Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының

кітап сериялары
Бас редакциясының алқасы

жүз томдық
Батырлар жыры
35 том

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-217-8 (т. 35)
© Әдебиет және өнер институты, 2006

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мем­
лекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарияланып
жатқан «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басы­

лымын әзірлеп, жарыққа шығаруды одан әрі жалғастырады.
Серияның бұған дейін жарияланған отыз төрт томы ұлттық
фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып са­
налатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек айтқанда,

бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы, діни дас­
тандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың сегіз томы, та­
рихи жырлардың үш томы, батырлар жырының екі томы сон­
дай-ақ шежірелік дастандардың бір томы әзірленіп, баспа бетін

көрді. Бұл басылымдардың он томы Қытайдағы қазақ фолькло­
рына арналғаны мәлім. Қазақ халқының қымбат қазынасы—
фольклор жинақтарының жоғары деңгейде безендірілген жаңа
басылымын оқырман қауым үлкен қуанышпен қарсы алды.

Алла қаласа, қазақ эпосының көркем үлгілерін жариялау осы­
мен шектелмейді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның
35-томы батырлар жырына арналды. Бұл томға «Қобыланды

батыр» мен оның ұрпақтарының батырлық, ерлікке толы
ғұмырын баяндайтын бес жыр нұсқасы енді.
«Қобыланды» жырының отызға жуық нұсқалары бар.
Олар­ды ғылыми тұрғыдан жүйелеп, төрт томға жинақтау жос­

пар­ланды. Алғашқы томға енген Марабай нұсқасынан өзге
жыр мәтін­дері, яғни Көшелек Еламанұлы, Құлзақ Амангелді­
ұлы, Сүйін­шәлі Жаңбыршыұлы варианттары бұрын-соңды
жариялан­баған. Мәселен, бұл томға орынборлық жыршы

Сүйіншәліден жазып алынған (1957ж) Қобыланды батыр және
оның ұрпақтары туралы екі жыр мәтіні еніп отыр.

Қият рулық Қараманның жауға аттанып бара жатып,
құрдасы қара қыпшақ Қобыланды батырға айтқаны:
Қараман айтты:—Құрдасжан,
Мен—Сейілдің ұлы Қараман

Қазанға кетіп барамын,
Жүрмейсің бе, құрдасжан,
Көп қолқалық қыламын
Замандасым, мұңдасым,

Заманы бірге сырласым.
Жасы бірге құрдасым,
Қазан деген шәріге
Сапар тартып, жол шектім,

Жүрмейсің бе, жолбарысым?
Жасыңнан артық талайың,
Қобыланды сынды батыр ең
Жұлдызы туған жоғары,

Жүрмейсің бе, құрдасым?
Дұға тиген ер едің,
Кезіне келген дұшпанның
Білемін, Қобылан, оңбасын.

Қазандағы кәпірге
Сапар қылып жол шектім,
Жүрмейсің бе, жолбарысым?!
Қобыланды сонда сөйледі:

Алды-артымнан шалмасын,
Ақыреттік жолдасым—
Ителгі құстай іледі,
Қобыланды батыр

батырлар  жыры
Сүйкімді назбен күледі.
Менің барар-бармасым
Хабар салып алайын,

Үйдегі Құртқам біледі.
Мұны естіп Естеміс,
Сұрағалы Құртқадан
Сол арада жөнелді.

Құртқадан хабар алмаққа
Қобыландының жанынан
Естемес шықты ел жата.
Базарда бар ақ мата,

Бұл сөзімде жоқ қата.
Ойнақтайды жас бота,
Тоқтарбайдың қасында
Құртқа тіккен отауға,

Қыз Құртқаның жанынан
Естеміс тыстан сөз қата,
Күн шыққан соң, таң ата.
Естемес келіп сөйлейді:

[Түздемісің, қыз Құртқа]
Әйел болдың амал жоқ,
Егерде еркек болғанда,
Болар ең тұтқа бір жұртқа.

Мінген аты қызыл-ды,
Іс тағдырға сызылды.
Жолда жатқан дұшпанға
Арыстанның көңілі бұзылды.

Мінбекке керек қазанат,
Белге керек шар болат.
Денеге керек жалаң қат,
Жан—Жаббарға аманат.

Жалғыз емес Қобылекем,
Қияттан шықты қолқанат.
Батырың мініп шабуға,
Асыл туған қыз Құртқа,

Жазымен баққан бурыл ат
Жарамай ма, жарай ма?
Құртқаның сонда шыққаны:

қобыланды  батыр
Қылаң етіп, қылт етіп,
Сылаң етіп, сылт етіп,
Саулы інгендей ыңқылдап,

Күшігендей сыңқылдап,
Сөйлеген сөзі сымпылдап.
Алтын иек ақ Құртқа
Көтеріп жаулық сөйлейді,

Бенде тоймас іңкәрға
Екі тоқты, бір саулық
Берер едім қырқарға.
Жұмсады ма сізді

Үйдегі бурыл тұлпарға?
Дұғай сәлем дегейсің
Тұлпарыңа жұмсаған
Жұрт иесі сұңқарға.

Жана да сәлем дегейсің
Құрбы менен құрдасқа—
Заманы бірге сырласқа,
Жылы бірге жолдасқа,

Жасы бірге мұңдасқа.
Мінем көшке көк қасқа,
Саламын қамшы жамбасқа.
Бірі қастық қылмайды

Жанына ерген жолдасқа.
Мереке менен той басқа,
Ешкі менен қой басқа.
Шайтан менен жын басқа,

Бәйбіше менен күң басқа.
Туған ұл мен құл басқа,
Жұмсады ма сіздерді
Біздей нашар жолдасқа?!

Жолдасына жұмсаған
Көп құлдық бас дегейсің,
Қараспан тауын жайлаған
Жұрт иесі жолбарысқа.

Әуелі Құдай алмасын,
Алды-артымнан шалмасын.

батырлар  жыры
Тілімді алса, сұлтаным,
Бұл сапарға бармасын,
Бұл олжадан алмасын.

Көп жылайды дегейсің
Үйдегі нашар жолдасың.
Асқар тауда белдік бар,
Жасағанда кеңдік бар,

Азда қанша теңдік бар,
Құрдаста қанша елдік бар,
Тілімді алып, бармасын.
Сұлтаныма сәлем де,

Біз байлаған Бурылда
Қырық үш күндік кемдік бар.
Мұны естіп Естеміс,
Қобыландыға келеді.

«Құртқа солай айтад» деп,
Естеміс барды Қобыланға.
Қобыланды келді құрдасқа,
Жүремін деген жолдасқа.

Жаманның тілін алмаймын.
Хақ бұйырған сапардан,
Арыстаным, қалмаймын.
Асыл достым, сөкпесең,

Бұл сапарға бармаймын,
Бұл олжадан алмаймын.
Асқар таулы бел деген,
Ақ бармақпен жемдеген,

Ауырса жеммен емдеген,
Өзінен басқа көрмеген,
Өзінен басқа білмеген.
Бағып тұрған баласы,

Күтіп тұрған анасы—
Өзі әйелдің данасы
Тұлпар туған Бурылдың
Қырық үш күні кем деген.

қобыланды  батыр
Ер Қазанды өлтіріп,
Қаласын бұзып алсақ біз.
Еркек болып не етеміз,

Әр сапарға шығарда
Қатынға ақыл салсақ біз.
Есіктің алды ебене,
Ерлер киер кебене.

Наздар киер кебе ме,
Кеткен кісі келе ме,
Алған Тәңірім бере ме?!
Әр тарапқа шығарда

Қатынға ақыл салған соң,
Асыл туған Қобыланды,
Қатынның тілін алған соң,
Неше батыр болса да,

Басында билік жоқ адам,
Асыл туған Қобыланды,
Ол қатын емей немене?
Әлқисса, сонда құрдасы Қараманның аузынан мынадай сөз

шыққаннан кейін, Қобыланды батыр қатыны Құртқаға ашула­
нып, басын кесіп келуге атына мініп, жөнелген жері.
Сонда Қобыланды батырдың
Тері тамып иектен,

Үш ай тоқсан болғанда,
Құтылар қошқар күйектен.
Ордалы құлан орғыттым
Миялы қия үйектен.

Неше батыр болса да,
Қараман айтқан бұл сөзі
Өтіп кетті сүйектен.
Тобыршақ атқа зор салды,

Қамшы басты сауырға.
Екпіні ұқсап дауылға,
Тобығы меңді тор атпен
Қобыланды шапты ауылға.

Қатуланып, қаттанып,
Буырқанып, бұрсанып,

батырлар  жыры
Мұздай темір құрсанып,
Қабағынан қар жауып,
Кірпігінен мұз тамып,

Ар жақ пенен бер жаққа
Найзасын ұстап бармаққа.
Аттанбаққа қалмаққа,
Құдай жолын алмаққа.

Еш кінәсі жоқ еді,
Сөзге сынық қылды деп,
Егер шықса алдынан,
Батыр кейіп келеді

Бұлаңдаған Құртқаның
Басын кесіп алмаққа.
Дарбазалы есікті,
Пайғамбардай несіпті

Үйде отырған қыз Құртқа
Дүбірін аттың есітті.
«Ағыны қатты кім болсын,
Сұлтаным дағы» десіпті.

Түрегеліп бұлаңдап,
Қарады да қамықты.
Құстың жүні мамық-ты,
Арпа-бидай қабық-ты.

Көтере алмас кедейлер
Жылында бір қой салықты.
Тастай беріп қыз Құртқа
Және ашады жабықты.

Жабықтан көзін салыпты,
Қараса ерді таныпты.
Түсі суық көрінді,
Ерге болған секілді

Бір сөзбенен жазықты.
Құртқадайын сұлуың
Өксіп жылап қамықты.
Енді Құртқа сасады,

Бетінен қаны қашады,
Оң етегін басады.
Сасқаны емей немене,
Аш күзендей бүгілді.

қобыланды  батыр
Шыдай алмай қорыққаннан,
Есік пенен төріне
Неше қайта жүгірді.

Сасып жүріп, жөн тауып,
Ақылменен ой тауып,
Түтікпенен су ішкен,
Түндікпенен күн көрген,

Төрде тұрған Бурылдың
Басын шешіп алады.
Тайбурыл атты жетектеп,
Қобыландыдай бөрінің

Бұлаңдаған қыз Құртқа
Алдынан кетіп барады.
Бурыл емес, көк дөнен
Туғаннан жеміс, жеді өлең.

Туғалы торды көрмеген
Түнектен шыққан Тайбурыл
Ай далаға шыққан соң,
Түлкідей көзі жайнады,

Қазандай болып қайнады,
Көлденең жатқан көк тасты
Сулығы деп шайнады.
Он екі құлаш арқанмен

Атылып Бурыл ойнады.
Қыз Құртқаны көтеріп,
Бурыл көкке екі ұшты.
Салмағыменен қыз Құртқа

Алып жерге бұл түсті.
Анасы әйел демесең,
Сол Құртқадан кім күшті?!
Қамығып Құртқа сөйлейді:

Аздың бар ма теңдігі.
Құрдастың жоқ-ты елдігі,
Жалғыздарға жар болған
Алланың көп-дүр кеңдігі.

Үш ұшар ең аспанға,
Бір ұшуың кем болды.
Мен қайтейін, Тайбурыл,

батырлар  жыры
Қырық үш күннің кемдігі.
Кентті жерді жайласа,
Үзілмейді базары.

Қайда қалмас жігіттер,
Өлген сордың мазары.
Қобыландыдай бөрінің
Тайбурылды көрген соң,

Құртқадан қайтып қаһары,
Бурылға түсті назары.
Қобыланды сонда сөйледі:

Қаз жайлайтын саздаймын.
Наурыздан соңғы жаздаймын,
Ақылы жоқ мен байғұс
Бүйтіп жүрген Құртқаны

Шауып тастай жаздаймын.
Сарайда, сарай, сарай бар,
Сарайға қолын жеткізген
Қос өркешті қызыл нар.

Әр бәндеге ылайық
Өзіне Тәңірім қосқан жар.
Малы кемнің зары бар,
Әр адамның өзінің

Ылайықты жары бар.
Атымды бағып баптауға,
Текшедегі найзамды
Қарағайға саптауға,

Құртқадайын майысар
Жар тапқанымша талай бар.
Сонда Құртқа жабықты,
Құс төсекті мамық-ты,

Арпа-бидай қабық-ты.
Батыр Қобылан келгенде,
Наз етсе де, қорықса да,
Құртқадайын сұлуың

Өксіп жылап қамықты.
Сонда Қобылан сөйледі:

қобыланды  батыр
Артықша туған қыз Құртқа,
Атасы әйел демесе,
Басқа әйел болғанда,

Қауіпсіз болып тұрғанда,
Кеудеден басың кетеді.
Ердің құнын өз басың
Жүктесең де, Құртқажан,

Неге мұнша қамықтың?
Алдыңдағы мендей бір
Арыстаның есенде?!
Құстың жүні мамық-ты,

Арпа-бидай қабық-ты.
Асыл туған қыз Құртқа,
Мені көріп қамықпа.
Қараңғы түнек ішінен

Шығарамын жарыққа.
Осы кеткен сапардан
Есен барып, сау келсем,
Әйел де болсаң басыңды

Хан қылармын халыққа.
Сонда Құртқа сөйлейді:

Дертке дәрі өтіне.
Жазғы балық ойнайды
Айдын көлдің шетіне.
Кисең киім жарасар

Ақ қағаздай етіңе.
Талап етіп, ойға алсаң,
Жеткізсін Тәңірі ниетіңе.
Сіздер сұңқар, біз қарға,

Сіз алыстан келгенде,
Ажырайып қарауға
Қарамаймын бетіңе.
Қобыланды сонда сөйлейді:

Қылшаң жүнді қарамын.
Алды-артымда ешкім жоқ,
Жеке туған дарамын.
Тоқтарбай мен Аналық

батырлар  жыры
Дүние кезіп малынан,
Тірі безіп жанынан,
Тілеп алған баламын.

Өкпелеме, Құртқажан,
Ұзақ жолға жүрмеуші ем,
Жатпады деп бір күнше.
Кемпір-шалдың қойнына

Жатайын деп барамын.
Қамшы салды Қобыланды
Тобығы меңді жорғаға.
Дөңгеленіп жөнелді

Тоқтарбай тіккен ордаға.
«Көше біткен шекер деп,
Бүршігі жоқ тікен» деп,
Үйде отырған кемпір-шал

«Қобыланды қозым екен» деп,
Жүгіре шықты далаға,
Көзі түсті балаға.
Бірден жылап екеуі,

Баладан болды садаға.
Бірден келіп екеуі
Шылауына шырмалды.
Шылбырына оралды,

Оң тізгінін қолға алды.
Қобыландыны жетелеп,
Әкеліп үйге түсірді.
Өлгенде көрген жалғызға

Шәрбаттың суын ішірді.
Жалғызға жаны айланып,
Екеуі де толғанып,
Кезек-кезек қолға алып,

Қобыландыны күн батпай,
Алып жатты кемпір-шал.
Жатқызды көрпе-төсекке,
Кезек-кезек сөз қатты.

