Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді
Жайлыбай F.

Қазақтың көрнекті ақыны Ғалым Жайлыбайдың шығарма­
лар жинағының бұл томына әр жылдарда жазылған өлең, толғау,
поэмалары топтастырылған. Әдеби қауымнан бағасын алған «Ақ
сиса», «Қара орамал» секілді дастандары бүгінгі қазақ әдебиеті­

нің жұлдызды шығармалары санатында.
Сондай-ақ, бұл кітапқа бірнеше аудармалары да еніп отыр.
Азаматтық лирикамен қоса ақынның махаббат, балалық шақ,
табиғат тақырыбына жазған жырлары шынайы да сыршыл­

© Жайлыбай Ғ., 2014
© «Фолиант» баспасы, 2014

(Ғ. Жайлыбай шығармашылығы туралы толғам)
Қазақ әдебиетінің қазіргі таңдағы өріс-өресі, бағыт-бағдары,
даму деңгейі жөніндегі әңгіме әрқилы. Заман мен қоғам өзге­
ріп жатса да, уақыт тынысы мен замандас тағдырын терең­-

нен толғап, жарқырата жазылған көркем шығармалар кем­
шін деген пікірлер жиі айтылып жүр. Жаны бар сөз екендігі
екінің біріне белгілі. Бұл сын әсіресе көркемсөз – проза жан­-
рына көбірек қатысты. Әйтсе де оның ақтауға болатын айғақ­

тары да баршылық. Айталық, хикаят, роман жанрының жүгі
ауыр, жауапкершілігі ерекше. Бүгінгі заман кейіпкерлерінің
болмыс-бітімін, қилы тағдырын, қоғамдық-әлеуметтік өмір­
дің бұрылыс-бұралаңын, шынайы шындығын толыққанды

зерттеп-зерделемей, оқырманмен көкейкесті ой-толғамдармен
бөлісетін бірегей көркем шығарманың жазылмасы белгілі. Ал
поэзия жанрының жөні басқа. Бұл орайда жыр көшіміздің
алда келе жатқанын айту парыз. Қазақ ақындары қара өлең­

нің терең қайнарларын тауып, жауһар жырлар өрнектеуде.
Бүгінгі қазақ поэзиясының бағын ашып, бағасын асы­рып
жүрген көрнекті ақындарымыздың еңбектері елге таныс,
есім­дері ұлтымызға мақтаныш. Міне, сол талантты тұл­ға­

лар­дың қатарында аса дарынды ақын Ғалым Жайлыбай да
бар. Біздің бүгінгі әңгімеміз осы бір өлеңдегі өрнегі бөлек,
жыр­лары жырынды ақынның шығармашылық жолына ой
жүгіртіп, пікір пайымдауға арналып отыр. Оған Ғалым ақын­

ның жарыққа шыққан кітаптары да, елуді еңсерген жасы да,
ең бастысы рухани қазынамызды байытуға қосқан сүбелі үлесі
де лайық. Кезінде, көзі тірісінде, көрсек те көрмегенсіп, біл­-
сек те білмегенсіп, кейін, өлген соң өкініп, сан қырлы талан­

тіміз бар ғой. Содан арылып, ар алдында ақиқатын айтуға
көшкеніміз де жөн ғой...
Қазіргі қазақ поэзиясының өрісі мен өресіне қарап, оның
әлемдік деңгейге көтерілген көркемдік күмбезінің көз жауын

алып, сұлулығына сұқтандырып, пәлсапалық парасатына там­
сандырып, шығармашылық шеберліктің шырқау шыңына
көтерілгеніне қуанасың. Сондықтан да бұдан былай атақты
ақын болу, жауһар жыр жазу мүлде мүмкін еместей сезінетін

де сәттерді ойыңнан өткізесің. Ал келесі бір дарынды ақын­
мен дидарласып, сом алтындай сара жырларын оқығанда,
әлгі ойыңның бекерлігіне көз жеткізесің. Уақыт озған сайын
жарық дүниеге ақындардың жаңа ұрпағына ілесе текті та­

ланттар да қосыла береді екен. Бұл ойдың ақиқаттығына
ға­жап ақын Ғалым Жайлыбайдың шығармашылығымен зер­
делей танысқан кісінің шүбәланбасы шындық.
Ақын Ғалым – өлеңдегі өз өрісін, жасыл жайлауын жазып-

жаңылмай тапқан тегеурінді талант. Оның өлеңдерінің бас­
ты қасиеті – табиғилығы. Ақын өлеңдері еріксіз есіңді алып,
сезіміңді елтітіп, көңіліңді елжіретіп, толқытып-толғанды­
рып, сүйсінтіп-сүйсіндіріп, бірден баурайтын алапат қа­

сиетімен жүрегіңді жаулап алады.
Ақын Ғалым адам болмысындағы бекзат қадір-қасиет­
тері­не ғашық. Ол адалдық, адамдық, тазалық, кісілік, ізгілік
сын­ды періштелік мінез-құлықты ардақтап, сол ізгі қасиет­

терді қастерлеп, іңкәрлікпен, құштарлықпен жыр кестелеуге
құмар. Осылайша тебіреніп, толқып, шабыттана шалқып жыр
төккен талантты ақын Ғалым Жайлыбайды қазіргі қазақ поэ­
зиясы­ның көгіндегі жұлдыздардың бірегейі десек жарасар!

Жаңаарқа өңірінің жазиралы жазықтарында – даңғайыр
даланың қиыр қырларында жезкиігі желмен жарысқан,
өзен-көлдеріне үйрек ұшып, қаз қонған, оның айдындарын
аққулар мекендеген алтын бесік төсінде туып, алты жасында

аламан бәйгеде атқа шауып, бозбала шағында жылқы жайып,
сахарада саяқ өскен, қара қоста көкірегі қазынаға толы
алтын сандық қарттардың өткен-кеткен өмір туралы ше­
жірелей шерткен әңгімелерінің сырлы астарын көкейіне

өз орнын табу талап-тілегімен арман қуып аттанған. Сөйтіп
қазақы орта, қазақы тәрбие, қазақы болмыс жас талапкер­-
дің алаштың арқалы ақындарының қатарына қосылуын тез­
детті. Құдай берген туабітті талантының, жылдар бойы оқып-

тоқып, жанын байытып, ойын кемелдендірген ілім-білімнің,
өмір сабақтарының арқасында ол дарыны дараланып, поэзия
өлкесіндегі өзге баспаған өз жайлауын – өз жолын тауып, қазақ
жырының көсегесін көгертіп, жаңартып-жасандыруға ерек­

ше еңбек сіңіріп, сүбелі үлес қосты. Қысқасы, өміріне өлеңі­
нен бақыт тапқан сирек талант.
Әдетте біз ақын өз өлеңдерінде қандай тақырыптарды
таңдап, қалам тербегенін бөле-жара әңгімемізге арқау етеміз.

Ал шындығында өлең қандай тақырыпқа жазылуы керек деген
сұрақтың жауабы жалғыз: ақын өзін айрықша ойландырып,
толғандырған өмір құбылыстары туралы өрнектеуге тиіс.
Өйткені өлең – өмір туралы толғаныстар жемісі. Рас, өмірдің

өзі жұмбақ сырлар әлемі, алайда ақын сол құпия сырды ашуға,
кілтін табуға бойындағы бар талантын жұмсап, жыр кестелеуі
керек. Ал өлең жазудың, яғни жырдың жаратылысы туралы
жаңалық ашу қажетсіз. Өлеңнің сөзі сара, ұйқасы қорғасындай

құйылған, ойлары алмас қылыштай өткір, теңеулері таңдай
қақтыратындай тапқыр әрі жаңаша болса ғана көркемдік
кестесі келісті, шеберлігіне шек келтірмейтін нағыз парасатты
поэзия санатына қосылатын рухани қазына саналары сөзсіз.

Ақын Ғалым шығармашылығы осындай ақындық шеберлік­
тің көрігінде шыңдалғандығын атап айту парыз.
Бір орнында тұрған дүние жоқ. Бәрі ұдайы қозғалыста,
өзгерісте. Ендеше, сол өзі ғұмыр кешіп жатқан заман мен

қоғам, оның қордаланған күрделі мәселелері, сол ортадағы сан
тағдырлы адамдардың тіршілік-тынысы, ой-мақсаты, арман-
аңсары ақынның сезімін тербетеді, сол кезеңнің сыр-сипаты
ойлантып-толғантпауы мүмкін бе?! Олай десек түбірінен қа­

телесер едік. Ақын адам ретінде өмір-тіршілікке қонақ бол­
ғанымен, өзі ғұмыр кешіп жатқан уақытқа қонақ емес. Сол
қоғамның ыстығына жылынып, суығына тоңбаса, мезгілді
мейман секілді жайбарақат: түк көрмегендей, түк білмегендей,

түк сезбегендей өткізсе, онда ол сол елдің Азаматы ма?! Яғни,
шын ақын қоғам мен заманнан тыс, өз бетінше, томаға-тұйық

өмір сүруі қисынға келмейтін нәрсе. Ол азамат ақын ретінде
сол заман, сол қоғам және сол елді, жерді мекендеген елдес-
жер­лестерімен біте қайнаса тіршілік кешеді емес пе?! Сол
қоғам, сол адамның мұңын мұңдап, жырын жырламаса оның

ақындығының, азаматтығының құны көк тиын емес пе?!
Бұл, әрине, ақын күнделікті тіршіліктің кез келген оқи­
ғасын, дерегі мен керегін қалдырмай өлең жолдарына тү­сіріп
отырсын деген пікір емес. Ақын – өзі дәурен сүріп жатқан

заман және замандастары, яғни адамдардың жан сарайын
ашып, ізгі қасиеттерін, үкілі үміттерін, мөлдір сезімдерін,
мұң-шерін, қуаныш-шаттығын егілтіп-төгілтіп жырлай алса
ғана нағыз ақын. Ақынның азаматтық болмысының риясыз

ашылып, ел-жұртының алдындағы перзенттік парызының
өтелуінің нақты көрсеткіші осылай сипатталса керек. Міне,
осы тұрғыдан келгенде де Ғалым Жайлыбай ақынның лиро-
пәлсапалық поэзиясы – айрықша бағалауға лайық, ұлттың

рухани қазынасына қосылған олжа.
Мына
ұстараның
жүзіндей

қылпылдаған
құбылмалы
заманда әдебиет қоғам өмірінен қол үзіп, әлеуметтік мәсе­
лелерден шет қалса не болғаны?! Ұлтының жоғын жоқтап,

барын базарлап жыр дестелеу хас ақынның қастерлі борышы
ғой. Қазақ халқының өмір-тағдырының қилы кезеңдерін
өлеңдеріне арқау еткен ақынның сөздеріне сүйсініп, толғақ­ты
ойларын көңіліңе тоқисың. Ақынның қайраткерлік қасиеті­

не риза боласың. Асқақ сезіммен, адал көңілмен шындық­
тың шырайын келістіре көркем кестелеген азаматтық әуен­
дегі өлеңдер ғана жүрекке жетіп, көңілге қонатынын Ғалым
ақын жан-тәнімен сезінеді.

Ақынның атамекені жазиралы Жаңаарқа мен іргелес қара
орманды Қарқаралы өңірінде жусан жұпар шашпайтын болған.
Себебі Байқоңырдан көкке көтерілген ғарыш кемелері кей-
кейде жеріне жетпей осы аймаққа құласа, ұлан дала гептилден

уланып, табиғат та, адамдар да жапа шегуде. Осынау оқиға
абзал жүректі ақынды неге қайғыртып, қанын қайнатпасын.
Құрдасының «Уды у қайтарады» дегенге сеніп, араққа аңқасы
кеуіп тұратынын ашына өлеңіне қосуы да орынды. Бұл – қолдан

жасалған апаттың адам баласына тигізген залалын айтудың
амалы әрі ақынның тапқырлығына жарқын мысал.

Ақынның «Жетім құлын» деген өлеңі де осы тақырыппен
төркіндес:

«Протонның» уынан енесі өлген –
Көлеңкеде жылайды жетім құлын...
Жетім құлын иесі – жесір әйел –
Өз-өзіне қол жұмсап күйеуі өлген...

...Жетім құлын қаңғиды әр аулада,
Жесір әйел жылайды түніменен...
Зымыранның зауал шектірген зардабын зейінінде зер­
делеген зиялы ақын осы бір-екі мысалды жымдастыра жыр

жазып, ел-жұртының жанын кемірген сұмдық сұрақтан сыр
сабақтаған. Ақын адам мен табиғаттың мұңды тағдырына
бізді де ортақтастыра отырып, алдағы күндерге алаң көңілін
жасырмай, жаны ауырып жырға қосқан.

Адамдарды тағдырдың өңменнен өткен ызғарлы желі
тоңдырып, торықтырған осындай қысылтаяң сәттері аз ба?!
Сондай қилы кезеңдердің жаныңды жауратқан жанды су­рет­терін
ақын айна-қатесіз көңіл айнасына түсіріп, жадыңды жаң­ғырта

білуімен де біліктілігін, жан иірімдерін тап басар тамыршыдай
сезінуімен ақылман да алғырлығын аңғартып отыр.
Алмағайып қоғамның қиын-қыстау кезеңдері, ел-жұртты
жүдеткен жоқшылық, яғни тұрмыс тауқыметтері арқасына

аяздай батқан азамат ақын ашына айтып, ақиқат алдында
арына жүгініп, жыр толғайды. Ел есеңгіреп, ертеңгі күнінің не
боларын болжай алмай, күйкі тіршілік кешіп жатқан мезгілде
ұлтының осы тығырықтан шығып, босағасы берік, шаңырағы

шаңқан іргелі мемлекет қатарына қосылуын армандап, санасы
сарғайған ақын жырлары үміт пен күдікке толы:
Ұлтым қайғы кешкенде,
жұртым қайғы,

Сарыуайым сағаты сыртылдайды.
Ақындары алақан жайған елдің
Қатындары қол бастар ұл тумайды...

Осылайша опына отырып, ақын кемел келешекке жеткізер
үкілі үмітінен күдер үзбейді. Өз өлеңдерінде өтпелі кезеңге
өкпесін айта отырып, қарын тояр, көйлек көгерер, алайда
ұлтымның қайсар рухы, жасын жігері жасымаса екен деген ізгі

тілек қосқан Ғалым ақынға сен де сенесің. Пәк пейіл, ақ жүрек
ақын қара басы емес, дүйім дүние – жалпақ ел – ұлтының ұлы
армандарын айтып, осындай ойлы, осындай өрелі өлеңдер
жазуға аса асық.

Тынымсыз тіршілік, дүрбелең дүниенің жанарындағы қай-
қайдағы құбылысты көзі көреген, сезімі сергек, ойы ұшқыр
ақын жүрегінен өткізіп, өлең өрнектеуге өте шебер. Пікірімізді
тірілтер бірер мысалға жүгінелік.

Теледидардан жетімханада тәрбиеленіп жатқан бүлдір­шін­
дердің тұсауын кесіп, батасын беріп жатқан әжелерді көр­
ген ақын отыра қалып қалың ойға батады. Жаны жабырқап,
жеңілтек мінезді қыз-жігіттердің кесірінен тірі жетім атан­

ған сәбилердің тағдыры жүрегін сыздатып, көңіліне қаяу
салады. Ананың ақ сүтін ембеген, бесік жырын естімеген
бейкүнә бөбектің келешекте қандай адам болып қалыптасары
толғантып, ойы ойран, санасы сарсаң күй кешкен ақын жалпақ

елге жар салып, жетімдерді жебей жүруге, жастарды жаза
басып адаспауға шақырып, шыбын жаны шырылдап жыр
жазған. Жүрегі бар адамның жетесіне жететін-ақ өрелі өлең.
Бүгінгі күндері тұрмыс тауқыметін тартқан қыз-келін­

шектер қара базарда қаптап жүр. Әсіресе, әйел балаларға обал-
ақ. Оқып, тұрмысқа шығып, арыс туар алаштың арулары көне
күрте, ескі етігін сүйрелеп, көк базарда қап арқалап, қаңғып
жүрсе, соны көрген қайран ақын жүрегі қынжылмай қайтсін-

ау?! Ұлтының ұпайын түгендеп, намысын жыртып, тағдырына
алаңдап, араша түсу нағыз ақынның перзенттік парызы емес
деп кім айтар?!.
Адам өмірінің өткелдері үміт пен күдікке толы. Қысқа

ғұмырдың қас қағым сәттерінен терең сыр ұққан ақын оқыр­
манымен оңаша отырып ой бөлісуге құштар. Өрт өмірді өле
сүюге үндейтін мұндай мұңды да сырлы жырларының бағасы
берен, әсері ерен. Өткінші өмірдің құдайы қонағы болған­дық­

тан әр адам маңдайына жазылған тағдырды басынан ке­
шіре­ді, дәмі таусылғанша тіршіліктің шырынын да, кермегін

де татады. Сондықтан біреудің байлығына, біреудің билі­
гіне қызықпай, қызғанбай, адалдықтың ала жібін аттамай,
өзгені даттамай ғұмыр сүру ғанибет. Мына бір өлеңнің жалғыз
шумағы өзегіңді өртеп, шындығына бас идіріп тұр емес пе?..

...Қайғы-бақты қатар кеш...
Артық-кемін
Ай құлақты бейіттер теңестірер... –
деп ақын өзіне де, өзгеге де өмір сабағынан суыртпақтап сыр

шертеді.
Бүгінде баяғы гүлденген қазақ ауылдарының тірлігі мен
бірлігінде береке жоқ. Ел іші көшіп-қонып, қалаларға қоныс
аударып, күнкөріс қамымен әуре-сарсаңға түскен мезгіл.

