"Федералдық білім беруді дамыту институты" («БДФИ» ФММ ) Федералдық мемлекеттік автономды мекемесімен бастауыш кәсіптік білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу үрдісінде оқулық ретінде пайдалану үшін ұсынылды

Рецензияның тіркеу нөмірі № 805 2012 ж. жылғы 26 желтоқсан

11-ші басылым, стереотиптік

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz

Неғұрлым жиі кездесетін геометриялық құрылымдардың тәсілдері, сызба геометриясының негізгі ережелері, сызбаларды орындаудың жалпы ережелері, кейбір машина бөлшектері және олардың қосылыстарының, әр түрлі схемалардың сызбаларын орындаудың ережесі, сондай-ақ, машиналық графиканың негіздері келтірілген. Оқулық ФГОС ТКО-ға сәйкес, металл өңдеумен байланысты кәсіптер үшін «Сызу» жалпы кәсіптік пәнін зерделеу кезінде пайдаланылуы мүмкін.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

Осы оқулық машиналар мен механизмдерді жөндеумен және қызмет көрсетумен, сондай-ақ металл материалдарды өңдеумен байланысты білікті жұмысшыларды даярлау үшін әзірленген «Сызу» пәнінің бағдарламасына толық сәйкес келеді. Авторлар материалды қарапайым және түсіну үшін қол жетімді нысанда баяндауға тырысты. Оқулықта пайдаланылған математикалық ұғымдар орта мектепте оқытылатын шектен аспайды. Оқулықтың құрылымы мен мазмұны авторлардың қажетті материалды баяндаудың әдістемелік негізделген жүйесі туралы түсінігін көрсетеді. Материал қатаң кезектілікпен келтірілген: мәліметтердің біршама көлемін хабарлап қана қоймай, кеңістіктік геометриялық нысандарың жазықтықтағы көрінісін теориялық негіздеу арқылы оқушыда сызбалық құралдарды меңгеру дағдыларын дамытуға бағытталған қарапайым геометриялық құрылымдардан бастап — машина жасау бөлшектері, құрастыру бірліктері мен сұлбаларының суреттер ережесіне дейін. Геометриялық құрылымдар, сурет өзгертулерімен және ерекшеліктерімен байланысты ережелер орта мектеп бағдарламасына сүйене отырып баяндалады, әрі оқулық қарастырылатын материалды ретінде ең төменгі және барынша терең түсіну және меңгеруге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Оқулық көлемі оқытушыға нақты мамандықтар қажеттілігін ескере отырып, көбірек назар аудару қажет болған курс ережелерін таңдауға мүмкіндік береді. Кіріспе, 1 және 2 бөлімдерін А. М. Бродский, 3 және 6 бөлімдерін — В. А.Халдинов, 4, 5 және 7 бөлімдерін — Э.М.Фазлулин даярлаған. Авторлар оқулықтың мазмұны бойынша болатын барлық тілектер мен ескертулерге ризашылықтарын білдіреді.

Адамзат қоғамы тіршілігінің ұжымдық сипатқа ие болуы әрқашан оның жекелеген мүшелері арасында ақпарат алмасу қажеттілігін туғызатын. Нақты қолданыстағы немесе ойдан шығарған заттардың нысаны, мөлшері мен өзара орналасуы туралы мәліметтерді хабарлаудың неғұрлым қолайлы тәсілі олардың жазықтықтағы графикалық бейнесі болып табылады. Көлемді заттарды жазықтықта қосу талпыныстары ерте заманнан бері қабылдаған. Мысалы, Оралда Без үңгірінде палеолит (б. э. дейін 25 — 20 мың жыл) адамдары орындаған мамонттар және жылқылардың боялған суреттері табылған. Альтамира (Испания) үңгірінде жалдары желбіреген жылқы және жаралы бизондар суреттері, сондай-ақ, б. э. дейінгі 20-15 мың жататын қабырғаға тірелген қолдың контуры табылған. Бәлкім, осы суреттерді жасай отырып, адам, алдағы аң аулауда табысқа жетуге немесе, болған оқиғаның мән-жайларын есте сақтап қалуға және айналасындарға хабарлауға тырысты. Осындай ақпарат алмасу нысандарының қарапайымдылығы және қолайлылығы оған жазудың пайда болуын анықтауға мүмкіндік берді. Бастапқы суреттердің жекелеген заманауи әріптердің кескініне әсерін байқауға болады. Мысалы, мысыр «өгіз» иероглифы дәйекті түрде финикийлық «алеф» әріпі, гректің «альфа» әріпі және біздің «А» әріпіміздің кескініне өткен. Біздің «Г» әріпіміздің негізін салушы гректің «гаммасы», финикийлықтардың «гимелі», мысырдың «бұрыш» иероглифы болды. Материалдық мәдениеттің дамуына қарай инженерлік құрылыстар, машиналар мен механизмдерді тұрғызу кезінде пайдалану жөн саналған ақпарат кеңейіп, күрделене түсті. Құралдардың (нүкте, сызықтар, сандар, белгілер мен жазулар) шектелген санын пайдалану кезінде бұл ақпаратты кез-келген маманға қолжетімді болуға мүмкіндік беретін олардың суреттерінің мұндай ережелерін әзірлеу қажеттілігі туындады. Бізді қоршаған заттар (ғимараттар, машиналар, жекелеген бөлшектері және т. б.) туралы ақпаратты оларды жазықтыққа бейнелеу жолымен беру қағидасын даярлаушы техникалық пәні сызу деп аталады. Кеңістіктегі нысанды жазықтықта сызық өткізу арқылы көрсету нәтижесі сызба деп аталады. Адамның қолданысындағы ғимараттардың күрделене түсуі, демек, берілетін ақпараттың көлемінің және дәлдігінің ұлғаюына қарай, геометрияның практикалық маңызы өседі. Египет (шамамен б. э. дейін 2800 жыл), Судан (шамамен б. э. дейін 500 жыл) және Мексика (б. Э. 100 — 500 жыл) пирамидаларын салу кезінде салынып жатқан құрылыстардың нысанын ғана емес, мен мөлшерін де жеткілікті дәл көрсететін сызбаларды пайдаланған. сызба мен нақты құрылыстың сәйкестігінің дәлдігі таң қалдырады. Мысалы, табылған сызбалардың бірін Ме- роэ қ. (Судан) пирамидаға жатқыза алдық. Пирамиданың Бүйір қырлары сызбада 72°45\ бұрышымен тікке қисайып тұр Шындығында бұл бұрыш 72°48' құрайды, яғни, қателік 0,1% - дан кем. пирамида негізінің жақтарының ұзындығында жіберілген қателік, шамамен 1 % құрады. Мысыр мәдениетінің орнын басқан Ежелгі Греция мәдениеті бізге атақты мүсіншілер мен ақындардың, философтардың атын ғана емес, ұлы математиктер атын қалдырды — бұлар Милет тумасы Фалес, Самос тумасы Пифагор, Александрия тумасы Евклид, Сиракуз тумасы Архимед. Тізбені геометрия, тригонометрия бойынша еңбектерімен белгілі Перга Апполонийі және Александрия Менелайы жалғастыра алады. Рим сәулетшісі және инженер Витрувий, грек және рим сәулет өнерін қорыта және дамыта келе, кез-келген жобаның міндетті құраушысы үш түрлі суреттер деп шамалайтын: ихнография (құрылыс жоспары), ортография (алдынан көрінісі) және сценография (сурет перспективада). Суреттер теориясының жаңа дамуы Ренессанс дәуірінде (XІІІ — XVІ ғғ. б. э.) ғана болды. Антикалық мәдениеттің өркендеуі қоршаған әлемнің шынайы суреттерінің қажеттілігін тудырды. Дұрыс сурет мәнін іздеу математика, геометрия заңдарының тиісті бөлімдерін әзірлеуге жүгінуге мәжбүретті; перспективалардың заңдылықтарын ашуға түрткі болды. Көрнекті неміс кескіндемешісі және график Альбрехт Дюрер (1471 -1528) ғана емес, алғаш рет евклидтік геометрия негіздерін салып, және геометриялық пішіндер құруды сипаттап қана қоймай, сондай ақ, кеңістіктік фигуралар және сызықтардың сурет теориясын айтарлықтай дамытты. Қоршаған әлем нысандарын көрсетудің заманауи тәсілдерін қалыптастыруда ерекше орынды француз ғалымы және инженер Танго Франсуа Фрезье (1682-1773) иеленеді. Оның еңбектерін сызба геометриясы негіздерінің алғашқы іргелі құралдары деп санауға болады. Фрезье проекциялаудың әр түрлі тәсілдерін пайдаланған, екі өзара перпендикулярлы жазықтықта проекциялау мысалдарын келтірді, пішіннің шынайы түрін анықтау үшін сызуды түрлендіру тәсілдерін қолданды. Оның көптеген пайдаланылған ұғымдары мен тәсілдері қазіргі заманның талаптарына және қолданыстағы қазіргі деңгейге сай. Сызба геометрияның ғылым ретінде туындауын француз математика және инженер Гаспар МонЖа (1746— 1818) есімімен байланыстырады. Айрықша қабілеттері бургундиялық Бон қалашығында темірден жасалған тауарлар саудагерінің ұлына барлық сословиелік кедергілерден өтіп, 24 жасында Мезьереде Корольдік әскери-инженерлік мектебінде математика және физика кафедра меңгерушісіне, ал 34 жаста Париж ғылым академиясының таңдаулы мүшесі болуына мүмкіндік берді. 1795 ж. Парижде оқытушыларды даярлау үшін Қалыпты мектеп ашылды, оның бағдарламасының айтарлықтай көлемін сызба геометриясының теориясымен және практикалық қосымшасымен байланысты пәндер еңсерді. Осы мектептің сызба геометриясының бірінші курсын оқыған Монж. Оның дәрістерінің стенограммалары 1795 жылы «Қалыпты мектептің» журналында басылып, ал 1799 ж. жеке кітап болып шықты. Бұл, сызба геометриясы дербес ғылым ретінде мәлімделген бірінші оқулық болды. Өз тағдырын сызба геометриясымен байланыстырған алғаш орыс ғалымы Яков Александрович Севастьянов (1796 — 1849) — қатынас жолдарының инженерлер Корпусының профессоры, аударымдық және бірегей еңбектер авторы. Сызба геометриясы іргелі пән ретінде көптеген оқу орындарының бағдарламасына енгізілді: Инженерлік және Артиллериялық училищелері, Санкт-Петербург және Мәскеу университеттері, Императорлық мәскеу техникалық училищесінің және т. б. 1822 ж. сызба геометрия курсын Қазан университетінде Н.И. Лобачевский оқыған. Алайда, Ресейде XІX ғ. кадрларды дайындау және сызба геометриясын дамытудағы жетекші орынды қатынас жолдары инженерлері Корпусы сақтап тұрды. Бұл жерде ғылымға елеулі үлесін қосқан А. Х. Редер (1809-1873), Н.П.Дуров (1834-1879), Н.И.Макаров (1824-1904), В. И. Рынин (1877-1942) оқып, білімдерін келесі ұрпаққа жолдады. Валериан Иванович Курдюмов (1853 -1904) сызба геометрия саласындағы 14 классикалық еңбегін жасады. XX ғ. сызу техникалық прогресске ілесті. Сызбаларға деген қажеттілігінің айтарлықтай және тез өсуі сурет, технология мен қолданылатын жабдықтардың тәсілдерін жетілдірудің түрткі себебі болды. Мысалы, егер ғасыр басында сақтау және көбейту үшін, жұқа батисте тушьпен орындалған сызбалар пайдаланған болса, ғасырдың ортасына қарай түпнұсқасынан қарындашпен қағаз бетіне сызылған көшірмелерінің қажетті санын жедел дайындау мүмкін болды. Геометриялық сипаттағы ақпаратты берудегі сапалы өзгерістер арнайы графикалық бағдарламалармен жабдықталған компьютерлерді пайдалануды енгізді. Компьютерді пайдалана отырып, сызбаларды орындау; осындай тәсілмен орындалған сызбалары көбейту; компьютер жадысына қолмен орындалған сызбаларды енгізу; ақпаратты магнитті тасығышта сақтауға және осы ақпаратты тікелей үлгілерді немесе дайын бөлшектерді даярлауға арналған технологиялық жабдыққа жіберу мүмкін болды. Компьютер нысанның кез келген бейнесін алуға мүмкіндік береді, оны барлық жағынан «қарауға» мүмкіндік береді. Алайда, прогресс сызба геометрия және сызу маңызын еш кемітпейді, оларды бар В. И. Курдюмов былайша анықтады: «Егер сызба барлық халықтарға бірдей түсінікті техниканың тілі болып табылатын болса, онда сызба геометрия осы бейбіт тілдің грамматикасы болып қызмет етеді, өйткені кез келген сурет элементтері сияқты, сөз ретінде тек сызықтар мен нүктелерді ғана пайдалана отырып, ол бөтен ойды дұрыс оқып, біздің ойды дұрыс мазмұндауды үйретеді» . Сызба тілін түсіну және осы тілде қажетті мәліметтерді жеткізе білу, машиналарды әзірлеумен, дайындаумен немесе пайдаланумен байланысты кез-келген білікті маман үшін міндетті. Сызбада келтірілген мәліметтерді дұрыс және терең түсіну сапалы бөлшектерді, механизмдерді және құрылғыларды дайындаудың міндетті шарты болып табылады.

_________________________ 1Курдюмов В.И. Сызба геометриясы курсы «Ортогоналды проекциялар». -СПб.: Қатынас жолдары инженерлерінің Петербург институтының баспасы, 1895

Тәжірибеде кейбір қарапайым геометриялық құрылыстарды жиі орындауға тура келеді. Бұл сызбаны құрау кезінде ғана емес, сонымен қатар, бөлшекті дайындау алдында белгі салу кезінде, өңдеу және пайдалану үрдісінде оны бақылау үшін аспап даярлауда қажет. Сондықтан сызуды меңгеруді айтарлықтай дәл геометриялық құрылымдардың тәсілдерімен танысудан бастау керек. Мәселен, MN (1.1 сур.) сызығы, және осы сызыққа жанаспайтын С нүктесі болсын. С нүктесі арқылы MN параллельді сызық өткізу қажет. MN тікелейінде AB еркін сызықшасын белгілейді. С нүктесінен, орталығы ретінде, AB нүктесіне тең R1 радиусты шеңбер доғасын, ал B нүктесінен АС қиындысына тең - R2 радиусты шеңбер доғасын сызады. Екі доғаның D нүктесінде қиылысуы MN түзуіне параллельді, СD сызығын салуға мүмкіндік береді. Құрылымның қарама-қарсы жақтары білуімізше, тең және бір-біріне параллельді параллелограммдар қасиеттеріне негізделген.

Шынымен CD = AB, ал BD = AC. Яғни, төртбұрыш ACDB — параллелограмм және CD || AB. Іс жүзінде берілгеннің сызығын, параллелін жүргізу, жиі сызба құралдарының көмегімен жүзеге асырылады: екі бұрыштық немесе сызғыш және бұрыштық арасынан. Мысалы бұрыштық және сызғыш болса, құруды былайша жүргізеді. Бұрыштықтың бір жағын MN тікелейі бойымен орналастырады (1.2 сур.), ал екіншісіне сызғышты қояды.2.Бұрыштықты сызғыштың бойымен жылжытады, бұрыштықтың бір жағы С нүктесімен жанасқан кезде, CD тік сызығын салады.

AB түзуі (1.3 сурет) және оған жататын С нүктесі болсын. С Ab түзуіне перпендикулярлы С нүктесінен түзу жүргізу қажет. С нүктесінен R1 еркін радиусты шеңбер доғасымен АВ түзуінде екі тең кесінді қалдырады: CD және CE. D және E нүктелерінен, орталықтары ретінде, R2 радиусты екі шеңбер доғасын өткізеді, олардың мөлшері CD = СЕ кесіндінің ұзындығынан бірнеше артық таңдалады. Доғалардың N нүктесіндегі қиылысы AB түзуіне CN перпендикулярын жүргізуге мүмкіндік береді. Доғалардың екінші қиылысу нүктесі — М нүктесі —құру дәлдігін бақылау үшін қызмет етуі мүмкін. Құрылым негізіне дейін жүргізілген медианасы, білуімізше, биіктігі де болып келетін тең бүйірлі үшбұрыштың қасиетіне негізделген. DEN үшбұрышын қарастыра келе, оны тең бүйірлі (DN = EN = R2) деп атауымызға болады, ал С нүктесі DE негізін тең жартыға бөледі (CD = = CE = Rj). Яғни, CN — DEN үшбұрышының медианасы (және биіктігі) Егер де шарттар берілген С нүктесінен AB түзуіне мөлшері бойынша жеткілікті қиындыны екі жаққа бөлуге рұқсат етпесе,онда басқа тәсіл қолдануға болады. AB кесіндісі (1.4 сурет) және оған жататын С нүктесі берілген болсын. AB кесіндісіне С нүктесі арқылы өтетін перпендикуляр өткізу қажет. С нүктесі A кесіндісінің соңына қарай орналасады. Егер AB кесіндісін жалғастыру мүмкін болмаса, онда бұрын қарастырылған перпендикуляр өткізу әдісін қолдану мүмкін емес. Бұл жағдайда одан орталығы ретінде ОС радиусты шеңбер жүргізетін О нүктесін еркін таңдайды. Шеңбердің AB қиындысымен қиылысуы DN шеңбер диаметрін өткізетін D нүктесінің орналасуын анықтайды, және N нүкте сін С нүктесімен қосады. CN қиындысы—AB қиындысына қажетті перпендикуляр. NCD бұрышы — тік, өйткені ортасы О нүктесінд егі шеңберге жазылған және DN диаметріне тірелген.

Егер АВ түзуіне (1.5 сур.) АВ түзуіне тиесілі емес C нүктесінен перпендикуляр жүргізу қажет болса, былайша жасайды. C нүктесінен, орталығы ретінде, R1 радиусты шеңбер доғасын жүргізеді. Радиусының өлшемі С нүктесінен АВ түзуіне дейінгі ұзындыққа қарағанда біршама ұзағырақ таңдалады. Доғаның АВ тігімен қиылысы D және E нүктелерінің орналасуын анықтайды. D және E нүктелерінен, орталығы ретінде, R2 еркін радиусты шеңбер доғасын жүргізеді. Осы доғалардың қиылысы себептен, C нүктесімен біріктірілетін N нүктесін береді. CN – АВ түзуіне қажетті перпендикуляр. CDN және CEN (CD = CE = R1, DN = EN = R2, CN - жалпы қабырғасы) үшбұрыштар теңдігінен CN - DCE бұрышының биссектрисасы екенін көре аламыз. Ал CDE(CD = CE) тең бүйірлі үшбұрышында биссектрисасы биіктігі болып келеді, яғни CN тігі АВ тігіне перпендикулярлы болып келеді. Түзуге перпендикуляр салу кезінде сызу құралдарын қолдануға болады: екі бұрыштық немесе бұрыштық пен сызғыш.

Мысалы, АВ түзуіне С нүктесі (1.6 сурет) арқылы перпендикуляр жүргізу үшін, 1 сызғышты АВ түзуінің бойымен, ал 2 бұрыштықты сызғышқа катеттерге тигізіп, С нүктесімен екінші катетті біріктіріп, шамалау керек.

АВ кесіндісін тең жартыға бөлу қажет болсын (1.7 сур.).

А және В ұштарынан, орталықтары ретінде мөлшері АВ кесіндінің ұзындығының жартысынан бірнешеге артық болуы қажет R радиусты шеңбер доғасын жүргізеді, ал доғалардың қосылуының M және N нүктесін түзімен біріктіреді. MN түзуінің АВ түзуімен қиылысуының С нүктесі берілген кесіндіні екіге бөледі. С нүктесі AMBN ромбының диагоналдарының қиылысу нүктесі болып табылады, ол диагональді екіге бөлетіні белгілі. АВ кесіндісін (1.8 сур.) С нүктесімен алынған учаскелердің өлшемдері кейбір берілген қатынаста, мысалы, А нүктесінен бастап, 3 : 2 қатынаста болатындай бөлу қажет. А нүктесінен арқылы еркін бұрыштан АВ –ға онда өлшемі бойынша еркін, бірақ өзара тең кесінділердің қажетті санын алып қоятын сәуле жүргізіледі. Бұл мысалда, мұндай кесінділер саны бес болуы тиіс (3+2). Соңғы кесіндінің ұшын (5 нүкте) В нүктесімен біріктіреді, және берілген қатынасқа сәйкес (3 нүкте) сәуледегі нүктеге В5 тігіне параллельді тік жүргізеді. 3 нүктесінен шығатын сәуленің АВ кесіндісімен қиылысуы АВ кесіндісін АС: СВ = 3 : 2 қатынасында бөлетін С нүктесінің орнын анықтайды.

Құрылыс белгілі орналасуға негізделген: бұрыш қабырғаларының параллельді сызықтармен қиылысуы кезінде, оның қабырғаларында пропор-ционалды кесінділер кесіліп тасталынады.

Шыңы В нүктесінде, ВС 35° сәулесін құрайтын бұрыш салу қажет болсын(1.9 сурет). Есепті шығарудың мүмкін болатын нұсқаларының біреуі — транспортирді пайдалану. Транспортирда белгіленген В шыңындағы нүктесін біріктіріп, және оның түзу қабырғасын ВС сәулесінің бойымен жібере отырып, бөлу сызықтары бар шкаласы бойынша бұрыштың екінші қабырғасы өтуі тиіс нүктесін белгілейді. Транспортирді алып тастап, ВА сәулесін жүргізеді. Транспортирдің көмегімен 0-ден 360° дейін кез келген бұрышты салуға болады. Егер берілген бұрышы 180° асса, онда транспортир бойында 180° бұрышпен сомада талап етілетін мәнін құрайтын бұрыштыбелгілейді. Мысалы, егер 215° тең бұрыш салу керек болса, оны 180 және 35°бұрыштары сомасы ретінде ұсынады. Бұрыштың мәні графикалық түрде берілуі мүмкін. FG сызығында (1.10 сур.) шыңы О нүктесіндегі, АВС бұрышына тең бұрыш салу талап етілсін. В және О нүктелерінен орталығы ретінде, R радиусты еркін теңдікті шеңбер доғасын сипаттайды. В нүктесінен жүргізілген доға бұрыш қабырғаларын D және E нүктелерінде, ал О нүктесінен жүргізілген доға K және L нүктелерінде қиып өтеді. Циркульмен DE хордасының ұзындығын өлшеп алып, K және L нүктелерінен олардың орталығы О нүктесіндегі шеңбермен қиылысына дейін радиусы DE шеңбер доғасын жүргізеді. M, N, P және Q қиылысу нүктелері мәні АВС берілген бұрышының мәніне тең MOL, LON, QOKи KOP бұрыштары қабырғаларының бағыттарын айқындайды. Осылайша, есептің төрт шешімі бар. Бірыңғай шешім алу үшін есептің шартында қажетті бұрыштың FG тігіне қатысты орнын нақтылау қажет.

Берілген және салынған бұрыштарының теңдігі DBE үшбұрыштар теңдігінен шығады, мысалы, MOL (BD = BE = OM = ON = R, а DE = ML). Неғұрлым дәлірек бұрышты тең жартысына немесе бөліктердің кез-келген тақ санына бөлуге болады.

А-ға тең АВС бұрышын (сур. 1.11) тең жартыға бөлу қажет болсын. В бұрышының шыңынан, орталығы ретінде бұрыштың қабырғаларын D және E нүктелерінде қиып өтетін R1 еркін радиусты шеңбер доғасын жүргізеді. Осы нүктелерден орталығы ретінде R2 радиусты, тең туынды шеңбер доғасын жүргізеді. F нүктесінде доғаларың қиылысы АВС бұрышының BF биссектрисасын жүргізіп, а/2 тең ABF және FBC бұрыштарын алуға мүмкіндік береді. ABF және FBC бұрыштарының теңдігі BDF және BEF үшбұрыштарының теңдігінен шығады (BD = BE = Rb DF = EF = R2, ал BF қабырғасы— ортақ). Rl радиусты доғаның BF сәулесімен қиылысуының D және G нүктелерін пайдалана отырып, ABF бұрышын ұқсас тең жартыға бөліп, а/4 тең ABH және HBF бұрыштарын алуға болады. Әрі нүктелерді құру кезінде R2 радиусты шеңбер доғасын пайдалану ыңғайсыз.

АС и BD ( 1.12 сур.) өзара перпендикулярлы диаметрлердің ұштары орталығы О нүктесіндегі шеңберді төрт тең бөлікке бөледі. Диаметрлердің ұштарын біріктіріп, ABCD шаршысын құруға болады. Егер AE және CG (сур. 1.13) өзара перпендикулярлы диаметрлердің арасындағы бұрыштарын тең жартыға бөліп және DH және BF өзара перпендикулярлы диаметрлерді өткізсе, онда барлық диаметрлердің ұштары орталығы О нүктесіндегі шеңберді сегіз тең бөлікке бөледі. Диаметр ұштарын біріктіріп, дұрыс сегіз бұрыштық ABCDEFGH алады.

Шеңберді алты бөлікке бөлу үшін дұрыс алтыбұрыш қабырғасының теңдігін сипатталған шеңбер радиусына пайдаланады, яғни, орталығы О нүктесіндегі радиусы R шеңбер берілген болса (1.14 сур.), оның диаметрлерінің бірінің ұштарынан (A және D нүктесі), орталығы ретінде, радиусы R шеңберлер доғасын жүргізеді. Берілген шеңберлермен осы доғалардың қиылысу нүктелері оны алты тең бөлікке бөледі. Табылған нүктелерді дәйекті түрде біріктіріп, дұрыс алтыбұрыш ABCDEF алады. Егер орталығы О нүктесіндегі шеңберді (1.15 сур.) үш тең бөлікке бөлу қажет болса, онда шеңбер радиусына тең радиуспен диаметрдің бір ғана соңынан доға жүргізеді, мысалы D нүктесінен. Осы доғаның берілген шеңбермен қиылысының В және С нүктелері, сондай-ақ, А нүктесі шеңберді тең үш бөлікке бөледі. нүктелері А, В және С нүктелерін біріктіріп, тең қабырғалы үшбұрыш АВС алады. Шеңберді он екі бөлікке бөлу үшін шеңберді алты бөлікке бөлуді екі рет қайталайды (1.16 бөлім). Орталығы ретінде өзара перпендикулярлы диаметрлердің ұштарының А және G, D және J нүктелерін қолданады. Берілген шеңбермен жүргізілген доғалардың қиылысу нүктесі оны он екі бөлікке бөледі. Құрылған нүктелерді біріктіре, дұрыс он екі бұрыштықты ABCDEFGHІJKL алады.

Орталығы О нүктесіндегі шеңберді бес бөлікке бөлуді келесі жолмен жүзеге асырады (1.17 сур.). Екі өзара перпендикулярлы шеңбер радиусының бірін, мысалы ОМ, бұрын сипатталған әдіспен екіге бөледі. AN кесіндісіне тең Rb радиусты N нүктесінің ОМ кесіндісінің ортасынан шеңбер доғасын жүргізеді және ОМ радиусы жататын диаметрімен осы доғаның қиылысу Р нүктесін белгілейді. АР кесіндісі шеңберге кірген дұрыс бесбұрыштың қабырғасына тең. Сондықтан, АР кесіндісіне тең R2 радиусты А нүктесінен шеңбер доғасын жүргізеді. Осы доғаның берілген шеңбермен қиылысу В және Е нүктелері бес бұрыштың екі шыңын белгілеуге мүмкіндік береді. Тағы екі шыңы (C және D) орталығы О нүктесіндегі берілген шеңбердің орталықтары В және Е нүктесіндегі R2 радиусты шеңбер доғасының қиылысу нүктелері болып келеді.

ABCDE дұрыс бес бұрыштың шыңдары берілген шеңберді бес бірдей бөлікке бөледі.

Егер де бұрын қарастырылған нұсқалардың бір де біреуі берілген мақсаттың шартын қанағаттандырмаса, шеңберді тең бөліктердің еркін

санына бөлуге және қабырғалардың кез-келген санымен сәйкесінше кірген дұрыс көпбұрыштар салуға мүмкіндік беретін тәсіл қолданады. Осындай құрылысты О нүктесінде орталығы бар шеңберді жеті бірдей бөлікке бөлу мысалында қарастырайық. Алдымен, екі өзара перпендикулярлы диаметр жүргізу қажет, оның бірін, мысалы, А нүктесінен өтетін, 1 ...7 нүктелерімен шектелген жеті бірдей бөлікке бөлу қажет (1.3 бөлімді қараңыз). Берілген шеңбердің R радиусты орталығы ретінде, А нүктесінен диаметріне тең доға жүргізу қажет, онымен екінші диаметрді жалғастыру арқылы қиылысу Р1 және Р2 нүктелерін анықтайды. Одан кейін, Р1 және Р2 (18, б сур.) нүктелері сондай–ақ, А7 (2, 4 және 6 нүктелері) диаметрін бөлгенде алынған тақ нүктелері арқылы, түзулер өткізеді. Осы түзулердің берілген шеңбермен қиылысу B, C, D және E, F, G нүктелері және А нүктесі орталығы О нүктесіндегі шеңберді жеті бірдей бөлікке бөледі. Құрылған нүктелірді ретімен біріктіріп, шеңберге енген дұрыс жетібұрышты ABCDEFG аламыз.

Түйіндесу деп бір сызықтың екіншіге бір сарынды ауысуын түсінеді. Көбінесе түйіндесу сызықтар мен шеңбер доғаларының ұштасуын білдіреді. Мысалы, 1.19 сур. көрінетін сызық желісі бірнеше элементтерден тұрады: АВ түзуі Rb радиусты шеңбердің доғасына, содан кейін — R2 радиусты шеңбердің доғасына баяу ауысады да, DE тігінде аяқталады. Көшудің бір сарындылығына кезекпен орналасқан сызықтар бір-біріне тиіп тұратындығы есебінде қол жеткізіледі. АВ түзуі орталығы О1 шеңберіне В нүктесінде, орталығы О1 шеңбері орталығы О2 нүктесіндегі шеңберге С нүктесінде, ал орталығы О2 шеңбер DE тігіне D нүктесінде тиеді. Егер түйіндесу түзулер мен шеңбер доғаларынан тұрса, олардың бейнесін дұрыс және дәл көрсету үшін негізгі параметрлерін анықтау қажет: ( Rx немесе R2) түйіндесу радиусы, түйіндесу орталықтары (О1 және О2 нүктелері) және түйіндесу нүктелері (B, C және D нүктелері). Түйіндесудің радиустары мен орталықтары шеңберлердің түйіндеуші доғаларының өлшемдері мен орынын сипаттайды. Түйіндесу нүктесі— бұл екі рет-ретімен орналасқан сызықтарға ортақ нүктесі, немесе бір сызықты екіншісінен бөліп тұратын шекарасы. Көбінесе түйіндесу радиусы беріледі, және есептің шешімі түйіндесу орталықтары мен нүктелерін анықтаумен шектеледі.

Бұл жағдайда осындай есептерді шығарудың жалпы жоспарын тұжырымдауға болады. 1. Сызбада түйіндесу радиусына тең қашықтыққа берілген сызықтардың бірінен алыста орналасқан жазықтықтың көптеген нүктелерін білдіретін сызықты анықтау және өткізу. 2. Сызбада түйіндесу радиусына тең қашықтыққа берілген сызықтардың басқасынан алшақтатылған жазықтықтың көптеген нүктелерін білдіретін сызықты анықтау және өткізу. 3. Түйіндесу орталығы болып табылатын салынған сызықтардың қиылысу нүктесін табу. 4. Берілген сызықтардың шеңбердің түйіндесу доғасымен, яғни, берілген сызықтың түйіндеуші шеңбер доғасымен түйіндесу нүктелерін салу. 5. Табылған түйіндесу нүктелерінің шеңбердің түйіндеуші доғасын өткізу.

R с радиусты шеңбер доғасымен түйіндеу қажет АВ (1.20 сур.) және CD түзулері болсын.Түзуден R с қашықтыққа алшақтатылған жазықтықтың көптеген нүктелері берілгенге параллель және одан R с қашықтықта орналасқан екі түзу болып келеді. АВ түзуінде еркін Е нүктесін таңдаймыз, онда Rс –ға тең EF кесіндісін қалдырамыз, және F нүктесі арқылы АВ түзуіне параллелді түзулердің бірін жүргіземіз. Ұқсас құрылымдарды CD түзуіне қатысты, G еркін нүктесі мен тиісінше GH = R с перпендикуляр кесіндісін алып орындаймыз.F және H нүктелері арқылы өтетін түзу қиылыстарының О нүктесі, АВ түзуінен де, CD түзуінен де R с қашықтыққа алшақтатылған. Осылайша, О нүктесі —АВ және CD түзулеріне қатысты шеңбер орталығы (түйіндесу орталығы). Түйіндесу шеңберінің және берілген түзулердің жанасу нүктесін анықтау үшін, оларға О нүктесінен перпендикулярлар түсіру керек. Осы перпендикулярлардың АВ және CD түзулерімен қиылысу нүктелері К1 және К2 орталығы О нүктесіндегі шеңбердің берілген түзулерге (түйісу нүктелері) жанасу нүктелері. Түйіндесудің барлық параметрлеріне ие бола отырып, К1 нүктесінен К2 нүктесіне дейін R с радиусты орталығы О нүктесіндегі шеңбер доғасын жүргізуге болады. Егер толық көптеген нүктелері қашық тікелей АВ және CD түзулерінен (1.21 сур.) R с қашықтығына алшақтатылған нүктелердің толық жиынтығын пайдаланса және берілгендерге параллель екі түзу жүргізсе, онда төрт жанасу орталығы Оь О2, О3 О4 құруға және есепті шешудің төрт нұсқасын алуға болады.

Егер түзу сызық және радиусы R шеңбердің R с түйіндесу радиусы берілген болса, онда түйіндесу параметрлерін анықтау кезінде мынадай ережелерді ескеру керек: а) түзуден Rс қашыққа алшақтатылған нүктелердің жиынтығы, берілгеннен R с қашықтыққа алшақ екі параллель түзу болып келеді; б) шеңберден Rс қашыққа алшақтатылған нүктелердің жиынтығы, радиустары R және R с қосындысына немесе айырмасына тең екі шоғырлас шеңберлер болып келеді; в) «а» және «б» тармақтарында көрсетілген жиындардың қиылысу нүктелері түйіндесу орталықтары болып келеді; г) Берілген түзумен түйіндесу нүктелері түйіндесу орталығынан түзуге түсірілген перпендикулярдың негізі болып келеді; д) берілген шеңбермен түйіндесу нүктесі осы шеңбердің орталығын түйіндесу орталығымен байланыстыратын түзуде жатады. Ережеге сәйкес, белгіленген шеңбердің орталығы және түйіндесу доғасының орталығының жалпы жанамаға қатысты орналасуы бойынша сыртқы және ішкі түйіндесу болып ажыратылады. Егер шеңбер орталығы мен түйіндесу шеңбері жанаманың әртүрлі жағында жатса, онда мұндай түйіндесу сыртқы деп саналады, ал егер бұл орталықтар жанаманың бір жағында орналасса, ішкі деп саналады.

Бірнеше мысалдар қарастырайық.

Радиусы R1 орталығы О нүктесіндегі шеңбер және АВ түзуі берілген болсын (1.22 сур.). Шеңбердің және радиусы R с тік доғалы шеңбердің сыртқы түйіндесуін орындау қажет. АВ түзуінде кез-келген М нүктесін таңдап алып, одан АВ-ға перпендикуляр тұрғызамыз және онда R с тең MN кесіндісін саламыз. Тең R с N нүктелері арқылы АВ-ға параллельді түзу өткіземіз («а» п. қар.). О нүктесінен R1 және R с радиустарының сомасына тең радиусы R2 орталығы ретінде шеңбер доғасын өткіземіз («б» п. қар.). Радиусы R2 доғалы N нүктесінен өтетін түзудің қиылысуының С нүктесі, түйіндесу орталығы болып табылады («в» п. қар.). С нүктесінен АВ-ға перпендикуляр түсіреміз. Перпендикулярдың К2 негізі түзумен түйіндесу нүктесі болып табылады («г» п. қар.). О және С нүктелерін түзу сызықпен қосамыз. Түзудің берілген шеңбермен қиылысуы К1 түйіндесу нүктесін анықтайды («д» п. қар.). Құрылымды тамамдай келе, радиусы Rс орталықтан К1 нүктесінен К2 нүктесіне дейін шеңбер доғасын өткізген жөн.

Радиусы R1 (1.23 сур.) орталығы О нүктесіндегі шеңбер және АВ түзуі берілсін. Шеңбер мен радиусы R с шеңбердің тік доғасының ішкі түйіндесуін орындау қажет. Талап етілетін құрылымдар алдыңғы қарастырылған мысалдан айтарлықтай айырмашылығы жоқ, және тек екі ерекшелікке ие. Берілген шеңберден Rс ара қашықтығына алшақ жазықтық нүктелерінің жиыны, радиусы R2-ге R1 және Rс айырмасына тең шоғырланған шеңберді білдіреді. К1 түйіндесу нүктесі берілген және түйіндесуші шеңберлердің түзуінің 1.24-сур. жалғасында орналасқан. Радиусы R1 R1 (1.24 сур.), орталығы О нүктесіндегі шеңбер және АВ түзуі берілсін. Шеңбер мен радиусы R с шеңбердің тік доғасының ішкі түйіндесуін орындау қажет.

Бұл есептің алдыңғымен салыстырғандағы ерекшелігі, R с түйіндеу радиусы берілген шеңбердің радиусы R1 –дан артық. Бұл жағдайда R2 радиусын түйіндесу радиусы және берілген шеңбер радиусының айырмасы ретінде айқындайды, алайда, азаюшы мен азайтушы осы айырма оң сан болатындай етіп таңдалынуы тиіс.

Екі шеңбердің түйіндесуі есебін шығару кезінде шеңберлерден тең қашықтыққа алшақ жазықтық нүктелерінің жиыны берілген шеңбер радиусы және түйіндесу радиусының қосындысы немесе айырмасына радиусы тең шоғырланған шеңберлерді құрайды. Бұл шеңберлердің қиылысу нүктесі түйіндесу нүктесі болып табылады. Түйіндесу нүктелері берілген шеңберлерді түйіндесу орталығымен біріктіретін түзулердің қиылысу нүктелері ретінде анықталады. Орталықтары О1 және О2 нүктелеріндегі, сәйкесінше, R1 және R2 радиустарына ие шеңберлер берілсін. (1.25 сур.), Осы шеңберлердің ішкі түйіндесуін R с шеңбер доғасымен орындау қажет. 01 орталығынан R1 және Rс радиустарының қосындысына тең радиусы R3, 02 орталығынан — R2 және Rс радиустарының қосындысына тең радиусы R4 шеңбер доғасын жүргізеді. Осы доғалардың қиылысуының С нүктесі түйіндесу орталығы, ал К1 және К2 нүктесі 01С және 02С түзулерінің сәйкес шеңберлері— түйіндесу нүктелері болып келеді. Түйіндесудің негізгі параметрлерін анықтаған соң, С орталығынан К1 және К2 нүктелері арасында радиусы R с шеңбер доғасын жүргізуге болады. Егер радиустары R1 и R2, орталықтары сәйкесінше 01 және 02 (1.26 сур.) шеңберлердің ішкі түйіндесуін анықтау қажет болса, онда олардың түйіндесу орталығы С орталығын анықтау үшін, берілген шеңберлердің R с түйіндесу радиусы және тиісінше R1 және R 2 радиустарының айырмасына сәйкес радиустары R 3 және R 4 шеңбер доғасын жүргізу қажет. К1 и К2 нүктелері түйіндесудің С орталығын 01 және 02 түйіндесу орталықтарымен біріктіретін түзулердің жалғасында орналасатын болады. Егер жанасу радиусы R с берілген болса (1.27 сур.) және шеңберлердің біріне (орталығы 01 және радиусы R1) ішкі, ал екіншісіне (орталығы 02 және радиусы R 2) —сыртқы түйіндесуді орындау керек болса, С түйіндесу орталығын анықтау үшін 01 нүктесінен R c түйіндесу радиусы мен R1 шеңбердің радиусының қосындысына тең радиусы R3 шеңбердің доғасын өткізу қажет, ал 02 нүктесінен R 4 радиусты R c түйіндесу радиусы мен R 2 шеңбер радиусының айырмасына тең шеңбер доғасын өткізу қажет. Бұл ретте К1 жанасу нүктесі 01С түзуінің R1 радиусты шеңбермен қиылысында, ал К2 түйіндесу нүктесі R 2 радиусты шеңбердің 02С түзуінің жалғасымен қиылысында орналасады.

Шеңберлерге жанамаларды өткізудің басқа да есесптерінің негізінде жатқан есепті қарастырайық. А нүктесінен (1.28 сур.) орталығы О нүктесіндегі шеңберге жанамалар жүргізу қажет. Жанамаларды дәл құру ұшін түзулер мен шеңберлердің жанасу нүктелерін анықтау қажет. Ол үшін А нүктесін О нүктесімен біріктіріп, АО кесіндісін тең бөлу керек. С нүктесінің ортасынан, орталығы ретінде, диаметрі АО кесіндісіне тең болуы керек шеңберді суреттеу қажет. Орталығы С шеңбердің және Орталығы О шеңбердің К1 және К2 жанасу нүктелері АК1 және АК2 нүктелерінің берілген шеңберге жанасу нүктелері болады. Берілген есептің шешу дұрыстығын жанасу нүктесіне өткізілген шеңбер радиусы жанаманың шеңберге перпендикуляр екендігі дәлелдейді. ОК1А және ОК2А бұрыштары — түзу, өйткені орталығы С нүктесіндегі шеңбердің АО диаметріне сүйенеді. Екі шеңберге жанама салу кезінде сыртқы және ішкі жанамаларға бөледі. Егер де берілген шеңберлердің орталықтары жанаманың бір жағында орналасса, оны сыртқы деп, ал егер шеңбер орталықтары жанаманың екі жағында жатса, оны ішкі деп атайды. Орталықтары О1 және О2 (1.29 сур.) нүктелерінде, сәйкесінше, R1 және R2 радиусты шеңберлер берілсін. Берілген шеңберлерге сыртқы жанама жүргізу қажет болсын. Неғұрлым дәл құрау үшін түзулердің берілген шеңберлерге жанасу нүктесін анықтау қажет. Егер орталықтары О1 және О2 шеңберлерінің радиустарын кезекпен бір мәнге азайта бастаса, кіші диаметрлі шоғырланушы шеңберлердің қатарын алуға болады. Мұнда радиусты азайтудың әрбір жағдайында кішірек шеңберлерге жанамалар қажеттілерге параллель болады. Екі радиусты да R2 кішірек радиусының өлшеміне азайтқан соң, орталығы 02 шеңбері нүктеге айналады, ал орталығы 01шеңбер R1 және R2 радиустары айырмасына тең R3 радиусты шоғырланушы шеңберге айналады.

Бұрын сипатталған әдісті қолдана отырып, радиусы R3 шеңберіне сыртқы жанама өткізеді, 01 және 02 нүктелерін біріктіреді, 0102 кесіндісін С нүктесімен тең жартыға бөледі, және С01 радиусымен берілген шеңбермен қиылысуы 02К1 және 02К2 түзулерінің жанасу нүктелерін анықтайтын доға жүргізеді.

Үлкен шеңберге қажетті түзулердің А1 және А2 нүктелері 01К1 және 01К2 түзулерінің жалғасында орналасады. В1 және В2 түзулердің кіші шеңберге жанасу нүктелері 02 табанды перпендикулярларда 02К1 және 02К2 қосымша жанамаларға сәйкесінше орналасады. Жанама нүктелері болған жағдайда, А1В1 және А2В2 қажетті түзулерін жүргізуге болады. Орталықтары 01 және 02 нүктелерінде (1.30 сур.), сәйкес R1 және R2 радиусты шеңбер берілген болсын. Берілген шеңберлерге ішкі жанамалар жүргізу қажет. Түзулердің шеңберлерге жанасу нүктелерін анықтау үшін алдыңғы есепті шешу кезінде келтірілген ұқсас тұжырымдарды пайдаланамыз. Егер R2 радиусын нөлге дейін азайтса, онда орталығы 02 шеңбер нүктеге айналады. Алайда, бұл жағдайда, қосымша жанамалардың қажеттімен параллельдігін сақтау үшін R1 радиусын R2 өлшеміне ұлғайту керек, және R3 радиусты, R1 және R2 қосындысына тең шеңбер жүргізу керек. 02 нүктесінен R3 радиусты шеңберге жанама жүргізу үшін 01 және 02 нүктелерін біріктіріп, С нүктесімен 0102 кесіндісін тең жартыға бөледі және орталығы С нүктесіндегі және С01 радиусты шеңбер доғасын жүргізеді. Бұл доғаның R3 радиусты шеңбермен қиылысуы 02К1 және 02К2 қосымша түзулердің К1 және К2 жанасу нүктелерінің орналасуын анықтайды. А1 және А2 қажетті түзулердің радиусы R1 шеңбермен жанасуы оның 01К1 және кесінділерімен қиылысында орналасады. Қажетті түзулердің радиусы R2 шеңбермен жанасуы В1 және В2 нүктелерін анықтау үшін 02 нүктесінен 02К1 және 02К2 қосымша түзулеріне берілген шеңберлермен қиылысына дейін перпендикулярлар тұрғызу қажет. Қажетті түзулер мен берілген шеңберлердің жанасу нүктелеріне ие бола тұра, А1В1 және А2В2 түзулерін жүргізуге болады.

Сызба геометриясы — екі негізгі мәселе қарастырылатын геометрия бөлімдерінің бірі: нақты немесе ойда кеңістікте бар геометриялық нысан ретінде жазықтықта көрсету және қолданыстағы жазық бейнелер бойынша шынайы геометриялық нысанды елестету. Геометриялық нысан (фигура) деп өзара белгілі бір шарттарымен біріктірілген нүктелер жиынтығын түсінеміз. Бүкіл геометриялық нысанды (барлық жиынтық) көрсету үшін оны құрайтын нүктелерінің әрбірін (жиынтықтың әрбір элементі) көрсету қажет. Геометриялық жиынтық немесе оның жазықтықтағы элементін кескіндеудің тәсілі кескіндеу әдісі атауына ие, ал осы әрекет нәтижесін жиынтық кескіні немесе оның элементі деп атайды.

Бейнелеу тәсілдерінің бірі болып тік бұрышты кескіндеу тәсілі табылады. Кеңістікте кез-келген А нүктесі және п0 жазықтығы (кескіндер жазықтығы) бар болсын (2.1 сур.) А нүктесінің жазықтықтағы бейнесін алу үшін (кескін) одан п0 жазықтығына перпендикулярлы кескіндеуші сәуле жүргізу қажет.

Кескіндеуші сәуле кескін жазықтығын 2.1-cур қиып өтетін А0 нүктесі А нүктесінің п0 жазықтығына кескіні болып табылады.

Г.Монж 1799 ж. жарияланған еңбектерінде екі өзара перпендикулярлы проекция жазықтығының жүйесін пайдалану ұсынылды. (2.2, а сур.). Олардың бірі (%) көлденең орналасқан және проекциялардың көлденең жазықтығы деп аталады, ал екіншісі (п2) тік орналасқан және проекциялардың фронталды жазықтығы деп аталады. п1 және п2 жазықтықтарының қиылысу сызығы проекция өсі деп аталады (x). А нүктесінің п2 жүйесіндегі проекциясын алу үшін проекциялар жазықтықтарының әрбіріне тік бұрышты проекциялау орындайды. Кескінделуші сәуленің п1 жазықтығымен қиылысы А нүктесінің A' көлденең проекциясының орналасыуын анықтайды, проекциялаушы сәуленің п2 жазықтығымен қиылысы оның A фронталдық проекциясын береді.

Алайда, екі өзара перпендикуляр жазықтықта алынған геометриялық нысанның бейнелерін пайдалану қиындау болар еді, сондықтан екі проекция да бір жазықтықта орналасқан бейнеге көшу қажет.

Ерекше назар аударатын жайт, бұл сызбада әдетте геометриялық нысанның өзі жоқ, тек осы нысанның проекция жазықтығындағы бейнесі ғана бар. Осылайша, 2.2,в сур. А нүктесі жоқ, тек осы нүктенің көлденең A' және фронталды A" проекциялары бар.

Проекцияның үш өзара–перпендикулярлы проекция жазықтығына кескінделуі. Проекциялардың көлденең және фронтальды жазықтықтарынан басқа, п1 және п2 жазықтықтарына перпендикулярлы проекциялардың үшінші жазықтығы да жиі пайдаланылады — п3 проекцияларының бейіндік жазықтығы (2.3, а сур.). Үш өзара перпендикулярлы жазықтықтар үш түзу- Ox, Oy және Oz проекция өсінде қиылысады.

А нүктесінің проекцияларын алу үшін проекцияның үш жазықтығы жүйесінде тік бұрышты кескіндеуді тсь п2 және п3 жазықтығында жүзеге асыру қажет. А нүктесінің бейіндік Л'" және фронталды А" проекциясы Oz проекциясы өсіне перпендикуляр және оны Az нүктесінде қиып өтетін түзуде орналасады, А нүктесінің бейіндік Л'" және фронталды А" Oy проекциясы өсіне перпендикуляр және оны Ay нүктесінде қиып өтетін түзулерде орналасады. Сызбаға көшу кезінде проекциялардың фронталды жазықтығы қозғалыссыз қалады, ал профильдің көлденең және жазықтық проекциясы онымен өз өстерінің бойымен айналу арқылы біріктіріледі. п1 жазықтығы Ox өсінің айналасында оның алдыңғы бөлігі төмендейтіндей, п3 жазықтығы Oz өсінің айналасында оның алдыңғы бөлігі оңға жылжитындай етіп айналады. Жазықтықтарды біріктіргеннен кейін 2.3, б сур. көрсетілген сызбаны аламыз. п1 және п3 жазықтықтарының сипатталған жылжуы салдарынан Oy өсі О нүктесінен төмен және оңға қарай орналасып, сызбада екі рет қайталанады. А нүктесінің фронталды Л ''және бейіндік Л ''' проекциясы Oz өсіне перпендикулярлы Л 'Л ' ' ' байланыс желісінің бірінде орналасады, ал көлденең Л және бейіндік Л проекциялары Oy проекциясы өсіне перпендикуляр Л Лу және ЛуЛ екі кесіндіне бөлінген болып қалады.

Мұнда және бұдан әрі біз координаталық жазықтықтар проекциялар жазықтығына сәйкес деп болжай аламыз. Сонда ЛЛ ' ' ' қашықтығы (2.3, суретті қараңыз) — А нүктесінің x координатасы (абсцисса), АЛ" қашықтығы — А нүктесінің у координатасы (ордината), АЛ ' қашықтығы — А нүктесінің z координатасы (аппликата). Нүкте координаталарын біле тұра және бұл координаталарға сызбадағы белгілі байланыс сызықтары сәйкес келетінін ескере отырып, әрқашан нүктенің проекциясын құруға болады (2.3, б суретті қараңыз). Бұл ретте нүктелердің жетіспейтін көлденең немесе профильді проекцияларын құру үшін сызбаның тұрақты сызығы (СТС) деп аталатын, O нүктесінен 45° бұрышпен Oy өсіне жүргізілген түзуді пайдалануға болады. Сызбада проекция өстерінің болуы проекциялар жазықтықтарына қатысты нүкте немесе басқа геометриялық объектінің орнын анықтауға мүмкіндік береді. Алайда, көптеген жағдайларда (ал машина жасау бөлшектерінің сызбаларын орындау кезінде әрқашан) бұл ақпарат сұранысқа ие болмай қалады. Инженерлік есептерді шешу үшін бөлшектің пішіні мен мөлшерін анықтау, яғни оны

шектейтін нүктелердің, сызықтар мен беттердің өзара орналасуын анықтау жеткілікті. Сондықтан, ең көп таралған болып проекциялар осьтерін көрсетпейтін сызба - оссіз сызба табылады (2.4 сур.). Егер бұл ретте СТС пайдалану мақсатқа сай болса, онда оны сызбаның кез келген жерінде, тек байланыстар желісіне еңісін сақтай отырып өткізуге болады.

Кейбір есептерді шығару үшін проекция жазықтығының берілген жүйесі жеткіліксіз болады. Мысалы, проекция жазықтығының қолданыстағы жүйесінде геометриялық нысан оның нақты өлшемін анықтау мүмкін болмайтындай етіп орналасқан. Сонымен қоса, егер бұл нысан басқа, белгілі бір жағдайға келетін проекция жазықтығының жүйесінде орналасса, есеп оңай шешілуші еді. Проекция жазықтықтары жүйесінің бірінен екіншісіне ауысуы мүмкін және проекция жазықтықтары ауысу тәсілі деп аталады. Мұндай қайта құру кезінде геометриялық объект кеңістікте қозғалмайтын болып қалады, тек оның проекцияларының екі өзара перпендикулярлы жүйесі ғана өзгереді. п1, п2 жүйесінде А нүктесінің проекциялары берілген болсын (2.5, а сур.), және қандай да бір себептермен п2 орнына жаңа п4 жазықтығын енгізу қажет болсын. п4 жазықтығын п1 жазықтығына перпендикуляр енгізеді де, осылайша жаңа екі өзара- перпендикуляр п4 проекция жазықтықтарының жүйесін құрады.

п1 и п4 жазықтықтары қиылысатын түзу жаңа jq өсін көрсетеді. А нүктесінің п4 жазықтығына проекциясын алу үшін ортогональды кескіндеуді орындау керек, яғни, А нүктесінен п4 жазықтығына перпендикулярлы кескіндеуші сәуле жүргізу қажет, сонда бұл сәуле п4 жазықтығын кесіп өткен жерде А нүктесінің п4 жазықтығына AІV проекциясы болады. п1, п4 жүйесіндегі А нүктесінің A' және AІV проекциялары өзара п1, п2 жүйесінің A' және A” проекциялары сияқты заңдылықтармен байланысты болады, мысалы, A' және AІV проекциялары жаңа х1 өсіне перпендикуляр және оны бір Ax1 нүктесінде қиып өтетін түзулерде орналасады. А нүктесінің п1 жазықтығынан жойылатынын көрсететін AІVAx1, A'Ax, яғни, |AІVAxі| = |A'Ax|

кесіндісіне тең.

Сызбаны алу үшін (жазық бейне) п1 және п4 жазықтықтарын п2 жазықтығымен (2.5, б сур.), біріктіру қажет, яғни, п1 жазықтығын (п4 жазықтығымен бірге) x өсі айналасында, оның алдыңғы бөліміен төмен түсіріп, содан кейін п4 жазықтығын x1 өсі бойымен суретте көрсетілгендей бұрмалау керек. Мұнда AAx1 және Ax1 AІV кесінділері x1 жаңа өсіне перпендикуляр байланыс сызығын құрады. 2.6 суретте жазықтық алмасуын іске асыру кезінде алынған сызба көрсетілген. Әдетте, проекция жазықтығының жаңа жүйесін таңдауды шығарылып отырған есептің шартына сүйеніп орындайды. Қажетті құрылыстарды көрсету үшін 2.6 суретте бұл таңдау еркін жасалған. А нүктесінің п1, п2 жүйесінде A' және A" проекциялары берілген болсын (және, ізінше, А нүктесінің жетіспейтін проекциясын жаңа жүйеде құру). Ол үшін сызбада жаңа өсі п1/п4 (j1 өсі) жүргізеді, жаңа өске перпендикуляр байланыс сызығын құрайды және оның х1 өсімен қиылысу Ax 1 нүктесінен A 'Ax (|AІVAx 1| = = |A'Ax І) тең кесінді қалдырады. А нүктесінің п4 жазықтығыны AІV проекциясын алады. Проекция жазықтықтарының алмасуын және п1, п2 жүйесінен п2, п5 жүйесіне п51п2 енгізе отырып орындау қажет болса, сызбада жаңа п2/п5 (х 2 өсі) өсін жүргізеді. A" нүктесінен жаңа x2 өсіне перпендикулярлы байланыс сызығын салады және оның x2 өсімен қиылысу Ax 2 нүктесінен AAx (|AVAx2| = |AAx |) тең кесіндіні салады. А нүктесінің п5 жазықтығына AV проекциясын алады.

