Кәсіптік білім беру жөніндегі сараптамалық кеңес
бастапқы кәсіптік білім беру бағдарламаларын
жүзеге асыратын білім беру ұйымдарының оқу
процесінде оқулық ретінде пайдалануға ұсынылды

Р е ц е н з е н т т е р :
Мәскеу қ. №31 политехникалық колледжі пісірудің арнайы
технологиялары оқытушысы Грошев В.А.;
«Ресей ш

ҧ ақ корпорациясы» МиГ ФМУП пісіру зертханасының
бастығы, техн., ғыл., д-р, проф. Овчинников В.В.

В493 Электр доғалы пісіру: орта кәсіптік білім беру
ҧйымдарының студенттеріне арналған оқулық / В.С.
Виноградов. – 8- басылым, стер. – М.: «Академия» баспа
орталығы, 2015. – 320 б.

Электр доғалы пісіру технологиялары және олардың негізгі т рл
ҥ ері,
сондай-ақ анықтамалық материалдар мен қолданылатын жабдықтар
туралы мәліметтер берілген. Әрт р

ҥ лі топтағы қ ры
ҧ лымлық
материалдарды пісіру және пісірілген металл қ ры
ҧ лғыларын жасау

ерекшеліктері сипатталған. Ақау т р
ҥ лері және пісірілген жіктер мен
қосылыстарды бақылау тәсілдері, сондай-ақ еңбек қорғау және экология
мәселелері қарастырылған.

Оқулық «Пісіруші (электр газбен дәнекерлеу және газбен
дәнекерлеу)» мамандығы бойынша ПМ.02 «Әрт р
ҥ лі болаттан, т ст

металдардан және олардың қорытпасынан, шойыннан жасалған
б лш

ектерді барлық кеңістік жағдайында пісіру мен кесу» (МДК.02.02)
кәсіптік модулін меңгеру кезінде қолданылуы м мк
ҥ ін.
Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

КБЖ 34.641я722
Бҧл басылымның т пн

ҧ қа-макеті «Академия» баспа
орталығының меншігі болып табылады және оны қ қ
ҧ ық
иеленушісінің келісімінсіз кез келген тәсілмен к ш

ӛ іруге тыйым
салынады

Электр доғалы пісіру заманауи нд
ӛ ірісте кең дамып отыр
және металл ңде

удің жетекші технологиялық процестерінің бірі
болып табылады. Пісірілген қосылыстардың артықшылықтары
тҥрлі мақсаттардағы б йы
ҧ мдарда кең қолданыс тапты.

Қҧрылымдарды жасау кезінде пісіруді қолдану материалдар
мен уақытты не
ҥ мдеуге м м
ҥ кіндік береді. Б л

рісті
механикаландыру мен автоматтандыруға л
ҥ кен м м
ҥ кіндіктер

ашылады, нд
ӛ ірілімді арттырудың алғышарттары жасалады және

ҧ ыс жасаушылардың еңбек жағдайлары жақсарады.
Техниканың дамуымен әрт р
ҥ лі материалдардан жасалатын
әртҥрлі қалыңдықтағы б л

ӛ шектерді пісіру қажеттілігі
туындайды, қолданылатын пісіру т р
ҥ лері мен тәсілдерінің
жиынтығы лғ

ҧ аяды. Қазіргі уақытта бірнеше микроннан
(микроэлектроникада) бастап ондаған сантиметрге дейін және
тіпті метрге (ауыр машина жасауда) дейінгі б л
ӛ шектерді пісіреді.

Қҧрылымды к м
ӛ іртекті және т м
ӛ ен қоспаланған болатпен қоса
арнайы болатты, жеңіл қорытпаларды және титан, молибден,

цирконий және з
ӛ ге металл негізіндег, сондай-ақ т р
ҥ лі тектес
материалдарды пісіру қажет болады. Қолданылатын пісіру

технологиясы мен пісіру ж м
ҧ ыстарын орындау сапасына
кӛбінесе дайын б йы
ҧ мдардың сапасы мен сенімділігі және

жалпы алғанда нд
ӛ ірістің тиімділігі байланысты болады. Пісіру
ӛндірісіндегі ең дамитын бағыттардың бірі –
механикаландырылған және автоматты доғалы пісіруді кеңінен

қолдану, яғни пісіру процестерінің з
ӛ ін механикаландыру мен
автоматтандыру сияқты пісірілген қ р
ҧ ылымдарды ағынды және

автоматты нд
ӛ ірістік желімен жасауға байланысты барлық

ҧ ыс т р
ҥ лерін қамтитын кешенді механикаландыру мен
автоматтандыру. Б л
ҧ ретте технологиялық процестерді

жарақтандырудың арнайы жабдықтары мен қ ра
ҧ лдарын жасауға
ҥлкен мән беріледі.

Пісіру ж м
ҧ ыстарының к ле
ӛ мінің с
ӛ уі мен қ ры

ҧ лымлардың
ҥнемі к р
ҥ делі болу жағдайында нді

рістің технологиялық
дайындалуын д ры
ҧ с ж рг
ҥ ізу лк

ҥ ен роль алады, оның еңбек
сыйымдылығы мен игерілу мерзімдерін, экономикалық
кӛрсеткіштерін, механикаландыру және автоматтандыру
қҧралдарын қолдануды біршама деңгейде айқындайды.

рістің техникалық деңгейінің с
ӛ уі, к р
ҥ делі пісіру
жабдықтарын пайдалануға енгізу пісіру нді

рісінде ж м
ҧ ыс
істейтін кадрлардың, бірінші кезекте ж м
ҧ ысшы-пісірушілердің

техникалық даярлық деңгейіне қойылатын талаптардың артуына
тығыз байланысты.

Кҥрделі қ ры
ҧ лымдарды негізінен жеке элементтерді
(б л
ӛ шектерді, б лш

ектерді, агрегаттарды, т йі
ҥ ндерді) з
ӛ ара
біріктіру нәтижесінде алады. М нда

й біріктіру ажырайтын
немесе берік қосылыстардың к м
ӛ егімен орындалуы м м
ҥ кін.

ектерді
жергілікті орнында немесе жалпы қыздырған кезде, пластикалық
пішінін з
ӛ гертуде немесе осының және басқасының з

ӛ ара әрекет
кезінде атомаралық байланысты орнату арқылы берік
қосылыстарды алу процесінде айқындалады.
Пісіру арқылы жасалған берік қосылыстарды пісірілген

қосылыстар деп атайды. К бі
ӛ несе пісірудің к м
ӛ егімен металдан
жасалған б лш

ектерді жалғайды. Алайда, пісіру қосылыстарын
металл емес – пластмасса, керамика немесе олардың йле

сімінен
жасалған б лш

ектер ш
ҥ ін де қолданады.
Пісірілген қосылыстарды алу ш
ҥ ін қандай да бір арнайы

жалғау элементтерін (тойтармаларды, бастырмаларды және т.с.с.)
қолдану талап етілмейді. Берік қосылыстарды т з
ҥ у ж й
ҥ енің ішкі

кҥшінің пайда болуы әсерінен қамтамасыз етіледі. Б л
ҧ ретте
қосылатын б лш

ектердің металл атомдары арасында байланыс
пайда болады. Пісірілетін металл қосылыстары ш
ҥ ін иондардың
атомдар арасындағы (3...5) ∙ 10-7 мкм қ ра

ҧ тын қашықтықта
жақындағанда пайда болатын электрондардың з
ӛ ара әсерімен
негізделген металл байланыстың пайда болуымен сипатталады.

Пісірілген қосылысты алу ш
ҥ ін қосылатын б лш

ектердің
ҥстіңгі беттерінің жай ғана жанасуы жеткіліксіз. Атомаралық
байланыстарды қосылатын атомдар энергетикалық б г
ӛ еттер

арасындағы бар б г
ӛ еуді жеңу ш
ҥ ін қажетті кейбір қосымша
энергияны алғанда ғана орнатылуы м м

ҥ кін, б л
ҧ ретте атомдар
кҥш тартылу және тебу әрекеттерінде теңдік к йі
ҥ не жетеді. Б л

энергияны белсендіру деп атайды. Оны пісіру кезінде қыздыру
(термиялық белсендіру) немесе пластикалық пішін з
ӛ герту
(механикалық белсендіру) арқылы сырттан енгізеді.

Пісірілетін б л
ӛ шектерді атомдар арасындағы з
ӛ ара әрекеттесу
қашықтығына жақындату мен белсендіру энергиясын қою – берік

пісірілетін қосылыстарды т з
ҥ уге қажетті жағдайлар.
Белсендіру т рі
ҥ не байланысты қосуды орындау кезінде

пісірудің екі т рг
ҥ е ажыратады: балқытумен және қысыммен.
Бӛлшекті балқытып пісірген кезде жалғанатын жиектерін
қыздыру к з

ӛ інің әсерімен балқытады. Жиектердің балқыған
беттерін жаппай с йы
ҧ қ пісіру ваннасын т з
ҥ етін к йі

ҥ мен ағып
келетін балқытылған металмен жабады. Пісіру ваннасы
салқындаған кезде с йы
ҧ қ металл қатады да, пісіру жігін т з

ҥ еді.
Жік тек пісірілетін жиектердің металының балқу есебінен немесе
олардың металының және пісіру ваннасына қосымша енгізілген
балқытушы қосымның есебінен т з

ҥ ілуі мҥмкін.
Қысыммен пісірудің мәні материалдың з
ҥ діксіз немесе
ҥзіліспен бірлескен пластикалық пішінін б лш

ектің пісірілетін
жиектері бойынша з
ӛ гертуінде болады. Илемділік пішінінің
ӛзгеруі және металдың ағуының қосылатын б лш

ектердің атом
арасындағы байланысын орнату да жеңілдейді. Процесті
жеделдету

ҥ ін қыздырып отырып, қысыммен пісіруді
қолданады. Кейбір жағдайларда қыздыру пісірілетін беттерін
металл балқып кеткенге дейін ж рг
ҥ ізілуі м м

ҥ кін.
1.2.

артық т рі
ҥ мен тәсілін ажыратады. Пісіру процестерін физикалық,
техникалық және технологиялық белгілері (МемСТ 19521-74)
бойынша жіктеу бар.

Пісірудің негізгі физикалық белгісі пісіру қосылысын алу
ҥшін қолданылатын энергия т р
ҥ і болып табылады. Физикалық
белгілері бойынша барлық пісіру т р

ҥ лерін ш
ҥ кластың біреуіне
жатқызады: термиялық, термомеханикалық және механикалық.
Термиялық класқа жылу энергиясын – газ, доға, электр қожды,

электронды-сәулелі, лазерлік энергия к з
ӛ дерін қолдана отырып
жҥзеге асырылатын балқытып пісірудің барлық т р
ҥ лерін

жатқызады.
Термомеханикалық класқа жылу энергиясы мен қысымды –
тҥйіспелі, диффузиялы, газ және доға баспақты, с
ҧ талық және

басқа т р
ҥ лерін қолдана отырып ж з
ҥ еге асырылатын пісірудің
барлық т р

ҥ лерін жатқызады.
Механикалық класқа механикалық энергия – суық, й
ҥ кеу,
ультра дыбыстық, жарылыс және басқаларын қолдана отырып

қысыммен ж з
ҥ еге асыратын пісірудің барлық т р
ҥ лерін
жатқызады.

