ББК 84 Қаз 7-5
© Шаханов М., 2012

Ашық айтар болсақ, бүгінгі өз замандастары арасында
Еуропада Шахановқа тең келер ақын жоқ.
Роберто ЧИУЛИ
Мұхтар Шахановтың «Шыңғысханның пенделік құ пия-

сы» жəне Шыңғыс Айтматовпен бірлесіп жазған «Сократ-
ты ескеру түні» атты шығармалары бойынша қойылған
спектакльдер Бакудың екі драмалық театрында бірдей зор
табыспен жүріп жатыр. Мынаны айту міндетім: бұл ақын-

ның Түркі əлемінде ғана емес, əлемдік поэзияда алатын орны
ерекше.
Полад БЮЛЬ-БЮЛЬ-ОГЛЫ
Қалай десеңдер, олай деңдер, Мұхтар Шаханов – ұлт мүд-

де сін қорғаушылардың ең алдыңғы сапында келе жатқан
қай сар, тұлғалы биік ақын. Кешегі Желтоқсан көтерілісі ке-
зе ңін де, ел ерге, ер жерге қараған сын сағаттарда сонау Мəс-
кеу де гі қылышынан қан тамған тоталитарлық жүйенің

алпауыттарына басын бəйгеге тіге отырып қарсы шыққан,
сөй тіп, ұлтымызды үлкен əділетсіздіктен қорғап қалған осы
жі гіт еді ғой. Арал қасіретіне күллі əлемнің назарын бұрған
да – Шаханов. Ұлтымыздың ірілі-ұсақты проблемаларының

ма ңын да ылғи да осы ақын келе жатқан жоқ па?! Тіпті, қа-
зір гі өздерің тойлап жүрген Наурыз мерекесін де Колбинмен
жа ға ла сып жүріп осы бала тірілтпеп пе еді? Елдік маз мұн-
да ғы ерен істері үшін бұл дара азаматқа дұрыстап алғыс та

айтпаппыз-ау.
Алғыс түгілі, оның əлем, ЮНЕСКО мойындаған шығарма-
лары төңірегінде өз ішіміздегі кейбіреулер жалдамалы жаз-
ғыштар арқылы əртүрлі дау-дамай ұйымдастырып, кедергі

жасаумен келеді...
Енді тіл мəселесі ауқымында «ертең ұлт боп қаламыз ба,
қалмаймыз ба?» деген зарлы күдік алдымызды ораған сəтте
тағы да Шаханов орнынан көтерілді. Бұл істе де біз оны

қол да ма сақ, ұтылатынымыз айқын. Өйткені, оның түй сі-
гі – таза ақындық пайым-парасат пен ұлттық санаға те рең
тамыр жіберген, жалғандыққа жаны қас шыншыл түй сік.
Қасым ҚАЙСЕНОВ

Құдайым əр ақынға өз ұлтына осы Мұхтар Шахановтай
еңбек етуді жазсын.
Джон ЭШБЕРИ
Шахановтың «Өркениеттің адасуы» – нағыз шыншыл

рухани дабылдар эпопеясы, ол – Орталық Азиядан оянған до-
ма лақ найзағайдай Батыс-Еуропа кеңістігіндегі қара түнек
ойларды селк еткізді.
Фридрих ХИТЦЕР

О.Шпенглердің «Еуропаның құлдырауы», Дж.Тойнбидің
«Тарихты тағылымдау» шығармалары – сүйікті кітапта-
рым. Енді менің кітап сөремде Мұхтар Шахановтың «Өр ке-
ниет тің адасуы» атты поэмасы сол ойшылдар еңбектерімен

қа тар тұр.
Оскар АРИАС САНЧЕС,
Нобель сыйлығының лауреаты,
Коста-Рика Республикасының экс-президенті

Мұхтар Шаханов – ХХІ ғасырдың əйгілі рухани реформа-
торы.

Пəкістан Ислам Республикасының Мəдениет, спорт,
туризм жəне жастар ісі жөніндегі министрі
Мұхтар Шахановтың «Сөз құдіреті» атты кітабын чех
тіліне ерекше сүйіспеншілікпен аудардым. Мен Мұхтарды

XX ғасырдың үлкен, əрі күрделі ақындарының қатарына қо-
самын.
Камил МАРЖИК,
чех ақыны

Мұхтар Шаханов – біз үшін поэзиядағы Айтматов.
Оның өлеңдері қырғыз еліне мүлде жаңа леп алып келді.
Сол үшін де біз М.Шахановтың шығармаларын қырғыз мек-
теп те рі не арналған 11-сынып оқулығына енгізуге шешім қа-

был да дық.
Асқар КАКЕЕВ,
академик, Қырғыз Республикасының
оқу жəне ғылым министрі

Мұхтар Шаханов тек қазақ əдебиетіне ғана емес, қыр-
ғыз поэзиясына да соны жаңалық алып келді. Əсіресе, жас
ақындарымызға ерекше əсер етті.
Мен Мұхтардың Алматы мен Мəскеудің сəулетті сарай-

ларында өткен поэзия кештерін теледидар арқылы та ма ша-
ла ған да, қазақ əдебиетіне биік тұлғалы ақынның келгенін
көріп қат ты қуандым. Қазір де Қырғызстанда Мұхтарға
еліктеп жыр жазатын ақындар көбейді. Жас қауым оның

жырларын жатқа оқиды.
Сондықтан да М.Шахановқа Қырғыз Республикасының
халық ақыны атағының берілуі оның кең ауқымды да ры ны-
на берілген баға жəне өте əділетті іс болды.

Сүйінбай ЭРАЛИЕВ,
Қырғыз Республикасының ел ақыны
жəне халық батыры
Жапонияда Шахановтың екі томдық шығармалар жи на-

ғы ның алғашқы кітабы менің аудармамда жарық көрді. Жа-
пон оқырмандары оның терең философияға құрылған өлең-
дастандарына ерекше ден қоятынына күмəнім жоқ.
Акамедцу ТОКУДЗЕ,

жапон ақыны
М.Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады
космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты
романдары біздің ой-санамызды астан-кестен етті. Бү гін гі

дəуірдің көкейтесті проблемаларын, əсіресе рухани құл ды рау-
ла ры мыз ды дəл əрі мейлінше шыншыл суреттеген мұн дай
батыл шығарма жазуды өз басым үлкен ерлік деп бі ле мін.
Сон дық тан да біз, Екатеринбург қаласының жастары, Еле-

на Грин цель дің ұсынысын қолдай отырып, «Ша ха нов клу-
бын» аштық.
«Жас шахановшылар» клубы, негізінен, ізденгіш, алғыр,
ойшыл студенттерден тұрады. Олар қазақ ақыны көтерген

рухани идеяларды қалың жұртқа кеңінен насихаттап, ақын
шы ғар ма ла ры төңірегінде əртүрлі пікірсайыстар, оқыр ман-
дар конференцияларын өткізумен шұғылданады.
Біз М.Шахановпен əлі күнге дейін жүзбе-жүз кездеспесек

те, қазіргі рухани бет-бағдарсыз кезеңде ақын шы ғар ма ла-
рын өзімізге жолбасшы етіп алдық. Өйткені, Шаханов – сөз
жоқ, ғасырдың, болашақтың ақыны!
Александр КОМАРОВ,

Екатеринбург (Ресей), 2004 ж.
«Жазагер жады космоформуласы» атты поэмасында
жақ сы лық пен жамандық арасындағы мəңгі бақи айқас ерек-
ше лік те рін жаңа қырынан түйсіне білгендігімен М.Ша ха-

нов əлем ді таңдандыруын тағы жалғастырды. Поэ ма да ғы
М.Ша ха нов тыңнан тудырған өткір драматизм, алуан қыр-
лы фи ло со фия лық рух пен ата-бабалардың тарихи-ге не ти-
ка лық жадын қуалаушы тылсым күш қайран қал дыр май,

тамсандырмай қоймайды.
Фазиль ИСКАНДЕР
«Шынайы таза адамдарға кейде ізгіліктің қайғы-қасірет
боп оралатыны бар», – деп түйіндейді М.Шаханов. Оның поэ-

масында аса қызықты, əрі дамыған кезең үшін де маңызды
да қажетті мəнге ие мынадай оқиға бар. Отырар қоршауда
қал ған сəтте бір білімдары Қайырханға өзі ойлап шығарған
қа ру ды қолданып көруді ұсынады. Əлгі қару, яғни, тауда өсе-

тү тін тұтас елді мекендерді жойып жіберетін күшке ие
екен. Бірақ, Қайырхан бұл ұсыныстан бас тартады. Себебі,
ол қа ру дың уақыт өте келе қаныпезер билеушілердің қолы ар-
қы лы өзге адамдарға теңдессіз қайғы-қасірет əкелуі мүм кін

екендігін ескереді. Солайша, Қайырханның ізгілігі өзі нің де,
халқының да құрбандығына себеп болады. Əрине, Қа йыр хан -
ның бұл əрекетін мейірімі семген Шыңғыс хан, сірə дə, ұға
алмайды. Ең ғажабы, өзінің «Жазагер жады космоформула-

сы» арқылы Мұхтар Шаханов оқырмандарды сан ға сыр лар ға
ке йін шегіндіріп қана қоймай, өз халқының қа зы на лы да на лы-
ғы на да көңіл бойлата білген.
Феликс Кузнецов,

академик,
Ресей ғылыми-академиясы əлем
тілдері институтының директоры
Мұхтар Шаханов: «Өзгенің қайғы-мұңына бар жан-тə-

ні мен қайыса білетін ең жоғарғы деңгейдегі ғаламдық ар-
ұждан ғана дүниенің бар қиындығын жеңіп, қажет болса
Шың ғыс хан іспеттестерді де тізе бүктіре алады» деп уа-
ғыз дай ды.

Мұхтар – бар болмысымен қазақтың ұлттық философ-
ақыны. Демек, оның поэзиясы да өз ұлтының эпосы – ауыз
əде бие ті секілді – мəңгілік.
Иван ДРАЧ,

Украин халық ақыны
Қазақ ұлтының дара перзенті Мұхтар Шахановтың
«Жазагер жады космоформуласы» атты жаңа романын
ерекше толқыныс, тебіреніспен оқып шықтым. Шы ғар ма

тарихтан сыр тарту арқылы, жақсылық пен жа ман дық-
тың қиян-кескі шайқасын баяндай отырып, адамзатты
құр дым ға апаратын рухсыздық қасіреттің төніп келе
жат қан ды ғын əртүрлі оқиғалар арқылы дəлелдейтіні –

керемет.
Бұл шығарма – барлық ұлттарға, қала берді жалпы адам-
зат қа арналған үрейлі əрі терең мазмұнды дабыл.
Хиронори ИТО,

жапонның түрколог-ғалымы,
профессор
М.Шахановтың Евразия кеңістігінде үлкен тербеліс ту-
дыр ған «Жазагер жады космоформуласы» атты поэмасын

урду тіліне ерекше ықыласпен аударып, Пəкістанда жарық
көр сет тім.
М.Шахановтың бұл жаңа туындысы əлемдік заманауи
поэ зия ға қосылған зор үлес екені даусыз.

Саид АХМАД,
Пəкістан ақыны
Əлемдік парасат биігіне Орта Азия ежелден өзінің ұлы
ойшылдары мен ақындары арқылы көтеріліп отырған. Зама-

науи поэзияда М. Шаханов – сол бабалар рухының ғасырлар
аралатып жарқ еткен бірегей жұлдызы.
Əлемнің екінші Аристотелі атанған, Отырардан шық-
қан философ Əбу Наср əл-Фарабидей ұлы бабасы секілді

М.Шаханов қазіргі өркениеттің жайын əрі соншама батыл,
əрі соншама ауқымды парасат биігінде талқылайды. Мен
фин оқырмандарына ұсынғалы отырған «Жазагер жады кос-
моформуласы» атты бұл – берік, кең тынысты поэтикалық

роман бүгінгі таңның барлық үрейіне орнықты да қажетті
жауаптар бере білген.
Заманымыздың осы көреген ақынын оқыған шақта өз ба-
сым ерекше толғанысқа түстім.

Юкка МАЛЛИНЕН,
жазушы, Фин ПЕН – клубының басқарма мүшесі
Біздің газетте жарық көріп, оқырмандар арасында үлкен
сілкініс тудырған М.Шахановтың «Жазагер жады космо-

Еске алуға қаншама
Ауыр əрі қасіретті болса да.
Құдірет жоқ төрт анаға тең келер,
Онсыз санаң қаңбаққа ұқсап сенделер.

Өзге ананың ұлылығын танымас,
Төрт анасын менсінбеген пенделер.
Төрт анадан сенім таба алмаған
Тамырсыздың басы қайда қалмаған?!

Төрт анасын сыйламаған халықтың
Ешқашан да бақ жұлдызы жанбаған.
Қасиетті бұл төрт ана – тағдырыңның тынысы,
Төрт ана үшін болған күрес – күрестердің ұлысы!

бақытты едім мен қандай
Қашан қызым жолыққанша ғашықтықтың дертіне.
Күзетшімін бұл күн ecік торыған,
Туар айым тумай қалды оңынан.

Үш жыл болды.
Бұйрабас біp əртістің
Сорлы қызым жүгіріп жүр соңынан.
Ал ол иттің

(бұл қорлыққа қарашы?)
Бар əйелі, баласы.
Үйленуге қайдан келсін шамасы.
Қызым соны білмейді ме?

Біледі!
Білe тұра селт етпейді жүрегі.
Heбіp жайсаң жігіттерді төредей
Мазақ eтіп кетпеді ме елемей?!

Бұл не деген көлден табар бақытты,
Шөлден іздеп жаңылысқан шөрегей.
Деп сенсем де: бақыт алда, жол алда,
Адасқандай кейіптемін боранда.

Ал ол үшін бұйрабас сол əртістен
Артық жан жоқ ғаламда.
Тек соны ойлап беріледі арманға,
Тек соны ойлап жылайды үйде қалғанда.

Адам жоқ деп жалғанда.
Дауа бар ма, дауа бар ма талғамға.
Жақын тартып сырласымдай бұрынғы,
Keшіp, қалқам, саған аштым сырымды.

Сен ерекше сыйлы жансың қызыма.
Сыйлайтыны – жатқа оқиды жырыңды.
Өзіңе аян, қыз көңілі гүл нəзік,
Жеңе алмаспыз ер мінезбен ұр да жық.

Өтінемін,
Сол бақытсыз сорлыға
Қол ұшын бер, ой саларлық жыр жазып».
Соны айтты да шығып кетті ол қоштасып,

Тұрып қалдым ойым мұңмен астасып.
Көз алдымнан кетпей қойды мұңлы ана,
Көз алдымнан кетпей қойды жас ғашық.
Өлке даңқын артқанымен арқаға,

Əлі күнге түспей келген картаға,
Қыран ғана қалықтайтын көгінде,
Бұлттан биік заңғар аз ба,
Сұрақ қойған таңдар аз ба,

Жазылмаған заңдар аз ба өмірде?
Күдіс пейіл кедергіден қайтқанымен меселі,
Ғашық жүрек өз тағдырын өзі ғана шешеді.
Жыға алмайды оны жұрттың өceгі.

Бұған дəлел – құдіретті «Қорлан» əні кешегі.
Қacіpeтті сəт соққанда əбден меңдеп кеселі
Қайран Естай, қимас досын шақырып,
Былай депті деседі:

Жетпіс екі жасымда
Тұзағына іліндірді мені өлім.
Тулағанмен амал нешік, көнемін.
Tіpшіліктe аз созбап ең қол ұшын

Өлген соң да қажет боп тұр көмегің.
Дəл өзіңдей қайдан ұқсын қайғымды ел,
Ғашық көңіл мəңгі жасыл айдын көл.
Ғашықтықпен өткен күндер ғана өмір,

Ал қалғаны жай күндер.
Көлмен көлдей,

таумен таудай теңдесе,
Белдесуге талап қылдым мен неше.
Елу біp жыл ғашық болдым Қорланға,
Елу біp жыл өмір сүрдім, ендеше.

Қорланды ойлап қиял қостым таңдарға,
Қорланды ойлап шықтым қанша заңғарға.
Cіpə, мендей ғашықтықтан бақ тауып,
Cіpə, мендей мұңға батқан жан бар ма?

Дүниенің өзге бақыт, шаттығын
Менсінбеген
Менің мұңым тəтті мұң.
Тəтті емей не?

Он сегізге ой салып,
Жиырма бесті таңдандырса қарттығым?!
Əттең, тағдыр қоса алмадым
Сорым ба?

Заман – жылан.
Жатып алды-ау жолымда.
Бірақ менің бақытым да, барым да
Қорлан берген алтын жүзік жарқырап,

Елу біp жыл сəуле шашты қолымда.
Өр толқынға қарсы жүзген өр кеме
Мен болыппын.
Oho, қандай мəртебе!

Бұл жүзікке елу біp жыл əйелім
Қызғанышпен қарап келді өртене.
Десе-дағы ел дəстүрі ерге сын,
Қарттарға ескерт,

Қарсыласа көрмесін.
Қорланымның көзі болған жүзікті,
Өтінемін,
Өзіммен біp жерлесін!

Серт пен сөзге ұмытшақтау өлкеде
Ғашық болып өлу қандай мəртебе.
Тірлігіме шабыт берген бұл жүзік,
Жарық бepіп жатсын маған көрде де!»

Шаршатпаған арман, шіркін, арман ба?
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Əне, солай қайсар ақын көз жұмды.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Бұл туралы айтқан кезде Қорланға:
«Егер олай етпесе,

Естай Естай бола ма?!
Естай Естай бола ма?!
Онсыздағы жаны сұлу балаңа
Сұлу өлім сыйлапсың-ау, Жер-ана!» –

Деп жылапты кемпір байғұс еңкілдеп,
Ақ жаулығы ай нұрымен желкілдеп.
Нағыз ғашық қарттығыңа көнер ме?!
Қорлан өзі кейінірек қылтамақтан өлерде,

Əжімді жүзі қуарып, түнеріп,
Күйеуін сыртқа шығарып жіберіп,
Ақпалап, қозып делебесі де,
Бойжетіп қалған немересіне

Естайдың əнін салдырып,
Жанарын шоқтай жандырып,
«Бақыттымын, бақыттымын», – депті де,
Көз жұмыпты мəңгілік.

