 1% дейін S бар жанар- майлардыпайдалану кезіндегі жоғары кү- шейтілген кеме дизельдеріE—Отандық стандарттарға сәйкес мотор майын таңбалау кезінде бірінші әріп - қолдану аймағын (A - бензин қозғалтқыштары, М - дизель), одан кейінгі сан - 100 ° C температурадағы майдың кинема- тикалық тұтқырлығын (отандық таңбалауда кинематикалық тұтқы- рлықты сантистокспен, шетелде, мысалы, SAE жіктеуінде - шартты тұтқырлығы деңгейі) көрсетеді. Отандық қысқы майларды таңбалау- да тұтқырлық белгісіне «Қ» (қоюланған) индексі, ал шетелдік қысқы майларды таңбалауда W индексі (ағыл. тілінен wіnter — қыс) қосы- лады.Аралас жағдайларда жұмыс істеуге арналған отандық мотор май- ларын таңбалау кезінде көлбеу сызық пайдаланылады және алымын- да қысқы майдың тұтқырлығына сәйкес келетін сан, ал бөлімінде жазғы майдың бірінің тұтқырлығына сәйкес келетін сан көрсетіледі. Халықаралық жіктеуде әмбебап майлар екі санымен белгіленеді, бірақ сызықшамен бөлінеді.МемСТ 17479.1 - 85-те қарастырылған мақсаттарына және жұ- мыс сипаттамаларына сәйкес матор майларының топтары 5.1-ке- стеде Американдық Мұнай Институтының (APІ) классификациясы бойынша олардың тиісті таңбалауын көрсетуімен келтірілген. APІ стандартына сәйкес майлардың екі санаты бар -S және C; S санатына бензин қозғалтқыштарында қолданылатын майлар, ал C санатына - дизельді қозғалтқыштарда қолданылатындар. Екінші әріптік индекс пайдалану қасиеттерінің деңгейі сипаттайды – таңбалаудың екінші әрпі латын әліпбиінің басынан неғұрлым алыс болса, осы майдың өнімділік қасиеттеріне қойылатын талаптар соғұрлым жоғары бола- ды. Карбюраторлы қозғалтқыштарда және дизельдерде қолдануға жарамды әмбебап майлар үшін көлбеу сызықпен бөлінген қос таң- балау қолданылады.5.1 -кестенің деректерінен қозғалтқыштардың мақсаттары мен олардың жұмыс істеу шарттары бойынша қозғалтқыш майының он екі тобын бөлуге болады.Аз тонналы ГАЗ жүк көліктері ЗМЗ-4063 бензин қозғалтқышымен жабдықталған. Зауыттық нұсқаулық бойынша аталған қозғалтқышқа тұтқырлық қасиеттері SAE 5W-30 немесе SAE 5W-40 (SAE жіктелуі) APІ SG/CD (жіктеу APІ) майын пайдалануды ұсынылады. Осылайша G пайдалану өнімділігінің деңгейі бар S (бензин қозғалтқыштарға арналған) санаттағы май ұсынылады, бұл май пайдалану өнімділігі D деңгейілі дизельдерде (С санаты қиғаш сызықтан кейін көрсетіл- ген) қолданылуы мүмкін. Бұл барлық маусымға арналған май (SAE жіктеуі бойынша таңбалаудағы сызықшадан кейін екінші санның бо- луы), тұтқырлық деңгейі 100° C шамамен 15 сСт (SAE жіктеуіндегі40 саны).Д-245.12C дизельді қозғалтқышы бар ЗИЛ-5301 жүк көліктерін- де өндіруші жазда М-10Г2, ал қыста М-8Г2 майын пайдалануды ұсы- нады. Бұл жазғы майда тұтқырлығы 100 °C 10 cСт және қысқыда 8cСт-да жоғары дизельдерге арналған дизель майын пайдалану де- генді білдіреді. Сонымен қатар барлық маусымға арналған М-4з/8Г2 майы ұсынылады. Бұл майдың тұтқырлық қасиеттері қыста М-8, алжазда М-4 майының қасиеттері сияқты. Май арнайы толтырғышпен қоюлатылған.