1.1 -сурет. Доғалы пісіру тәсілдерінің жіктемесі
Пісіру процестерінің техникалық белгілеріне пісіру аймағында
металды қорғау тәсілдерін, процестің з
ҥ діксіздігі мен оны

механикаландыру дәрежесін жатқызады.
Технологиялық белгілер әрбір пісіру т рі
ҥ не жеке белгіленеді.
Мысалы, доғалы пісіру т рі

ҥ кін: электрод т рі
ҥ , қорғаныс сипаты, автоматтандыру деңгейі
және т.с.с.
Доғалы пісірудің жіктемесі 1.1-суретте к р

ектің арасындағы
газ аясында болатын т ра
ҧ қты электр раряздын білдіреді. М нда

разрядты қажетті з
ҧ ақтылықта с
ҧ тап т р
ҧ у ш

ҥ ін арнайы доға
қорегінің к з
ӛ ін қолдану қажет. Электрлі доға айнымалы немесе
тҧрақты тоқпен қорек алуы м м

1.2 -суретте доғалы пісірудің
электр тізбегінің схемасы
кӛрсетілген.
Доғалы пісіру тәсілінің

ашылуы 1802 жылы орыс физигі
Петров В.В. жасаған электр
доғаның қ бы
ҧ лысын ашуға

негізделген. Металл б л
ӛ шектерді
электр доғаның к м
ӛ егімен қосуды

алғаш рет балқымайтын к м
ӛ ір
электроды

пісірілім
1.2-сурет. Доғалы
бҧйымының арасында жанатын
пісірудің электр тізбегі

электр доғасының к м
ӛ егімен 1882
схемасы:
жылы Н.Н. Бенардос ж з

ҥ еге
1 – б лш

ек; 2 – электрод; 3 – доға;
асырған болатын. Қажет болғанда
4 – доғаның қорек к з

пісіру ваннасына қосымша қосым
материалы берілді. 1888 жылы
орыс инженері Н.Г. Славянов
балқымайтын к м

ӛ ір электродын
балқитын металға ауыстырып, осы
процесті жетілдірді. Осы арқылы
доғалы разряд пен ваннаны т з

ҥшін қосым материалдарын жасау
ҥшін электрод функцияларын
біріктіруге қол жеткізілді. Н.Н.
Бенардос мен Н.Г. Славянов

ҧсынған балқитын және
балқымайтын

электродтармен
доғалы пісірудің жаңа тәсілдері ең
кӛп тараған доғалы пісірудің
заманауи тәсілдерін әзірлеуге негіз

болды.
Доғалы пісіруді б да
ҧ н әрі жетілдіру
екі бағыт бойынша ж р

ҥ ді:
• қорғаныс қҧралдарын іздеу
мен пісіру ваннасының балқыған
металын ңде

• процесті автоматтандыру.
Пісірілетін металды қорғау
тәсіліне және пісіру ваннасын
қоршаған ортаның әсерінен қорғау

тәсіліне байланысты доғалы
пісіруде қожды, қожсыз, газ қожы
бар және газ қорғанысы деп,
процестің

автоматтандырылу
деңгейіне

қол,
механикаландырылған

және
автоматты пісіру деп ажыратады.

процесс қолмен орындалады.
Пісіру электродтары балқитын
(болат, мыс, алюминий және

және
блақымайтын (к м
ӛ ір,
графитті, вольфрам)

болуы м м
ҥ кін. Бетінде
электродты қабаты бар
болат электродтармен

қолданылады.
Электродтардың
қабаты нт
ҧ ақ тәрізді

тҥрлі компоненттердің
қоспасынан
дайындалады және
болат з

ӛ ектің с
ҥ тіне
қатып қалатын паста
ретінде жағылады.

Оның тағайындалуы –
доғаның

жану
беріктілігін арттыру,
пісір

ваннасының
металлургиялық
ӛңделуін ж рг
ҥ ізу және

сапасын
жақсарту.
Пісірілім

жігі
пісіру электродының
ӛзегінің балқуы мен
пісірілетін жиектерде

балқу
есебінен жасалады.
Бҧл ретте пісіруші екі
негізгі технологиялық

қозғалысты ж з
ҥ еге
асырады: жабылған
қабаты

электродтың пісірілім
аймағына

оның балқы шамасына қарай берілуі және доғаның пісірілім
жиектерін бойлай орналасуы.
Жабынды электродпен қолмен доғалы пісіру – пісірілім
қҧрамаларын жасауда қолданылатын ең к п

ӛ тараған тәсілдердің
бірі. Мҧндай пісірілім қарапайымдылығымен, әмбебаптылығымен
және жалғастырудың әрт р
ҥ лі жағдайларында және қиын жететін

орындарда орындалу м м
ҥ кіндіктерімен ерекшеленеді. Оның ең
маңызды кемшілігі – процестің аз нд
ӛ ірілімі және пісірілім

й тәсілмен пісіру кезінде
электр доғасы балқитын электрод пен б лш

ектің арасындағы
пісірілім флюсінің қабатының астынан жанады, ол доғаны және
пісіру ваннасын ауамен з
ӛ ара әрекет етуден қорғайды. Доға

жанатын газ қуысы флюс пен металл буынан т ра
ҧ ды. Пісірім
электрод сым т рі
ҥ нде жасалған, ол кассетаға б ра

ҧ лған және
пісірілім аймағына автоматты т р
ҥ де беріледі. Пісірілім жиектерін
бойлай доғаны салу қолмен немесе арнайы жетектің к м

ӛ егімен
орындалуы м м
ҥ кін. Бірінші жағдайда пісірілім жартылай
автоматтардың к м

ӛ егімен, екіншіде – пісірім автоматтарының
кӛмегімен ж рг
ҥ ізіледі.
Флюспен доғалы пісіру жоғары нд

ӛ ірімімен және алынатын
қосылыстардың сапасымен ерекшеленеді. Процестің
кемшіліктеріне қалың емес б лш

ектерді пісірудің қиындығын,
қысқа жіктерді жасау мен т м
ӛ енгілерден з
ӛ геше негізгі к йде

пісірген кезде электр доға қорғаныс газдарымен пісіру аймағына
берілетін арнайы аяда жанады. Б л
ҧ ретте балқымайтын сияқты,
балқитын электродтарды да қолданады, ал процесті қолмен,

механикаландырылған немесе автоматты тәсілдермен орындайды.
Пісірілімді металдар мен қорытпалардың кең ауқымы ш
ҥ ін
қолданады.

болып табылады. Негізгі және қосымды металды балқыту ш
ҥ ін
доғалы пісірімге қарағанда пісіру тоғының балқыған
электржетекті қож (флюс) арқылы б лі

ӛ ніп шығатын жылуды
қолданады. Балқытылған қорытпа қатайғаннан кейін пісірілім жігі
тҥзіледі. Пісірімді пісірілетін б лш

ектердің тік т рғ
ҧ ан кезінде
олардың арасындағы саңылауы болғанда жиі орындайды.
Саңылаудың екі жағынан да жікті шығару ш

ҥ ін сумен
салқындатылатын мыс сырғақты кристаллизаторларын орнатады.
Электрқожбен пісіруді қалыңдығы лк
ҥ ен (20...1000 мм және одан

ектерді жалғау ш
ҥ ін қолданады.

МемСТ 2601–84 сәйкес пісіру қосылыстары мен жіктеріне
байланысты бірқатар терминдер мен анықтамалар бар.
Жеке б лш

ектерді пісіру к м
ӛ егімен жасалатын металл
қҧрылымны пісірме құрылым деп атайды, ал осындай
қҧрылымның б лі

ӛ гін пісірме түйіні деп атайды.
Пісірме құрылымы – бҧл пісірумен орындалған бірнеше
бӛлшектің ажырамайтын қосылысы. Пісірме қосылыстың
қҧралмалы т рі

ектерінің з
ӛ ара орналасуымен
анықталады. Балқумен пісіру кезінде пісіру қосылыстарыының
келесі т р

ҥ лерін ажыратады: т йі
ҥ сті, айқасатын, қапталдық,
бҧрыштық және таврлы (1.3-сурет). Сонымен қатар, доғалы
пісірумен жасалған н к

ҥ телі пісірім жігі бар айқасатын қосылысты
да қолданады.
Түйісті қосылыс (1.3-сурет, а) бір жазықтықта және бір-біріне
қапталдық беттерімен т йі

екті пісірмелі
қосуды білдіреді. Олар пісірме қ ры
ҧ лымларда кеңінен таралған.
Т йі

ҥ спелі қосылыстардың шартты белгілері: С1–С48.
Айқасатын қосылыс (1.3-сурет, б) қосылатын элементтер
параллель және бір-бірін біраз баса орналасқан пісірме
қосылысын білдіреді. Шартты белгілері: Н1 – Н9.

Қапталдық қосылыс (1.3-сурет, в) – мҧнда элементтердің
бҥйір беттері бір-біріне қабысатын қосылыс. Стандартта шартты
белгісі әзірше жоқ.
Бұрыштық қосылыс (1.3-сурет, г) бҧрышпен бір-біріне

орналасқан және жиектеріне қойылған орнында пісірілген екі
элементтің пісірме қосылысын білдіреді. Б ры
ҧ штық
қосылыстардың шартты белгілері: У1 – У10.

-сурет. Пісіру қосылыстарының тҥрлері:
а – т й
ҥ істі; б – айқасатын; в – қапталдық; г – б р
ҧ ыштық; д – таврлы

Таврлы қосылыс (1.3-сурет, д) – б л
ҧ бір элементтің б йі
ҥ р жақ
бетіне б ры

ҧ шынан екінші элементтің қапталы қабыса келіп
пісірілген қосылыс. Негізінде, элементтер арасындағы б ры
ҧ ш тік.
Таврлы қосылыстардың шартты белгілері: Т1 – Т8.

Пісіру қосылысына пісіруме жігі кіреді. Пісіру жігі пісіру
ваннасының балқыған металл кристалдану нәтижесінде т з
ҥ ілетін
пісірме қосылысының учаскесін білдіреді.

болатын
металдың пісіру жігі. Доғаның әсерінен пісірме ваннасында
тҥзілетін тереңдету шұңғылы деп атайды. Пісіруге т с
ҥ кен

қосылатын б л
ӛ шектердің металын негізгі металл деп атайды.
Пісіру ваннасына балқыған негізгі металға қосымша салуға
арналған металл қосым металл деп атайды. Балқытылған негізгі

металға немесе пісіру ваннасына енгізілген қайта балқытылған
қосым металды балқыған металл деп атайды. Қайта балқытылған
негізгі немесе қайта балқытылған және балқытылған металдан
тҥзілген қорытпаны жіктің металы деп атайды. Б лш

ектердің
пісірілетін жиектерін дайындау параметрлері мен пішіндеріне
қарай негізгі және балқытылған металдың қатысу ле
ҥ сі жікті

жасауда біршама з
ӛ геруі м м
ҥ кін (1.4-сурет).
Бҥкіл жіктің қима ауданын Fш мына формула бойынша

есептейді:
Fш = Fир + Fн.
м нда

ғы Fпр – негізгі металдың балқу есебінен қалыптастырылған
жіктің қима ауданы; Fн – балқытылған (қосымды) металдың
есебінен қалыптасқан жіктің қима ауданы.
Жіктегі негізгі т және балқытылған n металдың ле

ҥ сін келесі
формулалар бойынша есептейді:
т = Fпр/Fш = Fпр/(Fпр + Fн);
n = Fн/Fн = Fн/(Fпр + Fн).

Жіктегі негізгі және балқытылған металдың ле
ҥ сі 0-ден 1-ге
дейінгі шекте з
ӛ геріп отырады. Мысалы, қосым металсыз жиектер

1.4 -сурет. Тҥйісті жіктің
кӛлденең қимасының схемасы:
Тн – балқытылған металл есебінен қалыптасқан жіктің
қима ауданы; Тпр – негізгі металдың балқу есебінен

қалыптасқан жіктің қима ауданы; S және Sl –
пісірілетін б лш

Жікті қалыптастыруда негізгі және қосым металдың қатысу
ҥлесіне қарай оның қҧрамы ӛзгеріп отыруы м м
ҥ кін. Бҧл
жағдайда жік металында сол немесе басқа металдың қ ра

ҧ мы
[Ме]ш келесі т р
ҥ де есептелуі мҥмкін:
[Ме]ш = т[Ме]о + п[Ме]п,

ғы [Ме]о және [Ме]п – негізгі және қосым металда тиісінше
есептелетін элементтің шоғырлануы.
Оның с
ҥ тіңгі бетінен біршама алыс алынған пісіру жіктің б л

ӛ ігін
жіктің түбі деп атайды. Пісіру кезінде қыздырылатын және
балқытылатын б лш

ектердің қаптал беттерін пісірім жиектері
деп атайды. Пісірме жиектерінің тегіс балқытылып шығуын
қамтамасыз ету негізгі металдың қалыңдығына және МемСТ
5264-80 бойынша пісіру тәсіліне байланысты біршама оңтайлы

пішінін береді,
1.5 -сурет. Тҥйісті қосылыста дайындалған жиектердің
кӛлденең қиылысу пішіндері:
а – жиектерін к мк

ӛ ерумен; б – жиектерін қиякеспей; в – тура сызықты
қиякесумен; г – қисық сызықты қиякесумен; д – екі симметриялы қиякесумен; е

жиекті қиякесумен; с – жиектің м қ
ҧ алуымен; b – саңылау; а – жиекті б л

б ры
ҧ шы; в – жиекті қиякесу б ры
ҧ шы; І – к мк
ӛ еру биіктігі; R – шеңберлеу

жиектерді алдын ала даярлауды орындау (1.5-сурет). Жиектерді
кӛмкеруді қабырғалары ж қ
ҧ а б л
ӛ шектерді пісіруде қолданады.

