(Дәндібай Айтбаев нұсқасы)
Бисмилла, сиынғаным бір Құдайды,
Құдай артық жаратты күн мен айды.
Жұрт тыңдап, халайық құлақ салса,

Қарабай, сөз қыламын, Сарыбайды.
Тағы да сиынғаным бір Құдайды,
Құдайсыз айтқан сөзім жарамайды.
Келгенше жетпіс беске бала сүймей,

Бір мұңдық сөз қыламын Қарабайды.
Жігіттер, шын ойлаңдар бір Құдайды,

Сараңды білемісің Қарынбайды,
Жомарт деп есітемісің Атымтайды.
Бер десе қайыр, зекет тіл алмайды,
Ұстаса жүзден бірді көз қимайды.

Сонан соң Қарынбайды қаһар тұтып,
Жеті қат жер астынан берді жайды.
Соншама малы бір малдай көрінбейді,
Қиямет қайым болғанша тоқтамайды.

Қарабай мен Сарыбай деген мерген,
Кәпір ме, [әлде] есітің мұсылман ба?
Мұсылман бізден бұрын көп болмайды,
Тәңірден тілеген жан шет қалмайды.

Қарабайды айтады қызылбас, – деп,
Не кәпір, не мұсылман деп болмайды.
Жасында Жанақ жүрген қобыз теңдеп,
Төрт ауыз өлең айтар жамбы бер деп.

Кешегі түбі керей Бекбаулы ақын,
Айтыпты Сарыбайды Түрікпен деп.
Құдайдың бір күні кең, бір күні тар,
Құдай деген кеңдікке бір жету бар.

Қарабай мен Сарыбай мергендердің,
Су аяғы – Құрдымда мекені бар.
Мерген жоқ Қарабайдан асатұғын,
Айдаһар мен аю аң қашатұғын.

Құдай деген көреді көп нәубетті,
Байғұс шал бала сүймей тентірепті.
Күн жексенбі мойнына мылтық салып,
Қайқиып Қара – Сары аңға кетті.

Жұртына көшкен кедей бір келеді,
Баласыз бай екенін кім біледі.
Қара – Сарымен қайқайып келе жатса,
Бір марал Жарғантаста кез келеді.

Бай былжырап, от шағып барғанынша,
Күн батып, қас қарайып, көз байланды.
Таң атқан соң бір жерден түсермін деп,
Қара – Сары қаңтарып жатып алды.

Қарабай қартайса да көңлі дардай,
Күнде құлан қуады дамыл алмай.
Ішінде егіз бұзау – буаз марал,
Аяғын тұрды жануар бір баса алмай.

Таң атпай Ақ буыршынға мініп алып,
Кетіпті күн шығармай Сарыбай ер.
Ақ буыршын мен Көк буыршын екі саяқ,
Және бір сөз қалыпты айтқандай-ақ.

Ертең ерте Сарыбай жетіп келді,
Ұйықтап жатқан Қарабай құл тұрмай-ақ.
Ақ буыршын Көк бурышынмен тілдес еді,
Жарлы жұртта тұрса, бай көшеді,

Бала сүймей малменен кеткен шалсың.
Атыңды күн шыққанша байлап қойып,
Құдайдан үміт үзген неткен жансың.

Дамылсыз жас шағымдай жүре алмаймын.
Жетпіс беске келгенше бала сүймей,
Құдайдан үміт үзген Қарабаймын.

Алпыс үшке келгенше бала сүймей,
Мен дағы бейбақ болған Сарыбаймын.

Маралдың басылушы ем етін жесем.
Алдымда – буаз марал бара алмадым,
Сарыбай қайтер екен атып берсең?

Құдай деген кеңдікке бір жолығар.
Биыл менің бәйбішем күмәнді еді,

Ажал келсе тұра ма кісі өлмей.
Менің де үйде бәйбішем буаз еді,
Құдайдан үмітім бар менде сендей.

Түпті мерген жоқ еді менен асқан.
Қатынымыз ұл тапса екеуміздің,
Дос қылсақ қайтер екен құшақтасқан?

Бірінен ұл, бірінен қыз боп туса,
Міне, сонда екеуін қайтер едік?
Екі бай ай далада құда болды,
Айтып-айтып қойыпты әрбір жолды.

Алпыс пенен жетпістің ортасында,
Шырақсыз өтеміз бе екі сорлы.

Сен бір кәрі жер жүзін көп шарлаған.
Ендеше бұл маралды мен атайын,

Нетеді ей, жарқыным, тілімді алсаң,
Қорқамын осы жерде ашулансаң.
Азығым жоқ, маралды атып берші,
Обалы жануардың болсын маған.

Мылтықты ер Сарыбай қолына алды,
Маралды атайын деп оңтайланды.
Жүре алмай тұрған марал атып еді,
Ажалы жеткен екен құлап қалды.

Солақай шал пышағын жанып алып,
Етек-жеңі қаудырлап жүгірді енді.
Көшкен кедей жұртына бір келеді,
Баласыз бай екенін кім біледі.

Жүгіріп кеп маралды бауыздаса,
Жаны шықпай егіз бұзау мөңірейді.
Құдайым аттырғанын жек көреді,
Маралды бұзып-жарып өңгереді.

Мінгені Қарабайдың қара сұр-ды.
Аң қарап тоғыз күндей таң асырды.
“Ей құдайым, бір жолдасты көпсіндің”, – деп,
Құшақтап аттың жалын жылап тұрды.

Қартайдым қаріп болып көзім кетіп,
Айырдың жолдасымнан тентіретіп.
Ел жағынан бір талай шаң шығады –
Бір төртеу “шүйінші” деп келді жетіп:

Үйіңдегі бәйбішең көзін жарды,
Кері жүр шүйінші бер жылдам бізге.

Құдайым қуандырса қаріп бізді.
Берейін төртеуіңе сегіз түйе,
Тапқаны бәйбішенің ұл ма, қыз ба?

Жолықтырса қайтесің мұнан тарға?
Қартайғанша қоймайсың қу сөзіңді,

Бұл жерде мендей мұңлық кім бар екен.
Ендеше атын “Баян” қойсам керек,
Бір жау жұрттың олжасы бейшара екен.

Қыз да болса, тілеуің жерде қалмас,
Жаныңа жан құтаймас бейшара едің,
Өлгенің қасыңдағы неткен жолдас?

Бұл мұндарға мен болдым қайдан құда,
Сарыбаймын – түрікпенмін деп айтады.

Құдаңыз сәтсіз күні болған екен.
Қатыны Сарыбайдың ұл тауыпты,
Қызыңды жаңа туған алады екен.

Ол өскенше бұл жерде жүрмен, – деді.
Өзі тумай әкесін жұтқан қуға

Солай деп Сарыбайды көміп берді,
Жолдасымен бесеу боп үйге келді.
Үстінде жыртық тоны сақау қатын,
Алдынан шүйінші деп жүгірді енді:

Шығын болған бай едің талай көпке.
Үйіңдегі бәйбіше көзін жарды
Бере кет шүйіншіңді, қайнағаеке!

Үйге түсіп берейін шүйіншіңді,
Әрі жүр дабырламай атым үркер.

Қайырсыз бұйырмайды айдаған мал.
Ендеше бұл қыз саған бұйырмайды,
Бермесең, шүйіншіңді, адыра қал.
Қарабай мұны естіп ашуланды,

Қатынның айтқанына шыдамады.
“Бәлем, қақбас, айтқаның немене”, – деп,

Сені біреу азғырып тентіретер.
Шүйіншіңді бермесең, адыра қал,
Қодар келіп қызыңды әуре етер.
Қарабай үйге келіп тойын қылды,

Елі жұртын жиып ап ойын қылды.
Көрінген жетпіс бесте жалғыз қызым,
“Жұртым, аты Баян болсын мұның”, – деді.
Қарабай ақыл-кеңес көп есітті,

“Сарыбайдың қатыны ұл тапты”, – деп,
Малшы, жалшы, қойшыдан тағы есітті.
Көшкен кедей жұртына бір келеді,
Баласыз бай екенін кім біледі.

Қозының бетін ашып қарай қалса,
Тоқпақтай алтын айдар көрінеді.

Сен өскенше бұл жерде жүрмен, – деді.
Тумай жатып атаңды жұтып қойдың,

Қарабай сонан шығып үйге келді,
Жолдасы қасындағы саулап желді.

Мұнан кетсең көрерсің жаудың көбін.
Малың өскен жеріңнен көшемін деп,
Не басыңа күн туды, сорлы ерім?

Көп сөйлемей, үйіңді жылдам жықшы,
Қу қақбас, сен еркек бе, мен еркек бе?!
Сол күнде Қарабайдың ойы жаман,
Мініпті Бақа айғырға темір табан.

Үйінде Қарабайдың екі қыз бар,
Біреуі – Ай, біреуі – Таңсық асыраған.
Мінген соң Бақа айғырды борбайлайды,
Қыз-қатын “көшпе” десе тіл алмайды.

Қарабай малын айдап жүре берді,
“Жылдам жығып, үйді арт”, – деп ашуланды.
Астында ала байтал алты құлаш,
Бай үдеріп көшкенін Қодар көрді.

Қарабай көшкенен соң қатын састы,
Айғырға ашуланып қамшы басты.
“Елден шығып әкеміз көшеді”, – деп,
Екі қыз оңашада ақылдасты:

Ақылы кем әкеміз көшпек болды,
Қайтеміз қаламыз ба, кетеміз бе ?

Біз көшсек, еш ағайын қалмас деймін.
Жасыңнан ақ сүт беріп асыраған,
Шырағым, мұнан қалып болмас деймін.
Сол күнде Айдан дағы Таңсық есті,

Екі қыз оңашада аз сөйлесті.
Апасы сіңлісіне болмаған соң,

Қарабай көшкеннен соң қатын састы,
Айғырға ашуланып қамшы басты.
Ай мен Таңсық түйесін қомдап қойып,
Жеріне амандасып арыздасты:

Кеткен соң жақсы мекен табылмайды.
Кірім жуып, кіндігім кескен жерім,
Біз көштік, енді аман бол, Қарағайлы.
Бұл жерде иен қалған үй аман бол,

Жетім ботам санаусыз түйе болған,
Қырық кезең, Айбастай ер аман бол.
Бұл жерде тау аман бол, бел аман бол,
Тау мен тас, түгел жүрген сен аман бол.

Жағаңа желі тартып жылқы иірген,
Бақалы, Балдырғандай көл аман бол!
Бұл жерде кәрі аман бол, жас аман бол,
Дұшпаным сенде аман бол, дос та аман бол.

Бұл жер де елде аман бол, ер де аман бол,
Үйренген өсіп-өнген жер де аман бол.
Бөкенқашқан, Қызқазған, Күнту, Шелек,
Тоғыз өзен Қолқашқан, сенде аман бол.

Жайылушы ек бір күн кезең, бір күн белді,
Бір адам тоқтатпаса көшкен елді.
Еріккенде балалар ермек қылған,
Біз көштік, сенде аман бол, Бүлдіргенді.

Көзің көріп, құлағың есіткен жан,
Бере көр Қозыкеге ерте хабар.
Жер-суға амандасты көңілі сүйіп,
Ерте кеткен кешке келді іші күйіп.

Жылай-сықтай көшіне әрең жетті,
Аққан жасы атының жалын жуып,
Қарабай сол көшкеннен төмен кетті.
Ай мен Таңсық көшіне түнде жетті,

Қарабай ертең көшіп тағы салды,
Салғаннан ата жұртын көңіліне алды.
Аюөлген кезеңді білесіңдер,
Астаукескен, Ырғайлы сонда барды.

Қарабай ертең көшіп тағы салды,
Салғаннан талай жерді ол шарлады.
Ертеңді – кеш дамылсыз көшіп еді,
Шығандап Үржар деген жерге барды.

Байлығының белгісін көрсетем деп,
Тоқсан айғыр сатты да белбеу алды.
Белбеуі алтын, гауһар, өңкей жаһұт,
Көрген жан тамашаға қалды батып.

Айдап жүріп бұл малды нетемін? – деп,
Тоқсан айғыр берді де алды сатып.
Қараңыз Қарабайдың нарлығына,
Белбеуді салып қойды сандығына.

Қарабай ертең көшіп тағы салды,
Әр жерге барамын деп көңіліне алды.
Білесің күнбатыстағы Тентек құзды,
Он бес күнде үдеріп сонда барды.

Қарабай онан көшіп тауға барды,
Шуылдаған бірталай жауға барды.
Шу бойына барғанда бір дамылдап,
Сол жерде түйесінің қомын алды.

Сол жерде бір күн, бір түн дамыл қылып,
Ертең ерте үдеріп тағы салды.
Қарабай кәрі түйені қомдай көшті,
Қырғауылдай қызарып Баян өсті.

Асы деген бір тауды кертіп асып,
Шандырлыға жетіп әрең кешке түсті.
Бір күні Шандырлыға еру болды,
Қарабай таба алмайды енді жолды.

Ащысудан тоқтамай тағы көшті,
Көріп пе ең Қарабайдай жарым есті.
Қарғалы деген бар екен бір үлкен тау,
Бөктерінен қона қалып, қомын шешті.

Сол жерде шөліркетіп малын қырды,
Қалғанын үш күн оттатып тынықтырды.
Бақа айғырға мініп ап жол болжаса,
Тағы да бір үлкен тау көрінді енді.

Кеудесін Қарабайдың қараңыздар,
Табам деп ат жұртын көңіліне алды.
Ат жұртын сонда да таба алмайды,
Тасырқап тамам малы табандайды.

Талай жердің от оттап, суын ішіп,
Жер таба алмай қаңғырып қайта салды.
Қарабай сөйтіп қашты айдалаға,
Қастық қылып қашып жүр жас балаға.

Қарабай айдалаға сөйтіп қашты,
Қайтып қиып кетті екен асыл жасты.
Сегіз сай Саралаға тақалғанда,
Қалғимын деп Қарабай тағы адасты.

Адасқаннан адасып төмен кетті,
Отыз екі өлкеге соған жетті.
Торғайлыдан жол таппай қайран болып,
Қарабай сөйтіп қашып тентірепті.

Торғайлыдан жол таппай қайран болып,
Қамыс өріп, сал буды қырық күн еру.
Торғайлыдан өтті де өрге кетті,
Қырғыздың Алатауын бөктерлепті.