Үндемей Қобылан тек жатты—
Тілеп алған жалғыз ұл
Кемпір-шалға тым тәтті.

қобыланды  батыр
От жақтан кемпір бұл тартты.

Ірге жақтан шал тартты.
Ол уақытта бәнде жоқ
Қобыландай сымбатты.
Екеуінің ортасында

Алма кезек домалап,
Шал-кемпірдің қойнында
Артық туған Қобыланды
Кірпік қақпай таң атты.

Таң сарғайып атқанда,
Таң шолпаны батқанда
Шал-кемпірдің қойнында
Арда Қобылан жатқанда,

Тайбурыл атқа ер салып,
Аз ғана азық, жем салып,
Бәйгеден келген көк дөнен
Түнімен ұйқы көрмеген,

Ұйқы көрмей ақ үйдің
Алдынан сонда өткізді
Құртқа сұлу көлденең.
Құртқа сұлу Қобыланды батырдың атын есік алдында

көлденең ұстап тұрып:—Жолдасыңыз жолға шықсын деп
жатыр,—деді. Қобыландыны тоқсандағы атасы Тоқтарбай,
алпыстағы анасы Аналық, қарындасы Қарлығаш және жар
қосағы қыз Құртқа аттандырып, көздері қимай, еріп кетудің де,

қалудың да жөнін таба алмай артынан шулап ілесе берді.
Қобыланды сынды батырың
Тайбурыл атты мінеді,
Ақ сауытын киеді.

Қараспан тауды бөктерлеп,
Көп қосынның соңынан
Батыр Қобылан жөнеді.
Тоқсандағы Тоқтарбай,

Алпыстағы Аналық,
Қарындасы Қарлығаш,
Жар қосағы қыз Құртқа—

батырлар  жыры
Төртеуі қалмай соңынан,
«Кесіп кет» деп қолыңнан,
Қобыландының ізінен

Бұлар да еріп келеді.
Түстік жерге келгенде,
Сол уақытта сөйлейді
Қарындасы Қарлығаш:

Көңілің сүйсе, қалмасын
Жұрт ойлаған талапқа.
Сыбанып білек бір алдық
Балдағы алтын болатқа.

Ақсұңқар сеніп ұшады
Құйрығы менен қанатқа.
Жалғыз ағам, жан көкем
Сапарланды талапқа.

Сайға біткен қоқтымын,
Бөрік ішінде шоқтымын.
Осы кеткен сапардан
Жан көкем есен келгенше,

Елі-жұртын көргенше,
Айтып кеткен Құдайға
Қоңыр шұнақ тоқтымын.
Мен ұқсаймын айалға,

Нешік айла болады
Көзінің жасын қоярға?!
Көкежан, өзің келгенше,
Елі-жұртың көргенше,

Артыңда қалған мен нашар
Етіңіз енді ниязға.
Көк есекке тас артып,
Аумасын деп баса арттық.

Жан көкем есен келгенше,
Елі-жұртын көргенше
Артыңда қалған мен нашар
Болайын сізге тасадтық.

Басымда бар-ды алтын шоқ,
Жан көкем барда көңілім тоқ.
Көкежан, сені көрмесем,

қобыланды  батыр
Басымнан кетер дүние боқ.
Сізге деген Құдайдың
Маған тисін ажал оқ.

Ақ маңдайда тұлымым,
Бірге туған құлыным.
Керекке біткен тірегім,
Бірге туған бауырым.

Қос қанатым құйрығым,
Сізге деген Құдайдың
Қабыл еттім бұйрығын.
Қозыдай Қобылан егіздім,

Қобыланды менің бастасым,
Бірге туып, бірге өскен,
Кіндігімді бір кескен
Қарғаның жүні—қаттасым,

Үйректің жүні—оттасым,
Бірге туған теңдесім,
Қысылған жерде түптесім,
Желі толған түйең нар,

Оны кімге тапсырдың?!
Тоғай толы жылқың бар,
Мұны кімге тапсырдың?!
Тоқсанда атаң Тоқтарбай,

Жан көке, кімге тапсырдың?!
Алпыста анаң Аналық
Ал, көке, кімге тапсырдың?!
Өзіңмен бірге туысқан,

Бірге туып, бірге өскен,
Кіндігімді бір кескен,
«Көкежан» деп жылаған
Мен сорды кімге тапсырдың?!

Бұл дүниеде мұңдасың,
Төсекте жатқан сырласың.
Ақыреттік жолдасың
Жұбайың қыз Құртқаны—

Құдай қосқан жолдасың
Мұны кімге тапсырдың?!
Қобыланды сонда торықты,
Ақ найзаға сүйеніп,

батырлар  жыры
Өксіп жылап қамықты.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Ұя салған жеріне.
Әркім ойнап күледі
Өз қатары теңіне.
Көзден аққан қанды жас—

Қаны, жасы аралас.
Қарлығашқа көрсетпей,
Қобыланды сүртті жеңіне.
Жана Қобылан сөйледі:

Тарықса шығар көзден жас.
Тар қолтықтан оқ тисе,
Шығады сүйеп қарындас.
Қарындасың болмаса,

Жауда қалар жалғыз бас.
Арқаңды жапқан қолаң шаш,
Шырағым, сөзге құлақ ас,
Мен кешігіп келмесем,

Сіздер де бол тілеулес.
Қараспан тауын жайлаған
Қалың қыпшақ—қарындас.
Қарлыжан, мен айналсам,

Ағызба, қалқам, көзден жас.
Жас шығарма көзіңнен,
Сай сүйегім сырқырар,
Жан көке деген сөзіңнен.

Атадан тақ баламын,
Жауға кетіп барамын.
Жасым үлкен ағамын,
Әлдеқандай боламын.

Армансыз болып кетейін,
Әйел де болсаң, бір тудың
Нашар деп сені не етейін.
Қарлығаш, бұршы мойныңды,

Бетіңнен сүйіп кетейін.
Қарындасым Қарлыжан,
Желі толған түйеңді

қобыланды  батыр
Сары суға тапсырдым.
Тоғай толған жылқыңды
Жасанған жауға тапсырдым.

Қора толған қойыңды
Аш бөріге тапсырдым.
Азу тісі балғадай
Жас бөріге тапсырдым.

Тоқсанда атаң Тоқтарбай
Құдіретіне тапсырдым.
Алпыста анаң Аналық
Бибі Бәтимаға тапсырдым.

Қарындасым Қарлығаш
Қарашаш ханымға тапсырдым.
Жар қосағым қыз Құртқа
Палуан қызға тапсырдым!

Сендер төртеу, мен жалғыз,
Орман ағаш ортаңда.
Құдіреттей жас бота—
Мен сорды кімге тапсырдың?

Бояғы мен бөзіне.
Салса жылқы тоқтайды
Арқаның бөрі көзіне.
Құлақ сал, көке, сөзіме,

Осы кеткен сапардан
Жан көкем есен келгенше,
Елі-жұртын көргенше,
Он сегіз мың ғаламның,

Патшасы, тапсырдым
Мен көкемді өзіңе!
Көп кәпірдің қияуы
Жапанда қонды қыбайға.

Жан көкем есен келгенше,
Елі-жұртын көргенше,
Қобыланымды тапсырдым
Бір жаратқан Құдайға!

батырлар  жыры
Көрінбестен көзіме.
Құлақ сал, көке, сөзіме,
Көкем есен келгенше,

Ата-анашым көргенше,
Қалқамбысың дегенше,
Мен көкемді тапсырдым
Он сегіз мың ғаламның,

Падишасы, өзіңе!
Қараспан тауын жайлаған
Біздің қият, көп қыпшақ
Көкемнің оңдар сапарын,

Жасаған Құдай беріп бақ.
Алды-артыңда сүйеу жоқ,
Атадан, көке, тудың тақ.
Сіз бар болсаң, көңілім шат,

Сапарыңнан қайтқанша,
Аман-есен келгенше,
Мен көкемді тапсырдым
Он сегіз мың ғаламның

Падишасы—Жаппар хақ!
Көп қайырың тиеді
Жаныңда қоңсы сыбайға.
Көз салмадың, жан көке,

Бірге туған жұбайға.
Адалдан жиған малыңды
Залымдарға тапсырып,
Осының, көке, ұнай ма?

Көкем есен келгенше,
Ата-анаңды көргенше
Шыбыныңды тапсырдым
Бір Жаратқан Құдайға!

Әлқисса, бұдан кейін қыз Құртқаның Қобыланды батырға
айтқаны:
Ел жайлаған Түп еді,
Зарлы-мұңды көп еді.

Жалғыз ұлдан айрылып,
Кемпір мен шал жүдеді.

қобыланды  батыр
Бұлаңдап келіп жанасып,
Енді Қобылан сұлтанға,
Сұлу Құртқа сөйледі:

Болсаң еді екеу сен.
Ерусіз менің күмісім,
Ойыным менен күлісім.
Сұлтаным, сізге бас қосып,

Кеңейіп еді өрісім.
Алтыннан соққан кебісім,
Сегіз ұжмақ қуысым,
Қауыз-кәусар суындай

Бейіштен шыққан жемісім.
Арыстаным, аман бол,
Осы кеткен сапардан
Қиын болар келісің.

Жылқы ішінде аласың,
Қылшық жүнді қарасың.
Алды-артыңда ешкім жоқ,
Жеке туған дарасың.

Атам менен енемнің
Дүние кезіп малынан,
Тірілей безіп жанынан,
Тілеп алған баласың.

Сөйткен бала тастай ма,
Атасы менен анасын?
Тоқтамасқа меңзеймін
Жалғызымның шамасын.

Кетер болсаң, сұлтаным,
Енекемнің еміп кет
Төсіндегі екі мамасын.
Сабындаса ағармас,

Іштен туған қарасын.
Өз қиялың болмаса,
Жөнге түспес баласың.
Тіл білмеген дұшпанға

Сұлтаным, жалғыз барасың!
Қош, сұлтаным, аман бол,
Әлде қандай боласың?!

батырлар  жыры
Асқар төбе билерсің,
Тайбурылмен желерсің,
Жақсы-жаман Құртқаңның

Қадірін сонда білерсің
Тоқсанда атаң Тоқтарбай
Бұтында жоқ ыштаны,
Тізесіне тон жетпей,

Ақ табан болып кәпірге,
Қой баққанда келерсің!
Алпыстағы анаң Аналық
Арқан есіп, жүн түтіп,

Қайғыменен қан жұтып,
Құрт қайнатып жүргенде,
Сұлтаным, сонда келерсің!
Қарындасың Қарлығаш

Әбдәстесі қолында,
Дастарқаны белінде,
Пиаласы қарында,
Бөтен жаудың елінде,

Қызылбастың шетінде
Шай қайнатып жүргенде
Сұлтаным, сонда келерсің!
Көп кәпірдің мықтысы,

Күзгі жердің шықтысы,
Сенен қалған мен сорды
Бір дұшпанның мықтысы
Аламын деп тұрғанда,

Қараңғы үйге салғанда,
Көңілге қайғы толғанда,
Сұлтаным, сонда келерсің!
Мінуші едің ақтабан,

Айтулы едің мақтаған.
Құдайдың ісі көп шығар
Өлмегенге сақтаған.
Алла қосып, сұлтаным,

Сапарланып жол шектің,
Хош, Алла жар, аман бол!
Мерген байлап оқ атар
Ұшқан көлдің қуына.

қобыланды  батыр
Иманды құл жолығар
Қауыз-кәусар суына.
Бұ дүниеде көрмесең,

Құртқамбысың демесең,
Қазаң жетіп бұл жолдан,
Хаққа түзеп бетіңді,
Арыстаным, жөнелсең,

Жұбайым бар деп еске алсаң,
Сұлтаным, сонда мені ізде.
Табысайық махшарда—
Пайғамбардың туында.

Құртқа мұны айтып болғаннан кейін Қобыланды батырға
қарап:—Мен сізге бір сөз айтайын, егер сол айтқаным тура
келсе, айтқаным болады. Келмесе, айтқаным болмайды,—деп,
мына сөзді айтты:

Сергелдең деген тауында жатқанда сен барарсың. Сен барма­
стан бұрын Қараман құрдасың Қазанға он сегіз жансыз жібер­
ген болар. Кеткен жансыздың айтып келер сөзі мынау болар:
«Қазанның Сырлы қаласының олжасы мол екен, атысар адамы

жоқ екен. Қазанның өзі жатқан Қара қаланың бір жағы аққан
су екен, бір жағы жеті қабат ор екен, қайрат қылып алса, онда
да олжа мол екен, Қазан одан қырық күншілік жол екен»,—дер.
Егер сол айтқандарым болса, менің әдепкі айтқанымның бәрі де

келер, біз арып-талып, кемшілік көргенде келерсің.
Жана да айтатыным: «Қараман құрдасыңыз он сегіз адамы
келгеннен кейін батасын оқып, малтасын жеп, ат құйрығын
сүзіп кімде-кім озып, барып қала бұзып олжа салса, сол адам

қосынға басшы болсын деп, жар қылар, бірақ сіз олармен бірге
шаппаңыз, ол күні жатыңыз, келесі күні жатыңыз, оның ке­
лесі күні түсте шабыңыз, сонда да олардан бұрын барарсыз. Ол
қосында Тайбурылдан озатұғын ат жоқ. Қараман құрдасыңның

бір қара жалсыз құла аты бар екен, атбазы жоқ екен. Қара
қарын екен, әрі-бері шапқан соң, көзіне тері тығылып шаба ал­
мас, енді хош-сау болыңыз, біз кемшілікті көп көргенде келер­
сіз,—деп қала берді.

Баласын жауға аттандырып салып, анасы Аналықтың жы­
лап айтқаны:

батырлар  жыры
Бейшара болған Аналық
Баласына жете алмай,
Үйіне қайтып кете алмай,

Падишасы, Хақ Жаппар,
Есіттің бе сөзімді,
Жылатпа менің көзімді.
Он үш жасар Қобыланды

Ерінбей сүйер кезің-ді.
Мұхамбет атты, әй, тақсыр,
Жалғызымның артынан
Тар жерде ал өзімді.

Омар, Оспан екі жар,
Қауас, Қияс екі жар,
Сіздерден басқа кімім бар?
Бас-басыңа бір жандық,

Дем бермесең, біз қалдық.
Асқардан асып бұл кетті,
Белден асып ел кетті.
Біз пақырға көзің сал,

Әруақтар, сізді тербеттім!
Бір жылқыдан кем шаппас
Келінжан баққан Бурыл ат.
Денеңе мылтық тигізбес

Дәуіт соққан жалаңқат.
Қынаптары сары алтын,
Ұстаған жері сап алтын,
Балдағы алтын шар болат.