Қабырғалары ж қ
ҧ а б лш

ектер ш
ҥ ін жиектерін б л
ӛ уді оларды
қиякесу арқылы жасайды, яғни пісірілетін жиектің тік сызықты

немесе қисық сызықты қиякесілуін жасайды. Жиектің шауып
алынбаған б лі
ӛ гін с жиегінің мұқалуы деп атайды, жинау кезінде
жиектер арасындағы арақашықтық саңылау деп аталады. Жиектің

қиякесілген жазықтығы мен қаптал жағындағы жазықтық
арасындағы с йі
ҥ р б ры
ҧ шты жиектің қиғаш бұрышы, ал

қиякесілген жиектер арасындағы жиектің бөлу бұрышы деп
атайды.
Пісіру қосылыстардың лг
ҥ ісіне қарай оларды т йі

ҥ сті және
бҧрышты пісіру жіктерін ажыратады. Жіктердің бірінші т рі

тҥйіспелі пісіру қосылыстарыын алу кезінде қолданады.
Жіктердің екінші т р
ҥ ін б ры
ҧ штық, таврлы және айқасатын

қосылыстарды алуда қолданады. Т й
ҥ іспелі жіктің негізгі
параметрлері (1.6-сурет, а) e жіктің ені, q дӛңестігі, H балқытып
жіберу тереңдігі (пісірім); б ры

ҧ штың жіктің (1.6-сурет, б) К –
катет шамасы болып табылады. Жіктердің қиылысу
параметрлерінің лш

емдерін МемСТ 5264-80 бойынша
белгілейді.
Жіктердің орналасуына қарай пісіру қ р
ҧ ылымын т р

ҥ лі
жағдайларда жасайды (1.7-сурет): т м
ӛ енгі, к лде

нең, тік және
1.6 -сурет. Пісіру жіктерінің негізгі параметрлері:
а – т й
ҥ істі; б – б ры

ҧ шты; е – жіктің ені; q – жіктің д ң
ӛ естігі; H – балқытып
алу тереңдігі; К – жіктің катеті; b – саңылау
тӛбе (МемСТ 11969-79).

1.7-сурет. Дәнекерлеудің негізгі қалыптары:
а – төменгі; б – горизонтальді; в – вертикальді; г – төбелік

1.8-сурет. з
Ҥ ікті пісіру жіктері:
а – тізбекті; б – шахматты; / – жіктің з
ҧ ындығы; t – жіктің қадамы

1.9-сурет. Пісірме жіктердің пішіні:
а – стандартты; б – д ң
ӛ есті; в – ойысқан; q – дӛңестілік; m – ойыстылық
Орындалуы сипатына қарай бір және екі жақты жіктер болады,

олар салмақта сияқты, т р
ҥ лі тектегі т с
ӛ емдер мен флюсті
кӛпшіктерде орындалады. Келесі пісіруде к й

ҥ іктеспелердің алдын
алу ш
ҥ ін алдын ала салатын екі жақты жіктің б л
ӛ ігі немесе соңғы

кезекте саынатын жіктің т б
ҥ іне жіктің сапалы болуын қамтамасыз
ету ш
ҥ ін пісірме астындағы жік деп аталады.

Ҧзындығы жағынан з
ҥ діксіз және з
ҥ ікті жіктер деп
ажыратылады.

Ҥ діксіз жік – б л
ҧ пісірме жігі аралықсыз
ҧзындығынан; з
ҥ ік жіктің аралықтары болады (1.8-сурет).

Кӛлденең қимасының пішіні бойынша стандартты, д ңе
ӛ с және
ойыс деп ажыратылады (1.9-сурет). Қабаттарының саны жағынан
пісіру жіктер бір қабатты және к п

ӛ қабатты болуы м м
ҥ кін (1.10-
сурет). Қабат – бір немесе бірнеше білікшелерден т ра
ҧ тын пісіру

жіктің металының бір б лі
ӛ гі,
1...2

3-қабат
2-қабат
1.10
1-қабат,

-сурет. К п
ӛ қабатты
пісіру жігі: 1- 8 – толтырушы

білікшелердің балқытып алу
бірізділігі
Пісірілген жік

1.11
-сурет. Қолданыстағы к ш
ҥ ке байланысты
жіктердің т р

ҥ лері:
а – маңдайша; б – қапталдағы; в – қия; г – қҧрама; Р – кҥш
жіктің к лде

нең қиманың бір деңгейінде орналасады. Білікше –
бҧл бір т
ӛ келде балқытылған немесе қайта балқытылған металл
жігі.Тҥсетін к ш

ҥ тің бағытына қарай пісіру жіктер маңдайшалық
деп ажыратылады, олардың осі к ш
ҥ тің бағытына перпендикуляр;
қапталдық, олардың осі к ш

ҥ ке параллель; қисық, к ш
ҥ ке
бҧрышпен орналасқан және қ ра
ҧ стырылған аталған жіктердің

ҥйлесімін білдіреді (1.11-сурет).
Жҧмыс жағдайларына байланысты жіктер сыртқы к ш
ҥ ті
алатын ж м

ҧ ыс және сыртқы к ш
ҥ ке есептелмеген және
бҧйымның бір б лі
ӛ гін бекітуге ғана арналған байланыстырушы

Бірыңғай конструкторлық қҧжаттама жҥйесіне (БКҚЖ) сәйкес
бҧйымдардың сызбаларындағы пісіру қосылыстарыдың
жіктерінің бейнелері мен шартты атаулары МемСТ 2.312-72
сәйкес келуі тиіс. Пісіру т рі

ҥ не тәуелсіз т р
ҥ де пісіру
қосылыстарыдың к рі
ӛ нетін жіктерін т т

ҧ ас негізгі сызықпен, ал
кӛрінбейтіндерін з
ҥ ік сызықпен бейнелейді (1.12-сурет).
Жіктің бейнесінен бір жақты н с

ҧ қармен бітетін шығарма-
сызықтарды т
ӛ кізеді. Жіктің сипаттамасы шығарма-сызық.
1.12

-сурет. Сызбалардағы пісіру жіктерінің бейнеленуі:
а – к рі
ӛ нетін; б – к рі
ӛ нбейтін

1.13
-сурет. Пісіру жіктерінің шартты белгілерінің схемасы
шығарма-сызық с ре
ӛ сінде (жіктің бет жағы ш

ҥ ін) немесе с ре
ӛ нің
астында (жіктің кері жағы ш
ҥ ін). Пісіру жіктің шартты атауының

қҧрылысы 1.13-суретте берілген.
Қазіргі таңда т р
ҥ лі пісіру т р
ҥ лері

ҥ ін пісіру
қосылыстарыдың жіктерінің қ ра
ҧ малы элементтері мен т р
ҥ лерін

белгілейтін стандарттардың қатары бар: МемСТ 8713-79
«Флюспен пісіру. Пісіру қосылыстары»; МемСТ 5264-80 «Қолмен
доғалы пісіру. Пісіру қосылыстары»; МемСТ 14771-76 «Қорғаныс
газында доғалы пісіру. Пісіру қосылыстары»; МемСТ 15164-79

«Электрқожбен пісіру. Пісіру қосылыстары». Б л
ҧ стандарттармен
металдың қалыңдығына байланысты к лде

нең қима пішіні мен
дайындалған жиектер мен жіктердің қ ры
ҧ лымлы элементтерін
белгілейді, оларға әріптік-цифрлық шартты атауларды береді.

Әріптік б лі
ӛ гі пісірме қосылыстың т р
ҥ ін к рс
ӛ етеді; цифрлар

нақты берілген стандарттағы жіктің лг
ҥ ісінің реттік номерлері
болып табылады.
Пісіру жіктерінің шартты белгіленуі ш

ҥ ін сондай-ақ қосалқы
белгілерді де қолданады (1.1-кесте).
1.1-кесте

Жіктің орналасуындағы
біркелкі сызыққа қатысты
қосымша белгісінің орналасуы
Қосымш а

белгі
Қосымша белгінің мәні
беткі
жағынан

Жіктің д ңе
ӛ стігін алу

Негізгі металға жатық
ауысуы ш
ҥ ін жіктің
қатпары мен

Жікті бҧйымға
монтаж жасау кезінде

орындау
Жік ҥзікті немесе

нҥктелі тізбекті
орналасуымен

нҥктелі
шахматты

Жік тҧйықталмаған
сызықпен

Пісіру тәсілін әріптік шартты белгілеумен сызбаларда тек осы
бҧйымда бірнеше пісіру т р
ҥ лерін қойып шығу, мысалы П –
механикаландырылған доғалы пісіру, А – автоматты доғалы пісіру,

У – к м
ӛ ірқышқыл газында доғалы пісіру және басқалары. Қолмен
доғалы пісірудің әріптік шартты белгіленуі болмайды. С ре
ӛ де

шығарма-сызықта стандартты шартты белгілемеу керек, егер
барлық жіктер б йы
ҧ мда бір стандартпен орындалады. Б л

жағдайда сызбалардағы ескертпелерде тиісті н с
ҧ қаулар жасау
керек. Пісіру жіктерінің шартты белгілену лг
ҥ ілері 1.2-кестеде

Т а блица 1.2
Жіктің атауы
Шартты белгіленуі

Т йі
ҥ сті бір жақты жік қалған т с
ӛ емде,

екі жиегін қиякесумен,
электродтармен жабылған доғалы
пісірумен орындалған

Т йі
ҥ сті екіжақты жік екі
симметриялы жиекті қиякесумен,

электродтармен жабылған доғалы
пісірумен орындалған. Жіктен негізгі

металға т
ӛ у учаскесі қосымша
ӛңделген
Т йі

жиегі қиякесілген. Жіктің д ңе
ӛ стігі
механикалық ңде

умен алынып
тасталған

кезінде электродтармен жабылған
доғалы пісірумен жорындалған.
Жіктің катеті 5 мм тең

Пісіру қосылыстарын жобалау кезінде олардың беріктілігі
есептеулер негізінде анықталады, олар к ш
ҥ тен б йы

элементтерінде пайда болатын кернеуді анықтауға әкеледі.
Қҧрылымларды есептеудің екі негізгі әдісі болады: кернеу
бойынша және шекті к йі
ҥ бойынша. Шекті кернеу бойынша

беріктілік шарты мына т р
ҥ де
o < [σ],
м нда

ғы σ – элементтің қауіпті қимасындағы кернеу; [σ] –
материалдың ағу шегінен кейбір б л
ӛ ігін қ ра
ҧ йтын шекті кернеуі:

[σ] = σт/п,
м нда

ғы σт – ағу шегі; п – беріктілік қорының коэффициенті.
Мысалы, Ст3 маркалы қарапайым сападағы к м
ӛ іртекті
болаттан жасалатын қ ры

ҧ лымдар ш
ҥ ін шекті кернеу [σ] = 16-107
H/м2. Себебі Ст3 болатының ағу шегі σт = = 24 ∙ 107 H/м2, онда
беріктілік қорының коэффициенті п = 240/160 = 1,5.

Осьтік к ш
ҥ әсер еткенде есептік кернеу мына формула
бойынша есептеледі
σ = P/F,

ғы P – ось к ш
ҥ і, H; F – кҥш т с
ҥ етін элементтің к лде

қимасының ауданы, м2.
Жҧмыс
жағдайлары

қҧрылым
материалының
біртектілігін есепке алатын есептеудің біршама дәл әдісі шекті
күйі бойынша есептеу әдісі болып табылады. Шекті деп к ш

ҥ тің
әсері материалдың сапалық қасиеттерін з
ӛ гертетін к йді

немесе
қандай да бір себептермен жол берілмейтін, қажетсіз немесе
қауіпті физикалық процесс басталатын к йд
ҥ і айтады.

Шекті к йі
ҥ не тән жағдайлар болып табылады:
• статикалық, қайта ауысатын және динамикалық
жҥктемелердің әсерінен б з

ҧ ылатын немесе қ ры
ҧ лым
элементтерінің негізгі қимасында ағудың пайда болуы;
• статикалық к ш

ҥ т с
ҥ кенде, динамикалық к ш
ҥ т с
ҥ кенде

тербелістерде қ р
ҧ ылымның пішінін з
ӛ гертетін, иілулер к бі
ӛ рек

болатын шекті кҥйі;
• жергілікті м м
ҥ кін зақымдаумен (пішінін з
ӛ герту,

жарықшақтар) максималды сипатталатын шекті кҥйі.
Әртҥрлі шекті к йле

рінің м м
ҥ кін йле

сімі.
Қҧрылымлардың шекті к йле

рі бойынша беріктілігін
есептеген кезде келесі теңдік орындалады:
N/F < mR,
м нда

ғы N – есептелген к ш
ҥ і, H; F – есептетік қимасының
ауданы, м2; m – қҧрылымның жауапкершілік дәрежесін ескеретін

ҧ ыс шартының коэффициенті, пайдалану кезіндегі қосымша
пішін з
ӛ герту м м
ҥ кіндігі, т й

ҥ індерінің қаттылығы; R – металдың
есептік кедергісі, H/м2.
Тҥйісті жіктердің металының есептік кедергісін арнайы
нормативтер бойынша белгілейді. Осылай, Ст3 болатқа қолмен

және механикаландырылған пісіру орындалатын т й
ҥ істі жіктер
ҥшін есептелген кедергісі созылған кезде 18 107 Н/м2 (180 МПа)
тең, қию кезінде – 130 МПа, б ры

ҧ штық жіктер ш
ҥ ін есептік
кедергі 150 МПа қ ра
ҧ йды.