Ажары тозған аяулы атамекен – қарашаңырақ қайран ауыл­
дардың сол көрінісі көңілге қаяу түсіреді. Әсіресе, әсершіл,
елде туып, ержеткен ақындардың жандары жараланып, жыр
толғаулары жиілеп кетті. Ғалымды да сол сан-сапалақ ойлар

сансыратып, қолына қалам алдырған:
Ауыл бардым,
алдымнан құм борады.
Құм бораны...

көңілді мұңға орады.
...Құм бораны борады мен келгелі,
Өңсіз өңір маған да өң бермеді...
...Өтпелі шақ, кім оның өткелдесі,

Осы өлкеге соға ма көктем көші?
...Ауған барып, сау қайтқан Ауғанбайдың
Аудан барып қайтқанға жоқ теңгесі...
Қазіргі уақыттың жан ауыртып, жүрек сыздатар тауқы­

меттері осылайша сан сыр, сан қырымен өлеңге көшкен. Бұл,
әрине, әлеуметтік өмірдің әлеулейі емес, шыңғырған шындығы.
Жарасы ауыр жанымды жабырқатып,
Қараша ауыл қарайды құбылаға...

Өтпелі кезеңнің өкпек желіне ұрынып, кешегі бақуат
тірлігінен айырылған қараша ауылдардың бүгінгі сиқын
көрген біздер де ақынға қосыла қан жылаймыз. Өйткені сол
өлкелерде өнген ұрпақпыз. Ақын сезімі соны дөп басып тұр.

Енді бір сәт ақын сол жұпыны ауылын сағынып, жүрегі
елжіреп, егіліп, сырын жырына қосады:
...Гүл шағында,
демеймін нұр шағында,

Біздің ауыл Арқада, құм шағылда.
Жетілгенбіз сол құмның құрсағында...
Ақын әркімнің кіндік жұрты – өз Меккесі деген ақиқат сөзді
орайын тауып, осылай тірілткен.

Соңы тұйық жолдардың,
басы – даңғыл.
Жүрегімнің жаутаң көз жасы жаңбыр.
Жалаңаяқ жүгірген балалықтың

Сипап қайтқым келіп жүр басынан бір...
Жан-жүрегіңді шым-шым сыздатқан шуақты шумақтарды
қайталай оқи бергің келетіні қалай? Иә, бұл – зерделі ойдан
туған зерлі өлең... Өйткені...

Сұрқай өңді сұр қаланың тынымсыз тіршілігі қажытқан
қыр баласының боз жусан иісі мен бозторғай даусын аңсауы –
сайын даланың саясында өсіп-жетілген бүтін бір ұрпақтың
көңіл күйі. Ақынның ауыл тақырыбын толғаған өлеңдерін

оқырмандары айрықша ыстық ықыласпен қабылдау сыры да
осында.
Үміттердің үкісіндей мұратын
Үлбіретіп, үздіктіріп, үзілтіп,

Сол өлкеден жолға шыққан бір ақын...
Жүрегіне жыр ұялатқан сол қараша ауыл болса, ақын оны
қалайша аяламасын?! Үмітіне үкі тағып, ақындық жолына –

арман сапарына алыс ауылдан аттанған Ғалым ақынның тура
жолын адаспай тапқанына оның бүгінгі өмірі мен өлеңі куә...
Дүрия дүние дидары, дүрмекті дәуреннің қилы кешулері
барысында сана сәулесі түскен өмір суреттерінің сыр-сипаты

ақынға түрлі ой салып, толғандыруда.
Болмашы бір мәселеден жол-жөнекей жолыққан бейтаныс
біреудің үзік әңгімесінен, елеусіз ғана оқиғадан ой түзіп, тәлім
алып, өмірлік өлең жазу – хас талантқа ғана бұйырған бақыт.

Ақының сондай сәттерде жазылған отты өлеңдерінің арман­
дай ойларымен өзегіңді өртеп, тербелтіп-теңселтіп жіберетін
құдіретіне қайран қаласың. Сондай бір өлең – «Ескі жұрт».
Ақын араға жылдар салып, ауылына ат басын тірейді, қасында

қалада туған баласы бар. Ауыл аралап жүріп, баласына өзінің
туып-өскен үйін көрсетіп, әңгіме тиегін шертеді:
Әкең, балам, осы жер – ержеткен жер,
Сезімімнің селдірін селдеткен жер.

Ақ батасын атаның қабыл етіп,
Ақ тілеуін анамның тербеткен жер.
...Ескі жұртқа жайылған тамырым бар –
Туған жерге байланған кіндігім бар.

Әр қазақ баласының басында бар таныс тіршіліктің сыры
мен жыры бұл. Бір кездері балалық шақтың бал дәурені өткен,
бүгінде орны – қара жұрты ғана қалған ескі үйлерді, қараша
ауылдарды еске салып, көңіліміз құлазып, шерлі әуен шертері

шындық. Ақын бір өзінің емес, көптің көкейіндегі сөзді тіріл­
тіп отыр.
Енді бір тойға арнап тігілген киіз үйлердің Қытайдан
әкелінгенін көріп, қатты қайран қалады. Аты бар да, заты жоқ,

көзге қораш – жасанды үйлерге қарап тұрып, ұлтының ұясы
болған киелі қазақы киіз үйін жоқтап, жүрегі жылаған ақын
сол сезімін жырына қосқан. Өзінің ата кәсібі – киіз басу мен
одан жұмыртқадай тізілдіріп алты қанат ақшаңқан киіз үйлер

тігуді ұмытқан елдестеріне өкпесі өлеңде келістіре өрнектел­
ген:

...Туырлықтары кенептен екен –
Керегелері темірден...
...Киіз бен ағаш сүйегі, дені,
Сөзіме кім бар таласар?..

Киіз үй – біздің киеміз еді,
Қазаққа ғана жарасар...
Бүгінгі таңда ел жақсылары еленбей, байшыкештер мен
билік төріндегілердің аты озып, бағы жанып тұрған заман.

Ұлтына тірек болатын текті тұлғалардың тасада қалғанына
қынжылған ақынның хан алдында да қасқайып тұрып хақ
сөзін айтатын – адалдықтың алмас қылышындай болғаны, То­
лыбайдай сыншыларды жоқтауы – жұртшылық жүрегіндегі

сөз. Жалпы Ғалым Жайлыбай ақын осы бір толғауы тоқсан
тақырыпқа айрықша мән беріп, жеріне жеткізе жырлап
бақ­қан. Сөйтіп, Абай бастаған ұлтымыздың кешегі-бүгінгі
ұлылары мен игі жақсыларының ғибратты ғұмырларының

өмірілік өнегесі өлеңге көшкен. Негізінен, бұл тақырыпқа
қалам тербемеген ақын жоқ. Ғалым болса бұл орайда да өз
жолын, өз жөнін тапқан. Олардың ғазиз есімдері қазақ халқына
несімен қадірлі екендігін айта отырып, оған бүгінгі ұрпақ

ұлықтауға, ұмытпауға тиіс рухани ерліктерін ұштастыра жыр
қашаған.
Мысалы, «Абаймен сырласу» өлеңінің мына жолдарына ой
жүгіртіп көріңіз:

...Ұлы болуға ұмтылғандар бар,
Ұл болып алмай алдымен...
...Алаштың асқан тәңірі Абай,
Көреміз біз де жолда азап.

Жаратқан хақтың әмірі қалай –
Сен көрген қазақ – сол қазақ!
Ақынның абыз Абаймен сырласу жырының қатпары қалың,
айтары ақиқат. Ұлы ақынның ұлағатына құлақ аспаған

бүгінгі ұрпағының әлі күнге сол баяғы керенау-кербез кесірлі
мінезі сол қалпы – сол қазақ екендігін айтып ашынған Ғалым

ғұламадан ғибрат алмай, әкенің баласы болуға жарамай жатып
ұлы атағына ұмтылғандардың көбейіп кеткендігін ашына
айтуы да шынайы шындық.
Мына бір жыр жолдары да жүрегіңе жата қалады:

Аға сұлтан атағы аздық етер
Асыл туған атадан Құнанбайға.
...Құнекеңдей құндысын құныкер ғып,
Сұлтандарын бұл қазақ ұлтан еткен.

...Тобықтыдан Құнанбай тумаса егер –
Құнанбайдан Абай да тумас еді...
Кеңес заманының кері кеткен саясатының кесірінен асы­
лымызды ардақтай алмағанымыз және оның бір Құнанбай

ғана емес, күллі Алаш ардагерлеріне қатысты қасіретті тағдыр
екенін мегзеген ақынның аталы сөзіне қалай риза болмассың?!.
Қазаққа берген құдайдың, баба,
сыйы едің.

Қорқыттан қалған қоңыраулы керуен күй едің.
Тамадан емес, анадан туған абызым –
Шақадан емес, атадан туған киелім.
Бүгінгідей бөлектену, жақсысын өзге өгей санап, ортақ­

тастырмау, ағайын арасын алалап, бар қазақтың бір қазақ
екенін естерінен шығарған «жүзшілдерге» осындай өнегесі
үлгілі сөз арнау бәрімізге Ықыластың қобызындай шерлі күй
шертіп, есімізді жиюымызды ескертіп тұр емес пе?!.

Әйгілі Әсет Найманбайұлы сынды аспандағы аққуға әнін
қосқан әншінің өнерін сөзбен сипаттауы да керемет:
Ән салса ағындаған, арындаған,
Бұлбұлдай даусы көкте дамылдаған.

Толған ай толықсытып топқа салып,
Жорғадай майда қоңыр мамырлаған.
Артына әсем ән, өмірлі өлең қалдырған, айтыстың да
ақтангері Әсеттің өзі де, өнері де мәңгі жасайтыны да жырда

Ал енді «найзасын жанып намысқа, қылышын көкке
суарған», «оқтаулы мылтық, отты өлеңнің» иесі ер Махамбет
туралы ақын толғауы – тосын түйін-тұжырымдарымен сүй­
сіндіретін сүлей жыр:

Керуенге керім ілескем...
Ғасырдан ғажап жыр ескен.
Басын шап, мейлі, кес тілін –
Өлмейді Ақын, абайла!

Махамбет мәңгі Арайна...
Махамбеттің ерлігін, ақындығын өрнектеген өлеңдер жетіп
артылады, алайда жасын жүрек ақынды мәңгілік Арайнаға
теңеген – тек Ғалым ақын.

Арманда кеткен Алаш арыстары да ұмыт қалмаған.
Ғалымның «Толқындар» деген өлеңі марқасқа ақын Мағжан
Жұмабаевтың рухымен сырласу сынды. Ақын қоғам мен
адам тағдырын салыстыра әңгімені әріден бастап, ұлтының

жазықсыз жазаға ұшыраған ұлы перзенттерінің өздері өлсе
де сөздері – ұлтжанды рухтары мәңгі жасайтынын айтуға
асыққан. Бұл әрі Алаш қайраткерлерінің ақталып, ор­
тамызға оралуына орай, ел үшін күрескен ерлердің есімдері

ұмытылмайтынын тілге тиек еткен ғақлиялы ғазал. Таң ат­
пайын десе де күн шығатыны сияқты, өздері өлсе де өнерлері
өлмейтін Мағжан сынды ұлт ақынның мәңгі жасайтын рухани
мұрасын өшіру мүмкін еместігі ақиқат қой. Ғалымның түйінді

сөзі оқырмандарын осы пікірге жүгіндіріп отыр.
Соңғы жылдары Сәкен сынды саңлақ ақын туралы кейде
артық-ауыс сыпсың сыни сөздер айтылып қалып жүр. Алайда
өлеңімен де, өмірімен де ұлтының – қазағының бақытты

болашағы жолында күресіп, жанын пида еткен ардагер
азамат, ақиық ақынның мәңгілік ел-жұртының жүрегінде
сақталатынын Ғалым жақсы айтқан:

Ақбоз атты құлатқан жала – керме,
Магаданға мола іздеп бара берме!
Сәкен деген – халқымның рухы ғой,
Рухтарды көмбейді қара жерге...

Бұл сияқты қазақтың бағына жаралған, ұлтының рухани
ұстаздарына айналған небір марғасқа ақын, жазушы, ғалым,
азамат-қайраткерлер хақында Ғалым жазған жырлардың
бәріне бірдей тоқталу мүмкін емес. Жоғарыда әңгімемізге

арқау болған бірсыпыра өлеңдердің сыр-сипатына қарап-ақ
талай тағылым алуға болатынына көз жеткіздік. Бір ескеретін
жағдай: бұл әшейінгі әдеби мадақ-ода емес, мағынасы терең
пәлсапалық толғаулар.

Адам баласының болмысындағы асыл қасиеттердің бірі –
сүйіспеншілік сезімі. Сол бір Алла сыйы – махаббаттың асыл
да асқақ, нәзік те құдіретті, жан дүниеңді жаулап, баурап
алатын сиқырлы да қымбатты сезім екендігіне сендіретін де,

сезіндіретін де өлең өрнектеу – ақынның ақынына бұйыратын
бақыт. Ғалым сол сирек, сол бірегейдің санатындағы ақын
екенін кесіп айтамыз. Ал адамның махаббаттың ғажайып сезім
дариясы мен ариясы екендігін мейлінше жеріне жеткізе көкке

көтере жазғандығына көз жеткізу қиын емес.
Ғалымның ғашықтық ғазалдарында мөлдір мұң мен сұлу
сезім астаса араласып, жаныңды біресе елжіретіп, біресе
егілдіріп, көңіл иіріміңді құйындай ақтарып-төңкеріп, есіңді

шығаратын алапат күшімен арбап алары ақиқат. Жаны нәзік,
сезімі сергек ақын оқыстан кездескен оқиғадан да өлең өре
қоюға өте бейім.
Ақын Алатаудың баурайында, аялдамада автобус тосып

тұрған. Аспанның түбі тесілгендей нөсер жаңбыр төпелей құйып
тұр. Бір сәт бейтаныс бойжеткен бозбаланың қолшатырының
астына келіп тұра қалады. Өзі қалшылдап-дірілдеп әбден
жаураған. Перизат қыздың қылығы шабыттандырған шайыр

аруды «жыр отын жағып жылытып алады». Бір өлеңнің туу
тарихы ғана бұл. Ал ақын оңашада өз өмір жолына үңіліп,
небір ойлар кешіп, небір жырлар жазбады дейсің?! Өткен өмір,
кешкен жас дәуренін ет-жүрегі елжіреп есіне алмайтын адам

бар ма? Әсіресе, ол ақын болса... Міне, сол сағымға айналған
сағынышты күндер керуені көшкен бұлттай басымыздан «өтті-
кетті» деп жүрек сыздата жазылған жырлармен жүздескенде,
қимасыңмен кездескендей қуанышқа бөленерің белгілі.

Бозбала дәуреннің бойжеткені, өзі өлердей ғашық болған
«қалқа қызға» қосылмаған ойы, басқа тағдыр туралы жүрек

шымырлатқан ақын сырлары қандай керемет. Жігіт көзінен
көктем көрген қаракөз қарындасқа сырттай сонша құмартып,
сүйсінсе де, әдептен асып жүрегін ала жүгірмейді. Өлең
кейіпкері:

Өртімді іште сөндірдім,
Қалқам-ай,
саған тіл қатпай, –
деп сыпайы сыр ашып, сабыр сақтап, тағдыр толқынына ес­

кексіз қайық салмауы қандай сырбаз мінез. Махаббат мұңын,
сүйіспеншілік сырын осылайша баяндау да ғажап қой.
Ғалым ақын енді бірде арада отыз жыл өткен соң жолыққан
бала ғашығына жыр арнап, оған деген пәк сезімі туралы

сыпайылап сыр шертеді:
Көктем көздің жасындай боп сырғи ма,
Сырғи-сырғи бет түзедік ылдиға.
Өткен өтті...

Құрысын бәрі, Гүлмира,
Есіңе алып жүрсің бе әлі, Гүлмира,
Ай алқалы, күн сырғалы Гүлмира...
Не деген сырбаздық. Не деген өкініш. Не деген наз. Сырбаз

ақынның сырлы жырына сүйсінбеске не шара?!.
Сүйіспеншілік сырларын ақтарған ақберен ақын жырлары
оқырман ойын онға бөліп, көңілдерінде құйын ойнатып,
сезімдерін біресе үкідей үлбіретіп, біресе саумал самалдай

желпіндіріп, біресе үздіктіре аңсатқан арманына айналып
кететін құдіреті бар.
Көңіліме сол қалқа ұнады да,
Әуен келді мың түрлі құлағыма.

Сынақтардың мекені – Сарыөзектің
Сары қазының барайын сынағына.
Адам баласына тән мінез-қылық: сұлу көрсе сүйсіну,
жаны жақсыға жанасу, сырын ашып, көңілін білдіру, қуана

қауышып, қимай қоштасу алдымен ғашық жандарға жарасты
болса керек. Ғалым ақын өз өлеңдерін сол сипатта өрнектейді:
Өлеңін сыйға тартар гүлдесте ғып,
Ақынының жүрген жері күнде естелік.

Кеңгірдің толқынындай толқыған қыз,
Қайтейін, тілден қорқып тілдеспедік.
...Қорланын қорықпай-ақ жырға қосқан,
Менен де Естай ақын бақыттырақ.