Шырағымның шыбын жан
Жасаған, саған аманат!
Қалғып кетсе қағып жүр,
Адасып кетсе, бағып жүр,

Көл иесі Қамбар-ай,
Жол иесі Қамбар-ай!
Қамбар өзің қолдасаң,
Қолдамайтын кім бар-ай!

Қазанға қайдан қол жиды
Қараман деген заңғар-ай!

қобыланды  батыр
Қараман жиды санатты,
(Қырғыздар ішер арақты)
Жалғызым қылды талапты.

Мұхамбет атты, әй, тақсыр,
Өз қолыңа тапсырдым
Атадан тақ шырақты!
Қала қалмас Тайбурыл

Қатар шапқан жарыстан.
Жау іздеді жалғызым
Жақын емес, алыстан.
Қыс болғанда жылқы ықпас

Ойға біткен қамыстан.
Осы кеткен қозымды
Өз қолыңа тапсырдым,
Шер Ғали атты арыстан!

Осы кеткен жалғызым
Есен барып, сау келсе,
Егіз туған көк бөрі
О да сенің жолыңа!

Егіз туған көк бұқа
О да сенің жолыңа!
Егіз туған көк айғыр
Бұл да сенің жолыңа!

Өлгенде көрген жалғыз ұл
Тумады ма сорыма?!
Осы кеткен қозымды,
Алланың досты Мұхамбет,

Тек тапсырдым қолыңа!
Аязды күні айналған,
Бұлтты күні бұрылған,
Айқара бесік таянған,

Дыбысы шықса оянған,
Алтыннан бесік игізіп,
Ақ торғынға бөлеген,
Өлгенде көрген көбеген,

Жұрт тілегін тілеген.
Қабырғам жездей қайысқан,
Көтергенде бесікті
Он бармағым майысқан,

батырлар  жыры
Тас емшегім иіткен,
Тар құрсағым кеңіткен,
Балапан қаздай еріткен,

Алсам қолым талдырған,
Сүйсем мейірім қандырған,
Денемнен шыққан балдырған.
Шаһизинда хазірет,

Жарылқаушы Құдірет,
Үмбетім деп еске алсаң,
Алланың досты Мұхамбет,
Жалғызыма жәрдем ет!

Қараман кетті жиып қол,
(Сөйлейді сөзді оңды-сол)
Осылайша зарланып,
Құдайға [қатты] зар қылып,

Жылаумен қалды кемпір сор.
Қобыланды мінген Тайбурыл
Елбең-елбең жортады
Атандай төсі салынып.

Қала берді кемпір-шал
Әруақтарға жалынып.
Бұл жерден Бурыл гуледі,

Бірде шауып желеді,
Кешегі кеткен қосынға
Тұлпар туған Бурылмен
[Тоқтамай шауып келеді.]

Құртқаның айтқан жерінде
Жатыр екен көп қосын.
Артық туған Қобыланды
Гулетіп келді бесінде.

Қобыланды батыр келсе, Қараман батыр Қазанның қаласын,
дұшпандардың жай-күйлерін білмек үшін жіберген он сегіз
жансызы қайтып келіп отыр екен. Қобыландыны көргеннен
кейін амандасып отырып, мынау сөздерді айтады:—Сырлы

қаланың олжасы мол екен, атысар адамы жоқ екен. Қазанның
өзінің жатқан Қара қаланың бір жағы аққан су, биік жар екен,
бір жағы жеті қабат қазған ор екен. Қайрат етіп алған кісіге онда

қобыланды  батыр
да олжа мол екен. Қазан қаласы бұл жерден қырық күншілік
шөл екен.
Жансыздардың бұл сөздерін есіткеннен кейін Қараман ба­

тыр:—Кімде-кім батасын оқып, малтасын жеп, ат құйрығын
сүзіп, Қазан қаласына ат қойып, қамалды бұзып, осы жақтан
адамдарға олжа салса, сол адам осы қосынға бас болады,—деп
атына мініп жөнеп кетеді.

Қобыланды батыр сол арада сол күні жатты. Екінші күні
жатты, келесі күні (үшінші күн) дұшпанға аттануға көңілі
қобалжып, тау басына шығып, Тайбурылдың құйрығын сүзіп,
кекілін талдап, көңілін алдап, теңселе басып ырғалып, көп

қосынды жөнелтіп жіберіп, Тайбурылмен оңаша қалып атына
айтқан сөзі:

Шаншармын найза жебедей,
Ескіден қалған көнедей,
Тойтармаған шегедей
Жаңылдың ба, Тайбурыл,

Мінейін деп тұрғанда,
Анаңыз Құртқа не деді?
Қыдыра жалды жылқыдан
Бурыл қалмас деп еді.

Әуелі Алла анайым,
Хақ жаратқан Құдайым,
Ұжмақта хорлар сымбатты
Үйдегі Құртқа жұбайым.

Жұбайым Құртқа болды деп,
Жемеймін, Бурыл, уайым.
Анаңыз «тұлпар» деуші еді,
Анаңның сөзін сынайын.

Біздің ауыл қалыста,
Есебі жоқ алыста.
Қаса тұлпар ат болсаң,
Тұлпарым, бүгін қарышта!

Қырық күншілік Қазанға
Бір мезгілде жетуге
Сіздей малға алыс па?
Қатын Қобылан қалды деп,

батырлар  жыры
Кешегі кеткен жолдасқа
Қоямысың намысқа?!
Дұшпанның келдім кезіне,

Тұлпарым, саған айтайын
Сал құлағың сөзіме.
Қырық күншілік Қазанды
Намаздігер өткенше,

Намазшамға жеткенше,
Түсірмесең жүзіме,
Көрсетпесең көзіме,
Онда шешең, мұнда мен

Қалады көңілім өзіңе!
Осылай толғап болды да,
Артық туған Қобыланды
Тобылғы сапты қамшыны

Толғап ұрды санына.
Астындағы тұлпардың
Жаман батты жанына.
Жанына батпай не қылсын,

Сауысқан, қарға тойынды
Санынан аққан қанына.
Қобыландының қамшысы
Тайбурылға шын батты,

Шыбын жаны тым тәтті.
Құрбысында адам жоқ
Қобыландыдай сымбатты.
Жанына қамшы батқан соң,

Жоғарғы ерні жыбырлап,
Төмені ерні қыбырлап,
Иегімен сыбырлап,
Тайбурылға тіл бітті

Тәңірі оны сөйлетті.
Тайбурыл сонда сөйледі:

Кімге келмес керімсал,
Алуа менен шекер-бал.
Салып едің қамшыңды
Шығара жаздың кеудемнен

қобыланды  батыр
Артық туған Қобыланды нар,
Қызылбастың жұртына
Осынша болдың ынтызар.

Басымды түзеп, сал жолға,
Төрт аяғым тең жорға.
Үстімде сен есенде
Қажу бар ма мен сорда!

Айтқаның жерде қалар ма,
Құртқа сынды жұбайға
Жаратқан соң Құдай ат қылып,
Сіз секілді сыбайға.

Қырық күншілік Қазанға
Бір мезгілде жет дейсің,
Ұшқан құсқа оңай ма?
Қиын да болса, Қобыланды,

Қиналамын, қайтейін,
Уәдеңіз солай ма?
Қазанның Сырлы қаласын
Намаздігер өткенше,

Намазшамға жеткенше
Түсірмесем жүзіңе,
Көрсетпесем көзіңе,
Сөйтіп мінген Бурылды

Сол жерде шал Құдайға.
Қобыланды сынды батырдың
Көңілі бітіп Бурылға:

Аршындап Бурыл гуледі.
Тау мен тасты көрмеді,
Табаны жерге тимеді.
Көлденең жатқан көк тасты

Тіктеп тиген тұяғы
Саз балшықтай иледі.
Қараша емес қауыс-ты
Қоңырлатып дауысты,

Берсін кімге намысты.
Күн төбеден аумай-ақ,
Түзеді Бурыл шабысты.
Қос құлағы тігілді

батырлар  жыры
Қайырға біткен қамыстай.
Түс ауған соң бүктелді
Илеуі жеткен қайыстай.

Байлаулы малдай шешілді,
Төрт аяғы көсілді.
Кешегі кеткен қосынға
Бұлаңдаған Бурылмен

Артық туған Қобыланды
Аңғытып жетті бесінде.
Қол соңында барады
Қара Боқан жаурыншы.

Боқанға келді:—Арма!—деп,
Алдыңда кісі бар ма?—деп.
Сонда Боқан сөйлейді:

Қылшық жүнді қара-ды
Осынау дөңнің астында
Аққозы кетіп барады.
Тайбурыл атты құтыртып,

Алдыңда кісің бар ма?—деп.
Аққозы айтты аланы,
Қылшық жүнді қараны.

Қосдәулет кетіп барады.
Тайбурылды құтыртып,
Оған да жетті сыпыртып:

Алдыңда кісі бар ма?—деп.
Қосдәулет сонда сөйледі:

Қылшаң жүнді қара-ды.
Адасты деп ойлап ек
Қобыланды сынды баланы.
Оңдаса Құдай сапарды,

Бәнденің болмас шарасы,
Қызыл тілді сөйлеткен
Қаусырма жақтың арасы.

қобыланды  батыр
Жеткен-ді деп ойлаймын
Өз көңіліме шамасы.
Кешегі қонған мезгілден

Шапқаннан бері, шырағым,
Көрінген жоқ көзіме
Құрдасыңның қарасы.

Бурыл тұлпар гуледі.
Емен найза қолынан,
Жұлдызы туды оңынан.
Бір сағаттай болмай-ақ,

Екпінді тұлпар Бурылмен
Қобыланды сынды батырың
Қараманға жетті соңынан.
Қобыланды жетіп сөйлейді:

Мақтаған атың осыма-ай?!
Он екі күнде келерсің,
Менің жауға тіккен қосыма-ай!
Тауға біткен татыр-ай,

Жарасар құрған шатыр-ай.
Анау күні «қатын» деп,
Қарамай кеткен батыр-ай!
Қатын да болса білдің бе,

Құртқамның асыл затын-ай!
Қатынның баққан атын-ай,
Қалсаң өлім жақын-ай!
Жүрмейсің бе, Қараман,

Үш күн кейін соң қалып,
Мен де озып барамын.
Жүре берді бұларға
Жалғыз сағат қарамай.

Қала берді көп қият
Бірі еруге жарамай.
Бұл жерде Бурыл гуледі.

Көлденең жатқан көк тасты
Тегістеп тілген тұяғы
Саз балшықтай иледі.

батырлар  жыры
Қарсы келген қабақтан
Бурыл қарғып жөнеді.
Аманбайдың «Ақ тікен»

Асып Бурыл жөнеді.
Байалышты құмайттан,
Бүлдіргенді шүңейттен,
Асу-асу шөлдерден,

Қасқалдақты көлдерден,
Асқар-асқар белдерден,
Ылай-батпақ көлдерден,
Қан сасыған жерлерден.

Үмітін үзіп жол шекті
Қараспанды жайлаған
Қалың қыпшақ елдерден.
Хан жайлаған Қаратау,

Би жайлаған Алатау
Одан да өтіп жол шекті.
Сол төбе мен бұл төбе,
Бауыры шұбар кең төбе,

Күдердің қара дөңінен
Бесінде өтті шенінен.
Астындағы Тайбурыл
Арандай аузын ашады,

Аяғын топ-топ басады.
Бір төбенің тозаңын
Бір төбеге қосады.
Жаңбырдай тері сіркіреп,

Жауған күндей күркіреп,
Қар суындай тасады.
Құлан менен құлжаның
Ұзатпай алдын тосады.

Көл жағалай отырған
Көкқұтан менен қарабай
Көтеріліп ұшқанда,
Белінен кесе басады.

Өлген құстар көп қалды,
Ақсары менен лашын
Өлген құсты жеп қалды.
Қоғалының Қулы көл,

қобыланды  батыр
Жекендінің Желді көл,
Қызғыштының Қызыл көл,
Сеңгір-сеңгір таулардан

Секіріп Бурыл жөнеді.
Астындағы Тайбурыл
Құбылып, ойнап жер басты.
Алдыңғыдан артқысын

Сынық сүйем кем басты.
Шалқайып ұшқан қоңыр қаз
Тозаңынан адасты.
Бірде шауып желеді

Құбылып ойнап жер басып,
Дөңгеленіп келеді.
Намаздігер өткенде,
Намаз-ақшам жеткенде

Қазанның Сырлы қаласын
Қобыланды батыр көреді.
Қазандының көп жылқы
Жатыр екен далада,

Қаланың сыртқы баурында.
Бұлаңдаған Бурылмен
Қобыланды жетіп келеді.
Артық туған Қобыланды

Қуалап жылқы алады,
Айдап жөнге салады.
Бір уақытта көңіл қылады,
Бұзайын деп ойлайды

Қазанның Сырлы қаласын.
Қобыланды жалғыз ат қойып,
Қаланың аузын қандатты,
Көшенің аузын шаңдатты.

Қақпадан атын қарғытты,
Қандектен оғын ырғытты.
Туырлығын тоқым қып,
Керегесін отын қып,

Үрерге итін қоймады,
Сығарға битін қоймады.
Баспақты сиыр танаға.
Жан шығармай далаға,

батырлар  жыры
Мал шығармай салаға,
Өтірік емес, жан аға,
Он екі күн сәскеде

Жалғыз адам құтқармай,
Сырлы қала бәндесін
Артық туған Қобыланды
Айдап шықты далаға.

Жалғыз бұзып Қобыланды,
Бұл қаланы алады,
Артық бақыт татады.
Қарауыл қарап қайтпаққа

Бұлаңдаған Бурылмен
Асқар тауға барады.
Таудың шығып басына,
Ақ найзаға сүйеніп,

Жан-жаққа көзін салады.
Қараса көзі көріпті
Қалың қият көк қосын.
Олар да келіп қамайды

Қазанның Қара қаласын.
Көп қияттың басы Қараман батыр қырық мың қолменен
Қара қаланы қамаса да, ордан өте алмай, күші жете алмай жа­
тыр екен. Өздерінен һеш нәрсенің өнбейтінін біліп, Қараман

батыр жолдастарына айтты:—Мен Қобыланды батырға ба­
райын, сол келіп алып бермесе, біздің қаланы алатын түріміз
көрінбейді.
Қараман Қобыландыға келіп тұрып айтқан сөзі:

Қобыланды сынды-ай батырға
Қараман келіп сөйледі,
Сөйлегенде не дейді:

Балтам тастан өтпейді,
Жамандар сөзді кектейді.
Жүрмеймісің, батырым,
Қызылбастың кентіне,

Сізсіз күшім жетпейді.
Қобыланды сонда сөйлейді:

Жая ма екен, жал ма екен,
Шекер ме екен, бал ма екен,
Ер бұзбаған шәһарді
Қатын бұзған бар ма екен?!