Беріктілікке т й
ҥ істі жіктерді мына формула бойынша
есептейді
м нда

ғы N – қосылыстағы есептік әрекеттік к ш
ҥ , H; R £в –
пісірме т йі
ҥ сті қосылыстың есептік кедергісі, H/м2; S – есептік

қимадағы металл қалыңдығы, м; l – жіктің з
ҧ ындығы, м.
Бҧрышты жіктер ш
ҥ ін есептік к ш

ҥ ті мына формула бойынша
есептейді

1.14
-сурет.

Б ры
ҧ шты
пісірме жігінің қимасындағы
бҧзылу жазығы h:

К – жіктің катеті
м нда

есептік қию кедергісі, H/м ; 0,7 коэффициенті бір б ры
ҧ шты ш

бҧрышқа келетін гипотенуза бойынша келетін жазықтықтағы
жіктің б з
ҧ ылуынан болатындығын к рс
ӛ етеді (1.14-сурет).

ҥ сті жік пен айқасатын маңдайшалардың
жалғанған, ені 150 мм және қалыңдығы 5 мм болат жолағының
(Ст3) екі б лі
ӛ гінен орындалған пісіру тартқысы ш

ҥ ін шекті к ш
ҥ ті
анықтаймыз.
Ш е ш у і . Ст3 болаты ҥшін созылғанда есептелетін кедергі 18

∙ 107 H/м2 қҧрайды, қиюға кедергі – 15 ∙ 107 H/м2, тҥйісті жіктің
қалыңдығы мен б ры
ҧ шты жіктің катеті 0,005 м тең, екі жағдайда
да жіктің ҧзындығы 0,15 м қҧрайды. Тҥйісті жік ҥшін к ш

Айқасатын қосылыс ш
ҥ ін N, Н к ш
ҥ терін есептеуді мына
формула бойынша орындаймыз

N = 0,7KІR св
с = 0,7 ∙ 0,005 ∙ 0,15 ∙ 15 ∙ 107 = 7,875 ∙ Ю 4 .
Т йі
ҥ сті қосылыс кезінде қуыс тарту к ш

ҥ і 1,7 есеге артық, ол
айқасатын қосылысқа қарағанда.

ҥ істіргенде берік қосылысты
неліктен алуға болмайды?

рістік операцияларды орындау кезінде ж м
ҧ ысшыларға
немесе ж м
ҧ ысшылар бригадасына тиісті жабдықтары мен қажетті

қҧрал-саймандармен технологиялық процесс талаптарына сәйкес
жарақталған нді

рістік алаң учаскелері т рі
ҥ нде ж м
ҧ ыс орындары
бекітіліп беріледі. Пісіру ж м

ҧ ыстарын орындау ш
ҥ ін қажетті
барлық жабдықтармен жарақталған электр пісірушінің ж м
ҧ ыс

орнын пісіру бекеті деп атайды. Пісіру бекеттері т ра
ҧ қты немесе
жылжымалы болуы м м
ҥ кін. Пісірушілердің еңбек ні

ӛ мділігінің
жоғары болуы және пісіру қосылыстары мен жіктерінің сапасы
кӛпшілік жағдайда ж м
ҧ ыс орнын д ры

ҧ с йы
ҧ мдастырылуына
байланысты болады.
Пісірушілердің жҧмыс орындары орындалатын жҧмыстар мен

пісіру қ ры
ҧ лымдарының габариттеріне байланысты арнайы пісіру
кабиналарында немесе тікелей осындай б йы
ҧ мдардың жанында

орналасуы м м
ҥ кін.
Шағын б йы
ҧ мдарды пісіру кезінде ж м

ҧ ыс орындары 2
000х2 000 немесе 2 000х3 000 мм лш

емді пісіру кабиналарымен
((2.1-сурет) жабдықталады. Кабинаның қаңқасы болат
қҧбырлардан немесе профильді илемнен жасалады.
Кабиналардың қабырғаларын 1 800...2000 мм биіктікте жасайды,

жақсы желдетілуі ш
ҥ ін оларды 200...300 мм дейін еденге
жеткізбей жасайды. Қабырғаларының материалы ретінде ж қ

табақты болатты, асбоцементті тақталарды және з
ӛ ге де
жанбайтын материалдарды қолданады. Қабырғаларын отқа к з
ӛ імді

бояумен – мырышты немесе титанды ақ, сары бояумен және доға
сәулелерінің ультрак лг
ҥ ін сәулелерін жақсы ж т
ҧ атын ашық

тҥстерге бояйды. Қабырғалардың б да
ҧ н с р
ҧ т с
ҥ терге бояу

ҧсынылмайды, себебі пісіру доғасының жануының з
ҥ ілістерінде
жарықтың берілуі нашарлайды. Кабинадағы есіктің ойығы отқа
тӛзімді қ ра

ҧ ммен сіңдірілген сақиналарға ілінген брезент
пердемен жабылады. Кабинадағы еденді отқа берік материалдар:
кірпіштен, цементтен немесе бетоннан салады. Кабиналар
кҥндізгі немесе жасанды жарықпен қамтамасыз етілуі керек,

сондай-ақ желдетілуі керек. Жалпы желдету ж йе
ҥ сінен басқа
зиянды газдар мен пісіру шаңын олардың шығатын аймақтарынан
жҧтып алатын сорғыштарды да қояды.

Кабинаның ішінде б л
ӛ шектерді жинау ш
ҥ ін және оларды
пісірген кезде отырып ж м

ҧ ыс істеуге арналған 500...600 мм
биіктіктегі пісіру ҥстелін және тҧрып жҧмыс істеуге арналған
900 м шамасындағы биіктікте пісіру с
ҥ телін орнатады. с

Ҥ телдің
қақпағын шамамен 1 м2 аудан

-сурет. Пісіру кабинасын жоспарлау:
1 – доғаның қорек к з
ӛ і; 2 – жерге т йы
ҧ қтау; 3 – қорек к з

ӛ ін
іске қосушы; 4 және 5 – тура және кері тоқ жіберетін сымдар;
6 – с
ҥ тел; 7 – желдету; 8 – кілемше; 9 – электродтар; 10 –

қалқан; 11 – электрод с
ҧ тағыш; 12 – орындық; 13 –
қалдықтарға арналған жәшік
табақты болаттан жасайды, қалыңдығы 15...20 мм немесе шойын

тақтасы қалыңдығы 20...25 мм, б л
ҧ жақсы, себебі шойын қақпағы
қызудан пішінін з
ӛ гертпейді. Қақпақтың т м

ӛ енгі б л
ӛ ігіне немесе
ҥстелдің аяғына болат б р
ҧ анды пісіріп қояды, ол с

ҥ телдің жерге
тҧйықтау сымынан және пісіру тоғының к з
ӛ інен тоқ жіберетін
сымды бекітуге қажет. с

Ҥ телдің б й
ҥ ір жағынан электродтарды
немесе қосымды сымдарды сақтауға арналған я
ҧ шық бар.

Ҥ телдің суырмалы жәшігінде қ ра
ҧ л-саймандар, сондай-ақ
технологиялық қ жа
ҧ ттама сақталады. Ж м

ҧ ыс істеуге қолайлы
болуы ш
ҥ ін кабинаға б ра
ҧ нды к т

ӛ ерілетін орындығы бар, электр
ӛткізгіш емес материалдан (ағаш, пластмасса және басқалары)
жасалған металл орындықты орнатады. Пісірушінің аяғының
астында резеңке кілемше жату керек. Кабинаның ішінде, қ ра

алаңдарында және сыйымдылықтың ішінде әрине, ж м
ҧ ыс істеу
кезінде электр қауіпсіздігіне назар аударылып, доға қорек к з
ӛ інің,

пісіру қондырғыларының, с
ҥ телдер мен з
ӛ ге де аппаратураның
жерге т йы

ҧ қталу нормалары мен қағидаларын сақтауға тиісті
назар аударылуы керек. Т йы
ҧ қ сыйымдылықтардың ішінде
пісіруші сақтандырушы қадағалаушының қатысуымен ж м

ҧ ыс
істеуі керек.
Механикаландырылған немесе автоматты пісіру кезінде
кабинаға жартылай пісіру автоматы мен қажетті қосалқы жабдық

пен айлаб йы
ҧ мдарды және автоматты орналастырады.
Пісіру бекеттерінің негізгі т р
ҥ лерінің бірі – доғаның қорек

кӛзінің жабдықтары. Олар бір бекетті немесе к п
ӛ бекетті болуы

ҥ кін. Ж м
ҧ ыс орнында әдетте бір бекетті қорек к з
ӛ дерін
орналастырады. Пісіру бекеттерін к п

ӛ бекетті к з
ӛ дерден
қоректендірген кезде пісіру тоғын кабинаға тоқ ж рг
ҥ ізетін

сымдардың немесе шиналардың к м
ӛ егімен таратады. Кабинаға
рубильник немесе пісіру тоғын қосу ш
ҥ ін магнитті қосқышты

орнатады.
Доғалы пісіру ш
ҥ ін айнымалы тоқ сияқты т ра
ҧ қты тоқты

қолданады. Айнымалы тоқ к з
ӛ дері пісіру трансформаторлары, ал
тҧрақты – пісіру т з
ҥ еткіштері, т р

ҥ лендіргіштері мен агрегаттары
болып табылады. Қазіргі таңда не
ӛ ркәсіп т р
ҥ лі пісіру қорек

кӛздерінің әрт р
ҥ лі қ р
ҧ ылымдарын шығарады.

Пісіру ж м
ҧ ыстарын орындау ш
ҥ ін пісірушінің аспаптары мен
қҧрал-саймандар жиынтығы болуы керек.

Қапталған электродты бекіту ш
ҥ ін және оған пісіру тоғын
әкелу ҥшін электр пісірушінің негізгі қ ра
ҧ лы болып табылатын

электрод ұстатқышты қолданады (2.2-сурет). Қолмен пісіру
ҥшін электр ҧстатқыштардың салмағы 0,5 кг артық болмауы
керек және сенімді т р
ҥ де бекітілетін және электродтар жылдам

ауысуын қамтамасыз ететін қ ры
ҧ лымда болуы керек, сондай-ақ
жеткілікті механикалық беріктілікке және қолданылатын
материалдардың жақсы жылу және электр оқшауландыру

қасиеттеріне ие болуы керек. Пісіру тоғының к ш
ҥ іне байланысты
электродтарды с
ҧ тағыш ш

ҥ т р
ҥ лері қарастырылған: 125 А,
125...315А және 315...500 А дейінгі тоққа есептелген.
Электр пісірушінің к з

ӛ і мен бетін пісіру доғасының тіке
сәулелерінен қорғау ш
ҥ ін балқыған металдың шашырандылары
мен ш

ҧ қындарынан қорғану ш
ҥ ін қорғаныс қалқандарын
қолданады. Екі т р
ҥ лі қалқандар қарастырылған: м лд

ӛ ір емес
корпусы бар қол қалқандары (РН лг
ҥ ісіндегі) және м лді

р емес
корпусы бар басқа киетін (HH лг
ҥ ісіндегі). Қалқандардың
корпусы тоқ т

ӛ кізбейтін және т т
ҧ анбайтын материалдан, берік
материалдан жасалады.