Қарабай сол көшкенен дамыл көрмей,
Бойына ұлысудың қонбай кетті.
Бойына ұлысудың қонбай кетті,
Көктаумен талқымен асып кетті.

Астында алты құлаш ала байтал,
Сол жерде Қодар келіп қуып жетті:

Бала сүймей қартайып кеткен жансың.
Қарақұмда мал-жаның шөліркепті,
Айдалада қаңғырған неткен жансың?

Құлын-тайым шөліркеп тұрмын сасып.
Қозы Көрпеш дейтұғын қу туған соң,

Мал-жаның шөліркеп енді өлерсің.
Мал жаныңды суға бір қандырайын,
Қарабай, ақысына не бересің?

Бір жақсылық қыла көр ұмытпайын.
Суға апарып қандырсаң, мал-жанымды,
Баянымды алсаң да аямаймын.

Қарақұмда шөліркеп өліп қалар,
Малы-жанын бір суға қандырайын.

Көңілің әлденеге түсетұғын.
Айтып қой осы бастан тамағыңды,
Қазаным ерте қайнап пісетұғын.

Ұн менен талқан қоссаң шелпек желпіп.
Соған тойып алған соң не тұрыс бар,

Қарабай соны айтқан соң үйге келді,
Он бес бүйен қансоқта алып келді.
“Ішетұғын тамағым табылды”, – деп
Қайқайып қансоқтаны кертіп жеді.

Қайқайып қансоқтаға тойып алды,
Темір күрек-кетпенді қолына алды.
“Осы жерден су қазып шығарам”, – деп,
Түбіне бір шағылдың Қодар барды.

Құм ішінен құдықты қазып еді,
Түбі біте береді, аузы құлап.
Қодар құл құм ішінен құдық қазды,
Құдық қазып Құдайға тірі жазды.

Түбін қазып жатқанда аузы құлап,
Қодар құлды құм басып өле жазды.
Қодар құл жер қазуға жаннан мықты,
Алысса, құл біткеннің бәрін жықты.

Бұл құдықтан су шықпас маған нансаң.
Өле жаздап құдықтан әрең шықтым,
Баянды кім алады өліп қалсам?

Көшкенге құлын-тайым жүре алмайды.
Қайратыңды көрсетіп қимылдап бақ,
Сендей нақыш бұл жалған табалмайды.
Қодардың күші кетті шелектей боп,

Арт жағынан көрінді тасырайып,
Қодардың екі енегі көнектей боп.

Енегі үлкен екен тамам, – деді.
Алдап күшін алайын бәлем құлдың,
Осыған қыз бергенім жаман, – деді.

Су табармын Баянды маған берсең.
Малы-жаның суға бір қандырайын,

Сегіз мес үйден барып алып келді,
Ер Қодар байталына теңдеп желді.
Аягөздің өзенін көрген екен,
Ер Қодар соған таман бетін берді.

Баян үшін өлдім ғой тынышым кетіп.
Біздей күйеу алған қыз мақтанбай ма,
Терісі алты өгіздің сыңар етік.
Адамның бір мекені айдаған қой,

Біздей күйеу алған қыз мақтанады,
Терісі тоқсан қойдың жалғыз-ақ бой.
Менің бүйтіп жүргенім жалған шығар,
Барғанша қыз сағынып қалған шығар.

Суын теңдеп барайын жылдамырақ,
Ай мен Таңсық шымылдығын құрған шығар.
Келді де Аягөзден суын артты,
Месінің ең үлкенін бұрын тартты.

Қодарды есіткен жан қылды мазақ,
Бұйырмастан дәметкен өзіне азап.
Бақайынан аққан қан бұлақ болды,
Оны елемей келеді етігі қажап.

Бір көрмей қыз Баянды тоқтамаймын.
Қыз қойнына жатқан соң ештеме етпес,
Аяғым ауырғанға қарамаймын.
Шала жүр шалғыныңды жолыңдағы,

Осы жолы Баянды ала алмасам,
Өзімнен арылмаған сорым дағы.
Қодар құл сегіз мес су алып келді,
Қарабай малын бағып отыр еді.

“Мал-жаным шөліркеп қырылды ғой,
Қодар-ау, су әпкелсең, құйшы”, – деді.
Сегіз мес су әпкеліп төгіп салды,
Қарабайдың мал-жаны әбден қанды.

Қарабай малың жетті неше жүзге,
Күйеу қылып қыз берген білдіңіз бе?
Қарным ашып, қадірім кетіп келді,
Үйіңе ерте хабар бердіңіз бе?

Амал бар ма тар жерде көрсеткен соң.
Жылқы бағып жүре бер саспа, Қодар,
Тойыңды соң қылайын ер жеткен соң.

Жас Қозыға бесікте жылап қалған,
Баянды кім алары екіталай.

Душар боп сендей күйеу келмес бізге.
Жылқы бағып жүре бер саспа, Қодар,
Баянды кім алады сенен өзге.
Тілін ап Қарабайдың жылқы бақты,

Жайдақтап Бақа айғырды мініп апты.
Аягөздің бойынан қоныс қарап,

Жанында ноқталаған серке келді,
Құлын-тайдан қасқырға түк бермеді.
Қыз Баянға сыртынан ынтық болып,
Тоқсан сал жалғыз елден іздеп келді.

Қодар құл жүр күйеусініп айдалаға,
Бұйырмастан дәметкен жүзіқара.
Қозыға жаны ашып білейін деп,
Жеріне іздеп келді Айбас бала.

Айбас құл сол шапқаннан тағы шапты,
Жер ортасы дегенде жақындапты.
Тоқынғаны түңдіктің ескісі екен,
Астынан қалғып тұрса түсіп қапты.

Таң атқан соң онысын жоқтай салып,
Оның атын “Үйтүңдік” қоя сапты.
Айбас құл сол шапқанда жол айтады,
Шығынды шапқан сайын молайтады.

Айбас кетіп барады текіректеп,
Еліне ертең түсте жетемін деп.
Жанындағы тұсау жіп түсіп қалып,
Соны айтады Өлеңті, Шідерті деп.

Айбас құл сол шапқаннан шауып кетті,
Жер төтесін ойменен тауып кетті.
Жерге ат қойып, тепеңдеп шабамын деп,
Көп машақат бірталай күндер өтті.

Айбалталы кезеңнен түйе жайған,
Шабдар атты бір шалға кез келеді.

Тағы да өліп қалып көмген бар ма?
Біздер үйден шыққалы көп күн болды,
Қозы деген жалғызды көрген бар ма?

Арыттың көк тайыңды баса байлап.
Тоғыз бала ішінде Қозыке бар,

Оларға Құдай берген әруақты,
Сол Айбас Қозыкені іздеп тапты.
Тоғыз бала ішінде Қозыке жүр,
Ұтқанын ұтып, тартқанын тартып апты.

Қайрат қылып жүрмісің, шырағым-ай.
Балалармен нетесің асық ойнап,
Әкең қосқан Баянды іздеп бармай?

Айтқан сөзің өте жақсы көрінеді,
Бұл сөзіңді қайта айтшы, тазша, деймін.

Әкең өліп жетімдік көп жүдетті,
“Жетім ұлға қызымды бермеймін”, – деп,
Қарабай сенен қашып көшіп кетті.
Болады кімге жолдас дүние жалған,

Туысқаным жоқ еді соным жаман.
Екі апам бар қосайын, Айбасеке,

Қозыке Айбасты ертіп үйге барды,
Бұрынғыдай болмады зарлап жүрді.
Өрмек тоқып отырған бір кемпірдің
Сақа үйіріп өрмегін дал-дұл қылды.

Қайратыңа жүрмісің шыдай алмай.
Өрмегіме жау болдың, ай, жүгермек,
Атаң қосқан Баянды іздеп бармай.

Өрмегіңді түйінсіз бітірейін,
Бұл сөзді кім біледі сенен басқа?

Шешең сырын айтпаса амал бар ма?
Сүйтсең сырын айтады, жалғыз бала,
Ыстық бидай баса ғой алақанға.
Қозыке Айбасты ертті үйге келді,

Шыдай алмай жүгіріп зарлай келді.
Шешесінің келген соң тыншын алып,

Е, Тәңірі, күнім қараң болған екен.
Күнде күліп келетұғын жалғызымның,
Көңіліне біреу қайғы салған екен.

Көңілімді таудай қайғы басып келді.
Бидай берші қуырып жылдамырақ,
Қарным ашып, сүйегім жасып келді.
Қозыке мініп жүрген көк домбайды,

Шешесі тамақ қамдап, отын жақса,
Түске шейін жөнделіп от жанбайды.

Таудай қайғы орнады енді үстіме.
Түске шейін жөнделіп от жанбайды,
Жау алысып бұларға тас түсті ме.
Қуырып ыстық бидай салып берді,

Құдайға мінәжат қып налып берді.
Күндегі ыдысынан жаңылсын ба,

Жігіт көркем көрінер тоныменен.
Шешеке, ыдысыңның керегі жоқ.
Берсейші бидайыңды қолыңменен,
Уыстап ыстық бидай алып берді,

Құдайға жаны күйіп налып берді.
“Ежелгі Қарабайдың жөнін айт”, – деп
Қолынан шешесінің ұстап алды.

Атастырған бір қызын алып қашып,
Қарабай сенен қорқып қашып кетті.
Құлақ салсаң айтамын бірталай кеп,
Қозы Көрпеш қам қылды бидайын жеп.

Әкесінің Ақ буыршынын сипап мінді,
Соңынан Қарабайдың іздеймін, – деп

Қарабай алыс кетті, жете алмайсың.
Алдыңда неше қабат өзендер бар,

Іздеме деп шыныңмен зар қыласың.
Жөн тауып жеті өзеннен өте алмасам,
Ұл таптым деп қуанып нағыласың?

Қарабайға барсаң да келе алмайсың.
Тар жолда жеті басты жалмауыз бар,
Тіпті сонан құтылып кете алмайсың.

Жеті өзеннен жөн тауып өте алмасам
Мені бала таптым деп не ғыласың?

Көзімнің отырамын жасын тиып.
Жалғызым, тіл алмадың, қош аман бол,
Тас емшегім жібіген, денем иіп.

Басына жеміс бітіп шығар жекен.
Жылай-сықтай күнелтіп жүресің де,

Жалғаннан күнім қараң өткенің бе?
Жалғыз кетсең артыңда кім қалады,
Қайғысын дүниенің шеккенім бе?

Жолдасына қас қылмас жақсы жолдас.
Алды-артымды тар қылып жазса Құдай,
Құдірет салған іске көнбей болмас.

Қуанышымды көрсетер заман бар ма,
Бар көрген қартайғанда жалғыз балам?

Қой, зарланып қайғырма, болар жаман.
Алды-артымды қысқа қып қойғаннан соң,
Ісіне құдіреттің бар ма шарам?

Жалғызым, сен кеткен соң күнім қараң.
Жұмыртқадан шайқаған мен бейбақтың,

Көп жақсылық қылып жүр бұ да бізге.
“Жақсылық жамандық пен егіз”, – деген,
Жақсылық жерде қалмас, сірә, әр кезде.
Айтайын тыңдасаңыз талай кепті,

Орнына Айбас құлды тастап кетті.
Әкесінің Ақ буыршын атын мініп,
Қозыке бір тіл алмай жүріп кетті.
Құлақ салсаң, айтамын талай кепті,

Жеті өзенге жеткенше еріп жүрді,
Бір қайрылмай Қозыке өтіп кетті.
Мінгені шешесінің Қара көкті,
Өткен соң жеті өзеннен екпіндетті.

Тар жолдан қара лашық кез келіпті,
“Үйде кісі бар ма, – деп, – сөйлес”, – депті.

Көкірегің топ бұзар ар ма, балам.
Дауысың құлағымнан өтіп кетті,

Топ бұзар көкірегім өр, енеке.
Баян іште болғанда, мен құрсақта,
Іздеп келе жатырмын мен, енеке.

Барады дауысыңнан зәрем ұшып.
Жүрсең жолың болады, ей, шырағым,
Тамақ ауыз тиіп кет, үйге түсіп.

Сен түгіл, өз тамағым кейін қалды,
Қырлы қазан көжеңнен іше алмаймын.
Қарағым, алыс жүрсең әл болайын,
Ішетұғын асыңа бал болайын.

Іздегенмен Баяның табылмайды,
Бұл жерде мен-ақ саған жар болайын.

Сенің айтқан сөзіңе боламын ба?
Құдай қосқан қосағым Баян тұрып,

Көжемнің, үйге түсіп, дәмін татшы.
Сен жалғызды қоймаспын қайда барсаң,
Еркек болсаң, құтылып менен қащы.

Балаға өте қызықты кемпір пақыр,
Қозы Көрпеш артына қарай қашты,
Шығарып ақ тайынша мініп жатыр.
Қозыке Керді мініп жетелейді,

Тайыншаға мінген соң кемпір кәпір,
Ырғайменен мүйізге төпелейді.
Жігіттер, қараңыздар мына кепті,
Төпелеп тайыншасын кемпір жетті.

Бұрынғы Сарыбайдың жел перісі,
Ақүйік бүркіт болып о да кепті.
Қозының қараңыздар қылығына,
Алысса, адам келмес бұлығына.

Құтылды қу кемпірден есен-аман,
Жел пері басшы болды сонан әрман.
Қозыке айдай балқып, сау-сәлемет
Бойына Ай, Таңсықтың жақындаған.

Қозының талай жаннан қылығы артық,
Сол күнде нұрланып тұр айдай балқып.
Ай, Таңсықтың бойы екен жеткен жері,
Жолықты бір қойшыға келе жатып.

Аты арыған бейшара жолаушымын,
Тазша құл, жайып жүрсің кімнің қойын?

Аягөздің Ақшиін мекен қылған.
......................................................
Кім едің әлі күнге білмей жүрген?

Елдің жөнін сұраймын сенен келіп.
Қарабайдың малы көп дегеннен соң,
Жалданайын деп жүр едім саған келіп.

Тіл алмай тойынған соң табандайсың.
Ертең кетіп, қойыңнан кешке келіп,
Қарабайдың жанына жаға алмайсың.

Қарабайдан ақы алып бағып едің.
Қарабайға шамданып дәндеп тұрсаң,
Қысқы-жазғы ақыңды алып па едің?