AB түзуінің п0 жазықтығына тік бұрышты проекциясын алу үшін осы түзудің әрбір нүктесінің проекциясының (сур. 2.7) болуы қажет. Алайда, әрбір нүктені жүйелі кескіндеудің қажеттілігі жоқ, өйткені АВ түзуі кез келген кескіндеуші сәулелер, мысалы, А нүктесіндегі сәулемен, п0 проекция жазықтығымен қиылысуы АВ түзуінің п0 жазықтығына проекциясы болып келетін A0B0 түзуін беретін а жазықтығын құрады. АВ түзуінің кез-келген басқа нүктесінің, мысалы В нүктесінің осы түзудің A0B0 проекциясында жатады. A0B0 Кесіндінің A0B0 проекциясы жалпы жағдайда әрқашан, АВ кесіндісінің өзінен аз. Кесінді және оның проекциясы түзу мен проекциялар жазықтығының параллельдігі жағдайында ғана өзара тең болады. Түзудің кеңістіктегі орналасуы екі нүктемен белгіленеді. Тиісінше сызбада түзудің екі нүктесінің проекциясын белгілейді.

тсь п2 жүйесінде (2.8 сур.) жалпы орындағы АВ түзуінің проекциялары берілсін, және осы кесіндінің натурал шамасын анықтау қажет болсын. АВ кесіндісі ауытқусыз кескінделеді, егер проекциялар жазықтықтарының жаңа жүйесінде берілген түзу жеке жағдайда орналасса, яғни, проекциялардың жаңа жазықтықтығына параллельді болады. Сондықтан, п2 қолданыстағы проекциялар жазықтықтар жүйесінен жаңа п2, п3 жүйесіне көшеміз, оның жазықтығы к31к2 және п3|| АВ. Жаңа п2/п3 өсі A"B"-ға параллелльді жүргізілуі тиіс.

АВ кесіндісінің п3 жазықтығына проекциясын жаңа өсінен п1 ауыспалы жазықтығымен байланыс сызықтарының кесіндісін салып құрады. п2, п3 проекциялар жазықтықтары жүйесінде АВ кесіндісі п3 жазықтығына параллелді болғандықтан, онда ол оның натуралды шамасына кескінделеді. Осындай нәтижеге қол жеткізу егер п2 жазықтығын алмастырса, яғни, п1, п2 проекциялар жазықтықтарының қолданыстағы жүйесінен п4Тп1 және п41| AB жазықтығын енгізе отырып, жаңа п1, п4 жүйесіне көшсе мүмкін болады. п1/п41| AB өсін өткізіп, АВ кесіндісінің п4 жазықтығына п1/п41| AB проекциясын жаңа осьтен п2 ауыспалы жазықтықтың байланыс сызықтарының кесіндісін салып құрады. п1, п4 проекциялар жазықтықтарының жүйесінде АВ кесіндісі п4 жазықтығына параллелді, сондықтан ол п4 жазықтығына бұрмалаусыз кескінделеді.

Көпжақтар —көпжақтармен шектелген денелер (кеңістіктік пішіндер). Көпжақтардың мысалдары геометрия мектеп курсынан белгілі: призма, пирамида, тетраэдр, гексаэдр (куб) және т. б. Көпжақты шектейтін жазық фигуралар шектер (2.9 сур.), аралық қырлары қиылысатын түзу сызықтар –қабырға, ал қабырғалары түйісетін нүктелер — шыңы деп аталады. Көпжақтық жазықтықпен қиып өткеніндегі пішінді кейде негізі деп атайды. Көпжақтың проекциялары сызбасындағы сурет мәні бойынша, шыңдар (нүкте), қабырғалар (түзу сызық) және қырлардың (жазықтықтың) проекцияларының суреті. 2.10 сур. АВС және А1В1С1, негізді, шыңы(А, В, Сь...), қабырғасы (ААЬ АС, BjQ,...) және қырларын (АА1В1В, ВВХСХС, ААХСХС) белгілеп алуға болатын призманың проекциясы көрсетілген. Суреттің ерекшелігі, белгілі бір проекциядағы призма бетінің бөлігі көзге көрінбейтін, яғни, призманың басқа бөліктерімен жабылған болып қалады. Мысалы, проекция фронталды жазықтығында көрінетін АА1В1В шегі проекция көлденең жазықтығында көзге көрінбейді, өйткені бұл жағдайда ол АА1Q С шегімен және АХВХ Q негізімен жабылған. Көпжақтың бетіне жататын нүктелердің жетіспейтін проекцияларын құру үшін түзу сызықтар мен жазықтықтарға жататын нүктелердің проекциясын құрудың ережелерін пайдаланады.

Мысалы, егер АА1 қабырғасында жататын М нүктесінің M" фронталды проекциясы берілген болса, онда M' көлденең проекциясы жатқан A'A" қабырғасының көлденең проекциясында кескіндеуші байланыста болады. АА1С1С шегінде жатқан N нүктесінің жетіспейтін фронталды проекциясын құру үшін (N' көлденең проекциясы берілген) жазықтық нүктесінің тиесілік белгісін пайдаланады. N нүктесі арқылы АА1С1С шегіне жататын кез-келген түзу жүргізеді, сонда осы түзудің көлденең проекциясы 1 2 түзуіндей болып көрінеді. 1 және 2 түзулерінің сәйкес қабырғаларымен қиылысу нүктелері бойынша оның қажетті N проекциясы орналасқан 1 2 фронталды проекциясын анықтауға болады. Егер нүктенің жетіспейтін проекциясын құру кезінде осы нүкте арқылы бағыты алдын-ала белгіленген түзу жүргізсе, құрылымдар санын біршама қысқартуға болады. Мысалы, ВВ1С1С, шегінде жататын L нүктесінің L'' фронталды проекциясы берілген болсын. L нүктесі арқылы ВВ1 қабырғасына параллельді түзу жүргізейік. Бұл түзу ВВ1С1С шегіне жататын болғандықтан ол ВС қабырғасымен қиылысуы қажет. Жүргізілген түзудің фронталды проекциясы L нүктесі арқылы өтеді және B'B-ға параллельді болады. 3'' нүктесі ВС қабырғасымен L нүктесі арқылы өткізілген түзудің қиылысу нүктесінің фронталды проекциясы болып келеді. 3 көлденең проекциясын салуға болады, ал жүргізілген түзудің көлденең проекциясының бағыты бізге белгілі: ол B В{-ға параллель болуы қажет. Онда L көлденең проекциясы салынған түзуге жатады және L –мен бір байланыс сызығында болады.

Призма — көпбұрыштар негізі болатын, ал бүйірлік шегі параллелограммдарды білдіретін көпбұрыш. Егер призманың қабырғалары негізінің жазықтығына перпендикулярлы болса, онда призманы түзу деп атайды. Дұрыс көпбұрыштар түріндегі негізі бар түзу призманы дұрыс призма деп атайды. АВС негізді, А1В1С1 фронталды-кескіндеуші көлбеумен қиылысқан үшбұрышты призма түзуінің көлденең және фронталды проекциялары (2.11 сур.) берілген болсын. Призманың бейіндік проекциясын, А1В1С1 жазықтықты призманың қима пішінінің заттай түрін және бүйір бетінің жазбасын (яғни, бұрмалаусыз қима пішінін) құру қажет. (Призманың жазықтық көлбеуінен жоғары бөлігі жоқ деп болжаймыз, және призманың қалған бөлігінде проекциялар мен жазылуын құру қажет)

A1B1С1 жазықтығы проекцияның фронталды жазықтығына перпендикуляр болғандықтан, берілген жазықтықтың призма бетімен қиылысуы бізде бар—бұлар А"'В"', B"C" және A1C1 қиындылары. Призма шектері проекцияның көлденең жазықтығына перпендикуляр. Сондықтан, қиылысу сызығының көлденең проекциясы негіздің проекциясыменсәйкес келеді — олар А{В{, B[C[ және А1'С1 кесінділері. Призманың көлденең проекциясын құрған соң, (жіңішке сызықтармен сызбада көлбеу жазықтықпен қиылыспаған призманың кескіні көрсетілген) және сәйкес қабырғаларда жатқан A1, В1 және С1 нүктелерінің бейнелік проекцияларын анықтап алып, қиылысу сызықтарының бейнелік проекцияларын — A[''B1"C1” профильные үшбұрышын салуға болады.

A1B1C1 жазықтығы проекцияның жазықтықтарының ешбіріне параллель емес, сондықтан, проекция жазықтықтарының біріне де натурал (ақиқат) түрінде кескінделмейді. A1B1С1 үшбұрышының натурал түрін анықтау үшін проекция жазықтықтарының алмасу тәсілін қолдануға болады. Бұл жағдайда оссіз сызбадан остіге көшкен жөн, және ABC призмасының төменгі негізі п1, п2 жүйесінде п1 жазықтығымен сәйкес келетінін қабылдау қажет. A1B1C1 үшбұрышы ауытқусыз, оған параллельді проекция жазықтықтарына кескінделеді. Сондықтан, п1, п2 проекция жазықтықтарының жүйесінен п1 жазықтықтығын алмастырып және A1B1C1 жазықтығына параллельді п4 жазықтығын енгізе отырып, п2, п4 (п4Гтс2) жаңа жүйесіне көшеміз. Алынған AІVBІVCІV проекция A1B1C1 үшбұрышының нақты түріне сәйкес келетін болады.

Ұңғы — сызба жазықтығымен біріккен беткейлердің бейнесі. Егер призма A1B1C1 жазықтығымен қиылысқан болмаса, оның бүйір қырлары биіктігі призма биіктігімен тең, аралас қабырғаларының ұзындығы A'B', B'C' және A'C' проекциялары өлшемімен тең тік бұрыштарды көрсететін еді (табанының жазықтығы проекцияның көлденең жазықтығына параллель, сондықтан, АВС жазықтығында жататын түзулердің жазықтығы п1 жазықтығына ауытқусыз кескінделеді). Призманың бүйір бетін ойша А қабырғасынан бөліп және ретімен, бұрын айтып кеткен, үш тікбұрыш салып, 2.11 суреттің оң жағында көрсетілгендей, бүйір бетінің ұңғысын бейнелеуге болады. Мұнда А қабырғасы ұңғыда екі рет қайталанады. Призманың A1B1C1 жазықтығымен қиылысу сызығының бейнелеуде АА1, ВВ1 және СС1 қабырғаларының нақты өлшемдерін ескерген жөн.

Пирамида — оның негізінде қандай-да бір көпбұрыш орналасатын көпжақ, ал оның бүйір қырлары бір шыңда қосылатын үшбұрыштарды құрайды. Егер пирамиданың негізінде дұрыс көпбұрыш жатса, ал пирамиданың биіктігі оның ортасынан өтсе, мұндай пирамиданы дұрыс деп атайды. S шыңы АВС негізді үш бұрышты пирамиданың фронталды және көлденең проекциялары берілген болсын (2.12 сур.) Пирамида проекцияның фронталды жазықтығына перпендикуляр MNL жазықтығымен қиылысқан (тек фронталды проекция берілген). Пирамиданың көлденең проекциясын, оның профильді проекциясын, MNL жазықтығымен қимасының нақты түрін және бүйір бетінің ұңғысын салып біту қажет. (Пирамиданың көлбеу жазықтықтан жоғары бөлігі жоқ, және пирамиданың қалған төменгі бөлігінің проекциясы мен ұңғысын салу қажет деп санаймыз).

MNL жазықтығы п2 жазықтығына перпендикуляр болғандықтан, бізде қиылысу сызығының фронталды проекциясы бар деп айтуға болады, және пирамиданың жетіспейтін проекциясын M, N және L нүктелерінің сәйкес қабырғаларға жататындығына сүйеніп, салып біту қалады. N нүктесі SB профильдік түзуінде орналасқан, сондықтан N' көлденең проекциясы SB қабырғасының профильды проекциясын және N нүктесінің N"' проекциясын салғаннан кейін анықталады.

Жазық пішін салу керектігін, ал жазықтықтағы кез-келген нүктенің орналасуы екі координатамен анықталатынын пайдаланып екі өзара перпендикуляр координаттық өсін қабылдап және координаталардың берілген жүйесінде қима салуға болады. Өстердің бағытын таңдалған өстердің бойындағы өлшемдер проекцияның жазықтықтарының біріне ауытқусыз кескінделетіндей етіп таңдау керек. Құрылымның ыңғайлылығы үшін координаттардың басын М нүктесінде деп қабылдаймыз (2.12 сур.қар.), және өстің біреуін MNL жазықтығында параллель етіп бағыттаймыз. Бұл өстің фронталды проекциясы M"x", көлденең проекциясы' M'x[ болады. Онда екінші өсті MNL жазықтығында Мх1 өсіне перпендикуляр етіп бағыттаймыз. Бұл п2-ға перпендикуляр, бағыты Оу уйреншікті өсі бағытымен сәйкес түзу болады. Проекция фронтальды жазықтығына Му өсі M'' сәйкес түзуге, ал көлденеңіне - My түзуіне кескінделеді. Мх11| п2, өсі бойындағы өлшемі п2 жазықтығына ауытқусыз кескінделеді, ал өсі Му || п1 болғандықтан, бұл өстің бойындағы өлшемдері п1 жазықтығына ауытқусыз кескінделеді. Енді сызбаның кез-келген бос жеріне екі өзара перпендикуляр өстерін жүргізіп (2.13 сур.), жетпей тұрған N және L нүктелерін саламыз (М нүктесі қабылданған координаталар жүйесімен сәйкес келеді. Мх1 өсінің бойындағы өлшемдерді фронталды проекциядан алған дұрыс: N нүктесі үшін ара-қашықтығы расстояние |MNx1| = |M''N”|, ал L нүктесі үшін |MLx1| = |M"L"| (2.12 сур.қар.). Размеры вдоль оси Му өсі бойындағы

өлшемдерін көлденең проекциядан кесінділердің бағытын, яғни, N және L өстерін Mx1 (|NNx1| = |N NX1|, |LLx1| = |L LX1|) өсінен алып тастауды ескере отырып алады.

Пирамиданың бүйір бетінің жазбасын құру үшін SAB, SBC және SAC үшбұрыштарымен шектелген шектерді сызба жазықтығымен біріктіреді. Үшбұрыштардың әрқайсысын үш жағымен салуға болады, бірақ мұнда олардың нақты мәндерін пайдалану керек. Қойылған есептің шешімі пирамиданың негізі (2.12 сур.қар..) ABC негізінің айналасында сипатталған шеңбер орталығымен сәйкес келетіндігімен жеңілденеді. SA, SB және SC қабырғаларының ABC жазықтығына проекциялары тең болғандықтан қабырғалардың өздері де тең. Сонымен қатар, SA қабырғасы проекциялардың фронталды жазықтығына параллель болғандықтан, ол п2 жазықтығына ауытқусыз кескінделеді. S0 еркін таңдалған нүктеден жазылманың кескінін бастауда (2.14 сур.), орталығы ретінде, S "A'' радиусты шеңбер доғасын жүргіземіз (2.12 сур.қар.). Егер жазылманы құруда пирамиданың бүйір бетін ойша SA қабырғасынан бөліп, S0 нүктесінен бейнеленген доғаның радиустарының бірін жүргізсе (2.14 сур.қар.), жазылмада қабырғаның орнын белгілеуге болады (S0 A0 кесіндісі). ABC негізінің қабырғалары проекциялардың көлденең жазықтығына параллель (2.12 сур.қар.), демек, п1 жазықтығына AB, BC және AC кесінділері ауытқусыз кескінделеді. Сондықтан, A0 нүктесінен (2.14 сур. қар.) қолданыстағы доғаға A B ' радиусты (2.12 сур.қар.) таңба жасау қажет. B0 табылған нүктесі (2.14 сур. қар.)

жазылмада SB (S0B0 кесіндісі)

қабырғасының орналасуын анықтайды.

C0 нүктесін салу үшін В0 нүктесінен B'C' радиусты таңба салу (2.12 сур.қар.), ал екінші А0 нүктесін анықтау үшін - С0 нүктесінен АС радиусты таңба салу қажет (2.12 сур.қар.). Жазылманы құруда бүйір беті ойша SA қабырғасынан кесілген болғандықтан, бұл қабырғаның бейнесі жазылмада екі рет қайталанады. Егер жазылмада пирамиданы MNL жазықтығымен қиып өту сызығын ескеру қажет болса, S0Aq, S0B0, S0C0 кесінділерінде (2.14 сур.қар.) сәйкесінше, олардың нақты өлшемдеріне тең S0M0, S0N0, S0L0 кесінділерін салады. SA қабырғасы проекциялардың фронталды жазықтығына параллель болса, онда SM кесіндісі п2 жазықтығына ауытқусыз кескінделеді. Так как ребро SB қабырғасы проекциялардың профильді жазықтығына параллель болғандықтан, SN кесіндісі п3 жазықтығына ауытқусыз кескінделеді. SL кесіндісі жалпы орынның түзуіне жатады, демек, жазықтықтардың біріне де нақты мәнінде кескінделмейді. L0 нүктесінің орналасуын анықтау үшін параллель түзулер сызбада параллель аттас проекциялармен бейнеленетіндігін пайдалануға болады. SAC жазықтығында (2.12 сур.қар.) АС қабырғасына параллель түзу жүргізсе, онда мұндай түзудің көлденең проекциясы АС-ға параллель, ал фронталды- А"С"-ға параллель болады. Жүргізілген түзу SA қабырғасын L1 нүктесінде кесіп өтеді, мұнда S"L'\ проекциясы SLj кесіндісінін нақты өлшеміне сәйкес келесін болады. Жазылмада (2.14 сур.қар.) S”L"U кесіндісіне тең S0L10 кесіндісін салып, А 0С0 –ға параллель түзу жүргізеді. Бұл түзудің SC бейнесімен қиылысы L0 нүктесінің орналасуын анықтайды. Соединив точки M0, N0 және L0 нүктелерін түзулердің кесінділерімен жалғап, жазылмада пирамиданың көлбеу жазықтықпен қиылысу сызығын аламыз.

Айналу цилиндрі, немесе түзу айналма цилиндрі түзудің оған параллельді өсі бойымен айналу кезінде алынатын жайылмалы бетті құрайды. 2.15, а сур. түзу айналма цилиндрдің көрнекі бейнесі көрсетілген, ал 2.15, б суретте оның проекциялары берілген. Егер 12 түзуді (2.15, а сур.қар.) оған параллель өсі 0102, бойымен айналдырса, 2.15 сур. бұл түзудің әрбір нүктелері шеңберді сипаттайды, ал оның барлық нүктелері (12 түзудің барық реттік орындары) цилиндрлік бетті құрайды. Бетті жасайтын түзуді құраушы деп атайды.

Цилиндрді дене ретінде қарастырсақ, оның көлемін үстіңгі және астыңғы негіздерімен шектеген жөн. Цилиндрлік болып тек бүйір беті табылатынын айта кету керек, ал негіздері жазықтықтарды құрайды. 0102 айналу цилиндрінің өсі проекциялардың көлденең жазықтығына перпендикуляр болып табылады, сондықтан барлық құраушылар п1 жазықтығына пендикуляр және цилиндрлік беттің нүктелері көлденең жазықтыққа шеңбер түрінде кескінделеді (2.15, б сур. қар.). Түзу айналма цилиндрінің проекциялардың фронталды жазықтығына перпендикуляр жазықтықпен қиылысқан түзу айналма цилиндрдің фронталды және көлденең проекциялары берілген болсын (2.16, а сур.). Жазықтықпен қиылған цилиндрдің профильді проекциясын және осындай цилиндрдің бүйір бетінің жазығын салу керек. Мұнда көлбеу жазықтықтан жоғарғы цилиндрдің бөлігі жоқ деп санаймыз, яғни, цилиндрдің қалған төменгі бөлігінің проекциясы мен жазығын салу қажет деп санаймыз. Қима жазықтық проекциялардың фронталды жазықтығына перпендикуляр болғандықтан, цилиндрдің жазықтықпен қиылысу сызығының барлық нүктелерінің фронталды проекциялары 1”7” кесіндісімен толық сәйкес келеді. Қарастырылып отырған есепте цилиндрді құраушылардың барлығы проекцияның көлденең жазықтығына перпендикуляр болғандықтан, қиылысу сызығының барлық нүктелерінің көлденең проекциялары цилиндрлік бет п1 жазықтығына кескінделетін шеңбермен сәйкес келеді Осылайша, осы сызықтың кез-келген нүктелерінің жетіспейтін профильді проекцияларын салуға болатын қиылысу сызығының фронталды және көлденең проекциялары бар деп тұжырымдауға болады. Ары қарай жазбаны салу болжанып отырған соң құрылыстар үшін белгіленген 1... 12 нүктелері цилиндрлік бетте бір қалыпты орналасқан құраушыларда таңдалынады. п1 жазықтығындағы шеңбер нүктелердің фронталды проекциялары орналасқан 12 бөлікке бөлінеді, екі проекцияда нүктелердің профильді проекциялары салынады. Биіктігі h және диаметрі d айналу цилиндрінің жазығы бір қабырғасы цилиндр биіктігіне, ал екіншісі негіз шеңберінің ұзындығына теңтікбұрышты құрайды (1нүктелі жасаушы 2.16, б сурет ). Ол бойынша цилиндрлік бетті кескен жасаушы жазбада екі рет қайталанады. Жазбада қиылысу сызығын жүргізу үшін жасаушылардың сәйкес кесінділерін құру қажет. Қарастырылып отырған есепте цилиндрдің барлық жасаушылары п1 жазықтыққа перпендикуляр болғандықтан, бізге қажетті жасаушылардың кесінділері проекциялардың фронталды және профильды жазықтығына параллельді, яғни, оларға бұрмалаусыз кескінделеді. Негіз шеңберінің жазылған доғасын 12 бөлікке бөліп, цилиндрдің жасаушыларын өткізіп, оларға құруға бағытталған нүктелер орналасқан биіктік салу қажет. Құрылған 10... 12 0 нүктелері бір қалыпты қисықпен біріктірілсін. Жазылманы жуықтап құру кезінде жасаушылары құраған қатар мен негіз шеңбері доғасының 1/12 тең ұзындығы арасындағы қашықтықты сәйкес хорданың өлшеміне ауыстыруға болады.

Айналу конусы немесе түзу айналма конусы түзу сызықтың өс бойымен айналу кезінде алынатын және осы өсті бір нүктеде кесіп өтетін жазылмалы беткей. 2.17, а суретте өсі SO проекциялардың көлденең жазықтығына перпендикуляр, биіктігі S айналу конусының айқын көрінісі берілген, ал 2.17, б суретте оның проекциялары берілген. Егер SA түзуін SO өсі бойымен ол оны S нүктесінде қиып өтетіндей айналдырса, онда бұлтүзудің әрбір нүктесі шеңберді сипаттайды, ал оның барлық нүктелері все ее точки (түзудің барлық кезекті орындары) конустық беткейді құрайды. Өз қозғалысымен SA түзуін туындататын беткейді туындатушы деп атайды. Кез келген айналу бетіндегі сияқты конустың оның өсіне перпендикуляр жазықтықпен қиылысу нәтижесінде шеңберді алады. 2.17 суретінде а-бұл орталығы Р шеңбер. Егер конусты оның шыңы

арқылы өтетін жазықтықтармен бөлсе, беті екі құраушысының (SA және SА1) бойымен қиылысады. Конустың барлық құраушыларын кесіп өтетін және онық өсіне перпендикуляр емес жазықтық қиылысында эллтпсті құрайды. 2.17, а суретте бұл жағдай EF және GK өстерімен көрнектеледі.

Конустың жазықтықпен қиылысу сызығын және қиылысу сызығын ескере отырып, конустық беттің жазылмасын салу қажет. Мұнда конустың жоқ деп есептейміз, яғни, конустың қалған төменгі бөлігінің жазылмасын салу қажет. п2 жазықтығына перпендикуляр жазықтық берілгендіктен, эллипстің фронталды проекциясы бар, және конустық проекцияға жататын нүктесінің жетіспейтін проекциясын салу ғана қалды деп есептеуге болады. Нүктелердің проекциясын салу үшін тең орналасқан S1... S12 жасаушылары пайдаланады.

Конустық беттің жазылмасы (2.19 сур.) радиусы конус құраушысының І нақты ұзындығына (2.18 сур.қар.) тең секторды білдіреді, а ф бұрышын

формуласы бойынша табуға болады (2.19 сур.қар.) , мұнда r — негіз шеңберінің радиусы(2.18 сур.қар.). Жазылмада конустың жазықтықпен қиылысқу сызығын құру үшін S1... S12 құраушыларын салып, оларда натурал түрде SA, SB, SE және басқа кесінділерді салу қажет. Қарастырылып отырған мысалда конустық биіктік S1 құраушысы бойынша бөлінген, сондықтан, бұл жасаушы жазылмада екі рет қайталанған. Басқа құраушылардың орналасуы ф бұрышын немесе сәйкес шеңбер доғасының ұзындығын 12 тең бөлікке бөлу жолымен алынады. Жазылманың жақындатылған құрылысында сектордың бұрышын есептемеуге болады, ал 10 еркін таңдалған нүктеден І радиусты доға жүргізгеннен кейін жақын орналасқан құраушылардың негіздері арасында доғаның ұзындығы емес, хорданың ұзындығын, мысалы, 1'2' кесіндісін қажетті жерден салуға болады. Жазылмада A, B, E және басқа нүктелерді салу үшін сәйкес жасаушылардың кесінділерінің қажетті өлшемдеріне ие болу керек. Белгіленген жасаушылардың арасында тек S1 және S7 проекциялардың фронталды жазықтығына ғана параллель, онда SA және SB кесінділері п2 жазықтығына ауытқұсыз кескінделеді. Бұл сәйкес жасаушыларға А және В0 (2.19 сур.қар.) нүктелерінің орнын анықтап алып, SA" және S'B" (2.18 сур.қар.) кесінділерін салуға мүмкіндік береді. Қалған жасаушылардың кесінділері айытқұмен кескінделеді, сондықтан жазылманы салу кезінде пайдалану үшін, бұл кесінділердің нақты мәндерін анықтау қажет. Мұндайды жасаудың ең ыңғайлы жолы сәйкес жасаушыларын конус биіктігінің айналасында очерктік жасасушыларының бірімен сәйкескенге дейін айналдыру болып табылады (2.18 сур.қар.). Мысалы, S3 жасаушысын сағат тілі бағытымен (көлденең проекцияда) S1 жасаушысымен сәйкескенге дейін айналдырған кезде Е нүктесі көлденең жазықтықта жалжи отырып, Ej орынын алады. S"E"' кесіндісі SE кесіндісінің нақты өлшеміне сәйкес келеді және жазылмада Е0 нүктесін салған кезде пайдаланылуы мүмкін (2.19 сур.қар.)

Сфера дегеніміз шеңбер немесе оның доғасының оның орталығы арқылы өтетін және осы шеңбер немесе доғаның жазықтығында жататын өстің айналасындағы доғаның айналдырғанда пайда болатын жайылмайтын бет. 2.20, а сур. Орталығы О нүктесіндегі сфераның суреті бейнеленген, ал 2.20, б суретінде оның сызбасы көрсетілген. Беттің өсі - сфераның ортасынан өтетін кез-келген түзу бола алады. Айналмалы жасаушының (окружности или ее дуги) әрбір нүктесі шеңберді сипаттайды, сондықтан, сфераның жазықтықпен кез-келген қиылысуында шеңбер құрылады. Жазықтықтары айналу өсіне перпендикуляр шеңберлер параллельдер деп аталады. Айналу өсі арқылы өтетін параллельдердің ең үлкенін меридианалар деп атайды. Параллельдердің ең үлкенін экватор деп атайды. Сфераның проекцияларының барлығы диаметрлері сфераның диаметріне тең шеңберлерді құрайды. Сфераның сызбада берілуінің толық тапсырмасы үшін үш проекция да қажет. Алайда, сызу тәжірибесінде бір проекциямен шектеледі, бірақ диаметрдің белгіленуін сфераның тура өзі бейнеленгенін көрсететін арнайы мәзірмен сүйемелдейді. Сфераның жазықтықпен қиылысу сызығы – әрқашан да шеңбер болады, бірақ оның проекциясының пішіні шеңбер жазықтығының проекция жазықтығына қатысты орналасуына байланысты. Егер шеңбер жазықтығы проекциялардың кейбір жазықтығына параллель болса, онда шеңбер ауытқусыз кескінделеді. Егер шеңбер жазықтығы проекциялардың жазықтығына перпендикуляр болса, онда шеңбер түзудің кесіндісі ретінде кескінделеді. Егер шеңбер жазықтығы проекциялардың жазықтығына параллель немесе перпендикуляр болмаса, онда шеңбер проекциясы эллипсті құрайды. Мысалы, сфераның көлденең жазықтықпен қиылысуы кезінде орталығы Р нүктесіндегі, п2 жазықтығына кесінді түрінде, ал п1 жазықтығына шеңбер түрінде кескінделеді.

Сфераның кейбір шеңберлері белгілі бір проекциялардың жазықтығына қатысты бетінің анықталуы үшін маңызды. Осылайша, А нүктесі орналасқан сфераның экваторы проекциялардың көлденең жазықтығына қатысты оның көрінуін анықтайды, яғни, экватордан жоғары орналасқан (п2 жазықтығына проекциясын қар.) сфераның бөлігі көлденең жазықта көрінетін болады. Сфераның В нүктесі орналасқан басты меридианы оның проекциялардың фронталды жазықтығына қатысты көрінуін анықтайды, яғни, басты меридиан алдында орналасқан, демек, п2 жазықтығынан ары , және сәйкесінше, бақылаушыға жақын сфераның бөлігі (п1 жазықтығына проекциясын қар.) фронталды проекцияда көрінетін болады. С нүктесі орналасқан сфераның профильді меридианы оның проекциялардың профильды жазықтығына қатысты көрінуін анықтайды, яғни, профильді меридианның сол жағында орналасқан сфераның бөлігі (п1 және п2 жазықтығына проекциясын қар.) профильді проекцияда көрінетін болады. Егер сферада жатқан нүктенің жетпейтін проекцияларын құру қажет болса, бет нүктесінің тиесілігі белгісіне және бұрын пайдаланған алгоритмға сәйкес әрекет жасау қажет: нүкте арқылы ойша шеңбер жүргізіп, осы шеңбердің проекцияларын құрып және олардан нүктелердің қажетті проекциясын табу қажет. Мысалға, D нүктесінің фронталды D" проекциясы берілсін және осы нүктенің көлденең және профильді проекциясын салу қажет болсын. Егер D нүктесі арқылы көлденең шеңбер жүргізсе, оның фронталды проекциясы D" нүктесі арқылы өтетін көлденең түзудің кесіндісі ретінде көрінеді. Проекциялардың көлденең жазықтығына жүргізілген шеңбер ауытқусыз кескінделеді, ал D' көлденең проекциясы салынған шеңбердің көлденең проекциясында орналасатын болады. D нүктесінің D'" профильді проекциясын D'' және D' проекциялары бойынша салуға болады.

Екі бет қиылысуы кезінде екі бетке бірдей ортақ нүктелердің жиынын білдіретін сызықты құрайды. Осылайша, екі берілген беттің қиылысу сызығын салудың мақсаты, екі бетке де жататын нүктелерді анықтауда болып келеді. Екі беттің қиылысуы сызығын анықтау үшін жалпы жағдайда келесі әрекеттерді жасау қажет: қосымшаның берілген беттерін кесіп өту; қосымша беттің берілгендердің әрбіреуімен қиылысу сызықтарын құру; салынған сызықтардыңқиылысу нүктелерін анықтау; жаңа қосымша беттер енгізе отырып және алдыңғы әрекеттерді қайталай отырып, берілген беттердің кесіп өту сызығының қажетті нүктелерін құру; табылған нүктелерді бір сарынды қисықпен жалғау. Екі беттің қиылысуы сызығын құруды іске асыра отырып, енгізіліп отырған қосымша беттер жеткілікті түрде қарапайым (жазықтықтар, сфералар) болуына, ал қосымша беттердің берілгендермен қиылысуы кезінде неғұрлым қарапайым (түзулер, шеңберлер) проекциялары бар сызықтар пайда болуына тырысу керек. Құру кезінде анықтау қажет қиылысу сызықтарының нүктелер саны есеп шарты мен қажетті дәлдігіне байланысты. Әдетте, күрделі қисық беттердің қиылысу түзуін салу үшін нүктелердің әжептәуір санын табуға тура келеді, мұнда бірінші болып қиылысу сызығына тән нүктелері деп аталатындары анықталады: ең жоғары және ең төменгі, бақылаушыға ең жақын және ең алшақ, сондай-ақ, қисықтың беттің очеркіне жанасу нүктелері және т.б. Екі беттің қиылысу сызықтарын салудың жалпы тәсілі абсолюттік әмбебаптыққа ие және барлық дерлік жағдайларда қолданыла алады.

Радиусы R, орталығы О нүктесінде сфераның қиылысу сызығы мен шыңы S түзу айналма конустың проекцияларын салу қажет болсын (2.21Сур.). Қойылған міндетті шешу кезінде қосымша беттер ретінде көлденең жазықтықтар пайдаланған жөн. Осындай а жазықтықтарының бірін енгізіп, ол берілген беттерді кесіп өтетін түзулерін табамыз. Сфераның беті радиусы R1 шеңбер бойынша, ал конустың беті радиус r1 шеңбер бойынша қақ бөлінеді, әрі екеуі де проекцияның көлденең жазықтығына ауытқусыз кескінделеді. Бұл шеңберлердің екеуі де а көлденең жазықтығына жатқандықтан, 1 және 11 олар нүктелерінде қиылысады. Бұл нүктелер сфера мен конус үшір ортақ болып келеді, демек, олардың қиылысу сызығына жатады. 1' және 1{ — көлденең проекциялары R1 және r1 радиусты шеңберлердің көлденең проекцияларының қиылысу ының нәтижесі, ал сәйкес келуші 1” және 1"' фронталды проекциялары тек осы радиусты шеңберлердің проекцияларындағы байланыс сызығы бойынша анықталады. Жаңа көлденең проекцияларды енгізіп, және келтірілген құрылыстарды қайталай отырып, нүктелердің қажетті санын алуға болады, ал оларды бірқалыпты қисықпен біріктіріп, - сфера мен конустың қиылысу сызығының проекцияларын алуға болады. Құрылыстарды қиылысу сызығының сипаттық нүктелерін анықтаудан, атап айтқанда, іздеп отырған сызықтың ең жоғары және ең төмен нүктелерін іздеуден бастаған дұрыс. Бұл нүктелер қиылысатын сызықтардың симметрия жазықтығында орналасады. Қарастырылып отырған есепте симметрияның жазықтығы проекциялардың фронталды жазықтығына параллель. Орнатылатын нүктелер сфераның басты меридианының симметрия жазықтығында жатқан конустың сәйкес жасаушысымен қиылысында орналасады, сондықтан 2” ең биік нүктесінің және 3" ең төменгі нүктесінің фронталды проекциялары сфераның басты меридианының конустың сол жақ очерктік жасаушысының қиылысында орналасады. 2' и 3' көлденең проекцияларын байланыс сызықтары бойынша анықтайды. 2 және 3 нүктелерінің проекцияларын анықтағаннан кейін қосымша жазықтықтарды 2 нүктесінен жоғары емемс, 3 нүктесінен төмен емес қылып енгізу абзал екендігі айғақтана түседі. Қиылысу сызығының көлденең проекциясы сфера экваторының проекциясына жанасатын нүктелерді анықтау үшін, экватор жазықтығымен сәйкес келетін, сфераны экваторы бойынан, ал конусты - r2 радиусты шеңберде кесіп өтетін в көлденең жазықтығын енгізу қажет.

Бұл шеңберлердің көлденең проекциясын кесіп өту 4'және 4[ п нүктелерін анықтауға мүмкіндік береді. 4” и 4"' фронталды проекциялары сфера экваторының фронталды проекцияларында (конус шеңберінің проекциялары) орналасады. 4 және 4 j нүктелері қиылысу сызығының көлденең проекцияда көзге көрінуін анықтайды, яғни, экватордан жоғары орналасқан сызықтың бөлігі (4 2 4J учаскесі) көлденең проекцияда көрінеді, ал сызықтың қалған бөлігі көрінбейді. Мұнда және ары қарай қисық беттер монолиттік мөлдір емес денені шектейді деп есептейміз. Онда 2 және 3 нүктелері конустың очерктік жасаушысының болу учаскесін, ал 4 және 4 1 нүктелері— сфера экваторының болу учаскесін анықтайды.

Қисық сызықты беттердің қиылысу сызықтарын құру кезінде қосымша беттер ретінде жиі сфераларды пайдаланады. Оларды пайдалану көбінесе өстес айналу беттерінің ерекшеліктеріне негізделеді.

2.22, а суретте көрнекі бейнесі көрсетілген, ал 2.22, б сур. — диаметрі Dj цилиндр және шыңы S негіз шеңберінің диаметрі D 2 конусының сызбасы берілген. Бұл беттер проекциялардың фронталды жазықтығына параллель айналудың жалпы өсіне ие. Бұрын айтылып кеткендей, мұндай беттер шеңбері бойынша қиылысады. Бірақ, айналу өсі п2 жазықтығына параллель, ал шеңбер жазықтығы айналу өсіне перпендикуляр болғандықтан, цилиндр мен конус қиылысатын шеңбердің жазықтығы п2 жазықтығына перпендикуляр болады. Демек, шеңбер проекциялардың фронталды жазықтығына берілген беттердің очерктік жасаушыларының қиылысу нүктелерімен шектелген т" кесіндісі түрінде кескінделеді. 2.23, а сур. көрнекі бейнесі көрсетілген, ал 2.23, б сур.—1 сфераның 4 цилиндрмен, 3 конуспен және 2 сферамен қиылысуы мысалдарының сызбасы келтірілген. Барлық жағдайларда қиылысушы беттер өстес болып келеді, өйткені сфераның айналу өсі деп оның ортасынан өтетін кез-келген түзуді қабылдауға болады. Демек, 2 ...4 беттері 1 сферасымен шеңберлері бойынша қиылысады. Сфераның әрбір берілген беттермен ортақ айналу өстері параллель болғандықтан, бұл шеңберлердің жазықтықтары п2 жазықтығына перпендикуляр, сондықтан шеңберлер онда айналу өстеріне перпендикуляр түзулер түрінде кескінделеді. Қосымша сфераларды пайдалану өстес айналу беттерінің пайда болуы мүмкіндігімен ғана шектеліп қоймайды және кейбір басқа жағдайларда тиімді. Мұнда сфераларды пайдаланудың бір ғана тәсілі қарастырылады — бұл қосымша сфералар ортақ орталыққа ие болатын тәсіл.

Шыңы S (2.24 сур.) негізінің диаметрі D1 түзу айналмалы конустың диаметрі D2 түзу айналмалы конуспен қиылысу сызығының проекциясын салу қажет болсын. Конус пен цилиндр өстері О нүктесінде қиылысады және проекциялардың фронталды жазықтығына параллель болсын.

Конус пен цилиндрдің өстерімен анықталатын фронталды жазықтығының болуы қиылысу сызығының көрінетін және көрінбейтін бөліктерінің фронталды проекциялары сәйкес келуі керек деп пайымдауға мүмкіндік береді. Бұрын мазмұндалып кеткен құру алгоритміне сәйкес берілген беттерді радиусы R орталығы О сферасымен кесіп өтеміз. Қосымша сызықтар берілген беттердің әрбірін қиып өтетін сызықтарды табамыз. О орталығы конустің өсінде орналасқан, енгізілген сфера соңғысымен өстес айналу беттерін құрайды. Мұндай беттер шеңберлер бойында қиылысады, ал конустың өсі проекциялардың фронталды жазықтығына параллель болғандықтан, бұл шеңберлердің фронталды проекциялары болып т" және т" кесінділері табылады. Қосымша сфераның орталығы цилиндр өсінде де орналасқандықтан, сфера мен цилиндр де өстес айналу беттерін құрайды, ал олар қиылысатын шеңбердің фронталды проекциясы— и" кесіндісін құрайды. Бір сферада жатқан т1 және иь шеңберлері 1” және 1"' фронталды проекциялары сәйкес келетін екі нүктеде қиылысады. т2 және и1 шеңберлерінің қиылысуы кезінде фронталды проекциялары 2” және 2" цилиндр мен конусқа ортақ тағы да екі нүктені алады.

Конус пен цилиндрдің очерктік жасаушылары симметрияның ортақ жазықтығында жатады, сондықтан да қиылысады. 3 нүктесі қиылысу сызығының ең жоғарғы, ал 4 —ең төменгі нүктесі болып келеді. Орталығы О нүктесіндегі жаңа қосымша сфералар енгізе отырып және келтірілген құрылыстарды қайталай отыра, басқа нүктелердің проекцияларын табуға болады. Ал оларды бірқалыпты қисықпен біріктіріп, конус пен цилиндрдің қиылысу сызығының фронталды проекциясын алуға болады.

Ох, Оу және Oz (2.25 сурет) үш өзара перпендикулярлы өстер жүйесі аксонометриялық проекциялар жазықтығына қатысты өстердің бір де бірі оған перпендикулярлы болмайтындай етіп орналасқан болсын. Координаттық өстер жүйесінің а жазықтығына тік бұрышты кескінделуі кезінде Оаха, Оауа, Оаza проекцияларын аламыз. Мұнда 1-ге тең остерде алынған кесінділер тік бұрышты кескіндеу кезіндегі өлшемі нақты өлшемінен кем lx, ly, lz кесінділеріне кескінделеді. lx/l = k, ly /l = m, lz/l = n қатынастарын бұрмалаудың аксонометриялық өстері бойынша коэффициенттері деп атайды. Бейнелік жазықтыққа тік бұрышты кескіндеу кезінде алынған бейнені тік бұрышты аксонометриялық проекция немесе тік бұрышты аксонометрия деп атайды. Тік бұрышты аксонометрия түрлерін бұрмалау коэфициентіне қатынасы бойынша ажыратады. Егер бұрмалау коэфициентінің бірі де екіншісіне тең болмаса (k ф m ф n ф k), аксонометрияны триметрия деп атайды. Егер екі бұрмалау коэфициенті өзара тең, бірақ үшіншісіне тең емес болса (k = n ф m), аксонометрияны диметрия деп атайды. Егер бұрмалау коэфициентінің барлығы өзара тең болса(k = m = n),бұл- изометрия. МЕСТ 2.317—69 регламенттелген изометриялық проекцияны қарастырайық. Бұл жағдайда координаттық өстердің изометриялық проекциясы (2.26 сур.) бір-біріне 120° бұрышта орналасқан. ал Oz проекциясы (басқа да аксонометрлік бейнелерде сияқты) тігінен орналасқан. Изометрия құру кезінде келтірілген бұрмалау коэффициенттерін, оларды 1,00-ге тең деп алып, пайдаланады. Заттың изометриялық бейнесі келтірілген коэффициенттері бойынша 1,22 есеге көбейтілген болады, алайда, құрылымдардың ыңғайлылығы үшін дәлдігі нақты болмайды. Тік бұрышты диметриялық проекция үшін (МЕСТ2.317—69) Ox (к) және Oz (n) өстері бойындағы бұрмалау коэффициенттерін өзара тең деп қабылдайды, ал Oy (m) өсі бойындағы бұрмалау коэффициенті к (немесе n) жартысына тең болады.

Бұл жағдайда координаттық өстердің диметриялық проекциялары 2.27 сур. көрсетілгендей: Ox проекциясы көкжиекке 7°10 бұрышымен, ал Oy проекциясы —41°25' бұрышымен орналасады. Ось проекцияларын диметриямен құру үшін tg 7°10' « 1/8, а tg 41°25'« 7/8 екендігін пайдалануға болады. Диметрияларды құру кезінде Ох және Oz өстері бойындағы коэффициенттердің мәндері 1,00-ге тең, Оу өсі бойындағы мәні - 0,5 екендігін ескере отырып, келтірілген бұрмалау коэффициенттерін пайдаланады. Мұнда заттың диметриялық көрінісі 1,06 есеге өсірілген болады. Екі немесе үш өзара перпендикулярлы проекциялар жазықтығының жүйесіндегі геометриялық нысанның сызбасы бар болса, әрқашан оның аксонометриялық көрінісін салуға болады. Мысалы, егер А нүктесінің сызбасы берілген болса (2.28, а сур.) және оның изометриялық ( 2.28, б сур.) немесе диметриялық (2.28, в сур.) бейнесін құру қажет болса, өстердің аксонометриялық проекцияларының бойымен бұрмалау коэффициенттерінің есебімен сәйкес координаталарды салу қажет. Келтірілген коэффициенттері бойынша бұрмалаудың Ox проекциясын құру кезінде бойымен 2.28, а суретіндегі OAx кесіндісіне сәйкес А нүктесінің x координатасын салу қажет. у Axa нүктесінен 2.28, б, в суретте Oy проекциясына параллель түзу жүргізіп, онда 2.28, а сур. AxA' кесіндісіне сәйкес координата салу қажет. Диметрия құрған кезде Oy өсінің бойындағы бұрмалау коэффициентін ескерген, яғни, AxA кесіндісінің жартысын қалдырған жөн. Oazа түзуіне параллель, A^ нүктесінің сәулесінен 2.28, а сур. AxA”кесіндісіне сәйкес А нүктесінің z координатасы салынсын.

Аксонометриялық проекцияларды құру ұшін олардың биіктігінің проекцияларын анықтап, оларды түзулердің кесінділерімен біріктіріп, қабырғаларының проекциясын алады. ABCDEF дұрыс алтыбұрыштың изометрия және диметрияда проекцияларын құру қажет болсын. (2.29, а сур.). Берілген алтыбұрыш көлденең орналасқан, және координаттық остердің орналасуын таңдаған кезде координаталар басы деп оның О симметрия орталығын қабылдаған абзал. Координаттық остердің изометриялық (2.29, б сур.) және диметриялық (2.29, в сур.) өстерін салғаннан кейін, A және D шыңдарының аксонометриялық проекцияларын салуға болады. Бұл нүктелер Ox өсінде орналасқан, сәйкесінше, олардың кеңістікте және сызбадағы орналасуы өзара тең және 2.29, а, сур. А'О' және OD' кесінділеріне сәйкес x координаталарының шешімдерімен ғана анықталады, алайда оландық белгілері қарама-қарсы: А нүктесінің x координатасы оң мәнге ие, ал D нүктесінің х координатасы-теріс. Мұндайды A және D нүктелерінің аксометриялық проекцияларын құруда ескерген жөн, яғни, х координатасына сәйкес кесінділерді O нүктесінің екі жағына қалдыру. B, C, E және F нүктелері мәні бойынша тең, бірақ белгісі бойынша қарама-қарсы у координатасына ие. В және С нүктелері үшін бұл мәндер 2.29, а сур. O'G' кесіндісіне, ал E және F нүктелері үшін O'H' кесіндісіне сәйкес. Оа нүктесінен Oaуа түзуіне осы кесінділерді салып, Ga және На нүктелерін аламыз. Мұнда диметрия салу кезінде координаталарды екі есеге азайту керектігін ескерген жөн (2.29, в сур. қар.). Ga және На нүктелері арқылы Оаха параллель түзу жүргізіп, оларға ізделген нүктелердің х координатасын саламыз. Для точки В нүктесі үшін бұл координата B'G' кесіндісіне, (см. рис. 2.29, а) С нүктесі үшін G'C' кесіндісіне, E нүктесі үшін - E H кесіндісіне, F нүктесі үшін - H F кесіндісіне сәйкес. Шыңдарының құрылған проекцияларын біріктіріп, ABCDEF алтыбұрышының изометриялық және и диметриялық проекцияларын аламыз. Көлденең орналасқан ABCDE бесбұрышының аксонометриялық бейнесін құру үшін (2.30, а сур.) координаталар басын сипатталған шеңбердің О орталығынан таңдаған абзал. Координаталық өстердің проекциясын изометрия изометрии (2.30, б сур.) және диметрияда (2.30, в сур.) құрғаннан кейін Ох өсінде жатқан А нүктесінің Аа проекциясын салуға болады, ал оның координатасы х OA' кесіндісіне сәйкес (2.30, а сур.). С және D нүктелері O G кесіндісіне сәйкес х тең координаттарына ие, оны аксонометриялық

Бұл нүкте арқылы Оу өсінің проекциясына параллель түзу жүргізу керек, және одан 2.30, а сур. G'C'және G'D' кесінділеріне сәйкесінше тең C и D нүктелерінің у координаттар мәнін қалдыру керек. Диметрия салу кезінде (2.30, в сур. қар.) у координаталары екі есе азайтылуы керек екенін ескерген жөн. B және E нүктелерінің аксонометриялық нүктелерін салу кезінде бұл нүктелер 2.30, а, сур. O'F' сәйкес және, мәні бойынша тең, бірақ белгісі бойынша қарама-қарсы у координатасына тең х координаталарына ие екендігін ескерген жөн (F'B' және F'E' кесінділері). Сондықтан, Поэтому Oaxa түзуінде O F тең OaFa кесіндісін салуға болады, және B және E нүктелері үшін Oaya параллель түзуін- F'B ' және F'E' кесінділерін жүргізуге болады (2.30, а сур.қар.). Диметрия салу кезінде (2.30, в сур. қар.) у координаталары екі есе азайтылуы керек. Шыңдардың аксонометриялық проекцияларын түзулердің кесінділерімен біріктіріп, ABCDE бесбұрышының изометриялық және диметриялық бейнелерін аламыз.

Егер шеңбердің жазықтығы аксонометриялық проекциялардың жазықтығына параллель немесе перпендикуляр болмаса, онда шеңбер оған эллипс түрінде кескінделеді. Эллипстің үлкен өсі болып аксонометриялық проекциялардың жазықтығына параллель болып келетін шеңбер диаметрінің проекциясы, ал кіші өсі — біріншісіне перпендикуляр және бейнелік жазықтыққа ең үлкен бұрышпен түсірілген диаметрдің проекциясы болатыны белгілі. Проекциялардың жазықтығына параллель жазықтықтарда орналасқан шеңберлер үшін эллипстердің үлкен және кіші өстерінің бағыттары мен өлшемдерін анықтап алайық. Изометрия (2.31, а сур.) және диметрияда (2.31, б сур.) эллипстің үлкен өсі координаттық өстердің проекцияларының біріне перпендикуляр, ал кішісі — осы өстің бағытымен сәйкес келеді.

Диаметрі d шеңбердің аксонометриялық проекцияларын салу ауытқулардың нақты коэффициенттерімен жүргізілсе, онда алынған эллипстердің үлкен өстері әрқашан диаметрге, ал изомертриядағы эллипстердің кіші өстері 0,58d тең болатын еді. Диметрияда шеңбердің орналасуына тәуелді кіші өстер п1 немесе п3 параллель жазықтықтарға 0,33d тең, ал п2 параллель жазықтыққа кіші өсі 0,88d-ні құрайтын еді. Аксонометриялық проекцияларды салу, әдетте, келтірілген коеффициенттер бойынша жүргізілетіндіктен, кіші және үлкен өстердің мәндерін изометрия үшін 1,22 есеге, ал диметрия үшін 1,06 есеге өсіреді, яғни, эллипстердің үлкен және кіші өсі 2.31 сур. көрсетілген мәндерге сәйкес болады. Эллипс әрбірінен екі берілген нүктеге дейін қашықтығының қосындысы — осы жазықтыктың фокустары тұрақты және фонустары арасындағы қашықтықтан асып түсетін жазықтықтар жиынтығын құрайды. Бастапқы мәліметтер ретінде нақты бір эллипс салу үшін әдетте үлкен АВ (2.32 сур.) және кіші CD өстерінің бағыттары мен өлшемдері қызмет етеді. Эллипстердің үлкен және кіші өстері өзара перпендикулярлы және О қиылысу нүктелерімен тең жартыға бөлінеді. Үлкен және кіші өстерінде, диаметрлерінде сияқты, шеңберлер құрылады. Эллипстің кез-келген нүктесін келесі жолмен алуға болады. О нүктесінен сәуле жүргізеді. Сәуленің үлкенірек шеңбермен қиылысуы 1 нүктесінен кіші өске параллель түзу жүргізеді, ал сәуленің кішірек шеңбермен қиылысуы 2 нүктесінен үлкен өске параллель түзу жүргізеді. 1 және 2 нүктесінен жүргізілген түзулердің Е нүктесіндегі қиылысында эллипстің нүктелерінің бірін алады. Қүрылыстардың ыңғайлылығы үшін О нүктесінен сәулелерді бейберекет емес, үлкен шеңберді алдын-ала тең бөліктерге бөліп алып жүргізеді (мысалы, 12-де). Табылған эллипстің нүктелерін бірқалыпты қисықпен біріктіреді. Эллипс — құрылуы оған жататын нүктелердің қажетті санын анықтаумен байланысты сызба үлгілік сызық. Бұл жайт нақты бөлшектің аксонометриялық проекциясын орындаудың еңбек көлемін недәуір арттырады. Сондықтан тәжірибеде эллипстерді арнайы құрастырылған қисықтармен — төрт орталықты сопақтармен алмастырады, олардың құндылығы оларды циркульдің көмегімен салу мүмкіндігі болғандығында, бұл жұмысты әлдеқайда жеңілдетеді. Бұл сопақтарға айқын талап болып оларды нақты эллипстерге барынша жақындату табылады. Ұсынылатын сопақтарды құруды қарастырайық. инновациялық қызмет. Проекциялардың көлденең жазықтығында жатқан және орталығы координаттар басындағы шеңбердің изометриялық проекциясын салу қажет болсын. Құру үшін бастапқы деректер болып диаметрі немесе кескінделуші шеңбердің радиусы R, сонымен қатар құрылушы эллипстің проецируемой табылады маңызы бар, үлкен және кіші өстерінің бағытының мәндері табылады.

Оаха (2.33 сур.) және Оа уа, изометриялық өстерін жүргізгеннен кейін берілген ауытқу коэффициенттері бойынша құрылыстарды жасауды іске асыра отырып, Оа орталығынан өстерінде шеңбер радиусының өлшемін салып, диаметрлер соңының проекцияларын —Aa, Ba, Са және Da нүктелерін алады. Эллипстің үлкен өсі Oz жоқ өсіне перпендикуляр, сондықтан сызбада ол көлденең бейнеленген, ал үлкеніне перпендикуляр эллипстің кіші өсі тігінен орналасады. Aа нүктесінен радиусы шеңбер диаметріне тең R1, эллипстің кіші өсінің бағытында таңба жасап, O1 орталығын белгілейді. Осыған ұқсас, Ва нүктесінен O2 орталығын алады. O1 нүктесінен радиусы O1Aa (немесе O1Da) доғасын, ал екінші доғаны—радиусы O2Ba (немесе O2Ca) O2 нүктесінен жүргізеді. Жүргізілген доғалар шамамен эллипстің кіші а өсіне тең EF кесіндісін қияды. Радиусы ОаЕ Оа нүктесінен (кіші жарты өс өлшемімен) үлкен өс бағытында таңба салып, түйіндеуші доғалардың орталықтары болатын O3 және O4 нүктелерін алады. Содан кейін түйіндесудің радиусы мен нүктелерін анықтайды, ол үшін O2 және O3 нүктелері арқылы оның радиусы R1 доғамен қиылысуы екі доғаның түйіндесу К4 нүктесін беретін түзу жүргізеді. Ұқсас құрылыстар арқылы, O1O3 түзуін қолдана отырып екінші түйіндесу нүктесін —К1 анықтайды. O3K1 (немесе O3K4) тең, радиусы r1 O3 орталығынан доға жүргізіп, сопақтың сол жағының құрылысын аяқтайды. Сопақтың сол жағында осындай әрекеттерді жасап, эллипстің үлкен өсінің мөлшерін шамамен анықтайтын G және H нүктелерін алады. Радиусы R (диаметрі d) орталығы O нүктесіндегі көлденең шеңбердің диметриялық проекциясын салу қажет болса, Ох және Оу өстерінің диметриялық проекцияларын (2.34, а сур.), сондай ақ эллипстің үлкен және кіші өстері орналасатын түзулер жүргізеді.

