Мəскеу
«Махаон»
Беймəлімге
сапар

Unknown_block.іndd 1
Unknown_block.іndd 1
21.10.11 18:12
21.10.11 18:12

Мазмұны
Сібір американдықтары . . . . . . . . . . . 4
О дүниеге саяхат . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Медицина . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8

Алыс теңіздер . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Мұхит тереңінде . . . . . . . . . . . . . . . . 12
Қауіпті саяхат . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Батискафтар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

Күн жəне ғаламшарлар . . . . . . . . . . . 18
Телескоптар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
Орбитадағы қайықтар . . . . . . . . . . . . 22
ХҒС-дағы өмір . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

Ғарыштық зонд . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Өмір іздеу жолында . . . . . . . . . . . . . 28
Ойлан! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Сөздікше . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

Unknown_block.іndd 2
Unknown_block.іndd 2
21.10.11 18:12
21.10.11 18:12

Адам тумысынан əр нəлсеге қызығып,
жұмбақтарды шешкенді жақсы көреді. Ол зерт-
телмеген жерлерге барады, түсініксіз құбылыс-
тардың түбіне жетуге талпынады. Бұрынғы

адамның ойын бойлаған құпиялардың көбі бүгін
ашылған. Дегенмен, болашақ буын жауаптарын
іздейтін сұрақтар əлі де бар.

Unknown_block.іndd 3
Unknown_block.іndd 3
21.10.11 18:12
21.10.11 18:12

Сібір
американдықтары
15 000-нан астам жыл бұрын Сібір мен Алясканың
арасындағы теңіз мұзбен құрсалған болатын.

Аңшылар оңтүстікке бағытталып, құрлық пен
мұздың үстімен табындардың соңынан ерген. Осы-
лайша Солтүстік Америкадан бір шыққан.
Американың ежелгі

тұрғындары бір жерден бір
жерге көшіп жүріп, барлық
заттарын өздерімен бірге
алып жүрген. Аңшылардың

қаруы шақпақ
тас ұшты
найзалар
болған.

Unknown_block.іndd 4
Unknown_block.іndd 4
21.10.11 18:12
21.10.11 18:12

көпір
Мұздықтар
Картада ежелгі аңшылардың
Сібірден Аляскаға барған жолы

көрсетілген.
Unknown_block.іndd 5
Unknown_block.іndd 5
21.10.11 18:12

О дүниеге саяхат
Ежелгі гректер өлген адамдар о дүниеге –
Аидқа барады деп сенген. Бірақ, алдымен
олар Стикс өзенінен өтуі керек болатын.

Марқұм тасушыға төлеуі үшін молаға
ақша салған.
Аидқа кіре берісті
үш басты орасан зор ит -

Цербер күзеткен.
Unknown_block.іndd 6
Unknown_block.іndd 6
21.10.11 18:12

Ежелгі египеттіктердің наным-сенімдері
Ежелгі Египетхалқы
патшаларын əміршіге
о дүниеде қажет бо-

лады деп сенген жеке
заттарымен жəне азық-
түлікпен бірге жерле-
ген.

Unknown_block.іndd 7
Unknown_block.іndd 7
21.10.11 18:12
21.10.11 18:12

Медицина
500 жыл бұрын дəрігерлер адам организмі
құрылысының қандай екенін білген жоқ. Олар
2000 жылдай бұрын өмір сүрген Ежелгі Рим

емшісі Клавдий Галеннің іліміне бас ұрған. Гален
жануарлардың құрылысын зерделеп, адамның
организм де ұқсас жұмыс істейді
деп есептеген. Галеннің

ілімі көптеген дəрігерлік
қателердің себебі болды.
Он алтыншы
ғасырдың орта-

сында Падуяда
(Италия) Андреас
Везалий де-
ген дəрігер

жұмыс істеді. Ол
адамның қандай
аурудан қайтыс
болғанын білу

үшін, студент-
термен бірге
мəйіттерді
сойған.

Unknown_block.іndd 8
Unknown_block.іndd 8
21.10.11 18:12
21.10.11 18:12

Рентген
100 жылдан астам уақыт бойы
дəрігерлер сүйектің сынықтары
мен организм ішіндегі басқа

да ақаулықтарды рентген
сəулелерінің көмегімен зерттеп
келеді.
Unknown_block.іndd 9

Unknown_block.іndd 9
21.10.11 18:12
21.10.11 18:12

Полинезиялық
катамаран
Португалдық
желкенді кеме

Испандық
каравелла
Пароходтар пайда болғанға дейін
желкенді жəне еспелі кемелер

теңіздермен жүзген.
Алыс теңіздер
Кемелер теңіздер мен мұхиттарды мың жылдан
аса жарып жүр. Ежелде теңізшілердің теңізде