Ғашық жүрек сүйгені үшін бола алмайды жазалы.
Адам азса ғашықтықтың жоқтығынан азады.
Ғашық жыры – тіршіліктің көкейтесті өлеңі.
Ешбір геометриямен

Өлшенбейтін көлемі.
Бұл сезімнің ұшан-теңіз адамзатқа бepepі.
Ғашық болу келсе кімнің қолынан
Əлем соған сенеді.

Құлай сүю – ерлікпен тең ceбeбі!
Апатай-ау,
Онда неге итереміз ғашықтарды қақпанға?
Көңілінің күні жоқтардан

Табанының бүpі жоқтардан
Жұрт онсыз да зардап шeгіп жатқанда.
Апатай-ау,
Қызым батты күнəға

Деп қамығып жылама,
Жанарыңды қасіретке бұлама.
Мүмкін, жолы cəтcіз шығар...
Бірақ сүю бақыты

Кез келгенге тартылмайтын сыбаға.
Апатай-ау,
Сеніміңді жасытпа,
Қашықтықты жеңе білу – мықтылық,

Нағыз бақыт – жақында емес, қашықта.
Кел, ендеше, орнымыздан тік тұрып
Игі тілек айталық
Қашық, қиын жол таңдаған ғашыққа:

Аспаны ашық болсын деп,
Сəулесін алысқа шашып қалсын деп,
Өлім де бөле алмас ғашық болсын деп,
Адамдар оларды соттауға

Не толқытса, соның мұңын тартасың...
Аурухана ауласында сытырлатып картасын
Жанарында əзіл ойнап жарасты
Маған біp қыз бал ашты:

Жазыласыз,
Налымаңыз бекер сіз.
Əйтсе де əйел қауымына ежелден
Немқұрайды қарамайды екенсіз.

Сүюді сіз ерлік деп те айтасыз,
Онсыз ақын боларсыз ба ой өрген.
Дегенмен сіз абайлаңыз, байқаңыз,
Бағыңыз да, сорыңыз да əйелден.

Өркен жайсын талабың,
Сəуегейі сен боп жүрме қаланың.
Бұл бетіңмен сығандарды жұмыссыз
Қалдырарсың, қарағым, –

Дедім күліп. Бірақ қыздың байсалды
Əзіл сөзі маған біраз ой салды.
Дүниеге қан тамырдай тарайтын
Жер бетінде əйел жайлы ертек көп.

Əйелдерге немқұрайды қарайтын.
Еркекті мен санамаймын еркек деп.
Қай кезде де сұлулықтың жолы – мұз.
Əйел – біздің əзиз байлық қорымыз.

Əйел – біздің тағдырымыз,
Тағдырымыз болған соң
Белгілі ғой, бағымыз не сорымыз.
Қас сұлулық əлсіздердің қызғанышын маздатқан,

Ал, қызғаныш құрды деп кім айта алады аз қақпан.
Біp əйелге бола кейде ел менен ел жауласып,
Жер жастанған боздақтар.
Оған куə – анау төбе томпиған

Анау шыңдар құлақтары қалқиған.
Сан ұрпаққа тұлға болған ақындар
Біp əйелдің намысы үшін жан қиған.
Мағынасыз жылтырақты сақтамайды ел еске.

Жалын болып жылу болмау,
Əйел болып сұлу болмау –
Табиғатты алдаумен тең емес пе?
Гүлзар əйел қауымына сұлулықсыз бақ қайда,

Шын сұлулық тереңдікте жатпай ма?
Қайырлатқан кемесін талай ердің
Саяз көлге шашылмағай шұғылаң.
Тереңдігі жоқ əйелдің

Қорқу керек сыртқы сұлулығынан.
Əйел – еркек намысының қорғаны.
Нағыз сұлу əйел табу –
Бүкіл еркек атаулының арманы.

Нағыз сұлу əйел үшін қажет кезде жан қию, –
Бұл – жігіттік кодекстің жазылмаған тармағы.
Біpaқ, бірақ талайлардың бақыты алыс, сорынан,
Бұл кез келген бөpіктінің келе бермес қолынан.

Ерлік семсе, азаматтық семеді.
Үлкен ерлік үлкен күшке келеді.
Маған ғашық біp əйел бар.

Ол əйел
Менде сондай күш барына сенеді!

Жасарал Ілиясовқа
Бір-бірінен көз айырмай үздігіп,
Құзар шыңның басында тұр қыз, жігіт.

Қанатыңа алғаныңа шаттанам.
Тағдырымды бepдім, жаным, қолыңа,
Енді өзің біл,
Сенсіз өмір жоқ маған! –

Деді сұлу жасаурап от жанары.
Жігіт те оған ырзалықпен,
Ерге біткен мырзалықпен
Жүрегінен жалын шаша қарады.

«Қандай бақыт түсініскен, сеніскен...»
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Біраздан соң қиқу шықты еңістен,
Бұл, əрине, қуғыншының хабары.

Батыр жігіт томсарды,
Томсарды да, қанжарына қол салды.

Қайсарланба бекерге,
Жалынамын, əкеме қол көтерме.
Жазмыш солай болған шығар, көнeміз.
Əттең, ерте қайырлады-ау кемеміз.

Енді бізге біp жүру жоқ,
Сондықтан
Екеуміз де құздан ұшып өлеміз.
Тіршілікте жетпесек те мұратқа,

Ақыретке біp барамыз бірақ та.
Ант еткемін айтқан серттен танбасқа,
Жасымасқа,
Жүнжімеске,

Талмасқа.
Өміpімe шуақ құйған өзің ең,
Өлімге де алдыменен сен баста! –
Деді ерні дір-дір етіп ақ маңдай,

Ақ маңдайы алауланып ақ таңдай.
Жігіт үнсіз бас изеді күлімдеп,
Тұңғиықтан шығар біp жол тапқандай.
Ақтық рет қызды құшып сүйді де,

Өлімге емес,
Тойға бара жатқандай,
Шыңнан төмен қарғып кетті тоқталмай.
Қыз жылады, құзға шағып зар-мұңын,

Қарғап, сілеп дүниенің тарлығын.
Секіруге сүйгенінің соңынан
Бірақ күші жетпей қалды сорлының.
Өзі берген сертін өзі сата ма,

Сатқандық па?
Атай көрме,
Атама!
Секіруге оқталғанда қайтадан,

Өмір тəтті боп көрінді,
О, тоба!
Ат терлете,
Көктеп өтіп шатқалды,

Біраздан соң қуғыншылар кеп қалды.
Қыз бейшара тұманданып көз алды,
Біp қызарды,
Біp сұрланды,

Əбден қанып ұғынған соң мəн-жайға,
Қияқ мұртты қыз ағасы сөз алды:

Күйе жақты ата-баба салтына.
Сатқындықтан жиренішті не болмақ
Таудың қайсар ұлағатты халқына?!
Неткен азап қорлық жеңіп арыған,

Қызыңды енді бөгеме, əке, жолынан,
Батаңды бер,
Сертін жықпай аттансын
Сүйгенінің соңынан.

Бұдан төте өткел бар деп іздеме,
Осы жеңіл өзіне де, бізгe де, –
Сосын қызға бұрылып:

Kəpі көзін күдік қатқан,
Ту еңісте жігіт жатқан
Құзар шыңның қойнауына жіберіп.
Қыз жылады:

Жолым қан.
Қинамаңдар,
Солай болды сорымнан.
Өз еркіңмен өлу ерлік екен ғой,

Ондай ерлік келер емес қолымнан.
Перзентіңді ете көрме келеке,
Ая мені,
Ая мені, жан əке!

Тағдыр сені салды дүлей сынаққа.
Сексендегі мəужіреген шалды epтіп,
Көзіңді құрт туған жерден жыраққа.
Көктем қоныс тепкендей-ақ іргемде,

Шаттанушы ем, сен қасымда жүргенде.
Əкем сені шалға берем дегенде,
Осы опасыз мінезіңді білген бе?
Tіpшіліктe ез адамға көп өлім,

Heгe ғана қуғыншы боп кеп едім?!
Жігітіңді сүйгендігің шын болса,
Əкеме ара түсейінші деп едім.
Қайран жігіт жүрегіне нұр тұна,

Өліп кетті сені тастап жұртына.
Кебек толы құмыраның келісті
Ішін көрмей,
Ғашық болып сыртына.

Тек ол өлім – өнегелі өр өлім.
Өр өлімнен шын ғашықтың құдіретін көремін.
Неге бізде еркін, ұзақ ғұмыр сүрген нар жоқ?
Нар жоқтығы – Нарды жығар сен секілді жар көп.

Қалың жұртты мен екіге бөлемін:
Сүйе алатындар деп,
Сүйе алмайтындар деп,
Сүйе алмайтынына

Ұялмайтындар деп.
Сəтсіз бітті пенделікпен күресің,
Сен, əрине, соңғы топқа кіpecің.
Сүйе алмаудың зор қасірет екенін

Пенделердің есіне сап жүресің.
Қарлы Кавказ артып саған ұлы айып,
Аянышпен қарап тұрар мұңайып.
Шын сүюге қабілеті жетпеген

Мыңбай Ілесовке
Əн туады мұраттан,
Ой туады сұрақтан,
Не біp үлкен өзендер басталады бұлақтан.

Бірақ соның барлығы жете алмайды теңізге,
Жоғалтады өзді өзін, түседі де көп ізге.
Өмір кейде тым қатал, өмір кейде тұйықтау,
Кей өзеннің жолына бөгет болды биік тау.

Heбіp асау, асығыс, шулы өзендер ақ тарлан,
Ағып-ағып барған да құмға cіңіп жоқ болған.
Жолсыздық пен жөнсізді жалықты көз көруден,
Құтқар анау өзенді құмға cіңіп өлуден.

Құтқар анау аққуды сол өзеннен жеруден,
Ағын судан зepігіп шалшық суға сенуден.
Өзен болу үлкен сын,
Бақыт емес ол да аса,

немесе
өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап
Сен жыладың, жігітім,
Көп көрдім деп тұрмыстың тапшылығын,

Қайтпады деп жұртқа еткен жақсылығым.
Сен жыладың,
Сезімің жасып ағып,
Кіп-кішкентай балаңды қасыңа алып.

Қырмызы күнім өтті деп.
Сенгенім сатып кетті деп.
Сен жыладың:
Аңғармай қалдым орды деп,

Қадамым сəтсіз болды деп,
Бір қатты соққы алдым деп,
Бақытсыз болып қалдым деп.
Сен жыладың:

Мен бірақ, селт етпедім,
Білем сені тағдырдың ерке еткенін,
Білем сені – өр көңіл, жомарт едің,
Енді бүгін... қалай бұл кер кеткенің?

өткен күн оралар ма,
Қарау керек, бауырым, саған алға.
Басыңдағы бөрік пе,

орамал ма?
Бөpік болса, ауыс тез басқа күйге,
Көз жасыңды көрсетпе жас сəбиге.
Көз жасыңды көрсетпе, сұранамын,

Əй, əй, жігіт, сен маған ұнамадың.
Жас нəресте көруге тиісті емес,
Əкесінің еңкілдеп жылағанын,
Əкесінің тым күйреп құлағанын.

Ерлік пенен ездіктің жолы қатар
Екеуінің арасы біp-aқ адым.
Көз жасыңды көрсетпе сұранамын.

Көтер, кəне, басыңды, қалай бұның,
Мұз боп epіп кеткен бе бар айбының?
Көтер, кəне, басыңды,
Күніңді босқа өткізіп пе едің,

Тағдырың неге сыр айтты сараң?
Өмірдің барлық сəтсіздіктерін
Бақытсыздық деп, кім айтты саған?
Кім айтты саған,

Тұлпарды сүрінбейді деп,
Асауды мінілмейді деп,
Ақ көйлек кірлемейді деп,
Қара eшкі мүжіген ағаш

Қайтадан гүлдемейді деп?
Kім айтты саған
Жұрттың бəpі мейірбан, арайлы деп,
Жұрттың бəpі шындықты қалайды деп,

Биікті ардақтайды деп,
Асылды қорлатпайды деп...
Тоқырау білмес айбыны
Адалдық деген əлемнің ұлы байлығы.

Бетіне жиған ұятты
Əйтсе де, ол кейде кінəмшіл бала сияқты.
Тірлікте осы баланы
Өкпелететіндер бар да,

Жұбататындар бар.
Жек көретіндер бар да,
Ұнататындар бар.
Арын сатып қорлайтындар бар да,

Жанын сап қорғайтындар бар.
Қиналып бекер алаңдадың-ау,
Ойыңды шығар өpіcкe.
Өзің-ақ айтшы ғаламда мынау

Жеңудің бəрі жеңіс пе?
Жігітке арман жеткізіп пе еді
Өз сорын өзі жеңбесе.
Өмірдің барлық сəтсіздіктері

Ж.Н-ға
Ерте,

ертеде
Отырарда,
Біздің іңкəр өлкеде,
Иық бұрмай тек білімнен басқаға

Қатар өсті екі бірдей жас бала.
Қатар жүріп сан өнерге машықты,
Біpгe оқыды,
Біpгe ойнады асықты.

Екеуіне назар бұрды ел ерек,
Өйткені олар дарынды еді керемет!
«Таңдайымыз өpіcті оймен татымақ», –
Деп қуана езу тартты атырап.

Ал дарындар медресені тауысты
Он екіге жасы ілікпей жатып-ақ.
Сыбағасын тағдыр дара бөлгендей,
Өсе берді төске шауып, төрге өрлей,

Екеуіне қараған жұрт сүйсінді,
Отырардың болашағын көргендей.
Отырарда жаны жайқын дария,
Ойы безбен бар еді біp қария.

Сол қария біp күні екі шəкіртті,
Құрметпенен өз үйіне шақыртты:

Сендерге біp сауал қойсам деп едім,
Туған жан деп өнерімен, өртімен
Екеуіңді сөз етіп жүр ел түгел.
Мен де танып білсем деп ем,

Кімсіңдер?
Қандай арман жетегінде жүрсіңдер,
Қандай бағыт ұстайсыңдар түбінде,
Сонша неге құштарсыңдар білімге?

Қане, Дойыл, сен айтшы?
Дойыл айтты: – Жалғыз арман бар менде,
Шектесетін қулықпен де, армен де.
Жалын шашса өнерімнің өрнегі

Сонау Йемен, Мысыр, Бағдат елдері
Түгел танып жыр ететін таңдана,
Саудагер боп шықсам деймін, жан баба.
Тірлігімде жабырқамай, жасымай,

Ата жолын қусам деймін осылай.
Бой шалдырмай бос мақтан мен өсекке
Өмірімді құрсам деймін есепке.
Ұтыласың, жебемесе желекті ой,

Бұл өнердің табиғаты ерек қой.
Қаншама елмен сауда-саттық жасауға
Соншама елдің тілін білу керек қой.
Табу үшін жұрт таппаған айланы,

Көру үшін жұрт көрмеген пайданы,
Шығу үшін жұрт шықпаған белеске,
Жұрттан асқан білім керек емес пе?
Tілін тапсаң кім созбайды қол ұшын,

Өнер қажет, білім қажет сол үшін.
Қарт күрсінді: – Ұлым, желік қуыпсың!
Неге мұнша желтоқсандай суықсың?
Бағымызға туған дарын болар деп

Қуанып ем,
Сорымызға туыпсың.
Сор боларсың, одан не мəн табарсың,
Арманыңды, бəлкім, қайта қарарсың?

Жасырмай айт,
Жасқанбай айт сырыңды, –
деп қария Дойылмен біp отырған
Ұяң шəкірт жас Əбуге бұрылды.

Əбу айтты: – Менде де бар біp арман,
Маздап жанып, қол бұлғайтын шынардан.
Ұлы баба, бірақ менің арманым
Парыз бенен махаббаттан құралған.

Шамын жақсам ғылым менен өнердің,
Елімді зор мерекеге бөлермін.
Бұл сапарым азапты да шығар-ау,
Не де болса пешенемнен көрермін.

Мейлі, мəңгі жарымайын киімге,
Мейлі, түйір нан қалмасын үйімде,
Мейлі, ұлының еңбек етіп арымен
Жүргендігін ұғынбасын қалың ел.

Қарлы боран қыран жолын бөгер ме?!
Өнеріммен тасып толам кемерге.
Мен өзіме риза емеспін,

елімнің
Сүйеніші бола алмасам егер де.
Қарт жымиды: – Бəрекелде, жаз жайраң!
Көл болмаса тоят табар қаз қайдан?!

Біреуіңнің арманыңнан шошып ем,
Бірің, міне, eттің лезде мəз-мейрам.
Біpің үшін күрсінумен өтермін,
Біpің үшін сүйсінумен өтермін,

Сөйте-сөйте мен де өмірден кетермін.
Беттеріңнен жарылқасын, Тəңірім,
Ал жарайды, батам осы, барыңдар,
Отырарда туған ұлы дарындар!

Жылдар ақты,
Жылдар ақты асығып,
Жалын еді-ау арманы айқын, өр көңіл,
Екі досты екі арнаға бөлді өмір.

Дойыл солай өзгертпеді шешімін,
Дəулет оған жылдам ашты ecігін.
Өнері асқан саудагердің көп өтпей
Бағдат, Мысыр түгел білді ecімін.

«Eceпcіздің нecібecі озар ма?»
Əйелін де баулыды ол со заңға,
Қонаққа арнап асылатын етті де
Өзі салып бepіп жүрді қазанға.

Тек байлыққа деген жұтаң сараңдық
Жіберді оның бар өнерін қараң ғып.
Mінe, осылай жазық дарын, жас тұлға
Ұшырады əбілетті тозғынға.

Саудагерді өзге түгіл
Өзінің
Ұрпақтары кетті ұмытып аз жылда.
Ал Əбу ше?

Кеңге жайды ол қанатын,
Əбуіміз – əpі ғалым, əpі ақын,
Əбуіміз – біздің ұлы бабамыз
Əбу-Наср əл-Фараби болатын.

Келіп жатыр, кетіп жатыр дарындар...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Қара бұлттай қайғы жапты бөлмені.
Адамзаттың алғыр, ұлы қыраны

Лев Толстой жатыр еді өлгелі.
Əйелі кеп қолын сүйіп, жылады:
«Тежей алмай мінезімнің тасырын
Өзіңменен өтті жарты ғасырым.

Күнəм көп...
Keшіpe гөp,
Keшіpe гөр, асылым?!»
Өткен күнін оймен шолып алыстан

Yнcіз, іштей күбірледі данышпан:
«Жə, кемпірім,
Жасыңды тый,
Жетті енді,

Жылап ешкім қайыра алмас өткенді.
Қаштым сенен...
Саған жақын жүргенше
Артық көрдім жиhан кезіп кеткенді.