Мал саттым базар бөзіне,
Салсаң жылқы тоқтайды
Арқаның бөрі көзіне.
Аспаймын құлақ сөзіңе,

Жолама менің өзіме.
Қатын деп айтқан сөзіңді
Сен бір айтсаң, екі айттым.
Келмеді ме кезіңе,

Көрінбе менің көзіме!
Неше батыр болсаң да,
Үйде қалған Құртқаның
Сатса алмаймын өзіне.

Өзі түгіл, алмаймын
Сағынғанда бір ауыз
«Қалқамжан» деген сөзіне.
Қараман бұл сөзді есіткеннен кейін шыдап тұра алмай, ашу­

ланып, өкпелеп жөніне жүре берді. Қобыланды батыр артына
біраз қарап тұрды да: «Қанша айтқанменен жылы бірге жолдас,
жасы бірге құрдас еді, жаңсақтан айтқан бір ауыз сөзіне бола
көңілін қалдырмай-ақ қояйын»,—деп, шақырып алып өкпе-

кінәларын айтысып, екеуі де қосынға келді.
Қобыланды қырғыздың қазған орынан Тайбурылды секірт­
пекші болып, атына арнап айтқан сөзі
Қобыланды тұрып сөйледі:

Салсаң жылқы тоқтайды
Арқаның бөрі көзіне.
Тұлпарым, саған айтайын,
Құлағың сал сөзіме.

Шекер менен бал қандай,
Жая менен жал қандай?
Атаңыз тұлпар деуші еді,

батырлар  жыры
Қырғыздың қазған орынан
Қарғимысың, хал қандай?
Тайбурыл сонда сөйлейді:

Болды ма менде кегіңіз.
Анамыз Құртқа деген соң,
Сатылмайды теріміз.
Қысылған жерде дем берсін

Жылқышы Қамбар піріміз!
Ойыңа алсаң, қоймайсың,
Артық туған шеріміз.
Салған қолқаң сол болса,

Қарғысам қарғып көрейін,
Тәуекел етіп көріңіз.
Қобыланды сынды еріңіз

Бурыл балқып гуледі.
Ортасына шәһардің
Бурыл келіп топ етті,
Жердің шаңы бұрқ етті.

Төрт аяғы тиген жер
Тесіле жаздап солқ етті.
Іркілмей Қобылан жүрген соң,
Қайтпасын батыр білген соң,

Қара қасқа ат мінген,
Ат құйрығын шарт түйген.
Артына сауыт бөктерген,
Алдына дабыл өңгерген,

Алмағанға дем берген,
Азды-көпті тең көрген,
Құдайдан дұшпан сұраған,
Жау көрмесе жылаған.

Қолына жұмсақ болсын деп,
Найза ұстаған жеріне
Топтап барқыт ораған.
Шын қаһары келгенде,

Жаңбырлы қардай бораған.
Суда болар сары сазан,
Молдалар айтар бес азан.

Алдына шықты ер Қазан.
Қазан келіп сөйлейді:

Жөніңді сұрасам, кім деймін?
Анаңды сұрасам кім деймін,
Шешеңді сұрасам кім деймін?
Қалжың сөзге көнбеймін.

Ашуыма көп тисең,
Үстіңдегі ақ сауыт,
Астыңдағы бурыл ат
Қан тигізбей бер деймін.

Атыңның жалы жатыпты,
Алыс жолдан келгендей.
Қабағың сенің қатыпты,
Түн ұйқыңды бөлгендей.

Атыңның жалы жатыпты,
Көп шабуыл көргендей.
Қобыланды сонда сөйлейді:

Ат беруге қимаймын
Сендей дінсіз, жөнсізге
Ат алудан қашпаймын,
Алғанымша, асықпа.

Келмей жатып, ат сұрап,
Қызылбас неден есірді.
Қырғыздың қызы сұлу деп,
Сүйемін деп келіп ем

Бұл сапарда жесірді.
Шыдамасаң бері кел,
Көрсетейін кесірді.
Атасы жаман, анасыз,

Атамды сұрап не етесіз?
Атаңыз бар-ды жетесіз,
Анаңыз бар-ды некесіз.
Жоқ сөзді айтып не етесіз?!

Көзіңді сал ойныма,
Қылыш тиер мойныңа,
Қан сорғалар қойныңа.

батырлар  жыры
Атаңа нәлет ит қалмақ,
Басылмаған есерсің.
Патшадан киген қаттауың

Қан қылмай-ақ шешерсің.
Қара қасқа тұлпардың
Сауырынан түсерсің.
Мойныңнан аққан қызыл қан

Шамаң келсе ішерсің.
Жауға шабар ер жігіт
Жаманнан ақыл сұрамас.
Бетімнен қаһар шығады

Жаңбырлы қардай аралас.
Мұсылманның баласы
Өзім өлмей, жыламас.
Іздегенім Қызылбас,

Аты-тонын һәр жерде
Беруші еді сендей нас.
Қылышпенен өлтірсем,
Қиқаладың дерсің сен.

Найзаменен өлтірсем,
Миқаладың дерсің сен.
Садақпенен өлтірсем,
Қапыл қалдым дерсің сен.

Мылтықпенен өлтірсем,
Жазым қалдым дерсің сен.
Мінген атың құла ғой,
Сендер көп те, мен жалғыз.

Қолыңа келді бір бала,
Білгеніңді қыла ғой.
Ел жайлауы Арыс-ты,
Батырлар қылды намысты.

Әуелі тәуір сөйлесіп,
Артынан шайтан жабысты.
Шайтан емей немене,
Ырғай сапты сүңгіні

Ырғай-ырғай салысты.
Итерісіп тұрысты,
Найза қанға майысты.
Ат тізесін бүгісті,

қобыланды  батыр
Бүге-бүге тұрысты,
Қанжар қалды қайысып,
Семсер қалды майысып.

Қақырғаны қан татып,
Түкірігі жын татып,
Ерлер жаннан түңілді,
Аш күзендей бүгілді.

Бір уақыттар болғанда
Артық туған Қобыланды
Найзасын ырғап ендірді,
Ат көтіне міндірді,

Қазанды жерге төндірді.
Ту жығылар айшықты,
Ақ денеден қан шықты,
Суырып алды, жан шықты.

Тысқы қорған ішінде,
Ішкі қорған тысында,
Қазан ердің аузына
Қобыланды құйды балшықты.

Қазан аттан құлады,
Көріп кәпір шулады.
Шәрі байтақ жұртына
Тегіс хабар салады,

Халқын жиып алады.
Жалғыздығын білген соң,
Қобыланды сынды баланы
Самсап тұрған көп кәпір

Тұрған жерде қамады.
Артық туған Қобыланды
Жалғыздығын білген соң,
Толып жатқан кәпірдің

Қамағанын көрген соң,
Жалғыздықты айтып жабығып,
Бір Тәңірге зары қып,
Қобыланды тұрып сөйледі:

Бұрынғы ердің найзасы.
Бақ қараған жігіттің
Басында болар айласы.

батырлар  жыры
Алды-артымда таяу жоқ,
Қараспандағы халқымның
Қайда бір маған пайдасы?

Мініп шықтым елімнен
Астымда Бурыл дөненді,
Көкке тойған көбеңді.
Қызылбас қашып, мен қалсам,

Ерлігімді айтар деп,
Қараспанды жайлаған
Қалың қыпшақ көп елге.
Мал саттым базар бөзіне,

Салсаң жылқы тоқтайды
Арқаның бөрі көзіне.
Сал құлақты сөзіме,
Құдай жалғыз, мен жалғыз,

Бір шыбындай жан үшін,
Жан жаратқан бір Құдай,
Жалынамын өзіңе.
Бұл дұшпанның қолында

Қаза жетіп, мен өлсем,
Үстімдегі ақ сауыт,
Астымдағы Тайбурыл
Жалғызымның есі деп,

Кім көрсетер апарып,
Кемпір-шалдың көзіне.
Сүйдеп айтып болған соң,
Қиналарын білген соң,

Бауыры жазық Тайбурыл
Шығыршық атып ойнайды.
Артық туған Қобыланды
Ерегескен дұшпанын

Басын жоймай қоймайды.
Қылқобызға жағады
Қарағайдың шайырын.
Пішеншілер алады

Тырмасы менен айырын.
Шабамын деп батыр тұр,
Қырылуға кәпір тұр—
Алла берсін қайырын!

қобыланды  батыр
Шабайын деп Қобыланды
Тайбурыл атты аршындап,
Бурыл тұлпар ұмтылды,

Аузынан аққан ақ көбік
Омырауын жапты балшылдап.
Кейін қалып, көп шаншып,
Ақ сүңгісі шабалы.

Қарап тұрса Қобыланды,
Әскер басы көп төре
Алдынан шулап өтеді.
Шабайын деп Қобыланды

Алтын-ды қалпақ, жез телпек
Баса киді көзіне.
Тыңдасаңыз құлақ сал,
Кенелтейін айтқан сөзіме.

Артық туған Қобыланды
Қырық шәрлі қызылбас
Қырық кісідей батырдың
Көрінбейді көзіне.

Қабағынан қар жауып,
Кірпігіне мұз тоңып,
Қатуланып, қаттанды,
Буырқанды, бұрсанды,

Мұздай темір құрсанды.
Самсап тұрған кәпірге
Қобыланды жалғыз тиеді.
Бөлек-бөлек қылады,

Бөлінген қойдай қырады.
Қасқыр шапқан қойдай қып,
Қамап кетіп барады.
Жолбарыс шапқан құландай

Шошып кетіп барады.
Ұрттап ішіп, қан төгіп,
Тойып кетіп барады.
Үш мың атты бір сайға,

Төрт мың атты бір сайға
Қойып кетіп барады,
Қайтарында алмаққа
Тізгіндерін қосақтап,

батырлар  жыры
Қойып кетіп барады.
Тұла бойы сал болып,
Ақ білегі қан болып,

Көргендерге таң болып,
Үсті-басы шаң болып,
Жау үстіне жол салды,
Үкімін батыр мол салды.

Он жеті күн болғанда,
Мың сан қолды тауысып,
Тайбурыл атпен бұлаңдап,
Қобыланды жалғыз бұ қалды.

Сол қаланың әйелі
Ерлерінен айрылып,
Бәрі де жесір, тұл қалды.
Әбзел салды алаға,

Тәңірі берді көп бақыт
Қобыланды сынды балаға.
Ат қоймаққа ойлады
Қазанның Қара қалаға.

Нақ бесінде жад етті
Жеті кәміл бабаға.
Мал шығармай салаға,
Жан шығармай далаға,

Жалғыз адам құтқармай,
Сырлы қала бендесін
Артық туған Қобыланды
Айдап шықты далаға.

Қазанның екі қаласын,
Қазына алтын-күмісін,
Малын, жанын ызғытып,
Осыншама көп малды

Айдап жөнге салады.
Жалғыз туған Қобыланды
Артық бақыт табады.
Толып жатқан көп жаман

Көп олжаға кенелді.
Қаладан сыртқа шыққан соң,
Көп қосын көшпей бөгелді.
Атадан жаман туғандар,

қобыланды  батыр
Екі-үш күн етке тойғандар
Қоста отырып кеңесті,
Кеңескенде не десті:

Қаланы бұзып алдым дер.
Толып жатқан жаманға
Олжаны өзім салдым дер.
Жиып шықты Қараман

Қияттан мың сан нөкер деп.
Қобыланды елге сау барса,
Сәніміз біздің кетер деп,
Ақылдасты көп қият:

Өлтіріп кетсек нетер?—деп.
Айтса дағы қылмады,
Мұрады қабыл болмады.
Артық туған Қобыланды

Толып жатқан қиятты
Есепсіз малға тойғызды.
Жамандардың бұл сөзін
Қараман біліп қойғызды.

Қобыланды
батырдың
Қараман
құрдасы

тұрып
Қобыландыға:—Қазанның екі қаласын алдық, тек бұл ол­
жаменен ғана қайту ұят-ты. Осынау жақта Көбікті деген хан
бар, оның елсіз далада жатқан көп жылқысы бар, соны да ала

қайтайық,—деп ақыл салды. Қобыланды да мұның бұл сөзін
мақұлдап, екеуі жүріп кетті.
Ақылдасып батырлар,
Көшпей, тоқтап бөгелді.

Аттанып шыққан қырық мың қол
Көп олжаға кенелді.
Қараман, Қобылан бас қосып,
Көбікті ханның шәріне

Екі көкжал жөнеді.
Қалған қолға тапсырды
Қазаннан алған көп елді.
Базарда болар ақ мата,

батырлар  жыры
Ойнақтайды жас бота.
Көп қосынның ішінен
Қараман менен Қобыланды

Көбікті ханға бет алып,
Сапарланды ел жата.
Көбіктінің көп жылқы
Жатыр екен алдында.

Екі бөрі бас қосып,
Жетіп келді таң ата.
Гүрлетіп жылқы алады,
Айдап жөнге салады.

Таң сарғайып атқанда,
Таң шолпаны батқанда.
Белес-белес қыр екен,
Оқпанды сай жер екен.

Көбіктінің тарлан ат
Жылқы ішінде тұр екен.
Жамандатқыр Тарлан ат
Құйрығын құстай тарады.

Желкесінен қарады,
Бауырынан жарады.
Әуеге қарап есінеп,
«Ием бе?» деп кісінеп,

Жау екенін білген соң,
Сыртына құйрық салады.
Қайта айналып шәріне
Тарлан ат қашып барады.

Жалғаса қуған екеуі
Қарасын көрмей қалады.
Қашып барып Тарлан ат
Шәріге барып еніпті.

Есітті дүбірін Көбікті,
Ат барған соң демікті.

Ат ертте,—деп жекіпті.
Базардан келген қасық-ты,
Тарлан атқа Көбікті
Ер салуға асықты.

қобыланды  батыр
Тақымына басыпты.
Тарлан атты Көбікті
Еріндіктеп алады,

Беліне терлік салады.
Айдауға кеткен жылқының
Артынан қуып барады.
Қобыланды батыр мен Қараман екеуі олжа жылқыларын

алдарына салып, ызғытып Сарыөзенге келіп жеткен еді.
Қобыланды жолдасы Қараманға:—Мен көптен бері ұйқы
көрмей, тыным алмай ат соқты болып қалдым, бір азырақ
ұйықтап алайын,—деп, бір таудың бауырына жатып қалды.

Қараман батыр жылқыны күзет қылып тұра берді.
Сол уақытта Көбіктінің келуі.
Күн сәскеге жеткенде,
Сарыөзеннен өткенде,

Тау суындай сарқырап,
Ақ сауыты жарқырап,
Тарлан атпен Көбікті
Артынан жетті барқырап.

Көл иесіз дедіңбе?
Мал иесіз дедің бе,
Жан иесіз дедің бе?
Өрісте жатқан жылқымның

Өрісін бұзған кім еді?!
Жусап жатқан жылқымның
Жусауын бұзған кім еді?!
Батыр жігіт қайдасың,

Батырлар табар айласын.
Сол уақытта Қараман
Көбіктіні шанышпаққа
Қарамандай еріңіз

Оңтайланды найзасын.
Қараман ерлік бастады,
Ерлігін Алла қоспады.
Денесіне тигізбей

батырлар  жыры
Көбікті дінсіз, ит қалмақ,
Қараманның найзасын
Шоқпармен қағып тастады.