Бір қыс, бір жаз ақымды алғаным жоқ.
Ақыңды айт алатұғын осы қойдан,
Қанша алсаң, маған айт насыбайдан.
Қарабайға көрінбей кетіп қалшы,

Берейін жиырма-отыз осы қойдан.
Бұл қойды жас күнімнен бағушы едім.
Қарабайдың жанына жағушы едім.
Қасқыр жейтұғын бұл қойды алушыма ем,

Өгізден құлап түсіп талып қалды.
Бір салып, екіншіге келгенінде,
Тазшаның жаны шығып өліп қалды.
Қозыке қойды жайып ақыл тапты,

Таз құлдың бас терісін сойып апты.
Айдарының сыртынан баса киіп,
Бейне әлгідей тазша боп иіріп апты.
Сөйлейін құлақ салсаң әрі-бері,

“Тұтатсам, табыс бол” деп қоя берді.
Қозыке қойын айдап үйге жүрді,
Қозы таз құл болғанын жан білмеді.
“Қойды түнге ай, қалай кешікті?”, – деп

Қорық жерге жантайып ұйықтаппын.
Маңдайымнан күн өтіп, бойым балқып,
Қорықтыққа мас болып ұйықтап қаппын.

Жақсы жайып жаныма жаға алмадың.
Түн болғансын, қайтесің қасқыр шапса,
Кешігіп, мұнша неге табандадың?!

Бұрынғының білмеймін өнегесін.
Жылда ақыма сегіз тай алушы едім,
Биыл менің ақыма не бересің.

Жылқысы көп кісіге той жоқ емес.
Кетсем кетіп қалармын, ей, Қарабай,
Бұл елде сенен басқа бай жоқ емес.
Қойларын ашуланып үйге айдады,

Құлменен екеуі бірге айдады.
Баянның асыраған ақ тоқтысы,
Қой алдына түсіп ап маңырайды.

Қойының көбі бытырап, тозып кетті.
Баян тілін білетін ақ тоқтысы,
Ауылға шүйіншілеп озып кетті.
Ауылға тоқты келді шүйіншілеп.

Құрсақта Құдай қосқан жарың келді,
Бәйшешектей түрленіп киінші деп.
Апеке, жарың келді, жарың келді,
Әуелгідей киінші барыңды енді.

Еркін жүйрік білмейді ылди-өрді.
Жалғызды тоқты мазақ қып жүр қайырып,
Ішіне Баян қыздың ыза кірді.
Баян қыз наза болып жылады енді,

Сілтеген бұйда пышақ дарып кетті.
Бұйда пышақ сілтесе құр түсе ме,
Тоқтының ши қарынын жарып кетті.
Құлақ салсаң айтамын талай кепті,

Тоқтыға пышақ тиіп қаза жетті.
“Жазықсыздан жазықсыз өлтірді”, – деп
Ақ тоқты көп мәңіреп өліп кетті.
“Жігітке тумақ мін” деп бұ жалғанда,

Қатты екен қой қарғысы со заманда.
Сол күнде Қарабайдан Қодар есті,
Көрген жандар Қодарды күйеу десті.
Аягөздің бойында Жалпақ шиге,

Қарабай ертең тұрып соған көшті.
Жамағаттар, сөйлейін әрлі-берлі,
Батыр көркем аралар талай жерді.
“Қой айдайтын қойшының аты еді” – деп,

Қарнына тебелеп кеп айдапты.
Айдалада қой айдап келе жатып,
Қозыке әрбірі ойды көп ойлапты.
Мұрнының зырасы бар қоңыр саулық

Қыз Баянның қойы ғой, – деп ойлапты.
Баянның осы қойын сояйын, – деп,
Сираққа құрықпенен салып қапты.
Қозыке қоя берді Көк шолақты,

Көшіне Қарабайдың жақындапты.
Көште жүрген Баянды таныған соң,
Қолын бұлғап дауыстап айғай сапты!

Бұдан бұрын көп кісі өтіп кетті.
Айғайлаған Таз құлдың даусын естіп,
Көк жорғаны салдырып Баян кепті.
“Ащы даусың өтті ғой құлағымнан,

Көзім қимай көп бақтым жануарды.
Баян-ау, шақырғанға сөге көрме,
Мұрнының зырасы бар қойың қапты.

Бастырған қырмызыдан баулығымды.
Бастырып Көк шолаққа, шұнақ құлым,
Сындырып бір аяғын саулығымды.

Сірә, неге қоймайсың, жаулығыңды.
Қой жайған Қарабайдың көбегені,
Ауылдың ерте көшіп жөнегені.
Қоңыр қойдың аяғын сындыра сап,

Құдайдың көш жөнекей демегені.
Бұрын ақсақ қойыңды менен көріп,
Бұл күңнің құл дегені, не дегені?!

Сен құлды сүбесіне тойдырмасам.
Кімді құл деп айтасың мәнсіз құлым,
Қодарға айтып төбеңді ойдырмасам!

Қодарға мені шағып байың ба еді?
Бір құлменен ұстасып жүр екенсін,
Әлі-ақ сенің табармын жайыңды енді.

Топ бұзар көкірегім өр емес пе.
Жалғызға жасыңда әкең берген болса,
Әкең берген қосағың мен емес бе?

Таз құл болып бұ жерге келген бе екен.
Қарабайға мал бағып, жалшы болып,
Аяғынан тентіреп өлген бе екен?

Атыңның жорғалатшы басын тартып.
Жасыңда әкең жалғызға берген болса,
Қандай байға тиесің менен артық?

Қандай күнде беріпті әкем саған.
Әкем берген сол жалғыз өзің болсаң,
Ай аулақта бір белгі көрсет маған.
Таз кептің бауын шешті көрсеткелі,

Ай аулақта Қодармен тілдесесің.
Түйең ауып қалады, көшіңе бар,
Теңің емес Тазшамен сөйлесесің.

Бұ құлыңның мінезі бұзылыпты.
Көк шолақпен қой айдап келе жатып,
Қоңыр қойдың аяғын сындырыпты.

Түйең ауып қалады жүр шырағым.
Қоңыр қойдың аяғын бұл сындырса,
Мен тығайын аузына сый, шырағым.

Тай қалса, ашуланар Қарабайың.
Көш жөнекей жылатып не қыласың,
Қонған соң әкем табар құлдың жайын.

Көш-жөнекей бақыртып не ғылайын.
Қодар құл қоқырақтап кетіп қалды,
Кіресілі шығасылы есі барды.
Қоңыр қойды Баянға өңгертеді,

Санынан ер Қозыкем шымшып алды.
Өңгеріпті Баянға қоңыр қойды,
Өңгергенде санынан шымшып қойды.
Жығадан алтын айдар бұрқырап жүр,

Айдарды жығасынан Баян көрді,
Қонған жерге жеткенше іші күйіп,
Артына қарап-қарап мойын талды.
Қарабай Жүзағашқа барып қонды,

Баяныңың қайғы-дертке іші толды.
Жүк түсіріп, үй тігіп жатқанында,
Жүгіріп Қарабайға Баян келді.

Дерт жабысты дегенің жаман, – деді.
Қыз бала қонбай қырға шықпас болар,
Дертіңнің мәнісін айт маған, – деді.

Қой жусап, ойпаң жерге аңырғаны.
Қой өңгеріп санымнан шымшып алды,
Тазшаның шымшығаны не ғылғаны?

Қой жусап, ойпаң жерге аңырғаны.
Қой өңгертіп, саныңнан шымшып алса,
Сені көріп есінен жаңылғаны.

Тегі саған құл болмас жалынсаң да.
Қой өңгертіп санымнан шымшып кетті,
Сол біреудің жалғызы не қылсаң да.

Алысты жуық, жуықты бар қылсаң да.
Маған десең жылқыңды жау әпкетсін,
Бір солқылдақ жалғыз ғой не ғылсаң да.

Бір тазшаға құмар боп нетті, – деді.
Сеніменен ақсүйек тазша ойнаса,
Ендеше үйде тұрсын тіпті, – деді.

Үй тігіп, опа-еңлік жағынады.
Кешке таман шыққалы қой алдына,
Бір ағаштан ақсүйек жонып алды.
Құтқармас қашағанды салған құрық,

Жайған қойға қарайды Баян жүріп.
Қой қарасын көрген соң үш қыз шықты,
Анда-санда ақсүйек лақтырып.
Бендеге Құдай қосар әрбір істі,

Қозыкенің қасына жақын түсті.
Қараңдар тамаша ғып екі нарды,
Ақсүйекпен Қозыны періп қалды.
Көк шолақтың үстінен қарғып түсіп,

Ақсүйекті бассалып жатып қалды.
Бас салып ақсүйекті жатып алды,
Үш қыз келіп үстіне ұрыс салды.
Ары-бері қалжыңдап ойнаған боп,

Жарқырап алтын айдар түсе қалды.
Қозының шырайына тақат қылмай,
Қыз Баян қайран болып талып қалды.
Баян қалды мұратқа сонда жетіп,

Жау жеңгесі көріп тұр ішке тоқып.
“Бенде көрмей шет жақта өсіп ең” деп,
Қозыке тұрғызыпты қағып-соғып.
Таз кебін қайта киіп, үйге келді,

Қайтадан бәйбішеге ұсынды енді.
Бәйбіше жақсы тамақ пісіреді,
Алдын ішпей тамақтың қысылады.
Осы бала әдетті нәсілі бар,

Құрсақта жетім қалып, болдым арсыз.
Баянның соңынан еріп жүрген,
Туғалы ғаріп болған біз бір арсыз.

Қодардай кесек емес, танисың жол.
Шырағым, енді қойды бақпай-ақ қой,
Балаларды ойнатып үйімде жүр.
Үйіне түн болған соң Баян келді,

Сол күн ойнап, екеуі қызық көрді.
Бір жау қатын екеуін көзі шалып,
Қодарға таң атқан соң хабар берді.
Жылқыға жаяу келді Қодарды іздеп,

“Тазшаны алып, қыз сырын айтбайды”, – деп.
Ішіне Қодар құлдың суық кірді,
Ауылға сол қатынды алып жүрді.
“Жылқы малды отарға айдаймын”, – деп,

Көкорайға биеңді байла, – деді.
Жоғарғы елдің қатынын жиып келіп,
Отар барсаң, қосыңды майла, – деді.

Қорқытып қатындарды жиып алды.
Әр қатынмен арсылдай бір ұрысып,
Кешке шейін тоғыз қос тігіп алды.
Жылқыға тоғыз қосын тігіп алды,

Бақыр ассын сорпаның майын жалап.
Жылқыдан суықсырап келгенімде,
Кептірсін байпағымды отқа қалап.

Ер қайда Қарабайдай болған малды?
Үйде жүрген баланы не ғыласың?
Апарғанмен әжетке жарамайды.

Астында көк шолақ ат қойда емес пе?
Түнде келіп қосыма жатқанымда,
Аяқ қымтап берсе де пайда емес пе?

Жайдақтап Бақа айғырды салдың қамшы.
Үйде жүрген баланы бере алмаймын,
Керек болса, бір кісі жалдап алшы.

Осы бала басыңа қып-қызыл жүк.
Апарғанмен тіліңді тіпті алмайды,
Өзіңді бір тоңқайтар масқара қып.

Тазшаның іші толған қайғы мен шер.
Қоста жүрсін сорпаның майын жалап,
Семірген соң құлыңның қызығын көр.

Айтқанына Қодардың көнелік те.
Қосына апарып жұмсасын Қодар батыр,
Қызығын екеуінің көрелік те.
Бәйбіше айтты: – Баланы өлтіреді,

Өлтірмесе, бір жаққа жетіреді.
Қодар құлға бермей-ақ қояр едік,
Ауылдың өте мазасын кетіреді.
Жылқысын ер Қарабай отар қылды,

Ауылдың тырқыратып итін қуды.
Қарабай қатынымен кеңес құрды,
Жасырмас бір-бірінен ішкі сырды:

Мына құл ашуланып итті қырды.
Тазшаны Қодар құлға бермек болды,
Тазша да Қодарменен жүрмек болды.
Тазшаны алып Қодар құл келе жатыр,

Үлкен атпен болмасын сенің ісің.
Қостан ет жеп, сорпа ішіп тойған соң,
Қыз қойнына баруға жараймысың?

Қыз дегенің қиын ба ойыма алсам.
Тазшаңыздың өнерін көрер едің,
Қойнына Баян қыздың алып барсаң.

Тоғыз бие сойыпты қосын майлап.
Қос басына бір бие сойып тастап,
Қазыны Қодар жатыр қия шайнап.
Қодар құл тоғыз қосты талқандайды,

Таңдап-таңдап мінеді ай маңдайды.
“Тамам құлдың бәрін де қорқытсам”, – деп,
Ер Қодар солайша ой ойлайды

Бір ойын қылайын деп хабар салды.
Тоқсан дөңбек өңгеріп әпкеліңдер,
Ағасының кісі білмес ойыны барды.
Тоқсан құл тоқсан айғыр мініп алды,

Тоқсаны дөңбек іздеп атын салды.
Тоғыз түйе тобылғы қолмен жұлып,
Ер Қодар қос артына үйіп салды.
От қойып тобылғыға өртеп қойды,

Қодарға қайтеміз деп хабар берді.
Қодар шығып қосынан көрді дағы,
“Бәрін де бір жерге үй” – деп жарлық қылды.
Тоқсан тазша ойын қып ойран салды,

Үш-төрт басып алшаңдап Қодар барды.
Бәрін де құл біткеннің жиып алып,
Әпкелген дөңбегіне таңып салды.
Оларға Құдай берген таудай талап,

Ер Қодар қорқытып жүр қойдай санап.
Қодарға құлдың бәрі жалынады,
Отқа күйіп өкпесі қабынады.
“Қодар-ау, не бұйырсаң бұзбалық”, – деп

Құлдар қорқып жанынан зар жылады.
Қорқытып құлдың бәрін шешіп салды,
Қылғанына Қозыке қайран қалды.
Жалғыз қалған балаға кезек келіп,

Сескеніп “шақырды” деп қозғалмайды.
Тазшалардан дәндеген Қодарға енді,
Қозыке айдауына еш болмайды.
Қодардың ашуланып өзі жүрді,

Өзім бала болсам да, қояң шығар.
Жылқысы Қарабайдың қара жал-ды,
Бойына теңгермейді тірі жанды.
“Шақырғанда тілімді алмадың”, – деп,

Тазшаны шоқпар алып кеп салып қалды.
Қодардың жағасынан ұстап алды,
Қодар құл аттан ауып жерде қарды.
Екеуі қарбаң-құрбаң тартыс қылып,

Бір дөңбекке Қодарды таңып салды.
Қозыкеге Құдай берді таудай талап,
Күші бар қырық кісілік жалғыз қарақ.
Қодарды дөңбегімен көтеріп ап,

Өзі жаққан отына қойды қалап.
Қодар жатыр бақырып, ойбай салып,
Бақырады дауысы жерді жарып.
Тобылғының шоғына қалап қойса,

“Қостағы ерке інім, сен”, – деп жылайды.
От қызуы өткен соң Қодар құлдың,
Майы ағып арқасынан тамшылайды.