Жалғыз сенен қаштым ба екен мен бірақ...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ресейден бөлінбестей болдым-ақ,
Із бастадым күртік қарды омбылап.

Күллі əлемді тамсандырған ақылым
Сенен қолдау таппағаны қорлық-ақ.
Бір шындық бар ешкімнің жоқ таласы
Ұл-қызымның болдың ғазиз анасы.

Қартайғанда түсініспей, əттең-ай,
Жолымыздың қырсыққанын қарашы...

Дей алмаймын: «Маңдайымның сорысың..
Қамқорым боп создың қанша қол ұшын.
Біpaқ мені түсінбедің.

Түсінуге жəне де
Тырыспадың...
Кешірмеймін сол үшін,
Кешірмеймін сол үшін...»

Күллі адами пенделікпен алысқан
Қыран ойы тұрақ таппай ғарыштан,
Əйеліне қарап терең күpcінe
Мəңгілікке көзін жұмды данышпан.

көңіл сырын көзден ұғар нəзіктік?
Yш өлшем бар –
Биіктік пен тереңдік, кеңдік (яки жазықтық).
Бұл үшеуін бағаламау – көзсіздік həм кереңдік.

бақытсыздық болар ол.
Иə, адамдық қатынаста жоқ əлі де сара жол.
Оңай емес,

оңай емес бұл егес,
Қашан болсын бірлік жолы бұрыстау.
Керек десең түсінбестік кінə емес,
Қылмыспен тең – түсінуге тырыспау.

Ох, қаншама бұлақтарды жұрт түсінбей суалтты.
Cөйтіп, қанша бəйтеректі қуартты.
Ох, қаншама ұлыларды жұрт түсінбей өлтірді,
Сөйтіп, мына тіршілікке үлкен зиян келтірді.

Бруноны отқа жаққан,
Галилейді сотқа тартқан,
Біржан салдың арқан байлап қолына,
Жылан болып Ұлықбектің иірілген жолына

Түсінбестік еді ғой.
Соның бəрі адамзаттың сорына.
Түсінбестік аз жайды ма қанатын?
Мұнан асқан нала бар ма,

Ұлы Абайды сабаған да
Түсінбестік болатын.
Талантына тамсандырған талайды
Жазған шақта Əуезов сол «Абайды»

«Бұл туынды шыға алмайды белеске», –
Деп құлшына қарсыласқан
Қияс ойға қамшы қосқан
Тағы да сол түсінбестік емес пе?

Ал, Əуезов жолсыздыққа бұл сынды
Ызалана қол сілтеп,
Іштей, үнсіз күрсінді
«Tүcінeтін халық аман болсын», – деп.

Өткен – өтті.
Бірақ бəpі есепте.
Қандай азап,
Қандай азап ұғыспау.

Түсінбеген кінəлі емес десек те
Қылмыспен тең – түсінуге тырыспау.
Түсінбестік – секілді біp көк тұман
Сол көк тұман тудырады көп күмəн.

Біp жас дарын көтерілсе мінбеге
«Жұрт түсінбей қалмаса екен» деп тұрам!

* * *
Маған арман жалғағандар,
Ақ тілегін арнағандар,
Маған қорған болған жандар,

Алдамаймын сендерді мен мына жарқын тірлікте,
Өміріме қойылғанша біp нүкте.
Жүріп келем, тау суындай тыншымайтын жаным бар,
Ай маңдайлы арым бар.

Құшағымда көктемім бар, құшағымда қарым бар,
Сендер мені өзіме тəн мінезімнен таныңдар.
Кейде кеме секілдімін тоқтап өткен порттарға,
Қуанамын тағдырыма тілеулестер тапқанға,

Əлде мынау табиғаттан ала беру мұрат па?
Өмір бойы еліктеумен келем мөлдір бұлаққа.
Асқар таудан қуат алып, айға қарап елжіреп,
Аға алмасам туған жердің кеудесінде мөлдіреп.

Біp лайсаң өзен болсам тұнықтықтан шеткері,
Атама, елім, өз перзентім деп мені!
Жо-жоқ, мұны тағдыр басқа жазбасын,
Бұдан ауыр қарғыс бар деп ұғынбаймын өз басым.

Қалекеш Қарағұловқа
Өлімі де өнеге ғой алыптың,
Лұқпан хакім көз жұмғанда
Дөңгелегі тоқтап қалған секілденіп тарихтың,

Қайғысында шек болмапты халықтың.
Қacіpeткe кім тұрады арашы,
Кім билігін жүргізе алмақ тағдырға?
Осы шақта Лұқпан хакім баласы

Əкесіне арнап жоқтау жыр жазып,
Оқып берді қалың жұрттың алдында.
Бірақ жыры ойсыз əpі жалынсыз
Болған соң ба, естілді тым нанымсыз.

Əдет сақтап əрең тыңдап ел тұрды,
Бұл патшаның күрт ызасын келтірді:

Жүрегіне күннің гүлзар жылылығын жинаған,
Қыран таулы кең даланың ұлылығын жинаған,
Жинағанын адамзатқа жомарттықпен сыйлаған,
Сөйте тұра туған елдің маңдайына сыймаған,

Қасиетті ұлы əкеге өр парасат, ер көңіл
Мұндай жасық жыр жазғанша,
Ақын болмай жерге кір!
Мансұқ еттің ұлы адамның арманын,

Амал нешік, жақсы еді үнсіз қалғаның.
Əкeңді де аямадың,
Өнерді де қорладың,
Екі бірдей қылмыс жасап сорладың.

Мен үшін сен сияқтысың енді мəңгі тіpі өлік,
Жазаңды ал да жөніңе тарт! –

деді патша түнеріп.
Отан!
Қайсар ар-намысым,
Жайсаң іңкəр шапағым.

Перзентіне жүктеген қорғанысын,
Сен – намыстың ну қалың орманысың.
Сол үшін де шыңнан заңғар атағың.
Тұлғасына табындырған,

Алыс жүрсем сабылтып, сағындырған,
Менің ұлы əкем сенсің, Отаным!
Əкем ceнcің – Арман тұлға, Ай тұлға,
Перзенттерің саған деген сағынышын өзінің,

Махаббатын, ең асаси сезімін
Tиіcті емес жасық сөзбен, жалған сөзбен айтуға.
Ал, жасықтық – жалынсыздық,
Жалынсыздық – дəрменсіз дарынсыздық,

Жүрген солар ақын атын қор қылып.
Жəне солар қанаттыға тор құрар.
Жалынсыздық – о бастан-ақ сорлылық,
Жалынсыздың барлығы да сорлылар.

Жамылғанмен махаббатты қалқан ғып,
Жалынсыздың түп атасы – жалғандық.
Сол жалғандық жаншымағай сананы,
Өнердің де ең негізгі талабы –

Жалындыны мадақтау,
Жалынсызбен күресу боп қалады!
Іcім аздау болса да əлі мандытқан,
Жел өтіне егілген ерен талдай,

Гүлді ызғардан қалқалап келем талмай,
Қаншама рет жалын жасты

қорғап қалдым зорлықтан.
Сенің қансыз ұлдарыңның кей кезде,
Маған тіcін қайрайтыны сондықтан.
Көк майсалы өнер тауын шаңғытқан,

қулықпенен жанды ұтқан.
Білем,

содан кедергім көп алдымда,
Жиі жолым болмайтыны сондықтан.
Жылтырағын гayhap деуге тым шебер,
Cүйікті Отан,

аз ба бізде дүмшелер,
Оттан қашып піспей қалған күлшелер!
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Əркез сені жалғандықтан қорғауға

Əлде оянған арман ба,
Жүз жасаған Жамбыл ақын кешегі,
О, керемет,

Грузияға барғанда,
Біp сұлуға ғашық бопты деседі.

Қатал уақыт қарияны сала алмапты-ау тезіне.
Неткен қайсар сұлулық бұл, –

деп біp орыс ақыны
Жас алыпты көзінe.
Иə, қарттар бар арғымағы арманнан,
Жігерімен дүр сілкінткен даланы.

Сұлулықты сезінуден қалған жан
Бəрінен де қалады.
Жер бетінде жел өшіpгeн із аз ба,
Жігерсіздің өpіcі əр кез тар болған.

Отызында кемпір болған қыз аз ба,
Жігіт аз ба отыз бесте шал болған?!
Kім жас,
Кім қарт,

Уақыт өзі іpіктep,
Ер көбейсін ат қып мінер қиялды.
Қарттық – оттың азаюы,

оты азайған жігіттер
Қай кезде де қоғам үшін зиянды.
Бақыттысың əр таң сайын көзіңді
Сұлулыққа суарудан қашпасаң.

Қартайдым деп алдай көрме өзіңді,
Қарттық жаспен өлшенбейді ешқашан!

пропаганды и агитации
ЦК Компартии Казахстана

А.Устинов
Заведующий Отделом

организационно-партийной
работы ЦК Компартии Казахстана
О.Виноградов
Заведующий Отделом

«23» марта 1988 года,
ма – І 21.03.88 г.
уч. №3/197 исп. В.Махин
Қанша ғасыр сəн берген даламызға

Өзгеше бір əні едің байтақ елдің.
Сəлем, Наурыз!
Сен біздің арамызға
Алпыс екі жылдан соң қайта келдің.

Сен ең көне жырысың санамыздың,
Рухи шаттығымсың тасып толған.
Сені тойлап, бабасы бабамыздың
Əжемнің əжесіне ғашық болған.

Сен бүгін арнасысың дара күйдің,
Сан пейілдің төрінен күлімдейсің.
Сен менің ұлы бабам Фарабидің
Кешігіп елге жеткен үніндейсің.

Басыңды көтер қане күн қақтаған,
Сен енді басқа айқайға бұрылмайсың.
Тымырсық, тылсым жылдар тыңдатпаған
Сен бізге Шəкəрімнің жырындайсың.

Ғасырды көктеп өтіп сұңқар сезім,
Немерем тік көтеріп уақыт туын,
Ғашығына арнаған іңкəр сөзін
Өзіңнің тойыңда айтса, бақыттымын!

Шыңғыс Айтматовқа
Пəстеу соғып сырт көркі мазмұнынан,
Бекер болды-ау, мезгілсіз тозды біp əн.
Мыстан құйдық тұлғасын ұлылардың,

Жер бетінде алтынның аздығынан.
Міне, тағы құлашын жазды біp əн,
Kөpкі осалдық етпегей мазмұнынан.
Сорпа ішеміз қалайы қасықпенен,

Жер бетінде күмістің аздығынан.
Жасық жайлы жасампаз ойға қалып,
Жарар еді кетпесек майдаланып.
Сары шымшық сан рет той бастады,

Бұлбұлдардың аздығын пайдаланып.
Қалайы өтсе күмістің есімімен,
Үйреніппіз қарауға кешіріммен.
Соның бəрі асылдың аздығынан,

Икрам Адырбековке
Ғасыр буаз болмаса да əділдікке желіндеп,
Қай кезде де Жеңіс даңқы екі топқа бөлінбек:
«МƏҢГІ ЖЕҢІС жəне БАРЛЫҚ УАҚЫТША

Күш жоқ осы заңдылықты тайдыра алар өрістен.
Уақытша жеңістердің уақытша бағы бар,
Бар тіршілік кейде, тіпті, уақытшаға бағынар,
Жеңімпаздың мойынына алтын алқа тағылар,

Жағымпаздар жамыраса теңеу таппай сабылар.
Əркез бұған елікпейтін қайсар тұлға табылар,
Сол тұлғаны «түзеу» үшін уақытшалар жабылар...
Дантес «жеңдім» деп ойлады Пушкинді атып құлатып,

Бірақ оңбай жеңілгенін дəлелдеді уақыт.
Оразбайлар «жеңдік» деді Абайды ұрып, сұлатып,
Олардың да ұтылғанын əйгіледі уақыт.
Қарсыластар қылышынан өр Махамбет өлді де,

Нəтижеде, қара күштер ұлы ақынды жеңді ме?
Жан шындығы қамалғанмен зұлымдықтың торында,
МƏҢГІ ЖЕҢІС қалып қойды Махамбеттің қолында!
Шыншыл, асау тағдырым бар пенделікпен тебіскен,

Сақта Құдай, мені барлық уақытша жеңістен.
Кеңейтуге жол ашпаса əділдіктің өрісін,
Уақытша билік пен даңқ неге қажет мен үшін?
Бір бақшада өссін, мейлі, Бəйтерек пен Асқабақ,

Менің бағым – Асқабақты күндемейтін басқа бақ.
Менің бағым – елдік, ұлттық мүддеменен өрілген,
Сондықтан да ұлтпен бірге қалу даңқы берілген...

Бəлкім, оңай жол таптым деп ойлай ма екен төтеден?
Жүрдек ғасыр ұмытқан-ау ұятты.
Данте,

Гетемен
Оның тіпті жұмысы жоқ сияқты.
Қанатына жан шошынар қару тиеп қаралы
Біздің дарын ғасырымыз қайда асығып барады?

Жалын ғасыр бəсеңдетпей қарқынын
Қатар демеп келе жатыр безбүйрек пен ұлыны.
Қас қағымда сейфін тонап кететұғын банкінің
Дарынсыз деп кім айтады ұрыны?

Қанша дарын өресі тар пенделікке күйттелді.
Кім дарынсыз дей алады Шыңғысхан мен Гитлерді?
Жайпап өткен жанағанын
Бірақ олар қара дарын

Елестеткен тек қасірет қараны.
Иə, дарын ең қаскүнем пендеде де болады.
Адамды адам ететұғын саналы,
Əсемдікті бағалауға бағытталған жанары,

Ізгілік пен тазалыққа деген іңкəр талабы.
Не болады ойлы көзбен қарамасақ ғаламға
Шүкір, шүкір, жан байлығы саяздардан бақ қайтты.
Халық барда өнерге кім өкпе айтты?

Сухе-Батор ескерткіші алдындағы алаңда
Маған моңғол ғарышкері өз жырымды жатқа айтты.
Кеуде тосқан ұлы халық дауылға
Аласартып алмау керек тауын да.

Қазір бізде «жыр сүйетін қауым» деген тіркес бар,
Сонда қалай, болмақ па екен жыр сүймейтін

қауым да?
Сонда қалай, өнер өнер үшін бе?
Жоқ. Шын өнер тұру керек күшінде.
Рухани байлығы жоқ адамның

Бəтуə да болмақ емес ісінде.
Данте,

Гетесіз,
Қалай ғана дара шауып кетесіз?!
Игерілген əр мамандық бұларсыз –
Отсыз,

Құнарсыз.
Міне,

асыл досым, қарашы,
Тым тереңде шын байлықтың бағасы.
Егер Гитлер ұлы ақын бабасы
Гете рухын өз бойына сіңірсе,

Тағдырына ақын көзбен үңілсе,
Пенделігі айнала тор құрса да,
Қаныпезер болар ма еді мұншама?
Биік өнер биік талғам таңдайды,

Талғамсызды тағдыр əркез алдайды.
Мен басшы деп танымаймын сондықтан
Абайды ұқпас даңғойды.

Алтын тапты.
Адам қалай сіңірген бар қымбатты?!
Қызық-ау,

Əумесердің қанынан да
Құпия түйіршіктер жарқыл қақты.
Алтынның үстем болып тұрғаны анық,
Бұлданғанды тағы да бұлдамалық.

өршіл үніңмен.
Балалық аңғалдығыңмен,

кемшілігіңмен,
Өлеңнің елшісі өзіңсің əлемде,
Түссең де Чилидің Франциядағы елшілігінен.
Қашанда тынымсыз, мазасыз дария көңіл,

Сен де тұр қатарға, Рафаэль Альберти – қариям менің.
Сан ұрпақ мақтанды батыр атам деп
Сен де оян қане, ақын Махамбет!
Ғасырдың ызғары дауыл боп ескеніменен,

Далаңның мұңлы əжімі жүзіңе көшкеніменен,
Сенім қайығың сенделіп, үмітің өшкеніменен,
Көңілінде жүздің еліңнің намыстың ескегіменен.
Тіліңді кесе алмай қор болды

Жауларың жабылып басыңды кескеніменен.
Сен де тұр қатарға, Манастың мұрагер ұлы,
Аяулы Шыңғыс ағам-ау, қырғыздың құлагер ұлы.
Халқының жігер-күшіне қаламын жаныған,

Азияның заңғар шыңысың заманың таныған.
Поэзия шегініп барады
Адамның қанынан.
Əлемге қажет бұл іске жаңа бір лепті сен де қос,

Орыстың қыран ақыны – ер көңіл Евтушенко дос.
Бастысы батыл арман ба,

жоқ əлде от па керегі?
Адастырып, алдап кетпесін үміттің ақ көбелегі.

Жаныңдай сүйген ақынға атыңды түсіп беріп ең
Қатарға, қане, сен де тұр, жас шопан Ақтөбедегі.
Талайдың темір табаны шығарды миын езгілеп жердің
Тумауы үшін не істейміз заманы безбүйректердің?

Ал менің досым Бсису түнімен жөтеліп, аунап,
Бір кезгі жасыл арманы өртеніп, лаулап,
Еске алып жарын, баласын, сыйлас-қимасын
Түсінде көріп шығады сүйікті Палестинасын.

Ертемен шаншылып теледидарға Отаны туралы
Күтеді бір хабар жанары талғанша сарсылып құлағы.
Ағылған босқын ішінен мерт болған балалық шағы,
Өз ұлын танып қалар деп зəрем ұшады.

Қанында поэзия жоқ қулар топ құрды батыл
Безбүйректікті жек көре алмауда сатқындық жатыр...
…………………………………………………………..
Поэзиясыздық əлемге түгел тастамауы үшін бұғалық

Төгілген тер мен ағылған қанды куə ғып,
Аяулы досым,

Сонда саған құмар болып ол тұрар,
Көкірегін өкінішке толтырар.
Біле білсең жазалаудың осылай
Бабалардан келе жатқан салты бар».

Күдік айтты: «Мұның бəрі далбаса,
Қайтер едің оған ақыл қонбаса.
Қыз ұсақтап кетер ме еді, егер де,
Ұсақ сезім жетегінде болмаса».

Мен ойланып тұрып қалдым бір ауық,
Батыс жаққа бара жатты күн ауып.
Сол ойымды быт-шыт қылды бірақ та,
Көрші апайдың тентек ұлы жылауық.