Келтірілген Oa ха түзуі бойымен ауытқу коэффициенттері бойынша Оа нүктесінен R-ға тең кесінділерін салады, және AC диаметрі ұштарының проекцияларын алады, ал Оа уа түзуінің бойымен Оа нүктесінен R/2 тең, BD диаметрінің ұштарының проекцияларын анықтайтын кесінділерді алады. Эллипстің кіші өсінің бағытын анықтаушы Оа нүктесінен екі жаққа 1,06d тең кесінділер салады, бұл Ох және 02 нүктелерін салуға мүмкіндік береді. 01Ва (немесе 01 Са) тең, радиусы R1 Ох, орталығынан доға жүргізеді. Артынан 02 орталығынан симметриялы құрылыстарды орындаған соң, 1,06d/12 тең радиусы г доғамен жүргізілген доғалардың түйіндесуін орындайды. Ұқсас п3 жазықтығы және оған параллель жазықтықтарда жатқан шеңбердің диметриялық проекцияларын (шеңбердің, эллипстің үлкен және кіші өстерінің сәйкес бағыттарында) салады. Проекциялардың фронталды жазықтығында жатқан шеңбердің проекциясын құру қажет болса, Ox және Oz өстерін (2.34, б сур.), сондай-ақ эллипстің үлкен және кіші өстері орналасатын түзулер салады. Еске сала кететіні, шеңбер xOz жазықтығында жатқандықтан эллипстің үлкен өсі Oa ya өсінің проекциясына перпендикуляр болуы керек, ал кіші өсі Oa ya бағытымен сәйкесуі қажет. Oaxa және Oaza түзілерінің бойымен Oa нүктесінен R тең кесінділер салады, осылайша, AC және BD диаметрлерінің ұштарын бекітеді. Аа және Са нүктелерінен олардың үлкен және кіші өстердің орнын анықтайтын түзулермен қиылыстарында көлденең түзулер жүргізіп, 01, 02, 03 және 04 нүктелерін алады. 03Са (немесе 01Da) тең, радиусы R1, 01, орталығынан Са нүктесінен Da нүктесіне дейін доға жүргізеді, ал , 03 орталығынан— дәл осындай радиусты, Аа нүктесінен Ba нүктесіне дейін доға жүргізеді. Сопақты құруды 02 және 04 орталықтарынан 04Aa (04Da, O2Ba, O2Ca) радиусы г доға жүргізе отырып аяқтайды.

Сызбасы 2.35, а суретте көрсетілген цилиндрдің изометриялық проекциясын құру үшін жүйені координаттық өстер жүйесін координаттардың басы 0 төменгі негіздің шеңбер ортасына, ал 0z өсі цилиндрімен сәйкес келетіндей етіп берген абзал. Онда цилиндрдің изометриялық проекциясы келесі жолмен жасалады(2.35, б сур.). Координаттық өстердің изометриялық проекциясын жүргізгенне кейін эллипс құрады, онда орталығы цилиндрдың төменгі негізіндегі 0 нүктесіндегі шеңбер кескінделетін эллипсты құрады. Oaza түзуінен от точки Oa нүктесінен бастап цилиндрдің h биіктігіне тең кесінді салып, жоғарғы негізінің орталығын анықтап, ішінде кескінделетін эллипс салады. Содан кейін цилиндрдің очерктік құраушыларын жоғарғы және төменгі негіздерінің шеңберлерінен алынған эллипстер үлкен өстерінің ұштарын біріктіріп алуға болады.

Егер Aа проекциясы беріліп, және цилиндрлік бетінде орналасқан А нүктесінің координатын анықтау қажет болса, одан изометриялық проекциясы Oazа түзуіне параллель болатын құраушыны өткізеді. Бұл құраушының цилиндрдің төменгі негізінің шеңберінің проекцясымен қиылысуы А'а изометриялық проекциясына ие нүктені береді. AaA'a кесіндісі қарастырылып отырған нүктенің z координатына сәйкес. Мұнда, цилиндр төменгі негізінде жатқан A нүктесі А нүктесінің x және у координаттарына тең. А ’ нүктесі арқылы Оу өсіне параллель Ax нүктесінде Ox өсімен қиылысқанға дейін сәуле жүргізеді, бұл сызбада Оауа сәулесіне параллель A 'aAxa кесіндісін жүргізуге сәйкес. A Ax кесіндісі(A aAxa проекциясы) у координатасына, AxO кесіндісі (Ax aO0 проекциясы) —x координатасына сәйкес келеді. 2.36, а суретте бейнеленген конустың изометриялық проекциясын құру үшін, О координаттық өстері жүйесінің басын негіз шеңберінің ортасында орнатып, ал Oz өсін конустың өсімен біріктіру абзал. Өстердің изометриялық проекцияларын жүргізгеннен кейін (2.36, б сур.) негіздің шеңбері кескінделетін эллипс салады. Оа нүктесінен Oaza проекциясында h биіктігіне тең кесінді салып, конустың S биіктігінің Sa проекциясын анықтайды.

Конустың очерктік құраушыларының жанасу нүктесін анықтау үшін эллипске келесі құрылыстарды орындау қажет. SaOa кесіндісін тің ортасынан бөліп, және оның ортасынан (С нүктесінен) СОа радиусты доға жүргізу. Оа нүктесінен эллипстің кіші жарты өсіне тең радиусты доға жүргізу. Екі доғаның қиылысу М және N нүктелері эллипспен қиылысуы эллипспен SK және SL құратын проекциялар түйіндесуінің Ка және La нүктелерін беретін MN түзуінің орналасуын анықтайды. Конустық беткейде жатқан А нүктесінің координатасын z координатасын—нүктенің негуздің шеңбері жатқан хОу жазықтығына дейінгі қашықтығын анықтаудан бастайды. Ол үшін А нүктесінен Sa Ли изометриялық проекциясы Ва нүктесінде негіздің проекциясын қиып өтетін құраушыны жүргізеді. SB құраушысы және конус биіктігі негіз жазықтығына перпендикуляр және оны ОВ түзуі (изометриялық проекциясы— ОаВа) бойымен кесіп өтетін жазықтықты анықтайды. Егер А нүктесі арқылы негіз жазықтығына перпендикуляр жүргізсе, ол бұл жазықтықты ОВ түзуіне жататын және А'а изометриялық проекциясына ие нүктеде қиып өтеді. AaА'а кесіндісі А нүктесінің z координатасына сәйкес келеді. Перпендикулярдың А’ негізі А нүктесі сияқты х және у координатасына ие. Сондықтан, егер А'а нүктесі арқылы Оауа өсіне Оаха өсімен Ах нүктесінде қиылысына дейін сәуле жүргізсе, А' Ах (А’аАха проекциясы) кесіндісі у координатасына , ал АхО (проекция АхаОа) кесіндісі —х координатасына сәйкес болады. Орталағы О нүктесінде, АОВ фронталды жазықтықпен, BOD профильді жазықтықпен, АОБ горизонталды жазықтықпен және А және С нүктесі арқылы өтетін фронталды-кескіндеуші жазықтықпен қиылысқан сфера берілсін. Берілген жазықтықтармен қиылысқан сфераның изометриялық проекциясын салу қажет болсын. Егер изометрияны құру бұрмалаудың нақты коэффициенттерімен жүргізілсе, сфераның изометриялық проекциясы сфера диаметріне тең диаметрлі шеңберді құраушы еді. Бірақ, біз изометрияны келтірілген коэффициенттерімен құратын болғандықтан, шеңбер диаметрі 1,22 есеге өсуі тиіс. Сфераның изометриялық проекциясының мөлшері есептеулер нәтижесінде, немесе, оның шеңберлерінің біріне проекцияда салудан кейін алынуы мүмкін. 2.37, б сур. сфераның изометриялық проекциясының өлшемі экватор проекциясын салғаннан кейін анықталады. Берілген жазықтықтар сфераны шеңберлері бойынша кесіп өтеді. АОВ, BOD және АOD жазықтықтары сфераны кесіп өтетін шеңберлердің аудандары сәйкес эллипстер бөлігінде изометриялық проекцияда кескінделеді. Ал жазықтыққа 45° бұрышпен көлбеуленген фронталды-кескіндеуші жазықтық аксонометриялық проекция жазықтығына қатысты да кескіндеуші болып келеді.

Сондықтан бұл жазықтық сфераны кесіп өтетін жазықтықтың шеңбердің изометриялық проекциясы А және С нүктелерінен өтетін түзудің кесіндісін көрсетеді.

Изометрияны құруда қиманы шектейтін жазықтықтарды сызықпен түрлеу қажет болса (бұл машина жасау бөлшектерін бейнелеуде қажет), келесі ережеге бағынады: сызықпен түрлеудің бағыты сәйкес өстерде салынған шаршының диагоналі бағытына сәйкес болу керек, яғни, сызықпен түрлеу 2.38 сур, көрсетілген нұскалар бойынша таңдала алады. Бұл сызықпен түрлеу ережесі диметрия үшін де ақиқат (әрине, бұрмалаудың түрлі өстер бойынша коэффициентін ескере отырып).

Машина жасауда қолданылатын сызбалар мен басқа да конструкторлық құжаттарды жасау кезінде оларды сауатты рәсімдеп және бір мағыналы оұуға мүмкіндік беретін, қазіргі таңда жалпы атауы «Конструкторлық құжаттаманың бірегей жүйесі» (КҚБЖ) кешеніне біріктірілген стандарттары қолданылады. КҚБЖ стандарттары олардың әрбіріне шифр берілген келесі жіктелу топтарына бөлінеді (0, ..., 9):

2— классификация и обозначение изделий в конструкторлық құжаттардағы өнімдердің жіктелуі мен белгіленуі;

5— конструкторлық құжаттардың ұсталу ережелері (есебі, сақтау, көшірме жасау, өзгерістер енгізу);

Барлық КҚБЖ стандарттары келесі белгілену құрылымына ие: ГОСТ2. АВС—DE, мұнда 2 — КҚБЖ бүкіл кешеніне берілген нөмірі; АВС —стандарт нөмірі (А — жіктелу тобының шифры, ВС — берілген топтағы реттік нөмірі); DE — тіркеу жылының екі соңғы саны. Мысалы, МЕСТ2.301—68 белгілеуіндегі сандар: 2 — КҚБЖ жататындығы; 3 — сызбаларды орындаудың жалпы ережелеріне бөлінген классификациялық топты; 01 — топтағы стандарттың бірінші нөмірі; 68 — баспаға шығу жылы 1968 екенін білдіреді. Стандарттар мерзіммен нақтыланып, өзгеріп отырады, мұны оларды пайдалану кезінде ескерген жөн.

Сызбаларды орындау кезінде міндеттері мен сұлбалары МЕСТ 2.303—68* (3.1кест.) белгіленген түрлі сызықтар пайдаланылады.

3.1Кесте

Тұтас негізгі сызық имеет суреттің өлшемі және күрделілігі, сондай ақ, сызба форматына байланысты 0,5 ден1,4 мм дейін жуандыққа ие. Тұтас жіңішке сызық жуандығы негізгіден 2 ...3 есеге аз. Сыртқа шығару сызықтарын орындау кезінде, өлшемдік сызықтарының тілі ұшынан шамамен 1...5 мм шығып тұруы керек. Штрихтық сызық жуандығы негізгі сызық жуандығынан 2... 3 есе аз, шамамен, бірдей ұзындықты штрихтардан (сызықтардан) тұрады. Штрихтық сызықтардың бастапқы және ақтық сызықтары олардың арасынан өткізетін сызықтармен қиылысуы қажет. Штрихтардың ұзындығы және олардың ара қашықтығы сурет мөлшеріне байланысты таңдалынады. Штрихпунктирлік жіңішке сызық штрихтар мен олардың арасындағы пунктирлардан тұрады. Оның жуандығы негізгі сызық жуандығынан 2...3 есе аз. Штрихтар ұзындығы мен олар арасындағы қашықтық сурет мөлшеріне байланысты таңдалынады және шамамен бірдей болуы тиіс. Тұйықталмаған сызық қима орыны немесе кесілу орнын көрсетуүшін пайдаланылады. Оның артығырақ жуандығы сызбадағы негізгі сызықтан бір жарым есе көп. Бір түрлі сызықтардың жуандығы бірдей масштабта сызылатын бір сызбаның барлық көріністері үшін бірдей болуы қажет.

Симметриялық бейнелерді сызбалау әдетте өстік сызықтар жүргізуден басталады (3.1сур). Шеңбердің ортасынан өтетін, сол себептен орталық деп аталатын, өстік сызықтары жіңішке штрихпунктирлық сызықтармен орындалады. Егер шеңбер диаметрі 12 мм кем болса, орталықтық ретінде қолданылатын штрихпунктирлық сызықтарды тұтас жіңішке сызықтармен алмастырады. Штрихпунктирлық орталық сызықтарды пайдалану кезінде шеңбердің ортасында міндетті түрде штрихтар (нүктелер емес) қиылысуы қажет. Штрихпунктирлық сызықтар суреттің контурынан 3...5 мм шығып тұратын штрихтармен басталып, аяқталуы тиіс. Түрлі типтегі сызықтарды қолдану мысалдары 3.2, 3.3 (сызықтар сандарын 3.1 кест. қар.) суретте келтірілген.

Сызбалар өлшемдері МЕСТ 2.301—68* белгіленген белгілі пішімдердегі қағаз беттерінде орындалады. Беттің пішімі бетті қию орындалатын жіңішке сызықпен орындалған (3.5 сур.) сыртқы жақтау өлшемдерімен анықталады. Негізгілер ретінде қабыланған пішімдердің белгіленуі мен өлшемдері 3.2. кестесінде көрсетілген.

3.2 Кесте

АО пішімі бастапқы ретінде қабылданған, қалғанын алдыңғы пішімін оның кішісіне параллель екі бірдей бөлікке бөлу арқылы алады. Негізгі пішімдерді қолдану ыңғайлы болмаған жағдайларда негізгі пішімдердің азын олардың өлшемдеріне еселі мәнге көбейту арқылы қосымша пішімдерді пайдаланады. 3.6 суретте стандарт ұсынған қосымша пішімдер тұтас жіңішке сызықтармен, ал негізгілері – жуан тұтас сызықтармен орындалған. Қосымша пішімнің белгісін негізгі пішім мен оны ұлғайту есесіне сәйкес сан белгісінен құрайды, мысалы, А4 х 4 (297 х 841), А2 х 3 (594 х 1261). Сызба өрісі тұтас негізгі сызық-жақтаумен шектеледі. Жақтау сызықтары үш жағынан (үстінен, астынан және оң жақтан) пішім шеттерінен 5 мм-ге, ал сол жақтан 20 мм-ге алшақ (3.5 сур. қар.). Сол жақтағы жолақ ары қарай сызбаны тігуге пайдаланады.

Барлық сызбалар мен сұлбалар үшін МЕСТ 2.104—68* негізгі жазбаны орындаудың бірегей нысаны, өлшемі және ретін орнатады. Негізгі жазбаны оң жақ төменгі бұрышта сызба өрісіне жақын орналастырады. А4 пішімді беттерде жазбаны тек қысқа жағы жанына орналастырады (3.7 сур). Үлкен пішімді беттерде негізгі жазуды қысқа да, ұзын да жағының бойында орналастыруға болады. Негізгі жазудың сызбалар мен сұлбалар үшін өлшемдері мен пішіні 3.8 сур. көрсетілген.

Негізгі жазу келесі бағандардан тұрады:

1— өнім атауы. Егер атауы екі немесе одан көп сөзден тұрса, онда бірінші зат есімді жазады, (мысалы, «Колесо зубчатое»);

2— сызба нөмірінің белгіленуі; 3—бөлшектің материалының белгіленуі (тек қана бөлшектер сызбаларында толтырыл- ады, мысалы, «Болат 30 МЕСТ 1050— 88»;

4 - литера детали (в учебниках чертежах не заполняется;

5— бөлшек литерасы (оқу сызбаларында толтырылмайды; бір жолғы өндіріс сызбалары;

8— беттің реттік нөмірі. Егер сызба ьір бетте орындалған болса, бағанды толтырмайды; 9— берілген өнім сызбаларының жалпы саны (бағанды тек бірінші бетінде толтырады);

10— сызбаларды шығаратын мекеме атауы; 11— сызбаға қол қойған адамның жұмысының сипаты (мысалы, құрастырды, тексерді, бекітті);

14...18 — сызбаның түпнұсқасын ұстайтын мекеме орындайтын өзгерістерді белгілеуге арналған баған;

19 — сызба пішімі.

Егер зат немесе сұлбаның сызбасы екі немесе одан да көп бетте орындалса, онда екінші немесе келесі пішімдердегі негізгі жазу МЕСТ 2.104—68* белгілеген 2a нысанымен орындалады(3.9 сур.). Мәтіндік конструкторлық құжаттардың бірінші бетінде қолданылатын негізгі жазу (мысалы, түміндірме жазба және т.б. сипаттамалары үшін), сызбалар мен сұлбалар үшін негізгі жазбадан өзгеше болады.

Мұндай жазудың үлгісі 3.10 сур. келтірілген. Мәтіндік жазбаның келесі беттерінде 3.9 сур. келтірілген негізгі жазуды қолданады. Оқу тапсырмаларының сызбаларында нысаны мен оны толтыру үлгісі 3.11 суретте келтірілген жіңілдетілген негізгі жазуды қолдануға рұқсат етіледі. Бүкіл сызбадағы сияқты, негізгі жазудың әріптері мен сандарды сызбалық қаріппен орындайды.

Сызбадағы өнімдер олардың күрделілігі мен өлшемдеріне байланысты заттай түрінде және ұлғайту мен азайтумен бейнеленуі мүмкін. Масштаб деп сызбадағы өнімдердің оның нақты сызықтық өлшемдеріне қатынасы аталады. Суреттердің масштабтары және олардың сызбадағы белгіленуін МЕСТ 2.302-68* орнатады. Бейнеленген затты көрсетудің неғұрлым көрнектісі оны нақты түрінде сызуы болып табылады, яғни, 1:1 масштабында. Өте ірі немесе нысаны бойынша қарапайым заттарды кішірейту масштабында сызады: 1:2; 1:2,5; 1:4; 1:5; 1:10; 1:15; 1:20. Ұсақ заттар немесе қиын нысандағы заттарды үлкейту масштабында сызады: 2:1; 2,5:1; 4:1; 5:1; 10:1; 15:1; 20:1. Сызба орындалған негізгі масштабты негізгі жазбаның 6 бағанында көрсетеді және 1:1, 4:1, 1:10 және т.б. белгілейді (3.8 сур.қар.), өйткені «масштаб» сөзі бағаггың басында жазылады. Егер сызбада кейбір суреттер басқа масштабта орындалса, оның үстіне төмендегідей типті жазбалар орнатады: А(1:5) — түрі үшін, Б — Б(1:15) — кесу немесе қию үшін. Кез келген масштабта сызбада заттың сызбадағы көрінісіндегі өлшемдер емес, нақты өлшемдерін көрсетіндігін есте сақтаған жөн.

Қаріптер деп сызбалар мен басқа да техникалық құжаттарды орындау кезінде қолданатын әріптер, сандар және шартты белгілердің графикалық нысанын атайды. МЕСТ 2.304—81 барлық конструкторлық құжаттарда енгізілетін әріптер, сандар және шартты белгілердің кескіндемесін белгілейді. Сызба қаріптері келесі түрде болуы мүмкін: жолдың табанына көлбеусіз және жолдың табанына көлбеу 75° бұрышпен. Қаріп өлшемі (нөмір) h әріпімен белгіленеді және жол табанына перпендикуляр миллиметрмен өлшенетін жазбаша әріптердің биіктігімен анықталады.

Стандарт сондай-ақ, қаріптің тағы да екі түрін белгілейді:А және Б. А типті қаріптің әріпі мен санының жуандығы 1/14 h , ал Б типті қаріпте — 1/10 h тең. Стандартқа сәйкес, қаріптің 10 мөлшерін пайдалануға болады: 1,8; 2,5; 3,5; 5; 7; 10; 14; 20; 28; 40. Алайда, 1,8 өлшемді қаріпті пайдалану ұсынылмайды. Машина жасау сызуында сипаты ары қарай қарастырылған 75° бұрышына көлбеу Б (d = 1/10 h) типті сызба қаріпі көбірек тараған. Орыс алфавитінің бас және кіші әріптерінің (кириллица) Б типті көлбеулі қаріппен, сондай-ақ, өлшемдер мен шартты белгілерді пайдалану кезіндегі арабша сандардың сызбасы 3.12 сур. келтірілген. Бұл қаріптің параметрлері орыс алфавиті мен араб сандары үшін салыстырмалы мөлшерде, ал № 5, 7, 10, 14 қаріптері үшін сандық түрде 3.3 кестесінде көрсетілген.

Бас әріптер мен цифрларды жазу кезінде олардың мынадай элементтеріне назар аударған жөн:

Сызба қаріпімен жазып үйрену үшін, алдымен, әрбір әріп үшін тор сызып алады (3.14 сур.), онда кейін өлшемдері бойынша әріпті енгізеді.

3.15 сур. Латын алфавитының бас және кіші әріптерінің Б типті көлбеу қаріпімен, ал 3.16 сур. — рим сандарының сызылуы көрсетілген.

Сызба заттың бақылаушы мен текшенің сәйкес қырында (3.17, а сур.). орналасқан жағдайда оны текшенің алты қырына тік бұрышты (ортогоналды) кескінделуі арқылы заттың көрінетін және көрінбейтін бетінің графикалық бейнесін білдіреді.

Мұнда текшенің қыры проекциялардың негізгі жазықтықтары болып қаблданады: фронталды 1, көлденең 2, профильді 3 және оларға параллель жазықтықтар 4, 5, 6. Сызбаны алу үшін негізгі жазықтықтарды оларда алынған бейнелермен проекциялардың фронталды жазықтығымен бір жазықтыққа біріктіреді. (3.17, б сур.). МЕСТ 2305—68 сәйкес сызбалардағы бейнелерді олардың мазмұнына байланысты көріністер, қималар, тіліктер деп атайды.

Көрініс деп зат бетінің көрінетін бөлігінің бақылаушыға қаратылған бейнесі аталады. Көріністердегі суреттер санын азайту үшін заттың көрінбейтін бөліктерін штрихтық сызықтардың көмегімен көрсетуге жол беріледі. Негізгі, жергілікті және қосымша көріністерді ажыратады. Негізгі көріністерді проекциялардың негізгі жазықтығында затты кескіндеумен алады. (3.17, б сур.қар.). МЕСТ 2305—68* келесі негізгі көріністерді орнатады: алдынан көрінісі — 1 (заттың өлшемі мен пішіні жайлы толық бейне беруі қажет басты көрініс); үстінен көрінісі — 2; сол жақтан көрінісі — 3; оң жақтан көрінісі — 4; астынан көрінісі — 5; артынан көрінісі— 6 (оң жақ көрінісінен солға қарай қоюға жол беріледі). Негізге көріністер бір-біріне қатысты кескіндік байланыста болады. Бұл жағдайда оларға қандай да бір жазба қалдыру қажет болмайды. Алайда бетті неғұрлым тиімді пайдалану үшін көріністі сызбаның кез келген жерінде кескіндік байланыссыз орналастыра беруге рұқсат етіледі. Басты көрініспен кескіндік байланыста емес (3.18 сур.), және одан басқа көріністермен алшақтатылған, немесе басқа жерлерде орналастырылған көріністерді орыс алфавитінің бас әріптерімен (алфавиттік ретте, А әріпінен бастап) белгілейді, ал көзқарастың (кескіндеу) бағытын көрініс белгіленген әріпті үстінен қоятын тілмен көрсетеді. Көзқарастың бағыты көрсетілуі мүмкін сурет болмаған кезде көріністің атауын жазады.

Тілдердің көрінісі және олардың өлшемдерінің саны 3.19 сур. көрсетілген. Қосымша көріністерді егер зат немесе оның қандай-да бір бөлігі негізгі көріністерде пішіндері мен өлшемдерінің ауытқуынсыз көрсетіле алмаса қолданады.

Егер қосымша көрініс бастапқы көрініспен кескіндік байланыста болса (3.20 Сур.), кескіндеудің бағытын көрсетпейді және оның үстіне жазбалар жасамайды. Егер қосымша көріністі бастапқы көрініспен кескіндік байланыста орналастыру мүмкін болмаса, оны сызбаның кез-келген жерінде сәйкес жазба, мысалы А әріпін орындаумен роналастыруға болады, бұл жағдайда бастапқы көрінісінде кескінделу бағытын көрсететін А жазбалы тілін қояды (3.21, а сур.). Өстер мен контур сызығының бағыты қосымша көріністің кескіндеуші байланыстағы орналасуы жағдайына ұқсас болып қалуы керек. Қосымша көріністі бұрылған күйде бейнелеу мүмкін (3.21, б сур.). Бұл жағдайда жазбаға түрі үстінде бұрылу белгісі О қосылады және қажет болған жағдайда бұрылу бұрышының мәні градуспен беріледі. Шеңбер диаметрі әдетте түрді білдіретін әріптің биіктігіне тең, бірақ 5 мм-ден кем емес (рис. 3.21, в). Жергілікті көрініс деп проекцияның негізгі жазықтықтарының біріне кескінделетін зат бетінің жеке учаскесінің бейнесі аталады.

Басқа көрініспен кескіндеуші байланыстың жергілікті көрінісін орындау кезінде көзқарастың бағыты көрсетілмейді және оның үстіне жазу жазылмайды (3.22, а сур.) Жергілікті көріністің кескіндік байланыстан тыс бейнесінде тілмен көзқарас бағытын көрсету қажет, ал жергілікті көріністің үстінен сәйкес жазу жасау қажет ( 3.22, б сур.). Жергілікті көрініс кесіндінің тұтас ирек сызығымен шектелуі (3.22, а сур.қар.) немесе шектеусіз орындалуы мүмкін (3.22, б сур.қар.).

Қима деп затты бір немесе бірнеше жазықтықпен ойша бөлу кезінде алынатын пішіннің бейнесі (МЕСТ 2305-68*).

Қима негізінен бөлшек элементтерінің пішінін анықтау үшін қолданылады. 3.23 сур. көрсетілген бөлшектің жігін анықтау үшін, ойша қиюшы жазықтық Р енгіземіз. Р жазықтығының бөлшекпен қиылысуы кезінде алынған пішін штрихталады, ал бос кеңістік қиылатын учаскелер штрихталмайды.

Егер сызба қырының сызығына жүргізілген штрих сызықтары контур сызығы немесе өстік сызықтарға пареллель болса, штрихтау бұрышын 30 немесе 60° етіп жасау қажет (3.25 сур.). Бір заттың барлық қималарын бірдей бұрышпен шрихтайды, және сызықтардың көлбеуі оңға немесе солға , бірақ міндетті түрде бір жаққа орындалуы мүмкін. Штрихтау сызықтары арасындағы қашықтық штрихтау алаңына және аралас қималардың штрихтарын белгілеу қажеттілігіне байланысты 1 ден 10 мм дейінгі шекте болуы мүмкін.

Бұл қашықтық заттың бірдей масштабта орындалатын барлық қималары үшін тұрақты болуы қажет. Ені сызбада 2 ден 4 мм дейін қималардың ұзақ аудандарын тесіктердің ұшында жіне контурларында, ал қалған жазықтықты — қолмен кішкене учаскелермен штрихтайды (3.26 сур.). Ені сызбада 2 мм-дан аз қима жазықтығы қарамен боялады (3.27 сур.). Қималардың үлкен аудандары алынған пішіннің шеті бойынша бірқалыпты жіңішке сызықпен ғана штрихталады (3.28 сур.).

Құрама сызбалар мен жалпы түрдегі сызбаларды орындау кезінде айқындығы үшін бөлшектердің қималарын штрихтауды олар жасалған материалдарды ескере отырып орындайды. Негізгі материалдардың қимасындағы графикалық белгіленуі МЕСТ 2.306—68* сәйкес 3.4 кестесінде көрсетілген. Стандартта қарастырылмаған материалдардың қосымша белгіленуін оларды сызбада түсіндіре отырып пайдалануға жол беріледі.

Осындай ажыратылған желінің штрихтарының ұзындығын сурет өлшеміне байланысты 8-ден 20 мм дейінгі шекте таңдайды. Әрі штрихтар контур суретінен өтпеуі тиіс. Бағыттамаларды штрихтың сыртқы контурынан 2...3 мм қашықтықта келтіреді. Бағыттамалардың өлшемдері мен пішіні көріністердің белгілеуіндегідей болады (3.19 сур.қар.).

Қаріп нөмірі өлшемдік сандардың қаріп нөмірінен үлкен болуы керек. Қиманың үстінен А—А (сызықша арқылы) типті жазу жазады, оны әрқашан көлденең орналастырады.

Симметриялық шығарылған қималарды орындау кезінде (3.31, а сур.) сондай-ақ, қималарды симметриялық салу кезінде қиюшы жазықтықтың орны көрсетілмейді (3.31, б сур.). Және, егер шығарылған немесе салынған қиманың симметрия өсі қиюшы жазықтықтың ізімен сәйкес келсе, онда қима сызығын белгілеусіз бағыттамалармен және әріптермен штрихпунктирлі жіңішке сызықпен белгілейді. Егер қима көріністің үзігінде орналасса және симетрия өсіне ие болса, онда қима сызығын жүргізбейді (3.32 сур.).Қима салынған кезде (3.29, б сур.қар.) немесе үзікте орналасқан қима қима сызығына қатысты симметриялы болмаса (3.33 сур.), ажыратылған сызықты бағыттамалармен жүргізеді,бірақ әріптермен белгілемейді. Қиманы салу және орналастыру бағыттамалар көрсеткен бағытқа сәйкес келуі керек, яғни, қима пішінін сызба жазықтығымен жазықтық ізі немесе сызық ізіне параллель айналасында айналдыру арқылы біріктіру қажет. Егер қиюшы жазықтық саңылау өсі немесе айналу беті болатын тереңдікте орналасса (цилиндрлік, конустық,сфералық т.б.)

онда қима контурымен қатар, қиюшы жазықтықтың артында орналасқан осы саңылау немесе тереңдіктің контурын салады. (3.34 сур., А—А қимасы). Ал басқа жағдайларда тек қима контурын салады. (3.34 сур.қар., Б—Б қимасы). Қиюшы жазықтық домалақ емес саңылаудан өткен кезде және қима жеке бөліктерден тұратын кезде тілік жасайды (3.35 сур.). Қиманың сызба өрісінің кез-келген бос жерінде орналастырған кезде оның контур сызықтарының бағыты қиманы қиюшы жазықтықтың ізінің жалғасына орналасуындағы сияқты болуы қажет. Қиманы егер мұндай орналасу сызбаның көрінісін нашарлатпаса, бұрылған күйде орындауға рұқсат етіледі. Бұл жағдайда Б—Б жазбасына О белгісін (3.36 сур.) және қиюшы жазықтықтың көлбеуін есептемегенде әріптер қосады (яғни, А—А сызбаның көлденең сызығына 75° бұрышпен). Бірнеше қима болған кезде оларды алфавит ретінде әріптермен белгілейді(3.37, а сур.). Егер де бүкіл қиманың суреті қажет болмаса, оның бөлігін ғана орындауға болады. Мұнда шығарылған қималарды үзік сызықпен шектейді, ал салынғандарды— шектемейді.

Бір бөлшектің бірнеше бірдей қималарын орындау кезінде бір қиманы ғана көрсетеді, ал қима сызығын бір әріппен белгілейді (3.37, б сур.). Қима бірнеше қиюшы жазықтықтармен де орындалуына болады (3.38 сур.). Сондай-ақ, қиюшы жазықтықтардың орнына артынан бір жазықтыққа жазылатын цилиндрлік қиюшы беттерді қолдануға жол беріледі (3.39 сур.). Жазылған қима үстінен әріптік белгі мен жазылу белгісі салынады, оның пішіні мен өлшемдері 3.40 сур. берілген.

Бірінші цилиндрлік беттің А—А қимасы конустық саңылау және тік бұрышты пішінді арықтың болуын анықтауға, Б—Б қимасы—басты көрінісінің көрінбейтін бөлігінің тік бұрышты қимасы, ал В—В қимасы 120° бұрышында орналасқан үш цилиндрлік саңылау, және өсі бөлшектің өсімен сәйкес саңылау. Қиманың сыртқы контуры саңылаулар орналасқан жерлерде үзілмейтініне назар аудару қажет, өйткені саңылаулар цилиндрлік пішінге ие, ал призма қимасы қиюшы жазықтықтарда жазулар мен белгілер болмайды. Призма қимасының сызығы орнында жіңішке штрихпунктирлі сызық өткізілді, өйткені ол симметриялы және оның симметрия өсі қима сызығына сәйкес келеді. Осы қиманың орталығында бөлшек бойымен жүретін цилиндрлік саңылау көрсетілген.

Заттың неғұрлым анық бейнесін оның сызбадағы көрінбейтін шегінің сызықтарын шығарып салып алуға болады, ол үшін тіліктерді пайдаланған абзал (МЕСТ 2.305—68*). Тілік деп затты ойша бір немесе бірнеше қиюшы жазықтықпен бөлгендегі алынған бейнені айтады. Мұнда бақылаушы мен қиюшы жазықтық арасында орналасқан заттың бөлігін ойша алып тастайды, ал проекцияның жазықтығында қиюшы жазықтықта орналасқанын (яғни, затты осы қиюшы жазықтықпен кесу), және оның артында орналасқанын (көрінетін бөлік)бейнелейді. Қиюшы жазықтықтың артында орналасқанның барлығын бейнелемеуге жол беріледі, егер де бұл заттың құрылымын ұғу үшін қажет болмаса. Анықтамадан түсінетініміз, тіліктер мен қиюлар бірдей орындалады, бірақ олар құрамы бойынша ажыратылады. 3.44, а, б сур. салыстыру кезінде қию кесудің құраушы бөлігі екендігі айқындала түсетін 3.23 суретте көрсетілген Р бөлшегінің бір жазықтығын қию кезінде алынған сәйкес қию мен кесу көрсетілген.

Тілікте қиюшы жазықтықтың артында орналасқанның бейнесі қосыылады (бөлшектердің цилиндрлік бөліктерін бейнелейтін шеңберлер).

Қиюшы жазықтықтың бейнеленген затқа қатысты орналасуына байланысты тіліктер егер если қиюшы жазықтық заттың ұзын жағы немесе биіктігінің бойымен бағытталған болса бойлық (3.46 сур.қар.), және

егер қиюшы жазықтық заттың ұзын жағы немесе биіктігіне перпендикуляр орналасса, көлденең (3.47 сур.)болып бөлінеді. Заттың шектелген бөліктерін анықтау үшін заттың шектелген бөлігінде қиюшы жазықтық заттың ішкі пішінін көрсетілуі қажет жерінде өтетін жергілікті тіліктерді пайдаланады. Жергілікті тіліктердің шекараларын тұтам ирек сызықпен көрсетеді ( 3.49 сур.).

Қима жазықтықтарының шекарасы күрделі қимада бейнеленбейді.

Күрделі қималарда қиюшы жазықтықтарды міндетті түрде қима сызығымен, яғни ажыратылған сызықтың үзік сызықтарымен көрсетеді. Баспалдақты тіліктерде қима сызығының штрихтарын сондай ақ, тік бұрышпен бүгілістерінде (3.50 сур.қар.), ал сынықтарда — жазықтықтардың бағыттары бойынша қиылысу орындарында (3.51 сур.қар).

Егер де заттың қандай да бір бөлігі сызбада ұсақ бейнеленген болып және оның графикалық пішінін салуға және қажетті өлшемдерді салуға мүмкін болмаса, шығару элементі деп аталатын осы бөліктің қосымша бейнелерін (үлкейтілген) орындайды. Шығару элементі заттың басты бейнесіндегіден қарағанда неғұрлым нақтырақ орындалады (3.53, а сур.) және одан мазмұны бөлек болады, сондай ақ, бейнесі оның түрі болады, ал шығару элементі —тілік болады (3.53 б. Сур.). Шығару элементінде кескінделген орынды түрінде, тілікте, қимасында тұйық тұтас сызықпен шеңбер түрінде және бас орысша әріппен (алфавиттік ретпен, А-дан бастап) немесе шығару сызығының сөресінде әріппен және санмен (А1, А2 және т.б.) бейнелейді. Шығару элементін бейнеленетін заттың сәйкес орнына неғұрлым жақын орнатады. Шығару элементтерін жиі затта құрал шығуына арналған өзектің, және жүзі болуы кезінде жиі қолданады.

Машина жасау сызбаларын орындауда МЕСТ2.305—68 сызба жүмыстарын бейнелердің айқындығына және түсінуге залалсыз қысқартуга мүмкіндік беретін шарттар мен жеңілдіктерді қолдануға рұқсат етеді.

бөлуші сызық болып симметрия өсі қызмет етеді. (3.58 сур.).

Тіліктің және түрдің егер ол айналу денесін білдірсе, бүкіл заттың емес, тек оның бөлігінің ғана симметрия жазықтығының ізімен сәйкесетін нүктелі-үзілме жіңішке сызықпен бөлінуі рұқсат етіледі (3.59 сур.). Түрі мен тіліктің симметрия өсімен қандай да бір контурдың проекциясы сәйкескелсе, симметрия өсі түрі мен кесігі арасындағы шекарасы ретінде қызмет ете алмайды, өйткені оны тең табанымен екеуіне де жатқызуға болады. Егер контур сызығы түрге жатса, онда түрді тілікпен симметрия өсінен оң жақта, көрінетін контур сызығымен салыстырғанда биіктігінің шамалы қоры бар ирек сызықпен біріктіреді (рис. 3.60, а). Мұнда түрдің бейнесін осы сызыққа дейін созады. Егер де контур сызығы кесуге жатса, онда түрді тілікпен симметрия өсінен солырақ жүргізілетін ирек сызықпен біріктіреді. (3.60, б сур.).

Бір беттен екіншіге бірқалыпты көшу шартты жіңішке сызықпен көрсетіледі (3.63, а сур.) немесе мүлде көрсетілмейді (3.63, б сур.).

Сызбаларда заттарда болуы қажет тұтас тор, тоқыма, өрнек, сплошную сетку, плетенку, орнамент, бедер, білікті толық емес және жеңілдетіп көрсетуге болады. (3.73 сур.).

Заттардың сызбаларын орындау кезінде жиі екі берілген бойынша үшінші бейнені салуға тура келеді. Бұл сызбаны оқу, заттарды шектеуші беттер мен олардың қиылысу сызықтарын анықтауды қажет етеді. Осындай құрылыстардың екі мысалын қарастырайық.

Заттар а3 және а2 жазықтықтарымен қиылған айналу цилиндрі және а2, а3 және а4 (яғни осы жазықтықтардың проекциялардың фронталды жазықтығымен қиылысу сызықтарымен) іздерімен берілген үш жазықтықпен қиылған алтыбұрышты призмадан тұрады. Барлық жазықтықтар проекциялардың фронталды жазықтығына (кескіндеуші) перпендикуляр. Призманың түрін салу негізінен оның қырларының қиюшы жазықтықтарымен қиылысу сызықтарының проекцияларын салуға келіп тіреледі. Бұл сызықтарды призма қабырғаларының берілген қиюшы жазықтықтармен қиылысу нүктелері бойынша анықтайды. Призма табанына және пь проекциялардың көлденең жазықтығына параллель а3 жазықтығы табан алтыбұрышына тең алтыбұрыш бойымен қиып өтеді. Бірақ ол призманы толығымен емес, тек а4 және а2 жазықтықтарына дейін қиятын болғандықтан, қию пішіні (234413121) призма қырларының а3 жазықтығымен қиылысу сызықтары 23, 34, 2131, 3141, а3 және а4 жазықтықтарын қию сызығы 223, а3 және а2 жазықтықтарын қию 441 сызықтарымен шектелетін болады. а4 жазықтығы призма қабырғасын көлденең проекциясы қосымша құрылыссыз болатын 1 нүктесінде, ал оның қырлары— 12, 121 сызықтары бойынша қиып өтеді. Проекциялардың профильді жазықтығына параллель а2 жазықтығы призманың бүйір қырларын 45, 4151 сызықтарында, ал оның табаны — 56 және 5161 сызықтары бойынша қиып өтеді. Призманың жоғарғы табанынан кейін а2 және а3 жазықтықтарымен қиылған айналу цилиндрі басталады. а2 жазықтығы цилиндр өсіне параллель болғандықтан, ол оның очеркін 67 және 6373 құраушылары бойымен қиып өтеді. а3 жазықтығы цилиндр өсіне 90°

тең емес бұрышпен көлбеуленген, сондықтан цилиндр очерктерін кіші өсі цилиндр диаметрімен, ал үлкені 8'9' , екі еселенген кесіндіге тең эллипс бойымен кеседі. Заттың профильді проекциясы оның белгілі көлденең және фронталды проекциялары бойымен құрылады.

Құрылысқа көшу алдында сызбаны оқу, яғни, осы затты ойша оның құраушы элементтеріне бөліп, оның беттерін анықтау қажет. Сызбаны дұрыс оқу үшін затты құрайтын барлық элементтердің беттері ұалай құралатынын және оларды сызбада қалай бейнелеу керектігін білу, сонымен қатар, олардың өзара қиылысу сызығын анықтай білу қажет.

Берілген бейнені қарастыра отырып, суреттер заттың бірқатар элементтерінің контурлары сызықтармен шектелгендігін анықтаймыз. Бұл дегеніміз, заттың элементтері екі проекциялар жазықтықтығына екі түзу сызықтарға түзу және жалпақ пішінмен (тіктөртбұрыш) кескінделе алатын беттермен шектелген. Мүндай беттер тек жазықтықтар ғана бола алады. Бірінші жағдайда, жазықтықтар проекциялардың осы жазықтықтарына перпендикуляр, ал екіншісінде — олардың біріне параллель болады. Сондай-ақ, бұл үш элемент проекциялардың көлденең жазықтығына шеңбер түрінде, ал фронталдыға — тік төртбұрыштың түрінде кескінделетінін анықтаймыз. Осылайша екі өзара перпендикуляр жазықтықта проекциялардың көлденең жазықтығына перпендикуляр өсті айналмалы цилиндр бейнеленеді. Тағы да көретініміз, берілген зат проекциялардың көлденең жазықтығына алтыбұрыш түрінде, ал фронталды жазықтығына —тікбұрыш түрінде кескінделетін элементіне ие. Мұндай бейне өсі проекциялардың көлденең жазықтығына перпендикуляр призмада болады. Диаметрі 45 мм цилиндрдің ішінде 24 мм биіктікте басталатын екі дөңес және оларға перпендикуляр 56 мм биіктігінде басталатын екі дөңес бар. Берілген затты шектейтін бетін анықтап алып, оны ойша келесі элементтерге бөлшектеуге болады: Цилиндрді құрайтын және диаметрі 90 мм шеңберде орналасқан диаметрі 10 мм өтпелі саңылауы бар және орталығында 25 х 25 мм өлшемді шаршы саңылауы бар табан; Ішінде табанының төменгі бөлігінде аяқталатын, 24 мм биіктігінде екі дөңес бар, және оларға перпендикуляр, 56 мм биіктігінде басталып, табанның төменгі бөлігінде аяқталатын диаметрі 45 мм цилиндрлік ернеуінің табанда орналасқан орналасқан алтыбұрышты призманы;

Табанды алтыбұрышты призмамен біріктіруші қабырғалар.

Осылайша, затты ойша бөлшектеп (оқып) алып, оның жетіспейтін бейнелерін жіңішке сызықтарда элементтері бойынша салуға кірісуге болады. Келтірілген мысалда зат екі симметрия жазықтықтығына ие, бұл көріністерді тиісті тіліктермен жалғауға және бір мезгілде жасырын элементтердің көрінбейтін контурларын анықтайтын тіліктер құруға мүмкіндік береді (3.76 сур.). Жасырын элементтер болып мұнда табылады шығыңқылары бар орталық цилиндрлік тесік және табанындағы цилиндрлік тесіктер. Осы элементтердің анықтау жазықтықтармен орындалған, бөлшек симметриясының жазықтықтарымен сәйкес қарапайым тіліктердің көмегімен жүргізіледі. Көрініс пен тілікті ирек сызықпен ішінара шектеу проекциясы өстің бейнесімен сәйкес келетін қабырғаның болуымен шартталған. Қиюшы жазықтық табанды призмамен жалғайтын қабырғаны қияды, бірақ ол оның бойымен өтетіндіктен, қабырға штрихталмайды. Табанындағы тесіктер қиюшы жазықтыққа кірмейді, бірақ МЕСТ рұқсат еткен шарттар бойынша, осы жазықтыққа «тартып шығарылған». Сызбада өлшемдер келесі бөлімде сипатталған қағидаларға сәйкес қойылады.

Сызбаның барлық суреттері зат пішіні туралы түсінік береді, бірақ оның мөлшері туралы ақпарат бермейді. Бейнеленетін заттың және оның жекелеген бөліктерінің өлшемдерін сызбада қойылған сандық мәндермен ғана анықтайды. Сызықтық өлшемдерді сызбада миллиметрмен өлшем бірліктерін белгілемей көрсетеді. Сызықтық төменде Техникалық талаптарда және сызбаның алаңында түсіндірме жазбаларда келтірілген өлшемдерде міндетті түрде өлшем бірліктері болуы тиіс. Өлшемдер сызба орындалған масштабқа тәуелсіз, нақты қойылады. МЕСТ 6636—69* ұсынған қалыпты сызықтық өлшемдер 3.5. кестесінде келтірілген.

Ескерту. Өлшемдерді таңдау кезінде алдымен жұлдызшалы, сосын —штрихпен, артынан—асты сызылған, соңында— асты сызылмаған сандарды таңдау керек. Бұрыштық өлшемдерді міндетті түрде өлшеу бірлігін белгілеумен көрсетеді (градус, минут, секунд). МЕСТ 8908—81 ұсынған қалыпты бұрыштар 3.6 кестесінде келтірілген. Өлшемдер шығарылатын және өлшемдік сызықтар, сондай-ақ өлшемдік сандардың көмегімен түсіріледі. Шығарылатын және өлшемдік сызықтар ретінде қалыңдығы s/3...s/2 жіңішке сызықтар пайдаланылады. Өлшемдік сызықтар мен сандарды енгізудің негізгі ережесін МЕСТ 2.307—68 анықтайды. Олардың кейбіреулерін қарастырайық.

Ескерту. Бұрыштарды таңдау кезінде бірінші қатар екіншісінен артығырақ, ал екінші қатар үшіншіден артығырақ. Бағыттама бір жағынан ғана қойылады, ал өлшемдік сызық өстің сыртына егер өлшенетін элементтің екінші жартысы бейнеде берілмесе жүргізіледі. (3.76 сур. қар. ©45, 25 өлшемдері). Жаққанда мөлшерін бұрышының размерную сызық жүргізеді түрінде доғаның орталығы оның үстіне, ал шығарылатын сызықтар радиалды (суретті қараңыз). 3.77, в), ал шығарылатын сызықтар талапқа сай ұштары атқыш 1...5 мм. Бұрыш өлшемін салу кезінде өлшем сызығын орталығы оның биіктігіндегі доға түрінде жүргізеді, ал шығарылатын сызықтарды радиалды жүргізеді (3.77 в сур.қар,), мұнда шығарылатын сызықтар бағыттамалардың ұштарынан 1...5 мм-ге шығуы керек. Параллельді өлшемдік сызықтар арасындағы минималды қашықтықтар 7 мм, ал өлшемдік сызық пен контур сызығы арасында—10 мм , мұнда таңдалған қашықтықты бір сызбада тұрақты қылып ұстау керек. Эскиздерді орындау кезінде қашықтықтарды 10 мм теңдеп санап, өлшемдік сызықтарды тор сызығымен (торлы беттің екі торы) жүргізу ұсынылады. Контурлы, өстік, орталық және шығарылған сызықтарды өлшемдік ретінде қабылдауға болмайды. Өлшемдік сызық сондай-ақ, контурлы, өстік, орталық және шығарылған сызықтардың жалғасы болмауы керек. (3.79 сур.). Шеңбер доғасының өлшемін салу кезінде өлшем сызығын доғаға шоғырландырып, ал шығарылған сызықтарды — бұрыш биссектрисасына параллель жүргізеді, өлшемдік сан үстінен « п » белгісін салады (3.80 сур.)

Сызықтық өлшемдерді өлшем сызығының түрлі көлбеулерінде оның үстінен неғұрлым ортасына жақын етіп, 3.81 сур. көрсетілгендей етіп орналастырады. Егер өлшемді штрихталған аймақта (30°) салу қажет болса, сәйкес өлшемдік санды шығару сызықтың сөресіне салады (20 өлшем). Бұрыштық өлшемдердің өлшемдік сандарын 3.82 сур. көрсетілгендей (шығару сызықтың сөресінде штрихталған аймақта — 30 және 40°) салады.

Өлшемдік сандарды қандай да бір сызба сызықтарымен қиып өтуге жол берілмейді, яғни, өлшемдік сан енгізу орнында өстік, орталық және штрихтық сызықтары үзіледі (3.83, а сур.) Контур сызығын өлшем санын салу үшін үзуге және өлшем сандарын өлшемдік, шығарылған және орталық сызықтарының қиылысу орындарында салуға жол берілмейді. Өлшем сызықтарының бағыттамасы сондай –ақ, ешбір сызба сызығымен қиылыса алмайды. Кез-келген сызық бағыттамамен қиылысқанда үзіледі (3.83, б сур.). Бірнеше параллель немесе шоғырланушы өлшем сызықтарын бір-бірінен біраз ара – қашықтықта салу кезінде олардың үстінен өлшемдік сандарды шахмат тәртібімен ортасына қатысты орналастыру ұсынылады, мұнда өлшемдік және шығарылған сызықтардың қиылысуына жол бермеу үшін кіші өлшемдерін бейне контурына жақын, ал үлкенін-алшақтау (3.84 сур.) орналастырады.

Бөлшектің жеке элементтерінің пішінін анықтайтын өлшемдер саны және олардың өзара орналасуы бөлшекті даярлау мүмкіндігін қамтамасыз етуі қажет. Бейнелерде және техникалық талаптарда бур элементтердің өлшемдерін қайталауға жол берілмейді. Сызбаның берілген түріне міндетті емес өлшемдер оларды пайдалану ыңғайлылығы үшін анықтамалық деп аталады. Анықтамалық өлшемдер сызбаларда жұлдызшамен белгіленеді (3.85, размер 86*), ал сызбаға қойылатын техникалық талаптарда сызбаға «*Анықтамалық өлшемдер» деген жазба жазылады.

Үзілісті бейнелерде өлшемдік сызық үзілмейді. (3.86 сур.).

Көріністі тілікпен біріктірген кезде заттың ішкі және сыртқы сұлбаларына жататын өлшемдерді жеке топтау қажет (3.87 сур.). Егер симметриялық зат немесе симметриялы орналасқан элементтерінің көрініс немесе өлшемін симметрия өсіне немесе үзілісті өске дейін бейнелесе, осы элементтерге жататын өлшемдік сызықтарды үзіліспен (екінші бағыттамасыз), бірақ ары қарай өспен немесе үзіліс сызығымен жүргізеді (3.87 сур., 020 және 030 өлшемдерін қар. және 3.76 сур., 045, 25 өлшемдерін қар.). Бірнеше бейнелер болған кезінде бір құрылымдық элементке жататын барлық өлшемдерді бір жерде, яғни, оларды осы элементтің геометриялық нысаны неғұрлым толығырақ көрсетілген жерде топтау ұсынылады (3.88 сур., жіктің өлшемдері).

Егер дөңгелектеу бұрышының шыңы немесе дөңгелектеу доғасы орталығының координаттарын орнату керек болса, оларды дөңгелектеу бұрышының қабырғаларының қиылысу нүктесінен дөңгелектеу доғасы орталығына дейін жүргізеді. Бұрыш шыңын құруды тұтас жіңішке сызықтармен орындайды (3.89 сур.). Егер шығару сызықтары контурлылармен өте шағын бұрышы құраса, онда оларды өлшемдікке тік бұрышпен жүргізбейді. Бұл ретте өлшемдік сызықты өлшемі көрсетілетін кесіндіге параллель жүргізеді, ал шығару сызықтарын олар өлшемдік сызықпен параллелограмм құратындай етіп салады (3.90 сур. өлшемі <Z>8, 10).

Цилиндрлік бет диаметрінің белгісін оның өсі сызыққа, яғни құраушыларының ортасына кескінделетін бейнеге салу ұсынылады (3.87 сур.қар.).

Мұнда өлшемдік сызықтарды шеңбер толығымен әлде бөлігі бейнеленгеніне тәуелсіз үзіліспен жүргізу ұсынылады. Өлшем сызығының үзілісі шеңбер орталығынан ары жүргізіледі. Диаметр белгісінің шеңберде орналасуына жол беріледі (3.92 сур.) Цилиндрлік тесікке ие болса, онда өлшемді бір рет олардың ортақ санын көрсетумен береді (3.94 сур.).

3.7 кестеде диаметр өлшемін таңдауда пайдалану үшін МЕСТ 6636—69* орнатқан сандардың қалыпты қатары келтірілген.

3.95 суретте шеңберлердің сыртқы доғаларын, ал 3.96 суретте — ішкі доғаларын салудың мысалдары кедтірілген. Радиустың өлшемдік сызығы доға нақты көрінісінде кескінделетін бейнеге салынады. 3.95 және 3.96 сур. радиустың өлшемдік сызығы нақты радиустың бағытында орналасып, контурлық (немесе шығару) сызыққа жанасатын бір бағыттамамен аяқталуы керек. Өлшем сандарын салу өлшем сызықтарының сызбада әр түрлі орналасуында сызбаны оқу ыңғайлылығымен анықталады. Радиустардың бірнеше өлшемдік сызықтарын бір орталықтан салу кезінде олар бір сызықта орналаспауы керек. (3.97 сур.).

Үлкен радиус доғасының орталығын көрсету қажет болған жағдайда, оны сынығы бар өлшем сызығын 90° бұрышта орындай отырып жақындатуға рұқсат етіледі (3.98 сур.). Қажеттілік болғанда доға орталығының орны орталық немесе шығару сызығының қиылысымен беріледі (сур 3.99). Егер дөңгелену, бүгілу және басқа да сызбадағы ұқсас элементтердің радиустары бірдей немесе белгілі бір радиусы басым болса, онда бұл мәндерді бейнеге енгізудің орнына оларды техникалық талаптарға «Дөңгелену радиусы 4 мм»; «Бүгілудің ішкі радиустары 10 мм»; «Көрсетілмеген радиустар 8 мм» және басқа жазбалары түрінде шығару ұсынылады. МЕСТ 10948—64 пайдалануға ұсынған дөңгеленудің қалыпты радиустары 3.8 кестеде келтірілген.

Бұл белгіні әдетте, шаршы натурал түрінде кескінделмейтін бейнеге салады. (3.100 сур.). Беттің жазық қыры сызбада жіңішке сызықтармен жүргізілген диагональдармен белгіленеді. Натурал түріде кескінделген шаршы бейнесінде оның екі қабырғасының өлшемдерін көрсеткен жөн (3.101, а сур.). Сондай-ақ, шаршының өлшемін 3.101, б суретте көрсетілгендей салу мүмкін.