Сөзіме менің айтқан көнемісің.
Жанып жатқан азаптан босатамын,
Өзіме мал билігін беремісің.

Жаныңды ақиретке бұрайын ба?
Тоқсан құлдың барлығын өзім билеп,
Бәріне үкімші боп тұрайын ба?

Не деген әміріңе көндім, – деді.
Оттан жырақ қыла көр, ер Қозыке,
Тамам құлдың билігін бердім, – деді.

Мен шақырсам қышқырып келемісің.
Қызыл оттан шығарып жіберейін,
Қыз билігін өзіме беремісің.

Не деген әміріңе көнемін ғой.
Ай мен Таңсық дейтұғын екі қыз бар,
Екеуінің билігін беремін ғой.

Өлген адам – топырақ, болар бейіт.
Бір өзіңе екі қыз аз бола ма,
Жолында мен Баянның өлсем – шейіт.

Ісіне құдіреттің көнгенің бе?
“Баян қызды беремін” деп айта алмайсың,
Баян үшін азапты көргенің бе?

Әли Жаппар төре едім мен бір салқам.
“Жұдырықтай баладан жығылдың”, – деп,
Есітсе, мені сөгер Баян қалқам.
Қодардың есі-түсі кетіп қалды,

От өтіп сүйегіне жетіп қалды.
Еттен өтіп сүйегі көрінген соң,
Қодарды дөңбегінен шешіп салды.
Қодарға Қозы Көрпеш қылғансыды,

Ер Қодар үш күн жатып есін жиді.
Қодар жүр Қозыкені есіне алып,
Ашумен бір биені салды жарып.
Ер Қодар бір биені сойып алып,

Жарасын жазып алды майға малып.
Тамам құл ішіп жатыр бие байлап,
Күнде бие сояды қосын майлап.
Құл мен малдың билігін алғаннан соң,

Көп жылқыны Ертістен айдап өтті.
Жолбарыстай мықтымен алысам, – деп,
Қодар құлды Құдайым тентіретті.
Жылқыны айдай-айдай Алтай барды,

Бір бүтін екі арада жарты айды алды.
Ат айдап алты қабат баса шалып,
Көңілі сүйген жеріне жылқы салды.
Қодар құл үш айда әрең жазылады,

Жылқыны бір көрсет деп зар жылады.
Жылқыны Қодар жүрді жаяу іздеп,
Алтайда бағып жатыр жайлап-күздеп.
“Тірі күнде жылқыны бір көрсем”, – деп,

Келеді бір Құдайдан тілек тілеп.
Оларға Құдай берген әруақты,
Алтайдан Қодар іздеп жылқы тапты.
Қодар құл бұрынғыдан айрылып қап,

Қозыға ақылдассам деп ойлайды.
Қозыдан разылық сұрап алып,
Елге бір барып келсем деп ойлайды.
Сөйлейін құлақ салсаң, әрлі-берлі,

Еркін жүйрік білмейді ылди-өрді.
“Баладан тілек қылып сұрайын”, – деп,
Қодар байғұс жүгіріп қосқа келді.

Өзге жылқы жарамас жолда қалып.
Баян саған барған соң не бермейді,
Келіңіз жарыңыздан сарқыт алып.

Үш күн жатып Баянға дарып қана.
Мен барған соң әртүрлі тамақ берер,
Келейін саған сарқыт алып қана.

Алтайдан Түлкіліге түсте жетті.
Түлкілінің төсінде түйе жайған
Келді де Қарабайға сәлемдесті.

Аман ба баққан малың қайда жатыр?
Ермектесіп барайық түйе жиып,
Басында Жүзағаштың ауыл отыр.

Арытып Бақа айғырды баса байлап.
Малыңның амандығын асықпай айт,
Баралық кешке таман түйені айдап.

Берер болсаң Баянды басымен қи.
Екеумізді екі жерде ғашық қылмай,
Оңашада Баянның некесін қи.

Бұлаңдайсың Баянды сен алғандай.
Бір баланы отарға әпкетіп ең,
Сол балам бар ма, жоқ па әлде қандай?

Мінезі ойнағанға тарағырақ.
Ол мінезбен отардан үйге келсе,
Жіберер бір күн қуып Баян қарақ.
Сөйтті де Бақа айғырды мініп алды,

Ылазымда зырлатып жетіп барды.
Үйіне Қарабайдың түсе қалып,
Бәйбішеден амандасып бір тіл алды.
Қодар құлдың көңлінде Баян қыз жүр,

Даладан келе ме деп көңілім тоқ.
Отардан былтыр кетіп, биыл келдім,
Баянды бек сағындым төменші боп.

Таққаның Бақа айғырға алтын тұмар.
Әлі кеп амандасар асықпай тұр,
Қыздармен серуенде жүрген шығар.
Сызылып қырмызыдай Баян келді,

Ер Қодар оны көріп күлімдеді.
“Жорғаңды семіз қылып бағып жүрмін,
Қодарыңа бетіңнен сүйгіз”, – деді.

Қодарың мұратына бір жетеді.
Асылыңменен бетіңнен бір сүйдірсең,
Баянжан сонда бойың ер жетеді.

Біздерге ондай сөзің жарамаған.
Менен басқа кісіге айт бұл сөзіңді,
Өзіңнің қадірсіз боп кетер бағаң.

Шын жүйрік талғамас ылди-өрді.
Қодар құлдың артынан түйе жиып,
Қарабай бек наза боп кешке келді.

Қор болып Қодар құлға жүрмін өлмей.
Ай аулақта бір сөзі өтіп кетті,
Қодарды жөнелтіңіз тамақ бермей.
Қодардың бұл келгенін қош көрмеңіз,

Мойын-сойын болмаса, дым бермеңіз.
Қодар сонда білмейді барды-жоқты,
Тегі өзі білмейді екен ашты-тоқты.
Өкпе-бауыр, бір жөргем берген екен,

Сорпаның қоқымына былғап соқты.
Құрайлап қойшы айдайды жайған қойын,
Сылап-сипап өсірген Баян бойын.
Қарабайдың үйінде үш күн жатса,

Бізден бұрын көп адам өтіп кетті.
Жарты мойын қолына алды дағы,
Қыз Баянның қасына жетіп кепті.
Отардан Қодар келген құстай түлеп,

Үш қарыс сайманы бар жұрттан бөлек.
Баянменен сөйлесіп тұрған жерде,
Қодарға бой бермейді қонышын тіреп.

Шынымен жарым болсаң міндір, Баян.
Баянның ішкі сырын кім біледі,
Жақындығын Қодарға білдіреді.
“Жақсы қылып жылқыңды бағып жүр”, – деп,

Аяқтың өкшесінен сүйдіреді.
Баянның өкшесінен сүйіп кетті,
Қодардың тұла бойы иіп кетті.
Алты өгіздің терісі – етігі бар,

Айтарға толып жатыр саған назым.
Тазшамен көш-жөнекей сөйлескен соң,
Бойыма тарамай жүр ішкен асым.

Айтпасаң да білемін құлдың жайын.
Сен тұрғанда бір тазды неғылайын,
Салмай-ақ жүре берші сарыуайым.

Балағының аузынан сорғалаған.
Жылқыға Қодар қайтты өлеңдетіп,
Қалады Бақа айғырды көлеңдетіп.
Тебінсе екі етігі сорқылдайды,

Жылқыға кешке жақын келді жетіп.
Қодардың қараңыздар тетігіне,
Өтірік сөз айтқанына жетігіне.
Тамам құл көргеннен соң сұрап жатыр,

Аға алмай батпақ болып жатыр жылап.
Ат жығылып, етігім суға толды,
Көп сұрап неғыласың, құлдар шұнақ.
Баянның маған қарап мойны талды,

Бақпаңыз деп айтады жылқы малды.
Баянға көп өкпелеп жатып едім,
Бір қатын көп жалынып алып барды.
Баян келіп жығылды аяғыма,

Шекер-балын төктірді тамағыма.
Құшақтап әр жерімді сипалаған,
Аямай қимыл қылды Қодар ағаң.
Таңға [жақын] бір меспен су әпкеліп,

Қодарды тамам қыздар тазалаған.
Қыздар келді Қодарды көреміз, – деп,
Қодарға не сұраса береміз, – деп.
Қайтам десе жылқыға жібермейік,

“Жақында келемін” деп айтып кеттім.
Баянжанның назары сынады деп,
Үш-ақ күн құшақтап жатып кеттім.
Қозы айтты: – Қодар үйге барып келдің,

Баянға үш күн жатып дарып келдің.
Сіз кеткен соң сағындық қолыңызды,
Біздерге сарқытыңнан не әпкелдің?

Қалтаға мейіз берген саған салып.
Сендей бізді күтерге жарымыз жоқ,
Келейін бәйбішеден бір дәм татып.

Барсаң, күтпес бәйбіше тамақ беріп.
Барған кісі тамағын апармаса,
Бекер барған қалады аштан өліп.

Мүжідің жарты мойын қолыңа алып.
Мен барған соң тамақтың бәрін берер,
Ер Қодар, келген екен көңілің қалып.

Бәйбіше түк бермейді маған нансаң.
Жаның ашып айтамын сүйгенімнен,
Ұят қой, қарның ашып өліп қалсаң.

Айғыр ыза қылмасын жолда қалып.
Бір-ақ қонып қайтып кел, көп кешікпей,
Қодардан таяқ жерсің ғафыл қалып.
Мінді де Бақа айғырға Қозы кетті,

Алтайдан Түлкіліге түсте жетті.
Далада түйе жайған Қарабайға,
Келді де Қозы Көрпеш сәлемдесті.

Баққан малың аман ба, қайда жатыр?
Ермектесіп түйе айдап бір барайық,
Жүзағаштан жоғары ауыл отыр.

Алтайда жылқы малың аман жатыр.
Ішімде бір дертім бар адам білмес,
Дәулетің арқандалған біз бір пақыр.

Өзі жас болса дағы тіпті мықты,
Айран менен қымызын қолына алып,
Қарнымен көтеріп бір-ақ жұтты.
Айраны мен қымызын ішіп қойды,

Шөліркеп келген бала тамам тойды.
“Осы бала жарамды бала ғой”, – деп,
Қарабай ойлап отыр әр бір ойды.

Шөлдеген жайын біліп сусын берді.
Қарабайға мінгізіп Бақа айғырды,
Түйені айғай салып жаяу жиды.
Екеуі түйені айдап үйге келді,

Баланы мен білемін ежелден-ақ.
Бәйбіше тамақ қылды талқан болып,
Балаға қарамай жүр көңілі толып.
Көзі көріп, құлағы былтыр сезген,

Үй сығалап Баян жүр сыртта тұрып.
Алуа-шекер тамағын төгіп салды,
Тағы да асып таратты жая-жалды.
Жақсы тамақ ішкізіп сыйлаған соң,

Сығалап сырттан жүріп қыздар көрді.
Қозы Көрпеш төсекке жатқаннан соң,
Алтын тонын бүркеніп Баян келді.
Қозының қараңыздар ақылына,

Жаңа келді Баяндай жақынына.
Баян келіп оятса, қозғалмайды,
Қараңыз жауап бермей жатуына.
Кей жаман құл деп айтса арланады,

Көңлімді шыныменен беріп тұрмын.
Жапанға жалғыз біткен сен бір шынар,
Құлын-тайдай айқаспай болдым құмар.
Жасаған мұратыма жеткізе ме,

Жарыңа кінә қойып тарынба енді.
Көңілімнен ине жіптей қаяу тауып,
Сонда шаш қара қойдай қанымды енді.

Қодар байың тұрғанда көңілің қамсыз.
Мені тастап бір құлға көңіл бердің,
Қодарға тиемін деп малсыз, жансыз.

Үйде айтқан жеріңнен табыламын.
Құдай қосқан қосағым сен тұрғанда,
Бір құлды тентіреген не қыламын?!

Табылмаса адамға бірталай өр.
Аузың адал болса да, көңілің қара,
“Ақпын” деп қасамменен жаныңды бер.
Баян сонда “бисмілдә” аузына алды,

Жүкте тұрған “Құранға” қолын салды.
Баян сені алам деп әркім келді,
Құрсақта атастырып саған берді.
“Жүктегі Құранды алам” деп жүгірген соң,

“Қодардан ақ екен” деп сонда сенді.
Сенген соң келіп кірді күймесіне,
Күйменің қолын қойды түймесіне.
Тар күйменің ішінде бір күн ойнап,

Қыз Баян ойлатқан жоқ уайым-арды.
Бір түнде алпыс мініп қызмет қылды,
Қуаты Қозыкенің сонша бар-ды.
Жиылып таң атқан соң қыздар келді,

Ақ торғыннан бір жейде тығып берді.
Қодар көріп бір жанжал қыла ма деп,
Жағасына киіз сап бүгіп берді.
Жылқыға Қозы Көрпеш қайтып кетті,

Алтайға құстай ұшып дымда жетті.
Ер Қодар тамам құлға қожақтайды,
Құл болып Қарабайға жылқы жайды.
Қыз Баян сәлемдеме берді ме деп,

Қыз Баян сәлемдеме бермеді ме?
“Қодар бақыр сағынып жүрген-ді”, – деп,
Өзі іздеп мұнда бізді келмеді ме?

Сені аузына көп алмай тек отыр ғой.
Қыз Баян сәлемдеме бергені сол –
“Аузына сиейін мен” деп отыр ғой.

