Несіпбек Айтұлының шығармалары IІ том

Авторы: Несіпбек Айтұлы

Қазақтың әйгілі ақыны, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Несіпбек Айтұлының көп томдық шығармалар жинағының екінші томына әр жылдары жазылған өлеңдері мен поэмалары енгізілді. Ғибраты мол ғұмыр жолында кейінгі ұрпаққа берері көп бедерлі жырлар топтастырылған бұл туындылар оқырмандарына ой салып, поэзияның сан салалы қойнауына жетелері сөзсіз. УДК 821.512.122 ББК 84 (5 Қаз)-5 А 32 Айтұлы Н. Шығармалары. 7 томдық. – Астана: Фолиант, 2014. ISBN 978-601-7568-35-1 Т. 2. Өлеңдер мен поэмалар. – 336 б. ISBN 978-601-7568-37-5 ISBN 978-601-7568-37-5 (Т.2) ISBN 978-601-7568-35-1 © Айтұлы Н., 2014 © «Фолиант» баспасы, 2014 Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша жарық көрді УДК 821.512.122 ББК 84 (5 Қаз)-5 А 32

АҚЫНМЕН ҚОШТАСУ Көлденең ақын жатты көз алдымда, Қалтырап қарап тұрдым, Бозардым да. Ақылдым, Санаңда сәл сәуле қалып, Сол шақта маңайыңды сезе алдың ба? Сұп-сұлық, мұздай суық кескін-мүсін, Мызғисың, Болмайды енді ешкімде ісің. Кешегі даттап жүрген кейбіреулер Мақтап тұр дәл қасыңда, естимісің? Ғайыптан жатырсың ба бәрін көріп, Жылап тұр бала-шағаң, жарың келіп. Тағдырдан тұтқиыл бір жарлық жетсе, Орныңа кетер кім бар жанын беріп?.. Мазасыз тіршілікке қайтқың келмей, Әлде өзің зытасың ба тайтқып желдей? Ең соңғы қас қағым сәт құпия ғой, Айтсаңшы, ақтық лебіз айттың нендей? Мәңгілік тұратұғын сені ескеріп, Өтті ме туған далаң елес беріп?

Деді ме асқар тауың: «Қош бол, балам, Тұтқасы дүниенің емес берік!» Отырған жібекке орап, гүлге бөлеп, Кетсеңші мына жұртқа бірдеңе деп. Жалынсыз, жарығы жоқ жансыз дене, Кірген соң қара жерге кімге керек?..

БІЗДІҢ АУЫЛ Біздің ауыл бүркіттің ұясындай, Тарбағатай тауының қиясында. Қыран қонар тектұрды қасиетті Шәуқарғаға шулаған қиясың ба? Найза ұшына тұратын төсін тіреп, Қайран мекен жатыр-ау жетімсіреп. Бақыт құсы бір ұшып кеткеннен соң, Қонбайды екен айналып екінші рет. Қапталы мұз бұл таудың, өңірі қар, Екіталай арбасқан өмірі бар. Ата-баба сүйегі жатқан жерде Әлдекімнің, япыр-ау, не құны бар? Шүршіт те алған бұл тауды, қалмақ та алған, Тағдыр солай мойнына салмақ салған. Тарбағатай аумайды мүгедектен, Денесінің жартысы сал боп қалған. Сан заманның бұл таудан бұлты көшкен, Ес білген ел шығармас жұртын естен. Қалың қазақ ежелден еркін жайлап, Көкпар тартып, той тойлап дүркірескен.

Онда ізі бар бабамның тұлпарының, Естігенмін шыңынан сұңқар үнін. Күрсінеді күңірене көкірегі, Іздей ме екен байғұсым іңкәр ұлын? Ауық-ауық тұрады жылап алып, Бір қуарып самайы, бір ағарып. Ел қайғысын қара жер тартады екен, Жер қайғысын сезер ме мына халық?..

ШӘКӘРІМ ТОШАЛАСЫНДА Қарайлап өткен өмір тоса ала ма? Қаншама құпия бар осы арада. Тұратын мұңды асырып, сыр жасырып, Мен келдім ақын жатқан тошалаға. Ағатын күнге еркелеп, күліп айға, Бұлақтар, не білесің, тілі майда? Жартастар, кәне, маған қайтарып бер, Күңіренген кәрі ақынның үні қайда? Қайдасың, қара бастау жыр қайнаған? Тереңнен сылдырыңды тыңдай қалам. Болар ма пенде, шіркін, мұндай надан, Тіліңді, жарықтығым, кім байлаған? Сені іздеп бауырынан кер бөктердің, Бір тамшы кәусарыңа шөлдеп келдім. Тұяғы тасқа батқан тарланым-ай, Ізіңнен ерекше бір өрнек көрдім. Келмейді ат ізін сап мұнда халық, Жапанда жабығасың мұңға оранып. Тұр неге мына дүние меңірейіп, Ормандай тына қалған шулап алып?

Басынан Шақпақтының айналар бұлт, Кетерін білмей тұр-ау қайда қаңғып. Сол бұлттың қабағына қарай-қарай, Күрсініп күндіз-түні ойланар жұрт. Селдетіп сағыныштың бұлтын кейде, Шақпақты мен келгенде сілкінбей ме? Шырғадай шырматылған дүниеде Шеше алмай жұмбағымды жүрсін дей ме? Басыңды көтерсеңші, ардақтым-ау, Еңсеңді басып тұр ма салмақ мынау? Түкпірін қара түннің нұрландырып, Оңаша осы арада шам жақтың-ау! Өмірлік алдыңа кеп жүгінермін, Көзіне көңіліңнің үңілермін. Баладай бар дүниені алдыңа алып, Күбірлеп, осы арада күңірендің. Сеземін келер күннің алдамасын, Қиянат соғар түбі жарға басын. Мына бір тас бастауға үңілейін, Түбінде тұнып қалған бар ма жасың? Ояншы қатты ұйқыңнан, кәрі бабам, Рухың қысылғанда дәрі маған. Арбасып, арпалысып тағдырың тұр, Туғалы жақсылыққа жарымаған.

Осылай деп жырладым көп жылдары, Көрініп қалмағандай ел жұрнағы. Қақ жарып қара тасты шықты ақыры Жазықсыз жоса болған ердің қаны.

ЕСІҢДЕ МЕ? Жаз күркесін күз келіп жығар әлі, Өрекпумен өзендей жыл ағады. Шағаласын шақырып шалғай кеткен, Көлдерім тұр көзімде жылағалы. Жайлау үсті. Сонау бір жырадағы, Құлағыңда жүр ме әлі бұлақ әні? Кірпігіңе ілініп жұлдыз тамшы, Шақ тұрдың-ау сен сонда жылағалы. Қарауытып, көрінбей ауыл маңы, Қоңыр түннің көрпесі қалыңдады. Тұрдым мен де ұмытып дүниені, Есіл-дертім сенде боп жанымдағы. Ым қаққандай Жұлдыздар жымыңдаған, Сырласқандай Шегіртке шырылдаған. Кереметін көрсетпей келіпті ғой Мына тұрған табиғат бұрын маған. Жанарыңа жанарды тұрдым қадап, Езу тартып, жай ғана күлдің замат.

Қызғанды ма, Жүзіңді көлегейлеп, Бүркей берді қара түн тұнжыр қабақ. Ойхой, дүние! Ол дәурен қайда маған?! Өтеді өмір біртіндеп майдалаған. Қызғанып ем сол сәтте мен өзіңді Таудан-тастан, Тоғайдан, Айдаладан... Біле алмаймын, бұл күнде жүрмін қалай? Жастық құсы сайрамай, жыр жырламай? Көрген түстей көшеді көз алдымнан, Өткен өмір тұра ма бұлдырламай? Қызғалдақтай үлбіреп құмға шыққан, Тұрушы едің шақырып тым қашықтан. Жұтып жастық сусынын бір кеседен, Татып едік балын да бір қасықтан. Есіңде ме Сол бір түн – Қасқа бұлақ, Секілді еді секіріп қашқан лақ. Қасқа бұлақ Ойыма оралғанда, Жанарымды аламын жасқа бұлап...

САҒЫНДЫҢ БА СЕН МЕНІ? Жыл құстары қиқулап, Көшкенде өзен сеңдері, Көкірегіңде күй тулап, Сағындың ба сен мені? Гүлдер қақса қанатын, Қызыл оттай қыр лаулап, Таусылып бар тағатың, Толқындармен бірге аунап, Сағындың ба сен мені? Самал майда тілімен Жапыраққа сыр айтса, Аққан жұлдыз түнімен Жүрегіңді мұңайтса, Сағындың ба сен мені? Жаз жылжыса, күз жуық, Дауыл шайқар еменді. Сезіліп сәл ызғырық, Қалтыратса денеңді, Сағындың ба сен мені?

Бірте-бірте білінбей, Суық соғар іргеңнен. Қайта шықпас гүліңдей, Жастығың да бір келген. Сағындың ба сен мені? Айта алар ма түгендеп Аспан менен жер тілі? Сағынышқа тірелмек Махаббаттың төркіні. Сағындың ба сен мені? Көру үшін пендені Көзін салмас ай төмен. Сағындың ба сен мені, Мен сағынсам қайтер ең?! 1980-1984

СОҒА КЕТСЕҢ ҚАЙТЕДІ? Соға кетсең қайтеді, жарқыным-ау, Сағыныш пен уайымның парқы бір-ау! Немқұрайды, қатыгез қарайтындай, Арзан ба еді өмірдің нарқы мынау? Әр минуты тірліктің қымбат қанша, Өмір өтер кірпікті бір қаққанша. Табамыз ба татулық, таппаймыз ба Көз байланып, Қарайып күн батқанша?.. Қайғы болсам, Шаттық боп келмейсің бе? Қайық болсам, Толқын боп тербейсің бе? Толастамас нөсер боп жауар едім, Сахара боп Сен маған шөлдейсің бе?.. Көз жасы боп келсең-ау күрсінгенде, Шарайнасын шаң басқан жусын кеуде. Қуат беріп, қуантып кетсең нетті Қалжыраған... Қажыған құр сүлдерге.

Не өтпейді ғұмырда бастан мына, Жүздесуден жүрегің жасқанды ма? Бала көңіл Соқпағы біткен жерден Ала көңіл Сүрлеуі басталды ма?.. Соға кетсең қайтеді, жарқыным-ау, Сағыныш пен уайымның парқы бір-ау. Немқұрайды, қатыгез қарайтындай, Арзан ба еді өмірдің нарқы мынау?!. 2-263

БАҚАНАС – БІЗДІҢ БАЛАЛЫҚ Ұл едік онда, қыз едік, Бір емес едік – жүз едік. Бақанас деген өзенді Олай да кешкен – біз едік, Бұлай да кешкен – біз едік! Бұрымын иіскеп бал қыздың, Жұпарын жұттық жалбыздың. Бақанас өзі жұбатты Жабырқап қалсақ жалғыз күн. Адамның жастық ғұмыры – Шапқан бір аттың дүбірі. Құлағымда әлі жүр менің Қыздардың тәтті күбірі. Оралса ойға кейде осы, Жыртылар көңіл жейдесі. Жүрегімде әлі жүр менің Қыздардың уыз бейнесі. Алысқа бетті түзедік, Ұл едік кеше, қыз едік. Балалық деген өзенді Олай да кешкен – біз едік, Бұлай да кешкен – біз едік!

ЖАСЫРЫНДЫҢ СЕН МЕНЕН Жүрегімді орадым да жалынға, Маздадым мен жүйріктің жалында. Көз алдыма келді дүние дөңгелеп, Ал бірақ та сен болмадың жанымда. Қанат байлап ұштым самал желменен, Ұшырастым көзге таныс жерменен. Көкжиектің шымылдығын түрсем де, Көрінбедің, жасырындың сен менен. Теңіз бардым көк дауылын сапырған, Аяздан да сұрап көрдім ақырған. Жапырақтардың мұңлы жырын тыңдадым, Сағынысқан, бірін-бірі шақырған. Қанша жүрсең жеткізбестей жер шегі, Жолдың шаңы басар кейде еңсені. Асыл тасы суға кеткен жандай бір, Тұңғиықтан көп іздедім мен сені. Ақ қайыңдар билеуші еді алдыңда, Әлде соған қайта айналып бардың ба? Әлде, мүмкін, жазғы нөсер жауынның Бір тамшысын тасаланып қалдың ба?..

ҮМІТІМ ЕЛЕС БЕРМЕЙ... Тоқтатар қайда едің сен, сүйікті жан, Көңілдің көк дауылын ұйытқыған?! Отырмын саған барар жол таба алмай, Орап ап алды-артымды тұйық тұман. Бүркенді боз қырауын арман-шынар, Сілкінсе, салмағынан жан жаншылар. Келсеңші, жүрегіңнің түкпірінде Бірдеңе бізге деген қалған шығар. Өтер күн... Болмас, сірә, ол кімге елес, Сендірмес, Тағы саған сендім демес. Міз бақпас – тау қозғалмас, жел де үндемес, Сен осы кеттің бе ерте, Келдің бе кеш? Үмітім елес бермей сонша күткен, Отырмын түнгі ормандай томсарып мен. Жанымды жан ұға алмас жұмбақ күйде, Жасырын әлденені аңсап іштен.

Жүйріктей жолы болмай шаңда қалған, Оранса ақ көбікке саңлақ арман, Біртіндеп қыран-көңіл жерге түсер, Бір кезде биігінен самғап алған. Бұл жастық кімге мекен, кімге тұрақ, Тартарсың тізгініңді бір тоқырап. Жүректің құпиясы жасырылмас, Жүзіңді жасырса да сұр топырақ.

ҚИЯЛ Шытынап бара жатыр басым неге? Білемін – Шаршадың сен, асыл неме. Өзгеріп секундқа ай мен жылдар, Сағатқа қысқармайды ғасыр неге? Айналып жұмыр жерге басым неге, Орман боп шуламайды шашым неге? Көкірегім бола қалып алып мұхит, Жүрегім жүзіп жүрсе – жасыл кеме. Көз жасым жұлдыз болып шашылмай ма, Жанарым күн боп көкке асылмай ма? Тұратын мың құбылып жан дүнием Жаңа бір әлем болып ашылмай ма? Ғажап-ау Орындалса көңілдегім, Ақтарып тұрсам ылғи өмір кенін. Біреулер әуреленіп жүрсе, шіркін, Шеше алмай құпиямды небір менің...

ҚАНАТЫН ҚАҒЫП КҮН ӨТЕР Кірпігі күннің талғанда, Сүйенер сеңгір тауларға. Маужырап барып батады, Үмітін артып таңдарға. Мәңгілік зырлап дөңгелер, Айналып ертең ол келер: Мұңлы ма, мұңсыз әндетіп, Жер-бесік тынбай тербелер. Мәңгілік зырлап дөңгелер, Айналып ертең ол келер. Бұзылған дүние жөнделер, Қамыққан көңіл емделер. Тірлікті күн ғой топшылар, Жазылмас жара жоқ шығар. Жайратып жасын кетсе де, Көгерер қайта көк шынар. Әрқашан болып дегені, Әлемді жалғыз өбеді. Махаббат, арман, үмітті Арқалап ұшып келеді.

Қанатын қағып күн өтер, Тірлікті үзбей түлетер. Жамандық түнін жүдетер, Жақсылық таңын үдетер... Келеді дәйім айналып, Қуаныш, кейде қайғы алып. Кірпіктей – күннің нұрына, Үзілместей боп байланып, Тұрсақ-ау мәңгі айналып!..

БАЛАЛЫҚ Балалық қалды бір қызық Бұлдырап қырдың астында. Әкетті жылдар мінгізіп Біздерді асау тасқынға. Балалық қалды – гүл қалды, Дүние гүлдей ырғалды. Болдық та жігіт сындарлы, Біздерді уақыт сынға алды. Көгілдір аспан – көк жібек, Қараймыз алға жарысып. Кеңейе түсіп көкжиек, Келер күндермен танысып. Шабамыз атты сабылтып, Өтеміз судан жүздіріп. Сарғайтып, қатты сағынтып, Кірпігін ойдың сүздіріп. Тартамыз тауға жасқанбай, Қауіпті құз бен қиясы. Біздерге құшақ ашқандай Қиында қыран ұясы.

Жүреміз терге малшынып, Бірде өрде, бірде еңісте. Арқамыз жүктен жаншылып, Шығамыз кейде тегіске. Ол бізге бірақ қиын ба, Тұрамыз бойды тік ұстап. Тартамыз тағы қиырға, Алған соң біраз тыныстап. Көп жерден дәм-тұз татамыз, Белгісіз – қашан тынамыз? Таңменен бірге атамыз, Күнменен бірге шығамыз. Құтылып бізден қашар ма Жүйрігі мынау жалғанның? Күтіп ап алдан қашанда, Тұрады ауылы арманның. Барған жер сауық құрады, Жеңілдер жанның жүгі ауыр. Әйтсе де жетпей тұрады Балалық деген бір ауыл. Аңсаймыз қамсыз ойынды, Жалт беріп, кейін қашамыз. Бұра алмай бірақ мойынды, Еріксіз алға басамыз.

Көкке ұшып, Жайды кессең де, От құшып, Жалын кешсең де, Балалық деген ауылға Орала алмайды еш пенде, Жолай алмайды еш пенде... ТАҢҒЫ ТОЛҒАНЫС Таңда мені тербейді арман, Ой көзінен от өріп. Жүргендеймін сөнбей қалған Түн жұлдызын көтеріп. Қалтарысқа төксем бе екен Жұлдызымның жарығын?! Түнге беріп кетсем бе екен Жанымның бар жалынын?! Қақшы тағы, таң қанаты, Көкірегіме күй бітсін. Аласұрған арман аты Арындап бір құйғытсын. Жүрегіммен жыр қайнатып, Отырып ем түнімен. Таң келеді! Сырнайлатып, Әнші құстар үнімен. Аспан асты сарғаяды, Өзгермейтін салтымен. Таң келеді!

Сол баяғы Сүттей таза қалпымен. Балқытқандай жан денені, Маужырайды бар маңай. Еске салып әлденені, Тербетеді таңғы арай. Өшіре алман көңіл өртін, Несін енді сыр бүгем? Қайда күнім емін-еркін, Таң нұрына сүңгіген?! Таңдар атар, Нұр жалатар, Күн артынан күн келер. Өмір өтер... Мұңға батар Кешегі ойнап-күлген ер. Көңілім көкке құлаш ұрсын, Қарай ма өмір бір маған?! Асау жүрек, жуасырсың, Тізгін бермей тулаған. Аулақ менен, мұң самалы, Аймалама жанымды. Жан айнасын кір шалады, Салқындатсаң қанымды.

Уақыт құсы алтын қанат, Самғайды өмір әнін сап. Таң келеді! Жарқын қабақ, Таңдай менің жаным шат. Ақ торғындай таң келеді, Жер оянды жадырап. Өмір-терек сәнденеді, Жапырағы жамырап. Қарсы ап, бәлкім, алғаш таңын, Келді өмірге бүлдіршін, ...Қимай соңғы таңғы аспанын, Кетті біреу, кім білсін?.. Таң келеді шұғылалы, Дүние тұр құлшынып. Шұғыладай құбылады Алма-кезек тіршілік... Ағарды аспан түн түріле, Мөлдірейді таң шығы. Тұрдым іліп кірпігіме Таң шығындай тамшыны...

ӨКІНІП ҚАЛМАС ҮШІН Гүл көктем, Қызық көктем, Жалын көктем! Сарылып аңсады ғой жаным көптен. Мөлдіреп жанарыма тұна қалдың, Сырлы еді, Сиқырлы еді әнің неткен?! Сен де – Бір көкейіме түйген өлең, Үйімнен тысқа қарай сүйрелеген. Таулар тұр желпінгендей алқам-салқам, Ағытып омырауын түймелеген. Киіп ап қылықты орман көк көйлегін, Шақырды көз алдымнан кетпей менің. Кідірмей алып-ұшып жүгірер ем, Көбеңдеп қалғаным ба, жетпей демім? Андыздап тілім-тілім таспа бұлақ, Ағады Алатауды жастанып ап. Тарқамас табиғаттың той-думаны Менсіз де кеткені ме басталып-ақ?!. 3-263

Өкініп қалмас үшін соңырада, Жетсем бе тым болмаса соңын ала? Жастығым көнетоздау көйлек киіп, Жарқ етіп, бір тасадан жолыға ма?! Байғұсым маған жылап мұң шағар ма, Өкпе айтып мұнша нөсер, Мұнша қарға? Немесе үрке қарап анадайдан, Ерсілеу жүрісіме мін тағар ма?.. Ойпыр-ау, алынған ба тас қамалым? Қобалжып, жүрексініп, жасқанамын. Абайлап сөйлесейін, арындамай, Таппасам болмас енді басқа амалын...

ӘНШІГЕ Ән қандай, әуен қандай, әнші қандай! Асқақтап бұлтқа барып шаншылардай. Ерке әуен еркеленіп шыққан сәтте Көзіңнен ыстық жасың тамшылардай. Деміңді ішке тартып үн шығармай, Тыңдайсың асау жүрек тұншығардай. Қоздатып қозғағанда көңіл сырын, Боласың өле-өлгенше құлшынардай. Қайран ән тебірендірген, табындырған, Артық па алқа тақсам лағыл жырдан? Жүректің түкпіріне сәуле төгіп, Тұрып-ақ көз алдымда сағындырған. Мамырлап майда ғана қағатын жай, Мақпал ән мұңлы аққудың қанатындай. Қондырсам үлбіретіп алақанға, Тек содан жаным рахат табатындай. Шырқаса нөсерлетіп, жаңбырлатып, Қалшиып қарауылдай қалдым қатып. Адамға ең алдымен ән сыйласын, Егер де сыйлар болса тағдыр бақыт!

ТҮНГІ ТЫНЫШТЫҚ Қап-қара қою түн еді, Абалап төбет үреді. Ауылдың маңын торыған Ит-құстың барын біледі, Сондықтан, бәлкім, үреді... Ғажап-ау түннің реңі, Таусылмас айтса жыр еді. Сулығы аттың сылдырап, Іргеде бұлақ күледі. Ауасы неткен жағымды, Ошақта алау жағылды. Сағындым осы жалынды, Бөлейтін нұрға жанымды. Маужырап, балқып тұр маңай, Сырғадай анау – туған ай. Сау етіп жерге түсердей, Жұлдыздар толқып тұрғаны-ай! Аспанның мөлдір шарасы Толғандай нұрға, қарашы!.. Тұтасып кеткен түн қандай Көк пенен жердің арасы.

Қарауытты, әне, құба тал, Қамығып барсам жұбатар. Өмір-ай, шіркін, өтпелі, Қуантып бірде жылатар. Тербеліп тұр-ау ол мұнда, Баяғы қалпы орнында. Ұмытты, бәлкім... Қасында Болмадым ба әлде болдым ба?!. Ал оған уақыт не қылар, Жыл сайын желек жамылар. Мен бе екен жалғыз осынау Құба бір талды сағынар? Менен де басқа табылар... Мақпалдай қара реңі, Жібектей жұмсақ түн еді. Тыныштық, неткен тәтті едің, Тек қана төбет үреді. Қойлар ғой қасқыр ермегі, Төбетті бұйым көрмеді. Оқтады шопан мылтығын, Атпасқа ерік бермеді. Гүрс етті дауыс ұңғыдан, Сілкіне шошып тұрды маң.

Ұңғылар емес пе осы Талайдың басын қылғыған. Селк етті тау да, қырат та, Селк етті өзен, бұлақ та. Селк етті тал да, құрақ та, Селк етті қозы-лақ та... Күзеткен жақсы-ау, Бірақ та... Зу еткен оқтың ызыңы Түрпідей тиді құлаққа... Түрпідей тиді құлаққа...

ШІРІГЕН ГИЛЬЗА СЫР АЙТАР (Әзілхан Нұршайықовқа) Сұмдық бар қанша мұңайтар Соғыстан қалған гильзада. Шіріген гильза сыр айтар Қаралы күннен зілзала. Өмірлік естен кетпейтін, Адамға жау бар – оқ дейтін. Жері жоқ тесіп өтпейтін, Жері жоқ ұшып жетпейтін. Топыраққа түссе шіриді, Дән емес қайта көктейтін. Көлдетіп елдің көз жасын, Басына қайғы торлатып, Гильзадан ұшқан қорғасын Талайды кетті сорлатып. Обалы кәрі-жастың да Алапат қанды тасқынға. Гильзалар жатыр қаншама Топырақтың шіріп астында, Көмейі толып тас-құмға.

Көрсетпес ажал күш кімге, Ұшқанда оқтар тызылдап? Жып-жылы қанның үстінде Гильзалар жатты шыжылдап. Борандай оқтар бұрқады, Санына оның жетті кім? Гильзалар толған қырқаны Көмкерді қалың шөп бүгін... Ақтарып майдан-төбені, Көзінен ыстық жас парлап, Ақ шашты аға келеді – Кешегі өрім жас солдат. Кешеде, кеше, кешегі... Қан кешкен жері осы еді. Қатыгез қасірет кеселі Көкейден қалай өшеді?! Алдынан көздің кешегі Сұрапыл сурет көшеді. Селдеткен оқтың нөсері Денесін жердің теседі. Әнеки, анау досы еді, Омырауын оққа төседі. Найзадай үшкіл жүрекпен Ажалдың шоғын көседі. Әлдилей ала жөнелді Қара жер – қалың төсегі...

Жаңғырып, жаны сілкініп, Теңіздей тулап бұлқынып, Үдере көшіп барады Елестің бұлты жыртылып. Арқалап асыл парызды, Іздеп тұр кешегі әр ізді. Майдандас достар жаны ізгі Қасына келген тәрізді. Табылған окоп түбінен, Қолында гильза шіріген. Сезілер қасірет салқыны Суытқан мынау түрінен. Талқыға салар талайды Өмірдің өр мен қиясы. Гильзаға суық қарайды Секілді ажал ұясы. Осынау сырлы ғаламда Таусылар ма арман адамда?!. Толғантып дүние тағдыры, Төгеді мұңын қаламға...

ШЫҒАРМАС ОТАН МӘҢГІ ЕСТЕН Соғыстың жүзі ызбарлы, Соғыстың ізі ызғарлы. Жібітпес ақын жыры да, Ерітпес күннің нұры да Кеудеге қатқан мұз-қарды! Соғыстың жүзі ызбарлы, Соғыстың ізі ызғарлы. Шығармас Отан мәңгі естен Жас жанын қиып, қан кешкен Кешегі ұл мен қыздарды! Соғыстың жүзі ызбарлы, Соғыстың ізі ызғарлы. Алмаса жаудан солар кек, Татпас та, бәлкім, болар ма ек Бақыттың дәмін біз мәңгі!