Ақынның асау сезіміне құрық салып, аруға ауған көңілін
жырға орап, өлеңнен гүл ұсынуы жан сүйсінтеді. Оның себебі –
бұл көпшіліктің көкейіндегі сыр. Ақынның сүйіспеншілігіне
бөленген қыз қандай сұлу болса, өлеңі де соған сай көркем

кестеленген. Сондықтан да біз поэзияны сезімнің сиқырлы
әлемі дейміз. Ол – адамның көңіл күйінің астарлы, жұмбақты,
құпиялы сырсандығы. Ал ақын болса – жан сұлулығының
суретшісі. Шын шайыр өзгелер көрмегенді көреді, сезбегенді

сезеді, ойламағанды ойлайды. Міне, Ғалым ақынның поэзиясы
осындай кемел қасиеттерімен айрықшаланып, айдарынан жел
ескен жақұт жырлар жазуына жол ашып тұр.
Табиғат пен адам арасындағы табиғи байланысты бейнелеу

арқылы пәлсапалық ой түйіндеу де Ғалым ақынның ен салып,
еншілеп алған төл тәсілі. Ғалым – жаратылысқа жан бітіріп,
тілдесіп, сол арқылы адам табиғатының тылсым сырларын
ашып, оның болмысындағы кісілік, ізгілік, адамдық, адалдық

сынды сындарлы қасиеттерін жарқыратып, жан сүйсінте жа­
зудың хас шеберіне айналған ақын. Ол – табиғат көріністерін
тамашалай отырып та, сан қилы қиялдарға батып, өмір туралы
өлең өрнектеудің соны соқпағын тапқан талант.

Өліара шақтың өлеңін айтып,
Қап-қара нөсер тұр төгіп...
...Өмір де бүгін,
Көңіл де бүгін

Қыс пенен күздің арасы...
2-266

Ғалымның құйқылжыған көңілі қоңыр күздегі қарашаның
қара жаңбырына жан бітіріп, өліара шақтың өлеңін айттырып
қоюы сезімі сергек ақынның басқа жан баласының ойына
оралмайтын таңғажайып тапқырлық, ала бөтен алғырлық

қой, тегі. Хантәңірі екі елдің шекарасын бөліп тұрған тау
ғой. Оған «Тәңір таудың өзі де арағайын» деп жаңаша сипат
беруі де тамаша тапқырлық. Ал ақынның Жезқазғанды
Қаныштың арналы арманына жаралған жүректегі жерұйық

деуі де тапқырлықтың төресі. Алыс ауылдан Астанаға келіп,
ақындықтың арғымағын ауыздықтаған Ғалымның Алматы­
ны өлеңінің кіндік шешесіне балауы қандай ғажап. Дүйім
елге белгілі Шайтанкөлді өз көзімен көріп, өз жүрегімен

қабылдаған. Мына қос жол соның жемісі:
...Көл біткеннің барлығы жер үстінде,
Шың басына сен ғана шығып алған.
Табиғаттың кезекті бір маусымын тың теңеу тауып, қазақы

ұғымға үйлестіріп, әдемі әдіптеген мына жыр жолдарына назар
аудармай өте алмайсың:
Қасқыр боп қаңтар ұлыған,
Сары аяз тісі сақылдап...

Жүйесін тапқан сара сөз, соны теңеу мына бір жыр
жолдарына түсіпті:
Азаннан бері аңырай құйған,
Жылауық бұлттың таусылды жасы...

Есіл өзенінің жағасында серуендеп жүрген ақынның
жүйрік ойы тоқтаусыз толқып аққан, еселей есіп аққан
өзен толқындарына көзі түскен сәтте оның арынды ағысы
тоқтаусыз өтіп жатқан өз өмірін – адамдар өмірін есіне салып,

күрсіндіреді:
Есілдің ерке толқындарындай
Ағып барады есіл күн...
Жаңбыр жауып өткенен кейінгі қарапайым көріністен өмір

Жапыраққа ілінген жалғыз тамшы,
Жанардағы жастай боп мөлдірейді...
Өлеңнің басындағы осы сурет, соңына қарай ақын тамшы-
ғұмырдың мән-мағынасын тамыршыдай тап басып, көрген

түстей сәттік тіршілікті әлгі көп ұзамай үзіліп түсер тамшыға
теңеп отыр. Өлең түйіні төмендегі жыр жолдарында:
Жапыраққа ілінген жалғыз тамшы –
Маңдайыма жазылған жалқы ғұмыр.

...Жалғыз тамшы ілінген жапыраққа,
Үзіледі...
Сіңеді топыраққа...
Ақын ақ қайыңды көктемде көргенде оны ақ балтырлы, көк

көйлекті қызға балаған. Ал күзде көріп, көйлегін біреу шешіп
алғандай ойға берілген. Сол сәт ойына оралған жыр жолдары:
О, ақ қайың, саған қарап ұқтым мен
Өмір мәңгі көктем емес екенін...

Жаратылыстың жамалын аузының суы құрып жалаң
суреттемей, осындай ойлы, мән-мағыналы, тұжырым-түйінді
жыр жазғанға не жетсін!
Сөз соңында Ғалым ақын шығармашылығының жалпы

сипатына тоқтала кеткен артық болмас. Ақынның сөздері
суреткерлігін, ойлары парасаттылығын, сезімі жан тазалығын
айғақтап тұр. Оның тақырыбы сан алуан, ой орамдары кемел,
тілі шұрайлы, теңеулері үр жаңа, мазмұны мағыналы орам

өлеңдері өзгермелі өмірдің, құбылмалы қоғамның қыры мен
сырын тереңнен толғауымен ерекше. Жас ұрпақтың ұлттық
рухын оятуы, елі мен жерін сүюге, атамекенге адал қызмет
етуіне септігі тиетін текті өлеңдері тіпті де көп.

Ғалым Жайлыбайдың өлеңдерін оқи отырып, бейне бір
қырдың қоңыр самалы ескен қоңыр кеште қазақтың ұл­
тымыздың үзілдіре созылып, әуезді әуенімен, сырлы сазымен
шым-шымдап шымырлай бойға жайылып, үрзада үнімен

үздіктірген элегиялық қоңыр әнін тыңдап отырғандай, біресе
жан-жүйең жадырап, біресе көңілің босап, тәтті сезімдер
бесігінде тербеліп, эстетикалық ләззатқа бөленіп, өзге дүниені
ұмытып, өзіңді жырға көшкен өмір кешулерінде жүргендей

әсерге бөленесің.
Ойлау жүйесі жөнінде айтсақ, ұлтжандылық жолын
ұстанған ұрпақтың өкілі, қара өлеңнің қалыптасқан дәстүрлі
сипатынан қашқақтамай-ақ сындарлы жырлар сомдап жүрген

де Ғалым ақын. Тағы бір тоқтала кететін жағдай: ақынының
өлеңге өз өмірбаяны, өз тақырыбы, өз тағдырымен келгендігі.
Ойшыл, сыршыл, сезімтал, арда ақын өлеңдерінің өрімі де,
өзегі де, ұйқасы, ойы, бейнелеу-бояуы, теңеуі – бәрі де үр жаңа,

бәрі де бір өзінікі. Ақынның назы нәзік, бояуы айшықты,
сазы әуенді, мазмұны маңызды – уақытпен үндес өлеңдерін
бейне роман сияқты үзбей, бас алмай қызыға, құмарта оқып
шығасың, жаның ләззат табады.

Қорыта айтқанда, қазіргі қазақ поэзиясының төріне
көтерілген Ғалым Жайлыбай – жүрегіне жыр ұялаған ұлты­
мыздың көрнекті ақыны. Шығармашылық бабында жүрген
шайырды қалай қадірлеп, қалай төбеңе көтерсең де бек

жарасарына берік сенеміз. Өлеңдегі өмірі мен жырдағы
жұлдызы жарқырап, жайнай берсін дейміз. Шабытының шаң­
қай түсіндегі ақынның:
Келер күндер, білмеймін, береді не,

Дүниенің кім жеткен дерегіне?
Өртенген мұң өзекте...
Өлеңдерім
Ертеңдердің жарай ма керегіне?!.

Жазғаным жасық жыр болып, ұрпағым алдында ұятқа
қалмайыншы деп шамырқана шабытына қамшы басқан Ғалым
ақынның өнерінің өлмесіне, жамиғат жадында сақталарына
күдіктену күпірлік. Оның өлеңдері қазақтың өмірлік рухани

қазынасының сандығында сақталарына толық сенімдіміз.
Қуанышбай ҚҰРМАНҒАЛИ,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.
Алматы. 18.03.2012

Шашқанда алтын арай дала таңы,
Шапағын дүниеге таратады.
Сен менің бақытымсың, Қазақстан –
Анамның аялаған алақаны.

Ізет пен ізгіліктен іркілмеген,
Тұлпардың өз елімнен тұрқын көрем.
Сен менің тағдырымсың, Қазақстан –
Үкісі үмітінің үлпілдеген.

Жанынан жыр төгілген, нұр төгілген,
Қайғының аулақ болсын бұлты елімнен.
«Ырыс-құт – тату елге нәсіп» деген
Аманат қалған бізге Күлтегіннен.

Мезгілсіз бұзылмасын ұйқың, балам,
Ел едік дүбір шықса қиқулаған.
Аққудың қанатынан ән естіген,
Тұлпардың тұяғынан күй тыңдаған.

Шырағы мәңгіліктің жағылғасын,
Айбозым аламанда арындасын.
Көзімнің қарашығы – Қазақстан,
Сен менің қанымдасың, жанымдасың.

Атынан сөз алғанда қатарластың,
Қыр кездім,
белге шықтым,
жотаңды астым.

Бірліктің бесігі сен – Қазақстан,
Арманын әлдилеген Отандастың!

Тағдырдың өзі қосқан, тамыры бай,
Жанарың жарық болсын, жарығым-ай.
Сен менің жалғызымсың, Қазақстан –
Жалғанда жалғыздардың жары Құдай!..

Жақсыны көрдім,
жаманды көрдім –
Зулаған күнде құр аттай.
Тіршілік,

сенің бағаңды көрдім –
Қолға тұрмайтын сынаптай.
Алысты көрдім,
Жақынды көрдім –

Көргенім қандай көп еді.
Ақырзаманғы ақынды көрдім –
Өлі сөздерден өлеңі.
Ақты да көрдім,

Қараны көрдім –
Асудан әрі асарда.
Дананы көрдім,
Ағаны көрдім –

Ақ жайлау алды қашанда.
Жарық та көрдім,
Қараңғы көрдім –
Ақша бұлттардың ішінде.

Ғаламды көрдім,
Бабамды көрдім –
Ақ сауыт киген түсімде...
Азапты көрдім,

Мазақты көрдім –
Бақ ұшты көздің ұшынан.

Ғажапты көрдім,
Қазақты көрдім –
Керуеннің кеуде тұсынан.
Даламның жырын дарабоз қылдым,

Өмірімнің шығып өріне.
Шанағы сынған қара қобыздың
Қаңқасын ілдім төріме...

* * *
Ақ нұрларға қарайды-ау шөлдеп пенде,
Мәңгіліктің бесігі тербеткенде.
Айтып кеткім келеді сол бір әнді,

Қайтып кеткім келеді сол көктемге.
Көңіліңнің көз жасы ыршығасын,
Көк майсаңа жете алмай тұншығасың.
...Сол көктемге бізді енді кім шақырсын,

Сол бір әнді, дүние-ай, кім сұрасын?!
Арай сүйіп,
алдыңнан нұр күлгенде,
Көз ұшына көп өлең іркілгенде.

Аспантаудың аққуын жырлай-жырлай
Аспан жаққа кетермін бір күн мен де.
Жұлдыздардың жанғанда шоқ тізбегі,
Көңіл шіркін, қайтейін, жоқты іздеді.

Көз ашқалы қуып ем, көлбең қағып
Сарыарқаның сағымы жеткізбеді.
Өмір – аптап,
Ұнатар шөлдеткенді,

Көз ұшында құстарын көлбеткенді.
...айтып кетсем салам ба сол бір әнді,
Қайтып кетсем табам ба сол көктемді?!.

Ұшады қараторғай қанат қағып,
Астына қанатының маржан тағып...
Ақан сері
Туған жердің төсіне тұмар қадап,

Өсірсем бе деп едім
шығанға бақ.
Түн баласы түс көрем түрлі-түрлі,
Құс көремін және де сыңар қанат.

Көшкен елдің көнерген жұрты мына,
Өлең жамау бола ма жыртығыңа?..
Мұнарлы алап мұңданып...
Қосылады

Сыңар қанат сол құстың сұңқылына.
Қарамадым жырға да ермегім деп,
Артатындай кім едім елге міндет?
Түсімдегі жаралы сол бір құсты

Мен өңімде жүремін емдегім кеп.
Төр сенде екен,
титтей құс,
өр сенде екен,

Қанатыңды бір сылап көрсем бе екен?..
Кеңістікті сезбейтін кемтарларға,
Аспан, сені аңыз қып берсем бе екен?
Күнде көрем жанымнан шалағайды,

Жағажайда қақталған жалаңбұтқа
Жыр оқысам...
ұға ма дала жайлы?..
Ұялма, аға,

тағдырдың сыйы Аллада,
Біздің баста әзірге қиял ғана.
Самғайтынның бәріне сәт тілейді
Құс қанаты талатын қиян дала.

Сүмбіледе...
Жүректі тілгілеме,
Ақын деген – онсыз да мұңды неме.
...Өміріңде өткенді өбектесең

Көңіліңде көктемгі күн күле ме?
Өңім түгіл, кешемін түсімде мұң,
Өліарада өмір бар – түсінгенім.
Қанатының астына маржан тағып,

Кеберсіген еріні кер бетеге,
Жауынсыз жаз жаныңды шерлі ете ме?
Сауырынан құйқылжып құйын қашса
Бауырынан Бетпақтың ел кете ме?..

Томсырайған торығып топ тобылғы,
Көздеріме көңілсіз боп көрінді.
Есіме алдым ұзаған көктемімді –
Есіме алдым өткенім-кеткенімді...

Ақ селеуі,
жусаны,
шөңгелері,
Мен сендерді келіп ем емдегелі...

Көз алдымда дүние дөңгеледі –
Шемен жұтқан шайырдың шерлі өлеңі.
Кештері аптап Бетпақтың,
күндері ыстық,

Қанатты боп туған соң ілгері ұштық.
Қай соқпаққа қосады сүрлеуімді
Шеті де жоқ,
шегі жоқ бұл кеңістік?

Тағдырменен таластық таңдарға еріп,
Сен де,
мен де, дүние-ай, арманда едік...
Мейіріміз қанатын күн бола ма,

Мәңгілік шөл,
аңқасы қалған кеуіп...

Аймаламай арайын ақ таңның да,
Бағы тайып басынан батқан мұңға.
Безектеген жанымды бебеулетіп,
Бетпақдала безеріп жатты алдымда...

Қаратау!
Саған жеттім бір көруге,
Бір көруге тірлікте үлгеруге.
Сен маған асықпағын

гүл беруге –
Онсыз да болмайды ма күн көруге?
Қаратау,
Саған жеттім бір қарауға,

Басыңнан шана-мезгіл сырғанауда...
Ыршытқан көздің жасын шақтан бері
Тұншыққан тұлпарларым тұр қамауда...
Қаратау,

кетпепті әлі қар басыңнан,
Ирелең жолды көрдім жарға асылған.
Бір тайлақ бос келеді шұбатылып,
Сол көште атан өліп, арба сынған

Қаратау,
көшті көрдім,
кешті көрдім,
Еске алып есті сөзін ескілердің.

Кешкіріп бара жатқан күнге ілесіп,
Бес күндік жалғаныңа бес түнермін.
Қаратау,
саған жеттім, мәртебелім,

Жазылып бітпей қалған жарты өлеңім.
Батыр мен бағыланды көрсет маған
Басында қалып кеткен әр төбенің.

Қаратау,
қасиетті қиян далам,
Бәрі де менікі деп қиялданам.
Тасында тарам-тарам көздің жасы

Басында керуеннің ұялмаған...
Қаратау,
Сен етесің көкті медет,
Өзіңдей өлкемізге текті керек.

Басыңнан шаң көрінсе...
Әлі күнге
Қорқамын көш қозғалып кетті ме деп...
3-266

(Элегия)
Көктемді көр де
көшті көр,
Жарқ ете қалып жанары.

Еңкейе біткен ескі жол
Еңіске тартып барады.
Жаңбыр мен қары аралас,
Өліара кезді көзге ілмей.

Саздауға біткен сары ағаш
Сағынышын да сездірмей.
Аспан мен жердің арасы,
Көктемнің түсі көгілдір.

Көзімнің ақ пен қарасы –
Өзекті жанға өмір бұл!
Уақытқа айтпай төрелік,
Тербеліп жатыр текті өңір.

Көктеммен бірге көгеріп,
Көгімен бірге көктегір!
Мойныма тағар тұмар ма ең,
Мойылдай екен бұл әлем.

Сен салмай кеткен бір ән мен –
Мен жазбай кеткен бір өлең...
Сел ме еді,
Әлде тасқын ба?

Дүрмегің.
Құс қанатының астында
Қысқарып жатыр күндерім.
Тербеліп терек, орманы,

Термеге басты не түрлі.
Ұялы телефондағы
Ұйқассыз әуен секілді.
...Көк белді көр де

кешті көр,
Көгілдір әлем жырласа.
Көнерер бәрі,
ескірер –

Көктемің келіп тұрмаса.
...Көктемді көр де
Көшті көр.

Алтайдың Тарбағатай тұғырындай,
Бұлақтың мамырдағы тұнығындай.
Қара Ертіс,
Қайран Ертіс сылаңдайды

Сұлудың толқынданған бұрымындай.
Сайраны сары белдің сағымындай,
Алтайдың алтын құсақ тамырындай.
Шыңғыстау шырағданын жақты мәңгі

Қазақтың жанындағы жарығындай.
Бірсалар анашымның киізіндей,
Келеді көңілімнің күйі үзілмей.
Шығыста қасиетті бәрі-бәрі –

Марқакөл маралының мүйізіндей.
Жүгіртіп жүректегі киігімді,
Жырыма іздеп келдім иірімді.
Ақынға төге алмасаң мейіріңді –

...«Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді...»
Шалғыны шашыраған шалғайында
Сырымды ақтарайын тал-қайыңға!
Шөлімді Сұңқарбұлақ қандырар ма

Сауыр мен Сайқан таудың баурайында?
Өскелең Өскеменнің мәрт өңірі,
Ұлының тауда туған тау көңілі.
Үшеуміз бір ақ өлең жазатынбыз –

Ұлықбек,
марқұм Нұрлан Мәукенұлы.