-сурет. Электрод с
ҧ татқыштардың лг
ҥ ілері:
а – айырлы; б – қысқашты; в – серіппелі сақинасы бар

Әдетте қара фибраны қолданады. Пісіру тоғына қарай
қалқандарды қорғаныс әйнектерімен – жарық с з
ҥ гіштерімен
(МемСТ 124080-79) жиынтықтайды. К ңг

ҥ ірт жасыл т с
ҥ ті жарық
сҥзгілері к з
ӛ бен бет терісін ультрак лг

ҥ ін сәулелерден, пісіру
кезіндегі 20...1 000 А доға спектрінің инфрақызыл аясындағы
кӛрінетін сәулелерден қорғауды қамтамасыз етеді. Олар 13 класс
(С1 – С13) жасалады. Жарық с з

мен пісіру тәсіліне байланысты таңдап алынады. Жарық с з
ҥ гінің
ӛлшемі 52х102 мм.
Пісіру тоғын тоқ к з

ӛ інен электрод с
ҧ тағышына және бӛлшекке
келтіру

ҥ ін
пісіру сымдарын
қолданады. Электрод
ҧстатқыштарын ПРГД немесе ПРГДО маркасындағы сымның мыс

талшықтарына жалғайды. Біршама механикалық әсері болмаған
кезде алюминий талшығы бар АПРГДО маркалы сымын
қолдануға болады.
Пісірушінің атап т

ӛ кен керек-жарақтарынан басқа қосымша
құрал-саймандардың жиынтығын қолдануға тура келеді: болат
қылшақтармен пісіру алдында жиектерін тазарту ш
ҥ ін және

жіктердің с
ҥ тіндегі қож қалдықтарын алып тастау ш
ҥ ін қашау,
жіктердің лш

емдерін және дайындалған жиектердің пішіндерін
тексеруге арналған шаблондардың жиынтығы, болат таңба, метр,
бҧрыш, сызғыш, қ ра
ҧ л-саймандарды сақтауға және тасымалдауға

арналған жәшік.
Пісірушінің арнайы киімін (кҥртеше, шалбар, қолғап) қалың
және қиын жанатын матадан (брезент, ш ғ
ҧ а және басқалардан)

пісіру ш
ҥ ін қалай жабдықталады?

ӛ дерін
қолданады?

Электр доғасы электр р
ӛ ісінің әсерімен газ аралығы арқылы
электр тоғының т
ӛ уі байқалатын газдарда электр разрядтарының

тҥрлерінің бірін білдіреді. Металдарды пісіруге қолданылатын
электр доғасын пісіру доғасы деп атайды. Доға электр пісіру
тізбегінің б л
ӛ ігі болып табылады және кернеу азаяды. Т ра

ҧ қты
тоқта пісіру кезінде доғаның қорек к з
ӛ інің оң полюсіне жалғанған
электродты анод деп атайды, ал теріске катод деп атайды. Егер

пісіру айнымалы тоқта ж рг
ҥ ізілсе, электродтардың әрқайсысы
айнымалы т р
ҥ де анод, катод болып табылады.

Электродтардың арасындағы аралықты доғалы разряд аясы
(область) деп атайды немесе доғалы аралық деп атайды. Доғалы
аралық з
ҧ ындығын доғаның ұзындығы деп атайды. Қарапайым

жағдайларда т м
ӛ ен температурада газдар бейтарап атомдар мен
молекулалардан т ра
ҧ ды және электр т

ӛ кізгіштігіне ие емес.
Электр тоғының газ арқылы т
ӛ уі тек онда зарядталған
бӛлшектердің – электрондтар мен иондардың болуы ғана м м

ҥ кін.
Газдың зарядталған б лі
ӛ ктерінің т з
ҥ ілуі процесі иондану деп

аталады, ал газ – иондалған. Доғалы аралықтағы зарядталған
бӛлшектердің пайда болуы электрондардың теріс электрод (катод)
бетінен және газ бен пар арасындағы ионданудағы эмиссиямен
(шығарумен) негізделеді. Электрод пен пісіру объектісінің

арасында жанатын доға тіке әрекет ететін доға болып табылады.
М нда

й доғаны бос доға деп атайды (қысылған ауамен
салыстырғанда к лде

нең қима шілтер ш м
ҥ егінің, газ ағынының,
электр магнитті р
ӛ істің есебінен еріксіз азайту). Доғаның қозуы

келесі тҥрде ӛтеді. Электрод пен бӛлшектің қысқа тҧйықталуында
олардың йк
ҥ елген беттерінде жанады. Электродтар катодтың
ҥстіңгі бетінің т й

ҥ ісуінде электрондар шығады – электронды
эмиссия. Электрондардың шығуы ең алдымен термиялық әсермен
(термоэлектрлі эмиссия) және жоғары кернеулі электр р
ӛ ісінің

катодында болумен (автоэлектронды эмиссия) байланысады.
Электронды эмиссияның катод бетінен болуы доғалы разрядтың
болу шарты болып табылады.

Доғалы аралықтың з
ҧ ындығы бойынша доға ш
ҥ аяға
ажыратылады: катодты, анодты және олардың арасындағы доға

бағаны (3.1-сурет). Катодты ая катодты дақ деп аталатын қызған
катод беті мен оған т йі
ҥ се келетін доғалы аралық б л
ӛ ігін

қамтиды. Катодты аяның з
ҧ ақтығы кіші, бірақ ол жоғары
кедергісімен және онда электрондарды алу процесімен
сипатталады. Болат электродтар ш

ҥ ін катодты дақ температурасы
2400...2700 °С жетеді. Онда жалпы жылу доғасының 38% дейін
бӛлініп шығады. Б л
ҧ аядағы негізгі физикалық процесс

электронды эмиссия және электрондардың ыдырауы болып
табылады. Катодты аяда кедергінің т с
ҥ уі ик шамамен 12...17 В
қҧрайды, ал оның з

ҧ ақтығы – шамамен 10-5 см.
Анодты аясы анод бетіндегі анодты дақтан және оған жанаса
тҥсетін доғалы аралық б л
ӛ ігінен т ра

ҧ ды. Анодты аядағы тоқ доға
бағандарынан келетін электрондардың ағынымен анықталады.
Анодты дақ анод материалындағы бос электрондардың
бейтараптануы мен кіру орны болып табылады. Ол катодты дақ

сияқты температурада сияқты болады, бірақ электрондардың
қаптауымен онда катодқа қарағанда жылу к б
ӛ ірек б лі
ӛ ніп шығады.

кернеудің т с
ҥ уі Uа шамамен 2...11 В қ ра
ҧ йды. Б л
ҧ аяның

ҧзақтығы да кіші және 10-3...10-4 см қҧрайды.
Доғаның бағаны катодты және анодты аяның арасында
орналасқан доға аралығының аз ғана б лі
ӛ гін алады. Зарядталған

бӛліктерді т з
ҥ удің негізгі процесі газдың иондануы болып
табылады. Б л
ҧ процесс газдың зарядалған (ең алдымен

ектерінің соқтығысуынан
болады. Соқтығысу энергиясы жеткілікті болғанда газ
бӛлшектерінен электрондар соғылып шығады да, оң иондар пайда
болады. М нд

ҧ ай иондануды
соқтығысу иондануы деп
атайды.
Соқтығысу

ионданусыз да т
ӛ еді, м нда

-сурет. Электр
доғасының қ ры
ҧ лысы және
ондағы кернеудің бӛлінуі:

1 – катодты аясы; 2 – доға
бағаны; 3 – анодты аясы; ик,
UR, ис, U – катодты, анодты
аяда кернеудің т с

ҥ уі және
тиісінше доға; /д – доғаның
ҧзындығы
жылу т рі

ҥ нде б лі
ӛ ніп шығады және доға бағанының
температурасын арттыруға барады. Доға бағанында т з
ҥ ілетін

зарядталған б л
ӛ шектер электродтарға жылжиды: электрондар –
анодқа, иондар – катодқа. Оң иондардың бір б лі
ӛ гі катодты даққа

жетеді, олардың басқа б л
ӛ ігі катодқа жетпейді және з
ӛ іне теріс
зарядталған электродтарды жалғай отырып, бейтарап атомдарды

ектерді бейтараптандырудың м нд
ҧ ай процесін
рекомбинация деп атайды. Доға бағанында барлық жану
жағдайларының з

ӛ інде иондану мен рекомбинация процестерінің
арасындағы т ра
ҧ қты теңдік байқалады. Жалпы доғаның
бағанының заряды жоқ. Ол бейтарап, себебі әрбір оның

ектердің бірдей
саны болады. Доға бағанының температурасы 6000...8000 °С және
одан артыққа жетеді. М нда

кернеудің т с
ҥ уі Uс шын мәнінде
ҧзындығына қарай ӛзгереді, ол бағанның ҧзындығының
артуымен лғ

ҧ аяды. Кернеудің т с
ҥ уі газ ортасының қ р
ҧ амына
байланысты болады және оған жеңіл ионданатын компоненттердің

й компоненттер сілті және сілті-жер
элементтері (кальций, натрий, калий және басқалары) болып
табылады. Доғада кернеудің т с
ҥ уі U = Uк + Uа + Uс. Доға

бағанындағы кернеудің т с
ҥ уі сызықтық тәуелділік т рі
ҥ нде
кӛрсетуге болады

U c = El c,
м нда

ғы Е – баған з
ҧ ындығындағы кернеу (шамамен 2...3 В/мм);
lс – бағанның з
ҧ ындығы. Пк, Ua, Е мәндері электрод материалына

ғана байланысты болады және доғалық аралық қ р
ҧ амына
байланысты және олардың з
ӛ гермей қалуында әрт р

ҥ лі пісіру
жағдайында т р
ҧ ақты болып қалады. Катодты және анодты аяның
кіші ҧзақтығымен байланысты бағанның з

ҧ ындығын 1с доғаның
ҧзындығына тең д есептеуге болады, онда
Uд = U a + Uк + Elд
доғаның кернеуі тура оның з

ҧ ындығына байланысты екендігін
білдіреді.
Сапалы пісірме қосылысын алудың з
ҥ діксіз шарты доғаның

тҧрақты жануы (оның т ра
ҧ қтылығы) болып табылады, м нда

оның режимі т с
ҥ індіріледі де, м нда

доға берілген тоқ кернеуі
мен к ш
ҥ мәндерінде з
ҧ ақ уақыт жанатын болса, з

ҥ діксіз және
басқа разряд т р
ҥ леріне т
ӛ пей жанса. Пісіру доғасы т р

ҧ ақты т р
ҥ де
жағанған кезде оның негізгі параметрлері (тоқ к ш
ҥ і мен кернеу)

белгілі бір з
ӛ ара тәуелділікте болады, сол себепті доғалы
разрядтың
негізгі

параметрлерінің
бірі
тҧрақты
доға

ҧзындығында тоқ к ш
ҥ іне байланысты оның кернеуінің
тәуелділігі болады.

Тҧрақты ж м
ҧ ыс кезінде (доға т р
ҧ ақты жаған к йде

) статикалық
режимде б л
ҧ тәуелділіктің графикалық бейнесін доғаның
статикалық вольт-амперлік сипаттамасы

3.2 -сурет. Доғаның
қисық статикалық вольт-
амперлік сипаттамалары:
І, ІІ және ІІІ – т с

ҥ етін, қатты
және к т
ӛ ерілуші аясы тиісінше;

доға кернеуі; Ід – доға тоғы
деп атайды (3.2-сурет). Доғаның з
ҧ ындығының артуымен оның
кернеуі де артады, және графикалық қисық вольт амперлік

сипаттамасы жоғары к т
ӛ еріледі, доғаның з
ҧ ындығы з
ӛ геріп –

тӛмен т с
ҥ еді, б л
ҧ ретте з
ӛ пішінін жақсы сақтайды. Қисық

статикалық сипаттаманы ш
ҥ аяға б л
ӛ уге болвды: т с
ҥ етін І, қатты

ІІ және к т
ӛ ерілуші ІІІ. І аяда І тоқтың лғ
ҧ аюы доға кернеуінің
кенеттен т с

ҥ іп кетуіне әкеледі. Б л
ҧ тоқ к ш
ҥ інің артуымен доға
бағанының қима ауданының және электродтылығының к ш

артатындығымен т с
ҥ індіріледі. Б л
ҧ аядағы режимдерде доғаның
жануы аз т ра

ҧ қтылығымен ерекшеленеді. ІІ аяда тоқ к ш
ҥ інің
артуы доға кернеуінің з
ӛ геруімен байланысты емес. Б л

ҧ доға
бағанының қима ауданы мен актив дақтар тоқ к ш
ҥ іне
пропорционалды т р

ҥ де з
ӛ геретіндігімен т с
ҥ індіріледі, б л
ҧ тоқ

тығыздығының және доғада кернеудің т с
ҥ іп кетуі т р
ҧ ақты
сақталуына байланысты. Қатты статикалық сипаттамасы бар

доғамен пісіру пісіру технологиясында, әсіресе қолмен пісіруде
кең қолданысын тапты. ІІІ аяда тоқ к ш
ҥ інің артуымен кернеу де
артады. Б л