БЕЛГІСІЗ АВТОМАТ Аспаннан бомба төгіліп, Қысқанда майдан қат-қабат, Окопта қалды көміліп, Ұшты да қолдан автомат. Жұмған соң көзін жас қыран, Автомат қайда – білді ме? Табылып топырақ астынан, Музейде бүгін тұр, міне! Жүрегім өксіп езіле, Тереңнен ащы мұң қозғап, Көргенде соны көзіме Елестеп тұрды бір боздақ. Көресі көріп не түрлі, Шіріген әбден темірі. Белгісіз солдат секілді, Белгісіз мұның нөмірі.

ЖАРЫЛМАҒАН БОМБАЛАР Ашу қысып, булығып, Өз-өзінен долданар – Жатыр жерде бұғынып Жарылмаған бомбалар. Ажал сақтап ішінде, Шыдап бақты, шыдасын. Жарылмағаны үшін де Кешіреміз кінәсін. Қылмыстан көз ашпаған, Қасірет ізі суынбас. Сол бомбаны тастаған Жау кінәсі жуылмас.

ТАҢБА – «39952» Ирина Михайловна Харинаның білегіндегі бұл таңба – Освенцим концлагеріндегі реттік нөмірі. Газеттен Таңбалар, Таңбалар – қара дақ, Жүреді қаныңды, миыңды аралап. Сұғады инесін, Шаншиды найзасын, Жүйкені, жүректі жаралап. Таңбалар, Таңбалар, Сөйлейді мәңгі олар, Фашизм тілінде қызармай. Кернейді кеудені таңға олар, Талқандап бұзардай. Тіл қатса таңбалар, Ауырлар ой-кемең жүзе алмай. Түксиіп қарайды әлі де Білектен – Денеден, Атыңды қарамен біржола сызардай...

Освенцим тас қабырғасында Кеппестен көздердің тұр жасы. Күңіренер ғасырдан ғасырға, Тұтқындар – тіршілік сұлбасы. Сақталар ажал тәрелкесінде Қырғындар қанының тұнбасы. Адамнан темекі тартты ширатып, Крематорий мұржасы... Таңбалар еске сап талайды, Освенцим көзімен қарайды: Европа төрінен, Вьетнам жерінен, Сахара шөлінен, Үндістер көрінен, Хиросима түнінен, Сталинград түбінен, Ардагерлер түрінен, Жанғандар күлінен – Мұндалап тұр әлі таңбалар! Білекте таңба бар – Жүректе таңба бар. Өшпейді мәңгілік, Тұрады жаңғырып, Сұмдықты әйгілеп таңғалар...

Таңбалар, Таңбалар – Фашизм індеті. Таңбалау – міндеті. Әйелдің таңбалы білегі – Тарихтың қаралы бір беті... ТРАУР Шошынып бейбіт күн, Оқ тағы сөйледі. Қып-қызыл Бейруттың Аппақ көйлегі. Жер-ана назалы, Көз жасы тым ауыр. Ливан қазалы, Қаралы траур, Траур! Зұлымдық мүлги ме Зарлатпай, сірә, бір. Кампучи, Чилиде Қаралы траур, Траур! Айтқысыз азабы, Қасірет түн ауыр. Арабтар азалы, Қаралы траур, Траур! Жүректі езеді Мұндайда жыр ауыр. Дүниені кезеді Қаралы траур, Траур! Қайыспай көтердік, Ғасырдың жүгі ауыр. Тарихта жетерлік Қаралы траур, Траур! Отаны опаттың, Құрысын, күні ауыр. Сұмдығы ол апаттың, Қаралы траур, Траур! 4-263

ТҮНДЕ ҰШҚАН ТЫРНАЛАР Тырналар түнде көкте тыраулады, Күндізгі бітпегендей мұң-арманы. Мұңайтып байғұстардың мынау халі, Жүрегім бүлк етті де бір аунады. Тырналар, түнде неге сымпылдадың, Ұқпадым мұнда қандай сыр тұрғанын. Бездіріп жеті түнде жылы орнынан, Батырған момындарға кім тырнағын? Қою түн қабатының арасында Адаспай бір-біріңді табасың ба? Тырналар, түн ішінде бұл не сапар, Қаралы хабар алып барасың ба? Тағы да кім батты екен қайғы-мұңға, Тағы да оқ атылды қай қиырда? Тырналар, түн қатудың себебі не, Күндізгі қым-қуыттан айныдың ба? Күйді ме қалың өртке қанаттарың, Айтсаңшы жайларыңды, қарақтарым. Үндеріңді естігенмен, Өздеріңді Таба алмай түн қойнынан алақтадым.

Беймезгіл сапар шекпес сақтанғандар, Шошынар ұйқыдағы жатқан жандар. Онсыз да ел есінен шығар емес Майданға түнделетіп аттанғандар... 1980-1984

ЖҮРЕГІМНІҢ ҚАНАТЫ БАР Көрдің бе, жүрегімнің қанаты бар, Кім оған ұшам десе ара тұрар? Қиырға қас қағымда тартып кетті, Қос қанат самғау үшін жаратылар. Қанатын тынбай қағып сол бетпенен, Ол жетер көп жерлерге мен жетпеген. Топшысын талдырса да қарсы дауыл, Ағынын бәсеңдетпес көлбеп төмен. Қыраным қонар, бәлкім, шыңға барып, Бар сырын дүниенің тыңдап алып. Кім білсін, отырар ма кері қайтпай, Қанатын қалың тұман – мұңға малып. Болмаса еркін шарлап, шалқып бүгін, Шолады қара жердің бар түкпірін. Қайғы ма, Қуаныш па, Жұбаныш па – Мойныңа қайтары анық артып бірін... Көк нөсер қауырсынын сауыс қылып, Зулайды желмен өзін жарыстырып.

Жер бетін шыр айналып шыққанынша Алады күн мен түнін ауыстырып. Солайша көпті көзден өткереді. Сезініп қысты, Жазды, Көктемені... Жанындай жақсы көріп біреулерді, Немесе біреулерді жек көреді... Біле біл, мейлің мұны, біле білме, Әлемнің құпиясы жүрегімде. Тұрғандай секілденер сондықтан да Тұтқасы дүниенің бір өзімде!..

КӨКЕК ҚАРЫ Қар ма бұл көктемдегі қылаулаған? Барады қозғау салып мынау маған. Бұл өмір ұқсап кетті қарлы шыңға, Басында будақ бұлттар мың аунаған. Шынымен бұрқап тұрған қар ма мынау? Табиғат, тағы да бір алдадың-ау! Мезгілсіз, жарықтығым, несін жаудың, Бәрібір орындалмас арманың-ау!.. Күні өтсе не нәрседе қадір қалмас, Қара жер қазір саған орын болмас. Керегі дүниенің сен емессің, Қымсына ұсынғанмен қолыңды алмас. Жаныма ыстық сезім тастадың да, Лып етіп еріп кеттің қас қағымда. Айналып күз келгенше сағындырып, Жақсы еді-ау тоса тұрсаң аспаныңда...

ЖАҢБЫР ӘНІ (Әкем Тұрысбекке) Сыйлар маған бақытын тағдыр әлі, Көк аспаным жай атып, жаңғырады. Жаңғырады – Төгілер жаңбыр әні, Жаңбыр әні – Жанымның сусыны ғой, Өле-өлгенше шөлімді қандырады. Нұр сауласа бұлттардың қанатынан, Жаңбыр әнін тыңдаумен таң атырам. Жаңбыр әні күн бойы тынбаса егер, Күтіп тұрған жұмыстан қала тұрам. Айналам да тамшыға бір-ақ сәтте, Дүниеге қайтадан жаратылам. Тыңдаймын да тірліктің ғажап әнін, Тамшыдай бір кіршіксіз тазарамын. Ешбір жанды Келмейді мазалағым, Ешбір жауды Келмейді жазалағым. Естігім де келмейді енді қайтып Жан түршігер ажалдың азалы әнін.

Қосымды артып көшкенше бұл өмірден, Жаңбыр әні төгілер жүрегімнен. Түсінерсің түбінде, білемін мен, Жылай білген жанымды, күле білген... Шалдыққанда шаң жұтып жолда бір күн, Сағынарсың сазымды сонда мүмкін. Иланарсың, Ақыры сыйға аларсың, Жоқ қой менің басқадай қолда мүлкім. Берер маған бақытын тағдыр әлі, Күнім талай күркіреп жаңғырады. Жаңғырады – Таусылмас жаңбыр әні, Жаңбыр әні – Жанымның сусыны ғой, Өле-өлгенше шөлімді қандырады.

ҚОҢЫР МҰҢ (Тұрсын Жұртбайға) Досым-ау, Келіп кеттің бүгін маған, Табады аңсағанын түбінде адам. Үніңді іздедім ғой айналамнан Араның ұясындай шуылдаған. Теңіндей көшпенді елдің буылмаған, Тіршілік барады өтіп дуылдаған. Тосыннан келіп кеттің бүгін маған, Тазартып көңілімді жуылмаған. Түлкі-үміт жеткізер ме жортақтаған, Барлық сыр ортақ саған, ортақ маған. Қиырдан бұлаң етсе қорғасын бұлт, Қаймығар қайран жүрек қорқақтаған. Қой енді, Несін оған мұңданамыз, Біз бе тек жас дәуренді қылған аңыз? Бері кел, Отыз деген өрт екен ғой, Шоқ жатыр шоғырланған мұнда нағыз.

Қайтайық баяғыдай баққа барып, Кеудеде бір құйынның жатқаны анық. Сүзілтіп сұлуларды жыр оқиық, Біріміз-бірімізді жаттап алып. Құмардан сөйтіп барып бір шығайық, Тынғанша жалқы жүрек тыншымайық. Сабылтып ақтабанды ай астында, Жүретін кезіміз ғой жылқы жайып. Сезімім сезгендей ме бірдеңені, Тыңдашы! Сызылған бір үн келеді. Даланың қоңыр желі емес пе екен Тұратын ынтықтырып күнде мені? Досым-ау, Есейтпейді өмір кімді? Бұл бастан өткізерміз небір күнді. Қамқоршы қоңыр желге тапсырайық Көкейде көптен жүрген қоңыр мұңды...

ДОСҚА ХАТ Зулайды, зымырайды мына күндер, Кідірте алар дейсің, сірә, кімдер? Осынау кең дүниеден әр пендеге Түбінде бұйырары – бір адым жер. Жаз өтер, жарқын күнің күзге айналар, Біртіндеп көкірекке мұз байланар. Ойласаң ел тағдырын, жер тағдырын, Шым етіп қайран жүрек сыздай қалар. Замана ескіреді, жаңарады, Табиғат жан береді, жан алады. Тұрармыз толқын мүжіп бітіргенше, Жаралы жартас құсап жағадағы. Мұңданба, болсын бізден мұң ауаша, Жылама, саған біреу жыламаса. Табандап жатып алыр жайымыз жоқ, Кетерміз өмір «Кет!» деп қуаласа. Өтерміз қысқа жолды қас қағымда, Сыр қалар әр мезеттің астарында. Жас төгер мағынасыз бұлттар ғана Жабырқау жаңа түскен жас қабырға.

Тіл қатпас меңіреу мекен сол бір сұлық, Іздемес орман сыңсып, жел күрсініп. Әлдилер мәңгі ұйқының құшағына ап, Тар бесік – тас қараңғы орның суық. Тоқтамас, толастамас күндер селі, Еске алар ессіз болсаң кімдер сені?! Бізбенен бірге кетсе жарар еді Қазақтың қасіретінің бір бөлшегі. Келсең де, келмесең де келісімге, Өмірге ризасың сол үшін де. Жалғанның жарлығынан қашу қиын Жарықты жаралған соң бөлісуге...

Сәт сайын тірлігіңнің артып құны, Жаныңның жаңғырғанда бар түкпірі, Өткенді есіңе алып толғанарсың, Еске алу – бәрінен де артық түбі. Ойың кеп тірелгенде тосқауылға, Қызығы бұл дүниенің – еске алуда. Қайтып бар кері қарай қас қағым сәт, Сонау бір бала кезгі ескі ауылға. Елестеп бар қызығың бірі қалмай, Тулатар толқыныңды тыным алмай. Табысар жасырын кеп оңашада Балауса балалығың тілі балдай. Жаныңды жалғыздыққа ол телімес, Айналып сенен шықпас ертелі-кеш. Уайымсыз қас-қабағы – сәби қалпы, Жас алмас жанарына шер төгіп еш. Қараса кірпігінен нұр себелеп, Қамықпа кескінімнен үрке ме деп. Бала ғой, жадырай сал, күлген болып, Көздегі көлеңкеңді бүркемелеп.

Бағаңның байқай қалса артық-кемін, Жоғалтып алар сенен бар күткенін. Ол үшін дүниенің бәрі түгел, Ынтығар әр нәрсеге артып сенім. Аһ ұрмас, аласұрмас, алабұртпас, Жасымас, жабырқамас, жан ауыртпас. Сабылмас, сағым қумас, сағы сынбас, Көз алды бұлдырамас, қарауытпас. Ол сені жетелейді қырдан-қырға, Жасартып, жуындырып нұр жаңбырға. Еске алып, еркін шарлап, сайрандап қайт, Сағынсаң күннен-күнге, жылдан-жылға...

ЖАН ДҮНИЕМ БУЛЫҒЫП ТҰР Көктем кеп, тағы да күн күркіреді. Жұтынып, жабағыдай қыр түледі. Көлдердің көзінде жас іркіледі, Бір жылап бала бұлақ, бір күледі. Шешініп әже-шыңдар кимешегін, Қыз-орман шақырып тұр биге тегін. Елеңдеп, елегізіп, есім кетіп, Бұл шақта керемет бір күй кешемін. Тосын кеп соғылғандай толқын жарға, Ұқсайды көңіл – көкте жел тұрғанға. Салады жүрегім бір назды әуенге, Сабасын сағынышым толтырғанда!.. Жоқтай-ақ байыз табар бір тұрағы, Көңілім қырдан-қырға ұмтылады. Көктемгі гүл қанатты көбелектер Алдымнан айырылып-жыртылады. Белімді тәуекелге буып берік, Қайсысын кетсем екен қуып беріп?.. Көзді арбап, Мың құбылып, көңілді алдап, Жалт етіп жөнеледі жуық келіп.

Арындап, асқақтайды еркін ұшып, Әуелеп, әсем қалқып, желпінісіп. Жан дүнием жауар күндей булығып тұр, Көктемге құмарлықтың дерті қысып...

АРДАКҮРЕҢ (Рымғали Нұрғалиға) Әр сағаты ғұмырдың – кісіге сын, Жайымызды айтпай-ақ түсінесің. Көңіліміз кей уақыт күңгірт тартса, Көңіліңнің сәулесін түсіресің. Сарайына жаныңның ендік келіп, Жүрегіңе жүректі бердік теліп. Жүрдік, рас, ақылға зәру болып, Жүрмегенмен тұрмыстан кемдік көріп. Жатырқамай тарттың сен бауырыңа, Өз жүгіңнің қарамай ауырына. Үмітпен де күдікпен тұрдық қарап Астыңдағы күліктің жауырына. Ертіп алып, жөнелдің құйындатып, Күреңіңді салдың да қиынға тік. Кер далаға көсілтіп қоя бердің, Біраз жерді алдың да шиырлатып. Арпалысып жатқандай мың арыстан, Артта қалды қалың шаң шұбап ұшқан. 5-263

...Қайғыға да кей кезде күле қарап, Кейде жылап аламыз қуаныштан. Жаздан кейін жабырқау күз келеді, Алдыда әлі өмірдің мұз белеңі... Табылар ма көңілдің іздегені, Кездестірер келешек бізге нені? Көз ұшында көкжиек мұнартады, Жүйрік біткен жетсем деп құмартады. Тасқа соққан тұяқтан от боратып Ардакүрең алдыға шығар тағы. Қарап тұрған қалың жұрт көлденеңнен Қиқу салар, Қосылып көк дөненмен. Қаперге алмас сол сәтте біреуі де Жабыларды жолда қап, Шөлден өлген... Жылдар қанша күдірге салғанымен, Арынынан танар ма ардакүрең. Ардакүрең – ағаның арманы ғой, Жалғасатын адамның арманымен...

АЛАТАУМЕН СЫРЛАСУ С. Сейфуллин ұсталарының алдында Алатауға дүрбімен қарап, көп тұрыпты... Ойыма қайдан түсті бұл бір өлең, Семсердей өзегімді тілгілеген. Алатау, есіңде ме, тұрыпты ақын Соңғы рет саған қарап дүрбіменен. Ол күндер қайтып келмес бізге бөтен, Барлық сыр таусылар ма тізбелесем? Қатпарлы қожыр-қожыр қойнауыңнан Жанары сонда нені іздеді екен? Ұстатпай аласұрған арман ұшы, Болдың ба бір-ақ сәттік алданышы? Саулатып қанатынан қара нөсер, Бұлт болып келді ме әлде аунағысы? Ғайыптан ғажайып бір құсқа айналып, Қалды екен сол мезетте ұшпай нағып? Кенеттен көкке атылып кетсе нетті, Жалынан найзағайдың ұстай қалып.

Бұлқына теуіп шығып тереңдегі от, Күтті ме сенен қуат, Сенен медет? Тұрды ма шарықтаған шың басынан Үміттің ұлар құсын көрем бе деп?!. Шынымен салдың екен нені есіне, Мұнартып, мұңайттың ба елесіңе? Шыққысы келді ме әлде бір-ақ ырғып Дүрліккен дүниенің төбесіне?.. Өмірден келмей әсте түңілгісі, Келді ме тереңірек үңілгісі? Жалт етіп жықпылыңнан көрінді ме Бір сәтке елес беріп бүгінгісі? Телміріп тасыңдағы іздеріне, Жоқ, әлде жастық шағын іздеді ме? Тіс жармай, томсырайып қалып едің, Мелшие қарап тұрсың бізге, міне... Несіне күмілжисің, сөйле бүгін, Табиғат төкпей ме екен кейде мұңын? Анау бұлт желбіреген өзі емес пе Ақынның аппақ сүттей көйлегінің?!.

ҚАЙДАСЫҢ, АРЫС АҒАЛАР?! Арғымақ жалында, Алапат жалынға Жанған ер – Қайыспас қара нар, Қайдасың, ағалар Ардагер?! Найзағай даусында Бәрің де барсыңдар, Бағландар. Сендерді іздейді, Күдерін үзбейді Қалғандар. Қырандай қалғымас, Қамауда қанды жас Төктіңдер. Өзекке өрт толып, Жазықсыз мерт болып Кеттіңдер. Көтеріп мазағын, Тағдырдың азабын Тарттыңдар – Түнеріп көп тұрған, Бұлттарды бетке ұрған Нарт шыңдар! Толқындар тулайды, Тоғайлар шулайды Сендер деп. Жалаулы шақтарың, Алаулы оттарың Сөнген жоқ. Халықтың көз жасы, Сендерсің сөз басы, Қыршындар! Таңменен бірге атып, Биіктен тіл қатып Тұрсыңдар!..

ҚҰСЫМ-АУ!.. Қайдасың, шабыт құсым, келші бері! Көңілім көптен неге көншімеді? Жел қуған жапырақтай быж-тыж болып, Ойларым бет-бетімен тентіреді. Құсым-ау, қасиетті ием едің, Өзіңсің сүрінгенде сүйенерім. Еркімді, ырқымды да иеледің, Ием-ау, неткен ғажап киелі едің?! Айналып қонсаңшы тез, қашқақтамай, Отырмын қанатсыз қап, асқақтамай. Өзіңсіз жаным менің тас қақпадай, Сезімім сенсіз оны ашпақ қалай?! Шалықтап қайда жүрсің, текті құсым, Айнытып алдым ба әлде – кектімісің? Не жаздым? Осыншама жоқ сыбысың, Кенеттен керек боп тұр соқтығысың...

ЖАННЫҢ ОТЫ Тиіп кетсе бунап тұрған сезімге от, Тиіп кетсе қурап тұрған төзімге от, Абайсызда лап ететін кезім көп, Арпалысып өзімменен өзім боп. Бұл тірліктің құпиясы мол қандай, Жүре алмайсың шаттанбай да долданбай. Өртенемін оңашада дауылдап, Аралдағы жан баспаған ормандай. Жел ұйтқыса желіктіріп бүйірден, Шоқ шашырар жалынымнан үйірген. Өртенемін өрши түсіп сәт сайын, Көпке дейін өзгермей сол күйімнен. Ойламаңыз оп-оңай-ақ өшер деп, Жанның оты – жалғандағы кеселді от. Өзге түгіл, сөндіре алман өзім де, Сөндірмесе ғаламат бір нөсер кеп.

ҰЛЫМ НҰРАТҚА Ауылға қашып кетті төлім менің, Ұқпадым неден сонша жерінгенін. Қарашы, баламызбен екеуміздің Әлден-ақ арамыздың бөлінгенін. Қозы үнін аңсады ма қозым менің, Дөңбекшіп төсегімде көз ілмедім. Елжіреп іші-бауырым жылып отыр, Білген соң қырдың желін сезінгенін. Таңырқап таудан ақса бұлақ төмен, Жүр дейді бірге ойнақтап лақпенен. Сары уыз, бал қымыздың дәмін татып, Алдына күнде жауып құлақ деген. Жүр дейді гүлге еркелеп, құлдыраңдап, Сағынсам барармын-ау бір күн арнап. Енесін жаңа тапқан жас құлындай, Қайтпасын кері қарай тұрмын аңдап. Жүр дейді құтты ортаға бауыр басып, Жүретін дуылдасып, қауымдасып. Сағынттың, қадірлі ауыл – сабырлы әже, Қолыма ұстатпайтын ауыр қасық...

ЖҮРЕГІММЕН ЖЕКЕ ҚАП... І Жан емеспін үйренген сөзін бұлдап, Өзгеге емес, өзіме өзім қымбат. Жанарымда мөлдіреп жарық дүние, Көз алдымда тұнады көгілдір бақ. Тереңдегі ашсам деп сыр қатпарын, Дымқылданған кірпікті құрғатпадым. Тастай қатып кей сәтте үн қатпадым, Кейде байыз таба алмай сырғақтадым. Нар жүрегім! Жүгімді көтеріп бақ. Емес пе едің, япыр-ай, өте мықты-ақ?! Дауыл тұрса, Үскірік боран ұрса, Бәрі сенен басқаның кетер ықтап. Жалғыз қалсам мұңдасым сен ғанасың, Бұлқынасың, булығып, долданасың. Тулап-тулап тынасың, Басыласың, Бұзып шығар дәрменің болмағасын.

Сәулеленіп тұрғанда санам мына, Бұл дүниенің барлығы – маған мұра. Саған ғана сенемін! Сенген сайын Қымбатырақ сезінем бағаңды да. Тылсымы көп дүние, сыр бүкпелі, Тереңдердің түбіне сүңгіт мені. Не ұйқыда, немесе ояу ұста, Жүре алмаспын ешқашан мүлгіп тегі. ІІ Қалжыратсам, жүрегім, кешір мені, Қанша жерге жеткізер көшім мені. Аз дейсің бе Ақ қағаз-көңіліме Өткен күннің жазғаны, өшіргені. Көкіректе қаттаулы – Хатта бәрі. Оқығанға оп-оңай жатталады. Араздардың ағаттау даттағаны, Ағайынның артықтау мақтағаны – Бәрі, бәрі осында сақталады. Жарымадым ба уызға, жарыдым ба, Марқайдым ба немесе арыдым ба? Айналдым ба Алауды көбелекше, Қайралдым ба қиындық шарығында – Таңбалаған өзімнің танымымда.

Қабыл алып келемін барлығын да: Көлеңкесін тірліктің, таң нұрын да. Боранын да, аязын, жаңбырын да. Қилы-қилы дүниенің хикметі Қиысады қызықты тағдырымда. Жатыр қанша қысым мен жазым әлі, Талай-талай оқиға жазылады. Қылығымен, мұңымен базыналы, Күрделі де өмірім, қазыналы. Қуаныштың кестелеп суретін, Танытса екен адамдық құдіретін. Ізгіліктен түскен із көп болса екен, Қалғанының табармыз бір ретін... 1980-1984

ЖАЗЫЛМАҒАН ЖЫРМЕН ТІЛДЕСУ Қалтарыста сөздердің басы бұғып, Жазылмаған жыр, тұрсың жасырынып. Жасырынып қайтесің, жарқыным-ау, Нөсеріңді төксеңші, жасын ұрып. Ұяңсың ба, Болмаса қиялсың ба? Қиял десем, көңілге сыярсың ба? Қымбатыңды, періштем, қиярсың ба, Келіп нәзік сәулеңді құярсың ба? Жатырсың ба ашылмас сыр түбінде, Отырсың ба гүлдердің бүршігінде? Мөлдіреген тамшының бірі болып, Тұрсың ба әлде ілініп кірпігімде? Қайда болсаң онда бол, ашыққа шық, Жіберсеңші нұрыңды шашып-шашып. Жан емеспін жаралған бал ашуға, Ақынмын ғой, алайын тасып-тасып. Кеткендей бір кенеттен көл төгіліп, Таудай-таудай толқындар төңкеріліп,

Теңіз көшіп өтсе екен көз алдымнан, Ақ айдынға айналам көмкеріліп. Сонан кейін не болсам о болайын, Толқыныңмен бірге аунап жоғалайын. Ең болмаса тұрармын өсіп шығып Қара суға үңілген қоғадайын. Жазылмаған жұмбақ жыр, келші бері, Сенде барлық ойымның еншілері. Тереземді түндерде жиірек ұр, Жүрегімнің құпия көршілері!..

ОТАН Сүйем асау өзеніңнің ағысын, Сүйем асқар тауларыңның тағысын. Алпыс екі тамырымда тулаған, Отан, өзің жүрегімнің қанысың! Құйттайымнан түскен тұнық көз нұрым, Маған қымбат өз тауларым, өз қырым. Туған Отан, саған теңеу таба алман, Ақтарсам да планета сөздігін. Биіктерге құлаш ұрсам мен бүгін, Талмайтұғын қанат берген кеңдігің. Сенің шексіз мейірімің, ұлы Отан, Қайрат берген көтеретін ел жүгін. Келешекке көз жіберсем күн салып, Көрінесің келбетіңді нұр шалып. Күндей күліп, шаттанасың сәбидей, Жас орманды жұпарымен жуса бұлт. Сенің таңың – сүттей аппақ таза таң, Сенің әнің – әлемдегі азат ән. Сендей көркем, байтақ мекен қайда бар, Мәңгі бақи көктем – Отан, жаз – Отан! 6-263

САЛЫСТЫРУ Өз қолымен дән егіп, кен қазбаған Талай жандар отқа түсе жаздаған. Молшылықтың білу үшін қадірін Жоқшылық та керек екен аздаған. Кейбіреуге оты шалқып маздаған Күрсінуді маңдайына жазбаған. Бақытыңның сезу үшін қадірін Сор да керек анда-санда аздаған. Арындатып, арман атын зырлатып, Қол созамыз келешекке тіл қатып. Рахаттың ұғу үшін қадірін Азапты да көру керек бір уақыт. Ойсыздардың қаперіне кірген бе, Алтын дәурен өте шықса бір демде. Әншейінде байқалмайтын көп нәрсе Білінбей ме жылағанда, күлгенде...