Сезіміңнің еркіне еріп сүйреген,
Шыдамастан кіріп кеттім үйге мен.
Өзімді-өзім бір жұбатып тастадым,
Тыңдай берсең табылмай ма тастан мұң.

Жауабым жоқ неге деген сұраққа,
Қайтем санап,

кезім де көп ақсаған.
Махаббатым сəтсіз болды бірақ та,
Шағынбаймын бақытсызбын деп саған.
Өткен күнге қамшы үйіру жоқ менде,

Зұлымдықпен жете алмайсың мұратқа.
Ал, өмірім ұқсайды ерте көктемге,
Көктем бұлтсыз болмайды ғой бірақ та.
* * *

Ғұмырымыз сан үміттен тұрады,
Сан күдіктен тұрады екен, тəңір-ау!
Кімнің қанша керең болса құлағы,
Секілді оған бүкіл дүние саңырау.

Өміp шіркін кейде жомарт қолменен
Сараңдардың шайына сүт қатады.
Кейде қызық, тұлпар жүрген жолменен
Есектер де кетіп бара жатады.

Мұның өзі жомарттыққа сия ма,
Қыран неге тартады өзін төменге?
Намыстанам, бүркіт ұшқан қияда
Жапалақтың ұясы бар дегенге.

Бақыттылар салған əнді ертемен
Тұрам тыңдап, мен қашанда ояумын.
Жапалақтар ұя салған өлкеден
Сенің даусың естілмесін, аяулым!

болдың ба?»
Дегендей-ақ жарқ-жұрқ eтіп қанжар жатты алдында.
«Қайсар Рим заңы солай,

Көзіңді енді құрт, батыр» –
Деген сөзді оймен айтып, біраз адам сыртта тұр.
Бөлме дел-сал, жүpіп жатыр өмір, өлім таласы,
Ал, қанжарға қол бармайды, бұл азапқа қарашы.

Гүлзар тірлік қимастықпен жымиғанда қиылып,
Ең бастапқы қатқыл oйы бірте-бірте сұйылып,
Дір-дір етіп, дегбірі ұшып қалшылдады бейшара.
Намысына тірек етер ерлік таппай күйініп.

Осы сəтте кіpіп келді Аррия,
Ақша қардай аппақ көйлек киініп,
Жанарынан жан тербетер назды сəуле құйылып.
Асқақ ұстап, сұңғақ бойын сымбатты,

Транзейге əйел былай тіл қатты:
«Құдай саған еркек деген ат берді,
Дəулет берді,
Атақ берді,

Бақ берді.
Шараң қанша енді соның бəрімен,
Қоштасатын шақ келді.
Кимекпісің қорқақ атын ноқта ғып,

Қалсын десең еркек атың сақталып,
Есіңді жи, айнам менің, есіңді жи, қамықпа,
Ел мазағын көтеруден өлім ауыр болып па?!
Илан маған,

тіпті түк те қиындығы жоқ мұның,
Батыл ұста қанжарыңды,

батыл ұста, шоқтығым!
Ездік мінез сынға түспей қойсын қайдан байқала,
Қиындықсыз келген бақыт кетер кезін айта ма?
Бұл ерлігің болсын сенің ең алғашқы, ең соңғы,

Кəне, мeнің қимылымды қайтала!»
Аррия ару Транзейге ойлы көзін ойната,
Жүзін гүлдей жайната,
Күле қарап, тұрды-дағы қанжарын,

Жүрегіне сұғып алды бойлата...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Шулы, даулы пікіp тастап артында,
Біp-біpінe қол созысқан қалпында,

Біраздан соң екі бейне жатты үнсіз...
Кемітпеген тіпті қорқақ күйеуінің нарқын да
Ұлылық бар сол əйелдің даңқында...
Бірақ мақтау қажет те емес алтынға.

(«Атлантиданы қиратқан алма»
атты жаңа романнан үзінді)
Динозавр алыптығы үшін ерте жойылды,
Сан мыңдаған майда сойыл оған қарсы қойылды.

Тарақандар динозаврлардан бұрын күн кешкен.
Əлі ғұмыр сүріп жатыр,
Тірлік-салты жүріп жатыр,
Алыптықтың неге қажет екендігін білместен.

Тарақандар тіршілік кемесінде,
Қарын-мүдде өресінде,
Бірлік сақтап пенде-үмітке қатар-қатар мінгескен,
Өзгеде де мүдде барын қаперіне ілместен.

Сол тарақан «ұлтында» даралық жоқ,
Ал даралық жоқ жерде жаңалық жоқ,
Ұқсастықтан тауыпты олар өз дарынсыз шындығын.
Кемшілігі айналмай айыбына,

О, ғажап, бір-бірінің мойынына
Өзгелердей тастамапты қызғаныштың шылбырын.
Ұқсас жандар ешқашанда қызғанбайды бір-бірін.
Қауымшылдық мінезге бай майда қуат тағылар,

Əр тағылық ортақ күштен ортақ тілек табылар.
Пенделіктің майдаларды біріктірер заңы бар,
Соған қарсы тұра алмаған сорлы динозаврлар…
Байлық құсы жиі қонды нəрсіз-сараң мүскінге,

Даңқ та ұялмай мадақтады тұрса жойқын күш кімде,
Шындық сирек билік құрды ұлы жердің үстінде.
Сондықтан да Сократ та, Бетховен де, Пушкин де
Мейірімсіз, рухсыз күштермен мəңгілік оппозицияда.

Нанымсыздық, дарынсыздық жолыңды ылғи орай ма,
Қара күштер ізгіліктің зейініне қарай ма?
Теңсіздік көп, аю, қасқыр сайран салған тоғайда.
Қазақтың қос рух шыңы – Махамбет те, Абай да

Сол үшін де пенделікпен мəңгілік оппозицияда.
Иə, əлемде барлық шыншыл ақындар оппозицияда,
Жомарттарға – дүниеқоңыз пақырлар оппозицияда.
Кей тіршілік иелері қызғанышсыз гүлдемес,

Айыптымыз ба солармен болғанымызға іргелес?
Қандай жағдайда қандендер үлкен иттерді күндемес?
Мұхиттарда күллі балықтар киттерге ырза емес…
Атыңды, даңқыңды шығарғың келсе осы заманда,

Жерден ап, жерге сап атақты тұлғаны жаманда.
Зорлығың ерлікке телініп, зорайып бағаң да,
Бір күнде-ақ белгілі боласың қоғамға.
Аристотель кезінде сыналып, шыңдалған бұл əдіс,

Осынау тарихкөз əдіске қазір көп сұраныс.
Ежелден ақша мен сатқындық бір жүрген, таңданба,
Сол мінез дөп келді бүгінгі кəсіпкер талғамға:
Қалталы, дарынсыз қаламгер теңеліп Шиллерге,

Бейəдеп, рухсыз журналист айналды киллерге.
Бəріне кінəлі тойымсыз қарындар ғана ма?
Қайшылықтар көп өмірдің заңдылықтарында да.
Байыптап зерттеп адалды, арамды, иықтыларды,

Қайткенде адамдық олардан биік тұрады?
Шындықты көксеген мақсаты, мүддесі нанымды,
Өзге жұрт шықпаған биікке шықса бір дарынды,
Кеудеге сенім мен мейірім желкенін жүздіріп,

Тек сырттай тілектес жүрудің өзі – зор ізгілік.
Қиратқыш ойлар көп бірлікке негізделмеген:
О, тоба, кішкене көлшіктер – теңіздерменен,

Шымшықтар, қарғалар – сұңқарларменен,
Есектер өзінше тұлпарларменен
Қашанғы жүре бермекші оппозицияда?
Қаншама бет-бейне жатыр орынсыз тырналып,

Нағыз əділет оппозициясын шатастырмалық
Бас қамын көздеген бейпілсөз «шатақ-ит-цияға».
Жə, бəлкім, бұл тайталастың жолын ешкім бөгемес.
Бірақ ұлттың даналығы,

ғасырымен өрелес,
Үлкен перзент туғанымен ғана емес,
Майдалардан оны қорғай білуімен
Əрі қолдай білуімен өлшенбек,

Өлшенбесе, ұлтқа қарсы қатерлі ойлар белсенбек.
Ерте құрбан болғандар көп, өрбіте алмай өз ісін,
Біреу алып денесі үшін,
Біреу заңғар өресі үшін жəне алып сөзі үшін.

Алыптық өр белес шығар,
Бəлкім, бақыт емес шығар,
Атышулы сол алыптың өзі үшін.
Ұғынатын кезең келді:

Тек рухы шыңның ғана сөзі – шын…
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Өз ғасырын рухының қуатымен сүйеген,
Күрес ашқан тоғышарлық індеттерге үйелең,

Сұңқар ойы талмай ұшқан сансыз дауыл, жаңбырда,
Афиныда мұқым жұрттың алдында
Сөз сөйледі көне грек данышпаны Диоген.
Ол кезде де қалың болған санасыздың терісі,

Қандай марғау, қандай шабан парасаттың өрісі.
Күрделі ойлар орманына бұрын аяқ баспаған,
Жеңіл əуен, спорт, сайыс аясынан аспаған
Тыңдарманның біраздан соң қалғып кетті көбісі,

Көбісінің аяғында енжарлықтың кебісі.
Диоген кенет саусағымен ернін басып, елтініп,
Көкек, бұлбұл, шымшық үнін айнытпастан келтіріп,
Бала кезден бойға жиған шеберлікпен кемелді,

Шаршы топты таң қалдырып, сайрап ала жөнелді.
Жұрт мəз-мейрам:

Болмысынан жеңілдікке үйір, аңқау халықты
Өзгертпек боп талай алып жолын құзға салыпты.
Бірақ жұрттың сонау Диоген кезіндегі талғамы
Əлі күнге өзгеріссіз қалыпты.

Сол баяғы жеңіл əуез, ойсыз нарқы сынбаған,
Оның еркетотайларын жұрт құлшына тыңдаған,
Күш пен мүсін сарбаздарын бұлшық етін бұлдаған
Елдің қимас асылына балатып,

Мың-миллион назарларды тек соларға қаратып,
Алып шықтық біз бірінші орынға.
Тойға бейім адамзатты үлкен ойға тартатын,
Санасына шыншыл жігер, сенім күшін артатын,

Нағыз өнер əлі де сол бойкүйездік торында.
Жеңіл өнер, ол да өзінше қаскүнем,
Ұмытуға бола ма оның басты рөл
ойнағанын парасатты ізгі рухтың сорында?!

Өз тағдырың – əлі күнге өз нəпсіңнің қолында.
Өркениеті ғылым, білім қанатында дамыған,
Алғыр ойын қайратына, айбатына жаныған,
Бір өзі бір мемлекетке пара-пар,

Жер бетінде айбыны асау қанша атақты қала бар!
Ал солардың рухани бет-беделі жағынан,
Айту қиын, ғаламзатқа қайсысы үлгі бола алар?
Қандай іске сұраныс көп, соған қадам жасадық.

«Бизнес!», «Сауда!» ұғымдары атанып зор бас əріп,
Еңсе бүкпес құдіреттей тұрып алды қасарып.
«Тек баюдың жолын үйрен,

бір күніңді бос етпе!»
Адамдығың бар ма, жоқ па, алынбайды есепке.
Ұрла,

тамыр жібер «сайтангерлік» айлаға,
Айлалының айбыны асқақ, мерейі үстем қайда да,
Сүйенішің билік болса ұсталам деп ойлама,
Ар мен ұят бұл ғасырда аса қоймас пайдаға…

Нарықта мың қалтарыс бар жең ұшынан бұрылар,
Елдегі ең құрметтілер – ең тойымсыз ұрылар,
Байлық кімде болса, соның маңдайының нұры бар,
Бар саясат сол маңдайды мадақтауға құрылар.

Ұрлық заңға айналған соң рух жырын кім ұғар?
Бұдан пəлен ғасыр бұрын Сократ қойған бір сұрақ
Əлі күнге адамдардың мақсат-күшін жүр сынап.
Оны айналып өтетіндей жоқ əзірге жол басқа,

Ол сұрақсыз тіршіліктің ой қазаны толмас та.
Тағдыр күрек тісін безеп, əлде саған күлсін бе?
«Мазмұнды өмір сүру үшін тамақ ішпей болмас та,
Ал сен тамақ ішу үшін өмір сүріп жүрсің бе?»

Неткен сезім еркіндігі, аттап бассаң – жын-ойнақ.
Адамзатты мəңгүрт қып аздырудың,
Оның арын, намысын тоздырудың,
Ұят қашқан нəпсісін қоздырудың

Шығарылды мыңнан астам түрі ойлап,
Ізгіліктің ұлы кəусар өзендерін ылайлап.
Қайда барсаң көз арбайды тойшыл мейрамханалар.
Түнгі клуб, түнгі күлкі – ойсыз сайранханалар

Шаршау білмес табыс көзі ретінде танылды.
Тек Байлық пен Қызықшылық басты мұрат саналып,
Ғасыр түпкі рухани компасынан жаңылды.
Базбір шағын қалаларда үш жүз мыңдай халқы бар,

Сөз жоқ, үш мың нəпсі күйттер арнаулы үй сəн құрар.
Əр адамның пенделік осалдығынан,
Даңғаза шуға, думанға босаңдығынан
Саудагерлер ардан аттап, бақ табуға талпынар,

Қазір Ар мен Намыстың да материалдық нарқы бар.
Көшелерде жұртты бұрар пендешілік арнаға,
Жан-жағыңнан анталайды,
Нəрсіз көзі қанталайды

Кілең арсыз, пайда-нарқы ақырған бір жарнама,
Көре алмайсың ізгілікке шақырған бір жарнама,
Жарнама емес, секілді бір Орнама не Торнама.
Астананың аязындай қызартатын бетіңді,

Айналаңда іскер тісі өтімді,
Тек алу мен жеуді ғана мақсат тұтқан өмірден,
Ағаш түгіл, темірді де кемірген
Жұрт қаптады жебір көзді егеуқұйрық секілді,

Егеуқұйрық сана қазір шырқап, өсіп, жетілді.
Қашан, қалай тойдырамыз сол ашқарақ көздерді,
Сыйлаймыз ба егеуқұйрық пейілдерге төзгенді?
Төзе алмаған қасқалардың тағдыры күрт өзгерді.

Енді қайттік, рухани саяздығы адамның
Күнə əрі кемшілік боп саналмайтын кез келді.
Кейбір өнер саңлақтары – ұрлыққа да ұраншы:
Ертелі-кеш тележəшік айнасынан түспейтін,

Ой-санасы, мешеуленіп, тек тамағы істейтін
Қалың елдің «ар-намысы» саналатын бір əнші
Даңқ пен ақша мүддесінен өзге түк жоқ ойында,
Əн салып жүр ұрылар мен рэкеттердің тойында.

Ұлы Герцен пікіріне іскер көзбен қарасақ,
Əділдіктің жаңбырымен гүлдер еді парасат.
«Əр адамның рухани мүмкіндігі қаншама
Биіктікке тартар болса, əне, оған соншама

Тазалыққа шөлдеген,
Өжет ғасыр дамыр еді, бəлкім, басқа жолменен…
Қандай бедел ұсынбақпыз біздер келер заманға?
Неден қаштық,

нені бастық табанға?
Талай табан нұрлы ойларды айналдырды сабанға,
Сол сабанға қарап енді айқындалар бағаң да.
Ескермедік

сенім арту қылмыспен тең екенін
Рухани байлығы жоқ, айдыны жоқ адамға.
Тіршіліктің басты ұраны:

«Жастық шаққа – жасыл жол!»
Жас ғұмырға жол ашуда, қартым, дара ғасыр бол!
Өзгермейтін бұл ұғымға жаңа міндет арттық па,
Нарық неге қарсы қойды жастық шақты қарттыққа?

Неге бизнес орындары отыз бестен, қырықтан
Асқандарға жұмыс беру мүмкіндігін ұмытқан?
Іскер көзбен қарағанға мұның өзі дұрыс та,
Цирктерде қарт маймылдар тартылмайды жұмысқа.

Ал жас маймыл бағынымпаз, тəрбиеге тез көнер,
Үйретіп ап басқара бер ыммен яки сөзбенен,
«Ауна!» десең, аунайды олар, «Тұр!» – деп бұйыр,

тұрады!
Бағынғыштың болмау керек өз пікірі, құлағы,
Өз пікірі жоқтың ғана билікке жоқ сұрағы.
«Іскер милар!» – ғаламзаттың осы күнгі ұраны.

Бар рухсыз іскерліктің пендешілік – тұрағы.
Сондықтан да қарт тұлғалар ар-намысты, ұятты
Бір кездегі ебедейсіз динозавр сияқты
Артықтығы сезілді де, қалып сыйсыз, желексіз,

Дəуіріне болып шықты керексіз.
Секілденіп «лимузинмен» даңқ сынасқан ат арба,
Рух солай сырғып кетті ең кейінгі қатарға.

Марсқа
Kім қайратты
Kім кімге асқар тұлға,
Мүмкін бе екен тағдырдан бас тартуға?

Неткен ғажап
Биіктен құлаған тас,
Сынғанымен қалады тас қалпында.
Құзар шыңда,

Ойпаңда,
Бұралаңда,
Талайларды сын күтіп тұрады алда...
Быт-шыт болып кетпей ме қам кесектер

Кіп-кішкентай жырадан құлағанда.
Алуан тағдыр берілген бұл адамға
Есегінен ез жігіт құлағанда
Жұбатыңдар,

Аяңдар
Өйткені оның
Құм боп кетер жігері жылағанда.
Алуан тағдыр берілген бұл адамға,

Тұлпарынан ер жігіт құлағанда
Жұбатпаңдар!
Ер адам от-жігерін
Намысына жаниды жылағанда.

Біp танысым қонаққа шақырды да,
Топ адамның көзінше
Пікіp пішіп өзінше,
Көңіліңді елемей аппақ айдын,

Досым, сені жатып кеп даттады-ай біp.
Кеткен шақта əділдік заңға айналып,
Ақты қара деп айту қандай набыт.
Yнcіз қалдым.

Өзіңді нақ сол сəтте
Ақтап алар дəлелім болмай қалып.
Өткен күзде билетін жоғалтып ап,
Біp қарт əжей вокзалда жылап тұрды,

Жылап тұрды, еңсесі құлап тұрды,
Жанарында жалыныш сұрақ тұрды.
Кеткен шақта ізгілік заңға айналып,
Жомарттықты тұсаулау қандай набыт.