КамАЗ көліктерінің қозғалтқыштарында өндіруші жазда мотор- лы қозғалтқыштарға арналған М-10 Г2 майы мен қыста М-8Г2 майы пайдалануға кеңес береді. Зауыт сондай-ақ CE, CF немесе CD (APІжіктеуі бойынша) және SAE 15W-40 (ауа райының қалыпты климат-тық жағдайында), SAE 5W-40, SAE 5W-30 (суық климатты аймақта- рында) (SAE классификациясы бойынша) майларын қолдануды ұсы- нады.Мотор майы шығынының нормалары майдың тұтыну жылдам- дығына байланысты әр түрлі болады. Майдың күнделікті пайдала- ну шығыны қозғалтқыштың қалыпты жұмысы кезінде табиғи күйіп кетуден туындайды, ал қозғалтқыштың майлау жүйесіндегі жүйелі түрде майды ауыстырудан болатын майдың шығыны техникалық қызмет көрсету картасымен қарастырылған.Қозғалтқыштың қалыпты жұмысы кезінде табиғи күйіп кетуден туындаған күнделікті май шығыны барлық заманауи қозғалтқыштар үшін қолданыстағы 0,1% жанармай шығынын құрайды. Осылайша, аз тонналы ГАЗ жүк көліктері үшін майдың бұл шығыны 100 км-ге 0,0014 литрден немесе 100 км-ге 11 грамнан аспауы тиіс. КамАЗ-5320 автомобильдері үшін майды пайдаланудың күнделікті шығыны 100 километрге 33 грамм.Аз тонналы ГАЗ жүк көліктерінде майды ауыстыру ТО-1 өткізу кезінде жүзеге асырылады, бұл ретте 6 л май ауыстырылады, ЗИЛ- 5301 автомобилінде әрбір екінші ТО-1 жүргізген кезде майды ауы- стыру талап етіледі, ауыстырылатын май мөлшері 13,3 л; ауыр жүк тасығыш КамАЗ жүк көліктерінде бұл операция әрбір екінші ТО-1 өткізу кезінде қажет, ауыстырылатын майдың мөлшері 23 литр.Трансмиссиялық майлар жүк автомобилдері мен олардың күшей- ткіштерсіз меңгеріктік басқарудың трансмиссия желілері мен агре- гаттарында майлау материалы ретінде қолданылады. Мотор майы сияқты трансмиссиялық майлар дайындалу тәсіліне қарай минерал- ды, синтетикалық және жартылай синтетикалық болуы мүмкін.Трансмиссиялық майлар тұтқырлығына қарай сыныптарға және пайдалану қасиеттеріне қарай топтарға жіктеледі.МемСТ 17479.2 – 85-ке сәйкес тұтқырлықтың төрт сыныбы бар- 9, 12, 18 және 34. Заманауи көліктерде трансмиссия желелері мен агрегаттарын майлау үшін тұтқырлық сыныбы 12 және 18 трансмис- сиялық майларды аса кең пайдаланады (мысалы, тұтқырлығын сы- нып 12 майлар 100°С температурада 11.00 ... 13.99 сСт шамасында кинематикалық тұтқырлыққа ие). SAE жіктеуі бойынша 12 тұтқыр- лық сыныбына SAE 85 W бастап SAE 90 дейінгі сыныбының транс- миссиялық майлары сәйкес келеді. Тұтқырлық сыныбы 18 трансмис- сиялық майлар 100 °С-та 14,00.24,99 сСт шамасында кинематикалық тұтқырлыққа ие, SAE жіктеуі бойынша SAE 95 бастап SAE 140-ке дейінгі сынып майларына сәйкес келеді.Қоспаларының сипаты мен ұсынылатын қолдану саласына бай- ланысты трансмиссиялық майларды топтарға бөлу 5.2-кестеде кел- тірілген.МемСТ 17479.2-85 бойынша трансмиссиялық майлар тобы және APІ жіктеуі бойынша оларға сәйкес келетін топтар Кесте 5.2.