Ұмтылуменен Көбікті
Қараманды ұстады.
Көбіктінің ерлігі
Мұсылманнан асады.

Жас күшіктей шыңғыртып,
Қараманды Көбікті
Тақымына басады.
Қулық пенен сұмдықты

Көбікті тағы ойлады.
«Оянып кетсе, болмас» деп,
Қобыландыны Көбікті
Ұйықтап жатқан жерінде

Тоғыз қабат тор салып,
Бекітіп әбден байлады.
Ол уақытта Қараман
Ұйықтап жатқан Қобыланды

Оятуға болмады.
«Енді үзіп кетпес» деп,
Қобыландыны Көбікті
Оятпаққа сайланды.

Түртіп еді Көбікті,
Қобыланды батыр тұрмады,
Ұйқысын Қобылан бұзбады.
Дұшпан деген ойда жоқ,

Жиып алды Көбікті,
Қару-жарақ бойда жоқ.
Хабарсыз жатып дұшпаннан
Басынан өтті дүние боқ.

Аңдаусыз жерде Қобыланды
Бәнде болып дұшпанға,
Табанына тиді шоқ.
Бір уақытта оянып,

Қобыланды батыр көсілді.
Дұшпан деген батырдың
Әлі де жоқ есінде.
Көбіктінің байлаған

қобыланды  батыр
Тоғыз қабат торының
Бес қабаты шешілді.
Көбікті тұр таң қалып,

Қобыланды қалды сандалып.
Қобыланды батыр сасады,
Басынан бақыт қашады.
Ыза болып Қобыланды,

Жын қаққанға ұқсады.
Кісен салып Көбікті,
Қараман менен Қобыланның
Аяқтарын тұсады.

Жеті кәміл бабасын
Жад етуге жаңылды.
Не қылса да бұларды
Енді қара басады.

Бұл екеуін Көбікті
Тақымына қысады.
Қос батырдың қос тұлпар
Жылқысына қосады.

Белес-белес бел еді,
Тарлан атпен желеді.
Асып туған қатардан
Көбікті дағы ер еді.

Дұшпанын батыр мұқатып,
Аулына батыр кетеді.
Қалыңнан соққан қарсақтай
Салақтатып Көбікті,

Тақымында қос батыр
Ұлы сәске кезінде
Шәріне кеп енеді.
Көбікті келе сөйлейді:

Түздемісің, Қарлыға?
Жер астына бір түсер
Бұл адамның барлығы—
Алланың көп дүр жарлығы!

Қайысқан болат сынғандай,
Желіккен көңіл тынғандай.
Өтірік қандай, шын қандай?

батырлар  жыры
Сені берсем күйеуге,
Екі бәнде әкелдім
Бас жетімге қылғандай.

Көгершін қонып қабаққа,
Сухары беріп тамаққа.
Жауып таста апарып
Алтын кілтті лабаққа!

Қарлыға мінген кер еді,
Маң-маң басып келеді.
Анасы әйел демесең,
Бұл шәһардің бегі еді.

Байлауда жатқан батырды
Екеуін екі қолтыққа
Боғжамаша қысып ап,
Ақырын алып жөнеді.

Көгершін қонып қабаққа,
Сухары беріп тамаққа,
Апарып жауып тастады
Алтын кілтті лабаққа.

Қарлыға екі батырды жауып отырып ойлады: «Мен бұрыннан
да мұсылман болуға құмарланып жүрген адам едім, егер бұл екі
жігіттің ішінен ер болғандайы табыларлық болса, сонысымен
қашып кетейін, болмаса екеуі де лабақта жатып шірісін»,—деді

Ол татырда мал жатыр.
Байлауда жатқан қос батыр,
Мейіз берсем жеймісің?
Далада жатқан жылқымды

Айдап қашқан ермісің?
Қолыңды шешіп, қашырсам,
Қарлыға қыз қашырмай,
Өзім қаштым дермісің?

Түтікпенен аузым ашармын.
Бұл бейнеттен құтқарсаң,

қобыланды  батыр
Болайын сізден тасадтық.
Қарлыға, босат қолымды,
Бұл шаһардан қашамын.

Сен қашсаң да, мен қашпан,
Ат жолынан адасқан,
Ердің жолын Тәңірі ашқан.
Алты жаста ат мініп,

Он үш жасқа келгенде,
Аман қалған жоқ еді
Қызылбасқа бір жастан.
Қаш, Қарлыға, қасымнан,

Езе берме бұл жақта
Дәулет құсы ұшты деп,
Бір сағат болмай басымнан.
Өшті болған атаңнан

Өшімді алмай, мен қашпан!
Кекті болған атаңнан
Кегімді алмай, мен қашпан!
Кәпірге деп жаратқан

Дұшпан қылып Құдайым
Қобыландыны ол бастан.
Қалам салдым қалтама,
Алты жаста ат мініп,

Он үш жасқа келгенде
Таулар күйіп, тас жанды
Қобыланды деген зарпыма!
Қорған болып туғанмын

Туғаннан-ақ халқыма.
Асықпай тұр Қарлыға,
Бір мінерсің Бурылдың
Жайдақ сауыр артына.

Әуелі Құдай ағындым,
Ата-анамды сағындым.
Жауға бәнде болғаным
Қара басып өзімді,

Ұйқы басып көзімді,
Кәміл пірді жаңылдым.

батырлар  жыры
Омар менен Оспандай,
Ішім толды пұшманға-ай!
Кәміл пірді жад етпей,

Бәнде болдым дұшпанға-ай!
Егер пірді жад етсем,
Дұшпан батар болар ма,
Мендей арыстан қошқарға-ай!

Қараман, барсаң сәлем де
Азулы деген көлдерге,
Асқар-асқар белдерге.
Қараспанды жайлаған

Қалың қыпшақ елдерге.
Жана сәлем дегейсің
Ат жүгіртіп, құс салған,
Найза ұстаған ерлерге.

Жана сәлем дегейсің
Тұлпар мініп, ту алған
Бұрынғы жолдас, бектерге.
«Кәпірге бәнде болды» деп,

Үлкен аға, кіші іні,
Көз салмасын біздерге,
Ей, дариға, дүние-ай!
Асқар-асқар белдерім,

Азулы деген көлдерім,
Қараспанды жайлаған
Қалың қыпшақ елдерім!
Ол елімде көп еді

Тұлпар мініп, ту алған,
Қатар өскен жасымнан
Найза ұстаған бектерім.
Жазым болып, көз жұмсам,

Аға, інім жоқ еді
Кім іздейді көлдерім?
Еске түсіп жылаймын
Неше алуан жерлерім.

Қараман жана сәлем айт,
Мені іздемей жатпасын
Қатар туып, тең өскен
Құрбы туған бозбала.

қобыланды  батыр
Бәнде болып жатырмын,
Қазам жетіп, көз жұмсам,
Кәпірлердің айтқаны

Келмеді ме басыма.
Осы емес пе деген сөз—
«Опасыз дүние» ақырда!
Қобыланды

сөзін
айтып
болғаннан
кейін,

Қарлыға
Қобыландыға:—Мен сіз екеуіңіздің аяқ-қолдарыңызды шешіп
босатайын. Өзім де мұсылман болып сізбен бірге болайын,—деді
де, екеуінің де аяқ-қолын босатып, Қобыландыға «тұр» деп еді,

Қобыланды батыр тұрмады. Қарлыға қыз көтеріп тұрғызуға
қолайланып көтеріп қарап еді, бір аяғын да қозғалта алмады.
Қарлыға қыз кеше бір қолыменен көтерген Қобыландының
бүгін бір аяғын қозғалта алмағандығына ашуланды.

Ақырында жанындағы Қараманға:—Жылқыға барып Тай­
бурылды алып кел, «ердің жаны атыменен тең» деп кәпірлер
айтушы еді, атына қыл бұрау салып шыңғыртсақ, батырдың өзі
де шыдап жата алмас,—деді Қарлыға.

Қараман Тайбурылды алып келгеннен кейін, Қарлыға
айтқанындай қылып еді, Тайбурыл шыңғырды. Атының дау­
сын есіткеннен кейін Қобыланды батыр шыдап жата алмай:—
Не қылсаң да, кәпір, өзіме қыл!—деп ақыра түрегеліп еді, есік­

ті мойнына іле шықты. Қарлыға қыз:—Кел, батыр, үйде жатып
жаудан кек ала алмайсыз, атқа мініп майданға шығыңыз!—
деді де, өзі жаяу Қобыландылардан қалмай жылқысын айдасып
жүре берді. Бұл соныменен доғарыла тұрсын. Енді Қобыланды

батырдың әруағына мініп, Тайбурылдың үстінде жарқылдап,
олжа жылқыны айдап бара жатқандағы түрін сымбаттап
жазылған өлеңді қалдырмайық. Ол өлең мынау:
Артық туған Қобыланды

Тайбурылға мінеді.
Бадана көзді ақ сауыт
Денесіне киеді.
Беліне байлап болатты,

Қарына найза іледі.
Қараман мен екеуі
Арманда қалған қос батыр

батырлар  жыры
Көбікті ханның жылқысын
Және де айдап жөнеді.
Артық туған Қарлыға

Боз жорға аттай ырғалып,
Асқар-асқар бел қалып,
Ата-ана, қарындас,
Қалың шәһар ел қалып,

Туып-өскен жер қалып,
Қобыланды еске түскенде
Қыздың шері қозғалып.
«Бір жасаған Құдайым,

Һәр іс салса көнем,—деп,
Арманым жоқ дүниеден
Қобыландымен бас қосып,
Бірге жүріп өлсем»,—деп,

Өзі жаяу Қарлыға
Қос батырға қосылып,
Әкесінің жылқысын
Бірге айдасып жөнеді.

Құба дөңнен өткенде,
Сарыөзенге жеткенде,
Көбіктінің Тарлан ат
Әуеге қарап есінеп,

Ием бе деп кісінеп,
Жау екенін білген соң,
Жылқы ішінде ала-ды,
Қайта айналып шаһарға

Тарлан ат қашып барады.
Жалғасып қуған екеуі
Қарасын көрмей қалады.
Өзі жаяу Қарлыға

Тарлан аттың артынан
Бұ да салды қалаға.
Ат та енеді қалаға,
Қыз да кірді қалаға.

(Өтірік емес, жан аға,)
Қыздың көңілі көп ғашық
Қобыланды сынды балаға.
Тарлан аты қашып келіпті,

қобыланды  батыр
Есітті дүбірін Көбікті.
Ат барған соң Көбікті,

Сол дыбыспен Қарлыға
Әкесіне келіпті.
Қарлыға келіп сөйлейді:

Таң болар мені көрген жан.
Ұйқымды бұзба, атажан,
Сорлы атам, неге желіктің?
Өзім жаңа байладым—

Өзіңе серік тұлпарың
Жем жейін деп келіпті.
Осы сөзбен Қарлыға
Көбіктіні жатқызды,

Әбілетке батқызды.
Тарлан атқа Қарлыға
Алтын тұрман ер салды,
Аз ғана азық жем салды.

Қобыланды еске түскенде
Қыздың шері қозғалды.
Ақмоншақ атқа мінеді,
Ноғай бөркін киеді,

Төбе шашын түйеді.
Ақ сүңгісін қолға алып,
Оқ жыландай толғанып,
Қобыландыға қосылып,

Әкесінің жылқысын
Бірге айдасып жөнеді.
Сарыөзеннен өткенде,
Күн сәскеге жеткенде

Құнан да аттың тынысы
Оттамайды, жусайды,
Бүгжеңдеп жүрмей келеді
Жамандатқыр көк бесті.

Қашаған көктің інісі
Жылқы ішінде ала-ды,
Қылшаң жүнді қара-ды.
Әуеге қарап есінеп,

батырлар  жыры
Ием бе деп кісінеп,
Жау екенін білген соң,
Құйрығын құстай тарады,

Желкесінен қарады,
Бауырынан жарады.
Қайта айналып көк бесті
Шәһаріне қашып барады.

Жалғаса қуған үшеуі
Қарасын көрмей қалады.
Қашып барып көк бесті
Шәріне барып еніпті.

Есітіп дүбір Көбікті,
Ат барған соң желікті.
Кеткенін біліп қызының
Қаһарланып Көбікті,

Көк бесті атқа ер салды.
Азғана азық жем салды
Ат басындай тас шоқпар
Көбікті батыр қолға алды

Көбікті мініп атына,
Бұрынғы тартып салтына
Жылқысын алған ерлердің
Көбікті түсті артына.

Көк бесті ат қашып кеткеннен соң, Қарлыға Қобыландыға:—
Сен әкемді хайламенен өлтірмесең, күшпен өлтіре алмайсың,
әкемнің үстіндегі ақ сауытты өзім соғып едім, кіндік тұсынан
үш көзін кем соғып едім, сол жерінен болмаса, өзге жерінен оқ

өтпейді,—деді. Қобыланды Қараманға жылқыны топтатып ай­
датып жіберіп, өзі Аллаға тәуекел қылып, келер жаудың жо­
лын тосып, қасқайып тұра берді.
Көбікті ханың келеді,

Белес-белес бел еді,
Өзінің кәпір халқына
Белгілі болған ер еді.
Бірде шауып желеді,

Ұлы сәске кезінде
Тау суындай сарқырап,

қобыланды  батыр
Ақ сауыты жарқырап,
Қобыланды сынды батырдың
Үстіне келді барқырап.

Шын бұйрығым жеттің бе?
Өлшеулі күнім біттің бе?!
Қысылған жерде жар болмай,
Ықылас ата шашты Әзиз,

Жеті кәміл пірім-ай,
Сарт болып-ақ кеттің бе?!
Сыңғыр қолым сынды ма,
Шыққыр көзім шықты ма?!

Жалғыздық қайғы басымда,
Жолдасым жоқ қасымда.
Мұндай қайғы көрмедім,
Өзімнің өмір жасымда.

Жалғыз шығып елімнен,
Артықша жедім уайым.
Шыбыным сізге аманат,
Жарылқаушы Құдайым!

Пірлеріне сиынып,
Артық туған Қобыланды
Қорамсаққа қол салды,
Бір салғанда мол салды.

Көп оғының ішінен
«Сұр жебе» деген оқ алды.
Суырып алған сұр жебе
Көп оғына жол салды.