Yнcіз қалдым.
Қалтамда нақ сол сəтте
Көк тиын болмай қалып.
Өмір сансыз сауалын тартыпты алға,

Кездерім бар өзімді қор тұтқан да,
Мүмкіндігім жоқ сəтте мұңға батам,
Yнcіз қалып отырам сондықтан да.
Табиғаттың тымырсық ақпанындай,

Ақпанындай, жылдардың қақпанындай,
Мені осынау мейірімсіз үнсіздіктің
Азабынан əрдайым сақта, құдай!

* * *
Көкірегімде төрт сəуле бар төрт бақыттан тұратын,
Төртеу – менің мұратым.
Төртеуінен алма-кезек нұр алам.

Біріншісі – туған елім – ұлы анам,
Екіншісі – ғазиз анам, саулығымды сұраған,
Бірақ маған екеуі де бір адам.
Үшіншісі – намыс үшін беріспеген күндерім,

Жанған отты өшіруге келіспеген күндерім.
Жақсылыққа жақсылықпен өріс берген күндерім,
Тағдырымның жанарынан жеңіс көрген күндерім,
Сүрінгенді сүйеймін деп құлап қалған кездерім.

Өзім жылап, жан досымды жылатпаған кездерім.
Бəр-бəрісі, жомарттығым, адалдығым сондағы
Кеудеме кеп жиналды да бақыт болып орнады.
Төртінші ме?

Төртіншісі – сəл тайқыса болар мұң,
Маған деген адалдығы ол,

атты қанша таң күліп,
Кеудемнен сан жұлдыз ағып,

Ұғыстырды жылдардың жолы бізді
Күдік бізден мəңгілік қолын үзді.
Қарсы алдымда күлімдеп тұрсың, міне,
Көкірегіңе көп үміт толып ізгі.

Қайғысы мен шаттығын ерте келген,
Еркем едің өз əнін шерте келген.
Орамалың пəктіктің белгісіндей,
Желбірейді жарысып ерке желмен.

Арман құсым, сен мені адал түсін,
Саған теңдес мен қайдан табам мүсін,
Жылдар бойы көркіне көз байлаған,
Алғашқы іңкəр махаббат, аманбысың?

Соқпай кеттің көп болды, жағаға сен,
Біp жеңілдеп қалушы ем аға десең.
Қақпаны көп, мылтықты мергені көп,
Белестерден өттің бе аман-есен?

Ұзақ жылдар сен маған таптырмадың,
Тасасынан іздетіп көп тұлғаның.
Түлкісі көп алдамшы ормандардан,
Қалайша сен аман-сау өттің, жаным?

Дəрменсіз ғой, дəрменсіз білек енді,
Шікəм көңіл көтермес мінегенді.
Жүрегімнің жазира күнгейінен,
Сенің бейнең асқақтап түрегелді.

Өткердің ғой өмірдің көп белесін,
Құрбың саған қалайша өкпелесін?
Екі айырып кетсе де жолдар бізді,
Маған сырттай тілектес боп келесің.

Лапылдатып жаққанмен отты неше,
Жылдар бізден қайтеміз көп тілесе.
Мүмкін емес дедің сен сенімменен,
Мені біpey арзандап кетті десе.

Көкейіңде жатса да сұрақ тұнып,
Қандай жақсы, жақсы ғой тұрақтылық.
Мені біpey ұсақтап кетті десе,
Мүмкін емес дедің сен жылап тұрып.

Аз ба, көп пе шаттығым тереңімде,
Оны, əрине, жолымнан керемін де.
Мені ешқашан қимадың жамандыққа,
Əйтеуір сен қимадың мені өлімге.

Мүмкін, əлі күшім кем, іcім бала,
Айқындалып келеді түсім жаңа.
Саған, күнім, мəңгілік қарыздармын,
Маған шексіз сенгенің үшін ғана!

Өзіңсіз келген күндерден,
Өзіңсіз терген гүлдерден,
Өзіңсіз кешкен ойлардан,
Өзіңсіз өткен тойлардан

Жалығып біттім, жаным-ау.
Мен десе жаның даладай,
Мен десе күлкің мөп-мөлдір
Лапылдап жанған өсек пен отқа қарамай,

Сен маған арнап əуенін салдың көктемнің.
Өзіме-өзім ете алмай қалсам иелік,
Күшімді жидым, арманым, саған сүйеніп.
Сен менің асқар белім боп,

Шалқисың кейде шадыман шалқар көлім боп.
Көңілінде терең көлі бар жандар бақытты,
Көңілінде терең көлі бар жанға өлім жоқ.
Тереңім сенсің, еңселім,

Өлеңім сенсің, еңселім.
Парасат көркін қаншама əйел халқының
Мен саған қарап өлшедім.
Көрмедің əсте сенімнің гүлін солдырып,

Шыдамды тəңірім сыйлапты саған мол қылып.
Кім айтар кəне бекер деп,
Вокзал мен вокзал арасын
Жүрдің сен күнде жол қылып,

Мен келіп қалар ма екен деп.
Созылып таулар алдымда
Жалғасып біpі-біpімeн,
Келем деп келмей қалдым да,

Kүттіpіп қойдым түнімен.
Жаныңды мұңға жібітіп,
Жыладың ағыл-тегіл біp.
Ал ертең бəрін ұмытып

Аспандай тұндың көгілдір.
Не деген жұмбақ өмір бұл!
Сыйладым саған көп қайғы,
Сонда да кінə артпадың.

Арынды асау жүректің
Тізгінін кepі тартпадың.
Сенімге сертің табанды,
Құштарлық отың өшпеді,

Шаттығым, ceнің бағаңды,
Елемей келсем кеш мені.
Берілдің барлық жаныңмен,
Жаныңдай тұнық əніңмен,

Əніңмен, барлық сəніңмен,
Сырыңмен, сансыз қырыңмен
Құлпырған жақұт нұрыңмен.
Сол үшін, таудай мерейім,

үлкен тобы пенделіктен күш алар
Жеті жүздей мүше бар.
Сол жеті жүз жазушыдан, ақыннан
Адамзатты тазалыққа, ізгілікке шақырған,

Ұлттық əрі ғаламзаттық көлемде,
Күллі қазақ парасатын алып ұшар əлемге
Оқ бойы озып көтерілсе жеті қалам иесі,
Бар деп білгін халқымыздың киесі.

Тек құлагер ұлттың ғана бір ғасырда жеті рет
Тұлпар туар биесі.
Иə, мəңгілік бəсеке бұл – арман шабыс, бақ шабыс,
Ешкім бөгей алмас оны…

ал алты жүз тоқсан үш,
Үлкен даңқсыз, бақсыз қалған қаламгерді нетеміз?
Жасын, ниетін сыйлаймыз ғой…

көбісі – аға, көкеміз.
Егер олар шындығымен елді өзіне сендірер,
Жалтақ, үркек сезімдерді сөз күшіне жеңдірер
Қуат тапса,

шарықтата ұлтымыздың атағын,
Толықтырсын дара шапқан жеті алыптың қатарын.
Амал қайсы, егер оған жете алмаса ерлігі,
Тартылмағай кеңдігінің белдігі.

Көзсіз ермей пендегерлік ағымға,
Тілектес боп жүргені жөн жеті ұлы дарынға.
Тіпті оған жете алмаса қуаты мен айбыны,
Ол бейшара қаламгердей зиянкес жоқ қайғылы:

Кеудесіне қызғаныштың шойын бұлтын түнетер,
Сөйтіп, жеті нар тұлғаға ор қазумен күні өтер…

Құрылған тор, қазылған ор біздің елде есепсіз,
Тұлпар жарыс бір рет те өткен емес есексіз.
Есек мінген қанатсыз топ жүрмес тассыз, кесексіз,
Кесектінің барлығы да рухсыз, гүлсіз, шешексіз.

Ұлтымыздың ұлылары ылғи жіпсіз байланып,
Осы топтың кедергісін өте алмаған айналып.
Назарбаев дəуірінің мазмұнына боялған,
Ақын-тағдыр, сен емессің өзіңді-өзің аяр жан.

Бəрі ақшаға сатылса да, құнсызданып ой, арман,
Біздер көрген кедергіні сен көрмейсің дей алман.
Сен неғұрлым өз ұлтыңның тағдырына болыссаң,
Оның сатқын ұлдарымен, мұң-зарымен алыссаң,

(қарай гөр бұл мазақты),
Кей қызғаншақ қаламдардан шегесің зор азапты.
Олар қалың жұрт ішінде өршітіп ой көкпарын,
Саған қарсы бағыттайды аңқау елдің шоқпарын.

Хас шындықты ажыратып көрсететін əрінен
Қазір бізге рухсыз қалам қауіптірек бəрінен.
Сөзін, өзін Жазушылар одағы деп атаған,
Сол алты жүз тоқсан үшсіз шығар ма еді жеті адам?

Шығар еді. Бəлкім, бағы тіпті шырқау жануы,
Одан да асқақ биіктерге еркін ұшып баруы.
Тағы, мүмкін, босаң əрі болбырлау боп қалуы,
Шынықпаған ақыл-ойды қиын əлем тануы…

Ал алты жүз тоқсан үшсіз мамырлап ой, бақ шабыс,
Жеті тұлға күресінде байқалмай ма тоқталыс?
Байқалады!

Мына шақта, ізгіліктің тауы тозған кезеңде,
Қырандардан қораздар мен тауық озған кезеңде,
Қас тұлпарды топ жабағы
Қалың шаңға жауып озған кезеңде,

Айналдың сен енді ешкім бөгей алмас өзенге.
Енді саған өшпес, өлмес атақ-даңқтың кезегі
Келгендігін досың түгіл, қастарың да сезеді.
Кеш болса да жадырап ақ, еркелеп ақ еліңе,

Сағындым, аға, мен сені!
Қатал ғой тағдыр, аяулы таңым, сөнгенің қалай

атпастан,
Келуші ең іздеп жайдары жазда келемін деп те

айтпастан.
Сонан соң біздер кетуші ек күнде тоқталмай қыр мен

қырды асып,
Мақпалдай əсем далада мынау жатушы ек

бірге сырласып.
Сонан соң тағы еркелей басып, баратын едік көлге де,
Қызғалдақ құмар даланың күйін сіміре жұтып кеудеге.
Бозторғай əнін беріле тыңдап, алғандай болып

жылға азық,
Жаныңа нұрлы армандар толып, отыратын едің

жыр жазып.
Алдыңнан таулар орамал бұлғап, алдыңнан өзен

тербеліп,
Өрліктің күйін сыбырлап қана айтатын саған жел келіп.
Бір іңкəр оймен қадала қарап тұрушы ең тауға еңселі,
Осындай сəтте көруге қандай құштар ем, аға, мен сені.

Ай да көп,
Таулар да менен сұрайды күнде таумінез ұлым

қайда деп?
Көктемгі шақта екеуміз бірге қыдырған дала еркіндеп,
Кінəлі көзбен қарайды маған, неге сен жалғыз

келдің деп.
Үйіңе барсам егіле берем алуан-алуан ойға кеп,
Кішкене ұлың сұрайды менен, сұрайды əкем қайда деп.
Мен үнсіз қалам. Сұрайды таулар, сұрайды ұлың

айта алам?
Қатал ғой тағдыр. Аяулы таңым, сөнгенің қалай

атпастан?
Келуші ең іздеп жайдары жазда келемін деп те

айтпастан.
Бейнеңе сенің қаншама досың сағынышымен гүл егер,
Сағындым сені,

егерде қазір қабірде жатсаң түрегел!
Қоштаспай жатып жазбенен тағы келіп те жетті

күз деген.
Аяулым менің, жаз ба едің сен де қоштаспай кеткен

Бірімізді-біріміз қуат көріп,
Бірімізден-біріміз шуақ көріп,
Бірімізге-біріміз пана болып,
Мен іні боп,

сен қимас аға болып,
Дарқан көңілің шалқитын дала болып.
Кəусарынан достықтың қанып ішіп,
Бір тілектің бойынан табылысып,

сағынысып,
Жолығуға асықтық алып-ұшып.
Көз жазбаған перзент ең ұлы ағыннан,
Неге түстің ертерек пырағыңнан.

Жылдар тұрып қалса да арамызға,
Қыран даусың кетпейді құлағымнан.
Сағынышың сенімге толтырылған,
Қол бұлғайды күлімдеп зор тұғырдан.

Сенің адал достарың əлі күнге
Мені демеп келеді қолтығымнан.
Арадағы достықтың, ұлы аруақтың,
Құдіретін өзіңдей ұға алмақ кім?

Сенің жырың тұғырға мінген күні
Мен үйімде шаттықтан жылап жаттым.
Күндер заулап көшкенмен бөктеріле,
Заман бізді кақпапты шеткеріге.

Мен қуанам:
Досымыз былай тұрсын,
Жауымыздың бірігіп кеткеніне.
Шын достықтың қашанда арманы асыл,

Асыл ниет қалайша самғамасын.
Сен бар жердің бəрінде мен жүремін,
Мен бар жердің бəрінде сен боласың!

Бəйшешектің ғұмырындай тағдыр кешкен мəрт батыр,
Өлеңіңде ешбір ғасыр өшіре алмас өрт жатыр,
Намысыңды дəуіріңе еткізбедің қақпақыл.
Міне, содан, ұлтымызды рухсыздан күзетіп,

Сенің жырың шекарада əлі күнге сапта тұр.
Пайымдаймын, мойындаймын, сен – данасың,

мен – бала,
Ұлтына кім жақын, алыс, айқындайтын ел ғана.
Он том өлең жазғандарды кетті ұмытып кең дала.
Бірақ шағын он өлеңмен он миллион қазақты

Адамдықсыз ақындық жоқ, тырмыссаң да жан сала,
Жомарттықсыз тағы алысқа шабамын деп шаршама,
Батырлығың қанша болса, ақындығың соншама.
Тіпті өзіңді сыйдырмаған даңқтың тар төріне,

Мені бірге ап шыққың кеп арпалыстың қаншама.
Заманының ыңғайына жүрмей кеткен, іңкəрім,
Саф өнерде қызғанышты білмей өткен, іңкəрім,
Иығына бүтін бешпет ілмей кеткен, іңкəрім,

Жер астынан сəлем жолдап жатырсың сен күн сайын,
Қазағымның маңдайына сыймай кеткен, сұңқарым.
Не жақсылық болса, алдымен елге болсын дегенсің,
Сондықтан да сенің даңқың, сенің салтың көгерсін.

күлкісін сəл шегерсін.
Əр жүректе бұлтқа оранған қасиетті бір шың бар:
Ол – ақындық мəрттік шыңы,

(Нəзір Төреқұловтың ескерткіші
ашыларда оқылған жыр)
Біздің елде, заманында əлем назар аударған
Өзге түгіл өз ұлтынан шеттетілген таулар бар.

Соның бірі сенің аға – қазағымның нар тауы
Дəуірінің өр рухпен суарылған арқауы.
Талай жерге шашып едің жүрегіңнің жарығын,
Енді туған мекеніңе оралдың ба, алыбым.

Сыртта жүріп сағындың-ау, құшағыңды аш, еркеле
Ұлыларын өлгеннен соң ардақтайтын өлкеңе.
Кейде солай, қырандардан шымшық озып жатады,
Оған бола төмендемес кең далаңның атағы.

Бірақ соған ұялатын көз көбейсін деп тіле,
Қансыз бетті қызартатын сөз көбейсін деп тіле.
Бүгін міне сенің күнің күліп кірді есіктен,
Қарсы ал кəне бақытыңды жетпіс бес жыл кешіккен.

Саған шексіз қатал дəуір сыбағасы тиіпті-ау,
Түркістанның маңдайына симай кеткен биік тау.

немесе
Қалекеш Қарағұловты іздеу
Өмір деген ұлы өзенде ғарышқа атқан толқындарын,
Бəрі де есте, алқынғаның, бақыт іздеп шарқ ұрғаның.

Ашық-адал мінезіңді ту ғып ұстап жарқылдадың,
Бірақ неге қайығыңды құзға соғып алдың, жаным?
Кей адамның рухынан бақыт кейін қап жүреді,
Жігіт едің аузын ашса, көрінетін ақ жүрегі.

заман арсыз,
Нақ осы ұран тұрған кезде қалай түлеп, ағарарсыз,
Қарын күшін мойындамас жұртты қайдан

таба аларсыз?
Таба алсаңыз, мұның ерлік екендігін бағаларсыз.
Сатылғанның барлығы – құл,

сатылсаңыз – жоғаласыз.
Ал, сен соны тым ерте ұққан жомарт болдың

шекарасыз.
Күнде үйіңе қонақтарды топ-тобымен алып келіп,
Таң атқанша лаулап-жанып, əрқайсысын танып,

көріп,
Жəне оларды əнге, жырға, ой-толғауға салып көріп
Отырушы ең, қымбаттым-ау, жүрегіңнен жарық

беріп.
Дархан, аңғал болмысыңа пенде көздер таң қалатын,
Кез келгеннен пəктік іздеу саған ғана тəн болатын.
Сен бір бөлек ғұмыр едің, сөзі – сенім, ісі – бекем,

сені көрем,
Шашым ойша таралады Ақтөбенің желіменен,
Сосын Естай əуенімен, ару Қорлан лебіменен,
Мен қайда ұшсам қанатымнан демеп жүрген

сені көрем.
Əлі талай биіктерге бірге шырқап, асқақтаймыз,
Дос сезімді өлім жеңбес.

Райымбек Сейітметовке
Мен өнердің күрең тайын мінгелі,
Бір дамылсыз жүріп келем ілгері.
Бұрылғам жоқ қыстағына мансаптың,

Қарсы келген толқындарға қарсы ақтым,
Содан, бəлкім, өзімді ерте шаршаттым,
Қазір мені үш топ адам қоршап тұр.
БІРІНШІ ТОП – аз біледі мен жайлы,

Əзірге олар жұрт пікірін аңдайды.
Кейде тіпті өз ойларын өзі ембей,
Жүріп жатыр ашық пікір кезенбей.
Содан болар, мен туралы бағасы

құмнан аққан өзендей.
Жоқ, бұл топқа өкпе артудан аулақпын,
(Жалынымды, бəлкім, əлсіз лаулаттым).
Енді менің мақсатымның бар əні

Тек жігердің пілтесімен жанады.
Тарылмаса намысымның алаңы,
Ертең жеңіс мен жағында қалады.
ЕКІНШІ ТОП – ажарлы топ тұмансыз,

Бұл топ маған сенеді ешбір күмəнсіз.
Бүгін менің пəс болса да аспаным,
Бүгін мені сатса да кей достарым,
Бүгін менің сөз ететін тамсана,

Өзгелердей дəрежем жоқ болса да,
Олар оған пысқырмайды,
Себебі
Олар менің ертеңіме сенеді.