МемСТ 17479.2—85 бойынша май тобы (APІ жіктеуі)Қоспалар сипатыҰсынылатын қолдану саласыТМ-1ҚоспасызАз түйіспелі кернеу кезіндегі тіктісті, конустық, шиыршықты-ко- нустық берілістер(GL-1)ТМ-2Тозуға қарсыОрташа түйіспелі кернеу кезіндегі тіктісті, конустық, шиыршықты-ко- нустық берілістер(GL-2)ТМ-3Қажалауға қарсыТМ-2 арналған берілістер сияқты(GL-3)орташа тиімділікті қоспаларАлайда жоғары түйіспелі кернеу кезіндегіТМ-4Қажалуға қарсыТМ-3 арналған берілістер си- яқты, және(GL-4)жоғары тиімділікті қоспаларжоғары жылдам- дықты және аз бұрылатын сәтті немесе төмен жылдамдықты және көп бұры- латын сәті бар қосалқы гипоид- ты берілістерТМ-5Қажалуға қарсы жәнеТМ-3 арналған берілістер си- яқты, және(GL-5)тозуға қарсы жоғары тиімділікті қоспалар және қоспалардың көп функционалды композициясыжоғары жыл- дамдық, қатты соққылар және үлкен бұрылу сәттері кезіндегі қосалқа гипоидты берілістерАз тонналы ГАЗ жүк көліктерінде БҚ-да ТМ-5-18 (APІ GL-трансмиссиялық майы қолданылады, көлемі 1,2 литр. Сол май 3 литр көлеміндегі бас берілісте де қолданылады. ЗИЛ-5301 жүк көліктерінде барлық маусымдық TM-3-18 (APІ GL-3) майы қолда- нылады, көлемі 5 л, ал бас берілісте - ТМ-5-18 (APІ GL-5) қолданы- лады, көлемі 3.3 л. Ауыр жүк тасығыш КамАЗ автомобильдерінде КамАЗ-14 механикалық беріліс қорабында ТМ-3-18 (APІ GL-3) майы қолданылады, көлемі 8,5 литр. Осы машиналардың басты берілісін- де TM-3-18 (APІ GL-3) айы пайдаланылады, көлемі 7 л.Жүк көліктерінің трансмиссия желілеріндегі максималды тем- пература 130 °С аспайды, осыған байланысты трансмиссияның техникалық жұмыс істейтін агрегаттарында майдың қалдығы жоқ. Ақ тонналы ГАЗ жүк автомобильдерінің трансмиссия жүйелері мен агрегаттарында ТО-2 жүргізу кезінде май деңгейін тексеру, қажет болса майды толықтыру қарастырылған, трансмиссиялық майды ауыстыру әрбір үшінші ТО-2-же жүргізіледі.ЗИЛ-5301 жүк көліктерінде трансмиссиялық майдың деңгейі ТО-2 кезінде тексеріледі, ал оны ауыстыру әрбір алтыншы ТО-2 кезінде жүргізіледі.Ауыр жүк тасығыш КамАЗ көліктерінде майдың деңгейі ТО-1 кезінде тексеріледі, ал майды ауыстыру ТҚК кезінде (жылына бір рет, күзде).1990 жылға дейін трансмиссиялық майды басқаша таңбалау қол- данылды, ол әлі де техникалық әдебиет пен нормативтік-техника- лық құжаттамада қолданылады. Мәселен, TM-3-18 трансмиссиялық мұнайының аналогтары – бұрынғы таңбалануы ТАп-15В немесе ТСп-15К болып табылады. ТМ-5-18 майы бұл ТАД-17 немесе TСп- 14гип (гипоидты).Жүк көліктерінің рөлдік механизмдерінде рөлдік гидрокүшей- ткіш болмаған жағдайда ТМ-5-18 майы қолданылады. Рөлдік ги- дрокүшейткішті пайдаланған кезде гидрокүшейткіш жүйесінде арнайы май қолданылады. Ресейде мұндай механизмдер үшін «Р» са- уда маркасының МГ-22-В майы шығарылады. Тропикалық климатта автокөлік құралдарын пайдаланған кезде арнайы «А» маркалы май ұсынылады. Ақ тонналы ГАЗ жүк көліктерінде гидрокүшейткішті меңгеріктік басқару жүйесіне 2 литр трансмиссиялық май құйыла- ды. Трансмиссиялық май деңгейін әрбір ТО-2 кезінде тексеріп, әр үшінші ТО-2-де майдың ауыстыру қажет.ЗИЛ-5301 автокөлігінің рульдік басқару жүйесіне 3.2 литр транс- миссиялық май құйылады, әрбір ТО-1 кезінде май деңгейін тексеріп, 200 мың километр жүрістен кейін май ауыстыру қажет, бұл операци- яны келесі ТО-2 жүргізумен біріктіре өткізу қажет.