ШОПАНҒА МАДАҚ Көзіне таңның үңілесің сен Құланжал қырдың кенересінен. Нұрдың уызын сіміресің сен Алтын зерлі күн тегенесінен. Қақтырып көңіл-қыранға қанат, Отарыңды ерте тауға шығарып, Жатасың оймен қиянға қарап, Бір шыңды жалғыз жамбасыңа алып. Күйесің жазғы аптаптар шалып, Күнгейдің қоңыр тасындай болып. Маңдайдан моншақ аппақ тер тамып, Әрбір төліңді асылдай көріп. Туған жеріңнің толағай тасы Жасыңнан сырлас, қадірлі саған. Дауыл айқасы, боран айқасы Шарпыды қанша жалын құсаған. Найзағай даусы, жаңбырдың үні Жырлайды сенің кеудеңе көшіп. Сен үшін олжа жаздың бір күні, Жүресің қырда желмен егесіп.

Қыс қайрағына төзімді жанып, Боз қырау қатты самайыңа да. Алдыңда жатты көзіңді қарып, Ақ қар көмкерген қалайы дала. «Шәйт!» десең егер жаңғыртып қырды, Айналаң кенет тіл қатып тамам, Жартастар жауап қайтарып тұрды, Бабаңның үнін тыңдатып саған. Жүрсең де оқшау тау арасында, Жарқылдап таңдай, күнше күлесің. Дәуірдің барлық ғаламатында Бар сенің-дағы үлкен үлесің. Сырласа қалсам сергіп қаламын, Өзіңсің қырдың ойшыл ұланы. Ұраны байтақ бейбіт даланың – Бозторғай менен қойшының әні!..

ЖҮРЕГІН ҰҚ ӘКЕҢНІҢ (Дәурен Тұманбайұлына) Он алтыға толдың, бауырым, бүгін сен, Далаң анау, асыр салып жүгірсең. Көзің жетер кеңдігіне дүниенің Көкжиекке ұзағырақ үңілсең. Тауың, міне, шақырып тұр «Өрле!» деп, Тау жолында тасырқаған пенде көп. Шың басынан айналаңа қарасаң, Көз алдыңа келер дүние дөңгелеп. Дәурен, бауырым, дәуреніңді сезерсің, Қиынға тарт, ернің мейлі кезерсін. Асқар тауға әркім шыққан әрқалай, Сенің енді қалай шығу өз еркің. Бұл өмірде еңіс те көп, өр де көп, Саған, бауырым, жөн айта алам мен не деп? Тоңғандарды жылытып дәйім жүрсін деп, Әкең саған берген жалын, берген от. Нәр алсын деп сұлулықтан, гүлдерден, Анаң сенің жанарыңа нұр берген.

Он алтыда өзгені сен білмейсің, Он алтыда өзіңді өзің білгенмен. Адаспасын, аңдасын деп жан-жақты, Әкең сенің көкірегіңе шам жақты. Сол бір сәуле сені көкке самғатып, Ертең елге ететін де ардақты. Болсын деп сен парасатты, парықты, Бойыңа бар қасиетін дарытты. Ең алдымен жүрегін ұқ әкеңнің, Ұғам десең өзің туған халықты...

ТАҢ АЛДЫНДА Еркелейді аққудың балапаны, Әлдилейді айдын көл алақаны. Ақ жүзіндей ананың мейірімді, Аяулы едің не деген, дала таңы! Қайран көңіл тұнықтан табатын жай, Таңмен бірге қанатын қағатындай. Таза болу өмірде қандай қиын, Тазалықтан алдымен жаратылмай. Куә болған жақсыға, жаманға да, Алаңдама, аққуым, алаңдама! Көз жасындай сәбидің мөлдіреген, О, табиғат, табынам саған ғана!

МАМЫРҒА ТІЛЕК Келдің бе, ерке сұлу мамыр айым, Жайнатып күн келбетін, таң райын. Жуынып жаңа көктем жаңбырымен, Жап-жасыл жапырағыңды жамылайын. Жалықпай жырла, жырла, жыршым менің, Жасампаз мәңгі өмірдің тылсым демін. Келісті көк орманым жұпар шашып, Күмбезін кір шалдырмай тұрсын көгім. Нәзігім, тербе дүние алабын бұл, Толықсып шешек атсын дала гүл-гүл. Жас талдың бұтағына қонып алып, Алаңсыз әнге бассын бала бұлбұл. Қалыңдап жер жамылған көрпе-құрақ, Қаптасын момын қозы, тентек лақ. Құпия жүрегімнің лүпілімен Тілдесіп, үнін қоссын ерке бұлақ. Толғанда табиғаттың көзіне нұр, Төгеді інжу-маржан сөзін өмір. Жарқ етіп жыл айналып сен келгенше Ынтығар іңкәр жүрек өзіңе бір.

Жасартып тірлік көшін шамаң барда, Тарта бер замандардан замандарға. Жататын бірі келіп, бірі кетіп Пенденің қайғысына алаң болма! ЖАСЫМА, КӨҢІЛІМ (Абайдың ізімен) Лепірген көңілім, Өкінген көңілім, Арманың қанша жетпеген. Қайғырса елі, Қайысып белі Жалғаннан кімдер өтпеген? Емессің соңы, Есіңе ал соны, Көшке ерген сен де тайлақсың. Тозған ба бұдыр, Табаның ығыр Болғандай неге тайғақсың? Жаңыла бассаң, Жалтара қашсаң, Сағалап жүрген сайғақсың. Іздемес бүркеу, Беттегі шіркеу, Өзіңе өзің айғақсың.

Жан қалмас бұғып, Жапанға шығып, Келсе ажал торын кең жайып. Түнекті түрер, Тасқынды тілер, Тәуекел түбі – жел қайық. Қара түн келсе, Қанатын керсе, Адасқан алға ұмтылар. Қарайлап досқа, Қарайған қоста Үміттің шамы жылтырар. Үмітің бітсе, Үкімін күтсе, Жалының сөнер көздегі. Мазасыз шалқып, Маңайын шарпып, Өмірді өртер өз демі. Аяқты тұсап, Көлеңкең құсап, Қасыңнан қалмас қиянат. Қамалып жарға, Қапыда қалма, Қиыннан жол тап қиялап.

Тасқа да түсер, Шашқа да түсер Суарған семсер асылға. Байласын оққа, Айдасын отқа, Тағдырға жылап, бас ұрма! Қауіп пен қатер Өтер де кетер, Не келмес ердің басына? Арыңды сақта, Барыңды сатпа, Жасыма, көңілім, жасыма!

ТӨРТ АМАЛ Уақыт күйін кім солардай шерте алар, Тылсымдарға кім төтеден жол табар? Дүниенің төрт бұрышы секілді Бар ғылымның түп атасы – төрт амал. Өмір заңы айнымайды тегіннен – Қосу, Алу, Көбейтуден, Бөлуден. Төрт мезгілден тұрады адам ғұмыры – Туу, Өсу, Қартаюдан, Өлуден. Тіршіліктің шешілмеген есебі, Әлі талай қолдан-қолға көшеді. Королевқа ғарыш кілтін ұстатқан Архимедтер, Галилейлер кешегі. Жету үшін алыстарға тым анау, Аздық қылар телескоптан сығалау. Өмір бойы шешілмейтін бір жұмбақ, Мүмкін, адам жүрегінде шығар-ау?

ҒҰМЫР-ҒАЙЫП Мұз жыры Биігіңе бұлт жете алмай өкінді, Асқарыңнан ай төменге секірді – О, Алатау, көк мұзыңды күн жалар, Шөлдеп келген қызыл сиыр секілді. Көкірегін желге керіп, сыздап ап, Үңіледі бөктер жаққа құз қарап. Шың басында шаңқылдайды шарқ ұрып Мұз бесікті, тас құндақты мұзбалақ. Қыран көзде жалт-жұлт етіп жанады от, Салатындай кектескенге сан әлек. Шүйлігеді шамырқанып, шамданып, Алтаудан жанап өтсе самолет. Мұз тауларға бауыр басқан мәңгілік, Шулайды ұлар аспан астын ән қылып. Күбірлейді таңертеңгі тұнық тау, Күңгір-күңгір, күмбір-күмбір жаңғырып. «Күн арқамды қыздырса екен, шіркін!» деп, Жөтеледі кәрі жартас күркілдеп.

Иіп берсе мәңгілік мұз емшегі, Бұлақ саулар бауырынан бүлкілдеп. Былай қалып күйкі тірлік, мұң-қайғым, Сол бұлақтың нәзік үнін тыңдаймын. Гүл мен қызды достарыма қалдырып, Жырланбаған мұздың жырын жырлаймын. Сезінгенде көктем демін, күз демін, Қыс пен жаздың құпиясын іздедім. Шөл даланың кезергенде еріні, Көз алдыма елестейді мұз менің. Ой жіберсем өткеніне өмірдің, Еске түсіп, елестейді небір күн. Елесетейді Африка шөлдері, Қасіретті тағдырындай негрдің. Елестейді түсіне ылғи көл кірген, Бетпақ дала желкесіне жел мінген. Сары атандай шөгіп жатқан сары құм Сонау ойдан тау басына телмірген. Айсберг көрінгендей аспаннан, Асқақтайды асқарлар мұз жастанған. Шыңды сүйем, мұзды сүйем мәңгілік, Ұлы өзендер ұлы таудан басталған. Мұзды мұхит айта жатар алғысын, Музам менің – мұз жаулықты қарлы шың.

Алтай, Памиир, Орал, Кавказ, Гималай, Алатаудай алыптарым, армысың! Тоңдырмайды мені таудың мұз-қары, Мұзда да бар тіршіліктің ізгі әні. Тоңдырады, тоңдырса егер әманда, Бұғып жатқан бомбалардың ызғары. Тастай салып сол сәтте ойын-сауықты, Тілдесемін ғасырлармен сауытты. Еритұғын мұздар емес, қашанда Жібімейтін мұз жүректер қауіпті. Тұрған жаннан қысқы күндей мұнартып, Суға айналар суық мұзым мың артық. Мұз бұлақтар жүгірді, әне, жамырап, Кең жазыққа көсілуге құмартып. Келе жатыр қоңыраулатып бұлдырап, Тау сұлудың бұрымындай мың бұлақ. Ашулы өзен айғайлайды төменде, Астау тасты шапалақпен ұрғылап. Күндіз-түні күйге басып тау іші, Өршеленер асау толқын дауысы. Арындап кеп соғылғанда тоспаға, Тына қалар тұлпарыңның шабысы. Осы арада ғаламат ән шырқалып, Жатыр өзен астаң-кестең бұрқанып.

Мәңгілік мұз мойнын созып биіктен, Бартоғайдан өз дауысын тұр танып. Ағаш жыры Кесілді ағаш. Гүрс етіп түсті құлап, Ыңыранып соңғы рет ышқынып ап. Күші мығым, қайыспас қайсар еді, Тағдыр, шіркін, өзінен күшті бірақ. Жапырағы жан-жаққа ұшты жылап. Шулап ұшты шырылдап жапырағы, Қара шаңға көміліп атырабы. Бұрқ етті де күрсініп қала берді Тамыр жайған талай жыл топырағы, Топырағы – Отаны – Отырары. Топырақтан қол үзу кімге бақыт? Келтірмейді қайтадан тілге уақыт. Жарық дүние жалт етіп жанарыңнан, Кеттім дей бер қап-қара түнге батып. Жер-бесіктің бөленіп құндағына, Есінде жоқ қанша жыл тұрғаны да. Есінде тек ең алғаш қосылғаны Тіршіліктің бір нәзік ырғағына. Не боп кетті? Шынымен жұлғаны ма – Не нәрсенің айналмақ құрбанына? 7-263

Ойда жоқта кесілді. Неге, неге? Неге айналды кесінді – бөренеге? Бұзып-жару өмірдің заңы ма әлде, Сонда ғана көктей ме, көгере ме? Рахатқа сонда тек бөлене ме? Тасқын шайып, ойрандап салса да асыр, Тұнып тұр-ау бұл маңда соншама сыр. Қалың ағаш қоштасып бара жатыр Қоныс тепкен орнымен қанша ғасыр. Орман еді сыңсыған ғұмыр кешіп, Сыбырласып, сырласып, күбірлесіп. Жұрнағы да қалмастан туған жұртта, Абыр-сабыр жөнелді түбір көшіп. Ағаш қайда жоғалды көк тіреген? Өзен де жоқ қайда оны кетті деген. Өзіменен өзі әлек көк толқындар Шұрқырасып, бір-бірін тепкілеген. Ажал жетер аяздай қыраулатып, Кімді болсын түбінде жығар уақыт. Нені ойлады сол ағаш кетерінде, Неге күлді... еңіреп жылап жатып? Жымияды тұрса да көзінде жас, Әрі тәтті, әрі ащы сезімге мас. Өз орнында күні ертең бөтен емес, Көл жатарын күлімдеп сезінді ағаш.

Келе жатқан арпалыс сонша жылдан, Арпалыспай кімге оңай жол табылған? Арманы жоқ, байқаса, бір ағаштың, Мың ағаштың жолында болса құрбан! Тел өскенмен тоғайда терек, шынар, Әрқайсысын бұл өмір бөлек сынар. Ертеңгі орман өмірге келу үшін Бүгін бұның өлуі керек шығар. Толып берсе ғажайып су қазаны, Қарық болар бақтардың суға зары. Алма ағаштар көз ілмей түніменен, Өлмес өмір туралы жыр жазады, Жыр жазады жасанып гүл базары. Балбұлақты жетелеп жылғалары, Жадырайды жабыңқы қыр қабағы. Сылдыр қағып қайыңның сырғалары, Биге басып ерекше ырғалады. Бәрін біліп, сезініп барады ағаш, Оның жайы жаныңды жараламас. Сәл аяйсың мұң толып жанарыңа, Рас, рас, бұтағы балаламас. Енді оралмас мекенге мәңгі мына, Енді қайта шомылмас таң нұрына. Енді сұлу бұрымын тоқсан өріп, Алатаудың жуынбас жаңбырына. Бірақ, бірақ разы тағдырына.

Бартоғайды бұғаулап мына кемер, Баяғыдан тұрғандай тұра берер. Күліп келер өмірге шыбық барда Қиысыны жоқ ағаштың жылап өлер. ЖҮРЕК ҰРАНЫ Күндерім құстай зулайды, Тынымсыз қағып қанатын. Әкеле көрме мұң-қайғы, Секундтарым мен сағатым. Күлкімді кейде күрмедім, Алдымда меңіреу түн бардай. Әлемнің бұлты бір менің Басымда ғана тұрғандай. Қоя алмай ойға бір нүкте, Қайғысын жердің тартамын. Жауыздық барда тірлікте, Әйтеуір дәйім қорқамын. Қорқамын Жансыз тастың да Жаныма мұңы батқандай. Қас қағым сәттің астында Сұмдықтар бұғып жатқандай. Зұлымдықтардан жинап от, Зобалаң өрті жетердей. Жүрегім Хиросима боп, Күл болып жанып кетердей.

Түсердей дүние торға кеп, Қауіптен көзді жазбаймын. Бомбаны құртар бомба боп, Жарылып кете жаздаймын. Жырларым – жүрек қанатым, Алып ұш мені әр таңда. Секундтарым мен сағатым, Түсіре көрме сарсаңға. Сілкінсін орман, кең дала, Әкел тек шаттық дауылын. Көтерер қара жер ғана Жердегі бұлттың ауырын. Тіл бітіп мылқау тастарға, Сөйлесін кенші бұрғысы. Ракета емес, Аспанда Зуылдап ұшсын жыл құсы. Таусылып талас, бар егес, Бомбадан әлем босасын! Сүңгуір қайықтар емес, Киттердің күні жасасын!!!

Қырлар қанша мен әлі жолықпаған, Сырлар қанша мен әлі қанықпаған. Дүниенің қызығын түгендеген Саяхатшы секілді болып барам... КӨЗІҢДЕ ТҰНСА ТАМШЫ ЖАС... (Мұзафар Әлімбаевқа) Қайық боп суға түстің де, Кеме боп тарттың жағаға. Тулаған толқын үстінде Талайды көрдің, жан аға! Айырып ерте есебін, Өмірден әкең сырғыды. Жетімдік деген көшенің Болып та көрдің тұрғыны. Емес қой, сірә, жастық шақ Қызулы жардың төсегі. Аузынан төккен от бұршақ Соғысты көрдің кешегі. Алдыңды қанша орады Арпалыс өрті сұғынып. Жылдардың дауыл-бораны Кеудеңде жатыр бұғынып. Тереңнен тартып толғаған, Ағылтып сырды азырақ,

Қақпаңды ашсаң, сол боран Соғады қазір азынап. Жан бар ма уақыт жаншымас, Жырыңмен бірақ заңғарсың. Көзіңде тұнса тамшы жас, Оныңды кімдер аңғарсын?

САПЕКЕМ (Сапарғали Бегалинге) «Сапеке» деп сыйлаушы еді ел-жұртың, Ортамызда сияқты едің сен бір шың. Қарағайдай қатар тұрған сап түзеп, Қайран қарттар тартып кетті-ау селдір тым. Тартқан соң ба жүк көтеріп кіл бейнет, Ойға батып жүруші едің, күлмей көп. Сексеннен соң сырғып кеттің ақырын, Алатаудан аунап түскен күндей боп. Аузыңда еді сөздің асыл сапасы, Қолыңда еді көптің алтын сақасы. Кеше ғана төрімізде отыр ең, Секілді боп бар қазақтың атасы. Тарлан едің топтан озған шалдықпай, Сексенде де шашаңа бір шаң жұқпай. Қасиетке, қазынаға бай еді Көкірегің сырға толы сандықтай. Жүруші едің еңкеймей де құныспай, Берік едің қолдан құйған құрыштай.

Шалғы мұртың көрінуші ед біздерге Қиянатты қиып түсер қылыштай. Секілді едің қияға өскен қарағай, Сергек көңіл, құшағың кең даладай. Зыр жүгіріп жүруші еді алдыңда Алпыстағы Мұзағаңдар баладай. Кейінгіге ақылың – құт, сөзің – ем, Енді орныңның бөлектігін сезінем. Бар қазақтың баласының ырысы – Ортаймайтын қара қазан өзің ең. Ғұмыр деген қас қағым бір сәт екен, Бірақ сені өлді деуім қате екен. Өзің жазған қыран құсқа айналып, Болашаққа ұшып кеттің, Сапекем!

КӨҢІЛ, ШІРКІН... Көңіл, шіркін – Бір күн бай, Бір күн кедей. Өтер кім бар ойнадым-күлдім демей? Кейде мылқау секілді тіл қатпайсың, Кейде әнші боп кетесің бұлбұл көмей. Көңіл, шіркін – Бір күн бай, Бір күн кедей. Күмілжімей кім жүрер, кірбіңдемей? Күліп тұрса «байлығым» миығынан, «Кедейлігім» тұнжырап тұрды үндемей. Көңіл, шіркін – Бір күн бай, Бір күн кедей. Біреуіне біреуін білдірмегей. Кедейлік пен байлығың бірдей болса, Көкірегің тұра ма күмбірлемей? Көңіл, шіркін – Бір күн бай, Бір күн кедей.

Жатыр дейсің кім солмай, кім гүлдемей. Қысқа ғұмыр қамшының сабы болса, Нәзік жүрек үзілер бүлдіргедей. Көңіл, шіркін – Бір күн бай, Бір күн кедей. Жамандыққа жаныңды ілдірмегей. Айналады түбінде жоғың барға, Жоқ екен деп барыңды бүлдірмегей. Көңіл, шіркін – Бір күн бай, Бір күн кедей. Айтарыңды ашық айт, міңгірлемей. Қара шаңның астында қалсаң-дағы, Жаны таза, жарқыным, жүр кірлемей!..

ҚАЗАҚСТАНЫМ Мекенім, жерім – қарт анам, Уызың кетпес таңдайдан. Шалғының сипап арқадан, Сүйеді күнің маңдайдан. Сүймейтін сені қандай жан, Сүймесе, қара тас шығар. Сағынып қайтсам шалғайдан, Мөлтілдеп көзге жас тұнар. Үздігіп жүрек аңсаған, Ойларға небір батамын. Жауатын бұлттай мен саған Егіліп келе жатамын. Аралап көрдік жер бетін, Өлке көп гүлмен өрілер. Алайда сенің келбетің Бәрінен ыстық көрінер. Не десе бақыт шынымен, Бір өзің ғана дей алам. Түсімде көріп түнімен, Таңертең күліп оянам.

Әйтеуір денем суынбай, Айналып тұрса жылы қан. Биікке тіккен туыңдай, Нұрыңа күнде жуынам. Самғаса көкте қыран құс, Қанатын қағып асыға, Жаудырып саған мың алғыс, Қонады заңғар тасыңа. Дүниені көрер көзімсің, Мекенім – алтын ғұмырым. Аспанға ұшсам, өзіңсің Айналып табар тұғырым. Өткенде талай көпірден, Бір өзің болдың сенгенім. Алғанымды айтып көпірмен, Шексіз ғой сенің бергенің. Өмірде саныз арна бар, Толқын боп күлдім, жыладым. Өзіңе ғана арналар, Болса егер шырқар бір әнім. Көктемі, қысы, жазы бар Құшағың ғажап кеңістік. Жазылса, сен деп жазылар Қуатты жырым ең ыстық.

Аудартқыз тауды, қияны, Ауырлық болса жаншыған. Қуатын саған құяды Бойдағы соңғы тамшы қан. Көгіңде жүзіп мырза күн, Сайрандар еркін құстарың. Өзіңе мәңгі ырзамын, Аяулы Қазақстаным! 8-263 ӨТКЕРДІК ЖАСТЫҚ КӨКТЕМІН Өткердік жастық көктемін, Біз көрген қызық жетерлік. Арудың жұтып от лебін, Бокалды басқа көтердік. Атойлап әрбір тараптан, Думанға кірдік шалқыған. Күшті боп шықты шараптан Сұлудың демі шарпыған. Өмірді соның жолына Біржола құрбан етердей, Өртене жұттық оны да, Өрт болып жанып кетердей. Тізгінді бердік желікке, Жүректің сырын жасырмас. Жастықтың әлде Дедік пе Қызуы мәңгі басылмас. Жіберсе, шіркін, ерікке, Уақытқа қандай бар талас?

Ғұмырдың әлде Дедік пе Базары мәңгі тарқамас. Жұтардай болып көріндік Найзағайдың да жарқылын. Сезбестей, сірә, өмірлік Жылдардың ызғар, салқынын. Кеткенін күндер арынды Кешеңдеу барып аңдадық. Жұтсақ та отты, жалынды, Өмірі бірақ қанбадық. Сезімді судай шайқаған, Оралып сол бір кездерге, Лапылдар ма едік қайтадан, Шоқ болып қара көздерде. Күрсінбес кімдер түнімен, Аңсатса жастық дәурені – Сүзгендей судың түбінен Жұлдыздан түскен сәулені...

БОЗТОРҒАЙ-ЖҮРЕК Тербеді мені қанша арман, Әлдилеп әлі келеді. Бозторғай-жүрек ән салған, Жанымды қозғай береді. Танытып мінез бір қызық, Қысқандай біреу сығымдап, Кей кезде таңнан тұрғызып, Шырқайды келіп шырылдап. Даланың еркін құсындай Келе ме қанат қаққысы – Кеудеде қалып қысылмай, Кеңдіктен ұя тапқысы? Әуенін әннің үзбейді, Еске сап есіл күндерді. Білмеймін, нені іздейді, Таба алса жақсы бір белгі. Қарасам таңда қадалып, Жұлдыздар көктен жиі ақты. Зу ете түскен балалық Біреуі соның сияқты.

Елестеп көзге мол құрдас, Алданып тұрам бір уақыт. Кірпікке іліп мөлдір жас, Күлкіммен қайта құрғатып. Тұрғандай қарап ойлы жан, Тылсымнан тосын қозғап ән – Қап-қара түннің қойнынан Тесіліп қара көз маған. Тартқанмен қанша күн алға, Ғұмырдың соңы – бір нүкте. Құмардан адам шығар ма Қызыққа толы тірлікте. Бозторғай-жүрек құртымдай, Қысқандай біреу сығымдап, Апыр-ау, неге бір тынбай, Шырқайды келіп шырылдап?!

ӨМІРІМ БАР... Өмірім бар өзгеден сыр бүкпеген, Өрге тарттым, Біресе сырғып төмен. Таудан аққан бұлақтың толқынындай, Кедергінің бәрінен ырғып келем. Кездерімде ісімнен түк шықпаған, Тасқа түскен тамшыдай быт-шыт болам. Быт-шыт болып кетем де, Буға айналып, Жапырақтың бетіне шып-шып тамам. Жапырақпен сырласып жеке қалам, Табиғаттың тағдыры етеді алаң. Күннің демі қыздырып, Қайта жұтса, Ғайып болып және де кете барам. Ойға батып ауаның қабатында, Дамылдаймын бұлттардың қанатында. Сіркіреймін сілкінсем жібек төгіп, Жер бетіне жаңа өрнек жаратуға.

Жер буымен, Астасып күн нұрымен, Құшақтасып, қауышып қыр гүлімен, Шықтай таза, тұнық боп шыға келем Ойда жоқта осылай бір күні мен. Көңіл, шіркін, ғажап-ау қиялдағыш, Алып кетер адамды қиянға алыс. Табиғатқа шынымен сіңіп кетсем, Қайтер екен ағайын жиі алдағыш?

ОРАЗБАЙ БАСЫНДА Құлазитын секілді Шұнай тауы, Ескі қыстау көргенді мұңайтады. Өшкен ошақ, Өлген үй, Тозған мұржа... Сұрағанға сыздықтап сыр айтады. Білеуленіп булықса қан тамыры, Оразбайдың мұнда өтті барша күні. Аң шықпаса, Басына жан шығармас, Шұнай еді меншікті Хантәңірі. Заман аз ба бас қатып, ми қайнаған, Байлық қуса, кеңге де сыймайды адам. Абай жазып жатқанда – Оразбай бұл Жылқы ізімен даланы шимайлаған. Өмір аз ба өтеуі өтелмеген, Надандықтың қоржынын көтермеген. Абай өнер қуғанда – Оразбай бұл Жер түбіне жылқымен жетем деген.