Сол жырдың адалдық ед тақырыбы,
Жылдардың шаршатты ма шақырымы?
Алтайдың алшы түсер асықтары –
Арқаның ардакүрең ақын ұлы.

Мен келдім – жанымда жас,
жанарда мұң,
Көрдің бе көңілімнің қабарғанын?
Толғатқан толқыныңмен тербе мені,

Қара Ертіс,
Қайран Ертіс,
Қара орманым...

* * *
Тау толқынға салса егер мұрат қайық,
Талабыңды шыңдайтын сынақтай ұқ.
Әлсіздер бар түсетін қақпалыға,

Тегіс жердің өзінде құлап, тайып.
Бағын, арын тәрік қып, жанын ойлап,
Тұнығыңды жүр біреу тағы лайлап.
Қағып кеткен олжаны оңашалап,

Лағып кеткен баяғы лағыл ойлар.
Мақсатсыздың қашаннан құйын алды,
Екі бөлек тұрағы тиын, ардың.

Сәл тергесең аузына құйылар құм.
Жауһар әуен естілмей жалқын әні,
Шындық іздеп біреулер шарқ ұрады.
Алқалы топ алдында ақымақ та

Аталы сөз айтпақ боп талпынады.
Бір білерім – шектен тыс тойған жаман,
Кім болады сенімін жойғанда адам?!
...Сақта мені күндерден ойын-тойсыз,

* * *
Шығарып салып қаздарын дала,
Таратқан сынды тойларын.
Жазира жырлар жазбадың, аға,

Жазбадың,
нені ойладың?
Жортуылшыдай жолы аса мықты
Күткен ем хабар мен сізден.

Қаламасам да оңашалықты,
Тартып-ақ кеттім елсізбен.
Тәңірдей көріп Темірқазықты,
Жолсызбен жалқы келемін.

...Біз тумай тұрып ӨМІР жазыпты
Жаздырар бізге өлеңін.
Өзекті жарып өрелі ұғым,
Түндерге тыншу бермедім.

Айтып-ақ кеткім келеді бүгін
Арманын бүкіл пенденің...

(Экспромт)
Бейуақта ұшқан қандай құс,
Беймаза күйге түсіріп?
Бейдауа көңіл мен байғұс,

Бейтарап жүрсем қысылып.
Берекет кетіп бәрінен,
Безектеп шықсам ертерек,
Бедерлі сезім әнімен,

Берен жыр, саған еркелеп.
Боз жусан белдің ұлы едім,
Бозкөл-көз күткен жас тұнып.
Базарлы ортаға кіремін,

* * *
Бір күнімнен аумай қалды бір күнім,
Белес болды Заңғар деген тауларым.
Қызыліңір қаққан кезде кірпігін

Мен мұңымның сапырамын саумалын.
Абыз-күйдің аруағы ұшып кетпей ме,
Домбыраның сынып түссе тиегі?..
Болашағым беттегенде беткейге

Бүгінімнің кемсеңдеді иегі.
Бауырым-ай!
Ай маңдайлы, нұр жүздім,
Жат санасам, жақын қайдан табамын?..

Жүрегімнен жыр боп жауған жұлдыздың
Жарығынан жасқанбасын жанарың.
Көктемдерім көктегенде көңіл бал,
Шыңырауда шындық тұнған терең бар.

Өлеңімнің қалыбында ӨМІР бар,
Өмірімнің тамырында ӨЛЕҢ бар!..

* * *
Алты да қанат ақ орда,
Алшаңдап шықтым төріне
Алшыдан түсіп сақам-дүр.

Аман-сау деген хабарға,
Ақсарбас айтып еліме,
Ақберен ақын атандыр.
Айсыз да абат түндерге

Арманын айтқан жан сәулем,
Аймалап жұлдыз жарығы.
Ағыны қатты күндерде
Аламандарды аңсаумен

Арғымақтарым арыды.
Асыл тас іздеп теңізден,
Ауырып жүрек, жүдедім,
Ауыздық шайнап ақтанкер...

Анасы Арман емізген
Ажалсыз ұлдың бірі едім,
Ақ тәңір, маған Ақ Таң бер!

* * *
Раушан дәурен,
қалайша бос қалайын,
Ақын жүрек жандармен дос болайын.

Қырандарға қызығып өскен едім,
Қарғалардың тобына қоспа, ағайын.
Ердің жүгін иыққа жүктеп алып,
Бара жатсам еңсемді тіктеп алып.

Ту сыртымнан сүйсіне қарасаң да,
Өтінемін, жайдақтық күтпе, халық.
Жан деп пе едің біздерді олқы мұңды,
Жүдетпеген өлеңнің дерті кімді?

Лебіз айтпай бір ыстық, қайран жұртым,
Алмағайсың жылатып ерке ұлыңды.
Астана емес, атағым ауыл мәлім,
Соқтырғам жоқ өлеңнің дауылдарын.

Бір шалағай ісімді көре сала
Теріс қарап кетпеңдер, бауырларым.
Өмір-өлең түйінін жас ұқтырып,
Тұлпар уақыт қойды ғой асықтырып.

Бір көз тіккен көзайым адамдарды
Мен кетермін түбінде ғашық қылып.

Бола алмаған ақынның бақ тілегі,
Оралмаған мойынға ақ білегі.
Айдан сырға тағынған аққұба қыз –
Айдын көлге шомылған аққу еді.

Көңілімде сол сәттен сызат қалған,
Керуенімді уақыт ұзатты алға.
Бозкөл қатты тасыған
сәуір айы

Саған деген сезімім тұзақталған.
Өткен күннен өрелі сыр ұғайық,
Сыр ұғайық,
жүрекпен жылынайық.

Бозкөлдегі киелі қос аққудың
Сол көктемде болды анық бірі ғайып.
Таныта алмай еркелік, айбынын да,
Берілгендей ерте-кеш қайғы-мұңға.

Сыңар аққу сыңситын, егілетін
Мөлдірліктің мекені – айдынында.
Күндер легі оны да ұмыттырып,
Жібереді-ау...

басқаша сыр ұқтырып.
Сыңар аққу, жағадан саған қарап,
Ойға шомып қайтушы ем тұрып-тұрып.
Адалдығын түсініп анықтығы,

Тұнжырағам мен оның танып мұңын.
Бір-ақ түнде жоғалды ол,
анам айтты:

...Адалдықты есейдік көңіл еміп,
Жеткізбейді, зулайды өмір-елік.
Сыңар аққу, сырғалы сұлу қызды
Жырлаймын да мұңаям тебіреніп.

Сезімдері сең болған тәрізденіп,
Жүр біреулер жел сөзбен «қарыз беріп».
Сыңар аққу,
Ақын ұл,

Сырғалы қыз...
Бірімізді біріміз әлі іздедік.
Үмітіңді не жетсін үзбегенге,
Жауһарыңды жоғалтқан іздегендей.

Сәуір туса Бозкөлді аңсап тұрам
Сыңар аққу, сырғалы қыз келердей.

* * *
Қарасуға барғанда шомылғалы,
Сақинамды сыйладым қолымдағы.
Сәнім-дағы сен болған,

әнім-дағы,
Көрген түстей күндер ғой оның бәрі.
Сақинамды сыйладым қолымдағы.
Саусағына сақина салып едім,

Жақұт еді, ол күндер лағыл еді.
Шыжып тұрған шілдеде жыр жазамын,
Біз өзенге барған кез мамыр еді.
Тербетті ғой толқындар тағы мені.

Көз алдымда шадымнан шақтар әлі,
Терезеңді көп болды қақпағалы...
Қақпағалы,
өзімді қақтағалы...

Түгелсіп тірліктің ақ парағы,
Бақи болып кеткендей бақтар әні.
...Білем тағдыр дәм-тұзын таусарын да,
Ешкім тұрып қалмайды нау шағында.

Қиялымда тербелген құралай қыз,
Сол сақина бар ма екен саусағында?

Жазуына разы Жасағанның,
Көрікті қыз,
көркіңе мас ағаңмын.
Жайық болған сезіммен тербелгенде

Ғайып болған көзімнен қашаған күн.
Қалықтады қалқаның бүгінгі әні,
Жезқазғанның жұлдызы жымыңдады.
Тебіренген Кеңгірдің толқындары

Ақ жол айтып ақынға сыбырлады.
Алқаракөк аспанды кезіп ұштық,
Байлайды екен тіліңді сезім ыстық.
Бейсеуовтің «Сырласу вальсіне»

Қосылдық та екеуміз тез ұғыстық.
Сәтте туған сезімді қалқалама,
Ару қызға жарасар арқалы аға.
«Түн жамылып келеміз,

айсыз аспан...
Алақанда алақан...» қалқа бала!
Шағым өтсін жұлдызды жақсыменен,
Тәтті түннен тұғырын тапсын өлең.

Ақ еркесі Арқаның, сүйем сені,
Әсет аға, мен сізді жақсы көрем!..
Бұзды деме әуенін біздің ағай,
Қиып кетем қиянға сізді қалай?..

Сырласуға сескеніп сері түннен
Сырласу әнін айтқан қыз құралай!

Қоңырауы көңілдің қағылғанда
Түн жамылып...
салатын әнің бар ма?!
Сары құмы сусыған ауылыңа

Жүрекке тұнған мол үміт,
Ерке қыз, саған жолығып.
Сол бір күн менің есімде:
Шұғылаға қайтқан шомылып

Сәуірдің соңғы кешінде.
Санаға бермей тыныштық,
Сезімдер біздің тым ыстық.
Теңіз боп, ой-хой, тасқасын,

Ұғыстық,
сосын ұрыстық...
Сөз етіп қайтем басқасын?
Бір күліп сәтте, бір жылап,

Сыр тұнып көзге тұнжырап,
Қарадың білем жазалап.
Кеудемде менің жыр-бұлақ,
Мына өмір неткен ғажап-ақ!

...Сең соғып сынған сенімім,
Сергелдең болып сері күн,
Жүгірдім жарды жағалап.
Елес боп өткен елігім,

Ғайып боп кеткен ғаламат.
Ертеңге еріп бармадың,
Қосылып әнге салмадың,
Өзіңсіз атты таң талай.

Алыста қалған ардағым,
Қайырылмай кеткен қалқам-ай!
4-266

Мен жоғымды сенен келіп іздеуші ем,
Арманымнан күдерімді үзбеуші ем.
Көктемеде, аппақ қайың, мен сені
Ақ балтырлы, көк көйлекті қыз деуші ем.

Бүгін келсем... әсерің жоқ көктемдей,
Көңілге де бір жел тұрып өткендей.
Ақ балтырың бәз-баяғы қалпында,
Көйлегіңді біреу шешіп кеткендей.

Күз келген соң уақыт тартып жетегін,
Жыл құстары тауыпты өз мекенін.
...О, ақ қайың, саған қарап ұқтым мен
Өмір мәңгі көктем емес екенін!

* * *
Тамашалап келбетін дала, күннің,
Есіңде ме бұлаққа баратын күн?
Өлеңдерін қызыға тыңдайтының

Он алтыға толмаған бала ақынның?
Іңкәрліктен қос жүрек
жанып, ысып...
Кездесуші ек әр кеште сағынысып.

Есіңде ме жүретін айлы түндер
Сезімдердің шарабын қанып ішіп?
Толтыра алар қуаныш гүлге етегін,
Қайғыны да өмірдің үйретерін,

Сезінбеппіз бұлақтай мөлдірлікті
Бекежан-жел бір күні күйретерін.
Сыңғырына тыңдайтын құлақ түріп,
Баяғыша жатыр ғой бұлақ күліп.

Мезгілінен ерте ұшқан арман-құсым,
Сол күндерді ойларсың жылап тұрып.
Көкірегің толған мұң, шығар қайғы,
Ешкім сені тап мендей ұға алмайды.

Өкінгенмен не пайда, өртенгенмен,
Сынған кесе қайтадан құралмайды.

Ақын-көңіл – өрекпіген өр теңіз,
Толқынына ұрынарсың, ерке қыз.
Өмір деген сен жаттаған жыр емес,
Ойланбасаң от бастырар он сегіз.

Гүл дәуренің қауыз жарар кезінде,
Тұна қалған мөлдір бұлақ көзіңде.
...Сен құрбыңа сыр айтыпсың, естідім,
Ұнап жүрген өлеңім бе, өзім бе?

Ұнатасың...
қалай ғана сенейін,
Жай сезім де,
одан өзге не дейін?

Жырға ғашық болсаң,
қалқам, тыңдай бер –
Өмір жайлы өлең оқып берейін.
Аңдамасаң ақын деген – жас бала,

Жаным, мені жанарыңмен жасқама.
Жүрейін тек ағаң болып қаласаң,
Құралай қыз, қинай көрме басқаға.
Лаулап тұрған өрт-жалыны алаусың,

Алау қызға – алғы күнге қарау сын.
...Мен сен үшін қосылмайтын арнамын,
Сен мен үшін оқылмайтын тараусың.

Басыңнан ұшып бұла бақ,
Сенімің болған,
Серігің болған қара баланы кінәлап...
Жүрсің бе, жаным,

тақуа тірлік, беймаза жұмбақ күй кешіп,
Оңаша кейде жылап ап?
...Сол шақта болған Тереңсай жақта ашық түн,
Мен саған сонда сырларын айтқам ғашықтың.

Отырған едік ауылдың сырты,
құралай,
Бір ағыс келіп сезімдерімді тасытты.
Асылым,

сонда шарт сынды сендік ақ алмас,
Гүл дәурен кезің арман боп кетті оралмас.
Сырына қанық,
жырына қанық досыңа

Сол Тереңсайда көңілің қалды ең алғаш.
Шарасыз, жаным,
жыладың содан ұзақ тым,
Шырмауы буып сенгенің құрған тұзақтың.

Іңірде ғана қызғалдақ едің...
Ақ таңға
Мен пақыр сені күзгі гүл етіп ұзаттым.
Сен содан маған оралмай кеттің,

арманым,
Сен кеттің алыс,
мен басқа жолды таңдадым.

Ең алғаш мені жауыздық іске үйреткен
Тереңсайға да бармадым.
...Сол Тереңсайды көруге бір күн құмар боп,
Мен келген едім...

Көз алдым кетті мұнар боп.
...О, керемет-ай,
іші оның суға толыпты...
Қатты қорықтым

* * *
Сәуірде соғам сағынып,
Сырласым болған алыс қыр.
Мұңайып барсам қамығып,

Райхандарыммен табыстыр.
Маржандар болса тауып ап,
Сағыныш әнін айтып кел.
Мендегі бақтың бәрін ап,

Бал дәуренімді қайтып бер.
Шөл болып кейде қуарып,
Көл болып кейде тасыдым.
Алдымнан шықшы қуанып,

Ақ көйлек киген асылым.
Тірлікке болған шапағат,
Өріліп өлең өткеннен.
Еркеліп жеткен махаббат

* * *
Аңғал едің,
жұлдыз жігіт көріндім,
Көкейіңде бүгін күдіктерің мың.

Жанарына жас толтырып кеттім бе
Үзілмеген үкілі үміттеріңнің?
Көреді екен өңінде де түс пенде,
Іңкәрліктің шәрбатынан ішкенде.

Көз ілмедім...
Төзімдерім таусылып,
Сезімдерің сергелдеңге түскенде.
Тақсіретті тартар жылдар,

тартар ай,
Ақ қайыңды алмаймыз ғой балталай.
Қуанғанда
Қуарғанды көрмесек,

Сағыныштан сарғаярмыз, қалқам-ай!
Мен күрсіндім...
Махаббатым торықты-ау,
Жан сырымды мүмкін емес ол ұқпау.

...Екінші рет жолықпайтын болған соң,
Бірінші рет керек еді жолықпау!

* * *
Тыраулай ұшқан тырналар
Тізіліп елге қайтқанда;
Өзіңнен күтіп бір хабар,

Мұңлы бір әндер айтқанда;
Гүл толы қырат-қырларды
Жалғыз бір кезіп кеткенде;
Жаныммен егіз жырларды

Ағыл да тегіл төккенде;
Көгілідір көктем жеткенде,
Тереңсай суға толғанда;
Қимастық айтып өткенге,

Тағы да барсам сол маңға;
Көріндім жұртқа боп құзғын,
Тірліктен кейде түңіле;
Көшеде жүрген көп қыздың

Көз ілмей кетсем біріне –
...Бәрі де бәрі сен үшін,
Өткеннен бір сыр шерте ме Ай?
Көңілдің мұзы ерісін,

* * *
Сол баяғы жерлермен кезіп өткен,
Бір жүрейік, махаббат,
тезірек кел.

Жыра-жылдар араны алыстатса,
Соқпақ салар жаңадан сезім-өткел.
Келер болсаң,
кешікпей кел тезірек,

Өн бойымды балқытып өртеп іреп,
Жыр аңсаған дамылсыз...
Құмар саған
Ерке жүрек кетпесін ерте жүдеп.

Кел, қалқатай,
келетін кезің күліп,
Нұр-шуаққа бөлен де өзіңді ұмыт.
Бір жүрейік сезімсіз сорлыларға

Не екенін БАҚЫТ-тың сезіндіріп.
Ертектегі ел білер ғашықтардай,
Аңсау-ағын арнадан асып толмай,
Тіршілікте түйін жоқ

Екі жүрек
Бірге соғып тұруға асық болмай.

Аты еді ауылыңның – Алқатерек,
Қайтейін, болмай кетті, қалқа, дерек.
Көрікті Көктөбенің көктемінде
Көңілім Көкше қырға тартады ерек.