КамАЗ көлігінің рульдік басқару жүйесіне 7,4 литр трансмис- сиялық май құйылады, май деңгейі ТО-1 кезінде тексеріледі және майды ауыстыру ТҚК кезінде (жылына бір рет, күзде) жүзеге асы-рылады.Пластиналық (қоюланған) майлар – бұл минералды май негізін- дегі қоюлатылған қоспа, ол сұйық май тұрмайтын жерлерде, сон- дай-ақ желілерді шаңнан, ылғалдан, кірден қорғау үшін қолданы- лады. Қатты және сұйықтық қасиеттерін үйлестіретін пластиналық май сақтандырғыш бөліктерді зиянды байланыстан және тозуданқорғайтын геметикалық емес үйкеліс жүйесінде сақталады.Майдың тұтқырлығы, беріктігі және басқа да қасиеттерін анықтайтын құрылымның рөлін әдетте жұмсақ металлдың майлы тұзымен орындалады. Салмағы бойынша қоспасы 5 ... 30% құрайды. Металл атауы әдетте май атауына беріледі: натрий, кальций, литий,барий, магний, мырыш, стронций, қорғасын, алюминий және т.б. Пластиналық майлар бірінші кезекте консистенциясымен ерек-шеленеді. Майды консистенциясы 25 °C температура кезінде жа- бысу (оның ену қабілеті) көрсеткіштері бойынша анықталады. Сал- мағы, пішіні мен өлшемдерінің стандартты мәні бар металл конусы маймен бірге ыдысқа салынады. 0,5 с ішінде өз салмағының (1 Н) әсерінен конустың бату тереңдігі көп болса, май соғұрлым жұмсақ болады, әрі жабысу көрсеткіші де көбірек болады. Майдың APІ жік- теуіне жабысу көрсеткішіне қарай консистенциялар сыныптарына бөлуге болады (5.3-кесте).Пластиналық майлар жабысудан басқа тамшылау температура- сы бойынша да жіктеледі. Тамшылау температурасы - бұл қалыпты жағдайда қыздырылған майдың аз көлемінен бірінші тамшы бөліп, тамып кететін температура. Майды тамшы таму температурасынан 10...20 ° C төмен температура кезінде пайдалануға болатындығыанықталды.Қазіргі уақытта литий пластиналық майларыы ең кең таралған. Литий майлары суға төзімді, температураның кең ауқымы бойынша жұмыс жағдайына төзімді және барлық пластиналық (қоюланған) майлардың ішінде ең жақсы механикалық тұрақтылыққа ие. Литий пластиналық майларының ішінен бірінші кезекте Литол-24 ерекше- леген жөн. Бұл майды барлық негізгі үйкеліс желелері үшін жалпы майлаушы ретінде пайдалануға болады. Ол герметизацияланған және герметизацияланбаған желілерде қолданылады: меңгерікті басқару және аспа топсаларында, алдыңғы дөңгелек күпшектерінде,кардандық топсаларды және т.б.5.3 -ке сте APІ жіктеуі бойынша майлардың жабысу көрсеткіштеріне байланысты пластиналық майлардың консистенция сыныптары25 °С температура кезіндегі жабы- су көрсеткіші, ммКонсистенция сыныбының индексі (NLGІ бойынша сынып*)44,5...47,5040,0...43,0035,5...38,5031,0...34,0126,5...29,5222,0...25,0317,5.. .20,5413,0...16,058,5... 11,56Ниже 757пластиналық майлардың жабысуы бойынша шетелдік жіктеу. Техникалық сұйықтықтар. Жүк көліктерінде техникалық сұй- ықтықтар тежегіш жүйелерінде, іліністі басқарудың гидравликалық жетектерінде және қозғалтқышты салқындату жүйелерінде қолда- нылады.