Қанын төгіп келейін ертең барып.
Қойнындағы пышағын суырып алып,
Қодар батыр қояды жанып-жанып.
“Жүзқараға барам” деп жайнаңдайды,

Шоқпарын сонда жоқтап алаңдайды.
Шоқпарын алып қалды Қозыке ұрлай,
Байталын болдыртыпты сабай-сабай.
Қоста қалған шоқпарын Қодар батыр,

Сол күні таба алмай жүр жолдан қарай.
Шоқпарын қарай-қарай қайтып келді,
Жолдан қарап жүргенін әркім көрді.
“Баянды керіп қойып, сабадым” деп,

Жылқы өткізді Жайсаң көл дариядан.
Алтайда бір қыс, бір жаз отар жатып,
Жылқысы келе жатыр есен-аман.
Отаршы үйге қайтты Алтай жайлап,

Жеткізді Аягөзге екі айда айдап.
Өңкей құлды тағы да сабайын деп,
Қодар құл алған екен бір ой ойлап.
Қодар батыр отардан келген екен,

Баянға бір мақтансам деген екен.
Еліне келіп қалды жылқыны айдап,
Қодар құл Бақа айғырға мінді жайдақ.
Құл біткеннің бәрін де сабайын деп,

Қодар шауып келеді нажағайлап.
Қозы Көрпеш Қодармен бірге шапты,
Ішінен бір ой ойлап, ақыл тапты.
Шауып жүрген Қодарды көргеннен соң,

Қозы Көрпеш атының тартты басын.
“Мынау ит әлі жеңіп жүре ме?” – деп,
Көзінің төгіп тұрды Баян жасын.

Қодардың тоқсан құлға ызасы өтті.
Бақа айғырмен ит құлды қоқаңдатып,
Дұшпаныңнан аласың қашан кекті?
Шамалы ер шалықтайды талай жерде,

Өліп мекен қылсайшы қара жерді.
Бір құлдан мұнша қорқып қашқаның ба,
Жанып тұрған көңлімді басқаның ба?
Осы құлдан жеңіліп, таяқ жесең,

Ұйқым келмей өлермін жатқанымда.
Баян сөзі Қозыға қамшы болды,
Жас та болса біледі әр бір жолды.
Баян сөзін Қозыке есітіген соң,

Екеуі бейпіл күшке салысты енді.
Жағасынан ұстасып бір-бірінің,
Екеуі ат үстінде алысты енді.
Жігіттер, қараңыздар мына кепті,

Қодар мен Қозы Көрпеш болған кекті.
Қодарға қолы барып тигенен соң,
Ат үстінен көтеріп алып кетті.
Қодардың қызыл тілі салақтайды,

Ақсабанда көрінген жаман түсім.
Зор келген соң бұтыма тышып қойдым,
Боқтың иісі сасыған білмеймісің.
Қозыкеге жалынды Қодар батыр,

Қыз Баян оны көріп күліп жатыр.
Қозыке жерге тастап жіберген соң,
Жерге боғын үйкелеп сүртіп жатыр.

Өкпелесем қойныңа бірде жатпан.
Өзім жоқта бір байды тауып алып,
“Теңім” деп қосылдың ба, Құдай атқан?!
Жиылған жан көрген соң күледі енді,

Қозыкенің мықтысын біледі енді.
Қозының қайратына шыдай алмай,
Сандалып олай-бұлай жүреді енді.
Қодар жүр ел бетіне қарай алмай,

Жүгіріп соған барды шыдай алмай.
Баян сұлу көрінер шоғыменен,
Бекер барды көтінің боғыменен.
Тайлақ бидің үйіне кіргенінде,

Қарабайдың Баянын берген маған.
Мен жоқта бір күйеуді тауып алып,
Бермеймін деп салып жүр ақырзаман.

Қодар құл іздеп жүріп келіп еді.
Сегіз мес су әпкеліп бергенен соң,
Баянды сонда маған “берем”, – деді.

Қызын бермей Қодарға болды қиын.
Хан жиынның ішінде шақыртып ап,
Ақыңды қалдырмайын жалғыз тиын.

Тақсыр би, сөге көрме адам болсаң.
Ас болар жеті күнде ұлы жиын,
Жиынға жан жиылды бүкіл жерден.
Қарабай мен бәйбіше асқа келді,

Алып келді жүз басты үлкен үйін.
Жиынға Қодар келді өзі жалғыз,
Дәметкен бұйырмастан ол бір арсыз.
Тайлақ биге келді де тағы айтты,

Баянды алған Қозыке іші майлы.
Қарабайды шақыртып алдына алды,
Кемел би – ақылы мол, үлкен ойлы.

Өтеді әр кімнен-ақ мына заман.
Арыз қылып алдыма екі келді,
Қызды суға саттың ба құлға тамам?

Уәдеңді, Қарабай, білемісің?
“Баянды су әпкелсең, беремін”, – деп,
Уәде айтқан сөзіңнен танамысың?!

Айтқан сөзден тоба қып қайтып едім.
Ақылсыз құл көңлімен мал бақсын деп,
Аужайын осылай деп тартып едім.

Не себептен уәдеңнен қайттың тамам?
Сол күнде рас қылып айтып едің,
Болып тұр осы күнде сөзің жаман.

Суға қызын [бай] нағып сатты саған.
Ақың болса ал дағы жайыңа жүр,
Су үшін қыз сұрауың жарамаған.

Суыма арақ беріп, ақымды жу.
Барады заман өтіп жылдан-жылға,
Қарабай арақ берді Қодар құлға.
Қодар сонда бір ойды тағы тапты,

Қозыны арақ беріп мас қылуға.
Бұл ісім мақұл ма екен қылып жүрген,
Жиында мен бір жорға желіп жүрген.
Тентегімді мақұл қып кешер ме екен,

Шақырып алып келіп қарағымды.
Өзім барып шақырсам кім сөгеді,
Жомарттық қылып жүрген талабымды.
Қозыны шақырғалы өзі жүрді,

Қозы – Баян бір үйде жатыр еді.
Екеуінің жатқанын көргеннен соң,
Қодардың шыдай алмай іші күйді.
Іші күйіп шыдамай қайта шапты,

Қыз Баян бір құлменен бірге жатқан.
Құлменен бір үйде құшақтасып,
Екі аяғы төртеу боп серең қаққан.
Жиынға аттан салып Қодар келді,

Қозы – Баян бірігіп жатыр еді.
Аттандаған даусымен жиылған жан,
Бәрі тентек қылады Қодарды енді.

Ендеше, шақырсын да жеңгелері.
Теңін тауып қосылса неғылайын,
Болмаса көңілі пері, тоны тері.
Екеуінің бір үйде жатқан жері,

Тарқайды көкіректен айтса шері.
Сол жиынан шығыпты алпыс қатын,
Күйеуді шақырысып әпкелгелі.
Сол қатыннан бір қатын өктеп шықты,

Омыраулап қатынның бәрін жықты.
Жиылып алпыс қатын тағы жүрді,
Алдында әлгі қатын жалғыз жүрді.
Қатындар құрдай жаппай жабырласып,

Қасына Қозыкенің жиылды енді.
Келгенін қатындардың Қозы көрді,
Иіліп тәжім қылып тұріелді.
Баян қыз бір алтын тон алып келіп,

Үстінде алтын тоны гәуһарланған.
Алпыс қатын сол жерде қайық беріп,
“Қозыға бір жатсақ” деп естен танған.
“Көңілі көнсе қырық қатын қайық бермек”,

Деген мақал қазаққа сонан қалған.
Біреуі айтты: – Беріпті теңін тауып,
Көрген сайын барады есім ауып.
Бұл дүниеде көрмеген бір жан екен,

Аң қарап Жарғантасқа барған екен.
Бір мерген әкемменен жолдас болып,
Құрсақта құда болып берген екен.

Мұндай қабыл болар ма тілегіңіз?
Күйеуің жақсы болып жолыққанға,
Жарылды қуанғаннан жүрегіміз.
Шақырғалы келіп ек, күйеу, сені,

“Мен – күйеу” деп нағып жүр Қодар сері.
Шақырып тамашаға алып жүрді,
Іштен байлап Баян бір месін берді.
Ішіне арақ-шарап жиып қойған,

Әпкеліп бір ақ үйге кіргізді енді.
Тамашаға келіп тұр жиылған жан,
Көр болып ақыл кетті Қодар құлдан.
Арақ пенен шарапты алып келіп,

Арақты Қозыкеге беріп отыр.
Баян берген месі бар іштен буған,
Ішіне бірер ұрттап құйып отыр.
Тамаша, ұлы жиын болған қызық,

Арақ кетер көп ішсе ақыл бұзып.
Көрсетпей меске құйып отырса да,
Қозыке көбірек сөйлеп отыр қызып.
Шыдамай Баян келді үйді тауып,

Су бүркіп жібереді ебін тауып.
Қозыке есін жиды көзін ашып,
Есікке жүре берді бірер басып.
Тамашаға жиылып отырған жан,

Қалғанын ішіп отыр судай тасып.
Қодардың ақылы жоқ, дені қатты,
Баян берді Қозыға көк жорға атты.
Төменгі көк теректің саясына,

Қодар құл Қозыкеге бата алмайды.
Қарабай мен бәйбіше үйге келіп,
Үйінде тыныш ұйықтап жата алмайды.
Қарабай мен бәйбіше үйге келді,

Екеуі Қозыкеге көңілін берді.
Бұрын бүйтіп көрмеген жақсылығым,
Шатыр тігіп, шақырып әпкел деді.
Бәйбіше тоқсан қатын жиып алды,

Бәйбіше бұйырады қатындарды.
Қарағандай Қозының келбетіне,
Сабаздың көкжал туған жендетіне.
Қырын тұрып Қозыке тағзым қылса,

Қатындар қайран қалар суретіне.
Қатыңдар неткен жан деп таңырқайды,
Айдары күн секілді жарқырайды.
Күйеу болып ұялып Қозы Көрпеш,

Қатындар Қозыны ертіп келе жатыр.
Бәйбіше ауылдың оң жағына,
Тіктірді жарқыратып алтын шатыр.
Үй тұрмас Аягөздің дауылына,

Қозыны ертіп келді ауылына.
Қарабай “ұлы жиын той қылам”, – деп,
Он жігіт аттандырды сауынына.
Қарабай жұртын жиып тойын қылды,

Екі жүз қой сойдырып жиын қылды.
Қарабай тойын қылды жұртын жиып,
Қозыға белін берді сүттей ұйып.
Сегіз жеті той қылып ер Қарабай,

Қозыға қызын қосты неке қиып.
Қарабай тағы жиды елі-жұртын,
Кімде дәурен тұрады, өтер бір күн.
Елі жұрты жиылып келгеннен соң,

Сегіз жеті той қылған атын шауып.
Қарабайдың байлығын қараңыздар,
Сексен нар арттырыпты кілем жауып.
Баян қыз енді неден болады кем?

Тағы да қырық бес жорға ат мінгізген.
Екі жүзден шапан мен ішік қылып,
Сегіз қанат ақ орда тігіп берген.
Қызымен амандасты енді жылап,

Құрытқан жер дүниені мен бір құзғын.
Бұрынғының жолымен сені ұзаттым,
Қайтейін Пайғамбардың салған ізін.

Кемеңгер қартайсаң да ақылың мол.
Тірі күнде зарлатып қызды айырған,
Бұрынғы мұра қылып бір салған жол.

Жоқ еді туысқаның орын басар.
Күніміз сен кеткен соң не болады,
Артыңда кемпір-шалың қалды нашар.

Жұбаныш ұл бермеді, әкем, саған.
Бәрінен тұяқсыздың аты жаман,
Әкеке, адал тусақ біз де балаң.
Айрылды қызыменен амандасып,

Табылар енді қайдан басқан ізің?
Қарай тұрған, әйнегім, сен кеткен соң,
Өтеді-ау қайғыменен жазы-күзім.

Дүние опасы жоқ өтер бір күн.
Туысқан, сүйеу болар аға-інім жоқ
Сол болды-ау, сіздер үшін іште дертім.

Бір жалғыз қозғау салды жері шалыс.
Ғарасат – мақшар күні майданында,
Әкең менен шешеңе сонда табыс.
Қарабай талай жерден келген жосып,

Ай мен Таңсық жылайды әнін қосып,
“Баянға қош айтысып қаламыз” деп,
Елі-жұрты жиылды жолын тосып.
Ай деген қыз айтады: – Жалғыз сіңлім,

Осындай күн туады бізге бір күн.
Жамағат, қараңыздар сөзімді аңдап,
Ай мен Таңсық екеуі тұрған зарлап.
Баянды үш күн, үш түн жібермеді,

Елі-жұрты жиылып қойдай маңырап.
Бенденің қылған ісі Құдайға аян,
Елдің ішін күйдірдің, жақсы Баян.
Дүниенің рақаты – сұлуды алған,

Еліне Қозы қайтты есен-аман,
Сексен нарға қазына жасау артып,
Ырғап-жырғап қайтады Қозы бағлан.
Қозыға Құдай берді артық нәсіп,

Екі бағлан қосылды көңілі өсіп.
Ел-жұртынан кеткелі заман болған,
Келеді [жиырма] қонып отыз көшіп.
Отыз көшіп келіпті ел шетіне,

Қозының аян берді шешесіне.
Анасы төсегіне жатып қалды,
Қанша шырай қызыққа батып қалды.
Зар боп жүрген жалғызын түсте көріп,

Көрісіп құшақтасып қатып қалды.
Неше жыл “жалғызым” деп жүрген жасып,
Баласын түсте көріп амандасып.
Төсегінен бұлқынып түрегелді,

Көргенім – түсім екен, дүние боқ.
Әлгі түсін сағынып, шөлдеп тұрды.
Қуаныш, көрген түсі көңілі тоқ.
Шақырып елі-жұртын, жиыл, – деді,

Бір қарт келді, ауылы қиырда еді.
Баян қып бастан-аяқ көрген түсін,

Ай туды бір жағымнан ұйықтай қалсам,
Жамағат, осым рас, маған нансаң.

Жәрдем беріп қолтықтар қазірет Омар.
Түсіңде ай мен күнді көріп жүрсең,
Жаныңа ақ ордамен балаң қонар.
Бәйбіше құдіреті кең Құдай шебер,

Меқнат-рақатты өзі берер.
Ай мен күндей балапан құшақтасаң,
Балапандай талпынған балаң келер.