Қара адырды алса да қанша үйірмен, Тірлігінде ісі жоқ жан сүйінген. Оразбайдың қолымен – Дүлейлік бұл Даналықтың басына қамшы үйірген. Күні бітті. Күңіреніп өтті бәрі, Белбеуіне түйіліп беттің ары. Шұнай тауы баяғы бәз қалпында, Келгенге де кеткенге жоқ күмәні. Көкалалы көп жылқы көшкен бұлттай, Оразбайды қойды ма бос қаңғыртпай? Құлпытаста жазулы қысқа ғұмыр, Сыры көше бастапты өшкен жұрттай. Көп келмейді бұл маңға ел еркелеп, Таудан төмен соғады жел ентелеп. Жабығыңқы, Тозыңқы сұр бейіт тұр, Жалғыз жылқы түбінде көлеңкелеп...

СОҢҒЫ ЖАПЫРАҚ Тіл қатпай томсарады күллі атырап, Жаздайғы бар қызығын ұрлатып ап. Ең соңғы күнпарақтың бетіндей боп, Бұтақта ең ақырғы тұр жапырақ. Елеусіз – Көзге тіпті ілінбейді, Қалтырап, қалтарыста дірілдейді. Басынан сұмдық күйді кешіп тұрған Тағдыры басқаларға білінбейді. Бір күні – Арпалысқан бір өмірдей, Әрең тұр бар-жоғын да біле-білмей. Сәл ғана салмақ түссе үзілердей, Қажыған әлдекімнің жүрегіндей. Бір мезет түсіне енсе күн кешегі, Бір үміт, бір күдікпен тілдеседі. Күз келіп, тұрғыласын тонамаса, Тірліктің парқын, бәлкім, білмес еді. Қаншама қиындық тұр бір басында, Өзімен өзі ғана мұңдасуда.

Жалғыздық жабырқатқан сыңайы бар, Сыңар жоқ сыбырласып, сырласуға. Сұстылық байқалғандай күзгі бұлттан, Тітіреп, тіксінеді ызғырықтан. Жас еді – жасыл еді, Енді – сары, Өмір-ай! Өң-бояуын жүз құбылтқан. Жұлынып әне-міне қалмағы анық, Қайтадан қона алмайды талға барып. Тыныстап суық дүние құшағында, Жатады біраз уақыт қарға оранып. Сол бетте зым-зия боп жоғалады, Жол солай... Жоғалмасқа жоқ амалы. Қайтадан қанша көктем оралады, Олар да тоналады, тоналады... Жайқалды – Жарқын күлді, жайраңдады, Өмірдің еркелетті сайран бағы. Сыр бермей сіресіп тұр, Күресіп тұр, Сарбаздай жалғыз қалған майдандағы!

МҰХТАР АҒА «Мұхтар аға, мықтар аға ерен», – деп Кеше Қасым толғаныпты тереңдеп. Әр толқынның өз Мұхтары өзіне, Мен де жүрдім көптен бері елеңдеп. Мұхтар аға демейді екем мен неге, Сен де келсең қасқайып бір көмбеге. Қуаныштан бөркімді атып аспанға, Өз өзімнен сыя алмадым бөлмеге. Жырдан ғана сыйлық тартар ақындар, Бұл сөзімді жамағат та мақұлдар. Әуезовке ұқсап бір сәт сен тұрсаң, Қасым болып мадақтауға хақым бар. Не деп кетті демеңіздер бұл қасқа, Өнердегі тұрпат басқа, түр басқа. Шыңғыстаудан туған болса бір Мұхтар, Шұбартаудан неге Мұхтар тумасқа? Елің үшін түстің тартыс, егеске, Ер өмірі ерлігімен емес пе? Сыбағаңды күттің асыл арманнан, Алданбадың ас құюлы тегешке.

Дедің-дағы неге бұғып, жасимын, Құлпын аштың тарих деген тас үйдің. Дыраулардың сескенбестен сұсынан, Жыраулардың рухына бас идің. Кездеріңде әр сөзіңнен жай атқан, Арқаң біраз жауыр болды таяқтан. Жүре бердің сыйындың да аруаққа, Ұйқысынан өзің түртіп оятқан. Тұңғиықтан өзің ашқан жыр көзі Жебеп жүрді, демеп жүрді күнде өзі. Нарқызыл боп сен түскенде жарысқа, Күмбірледі көне жырау күмбезі. Жүгіргенге тарлық етпес кең дала, Шын жүйрікті анықтайды өр ғана. Сен қумадың біреулерше даңқты, Даңқ сені өзі қуып келді, аға! Сыншылардан сұрамадың сен баға, Сездің түбі ескерер деп ел-дана. Мансапты да іздемедің із кесіп, Мансап итің іздеп өзі келді, аға! Қаламың ғой қадіріңді танытқан, Не күтсең де күтесің тек халықтан. Таланттан үлкен емес ештеңе, Үлкенсің сен атақтан да даңқтан.

Секілді боп адал ойдың бір кені, Жатып едің қымтап алып іргені. Бұрқ еттің де шыға келдің шулатып, Батырлардай бұзып шыққан түрмені. Аман болғай, қазақтың бір нар ұлы, Сені сүйер аға да бар, бар іні. Жеті түнде тұрсын дәйім оятып Сонау, сонау қобыздардың сарыны.

КІНДІК ЖЫРЫ Жұрнағым бар там-тұмдаған, Тірлігім бар қалтылдаған. Қылдан нәзік, Күн нұрындай Кіндігім бар жалтылдаған. Алтын кіндік Гүннен қалған, Запы көрген сұм жалғаннан. Домбыраның ішегіндей, Мың үзіліп, мың жалғанған. Тажал аз ба қырғын күткен, Қашан қуғын-сүргін біткен? Ілініп тұр жалғыз жіпке Таралғандар бір кіндіктен. Дауыл тұрып құйын-желден, Дөңгелетіп үйіргенмен, Кіндік-жібім үзілмейді, Атажұртқа түйінделген. Көмілсем де топыраққа, Айналсам да жапыраққа, Өмір күйін шертіп тұрам, Өлмей осы атырапта.

Асыл текті ата кіндік, Саған талай бата қылдық. Қайғы деген қарабас құрт Қабырғамды жатады үңгіп. Қасіретім – аз болғаным, Қыршығаным – өз бармағым. Кіндігіңе ғұмыр берсін, Тозған елім, азған қаным!.. КӨҢІЛДІҢ ТҮРЛІ ҚЫРЫ БАР Әлемнің түсті гүлі бар, Әркімнің ішкі жыры бар. Жүректің сыры сан алуан, Тірліктің сыры қыруар. Көңілдің түрлі қыры бар, Бірі ұқпас достың, Бірі ұғар. Күнгейің тұрса құлпырып, Теріскей бетің – сүрі қар. Кереғар – күнгей, теріскей, Тұрады дәйім келіспей: Сіресер – Бірі сызданып, Күркесер – Бірі беріспей. Өтеді ешбір сеніспей, Қоймайды түбі өліспей... Көлеңке несін көлеңке, Күншуақпенен тебіспей? 9-263

Түрмесе түнді шымшылап, Күншуақ несін күншуақ? Өзімен өзі арбаспай Өмірі кімнің тыншымақ? Айтасың ашып кімге оны, Сыртыңның сыны – білгені. Ішіңе ғана белгілі Жаныңның жылап-күлгені.

АБАЙДЫҢ АҚБОЗ ҮЙІНДЕ Көзін тіккен шартарап, Ақбоз үйі Абайдың. Шаңырағына Шалқалап, Қайта-қайта қараймын. Көтеріп ой азабын, Қасіретке көнді Абай. «Қалың елі қазағын» Бүгін көрсе... дер қалай? Сілкінбейік қалайша, Айналамыз толы аңыз. Бәріміз де Абайша Ой толғаған боламыз. Сөйлегенде топшылап, Май тамызар тіл ғажап. Ортамызда жоқ бірақ Күпі киген бір қазақ. Шығарғандай күнді өрге, Сілтеп отыр талай жан. Біреу үшін бұл жерде Ұяласың Абайдан. Сабаздарды санайды Кеткен үміт ақтамай. Бізге сынай қарайды Әміршідей ақ сарай. Алдымызда бар мәзір, Сөз – дария, ой – теңіз. Абай атам дәл қазір Кіріп келсе... қайтеміз?!

ТАУ ЖЫРЫ Тауым, мені құпияңмен жолықтыр, Мен ұқпаған өмір сырын сен ұқтыр. Көкірекке құстың үні толып бір, Құшағыңа сүңгіп кеткім келіп тұр. Жайлауыңмен едім жастай сырлас ұл, Жас құлындай салушы едім жылда асыр. Аңғал-саңғал аңғарыңа кіргенде, Шегінгендей сезінемін бір ғасыр. Көңілімді ете бермей босқа алаң, Қызығыңды тағы да бір тос маған. Төсіңдегі мөлдіреген көлдерің – Алып шыңдар қолындағы тостаған. Асқарыңнан жұлдыз құлап, ай аунап, Керуен-керуен бұлт көшеді баяулап. Шоқы тастар мелшиеді, аты өліп, Тас түнерген батырлардай жаяу қап. Кереметің таусылар ма тойласам, Оралады оқиғалар ойға сан. Қоймасына кіргендеймін аңыздың, Қатпар-қатпар қойнауыңа бойласам.

Шыға алам ба сай-салаңды айналып, Тұра алам ба ғажабыңа байланып? Жүре берсем сезінемін өзім де Кететіндей бір аңызға айналып. Өрге шығар, кенереңді қиялат, Көкірегіме қыран ойды ұялат. Күй келгенше ара түсіп көрейін, Бұл өмірде аз дейсің бе қиянат. Тауым, мені тамашалат, еркіндет, Жас күнімдей жүгірейін желпілдеп. Алматыма оралайын құлпырып, Қайтқан қыздай біраз уақыт төркіндеп.

ЫМЫРТТА Даланың қымтай орап шырын гүлін, Жазғы кеш түсіргенде шымылдығын, Көлеңке күңгірттене қою тартып, Дүние көз алдымда құбылды мың. Жүзінен күндізгі рең сырғи қашқан, Маужырап, ұйқы қысып, мүлгиді аспан. Сапардан шаршап қайтқан жолаушыдай, Ақырын түн келеді ілби басқан. Ауаның ыстық демі сәл суынып, Келеді қараңғылық қаусырылып. Төңірек тұңғиыққа бата түсіп, Көрінбей қарауытты, тау сырылып. Шегіртке үнін созып әлдеқайдан, Балқытар баяғы бір жанға жайлы ән. Жанарың жасырынған әлдекімді Үңіліп іздегендей бар маңайдан. Тәтті еді шырыны мол бұл сәт қандай! Ынтығар жүрек шөлдеп, сусап таңдай. Самал жел құлағыңа сыбырлайды, Еске сап өткеніңді мұң шаққандай.

Қоламта кеудеңдегі қоздағандай, Тұрасың ойға батып, қозғала алмай, Жер жаңа, аспан жаңа – дүние балғын, Секілді еш нәрсе де тозбағандай. Кенеттен қатты серпіп қанатыңды, Қақ жарып самғардайсың қара түнді. Бірақ та жете алмайсың ұшығына: Дүние қашан, қалай жаратылды?.. Дүние – әрі көне, әрі жаңа, Қарайсың беріге де, арыға да. Бір ысып, бір суынған бұл сәтіңді Өзіңнен өзге, сірә, жан ұға ма?!

ТӘТТІ БҰЛАҚ Ағушы еді ауылдың іргесінде, Асығушы ем күн сайын тілдесуге, Жағасы оның сауықтың сарайы еді, Өткізуші ек жиналып жыр кешін де. Сықылықтап сөйлесіп баламенен, Суға келген сырласып анаменен, Мәңгі бірге жасасқан құрдасындай, Әзілдесіп ойнайтын даламенен. Ақ ботаның көзіндей мөлдірейтін, Ол жүдесе, маңдағы ел жүдейтін. Сапар шегіп, шаң жұтып, шаршаған жан Кәусарынан бір жұтпай сергімейтін. Сәбидейін былдырлап әлдене деп, Айналасын жататын әнге бөлеп. Одан тәтті әлемде жоқтай еді, Секілді еді тек сонда бар керемет. Үңілуші ем үздігіп шіркінге мен, Шаттығыммен, көздегі күлкімменен. Тұнығымнан тұрушы ем маржан атып, Көмейіндей дәл соның бүлкілдеген.

Бәлкім, менің сол бұлақ балалығым, Көңілде жоқ алаңым, алалығым. Ажыратпас, аңдамас пәк сезімім Жақсылық пен жамандық аралығын. Жылдар қанша болса да жүрдек мейлі, Арман, шіркін, жанымды кірлетпейді. Көк теңіздің үстінде жүрсем-дағы, Көкейімнен сол бұлақ бір кетпейді. Қайран жүрек кей кезде қатты жылап, Сол бұлақты іздейді аптығып-ақ. Теңіз суы – телегей, Ащы бірақ, Зәрусің-ау, кішкентай тәтті бұлақ...

ЖҮЙРІК АТ МІНІП ТҮСІМДЕ... Жүйрік ат мініп түсімде, Дүниені кезем сайрандап. Өзге бір өмір ішінде, Өзіме тұрам қайран қап. Бәріне назар аударам, Жарысып желмен жүремін. Орманға барам, тау барам, Бұлтқа да барып кіремін. Уыстап жайдың отынан, Күркіреп күндей күлемін. Бір мезет көкте отырам, Төсеніп бұлттың кілемін. Ешкімнің менде ісі жоқ, Қиялға батам әр қилы. Ішінде бұлттың кісінеп, Тұлпарым тұяқ тарпиды. Жер менен көкті сапырып, Теңіздей терең ой кешем. Найзағай болып атылып, Жартастарменен сөйлесем.

Нөсер боп жауам селдетіп, Жапырақтың шөлін қандырып. Шаршаған көлді тербетіп, Ауаға тыныс алдырып. Иелік етіп жер-көкке, Бір өзім билік құрамын. Бақыттың құсын көрмекке, Шақырып жұртты тұрамын. Талайсыз өзін сезінген Көрмедім бірақ бір адам. Көпсініп одан безінген, Азсынып тағы сұраған. Салса да сызат көңілге, Жазықты қылмас уақытты. Секілді бәрі өмірге Келгені үшін бақытты. Осылай кейде түсімде, Дүниені кезіп сайрандап, Өзге бір өмір ішінде, Өзіме тұрам қайран қап...

КЕРБЕСТІ Кербесті, күпшек санды, күдері бел, Құйғытсам, кекіліңді түреді жел. Көп ешкім тұрпатыңа көз салмайды, Тұлпардан үзгені ме күдерін ел? Табылмас сүйегіңнен оймақтай мін, Кермеге қойған сені байлатпай кім? Қорғасын құйған сақа сияқтанып, Шығасың топ алдына ойнап қай күн? Сүлесоқ сұлық тұрсың салғырттанып, Селт етіп оянасың, қалғып барып. Келе ме құлағыңа ұлы дүбір, Қалатын шаңнан аспан шаңғыттанып? Құландай жортып өткен құба белде, Сендей-ақ болған шығар Құлагер де. Тарқатып құмарыңды көсілтейін, Сәл көтер иегіңді, тұра берме. Қосатын бір дүбірді бір дүбірге, Демеймін жойқын шабыс тынды мүлде. Баяғы Батыраш пен Қотыраш жоқ, Жүйріктің жолын тосар кім бүгінде?

Алданып зуылдаған жылдамдыққа, Біз әлде көп қызықтан құр қалдық па? Ақандар азайған ба арамызда, Ат үшін басын тігер құрбандыққа? Болса да әр заманның сәні басқа, Бола ма шын жүйрікті танымасқа? Төсінде көк жайлаудың, сәті түссе, Көрсетем өнеріңді кәрі-жасқа. Кербесті, білем, әлі бөлек орның, Бір мінсем бұлдырық боп жөнелермін. Құйғытшы Жүрегіне жалын тастап Күліктің күні бітті деген елдің...

СОҢҒЫ ШАБЫС Атымның аяғына шор байланды, Орнынан әрең тұрып, зорға айналды. Шор байланды – Маған да шер байланды, Жануар бүктетіліп оңбай қалды. Көкпарды көк кептердей ала қашып, Кетуші ек көк сағыммен араласып. Өлердей өзгелермен жағаласып, Қалайша байқамағам қара басып? Жануар жатып алды сұлады да, Оқ тиген ақбөкендей құлады да. Селт етіп жерден басын жұлып алар, Шалынса ат дүбірі құлағына. Өксиді ыңыранып, шер байланып, Қалқиған құр сүлдері өлмей қалып. Шыңғыра кісінейді ауық-ауық, Шыққысы келе ме әлде жерді айналып? Шабатын әр төбеден шаң шығарып, Өмірі көрмеп едім қамшыланып. Қайырылып қалғанын-ай қанатының, Сіңірін кесе басып, жаншып алып. 10-263

Беймәлім не болары келешекте, Тұлпарым төзер ме екен көрешекке? Мұң болып таяқ тастам, қарға адым жер, Жете алмай қор болар ма көк есекке? Шойырылып сол жатқаннан жатып алды, Тек қана жылқы деген аты қалды. Күрсіне иіскеп қойып топырақты, Имиіп инеліктей қатып алды. Бір күні құдай оңдап, бұрып бетті, Бір аунап сілкінді де тұрып кетті. Ақырын жылжи басып жүріп кетті, Көңілді күпті қылған күдік кетті. Тағы да үмітімді артып көрдім, Сауыңнан Сырқатымды артық көрдім. Көк ерді күпшек белге тастай салып, Көкпар-жын қайдасың деп тартып бердім. Жөнелді жануарым заулап алып, Дауылдай соғыла ма тауға барып? Құйындай көкпарға кеп киліктім де, Қағып ап кете бардым шаңға малып. Төрт тұяқ қатар соққан тастан қатты, Түтіндей қою шаңды аспанға атты. Көкжиек көз алдымда дөңгеленіп, Жануар жанарымнан жас парлатты.

Сабылтып, соңын жойқын жорық қылып, Суырылды шабысына жер ұттырып. Біреудің көңілін кетті торықтырып, Біреудің өлтірді атын зорықтырып. Соңыма сол шапқаннан бір қарамай, Ауылға жалғыз жеттім түнге қарай. Қайран қап қарап тұрмын, Біле алмадым, Бұл шабыс әсер етті кімге қалай? Қолтыққа дем берді ме шапқан жазып, Өзендей бауырында аққан жазық. Асты да бір аяғын тұрып қалды, Үш аяқ қақиды да – қаққан қазық. Ақсайды ауырсынып жетелесем, Кемтарлық, тиіп тұрсың жетеге сен. Тұғырға алты аяқ та аздық қылар, Тұлпарға үш аяқ та жетеді екен...

ҚАРТТЫҢ ҚАЛЖЫҢЫ – Жаз келсе жапырағын жая келер, Жаныңа шуақ төгіп, сая берер. Қыс келсе дөдегеңді қырау шалып, Шым-шымдап жабығыңнан аяз енер. Келемін бірақ әлі қымтырылмай, Қалам ба қансонарда түлкі қумай? Көңілім қалағанын қалт жібермес, Кәнігі кәрі мерген мылтығындай. Белгілі өмірдің жаз, қысы маған, Жерім жоқ қапылысқа ұшыраған. Төменде қағушыдан қиқу шықса, Қиядан қыранымды ұшыра алам. Аралап көрдім талай құз-қияны, Танимын жазғы ұяны, күзгі ұяны... Тәтті ойға батырады анда-санда Баяғы жігіт сөзі, қыз қиялы... Не керек, жігіт едім жыным қатты... – Деді де қуақы шал жымың қақты.

АНА ТІЛІМ Ана тілім, Жүрегісің анамның. Жүрек-ана, Мен өзіңінен жаралдым. Сағат сайын саулығыңды тілеймін, Сенсіз мынау керегі не ғаламның? Сенің әрбір тынысыңмен күн кешем, Сен арқылы тіршілікпен тілдесем. Ел бетіне қалай түзу қараймын, Ана тілім, Егер сені білмесем? Сенің арқаң дүниеден сыр ұқсам, Сенің арқаң жүзіп ішсем тұнықтан. Туған анамды ұмытқаным емес пе, Туған тілім, Егер сені ұмытсам. Сенің арқаң өзімді өзім түсінсем, Ақыл-ойым, айбатым – сен, күшім – сен! Қойсын маған күннің нұры түспей-ақ, Ана тілім, Арыңа дақ түсірсем.

Ағытатын тасқын ойдың тиегін, Өзің ғана сыйынатын киелім! Ризамын – отқа жанып сен үшін, Күлге айналып кетсін мейлі сүйегім. Ана тілім, дана тілім, бақ тілім, Сенсіз бақыт дүниеден тапты кім? Сенсің менің қуанышым, шаттығым, Сенсің менің тазалығым, пәктігім. Ана тілім, Алтын ұям, құндағым, Ақ бесікте әлдиіңді тыңдадым. Сенің жырың, сенің әнің айтарым Санам сөніп, байланғанша тіл-жағым!

МАХАББАТ Ойлап тұрсаң қабырғаңа батады-ақ, Қыран жылап, қуанды сан жапалақ. Бірақ көбін ұмыттырып жіберді Тіршілікке деген іңкәр махаббат. Бұл өмірдің мінезі де қатал-ақ, Жамандардан жедік талай шапалақ. Бірақ оны білгізбестен келеді Елге деген ең керемет махаббат. Мейірімге шөлдегенде қаталап, Жақсылардан көрдік талай шапағат. Сондықтан да көкіректе өшпейді Адамзатқа деген ыстық махаббат. Сол махаббат жел өтінен қалқалап, Анамдай бір келе жатқан арқалап. Толтырады шуағымен, нұрымен, Көңіл кейде құлазыса орталап. Жастық шақта атты қанша күліп таң, Тез алыстап кететінін кім ұққан? Сол махаббат тереңдерге бойлатып, Сусындатқан кәусар менен тұнықтан.

Соңымызда жылдар қалып, жол қалып, Зымырадық көрген күнді олжа қып. Сол махаббат қара түнде адассам, Алдыма әкеп түсіретін мол жарық. Сол жарықпен тарта берем мен алға, Ұмтылғандай көктемдегі көгалға. Аман болғай күнәден пәк, махаббат, Бұл дүниеде сен жоғалма, жоғалма!

ШОҚАН МЕН ХАНТӘҢІРІ Жатырсың іргеңді сен қырда қымтап, Жүректі батырасың мұңға бір сәт. Басыңа келіп тұрмыз бір топ ақын – Өзіңнен жүз жыл кейін туған ұрпақ. Ат басын уақыт кері бұра ала ма, Түсіпті соншама көп жыл араға. Осыдан жүз жыл бұрын сен өткенде, Кім білсін, кім болғанын бұл арада. Атандай арқалаған жүгін көптің, Алыптың алдына кеп жүгінбес кім? Отындай жолаушының демде сөнген, Әттең-ай, отыз-ақ жыл ғұмыр кештің. Бір жылың бергісіздей бір ғасырға, Туғансың уақытпенен сырласуға. Халқыңның қасіреті жатты түгел Бір тамшы көз жасыңның тұнбасында. Қайырылып келте тірлік тез бүктелді, Мезгілдің қабағынан сездік шерді. Отыз жыл – тарихтың отыз томы, Мәңгілік үңілдірер көз біткенді.

Жол салып арттағыға кертіп шыңнан, Өзіңсің өрендікті ерте ұқтырған. Қадалып Хантәңірге көп тұрыпсың, Аспанның омырауын шертіп тұрған. Сөнгенше сәуле шашқан сезім-санам, Арналар ең бір ыстық сөзім саған. Қараймын Хантәңірге көп құмартып, Айналып кеткеннен соң өзің соған…

ҒАБИДЕН МҰСТАФИН ҚАЗАСЫНА Қайыспаған қара нар ең ауырға, Майыспаған қарағай ең дауылға. Сен құлады деген хабар кенеттен Қатты тиді ағаға да, бауырға. Тартушы едің өрге салса алқынбай, Сексендегі сергектіктің салтындай. Төрімізде отырушы ең қасқайып, Тұла бойың тұтас құйған алтындай. Алғырлықпен аштың небір тұйықты, Асқарлықпен алдың талай биікті. Тазалықтың таразысы секілді ең, Ел жүгіне ерте тосқан иықты. Саған айтпай халқың айтар кімге алғыс, Қайрат едің кеткен кезде мыңнан күш. Құбылнама өзің едің бұлжымас, Алып кеме өзің едің мұзжарғыш. Сахи едің ісің – үлгі, сөзің – құт, Бақиға өттің, қала бердік төзім қып. Қара жерге тимей жатып жамбасың, Орның бөлек екендігін сезіндік.

АҚЫНДАРҒА ҮНДЕУ Күңіренгендей қаралы қабыр басы, Қасіреттің тамады ауыр жасы. Қабырғасы қапастың бүлк етпейді, Қайысады халықтың қабырғасы. Алапатқа ара түс, ей, ақындар, Адам көзін жойылсын оятындар! Көк желкесін қиыңдар қиянаттың, Зұлымдыққа бір зауал таятыңдар! Қол босатып думанды жыр кешінен, Үн қатыңдар жаһанның мінбесінен! Зобалаңға ұрынған ұландарды Құтқарыңдар зорлықтың түрмесінен! Жасқанбаңдар, жарыңдар сөз бомбасын, Қайда қалмас қатерге төзген басың. Көтере алмай бөксесін жатсын жұлып, Дию ғасыр құрт жеген өз жамбасын. Қара түнек тұрғанда баста мәңгі, Төрт құбылаң тұтасқан тас қараңғы. Жанұшырып іздейсің бір саңылау, Түрме-қоғам шыңғыртса жас балаңды.

Түк естімес түрменің түбі керең, Сұмдықтардың сөйлейді тіліменен. Қарақшының ұясы қай заманда Қанға толып шығады түніменен. Бұлтқа барып кіргендей күн мен айың, Қия бассаң қашанда түрме дайын. Тұңғиықта тұншыққан тастай батып Бостандықты іздейік бірге, ағайын! Құлазыма, ақындар, құр мұңайып, Қан көйлегін әлемнің бір жуайық! Төс балғадай өлеңнің жұдырығымен Түрмелердің есігін ұрғылайық!..