Тежеуіш жүйелеріне арналған арнайы сұйықтықтар тежеуіштің гидравликалық жетегі үшін қолданылады. Осы сұйықтықтарға қой- ылатын талаптардың ерекшелігі мыналар болып табылады: олар қатпауы керек және майлағыш қасиеттері болуы тиіс, Ең кеңінен қолданылатын «Томь» және «Роса» сұйықтықтары, олардың құра- мында 50... 60 % этилкарбитол, 31... 34 % диол, 5 % карбитол эфир- лері, 13,5 % гликоль қоспалары бар. Осы сұйықтықтардың құрамын қоюлатқыш пен жемірілуге қарсы қоспаларды қамтиды. Сұйықтар сары түске боялған, улы, тез тұтанады және ыстық суда ериді.«Томь» және «Роса» сұйықтықтарын қолданған кезде тежеуіш жүй- есінің тығыздағыш бөлшектері 7-2462 резеңке қоспасынан жасалған болуы керек.«Роса» тежеуіш сұйықтығының сипаттамасыСұйықтық түсі ...................................................................... сары+50 °С температурадағы кинематикалық тұтқырлығы, сСТ, кем емес 5-40 °С температурадағы кинематикалық тұтқырлығы, сСт, көп емес 1 500Қату температурасы, °С, жоғары емес ................................ -6018.20 °С температурада 24 с ішінде резеңкенің ісуі, мас. %, көпемес 3. 12Салқындатқыш сұйықтықтар. Заманауи жүк автомобильдерінде қозғалтқыштарды салқындату жүйесінде салқындатқыш сұйықтық (антифриз) ретінде негізінен тосолдарды (Тосол А, Тосол А-40, Тосол А-65) пайдаланылады. Тосол – қосылған техникалық эти- ленгликоль. Металға этиленгликольдің әсерін азайту үшін тосолға жемірілуге қарсы қоспалар қосылады: декстрин (күрделі көмірсу), ол қорғасын-қалайы дәнекерді, аллюминий мен мысты, Na2HPO4 қоснатрий фосфатты қорғайды, қара металдар, мыс пен латуньді, Na-2MoO4 натрий молибден қышқылын қорғау үшін, салқындату жүй- есінің цинк пен хром жабындарын коррозиядан қорғайды. Тосолға сондай-ақ көбіктенуге қарсы қоспалар енгізілген.Тосол A - этиленгликоль концентраты, ал Тосол А-40 және Тосол А-65 - этиленгликолдың су ерітінділері болып табылады. 1 л кон- центратқа 0,73 л тазартылған су қосқанда, Тосол A-40 антифризіналады.Тосол А-40 салқындатқыш сұйықтығының қату температурасы-40 °С, ал Тосол A-65 сұйықтығыныкі -65 ° C.Салқындату жүйесіндегі кеңейту күбішесіндегі салқындатқыш сұйықтықтың деңгейін EO кезінде тексереді, салқындатқыш сұй- ықтықты ауыстыру жылына бір рет (күзде) ТҚК маусымдық қызметкөрсету кезінде жүзеге асырады. Жүк көліктеріне техникалық қызмет көрсетудің негіздері Жүк автомобильдерін техникалық жарамды күйде ұстап тұру үшін оған жүйелі түрде техникалық қызмет көрсету қажет. Техни- калық қызмет көрсетудің барлық түрлерін екі негізгі санатқа бөлуге болады: пайдаланудың бастапқы кезеңінде техникалық қызмет көр- сету және пайдаланудың негізгі кезеңінде техникалық қызмет көр- сету.Пайдаланудың бастапқы кезеңінде техникалық қызмет көр- сетудің келесі түрлері орындалады:ЕО;ТО-1000;ТО-4000;ТО-1;ТО-2.Пайдаланудың негізгі кезеңінде техникалық қызмет көрсетудің өзге түрлері орындалады:ЕО;ТО-1;ТО-2;ТҚК.