Кезегендей кезеді,
Созаған-ай созады.
«Қалмақы ердің қасы,—деп,
Ақмоншақ аттың басы,—деп,

Қақ жүректің тұсы,—деп,
Өлер жерің осы»,—деп,
Толықсып келген кәпірді
Артық туған Қобыланды

Толғап атып салады.
Кірістен шығып кетеді,

батырлар  жыры
Кәпірге таман жетеді.
Қобыландының оғымен
Көбіктінің кеудесі

Ұшып бірге кетеді.
Анда қалды бөксесі,
Оқпен кетті кеудесі.
Артық туған Қобыланның

Қабыл болды тәубесі.
Кәпірлерге Қобыланды
Жасынан-ақ жау еді.
Қылыш шауып, оқ атып,

Дұшпанын алды мұқатып.
Қобыландыны бұл сапар
Жасаған Құдай қалады.
Көп сиынып, жад етіп,

Жеті кәміл бабаны.
Көбікті кәпір дінсіздің
Оқпен түскен кеудесі
Анадай жатқан шылбырға

Еңбектеп кетіп барады.
Шылбырын қолға алады,
Оқпен түскен кеудесі
Қару қылар қуат жоқ,

Қобыландыға қарады.
Қобыланды мініп атына,
Суырып алып қылышын,
Көбіктіні шабады.

Ерегескен дұшпанын
Мұқатып әбден алады.
Қақ маңдайға Қобыланды
Қылышыменен салады.

Қозғалуға дәрмен жоқ,
«Қызың жетсе он беске
Атып өлтір бетбақты».
«Өлтірме» деп Көбікті

Сақалын жұлып жылады.
Қобыланды басқа шапқан соң,
Көбіктідей батырдың
Екі қолдан әл кетіп,

қобыланды  батыр
Жаһанамға жан кетіп,
Шоқпары түсіп қолынан
Топырақ қаба құлады.

Көбіктіні өлтіріп,
Сәтіне ісін келтіріп,
Ақмоншақ атты жетелеп,
Жүруге жолын төтелеп,

Қарлығаға қосылып,
Жібектей болып есіліп,
Қарлыға менен Қобыланды
Аударыспақ ойнайды.

Артық туған Қобыланды
Ерегескен дұшпанын
Басын жоймай қоймайды.
Белес-белес бел еді,

Белгілі болған ер еді.
«Қобыландыдан артық па
Өліп кетсе жаным»,—деп,
Алдында бір тоғайда

Қараман тосып тұр еді.
Қобыланды менен Қарлыға
Үстіне жетіп келеді.
Қараман шықты алдынан:

Асқар үлкен тауға,—деп.
Артық туған Қобыланды,
Қайрат қылдым жауға,—деп.
Жетіп келді Қараман:

«Құрдасжан бізге сауға»,—деп.
Қобыланды сонда сөйлейді:

Шекер менен бал құрдас.
Көбіктінің көп жылқы
Олжаға қоспай ал, құрдас.
Қараман сонда сөйлейді:

Салсаң жылқы тоқтайды
Арқаның бөрі көзіне.
Жаман-жақсы айтсам да,

батырлар  жыры
Наз етемін өзіңе.
Олжаның келдім кезіне,
Құлағың сал сөзіме.

Көзің қиып берсеңіз,
Құрдасжан, сауға өзіме.
Қобыланды сонда сөйлейді:

Астымда дөнен мінгенім.
Тайбурылды мінген соң,
Дұшпанға теңдік бермедім.
Он үш жасқа келгенше

Басыма келген кемшілік
Көбіктіден көргенім.
Ата-ана, көп елім
Хабарсыз жатыр жерінде,

Көп қайғының ішінде.
Менің бүйтіп жүргенім
Мынау тұрған Қарлыға,
Ата-ана, көп жұртын

Қиып еді мен үшін
Артықша тиіп пайдасы.
Көбіктінің өлгені
Қарлыға қыздың айласы.

Көбіктінің көрдің өлгенін,
Тәңірім бақыт бергенін.
Қызметі көп еді,
Артықша мақтап айтпаймын.

Көбіктінің Қарлыға
Өзі сүйсе берейін.
Қарлыға жауап айтқанша,
Қараман келіп сөйлейді:

Түйенің көркі—нарлық, деп,
Жүктің көркі—сандық, деп.
Сауға тілеп, өтініп,
Құрдасымнан қыз алдым

Татулыққа таңдық деп.
Қарлығаны Қараман
Жетектеп ала жөнелді,

қобыланды  батыр
«Құрдасжан берді, алдық»,—деп.
Мінген аты дөнен-ді,
Үшеуі тоқтап бөгелді.

Азырақ тұрып сөйлесіп,
Болғаннан соң үш көкжал,
Көбіктінің жылқысын
Гулетіп айдап жөнелді.

Ақ сүңгісі шимайлы,
Кейін қалды көп елі.
Түнімен айдап жылқыны,
Ертең дәл түс болғанда,

Қазаннан алған көп малмен
Жат деп кеткен жерінде
Жатыр екен көп қосын.
Көбіктінің жылқысын

Гулетіп айдап келеді.
Ақ бөкендей жосылды,
Қияттан шыққан көп қолға
Үш көкжал келіп қосылды.

Атқа мініп желгендей,
Ер қадірін білгендей
Қобыландымен ісі жоқ.
Құрметтейді көп қият

Қараманды сол жерде,
Қызды өзі алып келгендей.
Нәсілі жаман көп қият
Қараманды көтеріп,

Ат үстінен алады,
Астына мамық салады.
Қобыланды сынды батырдың
Атын ұстар кісі жоқ.

Нәсілі жаман көп қият
Бұл батырмен ісі жоқ.
Мінген аты қызыл-ды,
Іс тағдырға сызылды.

Олжаға көңілі біткен соң,
Толып жатқан көп қият
Көшпекке көңілі бұзылды.
Байдың қызы жамылар

батырлар  жыры
Масаты шекпен қамқадан.
Қобыландыменен ісі жоқ,
Үдере көшті көп қосын.

Керуен барып қонған соң,
Артық туған Қобыланды
Жалғыздық айтып жабығад
Бір Тәңірге зар қылып.

Жалғыздық жаннан өткен соң,
Сүйекке намыс жеткен соң.
Қарамандай құрдасы
Көп қиятқа бас қосып,

Есіне алмай Қобыланды,
Көптік етіп мастанып,
Жалғыз тастап кеткен соң,
Қобыланды жылап сөйлейді:

Жалғыздық түсті басыма.
Толып жатқан қияттан
Жан келмейді қасыма,
Жаман да болса, дүние-ай.

Көптің ісі бітеді,
Жалғыздың ісі жетеді.
Еңбекпен тапқан олжамды
Қияттар алып кетеді.

Ақылсыз туған мен ақымақ
Бүйтіп жалғыз жүргенше,
Қараспанды жайлаған
Қалың қыпшақ көп елден

Ондап, бестеп қасыма
Жігіт алсам не етеді?!
Мен ақымақтың басымнан
Қаңғырып жалғыз жүргенде,

Арманменен дариға-ай,
Дүние бір күн өтеді.
Шынымен шамдансам,
Өзі түгіл бұл қолдың

Жұртына әлім жетеді.
Жалғыз туған мен сордың
Алдымда сүйеу ағам жоқ,

қобыланды  батыр
Алладан басқа панам жоқ.
Тәңірі жалғыз жаратты,
Көппін деуге шарам жоқ.

Артымда таяу інім жоқ,
Жалғыздықтан мінім жоқ.
Көптік етер күнім жоқ,
Білмей қалдым басымнан

Өткенің бе дүние боқ?!
Мінәжат етіп жылаймын
Өзімнің нашар әлімді.
Жазым болып, көз жұмсам,

Халық талайды малымды.
«Атадан алтау екен» деп,
Өзімнен төмен жаманға
Болайын неғып жалынды.

Енді қашан көремін
Кемпір менен шалымды?
Бәндем десең, Құдайым,
Ойла менің қамымды.

Ойламасаң қамымды?!
Осы түннен шығармай,
Тағдырымды бітіріп,
Тауыс менің нанымды!

Таудың толды кенері
Батырдың алған жылқыға
Жер толмаған құлпыға.
Қобыланды сынды батырдың

Жүре алмай астында
Тайбурыл аты ақсақ боп,
Ат басындай жүрекке
Қайғы менен шер толып.

Бұл қайғыны көрген соң,
Артық туған Қобыланды
Есі кетті сандалып.
Бір Құдайға Қобыланды

Жылады түнде зар қылып.
Жанында жалғыз адам жоқ,
Көп қосынның шетіне
Қобыланды келді қаңғырып.

батырлар  жыры
Жол шетінде Қобыланды
Тайбурылдан түседі.
Қатарынан Қобыланды

Асып туған кісі еді.
Құрбысында адам жоқ
Қобыландыдай мүшелі.
Жамандар қылды өсекті,

Жылап жүріп Қобыланды
Тоқымнан қылды төсекті.
Қараман қылды мастықты,
Жылап жүріп Қобыланды

Ерден қылды жастықты.
Тоқымын төсеп, ер жастап,
Артық туған Қобыланды
Етбетінен құлады,

Ұзынынан сұлады.
Алтын ерге сүйеніп,
Өксіп-өксіп жылады.
Жылап жатып батырдың

Көзі кетті ұйқыға.
Таң сарғайып атқанда,
Бір уақытта Қобыланды
Таң шолпаны батқанда,

Көк есегі астында,
Ақ сәлдесі басында,
Он сегіз мың ғаламның
Он бесі бар қасында,

Қобыландының өзінің
Жеті кәміл бабасы,
Жетіп келді қасына.
Отырды келіп басына

Жеті кәміл бабасы
Қобыландыға сөйлейді:

Саған келген бәлені
Қорғаймын деп, Қобыланды,
Алтын тонның етегі
Тамтық қалмай тозды ғой,

қобыланды  батыр
Құлағың сал, Қобыланды,
Құланнан аттым қодықты,
Көлден тарттым борықты.

Кешегі күн ішінде
Сенің атаң, шырағым,
Тоқтарбайға жолықтым.
Оқпанды сай жыра екен,

Асқар-асқар қыр екен.
Ыштаны жоқ бұтында,
Ақ табан болып жат елде
Қойшы болып тұр екен.

Алпыста шешең Аналық
Арқан есіп, жүн түтіп,
Қайғы менен қан жұтып,
Қасіретті көп тартып,

Тезек теріп анаңыз,
Құрт қайнатып жүр екен.
Қарындасың Қарлығаш
Дастарқаны белінде,

Пияласы қарында,
Әбдәстесі қолында,
Бөтен жаудың елінде,
Қызылбастың шетінде

Қызмет етіп жүр екен.
Өзіңнің Құртқа жарыңды
Қалмақтың ханы Алшағыр
Аламын деп тұр екен.

Дұшпан алды еліңді,
Қызылбасқа жеріңді.
Сындырып кетті беліңді,
Кесіп кетті желіңді.

Жалған айтар демеңіз
Жеті кәміл піріңді.
Өзіңнің осы сауыңда
Олжаға салып қоймаңыз,

Қалың қыпшақ еліңді,
Онда саған өлім-ді.
Өлгеніңше жәрдеммен
Алаулаған қалмақтан

батырлар  жыры
Бір алып қал кегіңді.
Кей жаманның сөзі бар
Шағатұғын жыландай,

Айыр құйрық шайандай.
Жақсылардың сөзі бар
Асылдан ұшқан қаяудай.
Араласаң тоғайды,

Көрерсің қашқан қоянды.
Бабасының даусымен
Қобыланды шошып оянды.
Көзін ашып жіберсе,

Таң сарғайып атыпты,
Таң шолпаны батыпты.
Мақпал жастық мамық-ты,
Ойланып түсін қамықты,

Айнала көзін салыпты.
Соны біліп Тайбурыл,
Қайғыланып жүр екен.
Пірінен хабар жеткен соң,

Көзін салып қараса,
Түлеп тұрған Тайбурыл
Құландай ойнап тұр екен.
Биік-биік қыр екен,

Оқпанды сай жыра екен.
Жанында жоқ һеш адам.
Қобыланды жалғыз қалған соң,
Қарамандай жаманды

Толып жатқан көп қият
Артықша құрмет қылған соң,
Қыз да болса Қарлыға
Серікке жарар ер екен.

Тайбурыл атты жетелеп,
Сауғаға кеткен бейшара
Қарлыға бағып тұр екен.
Түрегелді Қобыланды

Көзінің жасы мөлтілдеп.
Мойны кетті батырдың
Қуатсыз болып былқылдап.
Қос бүйрегі солқылдап,

қобыланды  батыр
Көзінің жасын ағызып,
Артық туған Қобыланды
Қарлығаның қасына

Азар келді былқылдап.
Қобыланды келіп сөйлейді:

Қылшаң жүнді қарамын.
Көмек берер демеймін
Сейілұлы Қараман.
Әйел де болсаң дана едің,

Мұңымды саған саламын.
Жау шауыпты елімді,
Жау кесіпті желімді.
Сындырып кетті белімді,

Қуартып кетті көлімді.
Жалған айтар демеймін
Жеті кәміл пірімді.
Рұқсат берсең, Қарлыға,

Бүлінген елге барамын.
Тәңірі оңғарса жолымды,
Алаулаған қалмақтан
Бір алайын кегімді.

Етегін басар болар ма?!
Пайғамбарға үмбет бәндеден
Дінсізде асар болар ма?!
Мұндай іске қуанбай,

Батыр қашар болар ма?
Әуелі Құдай анайым,
Хақ жаратқан Құдайым.
Ата-анам, өз халқым

Бір садаға басыңнан.
Құрбандық қылып шығып ем,
Шыққандағы ниетім:
«Сіз болар ма екен деп,

Тәңірі қосқан жұбайым».
Өзім сізден қалған соң,

батырлар  жыры
Артықша жедім уайым.
Артық туған Қобыланды,
Талабыңнан қайтпаңыз,

Жалғыз жүре беріңіз.
Азырақ тоқтап артыңа,
Ерерге жолдас бар ма екен,
Қараман басы көп қият

Жамандарды сынайын.
Қайғыланып, қан жұтпай,
Запыран ішіп, май құспай,
Бәнде болған халқыңа

Тезірек жүріп жете гөр.
Мәдет берсе Құдайым,
Талапкер туған ер болса,
Жиып алып қолыма,

Жаңылмасам артыңнан
Мен де үш күнде барайын.
Артық туған Қобыланды
Тайбурылға мінеді,

Қарына найза іледі,
Беліне байлап болатты,
Жасыққа асыл жалатты.
Тайбурылдың маңдайын

Қараспан тауға қаратты.
Астындағы тұлпардың
Жел тимеген бауырын,
Күн тимеген сауырын

Қамшы ұрып қанатты.
Ертеңнен шапқан Қобыланды
Кешке шейін шабады.
Жете алмай жеріне,

Бара алмай еліне,
Түн ортасы болғанда,
Есіктің алды ағын-ды,
Бола жазды шығын-ды.

Шығын емей немене,
Епкіндеп шапқан Тайбурыл
Етбетінен жығылды.

қобыланды  батыр
Аттан түсе қалады,
Қолын салып Қобыланды
Жерді байқап қарады.

Батар күні батыпты,
Жазығы мал демесең,
Тайбурылдың ақылы
Адамзаттан артық-ты.