АҚТОҒАЙ Ақтоғай, атың қандай әдемі еді, Деуші еді жыр бесігі, ән әлемі. Өзімнен бұрын жетіп құс-көңілім, Аялы аспаныңда әуеледі. Ұл-қызың жырға қосты мақтап талай, Мен кетем ол дәстүрден аттап қалай? Алдымнан шыға ма деп аңсап келдім Ақ сүтке малынған бір аппақ тоғай. Өнердің туын мұнда тік ұстамай, Бола ма кеуде кере тыныстамай? Тұр ма деп ай нұрымен шағылысып, Мен сені іздеп келдім, күміс тоғай. Жолымды келдім саған жақсы ырым ғып, Бір бұлақ көкірегімнен ақты жылжып. Ақтоғай – аппақ отау, ақ махаббат, Ақ торғын, үлбіреген ақ шымылдық. Ән-күйден, өлең-жырдан салған сарай, Бола ма сенде туған жанды аңсамай? Жарқ етіп Әсет шыға келетіндей Көрінді құшағыңнан, арман тоғай.

Толқыды, тебіренді жаным ерен, Өмірің қызықтырды сәніменен. Сенбісің, сайрап тұрған бұлбұл тоғай, Күләштің, Манарбектің әніменен? Ақтоғай, жер атысың, ән атысың, Арқаның салтанаты, санатысың. Самсаған сансыз аққу қанатындай, Ақтоғай, алып қырдың қанатысың. Сый тартам өлеңімнен өзге қандай, Көп тұрдым тауларыңнан көзді ала алмай. Ақтоғай, ақ жаулықты анам болып, Бауырыңа бастың мені өз балаңдай. Жүргендей үмітіңді кілең ақтап, Төріңе шыға келдім бір-ақ аттап. Ақтоғай, Ақ тоғайы екенсің-ау Жандардың көңілі аппақ, жүрегі аппақ!

БӘРІН КӨРІП... Төземін мен! Жүріп өтсін ыстық от өзегімнен, Аянатын түгім жоқ өз елімнен. Өкінбейді соңында өмірінің Бәрін көріп, Бәрін де сезе білген. Бірге сырым! Отан менің бір – анам, бір – бесігім, Бесігімнің балақбау – іргесімін. Осқылаймын оты боп найзағайдың, Бақытыма тигізсе кім кесірін. Толғанамын! Күн қабағын бағамын, таң қабағын – Жібіткім кеп таңдайын шөл даланың, Тазартқым кеп көйлегін кір аспанның, Кеңейткім кеп көшесін тар қаланың. Жылап та алғам! Естілгенде өксік үн бұлақтардан, Сарсаң болғам сан қилы сұрақтардан. Дір етеді жүрегім жеті түнде, Жер сауыры дір етсе сынақтардан.

Арпалысам! Біле алмаймын, өзіммен қанша алысам, Жүйке-жүйем жұқарып, шаршады сан. Болмаған соң, түсімде қанат байлап, Бір белгісіз әлемді аңсап ұшам. Серпілемін! Қуып солай кеудемнен шер түнегін, Ғажайып бір күй болып шертілемін, Көре қалсам әйтеуір әлдекімнің Ел-жұрт үшін маңдайы тершігенін. Бүршік аттым! Көктемдегі астында күншуақтың, Тамыр жайып тереңге тыншымақпын. Сәби-дүние сәл ғана жабырқаса, Көз жасы боп алдымен ыршымақпын. 11-263

ӨМІР СӘУЛЕСІ Біреу егіз өмірде, біреу сыңар, Ана деген бәріне тілеуші бар. Жалғыз болса шыдайды ол қашанғы – Опырылып оп-оңай тіреу сынар. Түспегенмен жалқылық өз басыма, Куәгермін талайдың көз жасына. Бөлінбеске бүтінге кепіл бар ма, Амал қайсы асылдың тозбасына? Қағыс қалған қайғыдан пенде қашан, Оңашада гөй-гөйге мен де басам. Күңгірт тартып көңілім бара жатса, Тұмшалаған ой көзін пердені ашам. Түскен сезім әлекке әуреленіп, Шыға келер уайымды сәлде жеңіп. Жүрегіме сарғайып солғын соққан, Жан-жағымнан құйылар сәуле келіп. Шуақ төккен сол сәуле, бәлкім, анам, Күнім бар ма нұрына балқымаған? Ақ сүтімен бір соның өлшенеді Алатұғын өмірден әр сыбағам.

Жанымдағы сол сәуле, бәлкім, жарым, Шұғыласына шомылып жарқылдадым. Мейірімі бір соның, махаббаты, Жүрсе менің түгел боп бар тұрманым. Қарындасым сол сәуле, қызым, бәлкім, Гүлмен өріп жүретін ізімді әр күн. Арқасы ғой солардың қуатының, Айналама көрінсе жүзім жарқын. Қызым, жарым, қарындас, анам да бар, Олар барда жайым жоқ алаң болар. Бергеніңе, уа, тәңір, мың шүкірлік, Осы-ақ шығар бақ болса маған қонар. Соларменен тамырым тарамдалар, Бұл тірлігім оларсыз тәмамдалар. Бірі үзілсе сол нәзік сәулелердің, Жарық дүние мен үшін қараң қалар. Қамқорым да солар ғой, қорғанышым, Қайрат-күшім, ақылым, ар-намысым. Олар қоршап тұрғанда бір патшамын, Мекен еткен жап-жасыл орман ішін. Айналам гүл құлпырған шешек атып, Қыз – қуаныш, жар – тірек, шеше – бақыт. Тиетіндей алдымен соларға кеп, Жүрсе біреу сыртымнан кесек атып.

Мүмкін менің биіктен болар дәмем, Қуыс болса кеудеме қонар ма әуен? Қасиеттеп киедей әйел затын, Қайда жүрсем бас ием соларға мен. Шықпаса да атағы алты арысқа, Өледі екен ер жігіт арпалыста. Тәңірісі әркімнің – өз анасы, Аналыққа сыйынған Алпамыс та. Не көрмеді бұл қазақ жаралғалы, Сан жыртылды ыдырап жамалғаны. Күн туғанда әйтеуір басымызға, Бізді қолдап келеді ана аруағы. Әлі талай дүние қайталамақ, Тарқамасын мереке – той-томалақ. Күні кеше бабамыз жауға шапты «Қарақабаттап!», «Қызайлап!», «Айпаралап!». Соның бәрі, байқасақ, ел анасы, Аруағының шыбын жан садағасы. Келеді алып аналар адастырмай, Өтсін қанша тағдырдың өліарасы. Бірде солып, бірде өмір толуменен, Замандарды келеді шолуменен. Әйел заты ерге жар бола алады, Құдай болу – елге ана болу деген!

НЕГЕ, ЖАНЫМ, ІЗДЕП КЕЛМЕДІҢ? Асыр салып мөлдіреген балбұлақ, Қызғалдақтар құлпырғанда албырап, Жүрек сені жоқтағанда зар жылап, Неге, жаным, іздеп келмедің? Күн нұрына көкірегін кең ашқан, Ақ тұманнан айыққанда көк аспан, Қоңыр қаздай сыңарынан адасқан, Неге, жаным, іздеп келмедің? Апармайды тағдыр салған жол қайда, Қаным кеуіп, шөлдегенде шалғайда, Қарлығаштай су тамызып таңдайға, Неге, жаным, іздеп келмедің? Жапырақтар сарғайғанда әудемде, Азынайды суық ызғар кеудемде, Бұл жалғанда саған ғана сенгенде, Неге, жаным, іздеп келмедің? Тереземді аппақ қырау шалғанда, Өксігенде қайран ғұмыр арманда, Қанатымды қозғай алмай қалғанда, Неге, жаным, іздеп келмедің?

ТОРЫҒУ Көлімді дауыл шайқады, Тағдырдың бүріп толғағы. Кер заман көктей жайпады, Үзіліп түсіп қолдағы Үміттің алтын балдағы. Аядай алдым мұнартты, Айықпас түнек келді де. Жеріме жат көз құмартты, Желкеме қылыш төнді де, Жеңіме жылан енді де. Сайрауық тілім кесілді, Аяқты кісен қапты да. Надандар билеп есірді, Тамағын ғана тапты да, Тойынған иттей жатты да. Ұйыған ортам іріді, Ауыздан бірлік қашты да. Іргесі елдің шіріді, Аждаһа аран ашты да, Албасты келіп басты да.

Іштегі жара қанады, Көңілге қайғы толды да. Қыранды торға қамады, Тұғырға қарға қонды да, Тірегім тұлдыр болды да. Қағынан құлан жерінді, Қағынған індет шықты да. Жолбарыс жалтаң көрінді, Өзінен зордан ықты да, Өзекке барып бұқты да. Тұғырдың түбі мұздады, Мүйізді аяз қысты да. Жүрегі көптің сыздады, Қаймыға қарап сұстыға, Көмейден жалын құсты да. Оңымнан желім тұрмады, Шаттықтың шоғын үрлеуге. Асылдың тозды жұрнағы, Қысқа жіп келмей күрмеуге, Кемерге соғып құр кеуде. Басымды оймен қаңғыртып, Жүзімнің нұрын тайғыздым. Түкпірін түннің жаңғыртып, Кидім де кебін байғыздың, Ішімді уға шайғыздым.

ҚАБАНБАЙҒА ШАҒЫНУ Сыйындым аруағыңа, батыр баба, Медет бер алысқа да, жақынға да. Қу сөзден қурай орған заржақ емен, Отырып таз басындай тақырда да. Азырақ арыз айтсам жайсыз көріп, Түнеріп жауар күндей шатырлама. Қара бұлт қылаң бермей жел тұрмайды, Жел тұрса, тыныш жатқан қол тулайды. Төгілсе сабасынан ащы зарым, Қазақтың тау-даласы солқылдайды. Дертімді саған айтпай кімге айтамын, Мысқалдап айтқан сайын ұлғайтамын. Баяғы дәурен қайда, адам қайда, Жер түгіл, жауға бермес бір байталын? Құрғамай сауыс болған тер тебінгі, Тұлпарлар айғай шықса жер тебінді. Қубасқа сен ер салсаң, қалың дұшпан Қаңбақтай жел айдаған төңкерілді. Шыққан жау батысыңнан, шығысыңнан, Қаймықты қиып түсер қылышыңнан.

Сүйеніп көк найзаға қалғыса да, Түтінін түгел қазақ тік ұшырған. Жан сақтап қалып еді шұбырса да, Көріне атасының тығылса да. Аранға түспеп еді Арбағандар Түлкідей тоқсан түрлі құбылса да. Тұрып ең жау өтінде, жел өтінде, Әйтеуір бір ажал деп өлетінге. Зар болдық көлеңкеңе, Ер Қабеке, Ел үшін кесіп берген қоң етін де. Қаншама сүргін өтті сен кеткелі, Халқыңның көкірегін шер кептеді. Ұясы еркіндіктің табылмады, Жанындай жалмауыздың шөлмектегі. Жақсының құрығаны көзі мүлдем, Атандай шойырылсақ белі үзілген. Көмескі көп шиырдан таныды әрең, Адасып қала жаздап ел ізіңнен. Не шара адаспасқа, алжымасқа, Қара сор үйірілсе мәңгі басқа. Төрдегі әкемізді қуып шықтық, Иланып есіктегі қаңғыбасқа.

Қаратау қалжырады күй кеткендей, Қасірет қабырғасын күйреткендей. Тажалға тәлкек болған ту даланың Тап-тақыр беті тулақ сүйреткендей. Зорлығы жүргеніне жат қуанар, Тұқымы пәлекеттің тақ қуалар. Ғайыптан қайта туып келе қалсаң, Таппайсың таза бастау ат суарар. Сонаға балдай татыр сорған қаны, Шіркейдің құтылған ба сордан жаны? Күштінің диірмен тартса мықты дүмі, Далбаса дәрменсіздің қорғанғаны. Қабеке, жер өксіді, ел өксіді, Өзіңдей бір батырды керексіді. Сүт емес, бауырынан қан сорғалап, Уақыттың қыңсылады өлекшіні. Тағдырдың таразысы ауытқымай, Тең ұстар күн туар ма халықты ұдай? Емес пе пендесінің бәрі бірдей, Бар болса болыспайды нағып құдай? Дүние шабысынан жаңылар ма, Дарияға аққан түйме табылар ма? Бықсытып, түтіндетіп, тұншықтырған Тарихтың тас ошағы шағылар ма?

Жар болғай, батыр баба, тарыққанда, Тіршілік титықтатып арытқанда. Дәуірден аттап өту былай тұрсын, Шама жоқ секіруге арықтан да. Бұл күнде Абылай да, Бұқар да жоқ, Бұтағын бәйтеректің бұтарлады оқ. Қайғыға қайық салған қайран көңіл, Торғындай тозып біткен жұқарма көп!..

АЛЫҚҰЛ АҒА Алықұл аға, сөз сөйлеп тұрмын тойыңда, Найзағай ойнап, бұлттар күркіреп ойымда. Байтақ даладан тұйғындай ұшып жеттім мен, Бүкіл қазақтың сәлемін артып мойынға. Алдыңа келіп, ағалап тұрмын міне енді, Тудай көтеріп жырыңнан алған жігерді. Бішкекке елім жіберген жоқ қой ішпекке, Ұлы ақынға тағзым етуге жіберді. Аспаннан кенет періште үні жеткендей, Табынам саған, Тәңірге тағзым еткендей. Аранын ашып, ақырған ақ бас бурадай Тағдыр да бүгін алдыңа келіп шөккендей. Жаныңды сенің жегідей жепті ел мұңы, Мезгілсіз босап өмірдің алтын белдігі. Өткенді қозғап, кеткенді қуып қайтемін, Дала мен таудың тарихы саған белгілі. Асыл ағатай, жарқын жүзіңді көргем жоқ, Құлатыпты ерте қаскүнем ажал мерген боп. Сенің ғұмырың жетпеген жерге кешегі Жырларың жетті Алатау асып, керуендеп.

Жатыпсың жалғыз, таңдайың кеуіп қаталап, Көзіңнің жасы мөлдір жырыңдай боталап. Сенетін досың өлетін сәтте табылмай, Қасыңнан безіп кеткені жанға батады-ақ! Өлімнің мәңгі орына сені түсті деп, Сүйінші тілеп, қарғалар шулап ұшты кеп. Арам ниетті ол байғұстардың сорына, Сен шықтың бірақ ажалдан-дағы күшті боп. Отырсаң бүгін қасқайып тойдың төрінде, Тарқайтын еді шемендей қатқан шерім де. Қазақ пен қырғыз талантты туған ұлдарын Жүндегіш келер, күндегіш келер тегінде. Алықұл аға, осыған кейде таңғалам, Не қылған жұртпыз қорықпайтын тіпті Алладан? Өлердей болдық жүрекке түскен жара мен Өшпестей болып сүйекке түскен таңбадан. Ежелден біздер ел емес пе едік тамаша, Күн туса басқа, түсетін досқа араша. Қырғыздың тауда күшігі жатты қыңсылап, Ой жақта бөрі қазақтың итін таласа. Ел емес пе едік бөліскен көңіл тұнығын, Құзғынға қимас қыранға лайық тұғырын. Сарыарқадағы сырқырады өгіз мүйізі, Алатаудағы мүйізі сынса бұғының.

Ақ туын ұстап ұрандап шықсақ Алаштың, Қосылды қырғыз суындай тасып Таластың. Тауымыз да ортақ, жауымыз да ортақ халықпыз, Пір тұтқан атын Қобыланды менен Манастың. Аяулы аға, сен де айттың кеше осыны, Ұлан ойларың үріккен еліктей жосыды. Екі елді бірдей емірене сүйген жүрегің Сұрқай заманның сұсынан қатты шошыды. Арман мен үміт көп еді алдан сен күткен, Отыз бес жаста өмірден көштің ерлікпен. Үніңді дереу жартастар түгел жаңғыртып, Ізіңді дереу әкетті жалғап жол біткен. Зарыңды айтып, барыңды айтып жасырмай, Жарқ етіп ақтың аспанды тілген жасындай. Қырғызға біттің Алықұл Осмонұлы боп, Қазаққа біткен Аманжолұлы Қасымдай. Алықұл аға, рухыңа сенің мұң шағам, Бауырың едім жырыңа жастан сусаған. Ағаңның тойын атқарып кел деп жіберді, Қалың қазағың осында мені жұмсаған!

ӨЛІАРА Қайдасың сен, дірілдеген аппақ сүттей ай нұры, Алтын сәулең неге аспанның аясынан айныды? Кең жаһанға шырақ жаққан ажарыңнан адасып, Қараңғылық құшағында қалған дүние қайғылы. Су иесі Сүлеймендей тілін білген құстардың, Ей, сырлы арай, сеніменен сөйлесуге құштармын. Мың құбылып ойнап тұрған дидарыңның сағымын Қуаласам, уа, дариға, қайтіп қана ұстармын? Сен қайтадан оралғанша тұңғиықтың түбінен, Сығырайған соқыр аспан талықсиды түнімен. Өзің жоқта жұлдыздар да емін-еркін әндетіп, Ғарыш төрі жырлап жатыр ғашықтардың тілімен. Зарықтырмай, зәру қылмай беріп кетсең сәулеңнен, Құтылар ем өліарада көз байлаған әуреңнен. Мәңгі бақи жұмылмайтын түн жанары болсамшы, Тас түнектен шыққан сайын жүзіңді аман-сау көрген.

МІНӘЖАТ Күңгірт тартқан көңілімді жарқыратшы, періштем, Таңның алтын шапағындай тазарайын мен іштен. Қайғырмайын, сараң тұрмыс қақсын мейлі шөміштен, Қай мұратқа жеткізеді ессіз тойып, жеп-ішкен? Рухымның падишасы, тұла бойың тұнған нұр, Парасаттың мейіріміне шөлдегенде бір қандыр. Жаным менің жаратылған сенің сиқыр сәулеңнен, Тылсым төрін тынбай шарлап, фәни мұңын жырлап жүр. Ұшып-қонсам кінәлама орын таппай өмірден, Көбелекпін нәзік гүлдей өз қанатын кемірген. Пәле-жала ұшығынан сәбиіңдей сақтай гөр, Рахаттың бесігінде рақымыңа семірген. Өзің ғана сырын ұғар елес қуған кезбенің, Өлсем, көрден тұрғызатын құдіретім – сөз менің. Ей, періштем, көрінбесең есігінен пейіштің, Бұлдыр үміт көлеңкесі үйіреді көзге мұң...

ӘМІРІҢЕ ҚҰЛДЫҚ ҰРДЫМ Әміріңе құлдық ұрдым, жұмса мені, ей, төрем, Шөлден қазған шыңыраудай шымырлайды ой терең. Қу медиен, құла дүзде қалғанымда қаңғырып, Сөз киесі, өзің келіп құтқармасаң қайтер ем? Тағдырымды, зар-мұңымды түсінетін сен ғана, Саған ғана сыйынамын, сыйынғандай Аллаға. Ей, жүрегім, тойып болған бақытқа да, сорға да, Қасіреттің көз жасы боп ақ қағазға сорғала! Не табамын сен болмасаң, айналамнан жұтаған, Айырылды тозған торғай қорғалаған бұтадан. Заман түрі жалаңдаған ақ балтаның жүзіндей, Мың жылғы өскен бәйтеректі бір-ақ күнде бұтаған. Дүниені дерт жайласа, жуыр маңда ем қонбас, Көтеремге жүгін артқан көштің күні енді оңбас. Қараңғыда тас маңдайын қайда ұрарын кім білсін, Соқыр теке тәрізденіп қаңғалақтап қалған бас. Сөз киесі, мүсіркей гөр, соңғы медет өзіңде, Үзілмейтін қанат байла үлбіреген сезімге. Адаспасын десең мені, жұлдызыңнан жарық төк, Алақұйын ортасында аласұрған кезімде! 12-263

ПЕРІШТЕНІҢ ПЫРАҒЫ Шыныменен салса құдай көз қырын, Құяды екен құлдарына өз нұрын. Қайда жүрсің қоңырауың сыңғырлап, Ай астында ойнақтаған боз құлын? Айдың сүттей сәулесіне шомылған, Құдіреттің еркесі едің не қылған? Ғайып болып көз алдымнан кетсең де, Ғұмыр бойы қуып келем соңыңнан. Қала берді мұңға батқан ай мұнда, Жарқыраған жұлдыз кетті мойныңда. Ойхой, менің мәңгі жұмбақ арманым, Таптырмайсың, сарсаңға сап қойдың да. Қас пен көздің арасында мен көрген, Елеспісің қиялыма дем берген? Аласұрып сені іздеген жүрегім, Құс боп ұшып кетер ме екен кеудемнен? Сені күтіп үмітімнің шырағы, Күндіз-түні сөнбей жанып тұрады. Қайда жүрсің қоңырауың сыңғырлап, Ұстатпайтын періштенің пырағы?

ЕЛЕС І Көзімді ашып, ақ сәулеңе оранғалы, Жарық күн! Мына өмірдің уызына, уына да жарыттың. Бұлдыр елес, жалған үміт жәдігөйдей азғырып, Алданыппын, алды-артымды болжай алмай қалыппын. Тас түнекте адасқандай ақыл-естен таныппын. Ақ жалыным сыртқа атылмай, іштен бықсып жаныппын, Көк түтінге көзімді әбден үйір етіп алыппын. Қыран емес, күнін кешіп тары терген тауықтың, Жер бауырлап, қанатымды қара шаңға малыппын. Кешіре алсаң, кешір мені, кешір мені, Жарық күн! Пендешілік ала қабын арқалаумен арыппын, Көрсоқырлық тас соқтырып, маңдайымды жарыппын. Алысқанның жағасына жанталасып жармаспай, Арыстанның аш көмейін өзім іздеп барыппын. Опасы жоқ, оппасы көп тірлік сырын жаңа ұқтым. Зар желдіріп, жеңіл сөздің жорғасына салыппын, Ашына бір айта алмаппын мұң мен зарын халықтың. Қаулап келген қалың өртке көк нөсердей құйылмай, Шолақ көсеу секілденіп көптің қолын қарыппын. Уа, Жарық күн, жібер маған зауал отын тамұқтың!

Неменеге жетісемін, несіне осы қарықпын, Тағдырынан болған ығыр, мен-дағы бір ғарыппын. Құйын желдей алапатқа күйім келмей қамықтым, Бұл фәнидің мағынасыз дау-шарынан жалықтым. Мейірім мен қайырымның кәусарына зарықтым. Қаһарынан қалтыраған мұхиттағы алыптың, Шыбын жаны шырқыраған бейне шабақ балықпын. Судан шығу мүмкін емес, өрге тартсам өлім бар, Төмен қашып тереңдесем одан сайын тарықтым. Дүлей қуып, үрей буып, әлім құрып талықтым... Шаршап барып жамбастасаң ұяңа сен, Жарық күн, Дүниені құшағында әлдилейді мамық түн. Қасіретім көкіректі құс жолындай қақ жарып, Қаңтардағы аяз қысқан көк төріндей шаңыттым. Уа, қайдасың, құтқар мені, періштесі шабыттың! ІІ Көкжиекке құйылды да күннің нұры сарқылып, Қараңғылық үйірілді, қара перде тартылып. Бұрқ-сарқ қайнап сәл суынған тайқазандай толастап, Байыз тапты асау тасқын аласұрған алқынып. Жерге түсті қанаттылар, аспан кезген шарқ ұрып. Алып таулар тұңғиықтың түнегіне омалып, Түнгі шаһар ыңыранады, арпалысын доғарып. Сапырады сансыз гүріл сарсаң болған ауаны, Озаңдатқан жаңғырықтан шартарапқа сел ағып, Дөңбекшиді шалқар әлем тыныштығы тоналып.

Әлдеқайда марғау қырдың жон терісін от қарып, Зымыран құс көтерілді ғарыш жақты бетке алып. Меңіреу-мылқау кеңістіктің омырауын осқылап, Жеті қабат көк күмбезін талқандауға шақ қалып. Шексіздікке кетті сіңіп, бауырынан шоқ тамып. Әлдеқайда құйын ойнап, шаң көтеріп дауылдап, Көні кепкен құла дүзге тұз жауады сауылдап. Жер құрсағы қуырылып, тепкілейді зұлмат күш, Адамзаттың иманы ұшып, қатер-қауіп қабындап. Аруақтар тек алаңдамас жатқан мәңгі дамылдап. Қаңбақ құсап қаңғалақтап қаламыма жармастым, Уайым қозғап, ойым боздап қаралы үнге жалғастым. Жүректегі запы қылған запыранды төккелі, Жын шақырған бақсыдайын сезімменен арбастым. Көмейімнен сөз келмейді, басқандай тап албастым. Қаңтарылдым, аңтарылдым ақ қағазға түк тамбай, Кеудемдегі нөсерімді құрғақшылық жұтқандай. Қызыл тілім күрмеледі түрмедегі тұтқындай, Тартынамын, ақтарылсам қырғын-топан жұт бардай. Әлдебіреу буындырып, алқымымнан сыққандай. Қарауылдай қалжырадым, шыр айналды зеңіп бас, Ұйқылы-ояу әрі-сәрі күйге түстім жан ұқпас. Елеусіздеу елес келіп үңіледі сыртымнан, Құлағалы көк желкеме тұрғандай бір төніп тас. Мықты болсаң, сұмырайдан сүлдеріңді алып қаш.

Жылан көмей жаналғышын бүйіріме тірейді, Ін түбінен ысқырғандай ұшырады үрейді. Талайларды көрге көмген күрегімен күдіктің, Аппақ қардай көңілімді алай-бұлай күрейді. Арам ниет, арсыз пиғыл өршелене үдейді. Түршігеді тұла-бойым елестеген сұмдықтан, Әзірейілге айналғандар кімге сеніп, кімді ұққан? Тамағың тоқ, киімің көк еркіндікте құн бар ма, Бұғауланса ақыл-санаң құтылмайсың құлдықтан? Қайыр шықпас қиялыңды кісендеген «шындықтан». Ойларыма ойран салып, жүрген жерін қанды із ғып, Көзге түспес сақшым маған көрсетпейді жалғыздық. Мен жаза алмай, ол тажалдай аңдысумен отырып, Ырғақтағы бала құстай кеткен екем сәл мызғып, Ғайыптан бір боз арғымақ қанат қағып келді ызғып. Арғымаққа қарғып мініп, қалқып ұшып жөнелдім, Қалықтаймын, қауырсындай салмағы жоқ денемнің. Биік шырқап, кең жаһанның көзбен шолып көлемін, Рахат пен шапағаттың шуағына бөлендім. Уа, тәтті түс, ғұмырымда сенен басқа не көрдім? Ағып келем арғымақтың шоқтығына жабысып, Бауырымда бұлттар аунап, шұбалғандай шаң ұшып. Жамыраған жұлдыздарға, ай мен күнге қол созам, Кедергісіз кеңістікпен емін-еркін танысып. Бір мезетте төмендедім – жермен қайта табысып.