ЕО жүргізу барысында қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз етужәне тиісті сыртқы көріністі ұстап тұру үшін жүк автомобилінің желілері мен жүйелерінің техникалық жай-күйін жалпы бақылау жүзеге асырылады.TO-1000 бойынша жұмыстар жүк көлігі алғашқы 1000 км, ал ТО-4000 4000 км жүріс өткеннен кейін жүзеге асырылады. ТО-ның осы түрлерін жүзеге асыру кезінде жаңа жүк машинасыжүргізіп бей- імдеген кезде туындаған немесе пайда болған ақаулар анықталып, жойылады.ТО-1 және ТО-2 өткізудің жиілігі жүк автомобилінің нақты құра- стырымына және оны пайдалану шарттарына байланысты. Жүк көліктерін пайдалану шарттарының бес санаты (І-V) бар (5.4-кесте). Егер ТО-1 және ТО-2 техникалық қызмет көрсетуді жүргізу ке- зеңділігін пайдалану шарттарының І санаты үшін бірлік ретінде алсақ, онда осындай қызмет көрсетулерді жүргізудің жиілігі өзге пайдалану шарттары үшін мына коэффициенттерге пропорционал төмендетілуі тиіс: пайдалану шарттарының ІІ санаты - 0,9; ІІІ - 0,8;ІV - 0,7; V - 0,6.5.4-кесте Автомобиль жолының техникалық санатына байланысты ж.к автомобильдерін пайдалану шарттарының санаттары Пайдалану шарты- ның санатыАвтомобиль жолының техникалық санатыІБірінші-үшінші қала аймағынан тысқары дөңестері аз және дөңесті жазық жерлерде орналасқан. Цементбетон және асфальтбетон жамылғысы бар автомобиль жолдарыІІБірінші-үшінші қала аймағынан тысқары таулы жерде, сондай-ақ шағын қалаларда және қала аймағында, таулы бедерден басқа бедердің барлық түрлерінде. Цементбетон және асфальтбетон жамылғысы бар автомобиль жолдары Бірінші-үшінші қала аймағынан тысқары таулы бедер- ден басқа бедердің барлық түрлерінде , сондай-ақ шағын қалаларда және қала маңы аймағында жазық жерлерде.Минералды битум қоспалары жамылғысы бар автомобиль жолдарыҮшінші-төртінші қала аймағынан тысқары. Таулы және қырлы жерлерден басқа барлық рельефтерде ұсақталған тас және қиыршықтас жабындылары бар автомобиль жолдарыІІІБірінші-үшінші қала аймағынан тысқары. Шағын қалалар- да және қала маңында (таулы жер), сондай-ақ цемент-бе- тон және асфальтбетонды жабындары бар ірі қалаларда Бірінші-үшінші қала аймағынан тысқары (таулы жер), шағын қалаларда және жазықтан басқа барлық рельеф түрлерінде қала сыртындағы, сондай-ақ таудан басқа бар- лық рельеф түрлерінде ірі қалаларда. Минералды битум қоспалары жамылғысы бар автомобиль жолдарыҮшінші-төртінші қала аймағынан тысқары таулы және қырлы жерлерде, қала маңында, шағын қалалар көшелерін- де, ірі қалалар көшелерінде, таулы және қырлыдан басқа барлық рельеф түрлері. Ұсақталған тас және қиыршықтас жабындылары бар автомобиль жолдарыҮшінші-бесінші қала аймағынан тысқары, қала маңында және шағын қалалар көшелерінде, ірі қалалар көшелерін- де (жазық жер). Жұмыр және жарылған тас, сондай-ақ тұтқыр материалдармен өңделген топырақ жабындысы бар автомобиль жолдарыЖетілдірілген жабындылары бар зауытішілік автомобиль жолдары Қар үстіне салынған жол5.3-кестенің соңыПайдалану шарты- ның санатыАвтомобиль жолының техникалық санатыІVминералды битум қоспалары жабындысына (таулы жер), ұсақ тас және қиыршық тас жабындысына (таулы және қырлы аймақ), жұмыр және жарылған тас және тұтқыр (жазықтан басқа барлық рельеф түрлері) материалдармен өңделген топырақ жабындысына ие ірі қала көшелеріVБесінші қала аймағынан тысқары, жергілікті материалмен бекітілмеген немесе бекітілген топырақ жабындысы бар шағын қалалар көшелері (жазық жер) мен қала сыртын- дағы автомобиль жолдары жақсы жағдайдағыЖақсы жағдайдағы ағаш таситын немесе орман шару- ашылығы топырақ жолдары,Табиғи топырақты жолдар, ауылдық жерлерде шару- ашылық ішілік жолдар, карьерішілік және үйінділік жолдар, жүру мүмкін болған кезеңдерде әртүрлі құрылыс нысандарына және құмды, сазды, тасты және т.б. алу үшін уақытша кіретін жолдарОсыны ескере отырып, ГАЗ «Соболь» және «Газель» жүк көлік- тері үшін пайдалану шарттарының І санаты бойынша ТО-1 жүргізу 10 мың км-дан кейін өткізілуі тиіс, ал ТО-2 20 мың км-ден кейін. ЗИЛ-5301 жүк көліктері үшін ТО-1 жүргізу 4 мың км-ден кейін қа- растырылады, ал ТО-2 – 16 мың км-ден кейін. Ауыр жүк тасығыш КамАЗ-5320 көліктері үшін ТО-1 5 мың км-ден кейін өткізілуі тиіс, ал ТО-2 20 мың км-ден кейін.маусымдық техникалық қызмет көрсету жылына екі рет – көктемде және күзде орындалады. Бақылау сұрақтарыҚазіргі уақытта автомобиль жанармайларының қандай түрлері қолданылады?Заманауи жүк көліктері үшін жанармай шығынының кандай нормалары белгіленген?МемСТ, SAE и APІ түрлі стандарттары бойынша мотор майлары қалай таңбаланады?Қандай трансмиссиялық майлар болады және олар қалай таң- баланады?Заманауи жүк көліктерінде қандай пластиналық майлар қолда- нылады?Жабысу дегеніміз не?Заманауи жүк көліктерінде қандай техникалық сұйықтықтар қолданылады? ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ   Автомобильдер / [А. В.Богатырев, Ю. К.Есеновский-Лашков, М.Л. На- соновский және т.б.]. — М. : Колос, 2001. — 493 б.ЗИЛ-431410 автомобилі және оның түрлемі / жау. ред. Е.Д. Гу- сев. — М. : Машиностроение, 1991. — 319 б.ЗИЛ-5301 автомобилі және оның түрлемі / [А. С. Кузнецов, С. И. Глазачев, В.М.Калинцева и др.]. — М. : АмО «ЗИЛ» баспасы, 2002. — 400 б.Акимов С. В. Автомобильдерді электрмен жабдықтау / С.В.А- кимов, Ю.П.Чижков. — М. : За рулем, 2001. — 384 б.Гнатченко И.И. Автомобиль майлары, майлағыштары, қоспа- лары / И.И.Гнатченко, В.А.Барядин, В.Р.Репников. — СПб., М. : По- лигон АСТ, 2000. — 359 б.КамАЗ : Пайдалану, жөндеу және техникалық қызмет көрсету бойынша басшылық. — М. : РусьАвтокнига, 2004. — 260 б.Конструкция автомобиля. Двигатель / [И. Я. Райков, А.Р. Ма- каров, А.В.Сергиевский и др.]. — М. : Изд-во МГТУ «МАМИ», 2001. — 568 с.Автомобиль құрастырымы. Шасси / [Н.В.Гусаков, И.Н.Зверев, А.Л.Карунин и др.]. — М. : МГТУ «МАМИ» баспасы, 2000. — 528 б.Кудрявцев Ю.В. «Соболь» автомобильдерінің түрлері/ Ю. В. Кудрявцев. — М. : За рулем, 2000. — 208 б.МАЗМҰНЫ    Кіріспе 31-ТАРАУ. ЖҮК АВТОМОБИЛЬДЕРІНІҢ ЖАЛПЫ ҚҰРЫЛЫСЫЖүк автомобильдерінің сыныптамасы 5Жүк автомобильдерінің жалпы құрылысы 8және оларды құрастыру нұсқалары2-ТАРАУ. ҚОЗҒАЛТҚЫШҚозғалтқыш түрлері, жалпы құрылысы мен жұмыс істеу қағида- 12 тыҚисық тиекті-бұлғақты тетік 23Газтарату механизмі 36Салқындату жүйесі 42Майлау жүйесі 51Қуаттану жүйесі 58Бензинді карбюраторлы қозғалтқыштардың қуат алу жүйесі 66Қозғалтқыштың газбаллон қондырғысынан қуат алу жүйесі 80Жанармайды бүрку жүйесі 85Дизельдерде жанармай жеткізу және қоспа түзілу 982. 