ҧ катод дағының электрод диаметріне тең және әрі
қарай лғ
ҧ амайтындығымен байланысты, б л
ҧ ретте доғада тоқ

тығыздығы мен кернеу артады. Доға лғ
ҧ аятын статикалық
сипаттамасын автоматты және механикаландырылған флюспен
пісіруде және қорғаныс газдарында ж қ

ҧ а пісіру сымын
қолданумен кеңінен қолданылады.
Пісіру доғасының ерекше т рі
ҥ қысылған доға болып

табылады, газдың р
ҥ леуші ағынымен (аргон, азот және
басқалары) шілтердің ш м
ҥ егінің к м

ӛ егімен қысылған бағаны.
Плазма – б л
ҧ оң және теріс зарядталған б лш

ектерден т ра
ҧ тын
доғалы бағанның иондандырылған газы. Плазма шілтердің

ҥ егі каналында генерацияланады, ол плазма т з
ҥ уші газдың ауа
салқындатушы қабырғалармен және суық ағынмен қысылып,
тҧрақталады. Доғаның сыртқы бетін қысу мен салқындату оның

концентрациясын тудырады, б л
ҧ плазма б л
ӛ шектерінің арасында
тебілу сандарының кенеттен артуына әкеледі, б л

дәрежесін арттырып, доға бағанының температурасын бірден
арттыруға (10000...30000 К) және плазма ағынының кинетикалық
энергиясын арттыруға әкеледі. Нәтижесінде иондандырылған
плазма жоғары концентратты жылу к з

ӛ ін тудырады. Б л
ҧ оны
пісіруде, балқытып алуда және тозаңдатуда, термиялық қиюда
жақсы қолдануға м м

Т ра
ҧ қты тоқта пісірген кезде белгіленген режимде барлық
процестер доғада белгілі бір жылдамдықпен т
ӛ еді де, доғаның

жануы жоғары т р
ҧ ақтылығымен ерекшеленеді. Доғаны айнымалы
тоқпен қорек бергенде электрод пен б йы
ҧ мның полярлығы,

сондай-ақ доғалы разрядтың болу шарттары з
ӛ геріп отырады.
Осылай, айнымалы тоқтың доғасы н
ӛ еркәсіптілік жиілігі 50 Гц

ӛшеді де, секундына 100 рет қайта қозады, немесе әр кезеңге екі
реттен. Ең алдымен, мҧндай доғаның тҧрақтылығы доғаның
қайта қозыдырылуы әрбір жартылай аралықта жеңіл т
ӛ уіне

байланысты болады. Б л
ҧ доға аралығы мен электродтарда әрбір
ӛшіп, доғаның қайта жанған кезінде физикалық және электр
процестердің барысымен анықталады. Тоқтың азаюы доға

бағанындағы температураның азаюымен және доға аралығындағы
иондану дәрежесінің азаюымен т с
ҥ індіріледі. Тоқ ноль арқылы
ӛткенде және полярлылық әрбір жарты аралықтың басында және

соңында т
ӛ кенде доға с не
ӛ ді. Осы уақытта анод пен катодтағы
актив дақтардың температурасы да т с

ҥ іп кетеді. Температураның
ноль арқылы тоқ т
ӛ кенде фазалармен т с
ҥ уі біраз кешігеді, ол

процестің жылу инерциясымен байланысты. Әсіресе, пісірме
ваннаның бетінде орналасқан актив дақтың температурасы
қарқынды т р
ҥ де т с

ҥ еді, ол жылудың қарқынды тҥрде бӛлшектің
салмағына тҥсуіне байланысты. Доғаның келесі ш
ӛ уінде доға
аралығындағы кернеу полярлығы з

-сурет. Айнымалы тоқта доғаның жануы кезінде кернеу
полярлығының з
ӛ геруі: Uд – доға кернеуі; 1д – доға тоғы; t – уақыт; U з – тҧтану
шегі

ектердің қозғалу
бағыты да з
ӛ гереді. Доға аралығындағы иондану дәрежесі мен
актив дақтардың т м

ӛ ендеген температура жағдайында доғаның
қайта жануы әрбір жарты аралықта электродтар арасындағы
жоғары кернеуде ғана болады, ол т т
ҧ ану шегі немесе доғаның

қайта жану кернеуі деп аталады. Т т
ҧ ану шегі доға кернеуінен
әрдайым жоғары, ол жанудың т ра
ҧ қты режиміне сәйкес келеді.

Ашық доғамен пісіру ш
ҥ ін қайта жағу кернеуі U з мен доға кернеуі
U келесі рн
ӛ екте болады :U3 = (1,3 ...2,5) Uд .

Бҧл ретте қайта дану кернеуі катодты дақ негізгі металда
болған жағдайларда бірнеше жоғары болады. Қайта жану
кернеуінің шамасы айнымалы тоқ доғасының жану
тҧрақтылығына біршама әсер етеді. Аралық доғаның деиондануы

мен салқындауы доғаның з
ҧ ындығының артуымен жоғарылайды,
бҧл қосымша т т
ҧ андыру шегінің артуына әкеледі және де

доғаның т ра
ҧ қтылығын азайтады. Сол себепті осындай
жағдайларға тең кезде айнымалы тоқ доғасының с н
ӛ уі мен з

ҥ іліп
кетуі тҧрақты тоққа қарағанда оның ҧзындығының қысқа
болуына байланысты болады. Доға аралығында жеңіл ионданатын
элементтердің буы болғанда жану шегі азаяды да айнымалы тоқ

доғасының жану т ра
ҧ қтылығы да артады.
Тоқ кҥшінің артуымен доғаның жануының физикалық
жағдайлары жақсарады, б л

ҧ жану шегін т с
ҥ іріп, доға разрядының
тҧрақтылығының артуына әкеледі, осылайша, жану шегінің мәні
айнымалы тоқ доғасы ш

ҥ ін маңызды сипаттама болып табылып,
оның т ра
ҧ қтылығына біршама әсер етеді. Доғаның қайта қозуына
жағдай қаншалықты нашар болса, жану шегі мен доға кернеуінің

арасындағы алшақтық та соншалықты болады. Жану шегі
қаншалықты жоғары болса, доғаның тоқ к з
ӛ інің қорегімен
қоректенуінің бос ж рі

ҥ с кернеуі де соншалықты болуы керек.
Балқымайтын электродпен айнымалы тоқта пісірген кезде,
электрод материалы мен б йы
ҧ м з

ӛ дерінің жылу физикалық
қасиеттері бойынша бірден ерекшеленеді де, доғаның т з
ҥ етуші
әрекеті пайда болады. Б л

ҧ айнымалы тоқ тізбегіндегі айнымалы
тоқ қҧрамының, белгілі бір бағытта қисық кернеуді жылжытатын
және абсцисс осінен тоқтың жылжып кетуімен байланысты (3.4-
сурет). Пісіру тізбегінде т ра

ҧ қты тоқ қ ра
ҧ мының пісіру
қосылыстарының және процестің т
ӛ у шарттарына теріс әсері

болады: балқытып алу тереңдігі азаяды, доға кернеуі артады,
электрод температурасы да біраз артып, оның ж м
ҧ салуы артады.
Сол себепті т ра

ҧ қты тоқ қ р
ҧ амының әсерін басу ш
ҥ ін арнайы
шаралар қолдану керек болады.

-сурет. Айнымалы тоқта доға
жанған кезде т ра
ҧ қты тоқ қҧраушылар:
Uи – доғаның қорек к з

ӛ інің кернеуі; U – доға
кернеуі; 1д – доға тоғы; 1п – доғаның тҧрақты
тоқ қҧраушысы; t – уақыт
Балқитын электродтарымен пісіру кезінде негізгі металға

қҧрамы жағынан жақын, доғаның т ра
ҧ қты жануын қамтамасыз
ететін режимдерде доғаның т з
ҥ етуші әрекеті аз және қисық тоқ

Пісіру доғасының технологиялық қасиеттері деп электродтың
балқу қарқындылығын, оны ауысу сипатын, негізгі металдың
балқытып алуын, жіктің қалыптасуы мен сапасын анықтайтын
электродқа жылу, механикалық және физика-химиялық әсерлерді

тҥсінеді. Доғаның технологиялық қасиеттеріне сонымен бірге
кеңістіктік т ра
ҧ қтылық пен эластикалы болуы да жатады.
Доғаның технологиялық қасиеттері з

ӛ ара байланысты және пісіру
режимінің параметрлерімен айқындалады.
Доғаның маңызды технологиялық сипаттамалары доғаның
тұтану және жану тҧрақтылығы болып табылады. Доғаның

тҧтану және жану шарттары тоқ т рі
ҥ не, электродтардың
полярлығы, химиялық қ ра
ҧ мы, электрод арасындағы аралық пен

оның ҧзындығы байланысты доғаның т т
ҧ ану процесін сенімді
қамтамасыз ету ш
ҥ ін электродтарға доғаның қорек к з

ӛ дерін
келтіру жеткілікті және ж м
ҧ ыс істеушіге қауіпсіз кернеу болу
ҥшін бос ж рі

ҥ сте алу. Пісіру тоғының к з
ӛ дері ш
ҥ ін бос ж рі

кернеуі айнымалы тоқта пісіру кезінде 80 В, т ра
ҧ қты тоқта 90 В
аспайды. Доға электродтардың тию кезінде туындайтын
электродтардың қызуынан тҧтанады. Электродты бҧйымнан

алған сәтте қыздырылған катодтан алғанда электронды эмиссия
болады.

Электронды тоқ электродтар арасындағы металл газдары мен
буын иондайды және осы сәттен бастап доғада электронды және
ионды тоқ пайда болады. Доға разрядын белгілеу уақыты 10-5...104
қҧрайды. Егер де доғаға келетін энергия ағыны оның шығынының

орнын басатын болса, доғаның з
ҥ діксіз жануын с
ҧ тап т р

жҥзеге асады. Осылайша, доғаның т т
ҧ ануы мен т р
ҧ ақты жануы
ҥшін басты шарт электр тоғының арнайы қорек к з

ӛ інің болуы.
Екінші шарты доға аралығында ионданудың болуы
болып табылады. Иондану дәрежесі электродтың химиялық
қҧрамы мен доға аралығындағы газ аясына байланысты болады.

Доға аралығында жеңіл ионданатын элементтер жоғары болған
кезде. Жанатын доға белгілі бір з
ҧ ындыққа дейін созылып, содан
кейін ол ш

ӛ еді. Доғалы аралықта иондану дәрежесі қаншалықты
жоғары болса, доға да соншалықты жоғары болады.

Ҥ діксіз
жанатын доғаның максималды

ҧ ындығы оның маңызды
технологиялық қасиеті т ра
ҧ қтылықты сипаттайды. Доғаның
тҧрақтылығы бірқатар факторларға байланысты болады: катодтың

температурасы, оның эмиссиялық қабілеті, иондану аясының
дәрежесі, доғаның з
ҧ ындығы және басқалары.
Доғаның технологиялық сипаттамаларына сонымен бірге

кеңістіктік тұрақтылық пен эластикалы болу жатады, ол деген
доғаның электродтар режиміне қарамастан жану т ра
ҧ қтылығы
сақтау мен сыртқы факторлардың әсерімен ш

й факторлар магнитті рі
ӛ с пен
ферромагнитті массалар (темір, болат) болуы м м
ҥ кін, олармен

доға з
ӛ ара әрекет етеді. Б л
ҧ ретте з
ӛ ара әрекет кеңістікте табиғи

кҥйінен доғаның ауытқуын бақылайды.
Т ра
ҧ қты тоқпен пісіру кезінде негізінен бақыланатын магнитті
ӛрістің әсерімен доға бағанының ауытқуын магнитті р

ҥ лем деп
атайды (3.5-сурет). Магнитті р
ҥ лемнің пайда болуын тоқ
бағытының з

-сурет. Пісіру кезінде магнитті рі
ӛ стің әсерімен
доға бағанының ауытқуы:
Н – магнитті рі

ӛ стің бағыты; исв – пісіру жылдамдығы; 1св – пісіру
тоғы;
α – доға бағанының ауытқу б ры
ҧ шы

магнитті р
ӛ іс кернеуінің артуымен т с
ҥ індіреді. Доға электродтар
арасындағы з

ӛ індік газ қойылымы болып табылады, және кез
келген т
ӛ кізгіш сияқты магнитті рі
ӛ спен з

ретте пісірме доғаның бағанын икемді т
ӛ кізгіш ретінде қарастыру
керек, ол магнитті р
ӛ істің әсерімен кез келген т

ӛ кізгіш сияқты
орын ауыстырып, пішінін з
ӛ гертіп, з
ҧ артылуы м м

ҥ кен қарама-қарсы жаққа ауытқуына әкеледі.
Айнымалы тоқпен пісіру кезінде полярлылық тоқ жиілігімен
ӛзгеріп отыратындықтан бҧл қҧбылыс біршама жай кӛрінеді.
Доғаның ауытқуы да ферромагнитті массалардың жанында

пісіру кезінде орын алады, б л
ҧ магнитті к ш
ҥ сызықтарының
ферромагнитті массалар арқылы т

ӛ етіндігімен т с
ҥ індіріледі, олар
магнитті ауаға қарағанда жақсы т
ӛ кізгіш қасиетке ие. Доға б л

жағдайда осындай массалар жағына ауытқиды.
Магнитті р
ҥ лемнің пайда болуы шалапісірім жасайды да,
жіктің қалыптасуын нашарлатады. Оны б йы

ҧ мға келетін тоқ
орнын з
ӛ герту есебінен немесе электродтың еңіс б ры
ҧ шын,

балластты ферромагнитті массаларды уақытша орнын ауыстыру
арқылы жоюға болады, олар магнитті рі
ӛ стердің симметриялы
болмауын, пісіру қосылыстарында, т р

ҧ ақты тоқты айнымалы
тоққа ауыстыру арқылы жоюға болады.