Қарап тұрсам, түскен екем туған бұлақ басына, Мені көріп, тебіреніп тіл біткендей тасына. Анадайда асыр салып ойнап жүрген бір бала Сәлем берді ізетпенен жақын келіп қасыма. Таңданыспен жаутаңдайды сорғалаған жасыма. Қарайтындай арып-ашып қаңғып жүрген бұл кім деп, Жайраңдаған аңқау сәби қабағында кірбің жоқ. Бір бұлақты жалғыз өзі иемденген ұланды Сөзге тартып көріп едім, аты-жөнін білгім кеп. Жауап бермей, алдыменен сауал берді күлміңдеп. – Келдің бе іздеп, – деді маған, – ата-баба қабырын? – Қаным тулап, солқылдады алпыс екі тамырым. Балғын жүзі жылы ұшырап, шырамытып тұр едім, Жанарыма жанары кеп түйіскенде таныдым. Он жастағы кезім ғой бұл – өзім ғой бұл, Тәңірім! – Жер бетінде аман-есен барсың ба әлі, қарғам-ай, Сені қалай жоғалттым мен, қара басып аңдамай?! Қызыл-жасыл көбелекті күн ұзаққа қуалап, Гүлді кешіп, нұрды кешіп ойнақтаған арман-ай! Қайта айналып таптырмайтын, көп тұрмайтын жалған-ай! – Қайда кеттің осыншама, көптен бері соқпадың? Түгел шарлап шықтың ба әлде жер бетінің соқпағын? Мылжаланған қазықтайын мыжырайып қалыпсың, Көтере алмай тіршіліктің төбелеген тоқпағын. Неге жаның жүдеу тартқан, баяғыдай жоқ сәнің?

– Қарашығым, мен айтпайын, сен сұрама ол жағын, Алмағайып арпалыста саналыға сор қалың. Білмейсің ғой ұзап шығып көрмеген соң ғұмыры, Қанаттыға тұзақ барын, аяқтыға ор барын, Омақаса жығыларын жүйріктің де жорғаның. – Жүре бермей ойнап-күліп, неге кеттің онда сен, Қарашы өзің, бұл арада аспан да әсем, жер де әсем. Алып қашқан ағындай боп, сағымдай боп бұлдырап, Сен зым-зия жоғалмасаң, мен де жалғыз қалмас ем. Енді несін күрсінесің соғылғандай жарға сең? – Ұясынан бір ұшқан соң шығандайды торғай да, Пенде, шіркін, тентіресе апармайды жол қайда? Түсіме де кірмеп еді жел айдаған қаңбақтай, Сенен алыс кетем деген қол жетпейтін шалғайға. Амал қанша, тағдыр солай жазған болса маңдайға? – Кел, онан да аунап-қунап көмілейік шалғынға, Шыбық мініп жарысқанды әлде ұмытып қалдың ба? Басы қатқан мына сенен асық атқан бала артық, Қу жаныңды қинай бермей біржолата қал мұнда. Әу басында кетпе деп ем, айтқан тілді алдың ба?.. – Өкпелеме, асығыспын, сәлден кейін кетем мен, Ғайыптың күш-құдіретімен келіп қалдым төтеннен. Сен аман бол, сүттей таза, күнәдан пәк періштем, Мен пақырды мүсіркеме мехнатқа еті өлген. Өзім ғана арқалайын азабымды көтерген.

Буыны жоқ қызыл тілім бұлбұл құстай сайраған, Ащы зарды ақтарар ма көкіректе қайнаған? Айналайын, аялдасам саған тиер кеселім, Жаным менің кесапатты жазылмас дерт жайлаған. Тым болмаса таза қалсын сенің сәби айналаң. Замананың ем табылмас сырқатына шалдыққам, Дүрлігу мен даурығудан дауысым да қарлыққан. Қайта туып келсем-дағы қара көңілім ағармас, Қара түнек қаралы үйдей қайғы менен зар бұққан. Сен ешқашан жұта көрме жылан уын мен жұтқан. Жымысқының жымыменен жылмай жортып көргенмін, Су жұқпайтын сұрқияның соңына да ергенмін. Жағымпаздың құрығына сырығымды жалғағам, Күре жолдың үстіне де қанды қақпан көмгенмін. Арсыздықтың қамытына көк есектей көнгенмін. Меніменен кетсін бәрі – өз жөніме тартайын, Мойнымдағы күнә жүгін саған қалай артайын? Ақ ботадай боздауменен белден асқан бұлт едім, Ауыр тиер, көз жасымды алыс барып сарқайын. Шер байланып сенделгенше, желге айналып тарқайын. Залалы мен зауалынан Тәңір сені сақтасын, Мен мәңгіге жапқан жанмын балалықтың қақпасын. Енді айналып көремін бе, көрмеймін бе, кім білсін, Қоштасайық, құлыншағым, кері бұрам ат басын. Жұлдыз-дағы тұрақ таппас орнынан бір аққасын.

...Ақ тұлпарым тықыршыды ауыздығын жұлқылап, Тақым қысып, тізгін қақсам, жөнеп бермек зырқырап. «Тағы тастап кетемісің, қалсаңшы, – деп, – ағатай!» – Байғұс бала шылбырыма оралды кеп шырқырап. Тұла бойым шымырлады, сай-сүйегім сырқырап. Кірпігінен мөлдір шықтай жас құлайды моншақтап, Мен де егіліп, бауырыма бастым оны сәл тоқтап. Одан сайын шырылдады, қуалады құлдырап, Көтеріле бергенімде екі арамыз алшақтап. Сол дауыстан селт еттім де көзімді аштым қорқақтап. Жан-жағыма алақтадым, бәрі ғайып – жым-жылас, Өз орнымда отыр екем қозғамасаң жылжымас. Өксік қысып ыстық оттай өзегімді өртеген, Омырауымды жауып кетті қасіретті түнгі жас. Бірақ оған бүлк етер ме өмір заңы бұлжымас? Аран ашып, айналасын жалмауыздай жалмаған, Қара судай қанша ішсе де қызыл қанға қанбаған, Бағанағы қалпыменен әлі маған түйіліп, Әзірейіл – елесім тұр абжыландай арбаған. Сескенбейтін бір зәнталақ адамнан да Алладан. Сары аяздай сұрақтардың астына алды және кеп: «Жылауыңда нендей мән бар? Айт шыныңды, кәне!» – деп. Бедірейген тас бетіне бажырая қараймын, Келістіріп күйе жақса, жұқпайтұғын бәле жоқ. Шырқырайды шыбын жаным болған әбден зәрезеп.

– Кешіргей, – деп қипақтадым, – қалғып кетіп, түс көріп... – Кірпігімнен күтпеген бір мұздай тамшы түсті еріп. Іздегені табылғандай аяғының астынан: – Не түс көрдің? Баянда! – деп тепсінеді тістеніп. Қиқарлансам қаһарымен тастайтындай үш бөліп. Бас көтерді ар-намысым, келмеді енді бөгелгім, Қылдай тізіп айтып бердім – қайда бардым, не көрдім. Тыңдап болып, басын шайқап, сазбалшықтай сазарып: – Былшылдама, – деді маған, – ертегіңе сенер кім?! – Мен де бастым тәуекелге, не салса да көрермін... Дедім оған: – Тумай жатып құдай сені қарғаған, Ізгіліктің ұшқыны да жүрегіңе қонбаған. Пәк дүние құшағына апарар ем нанбасаң, Басып кеткен ізің бірақ тазармайды-ау, оңбаған! Қалбаңдаған қара құзғын күні төмен қарғадан. Сендейлердің салып кеткен сойқанынан былғанған, Белшесінен сорға батып, солқылдайды бұл жалған. Мұнар басып, мың арбасып басқа түскен әлекпен, Сыңайы бар мысы құрып, миы айналып жынданған. Шын азғанға лаж бар ма парасаттан құр қалған? Көрсетейін әлем сиқын азып-тозған шынымен, Ерінбестен маған еріп, ұшар болсаң түнімен. Шексіз заман шекарасын түгел шарлап шығамыз, Қанат қағып торлап тұрған қара тұман түбінен. Сөйлесеміз адамның да мақұлықтың тілімен.

...Жалғыз жандай мұң мен зарын арқалаған жер-көктің, Осылайша жегідей жеп, өзімді-өзім меңдеттім. Елес жанмен қарсыласып, қасарысып алдым да, Түн сапарын жалғау үшін қайта қалғып мен кеттім. Өң мен түстің ортасында қиялымды тербеттім. Екі қолым қос қанатқа айналды да кенеттен, Аққу құстай қайта көкке көтерілдім мен еппен. Тарықтырып келгенімен, қарық қылып түсімде, Жарылқаған тағдырыма разымын, жоқ өкпем. Құдіреттің бермегенін бер дей алам не бетпен?!. Ластанған алып мұхит айдынындай орасан, Көк әлемі – қоңырсыған, қотарылған қара шаң. Жанталастым жарып шығып, құтылғанша түнектен, Жететіндей жердің үстін неше қабат орасаң. Әлгі сұм да қатар ұшып келеді екен қарасам. Қараңғыда қара пәле әрең-әрең көрініп, Қараңдайды өзі түстес бояуына көміліп. Қыр соңымнан қалар емес құлғанадай қуалап, Қаусап, қирап қалғанынша қабырғасы сөгіліп. Сескенбейді, көстеңдейді, алған әбден желігіп. Не заманда суырылып шықтық түнек астынан, Төмен қалды кеңістікті тұмшалаған тас тұман. Күн жайнап тұр екен деймін, аспан асты арпалыс, Қарсы алдымнан ағып өтті шаңқылдаған жас қыран. Қан шашырап бара жатыр топшысынан шапшыған.

Жан түршігер азан-қазан ұлығандай көп бөрі, Ғарасаттың майданындай қызыл-қырғын көк төрі. Өз көзіме өзім сенбей, жүрегімді ұстадым, Бұрын-соңды тарихта мұндай сұмдық жоқ тегі. Үрейлене қарап тұрдым, сырғып барып шеткері. Шырқ иіріп, шырылдатып, көздегенін құлатып, Ұшақ мінген әлдекімдер қырандарды жүр атып. Жемтік көрген құзғындардай ұмтылады ұтылап, Қарақұрым қарғаларды соңдарынан шұбатып. Қарғалар да қарқылдайды қан жауғанын ұнатып. Шамырқанған ақиықтар сұр жебедей қарсы ағып, Зуылдап кеп соқтығады қас жауына сонша алып. Ажал төккен алпауыттың тойтара алмай тұмсығын, Жерге қарай кетіп жатыр өздерін күл-парша ғып. Қалғандары әрбір тұстан атойлайды жар салып. Ара түсіп айқайлауға табиғатта тіл бар ма? «Тоқтат, кәне, зұлматты!» деп бұлт ақырса тыңдар ма? Дал-дұл болып, құлдырап кеп құлап түссе бір қыран, Басына оның қона қалып дұға оқиды мың қарға. Күні туса, дауа жоқ қой мысықтілеу сұмдарға. Қияметке киліккендей есеңгіреп барамын, Қиянатты көріп тұрып қалай үнсіз қаламын? «Мына пәле не, – дегендей, – білемісің себебін?» Қасымдағы қаскүнемге аңтарылып қарадым. Жауап берді мүдірместен, сәл жібітіп қабағын:

– Самғап ұшқан қыраныңнан сорпа болар қаз артық, Қолға түспес құланыңнан көк есектің өзі артық. Ұшақтарға шабуылдар қатерлі құс болған соң, Аспан астын жүр ғой бұлар бүркіттерден тазартып. Болмашыға қапаланба, аударма оған назар түк. Амалсыздан тіл тістедім, салғыласып не дейін, Лоқсық келіп кептелгендей қыжылдайды көмейім. Қыран екеш қырандарға тарлық етсе шексіз көк, Бұл ғаламның кеңдігіне енді қайтіп сенейін? Тәркі дүние, қайдасың сен, құшағыңа енейін! Ең биікке шығып алған екі қыран шаңқылдап, Бауырларын шақырады тірі қалған там-тұмдап. Шайқастағы мұзбалақтың ең соңғысы оққа ұшып, Тұңғиыққа сорғалады найзағайдай жарқылдап. Қос құлағым шыңылдады естімеген зар тыңдап. Аман қалған екі қыран айналсоқтап кете алмай, Аза тұтып, жоқтау айтып, еңірейді, о, тәуба-ай! Сорлылардың көз жасынан қара жаңбыр сіркіреп, Басатындай көтеріліп сел тасқыны топандай. Құстың зарын баяндайын, іштің зарын қотармай: – Зауал төнді төбемізден, кім құтқарар тажалдан? Керегедей кең қанаттың тамтығы жоқ, уа, жалған! Құс төресін шырылдатып, қырып-жойып жатқанда, Атой салып, ара түспей, аспан, саған не болған? Не болады бұл тіршілік жан берісіп, жан алған?

Ақиықсыз асқар таудың алтын басы адыра, Кімге керек көк тастардың күңіренгені соңыра? Қырандардың тұқымына ақырзаман орнады, Аза тұтып, меңіреу аспан, аңыра, енді аңыра! Қарға қонып жарытпайды қырандардың тағына... Күңіренген қыран зары құлағыма жетті анық, Жүрегімді одан да ары шыжғырды отты кек қарып. Ақтық рет айналды да қош дегендей саңқ етіп, Тартып берді іркілместен Хантәңірді бетке алып. Қас қағымда қос ноқаттай көз ұшында кетті ағып. Әлгі ұшақтар жерге қайтты алды-артына қарамай, Аспан төрі тына қалды құлаққа ұрған танадай. Сойқан жүзін, сұмдық ізін жасырғысы келгендей, Төмендегі жойқын түтін жөңкуде әлі тарамай. Жұлып жердей өзін-өзі жынданады қарадай. Адамзаттың аман қалған ажал төккен оғынан, Іле-шала зауладық біз екі қыран соңынан. Ол байғұстар шамасының жоқтығынан қашқан жоқ, Кетті білем қаны қайнап, шарасының жоғынан. Құтылған ба жан иесі жарық дүние сорынан?! Не заманда мен мұндалап алып таудың сұлбасы, Тәңір киген алтын тәждей жалтылдады шың басы. Хантәңірі кең әлемнің күзетшісі емес пе, Мәңгі бақи қалғымайтын хас батырдай тұлғасы. Жаралғалы аспан ғана мұңдасы да сырласы. 13-263

Қанаттары сауыс-сауыс қан мен терге малшынған, Екі қыран қонды барып заңғар шыңға шаншылған. Қасіретті естігенде Хантәңірі сілкініп, Жаңғырықты жартас біткен зар илеген шаңқылдан. Найзағай да шамырқанды қара бұлтқа қамшы ұрған. Сәл төмендеу барып түстік олар қонған тектұрдан, Бізді көріп, жалын шашты жанарлары кек тұнған. Ата қыран тілге келді айбатына мінді де: – Қайдан жеттің, ей, жексұрын, әулетімді жоқ қылған? Анауың кім қасыңдағы сүмірейіп кеп тұрған? Қысылғаннан міңгірледім, жауап таппай тосында: – Зәредей де залалым жоқ, айналайын, шошынба! Көзбен сүзіп шығайын деп фәни жалған тәлкегін, Тағдыр айдап келіп қалдым ойда жоқта осында. Жанымдағы жақыным да емес және досым да. Осы мені алып шыққан көк желкемді қиғалы, Жанымды да жәбірледі, арымды да қинады. Пасықтардың тұзағынан құтылмаған еш пенде, Тумай жатып жұрдай болған адамшылық-иманы. Қиянат пен қатыгездік – бар байлығы – жиғаны. – Онда неге ібілісті ізімізге саласың? Онсыз-дағы былғап бітті жер мен көктің арасын! Хантәңірі жиіркенер адамзаттың өзінен, Көрмек түгіл кісі текті мақұлықтың қарасын. Қолтығына қыса жүрер пәлесі мен жаласын.

...Уа, ғаламат! Қыран десем, сөйлеп тұрған – қарт адам. Бір орнымда қатып қалдым, аудармастан мен табан. Басындағы алтын тәжден патша екенін таныдым, Ханымы да көрінеді таяқ тастам әр таман. Жүздерінен байқалады күйзелгендік, шаршаған. Өз көзіме өзім сенбей, алақтадым шошынып, Қалтыратқан қорқынышқа қалың үрей қосылып. Жеті атасын жерге тығып мен құртқандай тұқымын, Сұсты көзі ішіп-жейді өңменіме тесіліп. Шықпайды үнім қалғандай бір қызыл тілім кесіліп. Қаһарына мініп алған, қабағынан қан бүркіп, Арыстандай ақырады аспан астын жаңғыртып. Қимылдасам қиып түсіп қылдырықтай жанымды, Жіберердей шыбынымды жаһаннамға қаңғыртып. Соңымдағы албасты да сасқалақтап, қалды үркіп. Не заманда есім жиып, аруағыма сиындым, Ой жүйесін қайта жалғап астаң-кестең миымның. Сол мезетте дауыл тұрды алай-дүлей құтырған, Ұлы зұлмат ұлығандай ұшынан бір қиырдың. Арпалысып, аласұрдым ортасында құйынның. Әлдеқайда алып кетті үйірді де қаңбақтай, Жер-жаһанда ермек қылар менен басқа жан жоқтай. Шырылдап ем абжыланның аузындағы торғайдай, «Үніңді өшір, – деді біреу, – қу жағыңды сарнатпай!» Жұмбақ әлем жұтты мені суға батқан қармақтай.

Бір түкпірге барып түстім, алдымда бұлт-перде тұр, Бұлт үстінде алтын сарай, патша-қыран төрде отыр. Бұлт-пердені сырғытты да, көр дегендей нұсқады: Шыға келді құмырсқадай құжынаған көп нөпір. Көз жеткісіз ұшығына қорыс-қопа, көң-қоқыр. Ыңырсиды, ыбырсиды қалың тобыр қайнаған, Құбыжықтың құжырасындай тіл-жағыңды байлаған. Біліп болмас бәлекеттің қан майданы қырқысқан, Ырылдасып, шуылдасып бірін-бірі шайнаған. Әзірейіл болсаң-дағы жақын бару қайда оған? Қыран-патша баяндады: – Қарғыс атқан бұл жандар – Құдіреттің қаһарына ұшыраған құрбандар. Тыным алмай тартады енді азғындықтың азабын, Күнәкарлар – көк күмбезін былғап, зорлық қылғандар. Еркін өмір ұландарын қынадай қып қырғандар. Осылардың кеселінен самұрықтар сабылып, Мәңгілікке ғайып болған, аспан қаққа жарылып. Сендер текті, жерге лайық жәндік еді басында, Тәңір бірде бұларға да қанат берді жаңылып. Қапияда қанға бөкті, аспан жұрты шабылып. Жай түскендей тас төбеңнен, ей, бейшара, қалма таң, Тұқымыңның түп қазығы – бұлар, сонау арғы атаң. Әділ үкім тұзағынан құтылмайды тажал да, Фәниде де, бақида да қиянатқа заң қатаң. Құдайға оңай, қырына алып, десе кімді зарлатам.

Тіршіліктің иесіне түгел мейірім таратқан, Әу басында мейлінше жомарт еді Жаратқан. Еркелетті жер мен көктің серісіндей самғатып, Сүйген құлы адамды да құр қалдырмай қанаттан. Қанатты адам ұшып-қонып жатты әрбір тараптан. Тірі жанның әдеті ме әулетімен жатқа қас? Қанатты адам болды бірден самұрықпен бақталас. Көк аспанда бітіспейтін қиян-кескі басталды, Жаратқаннан жарлық жетпей өздігінен тоқтамас. Көкке зауал төндіргенді жарылқаушы жақтамас. Олар енді бара-бара айдаһарға айналды, Судай жұтты аспандағы самғап құлаш жайғанды. Шыдай алмай самұрықтар басқа әлемге кетті ауып, Жарқыраған айдың жүзін, күннің көзін қайғы алды. Бұл сұмдыққа назаланып, Тәңірі қатты ойланды. «Жарық күнді жатсынбаса, пенде пақыр аза ма? Күнәкарлар, міне, осылай ұшырады жазаға. Содан бері жерге түсіп адамзаттың ұрпағы, Аспан жарып қалып еді тыныштық пен мазаға. Көкке қайта көтеріліп, жол аштыңдар азаға! Уа, сендерге қарғыс жаусын, адамзаттың баласы, Бастарыңды жұтып тынсын жер мен көктің таласы. Ұшқан құс пен жүгірген аң елесіне зар болып, Көздеріңе қырандардың көрінбесін қарасы! Құритұғын шақтарың да таяу қалды шамасы.

Қан ішкенін қоймайтұғын, тоймайтұғын малғұндар, Жерді қойып, аспан төрін және тартып алдыңдар. Біз кетеміз ғарыш жаққа самұрықтар соңынан, Сендер мәңгі қара түнек құшағында қалдыңдар. Өздеріңді шықпайтұғын шыңырауға салдыңдар. Сендерге әлі шексіз аспан, түпсіз дүние жетпейді, Болашағың бұлдыраған тұңғиыққа беттейді. Жанталасқан бір әлектің жетегінде шұбырып, Ырылдаған қорқау иттер босағаңнан кетпейді. Көрге түссең, жамбасыңнан қызыл темір көктейді. Қай кегімді қайтарамын қаныңды ішіп қасықтай, Үйіргенде не табамын қу басыңды асықтай? Ұлып жүрген үйіріңе көргеніңді айта бар, Сен де бір күн қосыларсың осыларға асықпай. Жоғал енді көз алдымнан, көп миымды ашытпай!» ...Осылай деп, патша-қыран кетті ғайып болды да, Кеңшілігің көп екен ғой, уа, құдірет, сорлыға. Ішімнен бір аят айтып, оқыдым да мен дұға, Кері қарай зуылдадым, жаным аман қалды да. Қарақшым да қалбаңдайды түсіп алған алдыма. Заматтан соң баяуладым екпінімді бастым да, «Тоқта, – дедім албастыға, – шыныменен қаштың ба?» Сұмырай да байырқалап, бәсеңдетті ағынын, Түпсіз терең тылсым әлем түнереді астымда. Көзді жұмып қойып кеттім қара түнек тасқынға.

Жанымдағы зұлымға айттым: – Көктің төрін шарладың, Мен көргенді сен де көрдің, орындалса арманың. Енді түнгі жер бетінің сиқына көз саламыз, Үкіміңді шығара бер, өзің біліп ар жағын. ...Мен ғана ма өкінішпен тістеген жан бармағын?! ІІІ Қас-қабағы түксиеді, түнереді қара түн, Қара түннің ақтармақпыз қалың-қалың қабатын. Тұңғиықтың түбін кезіп, көлбеп ұшып келеміз, Құбыжық та қалбаң-құлбаң қағады ауыр қанатын. Бір Аллаға ғана мәлім бағытымыз баратын. Кіріп кеттім арасына алақұйын елестің, Қым-қуыттың ұшығына шыға алатын емеспін. Қырық пышақ, қырқысқан жұрт қайда барсам, құдірет, Барлығының көкейінде – қамы қызыл өңештің. Өз бетімен күнін көріп, бейқам жүрген жоқ ешкім. Біле алмаймын, ұға алмаймын, тіршілік бұл не қылған, Сан сапалақ бір дүние сапырылып сабылған. Ашкөз тобыр әлденені бөлісе алмай әлек боп, Жыртқыштардай жұлқысады жемтікке кеп жабылған. Жәдігөйлер шеттерінен жатырынан қағынған. Сұрап келем қайта-қайта қасымдағы азғыннан: «Құдайым-ау, осыншама бұларды кім азғырған?»

Ерте кезде қанаттары қырқылғанын сезбейді, Делқұлы мен дүбәралар тіршілікті тоздырған. Көрсоқырдың көңілі тоқ, өзін-өзі мәз қылған. Азаптанған, мазақ болған неткен сорлы пенде едім? Қарсы алдымнан шықты тағы аспан жақтан көргенім. Арсыздықтың арыстаны азу тісін ақситып, Іштерінен тілейтіндей бір-бірінің өлмегін. Өрмекшідей тоқып жатыр қастандықтың өрмегін. Сайтан менен ібілістің шырмауынан шыға алмай, Сұрқия мен сайқал біткен сумаңдайды жыландай. Тумай жатып, туа шөккен қызылшақа сәбилер Шырқырайды бір қиырдан, шуылдайды ұлардай. Сәби үнін естігенде қара тас та жылардай. Ашық күнде адасқан соң адамшылық жолынан, Бұл дауысқа бүлк етпейді күнәкарлар қолы қан. Азғындайды одан сайын, өршелене түседі, Жұрдай болған өңкей бәңгі ұятынан, арынан. Құтылмастай енді мәңгі тағылықтың торынан. Періштеден пері басым, жердің үсті – жынойнақ, Алапаттан аман қалған көрінбейді бір аймақ. Ластанған фәни дүние тазаратын түрі жоқ, Қанағатсыз құлдарына болмаса өзі құдай жақ. Жаратқаннан басқа мұны жатыр дейсің кім ойлап? Көре берсең көз талады жер бетінің сұмдығын, Жел аударған шөкім бұлттай алға қарай сырғыдым.

Тас түнекті жарқылдатып біреу зытып келеді, Ат басындай алтыны бар қолтығында жындының. Танымаймын антұрғанды, біліп жатыр кімді кім? Ақ киімді қалың аруақ қыр соңында тақымдап, Ұстай алмай ұмтылады, әне-міне жақындап: – Қарғыс атқыр, таста! – дейді. – Таста! – дейді қайталап, Ашуланып ақырады жақ тістері сақылдап. Айғайлайды есалаң да аш күзендей шақылдап: – Жоғалыңдар, жоғалыңдар, нелерің бар менде?! – деп, Жалт бұрылып, жанталасты тауға қарай өрмелеп. Құтқарсын ба, ұстап алды жан-жағынан қамалап, Сонда-дағы өзеурейді ырық бермей кеуделеп. Жұлқынады, бұлқынады қол-аяғын сермелеп. Аруақтардың жан шошиды ызғарынан түсінің, Жүндей түтіп, сабап жатыр таптап иттің күшігін. Қарап тұрсам, нақұрыстың қолтығында, о, тоба, Ат басындай алтын емес, қаңқа басы кісінің. Кереметін қараңдаршы құдіреттің ісінің. Шырқыраған сұмырайдың жер түбіне жетті үні, Бауырына басып алған, басты берер жоқ түрі. – Өз бабамның басы, – дейді, – қазып алғам сатқалы, Шаруаларың қанша менде, оңбағандар, кет, құры! – Шыбын шаққан құрлы көрер емес мынау тепкіні. Сілкінеді жер мен аспан қара дауыл сапырып, Тепсінеді аруақтар да одан сайын ақырып:

– Ұлытаудың төбесіне қоятындай әспеттеп, Қайдағы бұл сенің бабаң, не деп тұрсың шатылып? Қолыңдағы Едігенің басы емес пе, мақұлық?! Ей, пәтшағар, жаралмасаң сайтан менен періден, Бұрын-соңды бас сатқанды қайсы атаңнан көріп ең? Қалай ғана дәтің барып, ниет қылдың саудаға, Едігедей ердің басын суырып ап көрінен? Неткен жансың Алладан да, адамнан да жеріген? Ойбайлайды аруақтарға түсіндіріп турасын: – Немді сатам, Едігенің сатпағанда қу басын? Қолда барда бірдеңені біз де сатып қалайық, Анамыздың құрсағынан еркек болып туғасын! Көре алмаған өңкей надан дуылдасын, шуласын! Құтылмасын білгеннен соң: – Сатамын, – деп, – енді не? – Қолындағы қаңқа басты кетті тасқа перді де. Едігенің бас сүйегі аспанға ұшты сол сәтте, Өзен тулап, орман шулап, күңіренді жер, міне. Аруақтар да үрейленді сұрапылды көрді де. Бүлдірдің-ау, уа, бәлекет, өз басыңа құныққыр, Мына дүние зіл-зала боп, кетпесе екен құрып бір. Аңырайды Алтай менен Атыраудың арасы, Көкке қарап Ұлытау да көк бөрідей ұлып тұр. Бітпейтұғын бір зұлматтың басталғанын біліп тұр. Құдай өзі көзімізге көрсетпесе анықтап, Пәтуасыз біздей пенде нені сезіп, нені ұқпақ?