11. Жанармай қоспасының ұшқындық тұталуы бар қозғалтқыштар- дың оталу жүйесі114Пайдаланылған газдарды шығару жүйесі 125Қозғалтқышқа және оның жүйесіне техникалық қызмет көрсету 1273-ТАРАУ. ЖҮК АВТОМОБИЛЬДЕРІНІҢ ЭЛЕКТР ЖАБДЫҒЫЭлектр жабдықтар туралы негізгі мәліметтер 132Аккумулятор батареялары 133Генераторлар және реттеу жүйелері 137Стартер 144Көмекші электр жүйелері 150Жарықтандыру жүйесі, жарық және дыбыс сигнализациялары 154Аспаптар және ішкі сигнализация 174Электр жабдықтары аспаптарына техникалық қызмет көрсету 1824-ТАРАУ. ЖҮК АВТОМОБИЛЬДЕРІНІҢ ШАССИІ4.1. Трансмиссия. Жалпы құрылымы, мақсаты және құрастыру 184400Ілінісу және ілінісуді басқару жетегі 185Механикалық беріліс қораптары 202Карданды берілістер 227Жетекші белдемдер 231Трансмиссия агрегаттарына техникалық қызмет көрсе- ту243Жүк көліктерінің аспалары, жалпы мақсаты және құрылымы 244Жүк автомобильдерінің алдыңғы аспалары 247Жүк автомобильдерінің артқы аспалары 265Аспаға техникалық қызмет көрсету 271Жүк автомобильдерінің меңгеріктік басқаруы 272Жалпы мақсаты және жұмыс істеу қағидаттары 272Аз тонналы жүк автомобильдерінің меңгеріктік басқаруыАуыр жүк таситын жүк автомобильдерінің меңгеріктік басқаруы2732924.3.4. Меңгеріктік басқаруға техникалық қызмет көрсету 2974..4. Жүк автомобильдерінің тежеуіштік басқаруы 298Тежеуіш жүйесінің мақсаты. Тежеуіш жүйесінің түрлері 298Шағын жүк көтергіш жүк автомобильдерінің тежеуіштік басқаруыАуыр жүк тасығыш автомобильдердің тежеуіштік басқаруы3013244.4.4. Тежеуіштік басқаруға техникалық қызмет көрсету 357Жүк автомобильдерінің рамасы 359Жүк автомобильдерінің кабинасы 362Дөңгелектер және шиналар 3745-ТАРАУ. ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ НЕГІЗДЕРІПайдалану материалдары және олардың шығын нормасы 385Жүк көліктеріне техникалық қызмет көрсету негіздері 395Әдебиеттер тізімі 399        Оқулық баспасы  Селифонов Валерий Викторович, Бирюков Михаил Кузьмич Жүк автомобильдерінің құрылғысы және техникалық қызмет көрсетілуіОқулықСтереотипті 8-ші басылым Редакторы Л.А.ЛевченковаТехникалық редакторы Е. Ф. КоржуеваКомпьютерде беттеген: В.А.КрыжкоКорректорлар С. Ю. Свиридова, Т. Н. Морозова№ 108112379 басылым. Басуға 02.09.2013 қол қойылды. Қалыбы 60*90/16.Гарнитура «Таймс». Офсеттік баспа. Кеңселік қағаз. № 1. Шартты баспа 25,0 б.Таралымы 2 000 дана. Тапсырыс №«Академия» Баспа орталығы» ЖШҚ. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Мир даңғ, 101В, ғим. 1.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.05.04.2013 жылғы № РОСС RU. АЕ51. Н 16474 Санитарлық-эпиде- миологиялық қорытындыwww.sarpk.ru 410004, Саратов қ., Чернышевский көшесі, 59. «Сара- товский полиграфкомбинат» ЖШҚ-ға баспа ұсынған электрондық тасығыштардан басылған