Артық туған қыз Құртқа
Екі мезгіл жем берген,
Жаныменен тең көрген,
Алтыннан соққан азбарға

Бурыл құлап жатыпты.
Мінген аты құла-ды,
Құланға шауып бұлады.
Жұртын танып Қобыланды,

Тоқымын төсеп, ер жастап,
Етбетінен құлады,
Ұзынынан сұлады.
Алтын ерге сүйеніп,

Өксіп-өксіп жылады.
Осы жерде Қобыланды
Таң атқанша жатады,
Таң сарғайып атады,

Таң шолпаны батады.
Зарланып шығып түнімен,
Таң атқанда қараса,
Жұрты жатыр, елі жоқ,

Батпағы жатыр, көлі жоқ,
Қобыланды көріп жылады—
Қаңғырып жүріп дүниеден
Ешбір опа көре алмай,

Өткеніне дүние боқ.
Таң атқанда Қобыланды
Тағы мінді жарасқан
Тайбурылдың үстіне,

Алтын тұрман еріне.
Іздеген жауға Қобыланды
Іркілмей кірді көріне.
Ертеңгі сәске кезінде

батырлар  жыры
Бұлаңдаған Бурылмен
Жүгіріп келді Құртқаның
Ордасын тіккен жеріне.

Жұртын көріп сол жерде,
Қобыланды және бұрсанды,
Көзіне батыр жас алды.
Атынан түсіп Қобыланды,

Қайғыланып, бойынан
Қуат кетіп сандалып,
Аяғын жөндеп баса алмай,
Омақасып Қобыланды

Оң етегін басады.
Бекітіп алып буынын,
Артық туған Құртқаның
Орнына таман барады,

Жұртына көзін салады.
Қараса күлдің ортасы
Көтеріңкі көрінді.
«Күл ішінде не бар?»—деп,

Қобыланды күлді қарады.
Ашып күлді қараса,
Жая менен жал екен,
Түрлі тағам бар екен.

Өзін қалмақ алғанда,
Көк арбаға салғанда,
«Кез болса бұған батыр деп,
Тауып азық қылсын» деп,

Ақылды туған Құртқаның
Бөтен нәрсе тастарға
Шамасы келмей сұлудың,
Көміп кеткен наны екен.

Күлдің алып ішінен
Нанды қолға ұстады:
«Бұйырғаны Құдайдың
Осы шығар бізге,—деп,

«Бисмилла» деп Қобыланды,
Шетінен нанның тістеді.
Тамағынан ас жүрмей,
Іші күйіп барады.

қобыланды  батыр
Өзгесін жемей батырың,
Ат қоржынға салады.
Енді мініп атына,

Жүрерге жолын таба алмай,
Қайсы жаққа кеткенін
Жаудың жөнін біле алмай,
Жапанда тұрып Қобыланды,

Жалғыздық басқа түсіп тұр
Дүниедегі уайым.
Қайсы жаққа жүрейін,
Қай тураға барайын?!

Атқа мініп жасымнан
Серілікпен жүрсем де,
Ашылмаған екен талайым.
Ата-ана, көп халқым

Қайда барып табайын?
Бір басыма тар қылдың
Дүниенің кең сарайын!
Қобыланды батыр жаудың қай жаққа кеткенін білмей

дағдарып тұрғанда, Тайбурыл жерді иіскеп-иіскеп алды да,
кісінеп-кісінеп, күннің шығысына жөнелді. Қобыланды бұған
таңданып, Тайбурылдың иіскеген жерін қараса, Құртқа сұлу
өзін қалмақ алып кеткенде қай жаққа кеткенімізді Қобылан­

ды батыр біліп қалсын деп, Тайбурылдың сүйсініп жейтін же­
мін шұбатып төгіп кеткендігі мәлім болды. Қобыланды батыр
бұған түсінгеннен кейін, жемнің ізіменен тауып берер деп,
Тайбурылдың басын қоя берді.

Тайбурылдың жүрісінің сияғы:
Тайбурыл атты Қобыланды

Бурыл тұлпар гуледі,
Табаны жерге тимеді.
Көлденең жатқан көк тасты
Тіктеп тиген тұяғы

батырлар  жыры
Арандай аузын ашады,
Аяғын топтап басады.
Ертеңнен шапқан Қобыланды

Кешке дейін шабады.
Жете алмай қалаға,
Бекер шапты далаға.
Сілтеуді анық табады,

Түнге дейін шабады.
Түн ортасы болғанда,
Есіктің алды ағын-ды,
Бола жазды шығын-ды.

Шығын болмай не қылсын,
Екпіндеп шапқан Тайбурыл
Етпетінен жығылды.
Қобыланды түсе қалады,

Жерді байқап қарады.
Аллаға тілім жазықты,
Ат ауырса, қарны ашса,
Қылсын деген азықты.

Қыз Құртқа қағып кетіпті
Кез бойы алтын қазықты.
Қолын жерге салыпты,
Тайбурылдың астынан

Қобыланды тауып алыпты.
Ол қазықты бес бүктеп,
Ат қоржынға салыпты.
Атына Қобылан мініпті,

Тайбурылды тайдырмай
Табан жолға салады.
Артық туған Қобыланды
Таң атқанша шабады.

Елін шапқан дұшпанын
Адаспай Қобылан табады.
Таң сарғайып атқанда,
Таң шолпаны батқанда

Алшағырдың шәһарын
Батырдың көзі шалады,
Шәһарға жетіп барады.
Қақпасын тауып алмаққа,

қобыланды  батыр
Тайбурыл атпен шабады.
«Асылдан соққан найза деп,
Жақсы кісі жаманға

Көп тигізер пайда»,—деп,
Таң атқанша Қобыланды
Үш айналды шәһарды,
Кіруге тесік қайда, деп,

Енерге есік қайда? деп.
Мінген аты ала-ды,
Қылшаң жүнді қара-ды.
Күнде қойға барғанда,

Жоқтаушы еді Тоқтарбай
«Жалғызым» деп баланы.
«Уай, қозым» деп зарлаған,
Жас қозыдай маңыраған,

Саулы інгендей аңыраған,
Сыртта жүрген Қобыланның
Құлағын жарып барады.
Қалайша жоқтар екен—деп,

Қайырлы бура ұқсаған,
Жалғызым, сенен айрылдым.
Мың жылқының ішінде
Көзге түсер тұлпардай,

Қияғы бүтін сұңқардай,
Ботам, сенен айрылдым.
Ішім толған көп қайғы,
Аһ ұрсам да кетпейді.

Кәпірден киген тері тон
Тіземе тартсам, жетпейді.
Күнде «ал» деймін Құдайға,
Өлшеулі күнім бітпейді.

Жалғызым барда көңілім тоқ,
Жалғызым, сенен айрылып,
Табаныма жетті шоқ.
Басымнан өтті дүние боқ,

Мен қубасқа тимеді
Тағдырмен келген ажалды оқ!

батырлар  жыры
Айы біткен ай да өтер,
Күні біткен күн де өтер.
Жалғызымнан айрылып,

Көрген күнім беп-бекер.
Опасыз дүние сырғанақ,
Он үш жасар Қобыланды,
Шынымен сенен айрылсам,

Өтірік емес Құдайдың
Шынымен мені ұрғаны-ақ!
Кәпірге бәнде болғанша,
Бұл бейнетті көргенше,

Жалғызымның артынан
Неге өлмедім мен шұнақ?!
Кемшілік берді бұл кәпір
Кәміл тоқсан жасымда.

Бенделікпен кәпірдің
Қойын бақтым мен пақыр.
Жалғызым менің келер ме
Сорым қайнап мен сордың

Иә болмаса, сол жақта
Қазасы жетіп өлер ме?
Тірі болса жалғызым,
Пірлері беріп хабарды,

Менің бүйтіп кәпірге
Бәнде болған жайымды,
Басыма түскен уайымды
Қобыланды қозым білер ме?

Қобыланды қозысы жақын жерден тыңдап тұра берді.
Қобыландының атасы зарын айтып болғаннан кейін, іле-шала
анасы Аналықтың айтқан жоқтауы:

Етектеп тердім тезекті.
Жалғызымды жоқтайын,
Шаршағанда тоқтайын.
Жан қосағым Тоқтарбай,

Беріңіз маған кезекті.
Омар менен Оспан-ды.

қобыланды  батыр
Жан қосағым Тоқтарбай,
Жұмылған көзіңді ашқандай.
Ай мүйізді қошқардай,

Ішіміз толды пұшманға-ай!
Жалғызымнан айрылып,
Бәнде болдым дұшпанға-ай!
Пайғамбар—Тәңірі жолдасы,

Кәпірдің өтті бұл ісі,
Жан қосағым Тоқтарбай.
Түн ортасы болғанда,
Құбыла жақтан жел соқты.

Жаңылмасам деп едім,
Жалғызымның астында
Тайбурыл аттың тынысы.
Шырағым асты белеңнен,

Кетіп еді жау іздеп
Астында Бурыл дөненмен,
Көкке тойған көбеңмен.
Жұмысы болмай жөнелді,

Қараспанды жайлаған
Қалың қыпшақ көп елмен.
Өткізермін деуші едім,
Жасықты жанып болатқа.

Жалғыз туған жас қозым
Сапарланды талапқа.
Көзіңді сал, Тоқтарбай,
Алласы берген шыраққа,

Бұлты келді төбеңнен.
Бұлтың келді, өзің жоқ,
Жалғызым барда көңілім тоқ.
Жалғызым, сенен айрылдым,

Күйіп-жанып болдым шоқ.
Жалғызымның барында
Көшке жорға мінгенім,
Еруде қамқа кигенім.

Жалғызым сенен айрылып,
Осынша бейнет көргенім.
Құлағың сал, Тоқтарбай,
Иінім бүгін тартады,

батырлар  жыры
Қараспанға ел қонып,
Еруде қамқа кигендей.
Тақымым жана тартады

Қараспан тауын қабаттап
Қалың қыпшақ ел көшіп,
Көшке жорға мінгендей.
Төсіме біткен қос тері,

Асылы жоқ, бос тері
Бұлақ болып есілді
Жалғызым келіп емгендей.
Мен бейшара зарлаймын

Ботасы өлген інгендей.
Ерінім және тартады
Он үш жасар шырақтың
Ақ бетінен сүйгендей.

Қуанамын мен сорлы
Кеткен қозым келгендей.
Оң қабағым тартады
Сапар шеккен қозымнан

Анық хабар келгендей.
Жұмылған көзім ашылып,
Жалғызымды көргендей.
Есіктің алды төбелік,

Бейшара болған біздерге
Кәпір қылды көп зорлық!
Алпыстағы шешең Аналық
Тезек теріп етектеп,

Құрт қайнатып, жүн түтіп,
Арқан ескен не қорлық?!
Өзге қорлық қорлық па,
Өзіңнің Құртқа жарыңды

Қалмақтың ханы Алшағыр
Аламын дейді, сол қорлық!
Шырағым келіп ат қояр
Алшағыр жиған нөкерге.

Кәпірден көрген бұл қорлық
Өлгенше естен кетер ме?!
Біз мұнда көрдік көп қорлық,
Жас қызым жүрді бекерге.

қобыланды  батыр
Зарланған менің дауысым
Шырағыма жетер ме?!
Бұдан кейін Қобыланды батырдың қарындасы Қарлығаш

бір түс көрдім деп айтқаны:
Қарлығаш сонда сөйлейді:

Жан көкеме түс көрдім.
Адыра қалған ақ балтам
Тасқа тиіп кетілді.
Тәңірі аямас болар ма

Мен бейшара жетімді?
Жан көкем болса елімде,
Қалмақтың ханы Алшағыр
Бүлдірер ме еді кентімді?!

Бүгін менің түсімде,
Өзімнің бабам ішінде
Қазанның Сырлы қаласын
Артық туған жан көкем

Жалғыз сайрап жүр еді.
Қазанды шауып, жау қашып,
Бірге туған жан көкем
Қаһарын тігіп, ақырып,

Қарт бурадай бақырып,
Қараманды шақырып,
Қатын деген бір сөзін
Бетіне айтып тұр еді.

Бөлінбеген ұйқысын,
Жыртылмаған құлпысын
Қараман менен жан көкем
Таң ата алып жүр еді

Көбікті ханның жылқысын.
Жамандатқыр Тарлан ат
Қашып барып еліне,
Ер салуға Көбікті

Тарлан атқа асығып,
Терлік салып беліне,
Қуып жетіп Көбікті,

батырлар  жыры
Ағекемнің сынып наласы,
Ағекемді бәнде қып,
Ақымақ қырғыз желікті.

Бұл секілді бейнетке
Жан көкем неғып көніпті.
Жан көкемді қолдамай
Сиынып жүрген бабасы,

Ағекемнің бұл сапар
Болмады қабыл тобасы,
Көбіктінің асып айласы.
Өз аттасым Қарлыға

Көкеме тиіп пайдасы,
Қараман менен көкемді
Қолын шешіп, босатып,
Түн ішінде қашырып,

Қызметін асырып.
Өз аттасым Қарлыға
Артық туған көкемнің
Аяғына бас қойып,

Мұсылман болып жүр еді.
Биік-биік қыр еді,
Қарлыға менен үшеуі
Көбіктінің жылқысын

Және де айдап жүр еді.
Көбіктінің тарлан ат
Және де қашып шәһарға,
Көбікті мініп атына,

Бұрынғы тартып салтына,
Қуып жетіп артынан.
Пірлері қолдап жан көкем
Көбіктіні өлтіріп,

Сәтіне ісін келтіріп,
Қарлыға мінген сұр еді.
Қарамандай жаманға
Қарлығадай сұлуды

Сауғаға беріп жүр еді.
Ақ бөкендей жосылып,
Көп қосынға үшеуі
Жылқы айдап келіп қосылып.

қобыланды  батыр
Тайбурыл аты ақсақ боп,
Ат басындай жүрекке
Қайғы менен шер толып.

Нәсілі жоқ көп қият
Ағаекеме қарамай,
Үдере көшіп жүр еді.
Хабарланып пірінен,

Неше шауып жан көкем
Қараспанның тауында
Жұртына келіп жүр еді.
Жеңешем көмген ақ нанның

«Бұйырғаны осы» деп,
Шетінен тістеп тұр еді.
Алла Тағалам жазыпты,
Ат ауырса, қарны ашып,

Қылсын деген азықты.
Бурыл тауып жүр еді
Кез бойы алтын қазықты.
Мінген атым сұр еді,

Оқпанды сай жыра еді.
Сырт болмаса пірлерім,
Осы күні ағекем
Түсімді тыңдап тұр еді.

Құртқа:—Сұлу бикеш, тұра тұр,—деп, Қарлығашты
тоқта­тып қойып бір сөз айтқаны
Құртқа сұлу сөйлейді:

Пұл өтпейді бұ жаққа.
Перзентім болған Тайбурыл,
Менен кеттің қай жаққа?
Анаңыздан туғаннан,

Анаңның жүзін көрсетпей,
Бауырыма салып бала етіп,
Алғалсыз болсын бедеу,—деп,
Қулықтың сүтін еміздім.