жолды оңай табатын карталары болған жоқ.
Олар оңтүстікті қайда, солтүстіктің қайда екенін
күн мен жұлдыздар бойынша білген. Навига-
циялық аспаптардың ойлап табылуымен кеме-

лерде жүзу қауіпсіздеу болды.
Ежелгі египеттіктердің

сауда кемесі
Unknown_block.іndd 10
Unknown_block.іndd 10
21.10.11 18:12

Секстант
Секстантты 1731 жылы
ойлап тапты. Осы
аспапты қолдана от-

ырып, теңізшілер
өздерінің қайда екенін
дəл білген.
Португал

желкенді
кемесі
Викингтердің
дракары

Қытай джонкасы
Ағылшын
кемесі
«Челенджер»желкенді

кемесі
(12-бетті қара)
Unknown_block.іndd 11
Unknown_block.іndd 11

21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Мұхит тереңінде
1872 жылы бортында ғалымдары бар «Челен-
джер» желкенді кемесі Англия жағалауынан
шықты. Олар төрт жыл бойы теңіз тереңі мен

ағыстарды зерттеді. Зерттеушілер
ғылымға бейтаныс теңіз
жануарлары мен о
сімдіктерінің үлгілерін жи-

нап, жазбалар
жазып, тəжірибелер
өткізді.
«Челенджердің» бортында

табиғат зерттеушілерінің
жануарлар мен өсімдіктерді
зерделеген зертханалары
орналасты.

Unknown_block.іndd 12
Unknown_block.іndd 12
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Бұл қызық
«Челенджердегі» ғалымдардың жұмысын Уай-
вилл Чарлз Томсон басқарды. Экспедицияға
қатысушылар өздерінің олжаларын 50

көлемді томдарда суреттеген. Мұхит тереңдерін
түбегейлі ғылыми зерттеу осылай басталды.
Unknown_block.іndd 13
Unknown_block.іndd 13

21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Солтүстік-Батыс өткел:
ғарыштар түсірген сурет
Қауіпті саяхат
Теңізшілер көп жылдар бойы Атлант

мұхитынан Тынық мұхитына барар
қысқа жол іздеді. Американың солтүстік
жағалауын айналып өтпек болған ке-
мелер бірінен соң бірі опат болды. Тек

1906 жылы норвег Руаль Амундсен
Солтүстік-Батыс өткелін басып өтті.
500 жыл бұрын ағылшын
жəне француз желкенді

кемелері Солтүстік-Батыс
өткелді табуға тырысты,
алайда олардың көбін мұздар
қысып тастады.

Unknown_block.іndd 14
Unknown_block.іndd 14
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Unknown_block.іndd 15
Unknown_block.іndd 15
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Батискафтар
Батискафтар кішкентай сүңгуір қайықтарға
ұқсас, алайда əдеттегі субмариналардан гөрі
тереңірек батуға қабілетті. Батискафтартың

экипажы ғалым-океанологтардан құралады.
Кішкентай суасты аппараттарында адамдар жоқ,
ол автоматты басқарылады.
«Элвин» - аме-

рикан бати-
скафы. Ол
4600 метр
тереңдікке

түсе алады.
Unknown_block.іndd 16
Unknown_block.іndd 16
21.10.11 18:13

Уран
Нептун
Күн жəне
ғаламшарлар

Жер жəне басқа ғаламшарлар Күнді айнала-
тыны қазір бəріне де мəлім. Ал ертеде адам-
дар Жер – Əлемнің қақ ортасы деп санаған.
Оларға Күн жəне басқа аспан денелері біздің

ғаламшарды айналатындай болып көрінген.
Unknown_block.іndd 18
Unknown_block.іndd 18
21.10.11 18:13

Телескоптар
1609 жылы Галилео Галилей алғаш телескопты
ойлап тапты жəне жұлдыздар мен
ғаламшарларды бақылай бастады. Қазіргі кезде

астрономдар обсерваторияларда орнатылған
орасан зор телескоптармен ғарышты зерттейді.
Unknown_block.іndd 20
Unknown_block.іndd 20

21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Қазіргі обсерва-
ториялар алым-
ды компьютерлер-
мен жарақталған.

Ғарыштан келіп
түсетін бейнелер
мониторлардың экра-
нында көрінеді.

Гершельдің телескопы
1781 жылы Уильям Гершель
айнасының диаметрі 1,2 метр
болатын, сол кез үшін алып

телескоп саналды. Оның
көмегімен астроном Құс жолы
галактикасын бақылап, Уран
ғаламшарын ашты.