Олар ғажап іс етті бір таң қалар,
Өміріме, өнеріме заң болар.
Маған тісін қайрағанда қалшылдап,
«Шегелер» мен «балғалар»,

Жанын салып мені қорғап қалды олар.
ҮШІНШІ ТОП – үркердей топ аз ғана,
Жə, бұл топқа қарсы пікір қозғаман.
Əрине, олар таныс емес бір көрген,

Мен туралы тіпті сонау күндерден
Өз ойларын жүйеге сап үлгерген.
Үндемейді,

үлкен жарыс жолында
Менің адал екенімді білгенмен.
Кейде тіпті аяқ асты өзгеріп,
Күрсінеді пенделікке сөз беріп.

Сосын жайлап өз тауына беттейді,
(Көктесе адам əділдіктен көктейді).
Кейде əділ болғысы да келеді,
Бірақ оған адалдығы жетпейді.

Олар менің қай пейіліме жауықты,
Неге бұзды арадағы сауықты?
Оны мүлде елемес ем,

Өнерде
Адалдығын жоғалтқандар қауіпті.
Талпынғанмен талап, ойы өспеген
Мен тек қана осы топтан сескенем.

* * *
Қанша адаммен достастым,
Арманымды əн қылып,
Қанша адаммен қоштастым

Мəңгілік!?
Қанша өзеннен жүздім мен,
Жатқанымен мұз қармап.
Қанша гүлді үздім мен

Қызға арнап.
Қанша жарқын пішінде,
Елестеттім көктемді.
Адалдығым үшін де

Мені біреу жек көрді.
Қанша жолдар қол бұлғап,
Жетеледі өрімен.
Жылады анам солқылдап,

Қоштасарда менімен.
Қаншама рет таңға да,
Тілек айтып отырдым.
Көз алдымнан сонда да

Сен кетпедің, ақылдым.
Қанша адаммен достастым,
Арманымды əн қылып.
Қанша адаммен қоштастым

Мəңгілік.
Бірге шырқап əнді де,
Баулып бақыт терегін.
Мен сенімен мəңгіге

Қоштаспасам деп едім!...
Қақты күндер қанатын,
Арман тауы алда тұр.
Бірақ саған баратын

Біздің жақта бір жайсаң қарт болатын,
Қарт болатын, өлшеусіз мəрт болатын,
Ұрттам шайды қонақсыз іше алмайтын,
Аттам жерге сенімсіз ұша алмайтын.

Кенделіктің азабын тартса-дағы,
Пенделіктің жібіне тұсалмайтын.
Соқса да алдан ызғырық самал қатты,
Қарттың көңіл қамалын ала алмапты.

Жалғыз ұлы болыпты медеу еткен,
Бірақ ол да соғыстан оралмапты.
Шарпыса да жылдардың өрті кілең,
Мұндай қарттар өмірдің көркі, білем.

Өзінен дарқандығы
Кем түспейтін ақ жарқын кемпірімен.
Тасқын күшін тағаты желкелеген,
Жеңісіне жел күліп еркелеген.

Ауылымызды қақ жарып,
Қасқасудың
Ерке өзені жүйткитін ентелеген.
Долылыққа ұласып ерке кезең,

Ерке кезең əуенін шертер өзен.
Нақ сол шақта көпірден көпір қоймай,
Əкететін ағызып тентек өзен.
Дақ түскендей қонақжай бірлігіне,

Өкпелі боп осынау тірлігіне,
Жағалауды жайлаған қалың ауыл
Қатыса алмай қалатын бір-біріне.
Əнмен асқан жылдардың көп өткелін,

Бар болмысын бір сезім бөлеп керім,
Осы шақта Бейсен қарт белін буып,
Үнсіз кесе бастайтын теректерін.
Сырға тұнған қой көзі шоқтай жанып,

Көкірегі алапат отқа айналып,
Тағдырынан алғандай дұрыс өкім,
Сосын көпір салуға кірісетін.
Қамшы үйіріп көңілге ірікпелі,

Жаңа-жаңа жанғандай үміттері,
Жай-жай басып көмекке жиналатын,
Біздің жалқау ауылдың жігіттері.
Ол бар кезде жоғалып сырдаңдылық,

Мейірім оты жанғандай қырдан күліп,
Біздің бүкіл ауылды осы қарттың
Тұрушы еді есімі нұрландырып.
Егер кімнің арманы, айбыны өлсе,

Айбыны өлсе, басына қайғы келсе,
Егер кімнің орнаса бағына түн,
Ол сол үйдің төрінен табылатын.
Сүйсінтері жоқ болса өнер де өгей,

Игіліктің нұрына бөленгендей,
Бір топ бала қасынан Бейсен қарттың
Қалмайтынбыз ілесіп көлеңкедей.
Кейде қалғи бастасақ тақымдайтын,

Алыс тарта бастасақ жақындайтын.
Кеудемізде осынау қартқа деген
Түсініксіз бір сезім лапылдайтын.

Тек алғысқа тойдырған қанағатын,
Қанағатпен суарған баран атын,
Қазынадай қастерлі қара шалдың,
Бүкіл ауыл көп көрді шапағатын.

Тілегінен алаулап таң атқандай,
Жомарттығын жылдармен санатқандай,
Неткен кеңдік,
Табиғат осы адамды

Жұртқа қамқор болуға жаратқандай!
Талабымның сезсем де тыңаярын,
Ол күндерді еске алсам мұңаямын.
Бірде біздің мұржаны жөндеймін деп,

Бейсен ата сындырды бір аяғын.
Қатар мінген жігер мен намысына,
Тұрағының қарамай алысына,
Өкпемізді қолға алып бір топ бала,

Сынықшыға жүгірдік жан ұшыра.
Ал, сынықшы, көрген жұрт таң қалатын,
Қатаң, əрі мейлінше паң болатын.
Аулымызға жақында көшіп келген,

Əр тайғанда, шалқары ортайғанда,
Ол қақпасқа не керек, құдайым-ау,
Тыныштық қып жатпай ма қартайғанда?
Жолы болмай-ақ қойды өмірде оның, –

Деп жымиды ол аңғартып көңіл қорын, –
Көрші ауылда Берікбай сынықшы бар,
Сол бармаса тимейді менің қолым.
Тауға ұқсатқан кезіміз бар адамды,

Сенім көлін боз тұман орап алды.
Біздің сəби жанымыз тұңғыш рет
Əділетсіз жауаптан жараланды.
Сол сəт көзсіз ашуға мінген едік,

Жылауға шақ тұрсақ та үндемедік.
Ақылдасып алдық та, сынықшының
Терезесін қираттық түнде келіп.
...Маң ойларды марқайтып санадағы,

Уақыт бəрін өзінше саралады.
Бұл күндері шарықтап кетті əлемді
Біздің жалқау ауылдың балалары.
Жомарттық пен бірліктің қорығында,

Көбісінің жалғасты жолы нұрға.
Тек белгі боп үлкен бір шұңқыр жатыр,
Сынықшының үйінің орынында.
Ал қасында жасқантып алтын Айды,

Сыр шерткендей елдіктің даңқы жайлы,
Ақ терек пен ақ қайың арасынан
Бейсен ата күмбезі жарқырайды.
Мұратымның төрінде тұрақтаған,

Саған, досым, тағы бір сыр ақтарам,
Мүмкін дарқан шығармын, кең шығармын,
Көзсіз мақтау айтпаңдар бірақ маған.
Жазирамнан əн салып өтті күндер,

Өтті күндер армандай текті күндер.
Егер менде титтей бір мəрттік болса,
Осы қарттан ауысқан деп біліңдер.

Мен туралы ойладың ба,
Бақтарда
Құстар əні күйше шалқып жатқанда?
Ойладың ба мені келіп қалды-ау деп,

Бір жолаушы есігіңді қаққанда.
Ақша бұлттар жүзсе көкте сенделіп,
Бұрымыңды сипап өтсе жел келіп,
Қара жолға қарап ұзақ тұрдың ба,

Тəтті үміттің құшағында тербеліп.
Жырақ қалған жылды еске алып ілгергі,
Мені ойлаумен өткіздің бе түндерді?
Жазғы кеште қырға жалғыз шықтың ба,

Маған арнап үздің бе сен гүлдерді?
Төзіміңді тауыстың ба, біттің бе?
Ұмытпаса бір келер деп күттің бе?
Оңашада жеңешеңнен жасырып,

Маған арнап қол орамал тіктің бе?
Ұмытпаспын, қайда жүрсең бол есен.
Кешірім ет, нəзік нұрға бөлесем.
Маған арнап тіккен болсаң орамал

Хатқа салып жібермедің неге сен?
Үмітіңді азық етіп көп күнге,
Əлде мені ынжықсың деп сөктің бе?
Əлде менен үміт үзіп, басқаның,

Тағдырына тірек болып кеттің бе?
Қанатыңа қайрат жалғап бір аршын,
Бəлкім, бəлкім, іштей ғана тынарсың.
Білсем еді-ау, ойландың ба мен жайлы

Бəлкім, тіпті ойланбаған шығарсың.
Шынымен-ақ, ұмыттың ба солай сен,
Сырыңа ортақ етіп ең-ау талай сен.
Саған адал емес пе едім соншалық,

Мені, аяулым, ұмытасың қалай сен?!
Бəрі мүмкін.
Емес мұным кінəлау.
Мүмкін, тағы, ұнап жүріп ұнамау.

Бəрі мүмкін, ал бірақ мен жайында
Ойланбауың мүмкін емес шығар-ау!

Бұл бөлмеде сен жатқалы қанша күн,
Бəлкім, алдан үміт күтіп шаршадың.
Бəлкім, асыл достарыңды сағындың,
Бəлкім, бəлкім, сау кезіңді аңсадың.

Кеудеңе бір ерке сазды күй еніп,
Келер күнге еткендей боп иелік.
Əрең тұрып көз жібердің көшеге,
Көз жібердің балдағыңа сүйеніп.

Науқас адам кейде жалтақ баладай,
Бір танысың көңіліңе қарамай,
Өте шықты терезеңнің тұсынан,
Саулығыңды сұрауға да жарамай.

Күзді күнгі ойға шомған ормандай
Үнсіз қалдың, қос қанатың талғандай.
Үнсіз қалдың жүрегіңді сипалап,
Сырқатыңа сырқат қосып алғандай.

Мұндай мінез ер жігітте болмаған,
Сəлемін де сата ма екен оңбаған.
Кенет, кенет жылтыр мұздың үстіне
Тайып кетіп, құлап түсті əлгі адам.

Үмітіңді үмітсіз жан кескендей
Ашулы едің, бірақ оған дес бермей,
Тұра ұмтылдың сүйемек боп əлгіні,
Бір қолыңның жоқ екенін ескермей.

Ізгіліктің оты сол сəт өшкендей
Қатулы едің,

бірақ оған дес бермей,
Тұра ұмтылдың сүйемек боп əлгіні,
Бір аяғың жоқ екенін ескермей.
Ұмтылдың да құлап түстің еденге,

Сезімдер бар жататұғын тереңде.
Мен сенбеймін,

көңілі теңіз адамның
Ізгілігі ортаяды дегенге.

Жолың сені тауға бастап шықса, адам,
Арманың мен ырысыңды күт содан,
Сен қорықпа таулардың да тағдыры,
Адамдардың тағдырына ұқсаған.

Кең табиғат бұған шебер, бұған бай,
Тау болған соң тұрмас жəне мұнармай,
Кейде тіпті биік болу қайғы екен,
Биігіңе тұрса ешкім шыға алмай.

Таулар сырын айта бермес шешіліп,
Бойсызды да, ойсызды да кешіріп,
Жатыр олар, менің туған өлкемде
Тыныстаған тұлпарлардай көсіліп.

Қаншама үміт тырналардай тізілген,
Сапар шегіп, тауға жетпей үзілген.
Бір тау тіпті шырқау жатыр, ал бір тау
Наполеонның шаттығындай мүжілген.

Қыран жемін іздейді əркез қиырдан,
Оған шыңның ұлылығы бұйырған.
Жайдақ таулар төбеге ұқсас – төбеде
Емін-еркін жайылмай ма сиырлар.

Көз жіберші мына тауға тұлғалы,
Қанша ғасыр, ол асқақтап тұрғалы.
Биік таулар бақытты ғой, əйтсе де,
Өзіне тəн болады екен мұңдары.

* * *
Арма, Торғай даласы!
Армысың сен жасарып, жайнаған жер,
Бұлбұлдары булықпай сайраған жер,

Сайларында сəйгүлік ойнаған жер,
Май гүліндей маздаған майдангерлер
Қапылыста мерт болған қайран ерлер!
Қайран ерлер, қайтпаған шешімінен

Дала даңқы лаулаған есімінен.
Сендер шауып кірдіңдер ту көтеріп,
Жиырмасыншы ғасырдың есігінен.
Мына біздер,

Бізден де алыс буын,
Мақтан етер сен тіккен намыс туын.
Менменсіген керенау жаңа тарих
Саған қарап түзеді галстугін.

Кездескенмен кең жолда бөгемелер,
Əділдік – Күн. Шуағын төге берер.
Мақтанышпен басыңа гүл қояды,
Немереңнен өрбіген шөберелер.

Ниетінде титтей де мін жоқ оның,
Бөлей берсін бүлдіршін гүлге жолын.
Сенің қаның төгілген қырқалардан
Зəулім үйлер созады күнге қолын.

Сол əуенге құлақты түріп үнсіз,
Өмір кештік уақыттың бүлігінсіз.
Сен жатырсың мəңгілік құшағында,
Бізге қарап мұртыңнан күліп үнсіз.

Өзбекəлі Жəнібековке
Байқатпастан уақытты тез өткен,
Өнер толы өзекпен,
Жыр қанатын безеп кең,

Əнге басты жиналғандар кезекпен.
Бірақ жұртқа зейін қоймай сыздана,
Ортамызда отырды біp қыз бала.
Міне, ғажап, келбет қандай, көз қандай.

Сұлулығы қиялыңнан озғандай,
Ақша бұлттың арасынан біp арман
Соған қолын созғандай.
Бозбалалар аузын ашып аңырып,

Қарап қапты қозғалмай.
Думан қызды. Аянатын заман ба?
Əн кезегі келіп жетті оған да.
Сіңген өнер кəpігe де, жасқа да,

Қыз көңлінен таба алмапты баспана.
Əлгі сұлу өзін туған халықтың,
Біp əнін де білмей шықты, масқара.
Ал онысын кемшілікке санамай,

Отырды ол өз ойымен одағай.
Бөлме толы жақтырмаған көздерге
Пысқырып та қарамай.
Оғы болмай атуға,

Қарттар жағы наразы тіл қатуда:
«Бұл немене тумай жатып бату ма?»
Нақ сол сəтте сен əн салдың, жан аға.
Бұдан асқан нұрлы шаттық бола ма?

Сен əн салдың шарықтатып, шырқатып,
Көңіліңнің ақ дауылын бұрқатып,
Сен əн салдың арыңдатып, зарлатып
Көздің жасын парлатып,

Айналайын, нар тұлға,
Теңіз болсаң тартылма.
Өзен біткен шапқылап
Epіп жүрсін артыңда.

Əлде шырқау таусың ба?
Ал тау болсаң таусылма.
Қазақтың кең даласы
Жатты сенің даусыңда.

Көз алдымда көлбеді,
Толқын құм мен салқын мұң,
Жарқын белес, жалқын күн.
Жатты сенің даусыңда,

Жомарттығы халқыңның
Жатты сенің даусыңда,
Шарқ ұрғаны сұңқардың,
Алқынғаны тұлпардың,

Ойшаң жepдің орманы,
Таудың қия жолдары,
Əкеміздің талғамы,
Бабамыздың арманы.

Сен əн салдың, жан аға,
Бұдан асқан нұрлы шаттық бола ма?
Ұқсап туған екенсің-ау далаңа.
Mінe, сендей жаны мұхит жандармен

Бізгe сұлу көрінеді замана.
Əн қаптасын гүл қаптаған қырлардан,
Халық деген мағынаға бай теңіз.
Өз халқының байлығынан құр қалған,

Мазмұны жоқ мына қызды қайтеміз?
Борышымыз ұшан-теңіз, елесек,
Адам əр кез заманына берешек.
Не болады одан туған бүлдіршін,

Не болады одан туған келешек?
Халық əні –
Азаттық пен қиялдың
Самалы ғой. Оны есуден тияр кім?

Ceні тыңдап мен ерекше шаттандым,
Ал қыз үшін ұялдым.

Қанайымға
Тұтату қиын шаланы,
Тұтанбас үрлегенге.
Адамдар аласарады,

Намысы кірлегенде.
Өзендер көбіктенеді,
Жартастан қарғығанда,
Енжарлық жетіп келеді,

Ерлігің қалғығанда.
Жауларың күнде сені
Күндесін, күндемесін.
Шаттығың кірлесе де,

Намысың кірлемесін.
Досыма, қасыма да
Тілегім осы ғана.
* * *

Қызықсың-ау тым ұқсаспыз дейсің сен...
Даңқ деген нар ма екен, нар құлатқан жар ма екен?
Ұқсап туу бар-дағы, ұқсап өлу бар ма екен?
Тауым биік болса да, əнім асқақ шықса да,

Егер ақын болсаң сен, інім, маған ұқсама.
Бəлкім, шашың тым ұқсас, бəлкім, ұқсас мұңың да,
Бəлкім, менше зауқың жоқ ішкілік пен шылымға.
Бəлкім, менше арнаңда тасып толған шығарсың,

Бəлкім, менше өртеніп ғашық болған шығарсың.
Бұл сөзіңе, қалқам-ау, бас изермін, көнермін,
Мен көнгенмен не шара, заңы қатал өнердің.
Заңы солай өнердің, ақындықтан безін сен,

Егер менен бір елі пəстігіңді сезінсең.
Сырдаң бойлы шіліктен шырқаумын деп баптанба,
Кілең ұқсас биіктен құтыла алмай жатқанда.
Тілектеспін, жарқырап жансын лаулап бағың бір,

Бір жырыңмен сағынтып, бір жырыңа табындыр.
Мен қарайын елжіреп, отым шалқып көздегі,
Өз күшіне сенгендер күндемейді өзгені.
Мықты болсаң, жарқыным, ізіңді сал елсізге,

Ізсіз жандар өнерде толып жатыр сенсіз де...
...Қызықсың-ау, тым ұқсаспыз дейсің сен.