ҧ лысын сипаттап
беріңіз.

ҥ лі аясында т
ӛ етін негізгі процестерді атаңыз.

вольт-амперлік
сипаттамасының
мәні

тоқта
пісіру
кезінде
доғаның

тҧтану
тҧрақтылығы мен т т
ҧ ану шегі қалай байланысты?

ҧ ану шегін қалай
азайтуға болады?

Пісіру доғасы қуатты шоғырландырылған жылу к з
ӛ і болып
саналады. Доға т т
ҧ ынатын электр энергиясы к бі

ӛ несе жылу
энергиясына айналады. Жылу энергиясының б л
ӛ ініп шығуы
анодты және катодты актив дақтарда және доға аралығында

екті қыздырған кезде доға ағыны актив дақтың
орталық аймағында ең қарқынды мәніне жетеді (4.1-сурет).
Ортасынан дақты алуына қарай жылу ағыны да кемиді. Доға
аралығының бойынша жылуды тарату оның аясында кернеудің

азаюына сәйкес т
ӛ еді.
Доғаның толық жылу қуаты Q, Дж/с, пісіру тоғының к ш
ҥ і /св,

А, мен доға кернеуіне ид, В байланысты болады:
Q = ІсвUд,.
Алайда, доғаның б к
ҥ іл жылуы металды балқытуға

ҧ салмайды, яғни з
ӛ інің пісірілуіне. Оның к пт
ӛ еген б л
ӛ ігі

қоршаған ортаға жылудың берілуіне, электродты қабатты немесе
флюсті балқытуға, шашыратуға және т.б. кетеді. Жылу қуатының
толық таралу сипатын шығынның жеке баптары бойынша доға
теңгерімі деп атайды. 4.2-суретте

-сурет. Пісіру кезінде қыздыру дағындағы
доғаның жылу ағыны: а – электрод қабатымен; б – флюспен

электрод қабатымен; б – флюспен
электродпен қапталған қолмен пісіру кезінде және флюспен пісіру
кезіндегі доғаның жылу теңгерімінің схемалары к рс
ӛ етілген.

ҧ салатын доғаның жылу қуатының бір б л
ӛ ігін доғаның тиімді
жылу қуаты q, Дж/с деп атайды. Ол доғаның толық жылу
қуатынан Q әрқашан кіші.

Пісіру доғасының тиімді жылу қуаты бірлік уақыты ішінде
пісірілетін б лш

екке доғамен енгізілген жылу к ле
ӛ мін білдіреді,
және мына формула бойынша есептейді
q = ІсвU д ƞ,

ғы ƞ – доғаның пайдалы әсер коэффициенті, ол тиімді
жылу қуатының доғаның толық жылу қуатынан қатынасын
білдіреді.
Тиімді жылу қуаты пісіру тәсіліне, электродтың материалына,

жабын қ ра
ҧ мына немесе флюс пен басқа да факторларға
байланысты болады.
Әртҥрлі пісіру тәсілдері ш

Вольфрам электродтармен қорғаныс газында........... 0,6
Қапталған электродтармен........................................ 0,75

Доғаның жылуы флюспен автоматты пісіру кезінде аса
ҧтымды қолданылады.

Электродты қыздыру және балқыту оның қапталында
орналасқан актив дақта б лі
ӛ нетін энергияның есебінен және Ленц-
Джоуль заңы бойынша б л

ӛ ініп шығатын жылу есебінен ж з
ҥ еге
асады, пісіру тоғы электродтың шығымы бойынша т
ӛ еді.

Шығымы деп электродтың тоқ берілетін т й
ҥ ісу орнынан оның
шетіне дейінгі бос учаскені айтады. Процестің басында қолмен
доғалы пісіру кезінде электродтың шығымы 400 мм қҧрайлы және

электродтың балқу шамасына қарай з
ӛ гереді, автоматты пісіру
кезінде ол 12...60 мм тең. Пісіру кезінде с йы
ҧ қ металға айнала

отырып электродтың шетінене пісіру ваннасына т р
ҥ лі лш

емдегі
тамшы т рі
ҥ нде т
ӛ еді. 1 с ішінде 1-2 тамшыдан бастап 120 артық

тамшыға дейін т
ӛ уі м м
ҥ кін, ол л
ӛ шемдеріне байланысты болады.

Пісіру к й
ҥ іне қарамастан с йы
ҧ қ металл тамшылары электродтың
пісіру ваннасына қарай бағытпен осьті бойлай ауысады. Б л

тамшыға доғадағы т р
ҥ лі к ш
ҥ тің әсерімен т с
ҥ індіріледі. Ең

алдымен, оларға гравитациялық к ш
ҥ (ауырлық к ш
ҥ і) жатады,
ҥстінен ауырлық к ш

ҥ і, пісіру тоғының электродымен т
ӛ кенде
пайда болатын электр магнитті к ш
ҥ , газ тамшыларының ішінде

пайда болатын қысым, ол электродтан алынып, біршама с
ҧ ақ
тамшыларға ҧсақталады.
Гравитациялық күш тамшының тігінен жоғарыдан т м

ӛ енге
жылжуынан туындайды. Үстіңгі тарту күші тамшыға сфералы
пішінді қамтамасыз етеді. Электр магнитті күш тамшының кез
келген кеңістік жағдайында жіктерді пісіру кезінде тамшылардың

пісіру ваннасына бағытталуында маңызды роль атқарады. Электр
тоғы электродпен т
ӛ кенде оның бойында магнитті рі
ӛ с тудырады,

ол қысушы әсер береді. Электродтың
балқыған б л
ӛ ігін қысу қатты металға
ӛтетін орында қылтаның т з

ҥ ілуіне
әкеледі (4.3-сурет). Қиманың кішіреюі
мен тоқ тығыздығының артуына қарай
сҧйық металл сфералық тамшы

тҥрінде қалыптасып, б л
ӛ інеді. Б л

ретте тамшы электр магнитті к ш
ҥ інің
әсерінен пісірім ваннасына жылжу
бағытын алады. Газдардың ішкі

қысым күші де тамшының жылжуына
қатысады. Электродта балқыған
металл т
ӛ е қатты қызған. М нда

-сурет.
тҥзілетін газдар оның электрод
Қысатын к шт
ҥ ердің P

шетінен з
ҥ іліп, с
ҧ ақ тамшыларға
электродтың с й

ҧ ық
айналуына ықпал етеді.
металына әсер ету
схемасы

Доғалы пісіру кезінде балқытатын электродпен электрод
металының ауысу т р
ҥ інің келесілерін ажыратады: ірі тамшылы,
ҧсақ тамшылы немесе доғаның қысқа т йы

ҧ қталуының ағынды
ауысуы.
Электродтан тамшылардың пісірім ваннасына ауысу сипаты
пісіру тоғының к ш

ҥ і мен доғаның кернеуіне байланысты болады.
Тоқ кҥшінің лғ
ҧ аюымен тамшы лш

емі азаятындығы, ал уақыт
бірлігінде т з
ҥ ілетін тамшылардың саны артатындығы белгіленді.
Доғаның кернеуінің артуымен, керісінше тамшы л

ӛ шемі лғ
ҧ аяды
да, ал олардың саны азаяды. Осылайша, аз тоқта (тығыздықта)
жалаңаш сымның басымен пісіру кезінде с йы

ҧ қ металл пісірім
ваннасына ірі тамшылармен қысқа уақытта доға аралығының
тҧйығуымен т с
ҥ еді, ал қабаты бар электродтармен пісіру және

флюспен пісіру кезінде тоқтың қарапайым тығыздығында – с
ҧ ақ
тамшылар т р
ҥ інде доға аралығының т йы

ҧ қталуынсыз. Қорғаныс
газдарында және флюспен пісіру кезінде ж қ
ҧ а сыммен тоқтың
жоғары тығыздығында с

ҧ ақ тамшылы (ағынды) металл т
ӛ уі
байқалады. Б л
ҧ жағдайда т

ӛ е с
ҧ ақ тамшылар с йы
ҧ қ металдың
тҧтас конусты ағынын тҥзеді, ол қысқа тҧйықталусыз жікке

ӛтеді, бҧл металдың шашырауын азайтып, жіктің қалыптасуын
жақсартады.

Доғалы пісіру процесінің н
ӛ імділігі бір уақыт бірлігінде
балқытылған негізгі металдың саны Gпр (балқыту нді

рілімі) мен
балқытылған металдың саны Gн (балқытып алу нді

рілімі)
бойынша бағаланады, ол пісіруге дейінгі массамен салыстырғанда
пісіруден кейін конструкция салмағының артықтылығымен
анықталады.

Балқымайтын электродпен пісіру кезінде жапсарларды қосу
немесе қосым сымынсыз к м
ӛ керуді балқытып алу нд
ӛ ірілімімен

ӛ ірілімі. Балқитын электродпен
пісіру кезінде н
ӛ імділікті электродты балқыған металдың
санымен бағалайды, ол мына формула бойынша анықталады

ғы αн – балқытып алу коэффициенті, г/(А∙сағ); Ісв – пісіру
тоғының к ш
ҥ і, А.
Пісіру кезінде балқытыған металл м лш

ері мына формула
бойынша анықталады
м нда

сағ.
αн неғҧрлым к п
ӛ болса, соғ р
ҧ лым пісіру ні

ӛ мділігі жоғары
болады.
Балқытып алу коэффициенті αн доғаның жану бірлігінің
уақыты ішінде балқытылған металл массасының пісіру тоғының

ктеледі. Әдетте, оны 1 сағат
ішінде балқытылып алынған электродты металл санымен
кӛрсетеді, 1 А пісіру тоғына келеді. Электрод қабаттарымен пісіру
кезінде балқытып алу коэффициенті 6...12 г/(А-сағ), флюспен –

10...16 г/(А-сағ), к м
ӛ ірқышқыл газында – 12...20 г/(А-сағ),
электрқожбен пісіру кезінде – 18...22 г/(А-сағ) қ р
ҧ айды.

Балқыту ні
ӛ мділігі Gн электродты сымның балқытып алу
ӛндірілімімен Gp байланысты:
мҧндағы αр – электродты сымның балқытып алу

коэффициенті, г/(А∙сағ.).
αр балқыту коэффициенті бір уақыт бірлігі ішінде доғаның
жануына балқыған электрод массасының, пісіру тоғының к ш
ҥ інің

бірлігіне р
ӛ нектеледі. Әдетте, оны пісіру тоғының 1А келетін 1
сағат ішінде грамда электродтың балқыған металл санымен
беріледі. Электродты металдың балқу жылдамдығы к бі

ӛ несе
пісіру процесінің нді

рілімі мен тиімділігіне қарай анықталады,
ал балқытып алу коэффициенті пісірудің бірқатар факторларына
байланысты болады: тоқ т рі
ҥ мен к ш

ҥ і, доға кернеуі, электрод
немесе флюс қабатының қ р
ҧ амы мен қалыңдығы. Қорғаныс
газдарының аясында балқитын электродпен балқитын пісіру

кезіндегі балқыту коффициенті газ қ ра
ҧ мы мен тоқ
полярлығының з
ӛ геруімен біраз з

ӛ гереді. Пісіру тоғы
кӛтерілгенде, негізінен, балқыту коэффициенті с
ӛ еді. Әсіресе, б л

механикаландырылған және автоматтандырылған пісіру кезінде
қолданылатын лк
ҥ ен тоқ тығыздығында белгілі. К пт
ӛ еген

жағдайларда пісіру кезінде αн коэффициенті αр коэффициентінен
кем, жану және шашырау нәтижесінде пайда болатын электродты
металл шамасына кем. Б л
ҧ жікті т з

ҥ уге қатпайтын металл б лі
ӛ гі
шығын коэффициентімен а, % сипатталады:
немесе

шығын коэффициенті а пісіру тәсіліне, электрод т рі
ҥ не және
режим параметрлеріне байланысты болады. Шығында к бі
ӛ несе

пісіру кезіндегі электродты металдың тамшыға ауысу сипаты әсер
етеді. Осылай, пісіру кезінде қабатты электродтармен пісіргенде
ол 5...10%, флюспен – 1...5%, қорғаныс газдарында – 1...5%
қҧрайды, электродты қабатта немесе нт

ҧ ақ тәрізді сымның
қҧрамында металл қ р
ҧ амдас б лш

ектердің мәні к б
ӛ ірек болған
жағдайда балқыту коффициенті αн оң шамасында αн иеленуі

ҥ кін, αр ҥлкен.
αр және αн шамаларын электродтардың ж м
ҧ салуын және пісіру
уақытын нормаға келтіру ш

пісіру
процесінің
ӛнімділігін
сипаттайтын

процестің ні
ӛ мділігін қалай арттыруға болады?