Әлгі қарт қолын жайып бата берді.
“Осы түсім бұзылып кете ме” деп
Сақып Жамал күндік сап зар еңіреді:

Қартайғанда көріп ем өліп-талып.
Жалғанда жалғызымды көрсетпесең,
Дүниеден өтемін де қайғыланып.
Жалғанда жалғызымды көрсем екен,

Құдайдың аманатын берсем екен.
Күн қайда жалғызымды көретұғын,
Мен бір бата тілейін беретұғын.
Өліп қалып, орайы көрінбесе,

Мезгілі болды қалқам келетұғын.
Шешесі осылай деп отыр жылап,
Көзінен аққан жасы болды бұлақ.
Түсін айтып аңырап отырғанда,

Баласынан айырылып болған зарлы.
Қуанғаннан жүгіріп шығамын деп,
Есіктің алдына жығылады.
Тілегін анасының Құдай берді,

Келмесе болар еді қайғы-шерлі.
Сексен нарға қазына жүгін артып,
Ауылына ер Қозыке жетіп келді.
Қозыға Құдай берген артық нәсіп,

Сары уайыммен сарғайып өлдім енді.
Баласыз тар екен көрген күнің,
Жалғанның кемшілігін көрдім, – деді.

Келіп дауа болдым ба мен дертіңе?
Анаммен тірілікте көрістірген,
Құдайдың мың бір шүкір құдіретіне.

Құрсақта әкем өліп қалдым жетім.
“Тірілікте анамды [бір] көрсет” деп
Берді ме тілегімді Құдіретім?

Боздағым, артық болып тудың көсем.
Дүниенің мехнатын мойныңа алып,
Е, боздағым, келдің бе аман-есен?

Көре алмай екеуіңді болдым іңкәр.
“Осы менің өңім бе түсім бе?” – деп,
Құшақтап Баян қызды қылады зар.

Жарылмаған қауыным, келдің бе аман?
Әлде болса сенбеймін түсім бе деп
Құдайым шын берді ме сені маған?

Опасыз кім тұрады бұ жалғанда.
Өткен істі қуалап неғыласыз,
Әзелде жазған шығар Құдірет Алла.

Айырылдым екі көзден жылай-жылай.
Өткен істі қуалап неғылайын,
Берген соң тілегімді Жаппар Құдай.

Екі айланып келмейді өткен заман.
Жолыңда екеуіңнің жаным құрбан,
Ғинаят болды бүгін бір Алладан.
Бір біз үшін жаныңызды қылма құрбан,

Баяндап қай бендеге дүние тұрған.
Ата-анам тиянақсыз қалды жылап,
Кімі қорғар қартайғанда қыз бен ұлдан?

Баянды іздеп өткізген талай жылды.
Ғинаят бір Құдайдан болғанан соң,
Талай елге білдіріп тойын қылды.
Баянды Қозы іздеген жөнін біліп,

Қосылды ақырында ойнап-күліп.
Елге келіп көңілі тынғаннан соң,
Жер шалды қоныс қарап атқа мініп.
Қозыке атқа мініп жерді шалды,

Елімен көшіргелі қалың малды.
Баянды алып келіп көңілі өсті,
Үйінің көшпек болып бауын шешті.
Қозыкенің ұйғарған қонысына,

Барып мекен қылғалы елі көшті.
Дәулет берген әкесі Сарыбайға,
Елді бастап әпкелді жақсы жайға.
Мәз болды ат ереңдеп, ер тереңдеп,

Бір күнде Баян қашып, Қозы қуды.
Келген соң Баян сұлу жүкті болды,
Күні бітіп толғатып, бір ұл туды.
Сипаты Қозы Көрпеш туған бөлек,

Құдай сақтап, әруақ болған көмек.
Баланың неше күндей тойын қылып,
Аты болсын десті Сая Түлес.
Ұлысудың бойында мекендепті,

Талпынып бала құстай, бала ер жетті.
“Бойында Аягөздің қалған қайным,
Ақылымды Баянды іздеп жұртқа жайдым.
Қайныма бір барып келсем екен,

Халі нешік болып жүр Қарабайдың?
Қарабай қайғылы болып қалған қаріп,
Қалды ма нашар болып ашып-арып.
Не секілді күні бар бейшараның,

Ес қылып қалып еді тоқсан құлды.
Бір көріп қайтпағаным жарамас”, – деп,
Баланы ертіп алып сапар қылды.
Бай жүдеген Қозы мен Баян кетіп,

Сағынысқан бірталай заман өтіп.
Баяғы Аягөздің қонысына,
Бірнеше күн жол жүріп келді жетіп.
Артық қып Қозыкеге берген бақты,

Өзі көрген қоныстан іздеп тапты.
Кім алар жаны барда Қозыке ерді,
Әр түрлі талап қылып жолды көрді.
“Қозы Көрпеш күйеуің келіп тұр”, – деп,

Бай менен бәйбішеге хабар берді.
Хабар қылды Қозыны біреу танып,
Қасында баласы тұр оттай жанып.
Үйінен күңіреніп шыға келді,

Шын келіп ашар ма екен қабағымды,
Тамам құлға билетті патша Құдай,
Иен мал, өлшеуі жоқ тамағымды.
Шықса Қозы келіп тұр нұры тасып,

Кемпір-шал бек сағынып жүрген жасып.
Неше жылдай зар болған күйеуіне,
Келді де бай көрісті құшақтасып.

Қарағым, Қозыкем-ау, жүрсің бе аман?
Қозыке айтты құшақтап Қарабайды:

Біз жүрміз дұғаңызда аман-есен,
Өзіңіз де жүрмісіз күйлі-жайлы?
Бәйбіше кеп көрісті зар-зар жылап,
Жылай-жылай көз жасы болған бұлақ.

“Жалғызым есен-аман жүрмісің”, – деп,
Баянның есендесті жайын сұрап.

Адам едің әйелде туған көсем.
Өзіңіз сау-сәлемет жүрдіңіз бе,
Баяның біз шыққанда аман-есен.

Құдайдың аманатын бермеген соң.
Қос жалғыз бірің іштен, бірің тыстан,
Сарғайдым екеуіңді көрмеген соң.
Балам-ау, жолдасың кім, өңі жылы?

Әр ойды көңіліңізге алып тұрсыз.
Бұ да сіздің затыңыз тірі болса,
Өңінен шырамытып танып тұрсыз.
Бұлардың кеткен жасып саналары,

Ашылды амандасып аралары.
Баланы сылап-сипап құрметтеді,
Бөтені жоқ өзінің балалары.

Ит үріп, дабыр болып құлдар дулап.
Еліне амандасып қайтпақ болды,
Қайнында бір ай жатып аунап-қунап.
Қозының сөзіне сөз жамағаным,

Сөз шартын мұнан артық таба алмадым.
Қайтпақ болған Қозыға бәйбіше айтты:

Ата-ана, біз қалаймыз Қодар ерді.
Талай жыл Қодар мұнан қызық көрді,

Дәм татып енді көрсін біздің жерді.
Қодарды Қозыкеге бермек болды.
Дәм бұйырса ер Қодар көрмек болды,
Баяннан үміт қылған байғұс Қодар,

Әркімге өмірінде ермек болды.
Қодар батыр күлдірер сөзге кірсе,
Баянның тынышын алар мұнан жүрсе.
Қодарыңды мен бердім апара алсаң,

Тарлыққа түсермін деп жаман састы.
Қашқан соң алды-артына бір қарамай,
Ер Қодар Тегеш деген таудан асты.
Қарабай әкесінен болған жуық,

Мұндай қорлық көрген жоқ Қодар туып.
Қозы Көрпеш баласы Сая – Тулақ
Қос атпен Қодар шалды кетті қуып.
Қуғалы Тулақ шықты көңілі ауып,

Сонда барған жерінен алды тауып.
Қуып келген баланы Қодар көрді,
“Жалғыз бала екен” деп іші күлді.
Арыстандай бұрқырап Сая – Тулақ,

Қодармен әрлі-берлі ұрыс қылды.
Қодарды бір қолымен жұлып алды,
Байталынан жұлып ап жерге салды,
Қодардың екі аяғы талқыдай боп,

Қозы Көрпеш – Баяннан туған дана.
Екі арада жол жүріп бірнеше күн,
Қарабайдың ауылына келді жана.
Тулақ бала лайықтап мінген атты,

Баланың Қодар батыр дәмін татты.
Қодарды төбедей қып байлап қойып,
Дамылдап бір аз күні тағы жатты.
Қош айтысып, еліне қайта басты,

Бәйбіше мен Баянға амандасты.
Баянға әке-шешең аман, – деді,
Жоқ екен баяғыдай заман, – деді.
Екеуі әлі кетіп қартайыпты,

Құлы билеп кетіпті тамам, – деді.
Баян айтты Қодарға: – Байғұс Қодар,
Нағып жүрсің жер жүзін қылып сонар.
Күн секілді күркіреп жүруші едің,

Әйтеуір кемпір-шалдың заманы тар.
Мақбұзда Құдай тағала солай жазды.
Ғаріпке Хақ Тағала болғай-ақ жар.
Арада біраз заман тағы да өтті,

Қодардан баяғыдай заман кетті.
Бұлардан кісі бара қоймаған соң,
Хатпенен Қарабайдан қабар жетті.
Қарабай хатқа жазып берген сөзін,

Бұзыпты есіктегі құл мінезін.
Қатта айтты: “Мал көбейді, қайрат кетті,
Жанымыз тар дүниеден мехнат тартты.
Көзі тіріде алғандай малды үлесіп,

Тамам құл атты бұлап, асты төкті.
Жалшы жайдақ салады, құлдар құрық,
Ап кетті бізден билік, сөзді бұрып.
Әліміз кәріліктен нашар болды,

Атаң мен жүдеу тартты аналарың.
Иесіз малы-жаның қалды мұнда,
Үлесін Құдай білер кім аларын?
Дәм тартса, шақырамыз мұнда кел деп,

Ажалдың болжалы жоқ, бар бір өлмек.
Көз тірі де көшіп кеп, ие болсаң,
Деп тұрмыз екі жалғыз “сізге – жол” деп.
Баласыз мехнаты бар берген жастың,

Жаздырып мен Қарабай тамға бастым.
Осылай хатты оқып Қозы Көрпеш,
Зар жылап тыңдап отыр Баян еркеш.
“Жасынан дүниені жиған әкем,

Болды, – деп, – ақырында еңбегің еш”.
Қозыке қағазды оқып, көшпек болды,
Көп жүріп ары-бері көрген жолды.
Қарабай мен Сарыбай дамыл таппай,

Айланды Қозы Көрпеш мұнша сөзге.
Көргені Қарабайдың жалғыз Баян,
Шырақ көрген кісі емес мұнан өзге.
Құлы көп Қарабайдың малын бағар,

Рақат болмас құлдан, зиян табар.
Ел алды Көгілдірге келгенінде,
Бейшара Қарабайға қылды хабар.
Күн өткен Ай-Таңсықтың көңілін алмай,

Екі қыз жаяу салды есі қалмай.
Елінен жаяу шығып іздеп кетті,
Алланың әмірімен қаза жетті.
Өкпесі өшіп түтіккен себеп болып,

Екі қыз орта жолда өліп кетті.
Бұл дүние еш бендеге қылмас тұрақ,
Өтеді біреу күліп, біреу жылап.
Екі қыздың бейіті қойылған соң,

Әркімнен фәни дүния өстіп қалды.
Екі араз ел қосылып Аягөзде,
Қозы Көрпеш малданды қалың малды.
Қозы Көрпеш нәсілі – түрікпеннен,

Қарабай сөз ұзартты үріккеннен.
Көзінің тірісінде шақырып ап,
Кемпір-шал көрді рақат біріккеннен.
Қарабайдың нәсілі – қызылбастан,

Орнығар Хақ жазуы бұзылмастан.
Қодар құл қайтып келді Қарабайға,
Қодарға бұрынғыдай заман қайда?
Қодардың тағы даусы тіріліп жүр,

Адамға жаман ақыл бермес пайда.
Қодар құл тағы күндей күркірейді,
Тоқсан құл тізесі өткен тітірейді.
Қодардың даусы шығып келе жатса,

Қодарды Тәңірім тағы тентіретті.
Қоқаңдап мазаларын кетірген соң
Бәрі жылап Баянға арыз етті.

Білесіз баяғыдан қылған зорлық.
Сізден қайырым болмаса біз ғаріпке,
Ақылсыз Қодар құлдан өлер болдық.
Қодардың сізге ойлаған қастығы бар,

Ежелден дұшпаныңыз осы Қодар.
Қодар қастық қылмасын бір күн сізге,
Бізге сырын айтады шықса түзге.
Дым бірігіп кәпірден құтылмадық,

Зиян берген жан еді бәрімізге.
Өзінің ақылы жоқ, діні жаман,
Ойланып жүр қастығын тағы саған.
Аңдып жүрген дұшпаның ауылдағы,

Келіп Қодар Баянның жүзін көрді.
Үйге кірер кірместен Қодар батыр,
Баянға баяғыдай жауап берді:

Жаңа таптың теңіңді бәлі, Баян.
Баяғы Қодекеңнің араласқан,
Таңдайыңда жүрме еді дәмі Баян.
Бір құлдан баласына қылды хабар,

Бұл кәпір бүйте берсе мазаны алар”.
Ежелден Қозыке мен Қодар өшті,
Өштікпенен бірталай заман кешті.
Қодардың дүниеден дәмі бітіп,

Баласы Сая – Тулақ басын кесті.
Өлтірді Сая – Тулақ Қодар жасты,
Сиынып тамам құлдар көзін ашты.
Ғашық болған Баяннан [дәме қылған]

Дүниеден дәм таусылды, нәсіп көрмек,
Қодардың бұл күнгеше аты қалды.
Әңгіме, жалшы-қойшы, қылады ермек.
Семірген Қодар батыр бекер буға,

Дәм айдап барып келген Ұлысуға.
Қодардан мәтел болып қалса керек,
Деген сөз “бұқа – буға, азбан – дуға”.
Артық боп Баян туған Қарабайдан,

Адамзат дәм айдаса келмес қайдан?
Баянның жүзін көрген кете алмаған,
Еліне қайта басып бет алмаған.
Көргеніне мәз болып күн өткізіп,

Ешбірі мұратына жете алмаған.
Тоқсан құл келіп сіңген Баян үшін,
Көрген соң кете алмаған оның түсін.
Барлығы Қарабайға халал қылды,

Дәулеті Қарабайдың дария-көл.
Хүкміне көндірді талай елді,
Қозыке, Сая – Тулақ – асусыз бел.
Қарабай өмірі бітті, дүние салды,

Бай болып айдап өткен сансыз малды.
Басында Қозыкеден қашып еді,
Әммесі, қызы түгіл, соған қалды.
Бай өтті бәйбіше мен дүниеден,

Талай жан Қозыкеге қол сүйеген.
Бай да өтті, батыр да өтті, шешен де өтті,
Топты жарып сөйелген көсем де өтті.
Өмірі біткен жандар бәрі де өтер,

Кім өлмей бұл дүниеден есен кетті?
Ұлғайып Қозы Көрпеш жасқа толды,
Өлгенше шарықтайды оңды-солды.
Фәниде ырыздығы біткенен соң,

Дұшпаннан тірілікте алған кекті.
Дүниеден ғиш-ғишрат қызық көріп,
Баянмен екеуі де сапар шекті.
Ажал келсе талғамас ашты-тоқты,

Бай-патша, аш-әруақ, барды-жоқты.
Қызылқия дегеннен тас тасытып,
Қияметке қалғандай бейіт соқты.
Жазулы өміріміз әуел бастан,

Биік қылып қалаған қара тастан.
Әрқашан күл боп сөнген жайнаған шоқ,
Олардың бұл мекенде зүрияты жоқ.
Қозы – Көрпеш – Баянның арасына

Қодар да шықты дейді көк тікен боп.
Бәрі де бір топ тікен құмдап өніп,
Моланың көрдік дейді ішіне еніп.
Тірілікте қас болып жүрген жаннан.