Сезім құс ұшар дәйім саған қарай,
Белгісі жастығымның, шарайнам-ай.
Алқаңды Алқатерек ауылында
Жоғалтып алдың ба екен абайламай?

Ұсынып үлгермеп ем көңіл гүлін,
Сыр болып көкейімнен төгілді мұң.
Арқаның Айнакөлдей айдынында
Шомылып жүр ме екенсің, көгілдірім?

Аты еді Алқатерек ауылының,
Сүйетін терегінің бауырын күн.
Желегі желмен ойнап ұқтырады
Бағасын сағынудың, зарығудың...

* * *
Ілгеріде,
Өтіп кеткен оралам күндеріме.
Ғашық болып қалдым да өлең жаздым

Шайы көйлектің етегі бүрмеліге.
Өлең асыл,
Өзің айыр, жасық па – ол арасын.
Бір сенерім – арнаға толған кезде

Айдыныма аққу боп ораласың.
Сыр ұқпасаң,
Сезіміңді сейфте құлыптасаң...
Бұлқын,

Егес.
Ол деген мүмкін емес,
Жұлдыз жауған түндерді ұмытпасаң.
Қуанышты,

Қандай бақыт көз жасын бұлау ішкі.
...Тереңсайға тағы да гүлдер толып,
Қыземшектің басынан қыран ұшты.
Өрмелеген,

Биігіме бір шығар сен бе деп ем.
Сағындырдың,
Қайдасың, жалын құрбым?
Дүние-ай, дөңгелеген...

Хош иісі аңқыған
Бұғымүйіз, Бесмойнақ
Жайлауының бір гүлі.
Шамырқанса шалқыған,

Өрге салсаң төсте ойнап
Дәуірінің дүлдүлі.
Бура атанға шөккенде,
Тіреу болар тұсыңа,

Атқа қонар ер керек.
Заман зәрін төккенде
Ақ найзаның ұшына
Үкі таққан елден ек...

Ұрпағыңа сөз беріп,
Ауыздықтап, іркімей
Бағамысың қадамын?..
Кезеңдерде кез болып,

Қырдан қашқан түлкідей
Қызыл болды заманың.
Қызыл, қызыл, қызыл-ды,
Қызыл болды құзырлы.

Беу, бабам-ай, қызырлы,
Көңіліңіз бұзылды.
Домбыраңды қолға апсың:

Аппақ тілеу тіледік,
Атыңды атап түздерде,
Жыр оқыдық желікпен.
Текке тартқан ұл едік,

Жолбарысың біздерге
Көрінбейді неліктен?..
...Сарыарқаны сандалып,
Алатауды айналып,

Жақұтыңды қуғанбыз,
Бақытыңды қуғанбыз.
Ағарғанмен ақ таңда –
«Қызыл» болып туғанбыз...

Бір өлкенің өрі едің,
Бір халықтың төрі едің.
Қызыл болды күндерің –
Жасыл болды желегің.

Топқа түскен тоқсанда
Торай бермес торы едің.
Өлең-жырда тау, кием,
Іркітіміз іріп көп,

Намысымыз жыртылды.
Жүзге жеткен әулием,
Жүзге бөлдік жіліктеп
Жүзі сынық жұртыңды.

Алқаракөк иіп бір,
Өлеңіңді өтімді
Дүр-дүние тыңдады.
Жетісудан құйып тұр

Жылы жаңбыр секілді
Ұлы Жамбыл жырлары!

Өлеңдегі тау, кием,
Жалғастырып ғұрпыңды,
Міндік өмір кемесін.
Жүз жасаған әулием,

Жүзі сынық жұртыңды
Жолбарысың жебесін!

(Толғау)
Ақ сөйле, бұлбұл жүрегім,
Ақ сөйле, бұлбұл жүрегім.
Ей, өмір, дүлдүл жыр едің,

Ей, жырым, жүрек гүлі едің,
Гүлдердің сырын білемін.
Шындықтың алмай шідерін,
Күнім де менің түн едің.

Келбетін көріп нұр-айдың,
Күлемін-дағы жылаймын,
Жылаймын-дағы күлемін.
Күйгенмін талай шоқ басып,

Үйрендім талай шоқ басып.
Алтынымды да тот басып,
Күмісімді де тот басып,
Көке мылжыңмен оттасып,

Көбікауызбен боқтасып,
Саңырауменен соттасып,
Қаламым – қайран найзам-ай,
Нөсердің алды найзағай,

Ей, өмір, саған көп ғашық...
Шындық пен жалған арбасқан,
Сұмдық пен арман арбасқан.
Көңілден кердең ән қашқан,

Иықты ерден мән қашқан.
Пердесін алмай таңғы аспан,
Шұғылаларымды шаң басқан,
Мәңгүрт боп шыққан марғасқам.

Жоғалтып тапқан асылдай,
Жарқ ете қалған жасындай
Ақиқатым-ай – алдаспан!
Толғай да толғай, толғай да,

Толғамай, сірә, болмайды, ә.
Ойымыз жетпей шалғайға
Зіл басқан жүрек зарлай ма?
Зарымды жырым жалғай ма?

Жарыққа бастар жол қайда?
Халыққа бастар жол қайда?
Бабадан қалған мұрам бар,
Ағайындар-ау,

Қырандар –
Қияға ғана қонбай ма?
Шыдадым, талай шыдадым,
Шарт сынды сосын шыдамым.

Шындықтың жағып шырағын,
Тәңірден таупық сұрадым.
Ұран боп шыққан жыр-әнім,
Кеуіп бір қалған бұлағым,

Қурап бір қалған құрағым.
Жазмышқа қарсы жоқ шама,
Батыраш басқа соқса да –
Өлмей де қалған құламын.

Мен кімге бүгін шағынам,
Мен кімді бүгін сағынам?
Қасқалдақ безсе көлінен,
Жерісе құлан қағынан,

Жүйрікті көріп жабығам
Теперіш көрген жабыдан,
Ей, тірлік, қандай мағынаң?
Шемен боп қатқан мұң бар-ды,

Шер көңіл шері ұлдарды
Көргенде содан арылам.
5-266

Ей, менің алтын арайым,
Арайым барда бал айым.
Сормаңдай болса талайың
Толғанбай қалай қалайын?

Шындықтың шегін қағайын,
Қабағын түннің бағайын,
Қабағын күннің бағайын.
Шабытым шалқар шайқалса,

Жорғадай жырым тайпалса
Алдыңа келем, ағайын!

(Экспромт)
Түн,
Түн,
Түн,

Күлкің
Мұң...
Іркілдім,
Сілкіндім.

Нұр тұндың,
Ұмтылдым.
Бір құлап,
Бір тұрдым.

Түн...
Аспанда Ай,
Сасқандай,
Жасқанбай

Кұшағын
Ашқандай.
Наз ұғар
Мастанбай,

Жазылар
Дастандай.
Аспанда Ай...
...Жұлдызым,

Нұр жүзің.
Күндердей
Қырмызым.

Жасырған
Мұң,
Күзім,
Ашылған

Гүл-қызым,
Жұлдызым...
Түн,
Жұлдыз,

Алыс Ай,
Алаштың
Арысы-ай,
Басына бағы сай.

Арманның
Ағысы-ай,
Жүректің кағысы-ай.
«...Шилі өзен

қамысы-ай,
Бізді ойлай жүр, таныс-ай...»

* * *
Арқаға биыл көктем келгелі,
Ойларға сезім өткел бермеді.
Сағынып кеттім құралай қызды,

Ол бірақ мені жек көрген еді.
Жалғасып аппақ тілекке мұңым,
Тербеліп кеткен жүректе жырым.
Жарқырап күндей ашылмайды ма

Сол шақтан қалған жүдеп көңілім?
Сарғайсын неге сағыныш әні,
Келген жоқ маған кәрі қыс әлі.
Жабығудан бір жалықпайсың деп

Жалғыз қалғанда жарым ұрсады.
Асып-тасқанда кенерем көлдей,
Өксимін неге өлең өлгендей?
Жел тұрса кейде желпілдеп ұшам

Жиде ағаштағы жебегендердей.
Елік қыз ерке,
кекілдім еді,
Ақын біткеннің жетім жүрегі.

Уақыттың жолы қиыр да шиыр,
Бақыттың соңы...
Өкіндіреді.

* * *
Жаз айының жанарынан жас көрдім,
Сарша тамыз сарғайды да келді күз.
Көрікті қыз – көкейіме көшкен мұң,

Жолығармыз...
Жолықпаспыз енді біз.
Күндер легі көңілімді қайтарған,
Сезіміме су құясың сен неге?

Мәңгі ғұмыр жазылмаған пендеге...
Гүлді көрдім
қалтыраған ызғардан,
Күн көзіне күдікпенен қараймын.

...Сен емессің Естай сүйген қыз Қорлан,
Тоғжанына ұқсамайсың Абайдың...

* * *
Сағымды сары белдерде
Үргілеп отын үміттің,
Көкорай көктем келгенде

Қызғалдақ кешкен жігітпін.
Күн болып көргем гүлдерге,
Шаттықтың соңы...
Мұңайтқан.

Жұлдыздар жауған түндерге
Сыбырлап тұрып сыр айтқам.
Мазасыз мынау маусымның
Думандарына ділгірсің.

Дабырдан дара дауысымның
Жетерін қайда кім білсін?!

* * *
Шағала-шабыт шарқ ұрар,
Шарқ ұрар оның шарты бар.
Сенің де айың толысар,

Менің де күнім жарқырар.
Жауындай жауып басылар,
Көңілдің кермек жасы бар.
Сенің де бағың ашылар,

Менің де жолым ашылар.
Із кecіп жүріп сонардан,
Қызығың кейде тоналған.
Жұлдыздай аққан тірлікте

Әні Мұрат Құсайыновтікі
Көгіңде қалықтатқан азат құсың,
Арқаның төсіңдегі ғажаппысың?!
Жезқазған – Ұлытаудың бел баласы,

Сапырған жез дария, қазақ мысын.
Ақ таңның ақ нұрындай,
Сары мыс сандығындай.
Кеңгірдің толқындары

Тағдырымдай...
Жақұтым, жасылымдай,
Бақытым, ғашығымдай,
Арқаның арман алқа –

Асылындай...
Ән жырым,
Жан сырым,
Бақ, нұрым – Жезқазған!

Байтағым байлығына тамсанатын,
Сарғайып сағынышты ән салатын.
Сарыбел сауырында сайран қала –
Ғарыштың қырандарын қарсы алатын.

Армандар ақ бұлағын ағытқандай,
Тұғырын туған жердің танытқандай.
Атажұрт аспанына арай сепкен
Жұлдызы Жезқазғанның жарық қандай.

Жасырына алмайды
Айдан аспан,
Жазық жонға шығады сайдан асқан.
Қашқантеңіз...

Қазақта жер атауы,
Теңіз қашса, құдай-ау, қайда қашқан?..
Көздің ағын бөлмеңдер қарасынан,
Сұранамын,

жалынам,
аласұрам.
Ауыл көрдім, аты оның – Қашқантеңіз,
Сарышаған мен Балқаштың арасынан.

Желмаямен бұл жерді Асан басқан,
Сол тарихты оқимыз бас алмастан.
Қашқантеңіз...
Жалған-ай, Қашқантеңіз...

Айтсаңызшы білсеңіз, қашан қашқан?..
Мен білмедім,
білмеске намыстандым,
Азуынан сақтай гөр Арыстанның.

Қайғы-мұңнан байланып калған тілім
Айдынымнан айналып бақ ұшқан күн.
Мұнаралар мұнартса мұңға асылып,
Мына дәурен басыңда тұрмасын ұқ.

Теңіз қашқан...
Taғы да неміз қашқан?
Теңіз қашса бітеді құмға сіңіп.

Жасырына алмайды
Айдан аспан,
Жазық жонға жетеді сайдан асқан.
Қашқантеңіз...

Қазақта жер атауы,
Теңіз қашса, құдай-ау, қайда қашқан?..
Темекі деп шеккенім наша ма екен,
Ой айтпайды бұл ақын аса бөтен.

...Баласынан анасы қашқан кезде
Жағасынан теңіз де қашады екен.

* * *
Біздің ауыл
Сарысудың жағасында,
Ертер едім,

еркетай,
барасың ба?..
Болмайды екен біздерге адасуға
Алмағайып тірліктің арасында.

Ауылым ба?
Біздің ауыл
Сарыарқа сауырында.
Сүйем оның жауынын,

дауылын да,
Сонда менің анам да,
бауырым да.
Гүл шағында,

демеймін нұр шағында,
Біздің ауыл Арқада,
құм шағылда,
Жетілгенбіз сол құмның құрсағында.

Ерер болсаң ере жүр,
ерке бала,
Отырғам жоқ опынып мұң шағуға.
Алға тартқан жылдардың жетегі – Үміт,

Көк дауылы көңілдің көтеріліп.
Туған мекен,
күні ертең келем саған –
Сағыныштың салына жеке мініп.

Соңы тұйық жолдардың,
Басы – даңғыл,
Жүрегімнің жаутаңкөз жасы – жаңбыр.
Жалаң аяқ жүгірген балалықтың

* * *
Бір қыз бар Маралдыда...
Естай
Бір қыз бар Жезқазғанда...

Ашылған гүл,
Қалқаға арнасам ба
асылдан жыр?
Жәудіреп қарап еді

қоштасарда –
Жуды ма жанарының
жасын жаңбыр?..
Өлеңін сыйға тартар

гүлдесте ғып,
Ақынның жүрген жері
күнде естелік.
Кеңгірдің толқынындай толқыған қыз...

Қайтейін,
тілден қорқып тілдеспедік.
Сен менің мойыл жанар
жастығым ең,

Жастығым ең,
сезімге мас күнім ең.
Аяулы біp толқыны айдыныңның
Тап бүгін арнасынан асты білем.

Сырғиды қолға тұрмай уақыт-сынап,
Жезқала – жүрегіме жақұт тұрақ.
...Қорланын қорықпай-ақ жырға қосқан
Менен де Естай ақын бақыттырақ.

Жаныңды аулақ ағаң жаралаудан,
Назарым көп ішінде саған ауған.
...Қол бұлғап қимай тұрған кісідейсің
Кемені алыс кеткен жағалаудан.

* * *
Арнасымен ағады тірлік-ағын,
Тірлік әнін әлдилеп жыр құрадым.
Өмірімнің өзінің бастауы еттім

Көңілімнің көзінің біp бұлағын.
Сарғаймайтын санада сенім неткен,
Hұp күтетін секілді көңіл көктен.
Ақыраптың аяғы аянышты –

Жапырағын жайғанмен өміp-көктем.
Күн мен түннің ғұмырың – айырбасы,
Жарықтан соң қараңғы – айырмасы.
Жыр біткеннің түйіні жалғыз білем –

Ән біткеннің біреу-ақ қайырмасы.
Болмысыммен бастап ем бос айтысты,
Домбырамның тиегі босай түсті.
Айнала ұшып айдынын аққуларым –

Көкала үйрек көлімен қош айтысты.
Алты ағаңыз тұрса да алты асқарда,
Біp тосқауыл...
Түйгенім – әр тасқанға.

Еркіндікті сүйетін ерке толқын
Басын соғып өледі жартастарға...

(Бақтияр Артаевқа)
Мәңгі бақтың жасылы,
Сай тасындай сай қозым.
Арғымақтың нәсілі,

Арда туған Айбозым.
Шағаламыз шарқ ұрып,
Сенен ерлік күтіп ек.
Сабырымыз сарқылып,

Үміттерді үкілеп.
Тұмшаланып, тығылып,
Мың тірілдік, мың өліп...
Жұдырығыңдай жұмылып

Тілегіңді тіледік.
Мың алтынға бepгіcіз
Біp алтынның бағасы.
Серт боп жандың...

Ceнгісіз –
Қайран ҚАЗАҚ баласы.

Ауыл бардым,
алдымнан құм борады.
Долы желі Арқаның жынданады.
Жеңгелердің көнерген сырғалары,

Жылап ақты жанымның жылғалары.
Құм бораны...
Көңілді мұңға орады.
Құм бораны борады мен келгелі,

Сенделгені сезіліп,
сергелдеңі,
Өңcіз өңіp маған да өң бермеді.
Мынау ауру ауылды ақ жауынға

Жуындырып, дариға-ай, емдер ме еді?
Емдер болса мен оны емдесемін,
Емдеспесем қайырылып келмес едім.
Елден рух қашпаса,

Елде сенім,
Ecігіңді айқара ашамын да –
Бесігіңді әлдилеп тербесемін.
Тербер болса тентегі күнде бecік,

Бақытымен қонады ел іргелесіп,
Жақсы атыңа мерейім жүрген өcіп.
Ақ уыздай ұйыған асылдарың –
Құм боранмен кетпесін біpгe көшіп.

Өтпелі шақ...
Кім оның өткелдесі?
Осы өлкеге соға ма көктем көші?
Көңілін-ай, құрдастың кеткен хошы.

...Ауған барып сау қайтқан Ауғанбайдың
Аудан барып қайтқанға жоқ теңгесі.
Қызды да ауыр демейтін,
тұзды да ауыр,

Осында еді адал дос, ізгі бауыр.
Құм борайды соққан соң күзгі дауыл.
Сарыарқаның сағымды даласында
Күн кешеді осылай біздің ауыл...

* * *
Құдай сақтады,
Құдай сақтады,
Ажалым жетсе өлер ем.

Қуансақ-тағы,
Мұңайсақ-тағы
Тәттісің, тірлік, не деген?!
Басынан, бәлки, бақ ұшқан...

азар,
Көлбемей көңіл қаздары.
Арысты жұтар Арыстан-ажал –
Мені де жұта жаздады...