S = АБ : АО = b : а.

Еңісті алымы бірге тең бөлшек түрінде немесе процент түрінде де көрсетуге болады. Пайызбен берілген еңіс бөлшекпен берілген еңіспен келесі формуламен байланысты S, % = Sх 100.

Көлденең түзуге берілген еңіспен кейбір түзуді жүргізу үшін, мысалы 1:3 келесіні орындайды (3.107, а сур.). Көлденең түзуде О нүктесінен үш бірдей кесінді салады. Алынған А нүктесінен ОА-ға перпендикуляр қалпына келтіреді және онда бір кесіндінің ұзындығын салады. Алынған ОБ түзуінің ОА түзуіне қатысты еңісі 1 : 3 құрайды. 3.107, б суретте еңістің пайызбен (25%) берілген, яғни, ОБ гипотенузасы ОА көлденең катетіне 25% бұрышымен (АБ катетінің АО катетіне қатынасы 1:4 тең, немесе 25%) жүргізілген тік бұрышты үшбұрыштың құрылымы көрсетілген. Еңісті шығару сызығының сөресінде (3.107, а сур.қар.) немесе еңіс сызығының бейнесінде (3.107, б қар.) көрсетеді, бұл ретте еңісті анықтайтын өлшем санының алдында үшкір бұрышы еңіске қарай бағытталуы керек белгіні қояды. Стандартталған (МЕСТ 8593-81) еңістердің мәндері 3.9 кестеде келтірілген.

Конустық, еңістер сияқты, алымында бірлігі бар қарапайым бөлшекпен беріледі. Конустықты сипаттайтын қатынас алдында үшкір бұрышы конус шыңына бағытталуы керек белгі салады. Конустықты сипаттайтын белгі және мәнін конустың өстік сызығының үстінде немесе на шығару сызығының сөресінде орналасады (3.109 сур.). Конустықтардың мәндері стандартталған және 3.9 кестесінде келтірілген.

Егер де бөлшектердің жүздері бірдей және симметриялы орналасқан болса, онда өлшемді олардың санын көрсетпей салады (3.110, б сур.). Шеңбер бойымен бірқалыпты орналасқан элементтердің өзара орнын анықтаушы бұрыштық өлшемдердің орнына осы элементтердің санын көрсетеді (3.111 сур.). Симметриялы бөлшектердің симметриялы орналасқан тесіктерінің орнын анықтаушы өлшемдерді 3.112 суретте көрсетілгендей салады. Бұл жағдайда тесік диаметрінене басқа бір тесік пен бөлшек симметриясының өсі арасындағы бұрыштың өлшемі салынады. Бөлшекте тесіктердің орналасуымен конструктивті байланысты элементтің болуы кезінде олардың бірін осы элементпен бұрыштық өлшеммен байланыстырады (3.113 сур.). Бұйымның түрлі бөліктерінде орналасқан бірдей элементтерді (мысалы, тесіктер) олардың арасында бас орын болмаса (3.114, а сур.) немесе бұл элементтер жіңішке тұтас сызықтармен жалғанған болса (3.114, б сур.) Бұл шарттар болмаған кезде элементтердің толық санын көрсетеді (3.114, в сур.).

Шеңбер бойымен бірқалыпты орналасқан элементтердің өзара орналасуын анықтайтын бұрыштық өлшемдерді көрсетпейді. Бұйымдарды бірдей элементтерінің (тесіктердің) бірқалыпты орналасуы кезінде олардың көршілестерінің арасында, сондай ақ, шеткілерінің арасында — элементтерінің арасындағы орындардың саны түрінде көрсету ұсынылады (3.115 сур.). Жалпы базадан көрсетілетін бірнеше сызықтық және бұрыштық өлшемдерді 3.116 сур. көрсетілгендей, яғни, нөлдік белгілеуден бастап жалпы өлшемдік сызық жүргізіп және өлшемдік сандарды шығару сызықтарының бағытында олардың ұштарына қойып шығуға жол беріледі.

Бөлшекті бір проекцияда бейнелеген кезде оның ені (S 0,4) немесе ұзындығы (L200) 3.117 суретте көрсетілгендей салынады. Бөлшек қабырғаларының немесе тік бұрышты қимасы бар саңылаудың өлшемдері шығару сызықтарының сөресінде көбейту белгісі арқылы көрсетіледі. Мұнда бірінші болып өлшемді тік бұрыштың шығару сызығы жүргізілетін жағынан жазады (3.118 сур.).

Есептеулер нәтижесінде немесе бұйымды құрау кезінде алынған өлшем номиналды деп аталады. Бөлшектерді даярлау кезінде номиналды өлшемдерді абсолютті нақты алу түрлі себептермен, мысалы, жабдық пен құралдардың тозуы, өңдеу кезінде бөлшектің өзінің пішінінің өзгеруі, өлшеу құралдарының дәлсіздігі болуы себебімен мүмкін емес.

Демек, бөлшекті даярлағаннан соң, оның нақты өлшемдері номиналдылардан бөлек болады. Өлшемдердің шекті ауытқулары шақтама және қондырудың бірегей жүйесіне сәйкес орнатылады (ШҚБЖ). Өлшемдердің шекті ауытқуларын МЕСТ 2.307—68* сәйкес тікелей номинал өлшемдерінен кейін көрсетеді. МЕСТ 25346—89 және 25347—82 сәйкес таңдалып алған сызықтық өлшемдердің шекті ауытқуларын сызбада келесі жолмен көрсетеді: Сандық мәндермен, мысалы 12-0,°59 (мұнда 12 — біліктің номиналды өлшемі, мм; —0,032 — жоғарғы ауытқуы, мм; —0,059 — төменгі ауытқуы, мм); шақтама өрістерінің шартты белгіленуі болып, мысалы, 20Н7 (мұнда 20 — тіліктің номиналды өлшемі, мм; Н — шақтама өрісінің номиналды өлшеміне қатысты орыны; 7 — жоғарғы ауытқуы 0,018 мм, ал төменгісі нөлге тең квалитетті анықтаушы сан); оң жақта жақшада сандық мәндер мен олардың шекті ауытқуларын көрсетумен шақтама өрістерінің шартты белгіленуі, мысалы, 18Н 7(+0’013), 12е8(-0,032 ). Шектік ауытқулардың сандық мәндерін сызбаның бос орнында орналастыратын кестеде көрсетуге жол беріледі (3.10 кесте). Номинал өлшемдердің әріптік белгіленулерінде (мысалы, D) шақтама өрістері сызықша арқылы көрсетілуі тиіс, мысалы D —H11. Шектік ауытқулардың жазбаларында жоғарғы ауытқуларды сендық мәнімен төменгілердің үстінде орналастырады. Нөлге тең шектік ауытқуларды көрсетпейді, мысалы: 50 —; 50; 50-0 2.

Шектік ауытқулардың сандық мәндерін, өлшемі номиналды өлшем сандарының қаріпінен бір нөмірге кіші (3.119, а сур.) немесе оған тең (3.119, б сур.). көлбеумен Б типті қаріппен енгізеді. Шақтама өрісінің симметриялық орналасуы кезінде ауытқулардың абсолюттік мәнін бір рет «+» белгісімен көрсетеді, мұнда ауытқуларды анықтайтын сандардың биіктігі номиналды өлшем қаріпінің биіктігіне тең болуы қажет, мысалы 60+0,23. Ондық бөлшекпен берілген шектік ауытқуларды жоғарғы және төменгі ауытқулардың белгілер санын соңғы мәндік санды қоса алғанда нөлдер қосу арқылы теңестіріп, мысалы 10 _+0’зо және 35 —0’і42- жазады. Егер бір номиналды өлшемді беттердің учаскелері үшін әр түрлі шектік ауытқулар берілген болса, олардың арасындағы шекараны тұтас жіңішке сызықпен орындайды, ал сәйкес шектік ауытқулармен номиналды өлшемін әр учаске үшін жеке орындайды (рис. 3.120, а). Бейненің штрихталған бөлігі арқылы шектік ауытқулардың шекарасының сызығы жүргізілмейді (3.120, б сур.). Шектік ауытқулардың сандық мәндерін шартты белгіленуі кезінде міндетті түрде келесі жағдайларда көрсетеді:

егер номиналды өлшемдері МЕСТ 6636—69 (3.5 кест.қар.) анықтайтын қалыпты сызықтық өлшемдерге кірмесе, және шектік ауытқулар стандартты болса, мысалы 41,5Н7(+0>025);

егер МЕСТ 25347—82 қарастырылмаған шартты белгілеу пайдаланылса, мысалы, шектік ауытқуларын МЕСТ 25349-83 (3.121 сур.) орнататын пластмасса бөлшегінің өлшемінің белгіленуі;

симметриялық емес шақтама өрістерінің кемерлерінде (3.122 сур.). Бөлшектердің сызықтық және бұрыштық шектік ауытқулары төменгі дәлділігіне қатысты сызбаның жол беріледі. Өрісте бұл жағдайда «Н12, М2, ± ІT 12/2, ±t 2/2

Бөлшектердің қосындысының шектік ауытқулары жинақ сызбаларында: алымында—қамтушы бөлшектің шектік ауытқуы, ал бөлімінде— қамтылатын бөлшек түрінде көрсетіледі (3.123сур.). Мысалы, 50 —түйіндесудің номинал мәні, Н11/Л11 — қондыру (түйіндесудің сипаты). Мысалы, 50Н11/Н11 жазбасы келесіні білдіреді: түйіндесудің номинал мәні, жазбаның мұндай нысаны саңылау жүйесі мен білік жүйесі үшін бірдей. Түйіндесуші бөлшектердің біреуінің ғана шектік ауытқуларын көрсетуге жол беріледі. (3.124 сур.). Бұл жағдайда бұл ауытқулар қандай бөлшекке қарасты екенін айта кеткен жөн, яғни, техникалық талаптарда «*Анықтама өлшемдері» деген жазба қалдырады. Бұрыштық өлшемдердің шектік ауытқуларын тек сандық мәндермен көрсетеді (3.125 сур.). Егер де бір бөлшектің бірдей элементтерінің өлшемнің шектік өрісі бөлігінің шегінде теңселуін шектеу қажет болса (3.126, а сур.) немесе қайталанатын элементтердің арасындағы жинақталған қателіктің мәнін шектеу қажет болса (3.126, б сур.), онда бұл мәліметтерді техникалық талаптарда көрсетеді, яғни, бірінші жағдайда «*Өлшемдердің айырмасы 0,1 мм», ал екіншіде— «Кез-келген шектес емес тістер арасындағы қашықтық ± 0,1 мм» жазбаларын қалдырады. Тек бір шектік өлшемді көрсету қажет болған кезде (екіншісі мұнда улғаю немесе азаю жағына қарай белгілі бір шартпен шектелген), өлшемдік саннан кейін сәйкесінше max немесе mіn жазады (3.127 сур.).

Шектік өлшемдерін техникалық талаптарда көрсету сондай-ақ, саңылау, тартылыс, өлі жүріс және т.б. (мысалы, «Жұдырықшаның өстік жылжуын 0,3... 1,2 мм шегінде ұстау ») рұқсат етіледі. Саңылау өстерінің орналасуының шектік ауытқуларын екі тәсілмен көрсетеді: позиционными допусками в соответствии с требованиями МЕСТ 2.308—79* талаптарына сәйкес позициялы шектермен өсті координациялайтын өлшемдердің жазбасымен (3.128 сур.). Бұл ретте 3.128, а суретке техникалық талаптарда: «Екі кез-келген саңылаулардың өстері арасындағы қашықтықтардың шекті ауытқулары ± 0,35 мм» және «А

жазықтығынан өстердің жылжуы 0,18 мм артық емес», ал 3.128, б сур.— «Екі кез келген саңылаудың өстерінің арасындағы диагональ бойынша шектік ауытқулар ± 0,5 мм» жазбаларын салады. Егер өстердің орналасу шектері тәуелді болса, онда өсті координациялаушы шектік өлшемдердің шектік ауытқуларынан кейін тәуелді шек мәнін қойған дұрыс (3.129 сур.)

Пішін шектері және беттердің орналасуын сызбаларда шартты белгілер түрінде көрсетеді немесе техникалық талаптарда жазбалар қалдырады. Шартты белгілерді қолдану тиімдірек. Шектердің түрі сызбаларда 3.11 кестеде келтірілген белгілермен (графикалық символдармен) белгіленеді. Бұл белгілердің өлшемдері 3.1 30 сур. көрсетілген. Пішін шектері және жеке графикалық белгілер орнатылмаған беттердің орналасуының суммалық шектерін құрама шектер белгісімен келесі жолмен белгілейді: алдымен орналасу шегінің белгісін қояды, соңынан пішін шегінің белгісін, мысалы /// 7 — параллельдік және жазықтықтық шегінің суммалық орналасуының белгілерін қояды.

Пішіні мен орналасуының шегін әдетте шектің берілген түрінің белгісі болмаған жағдайда сызбаның техникалық талаптарында жазбамен көрсетуге болады. Берілгендерді келтіру тәртібі бұл жағдайда төмендегідей:

Шек түрі; Шек берілетін бет немесе басқа элементтің белгіленуі (әріптік белгіленуі немесе бетті анықтайтын конструктивтік атауы);

Шектің сандық мәні, мм; Оған қатысты шек берілетін базалардың белгіленуі (орналасудың шектері және пішін мен орналасудың суммалық шектері үшін); Пішіні мен орналасуының шегінің тәуелділігі туралы белгі (сәйкес жағдайларда). Шек жазбасының мысалы: «А бетінің қисықсызықтығы көлденең бағытта 0,1 мм көп емес».

Әдетте жақтауды көлденең орналастырады, егер көлденең орналасуында ол сызбаны қараңғылатса, тігінен орналастыруға жол беріледі. Жақтауды қандай да бір сызықтармен кесуге болмайды. Шектік ауытқу жататын элементпен жақтауды бағыттамамен аяқталатын тұтас жіңішке сызықпен жалғайды (3.133 сур.). Мұнда біріктіруші сызық кесіндісінің бағыты ауытқуды өлшеу бағытына сәйкес болуы қажет. Біріктіруші сызықты жақтаудан алшақтату нұсқалары 3.134 суретте көрсетілген.

Қажеттілік туындаса, екінші (соңғы) тікбұрыштан және бөлшек материалы жағынан (3.135 б, сур.)жалғаушы сызық жүргізуге жол беріледі. Егер шек бетке немесе оның профиліне жатса, онда жақтауды беттің контур сызығымен(3.136, а сур.) немесе оның жалғасымен (3.136, б сур.).біріктіреді. Шек симметрия өсі немесе жазықтығына жатқан кезде біріктіруші сызық өлшемдік сызықтың жалғасы болуы қажет. (3.137, а, б сур.). Орын жетіспеген кезде өлшем сызығының бағыттамасын біріктіру сызығының бағыттамасымен жалғайды ( 3.137, в сур.).

Егер элемент өлшемі бір рет көрсетілген болса, онда осы элементтің пішіні мен орналасу шегінің шартты белгісінде қолданатын басқа өлшемдік сызықтарында оны көрсетпейді. Өлшемдік сызықты өлшемсіз пішіні мен орналасу шегінің шартты белгісінің құраушы бөлігі ретінде қарастыруға болады (3.138 сур.). Егер шек бұранданың бүйір қабырғаларына жатса, жақтауды бейнемен 3.139, а сур. сәйкес жалғайды, ал егер шек бұранданың өсіне жататын болса, оны бейнемен 3.139, б сәйкес жалғайды. Шек жалпы өс немесе симметрия жазықтығына жатқан кезде, сызбада қандай беттер үшін бұл симметрия өсі (жазықтық) ортақ болып келетіні анық болса, онда жақтауды симметрия өсімен (жазықтықпен) біріктіреді (3.140 сур.). Шектің сандық мәнінің алдында егер дөңгелек немесе цилиндрлік өрісті радиуспен анықтаса (3.141, а сур.), ® белгісін қойған дұрыс. Т символы, егер симметриялық, өстерді қию, берілген бет және берілген профильдың пішіндері, сонымен қатар, позициялық шектерді диаметралды есеп түрінде көрсетсе (позициялық шек өрісі параллель түзу және жазықтықтармен шектелген жағдайда) (3.141, в сур.); 7/2 символы, оларды радиалды есепте көрсетсе Т символы қойылатын шектер түрі үшін (3.141, г сур.); «сфера» сөзі және 0 немесе R белгілері, егер шек өрісі сфералық болса (3.141, д сур.).

Жақтауда көрсетілген пішіні мен орналасу шегінің сандық мәні (3.142, а сур.), беттің бүкіл ұзындығына қатысты. Егер шек берілген ұзындық (немесе жазықтық) бетіне жатса, онда бұл ұзындықты (жазықтық) шек жанындакөрсетеді және одан жақтауға тимеуі тиіс көлбеу сызықпен (3.142, б, в сур), ажыратады. Егер беттің барлық ұзындығында және берілген ұзындығында шек белгілеу қажет болса, онда берілген ұзындығықта шекті барлық ұзындығындағы шек астында көрсетеді (3.142, г сур.). Егер де шек элементтің белгілі бір бөлігінде орналасқан учаскеде болса, онда бұл учаскені штрихпунктир сызығымен белгілейді және өлшемдермен шектейді (3.143 сур.). Егер орналасу шегінің шығыңқы өрісін белгілеу керек болса, шектің сандық мәнінің өрісіне (р) белгісін қояды (3.144 сур.). Шығыңқы бөлімінің контурын тұтас жіңішке сызықпен шектейді, ал шығыңқы өрістің ұзындығы мен орналасуын — өлшемдермен шектейді. Мәліметтерді толықтыратын жазбаларды жақтау үстінде, астында немесе 3.145 сур. көрсетілгендей етіп жасайды. Егер қандай да бір элемент үшін шектің екі түрін салу қажет болса, онда жақтауларды біріктіруге және оларды 3.146 сур. көрсетілгендей, үстінде орналастыруға болады. Бетке бір уақытта пішіні мен орналасу шегінің шартты белгісін және оның әріптік белгіленуінің орналасуын көрсету қажет болса, онда екі шартты белгісімен жақтауларды біріктіруші сызықта жақын орналастыруға жол беріледі (3.146 сур. астында).

Бірдей белгімен белгіленетін және бірдей базаларға жататын қайталанатын бірдей немесе әр түрлі шектерді бір рет барлық қалыпқа келтірілетін элементтерге бір жалғаушы сызық кететін жақтауда көрсету рұқсат етіледі (3.147 сур.). Симметриялы орналасқан элементтердің пішіні мен орналасу шектерін симметриялық бөлшектерде бір рет көрсетеді. Базаны сызбада жақтаумен жіңішке сызықпен жалғайтын қарайтылған теңбүйірлі үшбұрышпен белгілейді (3.146, 3.147 сур.қар.). Бұл үшбұрыштың биіктігі сызбадағы өлшемдік сандардың биіктігіне тең. Сызбаларды ЭЕМ көмегімен орындау кезінде үшбұрышты қарайтпауға болады. 3.12 кестеде беттердің пішіні мен орналасу шегінің белгілену мысалдары келтірілген.

Беттің кедір-бұдырлығы деп оның кедергілер (шығыңқылар мен қорғандар) жиынтығын айтады. Жазықтыққа перпендикуляр болатын бет қимасы бедердің профилі, саны, формасы және шығыңқылар мен қорғандардың өлшемдері туралы көрінісін береді. Бет кедір-бұдырлығының деңгейі кедергілердің жоғарылығымен және оларды сипаттайтын нүктелердің өзара орналасуымен сипатталады. Бұл параметрлер базалық ұзындық деп аталатын беттің нақты бөлігінің шектерінде қарастырылады. Кедір-бұдырлық деңгейі көп болған сайын, базалық ұзындығы көбірек қабылдануы керек. МЕСТ2789—73 бойынша базалық ұзындықты І мына қатардан таңдалынады: 0,01; 0,03; 0,08; 0,25; 0,8; 2,5; 8; 25 мм. 3.148 суретінде І базалық ұзындығы мен (m) орташа түзуі бар жер бедерінің үлгісі қатты үлкейтілген түрінде келтірілген. Әрі оның орташа түзуі осы түзу мен оның екі жағы бойынша профилі арасында жасалған бөлік алаңы сомасының базалық ұзындықтың І шектерінде болатындай салынады, яғни орташа түзу кедір-бұдырлық параметрлерінің сандық мәндері саналатын база болып табылады. Сандық мәндердің анықтауышын арнайы өлшеуші приборлармен жүргізеді – микроинтерферометрлармен, растрлық микроскоптармен және басқалар. Сонымен қатар параметрлердің сандық мәндері салынған салыстыру үшін арналған жұмыс үлгілерін (эталондар) қолданады. МЕСТ2789—73* кедір-бұдырлықтың алты параметрлерін орнатады: үш биіктік (Ra, Rz, Rmax), екі қадамдық (Sm, S) және профиль (tp) ұзындығының тіреуішіне қатысты параметр. S бейінінің жергілікті шығыңқыларының орташа қадамы базалық ұзындықтың шектеріндегі бейіннің жергілікті шығыңқыларының орташа мән қадамымен анықталады, ал Sm бейін кедергілерінің орташа қадамы – базалық ұзындықтың шектеріндегі бейін кедергілерінің орташа мән қадамымен анықталады.

tp бейінінің қатысты тіреуіш ұзындығы шығыңқы түзулерінен Р қимасының берілген деңгейіндегі базалық ұзындығындағы бейін тіреуішіне қатысты болып анықталады.

tp = (b1 + b2 + ...+ Ьп)/1.

Р сандық мәні мына қатардан таңдалынады: 5, 10, 15, 20, 25, 30, 40, 50, 60 % от Rmax. Базалық ұзындық шектеріндегі кедергілердің биіктігін сипаттайтын кедір-бұдырлықтың үш параметрін қарастырайық (Ra – барлық кедергілерді, Rz – ең үлкен кедергілерді және Rmax – бейіннің ең үлкен биіктігін ). Ra параметрі бейіннің кез келген нүктесінен орташа түзуге дейінгі У1,..., Уп қашықтығының орташа арифметикалық мәні болып анықталады:

Ra = (У + У2 +... + Уп)/п.

Rz параметрі бес ең көп минимумдар мен бес ең көп максимумдардың орташа арифметикалық абсолюттық мәндерінің сомасына тең он нүктенің кедергілерінің биіктігімен анықталады:

Rz = (Hіmіn + H2mіn + ... + H5mіn)/5 + (H1max + H2max + ... + H5max)/5. Rmax параметрі шығыңқылардың түзулері мен базалық ұзындықтағы бейіннің қорғандары арасындағы қашықтықпен анықаталады. Осы параметрлердің анықтылығы жүргізілетін, базалық ұзындықтың мәні мен кедір-бұдырлық параметрінің сандық мәнін бере отыра беттердің кедір-бұдырлығының талаптарын орнатады. Мұндағы параметрдің ең үлкен мәнін (мысалы, Rz 80), оның мәндерінің дипазонын (мысалы, Rz40) немесе параметрдің номиналдық мәнін көрсетуге болады. Номиналдық мән пайызбен өлшенетін параметрдің рұқсат етілетін ауытқулармен беріледі (мысалы, Rz 40± 10%).

3.13 кесте

3.14 кесте

3.15 кесте

3.16 кесте

Ra параметрінің қолданылуы Rz параметрін қолдану тиімдірек болып табылады. МЕСТ2789—73* орнатылған кедір-бұдырлық парметрлернің сандық мәндері 3.13...3.16 кестелерінде келтірілген (құпталатын мәндердің асты сызылған).

Кедір-бұдырлық конструкцияның талаптарымен анықталатын бұйым беттерінің берілген сызбасы бойынша барлық орындалатын бұйым беттері үшін белгіленеді. Беттің кедір-бұдырлық белгілерінің құрылымы 3.149 суретінде келтірілген. Егер белгіде кедір-бұдырлықтың параметрлерінен басқа қосымша мәліметтер келтірілсе, онда белгі сөремен суреттеледі. Кедір-бұдырлықты белгілеу үшін тұтас жіңішке түзумен (сызбада қолданылатын негізгі түзудің жуандығына шамамен тең болатындай түзудің жуандығы) орындалатын 3.150 суретіндегі суреттелген белгілердің біреуін қолдану қажет. Белгінің биіктігі h сызбадағы өлшемдік сандар цифрларының биіктігене шамамен тең болуы керек, ал биіктігі Н = (1,5... 3) h. Бет кедір-бұдырлығын белгілеген кезде, өңдеу әдісін конструктормен орнатылмағанда, 3.150, а суретінде суретттелген белгіні қолданады. Материалды жоюмен алынатын (егеумен, фрезероваттаумен, шлифоваттаумен және т.с.с.) беттің кедір-бұдырлығы 3.150,б суретінде келтірілген белгімен белгіленеді, ал материал қабатын жоюсыз алынатын (құю, соғу, қалыптау, прокат және т.с.с.) беттің кедір-бұдырлығы 3.150 в суретінде келтірілген белгімен белгіленеді, сонымен қатар ол берілген сызба бойынша орындалмаған (бірақ парамердің сандық мәнісіз) беттерді белгілеу үшін қолданады.

Кедір-бұдырлық параметрлерінің диапазонын көрсеткен жағдайда белгідегі мәндер шектерін екі жолда орнатады, мысалы:

Бет кедір-бұдырлықтың екі немесе одан да көп параметрін бірінің астына бірін келесі тәртіпте орнатады (сурет 3.151): бейін кедергілер биіктігінің параметрі; бейін кедергілер қадамының параметрі; бейіннің қатысты тіреуіш ұзындығы. Беттің кедір-бұдырлық параметрінің номиналды мәнін белгілемеде шекті ауытқулармен келтіреді, мысалы: 1+20%; Rz 80-10%; Sm 0,5+20%; t50 70 ± 40%. Егер 3.15, 3.16 кестелерінде келтірілген мәндер шектерінде анықталатын бет кедір-бұдырлығындағы талаптардың Ra немесе Rz параметрлері берілген болса, базалық ұзындықты белгіде көрсетпейді. Өңдеу түрі беттің талап етілетін сапаны алу үшін жалғыз жарамды болып табылатын болса, онда оны кедір-бұдырлықтың белгісінде келтіреді (3.152 сурет, «М» белгісі кедергілер бағытының еркін типін көрсетеді). Қажет болған жағдайда сызбада беттегі кедергілердің бағыт типінің шартты белгілерін береді. Ондай белгілер алтау: = — параллелді кедергілер (кедір-бұдырлыққа талаптар орнатылатын кедергілер сызбада суреттелген түзулерге кедергілер бағыты параллельді); + — перпендикулярлы кедергілер (кедір-бұдырлыққа талаптар орнатылатын кедергілер сызбада суреттелген түзулерге кедергілер бағыты перпендикулярлы); X — қиылысатын кедергілер (кедір-бұдырлыққа талаптар орнатылатын кедергілер сызбада суреттелген түзулерге кедергілердің екі бағыттары көлбеу қиылысады);

М — еркін кедергілер (кедір-бұдырлыққа талаптар орнатылатын кедергілер сызбада суреттелген түзулерге кедергілер бағыты әртүрлі); С — домалақ үлгідегі кедергілер (кедір-бұдырлыққа талаптар орнатылатын бет орталығына қатысты кедергілер бағыты шамамен домалақ үлгідей); R — радиалдық кедергілер (кедір-бұдырлыққа талаптар орнатылатын бет орталығына қатысты кедергілер бағыты шамамен домалақ үлгідей). бет кедергілер бағытының шартты белгілеме белгісінің биіктігі h шамамен тең, ал оның түзулер жуандығы – тұтас негізгі түзулердің жарты жуандығына тең. Техникалық талаптарда түсіндіре отырып (сурет 3.153, б) бет кедір-бұдырлығының (3.153 сурет, а) қарапайым белгісін қолдануға рұқсат етіледі. Өңдеу түрі конструктормен орнатылмаған жағдайда бет үшін қарапайым белгіде кедір-бұдырлық белгісін қолданады, және қайталаулар мен рұқсатнамаларсыз алфавиттік тәртіпте кішкентай орыс әріптерін қолданады. егер кедір-бұдырлық өлшемінің бағыты көзделген МЕСТ-тен айырмашылығы болса, онда оны 3.154 суретінде көрсетілгендей сызбада көрсетеді («Х» белгісі кедергілердің қиысқан бағыттарын көрсетеді).

Сөресі бар беттің кедір-бұдырлық белгісін 3.156, 3.157 суреттерінде көрсетілгендей сызбаның негізгі жазбасына қатысты қылдырып, ал сөресіз белгіні 3.158 суретінде көрсетілгендей қылдырып орнатады. Штрихталған зонада (3.156,3.158 суретерін қарау) бет суретін орналасуында белгілерді міндетті түрде түзулер-шығарулар сөресінде салады.

Ажыраулары бар бұйымды орындау сызбасында кедір-бұдырлық белгісін өлшемдерді көрсету орнына неғұрлым жақынырақ болатындай суреттің тек бір жақ жағынан ғана салады (3.159 сурет). Бұйымның барлық беттеріне үшін бірдей кедір-бұдырлықтың белгісін суретке салмайды, оны сызбаның оң жақ бұрышына орналастырады (сурет3.160). сызбаның оң жақ бұрышындағы кедір-бұдырлық белгілемесіндегі белгі түзулерінің өлшемдері мен жуандығы суреттегі белгіге қарғанда шамамен 1,5 рет көбірек болу керек. Бұйым беттерінің бөліктері үшін бірдей кедір-бұдырлықты сызбаның үстіңгі оң жақ бұрышында жақша ішіндегі кедір-бұдырлық белгісінің алдында көрсетеді (vO (сурет 3.161). Яғни бұл кедір-бұдырлық белгілері салынбаған суреттердегі барлық беттерде жақша ішіндегі кедір-бұдырлық белгісінің алдындағы сызбаның үстіңгі оң жақ бұрышындағы көрсетілген кедір-бұдырлық болу керек. Жақша ішіндегі кедір-бұдырлық белгісінің өлшемдері суретте салынған белгілердің өлшемдерімен бірдей болуы керек. Берілген сызба бойынша беттің бөлігі орындалмағанда, оның оң жақ үстіңгі бұрышында жақша ішіндегі кедір-бұдырлық белгісінің алдында ^ мына белгіні орнатады, түзулердің өлшемдері мен жуандығы суреттегі салынған белгілерге қарғанда шамамен 1,5 рет көбірек болу керек (сурет 3.162). Егер кедір-бұдырлық қалыпқа келмейтін бұйымдар ішіндегі беттер болса, кедір-бұдырлықтың белгісі мен ^ белгісін үстіңгі оң жақ бұрышқа шығармайды.

Сурет санына тәуелсіз кедір-бұдырлықтың белгісі бір бетімен салынатын сызбада көрсетілген бұйымдардың қайталанатын элементтердің (тесіктер, паздар, тістер және т.с.с.) бет кедір-бұдырлығының белгісі бір рет салынады. Мұндағы қайталайтындарға симметрялық орналасқан беттерді жатқызбайды. Егер сол бір беттің кедір-бұдырлығы жеке бөліктерінде әртүрлі болса, онда осы бөлікерді тұтас жіңішке түзумен шектейді және белгілер мен сәйкес өлшемдерді салады (сурет 3.163, б). Штрихталған зона арқылы шекара түзуін бөлімдер арасында түрлі кедір-бұдырлықпен жүргізбейді (сурет 3.163, б). Егер сызбада олардың бейіні суреттелмесе, онда тістердің, тістік дөңгелектердің, эвольвенттік шлицтардың және басқа сол сияқты элементтердің жұмысының беттер кедір-бұдырлығының белгісі бөлінетін бет түзулеріне шартты түрде салады (3.164 сурет, а....в), ал глобоидалдық буынтықтар мен олардың дөңгелектерімен ұштасатындар саналатын шеңбердің түзулерінде (3.164 сурет) салады.

Егер бейненің суреті бар болса (сурет 3.165, а), немесе бұранда өлшемін көрсету үшін қызмет етсе (сурет 3.165, б...г), немесе өлшемдік түзу немесе оның жалғасында қызмет етсе (сурет 3.165 д,е), онда бұранда бейінінің бет кедір-бұдырлығының бейнесін жалпы ережер бойынша салады. гер беттің кедір-бұдырлығы контур болатындай болып бірдей болса, онда оның белгісін диаметрі 4...5 мм-ге тең болатын қосалқы белгі – шеңберін (сурет 3.166) қолдана отырып бір рет салады. Біреуінен басқасына бірқалыпты ауысатын бірдей бет кедір-бұдырлығының белгілемесінде қосалқы белгі келтірілмейді (сурет 3.167).

Күрделі конфигурация беттерінің бірдей кедір-бұдырлыңының белгілемесін түзу-шығулар сөресінде көрсетілген беттің әріптік белгілемесіне сілтемесі бар сызбаның техникалық талаптарында келтіруге рұқсат етіледі. Мұндағы түзу-шығуды контур түзуінен 0,8...1 ара қашықтығындағы бірдей кедір-бұдырлықпен сызатын жуан штрихпунктирлік түзумен сызады (сурет 3.168).

1. Беттің кедір-бұдырлығы дегеніміз не? 2. Стандарпен орнатылған кедір-бұдырлықтың параметрлері қандай және олар қалай белгіленеді? 3. Бет кедір-бұдырлыңының толық белгілемесінің құрылымы қандай? 4. Келесі жағдайда қандай белгілер қолданылады:

5. Кедір-бұдырлықты белгілеу кезінде бетке кедергілер бағытының қандай шартты белгілері қолданылады? 6. Сызбадағы кедір-бұдырлық белгілерін салуының негізгі ережелерін ата.

МЕСТ 2.310—68* сызбадағы жабындыларды салу ережелерін ,сонымен қатар термиялық пен басқа өңдеу түрлері нәтижесінде алынған материалдар құрамының көрсеткіштерін орнатады.

Мемлекететтік немесе салалық стандарттарға сай жабындылар белгісі, сонымен қатар стандарттық емес жабындыларды орындау үшін қажетті барлық мәліметтер сызбаның техникалық талаптарына әкеледі. Мұнда белгінің алдына «Жабын» сөзін жазады, ал белгіден кейін жабын материалы туралы мәліметтер (материал маркасы мен стандарт) келтіріледі. Жабындыларды әріптермен белгілейтін немесе анықайтын (мысалы, сыртқы немесе ішкі) беттерге салу қажет болса, онда мынадай жазбаларды жасайды: «А.... бетінің жабыны» немесе «Сыртқы беттердің жабыны». Бірнеше беттерге бірдей жабындарды салу кезінде оларды бір әріппен белгілеп, «А беттерінің жабыны» деген жазба жасайды. Егер бірнеше беттерге түрлі жабындарды салса, оларды түрлі әріптермен белгілеп (3.170 сурет), «А... бетінің, Б... бетінің жабыны» деген жазба жасайды. Егер сол бір жабынды бұйым көп беттеріне салса,ал қалғандарына басқа жабын немесе жабынсыз қалдырып жатса, онда ақырғыларын әріппен белгілеп (3.171 сурет), «А... бетінің жабыны, қалғандары» немесе «А... бетінен басқа жабын» деген жазба жасайды. Жабынды күрделі конфигурация бетіне (3.172,а сур.) немесе анықтауға келмейтін (3.172, б суреті) бет бөлігіне салғанда, оларды контурдан 0,8...1 мм қашықтығындағы штрих-пунктирлік жуан түзумен жүргізеді, бір әріппен белгілеп, осы беттердің орналасуын анықтайтын өлшемдерді қояды. Бұл жағдайда «А... бетінің жабыны» деген жазба жазады. Жабын салу керек болатын бет орналасуын анықтайтын өлшемдерді қоймауға рұқсат етіледі, егер олар сызбада анық болса (3.172, а сур.қар.). Жабыны бар бет бөліктерін осы бөліктердің орналасуын анықтайтын көрсетілген өлшемдермен 3.173 суретінде көрсетілгендей белгілейді. Металлдық және металлдық емес жабындардың белгілемесі. Сызбаларды оқу кезінде жабын белгілерінің құрылымын білу қажет (3.174 сурет). Сонымен, «М.15.6 жабыны» жазбасы жабынды алу әдісі

гальваникалық (белгілері болмайды), жабын материалы мырыш (М), жабын жуандылығы 15 мкм, сәндік құрамы – жылтырақ (ж) екенін білдіреді, қосымша өңделуі болмайды. Жабынды алу әдістерінің келесі белгілері қолданылады: анодтық тотығу- Ан, ыстық –Ыст, диффузиялық – Диф, химиакалық – Хим және басқалар. Металлдық жабындылар келесі түрде белгіленеді: А — алюминий, Ви — висмут, В — вольфрам, Х — хром, М — мырыш және т.б. Жабынның сәндік құрамы кіші әріптермен белгіленеді: зк – айналық, б-жылтырақ, м – күңгірт, гл – тегіс, ш- кедір-бұдырлы және т.б.

Қосымша өңделу келесідей белгіленеді: оке — оксидирование, т — тонирование, фос — фосфатирование, хр — хромирование және т.б.

Өңдеу тереңдігін h әрпімен белгілейді, сонымен қатар материал қаттылығы сияқты сызбадағы шектік мәндер көрсетеді, мысалы h 0,3 ...0,5; 40...45HRQ. Техникалық негізделген жағдайларда осы шамалардың шектік ауытқуларымен номиналдық мәндерін көрсетуге рұқсат етіледі, мысалы h 0,5 ± 0,1; 45 ± 0,2HRQ. Сызбада бақылауға келмейтін нәтижелердің өңдеу түрлерін, мысалы күйдіру, сонымен қатар олар материал қасиеттерінің жалғыз, кепілдік, талап етілетін және бұйымның ұзақ мерзімді болып табылатын өңдеу түрлерін көрсетуге рұқсат етіледі. Мұндай жағдайларда ғылыми-техникалық әдебиетте қабылданған өңдеу аты немесе оның шартты белгілемесін жазады (3.175 сурет). материалдар қасиеттерінің көрсеткіштер мәндерін > (үлкен немесе тең) немесе < (кіші немесе тең) белгілерімен көрсетуге рұқсат етіледі, мысалы ов > 520 МПа, НВ > 800.

Қажет болған жағдайды қаттылықтың талап етілетін аймағында оның сынау орнын көрсетеді (3.176 сурет). Барлық бұйымдар өңдеудің бір түріне келтірілген жағдайда, техникалық талаптарда мына жазба жасалынады: «40...45 HRQ» немесе «Цементтау 0,3...0,5 мм», «Жағу» және т.с.с. Егер бұйым бетінің үлкен бөлігін өңдеудің бір түріне, ал қалған беттерді – өңдеудің басқа түріне немесе одан сақтап келтірсе, онда техникалық талаптарда мынадай жазба жасалынады: «40...45 HRC,,, А бетінен басқа» (3.177 сурет) немесе «ерекше белгіленген орыннан басқа 30...35 HRQ» (3.178 сурет). Сынау орны. Өңдеуге бұйымның жеке бөліктері ұшырағанда, материалдар қасиеттерінің көрсеткіштері (бұл қасиеттерді алу әдісі өажет болса) түзулер-шығулар сөрелерінде көрсетіледі, ал өңделетін бұйымдар бөліктері оларды анықтайтын өлшем көрсеткіштерімен осы бөліктердің контурынан 0,8...1 ара қашықтығында жүргізілген штрихпунктирлік жуан түзумен белгілейді (3.179 сурет). Өңдеуге ұшырайтын беттерді анықтайтын өлшемдер сызбада анық болса оларды қоймауға рұқсат етіледі (3.180 сурет). Өңдеуге ұшырайтын бұйым беттерін анық анықталған проекциясындағы штрихпунктирлік жуан түзумен белгілейді (3.181 сурет). Бұл беттерді басқа проекцияларда да белгілеуге рұқсат етіледі, бірақ сол бір бетке қатысты материал қасиеттерінің көрсеткіштерімен бір рет жасалады (3.182 сурет). Бірдей өңдеуге ұшырайтын бұйымның барлық симетриялық бөліктер немесе беттерді штрихпунктирлік жуан түзумен белгілейді, ал материал қасиетінің көрсеткіштерін бір рет көрсетеді (3.178 сур.қар.).

Бұйымда материал қасиеттерінде түрлі талаптары бар бет бөліктері болғанда осы талаптарды әр бөлік үшін жеке жеке көрсетеді (3.179 сур.қар.). Егер өңдеуге ұшырайтын, беттерді анықтайтын өлшемдер мен материал қасиеттерін көрсететін жазбалар сызба оқуын қиындатса, кіші масштабта орындалған қосымша қарапайым бейнеде келтіруге рұқсат етіледі.

Қандай-да термин немесе техникалық түсінігімен (мысалы, жұмыс бөлігі немесе кесетін құрал-саймандардың илмегі, тістеуіш дөңгелегінің тістер беті немесе әріптермен белгіленген бет) анықталатын бұйым бөліктері мен бет өңдеуін көрсеткенде, оларды штрихпунктирлік жуан түзумен белгілемеуге рұқсат етіледі, ал техникалық талаптарда «Ілмек h 0,71 мм; 40...45 HRC,,» немесе « А беті — 50...55HRQ» деген жазба жасалынады.

Жабындылар саналатын климаттық әсерлер жеңіл (Ж), қатаң (Қ) және ерекше қатаң (ЕҚ) деп бөлінеді. Ерекше ортадағы төзімдіжабындылар суға төзімді (4), арнайы (5), майлы бензинга төзімді (6), химикалық төзімді (7), термо төзімді (8), электроэзоляциялық (9)маслобензостойкие (6), химически стойкие (7), термостойкие (8), электроизоляционные (9) деп бөлінеді. Сызбадағы белгілемеде материал атауы, жабын класы және бұйым эксплуатациясының шарттары нүктелермен бөлінеді. Егер лакпен боялған жабынның алдында металлдық немесе металлдық емес жабын салынса, онда сызбадағы белгілемеде оларды көлбеу сызықпен бөледі.

Эскиздің негізгі талаптары мен ережесі. Эскиз деп бөлшек элементтерінің пропорцияларын жуық қадағалауымен, көз өлшемдік масштабта тікбұрышты проекциялау ережелері бойынша сызбалы құрал-саймандардың көмегінсіз қолдан орындалған сызба. Эскиздарды стандарттық форматтың кез келген қағазында орындауға болады, бірақ бөлшек элементтерінің пропорцияларын сақтай отыра, клеткалы жазылатын қағазға параллельдік пен перпендикулярлық түзулерді жүргізген жеңіл. Эскиздар сызбада КҚЖЖ сай орындалады, ал оларға барлық жазбаларды сызбалы шрифтпен жасайды Эскиз бөлшекті дайындау құжаты болғандықтан немесе сол бойынша жұмыс сызбасын орындау үшін қызмет еткендіктен, онда барлық қажетті мәліметтер болуы керек (форма, өлшемдер, материал, беттің кедір-бұдырлығы, термо өңдеу және т.б.). Әр бөлшектің эскизі масштабты көрсетпей жұмсақ қарандашпен жеке форматта орындалады (М немесе 2М). Эскизді орындау тәртібі. Эскиздау 3.183 суретте келтірілген бөлшек мысалында қарастырылатын нақты ретімен орындауға ұсынылады.

1. Бөлшекпен танысу. Бөлшек тағайындалуын, оның формасын мен негізгі құрамдас элементтердің формасын анықтай отыра, оны ойша мүшелеуге болады (қарапайым геометриялық денелердің формасы). Суретте көрсетілген бөлшек төрт тесігі бар цилиндрлық фланцпен аяқталатын цилиндр орнатылған төрт тесігі бар тікбұрышты форманың алаңынан тұрады. Конструкция қаттылығын беру үшін тікбұрышты қимасы бар екі көлбеу қабырғасы қызмет етеді (жұқа қабырға типіндегі элементтер). Бөлшек ішінде цилиндрлық тесік пен алтыбұрышты призма түріндегі тесігі болады. Мүмкіндігінше өңдеуге, жеке беттердің кедір-бұдырлығына, жабындыларға және т.с.с. талап етілетін бөлшек материалы туралы жалпы көріністі құрастыру қажет. 2. Негізгі түр мен оның орналасуын таңдау. Негізгі түр бөлшектің пішіні мен өлшемдері туралы неғұрлым көп көрініс беру керек, сонымен қатар эскизбен дайындау кезіндегі оның қолдануын жеңілдету (3.184 сурет, бағыт бойынша түрі). Әдетте бөлшектер жұмыс орнында негізгі түрде бейнелейді, яғни эксплуатация кезінде бөлшек бұйымда орналасатын орнында. Айналудың цилиндрлық және конустық беттері болатын және көлденең орналасудағы жоңғыш білектерде өңделетін біліктер, өстер, шкивтар, болттар және басқалар сияқты бөлшектер өспен көлденең орналасқан негізгі түрінде бейнеленеді (3.185, 3.186 сурет). 3.183 суретте бейнеленген бөлшек үшін негізгі түрді таңдағанда көзқарастың бағыты стрелкамен көрсетілген. Бұл түр орындалатын қиманы санағанда бөлшектің көлемді өлшемдері мен пішіні туралы неғұрлым көп көрініс береді.

3. Суреттердің қажетті санын анықтау (түрлер, тіліктер, қималар). Суреттер саны минималды болу қажет, бірақ заттың барлық формаларын толық анықтауға және олардың өлшемдерін салуға жеткілікті болу керек. Мүмкіндігінше сызбада көрінбейтін контурдың түзулерін салуынан алшақ болу керек, әйтпесе бөлшектің ішкі беттерін анықтау үшін түрлерден басқа тіліктер мен қималарды қолдануға тура келеді. 3.185, 3.186 суреттерінде бір түрдің өзі жеткілікті болатын формаларды анықтау үшін бөлшектер бейнеленген. Осы бөлшектердің элементтерінің цилиндрлық пен квадраттық пішіндері өлшемдік сандар алдындағы диаметр (0) мен квадрат (□) белгілерімен анықталған, яғни сол жақ жағындағы түрін жоққа шығарады. 3.187 суретінде бейнеленген бөлшек пішіндерін анықтау үшін негізгі түрден басқа екі шығарылған қималар, жергілікті түр және жергілікті тілік қолданады. 3.188 суретінде бейнеленген бөлшек пішіндерін анықтау үшін екі түр (негізгі және сол жақ жақтағы түр) болу керек. Сол жақ жақтағы түр 3.188, а суретіндегі паздар орналасуын мен формасын және 3.188,б суретіндегі призма формасын анықтайды. Сол жақ жағындағы түрінің орнына мұндай бөлшектердің сызбасын құрастыру шарты бойынша негізгі түр астына орналасатын алтыбұрыштық призма мен жіктері бар цилиндр бойынша олардың қималарын қолданады. 3.183 суретінде көрсетілген бөлшектер үшін қималармен біріккен үш түрі (негізгі, жоғарғы, сол жақтағы) қажет; қабырға формасы туралы елестету беретін қабырға бойынша қимасы шығарылған және тікбұрышты алаңда саңылауын анықтайтын жергілікті қима. Негізгі түрдегі тілік бөлшектің ішкі көрінбейтін элементтерін анықтайды, жоғары түріндегі тілік бүйір жазықтығының қабырғасынан цилиндрға өту формасын көрсетеді, ал сол жағындағы тілік қиылысатын жазықтыққа сырғанаумен дөңгелек фланецтағы саңылауды анықтауға мүмкіндік береді. 4. Эскиз үшін қағаз форматын таңдау. Выбор формата листа для эскиза. МЕСТ 2.301-68* бойынша торлы қағаздың таңдалуы алдын ала таңдалынған өлшемдеріне тәуелді болады. Сурет өлшемі бөлшектің барлық элементтерін бейнелеуге және қажет өлшемдерді салуға, шартты белгілемелер мен техникалық талаптарды салуға мүмкіндік беруге тиіс. 3.183 суретінде көрсетілген бөлшек сызбасы үшін А3 (297х420) форматын қолданған жөн. 5. Суреттер орналасқан жоспарлау үшін қағаздың дайындалуы. Бастапқыда (297х420) таңдалған қағазды форматының жақтар өлшемдерімен, жіңішке түзулермен орындалған сыртқы жиектемемен шектеу керек, содан соң ішкі жиектемені негізгі түзулермен салу керек. Үш жағынан жиектеме арасындағы қашықтық 5 мм, ал қағаздың сол жақ жағынан – 20 мм болу керек. Төменгі оң жақ бұрышында 55 мм биіктігі мен 185 мм ұзындығымен негізгі жазба үшін орын белгілейді (3.189 сурет). 6. Сызбаның жұмыс жолында суреттер орналасуының жоспарлануы (3.189 сур.қар.). Суреттер орналасуының жоспарлануы үшін бөлшектің көлемдік ара қатынасын көз өлшемімен (немесе қарандаш көмегімен) анықтау қажет. Егер 3.183 суретіндегі бөлшекте ұзындықты А деп қабылдаса, ені В~0,6А, биіктігі С~0,5А болады. Осы ара қатынастар бойынша суреттерді соңында енгізетін бөлшек симметриясының жазықтығын бейнелейтін өстік түзулері бар тікбұрыштарды жіңішке түзулермен құрастырады. Тікбұрыштар бір бірінен қашықтықта болу керек, яғни өлшемдік түзулерді, түрлі шартты белгілерді және техникалық талаптардың жазбаларын салу үшін жеткілікті сызбаның негізгі жазбасы мен жиектемелерінен тұру керек. Жоспарлау үрдісін жақтары, бөлшектің көлемді өлшемдері бар қатырма немесе қағаздан қиылған тікбұрыштарды қолдана отырып жеңілдетуге болады. Оларды сызба жолы бойынша орындарын ауыстырып, суреттердің неғұрлым сәтті орналасуын таңдайды.

7. Бөлшек түрлерінің орындалуы. Көлемді тікбұрыштар ішіндегі жіңішке түзілермен бөлшек түрлерін олардың сол жақ немесе жоғарғы жағынан бастап орындайды (3.190 сурет). Внутри габаритных прямоугольников тонкими линиями выполняют виды деталей, начиная с их левой или верхней стороны (рис. 3.190). Мұндағы бөлшектер элементтерінің пропорцияларын және барлық суреттердің проекциялық байланысын сақтау керек. Тілік орындалатын суреттің бөлігінде бөлшектің тек сыртқы контурын салады. Содан көлемді тікбұрыштардың түзулерін жояды 8. Қою сызық түзулерін салуындағы тіліктер мен қималарды тұрғызу (3.191 сурет). Бастапқыда егер талап етілсе қиюшы жазықтықтықтар, тіліктер мен қималарды белгілейді. Бөлшекте симметрияның екі жазықтығы (маңдайлық және пішіндік) болғандықтан, негізгі түрлер мен тіліктер симметриялық сурет болып көрінеді, олар әр түрдің жартысын сәйкес тіліктің жартысына қосуға мүмкіндік береді. Маңдайлық пен пішіндік тіліктер (негізгі мен сол жақ жақтағы түрде) белгіленбейді, өйткені оның қиюшы жазықтықтары бөлшек симметриясының жазықтықтарымен сәйкес келеді. А әрпімен және тілдермен белгіленген жазықтықпен қиылысқанда алынатын көлдеңен тіліктің жартысымен жоғарғы түрінің жартысы қосылады. А-А тілігінің белгісі қажет,өйткені қиюшы жазықтық бөлшек симметрияларының жазықтығымен сәйкес келмейді (бөлшекте симметрияның көлдеңен жазықтығыболмайды). Түзудің симметрилық бөліктері мен тіліктерді қосқан кезде оларды штрихпунктирлік өстік түзу бөледі. Өстік түзуде проекцияланатын (алтыбұрышты призманың қабырғасы) көрінетін контур түзуі өстік түзу тілігін кеңейтетін түзудің үзілу көмегімен сол жақ жағындағы түрде анықталады. Сол жақ жағындағы түрінен дөңгелек фланецтағы цилиндрлық тесікті тілікте көрсетеді, бірақ қиюшы жазықтық онмен өтпейді, яғни мұнда дөңгелек фланецтағы орналасқан қиюшы жазықтыққа саңылауды сырғанату ережесі қолданылады. Тікбұрышты алаңдағы тесік тереңдігі сол жақ түріндегі жергілікті тілікпен анықталады. Негізгі түрдің тіліктегі қабырғасы (жұқа қабырғалы элемент) штрихталанбайды, өйткені жағалап тілінген. Қабырға пішіні шығарылған қима көмегімен анықталады 9. Бет түрлерін сипаттайтын шартты белгілемелерді және шығарылатын мен өлшемдік түзулерді салу (диаметрдің, радиустың, квадраттың, конустың, еңістің және т.с.с.). Егер жеке беттердің кедір-бұдырлығын анықтауға мүмкін болса, онда сай белгілерді салады. 10. Бөлшек өлшемін жүргізу және өлшемдік түзулерге өлшемдік сандарды салу (3.192 сурет). 11. Эскиздің қорытынды дайындығы. МЕСТ 2.303-68* сай сызбаның барлық түзулерін сызу. Негізгі жазбаны толтыру. Қажет болған жағдайда өлшемдердің шекті ауытқулары, пішіндері мен бет орналасуы мәліметтерін келтіру,техникалық талаптарды және т.с.с. жазу.

Натурал жағынан бөлшек эскизін орындай отыра, оның жеке элементтерінің орналасу мен пішіне сын көзімен қарау керек. Яғни, мысалы, құюдың ақауы (қабырға жуандығының әркелкілігі, саңылау ортасының орын ауысуы, шеттердің әркелкілігі, қуыстар, бөлшек бөліктерінің асимметриясы және т.с.с. ) эскизда көрінбеу керек. Бөлшектің стандарттық элементтерінде (бунақтар, жүздер, резьба бойынша бұрғылау тереңдігі, дөңгелектеулер және т.с.с.) сәйкес стандарттармен қарастырылған өлшемдер және әзірлеу болу керек.

Сызықтық шамаларды өлшеу. 1 мм көп емесе нақты сызықтық өлшемдерді өлшеу үшін қолданылатын қарапайым құрал-саймандар масштабтық болат сызғышы, иілгіш болат рулеткасы, кронциркуль және нутрометр болып табылады. Масштабтық сызғышпен бөлшек элементтерінің тіксызықтық тіліктердің ұзындығын, сонымен қатар саңылаулар арасындағы осьаралық қашытқығын өлшеуге болады (3.193 сурет. ). Сондай-ақ саңылаулардың бірдей диаметрін олардың осьаралық қашықтығына тең болатын шеттер арасындағы қысқа қашықтығын (3.194, а суреті) сызғышпен өлшейді. Егер саңылаулардың диаметрлері түрлі болса, онда олардың шеттерінің жақын нүктелер арасындағы қашықтықты сызғышпен өлшейді және оған осы саңылаулардың радиустар сомасын қосады ( 3.194, б сурет). Кронциркуль масштабтық сызғышпен бірге бөлшектің сыртқы беттерінің өлшемдерін және айналу денелерінің диаметрлерін өлшеу үшін қолданылады. 3.195 суретінде төлкенің сыртқы диаметрін сызғышты қолдана отырып кронциркульмен өлшенгені көрсетіліп тұр. Бұрыш пен сызғыш, кронциркуль көмегімен бөлшек қабырғаларының жуандығын өлшенілуі 3.196 суретте көрсетілген. Аяғында түзу бұрышының астында бүктелген өлшеуіш табандары бар түзу аяқтары бар нутрометр негізінде бөлшектердің ішкі беттерінің диаметрлерін (3.197 сурет), соңында сызғыш бойынша анықталатын өлшемдік сандарын өлшеу үшін қолданылады.

3.193 сурет Сызғышпен, кронциркульмен және нутрометрмен өлшеуде төменгі нақтылық болады және негізінде оқу үрдісінде қолданылады. Өңдірісте сызықтық өлшемдерді өлшеу жоғары нақтылығын (0,1-ден 0,05 мм-ге дейін) қамтамасыз ететін әмбебап штангенциркульмен жүргізіледі.