Әңгіме боп азырақ келгендерін.
Қозыке өлең болған анық емес,
Бекерге былжыратқан екі жарымес.
Бірі айтып, бірі жазып, әуре болған,

Бекер білмей айтқаны мақұл емес.
Бұрынғы айтқандарға ұқсамайды,
Қозы қашып Баянның зарлағаны,
Қозы үшін Баян қыздың жылағаны.

Қодарға түбі терең құдық қазып,
Қодарды сол құдыққа тастағаны.
Қанша жан Көкқиядан тасын тасып,
Бәрінің сыпаттарын тасқа басып,

Қанша жандар Баян үшін өлген жерін
Екі ақын білмейді екен жақсы машық.
Неше күн жазған болдық білген жерін,
Нұрахмет шақырған соң шашып жарлық.

Қара керей ішінде асқар белмін.
Жасым келді бір қатар жетпіс үшке,
Мазақ болып жастарға налып жүрмін,
Жазған болдым білгенді құрап-сұрап.

Қор болғанға қайғырып күнде жылап,
Енді бізге Құдайым иман берсін,
Мұнан басқа не керек бізге сұрақ.
Сегіз-онға ерісті [менің жылым],

Қолым тітіреп жазуға жоқ мәзәлім,
Неше жаздым үміт етіп сауап [үшін],
Оқығандар қылама деп дұғаларын.
Дұғаңыздан фәрамуш етпеңіздер,

(Молла Рахым нұсқасы)
Жаратқан жан біткенді бір Құдай-ды,
Жарық қылып жаратты күн мен айды.
Бұрынғы ноғай-қазақ заманынан,

Сөйлейік Қарабай мен Сарыбайды.
Жарасқан нар түйеге биік өркеш,
Мен сөйлесем, жұрт тыңдар ертеңді-кеш.
Сәтті күні екеуін Құдай қосқан,

Ғашық болды Баянға Қозы Көрпеш.
Екі бай сәтсіз атқа мінбейді екен,

Екеуінің дәулеті мол болған соң,
Бір-бірінің қасына келмейді екен.
Сөз қылдық Қарабай мен Сарыбайды,
Екеуі көп ноғайды асырайды.

Қолдарында сүйгендей баласы жоқ,
Екі бай перзент үшін зар жылайды.
Екі бай бейсенбі күн аңға шықты,
Жұртына аттанды деп даңқы шықты.

Бірін-бірі ғақылмен болжасыпты,
Жүргенде құлан аулап жолығысыпты.
Сәлем беріп, көрісіп тұрған жерде,
Алдынан буаз маралың шыға қашты.

Кекілін кер торы аттың сылатпан-ды,
Маралды атып баласын жылатпан-ды.
Үйдегі үй кісіміз күмәнді еді,
Сарыбай, сен атпасаң, мен атпанды.

Біздің де үй кісіміз күмәнді еді,
Қарабай, сен атпасаң, мен атпан-ды.
Қарабайдың жауабы:

Далада марал үшін дауласпалық.
Сарыбай, сен ат сана, мылтығың бар,
Бір мүшесін берсең де таласпалық.
Екі бай аңға шыққан мерген екен,

Алдынан буаз марал өрген екен.
Баба түкті шашты Әзиз марал екен,

Екі бай аңға шыққан мерген екен,
Алдынан буаз марал өрген екен.
Екеуі де қыз болса, а Қарабай,
Қарқарасы бір болсын деген екен.

Екі бай аңға шыққан мерген екен,
Алдынан буаз марал өрген екен.
Екі үйде жарлық пенен болса ұхл,
Сарыбай, қалай болар деген екен.

“Екі үй де ұл болса Құдай қосып,
Құшақтасып дос болсын”, – деген екен.
Екі бай аңға шыққан мерген екен,
Алдынан буаз марал өрген екен.

“Біреуі ұл, біреуі қызды тапса,
Құдай қосса, біз қостық”, – деген екен.
Екі бай аңға шыққан мерген екен,
Бір-бірінің тіліне көнген екен.

Екі бай аңға шығып келген екен,
Бір-бірінің тіліне көнген екен.
“Екеуміз құда болсақ, қарғыбау”, – деп,
Қырық қара нар, жүз жылқы берген екен.

Жүргенде аңға шығып күн жауыпты,
Сарыбай қалжың сөзбен жол тауыпты.
Қарабайдың қатыны Мамабике,
Байы түзде жүргенде ұл тауыпты.

Қатыным ұл тапты деп қуаныш қылып,
Жүз жылқы сүйіншіге берген екен.
Аңға шығып жүргенде күн жауыпты,
Сарыбай қалжың сөзбен жол тауыпты.

Сарыбайдың қатыны Қаракөз де,
Байы түзде жүргенде қыз тауыпты.
Екі байға бір адам келген екен,
Далада естіп қуаныш қылған екен.

Қолында бәйбішенің алтын жүзік,
Жас бала жетім қалды күдер үзіп.
Жалғызымның қуанышын көрейін деп,
Жығылды жеткен жерде мойыны үзіліп.

Той қылып екі қатын көп мал сойды,
Тойында жұрт жиылып етке тойды.
Баба түкті шашты Әзиз ақтап келіп,
Қозыке мен Баянның атын қойды.

Ер Қозыке, құрсақта, Баян сұлу –
Іште жатқан екеуін қосып кетті.
Жауады оңды-терісті көп жауған қар,
Сол күнде Сарыбайдың пейілі тар.

Қарабаймен құда болған заманында,
Бар екен еншілесі – құл Әлжаппар.
Екі бай бір маралды тосып кетті,
Баласын жатқан іште қосып кетті.

Сарыбай менсінбейді жетім ұлды,
Азғырып кеудесіне шайтан толды.
“Жетім ұлға қызымды бермеймін”, – деп,
Сарыбай Аякөзге көшпек болды.

Сол күні ай қараңғы, болды жауын,
Құбыладан соғады қара дауыл.
“Жетім ұлға қызымды бермеймін”, – деп,
Аякөзге бөлінді тоғыз ауыл.

Жастай қалған баланы зар жылатып,
Қайда көшіп барасың қубас, байым?!
Қатынына Сарыбайдың берген жауабы:

Мұнда тұрсам көңліме қайғы толар.
Көп сөйлеме, Қаракөз, үйіңді жық,
Алдыңда ноғайлардың көп жұрты бар.

Көшіп барсаң бұл жерден жаңыларсың.
Аякөзде ноғайдың көп жұрты бар,

Сарыбайға Қаракөздің берген жауабы:
Көшкенмен мұндай жерге қонбассың-ай,
Мұндағыдай қадірлі болмассың-ай.
Жастай қалған баланы зар жылатып,

Барсаң да һар? кезеңге оңбассың-ай.
Қаракөз Сарыбайдан түңіледі,
Қайғымен дәм татпай бүгіледі.

Қасталып Қаракөзге жүгіреді.
Сарыбай ақылы жоқ жарыместі,

“Жетім ұлға қызымды бермеймін”, – деп,
Өлеңтінің аяғын өрлей көшті.
Мамабике қайғымен зар жылайды,
Құдасына көшпесін деп жалынады.

Өлеңтінің бойынан көшкен күні,
Сарыбайдың сабасы жарылады.
Сабасы Сарыбайдың қорлы болған,
Арықтап қырық қара нар жолда қалған.

Баянның талдай бойы жылдам өсті,
Қозыкеден айрылып күйге түсті.
Құдай қосқан құдасын тастап кетіп,
Сарыбайдай көрмессің жарыместі.

Көшкеннен соң Әлжаппар қуанады,
Сарыбай бір қолына ту алады.
Айшылықты алты басқан қара бедеу,
Әлжаппар құл мініп жер қарайды.

Жылқыдағы Сарыбай сөз сөйлейді:
“Бір қонғандай от-суың бар ма?” – дейді.

Айдаған сан жетпеген қойың бар-ды.
Мал қырып, жолда отырмай үйіңді жық,
Алдыңда Аякөздің бойы бар-ды.

Ерге қоныс болғандай жер бар ма екен?
Отын-суын көрдің бе Аякөздің,

Ноғайдың тастан соққан қаласы бар.
Бағатұғын малы жоқ ноғайлының,
Толып жатқан бірталай даласы бар.
Бастайды Әлжаппар көрген жерге,

Аякөздің арасы жылдық жерге.
Жазы-қысы он екі ай жайлап, қыстап,
Сарыбай көшіп келді Аякөзге.
Сарыбай Аякөзге көшіп келді,

“Дәулеті бар бір шалқар көл бай келді”, – деп,
Сұлтанғазы мырзаға хабар берді.
Ауыл қонып Қаракөз үйін тікті,
Баян жас серілікпен жиды жүкті.

Ноғайдың Сұлтанғазы бас мырзасы,
Сарыбайды шақырды ерулікке.
Ерулікке келсін деп кісі салды,
Келген кісі Баянды көріп қалды.

Баянның сұлулығын ноғай білді,
“Қызы келсе көреміз”, – деп қарап тұрды.
“Тойға келсе Баянды көреміз”, – деп,
Төрт жүз жігіт алдынан қоршап тұрды.

Әлжаппар, Сарыбай атқа мінді,
Айбас байғұс мал бағып үйде қалды.
“Біз де барып ноғайды көреміз”, – деп,
Қаракөз Баянменен бірге келді.

Сыйы екен ноғайлардың сонан қалған,
Алдынан самаурынмен шай келтірді.
Қаракөздің шайын көріп айтқан жауабы:

Қазина малға сатып алушы едік.
Жапырақты шай қылып іше алмаймыз,
Қантыңды көз ауруға салушы едік.
Бәйбіше Аякөзді жерсінбейді,

Молдығын Сарыбайдың кім сенбейді.
Қырда жүріп үйренген ол Қаракөз,

Ноғайлар оны естісе ашуланар.
Қызымызды берелік осы елге,
Ноғайдың толып жатқан мырзасы бар.
Қаракөз бұл сөзді естіп талып түсті,

Неге дәрі қыласың өңшең масты.
Баян жас құйған шайды алып ішті,

Жалғызы Шақшақ байдың Қодар мырза,
Баянға төрде отырған көзі түсті.
Төрде отырған Баянды Қодар білді,
Шымылдықтан көре алмай күйіп пісті.

Баянға жалғыз ауыз тілдескелі,
Қодар мырза, қайтқанда бірге жүрді.
Баян көркі таудағы мұнар болды,
Көруге Қодар мырза іңкәр болды.

Қодар құл, тыста отыр Баян үйде,
Оң жақта құрулы тұр алтын күйме.
Үйден шығып күймеге қыз барғанда,
Қодар қалмай соңынан бірге жүрді.

Мырзасы ноғайлының мен болармын.
Менсініп сөйлеспейсің сұлу Баян,
Әке-шешем берсем де сені алармын.
Баянның жауабы:

Қодеке тынышымды алмай жайыңа жүр,
Алтын айдар, шоқ белбеу жарым барды.
Қодардың айтқан жауабы:

Сені көріп, Баянжан, көңілім тынды.
Менен артық жарыңның аты кім еді.
Мен көрмеген бұл жерде кім бар еді.
Баянның жауабы:

Мен Сарыбайдың қызы едім Баян еркеш.
Баба түкті Шашты Әзиз хабар берген,

Баянның сұлулығын Қодар білді,
Көрген соң аламын деп ғашық болды.
Сұлулығын Баянның білгеннен соң,
Тоқсан мырза жиылып кеңес қылды.

Қодар мырза жұртына хабар берді,
Тоқсан мырза бұл сөзді естіп тұрды.
Малын бақсақ қызын бізге береді деп,
Тоқсан мырза жиылып жалға жүрді.

Тоқсан мырза қыз үшін жалғыз жүрді.
Сарыбайға қыз үшін қызмет қылды,
Сарыбайға жағымды боламыз деп,
Қодар бастап тоқсан құл малға келді.

Айбасың бір құдайға енді жақты,
Қодар құл ала айғырды іздеп тапты.
Сарыбайға жағымды боламыз деп,
Тоқсан мырза жиылып жылқы бақты.

Құданың құдіретімен буаз болып,
Қанатты қара бедеуден құлын туды.
Тоқсан құл бір Баянға таласады,
Аламыз деп сыртынан жанасады.

Құлынның Бақа айғыр деп атын қойды,
Үш күннен соң биеден бойы асады.
Айбастың Баянменен көңілі жуық,
Жеріпті Сарыбайдан көңілі суып.

Баян мен Қозыкемді Құдай қосты,
Арада Айбаспенен жақындасты.
“Құдай қосқан жарыңа барамын”, – деп
Айбас келіп Баянмен ақылдасты.

Айбас құл қашайын деп ойына алды,
Азыққа бір құнан қой сойып алды.
“Құдай қосқан жарыңа барамын”, – деп,
Баянның домбырасын қолына алды.

“Құдай қосқан жарыңа барамын” – деп,
Баянның шаш моншағын қолына алды.
Айбас құл қашайын деп ойына алды,
Баянмен ақылдасып көңілі толды.

“Құдай қосқан жарыңа барамын”, – деп,
Алтын сандық ақ қамшы қолына алды.
Сәлемдеме бес бұйым жиып алды,
Бұйымдарын бір жерге жиып салды?