Бүгінгі сынақ...
Кешпейтін сынақ,
Көктемді қимақ көгерген.
Өмір де мәңгі өшпейтін шырақ –

Есілдей есіп аққан көңілі бар,
Сәбеңе өкпелейтін қай антұрған?..
Қасым
Шабыттың құсы бақшаңа қонып,

Басталар күнде бақ шабар жорық.
Есілдей ескен есіл көңіл-ай,
Аңқылдай соққан ақ самал болып.
Жұлдыз боп күтсе жарқылдап Арман,

Керуенді көш бар артыңда қалған.
Қасым ағамдай қорғаймын сені –
Өкпеге қияр антұрғандардан.
Жаумайды күнде асылдар көктен,

Асылды күткен ғасырлар көптен...
Қасқа жолдарға қараймын жиі
Сәбеңдер кеткен,
Қасымдар кеткен...

Тұлпар біткендер тағасыз қалған,
Қала сазарып,
дала сызданған.
Сәбеңмен бірге сәніміз кетіп –

Ақындар елі ағасыз қалған.
Жайсаңым болдың жайдың да нұрды,
Қабырғамдағы қайғым қалың-ды...
Ар болып, аға, аяла тағы

Жанбасам жырдың несін жазамын,
Сәбеңнің көлін кешіп жазамын.
Ес болдың Елге есіміңменен –
Есілдей ескен есіл Қазағым!..

Қызылжардың қайыңды құба белі,
Шұғылаға шомылған шуақ елі.
Жыр-сәлемді жұртына жолдау үшін
Бір Сәбеңді ғасырдан сұрап еді.

Замананың зарына заман шыдар,
Көз алдыңда тербеліп ғалам шынар.
...Жеті жасар жетімді жетегіне ап
Жылап кетіп барады «Жаманшұбар».

Тірлік мынау керуен көш үзбеген,
Біз де келе жатырмыз осы ізбенен.
«Дос көлінің» қауырсын қанаттысы-ай,
Дос іздемес додадан дос іздеген.

«Жұмбақ жалау» көргені бала жастан,
Ат оздырған ағам-ай бар Алаштан.
Сәбең деген – қазақтың бір дәуірі:
Ақ, қарасы...

Қызылы араласқан.
Көктем көрген көңілдің сазын ұғар,
Атажұртта Арыңның қазығы бар.
Сәбең деген – қазақтың кең даласы:

Өткелі бар,
өрі бар,
жазығы бар.
Муза елінде мұзбалақ зор құсым ба ең?

Артылатын орның бар он кісіден.
Сәбең деген – халқымның нар қасқасы,
Етек-жеңі туғаннан мол пішілген.

Ағаға сыр ағытам,
ініге жыр,
Арыстарын аңсайды бүгін өмір.
Ей, жігіттер!

Сәбеңді тану үшін
Жүрегіне жұртыңның үңіле біл...

Әнін жазған Бейбіт Оралұлы
Көңілде күй ағында,
Дабылда дара тұлға,
Тұлпардың тұяғында,

Аққудың қанатында –
Қайырлы таң, Қазақ елі!
Жанына жарасымды,
Бақ құшқан бар аймағы.

Оятсын Алашымды
Шұғыла, арайлары!
Қайырлы таң, Қазақ елі!
Басымда бақ түнеді,

Ұрпақпыз заты асылдай.
Анамның ақ тілегі –
Бабамның батасындай.
Қайырлы таң, Қазақ елі!

Заманның қазақтары
Ертеңге жол ашады.
Ғаламның ғажаптары –
Баламның болашағы,

Төрлет ғасыр!
Төрге шық, мыңжылдығым!
Ай сәулесін аялар,
Күннің нұрын,

Арқалаған ақын ем жырдың жүгін,
Қарсы алайын тербетіп қырдың гүлін.
Төрлет, ғасыр!
Төрге шық, мыңжылдығым!

Басқа қонды – білерім – ғаламат бақ,
Баспалдағын уақыттың барам аттап.
Жиырмасыншы ғасырым қош-қош дейді
Аппақ-аппақ арманын аманаттап.

Тағдыр дәйім тұрмаса бетін бepіп,
Өміp, саған өкпе айтып өкінбелік.
Көктем күндер күтеді келешектен
Өткен күндер адамдар секілденіп.

Tepіп жейтін жалғаннан несібемсің,
Керуеніңе, кepбeзім,
көшім ерсін!
Ecілерсің,

бізді де өcіpepcің;
Ғасырлардың көзінен жас ағызған –
Тасырлардың тірлігін кешірерсің.
Facыp жаңа,

жыл жаңа,
жаңа бәрі...
Жаңғырады,
дүние жаңарады.

Сайтан ойды сілкіп біp санадағы,
Ар-ұяттың басталар аламаны.
Жасарады,
дүние жаңарады.

Жанымызға жаздай біp рең еніп,
Қарсы алайық ғасырды түрегеліп.
Құлын күнге ноқта естім жібек өpіп,
Адамзаттың аяулы сапарында –

Үкілеген үмітін біp ел едік.
Төрлет, жаңа мыңжылдық!
Төрле, ғасыр!
Өлеңімді сыйлайын өрнегі асыл.

Бетте қызыл,
барында жерде жасыл;
Адамзаттың Анасы сен ғанасың –
Төрле, уақыт,

төрлет, жыл,
төрле, ғacыр!

(Қасым Аманжоловқа)
Қара түнді қақ жарған самаласын
Жаңа ғасыр
жаңаша бағаласын.

«Қарқаралы басында жалғыз арша»,
Қара өлеңнің төрінде дара Қасым.
Ақ сәулелер сүйгенде
Ай қанатын,

Аппақ нұрға өзі де
айналатын.
«Қасым солай болмаса несі Қасым?»
Ерке өзені өлеңнің

қайран Ақын.
Зарын айтсам заманның зар илермін,
Ақ, қарасы аралас фәни көрдім.
«Сая таппай сарғайған сайғақ құрлы»

Қарқаралы –
мекені Мәдилердің.
Сол биіктің, мен білсем,
ұлы өнері,

Жалғыз арша басында түнереді,
Аспандатып ақынын жібереді.
Қасиетті қарт таудың қатпарлары –
Қара ормандай халқымның тірегі еді.

Сая іздеме сайымнан,
сайда қалып,
Көкке шаншыл!

Қанатты байлап алып.
Абыз мекен қобызын күңірентіп,
Ақ батасын бергені Айдан анық.
Көк пен жердің арасы...

Көңіл емі,
«Елім-айлап»
егілген елім еді,
Тойған тобыр ол жайлы не біледі?

...Қарқаралы басына шыққан жанға
Шыңғыстаудың шыңдары көрінеді.
Өлең-жырдың үйірі кіл қасқадан,
Тауынан бұлт,

жанынан мұң қашпаған,
Қасым ақын секілді құрдас маған.
...Биіктіктің бағасын білмейді екен
Шыңғыстаудың шыңымен сырласпаған.

Шалқығанда шабытпен
шалқар ағын,
Дүниенің кезесің
шартарабын.

Орал,
Байқал,
Қиырды Қасым-жырмен
Құшағына сыйғызған Қарқаралым!

...Жасыдың да тірлікте,
жүдедің де,
Бомба кетті жарылмай жүрегіңде.
Өртке тиген дауылдай өлеңіңмен

Қарқаралы өзіңсің жыр елінде.
Жасыл көктем,
жасыл бақ,
жасыл көше,

Ай, күн емес,
қоштасты ғасыр кеше.
...Алаштағы ақынның арланы еді,
Қасым демей,

Хантәңірі,
беу, шіркін,
Хантәңірі!
Бірлігімнің бүлкілдер

қан тамыры.
Хантәңірі басында
Ар тәңірі –
Ар аманда адамның жан-тәні Ұлы.

Хантәңірі,
беу, шіркін,
Хантәңірі!..
Шығыс елі шашқанда бар арайын,

Оң жағымнан тумайды қалай Айым?..
Бауырында тербелген бала қайың,
Тәңір таудың өзі де арағайын...
Сан тарихты сол биік көзі көрген,

Көзі көріп ғажайып сезім өрген.
Керім күннің керемет кезі келген –
Тәңір тауын Тәңірім өзі бөлген.
Шығыс жақтың шалқыса шалқарлары,

Бізге қарай тартатын бар тармағы.
Жырдай ғалам –
алтындай алқаңдағы,
Шыңда ойнаған аймүйіз арқарлары...

Бар әлемге бұл шыңның
бар қадірі,
Күнге қарай керуенін
тартады ұлы.

Хантәңірі басында
Ар тәңірі...
Бірлігімнің бүлкілдер
қан тамыры –

Хантәңірі,
беу, шіркін,
Хантәңірі!..

Жақұт тұнып жұлдыздың жанарына,
Қара шашын қара түн тарады ма?..
Басы айналған бақыттан бұла дәурен
Барқыт белдің оралып балағына.

Құла құнан құлағын қайшылап ап,
Түндігінен ақ үйдің ай сығалап.
Жаз жайнаған жанында бала ақынның
Жалпақ жұртқа атағын жайсын алап.

Сұлу қыздай сылаңдап,
сағым қашқан,
Толқындаған жүректе лағыл дастан.
Көктем сыйлап көңілге сөз келелі,

Боз көделі боз дала бағымды ашқан.
Сол далада аяулы сезімдерім,
Сезімдерім,
сағынар кезім менің.

Төзімді едім не деген...
Көзімде – мұң...
Мына заман қай заман,
қай-қай заман –

Боз даланың боздатқан бозінгенін.
Сәті туса салады сайран дала,
Қой емеспіз айналар айналмаға.
Жабағының жалындай желбіреген

Ескі сурет жаңғырдың қайдан ғана?
Шұғыла іздеп жатқанда шулап әлем,
Ауыл, дала деймін де
тулап өлем.

Кешегі мен бүгіннің арасынан –
Туа қалған бұл да біp будан өлең...
Жырдан кие қашады ажарласам,
Барып қайтқан ел едік базарға сан.

Айтарыңды жеткізіп сен айтарсың,
Жазарымды жеткізіп жаза алмасам...

(Қажымұрат Нағымановқа)
Жаныңнан таптым жарасым,
Айбозым болған Алашым.
Аға деп неге айтпайын –

Азамат ердің баласын.
Ер ішіндегі Еңселім,
Өлеңдей сұлу өлшемің.
Сергелдең сәттің Сенімі,

Сертке ұстап шыққан Семсерім.
Шабыттың шалқып шалқары,
Өзіңді жақын тартады.
Ұлытауымның ұлары,

Тарбағатайдың арқары.
Шапқанда намыс қаныңа,
Тағдырың табыстады ма?..
Үш жүзге бата оқыттың –

Сәкен мен Сәбит секілді
Алаштың арыстарына.
Жапырақ жаяр ағашым,
Өзіңді саялағасын.

Ақын біткенді, ағасы,
Рухтың шырақшысы деп
Аққудай аялағасың.
Арқада жүрдің арымай,

Керуен де керуен көшімді –
Ұлтыңдай ұлылықпенен
Бастаған қара нарым-ай.
Өмірдей болған өлеңі,

Өмірдің гүлін өреді.
Өзіңді ұлым деп еді
Шал ақын туған шалқарым –
Сегіз серінің сері елі.

Жүректе жазылып атың...
Жаныңның жазын ұғатын,
Көңіліңнің сазын ұғатын,
Қызылжар қыран деп білсін

(Мұқашқа)
Тірлік біткенге тамыр беремін,
Сорым да өлеңім,
бағым да өлеңім.

Мұқаш бауырым сәлем жолдапты
Мұңайып жүрген шағымда менің.
Өміpде, білсең, сыры көп думан,
Жүректің содан жыры көп қуған.

Дариға көңіл дәридай ақын
Ұлытауының ұлы боп туған.
Шаппайтын кезде шаба салатын,
Таласар жерде таласа алатын.

Алқам да салқам қалпымен осы
Арқаға ғана жарасар ақын.
Жан емес едің жыртық ұғымы,
Ояттың бүгін түртіп ініні.

Ұлытау деген ұлтым ғой менің,
Ұлытау ұлы –
Ұлтының ұлы!
Жыр болып жастан жаңғырып едің,

Шапқан жеріңді шаң қылып едің.
Тайжаннан кейін Ұлытауымнан
Айтысқа түскен даңғылым едің.
Ақынын ұққан асыл деп елім,

Алматы келсең,
алдымен, Мұқаш,
Көзіңмен сүйдің жасыл желегін.
Жанына cepік жастан иманы,

Жетісу жақтың жас қайыңдары.
Сары далам – сайран,
сазды мекенім,
Түргенде самал жаздың етегін.

Ақын досымды іздеп барам да
Ұлытауыма тағзым етемін.
Сағынар жанды сағына алатын,
Намысын тасқа жанып алатын.

Ұлы бесікте мәңгі тербелер
Мұқаш бауырым – бағы бар ақын...

Әні Илья Жақановтікі
Жаңаарқаның жәннаты Ескенеде,
Саған ауған көңілім дес бере ме?
Сарыбелді сарғайтып сағыныштан –

Салдың, қалқам, әніңе кеште неге?
Ескененің ен жайлау ерке белі,
Талдыбұлақ наз күйін шертер еді.
Ескенеде есілді есіл күндер –

Есіл күндер осынша келте ме еді?..
Алға жылжып уақыттың дөңгелегі,
Желмаядай жылдарым желген еді.
Ескенеден ескенде ерке самал –

Тырналардың қайтқан кез көп тізбегі,
Kөгepмегіp ойым жоқ көкті үзгелі.
Арқар ұлы Арқаның жолға шықты,
Арқарлының асуы, өткіз мені.

Көңіліме сол қалқа
ұнады да,
Әуен келді мың түрлі құлағыма.
Сынақтардың мекені – Сарыөзектің

Сары қызының барайын сынағына.
Қызық кетті, қарағым, сен кеткелі,
Ceзімімді жетейін емдеткелі.
Сарыөзектің өзегін өлең eтіп –

Қоғалының қоғасын тербеткелі.
Сарыөзегім,
мекені сынақтардың,
Сары қызыңмен сен маған ұнап қалдың.

Жауабы жоқ тәрізді тірлік осы –
Сауалы көп сарғайтар сұрақтардың.
Жастығымды жылдарым тонады да,
Сол ауылдың айналдым қонағына.

Сіздің көңіл, көкесі, жоғарыда,
Біздің көңіл...
Қонаға Қоғалыда.
Шабыт барда шалқардай шалқып ағам,

Күндеріммен кезігіп жарқыраған.
Арқарлының асуы, өткізе гөр
Арқар ұлын Арқаның арқыраған...

Майданда өлген жауынгердің
Жалғыз түйір қанымын...
Рафаэль
Өлең-жыр деген – қазаққа мәңгілік шынар,

Мәңгілік шынар сыбдыры жаңғырып шығар.
Рафаэль аға – аты да өзгеше шайыр,
Өзгеше мінез көрсетсе заңдылық шығар.
Қарақшы қоғам қабақпен сырын бақтырған,

Ырымды-ақ қылған...
Ұл едің жырын бақ қылған.
Құрсақта қалған шарана шәйіт әкеден –
Қантөгістерге қарғыс деп шырылдап туған.

Айдынға қонса көңілден қаздарың жаңа,
Толғап бір кеттің сезімнің саздарын ғана.
Майданда өлген әкенің
Жалғыз-ақ тамшы

Қанында қалған өлең ғой жазғаның, аға.
Айбының асар уақытты Тәңір біледі,
Қол соғар бүгін қазақтың сағымды белі.
Арғымақ сыйлап ағайын қарсы алар ұлын –

Алтыннан алқа таққанда Шәмілдің елі!
Булығып қалып жүрмейді бұлқынған үнің,
Жырыңның білсе әйтеуір жұртың қадірін.
Ақ семсеріңді, ағасы, аялап ұста,

Лаулайсың, білем, өзектен өрт кетпегендей,
Серт боп келердей бұл өлең, дерт боп келердей.
Тәңірден басқа мықтыны танымайтұғын –
Мағауин ағам соңынан текке ертпегендей.

Арымен жаяр әманда Алаш қанатын,
Қап тауынан да, Рафқа, әрі асқан атың.
Шешеннің елін шешеңнің еліңдей сүйдің,
Таласта туып, тағдырмен таласқан ақын.

Сені көрсем, Зайлағи,
Айдын шалқар Аралдың
Тасығанын көремін.
Сүттей аппақ ғаламның

Ғашық әнін көремін.
Мына түлкі заманның
Қулықтары таусылып,
Қып-қызыл ғып құйрығын

Қасығанын көремін.
Ей, Зайлағи, Зайлағи,
Кейде ұқсайсың жалқыға,
Жалғыз туған еркедей,

Көпке жетіп дерегі.
Аян менің халқыма
Қой бастайтын серкедей
Сендей ұлдар керегі.

Қырықыңда, Зайлағи,
Тектілікті ұқтырып,
Бақ айналып басыңа,
Қызыр ием қарасар.

Қырықыңда, Зайлағи,
Қырық отау тіктіріп,
Қырық қызды қасыңа
Отырғызса жарасар.

Ей, Зайлағи, Зайлағи,
Өлең де бар ойымда,
Шырқап салар әніміз.
Қайда думан, қайда күй,

Тарқамайтын тойыңда
Кездесеміз әлі біз,
Кездесеміз бәріміз...

(Қайрат Байбосынов 50-ге толғанда)
Көңілдің күйін күнде мұң бұраған,
Бұлақтың тұнығындай сылдыраған.
Ағайын, араңызға Кайрат келді –

Дүбірді дүбірлеткен дүлдүл ағам.
Беу, Қайрат!
Ән тербеген ғұмыр едің,
Тұғырыңа шығарар бүгін елің.