Unknown_block.іndd 21
Unknown_block.іndd 21
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Ғарышкерлер кемені
қарап, ұсақ жөндеу
жұмыстарын жасау
үшін ашық ғарышқа

шығады. Ол үшін ар-
наулы скафандрларды
киеді.
Бұл қызық

Лайка иті – ғарышқа барған
алғашқы тірі жан. 1961 жылы
Юрий Гагарин – Жерді айна-
ла толық орам жасап шыққан

алғашқы адам болды. Оның
ұшуы 108 минутқа созылды.
Орбитадағы
қайықтар

Қайықтар дегеніміз – көп мəрте қолданы-
латын ғарыш кемелері. Олар орбитадан
Жерге əдеттегі ұшақтардай қайтады.
Қайықтардың бортындағы ғарышкерлер

зерттеу жəне жөндеу жұмыстарын
жүргізеді.
Unknown_block.іndd 22
Unknown_block.іndd 22

21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Unknown_block.іndd 23
Unknown_block.іndd 23
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

ХҒС-дағы
өмір
ХҒС – бұл əртүрлі елдің ғарыш-
керлері өмір сүріп, жұмыс істейтін

Халықаралық ғарыш станциясы.
Орбиталық үйді салуға 16
мемлекет қатысқан.
Күн батареясы

2010 жылы ХҒС құры-
лысы аяқталған кез-
де, станцияның көлемі
футбол алаңының

мөлшеріндей болады.
Онда бір мезгілде 7
ғарышкер бола алады.
Unknown_block.іndd 24

Unknown_block.іndd 24
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Радиатор
Манипулятор
Unknown_block.іndd 25
Unknown_block.іndd 25

21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Ғарыштық зонд астероидқа жақындап
келеді.
Ғарыштық зонд
Ғарыштық зондтар – басқа ғаламшарлар туралы

ақпаратты Жерге жіберетін автоматты аппарат-
тар. 40 жылдан аса олар біздің Күн жүйесін зерт-
теуде. Зондтар ғаламшарлық орбитада немесе
аспан денелерінің бетіне қонып жұмыс

істейді.
2004 жылы «Кассини» ғарыштық зонды алыс
Сатурн ғаламшарына бет алды. «Кассини»
Сатурнға жеткенше, Жер бетінде 7 жыл өтеді.

Unknown_block.іndd 26
Unknown_block.іndd 26
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Unknown_block.іndd 27
Unknown_block.іndd 27
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Өмір іздеу
жолында
Жердің бетінде өмір қайнап жатыр. Тіпті мұхит
түбіндегі ыстық көздердің жанынан тірі тіршілік

иелері табылған. Ғалымдар Юпитер серіктерінің
бірі - Еуропадағы мұз басқан мұхиттан қандай да
бір болмасын өмір түрін табуға дəмеленеді.
Өзге ғаламшарлықтар

Кім білсін, Əлемнің қайбір алыс
бұрыштарында осыларға ұқсас тірі тіршілік
иелері өмір сүретін болар?
Ғалымдар Еуропаға жіберуге арналған

ғарыш зондын жасауды ойластырып жа-
тыр. Ол қандай болмасын өмір түрінің
бар-жоғын білу үшін мұз астына кіруі
қажет.

Unknown_block.іndd 28
Unknown_block.іndd 28
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Unknown_block.іndd 29
Unknown_block.іndd 29
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Ойлан!
Əріптерден сөздерді құрастырып, оларға
суреттерді таңдап ал.

Unknown_block.іndd 30
Unknown_block.іndd 30
21.10.11 18:13
21.10.11 18:13

Сөздікше
Астероид – Күнді айналатын тастақ аспан денесі.
Астероидтар ғаламшарлардан кіші.
Астроном – ғаламшарларды, жұлдыздарды жəне басқа

аспан денелерін зерттейтін ғалым.
Батискаф – өте тереңге түсе алатын кішкентай сүңгуір
қайық.
Галактика – жұлдыздар, газ жəне шаңдардың

шоғырлануы.
Ғарышкер – ғарышқа ұшатын ұшқыш.
Зертхана – ғалымдар тəжірибелер мен өлшеулер
жүргізетін ғылыми жабдықтары бар үй-жай.

Күн жүйесі – Күнді айналатын ғаламшарлар мен басқа
да аспан денелерінің тобы.
Обсерватория – астрономиялық бақылауларға арнау-
лы жабдықталған ғимарат.

Орбита – ғарышта аспан денелері қозғалатын жол.
Рентген сəулелері – тығыз денелер арқылы өте алатын
сəулелер.
Серік – Жер жанындағы орбита немесе басқа

ғаламшарлардың орбитасымен қозғалатын ғарыш ап-
параты. Қандай да бір ғаламшарды немесе астероидты
айналатын аспан денесі де осылай аталады.
30-б. жауаптар: «Кассини», өзге ғаламшарлықтар, секстант,

суасты роботы.
Unknown_block.іndd 31
Unknown_block.іndd 31
21.10.11 18:13