Аспан кенет боздап кетті Ұлытауға қосылып, Қорқыт баба келе жатыр бұлтқа мініп, қалықтап. Шөке түсіп тағзым еттім, анадайдан танып қап. Қара қобыз жел шақырып, бебеулейді, боздайды, Қара жер мен көк аспанның қасіретін қозғайды. Тас түнекке әлсіз ғана сәуле төгіп алыстан, Сонау ғарыш түкпірінде мың сан жұлдыз маздайды. Олар-дағы бірін-бірі жұтып қоя жаздайды... Уа, Жаратқан, елестеткен қияметің осы ма? Қарап қоям бағанағы ерген сұмға қасыма. Келе жатыр екен деймін дөп-дөңгелек күн шығып, Күнге айналып кеткен әлде Едігенің басы ма? Өзіме-өзім: «Оян, – деймін, – аш көзіңді, шошыма!..» Кірпіктерім көтерілді, екі көзім ашылды, Селт еттім де тік көтердім салбыраған басымды. Жұтып қойды қас қағымда шөліркеген ақ қағаз Жанарымнан тырс етіп бір тамып түскен жасымды. Жанымдағы көлеңкені күннің көзі жасырды... ІV Шаршамайтын құлың едім ғұзырыңа қолғанат, Уа, Тәңірі, болдым мен бір түнді кезген жарқанат. Жарқанаттың күнін кешкен пенде байғұс сорламақ, Тас төбемнен таусылмайтын ақ нұрыңды сорғалат! Рухыңның шуағына оранайын сан қабат.

Қарғыс атып, теріс бұрған бетімізді оң қарат, Кешірім ет міскіндерге, баяғыдай бер қанат! Көкке қайта көтеріліп, күнәсінен тазарсын, Былғанышқа баттық мүлдем жер бауырлап жорғалап. Парасаттың қақпасын аш, иранбақтай мәңгі абат! Бүйте берсек, қара түнек күннің көзін торламақ, Азып-тозған ұрпағымыз жапа шегіп, зарламақ. Азабыңнан құтқар бізді, әміріңді қайтып ал, Күнәсі ауыр адамзатты құдай ғана қорғамақ. Қанағатқа қанат сыйла, жеті қатқа жалғамақ! Ақыл-ойдың алтын құсы сонда биік самғамақ, Он сегіз мың кең ғаламның шартарабын шарламақ. Дүниеқоңыз сорлы пенде тәубасына келіп бір, Ұжымақтың қақ төрінен өзіне орын таңдамақ. Бұл бес күндік тіршілікті ізгілікке арнамақ! Сайран салған көппен бірге мына өмірге мен қонақ, Асау жүрек тоқтағанша тіл мен жағым сарнамақ. Жалпақ әлем сауықпаса сырқаты мен дертінен, Байтақ елім, басыңа кеп бақыт қалай орнамақ?! Жан қысылса, Алла менен аруақ қана қолдамақ!..

АҚШОҚЫ ОҚИҒАСЫ Семей облысы Мақаншы ауданындағы бұрынғы Ақшоқы заставасына кейіннен Григорий Мезенцев аты берілген. Григорий Мезенцев – 1930 жылдары сол жерде ақ гвардияшы бандылармен шайқаста ерлікпен қаза тапқан шекарашы. Автор І Қарайып тау басында бір мола тұр, Дегендей қыршын ғұмыр мұнда жатыр. Баяндап не болғанын көктас қана, Шертеді өткен күннен мұңдана сыр. Қожыр шың қоршап тұрған тіл қатпайды, Айта алмай самал жел де сырғақтайды. Бауырын жерге басып оқта-текте, Көз жасын аспан ғана құрғатпайды. Аһ ұрып, күрсінгенде төңірегі, Аңырап бұлақтар да төгіледі. Ышқына өксігенде Қаракітат1, Жағасын жанталаса кеміреді. 1 Өзен аты.

Сыңсиды жылға-жыра, шоқ талдар да, Шайқастың куәсі боп, бөккен қанға. Мелшиген меңіреудей шомбал тастар Ұқсайды мәңгі бақи шөккен нарға. Ата-тау оқиғаны көзбен көрген, Ақындай жеткізе алмас сөз бергенмен. Табиғат сол баяғы бәз қалпында, Дүние біразырақ өзгергенмен. Тербеліп туған жердің құндағында, Жатқандай құлақ түріп мың дабылға. Тізіліп жеткіншектер қаздай шұбап, Келеді тағзым етіп жылда мұнда. Ұсынып шықса да алдан жота гүлін, Келгеннің қабағына қатады мұң. Шебінде шекараның жалғыз қабір – Мәңгілік сақшысындай Отанының! ІІ Ол жылдар шекарада дүрбелең көп, Жұлқысқан, жаралы жау кімге көнбек? Бай қашты, банды қашты бас сауғалап, Іліксем арғы бетке күн көрем деп. Жағалай қырып-жойып, аран ашып, Ақ қашты, қара қашты араласып,

Біреулер босқа кетті дүрмекке еріп, Адасып ашық күнде қара басып... Айналып алапатқа ғұмыр-думан, Біреулер оқтан қашты ығыр қылған. Біреулер белсендіден безді мүлде Заманды құбыжықтай құбылдырған. Түнеріп надандықтың бұлты қатты, Талайдың сай-сүйегін сырқыратты. Асыра сілтеушілер атой салып, Ауылға ат үстінен мылтық атты. Көбейер шолақ етек шолтаңбайлар, Азамат азайғанда ертеңді ойлар. Ел ішін тұмандатты түтін салып, Өшіккен бақайесеп өңшең байлар. Даңғыл жол қусырылып кеңдік ашқан, Күн туды қайғы менен шерге ұласқан. Жаншыды жоғарыдан жарлық болып, Салмағы қиянаттың елді басқан. Халықтың кім ұмытар күрсінгенін, Кіршікіз пәк көңілге кір сіңгенін. Аштықтан ақ сөңке боп қырылған соң, Біреулер алып қашты құр сүлдерін. Сене алмай ертеңіне шүбәланып, Үрейлі ел үрке қашып, шұбады анық.

Сол кезді есіне алса Тарбағатай, Тұрады ауық-ауық жылап алып. Тау-тасқа, сай-салаға халық өріп, Қаңғырды көрінгеннің шаңына еріп. Жете алмай, жемтік болып жолда жатты, Түбінде әр бұтаның қалып өлік. Анықтар уақыт өзі, кім кінәлі, Ашылар ол кезеңнің шындығы әлі. Дүние-ай! Дариядай төңкеріліп, Аунаған бір күн бері, бір күн әрі. Не керек, өтті-кетті зобалаң күн, Дымындай күнге жайған орамалдың. Отаным, байтақ өлкем, туған елім, Қашанда тағдырыңа мен алаңмын!.. ІІІ Қапыда қайта соғып, кек алғалы, Келеді Анненковтың топ арланы. Жан-жағын тінте шолып жалақтайды Шегір көз қаба сақал ең алдағы. Қасында шойын қара құжырайған, Даланың еткен талай түзін ойран. Етпеттеп ат жалына бұға түсіп, Пәтшағар жасырады жүзін айдан.

Сырт еткен секем алып әр дыбыстан, Сырғиды сумаң қағып зәрлі дұшпан. Сұлбасы қалбаңдайды түн қойнынан, Үкідей қараңғыда қаңғып ұшқан. Келеді жымып басып, үн шығармай, Тұңғиық түн түбінде тұншығардай. Қорқады таң атып, күн шығуынан, Беттерін жарық дүние шымшылардай. Жансыздай жасырынған тылға кіріп, Өтпекші шекарадан түн жамылып. Малынған қолы қанға қарақшылар, Көрмеген әдетінен бір жаңылып. Жауыздар кеше жолай ел тонаған, Бұл күнде қоржындары орталанған. Арттағы көмбесіне асығады, Қасқырдай қайта шауып анталаған. Міскінге ар-ұяттан тұлдыр болған, Қапастай көрінеді бұл бір жалған. Түнектің түкпіріне жетелейді Баянсыз үміт шамы бұлдыр жанған. Қорқаулар жоталары күдірейген, Шебіне кірді Отанның зұлым оймен. Ұңғысы бесатардың жұтынады, Тажалдың өңешіндей үңірейген. 14-263

Оқ шықса ұңғысынан бүлдіреді, Қиярын қай қыршынды кім біледі? Қырғынды көре-көре запы болған, Шошына дірілдейді түн жүрегі. Алаңсыз омырауын ашқан желге, Селк етті орман-тоғай, асқар бел де. Шаңқ етіп мылтық үні шықса оқыстан, Саудырап түсетіндей аспан жерге. Аунақшып үрейлі өзен арнасында, Оянды қыран бүркіт тау басында. Ұйықтамас туған жердің торғайы да, Тұрғанда төніп келіп жау қасында. ІV Манаурап мамыр түні маужыраған, Шалқиды жұпар аңқып сай-жырадан. Тым-тырыс тыныштықтың құшағында Тыныстап, тербеледі таңғы ғалам. Ұйқыда застава да бөктердегі, Ақырын аймалайды көктем лебі. Саз беріп самала таң сарғаяды, Біртіндеп бозаң тартып көк шеңбері. Әр саққа қиял қуып, ой аунатқан Гриша төсегінде ояу жатқан. Секілді көрінеді қазір оған Қанатын уақыт құсы баяу қаққан.

Ынтыға таңды күтіп асығады, Көңілі қуаныштан тасып әрі. Көзіне елестейді туған үйі, Сызылып сағыныштың асыл әні. Таң атып, аңсағанда күн бата ма, Күтуде ардақты әке, қымбат ана. Алып тау, байтақ орман, арынды өзен, Елжіреп солардай бір тіл қата ма?! Балалық – жасыл ғұмыр, балғын көктем, Дариға-ай, жарқын еді алдың неткен. Бұлдырап бір қиырдан қол бұлғайды, Шақырып шуағына жан гүлдеткен. Махаббат – нәзік сәуле діріл қаққан, Алыстан алтын үміт нұрын жаққан. Жүрегін тықыршытып тулатады, Тынымсыз тіршіліктің сырын баққан. Елес боп еліктіріп, ырқын алған, Самғатты шартарапқа, шіркін, арман. Елеңдеп Таюшасы шығар ма екен Еліктің лағындай ыршып алдан? Осылай дөңбекшиді кірпік ілмей, Тезірек жұлдыз аунап, түн түрілмей, Бір сезім көкірегінде әндетеді, Қаулаған нәзік көктем бүршігіндей.

Жөні бар Гришаның таңға асықпақ, Жиналып ертеменен жолға шықпақ. Көрініп сәл кешіксе бір күн жылдай, Кетердей онан сайын жер қашықтап. Тербеліп төзімінің нық терегі, Бұл күнді үш жыл бойы күткен еді. Әскерлік міндетінің мерзімі де Біржола кеше ғана біткен еді. Қоштаспақ бауыр басқан достарымен, Тауымен, шекараның аспанымен. Үш жылы үш күнгідей болмапты ғой, Зулаған уақыт, неткен қас қағым ең?! V Кіргенін шекараға жау бұғынып, Қырағы күзетші де қалды біліп. Отанның бір бұрышын дүрліктіріп, Мінеки, сұмырайлар салды бүлік. Сілтідей тынып тұрған таң бүлініп, Сілкінді тау сілемі жаңғырығып. Жарқ еткен найзағайдай кенет дабыл, Ұйқыдан заставаны алды жұлып. Жігіттер көтерілді құйын-желдей, Екпіні ерен дауыл үйіргендей. Маза жоқ тіршілікте мәңгі ешкімге, Зұлымдық түнде жортқан тыйым көрмей.

Бір толқын жөңкілгендей ақтарыла, Асығыс қонды бәрі аттарына. Үн қатып, ұран салып, қыршындарды Шайқасқа шақырып тұр оқ тағы да. Қаптаса қарақшы мен қашқын торып – Өрт қаптап, тұтқиылдан тасқын төніп, Міндеттен босадым деп жатар қалай, Міз бақпай көрпе астында тас бүркеніп? Бұзылып тыныштығы түнгі әдемі, Быт-шыт боп қиялының күллі әлемі, Алдымен атып шығып Гриша да, Тіленіп сапқа қайта тұрған еді. Төсектен тұрмауға да хақысы бар, Алайда оған қалай дәті шыдар? Қол ұшын бермей кетсе көріп тұрып, Бетінен ұятының оты шығар. Араша түсе алмаса сын сағатта, Қосады азамат деп кім санатқа? Арына дақ түспей ме масқара боп, Тайсақтап салса егер де бұлталаққа. Жүргенде ел шетінде жау ойқастап, Кетеді шекараны қалай тастап? Әуелі Отанға өзі адал болмай, Қалайша арамдармен ол айқаспақ?

Жөнелсе алды-артына қарамастан, Қорқақтай қара басын ала қашқан, Отанды күзеттім деп айта ала ма, Бола ма опасыздық одан асқан? Ойының қопарылып мың қатпары, Жүрегі аласұрып, тулап қаны, Сілкінтіп жан түкпірін ғаламат күш, Ішінен атой салып, тіл қатты Ары: «Отаным менің! Аспаныңда әсем күй тұнған. Оятты-ау жауыз шырқыңды бұзып ұйқыңнан. Бүтіндігіңді қорғаймын сенің бүтін боп, Жаралған емен ұсақ-түйектен, қиқымнан. Тұтасып кеткем топырағыңменен, тасыңмен, Тынысым бірге тудырған сені ғасырмен. Тұрайын қайда, жүрейін қайда, әрқашан Әр бұтаң үшін жауап беремін басыммен. Қара бұлт төніп, тұмшаласа да күн бетін, Сен барда, Отан, сезінер өзін кім жетім?! Үш жыл ғана емес, қасиетті, бейбіт шебіңді Өмірлік сақтау, өмірлік қорғау – міндетім! Қағылып дабыл – дегенде дереу: «Атқа мін!..» Жөн бе екен, сірә, шалқалап қарап жатқаным? Қайтарып маған қаруымды бер, командир, Саптамын әлі, саптамын әлі, саптамын!!!»

VІ Оп-оңай берілсін бе кәнігі жау, Шетінен түсі суық, жаны қырау. Осқылап омырауын оқ ұшқанда, Көне тау күңіренді – кәрі жырау. Басталды қырғын атыс таңға жуық, Майсасын жасыл көктем қанға жуып. Қамады жауынгерлер тұс-тұсынан, Тыққандай жыртқыштарды орға қуып. Қарайған қатыгездер қандарына, Оқ төгіп, жолатпайды маңдарына. Ұшына нысананың іліккендер Орнынан домалауда аударыла. Аңдысып, аяқтарын тарта басып, Жылжиды жақпар тасты қалқаласып. Таң атып, жерге жарық түспей тұрып Қоршаудан сытылмаққа жанталасып. Өліспей берісетін түрлері жоқ, Дамылсыз тіл қатады зілденіп оқ. Жүгіре бір төбені орай өтіп, Гриша еңбектеді ілгерілеп. Елеусіз, ұрымталдау белге жатып, Бұрқатты мүлт жібермей дәлдеп атып.

Тарылды тыныстары бандылардың, Малтығып, барған сайын қанға батып... Қарсыдан атылған оқ ысқырынып, Бір сәтте Гришаны түсті жұлып. Көз алды қарауытып сала берді, Кеудесін бір белгісіз ыстық ұрып. Астаудай аспан төсі төңкеріліп, Астында жамбасының жер сөгіліп, Жарқ етіп соңғы сәуле санасында, Түнекке бара жатты ерте кіріп... Ажалдан адам қалай қалады аман, Айнала қатер барда қамалаған?.. «Мама!» – деп ақтық рет, кетті үзіліп, Ауада дыбыс тұрды «Мамалаған!» Тау ішін қасіретті нала басып, Жартастар күбірледі «Мамаласып!» Түнеріп дүние сәл тына қалды, Жолынан жаңылғандай таң адасып. Айқасса өмір-өлім шын тіресіп, Табандап тұра алады кім сіресіп? Бандылар таңға жуық берілді әрең, Ес кетіп, жан шыққанша сілкілесіп. ...Қонбаққа қызыл қанға ыңғайланып, Биікте бір қарақұс жүрді айналып.

Сұмдықтан хабары жоқ түндегі өткен, Шығыстан көтерілді күн жайланып... VІІ Ой салар ұзақ сапар – жол ақынға, Тарих бар кездескен әр жер атында. Мезенцев заставасы тұр бүгінде Алып тау – Тарбағатай қолатында. Қалайша ер есімі ескіреді? (Өмірден өшіре алмас ешкім оны). Ертемен жауынгерлер сапқа тұрса, Саңқылдап аты-жөні естіледі. Қорғаштап қарашықтай сол араны, Қырағы күзетуде шекараны. Орнында сақадай сай қаруы да, Киімі, төсегі де, орамалы. Өтсе де талай жылдар, талай заман, Келгендер құрметпенен қарайды оған. Сүйеді суреттегі жүзін күнде Сәулесі бейбіт таңның арайлаған. Сауырын бел-белестің нұрмен шайып, Барады көкжиекке күн жантайып. Басына Гришаның ертіп келіп, Бұл сырды шертті маған Жирентаев1. 1 Төлеген Жирентаев – Ақшоқыдағы «Пограничный» совхозының ди­ ректоры.

Абзал жан Ақшоқының ақ құсындай, О бастан осы араның сақшысындай. Шыныққан шекарада шымыр тұлға, Ұстаның темір кесер шапқысындай!..

МҰҚАҒАЛИ – ЖЕЛТОҚСАН І ...Шама жоқ Жаратқанмен таласатын, Қарсы алар жiберсе де ғарасатын. Есiгiн екi дүние кезек ашып, Кезiп жүр кең жаhанды елес-ақын. Фәнидiң шақырды ма зобалаңы, Жұмақтан жерге қарай домалады. Зәнталақ не болады, Не болады, Жалғасса жан азабы одан ары? Түнекке аттанғаны – әлдеқашан, Жасаған, жарар едi алдамасаң... Көрiнбес құдіреттiң ғайып құсы, Қалықтап түсер екен жерге қашан? Белгiсiз – фәниде ме, бақида ма? Килiктi шым-шытырық уақиғаға. Тынымсыз шыр айналған өмiр-өлiм Ұқсайды сиқырлы бiр сақинаға. Соғады қайда апарып мына сүрең, Дүние алмаса ма расымен?

Қайтадан Алматымен жүздесе ме, Шөл басып қызылкүрең сырасымен? Әйтеуiр көрiссе екен, Көрiссе екен Жыласып Қарасаздың тұмасымен. Құдай-ау, шығып кеткен көкке неге, Мұны әлде жер-бесiгi жек көре ме? Бақиға бауырыңнан ұшып кеткен Балаңа, ей, Алатау, өкпелеме! Кеңсайда жатыр, әне, тас құндағы, Тiл қатпас тас түнектiң астындағы. Жалғаннан жаhаннамға өткеннен соң, Тамшыдай танылмай тұр тасқындағы. Бөлiнген жаны мұнда, тәнi қайда? Шынымен өзiн-өзi танымай ма? Киесi қасиеттi өлең-жырдың, Иесi ұлы рухтың қалың ойда... Тас-талқан – ойлағаны, тiлегенi, Не деген қарғыс атқан түнек едi? Жұтып ап жұлдыздарды самаладай, Көрсоқыр мешкей аспан түнередi. Тәнтi едi таңғажайып тағдырына, Алланың жүзiп жүрген ақ нұрына. Кенеттен қайдан ғана түсiп кеттi Түбi жоқ тұңғиыққа ендi мына?

Қара бұлт қалбаңдайды жан-жағында, Жүнiндей албастының алба-жұлба. Шаhардың үстi толған қарға-құзғын, Қаhарын төккен бе әлде Алла мұнда? Құжынап құбыжықтың бәрi осында, Бәлекет жынмен ауыз жаласуда. Сұрапыл – жер мен көктiң арасында, Шырылдап перiштелер адасуда. Япыр-ау, мұнысы не, мұнысы не? Тәңiрдiң таңырқайды бұл iсiне. Бiр сәуле iздеуменен жұбанарлық, Үмiтпен үңiледi түн iшiне. Түксиген үрейлi түн сұрқы жаман, Шығады ащы дауыс шырқыраған. Қаланың қақ ортасы азан-қазан – Қызыл өрт, қара түтiн бұрқыраған. Кешегi гүлге оранған жоқ астана, Қалғандай сұлулықтан елес қана. Көшелер аза тұтып азынап тұр, Қаралы Алматысы, не масқара? Ашынған асау толқын кең алаңда, Атойлап тепсiнуде зобалаңға. Сұстанып, сары аяздай шашады ызғар, Сұп-сұр үй бет қаратпай жан адамға.

Қалың жас лапылдаған отты кеуде: «Әдiлдiк! Әдiлдiк бер!» – деп тiлеуде. Алшайтып арамдықтың бөркiн киген, Төбесi қиянаттың көк тiреуде. Сұр иттей сумаң қағып сақшылары, Сұстанып сызданады хатшылары. Ажалға кiрпiк қақпай қарсы жүрдi Жанкештi жалпақ жұрттың жоқшылары. Қақаған қарлы боран, ақ қырауда, Алдынан мұздай сумен атқылауда. Өңкей бiр темiр аяқ, темiр таяқ Аяусыз тепкiлеуде, соққылауда. Сенделiп сең соққандай сансырауда, Кiм келер қысылғанда хал сұрауға? Жаратқан, жар бола гөр, Жар бола гөр, Қиылып қыршындары, қансырауда. Қалайша байқамаған бұрындары, Ит екен. Иттен туған бұның бәрi. Жендеттiң қолында жүр бұратылып Бүлдiршiн қыздарының бұрымдары. Құрыққа iлiнгенде құлындары, Атылды ата кектiң тығындары. Кiм бiлсiн жерде кiмнiң естiгенiн, Әуеде Мұқағали шырылдады.

Қынадай қырылады-ау бала-шаға, Түспесе өзi барып арашаға. Қарап тұр империя терезеден, Колбиннiң көзiменен «тамашаға». Биiкте бұғып отыр қара қабан, Сескенiп аласұрған заманадан. Iшiнен айтақтайды көп иттерiн, Алаңды қамалаған, абалаған. Дүлей күш билiк деген мiнген атқа, Құлқы жоқ көптiң сөзiн тыңдамаққа. Жастарды қызыл ала қанға бөккен, Дамылсыз сүйрелеуде түрме жаққа... «Уа, баба, Райымбек, Райымбек! Сеп болар жалғыз өзiм сыңайым жоқ. Қозғалып түгел аруақ қолдамасақ, Алатау теңселiп тұр құлайын деп. Суалып тiршiлiктiң алтын бағы, Теңiзiң түнерiп тұр тартылғалы. Жәннатта қалай шыдап жата аларсың, Ұрпаққа зауал төнсе артыңдағы?! Аталар, аттаныңдар, аттаныңдар, Аузында ұландардың аттарың бар. Ұл-қызың медет тұтып сыйынуда, Белдескен батырларға жақ болыңдар!

Жәдiгөй бетiн ашып ақырында, Жұртыңды су түбiне батыруда. Аруақтар, ояныңдар барлығың да, Тiрiлер шақыруда, шақыруда! Қайдасың Хан Абылай, Ер Қабанбай, Күн туды ел басына әлдеқандай! «Баласы барлық ақын бiр ананың», Сендер де тез жетiңдер жолда қалмай!» ...Шарлады шырқ үйiрiп түн қабатын, Аруақтың байлап қояр кiм қанатын? Шешiлмес жұмбағы көп дүниенiң Тиянақ, тиегi боп тұрған ақын. Шертумен шежiресiн тау-тасының, Шер буып еткен едi жантәсiлiм. Арқалап ендi ұшып жүр қанша сырын, Өлi мен тiрiлердiң баршасының. Жар салып, жақындарын шақырды да, Жiбердi жер мен көктi сапырды да. Аспанда жебеушiлер – жанашырлар, Астында жанталас боп жатыр мына. Аруақтар алаңдайды, алаңдайды, Қалмаса қыр соңынан арам қайғы. Жамылып Қарқараның қасiретiн, Жәмеңке, Ұзақ батыр қараңдайды.

Әрiден қара дауыл борандайды, Әттең-ай, адам қайта жаралмайды! Алдаспан Кенесары желкесiнде, Жыландай ысқырады, жалаңдайды. Шұбырған қаралы көш шаң бередi, Еңiреп көш соңында шал келедi. Қосылып Нысанбайдың дауысына, Жоқтайды қара қобыз Хан Кененi: «Қырсық түспей желкеден, Зар төгемiн ертеден. Қызыл тiлiм – қара қыл, Көкiрегiм – шер-шемен. Опасы жоқ жалғанның Жал-құйрығы келтеден. Боздағанда шанақпын, Үнсiз қалсам – қалақпын. Ақсұңқардың баласын Құзғындарға талаттым. Бүйтерiң бар, құдайым, Баста несiн жараттың? Шанақ емес – қобызбын, Қайғыменен егiзбiн. Хас тұлпардың тұқымын Қасқырларға жегiздiм. Алтын басын табам ба, Түбiн тiнтсем теңiздiң? 15-263

Қара түнмен таластым, Хан иемнен адастым. Ханмен бiрге құлады Азаттығы Алаштың. Отқа жансам болмай ма, Қобыз емес – ағашпын! Ағаш емес – қазақпын, Көп емеспiн, аз-ақпын. Қара жердiң үстiнде, Астындамын тозақтың. Кiсiнеуiн қарашы Хан ием мiнген боз аттың!» ...Аңыраған ащы зардың жалғасы кеп, Жартасқа соғылады Алласы жоқ. Ақындар күңiренедi Абай бастап, Көбiнiң кеудесiнде қорғасын оқ. Ақындар не кешпеген, не көрмеген? Көрiп тұр қан-қасапты көгендеген. Келiп тұр бұлттай боздап Асанқайғы, Ақ басты желмаясын шөгермеген. Түбiнде жүрегiнiң мұң жататын, Келiп тұр Махамбет пен Дулат ақын. Аруақтар ашуына шындап мiнсе, Түрi бар жер мен көктi тулататын. Жердегi өмiр өртке шарпылуда, Көктегi әулиелер шарқ ұруда.