Алаштың рухы бар дауысында,
Сәкеннің сәнін алған бір ұл едің.
Беу, Қайрат!
Көне өнердің көзіндейсің,

Ән салсаң сел ақтарған сезімдейсің.
Әуенін аққу құстай әуелеткен –
Сал Біржан, сері Ақанның өзіндейсің.
Кайрат – Ән,

Көңіліңнің наз қонағы,
Жаныңның жарық күні жаз болады.
Көзіңнің қарасынан көктем есіп –
Арыңның айдынына қаз қонады.

Аштырар сырсандықты сырлы жүрек,
Сол сырды ақын біткен жыр қылып ек.
Арқаның аспанында айналып жүр –
Қайратқа ән боп қонған бір құдірет.

Сарғайтқан сол әуеннің сазы нұрдай,
Беу, Қайрат,
Ән – әлемнің қазығындай.
8-266

Жұртыңа ақ самалдай аңқылдашы
Жазира Жаңаарқаның жазығындай.
Сағымы сары даланың сырнайлады,
Ініңнің тереңінде жыр қайнады.

Төсінде туған жердің желбірейді –
Қазақтың өнерінің бір байрағы.
2000.
Жаңаарқа

(Гүлжан Талпақоваға)
Сезіміңді серпілтіп зар күйіне,
Мың ырғақ,
мың қимылға салды үйіре.

Дөңгеленген бишінің құдіретімен
Дөңгеленіп барады бар дүние.
Емсіздерді бұл ырғақ емдер еді,
Өңсіз жерге бұл өнер өң береді.

Көз алдымда
аққу-қаз таранады –
Көз алдымда
ақ қайың тербеледі.

Бір ғажайып тербетіп күйде сені,
Жанарыңнан ғұмыр боп би көшеді.
Жаныңыздың жәннаты жұпар шашып,
Би дегенің бишімен үйлеседі.

Үйлескенде бишіге би дегенің,
Керемет бір керімсал күйге енемін.
Көңіл серім бебеулеп,
беу, дариға,

Өмір,
сенің тіліңді үйренемін.
Өнер, сенсің табынар тәңірім де,
Кұдірет бар әйтеуір әміріңде.

Билеп-билеп алған соң биші қыздың
Кетеді екен айналып жаны гүлге.

Жаны гүлге айналып, еркемізге,
Жатыр Гүлжан той жасап ерте күзде.
Би дегенің – жастықтың жарқылындай,
Биші жасы – қашанда он сегізде!..

(Бауыржан Жақыпқа)
Бауыржан Жақып,
бауыр баласың,
Балаған жырды дауылға Қасым.

Жаныңды, жаным,
жұрт қайдан ұқсын
Ақындық дертпен ауырмағасын...
Сапарда сені сынап елеңдер:

Қасқа бұлақтар,
Құба белеңдер.
Шыңғыстан шыңға қанат қағады –
Қазаққа біткен қыран өлеңдер.

Өнерге іштей
бекіп таласың,
Жететін жерге
жетіп қаласың.

Ағалар асқан
асыл асумен
Ауылыңа қарай
кетіп барасың.

Ақынға Алла ақ ғұмыр берген,
Сорын да берген,
Шаттығын берген.
Естелік болып есілсін өлең –

Аспаннан – ақық,
Жауыннан – жақұт
Іздейсің білем, дауылдан – бақыт.
Ататын таңды аялап бүгін –

Кетпес мәңгі көңілден
Қырдың гүлі – қырмызы.
Ағып түскен көгімнен
Желтоқсанның жұлдызы –

Ләззат пен Сәбира.
Атыңды атар кәрі-жас,
Арын Темірқазық қып.
Зұлымдыққа жаны қас

Адалдық пен нәзіктік –
Ләззат пен Сәбира.
Желтоқсанның бораны,
Желтоқсанның қар-мұзы...

Ұмытылған жоқ әлі
Жалқы жұрттың жалғызы –
Ләззат пен Сәбира.
Шығар шақта қайраңнан

Атқа қону – ар ісі.
Қайран елдің қайралған
Қасиетті намысы –
Ләззат пен Сәбира.

Булықтың да
Бұлқындың,
Жанды қарып ызғары.
Қара ормандай жұртымның

Қайсар туған қыздары –
Ләззат пен Сәбира.

Кезеріп кеткен ерніңе
Бір тамшы құяр шамам жоқ.
Айналдырса анық қаңбаққа,
Тағдырдың айдап желі егер,

Кешіңдер...
Көшсек жан-жаққа,
Қайраңда қалған кемелер.
Бір толқынымды қозғады

Балдәурен өткен бұйраттар.
Мұңайды...
Бәлки, боздады
Жеті атам жатқан зираттар.

Жігерсіз шығар жетім үн,
Айдыным қайта тола ма?
Кемтар боп туған екі ұлым
Айналып саған соға ма?..

Сен де кеш мені, таң шуақ,
Тірлікке немді бұлдаймын?
Анаға жатқан қансырап
Қайырылмай кеткен ұлдаймын.

Зар етіп қойған өлеңді,
Тағдырдың торлап бұлтын мұң.
Арқаға көшем мен енді
Батасын алмай жұртымның.

Түйінін өтер таба алмай,
Тірліктің сансыз зауалы.
Атажұртымнан ауардай
Ұрды екен ненің зауалы?..

(Кәкімбек Салықовқа)
Жырыңмен жұртқа жақынсың, аға,
сырыңмен
Жеті қат жердің қатпарларына үңілген.

Айнакөлдегі аққу біткенді аялап –
Желмая-жылдар желқанат бітіп жүгірген.
Аймалап сүйсе Арқаның аппақ самалы,
Балапан-арман қияға қанат қағады.

...Қызылжардағы қызарып атқан қызыл таң –
Көкшетаудағы ақ қайыңдардың аралы.
Қайыңды арал –
сері мен салдың мекені,

Ақ жаңбырлары дамылсыз құйып өтеді.
Сүрлеу соқпақты қасқа жолдарға бастайтын
Сырымбет таудың сырларға тұнған етегі.
Айман-тірліктің арайын сүйіп күні-түн,

Келесің, аға,
сезімі сергек, жыры тың.
Үкілі бабаңның үкілі домбырасымен –
Үкілі елдің үкілеп ұстап үмітін.

Мақамдарыңның
көңілі көктем,
жаны нұр,
Ақандарымның айтылмай қалған әні бұл.

Жезқазғандағы жезкиік кезген жез дала –
Сарыарқадағы сағым ойнаған сары қыр.

Тірліктің тойын шартараптарда тойладың,
Қаныш боп сүйдің
қастерлі жердің қойнауын.
Салықтың ұлы,

халықтың ұлы болдың да –
Аралдың арын,
Балқаштың бағын ойладың.
Жезкиік-ғұмыр,

желерсің-дағы
өтерсің,
Өтерсің анық...
Парызың елге өтелсін.

...Бір қазақ сендей ұлтының ұлы болсын да –
Бір ақын сендей өлеңнің жүгін көтерсін!

Көгілдір көктем қонғандай көліме бүгін,
Көзайым күйде көpіcті Көгіме Күнім.
Ақ таңдар шашу еткенде төріме гүлін –
Шұғылалы шаққа шомылған көңіл-елігім.

Түтіні түзу ел болсақ,
кереге бекем,
Көктемді көpіп көк белдер көгереді екен.
...Самарқан жақтың көк тасын еріткен Құдірет

Сарыарқа – сайран беліме не береді екен?
Қуанар жұртпыз арайлап таң атқанына,
Жапбар иеме жалынып,
Жаратқаныма.

Саулық тіледік тірліктің абат бағына –
Қаңқылдап қайтқан қаздардың қанаттарына.
Үміт пен күдік...
Итжығыс...

Жан шыдайды екен,
Арқаңнан осқан кей күнің қамшыдай екен.
Жарылқап келгір Жаңа Күн
Жақсылығымен

Қара орман – қалың елімнен хал сұрай ма екен?
Өкпек желдерге қарайды өктем емендер,
Көктемді сүйе қоймайды көктемегендер.
...Жыр етпеді деп, сұлулар,

сөкпеңдер мені,
Алқызыл гүлдер,
сендер де өкпелемеңдер!

Наурыз келді!
Түзелер ендігі күнім,
Көңіл біткеннің аян ғой кеңдігі бүгін.
Ycкіpіктe де үмітін үкілеп ұстар –

(Жұмамәді Ибаділдинге)
Тұнып тұрған тұнығың,
Ұлы дала ұланы.
Ұлытаудай ұлының

Шулап жатыр ұлары.
Баса алмайтын ізіңді
Ізбасарға телмірдім.
Сыбызғыдай сызылды

Толқындары Кеңгірдің.
Арманы жоқ армандай,
Жылап ақты жыр-тұма.
Жетімсіреп қалғандай

Жезді кенттің жұрты да.
Әулекінің әні мас,
Мансап оған міндеттей.
Ағаларын танымас,

Інілер де індеттей.
Ойы да озған Алаштан,
Байтағыма босаға.
Жезқазғанға жарасқан –

Жұмамәді дос-аға.
Көңіл кермек татыды,
Жанымыздың жақыны.
Ақындардың әкімі –

Өрнегіндей өлеңнің,
Туған жерде тұғыры.
Ерден туған сол елдің
Ер боп туған бір ұлы.

(Ардақты ақын, аяулы аға
Сайлаухан Нәкеновпен қоштасу)
Тамызында тамылжып таңғы нұры,
Тектіліктің біз білер жаңғырығы.

Өтті өмірден Алаштың арлы ақыны –
Өлең болып өрілген бар ғұмыры.
Шайыр еді күтетін шабытты алдан,
Сұлу Сәкен сезімін алып қалған...

Айдынынан ақ таңда аққу ұшып –
Жаны ағаның жаралған жарықтардан.
Есіміңді, ағатай, ел біледі:
Ұлытау мен Жаңаарқа,

Кеңгір елі...
...Мен білетін ақынның тұнығы еді –
Мен білетін ақынның мөлдірі еді.
Көктемінде көгеріп,

тасып еді,
Дүрмегіне дүниенің ғашық еді.
...Мен білетін адамның адалы еді –
Мен білетін адамның асылы еді.

Көкірегінің күні бар,
ояу кісі,
Қалқып ұшқан көңілден баяу құсы.
...Мен білетін ағаның ардақтысы –

Арманы асқақ асылым,
қиялы ақ таң,
Қашық болған жалғанда қиянаттан.
...Бесігімді тербетіп өлеңімен –

Шабыт құсын кеудеме ұялатқан.
Түгел дейсің бұл күнде қай құбыла,
Жанды жеді қаңтарда қайғы мына.
...Рухың ұшып барады аспан жаққа –

Жырың ұшып барады айдынына.
Қош, ағатай!..
9-266

Тұлпар жортқан қырлардың қыран ұшқан
Ұлы болсаң –
бақыт бар,
қуаныш бар.

Кәусарынан кеудемнің бастау алған –
Жылы ағыстар,
ғажайып жылы ағыстар.
Шадыман шақ алмасып қайғым болып,

Қай күн өсем,
білмеймін,
қай күн кеміп?
Куанышпен,

Мен бүгін жылы ағыспен
Айдын болып барамын,
айдын болып.
Жылы ағыстар –

жаз ниет таң нұры ма,
Еркелетер арсызды,
арлыны да.
Түн ұйқымды төрт бөлген әлде менің

Талайлардың талайсыз тағдыры ма?..
Жылы ағыстар –
жылжыған қайран уақыт,
Мәңгілікке қоймайды сайрандатып.

Ертең мүмкін кетуі теріс қарап
Бүгін бізге құшағын жайған бақыт.

Көңіл деген – көк дөнен алып-ұшқан,
Сезімдер де сарғаяр сағыныштан.
Жауһар жырлар туады жылы ағыс пен
Жүректегі керемет жарылыстан...

Ашыламын алдыңда – тірі адаммын,
өмірің мен өлімің сынаған мың.
Махаббаттан,
азаптан,

қуаныштан –
алынбаған азын біл сыбағамның,
мұң мұнартып басынан мұнарамның,
шыбық емес, қолыма

шырақ алдым.
Аз кезбедім әлемді...
сынақ алдың,
тіршіліктің тілін де сұрап алдым.

Дүниені кезіппін,
қаңғырыппын,
Майданында майыспай мәңгіліктің.
Жаудың бұздым сарбаз боп тас қамалын,

жат қолына досымды тастамадым.
Әнді күттім,
арайлы таңды күттім,
артын күттім армандай жарлы үміттің.

Тағдыр жазбай талайға жібек күнін,
мұң шаққанмен алдыңда жүдеп бүгін,
Түргенімді түсініп түнекті мың,
арасынан іздерсің жүректінің –

Құлып бола алмадым құтырғанға,
біздің ғұмыр толып тұр шытырманға.

Дос емеспіз сізге енді
дұшпан да емес,
қасыңдамыз жаныңды құшқанда елес.
Тылсымдардың тылсымын зерделеген,

алға асыққан уақытты кері қарай
қайтара алар құдірет – мендегі өлең!
Татитұғын тағдыры ардақтарға,
шапағат бер саптағы солдаттарға!

Кезіміз жоқ ұрлаған несібеңді,
күнәміз бен кінәні кешір енді...
Көктем кетті жастықпен,
қайран көктем,

қайран көктем, қайтейін,
сайранда өткен,
жақсылығын жаз мынау
тел емізген,

алаулайды күн-сұлу төбемізден.
Табылсаң да сен енді қасымыздан,
арай саулап тұрса да шашыңыздан,
маған деген жүрегің

мұз құрсанып
қалсын мейлі,
оянбас біздің шабыт.
Раушан гүл боп тербей бер құт-ұямды,

сен бәрібір таппайсың құпиямды.
Сен күл енді...
Жарасар мазақтасаң,
мазақтасаң,

жанымды азаптасаң.
Кетем, айнам, алдыңда ашыла алмай,
ашыла алмай,
барымды жасыра алмай...

Техаста,
сол жағалаудың бойында,
Гальвестонға барар жолдың түбінде
гүл көмкерген сол бір аула ойымда,

гүлге оранған сол бір вилла бүгінде
сыр ашады іңірде.
Сол маңайға мен де талай бұрылғам,
гүлдеріммен тербелетін айнала.

Бір жас сұлу бақ ішінде қыдырған
қарайтұғын жай ғана.
Оған қарап көңіл талай бұзылды,
ауласының ашпаса да ілгегін.

Киімімнің қос түймесі үзілді,
неге екенін...
білмедім.

* * *
Көне альбом бұл,
парақталған,
қызды сүйгем жасымнан.

Бокал толы шараптардан
жұпар иісі шашылған.
Ескі әуенді естігенде
қайырмасы ғажайып.

Мен де бір күн ескірем бе
ғажайыптар азайып?
Ескі достың
бәріменен

кездесуге асықтым.
Ұшқан құстың әніменен –
күзгі орманға
ғашықпын.

Бақ ораған мына жерді,
біз де өмірдің қонағы.
Махаббатпен бұл әлемді
жылытуға болады!

Өмір, өлім...
Таң мен түнек, еһ, шіркін!

Сена болып көз алдыңнан өтеді –
Бастан дәурен көшкенде.
Қара түннің ұрлап іштім тұнығын,
Бір күн өтті, жалғасады ғұмырым.

* * *
Жиі есіме түсесің,
Бекзада болмысыңмен,
күн сүйген дидарыңмен.

Шаңырағым босаған
Шұғыланың шуағы құлағалы теңізге,
Сені де қинадым мен,
Толқын боп қоса ағам;

Мені ізде!
Тұңғиықтан қайық көрсең
Сүйеді деп айтарсың.
Бұлттарды аспан шайып берсе

Байқарсың.
Көбік шашса жағалауда долы толқын сәтте бір,
долы толқын болғанымен,
долы толқын – ақкөңіл.

Өзімін де сен оған да мендік таза алмастың,
Жағажайда мың құмқайрақ,
Жарқырайды күнде ойнап,
Сен қайтесің мұңды ойлап...

Мың құмқайрақ арасында өзіммін де бір қайрақ.
Сен оған айт, дүниедегі асыл тастың әрінен
өзім сұлу бәрінен,
Сүйеді де жанымен.

Почтальонды көрген кезде сырыңды аш,
Түсінбесе ол да саған бұрылмас,
хат-хабарды күтеді де
бір тынбай,

дерексіз күн – көшкен елдің жұртындай,
Сымсыз телеграфтан
сөз тарауға асыққаны секілді,

сезімдерім асығады өзіңе,
болмысыңа,
бітіміңе,
көзіңе

дүниенің ең соңғы ғашықтары секілді.
Жаралы адам жолығар,
Жүрегімді сен менің жараладың...
Сол ұғар.

Серттей сергек сезімдерім,
Көзіңде едім, өзіңде едім,
Сезімдерім,
Соры бар...

* * *
Жаздың жылы бір кешінде
Жүрген сол сәт күнде есімде.
Көлеңкелер көлбең қақты

Көлдің көлбеу іргесінде.
Көлде аққулар жүзген еді,
Жаз өтеді,
Күз келеді.

Өлді бір күн,
Көлеңкенің –
Кім болды екен іздегені?..

Бокалымда толған шарап
алау болып дірілдеп...
Қас қағымда талмаусырап
балықшы айтқан нұр әуен.

Қыздар жайлы ән;
түніменен жағалауда күбірлеп,
Жасыл шашын кептіреді –
тылсым тұнған бір әлем.

Айналайын, айналыңдар бірге
салар сазыма,
Балықшының шырқағанын
естімесін құлағым.

Көзім жеткен жер бетінде
періштелер азына,
Қолыңды бер, бұрымыңды...
Салалайын, шырағым.

О, Рейн, массың қандай, о,
Рейн, Рейн –
Алтын түннің айналары секілді;
Жаңғырықтың жайдақ әні секілді.