Рис. 3.197 Штангенциркуль 5 миллиметрлік бөлгіштердің сызғышынан тұрады (3.198, а сурет). Штанга аяғында түзу бұрыштың астында екі өлшеуіш кірмесі орналасады: жоғарғысы2 ішкі өлшемдерді өлшеу үшін және төменгісі1 сыртқы өлшемдер мен диаметрлерін өлшеу үшін. Сонымен қатар штангада сондай екі өлшеуіш кірмелері бар жиектеме орналасқан. Жиектеме штанга бойымен орын ауыстырып, қысқыш бұранда3 көмегімен оның кез келген жерінде бекітіле алады. Жиектеменің астыңғы тұтас бөлігінде нониус деп аталатын бөлгіштері бар арнаулы шкала орындалған. Нониуста 19 мм ұзындығындағы он бірдей бөлгіштері болады, оның әрбіреуі штанганың екі бөлгішінен 0,1 мм аз. Жанасатын кірмелер кезінде нониус пен штанганың нөлдік бөлгіштері сәйкес келеді.

Цилиндрлық беттерінің сыртқы немесе ішкі өлшемдерін өлщеген кезде бөлшектер өлшеуіш кірмелерді оған ақырындап оған қысады., штангадағы 5 жипектемені 4 бұрандамен 3 бекітіп, штанга мен нониус шкалалары бойынша сәйкес өлшемдердің мәндерін санауын жүргізеді. Егер өлшем 20 мм болса, онда нониустың нөлдік бөлгіші штанганың жиырма бөлгішімен сәйкес келеді (3.198, б сурет). Егер өлшем 21,1 мм-ге тең болса, онда нониустың нөлдік бөлгіші штанганың жиырма бірінші бөлгішінен 0,1 мм-ге оңға қарай жылжытылады, содан соң нониустың бірінші бөлгіші штанганың жиырма үшінші бөлгішімен сәйкес келеді (3.198, в сурет). Демек, өлшенетін өлшемнің мәндерін анықтау үшін штанга сызғышы бойынша миллиметрлердің бүтін санын, ал нониус бойынша он үлесінің санын анықтау қажет. Штанганың қандай да бір штрихымен сәйкес келетін оның нөлдік штрихынан жақын штрихына дейін нониус бөлшіктерін санауға келетін ондық үлестер болады. Штанганың келесі жағындағы жіктерінде жиектемемен 4 қатаң қосылған тереңдік өлшеуіштің 6 жіңішке сызғышы орналасқан. Кірмелердің жабылған түрінде тереңдік өлшеуіштің қапталы штанга қапталымен сәйкес келеді. Саңылау тереңдігін (немесе бөлшектегі кертпешін) өлшегенде штанга қапталы бөлшек қапталына тіреледі, ал жиектеменің орын ауыстыру есебінен тереңдік өлшеуіш саңылау түбіне тіреледі (3.198, а сур.қар.). Тереңдік өлшеуішінің мәні бұрынғыдай штанга мен нониус бөлгіштері бойынша анықталады. Радиустарды өлшеу. Егер бөлшек элеменеттерінде шеңбер доғасының көріністері болса немесе бөлшекте дөңгеленген бұрыштар немесе ойықтар болса, онда дөңгелектену радиустарын топса құрсамасымен және өзара қосылған қатпарлы үлгітүр жиынтығын (3.199, а сурет) білдіретін радиус өлшегіш көмегімен анықтайды. Бөлшектің дөңгелену орнына қатпардың сол немесе басқа дөңгеленген аяғын қоя отырып, олардың түйісуіндегі орнында сәулені қарастырады. Сәуле (саңылау) жоқ кезде дөңгелену радиусы радиус өлшеуіш қатпарында көрсетілген санына тең (3.199,б сурет). Бұрыштарды өлшеу. Бөлшектің элементтер арасындағы бұрыштарды үлгі түрлер (3.200, а сурет) немесе бұрыш өлшеуіштер (3.200, б сурет) көмегімен өлшейді. Бұрыш өлшеуіш градустарда бөлгіш және нониуспен 3 жабдықталған бұрамалы сызғышы 2 болатын жартылай дөңгеленген транспортирмен (шкала) қатаң бекітілген металлдық сызғыштан 1 тұрады. Өлшенетін бұрышты транспортир мен нониус шкаласы бойымен санайды. Ол сызғыштар арасындағы бұрышқа тең болады. Бұрыштың өлшеу дәлдігі – 2'.

3.200 сурет

Техникалық сурет затынан немесе ортогоналды сызба бойынша орындалуы мүмкін. Затынан сурет салу көзөлшеуіш жетілдіреді, координаттар жазықтығына қатысты бұйымды дұрыс бағыттауға үйретеді,аксонометриялық проекциялардың түрін таңдауға, тіліктерді орындауға үйретеді. Ортогоналды сызба бойынша суретті орындау үшін сол бойынша суреттелген бұйымның пішінін дұрыс оқылуы талап етіледі. Техникалық суретті орындау кезінде тікбұрышты изометриялық және диаметрлік аксонометрлік проекцияларды жиірек қолданады,өйткені олар неғұрлым көп көрнекілікке ие болады. Техникалық суреттің икемділігі мен машығы жаттығумен қол жеткізеді. Сонымен бірге түрлі орналасу мен жуандықтың түзулерін, сонымен қатар түзулер, доғалдар мен бұрыштарды тең бөліктерге бөлу тіліктерінен жүргізуінен бастау керек. Содан өлшемдер қатынастарын қолдана отырып, бұрыштарды көз мөлшермен құруға және түрлі тегіс геометриялық фигуралар мен қарапайым геометриялық денелерді аксонометриялық осьтарға салуды үйрену керек. Осыдан кейін бұйымның техникалық суретін орындауына өтуге болады. Техникалық суреттегі бұйым пішінінің көлемділігі жарық көлеңкесін көрсету арқылы құрылады, яғни сәйкес сурет штриховкасы арқылы (3.201 суреті). Мұндағы жарық бұйымға жоғарғы сол жағынан түсетінін болжайды. Жарықтандырылған беттер жарық болып, ал қараңғы жағын – штрихтайды, неғұрлым жиірек болса, соғұрлым бұйым беті қараңғы болады.

3.201 сурет

Бұйым деп (МЕСТ 2.101—68*) өнеркәсіпте дайындалатын, өндірістің кез-келген заты немесе заттардың жиынтығы аталады. Қолдануына байланысты негізгі өндіріс бұйымдары және дайындаушы-өнеркәсіптің өзінің қажетіне ғана жарайтын көмекші өндіріс бұйымдары деп бөледі.

Бұйымдардың келесі түрлері бар.

Бөлшек — жинақтық операцияларды қолданбай атауы және маркасы бірдей материалдардан дайындалған бұйым, мысалы, болт, сомын, құйылған корпус. Құрастырылушы бірлік — құрастырмалы бөліктерін дайындаушы-өнеркәсіпте әртүрлі құрастыру операциялары (дәнекерлеу, біріктіру, біліктеу, тойтару және т.б.) көмегімен біріктіретін бұйым, мысалы, автокөлік, дәнекерленген корпус, редуктор. Комплекс — екі немесе одан да көп арнайы бұйымдар, олар бір-бірімен дайындаушы-өнеркәсіпте әртүрлі құрастыру операциялары көмегімен біріктірілмейді, бірақ бір-бірімен байланысты пайдалану функцияларын орындайды, мысалы, цех-автомат, автоматты телефон станциясы, бұрғылау қондырғысы, кеме. Комплект — екі немесе одан да көп бұйымдар, олар бір-бірімен дайындаушы-өнеркәсіпте әртүрлі құрастыру операциялары көмегімен біріктірілмейді және көмекші сипаттағы пайдалануда қолданылады, мысалы, запасты бөлшектер, өлшеу аппаратураларының, қаптау ыдыстарының комплектілері. Құрамдас бөліктері жоқ бұйымдарды – айрықшаландырылмаған бұйымдар және екі немес одан да көп бөліктерден тұратын бұйымдар – айрықшаландырылған (комплекстер, комплекттер, құрастырылушы бірліктер) бұйымдар деп бөледі. Бұйымдардың жеке бөлшектерін немесе құрастырылушы бірліктерін байланыстыру қозғалмалы немесе қозғалмайтын болады. Қозғалмалы байланыс кезінде машинаның жұмысы кезінде бөлшектердің өзара орын ауыстыруы мүмкін болады, ал қозғалмайтын байланыс кезінде - мүмкін болмайды. Технологиялық және эксплуатациялық талаптарға байланысты байланыстар ажыратылатын және ажыратылмайтын болып бөлінеді. Ажырамайтын байланыстарды байланысқан бөлшектерді бұзбай ала алмайсың. Бұл дәнекерленген, жапсырылған, біліктенген байланыстар, сондай-ақ керілген байланыстар, онда білік өлшемі құрастыруға дейін саңылаудың өлшемінен үлкен болады сондықтан бөлшектердің қатаңпластикалық деформациясы есебінен қозғалмауды қамтамасыз етеді. Ажыратылатын байланыстарды бөлшектеріне зақым келдірместен бірнеше рет бұзып қайта жинай беруге болады. Бұл бұрандалы, буатты, шлицті, штифтік және клинді байланыстар.

Машина жасауда бұрандалары бар бөлшектерді кеңінен қолданады. Бұрандалардың пайда болу негізінде бұрамалық сызықлерді алу принципі жатады. Бұранда деп жазықтықтық пішіннің бұрандамалық сызық бойынша бұрандамалық қозғалыс кезінде пайда болатын бет. Бұрандамалық сызық – бұл бір уақытта екі қозғалыста қатысатын (қандай-да бір айналу бетінде пайда болатын біркелкі-ілгермелі және берілген бет өсі айналасындағы біркелкі-айналмалы) нүкте траекториясы сияқты ұсынатын кеңістіктік қисық сызығын айтады. Техникада цилиндралық бұрандамалы сызық неғұрлым кеңінен таралған.

Бұрандамалы сызық

4.1 сурет Бұрандамалы сызықты цилиндрлық сабақты ортада бекіте, жонғыш білдекте алуға болады. Егер осы сабаққа біркелкі-айналмалы қозғалысты келтірсе, онда кескіштің жүзі сабақ бетінде бұрандамалы сызықты сызады, ал оны сабаққа тереңдеткенде бұранданы кеседі (4.2 сурет).

4.2 сурет Бұрандамалы сызықтар оң және сол бағыттар болуы мүмкін. Егер бұрандамалы сызықты құрастыратын нүкте бақылаушыдан өс бойымен жойылып, сағат тілімен айналса, онда оны оң жақ бұрамалы сызық (4.3, б сурет), ал егер сағат тіліне қарсы айналынса – сол жақ бұрамалы сызық деп атайды (4.3, б сурет). Осыған ұқсас нүктенің бұрамалы қозғалысы кезінде цилиндрлық бұрамалы сызық пайда болса, онда тіліктің бұрамалы қозғалысы кезінде бұрамалы беттің алуы әбден мүмкін. Егер өңдірілетін сапада тегіс фигураны (үшбұрыш, трапеция, жарты шеңбер, квадрат) қолданып, және осы фигураның шыңдары бұрамалы сызықпен орын ауыстырып, ал сол фигураның жазықтығы цилиндр өсі бойынша өтетіндей оны цилиндр бетімен өтуін мәжбүрлесе, онда бұрамалы денені аламыз (4.4 сурет). Мұндағы өңдірілетін фигуралар цилиндрлық бетте бұрамалы дөңелерді, бұранда орамдарын орындайды.

Бұранда деп цилиндрлық немесе конустық беттері бойынша тегіс контурдың бұрамалы қозғалысында пайда болатын бетті айтады.

Түрлі белгілері бойынша бұранданың жіктелуі 4.5 суреттер келтірілген. Бекіту бұрандасы көліктер, механизмдер мен приборлардың қосылғыш бөлшектерінде, яғни болттарда, бұрандамаларда, түйреуіштерде, сомындарда қолданылады. Жүрісті мен жүктік бұранда айналмалы қозғалыстың ілгермеліге өту үшін ауысатын, көтергіштерде, білдектерде, бұрамалы қысымдардың көтергіш бұрамаларында қолданылады. Арнайы бұранда саңылауға бұранданы кесу үшін арналған құрал-саймандарда – таңбалар (4.6, а сурет) мен сабақтарда – бұранда кескіште (4.6, б сурет), сонымен қатар саңылауларды орындау үшін арналған құрал-саймандарда – бұрғыларда (4.6,в сурет)және жазықтықтарды өңдеуде, жырашықтар мен ойықтарда – фрездарда (4.6, г сурет)қолданылады. Цилиндрлық бұранда деп цилиндрлық бетте пайда болатын бұранданы айтады, ал конустық деп конустық бетте пайда болатын бұранда болып табылады. Сыртқы бұранда сабақтың цилиндрлық немесе конустық беттерінде орындалад және ұсталатын бет (болт, бұрама және т.б.) болып табылады. Ішкі бұранда саңылаудың цилиндрлық немесе конустық бетінде орындалады және ұсталатын бет (сомын) болып табылады. Кіру саны бойынша бір-және көп кіргіш (екі-, үш кіргіш және т.б.) бұрандалар болып бөлінеді. Оң жақ бұранда сағат тілімен айналатын және бақылаушыдан ось бойынша орын ауыстыратын контурмен пайда болады, ал сол жақ сағат тіліне қарсы айналатын контурмен пайда болады. Қазіргі уақытта метиздік бұйымдарда (болттарда, түйреуіштерде, бұрамаларда) бұранданы кесудің негізгі өнеркәсіптік әдіс болып бұйымның жоғары сапасын қамтамасыз ететін, жоғары өнімді бұранда жаймалы автоматтарда бүрлеу болып табылады. Бұраманы бүрлеу үрдісі жоңқаны шешусіз сабақтың пластикалық пішін өзгеруінде аяқталады, яғни бөлшекті екі тегіс бұранда кескіштер (4.7, а сурет) немесе металлды қайта бөлу есебінен бұранданы сәйкес бейінмен сығатын бұрандалық бейіні бар цилиндрлық аунақшалар (4.7, б сурет) арасында айналдырады. Бұранда стандарттық және стандарттық емес болуы мүмкін. Стандарттық бұранданың негізгі параметрлері МЕСТ 11708-82 (4.8 сурет) анықталады, оған қоса сипатталатын бұрандада үш диаметр: сыртқы, ішкі және ортаңғы – сыртқы бұранда үшін сәйкесінше d, d1, d2 , ал ішкі үшін - D, D1, D2 деп белгілейді. Бұранданың сыртқы диаметрі d (D) – сыртқы бұранданың ұштарын айнала немесе ішкі бұранданың ойысын сипаттайтын елестеткіш түзу дөңгелек цилиндрдың диаметрі.

Бұранда

Бұл диаметр анықтамалы (есептеу) болып табылады және бұрандалардың шартты белгілемесіне кіреді. Бұранданың ішкі диаметрі d1 (Dx) — сыртқы немесе ішкі бұранда ұштарының ойымына жазылған елестеткіш түзу дөңгеленген цилиндрдың диаметрі. Бұранданың орташа диаметрі d2 (D2)— жырашықпен қиылысқанда номиналды қадамның жартысына тең болғанда оның тіліктері бұранда бейінін қиылысқанда пайда болатын елестеткіш түзу дөңгеленген цилиндрдың диаметрі. Бұранда бейіні – оның өстік қиылысу жазықтығындағы бұранда жырашығы мен шығыңқының бейіні. а бұранда бейінінің бұрышы – оның өстік қиылысу жазықтығындағы бұранданың көршілес бүйір жақтарының арасындағы бұрыш. Н бұрандасының бастапқы үшбұрыштың биіктігі – оның өсіне перпендикулярлы бағыттағы бұранданың бастапқы үшбұрыштың негізі мен ұштар арасындағы ара қашықтық. Н1 бейінінің жұмыс биіктігі – бұранда өсіне перпендикулярлы ұштастырылатын сыртқы және ішкі бұрандалар бейінінің өзара жабу бөлігінің ұзындығы. Н3 бейінінің биіктігі – бұранда өсіне перпендикулярлы бағыттағы өстік қиманың жазығындағы бұранда ойымы мен ұштар арасындағы ара қашықтық. Р бұрандасының қадамы – бір өстік жазықтықта жатқан оның бейінінің жақын бір аттық бүйірмелі жақтарының орташа нүктелері арасындағы бұранда өсіне параллельді түзулер бойынша ара қашықтық. Ph бұрандасының қимылы - 360° бұрышына бұрамалы сызық бойынша бастапқы нүктенің орын ауыстыру кезінде алынған орташа нүкте мен бұранданың бүйір жағындағы кез келген бастапқы орташа нүкте арасындағы бұранда өсіне параллельді түзулер бойынша ара қашықтық. Бұранданы кесу үшін арналған құрал-сайманның кесу бөлігінде (таңбалаушы мен бұранда кескіште) екі жері болады: дуалды – конустық бетпен шектелген бұранда, және цилиндрлық – қажетті бейіннің, қадамның және өлшемнің бұрандасын пішіндейді. Бұранда кескіштің дуалды жерін сабақта (4.9,а сурет), ал таңбалаушы – сапасы кем (тереңдік бойынша кішірейтілген) бейіні бар бұранда саңылауында (4.9, б сурет) қалдырады. Мұндай сапасы кем бұранданың жерін жүгірме бұранда деп атайды және оның жұмыс істемейтін бөлігі болып табылады, бірақ оны бөлшектің кесілетін бөлігінің талап етілетін ұзындықты есептеу кезінде ескеру қажет. Бұрандалық бұйымдарды дайындау кезінде жүгіртпе аяғы мен бөлшектің сүйеніш беті (бұранданың келтірілмеуі) арасындағы кесілмеген бөлікті қалдыруға рұқсат етіледі. Өзіне жүгіртпе жерлерін мен келтірмелерін қосатын бұйым жерін бұранданың кесілмеуі деп атайды. Сабақ аяғында және саңылаудың басында бұранданы кесу алдында фаска жүз орындалады - 45° тең саңылау немесе сабақ осьтеріне пайда болатын көлбеу бұрышы бар конустық бет. Жүздің бар болуы бастапқы кезеңге бұранданы кесу үрдісін жайдақтайды, сонымен қатар бұрандалық бөлшектердің өзара арасындағы байланысты жеңілдетеді.

Жүгіртпелер, кесілмеулер, бунақтар мен жүздердің өлшемдері МЕСТ 10549-80* орнатылған және бұранда типіне, оның диаметріне және қадамына тәуелді болады.

Егер конструктивтік ой-пікірлер бойынша бөлшектің түгелдей кесілетін бөліктерінде толық бейіннің бұрандасын алу қажет болса, онда бұранда кесілетін құрал-сайманның шығуы үшін тағайындалған арнайы бунақтарды бұранда аяғында орындайды. Сабақта (4.10 , а сурет) бунақты бұранданың ішкі диаметріне қарағанда біраз кішілеу болатын диаметрмен, ал саңылауда (4.10, б сурет) – сыртқы диаметрге қарағанда біраз улкендеу диаметрмен орындайды. Бунақтардың барлық конструктивтік өлшемдері әдетте шығармалы элементтерде қойылады.

Бұрандамалы бет түрінде бұранданы сызу – еңбекті көп қажетсінетін жұмыс, сондықтан бейін мен тағайындалудан тәуелсіз сызбаларда бұранданы МЕСТ 2.311-68* бойынша шартты бейнелейді. Сыртқы бұранда сыртқы диметр d бойымен тұтас жуан негізгі сызықтармен және ішкі диаметр Dj бойымен тұтас жіңішке сызықтармен бейнелейді. Бұранда өсіне параллельді жазықтықта тұтас жіңішке сызықты жүзді қоса отырып, оның толық бейінінің түгел ұзындығына жүргізеді (4.11, а сурет). Бұранда шекарасын анықтайтын сызықты оның толық бейінінің аяғында егер бұранда көрінсе, тұтас жуан негізгі сызықпен, немесе ол көрінбесе штрихтік сызықпен белгілейді (4.12, а сурет). Бұранда жүгірмесін қажет болған жағдайда оның шекара шегінен шығатын тұтас жіңішке сызықпен бейнелейді (4.12,б, в сурет).

Тіліктердегі ішкі бұранданы ішкі диаметр D1 бойынша тұтас жуан негізгі сызықтармен және сыртқы диаметр d бойынша тұтас жіңішке сызықтармен көрсетеді (4.11, б сур.қар.). Бұранда өсіне перпендикуляр жазықтығындағы тұтас жіңішке сызығын шеңбердің ¾ тең доға түрінде жүргізеді. Әрі доғаның басы мен соңы өстік сызықтармен сәйкес болмауы керек. Сабақ пен саңылаудағы конустық бұранданың шартты бейнелері 4.13, а, б суретінде сай келтірілген. Арнайы конструктивтік тағайындалулары болмайтын саңылауға, жүздерге немесе сабақ өсіне перпендикуляр жазықтықта бұранданы (сыртқы және ішкі) бейнелеу кезінде көрсетпейді. Бұрандалық бұйымдардың тіліктер мен қималарындағы штриховканы тұтас негізгі сызықтарға дейін салады, яғни сабақтағы бұранданың сыртқы диаметрінің сызықтарына және саңылаудағы бұранданың ішкі диаметрінің сызықтарында салады. Бұрандалық қосылуларда бұранда сабақта шартты сызылады, ал саңылауда сабақ бұрандасымен жабылмаған бөлігін көрсетеді (4.14 сурет). Стандарттық бұранда белгілемесі ішіне оның түрі, өлшемі, қадам мен жүрісі, бағыты, шек жолы, беріктік тобы, стандарт нөмірі кіреді. Диаметр мен үшбұрышты бұранданың қадамын өлшеуінің екі жүйесі бар: метрлік (өлшеу бірлігі - миллиметр) және дюймдік (өлшеу бірлігі - дюйм). 4.1 кестесінде стандарттық бұрандалардың белгілемесі келтірілген: метрлік, дюймдік, құбырлық, конустық, трапециалды, тіректі және домалақ.

4.1 Кесте

Метрлік бұранда негізгі бекіткіш бұранда болып табылады. Бұл бұранда бір кірмелі, әсіресе оң жағы. Оның туынды фигурасы болып бейін ұшы кесілген, ал ойысы кесілген немесе дөңгеленген теңқабырғалы үшбұрыш болып табылады (4.15 сурет). Бұл бұранданың әр номиналды диаметріне бір ірі (негізгі) және бірнеше ұсақ қадамдар сай болады. Метрлік бұрандалар бейін бойынша ұқсас, бірақ түрлі қадамдары болады, демек тілік тереңдігі де болады. Ұсақ қадамдары бар бұранданы беріктіктің босаңсуын алдын алу үшін жұқа қабырғалы бөлшектер үшін, сонымен қатар қосылудың герметикалығы көп болу және аспаптардағы берудің дәл реттемесінің мүмкіндігіүшін қолдануға ұсынылады Метрлік бұранданы 0,25 ... 600 мм диаметрімен 0,075-тен 6 мм-ге дейін қадаммен орындайды. Метрлік бұранданың бейінін мен негізгі өлшемдерін МЕСТ9150—81* (4.2 кесте), диаметрлер мен қадамдар өлшемдерін - МЕСТ 8724—81* (4.2 кесте), шектер мен отырғызуларды - МЕСТ 16093—81*, 24834—81* и 4608—81* орнатады. Сыртқы бұранда үшін төрт негізгі ауытқулар, қарастырылған (h, g, e, d), ал ішкі үшін – екеу (H, G). Метрлік бұранда шартты белгілемесіне: М әрпі (бұранда бейінін көрсетеді), бұранданың (мм)номиналды (сыртқы) диаметрі, көбейті белгісімен (х), бұранданың өлшем қадамы (мм) және бұранда шегінің жолын көрсетілуі. Егер бұрандада ірі қадам болса, онда ол белгілемеде көрсетілмейді.

4.2кесте

а

<Ш2>

а

Шек жолының белгілемесі буын дәлдігінің тобын көрсететін сандардан, , және негізгі ауытқуларды белгілейтін әріптерден тұрады. Сыртқы бұранда үшін 4, 6 және 8 дәлдік топтары орнатылған, ішкі бұранда үшін – 4, 5, 6, 7, 8. Сыртқы бұранда үшін негізгі ауытқулар орнатылған— 4, 5, 6, 7, 8, ал ішкі үшін — E, F, G, H орнатылған. Мысалы, M12 x 1,5—6g(4.16, а сур.) жазбасы метрлік бұранданың 12 мм сыртқы диаметрі, 1,5 мм ұсақ қадамы және 6g (6 – дәлдікдің тобы, g – болт бұрандасының негізгі ауытқуы) шек жолы бар екенін білдіреді, ал M12—6H(4.16, б сур.) жазбасы сол бұранда, бірақ ірі қадаммен саңылауда (6 – дәлдікдің тобы, H –сомын бұрандасының негізгі ауытқуы)орындалған. Екі бөлшектің қосылысындағы бұранданы белгілеу кезінде алымда ішкі бұранданың шек жолын көрсетеді, ал бөлгіште – ішкі: M20x1,5—6H/6g; M20—6H/6g. Сыртқы метрлік бұранда (4.17, а сур.) үшін бунақтардың пішіні тип 1 (қалыпты және тар) және тип 2 болуы мүмкін, бунақтардың өлшемдері 4.3 кестедегі мәліметтерге сай болу керек. Ішкі метрлік бұранда (4.17, сур.) үшін бунақтардың пішіндері мен өлшемдері 4.4 кестесінің мәліметтеріне сай болуы керек.

Ресейде қазіргі уақытта жаңа көліктерді проекциялау кезінде дюймдік бұранданы қолдану тыйым салынған. Шет елден келгенде, сонымен қатар басқа техникалық себептерге байланысты оны тек жабдықтауды жөндеген кезде ғана қолданады. Дюймдік буманың істеп шығарылған пішіні 55° (4.18 сур.) ұшындағы бұрышымен теңқабырғалы үшбурыш болып табылады. Ол 3/і6...4" диамтерлерінде кесіледі және дюйммен (Т'« 25,4 мм) белгіленетін сыртқы диаметрмен анықталады. Дюймдік бұранданың әрбір өлшемі үшін қадамның орнына бір дюймдегі ұзындықта орамдар (жіптер) санын орнатады, ал шартты белгілемелерде оның сыртқы диаметрінің дюймдер саны көрсетіледі (4.19 сур.).

Дюймдік бұранданың негізгі параметрлері 4.5 кестеде келтірілген.

4.5кесте

жалғастырғыш

4.20 Сур.

Құбырлы цилиндрлық бұранданы су жүргізетін жіне газды құбырларды қсу үшін қолданылады (құбырларда, жалғастырғыштарда, үшайырларда, контрсомынларда). Мұндай бұранданың істеп шығарылған фигурасы ұшындағы 55°бұрышы бар теңқабырғалы ұшбұрыш болып табылады (4.20 сур.). Бейін мен оның негізгі өлшемдері МЕСТ 6357—81 орнатылған. Бұранданың ұштары мен ойыстары кесілген және дөңгеленген, яғни қосылудың көп герметикалығын қамтамасыз етеді. Құбырлы бұранда 11-ден 28-ге дейін бір дюймда 1/8...6" орам (қадамдар) сандарымен диаметрлерде орындалады.

Құбыр Құбырлы бұранда ось бойымен бір дюймдегі ұзындықта қадамдар санымен сипатталады. Оны дюймдегі құбырдың кіру саңылауының диаметрін және орташа диаметрдің дәлдік тобының көрсетуі бар (бұранданың сәйкес келмейтін нақты сыртқы диаметріне, яғни сыртқы диаметр бұранда белгілемесіне кірмейді) G әрпімен белгілейді. Бұл бұранданың орташа диаметрі үшін дәлдіктің екі тобы орнатылған (МЕСТ 6211—81): А – жоғары, В – қалыпты. Құбырлы цилиндрлық бұранданың шартты белгілемесі тілі бұранданың негізгі сызығына көрсететін (өйткені оның диаметрі белгілемеде сырқты диаметрге сай келмейді.) сызықтар-шығарулар сөресінде салынады. Мысалы, G1/2—А жазбасы (4.21, а сур.) бұранданың сыртқы, құбырлы, 1/2" құбырдың ішкі диаметрі бар цилиндрлық және А дәлдігінің тобы бар екенін білдіреді. Мұндағы құбырдың сыртқы диаметрі 20,955 мм тең. Ішкі құбырлы цилиндрлық бұранданы (4.21, б сур.) орындаған кезде белгілемеде берілген бөлшекке бұралған сол құбырдың кіру саңылауының диаметрін көрсетеді. Ішкі бұранда құбырларда емес, құбырларды қосатын бөлшектерде кеседі: жалғастырғыштарда, бұрыштарда және т.б. 4.6 кестеде кейбір құбырлы цилиндрлық бұрандалардың негізгі параметрлері келтірілген. Екі бөлшекті қосқанда бұранданы белгілегенде отырғызуды бөлшекпен белгілейді: алымда ішкі бұранданың дәлдік тобын көрсетеді, ал бөлгіште – сыртқы бұранданың дәлдік тобы, мысалы G 11/2—A/A Сыртқы (4.17, а сур.қар.) және ішкі (4.17, б сур.қар.) құбырлы цилиндрлық бұранда үшін бунақтардың өлшемдері МЕСТ 10549—80* анықталады.

4.6 кесте

Құбырлық конустық бұранда жоғары қысымды құбыр желісінде құбырларды қосу үшін қолданылады, яғни жоғары герметикалығы мен сенімділігі талап етілгенде. Құбырлы конустық бұранданы (4.22 сур.) ф = 1°47'24” (конустылық 1:16) бұрышының астында конус өсіне көлбеу болатын конустық беттерде орындайды. Бұл бұранданың бейіні құбырлы цилиндрлық бұрандасына бейініне ұқсас, ал бейін ұшында 55° тең бұрыштың биссектрисасы конус өсіне перпендикулярлы. Сызбада негізгі жазықтықтағы құбырлы бұранданың шартты диметрін сай әріптік белгілемемен көрсетеді: R – сыртқы конустық бұранда үшін, Rc – ішкі конустық бұранда үшін (негізгі жазықтықтағы бұранданың шартты диаметрі дюймінде), Rp— ішкі құбырлы цилиндрлық бұранда үшін, dT— құбыр кесігіндегі бұранданың ішкі диаметрі. Конустық бұранданың негізгі жазықтығы – сыртқы, орташа және ішкі диаметрлерінің номиналды өлшемдері берілетін жазықтық. Саңылаудағы негізгі жазықтық үлкен диаметрдің бүйір жақ кесікпен сәйкес келеді. Негізгі жазықтықтағы конустық бұранданың сыртқы мен ішкі диаметрлері құбырлы цилиндрлық бұранданың сыртқы мен ішкі диаметрлеріне шамамен тең. Конустық бұранданың белгілемесі сызбада тілі сыртқы диаметрін көрсететін сызықтар-шығарулардың көлдеңен сөресінде салынады (4.23 сур.). Құбырлы қосуларда конустық бұранданы құбырлы цилиндрлық бұранданың бірге тіркесінде қолдануға болады, яғни құбырдың конустық бұрандасын жалғастырғыштың цилиндрлық бұрандасымен бірге.

4.7кесте

Бұрандалық қосылудың белгілемесінде алымда ішкі бұранданың белгілемесінде, ал бөлгіште – бұранданың сыртқы өлшемі көрсетілген бөлшегі болады. 4.7 кестесінде кейбір құбырлы конустық бұрандалардың негізгі параметрлері келтірілген. Сыртқы (4.17, а сур.қар.) және ішкі (4.17, б сур.қар.) құбырлы конустық бұранда үшін бунақтардың өлшемдері МЕСТ 10549—80* анықталады. Конустық дюймдік бұранда біршама жоғары емес қысым бар құбыр желісінде қолданылады, яғни отын, майлы, сулы және ауа көліктер және білдектер құбыр желілерінде қолданылады. Оны 1:16 конустығы бар беттерде кеседі. Мұндай бұранданың бейінінде биссектрисасы бұранда өсіне перпендикулярлы 60° ұшындағы бұрышы бар (4.24, а сур.) үшбұрыш пішіні болады. Мұндай бұранданың негізгі параметрлері МЕСТ 6111—52* орнатылған. Конустық дюймдік бұранданың шартты белгілемесі К әрпінен, оның дюймдағы өлшемінен және МЕСТ-нан турады. Бұл бұранданың өлшемі негізгі жазықтықта өлшенеді және құбырлы цилиндрлық бұранданың сыртқы немесе ішкі диаметріне шамамен тең болады (4.24, б сур.). Сызбада белгілеме бұранданың негізгі сызығынан жіргізілген сызықтар-шығарулардың көлдеңен сөресінде салынады (4.25 сур.).

Здесь должны быть рисунки 4.24 4.25

Конустық дюймдік бұранданың негізгі параметрлері 4.8 кестесінде келтірілген. Сыртқы (4.17, а сур.қар.) және ішкі (4.17, б сур.қар.) конустық дюймдік бұранда үшін бунақтар өлшемдерін МЕСТ 10549-80*анықтайды.

1:16 конустығы бар және 6-дан 60-қа дейінгі номиналды диаметрі (МЕСТ 25229-82) бар метрлік конустық бұранда құбырлы желісінің қосылыстарында қолданылады. Бұл бейін элементтерінің өлшемдері (4.26 сур.) метрлік бұранданың (МЕСТ 9150-81) бейін элементтерімен ұқсас. Метрлік конустық бұранданың негізгі жазықтығы (конустық дюймдікке қарағанда) біраз қашықтықта l2 саңылау кесігіне қатысты жылжытылған. Метрлік конустық бұранданы қосылуларда метрлік бұрандасымен бірге қолдануға болады, бірақ 0,81-тен аз емес қашықтығында конустық бұранданы бұрандауын қамтамасыз ету керек. Метрлік конустық бұранданың белгілемесі МК әріптерінен тұрады, оның сыртқы диаметрі негізгі жазықтық пен қадамда. Мысалы, МК30 х 2 – 30 мм диаметрмен және 2 мм қадаммен метрлік конустық бұранда; М/МК30 х 2 – ішкі цилиндрлық бұранданың сыртқы конустық бұрандасымен үйлестірілуі. Метрлік конустық бұранданың белгілемесі сызбада сызықтар-шығарулар сөресінде салынады (4.27 сур.). 4.9 кестесінде метрлік конустық бұранданың негізгі параметрлері келтірілген.

4.9 кесте

Трапециялық бұранда ең алдымен қайтымды ілгерлеме қозғалыс пен өстік күшті тасымалдау үшін тағайындалған. Ол бір кірмелі (МЕСТ 24738—81) және көп кірмелі (МЕСТ 24739—81*) бола алады. Мұндай бұранданың істеп шығарылатын фигурасы 30° бейін бұрышы бар тең бүйірлі трапециясы (4.28 сурет) болып табылады. Трапециялық бұрандалардың бейіні мен негізгі өлшемдерін МЕСТ 9484—81 орнатады, диаметрлер (8-ден 640 мм-ге дейін) мен қадамдарды - МЕСТ 24738—81 (4.10 кестесі), шектер мен отырғызуларды - МЕСТ 9562—81 орнатады. Көпкірмелі трапециялық бұранданың негізгі сипаты болып оның қадамы саналады (Ph= Р хn). Біркірмелі трапециялық бұранданың (4.29 сурет) шартты белгілемесі Tr әріптерінен тұрады, оның номиналдық диаметрі мен қадамынан тұрады, мысалы, Tr20 х 2, ал көпкірмелі (4.29, б сурет) - Tr, әріптерінен, номиналдық диаметрден, қадамнан және жақша ішіндегі қадам өлшемі бар P әрпінен тұрады, мысалы, Tr20 х 8(Р4).

4.10 кесте

мысалы, Tr20 х 2, ал көпкірмелі (4.29, б сур.) - Tr, әріптерінен, номиналдық диаметрден, қадамнан және жақша ішіндегі қадам өлшемі бар P әрпінен тұрады, мысалы, Tr20 х 8(Р4). Өндірістік сызбаларда бұранда белгілемесіне сонымен қатар сандар мен латын әріптерінен тұратын шек жолының белгілемесі кіреді, мысалы, Tr20 х 4(Р2) — LH— 8H/8e (мұндағы LH— Сол жақ бұранда; 8H— дәлдік деңгейі мен бұрама бұрандасының негізгі ауытқуы; 8е — дәлдік деңгейі мен сомын бұрандасының негізгі ауытқуы). Сыртқы (4.17, а сур.қар.) мен ішкі (4.17, б сур.қар.) трапециялық бұранданың бунақ өлшемдерін МЕСТ 10549—80* анықтайды.

Тірек бұранда бұрама бір бағытта айтарлықтай күшін беретін, мысалы қысқыштарда, домкраттарда, сыққыштарда және т.б. конструкцияларда қолданылады. Бұл бұранданың істеп шығаратын фигурасы (4.30 сур.) 3° және басқа жағы 30° күш беретін бүйір жақ төбесіне көлдеу бұрыштары бар тең бүйірлі емес трапеция болып табылады. Мұндай бұранданың ойыс түбі дөңгеленген, ал ұштары тегіс кесілген. Тірек бұранданың негізгі параметрлері МЕСТ 10177— 82 (4.11 кесте) анықтайды. Тірек бұранданың шартты белгілемесі S әрпінен, номиналды диаметрдің мәнінен және қадамнан тұрады, мысалы, S80 х 10. Тірек бұрандасының жұмыс сызбасында 3° көлбеу бұрышы бар тірек бетінің орналасуын көрсететін бейін элементін бейнелейді (4.31 сур.). Тіректі күш бұранданың істеп шығаратын фигурасы (МЕСТ 13535—87) 3° и 45° биіктігіне сай бүйір жақтарының көлбеу бұрышары бар теңқабырғалы емес трапеция болып табылады (4.32 сур.). Мұндай бұранда белгілемесіне S әрпін, 45° бұрышын, сыртқы диаметр, жүріс, қадам мен бағыттар кіреді, мысалы S45° 200 х 24 (Р 12)LH.

Бейін, негізгі өлшемдер және дөңгеленген бұранда (4.33 сур.) шектерін МЕСТ 13536—68 анықтайды. Дөңгеленген бұранданың шартты белгілемесі Кр әріптерінен, номиналдық диаметрден, қадам мен стандарттан тұрады, мысалы, Кр12 х 2,54 МЕСТ 13536—68 (4.34 сур.).

Nікбұрышты бұранданы өстік күштерді жүк бұрамаларында (домкраттарда, қысқыштарда) және қозғалыстарды жүріс бұрамаларында газқағарларда және т.б.) қолданылады. Тікбұрышты бұранда стандартталмаған. Ол сызбада (4.36 сур.) жергілікті тілікпен немесе барлық конструктивтік өлшемдерді көрсету шығуларыдың көмегімен беріледі: сыртқы мен ішкі диаметрлерді, қадамдарды, ойыс ендерін (ішкі бұранда үшін) және шығулар (сыртқы бұранда үшін). Кіру саны (көпкірмелі бұрандалар үшін), сол жақ бағыт туралы қосымша мәліметтер және басқалары «бұранда» сөзі қосылған негізгі сызықтан жүргізілген сызықтар-шығулар сөресінде көрсетіледі.

_ Арнайы бұранда — бұл стандартты бейіні бар бұранда, бірақ стандарттық диаметр мен қадамнан ерекшеленеді. Мұндай бұранданың шартты белгілемесі (4.37 сур.) Сп әріптерінен және бұранда бейінін көрсетуінен тұрады. Мысалы, 36мм диаметрі бар арнайы метрлік бұранда және берілген диаметр үшін 0,5 мм стандартты емес қадамымен, Сп М36 х 0,5 белгіленеді.

Арнайы бұранда дегеніміз не?

Бөлшектердің ажырайтын қосылыстарын орындау үшін әр түрлі стандартталған оймалы бекіткіш бұйымдар қолданылады: бұрандамалар, бұрандалар, түйреуіштер, сомындар, сондай-ақ оларды тоқтату бөлшектері,: шайбалар, сіргелер, сұққыштар, сым. Стандартталған бұрандалы бөлшектерді қолдану машиналары мен механизмдерін жобалау үрдісін жеделдетеді, өйткені осы бөлшектердің сызбаларын әзірлеу қажеттілігі болмай қалады, сондай-ақ олардың толық өзара алмасушылығын машиналарды жөндеу кезінде қосымша қиыстырусыз қамтамасыз етеді. Бұрандалы бөлшектердің пішінін, өлшемін және басқа сипаттамаларын (материал, жабынының сипаты, характер покрытия, беріктік класы және т.б.) анықтайды. Беріктігі. Көміртекті және легирленген болаттан жасалған болттар, бұрандалар мен шпилькалардың механикалық қасиеттерінің сипаттамалары үшін екі санмен белгіленетін 12 беріктік класы орнатылды: 3.6; 4.6; 4.8; 5.6; 5.8; 6.6; 6.8; 6.9; 8.8; 10.9; 12.9; 14.9. Көміртекті және легирленген болаттан жасалған сомдары үшін 7 беріктік класы орнатылған: 4; 5; 6; 8; 10; 12; 14. Материал. Әр беріктік класының бекіткіш бұйымдарын дайындау үшін стандарт болаттың белгілі бір маркаларын пайдалануды ұсынады. Болттар, бұрандалар, түйреуіштер және сомынлар үшін пайдаланатын материалдар топтарға бөлінеді. Ең жиі мынадай материалдар қолданылады: көміртекті болат (0 топ), легирленген болаттар (1-топ), коррозиялы-берік болаттар (2-топ). Қарапайым шайбаларды болттар, бұрандалар, шпилькалар және сомынлардың маркасынан, ал серіппелі шайбаларды - 65Г (МЕСТ 1050-88*), болатты 30X13 (МЕСТ 5632-72*) және де басқа да жоғары қайраттық қасиеттерге иелерден дайындайды. Шплинттерді Ст1 және Ст2 типті жұмсақ болаттан дайындайды. Жабулар. Бекіткіш бөлшектерді ұзақ сақталуын арттыру үшін қолданылуы осы бөлшектердің жұмыс шарттарымен анықталатын түрлі жабындарды пайдаланады: жұмыстың шарттарының жеңілдігі үшін мырышты және никельді көп қабатты жабулар, орташа үшін — кадмийлық және көп қабатты (мыс — никель— хром), ауырлары үшін – оксидті, майланған фосфатты және т.б. қолданылады. Төменгі жабу қалыңдығы 3; 6; 9 мкм.

Бекіту бөлшектерінің шартты белгілерінің құрылымын бұрандама мысалында қарастырайық. Белгісі болты орындау 2, Диаметрі 20 мм метрикалық бұрандасы, ұсақ қадамы 1,5 мм, бұранда шегінің өрісі 6g ұзындығы 70 мм, беріктік класы 109, 40Х болаттан мырыш хромдалған 01жабыны бар және жабу қалыңдығы 6 мкм келесі түрге ие:

Бұранда диаметрі

Бұрандама (4.38 сур.) бір ұшында басы және екіншісінде сомынды бұрауға арналған бұрандасымен цилиндрлік өзекті білдіреді. Басының пішіні мен өлшемі, өзектің пішіні, даярлау дәлдігі, орындау сипаттамасы нысаны және бұранда қадамы бойынша ерекшеленетін болттардың түрлі типтері болады. Бұрандаманың басы алтықырлы, шаршы, тікбұрышты, жартышеңбер және шаршы басты немесе «мұртты» конусты, немесе басқа пішінді, ал бұранда — ірі немесе ұсақ қадамды метрлік болуы мүмкін.

Бұрандаманың басын таңдау қосылыстардың технологиялық ерекшеліктерімен анықталады. Бастың өлшемі мен пішіні стандартты сомынлы кілтті бұрау үшін пайдалануға есептелген. 4.12 кестесінде бұрандамалардың кейбір типтері келтірілген. Машина жасауда неғұрлым кең тарағаны –қалыпты (МЕСТ 7798—70*), жоғары (МЕСТ 7805—70*) және қатты дәлдікті (МЕСТ 15589—70*) бола алатын және кішкене басы бар алтықырлы басты бұрандамалар. Дәлдігі қалыпты алтықырлы басты бұрандамалар үш түрлі орындауда болуы мүмкін (4.39 сур.): сәйкесінше басы мен өзегінде шплинтпен тоқтатуға арналған саңылаумен және басында сым көмегімен бұрандамалардың тобын тоқтату үшін екі саңылауы бар.

4.12 Кесте

Стандартты бұрандамалар диаметрі 6...48 мм және ұзындығы 14... 300 мм болып даярланады. 4.13 кестесінде алтықырлы басты бұрандамалардың негізгі өлшемдері келтірілген.

Тағайындалуы бойынша бұрамалар бекітуші және орнатушы болып бөлінеді. Бекітуші бұрама (4.40 сур.) бір ұшында бұрама орындалған, ал екіншісінде басы бар цилиндрлік өзекшені құрайды. Бекітуші бұрамалар бұрандалық бөлігін оның біріне бұрау арқылы бөлшектерді жалғауға қолданылады. Бекітуші бұрамалардың диаметрлері 1...20 мм.

Орнатылатын бұрамалар (4.41) жинақтау кезінде бөлшектерді бекіту және қосылыстарда саңылауларды реттеу үшін қызмет етеді. Бекітуші бұрамалардан олардың айырмашылығы олардың өзектерінде бөлшекпен қатынасатын қысқыш ұштары бар.

Орнату бұрамалары бастиексіз (4.41, а сур.) сондай-ақ, бастиекпен (4.41, б сур. қар.) жасалады. Бастиексіз бұрамалар өзегінің бүкіл ұзындығы бойында бұрандасы бар. Ағаштан жасалған бөлшектерді біріктіруге арналған бұрандалар бұрама шегелер деп аталады (4.42 сур.). Бұрамалардың пішіні мен өлшемдері стандартталған. Бастиегінің пішіні бойынша бұрамалар (4.43, а... е сур.) сәйкесінше алтықырлы (МЕСТ 1481—84*), шаршы (МЕСТ 1482—84*), цилиндрлік (МЕСТ 1491—80*),

aб

4.44 Сур.

Жарты шеңберлі (МЕСТ 17473—80*), жартылай жасырын (МЕСТ 17474—80*) және жасырын (МЕСТ 17475—80*) болып бөлінеді. Бұрамалардың өзегі екі орындауда болуы мүмкін: d2 бөлінбеген бөлігінің диаметрі номинал бұрандадан аз (4.44, а сур.) және өзек ұзындығының бүкіл бойына бірдей диаметрмен (4.44, б сур.).

в

4.45 Сур.

Бұрама бастиегінің оймакілтегі түзу кертік түрінде, (4.44 сур. қар.), айқара тәрізді (4.45, а сур.) және шаршы немесе алтықырлы тереңдікті (4.45, б, в сур.). Орнатылатын бұрамалардың қысқыш ұшы (4.46, а...г сур.) сәйкесінше жалпақ (МЕСТ 1477—93), конусты (МЕСТ 1476—93), цилиндрлік (МЕСТ 1478—93) және бұрғыланған (МЕСТ 1479—93).

б

Рис. 4.46 Құрастыру сызбаларында бұрама өсіне перпендикуляр проекцияда оймакілтек сызба жақтауына 45° бұрышпен, ал жұмыс сызбасында —0° бұрышымен бейнеленеді.

Бұрамалардың белгіленуі барлық бекіту бөлшектері үшін жалпы сұлбамен жасалады, мысалы: A бұрамасы. M8—6gх 50.48 МЕСТ 17473—80* — бұл жарты шеңберлі бастиекті, 1 орындаулы, A (жоғары) дәлдік класты, бұранда диаметрі d = 8 мм, бұранданың ірі қадамды, шек өрісі 6g, ұзындығы І = 50 мм, дәлдік класының ұзындығы 4.8, жабынсыз бұрама; В.М12 х 1—6gх 25.48 МЕСТ 1476—93 бұрамасы — бұл түзу оймакілтекті және конустық ұшы бар, бұранда диаметрі d = 12 мм, бұранданың ұсақ қадамы Р = 1 мм, , шек өрісі 6g, ұзындығы І = 25 мм, беріктік класы 4.8, жабынсыз орнатқыш бұрама.

Түйреуіш (4.47 сур.) екі ұшында бұрандасы бар цилиндрлік өзекті білдіреді. Түйреуіштер A — бұранда мен өзектің жазық бөлігінің диаметрі бірдей типтен (4.48, а сур.) және Б — өзектің жазық бөлігінің диаметрі бұранда диаметрінен кіші типтен (4.48, б сур.) даярланады. Жалпы қолданысты және екі жақты фланецті, сонымен қатар екі дәлдік класты: A (жоғары) және В (қалыпты) түйреуіштер ажыратылады. Жалпы қолданыстағы түйреуіштер екі немесе бірнеше бөлшектерді біріктіру үшін қызмет етеді. Түйреуіштің бір ұшы 11 (бұрандалы бөліктің кішірек үзындығымен) бөлшектің ұясына бұралады, ал оның l0екінші ұшына сомын бұралады. 11 түйреуіш ұшының ұзындығы бұрандалатын бөлшектің материалына байланысты, яғни, неғұрлым жұмсағырақ металдар үшін беріктіректерге арналғандардан 11 көбірек түйреуіштерді пайдаланады. Сомынға арналған бұранда ұшының ұзындығы шамамен келесідей болуы керек : 10 = 2d + 6 мұнда l <150 мм және l0 = 2d +12 егер l >160 мм, мұнда l — бұрандалушы ұшының/1 ұзындығынсыз түйреуіш өзегінің ұзындығы. Жалпы қолданыстағы түйреуіш бұрандалы ұялы, сондай-ақ, бірігушілердің тегіс саңылауларымен бөлшектер үшін де пайдаланылады. Жалпы қолданысты түйреуіштер және екі жақты фланецті, сонымен қатар екі дәлдік класты түйреуіштерін ажыратады (МЕСТ22043—76). Түйреуіштерді шартты түрде белгілеу үшін бекіту бөлшектері үшін қабылданған ортақ сұлба пайдаланады, мысалы: 1. M16—6gx 120.58 МЕСТ 22034—76 түйреуіші— бұл дәлдігі қалыпты, диаметрі d = 16 мм және ірі қадамы Р = 2 мм метрлік бұрандасымен, шек өрісі 6g, ұзындығы l = = 120 мм, бұрандалатын бұранда ұшының ұзындығы l1 = 1,25d, беріктік класы 5.8, жабынсыз түйреуіш;

деталей (МЕСТ 22042—76*,

Рис. 4.47

Түйреуіштердің кейбір типтік өлшемдерінің негізгі өлшемдері 4.14 кестеде көрсетілген. (МЕСТ 9066—76) А, Б, В, Г, Д типті екі жақты түйреуіштерді құбыр жолдары, бу қазандарының, газ турбиналары, аспаптар мен аппараттардың арматурасының металл температурасы 0 ден 650°С дейін болғанда фланецтік қосылыстары үшін қолданады.

Сомын дегеніміз бұрандама, бұрама, түйреуіш немесе басқа ұқсас бұрандалы бөлшектерге оралған бұрандалық саңылауы бар бұйым. Сомындарды пішіні, орындау сипаты, орындау дәлдігі мен бұранда қадамы бойынша ажыратады. Пішіні бойынша (4.49, а... д сур.) сомындар сәкесінше алтықырлы, ойылған, тәжді, құлақты бұранда, дөңгелек және т.б. бөлінеді. Ойылған және тәжді сомындарды тербеліспен жұмыс істейтін бөлшектерді жалғауда қолданады. Өздігімен бұралудан аулақ болу үшін олардың кесіктеріне сіргелер салады. Құлақты бұрандаларды бұрау қолмен орындалған жағдайда қолданады. Дөңгелек сомындарда

сомынды бұрайтын кілтке оймакілтектер жасалынады.

Алтықырлы сомындар биіктігі бойынша төмен Н = 0,6d (МЕСТ 5916-70*), қалыпты Н = 0,8d (МЕСТ 5915-70*), биік Н = 1,2d (МЕСТ 15523-70*), өте биік Н = 1,5d (МЕСТ 15525-70*) және кілтке өлшемі кішірейтілген төменге бөлінеді (МЕСТ 15521-70*). Стандартты сомындар үш дәлдік дәрежесіне бөлінеді: көтеріңкі, қалыпты және қатаң. Өндірісте ең көп тарау алғандары алтықырлы қалыпты биіктікті (4.15 кесте) үш орындауда (4.50 сур.): сәйкесінше екі жүзді; бір жүзді; жүзсіз, бірақ бір жағында цилиндрлік пішіндегі шығыңқымен (МЕСТ 5915-70*).

Сомындардың шартты белгіленуі үшін бекіту бөлшектеріне арналған стандартты сұлба қолданылады, мысалы:

Шайба (4.51 сур.) сомын, бұрандама немесе бұрамаға орнату үшін қызмет ететін дөңгелек тесігі бар бүтін немесе кесілген тілім. Шайбаның қызметі – бөлшек бетін мыжылу мен қажалулардан сақтау, жалғанатын бөлшектерге салынатын күшті біркелкі бөлу, сондай –ақ бекітуші бөлшектің өздігінен бұралу мүмкіндінің алдын алу. Стандартты шайбалар (4.52, а... в сур.) тағайындалуы бойынша сәйкесінше екі орындаудағы (МЕСТ 11371-78*), кәдімгі пружиналық (МЕСТ 6402-70*) және аяқшасы бар тоқтатқыш (МЕСТ 13463-77*); сондай-ақ олар көпаяқшалы тоқтатқыш (МЕСТ 11872-89); қиғаш шаршы (МЕСТ 10906-78*) және т.б. бола алады. Шайбадағы тесік диаметрі бекіту бөлшегінің өзегінің диаметрінен сәл үлкен болуы қажет, бірақ шайбаның шартты белгіленуінде бекіту бөлшегінің диаметрі көрсетіледі (бұрандама, түйреуіш және т.б.). 4.16 кейбір кәдімгі (дөңгелек) шайбалардың өлшемдері келтірілген.

4.51 Сур.

Серіппелі шайба ұштары екі жаққа жайылған, серпінді шыңдалған болаттан жасалған, кесілген болат сақинаны білдіреді. Орау кезінде шайба мысалы, сомын жіне қосылатын бөлшектің бүйірлеріне тиіп, қысылалы, бұл бекіту бөлшегінің өздігінен бұраудан босауына жол бермейді. Серіппелі шайбалар келесі типті болуы мүмкін: Л - жеңіл, Н - қалыпты, Т - ауыр, ОТ – өте ауыр. Шайбалардың шртты белгіленуінде көрсетеді: бұйымның атауы, орындау түрі, бекіту бөлшегінің диаметрі,

Бекіту бөлшегінің бұрандасының диаметрі d

материал тобының белгіленуі, жабынның белгіленуі, жабынның ені және стандарт, мысалы: 2.Шайба 12Т.3Х13.096 МЕСТ 6402—70* — бұл серіппелі, бекіту бөлшегінің диаметрі d = 12 мм, орындалу типі— ауыр, материал 3Х13, жабыны 09 ені 6 мкм шайба.