Айбас құл Бақа айғырды іздеп жүрді,
Жылқы баққан тоқсан құл мұны көрді.
“Айбас құл Бақа айғырды іздеп жүр”, – деп,
Көрген құлдар Қодарға хабар берді.

Қодекем сізден дұшпан асқалы жүр,
Ізіңді қара дауыл басқалы жүр.
Нағып шіреп жатырсыңай, Қодекем,
Айбас құл Бақа айғырмен қашқалы жүр.

Таң атқанша күзетіп жүрген Айбас,
Жылқының ортасында жататұғын.
Құлдардын берген жауабы:

Ғашық болған Баянға бармайсың ба?
Айбас құл Бақа айғырмен қашқалы жүр,
Көріп келдім тіліме нанбайсың ба?!
Қодар қостан ақырып тұра келді,

Қатты дауысы Айбасқа естіледі.
Айбас құл жылқыдан қайтіп келіп,

Қамшыменен бір салып еңіретейін.
Мені тастап тазшаға жүрмек болсаң,
Амандасып қолымнан жөнелтейін.
Айбастың жауабы:

Сізден басқа кісіні жат көрейін.
Қодеке құлға сенбей жайыңа жат,
Ертең сәске болғанда ат берейін.
Қодар бұл сөзге сеніп жатып қалды,

Қызыл іңір болғаннан жылқы аралап,
Таң атқанда айғырды тауып алды.
Айбас құл Бақа айғырға мініп алды,
Бес бұйымды қолына жиып алды.

Аякөздің бойынан шыққан күні,
Итішпестің бойында демін алды.
Ертең сәске болғанда жылқы келді,
Жылқы баққан тоқсан құл бірге келді.

Таң атқан соң ауылға қайтқан шығар.
Түніменен күзетте жүрген Айбас,
Бір шұңқырды қорғалап жатқан шығар.
Қодарға құлдардың айтқан жауабы:

Тобылғылы шұбардың ізін көрдік.
Өзен, су, томар, көлден түк қоймадық,
Таппай келіп өзіңе хабар бердік.
Қодар бұл сөзді естіп тұра келді,

Не де болса тілдесіп қалайын деп,
Сегіз құл он алты атпен қуып кетті.
Қодар мен Әлжаппар төрт ат алды,
Алты құл он алты атпен қуып кетті.

Итішпестің бойында жатқан жерде,
Сегіз құл он алты атпен қуып жетті.
Айбасты көріп Қодардың айтқаны:

Алғыс алдың, көрерсің көп теперіш.
Күймеде Баян сұлу жылап жатыр,

Мейіз берсең аузыма көп саламын.
Маған неге жыласын сұлу Баян,
Құдай қосқан жарына барамын мен.
Қодардың жауабы:

Сөзіңді майда қылып айтшы, – деймін.
Айбастың айтқан сөзін есіттің бе,
Әлжаппар садақпенен тартшы, – деймін.
Айбас құл Бақайғырмен тілдес болды,

Әлжаппар атқан оғы көкке шықты,
Қодардың атқан оғы жерге кірді.

“Бұрынғы қашпақ, қумақ санат”, – дейді.
Баянға тілдес болып көңілі өскен,
Айбас құл, оғын болса, сен ат, – дейді.
Айбас құл оқ атуға ыңғайланды,

Қырық кез оқтың біреуін суырып алды.
Сегіз құлын он алты атын атып,

Айдалада сегіз құл жаяу қалды,
Айбас байғұс құтылып демін алды.
Далада сегіз құлдың алтауы өліп,
Қодар мен Әлжаппар үйге барды.

Айбасқа мықтылық жарасыпты,
Тоқсан құл бір Баянға таласыпты.
Туғалы жер көрмеген Айбас байғұс,
Жүретұғын жерінен адасыпты.

Итішпестің бойынан шыққан күні,
Екі қалың ағашқа душар болды.
Айбас құл сол жерде жатып қалды,
Бақа айғырды суытып, демін алды.

Домбырасы, моншағы түсіп қалып,
Домбыралы-Моншақты содан қалды.
Айбас байғыс адасқанын білмей қалды,
Қыз үшін ғаріп жанын отқа салды.

Айбас құл адасқанын білмей қалды,
Қыз үшін ғаріп жанын отқа салды.
Баян туған жерінде демін алып,
Баянауыл деген тау содан қалды.

Айбас құл адасқанын білмей қалды,
Қыз үшін ғаріп жанын отқа салды.
Есіл, Нұра бойында жеткен жерде,
Бақа айғырдың белі ісіп жауыр болды.

Айбас құл онан шығып төмен барды,
Ер Қозыкем бірталай өлең болды.
Шу, Таластың бойына жеткен жерде,
Көп қой жайған қойшыға жетіп келді.

Айбай байғұс қойшыға жетіп келді,
Қай ауылдың қойы деп сұрап білді.

Баққаным Қарабайдың қойы”, – дейді.
Екеуі ата-тегін теріседі,

Қойды баққан Қондыбай кенже інісі,
Танысып зар жыласып, көріседі.
Айбас құл Бақа айғырмен желіп келді,
Үйге таман аяңдап жүріп келді.

Бақа айғырды белдеуге байлап тастап,
Қарабайдың үйіне кіріп келді.
Мамабике қайғымен тарылады,
Айбас құл төрдегі асқа жарымайды.

Өзі берген Айбасты танымады.
Мамабикенің Айбастан кімсің деп сұрағаны

Орнымнан жаман болар тұрсам – дейді.
Атың жарау, жүдеген жас баласың
Ел – жөніңді айта көр, кімсің? – дейді.
Мамабикеге Айбастың берген жауабы:

Жас күнімде жүзімді көріп пе едің.
Екі бай аңға шығып, құда болған,
Айбасты қарғыбауға бермеп пе едің?
Мамабикенің айтқан жауабы:

Жылқыда шырағым жүр бие байлап.
Жолаушы болып бармасаң танып қояр,
Тазшаменен жүр еді асық ойнап.
Айбас құл Бақа айғырға мініп алды,

Ойнап жүрген баланы келіп көрді.
Тазшаменен жүр екен асық ойнап,
Айбас байғұс көргелі келді, – дейді.
Қозыкем асық ойнар алтынды сақа салып,

Асық ойнап жүргенде қарай салып.
Ойнап жүрген тазшамен көріседі.
Ұтып алып асығын бөліседі.
Ойнап жүрген асығын жерге тастап,

Тұра келіп Айбасқа көріседі.
Қозыкеңнің Айбасқа айтқаны
Жақсының жүрген жері той-мереке,
Бұл елге қашан келдің өзің жеке.

Құдай қосқан жарымнан хабар бар ма,
Қайдан жүрсің жол болсын Айбасеке?

Сәлем беріп, көрісіп, үндемейді.
“Білдірсем жұртқа өсекті болармын”, – деп
Үндемей атқа мініп жөнеледі.
Қозыкем айтпаған соң ашуланды,

Үш түйе сексеуілді жиып алды.
Бәрін жиып бір жерге көмір жағып,
Ұсталарды жидырып алып келді.
Ұсташылар көмірге садақ қылды,

Оюын атып, көшіріп мазақ қылды.
Өрмек тоқып отырған кемпірдің Қозыкеге айтқаны:

Ақылы жоқ жас бала нені айтады.
Ант ұрған оюымды көшіргенше,
Жарыңды іздеп алсайшы, – деп айтады.
Қозыкемнің қайтадан сұрағаны:

Бар сөзін өзі білмей кем айтады.
Оюыңды қайтіп орнына көшірейін,
Айтқаның не шешеке – деп айтады.
Кемпірдің берген жауабы:

Бір тудың Қарабаймен Сарыбайдан,
Сіздерді сұрап қосты бір Құдайдан.
Оған неге бармайсың, Ер Козыке,
Құдай қосқан жарың бар, сұлу Баян.

Қозыке бұл сөзді естіп түңіледі,
Қайғымен дәм татпай бүгіледі.

Садағымен үйіне жүгіреді.
Қозыке жылап үйіне қайтты дейді,
Жарының дерті жанына батты дейді.
“Қарным ашып барады жан шешеке,

Қазаныңды аса көр депті”, – дейді.
Арада үш күн, үш түн өтті дейді,
Шешесіне бір қайғы бітті дейді.
“Қазанымды асайын шырағым-ай,

Жантақ алып үйіне жетті дейді.
Жантақ алып келеді жалғыз бала,
Шешесіне бидай қуыр депті, – дейді.
Шешесі жалғызының тілін алды,

Қазанға бір аяқтай бидай салды.
Жалғыз ұлы қасында қарап отыр,
Қазандағы бидай пісіп қалды.
Бидай пісер мезгіл жеткенде,

“Аяқ ұста салайын”, – депті дейді.
Қозыкеңнің шешесіне айтқан жауабы:

Өзімде бар ешкімге жалынбаймын.
Шешеке маған берсең табаққа сал,
Аяқтағы бидайға жарымаймын.
Шешесі жалғызының тілін алды,

Ыстық бидай қолына тұтты дейді.
Шешесінің қолына басып алып,
“Шешеке тура сөйле”, – депті дейді.
Ыстық бидай қолына өтті дейді,

“Антұрған кім айтады”, – депті дейді.
Көзыкеңнің шешесіне айтқаны:
Өрмек құрған бір кемпір айтады,
Түйе баққан бір тазша және айтады.

Асығын ойнап, ойнап ұтып алсам,
Ыза болып тазша құл және айтады.
Шешесінің жауабы:

Жүрегіме бір қайғы бітті дейді.
Қолым күйіп барады, шырағым-ай,
Қалыңдығың бар еді, – депті дейді.

Жалғызынан айрылған қайғы күшті.
Бұл бидайды табақ ішіне салған екен,
Алақан терісі бірге түсті.
Аларсың нұрдың қызын барсаң балам,

Ұйқтасам түсімде жоқ мұндай заман.
Көз алдымда сен мені тастап кетсең,
Айрылдым жалғызымнан не дүр шарам.
Қозыкеңнің жауабы:

Мен ортаға саламын жанымды, ана.
Шешесінің жауабы:

Жалғызынан айрылған қор болады.
Шешеңді зар жылатып тастап кетсең,
Сұмырай шешең біреуге күң болады.
Қозыкеңнің жауабы:

Жалғыз балаң бар еді қайнында жүр.
Барған кісі қайнынан келмей ме екен,
Жалғызың бір күн келер ойнап-күліп.
Шешесінің жауабы:

Ойлаймын барған соң өлеріңді.
Тәңірден тілеп алған жалғызым-ай,
Араздасып үзейін күдерімді.
Ұша алмас балапан құс бөрі алдында,

Жүзің ыстық көрінсін көп алдында.
Сен кеткен соң тоқсан құл күң қылады,
Қор қылмастан көміп кет көз алдыңда.
Қозыкеңнің жауабы:

Жыларсың өзің үшін бір Құдайға.
Қозыкеңнің атына барғаны:
Қыстауы шат қарайды Қозыкеңнің,
Сан жетпеген жылқыдан ат қарады.

Жүгенін сылдырлатып тұрғанында,
Алдынан ардакүрең жалт қарады.
Ай қараңғы күн бұлт тұман болды,
Қозыке Баян жасқа құмар болды.

Ардакүрең тай екен жалт қараған,
Қозыке жүген салғанша құнан болды.

Құдай берген жақсыға өнер болды.
Құдайдан сол мезгілде пәрмен болды,
Ертоқымын салған соң дөнен болды.
Көңілі Қозыкеңнің бітті дейді,

Қозыке үйіне қайтіп кетті дейді.
Үстіне күрең бесті мініп алып,
Қозыке үйіне қайтіп кетті дейді.
Қозыкеңнің жүретінін біліп шешесінің жауабы:

Шешесіне бір қайғы бітті дейді,
Қайғыменен ғұмырым өтті дейді.

Оны кімге тапсырдың, – депті дейді.
Парақор жұрт білмеген тұра берер,
Елді бұзған жаманды құдай көрер.
Мен кеткен соң бір құдай сақтамай ма,

Жылқы баққан Жидебай бағып тұрар.
Көңілі Қозыкеңнің бітті дейді,
Түбіне шешесінің жетті дейді.

Аш бөріге жолықсын”, – депті дейді.
Шешесінің түбіне жетті дейді,
Өзіне үлкен дәулет бітті дейді.

Оны кімге тапсырдың”, – депті дейді.
Малға айналып көңілім бітті дейді.
Жүрмек болып сыртына жетті дейді,

Мұны кімге тапсырдың”, – депті дейді.
Азғана ел қысым көрсе ұлық жақтар,
Байы өлсе қара салып қатыны жоқтар.
Мен түгіл әкем өліп өлгенің жоқ,

Қайғырма менің үшін құдай сақтар.
Шешесі кетпесін деп құдайға жат айтады,
Хақ білмеген көңілге жат айтады.
Жалғызының кетерін білгеннен соң,

Жалғызым кетеріңді білгенім жоқ.
Сен кеткен соң жалғызым өлер болдым,
Сен түгілі әкең де өліп, өлгенім жоқ.
Қозыкеңнің жауабы:

Атекем анаң тілін алма деген,
Садағыңды беліңнен салма деген.
Сәрсенбі күні жұмысыңды бітір дағы,
Бейсенбі күні жолыңнан қалма деген.

Жастай кеткен Баянның елі қашық,
Жалғызым мініп кетсін атын сайлап.

Қодар атты құлынан жерсің таяқ.
Қодар деген немене құл ма сірә,
Жатқанымнан тұрмайын өлсем сонда.
Сөз сұрасам өлесің дей бересің,

Қалай жора тілейсің шешем-ау сен.
Шешесінің жауабы:
Тәңірден тілеп алған екен балам,
Жастан маған көп қылды Құдай тағалам.

Сен кеткен соң тоқсан құл күң қылады,
Араздасып қалайын бір жолата.
Қозыкеңнің жауабы:

Баянға құрбан қылдым бұл басымды.
Жан барында іздеймін жақсыларды,
Өлгеннен соң білемін тұрмасымды.
Шешеке мен еркекпе, ұрғашы ма,

Мен Баяннан басқаны аламын ба?
Атаң қосқан Баянға барасын деп,
Сөйлеп сөзім айтпайды құрдасымды.
Шешесінің жауабы:

Қыстауы Қозыкемнің тауда дейді,
Қалыңнан ат жүре алмас қауда дейді.