О, Рейн,
бастарымыз айналғанға күлейін.
Жарылысынан сол күлкінің
бокалым да күл болды...

* * *
Бұйра толқын қойынында аунап түн,
Жағалауды өбектейді, өбеді.
Не айтады өткенінен, ардақтым,

Дүниенің дүр, дүрбелең дерегі?..
Жұпар шашқан кезінде мен гүл көрдім,
Хош иісі алып кеткен алапты.
Тасасында қалады ол бір белдің

Көлбең қағып көрінбейді қанатты.
Төгілер сәт уақыттың бұрымы,
Гүлдерімен,
Арбауымен,

Арымен.
Раушанды өпкен бұрқақтардың тұнығы
Әуен қосар тіршіліктің әнімен.

сызданса.
Ей, бозбала, байқарсың,
Тағдырыңды кейінгіге айтарсың.
Жиырма жасар бозбала,

Жадыңа қан себіліпті, күлме сен,
Жаныңа қан егіліпті, күлме сен.
Мәйіттерден өмір ұрлап қалмасаң
Қуаныштың бағасын да білмес ең,

Саған қарап мұң кешем.
Кешкі сағат 17-ден ауыпты,
Менен кем деп
ойламассың өткендер.

Өткен-кеткен...
көгермеген көктемдер,
Ажал жетсе өлім болмас қауіпті,
Нәр аялап сендік нәзік сананы,

Қару үні түн баласын
шаужайға алып шалғайдан,
жүрек сыздап
мұңданасың,

жаңғырықты жалғайды ән.
Күзетшілер ысқырады,
тұтқынды айдап тұраққа.
Аспан асты ышқынады,

мақта тығам құлаққа.
Франция кешіндегі,
гүлге оранған жастығы,
Естелігім есімде еді,

шешем бастан касканы.
Еркелесең,
сен еркеле,
ақ жауынды аспаным.

Жағалауда,
көлеңкеде
толқындайды шаштарың.
Жаз өтеді,

күз келеді,
сабағынан дән үзіп.
Ей, жас ару,
ізде мені

көздің жасын ағызып.
10-266

Махаббат та
жаратылған
азаптар мен арайдан,
сенің, қалқам,

дара тұлғаң
жанға жарық талайдан.
Естелігім гүл секілді,
қара шашты Мадлена!

Шығысымда нұр секілді,
сыр секілді,
жыр секілді,
өзің қандай, Мадлена,

көзің қандай Мадлена,
Мадлена, Мадлена!

Терезенің әйнегінен өмірің
Күн сәулесін тұр құйып.
Тәтті ұйқыда,
сәл дірілдеп ерінің,

түс көресің тұңғиық.
Қандай ыстық, жарқын түс
Ойларға орап ояуды
Сенің түсің – алтын түс,

Сенің түсің аяулы.
Мен де көрем түсімде,
Қол ұстасып өзіңмен
Махаббаттың аралының ішінде

Нұр ішемін көзіңнен.
Күн,
Түн ғажап болмаса егер мұздар ма ем,
Уақыттың таба да алмай бір емін,

Мысық ұстап,
Қолаң шашты қыздармен
Алма теріп жүремін.
Діріл қаққан ерініңнен,

деміңнен
бөлмеге нұр құйылады ақ таңда.
Көмейінен ғажап әуен төгілген
әнші құстар – бақтарда.

Солай,
солай, қарағым,
Адамдардың аппақ таңға
ісі үлгі,

Бұзбау үшін мен де жөнеп барамын
сенің алтын түсіңді.

Құдайым менің!
Сәттілік қандай:
Өлексе өлкеден кетем мен.
Парижге барам,

Ғажайып Париж,
Іздеңдер мені шет елден.
Парижге барам,
Ғажайып Париж

Арлы Амур құрған негізін.
Көңілде ән-күй,
Парижде, бәлки,
Елесін көрген егізім...

(М. Немцовтан. Сонет гүлтәжі)
Сонет-эпиграф
Жыр-сезіммен өмір кешу күрделі,
Өрнегің не, кермегің не, ақ шабыт.

Көңілімнің тербетіліп гүлдері,
Аспаныңда аунап жатса ақша бұлт.
Дауысыңды құмықтырған үндер мен
Кездейсоқ бір құпияңда бар өлең.

Қос ғасырды қауыштырған күндерден
Өрлеу менен құлдырауды көрер ем.
Қайран уақыт, кемеңгер де танымал,
Бәрі болған, бәрі болған, болады.

Сен аманда басымыздың бағы бар
Сөз құдірет тұру керек жоғары.
Тыныш, сөздің тыңдай алсаң сыңғырын,
Арна болып ақтарылсын бұл жырым...

Өткен өмір жалықтырған шағында,
Өткен жолдың қиылысы алыс тым.
Болашағың ұқсайды екен сағымға
Көкжиегі көрінгендей ғарыштың.

Жастық барда ғажап әнге қосылып,
Жүрген күндер айналды да ырысқа.

Сүрлеу соқпақ қасқа жолға қосылып,
Достар кетті Батысқа да, Шығысқа.
Ондағы әлем, ондағы әуен өзгерек,
Сезімдерім сергелдең боп қалғандай.

Жолдардың да бөлектігін сезбеп ек –
Бір үзілсе қалатұғын жалғанбай.
Тереңімде өмір жырын тулаттым,
Қайырылмай бара жатыр зулап күн.

Қайырылмай бара жатыр зулап күн,
Үйге жетпей жарты жолда аялдап:
Бәрі-бәрі таныс маған, қымбаттым –
Анам даусы естілгендей баяулап.

Алақанмен аялайтын секілді,
Қолын созып жақсылыққа асылым.
Қайран ана, көріп сенің ниетіңді
Тебірендім, толғандым да тасыдым.

...Солай болған... болмағандай ештеңе,
Дауыс та жоқ, көңіл де жоқ аялы.
Сағыныштан ертеде де, кеште де
Жүрек шіркін жапырағын жаяды.

Анашымдай айналды күн сағымға,
Менің үнім шықсын үміт бағында.
Менің үнім шықсын үміт бағында:
Таңғажайып сәт кешейік екеулеп.

Мына өмірдің шұғылалы шағында
Болашақтың бақ тұғырын мекендеп.

Бір білерім – сену керек біздерге,
Жаңа күннің нұр құштырар шапағы.
Таңғы шықтар мөлт-мөлт етіп іздерде
Ертеңіне бақыт тілеп жатады.

Сен барыңда... жоғалады бар қайғы,
Кездесулер үміт жібін жалғайды.
Сеніміме сезімімді тыңдаттым.
Ай мен күннің арасынан көремін,

Сен мәңгілік жазылатын өлеңім.
Сен сене гөр, сен сене гөр, қымбаттым.
Мен сенемін, сен сене гөр, қымбаттым,
Алақанда аялаған туғанда.

Жерім, тауым, алқабыма тіл қаттым
Жаңарған күн айналғанда думанға.
Көктем келіп көгергенде көк пен жер,
Құстар легі айнала ұшып көктегі.

Бұтақтарға қонып алған кептерлер
Айтар әні уақыт мынау өтпелі.
Күн нұрымен мен өмірге енгенмін,
Адамдарға бақыт сыйлар күліп таң.

Тағдырымнан тарпаң мінез көргенмін,
Жақсы күндер жанымызды жылытқан.
Ол бірге екен, бірге сосын таң нұры,
Бақ пен қайғы-адамдардың тағдыры.

Бақ пен қайғы – адамдардың тағдыры,
Жылдар, жылдар еске салды сол жайды.
Бір жоғалтқан қуанышыңды таң нұры
Сәті келсе қайта айналып толғайды.

Жағалауға асығатын қайықтай,
Туған үйге асығамыз – заңдылық.
Көкжиектің алтын нұры жайықтай
Айналып күн қарсы алады мәңгілік.

Кім дауылға қарсы тұрды толқында,
Кім лақтырды жұрттан бұрын ескегін.
Құлақ түріп сезімдегі солқылға
Жастығыммен қош айтысып көшкенмін.

Жалғыздықпен өлшеніп өткен ізім,
Махаббат деп жоғалттым дос сенімін.
Махаббат деп жоғалттым дос сенімін,
Сенім жоқта елге мына не дейін.

Туған үйдің есігіне телідім –
Көңілімнің көп нүктесін... көрейін.
Алаң біткен қарбаласқа енгенде,
Көшедегі ағаштар да мұңайды.

Ал ол болса арман кешіп шерменде,
Көңіл көзі жаңбыр болып жылайды.
Сәл асықпа, көңіліңді ақтарып,
Көлеңкеде көзің алды буланып.

Екеуміз де өзімізді таппадық,
Екеуміз де тереңдерде туладық.
Шаң-тозаңнан аршып алам арлыны,
Деймін іштей: қолда мені, таң нұры!

Деймін іштей: қолда мені, таң нұры,
Айым болып, жұлдызым боп қолдағын.
Мәңгіліктің шығар болса мәңгі үні
Тірлігімнің шаң баспасын жолдарын.

Тәтті-тәтті шақ кешемін түсімде,
Өмір шіркін өз өрнегін ояды.
Ұмытылған есімдердің ішінде
Тағдыр бізге ескерткішін қояды.

Сенің ғажап сенімдерің арқылы,
Жер бетіне жанымыздың жарқылы,
Жарқ-жұрқ етіп жайнатады көрігін.
Біз біргеміз, ризамын күндерге,

Көк аспаннан жұлдыз жауған түндерге,
Бақ пен сордан жаратылған өмірім.
Бақ пен сордан жаратылған өмірім,
Қайғы-мұңның мұзын енді ерітті.

Жүрегімнің тыңдадым да шер үнін
Көшім менің болар дедім көрікті.
Өміріме өрнек болды өлеңім,
Ақылсыздық жария болды сезгенім,

Жаңалықтың беттерінен көремін
Өркеннің де мұңға батқан кездерін.
Тыныш күндер әкеледі бақты елге,
Жапырақтар – мамырлардың өлеңі.

Тіршіліктен баз кешкен бір сәттерде
Өз-өзіңмен жалғыз қалғың келеді.
Күн аманда күле біл де, жүре біл,
Торкөзденіп шырматылған бір өмір.

Торкөзденіп шырматылған бір өмір,
Өкініш пен қателіктер бірігіп.
Енді ғана табар кезім жыр елін,
Енді ғана іздер кезім ірілік.

Сонда ғана түсінерсің сен мені,
Өмірімнің көкжиегі көрінер.
Шашымдағы ақ – парасаттың келгені,
Жаныменен түсінеді мені де ел.

Естеліктер, естеліктер жаңарған,
Арманыма ағыс іздеу – әдетім.
Үстелдегі ақ қағаздай ақ арман
Құс боп сайрар менің сұлу сонетім.

Ірісінген жұрттың бәрі ірі емес,
Шын достықты жоқ деген сөз шын емес.
Шын достықты жоқ деген сөз шын емес,
Осы сезім басыңдағы бақтайын.

Достық деген олар үшін бір елес,
Жауабы да күні бұрын дап-дайын.
Сәлем деуге жарамай-ақ ондайлар,
Көлеңкедей көлбең қағып өтеді.

Аққа қара жұғар болса сор қайнар,
Аппақ түстер – адалдықтың мекені.
Бөленбеген тірлік шапағатына,
Жандар бары аянышты не түрлі.

Ондайлардың тұңғыш махаббаты да
Календардың ашық беті секілді.
Сезімсіздің айтар сөзін білемін,
Махаббат жоқ алғашқы деп жүрерін.

Махаббат жоқ дейтіндерді білемін,
Сезімдер бар мұңға оранған, түсінем.
Аяулы да аппақ еді тілегім –
Кермек жасты көрем соның ішінен.

Қымбат сөзім – өмірімнің тіреуі,
Ол барында иесімін жалғанның.
Алғаш кешкен мұңдарымның біреуі –
Жазирада жастық күнім қалған күн.

Түсінбейсің қас қағымнан тұратын,
Күндеріңді айырбастап бұла түн.
Өмір деген – құпиялы бір егес.
Қиялыңды қияларға ұшырып,

Түрлі-түрлі сынақтарын ұсынып,
Жанымызда үміт болып жүр елес.
Жанымызда үміт болып жүр елес,
Бейтанысты кейде жақын көремін.

Мен ояумын, түс көретін түн емес,
Шындығымның қос бұрымын өремін.
Қайда күндер, аршылғандай ар аппақ,
Жалғыздықтан жалықтым да шаршадым.

Өмірімнің ақ парағын парақтап
Бірге өткізген күндерімді аңсадым.
Соның бәрі өң мен түстей өтпелі,
Өмір деген – қасиетті қас қағым.

Қалықтаса көңілімнің кептері
Армандарға мекен болар аспаным.
Жүрегімнің түсін соғып тұрғанын,
Келешектен бір ғажап үн тыңдадым.

Келешектен бір ғажап үн тыңдадым,
Біз аманбыз аманында күніміз.
Үндестікте сезінгелі мұң барын
Іздеп жүрміз бірімізді біріміз.

Соқпақ болып ашылады өрісім,
Көңілімнің көмбелерін мазалап.
Жырға қосқан тірліктегі жол үшін
Бір күн мені кететіндей жазалап.

Төмен түстім өр мінезім үшін де,
Басымды имей тұғырына күштінің.
Шыным осы, түсін мейлі, түсінбе,
Жүрегімнің жұртқа бердім ыстығын.

Апар алға үмітіңнің жырларын,
Қасиеттің өсиеттен аумаған.
Жаныңызбен жарасқанда сырларың
Жүрегіңде тірлік оты лаулаған.

Маған керек көңіліңнің көктемі,
Маған керек, қалқам, сендік ар ұғым.
Мен оқыдым сол күндерде өтпелі
Көздеріңнен бұл жалғанның жарығын.

Қандай жылдам бала күнім кеше еді,
Жастығым да бүгініме алаңдар.
Арман және мақсаттармен өседі
Өсер болса, бір білерім, адамдар...

Менің жолым көкжиектен әрі асқан,
Шалдықсам да осы жолда адаспан.
Сәнді сонет
Өткен өмір жалықтырған шағында,

Менің үнім шықсын үміт бағында,
Мен сенемін, сен сене гөр, қымбаттым.
Бақ пен қайғы – адамдардың тағдыры,
Махаббат деп жоғалттым дос сенімін.

Деймін іштей: қолда мені, таң нұры,
Бақ пен сордан жаратылған өмірім.
Торкөзденіп шырматылған бір өмір,
Шын достықты жоқ деген сөз шын емес.

Махаббат жоқ дейді біреу, білемін,
Жанымызда үміт болып жүр елес.
Келешектен бір ғажап үн тыңдадым:

(Сергей Мнацаканяннан)
Қыстақтарда тіршілік жоқ әлі де,
Малшы ауылдың қашқан бір кез дегбірі.
Әйел отыр жіп иіріп шәліге

Күндеріне дайындалып ендігі.
Құла дүздің өз тілі бар қашаннан,
От пен тәңір әлімсақтан жебеген.
Тастарында заңдары бар қашалған

Соқпақтары, сүрлеулері көнеден...
Шығыс осы
Шұғыласын таратқан,
Осы күнге аман жеткен кешеден.

Жапан дүзге жар болады жаратқан
Алшаң бассаң астаналық көшемен...
Шығыс осы
Арай сүйген дидарын,

Алқабында өмір жатыр жалғасып.
Өмір, бізді жұбаттың да қинадың –
Армандардың жетегінде алға асып...
Ғарыш алаң – бұл даланың тағы аты,

Түйелері сахарада шұбырған.
Байқоңырдың таусылады тағаты
Ракетаның от демімен құбылған.
Түтіндері түгесілмей тұрған жер,

Зымырандар көкке бетін бұрған жер,
Көзің болса көру керек тек мұны.
Жаутаңдайды кең даланың жанары,
Қандай ыстық сол өлкенің құшағы.

Көздеріңнен кермек тамшы тамады,
Арманыңды ап уақыт бірге ұшады...

Кең далаға қыз-көктем сән береді,
Сәуір туса кенелер әнге де елі.
Ойхой, шіркін,
уақыттың жақұт шағы

Бесігінде бақыттың тербеледі.
Думан-дүбір,
тұрамыз елең қағып,
Өзек болар сайран сәт өлеңге анық.

Шұғылаға шомылған шуақ шақты –
Берекенің бастауы деген халық.
Лағыл арман бастаса жолын алдан,
Мезгіл мынау шаруаның бағы жанған.

Бозала таң,
бозторғай әнге басып,
Бұтағына теректің қонып алған.
Уақыт-тұлпар қарыштар

жорғасы үдеп,
Кешегіге бүгін боп жалғасып ек.
Қоңыр қозы,
құлыншақ,

жас бұзауды
Аялаған ел едік «төлбасы» деп.
Арман дейін нұр жауар ақша бұлтты,
Дала сырын қыр ұлы жастан ұқты.

...Ару көктем – ақындық – егіз ұғым,
Ақ боталар оятса ақ шабытты.

Көз алдында сан баяу құбылады,
Бояу сырын ояулар шын ұғады.
Кең дүние той-тойлап жатқандай-ау
Сәуірдегі сәуле боп бүгін әні.

Қайталанбас қызығым,
құмарымдай,
Аспан түстес көзінен мұң арылмай...
Қыздырынып Зеяның жағасында

Жатты сұлу еліктің лағындай.
Зея тыныш, толқынсыз, тыныш маңай,
Тыныштықты тілеген туыстар-ай.
Қиыр Шығыс қызының құдіретімен

Табиғат та қалғандай тыныстамай.
Сан серіні түсірер сарсаңдарға,
Неткен мүсін,
көрген жан тамсанғандай.

Арман-өзен
Зеяға төне түсіп,
Ақ қайың мен қарағай ән салғандай.
...Сыр ақтардың,