Сірге ілмек түрінде бастиегі және әр түрлі ұзындықты екі ұшы бар жарты шеңбер қимасы бар иілген сымның кесіндісін білдіреді (4.53 сур.). Сіргелер сомындардың өздігінен бұраудан босауды, сондай-ақ, тегіс білікке киілген бөлшектердің тайып кетуін болдырмау үшін қызмет етеді. Олар 2 орындаудағы тәжді немесе ойылған сомындары бар бұрандамаларда орнатылады (4.54, а сур.). Бөлшектерді біріктіру кезінде сомындардың тіліктері олардың бірі бұрандама өзегіндегі саңылаумен тұспа-тұс сәйкесетіндей орналасқан болуы тиіс. Сірге бұрандама тесігіне сомын кесігі арқылы салынады және оның ұштары бекіту мақсатында сомынның бұрандамаға қатысты айналуды (өздігінен бұраудан босау) болдырмау мақсатында екі жаққа айырылады (4.54, б сур.). Сіргелердің құрылымын, өлшемдерін (4.17 кесте) және дайындау материалын анықтайды МЕСТ 397—79*. Сіргенің шартты белгіленуіне кіреді: бұйымның атауы, оның шартты диаметрі d, ұзындығы /,материалдың белгіленуі, жабынның белгіленуі, оның ені, стандарт, мысалы:

* Сіргенің шартты диаметрі d0 оған арналған тесіктің диаметріне тең ** Ұзындығы келесі қатардан таңдалады: 6; 8; 10; 12; 14; 16; 18; 20; 25; 28; 32; 36; 40; 45; 50...280. Сірге 4 х 22.3.036 МЕСТ 397—79* — бұл шартты диаметрі d = 4 мм және ұзындығы l = 22 мм, ені 6 мкм никель жабынды Л63 жезден жасалған сірге.

Сұққыш цилиндрлік немесе или конустық пішіндегі тегіс өзекті білдіреді. Үш типті цилиндрлік сұққыштардың (4.55, а сур.) МЕСТ 3128—70*, ал екі типті конустық сұққыштардың өлшемдерін (4.55, б сур.) — МЕСТ 3129—70* анықтайды. Сұққыштарды жинақтау кезінде бөлшектерді қатаң жалғау немесе дәл орнату үшін пайдаланады (4.56 сур.) Конустық сұққыштарды цилиндрліктерге қарағанда бірнеше рет қолдануға болады. Жалғайтын бөлшектерде сұққыштарға арналған тесіктерді жинақта бұрғылайды, артынан бір уақытта ұңғының көмегімен өңдейді.

4.18 Кестеде сұққыштардың негізгі өлшемдері келтірілген. Цилиндрлік сұққыштардың d диаметрінің шектік ауытқулары сәйкес келуі керек: 1 — m 6 типті, 2 — h 8 типті, 3 — h11 типті, ал конустық сұққыштардың d диаметрінің шектік ауытқулары: 1 — h10 типті, 2 — h11 типі Сұққыштың шартты белгіленуінде белгілейді: бұйымның атауы, оның диаметрі d, ұзындығы L және стандарт, мысалы:

Олардың әмбебаптылық, жоғары сенімділік, ауыр салмақты көтеру қабілеттері, сонымен қатар құрастыру-шашу қолайлығы мен дайындаудың салыстырмалы қарапайымдылығы салдарынан қолданудың үлестік массасы 60%-дан асатын бұрандалық қосылулар кең тарау алды. Бұрандалық қосылулар деп – тікелей қосылатын бөлшектерге салынған бұрандалық бекіту бөлшектері – бұрамалар, бұрандамалар, түйреуіштер, сомындар немесе бұрандалар көмегімен орындалатын ажырайтын қосылысты айтады. Қосылатын бөлшектердің жұмыс сипатына байланысты бұрандалық қосылуларды қозғалмайтын және қозғалатын деп бөледі. Бекітілетін бұрандалар көмегімен қозғалмайтын бұрандалық қосылуларда

қосылатын бөлшектер жұмыс үрдісінде бір-біріне салыстырмалы жылжымайтын болып тұрады. Оларға бұрандамалық, түйреуіштік, құбырлы және басқа қосылулар кіреді (4.57 сур.). Негізінде жүрісті бұрандалар көмегімен орындалатын қозғалмалы бұрандалы қосылуларда қосылатын бөлшектер жұмыс үрдісінде бір-біріне салыстырмалы орын ауыстырады. Оларға басқыштар мен көтергіштердегі бұрама-сомын, жонғыш білдектердегі бұрама-суппорт, крандар мен шұралардағы сүмбі мен қақпа және басқа қосылыстар кіреді (4.58 сурет). Бекіту бөлшектері мен олардың қосылуларын конструктивті, қарапайым және шартты деп ажыратады. Конструктивті бейнелеу кезінде бөлшек өлшемдері және олардың элементтері стандарттарға дәл сәйкес келеді. Қарапайым бейнелеу кезінде бекіту бөлшектерінің өлшемдерді жүздер, оймакілтектер, соқыр тесіктердегі бұранданы және т.с.с. элементтерді қарапайым сызып және бұранда диаметріне байланысты шартты ара қатынасына байланысты анықтайды. Шартты бейнелеуді мына жағдайда, яғни егер бекіту бөлшектерінің сабақ диаметрі 2мм-ге тең немесе кем болғанда қолданады.

Бұрандамадан, сомыннан, тығырықтан және қосылатын бөлшектерден тұратын бұрандамалық қосылу келесідей орындалады. Қосылатын бөлшектерде 1 мен 2 (4.59, а сурет) d0 = (1,05 ...1,10) d диаметрімен өтпелі тесіктерді бұрғылайды, мұндағы d – бұрандама бұрандасының диаметрі. Бұл тесіктерге бұрандама 3 орнатады (4.59, б сурет), оған тығырықты 4 (4.59, в сурет) кигізіп және сомынды 5 (4.59, г сурет) бұрғылайды. Бұрандамалық қосылудың сызбасын әдетте қосылатын бөлшектердің бұранда және қалыңдықтың Н1 және Н2 берілген диаметріне сүйене отырып өңдейді. Сонда бұрандама ұзындығы

І = Н1 + Н2 + Sm + Н + К, или І = Н1 + Н2 + 1,3d, мұндағы Бш = 0,15d — тығырықтың қалыңдығы; Н = 0,8d — сомын биіктігі; К = 0,35d — бұрандаманың шығып тұрған сабақтың ұзындығы.

4.59 Сур.

Бұрандаманың есептелген ұзындығын стандарттық мәнге жақынырақ дөңгелетеді. Кесілген бөліктің ұзындығын дәл солай стандартпен сәйкес анықтайды.

4.60 сур.

І0 > І-(Н + НД-5 бұрандамалық қосылудың сызбасында екі бейнеден аз емес орындайды (4.60 сур.): проекция жазықтығында, бұрандаманың параллелдік осінде, оның осіне перпендикуляр болатын (сомын жағынан) проекция жазықтығында. Тіліктегі бұрандамалық қосылуды бейлеген кезде стандарттық бөлшектерді (бұрандама, сомын, тығырық) тілінбеген қылдырып көрсетеді. Бұрандама мен сомын басын негізгі түрде ұш жақпен бейнеленген дұрыс. Іргелес бөлшектердің штриховкасы түрлі жақтардағы сызбаның көлдеңен сызықтарына 45° бұрышында орындалады, сондай-ақ әр бөлшек үшін бірдей бағыт пен штриховка жиілігі сақталады. Сызбада үш өлшемді көрсетеді: бұранда диаметрін, бұрандама ұзындығын және қосылатын бөлшектерд бұрандама астындағы тесік диаметрін. Бұрандамалық қосылудың қарапайым бейнесінде бекітілген бөлшектер элементтерінің өлшемдерін d бұрандамасының бұранда диаметріне байланысты шартты ара қатынас бойынша анықтайды (4.61 сур.). Бұл жағдайда бұранданы бұрандама сабағының бүкіл ұзындығы бойынша шартты түрде көрсетеді, ал бекітілген бөлшектердегі жүздерді және тесік пен бұрандама

сабағының арасындағы саңылауды бейнелемейді.

4.62 сурет Бұранданың номиналды диаметрі тең немесе 2 мм аз болған жағдайда, МЕСТ 2.315—68* бұрандамалық қосылудың шартты бейнесіне рұқсат етеді (4.62 сурет).

Түйреуішті қосылулар түйреуіштен, сомыннан, тығырықтан және қосылатын бөлшектерден тұрады. Ол қосылатын бөлшекердің біреуі едәуір қалың болғандақолданылады, яғни үлкен ұзындықтағы бұрандама үшін өтпелі тесікті жөнсіз бұрғылау. Түйреуішті қосылулар келесі жолмен орындалады. Бөлшекте 1 (4.63, а сур.) D1 диаметрімен ұяны бұрғылайды және бұранданы кеседі (4.63, б сур.). бұрандалық тесіктің D өлшемдері түйреуіштің ұшы бұралған бұранданың ұзындығына, қадамына және диаметріне байланысты және бұранда h есебі қорымен және оның кесілмегені а-мен таңдалынады (4.19 кесте). Бұранда қоры оның бұрандалық аяғының 11бүкіл ұзындығына түйреуішті 2 ұяға айналдыруын кепілмен қамтамасыз етеді (4.63, в сур.). Бөлшектерге 3 (4.63, г сур.) (1,05... 1,1) d диаметрімен тесік бұрғылайды және оны түйреуішке кигізеді. Содан түйреуішке тығырықты 4 кигізіп, сомынды 5 бұрайды (4.63, д сур.). Құрастыру сызбасында түйреуішті қосылудың бөлшектері түйреуіштің бұранда d диаметрімен шартты ара қатынаста сызылады. Түйреуіштің бұрандалық ұшының ұзындығы оған бұралатын бөлшек материалына байланысты (4.14 кест. қар.).

Түйреуіштің ұзындығы І = Н2 + Sm + Н + К немесе І = Н2 + 1,3d, мұндағы Н2 — қосылатын бөлшектің қалыңдығы; Бш — тығырықтың қалыңдығы; Н = 0,8d — сомынның биіктігі; К = 0,35d — сомынның үстіндегі түйреуіштің шығып тұрған ұшының ұзындығы. Түйреуіштің есептейтін ұзындығын стандарттық мәнге дейін дөңгелетеді. Түйреуішті қосылудың сызбасында (4.64 сур.) қосылатын бөлшектердің бөлу сызықтары түйреуіштің бұралған ұшының бұранда шекарасымен сәйкес келу керек. Бұранданы ұя ұшына дейін кесуге мүмкін емес, бірақ құрастыру сызбаларында бүкіл оның тереңдігіне бейнелеуге рұқсат етіледі.

Тіліктегі штриховка бұранданың негізгі сызығына дейін түйреуіш пен ұяда жүргізіледі. Сызбада үш өлшем көрсетілген: бұранда диаметрі, түйреуіш ұзындығы және қосылатын бөлшектегі тесік диаметрі. Түйреуішті қосылудың қарапайым бейнесінде (4.65 сур.) бұранданы түйреуіштің бүкіл ұзындығында шартты көрсетеді. Сонымен қоса бекіту бөлшектерінде бұрандалық тесіктің ұшын, бұранда қоры мен жетекеспеуін қоса, сонымен қатар қосылатын бөлшектің және түйреуіштің тесіктер арасындағы саңылауды бейнелемейді. Бекіту бөлшектерінің өлшемдері бұрандама бұрандасының d диаметріне байланысты. Егер бұранданың номиналды диаметрі 2 мм тең немес аз болса, онда түйреуішті қосылудың шартты бейнесі рұқсат етіледі (4.66 сур.).

Бұрамалық қосылулар тығырығы бар бұрамадан және қосылатын бөлшектерден тұрады. Ол негізінде үлкен емес жүктерді (қақпақтар, қаптамалар және басқалар) салмақ алатын бөлшектерді бекіту үшін қолданылады. Бұрамалық қосылу келесі жолмен орындалады. Бөлшектерге 1 ұя бұрғылайды (4.67, а сур.), содан оның ішіне бұранданы кеседі (4.67, б сур.). Қосылатын бөлшекте 2 (1,05...1,10)d диаметрімен өтпелі тесік жасайды.

Рис. 4.67 Егер жасырын немесе жасырын емес басы бар бұраманы қолданса, онда бөлшектің сәйкес жағы астында 90° ойдымдауышы болуы керек (4.67, в суреті). Бұрама 3 бөлшектің 2 тесігіне бос кіру керек және бөлшекке 1 бұралуы кереу (4.67, г сур.). Бұрама І ұзындығы бас пішініне байланысты анықталады, мысалы цилиндрлық басы бар бұрама ұзындығы (4.68 сур.)

І = Н + Sш + /ь мұндағы Н — қосылатын бөлшектің қалыңдығы; Sm — тығырықтың қалыңдығы; /1 — бөлшек материалына тәуелді бұраманың бұрамалық бұранданың ұшы.

Бұрандаманың есептелетін ұзындығы стандарттық мәнге дейін дөңгеленеді. Сызбада бұрамалық қосылудың бейнеленуі салыстырмалы өлшемдері бойынша бұрандамалық қосылудың бейнелеуіне ұқсас. Бұрамалық қосылуда (4.67, г сур.қар.) қосылатын бөлшектердің бөлу сызықтары бұранданың үш қадамындай бұрама бұрандасының шекарасынан төмен болуы керек. Егер бұрама басының диаметрі 12мм аз болса, онда оймакілтекті бір жуанды сызықпен бейнелеу ұсынылады. Бұрамалық қосылуда жоғары түрінен оймакілтек 45° бұрылған түрінде бейнеленген. Сызбаға бұрамалық қосылудың (4.69 сур.) үш өлшемін салады: бұранда диаметрі, бұрама ұзындығы және қосылатын бөлшек тесігінің диаметрі.

Бұрамалық қосылудың қарапайым бейнесіндегі (4.70 сур.) бұранданы бұрама сабағының бүкіл ұзындығында шартты көрсетеді; бұранданың қоры мен жетекеспеуін қосқанда бұрандалық тесіктің ұшын, сонымен қатар бұрама мен қосылған бөлшектегі тесік арасындағы саңылауды бейнелемейді. Егер бұранданың номиналды диаметрі 2 мм тең немесе аз болса, бұрамалық қосылудың шартты бейнеленуі рұқсат етіледі (4.71 сур.).

Құбырлы қосылулар жылыту жүйелерінің, вентиляциянң, су және газбен жабдықтаудың, көліктерді майлаудың арматураларында кеңінен таралған. Арматура деп құбырдың өту алаңының өзгеруімен орындалатын, сонымен қатар оның ішінде қозғалатын ортаның (сұйықтықтың, газдың, пардың) бағытының көмегімен жүзеге асырылатын түрлі құрылғыларды айтады. Өту алаңының өзгеруі арматура корпусындағы бекітпеның орын ауыстыруымен жетеді. Бекітпе қозғалысының сипатына қарай құбырлы арматураның негізгі типтерін ажыратады: кран — бекітпесі болып конус беті бойынша өзінің осі бойымен айналмалы қозғалысты жасайтын 1:7 конусы бар тығынын айтады (4.72, а сур.).

Ысырма - — өту осіне перпендикулярлы бағыттағы қайтымды-ілгермелі қозағлысты жасайтын танап (1:20 конустылығымен) немесе диск (4.72, б сур.) болып табылатын тығынды айтады. Құрастыру сызбаларында ысырмалар жабық қалпында бейнеленеді; шұра — өту осінің бойымен қайтымды-ілгермелі қозғалысты жасайтын бөліп таратқыш болып табылатын тығынды айтады (4.72, в сур.). Құрастыру сызбаларында шұралар жабық қалпында бейнеленеді. Құбырладың бұрандалық қосылыстарында қосылатын бөліктерді (4.73 сур.) – фитингтерді (жалғастырғыштар, бұрыштықтар, үшайырлар, кірестер және басқалар) кеңінен қолданады. Құбырлар. Су және газбен жабдықтау жүйелерінде ұштарында цилиндрлық бұрандасы бар (4.74 сур.) болатты мырышталмаған немесе мырышталған құбырлар (МЕСТ 3262—75*) қолданылады. Қабырғалардың қалыңдығына байланысты қарапайым, күшейтілген және жеңілдетілген құбырларды ажыратады. Құбырлардың параметрлері құбырдың ішкі диаметріне шамалы тең болатын шартты өтудің Бу (4.20 кесте) диаметрімен анықталады. Бу (анықтамалық бойынша) бойынша құбырлар мен қосылатын бөліктердің өшемдерін анықтайды. Құбырларды негізінен болат маркаларынан Ст0, Ст1 және басқалардан дайындайды. Құбырлар шартты белгілемеде мыналарды көрсетеді: бұйымның, беттің (М - мырышталған) атауын, бұранданың бар болуын (Б), шарттың өту диаметрін, қабырғаның қалыңдығын, құбыр ұзындығын (егер ол өлшенетін болса), стандарт, мысалы: құбыр М—Б—20 х 2,8 х 4000 МЕСТ3262—75* — бұл шартты өтудің диаметрі 20мм, қабырға қалыңдығы 2,8 мм, ұзындығы 4000 мм болатын мырышталған құбыр.

4.20 кесте

Түзу (4.75,а...г сур.) сәйкесінше – бұрыштық (МЕСТ 8946-75*), үшайыр (МЕСТ 8948—75*), кірес (МЕСТ 8951—75*), қысқа (МЕСТ 8954—75*)және ұзын (МЕСТ 8955—75*) жалғастырғыштар; өтетін (4.76, а...в сур.) сәйкесінше — кірес (МЕСТ 8952—75*), үшайыр (МЕСТ 8949—75*) және жалғастырғыш (МЕСТ 8957—75*). Сонымен қатар шартты өтулердің түрлі диаметрлері бар үшайырлар (МЕСТ 8950—75*) мен кірестер (МЕСТ 8953—75*) болады.

Қосылатын бөліктердің шартты белгілемесінде мынаны көрсетеді: бөлшек атауын, жабын белгісі (М - мырышталған); шартты өтудің диаметрі, стандарт, мысалы: Неғұрлым қарапайымы болып жалғастырғыш көмегімен екі құбырдың қосылуы болып табылады (4.77 сурет). Құбыр желілерінің тұйықтаушы түйіндерінде құбырларды жалғастырғыш пен қарсысомын көмегі арқылы қосады. Сызбада құбырлы қосылу екі бейнеде орындалады: негізгі түрі фронталді тіліктің бөлігімен түрдің жарты байланысын білідіреді, ал сол жақ түрі – бейінді тілікпен түрдің жарты байланысын білдіреді.

Құбырлы қосылуды сызудың алдында шартты өту диаметріне сай құбырлар мен қосылатын бөліктердің өлшемдерін анықтамалық кестелері бойынша алу қажет. Құбырлардың ішіндегі бір ұшындағы қосылысында қысқа бұранда (жалғастырғыш ұзындығының жартысынан 1,5...2 орамға аз) – герметикалығына жететін есебінен бұранданың кетуі орындалады. Басқа құбырдың ұшында ұзын бұранданы кеседі– бұранданы қуу. Қуудың ұзындығы қарсысомынды, жалғастырғышты орналастыруға мүмкіндік береді, сонымен бірге кетудің басына дейін тағы екіден аз емес орамдар қалу керек. Қосылудың герметикалығы қарсы сомын көмегімен қамтамасыз етіледі. Құбырлы қосылудың сызбасы жеңілдетусіз конструктивті орындалады. Құбырлар ұшында орындалатын кейбір қарсы сомындардың өлшемдері (4.78 сур.) мен бұранда ұзындығынының мәндері 4.23 кестесінде, ал жалғастырғыштың өлшемдері (4.79 сур.) 4.24 кестесінде келтірілген.

Кілтек — бұл айналу моментін беру үшін екі біріктірілетін бөлшектің ойығында орнатылатын бөлшек. Кілтекті қосылыстар біліктің айналу осі маңында қозғалмалы және қозғалмайтын болып келеді. Кілтек жартылай біліктің ойығына және жартылай дөңгелек күпшегінің ойығына кіріп тұрады. Кілтектің бүйірлік жақтары айналысты біліктен күпшекке береді жне керісінше (4.80 сурет). Кілтектің формасы мен өлшемдері стандартталған және біліктің диаметріне және біріктірілетін бөлшектердің жұмыс шартына тәуелді. Пішіні бойынша призмалы кілтек (4.81, а сурет), сегментті кілтек (4.81, б сурет) және сыналы кілтек (4.81,в сурет) болып бөлінеді.

Сондай-ақ стандарт бойынша кернеулі және кернеулі емес кілтекті қосылыстар деп бөлінеді. Айналу моментін және өстік жүктемені бере

Рис. 4.80 алатын кернеулі қосылыстарда сыналы кілтек, ал тек айналу сәтін ғана беретін кернеулі емес қосылыстарда сегментті және призмалы кілтек қолданылады. Кілтекті қосылыстар (4.82, а) сызбада көлденең және жара тілік түрінде беріледі (4.82,б). Жара тілікте кілтек бөлінбеген түрде көрсетіледі, ал білік үшін жергілікті тілік қолданылады. Көлденең қимада үш бөлшек те штрихталады – білік, кілтек, күпшек.

Кілтекті таза болаттан дайындайды(МЕСТ 8786—68).

Призмалы кілтектер қарапайым (МЕСТ 23360—78*) және бағыттаушы (МЕСТ 8790—79) болып бөлінеді. Бағыттаушы кілтекті білікке немесе күпшеге бұрамамен бекітеді және олар дөңгелек білік осі бойымен айналыс кезінде қолданылады. Қарапайым кілтектер кең тараған, олар үш түрде дайындалады: екі ұшы жұмырланған (4.83, а), ұштары жұмырланбаған (4.83, б)және бір ұшы ғана жұмырланған (4.83, в). Кілтекті қосылыста (4.84, а сурет) күпшектің ойығымен кілтектің жоғарғы бүйірі арасында саңылау болуы керек.Кілтек өлшемі, ойықтың біліктегі және күпшектегі тереңдігі стандартпен анықталады және біліктің диаметріне тәуелді болады (4.84, б сурет).

Диаметрі d біліктің және дөңгелек күпшегінің ұзындығы LCT (4.25 кесте) бойынша кілтекті қосылыстың сызбасын орындау үшін кілтектің өлшемін (қимасын) (b х h) және жіктерінің тереңдігін t1 және 12 анықтайды. Кілтектің ұзындығы күпшектің ұзындығынан 5...6 мм-ге аз болуы тиіс. Жік өлшемдерінің білікте 1орындау (4.83, а сур.қар.) призмалық кілтек үшін мысалы 4.85, а сур., ал күпшекте 4.85, б. сур. көрсетілген. Призмалық кілтектің шартты белгісіне кіреді: бұйымның атауы, орындау түрі, (1орындау көрсетілмейді), көлденең қима өшемі b х h, кілтек ұзындығы І және стандарт, мысалы:

Кілтек 2—10 х 8 х 38 МЕСТ 23360—78*.

Салыстырмалы қысқа күпшектерде және шағын диаметрлі біліктерде (4.86 Сур.) қолданылатын сегменттік кілтектер (МЕСТ 24071—80*), екі орындауда болуы мүмкін (4.87 сур.).

Білік пен күпшектегі кейбір сегментті кілтектер біліктің диаметріне байланысты өлшемдері 4.26 кестеде көрсетілген. Сегментті кілтектің шартты белгіленуіне кіреді: бұйымның атауы, орындау түрі, көлденең қима өшемі размер поперечного сечения b х h және стандарт, мысалы:

Кілтек 2-6 х 10 МЕСТ 24071-80*.

Сына кілтектер (МЕСТ 24068-80*) дәлдігі төмен механизмдерде қолданылады, өйткені оларды жікке қағу кезінде бөлшектердің майысу мүмкіндігі бар (4.88 сур.). Төрт орындауда бола алатын сына кілтектер (4.89 сур.), пішіні бойынша қағылма (1 орындау) және қосарлы (2, 3, 4 орындау) болып бөлінеді. Білік пен күпшектің жіктеріне олар бүйір саңылауымен бірге орнатылады. Кейбір сына кілтектер мен білік пен күпшектегі жіктердің өлшемдері 4.27 кестеде көрсетілген.

Рис. 4.88

б Сыналы кілтектің шартты белгілемесінде: бұйым атауы, орындау түрі, b х h көлдеңен қимасының өлшемі, І кілтектің ұзындығы мен стандарты, мысалы:

Оймакілтекті қосылуларды кілтектер мен жіктер оларға білікпен және күпшекпен орындалған және олардың осьтеріне параллель орналасқан көпкілтекті қосылу деп қарастыруға болады (4.90 сурет). Оймакілтекті қосылулар кілтекті сияқты айналу кезін тасымалдау үшін қолданылады, сонымен қатар білік осі бойымен бөлшектердің орын ауыстыру үшін қолданылады. Олар автотракторлы, авиациялық және білдеу жасау өнекәсібінде кеңінен қолданыс тапты. Біліктегі оймакілтектердің (тістері) санының көп болуы кілтекті қосылулармен салыстырғанда неғұрлым мәнді айналмалы кездерді тасымалдауға және білік пен күпшектің ең жақсы ортасын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Стандартты оймакілтекті қосылулар оймакілтектің тура ағынды (4.91 сурет), эвольвенталы (4.91, б суреті) және үшбұрышты бейіндері болуы мүмкін. Оймакілтекті қосылудың тістер саны жұмыс ауырлығымен және шарттарымен анықталады. Неғұрлым таралған Тура ағынды бейін тістер z санымен, сыртқы диаметрмен D, ішкі диаметрмен d және тіс енімен b сипатталады (4.28 кесте). Жұмыс ауырлығына байланысты тура ағынды оймакілтекті қосылулар жеңіл, орташа және ауыр топтамалары болуы мүмкін. Оймакілтекті білікте күпшектерді орталандыру келесі әдістердің түйіспесінде жүзеге асады:

оймакілтектің сыртқы диаметрі бойынша D (4.92, а сурет). Бұл радиалды саңылау оймакілтектің ішкі диаметрі d бойынша пайда болатын неғұрлым технологиялық әдіс;

4.91 сурет б

оймакілтектің ішкі диаметрі бойынша d (4.92, б суреті). Бұл жағдайда радиалды саңылау сыртқы диаметр D бойынша пайда болады; оймакілтектердің бүйір жақтары b бойынша (4.92, в суреті). Бұл жағдайда радиалды саңылау екі диаметрлері D және d бойынша пайда болады. Оймакілтекті біліктердің, күпшектердің және оның қосылыстарының (4.93 сурет) шартты бейнеленуін, сонымен қатар жұмыс сызбаларын орындауының ережелерін МЕСТ 2.409—74* орнатады: Шеңберлер және білік тіректері мен күпшектерін жасайтын беттерді негізгі сызықпен, ал ойыстарды – жүз шекарасын қиятын тұтас жіңішке сызықпен бейнелейді;

тіректер мен ойыстардың беттерін жасайтын бойлық тілікте негізгі сызықпен бейнеленеді. көлдеңен тілікте ойыстардың шеңбері тұтас жіңішке сызықпен орындалады; оймакілтекті беттің шекарасы, сонымен қатар толық бейіннің оймакілтектер мен кетудің арасындағы шекарасы тұтас жіңішке сызықпен бейнеленеді; білік осіне немесе күпшек осіне перпендикулярлы жазықтықта бір тірек пен екі ойыстың бейіні бейнеленеді. Білікте тіректің шеңбері (D), ал күпшекте ойыстың шеңбері (d) негізгі сызықпен жүргізіледі. Білікте ойыстың шеңбері, ал күпшекте тіректің шеңбері тұтас жіңішке сызықпен жүргізіледі; оймакілтекті қосылуды бейнелеген кезде білікпен жабылған, бірақ тіректер мен ойыстардың арасындағы радиалды саңылауды көрсетпейтін, күпшектегі тіректің бет бөлігін көрсетед (4.94 сурет); күпшектер мен біліктердің жұмыс сызбаларында толық бейіннің тістер ұзындығын /1 (4.93 сур.қар.) көрсетеді. Тура ағынды бейіні бар оймакілтектің шартты белгілемесінде: орталандыру бетін белгілейтін әріп, тістер саны z, ішкі диаметр d, сыртқы диаметр D, тіс ені b, орталандыру диаметрі мен өлшемі b (4.94 сур.қар.) бойынша шек жолы, мысалы:

d —8 х 46h7 х 54 х 9f 8 — білік белгісі; d —8 х 46H7 х 54 х 9D 9 — күпшек белгісі; d —8 х 46H7/h7 х 54 х 9D 9/f 8 — қосылудың белгісі. Эвольвентті бейін 4...200 мм біліктің диаметрімен, 11...50 тістер санымен және 0,5...10 мм модулімен оймакілтекті қосылуларда қолданылады (4.29 кесте). Бұл жағдайда тістер бейіні тіректер мен ойыстардың шеңберлерімен және беттердің бүйір жақ бойынша эвольвенттермен шектеледі (4.91, б сур.қар.). Орталандыру әдетте оймакілтектердің бүйір жақтары бойынша жүргізіледі (4.95, а сурет). Сыртқы диаметрі бойынша (4.95, б сурет) орталандыруды бөлшектердің айналу дәлдігін жоғарлату қажеттілігі кезінде орындайды. Ішкі диаметр бойынша орталандыруды әдетте қолданбайды. Эвольвентті бейіні бар бөлшектердің сызбаларында қосымша жіңішке штрихпунктирлі сызықпен пайда болатын және бөлінетін беттердің шеңберлерін салады (4.96 сурет).

4.29 кесте

4.95 сурет

Эвольвентті бейіннің шартты белгілемесінде: қосылудың номиналды диаметрі D; модуль т; орталандырылған элементтердің өлшемдернен кейін орын алған қосылудың түсу белгілемесі (білік пен күпшектің шек жолы), стандарт. Мысалы: бүйір жақ бойынша қосылуды орталандырғанда:

50 х 2 х 9H/g МЕСТ 6033—80* — қосылудың белгілемесі. Сыртқы диаметр бойынша қосылуды орталандыру кезінде:

50 х H7/g 6 х 2 МЕСТ 6033—80* — қосылудың белгілемесі. Үшбұрышты бейін негізінде нығыздаушы қосылатын түсуін болдырмау мақсатында үлкен емес айналмалы кездерді тасымалдау үшін бөлшектердің қозғалмалы оймакілтекті қосылуларында (4.97 сурет) қолданылады, сонымен қатар жұқа қабырғалы төлкелерде қолданылады. Үшбұрышты бейінмен қосылудың негізгі параметрлері болып: номиналды диаметр D=5 ...80 мм; тістер саны z = 20 ...70; модуль m = 0,2... 1,5 мм; бейін бұрышы - 90, 72, 60°. Бұл жағдайда орталандыру бейіннің тек бүйір жақтары бойынша жүзеге асады. Үшбұрышты бейіні бар оймакілтекті қосылудың шартты белгілемесінде: Тр әріптері, қосылудың номиналды диаметрі, тістер саны z, нормативті техникалық құжаттағы шекті ауытқулар.

Тр 18x30

Ажырамайтын қосылыста бөлшектерді қандай-да бір бұзылыссыз ажыратуға болмайды, мұндай құрылыстарда бөлшектер біртұтас болып бірігеді. Ажырамайтын қосылыстарға дәнекерлеу (МЕСТ 2.312—72*), жамау (МЕСТ 2.312—82), пісіру (МЕСТ 2.312—82), желімдеу (МЕСТ 2.312—82), тігу (МЕСТ 2.312—82), шырайналдыру, қысу, тығыздау жатады. Шырайналдыру, қысу, тығыздау арқылы орындалған қосылыстарда шартты стандартталған белгіленулері болмайды, және жобалау мен машина жасау сызуының ережелерін ғана ұстану арқылы сызылады.

Дәнекерлеу деп дәнекерленетін бөлшектер арасындағы атомаралық байланыс орнату арқылы оларды жергілікті немесе жалпы қыздыру кезінде, немесе прастикалық бұзылуы, немесе екеуінің де біріккен әрекеті кезінде (МЕСТ 2601—84*) ажырамайтын қосылысты алу үрдісі аталады. Дәнекерленген қосылыстар заманауи технологияларда жетекші орындардың бірін алады. Дәнекерлеу ажырамайтын қосылыстардың неғұрлым кең тараған түрі болып келеді, өйткені ол басқалардан артық балқыту, соғу, қалыптау және т.б. жолмен алынған бөлшектерді алмастыра отырып құраушы бөлшектерді бүтіндерге жақындатады. Ең көп тарау алғандары-дәнекерлеудің көмегімен алынған біртекті және әр текті металдардың, сондай-ақ, металлографитті және пластикалық массалардың қосылыстары. Дәнекерленген қосылыстарды қолдану өндірістің металды қажетсінуін 40% -ға азайтуға және технологиялық үрдістердің еңбек сыйымдылығын айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді. Дәнекерленген қосылыстардың кемшіліктері баяу балқитын материалдардан жасалған бөлшектердің шектеулі пісірілімділігімен шектелген термиялық деформациялардың туындауымен, тігісінің сапасы дәнекерлеушінің біліктілігіне тәуелділігімен шартталады.

Дәнекерлеу қосылысының туындауы үшін пайдаланылатын энергия нысаны (дәнекерлеу класын анықтайды);

дәнекерлеу аймағында металды қорғау тәсілі (ауада және вакуумда, т.б дәнекерлеу);

үрдістің үздіксіздігі (үздіксіз, үзілісті дәнекерлеу); механизация дәрежесі (қолмен, автоматтандырылған, оқшауланған және т.б. дәнекерлеу). Технологиялық белгілері дәнекерлеудің әрбір түрі үшін қолданылады, мысалы, доғалы дәнекерлеу үшін — бұл электрод түрі (балқитын, металл және т. б.), доға түрі (еркін, сығымдалған), тұндырылған материал қолдану және т. б.

Ең көп таралғандары газды, доғалы және контактілі дәнекерлеу. Газбен дәнекерлеуде (4.99, а сур.) қосылатын бөлшектердің жиектерін қыздыру қыздырғыштың шығу орнында оттегі ағынында жанатын газдардың (ацетилен, ауа және т. б.) жалында жүргізіледі. Қоспа материал (металл шыбық түрінде) және дәнекерленетін бөлшектердің ішінара материалы температура әсерінен балқиды және олардың арасындағы саңылауды толтырады. Балқытылған металл дәнекерлеу қосылысының тігісін құра отырып, қатаяды. Доғалық дәнекерлеу кезінде (4.99, б сур.) дәнекерленуші бөлшектердің жиектерін қыздыру олар мен электрод арасында туындайтын электрлік доға арқылы іске асады. Дәнекерлеу жігі электродтың өзін балқыту нәтижесінде пайда болады.

4.98 Сур.

Түйіспелі дәнекерлеу кезінде (4.99, в сур.) сыртқы қысушы күштері мен бөлшектерді электрлік тоғы ондағы тійісуде болатын бірігу бөлшектері арқылы өту кезінде бөлінетін жылу есебінен бөлшектерді жергілікті жылыту нәтижесінде жүзеге асырылады.

жіктік қосылыс (С) — дәнекерленетін бөлшектер өзінің бүйір беті бойынша қосылады (4.100, а сур.); бұрыштық қосылыс (У) — дәнекерленетін бөлшектер бұрышпен орналасқан және жиектері бойынша қосылады (4.100, б сур.); таврлы қосылыс (Т) — бір бөлшектің бүйірі екіншісінің бүйір бетімен қосылады (4.100, в сур.); айқас қосылыс (Н) — бірігетін бөлшектердің бүйір беттері бір-бірін ішінара жауып тұрады (рис. 4.100, г).қолданылады (4.30 кесте).

Дәнекерлеу жіктері кеңістіктегі орны, ұзындығы, сыртқы пішіні, өтпелерінің саны, жиектерді даярлау нысаны, орындау сипаты бойынша бөлінеді. Кеңістіктегі орны бойынша (МЕСТ 11969—79*) дәнекерлеу жіктері (4.101 сур.) төменгі 1, тік 2, көлденең 3, жартылай төбелік және төбелік 4 болып бөлінеді. Ұзындығы бойынша үздіксіз (үзіктерсіз) және үзік-үзік (үзіктерімен) жіктерді (4.102 сур.) ажыратады. Үзік-үзік жік t белгілі-бір қадамымен орналасқан пісірілетін учаскелердің ұзындығымен сипатталады. Сыртқы пішіні бойынша жіктер шығыңқы (4.103, а сур.), тегіс (4.103, б сур.) және ойыс (4.103, в сур.) болып бөлінеді.

Көзге көрінетін дәнекерлеу жіктерін сызбада негізгі сызықпен, ал көрінбейтіндерін – штрихтық сызықпен (4.107 сур.) бейнелейді. Көзге көрінетін жалғыз дәнекерлеу нүктелерін дәнекерлеу тәсіліне қарамастан шартты түрде " + " белгісімен бейнелейді, оны ұзындығы 5...10 мм негізгі сызықпен орындайды (4.108 сур.). Көрінбейтін жалғыз дәнекерлеу нүктелерін сызбада бейнелемейді. Бөлшек кескініндегі дәнекерлеу жігінің болуын бір жақты бағыттамамен көрсетеді (4.109 сур.). Беттік жіктің шартты белгісін шығару-сызығының сөресінің үстіне жазады, ал аударма жағының шартты белгісін - шығару-сызығының сөресінің астына жазады (4.110 сур.).

Дәнекерлеу жіктерінің шартты белгілерінің мысалдарын келтірейік.

Тойтарма қосылыстарды термоөңделген бөлшектерді босату қауіпі үшін дәнекерлеуге жол берілмейтін жағдайларда және пісірілмейтін материалдарды қолданған кезде елеулі соққы мен дірілді жүктемелердің әсерімен жұмыс істейтін құрылымдарда қолданады. Тойтарма деген бір ұшында төсеме бастиегімен цилиндрлік пішіндегі өзекті білдіреді. Өзектің екінші ұшындағы тұйықтаушы бастиек тойтару үрдісі кезінде пайда болады. Тойтармалардың құрылымы әр-түрлі және олардың тағайындалуына тәуелді, бірақ ең көп тарауды жартышеңбер (4.112, а сур.), жасырын (4.112, б сур.), жартылай жасырын (4.112, в сур.) және тегіс (4.112, г сур.) төсеме бастиектерімен алды. Тойтармалардың кейбір типтік өлшемдердің параметрлері 4.32. кестеде келтірілген.

4.32 Кесте

Ескерту. Тойтармалардың ұзындықтарының стандартты қатары (L): 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 32, 34, 36, мм.

4.32 Кесте

Ескерту. Тойтармалардың ұзындықтарының стандартты қатары (L): 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 32, 34, 36, мм Сонымен қатар бос денелі тойтармалар (4.113, а сур.), арнайы тойтармалар (4.113, б сур.) және т.б. қолданылады. 4.114 суретте келесі жолмен орындалатын екі бөлшектің жартышеңбер бастиекті тойтарма көмегімен қосылуы көрсетілген. Қосылатын бөлшектерде диаметрі тойтарма диаметрінен біраз улкен тесіктер бұрғылайды. Сосын осы тесіктерге бос ұштарын тұйықтаушы бастиектер пайда болғанға дейін тойтарманы алып тастайтын (қолмен, пневмобалғамен, пресспен және т.б. тойтармаларды салады. Мұнда тойтармалардың өзектері қосылушы бөлшектердегі саңылауларды толтыра отырып және қосылыстың тығыздығын қамтамасыз ете отырып бастықтырылады. Диаметрі 12 мм дейінгі тойтармаларды саңылауларға салқын күйінде, ал диаметрі 12 мм жоғары тойтармаларды - қыздырып салады, бұл олардың илемділігін арттырады. Қажетті диаметр d заклепок және олардың арасындағы қашықтықты есептейді. Тойтарыс өзегінің L ұзындығы оның бөлшектен шығып тұрған бөлігінің І ұзындығы тұйықтаушы бастиекті дайындау үшін жеткілікті болатындай етіп таңдалады.

Жамауы қопарылғанға дейін берік, конструкциялардың (жақтауларды, кронштейндерді, көтергіш-көліктік құрылғыларды) қажетті беріктігін қамтамасыз ететін;

тығыз, конструкциялардың қажетті тығыздығы мен тұмшалылығын қамтамасыз ететін (сұйықтықтар мен газдарға арналған резервуарлар, бактар); беріктығыз, тек қажетті беріктікті ғана емес, конструкциялардың (газжинақтауыштары, бу қазандары) тұмшалылығын қамтамасыз ететін. Бірігу бөлшектерінің өзара орналасу сипаты бойынша айқас (4.115, а сур.), мұнда бір бөлшек екіншісіне салынады, және түйістіру жіктерін ажыратады, мұнда жалғанатын бөлшектер бір біріне бір (4.115, б сур.) немесе екі (4.115, в сур.) төсемше арқылы жанасады. Тойтарма қатарларының саны бойынша жіктер бірқатарлы (4.116, а сур.) және көпқатарлы (4.116, б, в сур.) болып, ал тойтармалардың орналасуы бойынша – параллель (4.116, б сур.қар.) және шахматтық ретпен орындалғандар (4.116, в сур.қар.) болып бөлінеді.

Тойтарма 8 х 20.38.М3.Н6 МЕСТ 10300—80* — бұл жасырын бастиегі бар диаметрі 8 мм, ұзындығы 20 мм, М3 мыстан, (Н) никель жабынымен, ені 6 мкм тойтарма. Жасырын төсеме бастиектерімен және жартышеңбер, оралған тұйықтаушы бастиектерімен тойтармалармен Жасырын төсеме бастиектерімен және жасырын тұйықтаушы бастиектерімен тойтармалармен Жартышеңбер жазық, оралған төсеме бастиектерімен және жартышеңбер, жазық, оралған тұйықтаушы бастиектерімен тойтармалармен

Пісіру деп материалдарды олардың арасындағы саңылауды толтыру арқылы оларды балқыту температурасынан 1 ажыратусыз байланысын алу үрдісі аталады. Дәнекер — бұл бірігуші бөлшектердің арасындағы саңылауға енгізілетін және бірігуші бөлшектердің материалдарымен салыстырғанда неғұрлым төмен температураға ие металл немесе қорытпа. Типі бойынша дәнекер жігінің түрі бойынша төменгі қосылыстар ажыратылады: түйістіріп, қаусырып, қиғаш кесікпен, қойылмалы және герметикалықпен түйістіре отырып. Дәнекер жігінің беріктігі мен сапасы бірігуші бөлшектердіңдің жанасу ауданы, олардың арасындағы саңылауға (ұсынылатын саңылау 0,05 ...0,15 мм) және дәнекерлеуді дұрыс таңдауға тәуелді. Дәнекерлер балқу температурасына байланысты жеңіл балқитын (400 °С дейін), баяу балқитын (400 °С жоғары) бөлінеді. Жеңіл балқитын дәнекермен пісіруді негізгі материалды жоғары температураға дейін қыздыруға болмайтын немесе қосылыстар беріктігіне қойылатын талаптар төмен болған жағдайларда қолданады. Ең көп тарау алғандары – қалайы-қорғасын дәнекерлер ПОС-90 (балқу температурасы 183 ...223°С), ПОС-40 (183... 235°С), ПОС-30 (183 ...256°С). Дәнекерлеуді жеңіл балқитын дәнекермен орындау үшін әдетте дәнекерлегіштерді қолданады. Ауыр балқитын дәнекермен дәнекерлеуді, жоғары температурада берік, жабысқақ, шаршау және коррозияға төзімді қосылыстар алу үшін қолданады. Ең көп таралғандары: мыс-мырыш дәнекерлер ПМЦ-36, ПМЦ-48, ПМЦ-54 (балқу температурасы 800...900°С), күміс дәнекерлер ПСР-70, ПСР-45, ПСР-25 (600... 900°С), сондай-ақ М1 және М2 маркалы таза мыс (1083 °С) және жезден Л62(805°С) және Л68 (835°С). Ауыр балқитын дәнекермен дәнекерленген бөлшектерді кез келген термоөңдеу түріне (қалыпқа келтіру, шыңдау және т. б.) ұшыратуға болады. Ауыр балқитын дәнекермен дәнекерлеуді орындау үшін газ оттықтары, горн және электр пештерін пайдаланады. Дәнекерлеу алдында бөлшектердің беттері кір, май және бетінің ластан, май және зеңнен әр түрлі флюстер көмегімен: хлорлы мырыш, мүсәтір спирті, бурлар, бор қышқылы және т. б. тазартылуы тиіс. Желімдеу деп бөлшектердің тезқатушы құрам-желімнің жұқа қабатының көмегімен біріктіруді атайды. Бөлшектерді механикалық бекіту орынсыз немесе мүмкін емес жағдайларды қолданылады. Машина және аспап жасауда негізінен, мысалы, аминошайырлар, фенольды шайырлар, полиуретанды, эпоксидті және полиэфирлі органикалық полимерлі шайыр негізіндегі желімдер қолданылады. Радио-электротехникада және аспап жасауда резеңке желім қолданады (резеңке, тері мен матаны жалғау үшін); желім № 88 (металдарды металл емес материалдармен қосу үшін); желім БФ-2 және БФ-4 (пластмассаны жасалған ағашпен, металмен және терімен қосу үшін); бакелитті желім (жұқа қабырғалы бөлшектерді, қағаз, мата, ағашты біріктіру үшін); эпоксидті желім (болаттан, алюминийден және оның қорытпаларын, керамика, шыны және басқа да материалдарды біріктіру және герметикалау үшін) және казеинді желім (ағаштан жасалған бөлшектерді біріктіру үшін) . Тігу деп бөлшектерді жіппен қосу үрдісі аталады. Дәнекерлеу, желімдеу және тігумен қосылыстардың бейнесі және белгісін сызбада МЕСТ 2.313—82 анықтайды. Сызбаларда дәнекерлеумен (4.118, а, б сур.) және желімдеумен (4.118, в, г сур.) алынатын қосылыстардың жіктері алынатын шартты түрде қалыңдығы 2s тұтас сызықпен бейнелейді, ал тігілген тігістерді (4.119 сур.) — жіңішке тұтас сызықпен белгілеп, оларды шартты белгімен сүйемелдейді.

4.34 Кестеде егер де дәнекерленген және желімделген жіктер периметрі бойымен орындалса, екі жақты бағыттамамен басталып, диаметрі 3... 5 мм шеңбермен аяқталатын шығару сызығының көлбеу бұрышына салынатын дәнекерлеу, желімдеу және тігумен орындалатын жіктердің шартты белгілері келтірілген. Дәнекерленген және желімделген жіктердің сапасына қойылатын технологиялық және де басқа талаптар техникалық талаптарда көрсетіледі, ал шығару сызығының сөресінде осы талаптардың пункт санын көрсетеді. ( 4.118, б, г сур.қар.). Тігу қосылысын белгілеу кезінде шығару сызығының сөресінде тігуде қолданылатын материалдың (жіп маркасы) белгіленуі келтірілетін техникалық талап пункт нөмірін, және қажеттілік болған жағдайда тігісті сипаттайтын қосымша мәліметтерді көрсетеді. (жіптер саны, тігіс өлшемі және т.б.). Егр тігіс бірнеше қатардан тұрса, сызбада оны бірқатар ретінде бейнелейді, ал шығару сызығының сөресі астына тігістегіқатарлар санын және олардың ара қашықтығын көрсетеді. (4.119 сур.қар.).

Механизмнің бір элементінен келесіге қозғалысы әртүрлі бөлшектердің көмегімен жүзеге асады, олардың жиынтығы жылжу деп аталады. Қозғалу принципі бойынша: егесу тасымалы (фракционды, белдікті) және ілініс (тісті, иірмекті, шаппа механизмді қолданыста шынжырлы). Барлық механикалық тасымалдағыштардың ішінен көліктерде және құралдарда көп таралғаны тісті тасымалдағыш. Тісті тасымалдағыштар бір біліктің келесі білікке айналмалы қозғалыс тасымалы ретінде қолданылады немесе айналмалы қозғалыстың ілгерілемелі қозғалысқа айналуына қызмет етеді. Тісті тасымалдағыштардың артықшылықтары болып тұрақты беріліс сан, жоғары ПӘК (жеке жағдайда 0,09 дейін), ықшамдылық, пайдаланудың қарапайымдылығы, берілетін қуаттың шексіз диапазоны. Тісті тасымалдағыштардың кемшіліктері – дайындаудың салыстырмалы күрделілігі, жұмыс кезінде шулы болуы, дәл құрастыру қажеттілігі болып табылады. Тісті тасымалдағыш іліністе жұмыс жасайтын екі дөңгелектен тұрады. Қозғалыстың келесіге ауысқанын хабарлайтын тасымалдағыш тісті дөңгелекті бастаушы (тістегіштер), ал қабылдайтын қозғалысты – жетектегіш деп атайды. Бастаушы тістегіштердің тістерін z әрпімен және тақ индекстермен (z1, z3, z5 және т.б.), ал жетектегіш дөңгелек тістерін —жұп индексермен (z2, z 4, z 6 және т.б.) белгілейді.

Кеңісікте біліктердің орналасуына байланысты тісті тасымалдағыштардың келесі түрлері бар:

Тоғыспалы өсті біліктер және цилиндрлі бұранда дөңгелектер (сурет 4.120, з); Тоғыспалы өсті біліктер және конусты дөңгелектер — гипоидты тасымалдағыштар (сурет 4.120, и); Тоғыспалы өсті біліктер және бұранда иірмек — иірмекті тасымалдағыштар (сурет 4.120, к);

4.120 Сур.

айналу қозғалысының ілгермеліге (және керісінше) тегершік немесе төрткілдештің көмегімен алмасуын қамтамасыз ететін (4.120, л сур.). Тістерінің көлбеуі бойынша тіктісті (4.120, а, б сур.қар.), қисықтісті (4.120, в сур.қар.), шевронды (4.120, г сур.қар.) және бұрамалы (4.120, ж...и сур.қар.) тісті берілісттерді ажыратады. Тістер профилінің пішіні бойынша эвольвентті (профиль эвольвент бойынша дөңгеленген), циклоидты (профиль циклоид бойынша сызылған) және Новиков ілмегімен тістік берілістерді ажыратады. Шеңбер жылдамдығының мәні бойынша тістік берілістер баяужүрісті (v < 3 м/c), орташажылдамдықты (15>v >3 м/с) және жылдам жүрісті (v > 15 м/с) болып бөлінеді. Құрастырушы тісті берілістер ашық (қорғаныс қабатынсыз) және жабық (қорғаныс қабатымен).

аб

Рис. 4.121м

Заготовка

Пішінді тісті дөңгелектерді төмен жылдамдықты және қатты механизмдерде қолданады (лебедкаларда, ауылшаруашылық машиналарында). Нақты механизмді дөңгелектер үшін оларды кесіп фрезерлі немесе арнайы тіскескіш станоктарда көшіру әдісі арқылы жасайды сонымен қатар илектеу арқылы (суық немесе ыстық күйде дайындау). Тісті дөңгелектерді көшіру кезінде тісшелердің беткі пішіні кескіш құралдың пішінінің көшірмесі сияқты болады, және ойымын кесу процесі кезінде арасындағы тісшелерді дисктік модульді пішін (сурет 4.121, а) немесе білеу фрез (сурет 4.121, б) арқылы көшіреді. Дәйекті түрде бір тіске айналған дайын дөңгелекті және құрал пішінін дайындауда бөлгіш механизмдер қателіктеріне байланысты берілген әдіс жеткіліксіз нақты емес, Тісшелерді илектеу әдісі арқылы кесу, кескіш құрал — қашауыш (рис. 4.122, а), тіскесетін тарақ (рис. 4.122, б) немесе бұрамдық жонғыш (рис. 4.122, в) тісті кесу процессі кезінде жұп тіс дөңгелектері сияқты дайын дөңгелекпен таптау, іліністің нақты жоғары дәрежелі алынуын қамтамасыз етеді.

Цилиндрлі тісті берілістер өстері параллель болғанда біліктің біріншіден келесіге өткенде айналу берілісінде қолданылады.

Рис. 4.123

Тісті берілістерді сипаттайтын (МЕСТ16530—70...16532—70). анықтау және белгілеу терминдерін қарастырамыз. Тісті дөңгелектердің негізгі жұмысшы элементтері болып (рис. 4.123) тістер табылады. Тістер — басқа дөңгелектердің сәйкесінше шығыңқылығына қозғалыс әсерін тасымалдаушы дөңгелектің шығыңқылығы. Айналмалы бөлінгіш қадам (Pt) — айналмалы бөлгіш доғасымен көршілес тістердің біртекті пішіндерінің арасындағы қашықтық.

Бөлгіш шегі (айналмалы бөлгіш) — тістердің барлық элементтерінің өлшемдерін анықтауда базалық тісті дөңгелектің цилиндрлі беті.

Тістің бастиегі — бөлгіш шегі мен оның биіктік шегі аралығындағы тіс бөлігі. Тіс бастиегінің биіктігі

ha = m.

Тістің аяғы — ойық беті мен бөлгіш шегінің арасындағы тіс бөлігі. Тіс аяғының биіктігі

Биіктік шегі (биіктік шеңбері) —денеге қарсы тісті дөңгелектердің шектеулі тістер жағынан цилиндрлік беті. Биіктік шегінің диаметрі

da = d + 2m, немесе da = mz + 2m = m(z + 2).

Ойық беті (ойық шеңбері) — тісті дөңгелектердің денесінен бөлек тістердің цилиндрлік беті. Ойық айналымының диаметрі

df = da — 2h, немесе df = d — 2hf = mz — 2,5m = m(z — 2,5).

Айналмалы тістің қалыңдығы – бөлгіш айналым доғасы бойынша тіс пішінінің арасындағы арақашықтық

St = Pt /2 = 0,5 п m.

Ойықтың шеңберінің жалпақтығы — бөлгіш айналым доғасы бойынша тіс пішінінің көршілес арасындағы арақашықтық

Цилиндрлік тісті дөңгелектердің жұмыс сызбаларының орындалу ережесін МЕСТ2.403—75* анықтайды. Осы ережелерге сәйкес сызбаның оң жақ үстіңгі бұрышында бір-бірінен негізгі сызықтармен бөліп тұратын 3 бөліктен тұратын тісті бекіткіштердің параметрлерінің кестесін келтіреді. (сурет 4.126).

Негізгі мәліметтер өзіне:

Дөңгелектердің жұптасуы және берілістері (A, B, C, D, E, H) және бүйірлік саңылауға босатудың 8 түрі (h, d, c, b, a, z, y, x). Дәлдік дәрежесі қалыпты жұмыстың және дөңгелек тістерінің және берілістердің байланысы арқылы кинематикалық дәлдіктің нормасы бойынша орнатылады. Мысалы, «8-7-6-Ba МЕСТ1б43—81» жазбасы бұл кинематикалық дәлдік нормасы бойынша дәрежесі 8-ге тең беріліс екенін, қалыпты жұмыстың нормасы бойынша дәрежесі 7, тістің байланыс нормасы бойынша дәрежесі 6, дөңгелектердің жұптасу түрі B және бүйірлік саңылауға босатудың түрін a арқылы білдіреді.

Цилиндрлік тісті дөңгелектердің жұмыс сызбасының орындалуының мысалы 4.127 суретте келтірілген. Дөңгелектің басты суреті жалпы толық қиықпен көрсетілген, ал сол жақтан қарағанда дөңгелек шұңқырындағы (оймақілгекті)тесікті көрсетеді. Жұмыс сызбасында: биіктік шеңберінің диаметрі da; тісті венц ені b; х 45° фаска өлшемі және дөңгелектену аймағы; бүйір жақ тіс беттерінің кедір-бұдырлығы V және тістің жұмыс профилі (қажет болған жағдайда) көрсетеді.

Стандартты мәнге дейін (4.35 кестесіне назар аударамыз) есептелген мәндерін жуықтау (үлкен мәнге қарай).

4.128 сурет Жай цилиндрлік тіктісті беріліс (4.128 сурет) параллель орналасқан 2 буаттан 2 және 5, іліністегі 2 біліктен 3 және 6, тістегіштен 1 және дөңгелектен 4 тұрады. Тістегіштер және дөңгелек бірдей модульге және тістердің параметрлеріне ие. Өзікаралық қашықтық — өсаралық сызық бойынша тісті дөңгелектер өстері арасындағы қысқа арақашықтық.

aw = (d1 + d2)/2.