Әлім сол деп қалма,—деп,
Маңқа, құлқа болма,—деп,

батырлар  жыры
Жана байлап жеңіме
Қызыл дәрі жегіздім.
Құртқа баққан Тайбурыл

Қара жалды, қыл құйрық
Жылқыдан қалмас дегіздім.
Сенің анаң мен едім,
Менің балам сен едің.

Бір көрсетпей қараңды,
Ғайыптың құсы сен болып,
Қай тарапқа жөнедің?!
Артықша еңбек қылып ем

Осындай қиын жерлерде.
Үстіңдегі сұлтанды,
Тарықтырмай, біздерді,
Көрсетер ме екен?—деп едім.

Көңілімдегі арманым—
Болмашының сөзімен
Қырық үш күнің кем еді.
Қартаудың жылғасы,

Бауырыңда ойнар құлжасы.
Тәңірі неден жараттың
Төмен етек ұрғашы?!
Аламын деп қинайды

Діні бұзық болмашы.
Шырағым сүйген ақ дене
Болар ма жаудың олжасы?!
Қозысы өлген саулыққа

Қой теліген барлық-ты.
Ботасы өлген інгенге,
Нар теліген зорлық-ты,
Кәпірден көрдім қорлықты.

Сұлтаным келіп саламат,
Кәпірге салып әлемет,
Осы жалған дүниеден
Өлер едім армансыз,

Алаулаған қалмаққа
Өзінікін келтіріп,
Бір көрсетсе қорлықты.
Қақпалы үлкен есікті,

қобыланды  батыр
Пайғамбардай несіпті
Шәһардың тұрып ішінде
Қыз Құртқаның зарланып,

Шығарған қатты дауысын
Періштеден жалғасып,
Сыртта тұрған тұлпардың
Құлағы анық есітті.

Қыстың басы қауыс-ты,
Артық туған Қобыланды
Он үш жасқа келгенше,
Ерегескен дұшпанның

Басын жойып тауысты.
Анасын тұлпар білген соң,
Қайта-қайта кісінеп,
Шығарды қатты дауысты.

Кісінеген дауысы
Қыз Құртқаға келеді.
Тайбурылдың дауысын
Құртқа анық біледі.

Даусын танып тұлпардың,
Келгенін біліп сұңқардың,
Артық туған қыз Құртқа
Ақсұңқар құстай түледі.

Сол бойымен сұлудың
Көңілі тасып, шат болып,
Алшағыр ханға келеді.
Келе сұлу сөйледі:

Мінген атым кер ме едім,
Сұлтанымның барында
Сырттан келген дұшпанға
Намысымды бермедім.

Сұлтанымның жоғында
Сен едің менің ергенім.
Ап келдің де, қинадың,
Жарық сәуле көрмедім.

Құртқа шығып далаға,
Бойын жазсын демедің.
Рұқсат берсең, Алшағыр,

батырлар  жыры
Далаға шығып азырақ
Бой жазайын деп едім.
Елімді алған, Алшағыр,

Сөзіме құлақ сал, Шағыр.
Сақтағаны Құдайдың
Саған дағы бар шығар.
«Қашады» деп сенбесең,

Екі құл мен екі күң
Бақташыңды сал, Шағыр.
Ала қапты алайын,
Беліме арқан салайын.

Тезек теріп, бой жазып,
Шәһардан тысқа барайын.
Алшағыр хан да ер еді,
Сұраған соң сұлуға,

«Аламын» деп қашаннан
Үмітпен жүрген Алшағыр
Рұқсатты әбден береді.
Беліне арқан салады,

Қашпасын деп сұлуға
Екі құл мен екі күң
Бақташыға салады.
Шәһардың шығып сыртына,

Төрт бақташы қасында,
Қыз Құртқа кетіп барады.
Қалама көйлек қаттысын,
Ғазиз жанның тәттісін.

Келіп Құртқа сұрады
Алшағыр ханның сатысын.
Сұраған соң қыз Құртқа,
Хан сатысын береді.

«Мені қабыл көрді» деп,
Жауабына ереді.
Артық туған қыз Құртқа
Сатыны қолға алады.

Баспалдақты көтеріп,
Тамға сүйеп салады.
Баспалдақпен өрмелеп,
Тамның шығып басына

қобыланды  батыр
Қыз Құртқа кетіп барады.
Шыққаннан соң биікке,
Жан-жаққа көзін салады.

Тұлпарды байлап терекке,
Бір дуадақ атып ап,
Отқа салып Қобыланды,
Шала піскен кезінде

Қанды көбік тарамай,
Ортасынан бір кесіп,
Дәм көрмеген көп күннен
Артық туған батырың

Аузына алып салады.
Бір тоғайдың ішінде
Отырғанын батырдың
Сұлудың көзі шалады.

Атып мылтық өткізбес
Басыңда тіллә қалқаның.
Кеткен жері қуарған,
Келген жері қуанған,

Тұлпар мініп, ту алған,
Туын қанға суарған,
Дұшпан іздеп жол шеккен
Келген екен салқамым.

Шәһардан тысқа барады,
Бойын жазып кәпірден
Қыз Құртқа әбден алады.
Төрт бақташы қасында,

Келді сайдың қасына.
Қыз Құртқа бір сөз бастады,
Құл мен күндер қостады.
Бір құл менен бір күңді

«Ойнай тұр»,—деп тастады.
Құлдар күңді ұстады,

«Бола ғой» деп қыстады.
* «Әл-хам»—Фатиха сүресінің қысқаша аталуы

батырлар  жыры
Жана бір сайдың басына
Бір құл менен бір күңді
«Сен де ойна»,—деп тастады.

Бұлардан халас болған соң,
Бойын жазып алған соң,
Қолындағы ақ балта
Тасқа тиіп майрылды,

Дұшпанынан айрылды.
«Тоғайым көрген осы,—деп,
Не болмаса тұсы»,—деп,
Бір тоғайға қайрылды.

Тоғайға келіп енеді,
Терекке басын байлаған,
Шығыршық атып ойнаған
Бурылды сұлу көреді.

Бұлаңдаған Құртқаны
Тайбурыл анық біледі.
Анасын танып Тайбурыл,
Теректегі шылбырын

Жұлып алып жөнелді.
Ат шапқан соң «тәк-тәк» деп,
Артынан Қобылан жүгірді.
Ұмтылғанда Тайбурыл,

Артық туған қыз Құртқа
Омырауындағы ақ түйме
Ағытып бәрін жіберді.
Есіктің алды ағын-ды,

Бола жазды шығын-ды.
Шығын болмай не қылсын,
Омырауына Құртқаның
Тұмсығын тыға жығылды.

Ат тоқтаған мезгілде,
Бұлаңдаған Құртқаны
Қобыланды батыр көреді.
Артық туған қыз Құртқа

Қол қусырып түрегеп,
Иіліп сәлем береді.
Құртқа сұлу сөйлейді:

қобыланды  батыр
Екі саулық, бір тоқты
Баһар айда қырқарым,
Бұрын жетті өзіңнен

Астыңа мінген тұлпарың.
Тұлпар мініп, ту алған
Аман-есен келдің бе,
Жұрт иесі сұңқарым?!

Қалмақтың жектім тұлпарын,
Сақтадым жаудың қаласын,
Дұшпанның көрдім аласын.
Құдай қосқан сұлтаным,

Әлде қандай қыласың?
Жаманның көрдім жаласын,
Үкімменен қияды
Көп дұшпанның баласын.

Сөзге қайым келеді
Қаусырма иек тіл мен жақ.
Қауыстырды саламат
Бұларды сақтап Жаппар Хақ.

Ала қапты бес бүктеп,
Ішіне тықты қыз Құртқа,
Арыстанды сынамақ.
Қобыланды сонда сөйлейді:

Қандай заман баяғым?
Кім ұстамас жылқының
Жекелеп қашқан саяғын.
Бірді таппа, мыңды тап,

Көріп келдім бұл сапар
Жалғыздықтың азабын.
Адам болып, ер жетсе,
Өзімнің соғар таяғым.

Батырың ерлік бастады,
Ерлігін Алла қостады.
«Тұл болсын» деп ақ қапты
Артық туған қыз Құртқа

Қобыланды сынды батырдың
Көзінше алып тастады.
Қобыланды сонда сөйлейді:

Сағынған жарың мен едім.
Кәпірден көріп кемшілік,
Сарғайған жұптым сен едің.
Арманым жоқ дүниеден,

Есен-аман қауыстым,
Құдай қосқан қосағым!
Ата-анам, көп халқым
Көре алмаспын деп едім,

Ақылды туған Құртқажан.
Қыпшақтың мекен жайлауы—
Қараспан еді өркені.
Көп болып еді Құртқажан,

Көріселік, кел бері.
Құртқа келіп көрісті,
Осы келген сапардан
Қайғы менен машақат

Қобыланды көрген көп істі.
Екеуі де келісті,
Көріскелі келісті.
Көрісіп болып екеуі:

Аман-есен көрдік,—деп,
Көңілдегі қашаннан
Қайғы-зарын шығарып,
Екі сұңқар кеңесті.

Әлқисса, екеуі біраз сөйлескеннен кейін Қобыланды батыр
тоғайға қарап жүре бастап, қыз Құртқаға:—Жүр,—деп еді,
қыз Құртқа:—Жаманның сөзі ашшы, деген. Ертең Құдай қалап
еліңді қолыңа қаратқан күні ата-анасын, ел-жұртын қолына ал­

мастан бұрын қатынын алды деген атаққа қаларсың, сақтаған
Құдай өзі сақтар, мен әзірге қала тұрайын, дұшпаныңмен
ұрысып, теңдесіп алғаннан соң ата-ана, ел-жұртыңмен бірге
қолыңа келермін, әзірге сабыр етіңіз,—деді. Онда Қобыланды

тұрып:—Сұлтаным сағынып келгенде қолына ала қоймады де­
ген сөзге қалам ба деп, сені Қараспанға апарып тастап қайтып
келіп, ұрыс қылмақшы едім,—деп мынау сөзді айтады:

Болғайдың түбі тыңғай ма?
Өтірік айтқан оңғай ма,
Түлкі киген тоңғай ма?
Бұл ақылың, Құртқажан,

Падишаға бітсе болмай ма?
Сөзің дұрыс, Құртқажан,
Тапсырдым сені Құдайға.
Құртқа сонда сөйлейді:

Сұлтаным, сенің бетіңнен!
Ойын балық кетпейді
Жазғы судың шетінен.
Шырағым, жаның сау болса,

Шыға алмас дұшпан бетіңнен.
Сұлтаным, бұршы мойныңды,
Бір сүйейін бетіңнен.
Мойнын бұрса Қобылан нар,

Аузынан сүйді Құртқа жар.
Көбірек тұрды құшақтап,
Қобыланды ерге ынтызар.
Жаз мінгенің жалды еді,

Қыс мінгенің қоңды еді.
Жасаған Құдай оңдаса,
Сүйгенімнің алды еді.
Артқаным қайың қос еді,

Асқаным алтын мосы еді,
Оңдамаса Құдайым,
Сүйгенім соңы осы еді.
Ашық боп сүйген қыз Құртқа

Аузын сүйді аймалап,
Бетінен сүйді қармалап.
Дұшпанға тиер Қобыланды
Жеті пірді даралап.

Мауқын Құртқа басқан соң,
Қобыланды тұрып сөйлейді:

Жау іздедім алыстан.
Ағайын-туған қарындас,

батырлар  жыры
Қарамай қатын, балаға.
Мұнша Құртқа бой жазып,
Неге шықтың далаға?

Жеңіп алған ит қалмақ
«Келінің қашып кетті» деп,
Барғанша қорлық көрсетер
Атаң менен енеңе.

Құртқажан, енді, кешікпей
Қайт тезірек қалаға.
Құртқажан, сәлем айтқайсыз
Ата менен анаға.

Әсіресе қалың қыпшақтың
Жасы үлкен ағаға,
Жасы кіші балаға.
Сұлтаным келді дегейсің

Қаланың сырты далаға?
Жанын қиды дегейсің
Ағайын, жұрттан садаға.
Хош-аман бол, Құртқажан,

Ертеңге шейін тапсырдым
Бір жаратқан Аллаға!
Ертеңге күн таң атса,
Тұлпар туған Бұрылды

Талауым деп мінейін.
Дәуіт соққан беренді
Кебінім деп киейін.
Сіздерді алған дұшпанға

Жалғыз да болсам тиейін.
Мінері болса байласын,
Біздің қыпшақ баласы
Қойсын бүгін ұйқысын.

Түніменен сайланып,
Бітіре берсін жұмысын.
Ер басына тоғайдан
Кесіп алсын бір келтек.

Арғымақ аттай жарасын,
Аш қарында шыққанда.
Еске алған қарындас
Зор қақпадан табылсын.

қобыланды  батыр
Құртқа сонда сөйлейді:

Алшағыр соққан қалаға.
Көргеннен соң шығып ем,
Шыдай алмай далаға.
Сұлтаным, сенен айрылып,

Ішім толды сәнаға.
Шыбыныңды тапсырдым
Бір жаратқан Құдайға!
Хандай қара басыңнан

Мендей сорлың садаға.
Амандасып қыз Құртқа,
Шәрге қайтып жөнелді
Қобыланды сынды балаға.

Мінген аты қара-ды,
Ішкен асы сұлудың
Бойына енді тарады.
Көңілі тасып, шат болып,

Ұлы бесін кезінде
Шұбалаңдап қыз Құртқа
Шәрге кетіп барады.
Айрылған соң Құртқадан,

Жұмысы бітіп құл мен күң,
Жатыр екен ұйықтап.
Келе жатқан жолынан
Оятып Құртқа алады.

Төрт бақташы қасында,
Бұлаңдаған қыз Құртқа
Алшағырдың қалаға
Тезірек жүріп барады.

Қобыландының келгенін
Тоқтар басы көп қыпшақ
Есіткен соң Құртқадан,
Көңілі тасып қуанып,

Шаттанысып қалады.
Қыз Құртқаның соңынан,
Күннің батыс астынан
Шұбалған қалың шаң шықты.

батырлар  жыры
Ақмоншақ аты астында,
Кәмшат бөркі басында,
Екі бөрі қасында,

Ақмоншақ атпен бұлаңдап,
Қарлыға сұлу бұл шықты.
Қарлығаның соңынан
Қаражал құла атпенен

Қобыландыға қосылды
Сейілұлы Қараман.
Қараманның соңынан
Айдынды Орақ, айлы Орақ,

Айбалтасы қанды Орақ.
Балалы тауда бар дұзақ.
Есіктің алды балдырған,
Нан піседі тандырдан.

Кәпірлердің көңілін қалдырған,
Қазақтың атын жандырған,
Жіңішке жирен аты бар,
Аллаға жеткен даты бар,