Тылсымның тұңғиығы астаң-кестең, Жетi қат бiр-бiрiне тартылуда. – Уа, Муза! Муза! – дедi, аласұрды, Зұлматқа қарсы ағызбақ қара суды. Найзағай күркiредi жасын ойнап, Әйгiлеп аспандағы бар ашуды. Көз жұмып, кiмге сенген, кiмге сенген, Кiм келiп құтқарады бұл кеселден? Сәуленiң ұшқыны да жылт етпейдi Әлемдi жарылқағыш күн көсемнен. Алданған алапатқа тентiреткен, Ақ көңiл, аңғал едi халқы неткен? Сұлбасы Сталиннiң сес бередi, Мұрты мен қабағына қан түнеткен. «Бармысың, «Мавр-Фред», «Мавр-Фред», Адыра қалған жоқ па не бiр тiлек? Бәрi де сенгенiнiң өлiмсiреп, Ортадан опырылды темiр тiрек. Уа, Пушкин, сеземiсiң, сардар аға, Сен жақтан зауал соқты сар далама! Сенбесең, судай аққан қанға қара, Бар үмiт сенде ғана, сенде ғана! Ей, Сергей, ойран салды перiлерiң, Перiңнен көрдiң бе жұрт жерiгенiн?

Түскенде сергелдеңге серiк едiң, Сырласым, сенен қалай бөлiнемiн? Жүзiме тура қара, кел, шошыма, Достықтың, татулықтың сертi осы ма? Тас тыққан тұқымдарың қалтасына, Халқымның қанжар ұрды қолқасына! Елiмнiң естiгенше жылағанын, Құрдымға неге ғана құламадым? Бауырлар, тапсаңдаршы бiр амалын, Сендерден сұранамын, сұранамын! Бәрiне жердегiнiң аспан жаршы, Түсер ме қолдан кiсен, бастан қамшы?! Бiлемiн жайларыңды, тым болмаса, Тажалдың көзiн байлап тастаңдаршы. Жыртқыштар қан уыстап қанасынан, Хайуан боп қалай туған анасынан?.. Түрменiң түкпiрiне тығып алып, Жан шошыр жалаңаштап сабасынан. Балаған ағасына – панасына, Бұлар да большевиктiң баласы ма? Осылар емес пе едi отандасы – Көзiнiң ағы менен қарасы да...»

Төгiлiп тас жылайды тауындағы, Егiлiп орман-тоғай бауырдағы.

Мәскеуге Момышұлы ақырады, Буркасы желмен ойнап сауырдағы. Молайып мұң мен зардың дариясы, Өкiнiп отыр Жамбыл қариясы. Кiм үшiн өлгенiне жiп таға алмай, Боздайды Мәншүк пенен Әлиясы. Жырлаған Мұқағали кiмдi кеше? Тұншығып талықсиды түн бiресе. Сәкен мен Iлиястар елестейдi, Соққының тиген жерi күлдiресе. Шын аты абақтының – азапхана, Азаптың құрбандығы қазақ қана. Қазақты қазақ отқа сүйрелесе, Ей, тағдыр, мазақтама, мазақтама!. Сорың да, соқпағың да жеке-дара, Бұл заман не боп кеттi, Сәкен аға?! Зулаған «Қызыл сұңқар», «Экспресс» Қиямет – қылкөпiрден өте ала ма? Қызылдар қызыл етке болды жерiк, Тұрсың ба, Iлияс аға, ендi көрiп? Сойылып Құлагердiң құлындары, Ақсуың атып жатыр қанды көбiк! Қалайша шыдайсыңдар шамырқанбай, Тәңiрден түстi ме әлде әмiр сондай?

Жалғанда жамбасақың өтелмейдi, Түрменiң түкпiрiне қаның тамбай. Төндiрген тұтқиылдан тiрiге өлiм, Тажалдың тiсiн көрiп түңiлемiн. Сендердi шегелеген орындықта Бүгiлiп отыр, әне, iнiлерiң! Қадалып қастандықтың оғы тура, Қапастың көмейiне тоғытуда. Таянып төбемiзге ақырзаман, Құлағын топан судың ағытуда. Бәрi де бiр Алланың бұйрығында, Осылай ширығуда, ширығуда. Қараса, Мағжан ақын келе жатыр, Жарқырап аққан жұлдыз құйрығында. Ақынды жiбергендей күннiң өзi, Шамданып, тұлданады түн мiнезi. Жанады жұлдыздарға шағылысып, Мағжанның маржан төккен мұңлы көзi. Жұлдыздар жамыраған аты көкте – Арыстар жаны бiрге ақыретте: Келедi шоғырымен шұғыла шашып Әлихан, Сұлтанмахмұт, Ахмет те! Шәкәрiм, Жүсiпбектер, Мiржақыптар – Алашқа аңыз болған кiл жақұттар.

Ал, кәне, Мұқағали, алдынан шық, Кiм бiлсiн, келе жатқан бiр бақыт бар! Тигiзер шапағатын солар саған, Бiр жұмбақ осы шығар сен аңсаған. Өшкенiң қайта маздап қалар мүмкiн, Табылып жоғалғаның жол ортадан. Көк дауыл көтерiлдi сен көрмеген, Түсiрме желкенiңдi жел кернеген. Өмiрмен жасырынбақ ойнайды ақын, Әйтпесе, әншейiн сөз өлген деген. Маңдайдан сор арылған жоқ демесең, Бiр қайтар қас дұшпанда кеткен есең. Құдайға, халыққа да қолғанат боп, Жасайсың жерде де сен, көкте де сен! Пайғамбар Гүннен туған – Күн ұланы, Қағады қара түннiң жынын әлi. Сарқыты Махамбеттiң – Мұқағали, Мағжанды сен ұқпасаң, кiм ұғады?! Бiр тылсым құштарлықпен ақындағы, Мағжанға Мұқағали жақындады. Тәңiр-ау, бекер екен, бекер екен Мағжанды шыңырауға батырғаны! Сыймаған басы тағдыр ноқтасына, Түрменiң тартты Мағжан қақпасына.

Күңiренiп осы сәтте сала бердi Қиырда Күлтегiннiң көк тасы да. Аруақтың ұмытылмас аманаты, Өшкенше жер бетiнен адам аты. Жатқандай аза тұтып сол дауыстан Оянып көне Түрiк қағанаты. Дәуiрлер шаң боратып тозаңдаған, Қайғыға қайғы ұласты озандаған. Жауыздар жанталасты бұл қазаққа Әлi де көрi бардай қаза алмаған. Қосылып қарлы боран үсiкпенен, Қастандық қыңсылайды күшiктеген. Көз жазбай Мағжан ақын қарасынан, Келедi Мұқағали түсiп төмен. Алапат түрмеде де, алаңда да, Торғайдай шырылдайды тамам бала. Мұндайда мiз бақпайды, алшаңдайды Қанды көз, қара ниет, арам ғана. Бәрi де бiткенi ме шыныменен, Деп пе едi шыныменен мұны көрем? Алматы өртке оранып түнiменен, Көкке ұшып кетер ме екен күлiменен? Алматы қалтырайды сұрқы қашқан, Мәскеудiң мысы басып мылтық асқан.

Намыстан назаланды Мұқағали, Үндi естiп шыңыраудан шырқырасқан. «...Күңiрентiп түсiргенде көктен менi, Халқымның осы ма едi жеткен жерi? Жағасын жалпақ жұрттың қандағанда, Шетiнен iнге кiрiп кеткен бе ерi? Байланып қалған ба әлде тасқа бәрi, Жұбаннан қайда мұның басқалары? Кiрмейдi көрге неге қаптаған шал, Бергенше қойдай тiзiп жас баланы? Айтпақшы, Олжас қайда, Олжас қайда? Алыптың жағасына жармаспай ма? Көрмесе қорланғанын қалың елдiң, Жанарын ақындардың шел баспай ма?! Шырматып қол-аяғын албастыға, Шегелеп тастады ма Олжасты да? Аруағы көтерiлген халқым менiң, Түнектiң түсе қоймас ендi астына...» Кенеттен, уа, құдiрет, тiрiлер ме, Көрсетiп өрт шалғандай түрiн елге? Құлаған баудай түсiп боздақтардың Орнына өзi барып тiгiлер ме? Булықты бәрiн көрiп, бәрiн көрiп, Жан алып жатыр жастар, жанын берiп.

Армансыз бiр шайқасып арсыздармен, Қайтадан кетер ме едi қолында өлiп? Қырсықса, дүние қайта дөңгеленер, Тағы да табытқа сап, көрге бөлер. Аспанда құдай жалғыз, жерде қазақ, Жаратқан, жалғызыңа жар бола гөр! Жалғыздың белi сынса демде шөгер, Жанашыр, бар болсаңдар селбесе гөр! Толқынды арпалысқан өзi бастап, Қасқайып тұрмас па едi өлмесе егер?!. II Үрейлi үңiрейген түрме түбi, Түрмеде қияметтiң қылкөпiрi. Тебендей шаншылады тергеушiлер, Секiлдi сатқындықтың бiр кепiлi. Сақшысы, прокурор, соттары да Айналған саясаттың шоқпарына. Боздатып бауырларын өз қолымен Түрменiң тығып жатыр оқпанына. Үкiмi әлдекiмнiң оқылуда, Бұйырды бүлк етпестен атылуға. Байқаса, Мағжан ақын қаhарланып, Сазарған сотқа қарап ақыруда.

Япыр-ау, Мағжан ба өзi, Мағжан ба өзi, Жасарып кеткенi ме тарлан бозы? «Ел үшiн еркек тоқты құрбандық!» деп, Шатынап от шашады жанған көзi. Бiресе Мағжан емес мына тұрған, Жас жiгiт жолбарыстай тiк атылған. Қайнайды «Атам десең, атыңдар!» деп, Қаймықпай қарсы соққан сұрапылдан! Түссе де бағынбаған басқа құрық, Сен неткен ғаламат ең, асқақ рух! Лағынет! Лағынет саған, ей, зұлымдық – Аранын аждаhадай ашқан ұлық. Жортады қараңғыда қас қылғалы, Қанды ауыз қиянаттың қасқырлары. Алдында қастандықтың қасарып тұр Ең соңғы Бостандықтың жас құрбаны! Жұтқандай жалмауыздар ертедегi, Жөнелтер жаhаннамға ертең оны. Күндердiң масқараға куә болған, Ұяттан бетi күйiп, өртенедi... Көресi көрер екен қазақ қанша, Зорлықтың қанталаған көзi аққанша? Қарыздар ата-баба киесiне, Осыдан күнi туып, азат болса!

Аруағы бабалардың тебiрендi, Аунады арпалысқан өмiр ендi. Аспанның көкiрегi қақ жарылып, Жұмақтан жақсылықтың лебi келдi! Желтоқсан ызғары тұр шарпып әлi, Мұзбалақ Мұқағали шарқ ұрады. Шашырап шартарапқа жан шуағы, Сәуледей дiрiлдейдi тамшыдағы. «Мейiрiм төгер болсаң, уа, Жаратқан, Халқымды құтқар, – дедi, – ғазауаттан». Көк байрақ жарқылдады көктен сонда, Үзiлген көк жалындай ғажап оттан! Киелi Көк байрақ кеп қонды жерге, Қанатын дүрiлдетiп кердi желге. Ақ бұлттай бiр ақсақал бата бердi, Жиналған ту түбiне барлық елге! Тiрiге танытпастан өзге сыңай, Рухтың Болашақпен кезедесуi-ай! Көп өтпей Тәуелсiздiк келетiнiн Сол сәтте Мұқағали сездi осылай. Тыншыды ұлы сезiм аласұрған, Ертеңгi елiн көрiп, бағы ашылған, Қия алмай Алматысын үш айналып, Асты да ғайып болды ала шыңнан.

Артына алаңдамас ендi бiлем, Қарсы алар жәннат оны зер гүлiмен. Аруақтар емес пе деп елеңдеймiн, Ғарыштың жұлдыз ақса зеңгiрiнен!..

БӘЙТЕРЕК I Түбiне тiршiлiктiң тағдыр ие, Тәңiрдiң ғұзырында бар дүние. Қызыл тiл қара тасты балқытады, Келгенде қылқобыздай зар күйiне. Сүрiнбес, су төгiлмес тiлiм жорға, Атасы ақпа жырдың, пiрiм, қолда! Шақырып аруағыңды, атыңды атап, Өзiңе сыйынбаған күнiм бар ма?! Өлеңнiң ақтангерi арғы бабам, Басынан ешкiм асып қарғымаған. Түсiмде Тәуелсiздiк Падишасы Ақ қағаз, алтын қалам бердi маған! Сенемiн асыл сөздiң тозбасына, Жетедi өз бақытым өз басыма. Күбiрлеп құлағыма жетi түнде, Қоймады осы жырды жазбасыма!.. Қолыңда жүйрiк қалам жарқылдаса, Сөзiңдi арманың не ел тыңдаса!

Кеудемде көз бар шығар қайнап жатқан, Тамшысы таңдайымның сарқылмаса!.. II Жаныма жақындасаң мұңдасыңмын, Келмейдi ендi ешкiмнен сыр жасырғым. Не пайда дүниенiң кеңдiгiнен, Болмаса бостандығы бiр басыңның? Шүкiрлiк жарылқаған Аллаға мың, Маңдайы жарқырады кең даланың. Тәуелсiз атқан таң мен шыққан күннiң Керемет құдiретiне таңғаламын. Айығып ой тұманнан, сана бұлттан, Жазылды ескi жара жан ауыртқан. Азаттық аясында қандай бақыт Тәуелсiз тыныс алып, ауа жұтқан. Тарихты қазып қайтем сан айтылған, Ақ сарай талай қирап, талай тұрған. Түгендеп алар өзi керек қылса, Асықпай артық-кемiн санайтын жан. Халқымның сан ғасырлық ғұмыры да Уақыттың жұқ болмапты жұмырына. Армысың, Азаттығым, қыран қанат, Қалықтап қайта қонған тұғырына.

Қаймықпай тас қамалдан, мұз бөгеттен, Жарқ етiп түскендейсiң бiзге көктен. Жолыңда жорық салып бабаларым, Арыстар аласұрып iздеп өткен. Аруақтар аунап түстi тебiренген, Сақтасын жатқа қайта телiгеннен. Алмастай жарқылдаған ақ жүзiңдi, Адамда арман болмас көрiп өлген! Тағдырын тәлкек қылып айлалыға, Талайлар тура жолдан таймады ма? Шынжырда шыр айналып тұрса-дағы, Ит қана семiредi тойғанына. Қайратың қара тасқа қайралғандай, Қай кезде төрт құбылаң сай болғандай. Құлқынның құлдарына қарағанда, Пақырдың парасаты пайғамбардай. Туған ел, жаралғалы не көрмедiң, Көрейiн көсегеңнiң көгергенiн. Қиырда қыршындарың қалды қанша, Бұйырмай бiр жапырақ сенен кебiн. Көзiндей бабалардың бағзы мекен, Бас иiп тау-тасыңа тағзым етем. Шиыры озбырлықтың шым-шытырық, Соқпағы әдiлдiктiң жалғыз екен...

III Жеткiзбес құдай сүйсе баққа кiмдi, Қарыны ақ түйенiң ақтарылды. Ат шаптыр, аруақ шақыр, тойла, қазақ, Тәуелсіз Президентің атқа мінді. Ошақтың үш бұтындай үшкiл қазақ, Ел болып еңсе көтер, күш қыл, қазақ. Сиырдың бүйрегiндей бытырасаң, Қашанда көрер күнiң мүшкiл, қазақ! Тажалдың тамағы боп игiлiгiң, Заманның көрдiң салған қиғылығын. Еркiңде қалай бұрсаң аттың басын, Өзiңе өз тiзгiнiң тидi бүгiн! Жүндеген жуанды да, жуасты да, Бодандық батты мәңгi су астына. Ұлт болсаң ұятың бар, иманың бар, Ал ендi жиналыңдар Ту астына! Бiр Алла тiлегiңдi етсе қабыл, Бiтедi қораңа мал, бақшаңа гүл. Төрiңе түгел шығып қасқа-жайсаң, Кенелсiн абыройға патшаң әдiл! Қолдаса игi жақсы ел ағасы, Патшаның халыққа тең дара басы. 16-263

Қырағы көптiң көзiн байлай алмас Тағдырдың тұмшалаған томағасы. Билiктiң жалына кiм жармаспаған, Серкелер сүрiнбесiн ел бастаған. Перiште алтын көрсе жолдан тайып, Тонаса өзiн-өзi оңбас қоғам. Ежелгi жұрт едiк қой дүркiреген, Хандары күн астында күркiреген. Көтерiп төбесiне сыйласқанын, Тулақтай егескенiн сiлкiлеген. Жасайды өз дегенiн озған заман, Құбылып, қылаң ұрып көздi алдаған. Тау құлап, орман қурап, теңiз көшер, Тағынан Тәңiр ғана қозғалмаған. Келмейдi адамзатқа қайғы алыстан, Соны айтып қамықпады қай данышпан? Елдiгiн сақтай алмас енжар халық, Қулықпен, сұмдықпенен айналысқан. Арасын бақ пен сордың көрдi көзiң, Арындап асқақтайтын келдi кезiң. Көлденең көк аттылар басынбай ма, Тарпаңдай танытпаса ел мiнезiн? Кең ашып берекеге есiгiңдi, Түзетiп, тербете бiл бесiгiңдi.

Сан ғасыр бұршақ салып мойыныңа, Құдайдан тiлеп едiң осы күндi! Бүгiлiп тiзе бүктi белдескенiң, Өлгенiң қайта туып, жанды өшкенiң. Бұлқынған қасiреттi қынабында, Суырдың намысыңның наркескенiн. Томирис, Едiл патша, Елтерiс хан, Аңсаумен еркiн өмiр арпалысқан. Жете алмай жерұйыққа Асанқайғы, Желдiртiп желмаясын жер тауысқан. Жерұйық iздемесең таптыра ма, Бұйырар бiр түп жусан тоқтыға да. Қызырды кiрiп келген танымасаң, Басыңа байырқалап бақ тұра ма? Бұтағы бойламаса күнге қарай, Халық – бiр қаусап бiткен қу қарағай. Қандағы қасиеттен айырылсаң, Қалмайды қуған қырсық құлғанадай. Тiрiсiң – туған ана тiлiң барда, Өлiсiң – түп тамырың жұлынғанда. Қуатты күннiң нұры құтқармай ма, Жас өркен үскiрiкке ұрынғанда. Жоғалса қыздан иба, ұлдан иман, Кең далаң кiмге керек құр далиған?

Жолында Бостандықтың төгiлген қан Кетедi судай зая құмға құйған. Кезеңде қиқу салып жау қаптаған, Тұлпар жоқ омырауын шаң қаппаған. Ешқашан еңкеймейдi елдiң туы, Ерлерi бiрiн-бiрi ардақтаған! Адамға түсiрмесе адам жарық, Тiрлiктi түнек басар қараң қалып. Қақ жарған қара қылды билiк барда, Қашанда патшасына адал халық! Өмiрдiң ажыратпай ақ-қарасын, Шарадай шайқаған көп шақша басын. Әлек боп ел басқару әркiмге оңай, Халыққа Көсем болу – патшаға сын! IV Қисыны келелi iстiң дер шағында, Күш-қуат келiде емес, келсабында. Сөйлейдi Назарбаев Нұрсұлтан боп, Көк тулы Қазақстан жер шарында. Шарпысып жаңа дәуiр ескiменен, Көз көрдi хикметтi естiмеген. Елбасы шарқ ұрады шартарапқа, Қырандай балапаны кеш түлеген.

Аңдиды қырдан қатер, ойдан қырсық, Суырмай саясат жоқ майдан қылшық. Қазақты кiм сүйемек қолтығынан, Тобықтан дұшпан қағып, тайғанда ұршық? Ұрынса ұлан-асыр ғазауатқа, Жанады жалғыз қалып қазақ отқа. Шақ туды шамырқанып шамданатын, Ойлаған елдiң қамын азаматқа. Әр күнi, әр сағаты толғаныста, Түсiп тұр ауыр салмақ ар-намысқа. Азуы алты қарыс алпауыттар Ұқсайды талап жейтiн жолбарысқа. Сабаздар саясаттың майын iшкен, Арбайды қулық торын жайып iштен. Келедi қанжығаға бөктергiсi, Шықпаса ойларынан ойың үстем. Алдаудан жатса-тұрса жазбайды олар, Тұмсығы олжа тапса тез майланар. Көлiне көлкiп жатқан байлығыңның, Шақырсаң, қатар-қатар қаздай қонар. Жебемей асыл мақсат, асқақ арман, Жетер ме мұратына тосқан алдан? Аруағы бабалардың кешiрер ме, Бақыттан айырылса басқа қонған?

Жаңылса жарастықтың жүлгесiнен, Өрт қояр өшiккендер iргесiнен. Көңiлiнен адамзаттың шыға алар ма, Көрiнбей парасаттың мiнбесiнен? Зулаған зымыран оғы заманада, Зорлығы зұлымдықтың жоғала ма? Қарудан ядролық бас тартпаса, Маза жоқ мұңға батқан Жер-Анаға. Қараса Қазақстан алабына, Құрамы қырық қылау – ала-құла. Оп-оңай орта жолда арба сынар, Тас тисе дөңгелектiң шабағына. Жұрт тыныш пәле-жала зораймаса, Ызадан қаны қайнап қараймаса. Қауқарсыз қаңбақ емес халық деген, Жөңкiле жосылатын жел айдаса. Шаң тұрса шындық атты шарайнаға, Көредi өз келбетiн қалай ғана? Таба алмай ақиқаттың алтын кiлтiн, Өкiнiп өткен жоқ па талай дана. Түсiп тұр азаматтың бағы сынға, Тiрлiктiң толқын атқан ағысында. Айнымай әдiлеттiң ақ жолынан, Топ жарды ғасырлардың тоғысында.

Көненiң қалып қоймай шиырында, Жол тапты асулардың қиынында. Жұртының аманаты жүрегiнде, Дәуiрдiң ауыр жүгi иығында! V Соққанда замананың көк дауылы, Ел түгiл, солқылдайды жер бауыры. Көппенен бiрге көрер не көрсе де, Құдайдың қатардағы ол да құлы. Халықтың қарық болса қағанағы, Керiлер керегенiң сағанағы. Ауылдан ала қашар түк таппаса, Қу басты қасқыр мүжір даладағы. Ошақтың оты шалқып қазан асқан, Оңдалар шалыс қадам жаза басқан. Төндiрдi қара аспанды әлдекiмдер, Қырыла қалатындай қазақ аштан. Көп үшiн кiм болғаны күйiнбесе, Ұршықтай қиындықты үйiрмесе? Сапырған қара бұлтты қанатымен, Дауылға дауылпаздай шүйiлмесе? Қамалдың қабырғасы құламаса, Тағанын дей алады кiм аласа?

Қираған құм шөлмектей қоғам кейпi, Қиюын қайта тауып құрамаса. Мұндайда содырлар мен сумақайлар Тайраңдап, ел үстiнде күнде тойлар. Сұңқардың желкесiне сұқсыр мiнiп, Құланның құлағында құрбақа ойнар. Мыңқ етпес мәңгүрт пенен маубас қана, Сұр жылан iштен шықса – сол масқара. Жармасса жау жағаға, бөрi етекке, Жер үстi, аспан асты болмас пана. Арсызға берсең – жақсы, алсаң – жаман, Алдына арамдықтан жан салмаған. Көршiнiң қолтығына су бүркедi Атақаз атамандар алшаңдаған. Тату жұрт бiрi – шекер, бiрi – балдай, Жарылып жауласатын түрi бардай. Қызуы Оңтүстiктiң өрге шауып, Солтүстiк сiреседi сүрi қардай. Болысса иiлместi Тәңiр иер, Таланса тар ноқтаны тағы киер. Көсеудiң екi басы бiрдей ыстық, Қай ұшын ұстаса да қолы күйер. Бермесе пендесiне Алла сабыр, Бәрi де арпалыстың далбаса құр.

Топалаң тыйылмайды тентектердi Келтiрiп тәубасына алмаса бiр. Адалдық арамдықтың қолын қағар, Күн келер күткен үмiт орындалар. Ұлтының табанынан ызғар өтсе, Ұлтарақ, ұлтаны да болуға бар! VI Дүние келе бермес шыр айналып, Бел буды тәуекелге мың ойланып. Алдында болашақтың бетi жарық, Еңбегi елiне – аян, құдайға – анық. Шайқасып ата жаумен сан кезенген, Бабалар кешiп өткен қанды өзеннен. Байқаса, шығатұғын жол бiреу-ақ Бұралаң тайғақ кешу, тар кезеңнен. Ғасырда көтерiлген намыс тудай, Алаштың бағы жанбас арыс тумай. Орнықпас ел iргесi, астананы Байтақтың ортасына ауыстырмай. Мақсаттан көзi жеткен тартына ма, Бiледi түсетiнiн талқыға да. Басқалар түсiнбесе түсiнбесiн, Түбiнде түсiнетiн халқы ғана.

Көңiлi тебiренсе домбырадай, Төгiлмес құлақ күйiн оң бұрамай. Атадан арыстан боп туғанменен, Тұтқасын ұстата ма тағдыр оңай? Кең дала қан жылаған қасiреттен, Қазақтың қашан көзден жасы кепкен? Байланып Бостандықтың қол-аяғы, Кененiң қанжығада басы кеткен. Ту тiгiп Абылай аспас сары белге, Кек қайтып, бастар ма екен елiн өрге? Сарыарқа – айқастардың сахнасы, Сенделтiп салған талай әбiгерге. Алысса ауыздықпен арда көңiл, Тартуға қайғы деген арба жеңiл. Қобызға үнiн қосып күңiренедi Ежелгi Қазтуғаннан қалған Едiл. Созылып сор өзенi содан берi, Арнасы аққан сайын тереңдедi. Ойласа Орынборды опынатын Алаштың арысы мен кемеңгерi. Жер қайда қиып алып қылғытпаса, Шындыққа шара бар ма шыр жұқпаса? Қазақтың астанасын аярлықпен Ақмешiт, Алматыға сырғытпаса?