Тісті берілісті сызу үшін, тісті дөңгелектердің геометриялық есептерулерін ғана орындап қоймай, сонымен қатар оның элементтерінің құрылымдық есептеулері: дөңгелек, диск, күпшек, ойық кілтек және т.б. тісті берілістердің есептеулері үшін алыңға мәліметтер: ілініс модулі т, тістегіш тістерінің саны (z1) және дөңгелектер (z2), тістегіштердегі білікке арналған тесік диаметрі (D1) және дөңгелектегі (D2). 4.36 кестеде цилиндрлік тісті берілістердің есептеулеріне арналған формулалар келтірілген. Тісті берілістердің сызбасын орындау кезінде міндетті түрде келесі талаптарға сүйенеміз МЕСТ 2.402—68:

4.36 кесте

Айналмалы қозғалыстың аудармалыға ауысуы үшін және керісінше болатын болса төрткілдештік беріліс қолданылады (4.129, а сурет), ол тісті төрткілдештік іліністегі 2 цилиндрлік тісті 1 дөңгелектен, және 4 буатталған 3 біліктен тұрады. Сонымен қатар төрткілдештер түзу және қисық тісті болуы мүмкін. Тісті төрткілдешті цилиндрлік тісті дөңгелектің тура тісті тәжіне оралған ретінде қарастыруға болады, яғни тісті дөңгелектердің суреттерінің негізгі ережелері рейкалар үшін де пайдаланылады. Тісті төрткілдештің жұмыс сызбасы (МЕСТ2.402—68 и 2.404—75*) өзіне екі суретті негіздейді: екі шеткі ойық профильдерінің бастапқы түрі және профильді қиманың сол жақ түрі (4.130 сур.).

Рис. 4.129 Тіс биіктігінің бетін негізгі сызықпен, ойық сызықтарын – тұтас жіңішке сызықпен, бөлгіш беттің сызықтарын жіңішке нүктелі сызықпен сызады. Тістер ойымын штрихтамайды, ал бөлгіш бетті жіңішке нүктелі сызықпен жүргізеді. Суретте көрсетілген: рейканың енімен биіктігін; кесілген бөліктің ұзыңдығын; тістердің еңкею бұрышын және енкею бағытын (қисық тістер үшін); тістер бетінің бүйірінің бұдырлы және беті мен ойықтары; жүз өлшемдері. Сызбаның оң жақ үстіңгі бұрышында тура солай, 3 бөліктен тұратын цилиндрлік тісті дөңгелектердің суреттеріндегідей параметрлер кестесін орналастырамыз. Тісті дөгелекті іліністегі (модуль, бастиек биіктігі және тіс аяғы) сәйкес дөңгелек өлшемі төрткілдеш тістерінің барлық есептелген өлшемдерімен тең.

Өстері қиылысатын толқындар арасындағы алмасу бұрандалы дөңгелектер арқылы іске асады. Егер өстер арасындағы бұрыш 90° болса, ол алмасу ортогональді (4.131,а сур.), кері жағдайда бейортогональді (4.131,б,в) деп аталады. Бұрандалы дөңгелектер тік тангенциалдық, дөңгелек және қисық сызықты, тісті болуы мүмкін.

4.130 сур.

б

Бұрандалы тісті дөңгелектерге қатысты терминдердің анықтамасы мен білдіретін мағынасын МЕСТ19325—73 анықтайды. Бұрандалы дөңгелектің тістері конустың беткі бөлігінде орналасады. Егер тіс конустың беткі қабатына бағытталса, ол түзу деп саналады. Бұрандалы дөңгелектің тісінің пішіні мен өлшемін келесі конустің беттік өстері анықтайды.(4.132,б сур.) 5 бұрышты бөлетін конус, 5а бұрышты конустың биіктігі, 5f бұрыты ойық конусы.

Жобалау барысында тіс басының ұшы 0а тіс соңының бұрышы 0f анықталады. Бұрандалы дөңгелектің қылқан сақинасының соңғы беті екі қосымша конуспен перпендикулярлы бөлгіш конусты қалыптастыратын ішкі және сыртқы конустармен шектелген. Бұрандалы дөңгелектің қадамы, модулі және тістерінің биіктігі ауыспалы және бөлгіш конус пен оның негізінің бағытына қарай ұлғайып отырады, сондықтан ішкі, сыртқы және орталық параметрлері бар. Тік тісті бұрандалы дөңгелектің есептеу модулі ретінде те сыртқы айналма модулі, тангенциалды тісті дөңгелектер үшін сыртқы қалыпты модуль тпе, ал айналмалы тісті дөңгелектер үшін – орта қалыпты модуль mn қабылданған.

те мәнін МЕСТ9563—60** таңдайды.

Ортақ өсті конустың беткі қабаты сыртқы қосымша конустық сыртқы бөлгіш айналмасына de диаметрімен және тістердің сыртқы айналма dae диаметрімен және тістің ойығы сыртқы айналмасын f диаметрімен қияды. Тіс басының сыртқы биіктігі —hae = me бөлгіш конус пен конус биіктігінің арасындағы қашықтық сыртқы бөлгіш конустыжасаушы жақпен өлшенген. Тіс соңының сыртқы биіктігі — hfe = 1,2me бөлгіш конус пен ойық айналмасының арасндағы сыртқы конустың жасаушысымен өлшенген қашықтық. Тістің ішкі биіктігі — ішкі қосымша конус арқылы өлшенген айналма биіктігі мен айналма ойығының биіктігі арасындағы қашықтық he = hae + hfe = 2,2me.

Pte ішкі айналма қадам келесі қатынастағы модульге тәуелді: me = Pte/n. Сыртқы конустық қашықтық — бөлгіш конус пен сыртқы қосымша конусты жасайтын сызықтың ұзындығы.

Конустық тісті дөңгелектер бейнеленуінің ережесі цилиндрлі тісті дөңгелектердің ережесімен бірдей (МЕСТ 2.402—68).

2. Өлшемдердің көрсетілмеген шеткі ауытқулары: саңылаулар Н12, толқындар М2,басқалары Конустық тісті дөңгелектердің жұмыс сызбасының бейнелену ережесі МЕСТ 2.405—7 сай жасалады өлшемдердің бір бөлігі суреттерде, бір бөлігі параметрлер кестесінде бекітіледі. Конустық тісті дөңгелектердің жұмыс сызбасының үлгісі 4.133 суретінде көрсетілген. Конустық тісті дөңгелек сызбасында тістің жоғары жағының сыртқы диаметрі dae; негізгі жазықтықтан тістің сыртқы айналма биіктігіне дейінгі қашықтық, биіктік конусының бұрышы 5Й; сыртқы бөлгіш конустың биіктігі, тіс тәжінің қалыңдығы в; негізгі қашықтық ((конус биіктігі мен негізгі жазықтық арасындағы қашықтық); жүздерінің өлшемдері,; дөңгелектену радиустары; тістің беткі қабаттарының бұдырлығы жазылады.

Қосымша конус

Конустық тісті алмасу (4.135 сур.) 1 тегершіктен, 4 дөңгелектен, 3 және 6 толқын мен 2 кілтектен тұрады.

Тісті алмасудың арасындағы іліністердің орындалу ережесін МЕСТ 2.402—68 бекітеді. 4.37 кестесінде конустық тісті дөңгелектердің элементтерін есептеудің формулалары көрсетілген.

Бұрамдықтық беріліс ( 4.136, а сур.) негізгі толқыннан (бұрамдықтан) жетекші тоқынға (бұрамдықты дөңгелекке) өстері тоғысқан кезде айналу күшін беруге арналған. Бұрамдықтық берілістің берілу коэфициенттерін , бірқалыптылықты, механизм жұмысының дыбыссыздығын, қамтамасыз етеді.

Бұрамдықтың элеметтері Бұрамдықтың бұрамды алмасуды қажет ететін тегершігі ретінде қарастыруды қамтамасыз ететін бұрандасы бар.

Тегершіктерді келесі белгілеріне қарап ажыратады:

Беткі қабатының сипатына қарай — цилиндрлі (4.136, б сур.) цилиндрлі беткі қабатта орналасқан тістерімен және глобоидалды бұранда тістерімен, бұрамдық өсінің айналасындағы доғаның айналуы нәтижесінде пайда болады; беткі қабатының пішініне қарай — архимедтік (теориялық тұрғыдан бұранданың пішіні Архимедтің шиыршығы болып табылады), эвольвенттік (пішіні эвольвентті айналма болып келеді), конволютті (пішіні ұзартылған немесе қысқартылған эвольвентті);

Архимедтік бұралымдар дайындалу тәсілінің қарапайымдылығының себепті қолданыста көп таралғандығында (4.137 сур).

Р қадамы — бұрамдық өсі мен бөлгіш айналманың бойында жатқан аттас және көршілес пішінді бұранда арасындағы қашықтық. Pz1 бұранда қадамы — көпқадамды бұрандыққа арналған бұранда сызығының қадамы, Pzl = PZl.

m модулі — сызықтық көлем, в п қадамнан аз Р, т.е. m = P/п.

Бөлгіш цилиндр (d1 бөлгіш айналманың диаметрі) — бір өстік цилиндрлі беткі қабат , бұрамдықтың элементтерін және өлшемдерін анықтайтын база,

Бұрамдық бұрағышы басының биіктігі — айналма биіктік епн бөлгіш айналма арасындағы қашықтық ha1 = m. Бұрамдық бұрандасы соңының биіктігі — айналма ойығы мен бөлгіш айналма арасындағы қашықтық hf1 = 1,2m. Бұранданың биіктігі— Айналманың биіктігі мен ойығының арасындағы қашықтық h1 = ha1 + hf1 = 2,2m.

Бұрамдықтың кесілген бөлігінің ұзындығы,Бұрандалық дөңгелектің тісінің санына тәуелді z 2,

b1 = (11 + 0,06z2)m + 25.

Көтерменің бөлгіш бұрышы — бөлгіш цилиндрдегі бұрама сызығы айналмасының көтерме бұрышы,

Бұрамдық дөңгелектер түзу және қисық тісті болуы мүмкін.Тістің беткі қабатының ойық формасы бұрамдықтың көлденең қимасы формасымен үйлестіріледі. Бұрамдық дөңгелек тістерінің параметрлері (4.138 сур.)орта қалыңдықтағы қимамен анықталады.

Дөңгелек тісінің қадамы Р2 = пт.

Тәждің жалпақтығы b2 < 0,75da1 егер z1 < 3; b2< 0,67da1 егер z1 = 4.

Қуы радиусы Ra2 = d1/(2 — т).

Бұрыштың шартты қамтылуы 2 и – дөңгелек тәжімен бұрамдық қамтуының бұрышы sіn және = b 2/(da1 — 0,5т).

Бұрамдық пен бұрамдық дөңгелегінің шартты сурет ережесі цилиндрлі тісті дөңгелек ережесімен бірдей (МЕСТ 2.402-68) Бұрамдық дөңгелекпен іліністегі бұрамдық тістегіш деп саналады, сондықтан егер қима жазықтық дөңгелектің өсімен немесе бұрамдықпен қатар болса, бұрамдықтың орамын дөңгелектің тісі алдына жатқызып көрсетеді. Цилиндрлі бұрамдықтың және бұрамдықты дөңгелектің жұмыс сызбасының жасалу ережесін МЕСТ 2.406—76 қамтамасыз етеді, оған сәйкес сызбаның оң жақ жоғарғы бұрышында үш бөлімнен тұратын параметрлер кестесін орналастырады.

4.139 сур.

4.140 сур.

4.139 сур. архимедтік цилиндрлі бұрамдықтың жұмыс сызбасы көрсетілген, негізгі суретте өстік кесімдегі орам пішінін көрсету үшін жергілікті кесім жүргізілген және da1 орам биіктігінің диаметрі, b1 бұрамдықтың кесілген бөлігінің ұзындығы, орамның басы мен аяғының дөңгелектену радиусы және бұрамдықтың басқа элементтерінің көнструктивті өлшемдері, сондай-ақ орамдықтың беткі қабатының бұдырлығы көрсетілген. 4.140 сур. бұрамдық дөңгелектің жұмыс сызбасы көрсетілген, da1 орам биіктігінің диаметрі, тіс тәжінің үлкен диаметрі, b2 тіс тәжінің жалпақтығы, тәждің сыртқы контурының өлшемдері (Ra2қуыс радиусы, жүздердің өлшемі, бүйіржақ айналманың радиусы және т.б..), тістің беткі қабатының бұдырлығы мен қалған конструктивті өлшемдер көрсетілген.

Бұрамдықты алмасу суретінің ережесін МЕСТ 2.402—68 жасайды. Бұрамдық алмасу (4.141сур. ) 1 бұрамдықтан, 2 бұрамдық дөңгелектен және 3 толқын кілтегінен тұрады. Бұрамдықты алмасу сызбасында бұрамдық бөлгіш айналым мен бұрамдықты дөңгелек жанасып тұруы тиіс. 4.39 кестесінде бұрамдықтың алмасу элементтерін есептеудің формуласы көрсетілген

Серіппелер машина мен механизмдерде серпінді элементтердің ролін атқарады – жүктеме түскен кезде қалыпты пішінін өзгертіп, ол кеткеннен кейін өзінің қалыпты жағдайына келеді.

Белгілеріне қарай серіппелер бөлінеді: өлшеуіш — күш кезінде қайта құрылған серпінді кезді, теңелген өлшенген параметрлі. Күш түсірілетін — кинематикалық шынжырдың тұйықталуы үшін энергия аккумуляторы ретінде қолданылатын күшті тартылыс жасау серпілмелі — бөлшектер арасындағы өздері тудыратын қатты қатынасты айырбастау мақсатымен және соққы салмағын жұту және соққыны әлсірету үшін арналған. Серіппелер формасына қарай бұрандалы цилиндрлік (4.142, а... г сур), бұрандалы конустық (4.142, д сур.), табақшалы (4.142, е сур.), пластикалық (4.142, ж сур.) және шиыршықты (4.142, з ) болып бөлінеді. Бұранданың көлденең қимасының формасына қарай серіппелер дөңгелек (4.142, а сур.), шаршы (4.142, г сур.) және тікбұрышты (4.142, ж сур.) болып бөлінеді. Пішінін өзгертуіне қарай және жұмыс шартына қарай серіппелерді қысылған (4.142, а сур.),созылмалы ( 4.142, б сур ), айналмалы (4.142, в, з сур.) және бүгілген (4.142, ж сур.) болып келеді.

Қолданылу мақсатына қарамастан серіппелер оң өсімде немесе сол өсімде қолданылады. Серіппе дайындалатын материалдың серпілмелілік қасиеті, біртектес химиялық құрылымы болуы керек. Сонымен қатар ол термиялық өңдеуге тотығуға шыдас беруі керек. Серіппе дайындауға арналған материалды таңдауда серіппенің түрі мен пайдаланылу шарты ескерілуі тиіс. Көбінекей олардың дайындалуы үшін І,ІІ,ІІІ кластағы (МЕСТ 9389-75*) 65,60Г, 65Г сапалы көміртекті болат негізді, 60С2А, 60С2ВА кремнийлі болатты, хроммарганецті болатты және т.б. пайдаланылады.

Серіппенің сызбасында шартты түрде (МЕСТ 2.401-68) бұрандалы серіппенің орамасын сызбада сұлбадағы тиісті аумағын көрсету үшін түзу сызықпен көрсетеді(4.143, а, б сур.); Бұрандалы серіппе орамасының саны төрттен асқан жағдайда тіреуіш орамнан басқа орамның барлығының басы мен аяғы ғана көрсетіледі.Қалған орамдар көрсетілмейді, серіппенің бойымен қиылысқан нүктесінен бастап өстік түзу жүргізіледі. Сонымен қатар оның кішірейтіліп бейнеленуіне рұқсат етіледі; Серіппенің қию материалы 2мм қалыңдық шамасында болса оны нобайлап, қалың түзумен 0,6 ...1,5 бейнелейді(4.143 сур.). Серіппенің жұмыс сызбасын әрлеудің негізгі қағидалары келесідей(МЕСТ 2.401—68):

4.143 сур. серіппелерді әрдайым еркін күйде бейнелейді; бұрандалы серіппелер әрқашан көлденеңінен және оң өсіммен бейнеленеді. Өсімнің негізгі бағыты техникалық талаптарда көрсетіледі; міндетті түрде серіппенің сынақ диаграммасы, жүктемеге тәуелділік деформациясының кестесі орналастырылады. Диаграммада серіппенің ұзындығы ерікті күйде Н0 ,алдын ала жүктеме түскен кезде Р1(Н1), мейлінше жоғары жұмыс күші түскен сәтте Д(Н2) және максималды жүктеме Д(Н3) түскен сәт көрсетіледі. Егер серіппенің сипаттамасы үшін оған тәуелді бір ғана параметрді көрсету жеткілікті болатын болса, диаграмма салынбайды, қалған мәндер техникалық талаптарда көрсетіледі; Негізгі техникалық талаптар қатарына кіреді: G қозғалыс модулі; 5 серпілмелілік модулді; HRC беріктілік ; о3 бүгіліс кезіндегі максималды күш түсіру;т3 бұрау кезіндегі максималды күш түсіру; L жазылған серіппенің ұзындығы; п жұмыс істейтін орамның саны; и1 барлық орамның саны; өсімнің бағыты; Д бақылау гильзасының диаметрі немесе Д бақылау білігінің диаметрі. Айта кететіні G, 5, о3, т3 параметрлері тек стандартты емес және нормаланбаған серіппелерге арналған; Серіппе материалының сортаменті, оның барлық өлшемдерін және оның соңғы ақаулары мен көлденең қималарын анықтайтын, сызбаның негізгі жазбасының «Материал» бағанында көрсетіледі. Сығымдалған серіппенің жұмыс сызбасының жасалу үлгісі 4.144 суретінде, ал созылған серіппенің сызбасы 4.145 суретінде көрсетілген. Созылған бұрандалы серіппенің сығымдалған серіппеден айырмашылығы еркін жағдайда олардың орамдары (саңылаусыз) бір – біріне жабысып жатады (олардың t қадамы сымның d диаметріне тең).

4.146 сур.

Сығымдалған серіппелердің төменгі жағындағы жұмыстарының беріктігін нығайту үшін сүйеніш беттері төселеді. Ол үшін шеткі оралымдар бір орамға немесе ¾ орамға жымқырылады. Серіппенің жымқырылған оралымдары жүктеме түсірмейді, сондықтан да серіппенің жұмыс істейтін оралым саны оралымның толық санынан аз болады (4.146 суретінде серіппе соңының әрлену түрлері көрсетілген: соңғы оралымдар сығымдалмаған және жымқырылмаған(4.146, а сур. қараймыз), n = и1, H0 = nt; Толық тегістелмеген оралым жымқырылған ( 4.146, б сур. қараймыз), n = n1 — 2, H0 = nt + 3d; Толық оралым жымқырылған және ¾ доғасымен айналымымен тегістелген ( 4.146, в сур.), n = n1 — 2, H0 = nt +1,5d; Оралымның 3/4 жымқырылған және ¾ доға айналыммен тегістелген (4.146 сур.), n = nx — 1,5, H0 = nt + d; Созылған серіппелер (см. рис. 4.146, d), n = n1, H0 = d(n + 1). Сығымдалатын жазылған серіппенің ұзындығы L » n1A/[n(D - d)]2 + t2, а Жазылған созылған серіппенің ұзындығы L « n(D — d )(n + 2).

Металдан кез келген бұйымды жасау жобалау үрдістерінен өтеді: әртүрлі конструкторлық құжаттар, соның ішінде сызбалар. Жобаны жобалау және бақылау жұмыстарын іске асыру мақсатында жобалау үрдісі кезеңдер мен сатыларға бөлінеді.Дайындалған құжат тапсырыс берушімен талқыланып, келісілгеннен кейін кезектегі жұмыс кезеңіне өту үшін негіз болып табылады.

МЕСТ 2.103—68 конструкторлық құжаттардың дайындалу кезеңдерін анықтайды: (П) техникалық жалғасым — бұйымның жасалуы мақсатында техникалық және техника – экономикалық мазмұндағы құжаттардың жиынтығы; (Э) эскизді жоба — жасалатын бұйым жайлы түсінік пен оның жұмысының принциптері, негізгі параметрлері мен анықтаушы мәнін сондай – ақ конструкторлық шешімдер көрініс табатын құжаттар жиынтығы; (Т) техникалық жоба — жасалатын бұйым құрылғысы жайлы толық ақпарат беретін, бекітілген техникалық шешімдер мен жұмыс құжаты үшін бастапқы мәліметтерді беретін құжаттардың жиынтығы; Конструкторлық жұмыс құжаты — бұйымды жасауға және сапасын қадағалауға болатын құжаттар жиынтығы. Кез келген бұйым белгілі бір конструкторлық құжаттар негізінде жасалады: нақтырақ айтқанда графикалық құжаттар – сызбалар барлық құжат көлемінің 80...90%-ын құрайды. МЕСТ 2.102—68 конструкторлық құжаттардың графикалық және мәтіндік деп жіктелетін 25 түрін бекітеді. Ол бұйым құрылғысының құрамы мен жасалуы, өңделуі, жөнделуі және бақылануы үшін қажетті ақпараттарды сақтайды. Бұйым жайлы ақпарат беретін әртүрлі сызбалардан тұратын графикалық құжаттар келесідей жіктеледі: Бөлшектер сызбасы — бұйымның жасалуы үшін қажетті бөлшектер мен оны бақылау үшін қажетті бейнені қамтиды; (ҚС) Құрама сызба — бұйымның жасалуы және бақылануы үшін үшін қажетті құрама бірлік пен басқа да мәліметтер бейнесі; (ОТ) ортақ түр сызбасы — бұйымның құрылымы мен оны құратын негізгі бөлшектер арасындағы қарым – қатынас, бұйым жұмысының принциптерін анықтайды; (ТС) теориялық сызба — бұйымды құрайтын бөліктерінің координаттары мен геометриялық пішінін анықтайды; (ГС) габаридті сызба — бұйымның габаридті, бекітілген қосылатын өлшемдерімен жеңілдетілген бейнесі; электромонтажды (МЭ), монтажды (МЕСТ), қапталған (ҚС) сызбалар — қажетті операцияны жүзеге асыратын бұйым жайлы ақпарат пен бұйымның жеңілдетілген бейнесі; сызба — бұйымды құрайтын бөліктер мен олардың арасынадағы байланысты көрсететін шартты бейнелер. Мәтін құжаттары кесте түрінде, басқа да жазбалардың тізімі ретінде келуі мүмкін.Оларға қатыстылары: кешеннің немесе жинақтың құрама бірлік құрамын анықтайтын спецификациясы, бұйымға қойылатын талаптар, оның жасалуы, бақылануы, қабылдануы, жеткізілуі көрсетілетін техникалық шарттар, сондай – ақ, әр түрлі тізім мен түсіндірме жазбалары, кестелер, есептеулер, нұсқаулық және т.б. Жасалып жатқан бұйымның кейбір конструкторлық тізімі 5.1. кестесінде көрсетілген.

• құжат міндетті; О бұйым өндірісіне, мақсаты мен сипатын есепке алмастан қарастырылатын құжат

Сызбаларға қойылатын негізгі талаптарды МЕСТ 2.109—73* орнатады. Эскиздік (МЕСТ 2.119—73*) және техникалық (МЕСТ 2.120—73*) жобалардың техникалық ұсыныс кезеңінде (МЕСТ 2.118—73*) бұйымның ортақ түрінің сызбасы жасалады. Кейін сол құжаттың негізінде жұмыс құжаттары: жекелеген бөлшектер сызбасы, сипаттізім, құрама сызба, қажеттілігіне қарай монтажды және габаридті сызбалар дайындалады. Мысалы, эскиз жобасындағы ортақ түр сызбасы техникалық ұсыныстағы ортақ түр сызбасы, жасалатын бұйымның нұсқасы таңдалғаннан кейін, негізінде жасалады. Эскизді жобаның ортақ түр сызбасындағы негізгі конструкторылық идеялар, бұйымның бөлшек сызбаларының барлық өңдеулері мен құрама бірліктері ешқандай қосымша ақпаратсыз түсінікті болуы керек.

бұйым құрылғысын түсіну үшін, оның құрама бөлшектерінің арасындағы қатынас пен жұмыс істеу принциптерін танытатын қажетті мәтіндік түсініктеме мен жазбалар; Көрсетілуге тиісті бұйым құрылымының бөліктерінің аттары мен мәні (техникалық сипаты, саны, материал жайлы нұсқау және т.б.); Элементтер мен бөлшектердің пішіні мен өлшемін анықтайтын габридтік, жалғаспалы және т.б.

Бұйымның сызбасы (егер қажет болса); Келесі жұмыс сызбасын жасауда пайдаланып, ескеретін, бұйымның техникалық талаптары мен техникалық сипаттамасы;

кесте де форматтағы бетте орындалып, ортақ түр сызбасының жалғасы болып табылады; Бұйымның құрылысындағы бөліктердің орынын көрсететін шығарма-сызықты кесте болған жағдайда сызбадан «Орын» нұсқалып, көрсетіледі. Кестенің «Орын», «Мағынасы», «Саны», «Қосымша мәл.» деген жолдары бар. Бқйымның құрылысындағы бөліктердің ретін кестеде келесі реткпен көрсеткен дұрыс: кірме бұйымдар, сатып алынғандар, қайта өндірілгендер Ортақ түр сызбасының әрлену түрі 5.2. суретінде көрсетілген. Ортақ түр сызбасының құрама сызбадан басты айырмашылығы: бұйымның бүкіл құрылымына және оның әр бөлігіне жекелей түсініктеме беруінде. Сол себепті оның құрамында бейнелер мен суреттер, қосымша түрлер, кесімдер, өлшеммен қималар, оның әр элементінің орналасу ретін анықтайтын қосымша ақпарат беріледі. Құрылымы күрделі емес бұйымдар үшін тек жұмыс құжаттары мен құрама сызбалар дайындалады. Бұл жағдайда жұмыс сызбалары құрама сызбаларға бағынады. Ортақ түр сызбасының мысалы 5.3. суретінде, бұйымның құрама бөліктерінің кестесі 5.4. кестеде көрсетілген.

Ортақ түр сызбасында бұйымның келесі өлшемдері көрсетіледі: габаритті — бұйымның үш өлшемін (биіктігін, ұзындығын және жалпақтығын) немесе оның ең үлкен диаметрін сипаттайды. Егер аталған өлшемдердің бірі бұйымның қозғалмалы бөліктерінің нәтижесінде өзгеріске ұшыраса, сызбада соңғы қозғалыс кезіндегі өлшем көрсетіледі (5.5 сур.); нұсқаушы және жалғаспалы — бұйымның орналасуы мен элементтерінің өлшемдерін анықтайды. Осы арқылы бұйымды монтаждау орнына орналастырады немесе басқа бұйымға жалғайды Осы өлшемдерді кіргізген кезде түйіндескен бұйымдардың байланысуы үшін эленметтердің орналасу координаттарын көрсетеді. Егер сыртқы жалғаспалы қосылыс тісті дөңгелектер арқылы жүзеге асырылса, сызбада модульді, саны мен тістердің бағытын көрсетеміз; монтаждық — бөлшектер арасындағы өзара қарым-қатынас пен құрама бірліктегі өзара орналасу ретін көрсетеді (мысалы, толқын өстері арасындағы қашықтық, бұйымның өсі мен жазықтық арасындағы қашықтық, монтаждық саңылаулар және т.б.). Бұл өлшемдер соңғы ауытқулармен беріледі;

эксплуатациялық — бұйымның конструторлық және есептеу сипаттарын көрсетеді (мысалы, өтпелі саңылаулардың диаметрі, жалғағыштардағы бұрандалардың өлшемдері, «толық аяқталған» өлшемдері, тістер саны, модульдер және т.б.) Қажет болған жағдайда сызбада бұйымның сипаттық, конструктивтік немесе есептегіштік өлшемдері көрсетіледі (мысалы, бөлшектер сызбасында қойылатын бұйымдардың өлшемдерін салыстыру мүмкіндігі). Сондай-ақ, ортақ түр сызбасында нығайтқышқа бекітілетін бұйым саңылауы, егер ол жиналу үрдісіне кіретін болса, көрсетіледі. Бұйымның қозғалмалы бөлігін сипаттайтын габариттік, нұсқаушы және жалғаспалы, эксплуатациялық өлшемдер анықтамаға қарайды және жұлдызшамен белгіленеді.

Танымал шарттарда сызбаларды оқуды білу бөлшектер мен бұйымдардың жалпы түр сызбаларының бейнелеуінде қолданылатын сол барлық шарттылықтар мен жеңілдетулер білімімен анықталады. Бұйымның әрбір бөлшегінің пішінін, оның контурын «көру» - қарапайым мәселе емес, өйткені бөлшек сызбаларында бір бірін жауып тұрады. Графикалық жұмыстардың көлемін қысқарту мен сызбаны оқуын жеңілдетуге мүмкіндік беретін сызбаларда ЕСКД түрлі стандарттарымен рұқсат етілетін шарттылықтар мен жеңілдіктерді келтірейік. жүздер, дөңгеленулер, бунақтар, тереңдетулер, шығыңқылықтар, домалатпалар, кертулер және басқа ұсақ элементтер;

сабақ пен тесік арасындағы саңылау (конструктивтілерді санамағанда); егер бұйымның жабық немесе құрамды бөліктерін көрсету қажет болса, онда қақпалар, қалқандар, қаптамалар және басқа қорғау элементтері. Сонымен брге бейненің үстінде «3 поз. қақпағы көрсетілмеген» деген жазба түрін жасайды; тордың артында орналасқан, сонымен қатар басқа құрамды бөліктермен жартылай жабылған бұйымдардың көрінетін құрамды бөліктері мен оның элементтері; тақтайшалардағы, фирмалық жұқа тақтайшалардағы, шкалалардағы және басқа элементтердегі жазбалар (тек оның контурын ғана көрсетеді). Сонымен қатар мөлдір заттардың артында орналасқан элементтерді көрінетін сияқты көрсетуге рұқсат етіледі (шкалалар, аспаптардың тілдері, шамдардың ішкі құрылғылары және т.с.с.).

Егер қиылысатын жазықтық оның өсі бойынша немес жақ ұзынымен бағытталса, сермерлердің шабақтары, тегершіктер, тіс дөңгелектері және қабырғалар типті жұқа қабырғалар сияқты бөлшектердің элементтерінің қаттылығын штрихталмаған етіп бейнелейді. Қиылысатын жазықтыққа кірмейтін шабақтарды ішіне кіретін секілді етіп шартты көрсетеді.

Жалпы түр сызбасындағы түрлі қосылулардан (кілтекті, оймакілтекті, дәнекерленген және т.с.с.) басқа типті бұйымдарды бейнелеуге тура келеді: мойынтіректер, тығыздағыш құрылғылар, клапандар және т.с.с.

Заманауи машина жасауда тербеліс мойынтіректері кеңінен қолданыс тапты, олардың типі мен өлшемдері сәйкес стандарттармен анықталады (5.13, а суреті). Бұл мойынтіректердің негізгі бөліктері болып сыртқы мен ішкі сақиналар, кішкентай шарлар немесе бір-бірінен кішкентай шарлармен ажырататын (доңғалақшалар) доңғалақшалар мен айырғыштар болып табылады.

Жалпы түр сызбаларында мойынтіректерді: жеңіл түрде (МЕСТ 2.420—69*) тип және конструкция ерекшеліктерін (5.13, б суреті) көрсетпеу; жеңіл түрде (МЕСТ 2.770-68*) оның графикалық белгілеме арқылы (5.13, в суреті) мойынтірек типін көрсетуімен; сақиналарды, кішкентай шарларды және доңғалақшаларды көрсетуімен (5.13, г суреті) бейнелеуге болады.

Түрлі түрді нығыздау бөлшектердің қозғалатын және қозғалмайтын қосылулардың герметикалығын қамтамасыз ету үшін, жұмыс ортасының кетпеуін болдырмау үшін, бетті шаннан, кірден және т.с.с. қорғау үшін қызмет етеді. Бүйір жақ нығыздаулар төсеніш көмегімен бөлшектердің бүйір жақ беттердің (фланецтар, қақпалар және т.с.с.) арасындағы саңылауларда орындалады. Төсеніштің беттік материалынан кесілгендерді (5.14 сурет) қақпа астына орнатады, шұралар тұрқыларының фланецтары, қозғалтқыштар мен басқа бөлшектері, оның пішіні нығыздаушы беттердің пішінімен анықталады. Орта қасиетіне және құрылғының жұмыс шартына байланысты түрлі материалдардан жасалынған нығыздаушы төсеніштерді қолданады: текстолиттан, рәзіңкеден, қатырмабаспақтан, парониттан, асбесттен және басқалардан. Радиалды нығыздаулар сақиналы бунақтарға салынған жең бүкпелері мен қоюланған майлар, сақиналар көмегімен жанасқан цилиндрлық беттер арасындағы саңылауларда орындалады. Қарапайым нұсқа болып жанасқан бөлшектердің (5.15 сурет) біріне сақиналы бунақтар салынған сақиналармен нығыздау болып табылады. Сонымен бірге сақиналар бунақтардан бірнеше шығып тұру керек, сонда құрастыру үрдісінде деформацияланса, онда олар сәйкес нығыздауды құрайды.

Көлдеңен қимасының түрлі пішіні бар нығыздаушы сақиналар түрлі материалдардан дайындала алады: техникалық киізден, техникалық рәзіңкеден, фетрадан, полимерлардан және басқалардан. Пневматикалық пен гидравликалық жүйелерде металлдық сақиналармен жиі армирленген теріден, майтөзімді техникалық рәзіңкеден, капроннан, винипласттан және басқа материалдардан дайындалған нығыздаушы көмкермелері (5.16 сурет) кеңінен қолданылады. Сонымен қатар өзінің қапталымен шеткі көмкерменің ішіне кіретін кергіш сақинасымен бірге көмкермелер жиынтығын қолданады (5.17 сурет). Тығыздамалық нығыздауды арматура бөлшектерінің цилиндрлық беттері бір біріне қатысты баяу немесе сирек орын ауыстыру үшін қолданылады. Мұндай нығыздау тығыздау қақпасынан (қысу сомыны), төлкеден, толтырудан және бекіту бөлшектерінен тұрады. Кендір немесе зығыр талшығы, асбест пен басқа материалдардан жасалынған сақиналар тобы ретінде қолданылатын толтыруды тығыздамалық камераның сақиналық кеңістігіне салады да, тығыздаушының қақпасымен (5.18, а суреті), төлке арқылы қысқыш сомынмен (5.18, б суреті) немесе бұрандалық төлкемен (5.18, в суреті) қысады.

Бұл бөлшектерді жалпы түрдегі сызбаларда көтерілген күйде бейнелейді, яғги, толтырудың серпімділік қасиеттерін жоғалтуына қарай қосымша тығыздау мүмкіндігін көрсетеді.

Клапандарды сояуыш немесе сүмбілерге типтік бекіту кезінде міндетті түрде клапанның орнына сенімді бекітілуін тудыратын клапанға қатысты еркін айналысы қамтамасыз етілуі тиіс. Клапанды бекітудің мынадай нұсқалары пайдаланылады: сымды қапсырма көмегімен, сымнан жасалған сақина (5.19, в сур.), клапандағы кесіктің көмегімен (5.19, г сур.), қысқыш сомынның көмегімен (5.19, д сур.), дөңгелектер (5.19, е сур.) және т. б. көмегімен сояуыш бастиегін қысу.

Серіппелер олардың технологиялық тағайындалуына байланысты алдын ала түрі өзгереді: сығылады (сығылу серіппелері), созылады (созылу серіппелері), бұралады (бұрылу серіппелері), қайысады (қайысу серіппелері). Бұл өзгеруді реттеу түрлі тәсілдермен жүзеге аса алады, мысалы орнату бұрамасы (5.20, а сур.) немесе арнайы сомын (5.20, б, в сур.)көмегімен. Серіппелі бөлшектердің жалпы түрдегі сызбасын орындау кезінде олардың алдын ала түрін өзгертуін ескерген жөн, яғни, олар еркін күйде (түрі өзгермеген) көрінетін жұмыс сызбасындағы бейнесімен салыстырғанда өзгергенорам қадамымен бейнелеу қажет. Бұрамалық серіппелер сызбаларда оң жақ орауымен оның нақты бағытына тәуелсіз бейнеленеді. Егер серіппенің орамдар саны төрттен асса, онда серіааенің әр ұшында бір екі орам (тіреушілерді қоспағанда) бейнелейді, ал орамдардың қима орталықтары арқылы серіппенің бүкіл ұзындығы бойымен өстік сызықтар жүргізеді (5.20, а сур.қар.).

5.20 Сур.

Серіппелерді тілінбеген қылып (5.20, г сур.), ал тілінген серіппелерді орамдардың тек көлденең қималарымен көрсетуге жол беріледі (5.20, б сур.).

Орамдардың қималары 2 м2 аспаған жағдайда, оларды қарамен бояйды. Дөңгелек қима немесе басқа да бір ауданы 2 м2 кем емес қима профилімен серіппенің орамдарын өске көлбеу, ені 0,6... 1,5 мм түзу сызықтармен көрсетуге болады (5.20, в сур.қар.).

Қазіргі кезде көптеген бұйымдарды металл немесе қорытпа бөлшегіне балқыма қаптамамен дайындайды, сонымен қатар бет немесе элементтердің құюымен металл, балқыма қаптама, пластмасса, рәзіңке немесе басқа материалдармен дайындайды (5.21 сурет). Мұндай құрастыру бірліктерінің сызбаларында балқыма қаптама мен құюдың астындағы беттер немесе элементтердің өлшемдерін көрсетеді, дайындау мен бақылау үшін қажетті басқа мәліметтер мен материал туралы мәліметтер, біржола дайын құрастыру бірлігінің өлшемдері салынады. Армирленген бөлшектермен құйылған балқытылған металлдың, қорытпаның, пластамассаның және басқа материалдардың атауын мен маркасын «Материалдар» бөлімінің құрастыру бірлігінің спецификациясында жазады, «Саны» бағанында оның массасын, «Ескерту» бағанында өлшеу бірліктерін көрсетеді. А4 форматының бетінде құрастыру бірлігімен бірге спецификацияның орналасуына рұқсат етіледі (5.22 сурет).

Жинау үрдісінде орындалатын кейбір технологиялық операциялар бөлшектерді жинау сапасын көтеруге мүмкіндік береді, мысалы: егер қамтылған және қамтылатын беттердің бүйір жақтарында жүздер орындалса, төлке (5.23, а сур.) немесе білікті (5.23, б сур.) сәйкес тесікке орнату үрдісі жеңілдетіледі; бір сатыдан басқасына өту орындарындағы (5.23, сур. қар.) сатылы білікте ойықтың (дөңгеленулер) болуы осы орындардың кернеу концентрациясын төмендетуге мүмкіндік береді, демек олардың сенімділігі мен төзімділігін жоғарлату. Сонымен бірге ойық беттері жүз беттерін тимейтіндей қамтылған тесіктің жүз өшемдері болу керек;

5.23 сурет

Бөлшектің ішіндегі (5.23, а суретін қарау) өңделмеген бет оның ішкі өңдеуін жеңілдетуге мүмкіндік беретін төлке сығылатын тесік диамтеріне қарағанда үлкен диаметрмен орындалады; Жанасудың тығыздығын қамтамасыз етуін мен қисық кетуін болдырмау үшін екі бөлшек бір біріне тек бір түйісім бетпен (5.23, в суреті) жанасу керек, яғни ол сәйкес саңылаудың болуына кепіл береді; Кемершігінің тіреуіне дейін ілмек бұрандаманы тұрқыға бұрауы ілмек бұрандаманың бұранда тілігіне қарағанда тереңдігі үлкен тұрқының бұрандалық тесік ойдымдауышының орындалуымен қамтамасыз етіледі (5.23, г суреті); Кейбір бөлшектерді жинау үрдісінде енгізу операциялары орындалады, яғни қосылатын бөлшектердің бірлескен өңделуі немесе орнату орны бойынша бір бөлшектің басқасына келтірілуі. Мұндай жағдайларда құрастыру сызбаларында сәйкес жазбаларды жасайды (5.24 сурет).

Бұйымның барлық құрамды бөліктері сипаттамада көрсетілген олардың сәйкес нөмірлерімен сызбада нөмірленеді. Позициялардың нөмірлері бұйымның құрамды бөлігі көрінетін сияқты кескінделетін бейнелерде салынады. Ереже бойынша бұл негізгі бейне деп есептеледі. Позициялардың нөмірлерін бейненің құрамды бөлігінен жүргізілген сызықтар-шығарулардың сөресінде көрсетіледі (5.3 суретін қарау). Сызу-шығудың бір ұшы сөремен, ал басқасы бөлшектің бейнесінде нүктемен аяқталады. Құрамды бөліктің бейнесі өте кішкентай (мысалы, 5.25, а суретіндегі төсеу 10) болғанда сызық-шығуды тіл бағытымен аяқтайды. Сызықтар-шығулар өзара қиылыспау керек, мүмкіндігінше бұйымның басқа құрамды бөліктерінің бейнелерін және өлшемді сызықтарын қимау керек, сонымен қатар штриховка сызықтарын параллель болмау керек. Позициялар нөмірлері сызбаның негізгі жазбасына параллельді бейне контурында емес орналастырады және мүмкіндігінше бір сызықта бағанаға немесе жолға топтастырады. Позициялар нөмірлерін ереже бойынша бір рет ғана салады, бірақ оларды екі сөремен белгілеп, пбірдей құрамды бөліктердің позициялар нөмірлерін қайталап көрсетуге рұқсат етіледі (5.25, б суреті). Позициялар нөмірлерінің қаріп өлшемі сызбадағы өлшемдік сандар үшін қабылданған қаріп өлшемінен бір-екі нөмірге көбірек болу керек. Бекітудің бір орнына қатысты бекіту бөлшектерінің тобы үшін (5.25, а суретін қарау), және түрлі түсінікті ескермейтін айқын көрінетін өзара байланыс топтары үшін (5.25, в суреті) позициялар нөмірлерінің тігінен орналасқан жалпы шығару-сызығын жүргізуге мүмкіндік береді. Бұл жағдайда сызықты-шығаруды бекітілген құрамды бөліктен жүргізеді. Позициялар нөмірлері құрылғының барлық құрамды бөліктеріне иемденеді, яғни құрастыру бөліктеріне, бөлшектерге, стандартты бұйымдарға және материалдарға. Позициялар нөмірлерін салу өтпелі нөмірлер қағидасы бойынша жүргізіледі.

Құрылғының құрамды бөліктерінің нөмірлері келесі тәртіпте жүргізіледі: құрастыру бірліктері, бөлшектер, стандартты бұйымдар, материалдар. Оған қоса нөмірлеуді құрылғының негізгі бөлшегінен (тұрқы, негізі және т.б.) бастайды. Құрылғының құрастыру бірліктерінің құрамына кіретін бөлшектер мен материалдар жалпы түр сызбасында нөмірленбейді, оларды сәйкес спецификацияларда ескереді.

Әр бұйым мен оның конструкторлы құжаттары МЕСТ 2.202-80 сәйкес өздік белгілемесіне иемденеді, яғни нақты әріптік-сандық код (5.26 сурет). Мұндай белгілеме жүйесінің негізгісі әр бұйым, әр бөлшек пен құрастыру бірлігі сиқырланған (өзінің жалғыз нөмірін алдыныз – код орнатылған тәртіпте) жалғыз классификатор болып табылады.

Жалпы құрылымда бірінші төрт белгі арнайы кодификатор бойынша тағайындалған ұйым-өңдеуші индексін анықтайды. Бұйымның құрылымдық сипаттамасы оның түріне дейін затын анықтайды және ЕСКД классификатор бойынша иемденеді:

Ретті тіркеу нөмірі (001 ден 999 дейін) әр нақты бұйым, модел, типтік өлшем үшін арналған кәсіпорын-дайындаушымен қойылады. Шифр конструкторлы құжаттарды көрсетеді (бөлшектер мен спецификациялардың сызбаларынан басқа): ҚС — құрастыру сызбасы, ЖТ — жалпы түрдің сызбасы және т.б. Мысалы:

Жұмыс сызбалары деп оны дайындау мен бақылау үшін қажетті барлық өлшемдері салынған, кесіндінің кедір-бұдырлығы мен материалы көрсетілген және техникалық талаптары келтірілген бөлшек суретін айтады. Әр бұйымға жеке сызба орындалады, ал жалпы конструктивтік белгілері бар бұйымдар тобына – топтық сызба. Сызбалар түрлі форматтағы (МЕСТ 2.301—68) жеке беттерде немесе әрбіреуінде кезек нөмірлері бар, ал бірінші бетте – жалпы беттер саны бар екі және одан да көп беттерде орындалады. Бұл жағдайда бірінші бетте 1 форма (МЕСТ 2.104—68*) бойынша негізгі жазбаны жасайды, ал келесілерде – 2а форма бойынша. Бұйымның негізгі суретін бірінші бетте сызады да астына жазбайды, ал келесі беттерде түрлердің, тіліктердің, қималардың астына «Б—Б бет 1» (МЕСТ 2.316—68*) типі бойынша жазбалар жасалады. Негізгі жазбадағы мен спецификациясында бұйымның атын атау септік пен жеке сан түрінде және зат есімнан басталып көрсетіледі, мысалы «Тістік дөңгелк», «Қысқыш планка» және басқа. Жұмыс сызбаларын әзірлеу кезінде оларды қолданғанда негұрлым азырақ қосымша құжаттар мен басқа құжаттарға сілтемелер қолдануына тырмысу қажет. Стандарттардың жеке пунктарына, технологиялық инструкцияларға, техникалық шарттарға және бұйымның (фаскалар, ағындар, арналар және т.б.) конструктивтік элементтерін өлшемдері мен формаларын анықтайтын құжаттарға сілтемелер беру рұқсат етілмейді. Осы барлық берілгендер сызбада көрсетілуі қажет. Егер олар жеке, бұйым сапасының кепілі бола алатын болса, басқа жағдайда құрастыру мен өңдеудің әдістерін және белгілі бір тәсілдерді қолдану туралы нұсқауларды беруге рұқсат етіледі, мысалы: аралас және механикалық өңдеудің жалпы дайындығы мен жеке бөліктерге оның келесі қималарымен құралдың бірге жұмыс істейтін бұйымдардың біруақытта дайындау туралы; біріккен біліктілук пен иілгіштік; яғни бір бөлшекті басқа бойынша орындау; біріккен термикалық өңдеу; бөлшектердің егеу немесе сіңіруі және т.б. 5.27 суретінде келтірілген мысалдағы сияқты осы барлық жағдайлардағы сызбаларда жазбаларды орындайды. Жұмыс сызбасында бұйымдар басқа бұйымның сызбасы бойынша қосымша өңдеу немесе дәнекерлеу, жинау алдында сәйкес келетін өлшемдер, шектік ауытқулар, беттің кедір-бұдырлығы және басқа мәліметтерді көрсетеді (сурет. 5.28, а). Құрастыру үрдісінде немесе соңында өңдеу нәтижесінде алынатын қажетті бөлшек элементтерді, өлшемдерді құрастыру бірлігінің сызбасында көрсетеді. (сурет. 5.28, б). Құрастыру үрдісінде жеке элементтердің келесі өңдеуге өтетін дайындықтың бұйымы соңғы өңдеулерден кейін сәйкес келетін сол өлшемдермен, шектік ауытқулармен және басқа мәліметтермен жұмыс сызбасында суреттеледі. Өлшемдер доғал жақшаларда көрсетіледі және де техникалық талаптарда сәйкес жазбаларды жасайды (сурет 5.28, в). Жабын салынатын бұйымның жұмыс сызбаларында жабынсыз бет кедір-бұдырлығы және өлшемдері көрсетіледі. Жабын салынғанда және салынғаннан кейін осы бірліктердің мәндерін көрсетуге рұқсат етіледі. Бұл кезде бұйымның өлшемдік сызықтарын және бет кедірлігінің белгілерін жабын кезінде бөлшектің контурлық сызықтарға, ал жабыннан кейін – бетін белгілейтін штрихпунктирлық жуан сызықтарға жатқызады (сурет 5.29, а). Егер өлшемдер мен бет кедірлігін тек покрытиядан кейін көрсету керек болса, онда бұл мәндер жұлдызшамен белгіленеді және де сызбаның техникалық талаптарында сәйкес жазба жасалады (сурет 5.29, б). Бөлшектер сызбаларында дайындалатын материалдан және дайын бөлшек материалының қасиеттерін сипаттайтын қажетті мәліметтерді көрсетеді. Материалдар маркын стандартпен сәйкес белгілейді. Сызбаның негізгі жазбасында бөлшектер бір материалды көрсетеді. Егер оны дайындау үшін ауыстырғыштарды қолдану қарастырылса, онда оларды сызбаның техникалық талаптарда немесе бұйымның техникалық шарттарда көрсетеді. Бұйымдар мен олардың құрамдық бөлімдерін дайындау үшін қолданылатын материалдар конструктивтік талаптардың сипаттамасы бойынша мына материалдарға бөлінеді: конструкциямен анықталмайтын сортамент, және конструкциямен анықталатын сортамент. Бірінші жағдайда материалдың шартты белгілеуінде мынаны көрсетеді: материал атауын, марканы, егер ол берілген материал үшін орнатылса, және де стандарт немесе техникалық шарттар, мысалы: Болат 45 МЕСТ 1050-88*. Егер материалдың шартты белгілеуінде оның қысқартылған атауы кірсе (Бт, Бр, КЧ, СЧ және т.б.), онда толық атауын (Болат, Бронза, Соғылған шойын, Сұр шойын және т.б.) көрсетпейді, мысалы: КЧ 30-6 МЕСТ 1215-79.

Егер бөлшек конструктивтік талаптарға сай тек нақты профильдің сорттық материалы мен өлшемінен (беттің, проволканың, бұрыштың және т.с.с.) дайындалса, онда сипаттамасынан басқа қосымша мыналарды көрсетеді: сорттық материалдың атауын; өлшемдік сипаттамасын (қалыңдығын, диаметрін және т.б.);сапалық сипаттамасын (сортын, қаттылығын және т.б.) және стандарт нөмерін. Мысалы:

Бұл болат кесіндісінің қалыңдығы 10мм, ені 60мм (МЕСТ ЮЗ- 76*), МЕСТ 535-88* талаптарына сай болат маркасы Бт3 (МЕСТ 380-94*).

Ереже бойынша жұмыс сызбаларын бұйым құрамына кіретін барлық бөлшектерге әзірлейді. Сызбаларды жасамауға жол беріледі:тік бұрыштың астындағы сорттық немесе фасондық материалдан және келесі өңдеусіз тікбұрыштың периметрі немесе шеңбері бойынша қиылған беттік материалдан дайындалатын бөлшектерде; ажырамайтын қосылғыштармен бұйымдар бөлшектерінің (дәнекерлеуші, тойтарылған, дәнекерленген және т.с.с.), егер конструкциясы қарапайым болса, онда сызбаның бос өрісінде немесе жалпы түрінің үш-төрт өлшемдерінің сызбасында бір суретті дайындау үшін жеткілікті; Неғұрлым күрделі және нығыздаудың, дәнекерлеудің және т.б. неғұрлым кішкентай өлшемдерімен қосылған бұйымның негізгі бөлшектерінің бірінде. Бұл жағдайда негізгі бөлшекті бақылау мен дайындау үшін қажетті басқа мәліметтер мен барлық өлшемдерді жалпы түрдің сызбасына орналастырады, мұндайда тек неғұрлым күрделі бөлшектерде жұмыс сызбаларын шығаруға рұқсат етіледі; Пішіні мен өлшемдері (ұзындығы, иілу радиусы және т.с.с.) орны бойынша орнатылатын бір өндірістің бұйымдар бөлшектерінде. Оларды дайындау мен бақылау үшін қажетті мәліметтерді жалпы түрдің сызбасы мен спецификациясында көрсетіледі. Қосымша өңдеусіз қолданылатын сатып алынған бөлшектер, мысалы электрқозғалтқыштар, электролампалар, шарикоподшипниктар, шайбалар, тойтармалар және т.б.; Аралас бөлшектермен жанасқан сипаты өзгермейтін антикоррозиялық пен декоративтік жабынға ұшыраған сатып алынған бөлшектер. Бұл жағдайда жабын туралы көрсеткіші жалпы түрдің сызбасында келтірілген.

Кейбір бөлшектердің орындау сызбаларының ерекшеліктерін белгілеп жіберейік.

Егер иілгіш дайындайтын бөлшектің суреті жарамды пішін мен оның жеке элементтерінің өлшемдері туралы түсінік бере алмаса, онда сызбада оның ішінара немесе толық ашылуын келтіреді. Бөлшектің көрінетін контур түзуінің қалыңдығына тең болатындай негізгі түзулердің ашылуын орындайды. Суретте қажет болған жағдайда иілгіш түзулерді штрихпунктирлік екі нүктесі бар жіңішке түзулермен жүргізеді, ал түзудің бас жағында жазба жасалады «Иілу түзуі». Ашылған суреттің бас жағында сәйкес белгі (сурет 5.30) орналастырады және тек дайын бөлшектің суретінде көрсетілмейтін өлшемдерді көрсетеді. Егер сызба оқуының айқындылығы бұзылмаса, онда ашылу бөліктері мен бөлшектің түрінің суреттерін біріктіруге рұқсат етіледі. Мұндайда ашылу белгісін белгілемейді, ал ашылуды штрихпунктирлік екі нүктесі бар жіңішке түзумен суреттейді (сурет 5.31). Серпімді деформация кезінде бастапқы формасы өзгеретін бөлшектер бос жағдайда негізгі түзулермен, ал бастапқы формасын өзгертуден кейін – штрихпунктирлік екі нүктесі бар жіңішке түзулермен суреттеледі. Бөлшектің бастапқы формасын өзгерткеннен кейін өлшеп алынған элементтер өлшемдерін суретке штрихпунктирлік жіңішке түзулермен салынады (5.32 сур.).

2 отв. Ф

Сызбамен орнатылмаған форманың бос қалпында болған бөлшек сызбада тек өлшеу үшін көрсетілген өлшемдерімен оны өлшеу қалпында суреттейді (5.33 сур.). Мұндайда техникалық талаптарға сай мынадай жазба жасайды «Өлшеу үшін көрсетілген өлшемдер».

Өлшеу үшін көрсетілген өлшемдер сурет. 5.33

Егер бөлшек талшықтар мен негіздердің (металлдық лента, қағаз, ағаш, мата) белгілі бір бағыты бар материалдан дайындалса (ол бағытты шыдау маңызды), онда оны мына суреттердің сызбаларында көрсетуге рұқсат етіледі, сурет 5.34, а – металл прокаты үшін, сурет 5.34, б – мата негізі үшін, сурет 5.34, в – ағаш талшықтары үшін, сурет 5.34, г – қағаз үшін, 5.34, д – фанера үшін. Егер бөлшек қабатталған материалдан (текстолита, фибра, гетинакса және басқалар) дайындалса, онда материал қабаттарының орналасу туралы сәйкес көрсеткіштері техникалық талаптарда беріледі (сурет 5.34,е). Оң және сол жақтары (тері, қабыршық, кедір-бұдыр болат және т.б.) бар материалдан дайындалатын бөлшектерді негізгі суреттегі оң жағы көрінетіндей етіп сызады да, және үстіңгі жағында түзулерде «Оң жақ» деп жазылады.

бағыты

a б

ж е

Мөлдір материалдардан жасалынған бөлшектер мөлдір емес қылдырып суреттейді. Бақылаушыдан бөлшектің сол жағына жазбалар, сандар мен бегілер, ал дайын бөлшектің оң жағынан салыну керек, сызбада көрінетін және техникалық талаптар көрсеткіштеріне сай жасап суреттейді (5.35 сурет.).