Т. Жұмановқа
Ол ауылдың қадірмен диқаны еді,
Кеудесіне кең дала сыйған еді,
Кең даланың мəрттігін жиған еді.

Көңлі түскен адамға қажет кезде
Жалғыз атын ойланбай сыйлар еді.
Бəкір баба осындай диқан еді,
Жайсаң жайлау, жаз пейіл бола тұра

Айтқанынан қайтпайтын қиқар еді.
Сағынышын самғатып сан хатынан,
Құлан жүйрік қиялмен таңды атырған.
Еркетайы біp күні ойда жоқта

Келін əкеп түсірді Алматыдан.
«Жалғыз ұлға құдайым сана берді,
Келін əкеп қуантты тамам елді,
Енді өлсем де арманым болмайды», – деп,

Қарт жүрегі елжіреп сала берді.
Той жасады онан соң дүрілдетіп,
Тапқанын түгел шашып, гүрілдетіп.
Əсем əн қарлығаш боп қалықтады

Аспанның шымылдығын дірілдетіп.
Сауыққа сақтап бағзы құмар қалпын
Шарықтатты шал солай шынар даңқын.
Мынадай той Қасқасу баурайында

Бұған дейін болмаған шығар, бəлкім.
Тойдан соң Бəкір қарт көңілі жайланып,
Үш күнге созылған ғажайып думанды ойға алып,
Қиялы шарықтап сан қырға

Шуақтап отырды есіктің алдында.
Тоқшылық керуенін тартқан
Бейнетқор кеудеден атырған ақ таң
Етпеуге бола ма уақытты мақтан,

Ұлына риза еді ол, бақытын тапқан...
Кенет келінінің
Жолдың жиегінде жатқан
Нанды тeyіп өткенін көріп,

Қабағы түнеріп түндей,
Kөңілі бұзылып нілдей,
Дауыстап перзентін шақырды қасына:

Бірақ сен жасыма.
Қазақтың мейірбан даласын,
Кеудеңе тоқыған баласың.
Əттен-ай, əлі де шаласың!

Жан адам көрмесін беліңді бүгілген,
Қалдырмай келінді бүгіннен
Қай жерден əкелсең,
Сол жерге апарып саласың.

Əйтпесе, бітті бар əңгіме,
Жалғызым, əкеңнен мəңгіге
Алыстап қаласың.
Жігіт қанша қиналса да қайғы қажап жүрегін,

Орындады əкесінің тілегін.
«Десек-дағы, нанды қорлау жат қылық,
Шалдың іcі шектен шыққан қаттылық.
Жас келінге обал болған екен тым», –

деп гулесіп жатты жұрт.
Содан бepі, міне, қанша жыл өтті.
Қанша гүлзəр көктем келіп туған жерді түлетті.
Көкірегінен желкен жайып тəтті үміт

Мен ақын боп оралғанда аулыма
Қанша қыздар гүл сыйлады шат күліп.
Əжей тосып сары майын сақтаған,
Құрбыларым жырларымды жаттаған,

Туған далам атқа сүйеп қондырып,
Əкпем мені «жұлдызым» деп мақтаған.
Соның бəpі Бəкір қарттың баяғы
Қылығындай əсер еткен жоқ маған.

Дəуірінің босаң жібін тап басқан
Əруағыңнан айналайын, ақ бас шал.
Жылда ауылға барған сайын мен сенің
Кете алмаймын бейітіңе соқпастан.

Үндемейсің, қайсар тұлға, ойы алау
Қайран қартым, құдіретіңе тоям-ау.
Бəлкім саған жұртқа ой салу үшін де
Қажет болды өзіңді-өзің аямау.

Біp кездері epні кeyіп, сусап өскен көк шыбық
Бəйтерек боп асқақтады
Бұл не деген жақсылық.
Иə, кез келген тоқшылықтың арғы тегі жоқшылық.

Асқан зорлық, бар ма бірақ, барды қадірлемеуден.
Əттең, кейде бізге соны ойлатпайды тоқшылық!
Адамзатқа қауіпті жау – асқыну.
Оның бізден аулы қашық десе де

Кеше ғана көз алдымда көшеде
Нанды тeyіп өте шықты жас сұлу.
Тоқшылықтың күйісі ме, міне, бұл?
Əлденеден тітіркеніп жүрегім

Мына қызға Бəкір баба сияқты,
Қайын ата жолыққай деп тіледім.

О.Еркіновке
Сəлем, ұлы Жайығым!
Толқыныңа кім салмады қайығын.
Kім шертпеді саған келіп шаттығын,

Кім жумады саған келіп айыбын.
Ғұмырыңда қозғалыстан танбадың,
Заманалар қанатында самғадың,
Ғасырлар мен ғасырларды жалғадың,

Айтшы маған, бар ма сенің арманың?
Қуат-күші сендегі ұлы дарынның
Орталанса қайтер еді Нарынқұм?
Жадыратып сен ашпасаң қабағын,

Xaлі қалай болар еді даланың?
Сен айнысаң мінезіңнен дағдылы
Қалай болмақ қарт Каспийдің тағдыры?
Жұрт көп еді атақ-даңқтан үмітті

Оның көбін қатал тарих ұмытты.
Туған Отан мəңгі ұмытсын мені де
Сендей өзен бола алмасам еліме!

өтесің замандарым,
Құпиям көп ұқпаған, түсінбеген.
Əкем менің жек көрген адамдарын
«Жалыны жоқ сорлы» деп мүсіркеген.

Алдан іңкəр үміттің жолын көрем,
Жолын көрем,
Жанымнан жалын көрем.
Мүсіркетпе тағдырым мені ешкімге,

Mүcіpкeгeн адамның қолында өлем.
Ғасырына өң берген,
Ерлер аз ба шапағатын ел көрген,
Жас шағында-ақ заманының заңғар ойын меңгерген.

Kepіcіншe, сақал-шашын күнге ағартқан қарттар бар,
Жасы жүзге келгенмен.
Даңқы шырқау ел рухын айқындайтын деңгейдің,
Жас кезінде жалыны жоқ жігіттің,

Жас кезінде арыны жоқ жігіттің,
Ертең ерлік жасарына сенбеймін.
Иə, жастық шақ бола алмайды

ешқашанда жарлы ұғым,
Аяу керек
Жастық отын ерте өшіpіп алғандардың барлығын!

Мұрат Əуезовке
Мықтылардың күйін шертіп өтер күн,
Заман – терек, адам соның бұтағы,
Мен туғанда, досым, сенің əкеңнің

Жазылыпты Абай жайлы кітабы.
Менің əкем соны оқып,
Ұзақ түндер отырыпты оңаша.
Біp биікпен табыстым деп тамаша,

Шаттаныпты балаша.
Айқара ашып аспанын,
Жинап барлық достары мен қастарын
Ниетімді құптар деп,

Бұл ecімдe ерекше біp құт бар деп,
Мына мендей перзентіне сол күні
Ат қойыпты Мұхтар деп.

Біздің ауыл иттерінің аты да
Келеді ылғи «Бөрібасар», «Арлан» боп.
Бірақ əлі қасқыр алған біpі жоқ, –
Қасқыр түгіл қоян ұстар түрі жоқ, –

Деп күліпті төрде отырған біp кіcі.
Жұрт шаттығын су сепкендей басыпты
Əлгі адамның əжуалы күлкісі.
Əкем сонда бecігімe сүйеніп,

Тірлігіңде бой көрсетпе жырадан.
Ұлым, мені таба қылма мынаған.
Қыран болсаң кеңістік көп қайда да, –
Деп сеніммен жымиыпты жай ғана.

əлгіге қас қылғандай.
Қас қылғандай, қалжыңын тасқа ұрғандай.
Атқа міндім...

Болса да көп арманы,
Əкем марқұм ол күнді көре алмады.
Көре алмады ол тағдырдың мергендігін,
Ұланының жырдан гүл тергендігін.

Абай, Мұхтар бастаған елге əйгілі
Ұлы көштің соңынан ергендігін.
Сапар сайын олжасыз боп қайтпадым,
Көрмеді əкем талайдан бақ қайтқанын.

Көрмеді əкем баяғы калжыңбастың
Немересі жырымды жатқа айтқанын.
Мейлі, қасым көп болсын досымнан да,
Мейлі, қайғым көп болсын шашымнан да

Мейлі, мұңым сөз алсын тосылғанда,
Борыштымын, ecімін маған берген
Сенің əкең секілді асыл жанға.
Менің тұңғыш кітабым басылғанда,

Үміт оты алдымнан шашылғанда
Анам байғұс шаттықтан жарылардай,
Жыртық, ескі кeбіcін сүйрелектеп,
Көршілерге жүгірді күйбелектеп.

Сосын үнcіз тұрды да ойға қалып,
Үйренбеген əлі де тойға барып
Менің титтей елеусіз кітабымды
Ұлы томның қасына қойды апарып.

Мұның не деп айтуға жарамадым,
Досым, бұған мысқылмен қарамағын.
Перзентінен даналық күтетұғын
Əдеті ғой ежелден бар ананың,

Дей алмаймын өнерде бос қамалам,
Бос қамалсам жанымды жасқа малам.
Абай ақын біp басқа,
Мұхтар басқа,

Жол іздеймін əлі ешкім бастамаған.
Өзіме шақ көгілдір аспан алам.
Сағынумен күн кешем мен ертеңді,
Сүйіп өтем өлгенше кең өлкемді.

Өткізбеймін ешкімге зорлығымды,
Түсірмеймін ешкімге көлеңкемді,
Заманымнан алғанша үлесімді,
Тоқтатпаймын тағдырмен күpecімді.

Мұхтар деген – киелі ат, марқұм əкем
Маған тегін қоймаған бұл есімді.
Мені осынау сенімнен айырма, Отан!
Қастарыма күшімді пайымдатам.

Өзім қанша мықтыны мойындадым.
Енді өзімді соларға мойындатам!

Шаңқай түсте,
Яки нұрлы ақ таңда,
Нəн ұшақпен самғап бара жатқанда,
Көз салсаңыз төменге,

Біp тeгіc боп көрінеді жыралар,
Тереңінде жыланы бар ұралар.
Байқалмайды əжім-əжім қыраттар,
Қырат көзін жарып шыққан бұлақтар.

Бұққан сансыз құпиялы ойларға,
Біp тeгіc боп көрінеді сайлар да.
Бір тегіс боп көрінеді
Қыр мұрынды қырқалар ала бөтен,

Сəулет бepіп жатқандай далаға кең.
Сөйтсем, мына қашықтық қанша сырды,
Сырт көздерден бүркелеп қалады екен.
Мен де сенен көп мезгіл қашық жүріп,

Назарымды жан-жаққа шашып жүріп,
Байқамаппын жаныңның жыраларын,
Жылан бұққан зымыстан ұраларын.
О, тағдырым,

Tіpeк бол тілeгімe,
Сабырлы ойдың қашырма сұрқын, тіптен,
Қас пен достың қажырлы жүрегіне
Тек жақыннан қарауға мүмкіндік бер!

Ал егер мен жақыннан қателессем,
Жақын келген бақытқа қуанбасам,
Жақын тұрған биікке шыға алмасам,
Жақын жүріп жауымды танымасам,

Жақын жүріп досымды ұға алмасам,
Өз қайғыммен өзімді жазалағын,
Онда менің өзіме өз обалым!

немесе
рухани байлыќсыз да мемлекет ќ±руѓа
болады деп ойлайтын
жас бизнесменге хат

Жаңа қазақ, шала қазақ жас інім,
Алшысынан тұрды бүгін асығың.
Саған қарап ойландым да жасыдым.
Айырмаған азғыны мен асылын

Мына ғасыр, бəлкім, сенің ғасырың.
Мына ғасыр безбүйректеу өр ғасыр,
Жүрегінде сезім емес, қорғасын,
Шетке қақты тұлпары мен жорғасын.

Қақпай қайтсін, бəрін сатып алуға,
һəм сатуға мүмкіндігі болғасын.
Сенде қазір думан дəурен, масат күн,
Өзіңді-өзің бар жауаптан босаттың,

Рухани байлыққа да тас аттың.
Аудандағы жалғыз кітап дүкенін
Сатып алып сырахана жасаттың.
Тез ашылып саудагерлік дарының,

Таудан, тастан қайтпастай өр арының,
Саудаладың Алматының жарымын.
Ұлағатты ұлы қазақ елінде
Сатылмайтын байлықтар да бар, інім.

Жалғыз саған борыштыдай бар халық,
Топ ішінде ісіп-кеуіп, нарланып,
Кейкиесің қол беруге арланып.
Дегенмен біз сені туған ұлттың

Сатылмайтын қасиеттерін қорғадық.
Көз көп қазір сыртымыздан сын айтар
Бəйтеректі мазақтаса құмай тал,
Ерден бұрын ел сенімін мұңайтар.

Бірақ бізге өз ұлтыңды өзгеден
Кем сүйесің деп, қанеки, кім айтар?
Асау даусы əр қиырдан естілген
Ағаң бізбіз, ерте есейіп, кеш күлген.

Аман қалған талай қарлы көшкіннен.
Уақыт артқан абырой мен беделі
Сұрап, сатып алынбаған ешкімнен.
Желтоқсанда құрық түсіп арманға,

Жас буынның өзегін өрт шалғанда,
Yнсіздігі айналып зор қорғанға,
Дəл бүгінгі батырлардың көбісі
Үстеліне жасырынып қалғанда.

Найзағайлар жарқ-жұрқ ойнап аспанда,
Ұлтымызға ызғарлы үрей шашқанда,
Қыздарымыз қайсар мінез ашқанда,
Кей еркектер құдай қара басқанда

Ұқсағанда піштірілген қошқарға,
Қонаевтың жақсылығын көргендер
Қонаевты жалғыз тастап қашқанда
Сахаровқа іні болып табысып,

Горбачевпен, Крючковпен қағысып,
Талай залым алпауытпен алысып,
Біз тіккенбіз басымызды бəйгеге
Бар қазақтың ар-намысын ап ұшып.

Ұлтымыздың əр мұңының басында,
Салт пен сана, тіл мен дəстүр қасында,
Арал зары шапқан кезде насырға,
Қорғаушы боп тағы да біз жүргенбіз

Тамырсыз жан жұрт мұңына саңырау
Деген пікір рас па еді, тəңір-ау?
Неге болдық рухсызға қоңырау?
Қандай қорлық, ағыл-тегіл дəулеттен

Дəулеттінің жан байлығын танымау.
Дəcтүріміз тұрса екен деп күшінде,
Егемен ел болуды аңсап түсінде,
Ұлы арманы запыран боп ішінде,

Сан ғасырлық ұлтымыздың шайқасы
Сендейлерді тайраңдату үшін бе?
Мұндай бақты көрдің бе екен түсіңде,
Бүгін жұртты менсінбеген пішінде,

Шыға келдің айналып тас мүсінге.
Біздің қилы күресіміз кешегі
Сені атқа отырғызу үшін бе?
Біздің дəуір нарықтан кеп табылды

Бірақ, нарық жүрмей жатып жаңылды.
Нақ сол тұста сынап қалдың бағыңды.
Қоғам мүлкін заңдастыра жымқырып
Іс бастап ең, байлық сел боп ағылды.

Рухынан артық қойған қарынды
Шын безбүйрек болып шықтың алымды.
Нəтижеде жұрт қалтасы қағылды.
Ал əйтпесе мына үйлер, зауыттар

Қайдан тапқан дəулетіңе алынды?
«Бөлінсе де сана төртке, ми үшке,
Нарық заңы солай, жөнсіз тиіспе!» –
Дейді біреу шығып алып мүйіске.

Сонда қалай, кедейленіп бар халық,
Жүз-ақ адам бай болуға тиіс пе?
Жүз бай шырқап, миллион кедей аh ұрған,
Пайда тым аз жүз бай еккен дақылдан.

Кім бар жұртты тең баюға шақырған?
Фарабиден «Мықты ел кім?» – деп сұраса,
«Қайыршысы жоқ ел», – депті ақылман.
Сорласа жұрт рухсыздан сорлайды.

Қырандардан биік қойсақ торғайды,
Отанды кім торғайлардан қорғайды?
Рухсыздың, қайырсыздың баюы,
Бəлкім, ертең ұлтымызға зор қайғы.

Жинасаң да əлемнің бар алтынын,
Адамдығың көрсетпесе жарқылын,
Қоршар сені салқын шаттық, салқын үн.
Ешкім рух байлығынан бөлініп

Серікжан Сейтжановқа
Құм мен құмды кіріктіріп жалғайтын,
Тас пен тасты біріктіріп қолдайтын
Топтасуға жаны ғашық,

Yгілгеннің бағын ашып
Тек тұтастық мүддесінен самғайтын
Құрылысқа арзан əрі тиімді,
Теңге ететін, қоңды ететін тиынды,

Жаңа цемент ойлап таптың, жас ғалым,
Құрмет көргей құмға жазған дастаның.
Азаматтық санамыздан ғылым озса не етерміз?
Аман тұрсақ əлі талай жаңалыққа жетерміз.

Бірақ мынау ұлтымызды жауырыны құрысқан,
Бірлік емес, байлық үшін жұлысқан
Бас басына би болуға тырысқан
Қалай, қайтіп біріктірер екенбіз,

Қалай, қайтіп кіріктірер екенбіз?
Рухсыз бен ұлтсыздың бағы жанған заманда
Басымды ием, дəл осы іске цемент тапқан адамға!

Даттайды екен біp кінəңді ел білсе,
Бірақ ол да келген қайғы уақытсыз.
Қызғанышы ізгілігін сөндірсе –
Нақ сол адам бақытсыз.

Көздер барда қадалатын тамсана
Шын сұлулық қалмақ емес назарсыз.
Қажырсыз ба, қанша сұлу болса да
Нақ сол адам ажарсыз.

Жабырқама,
Беліңді жаз бүгілген.
Еңкеймесін ер жігіттің атағы,
Ол солай ғой,

Түймедей бір мініңнeн
Бəз біреулер түйе жасап жатады.
Мойыма дос,
Неге əлсіздік байқаттың,

Тарылмасын көңіліңнің қойнауы.
Ойлашы өзің
Тарысы бар аймақтың
Мүмкін бе екен торғайлары болмауы?

Кез болатын наурыз айы сəн құрған,
Дала жатты ecі шығып жаңбырдан.
Сол далада... жол үстінде бұралаң
Жасы алпыстың əуізіне құлаған

Мəшинеге қол көтерді біp адам.
Қиял құсы қалықтап,
Шат сезімі шарықтап өңіндегі
Жүргізуші ерекше көңілді еді.

Шексіз алғыс айтар ем күні ілгepі, –
Деп жолаушы қулана күлімдеді.

Сізге кінə тақпайық ол үшін біз. –
Жүргізуші күлімдеп ecік ашты –
Қартты сыйлау – қашанғы борышымыз.
Ұзақ жүрдік.

Жол шеті көрінбейді,
Керім дала қасарып берілмейді.
Сыр тартыспақ болсақ та одан-бұдан,
Əңгімеміз шашырап өрілмейді.

Дəрігердей іздеген жүрек емін,
Кенет жерден тапқандай тілегенін.
Жүргізуші көзінен от ұшқындап
Жатқа соқты Қасымның біp өлеңін.

Менсінбеген кейіппен маңғазданып,
Маңғазданып орнынан паң қозғалып:

Қарсы алып ек, дүние-ай, талайды өрден,
Мен бастық боп тұрғанда осы ақының
Пəтер сұрап алдыма талай келген.
Tіпті жиі соғатын дамылдамай,

Мақтанасыз ақыңыз əлі бардай.
Қане, жылдам түсіңіз мəшинеден, –
Деді жігіт ызадан жарылардай. –
Ең жайдары ақынды жаны көктем,

Албырт, алау таңдарға əні кеткен.
Ең айдарлы ақынды,
Ең айбарлы ақынды,
Халық сүйген ақынды,

Туған халқын жанып сүйген ақынды,
Туған елдің гүлі болған,
Заманының үні болған ақынды,
Мұқаттым деп мақтануға,

Мұқаттым деп шаттануға бола ма?
Сондай есер сезіміңіз үшін мен
Қазір сізді тастап кетем далаға,
Тез түсіңіз тимей тұрып кecіpім! –

Жүргізуші қатты жапты мəшиненің ecігін.
Р.S. Төбелер көп өмірде, ал биіктер санаулы,
Ұнатады ел сондықтан биікке көп қарауды.
Шымшықтар көп өмірде, ал сұңқарлар санаулы,

Санаулы олар, сондықтан жалпы жұртқа қалаулы,
Жылдар түмен зейнетін артқанымен қаншалық,
Қалаулысын қайда да қорғайды жұрт жан салып.
Туған өлке бағы үшін өccін, жансын, гүлдесін,

Қарсы қойма оларға мансабыңның мінбесін.
Келер албырт ұрпақтың жігіттері ceні де
Орта жолға жеткенде тастап кетіп жүрмесін!

ал, қасында
Судан жаңа «Волга» тұр жарқылдаған.
Kім біледі көнерін, құп аларын,
Батылдандым. Сенімнен құламадым.

Дарбазасын қағып ем үн болмады,
Сосын барып əйнектен сығаладым.
Кездейсоқтық. Cіpə оның аз ба ceбі?
Mінe мұндай ғажап та кездеседі.

Төрде отырған нəн қарын сары кіcі
Менің жақын досымның жездесі еді.
Əpі туыс ағаммен етене еді
(Біp қолқамды қалайда көтереді),

Соңғы жылдар мерейі қанаттанып,
Басқаратын үлкен біp мекемені.

Сақта тəңір үміті суалғаннан,
Айым мұндай сəтімен туар ма алдан.
Еркін ашып қақпаны өзімсініп,
Kіpіп бардым ішкі үйге қуанғаннан.

Сəлем бердім. Сəлемі ұнамады,
Күңгірт тартты көңлімнің гүл алаңы.
Ұзақ үнсіз отырдық, бұрынғыдай,
Анамның да саулығын сұрамады.

Мінез көрдім бойынан алғаш бөтен,
(Бөтендік пен оғаштық жалғас па екен?)

Кеңес құрап, келіссіз егес құрап.
Алматыда ақын көп,

Кəне, қалқам, үйге жүр, қонағым бол,
Үйім мынау Жароков көшесінде.
Жібepмeй-aқ жылдардың тереңіне ой,
Оның үнcіз кеткені жөн еді ғой.

Дедім күліп, – Жароков сол еді ғой.
Көкірегін ақынның мысы басып,
Мысы басып, тəкаппар сұсы басып:

Маздақ жырды қашанда тойға дайын,
Ойға алайын, тағы біp ойланайын.
О сүйікті нұрлы өмір,

Билеп алып аспанды
Реактивті ұшақтардың,
Самғауына қиын кезең басталды.

Бұл күтпеген пəлекеттен,
Құтылатын жол қайда,
Ғалымдардан, cіpə, көмек болмай ма?
Дүлей үрей құшағында азап шектік күнделік.

Майда құстар турбинаға
Жойқын ауа толқынымен біpгe еніп,
Бес нəн ұшақ іcтeн шықты соңғы айда, –
деп өтінді ұшқыштардың бастығы,

Ғалымдардың басшысы – үлкен қасқа маңдайға.
«Ғылым үшін, міне, жаңа тақырып»,
Қасқа маңдай аз ойланып отырып,
Табыстады іcті басқа маңдайға.

Басқа маңдай ертіп басқа маңдайды
Жете зерттеп, түсінгенмен мəн-жайды,
Құпияның құлпы ашылмай қасарды,
Түрлі-түрлі тəжірибе де жасалды.

Айлар өтті нəтижесіз күйбеңмен,
Ұшақтардың гүріліне əбден еті үйренген,
Қу құстардың əуежайды басынғаны соншалық,
Біpін-біpі шұрқыраса қарсы алып,

Біp-біpінe қоштау айтып тамсанып,
Таңнан таңға масайрады əн салып.
Тым бейхабар мынадай «ғаламаттан»
Мадридте оқитын

Ұлын көpіп қайтуға бара жатқан,
Тарпаң тағдыр сарқа алмаған қуатын,
Құзар таудың баурайында тұратын
Орманшы қарт үлкен қасқа маңдайдың

Еді жақын туысы.
О, сəттілік десеңізші қандай бұл!
Күллі өмірін орман бұрған
Туысымен қасқа маңдай шай ішті.

Сосын өзін толғандырған,
Əpі қатты арландырған,
Оқиғаға ойысты.

Ғалымсыңдар дүниені нұрландырған талғамы,
Қолдарыңда ғасырлардың толғағы.
Кейде ұстаз табиғатқа шəкірт көзбен қарамай
Шалыс басып қаласыңдар,

мынау соның салдары, –
деді орманшы күлімдеп, –
Қиын салдар қиын сауал туындатты десе де
Бұл – оп-оңай шешілетін мəселе.

Əуежайға төрт-бес сұңқар табыңдар,
Қайсарлығы көз арбайтын,
Ұсақ құсты көргенде төзе алмайтын
Сұңқар деген тіршілікке нағыз іңкəр дарындар.

Еркін ұшып шығу үшін биігіне қалаған,
Оларға сол арадан,
Жайлы ұя салыңдар,
Жəне ерекше жағдай жасап бағыңдар.

Сонда майда құстардың сұсы қашып,
Eңcecін сұңқарлардың мысы басып,
Іздеу үшін жанға жайлы басқа орын,
Тастай қашар сол əуежай аспанын.

Kөкіpeгін көрікті ойға бөлеген
Орманшы қарт, шынында да, болып шықты көреген.
Ұсақ құстан күрт тазарып, күллі əуежай аспаны,
Ұшақ біткен еркін самғай бастады.

Жеңіл соқпас осы қайсар заңдылықты меңгеру
Саған қашан келер екен кемел кез.

Міне, аға, сұңқарларға жол беру –
Майдаларға күрес ашу деген сөз.
Ал сен кімгe,
қай сұңқарға жол бердің?

Есіңде ме,
Кімге кімді теңгердің?
Қаптаған көп бала тайдан,
Суырылып шыққан кезде дара тай

Демедің ғой «Алақай».
Жеткергенов Жебегенге,
Айбергенов Төлегенге
Біp көзбенен қарап обал жасадың ғой, ағатай!

Енді бүгін қолдан билік, бойдан күшің қашқанда
Жалтақтайсың жан-жағыңа,

Қамқоршысы,
Мектебі,
Емес пе едім
Асқаны ма неткені?

Ебін тапса ысырады шеткері,
Елемейді, сыйламайды», – деп мені
Өкпелейсің ұқсас əpі ұсақ қанат жастарға.
Иə, олар қадіріңе жетпеді!

Құтылам деме өзгеге артып кінəні!
Сен жауап бересің əлі,
Жолыңды салмай қиынға
Жөніңді таппағаның үшін,

Сұңқарлар болған жиында
Шымшықты мақтағаның үшін.
Құр қалбақтап ұшуды нысап тұтқан,
Ұқсастық пен ұсақтықтан

Біз əрдайым тиістіміз қорқуға.
Не ғаламат жатыр мына ғасырыңның бойында?
Желтең,
Мазаң ойменен

Жүргендеймін кейде мен
Барселона əуежайында.
Біp кез əлгі орманшы кеп қасыма
Балап мені баласының досына

«Уақыттың талабы
Ерте, кеш пе, бəрін жөнге салады.
Сұңқарына жағдай жасамаған ел
Майдалардың мазағына қалады» –

Қалтасынан кестеленген орамалын алды да,
Туған жердің топырағын түйіп берді жігітке,
Кім біледі, сол сəт жаны берілді не күдікке.
Қыздың мөлдір ықыласы мұнымен де бітпеді,

Оның көңілі қаяулы еді, оның көңілі күпті еді.
Ақырында бұл сұраққа жігіт қойды нүктені,
«Жұма күні үркер жұлдыз туған шақта күт» деді.
Соныменен екеуі де атар таңды қиялдай,

Бір-біріне қол бұлғасып бара жатты қия алмай.
Нақ сол түні қамыс шулап сездірді бір сұмдықты
Ел іргесін жау шапты да бүкіл ауыл дүрлікті.
Нəзік арман құшағында мүлгіп жатқан қияны

Дүбірлете басып өтті тұлпарлардың тұяғы.
Батыр əркез дайын тұрар елге өмірін арнауға
Ту көтеріп кетті жігіт ата-жұртын қорғауға.
Жауды қуып тастағанмен туған жерден жыраққа,

Жұма күні сүйгеніне келе алмады бірақ та.
Іздеп барса ел қалған екен бір төбенің басында,
Жүзге жуық жау əскері жайрап жатыр қасында.
Қайран жігіт өліп жатыр, бір қолына ту ұстап,

Бір қолына туған жердің топырағын уыстап.
Саусағында жылтырайды қыздың берген жүзігі,
Маңай жым-жырт, естілмейді шыбынның да ызыңы.
Ал, алыста орағытып сонау сайын даланы,

қайтем мен
Ақ мақталар сол жандардың арманы ма қайта өнген?
Сол жандардың шашы ма екен мына жасыл құрақтар,
Сол жандардың көз жасы ма мынау аққан бұлақтар.

Алтын жүзік, кеше біздер тауып алған дөңесте
Сондағы өлген батыр ұлдың сақинасы емес пе?
Ұлы өмірдің қаталдығын ұмытсаңдар, адамдар,
Қараспанның биігіне шығып, төмен қараңдар!

Саған айтар бір сыры бар мылқау қара тастың да,
Өткен күннің бар белгісі жатыр құмның астында.
Құм астынан көз жіберіп сонау алғы күндерге,
Сенің ата-бабаларың ұйықтап жатыр бұл жерде.

Ата-бабаң құм астынан құлақ етіп қияқты,
Сенің əрбір қимылыңды тыңдап жатқан сияқты.

(Серік Əлиевті еске алу)
Қазанын оттан түсірмей кеткен, жомарттық жеңген

жүрегін,
Ақ көйлегімен туған, бақ көйлегімен туған азамат

ердің бірі едің.
Сараңның бір жыл жейтұғын асын бір сəтте ғана таратып,
Тұрушы ең содан рахат тауып, көңліңнен əппақ таң атып.
Санадан өшпес тарих екен-ау өзіңмен өткен жылдарым,

Ертіп кеп едім үйіңе талай əлемнің жайсаң ұлдарын.
Сыр шерткен ұлы Ғабит ағаң да отырып таныс төріңде,
Орыстың алғыр Евтушенкосы да, моңғолдың

ғарышкері де.
Жүруші ең дəйім бойыңа бойшыл, ойыңа ойшыл

тең іздеп,
Қырғызы қайың бүр жарған кезде Бішкекке келдің

мені іздеп.
Он күннен кейін жолығамыз дедің нар пейіліңмен еңселі,
Он күннен кейін, амалым қанша, табытта көрдім

мен сені.
Жарты жолға кеп қарсы алушы едің бет бұра қалсам

Талғарға,
Көңлімнің мұңын көзімнен оқыр, сірə, енді сендей

жан бар ма?
Өз ұлтын шексіз беріле сүйген, қаптатқан ойдан

тасқын əн,
Қазақтың мен де сормаңдай ұлы кей-кезде жолы

тас тұман...
Іздеумен өтем, аяулым, сені, жүрегі дарқан, дос қыран,
Сен де ылғи маған сəттілік тіле жеті қат жердің астынан!

Төлен Əбдікке
Асқақ ұстап жастық туын,
Алпыс таудан астық бүгін.
Алла білер, алдымызда енді қанша қалды тау,

арты – дау.
Кейде албырт Батырлық та Тасырлықтан кетпекке
Оймен, мұңмен көз тастайды Рух атты мектепке.
Ол мектептің түсі жадау, терезесі қираған,

Ішіне даңқ сиғанымен, даңқы байлық жимаған.
Содан оған жұрттың көбі құлықты емес баруға,
Шу менен Бу дес бермейді мектеп парқын тануға.
Сол мектептің ұстазы едік, нəпсіге бас имеген,

Аңқау, сенгіш адамдығын қайсарлығы сүйреген.
Күллі рухсыз биіктердің парқы, даңқы сұйықтау,
Біз шыққан тау – Шындық тауы,

* * *
Тарихқа үңілсең, сезер ең,
Қай кезден басталған бұл сұмдық.
Ұлыға қанжарын кезеген, –

Күншілдік.
Бұл неткен зұлымдық, жаным-ау,
Бұл неткен ағаттық!..
Биікті биік деп танымау –

Нəмəрттік.
Арымды келемін қанат қып,
Жаныма біp тыным бермедім.
Бойымнан таусылса жомарттық,

(Мойынқұмдағы Қайрат Рысқұлбековтің
ескерткішін ашарда оқылған жыр)
Нақ төрінен мəңгі итжығыс түсіп жатқан майданның,
Жігеріңмен көктеп өтіп,

Ұлт мүддесін шекпен етіп,
Төбең бір сəт көкке жетіп,
Өз өлкеңе ескерткіш боп оралдың ба, айдарлым!
Жетекке алып саналы арман,

Бүршігіңді жаңа жарған шағыңда,
Денең қалып сонау Семей түрмесінің маңында,
Мойынқұмның топырағын қайта бастың кемелдеп,
Ара-жігі ерлік пенен ездіктің

Бір-ақ қадам екендігін дəлелдеп.
Қиын сəтте жалау еткен намысын,
Даңқың ассын, қайсар ұлан, жанын қиған ар үшін.
Ноғайбайдың перзенті боп Алматыға кетіп ең,

Рысбек Тұрысбековке
О бастан-ақ Мен Сен болғам, Сен, əрине, Мен едің,
Екеуміз қос желкені едік достық атты кеменің.
Келер таңға қиял жалғап, сыр толғасып кей күн біз,

Шын досы жоқ адамдарды аяу керек дейтінбіз.
Адал достық құдіретін ешбір сезім бөгемес,
Тіпті көзсіз махаббаттан оның даңқы кем емес.
Тірліктегі менің əрбір өрісім мен жеңісім

Ең негізгі қуаныш боп есептелді сен үшін.
Қалжыраған сəттерімде қайғы-мұңмен қағысып,
Пейіліңді қанат етіп, сен жетуші ең ап ұшып.
Енді бейнең алыс тартты қалың тұман ішінде,

Еш айырма болмап еді сөзің менен ісіңде.
Зор пенделік тарту күшін жеңе алғаның үшін де,
Саф адалдық ауасымен дем алғаның үшін де,
Маған шексіз жəне шетсіз сене алғаның үшін де,

Марат Қабанбайға
Қара күші той тойласып, жең ұшынан жалғасқан
Дəуір үнсіз томсарады, ар-намысын қар басқан,
Зиялысы жағымпаз боп, ділін сатып алжасқан.

Сондай шақта тек шындығын ете білген алдаспан,
Қарағайға қарсы біткен бұтақ ең сен, нарқасқам.
Қоғамды алға сүйрейтін де нарқасқалар, қасқалар,
Қасқа жүрер жолдарға ылғи орлар қазып тасталар.

Олар көзі тірісінде достан бұрын қас табар.
Ұлттың маубас сорлылығы, жеңілісі, ездігі
Өзі туған қасқаларға тор құрудан басталар.
Дүниенің бар сабынын жұмсаса да ағармай

Қалатындар жүруші еді саған тұсау таба алмай,
Ел тізесі бүгілмейді, рухы, тілі жоғалмай.
Ұлттық рух моторына болып едің жанармай,
Енді ұлтыңның төріндесің, қайсар Марат Қабанбай!

Бұл күрделі сын-сұрақ
Келе жатыр ұлтымыздың ар-намысын шымшылап.
Күрт шегеріп қалың жұртқа өтімін,
Біздің кейбір зиялылар биліктің лас етігін,

Мұртыменен шөткелеуге көшкен рухсыз ғасырда
Кешегі асыл бүгін əлі асыл ма,
Кешегі дос бүгін əлі досың ба?
Кім шегініп, кім қалды,

оқ пен шоқты көп көрген,
Өз халінше ұлттық рухқа жігер берген, от берген.
Айта білді ақты ақ деп, ал қараны қара деп,
Сол үшін де атанды ол дара тұлға, дара бет.

Мұндай дара тұлға жоқта біз сорлылар қайтер ек?
Хош бол, қазақ рухынан бой көтерген бəйтерек!

(Көлік апатынан марқұм болған ұлтымыздың дара қызы
Бекқал Əбішке)
Кеудесінде елден ерек от лаулаған Бекқал қыз,
Рухсызбен, тамырсызбен тайталасқан «шоқпар» қыз.