Егер жинауға дейін бөлшектің жеке элементтерінбасқа бөлшекпен біріктіріп өңдеу керек болса, онда оларды уақытша қосып және біріктіреді (мысалы, редуктор корпусының жартысын, картер бөліктерін және т.с.с.), мұндайда бұл бөлшектердің әрбіреуіне қажетті мәліметтерді дайындау үшін өз сызбаларын дайындайды. Бірігіп дайындалатын элменттердің шектік ауытқулар өлшемдерін квадраттық жақшаларға қорытындылайды (5.36, а сурет), ал техникалық талаптарда әр сызбаның сәйкес жазбаларды жасайды. Біріктіріп өңделетін бөлшектердің беттерін байланыстыратын өлшемдер үшін үзікті өлшемдік түзілер орындайды.

неғұрлым күрделі жағдайларда біріктіріп өңдейтін бөлшектердің әртүлі беттерін байланыстыратын өлшемдерді көрсету үшін жіңішке тұтас түзулермен орындалған толық немесе жартылай суретін кірістіреді (5.36,б сурет), мұндағы біріккен өңдеудің неғұрлым толық көрсететін шартындағы біреуін суреттейді. Біріктіріп өңдеуде бөлшектердің жеке сызбаларын жасауға рұқсат етілмейді. Қажетті көрсеткіштерді техникалық талаптарда келтіріледі. б a

Бөлшектің белгіленуі Егер бөлшектің жеке элементтерін басқа бөлшек бойынша өңдеу керек болса және (немесе) оған келтіру керек болса, онда ондай элементтердің өлшемдерін жұлдызшамен немесе әріптермен белгілейді, ал сызбаның техникалық талаптарында сәйкес көрсеткіштерді жасайды (сурет 5.37).

Егер бұрандылар, тойтарма шегелер, штифтілерді орнатқанда бөлшек саңылауларын өңделуі оны басқа бөлшектермен кішкентай диаметрлі саңылаудың алдын ала өңдеусіз жүргізілсе, онда бөлшек сызбасында оларды суреттемейді және де техникалық талаптарда ешқандай көрсеткіштерді орналастырмайды. Мұндай саңылауларды өңдеу үшін барлық қажетті мәліметтерді берілген бөлшек (сурет 5,38, б) құрамды бөлікке кіретін бұйым сызбасына (сурет 5.38, а) орналастырады. Конустық қаріптері бар бұйым сызбасында саңылаудың тек бет кедір-бұдырлығы және үстіңгі жағында штифт позициясының нөмері – саңылау саны көрсетіледі. Егер бір дайындықтың қимасымен екі немесе одан да көп бұйымдар алынса, онда оларды бірге қолдану қарастырылған және олардың ешқайсысы басқа бұйыммен ауыстыруға рұқсат етілмейді, бұл бұйым басқа дайындық қимасымен берілген сызба бойынша дайындалады (5.3 сурет). Егер дайындықтан алынған бөлшек сол сызба бойынша басқа дайындықтардан дайындалған бөлшектермен өзара ауыстырылса, онда дайындықтың суреті келтірілмейді (5.40 сурет). Қосымша өңдеумен немесе алдын ала басқа бұйымдардан дайындалған бөлшектер сызбасында бөлшек-дайындықты тұтас жіңішке түзулермен, ал қосымша өңдеумен алынған қайта енгізілген бұйымдар және бар бұйымдарды ауыстыруға орнатылған бұйымдардың беттері – негізгі түзулермен суреттеледі. Қайта жасалынған бұйымдардан алынған бөлшектер сызбада көрсетілмейді.

Сызбада тек қосымша өңдеу үшін қажетті шектік ауытқулар мен беттің кедір-бұдырлығын белгілейтін өлшемдер салынады. Анықтамалық, көлемдік және қосылатын өлшемдерді салуға, сонымен қатар қосымша өңдеу керек болатын элементтердің бөлшек-дайындықтың тек бөлігі ғана суреттеуге рұқсат етіледі. Мысал ретінде 5.41 суретінде бөлшек-дайындық тұтас жіңішке түзулермен суреттелген және қосымша өңделетін (саңылау, фаска) орындар негізгі түзулермен көрсетілген. Мұндай сызбаларда материалды көрсету үшін қарастырылған негізгі жазбаның бағанасында «Дайындық» деп жазады және бөлшек-дайындық деп белгілейді.

Сонымен қатар бөлшек-дайындықты бұйым спецификациясының сәйкес бөліміне орналастырады, мұндағы «Поз» бағанасын сызып тастайды, ал «Атауы» бағанасында атауынан кейін жақшаның ішіне бөлшек белгілерін көрсетеді.

Шкалалары, жазбалары немесе белгілері бар бөлшектер сызбасында оларды салу үшін қажетті барлық мәліметтері келтірілуі керек. Тегіс бетте салынған жазбалар мен белгілер оларды салу әдісіне толықтай тәуелсіз сызбаның сай түріне суреттейді.

Егер жазбалар мен белгілер цилиндрлық немесе конустық бетке жатса, онда сызбада оның суреттерін ашылу түрінде орындайды (сурет 5.42). қисық көрінісінде проекцияланатын басқа мәліметтер, жазбалар және сандар сызбада қисық көрініссіз орындауға рұқсат етіледі (сурет 5.43). Сызбаның техникалық талаптарында көрсетілетіндер: жазбалар мен белгілерді салу әдістері (өрнектеу, нақыштау, суретке түсіру), бұйымның барлық беттерінің жабыны, салынатын жазбалардың жабыны, шрифт нөмері мен типі.

Жалпы түр сызбасын оқу үрдісінде мынаны түсіну қажет: бұйымның тағайындалуын және оның жұмысының принципін, эксплуатациядағы бөлшектердің өзара әрекет сипатын, өзара бөлшектердің қосылу әдістерін, бөлшектердің геометриялық формасын

Бұйымның жалпы түрінің сызбасын оқу реті:

Жұмыс сызбасында тікелей орындалған кезеңі мен дайындық кезеңінен тұратын бөлшектеу үрдісінің реті келесідей: Жалпы түр сызбасында суреттелмеген немесе шартты суреттелген бөлшек элементтері стандартқа сай жұмыс сызбасында орындайды. Бұндай элементтерге: құйылған және штамптық дөңгеленулер және еңістіктер; ою кесетін немесе ажарлау құралы үшін арналған ағындар мен арналар; бөлшекті дайындау мен бұйымды жинау үрдісін жеңілдететін сыртқы және ішкі жүзіндер, және т.б Бөлшек өлшемдерін оның суретінің масштабымен жалпы түр сызбасы бойынша өлшейді. Алынған өлшемдерді стандарттарға жақынырақ дөңгелектейді: сызықтық өлшемдердің қалыпты қатары мен жалпы тағайындалудың диаметрі МЕСТ 6636—69* анықталады; дөңгелену мен жүзіндердің радиустарын - МЕСТ 10948—64*; «кілттелген» орнын - ; конустар мен еңістерді - ; шпондық саңылаударын — МЕСТ 23360—78, 24071—80*, 24068—80*; шлицтік саңылаударын — МЕСТ 1139—80*, 6033—80*; қалыпты бұрыштарын — МЕСТ 8908—81; бұрандылар мен болттарға келетін саңылаулар диаметрлерін — МЕСТ 11284—75* және т.б. Беттердің кедір-бұдырлығын техникалық талаптар мен бұйымдағы бөлшектің жұмыс шарты бойынша анықтайды. Кедір-бұдырлықтың ұсынылатын белгілері:

Тәжірибеде типтік бөлшектер үшін кедір-бұдырлықтың келесі шектік шекараларын ұсынады: Болттар, бұрандылар, түйреуіштер астындағы саңылаулар Rz 40... Ra = 2,5; біліктік беттер, паздар, ағындар Rz 80... Ra = 2,5; тістік дөңгелектер тістерінің жұмыс беттері Rz 20... 0,63.

Пневмоаппарат тоғыз бөлшектен құралатынын құрамды бөліктердің (5.4 сур.қар.) кестесінен көруге болады: корпустан, шпинделі бар клапан, сақиналар, төлкеден, қысқыш сомындан, сермерден, шайбасы бар сомын және тығыздауыштан. Стандарттық бөлшек болып сомын мен шайба, стандарттық материал – тығыздауыш (көбікті шнур) болып табылады. 5. Пневмоаппараттың ажырайтын және ажырамайтын қосылғыштары болады. Корпус М30 х 1,5 метрикалық бұрандысы бар қысқыш сомынмен, жұмыс ортасын келтіретін G’/2 құбыр бұрандысы бар құбырлармен және М22х2 метрикалық бұрандысы бар шпиндельмен қосылған. Жабылатын тесікке қатысты клапан конусына ортақтандыруға және шпиндельге қатысты бос айналуына мүмкіндік беретін саңылаулы шпиндель ұшына конустық клапан білікпен бекітілген. 7 Төлкенің сыртқы бетінің қосылуы саңылаудың келуінің қолдана отырып тесік жүйесінде корпустың сальниктік 5 камерасымен орындалады.

5.44 Сурет 6. Бұйымға кіретін әр бөлшектің конструкциясын анықтап, құрастырудың келесі ретін анықтайды. Корпус 5 тесігіне жабылатын тесікпен клапан конусының байланысына дейін клапаны бар шпиндель4 бұралады. Келесі корпустың сальниктік камерасына сақина6 орнатады, нығыздалған төсемді 3 орнатады, төлкені7 қойып және қысқыш сомынмен8 тіркейді. 4 Шпиндельге 9 сермер кигізіп және 2 шайба арқылы 1 сомынмен бекітіледі. Клапандық пневмоаппараттың қайта құрастырып шашуын келесі ретімен жүзеге асады. Мысал ретінде корпустық бөлшек сызбасының орындалуын қарастырайық (сурет 5.44). Корпустың негізгі суреті болып оның симметрия жазықтығы арқылы өтетін толық фронтальді тілік болып табылады, жоғарыдан бейнесі– түрі, ал сол жағынан бейнесі – А-А жазықтықпен тілік түрінің үйлесімі. Қосымша бұранды шығу үшін ағындылардың Б мен В шығару элменеттері көрсетілген. Корпустың негізгі бөлігі оң жағынан сыртқы бұрандысы бар цилиндрлық ұшымен аяқталатын, ал сол жағынан – ішкі бұрандысы бар жоғары және төмен ағыны болатын төртқырлы призмамен аяқталатын бос цилиндірді білдіреді. Сонымен қатар бос цилиндрдің ішінде бұрама тесігі және кіріп шығатын қуысты қосатын тесігі болады.

Жалпы конструктивтік белгілері бар бірнеше бөлшектерге, бірақ бір бірінен кейбір айырмашылықтары болатын, сызбалық-графиктік жұмыстарды қысқарту мақсатында бір топтық конструкторлық құжатты құрастыру ұсынылады. Топтық конструкторлық құжат (МЕСТ 2.113—75*) деп өзара кейбір айырмашылықтары бар жалпы конструктивтік белгілері болатын екі немесе одан да көп бұйымдар туралы мәліметтері бар конструктолық құжатты айтады. Бұйымдардың жалпы конструктивтік белгілеріне суретке әсер ететін (в) және әсер етпейтін (а,б) түрлі мәліметтер мен конструкция бірлігі жатады: а)параметрлер (физика-механикалық, электрлі, оптикалық және т.с.с), материалдар, жабындылар, нақтылықтар, маркілеу және ұсынылатын талаптар туралы;

б)өлшемдер туралы; в)кейбір құрамды бөліктердің конфигурациясы немесе конструктивтік элементтер туралы, орналасу немесе бірдей құрамды бөліктердің түрлі сандары туралы. Топтық құжатта бұйым туралы тұрақты және ауыспалы мәліметтер келтірілуі керек. Мұндағы барлық бұйымдар үшін арналған тұрақты мәліметтер құжатқа бір рет ғана енгізіледі, ал ауыспалы мәліметтер – нақты бұйымдарға көрсетеді. Бұл жағдайда сызбада барлық орындалулар үшін жалпы өлшемдерді салып, бір бөлшекті суреттейді. 5.45 суретінде бөлшектің топтық сызбасы келтірілген, оның ішіне: Нақты тұрақты параметрлерді көрсететін графикалық сурет және ауыспалы параметрлердің шартты (әріптік) белгілері; Әрбіреуі үшін (мысалы, өлшем, материал, жабын, массасын және т.б.) ауыспалы параметрлердің нақты мәндері мен орындалудың барлық нұсқаларының белгілері бар ауыспалы мәліметтердің кестесі. Ауыспалы мәліметтердің кестесін сызба өрісіне суреттің оң жағынан немесе жаңа бағаналар мен жолдарды оң жағынан және астынан кірістіру үшін бос орын қалатындай етіп астына орналастырады (МЕСТ 2.105—95). Кестеде бөлшекті әртүрлі орындаудағы материалды көрсету үшін баған болуы мүмкін, бұл жағдайда «Материал» бағанында сызбаның негізгі жазбасын сілтеме «Кестені қарау» жасайды. Суретке қатысы жоқ ауыспалы мәліметтердің кестесінде материал, термикалық өңдеу, жабын, массасы және т.б. (сурет 5.46, а) және ауыспалы өлшемдер (5.46, б) туралы мәліметтер болады. Суретке қатысы бар бөлшектің салыстырмалы мәліметтері бар топтық сызбасында бөлшектің бірнеше суреттері болады, ал кестенің ішіне осы суреттердің нөмірлерін көрсету үшін арналған бағандар болады (сурет 5.46, в). Топтық сызбаға әдеттегі тәртіпте негізгі (базалық) белгісін береді, мысалы АВГД.ХХХХХХ.ХХХ. Бөлшекті орындаудың әрбір нұсқасының белгісі негізгі белгіден, және сызықша арқылы – орындаудың реттік нөмірінен (сурет 5.47) тұрады, мысалы АВГД.ХХХХХХ-02 (орындаудың үшінші нұсқасы).

5.48 Сурет Топтық сызбамен біріктірілген біртиптік бөлшектер кіретін жинақтық бұйымның спецификациясында осы бөлшектерді орындаудың әрбір нұсқасына мысалда көрсетілгендей толық белгісін береді (негізгі базалық емес, өйткені ол тек бір бірінші орындаудың белгісіне сәйкес).. Құрастыратын бірліктің топтық сызбасы деп – өлшемдермен, материалмен, жабынмен немесе басқа мәліметтермен салыстырылатын біртиптік бұйымдар қатарын дайындау немесе құрастыру үшін қажетті мәліметтерді айтады. Құрастыру сызбасында суреттелген біртиптік құрастыру бірліктері бұйымның құрастыру бөліктерінен тек өзара орналасумен жиі ерекшеленеді (суретт 5.48). Әр құрастыру бірлігінде өз белгісі болады, олардың әрбіреуі оны құрастыру мен бақылауға қажетті мәліметтерді қосымша кестеде көрсетеді. Бірнеше орындаудағы топтық конструкторлық құжаттың орнына бір базалық құжатты орындауды және әр бұйымды дайындауға өздік құжаттарынның қажетті санын жасауға болады. Мұндағы базалық құжатта тек тұрақты мәліметтерді келтіреді, ал әр орындау үшін арналған құжаттарда – базалық құжатқа сілтеме мен берілген орындауға жататын ауыспалы мәліметтерді келтіреді.

МЕСТ 2.102—68* сәйкес құрастыру сызбасын өңдеу кезіндегі құрайтын құрастыру бірлігі үшін арнлаған негізгі конструкторлық құжат - сипаттама болып табылады. Сипаттама (МЕСТ 2.106 — 96) — бұйым құрамын анықтайтын құжат, ол дайындау, конструкторлық құжаттарды жинау және бұйымды өндіріске шығаруды жоспарлау үшін қажетті. Құрастыру сызбасында бұйымның құрау бөліктері спецификациядағы позиция нөмерімен белгіленеді, яғни спецификацияны құрастыру сызбасына дейін толтырады. Сипаттама әр құрастыру бірлігі, кешені мен жиынтығы үшін арналған А4 форматының жеке беттерінің орнатылған кестелік формада (сурет 5.49) құрастырылады. Бұйымның құрастыру бөліктері көп болған жағдайда спецификация бірнеше беттерде толтырылады, мұндағы бас беттегі негізгі жазба форма 2 бойынша, ал барлық қалғандарында – форма 2 бойынша толтырылады (МЕСТ 2.104—68*). Жалпы жағдайда сипаттама бөлімдері келесі ретпен келтіріледі: құжаттама, кешендер, құрастыру бірліктер, бөлшектер, стандарттық бұйымдар, басқа бұйымдар, материалдар, жинақтар. «Құжаттама» бөліміне сипаттамасы жоқ өңделетін бұйымның конструкторлық құжаттардың негізгі жинағы кіреді. Құжаттардың ретін МЕСТ 2.102—68* орнатады, мысалы: құрастыру сызбасы, монтаждық сызба, схема, түсіндірме жазба, техникалық шарттар және т.б. «Кешендер», «Құрастыру бірліктері» және «Бөлшектер» бөлімдерінде – көрсетілген бұйымдардың жазбасы организация-өңдеушілер индексінің бас әріптерінен алфавит тәртібі бойынша жүргізіліп, белгі ішіне кіретін сандардың өсу ретімен кетеді. «Стандарттық бұйымдар» бөлімі стандарттарың түрлі категориялар бойынша толтырылады: мемлекеттік, республикалық, салалық, кәсіпорындар стандарттары. Жазба стандарттардың әрбір категориясының шектерінде функционалдық тағайындалуы бойынша (қатайту бұйымдары, подшипниктар әжен т.б.) біріккен бұйымдар топтары бойынша; әр топтың шектерінде – алфавит тәртібімен бұйым атауы бойынша (болт, бұранды, сомын, шайба, шпилька және т.б.); әр атаудың шектерінде – стандарттар нөмірлерінің өсу тәртібі бойынша, әр стандарттың шектерінде - негізгі параметрлердің (диаметрдің, ұзындығының) өсу тәртібі бойынша жүргізіледі. Мысалы:

Түйреуіш 2 М16 х 1,5 х 120.109 МЕСТ 22032—76*. «Басқа бұйымдар» бөліміне негізгі конструкторлық құжаттар бойынша емес, техникалық шарттар, каталогтар, прейскуранттар және т.с.с. (стандарттық бұйымдарды санамағанда) бойынша қолданатын бұйымдарды енгізеді. «Материалдар» бөлімінде бұйымға кіретін шыбықтар, сымдар, құбырлар, таспалар және т.б. түрінде барлық материалдарды көрсетеді. Мәліметтерді келесі тәртіптің түрі бойынша жазады: қара металлдар, магнитті электрлі және ферромагнитті металлдар; түрлі-түсті, асыл және сирек кездесетін металлдар; кабельдер, сымдар және баулар; пластмассалар мен баспа-сөз-материалдар және т.б. Әр түрдің шектерінде материалдар атау бойынша алфавит тәртібімен жазады, ал әр атаудың шектерінде – өлшемдер мен басқа техникалық параметрлердің өсу тәртібі бойынша жазады. «Жинақтар» бөлімі келесі тәртіппен толтырылады: эксплуатациялық құжаттардың ведомості; монтаждық бөліктердің жинағы; ауыстырғыш бөліктердің жинағы; қосалқы бөліктердің жинағы және т.б. Сипаттамадағы сол немесе басқа бөлімдердің барын проекцияланатын бұйымның құрамымен анықталады. Әр бөлімнің аты «Атауы» бағанасындағы тақырып түрінде көрсетіледі және асты сызылады. Сипаттаманы толтыруға мүмкіндік туатындай әр бөлімнің соңына бірнеше бос жолдарды қалдыру керек. Қандай да бір бөлім болмаған жағдайда оның тақырыбы спецификацияда жазбайды. СБ әріпінің сипаттамасын негізгі жазбасында құрастыру бірлігінің соңғы белгісінде жазбайды.

Сипаттаманың бағаналары келесідей толтырылады. «Формат» бағанасында орындалған берілген сызба форматының белгісін қояды. Орындалмаған сызбалар бөлшектер үшін СС (сызбасыз) деп жазады, мұндағы «Атауы» бағанасында оның аты мен материалын көрсетеді, сонымен қатар дайындау үшін қажеттілерді, мысалы:

«Аймақ» бағанасында берілген құрамдас бөлігі (МЕСТ 2.104-68*) бар сызба аймағын көрсетеді. «Поз» бағанасында бұйымға кіретін құрамдас бөліктердің тәртіптік нөмерін көрсетеді. «Құжаттама» мен «Жинақтар» бөлімдері үшін бағандарды толтырмайды. «Белгі» бағанасында МЕСТ 2.201-80 сай бұйымға (құрастыру бірлігі, бөшек) құжаттың белгісін қояды.

«Кешендер», «Құрастыру бірліктері», «Бөлшектер», «Жинақтар» бөлімдерінде – олардың конструкторлық құжаттардың негізгі жазбасына сай бұйымдар атаулары (мысалы, корпус, клапан және т.б.); «Стандарттық бұйымдар» бөлімінде – оның үстіндегі стандарттаға сай бұйымдардың атауы мен белгісі (мысалы, Сомын М12.5.019 МЕСТ 5915-70). «Саны» бағанасында бір бұйымға кіретін құрастыру бөліктерінің санын көрсетеді, ал «Материалы» бөлімінде – өлшеу бірлігінің көрсеткіші бар бір бұйымды дайындау үшін талап етілетін материал санын көрсетеді. «Ескерту» бағанасында спецификацияға енгізілген бұйымдарға, құжаттарға және материалдарға кіретін түрлі қосымша мәліметтерді көрсетеді. Сипаттаманы толтыру туралы неғұрлым егжей-тегжейлі мәліметтер МЕСТ 2.106-96 және 2.105-95 келтірілген. 5.50, 5.51 суретіндегі келтірілген клапандық пневмоаппараттың спецификациясында АВГД.ХХХХХХ.100 белгісі бар «Құрастырудағы шпиндель» құрастыру бірлігі енгізілген «Құрастырғыш бірліктер» бөлімі болады. Бұл құрастырудағы сүмбіде жеке сипаттама мен құрастыру бірлігінің өздік сызбасы орындалғанын білдіреді (сурет 5.52). Құрастыру бірлігінің бұл сызбасы А4 форматының бетінде орындалғандықтан, МЕСТ 2.108—68* сай спецификациясы құрастыру сызбасымен бірге орналасуы мүмкін, мұндағы «СБ» шифрі құрастыру сызбасының белгісінде келтірілмейді. Суретте көрсетілгендей құрастырудағы сүмбі 2 бөліктен тұрады: сүмбі мен клапаннан, мұндағы клапан сүмбіге біліктелген, яғни олар ажырамайтын байланысты құрайды.

Жинақтау кезінде біліктеу 5. 52 Сурет

Техникалық талаптар 1. Сүмбігеге қатысты клапанның бос айналуын қамтамасыз етіп сүмбіні бекіту.

Құрастыру сызбасы жұмыс құжаттамасының жиынтығына кіреді және тікелей өндіріс үшін арналған. Ол бойынша құрастыру операциялары (бөлшектерді құрастыру бірліктеріне қосады) орындалып, бұйымның бақылауын жүргізеді.

МЕСТ 2.109—73* сай құрастыру сызбасының құрамында:

Оны құрастыру мен бақылауын жүзеге асыру мүмкіндігін қамтамасыз ететін, құрастырудың ішіне кіретін құрастыру бөліктерінің өзара байланысы мен орналасу туралы толық елестету беретін құрастыру бірлігінің суреті; Қажет болған жағдайда сызба жолына қосымша қосылғыштардың схематикалық суреттерін және бұйымның құрамды бөліктерінің орналасуын орнатуға рұқсат етіледі; Бақыланатын және құрастыру үшін талап етілетін басқа өлшемдер, параметрлер және талаптар; бұйымның сыртқы және ішкі кескіннің шектерін анықтайтын көлемді өлшемдер; монтаж орнында орнатылатын бұйымдардың орнатылған өлшемдері; бұйым басқа бұйымдарға қосылғандағы қосылғыш өлшемдер және қажетті анықтамалық өлшемдер Бұйымның алмалы-салмалы бөліктерін жұптастыру сипаты туралы мәліметтер, сонымен қатар ажырамайтын қосылғыштардың (дәнекерлеу, бекіту) орындау әдісі туралы көрсеткіштер;

Бұйымға кіретін бөлшек позицияларының нөмерлері; Қажет болған жағдайда бұйымның техникалық сипаттамасы (сызбаның негізгі жазбасының астына); Позиция нөмерлеріне сәйкес бұйымның құрамды бөлшектерін кіргізетін және оған конструктивтік құжаттарды өңдейтін спецификацияны (МЕСТ 2.106—96). Құрастыру сызбасы ЕСКД стандарттарымен орнатылған қарапайымдылықтармен орындалады. Сызбада фаскалар типіндегі ұсақ элементтерді, доңғалақтарды және т.с.с. көрсетпеуге тырысады. Қажет болған жағдайда 2мм көп емес өлшемді элементтерді (пластиналар, саңылаулар, паздар типіндегі және т.б.) масштабпен үлкейтіп суреттейді. Сызбада қақпақтарды, қаптамаларды және басқа қорғаныс бөлшектерді, сонымен қатар басқа құрамды бөлшектермен бөлігі ғана жабылған бұйым элементтін көрсетпеуге болады. Бұйымның орын ауыстыратын бөліктері шеткі немесе аралық ережелерде жіңішке штрихпунктирлік екі нүктесі бар түзумен суреттейді. Көрші бұйымдардың орнын тұтас жіңішке түзумен белгілейді. Типтік немесе сатып алынған құрамды бөліктер сыртқы кескіндермен белгілейді, сонымен қатар тіліктерде де. Құрастыру сызбасындағы бұйым суретінің толықтығы күрделі конструкция мен форма мен бөлшектердің өзара орналасу қажеттілігінен тәуелді блады. Суреттер саны минималды болу қажет, бірақ құрал туралы толық елестету мен оның өңдірісінің рационалды ұйымдастыруы жеткілікті болу керек (құрастыру мен бақылау). Құрастыру сызбасындағы тіліктерді қосу сипатын, құрастыру ерекшеліктерін және жеке бөлшектердің жалпы конструкциясын анықтауға септігін тигізу қажет.

Құрастыру сызбасын оқуының ұсынылатын реттілігі:

Клапандық пневмоаппаратың құрастыру сызбасын орындаудың мысалы 5.53 суретте келтірілген.

5.53 Сурет

Сұлба деп - бұйымның құраушы бөліктері шартты белгілер түрінде көрсетілетін және олардың өзара орналасуы мен арасындағы байланыстары берілетін конструкторлық құжатты (сызбаны) айтады. Сұлбаны құрау кезінде келесі терминдер қолданылады: элемент — сұлбаның құрамдас бөлігі, ол бұйымда нақты бір функцияны орындайды және жеке функционалды берілісі бар бөліктерге бөліне алмайды (мысалы, конденсатор, тісті беріліс, сорап, резистор); құрылғы —құрылысы бірдей элементтердің бірігуі, олар бұйымда нақты бір функционалды беріліске ие болмауы мүмкін (мысалы, шкаф, байланыстырушы муфта, храп механизмі); функционалды топ — бұйымда нақты бір функцияны орындайтын және бір кұрылымға жатпайтын элементтердің бірігуі (мысалы, дыбыс каналы, видеоканал); функционалды бөлік — нақты бір функцияны орындайтын элемент, құрылғы немесе функционалді топ;

функционалды тізбек — нақты бір берілісі бар желі, арна немесе тракт; өзарабайланыс түзуі — сұлбада бұйымның функционалді бөліктері арасындағы байланысты көрсететін түзу. МЕСТ 2.701—84 сұлбалардың түрлері мен типтерін, олардың белгіленулерін және орындауға жалпы талаптарды бекітеді. Бұйымның құрамына кіретін элементтердің түрі мен байланысына тәуелді түрде бас әріппен белгіленетін сұлбаның мынадай негізгі түрлерін көрсетеді: кинематикалық (К), гидравликалық (Г), пневматикалық (П), электрлік (Э) және т.б. Сұлбаның негізгі түрлерінен басқа санмен белгіленетін мынадай түрлері болады: құрылымдық (1), бұйымның негізгі бөліктері мен олардың берілістері арасындағы байланысты көрсететін; функционалдық (2), бұйымда немесе бұйымның бөлігінде өтетін үрдістерді түсіндіретін; принципиалді (3), бұйымның элементтерінің толық құрамын көрсететін және оның жұмыс істеу принціпі жайлы толық мәлімет беретін; байланыс — монтажды сұлбалар (4), бұйымның қосалқы бөліктерін байланыстыруды жүзеге асыратын және олардың ажырау және енгізу орындарын анықтайтын өткізгіштерді, кабелдерді, құбырларды (разъемдар, платалар, қысқыштар және т.б.);

қосу сұлбалары (5), бұйымның сыртқы қомылуларын жүзеге асырады; жалпы сұлбалар (6), комплекстің құрамдас бөліктерін анықтайтын және олардың байланыстарын эксплуатация кезінде анықтайды; орналастыру сұлбалары (7), бұйымның құрамдас бөліктерінің бір-біріне қатысты орналасуын анықтайды.

Сұлбалар стандарт форматты негізгі жазбасы бар беттерде орындалады. Сұлба орындалған бұйымның атауымен белгіленеді. После этого обозначения записывается шифр схемы, состоящий из буквы, определяющей ее вид, и цифры, обозначающей ее тип. Одан кейін белгілеуге сұлбаның түрін білдіретін әріп пен типін білдіретін саннан тұратын шифры жазылады. Мысалы, гидравликалық принципиалді сұлба - Г3, электрлі монтажды сұлба- Э4. Сұлбаның негізгі жазбасына бұымның аталуынан кейін кіші өлшемді шрифтпен сұлбаның атауы жазылады (мысалы, "Электрлі принципиалды сұлба"). Сұлбаның сызбасы масштаб сақтамай орындалады. Бұйымның құрамдас бөлшектерінің негізгі орналасуы мүлдем есептелмейді немесе жақын мәнде есептейді. Тік және көлденең қиықтардан тұратын байланыстырушы түзулерде сынықтар мен қиылыстар саны аз болуы керек. Көрші параллелді түзулер арасындағы қашықтық 3 мм-ден кем болмауы керек. Сұлбаларды орындау кезінде ЕСКД бекітілген элементтер мен құрылғылардың графикалық шартты белгіленулері қолданылады. Элементтер тізімін (кесте 6.1) сұлбаның бірінші бетінде орналастырады немесе жеке құжат ретінде орындайды.

Кестенің бағандарын келесідей толтырады: «Поз.белгіленуі» — сұлбадағы құрылғы элементтерінің , функционалдық топтардың позициялық белгіленулері (әріпті-сандық немесе сандық);

Кесте сызбаның негізгі жазбасының үстінде 12 мм кем емес қашықтықта орналасады. Элементтерді кестеге алфавит ретімен топтап немесе сандық өсу ретімен "Поз.белгілену" бағанына жазады, ал топтарда- номерлардың өсу ретімен жазылады. Егер тізім кестесі негізгі жазбаның үстіне сыймаса, онда оның қалған бөлігі сол жағына орналасады және бағандар атауы қайталанады. Элементтер тізімі жеке құжат ретінде А4 форматқа 6.1 кесте түрінде орындалады және мәтіндік құжаттарға арналған негізгі жазба қолданылады. Оның кодында П әріпі және сәйкесінше сұлбаның коды болады (мысалы, ПЭ3- электрлі принципиалді сұлбаның құжаттарының тізімі коды), бұл кезде негізгі жазбада бұйымның атауынан кейін құжаттың атауын көрсетеді (Элементтер тізімін).

сұлбаның түрі мен типін анықтау, сызбаның негізгі жазбасы бойынша бұйымның аталуын анықтау;

графикалық белгіленуі бойынша сұлбаның элементтерімен танысу; сұлбаның элементтер тізімі бойынша элементтердің атауымен және олардың техникалық сипаттамаларымен танысу; тұтастай бұйымның жұмысын оның элементтерінің берілісі және олардың арасындағы байланысы бойынша нақтылау;

МЕСТ 2.704—76* гидравликалық және пневматикалық сұлбаларды орындаудың үш түрін көрсетеді: құрылымдық, принципиалді және байланыстырушы. Принципиалді сұлбаларды орындау ережесін қарастырайық. Принципиалді сұлбаларда бұйымның жұмысы үшін қажет барлық элементтер МЕСТ 2.780—96, 2.781—96, 2.782—96, 2.784—96, 2.785—70, 2.791— 74 сәйкес шартты графикалық түрде белгіленеді. 6.2 кестеде оның кейбіреуі көрсетілген. Шартты графикалық белгіленулердің өлшемдері стандартта көрсетілмеген. Элементтер мен құрылғылар ереже бойынша өз түрінде көрсетіледі (мысалы, серіппе қысылған түрде, қайтару клапаны жабық түрде). Принципиалді сұлбаларда көрсетілетін әр элемент немесе құрылғы, әріптік белгілеуден басқасы, элементтің әріптік белгіленуінен тұратын (6.2 кесте)

Кесте 6.2

реттік номерлері (араб сандары) бірліктен бастап бір топ ішінде (мысалы Ф1, Ф2). Позициялық белгіленулердегі сандар мен әріптер бір өлшемде болуы керек. Егер сұлбада стандартты емес элементтер болса оларды сұлбада сәйкесінше түсіндіруімен сипаттаушы әріптермен белгілерді, сондай-ақ элементтер мен құрылғыларды санмен белгілеуге рұқсат етіледі. Белгіленулерге реттік нөмірлерді жұмыстық ортаның ағынының бағыты бойынша береді. Сұлбада позициялық белгілеуді графикалық белгілеудің оң жағына немесе үстені орналастырады. Элементтер туралы деректерді элементтер тізімі кестесіне жазады. Сұлбадағы байланыс түзулерін (құбырөткізгіштерді) жұмыстық ортаның ағынының бағыты бойынша араб сандарымен белгілейді (бірліктен бастап). Элементтер мен құбырөткізгіштердің сандық белгіленулерін қолдану кезінде бірліктен бастап ретімен нөмірлейді, элементтер мен құрылғыларды жұмыстық ортаның ағынының бағыты бойынша белгілейді. Құбырөткізгіштерді жұмыстық ортаның ағынының бағыты бойынша нөмірлерді шығу түзулеріне қоя отырып белгілейді.

Сұлбаның элементтерінің графикалық белгіленулерінің негізінде (кесте 6.2) мынаны анықтаймыз, құрылғы құамына екі гидробак Б1 және Б2, шестерналы сорап Н1, екі сүзгі Ф1 және Ф2, сақтандырғыш гидроклапан КП1 және реттеуші клапан К1 кіреді. Элементтер өзара байланыс түзулерімен байланыстылған 1—1... 8—8 (құбырөткізгіштермен).

Сұйықтың ағын бағыты боялған үшбұрыштармен көрсетілген. Бұл деректерді элементтер тізіміндегі деректермен байланыстырып, қажетін анықтаймыз. Берілген мысалда олар сәйкес келеді. Осымен қатар элементтер тізіміндегі "Ескерту" бағанындағы элементтердің техникалық сипаттарымен танысу қажет. Одан ары құрылғының жұмысын сұйықтықтың ағынының бағыты бойынша байқаймыз. Құрылғы келесідей жұмыс істейді. Сұйықтық Б1бактан 1—1 құбырөткізгіш бойымен Ф1 сүзгі және клапан К1 арқылы Н1 шестерналы сорап көмегімен шығысына беріледі, бұнда өңделетін бұйымның сууы жүзеге асады. Суыған соң сұйықтық Б2 бакқа беріледі және Ф2 сүзгі арқылы қайтадан Б1 беріледі. Суытуға берілетін сұйықтықтың берілісін клапана К1 жабу арқылы тоқтатылады. Н1 сораптың жұмысы кезінде және К1 клапанның жабық күйінде артық қысым пайда болады, ол КП1 сақтандырғыш клапанды ашады және сұйықтық ол арқылы Б1 бакқа беріледі. 6.2 суретте көрсетілген сұлбаны қарастырайық. Сызбаның негізгі жазбасынан бұл сығылған ауаны беруші құрылғының принципиалді пневматикалық сұлбасы екенін білеміз 6.2 кестені пайдалана отырып мынаны анықтаймыз: ауа жинағыштан 1, компрессордан, сүзгіден 3, кері клапаннан 4, ресиверден 5, сүзгіден 6, реттегіш пневмоклапаннан 7, пневмоклапаннан 8, пневмомотордан 9, сақтандырғын пневмоклапаннан 10 және 11...22 құбыр өткізгіштерден тұрады. Элементтер тізбегіндегі кесте деректері бұны растайды. Құбырөткізгіштердегі ауа ағыны бағытын ашық үшбұрыштармен көрсетеді. Одан ары құрылғының жұмысын анықтаймыз. Атмосфералық ауа 1 ауа жинағышы арқылы 2 компрессорға түседі. Сығылған ауа компрессордан 3 ылғал бөлгіш сүзгі арқылы және 4 кері клапан арқылы 5 ресиверге түседі, онда оның жоғары қысымды қоры жиналады. 6 ылғалбөлгіш сүзгі арқылы сығылған ауа p1 қысымның әерінен 7 реттегіш клапанға түседі, ол қысымды тұрақты p2 қысымға дейін төмендетеді, онымен 9 пневмомотор жұмыс істейді. 8 пневмоклапанда ашқан кезде p2 қысым әсерінен сығылған ауа пневмомоторға беріледі, ол пневмотикалық құралды іске қосады. Ресивердегі ауа қысымы қажет мәнінен жоғарылағанда сақтандырғыш клапан 10 іске қосылады және ауаның бір бөлігі атмосфераға шығарылады. Ресивердегі қысым қажетті мәнге дейін төмендейді. 4 кері клапан ресиверден ауаның шығуын 2 компрессордың жұмыс істемеген кезінде жүзеге асырады.

МЕСТ 2.703—68* кинематикалық сұлбаларды орындаудың үш типін береді: принципиалді, құрылымдық және функционалды. Бұл ережелердің принципиалді кинематикалық сұлбаларда орындалуын қарастырамыз, ол бұйымның құрамы жайлы көп ұғым береді және оның элементтерінің өзарабайланысы жайлы шарттарды түсіндіреді. Бұндай сұлбада барлық элементтерді МЕСТ 2.770 — 68* қарастырылған машина мен механизмдердің графикалық шартты белгіленулерімен сәйкес береді, олардың негізгілері 6.3 кестеде берілген. Белгіленулердің өлшемдері стандартта көрсетілмеген, бірақ олардың өлшем қатынастары осы элементтердің шын мәніндегі өлшеміне біраз жақын болуы қажет. Біліктер, осьтер, серіппелер, шатундар, кривошиптар кинематикалық сұлбаларда s қалыңдықты негізгі түзулермен, сұлба салынған бұйым контурлары - s/3қалыңдықты тұтас жіңішке түзумен, ал қалған элементтер - s/2 қалыңдықты түзумен (тісті берілістер, жұлдызшалар, шынжырлы, шкивтар және т.б.) беріледі.

6.3 Кесте

Сұлбаның әр кинематикалық элементіне ереже бойынша қозғалыстың басынан бастап реттік номер береді (6.3 сурет). Біліктерді рим сандарымен, ал қалған элементтерді араб сандарымен нөмірлейді. Реттік номерларды шығарма түзулерде көрсетеді. Астынан осы элементтердің сипаттамалары мен параметрлерін көрстеді. Сұлбада көрсетілуі қажет сипаттамалар мен параметрлердің тізімін көрсетейік (МЕСТ 2.703—68*):

в)тісті сақина — тіс саны, модуль, қисықтісті сақиналар үшін бағыты және тістің иілу бұрышы; г)тісті рейка — модуль, қисықтісті рейкалар үшін бағыты және тістің иілу бұрышы;; д)шынжырлы — өстік модуль, кірістер саны, тип (егерде ол Архимедті болмаса), орам бағыты және бұрамдық диаметрі;

е)жүрістік білік — винттік түзудің жүрісі, кіріс саны, LH жазбасы.

6.3 кесте негізінде құрылғы 1 электроқозғалтқыштан, 2 муфтадан, 3 тежеуіштен, 4 червяктан, 5 червякты сақинадан, 6 сақтандырғыш муфтадан, 7 компрессордан және І... ІV біліктерден тұратынын көреміз.

Элементтердің негізгі параметрлері шығарма түзулерде көрсетілген. Құрылғы былай жұмыс істейді. Қозғаушы көзі болып 1 электрқозғалтқыш табылады, оның І білігінің айналысы 2 муфта арқылы ІІ білікке беріледі, онда 3 тежеуіш және 4 червяк бекітілген. Червяк червякты сақинаны 5 және ІІІ білікті айналысқа келтіреді. ІІІ біліктің айналысы 6 сақтандырғыш муфта арқылы бұзылмайтын элементпен ІV компрессордың білігіне беріледі және оның роторын қозғалысқа келтіреді. Бұл кезде компрессор қажетті ауа ағынын нақты бір қысыммен және шығынмен өндіреді.

МЕСТ 2.702—75 электрлік сұлбалардың орындалу ережесін көрсетеді. (құрылымдық, функционалдық, принципиалді, байланыстырушы, қосушы, жалпы, орналастырушы). бұйымның элементтерінің толық құрамын олардың арасындағы байланысты анықтайтын және бұйым жұмысы жайлы толық мәлімет беретін принципиалді электрлі сұлбаның орындалуын қарастырамыз. Принципиалді сұлбада электрлік процестер кезінде бұйымдардағы қажет бақылауларды жүзеге асыратын, олардың арасындағы барлық электрлік байланыстарды және кірістік және шығыстық тізбектерді тұйықтайтын электрлік элементтерді және құрылғыларды көрсетеді. Сұлбаларды өшіріліп тұрған жағдайдағы бұйымдар үшін орындайды. Элементтерді МЕСТ 2.721—74, 2.722—68, 2.723—68, 2.727—68, 2.728—74, 2.729—73, 2.730—73, 2.732—68, 2.756—87 бойынша бекітілген шартты графикалық белгілеулермен белгілейді, олардың негізгілері 6.4 кестеде берілеген. Сұлбадағы барлық элементтер олардың түрін білдіретін латын әріптерінен тұратын позициялық белгілеулері және бірліктен бастап берілетін реттік номер (араб сандары) болуы керек, бір топтағы элементтер үшін (R1, R2) және (С1, С2).

Ескерту. Шартты белгілеулердің өлшемдері сұлбаларда қойылмайды. Егер бұйымның құрамына бір ғана элемент кірсе, онда оның реттік номері позициялық белгіленуде көрсетілмеуге болады. Белгіленудегі сан мен әріп биіктігі бірдей болуы керек. Белгіленудегі реттік нөмірі элементтердің орналасу реті бойынша жоғарыдан төмен қарай солдан оңға қарай бағытта қойылады. Бұйымның кірістік және шығыстық сипаттамалары сұлбада кесте түрінде көрсетіледі, элементтің әрқайсына графикалық белгіленудің орнына позициялық белгіленуді береді. 6.4 суретте мысал үшін аккумуляторды зарядтауға арналған құрылғының принципиалді электрлік сұлбасы берілген.Сұлбадағы барлық элементтер шартты графикалық түрде белгіленген және әрқайсына әріпті-сандық белгілену берілген. Элементтер туралы деректер элементтер тізімі кестесінде берілген.

Сұлбаны оқу қорек көзінен басталады.

Зарядтаушы құрылғы бірфазалы 220 В кернеулі 50 Гц жиілікті айнымалы токтан қоректенеді. Екіполюсті ажыратқышты S1 қоскан кезде бұл кернеу F1 және F2 сақтандырғыштар арқылы ферромагнитті өзекшелі Т трансформаторға түседі, ол кернеуді аккумуляторды зарядтауға қажет мәнге дейін төмендетеді. Трансформатордың шығысындағы айнымалы токтың кернеуі жартылайөткізгіш диодта орындалған түзеткіш құрылғы V арқылы тұрақты токтың кернеуіне түрленеді, ол ажыратқыш S2 арқылы аккумуляторға G беріледі. Бұл кезде тізбекке шунт R1 арқылы қосылған РА амперметр және вольтметр PV кернеу мен токты бақылауға мүмкіндік береді. Зарядтаушы тоқ реосстатты қосылыстағы R2 айнымалы резистор арқылы реттеледі. Аккумулятордың қысқыштарындағы кернеудің бар екенін білдіретін жарықтық индикацияны Е шам қамтамасыз етеді.

Сурет. 6.4

Автоматты жобалау қолданушылары (АЖЖ)- мамандарды дайындау, күрделі геометриялық обьектерді жобалау үшін ЭЕМ қолдану мәселелерін тереңдете оқытуды талап етеді. Жобалауда ЭЕМ қолданудың кең тараған тәсілдерінің бірі машиналық графика болып табылады. Машиналық графика - АЖЖ құрама бөлігі, ол адамның орындауымен жүзеге асатын операциялардың жылдамдығы мен жобалау сапасын арттыру мақсатында ЭЕМ базасында автоматтандыруға мүкіндік береді (МЕСТ 23501.0—79...23501.3—79). АЖЖ шетелдік CAD (ComputerAіdedDesіgn) жүйесінің аналогы - компьютер көмегімен жобалау болып табылады. Машиналық графика қазіргі заманғы машиналық қоғамның элементі ретінде өндірістіктен электронды революцияға өту барысында дамыды. Халықаралық стандарттау бойынша ұйымның сөздігінде мынадай анықтама берілген: "Машиналық графика - бұл деректерді ЭЕМ көмегімен графикалық формадан графикалық формаға көшірудің тәсілдері мен құралдарының бірігуі". Машиналық графика қазіргі кезде адам қызметінің барлық ғылыми және инженерлік салаларында қолданылады. Сондықтан оның негізін білу кез-келген ғалымға және инженерге қажет. Машиналық графиканы жобалауда қолданудың жоғары тиімділігі келесі факторлармен негізделген: құрастырушыны бірдей күнделікті операциялардан босатады, бұл еңбек өнімділігінің артуына, жобалаушының квалификацисының және шығармашылығының артуына мүмкіндік береді; өнеркәсіптің жобалау жұмыстарының мерзімінің қысқаруына, нормалаудың деңгейінің артуына және технологиялық және конструкциялық машиналардың унификациясына әкеледі; жобалау құжаттарының қатесінің азаюына және сызбадағы дәлдіктің артуына әкеледі; жобалау жұмыстарының көптеген нұсқауларын жылдам таңдауға мүмкіндік береді, сәйкесінше жобаланатын бұйымның сапасының артуына және техника-экономикалық деңгейінің артуына мүмкіндік береді. графикалық ақпаратты еңгізі және шығарудың тиімділігі есептеу техникасын қолдану аймағын шексіз кеңейтуге және жобалаушының ЭЕМ-мен графикалық диалогын қаматамасыз етеді. Әртүрлі автоматты жобалау жүйелерінің арасында ДЭЕМ үшін кең тараған AutoDesk ағылшын фирмасының AutoCAD немесе ACAD атоматтандырылған жүйесі (AutomatedComputerAіdedDraftіngandDesіgn қысқартылаған —ЭЕМ көмегімен сызу немес жобалау). Бұл жүйенің екі түрі бар: «Параллель» фирмасымен бірге дайындалған орыс тілді түрі және «AutoDesk» фирмасының ағылшын тілді түрі. Қазіргі кезде ACAD біздің елімізде де және шетелде де көптеген мекемелермен ұйымдардың жобалау-сызбалық жұмыстарын автоматтандыруға арналған стандартталған автоматты жүйе болып қалыптасқан.

AutoCAD — бұл құрылымы жағынан күрделі жүйе, ол тек қана екішектік жазық сызбаларды ғана емес сондай-ақ ғылым мен техниканың түрлі салаларындағы күрделі кеңістіктік құрылымдарды моделдейтін жүйе. Дербес ЭЕМ үшін графикалық жүйе нарығы өте кең, бұл инженерлік графикамен байланысты әртүрлі күрделі және әрмәнді көптеген техникалық мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. 7.1 кестеде Ресейде қолданылатын кейбір графикалық жүйелердің негізгі сипаттамалары берілген. Кестеде берілген жүйелер әмбебап және DWG, DXF, ІGES, PCX және т.б. форматтарымен ауысу интерфейстері бар, параметриялық сызбаларды құруға мүмкіндік береді. ACAD жүйесінің танымалдығы оның құрылымдарды тиянақты орындап және көріністерді жылдам түрлендіруінде ғана емес.

ғылым мен техниканың әртүрлі салаларында қолдану мүмкіндігі (машинажасауда, сәулет өнерінде, құрылыста, радиоэлектроникада, сутехникасында, кемежасауда, космоста және т.б.);

әртүрлі меню, диалогтық және графикалық терезелер көмегімен қолданушымен диалог жүргізу жүйесінің тиімділігі; қолданушы үшін ашық жүйе (деректер базасының ашықтығы, жаңа командаларды және бар командалардың модификациясын қолдану мүмкіндігі);

ACAD жүйесі бұйымның автоматты жобалауымен, сызбаның параметриялық моделдері мен олардың фрагменттерінің архивін еңгізумен, сызбаны сақтау және оны әртүрлі құрылғылар көмегімен баспаға шығарумен байланысты әртүрлі сұрақтарды шешуді қамтамасыз ететін интеграцияланған ұяшықтардың басқаруымен жұмыс істейтін графикалық ядро болып табылады.7.1 суретте ACAD жүйесінің құрылымдық сұлбасы көрсетілген. Жүйенің алдыңғы версиялары (AutoCAD10, 11) DOSта, ал AutoCAD12, 13, 14 және 2000-Wіndows-та жұмыс істеуге арналған. DOS және Wіndows-та жұмыс істейтін версиялардың сызбаны құруға және өңдеуге арналған көптеген командалары сәйкес келеді, бірақ Wіndows-версияның экранды интерфейсі өзгеше. 7.2 кестеде салыстыру үшін AutoCAD әртүрлі версияларында жұмыс жасауға қажет ресурстары көрсетілген.

7.2 Кесте

ЭЕМ -да ACAD-тапсырмаларының орындалу жолын толық қарастырайық.

Графикалық жүйенің іске қосылуы пакетке командалық жолда орындалумен жүзеге асады (пакетке жол оператормен autoexec.bat файлімен жазылған):

C:\acad\acad<Enter>.

Бұл кезде ACAD графикалық редакторының бас мәзіріне автоматты түрде кіру жүзеге асады:

Жүйе сұранысына (Enterselectіon)бас мәзірдің қажет режимінің номерін еңгізу қажет, мысалы:

Enternameofdrawіng:(Сызба атауын еңгізіңіз) сегіз символдан аспайтын жаңа сызбаның атауын еңгізу қажет, мысалы: 1. Enter selectіon: 1 <Enter>. Enter name of drawіng: bolt =A4 <Enter> — негізгі жазбасы бар жаңа сызба (алдын-ала негізгі жазбасы бар сызба-прототип A4.DWG пайда болады); 2. Enter selectіon: 2 <Enter>.

Еңгізілген атау сызба файлының атауы болады. Қайта құрылған барлық сызбаларға «dwg» файл типі автоматты түрде беріледі. Сызба-прототипте жұмыс істеуге қажет барлық жүйе құралдары орындалған (шығыстық параметрлер, сызба лимиттері және т.б.). Сызба-прототип компьютер жадысында сақталады және жаңа сызбаның атауын ендіру кезінде автоматты түрде қосылады. Сызбаның атауы ендірілгеннен кейін редактор іске қосылады және экран дисплейінде сызбаның редакторлау экраны пайда болады (сурет. 7.2.), онда төрт функционалдық зонаны көрсетуге болады: сызбаның жұмыс алаңы, ол экранның үлкен бөлігін алып тұрады және сызбаны құруға, редакторлауға және көруге арналған; экранды мәзір зонасы, экранның оң жақ бұрышында орналасады және ACAD командаларын шақыруға қызмет етеді; командалық қатар және ескертулер зонасы, экранның төменгі бөлігінде орналасады және ACAD командаларын еңгізуге және ACAD-пен диалог шығаруға қызмет етеді; қалып-күй қатары және беріліс мәзірі зонасы, экранның жоғарғы бөлігінде орналасады және жүйе жұмысының режимі жайлы ақпаратты көрсетеді және беріліс мәзірінің командаларын ендіру үшін қажет. Сызба редакторының қосылуы аяқталған кезде командалық қатарда ACAD-пен диалогқа шақыру көрінеді:

Command: (Команда:).

ACAD кеңейтілген мәзірмен (тамырлық) беріледі. Барлық командаларды ендіру функционалді бағынышпен сәйкес иерархиялық құрылысқа ұйымдасқан (сурет 7.3). Тамырлық мәзірдің барлық пункттері төменгі деңгейдің тамырлық бөлімдері болып табылады.

Сызбамен жұмыс жасап болған соң сызба редакторынан шығу қажет. Бұл үшін ACAD-та әртүрлі функциялы командалар бар:

Enter selectіon:(Таңдауды еңгізіңіз:).

Wіndows операциялық ортасында бұл версины іске қосу StartProgramsAutoCAD2000 командасымен жүзеге асады. AutoCAD 2000. «Start» кнопкасы экранның төменгі бөлігінде тапсырмалар панелінде орналасқан. Іске қоыслған соң Startup диалогтық терезесі пайда болады (сурет 7.4).

Startup диалогтық терезесінің «ОК» кнопкасын басқанда AutoCAD-тың жұмыстық экранын ашада (сурет. 7.5). Экранда онда төрт функционалдық зонаны көрсетуге болады:

графикалық жұмыс алаңы, онда сызба орындалады; жүйелік мәзір және құралдар қатары. Жұмыс алаңының сол жағында Draw(Сурет салу) және Modіfy(Редакторлау) құралдар қатары орналасқан; командалық қатар, ол кез-келген команданы оның атын теру арқылы іске қосады;

қалып-күй қатары, онда курсордың координаталары көрсетіледі.

Жүйе жұмысын аяқтау үшін келесі әрекеттердің бірін атқару қажет: «Close» кнопкасына тышқан батырмасын басу (Жабу) — экранның жоғарғы бұрышындағы крест белгісі;

Егер ақпарат сақталмаған болса, онда жүйе оны сақтауды ұсынады Yes(Иә) немесе сақтамау No(Жоқ), немесе шығудан бас тартып сызбаға оралуCancel(Қайтар

Анурьев В. И. Справочник конструктора-машиностроителя: В 3 т. — 6-е изд., перераб. и доп. — М.: Машиностроение, 1982. Бабулин Н.А. Построение и чтение машиностроительных чертежей. — М.: Изд. центр «Академия», 2000. Бахнов Ю.Н. Сборник заданий по техническому черчению. — М.: Высш. шк., 1988. Боголюбов С. К. Задания по курсу черчения (машиностроительное черчение). — М.: Высш. шк., 1978.

Боголюбов С. К. Задачник по машиностроительному черчению. — М.: Высш. шк., 1975. Вышнепольский И. С. Техническое черчение. — М.: Изд. центр «Академия», 2001.

Вышнепольский И. С. Техническое черчение. — М.: Машиностроение, 1978. Гордон В. О., Семенцов-Огиевский М.А. Курс начертательной геометрии / Под ред. Ю. Б. Иванова. — М.: Наука, 1988. Миронов Р. С., Миронов Б. Т. Сборник заданий для графических работ и упражнений по черчению. — М.: Машиностроение, 1977. Новочихина Л. И. Сборник заданий по техническому черчению. Ч. 1, 2. — Минск: Вышэйш. шк., 1978, 1979.

Чекмарев А. А., Осипов В. К. Справочник по машиностроительному черчению. — М.: Высш. шк., 2001. Матвеев А. А., Борисов Д.М., Боголюбов П.И. Черчение. — М.: Машиностроение, 1979.

Оқу басылымы

ООО «Академия» Баспа орталығы. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу,Бебітшілік даңғылы, 101В, 1 құр..

Тел./факс: (495) 648-05-07, 616-00-29.

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16679 от 25.05.2015.

Ульяновск баспа үйінде басылды.