Электр доғамен пісіру кезінде пісіру қосылыстарында металды
қыздыру доғаның тиімді жылулық қуаттылығы мен беткі қабатына
және б лш

ек к ле
ӛ міне жылудың таралуы арқылы анықталады.
Пісіру доғасының ең қарқынды жылулық ағыны белсенді дақтың
орталық аумағында болады, онда электрондық және иондық

бомбалау нәтижесінде металдың жоғарғы қабатында з
ҥ діксіз
жылу б лі
ӛ ну орын алады. Белсенді дақ аумағымен жанасқан

тҧстарда металл негізінен сәулелену және доғаның ыстық
газдарынан конвективті ауысуымен қыздырылады. Дақтар
орталығынан алыстаған сайын жылулық ағын қарқындылығы
бәсеңдей т с

ҥ еді. Келтірілген деректерге сәйкес, қосындылап
пісіру барысындағы доғаның жылулық ағыны қолмен доғалық
пісіру кезіне қарағанда жинақталған т р
ҥ де болады. Пісіру

кезіндегі жылу таратылудың заңдылықтарын білу пісірудің
барлық т р
ҥ лері кезіндегі металл қыздырылуымен байланысты
процестерді зерделеу ш

ҥ ін маңыздылығы зор.
Жылудың таратылуы металда негізінен жылу т
ӛ кізгіштігіне
байланысты орын алады. Пісіру басында металға жылудың келіп

тҥсуі қыздыру орнына қарағанда жылу т
ӛ кізгіштігі жоғары
болады. Онымен қоса, доғадан белгілі бір арақашықтықта
орналасқан н к

ҥ діксіз
жоғарылап отырады. Пісірмелеумен байланыстырылған
жағдайдағы металдың к й
ҥ і орнықтырылмаған жылулық режим

ретінде қарастырылады. Біраз уақыт т
ӛ кеннен кейін қыздыру
кӛзінен келіп т с
ҥ етін жылу к ле

ӛ мі мен б йы
ҧ мға берілетін жылу
арасында тепе-теңдік орнайды. Онымен қоса, доғадан белгілі бір
арақашықтықта орналасқан н к

ҥ телердегі метал температурасы
ӛзгеріссіз қалады. Металдың жылулық к йі

белгілі бір
тҧрақтылыққа жетіп және орнатылған жылулық к йі
ҥ деп
сипатталады.

Пісіру қосылыстарында металдың жылулық к й
ҥ і әдетте
изотерм ж йе
ҥ сі – бірдей температурадағы н к

ҥ телерді қосатын
сызықтар арқылы белгіленеді. Пісірудің белгілі бір жағдайы ш
ҥ ін
бҧндай изотермдер тобы қыздырылатын металдағы

температуралық рі
ӛ с ретінде қарастырылады. з
Ӛ кезегінде,
қыздырылатын металға қатысты жылу к з

ӛ дері жылжымайтын
және белгілі бір жылдамдықта таралатын жылжымалы деп
бӛлінеді. Пісіру жағдайлары ш
ҥ ін олардың сипаты жылжымалы

қыздыру к з
ӛ дерін қолдану болып табылады.

Жылу көзі
5.1 -сурет.

Жылу
кӛздерімен

қыздыру
кезіндегі

изотерм
сипаттамасы:
а – жылжымайтын; б –
жылжымалы; υсв – пісіру

жылдамдығы
Жылжымалы жылу көзі
ретінде тік сызықты және
біртегіс, яғни т ра

ҧ қты
жылдамдықта таралатын
белгілі

жылу
қуаттылығы

аталады.
Жылжымайтын жылу к з

болған жағдайда (5.1-сурет,
а) металдағы жылу р
ӛ ісі
жалпы

орталықты
шоғырланған

изотерма
жҥйесі

сипатталады.
Жылжымалы жылу к з

болған жағдайда (5.1-сурет,
б) изотермалар созылыңқы
тҥрге еніп және оның
қозғалыс бағытында тарала

5.2 -
сурет.
Доған

қуатт
ылығ
ындағ

сипаттама
сы: а —

пісіру тоғы;
б — 400 А
пісіру тоғы

Металдағы жылудың таралуы бірқатар факторларға байланысты
болады: доғаның жылулық қуаттылығының тиімділігі, оның
таралу сипаты, пісірілетін б йы
ҧ мның лш

емі және пішіні,
материалдың жылу физикалық қасиеттеріне байланысты. Б л

факторлардың з
ӛ геруі белгілі бір деңгейде б йы
ҧ мның қызуына
әсер етеді, пішінінің з

ӛ геруі бойынша температуралық р
ӛ іс
изотермасын бағалауға болады. Сонымен, металл аумағында доға
қуаттылығының артуы белгілі бір температураға дейін қыздыру

ҧ ая т с
ҥ еді (5.2-сурет). Доғаның жылжу
жылдамдығының артуы б нда

й аумақтар к ле
ӛ мінің кішіреюіне
әкеледі, ал сәйкес изотермалар жік осіне перпендикуляр бағытта
қысылып, доға алдына шоғырланады.

Металдың негізгі жылу физикалық қасиеттерінің
температураның таралу сипатына жылу т
ӛ кізгіштігі к ш
ҥ ті әсер

етеді. 5.3-суретте пісірудің бірдей режимінде қ ра
ҧ стырылған
тҥрлі жылу физикалық қасиетке ие металл табақшалардағы
температуралық р

ӛ істер келтірілген. Белгіленген температурадан
жоғары м лш

ерде қыздырылған хромникельді болаттар аумағы
тӛменгі к м
ӛ іртектілерге қарағанда лк
ҥ ен лш

емдерге ие болады,
бҧл хромникельді болаттардың аз жылу т
ӛ кізгіштіктерімен
сипатталады. Аллюминий және мыстың жоғары жылу

ӛткізгіштігімен байланысты болаттармен салыстырғанда бірдей
температураға дейін қыздырылған аумақтар алаңының біршама
азаюы орын алады, ал изотермалардың з
ӛ дері пішін айналасына

тарала қысқарады және қыздыру к з
ӛ дерінің алдында орналасқан

аумаққа бірігеді.
5.3 -сурет. Тҥрлі металдар пісіру кезіндегі изотермалар сипаты:
а – тӛмен к м
ӛ іртекті бола; б – аустенитті болат; в – алюминий;

г – мыс
Қазіргі таңда пісірілетін металдың қасиеті және оны пісіру
жағдайына байланысты пісіру байланыстарының жылулық
ӛрістері н к

ҥ кіндік беретін б йы
ҧ мдардың пішіні мен л
ӛ шемдеріне қарай
пісіру барысында металдарды қыздыру процесінің әдістемелері

Пісіру ванналарының қалыптасуы ерітіп пісіру барысында
қосылыстарды алудың маңызды сатысы болып табылады. Пісіру
ванналарының лш

емдері және пішіндеріне қарай пісірілетін
жіктердің лш

емдері және пішіндері де байланысты болады.
Соңғысы к бі
ӛ несе алынған қосылыстардың пайдалану
сипаттамаларын анықтайды.

Пісіру ванналарының л
ӛ шемдері және пішіндерін металды
қорыту температурасына Тпл сәйкес к ле
ӛ мді жылулық р

ӛ істің
изотермикалық беткейінің шектерімен анықтайды. Алайда бҧндай
жайт идеалдандырылған болып саналады, себебі қорытылған
металдың к ле

ӛ мдік қалыптасуы жылу т
ӛ кізгіштігі есебінен
металл тереңдігіне жылу таралуының тиімділігін ғана ескереді.
Пісірудің бірегей жағдайында пісіру ваннасы ондағы әсер ететін

кҥштер қатары, ең алдымен, с йы
ҧ қ металдық ауырлық к ш
ҥ і,
беткейлік тартылыс және қыздыру к з

ӛ дерінің қысымы әсерінен
қалыптасады. Жергілікті қыздыруды және біріктіруші элементтер
шетін ерітуді қамтамасыз ететін доға ерітілетін металға қысым
береді, соның әсерінен ол ваннаның алдыңғы б лі

ӛ гінен ығысады,
яғни қыздырудың ең қарқынды аумағынан оның соңғы жақ
бӛлігіне
ауысады.

доғаасты
с йы

қабатының
қалыңдығының азаюына әкеледі және ваннаны тереңдетуге
арналған жағдайлар жасайды. Нәтижесінде еріту аумағының
кескіні з

ӛ гереді (5.4- сурет). Ерітілген металға жасалатын қысым
оның ваннадағы һ деңгейімен анықталады. Пісіру жағдайының
ӛзгеруі, з
ӛ кезегінде, пісіру ванналарының қалыптасуында, оның

емдерінің қатынастарында анық байқалады.
Сонымен, тиімді жылулық қуаттылықты, доға қысымын арттыру
еріту тереңдігін лғ
ҧ айтуға және енділігінің кішіреюіне әкеліп

ҥ кейе т с
ҥ еді. Ваннаның
геометриялық параметрлеріне әсер ететін маңызды факторлар
орындалған жіктердің кеңістікте орналасуы болып табылады.

Тік жағдайда пісірме жасауды (5.5-сурет, а) ҥстінен астына
қарай (т с
ҥ ірумен) және т м
ӛ еннен жоғары (к т

ӛ ере отырып)
орындауға болады. Екі жағдайда да ауырлық к ш
ҥ і т м
ӛ ен қарай

тҥседі. К т
ӛ еру арқылы пісіру кезінде пісіру ваннасы беткейлік
тартылыс к ш
ҥ імен с

ҧ талып т р
ҧ ады. Оған қоса, еріту тереңдігі
бірден лғ
ҧ ая т с

-сурет. Пісіру ваннасының пішіндік параметрлері:
L — ҧзындығы; B — ені; h — ерітілген металдың т р
ҥ лі деңгейлігі; H — еріту
тереңдігі

Ерітіндіні с
ҧ тап т р
ҧ у ш
ҥ ін доғаның жылулық қуаттылығын және

емін шектеуге тура келеді. Пісіру кезінде доға
қысымы с йы
ҧ қ металды с
ҧ тап қалуға м м

ҥ кіндік беріп, ал пісіру
тереңдігі азаяды.
Бҧйымдарды к лб
ӛ еу позициясымен к т

ӛ еру арқылы пісіру
кезінде (ваннаны т м
ӛ еннен жоғарыға жылжыту) пісіру тереңдігі
ҧлғаяды, т м

ӛ ен қарай пісіру барысында (ваннаны жоғарыдан
тӛменге қарай жылжыту) пісіру тереңдігі азаяды (5.5-сурет, б).
Бірінші жағдайда с йы
ҧ қ металл доғаасты с йы

ҧ қ металл
қабатының қалыңдығын азайта отырып ваннаның артқы б лі
ӛ гі
арқылы ағып т

ӛ еді, екінші жағдайда, керісінше, ол ваннадың
бастапқы б лі
ӛ гіне қ йы
ҧ лып және с й

ҧ ықтық қабаты қалыңдай
тҥседі.
Тӛбелік жағдайда пісіру кезінде (5.5-сурет, в) пісіру ваннаны
беткейлік тартылыс к ш

ҥ і және қыздыру к з
ӛ дерінің қысымы
арқылы с
ҧ талып т ра

ҧ ды. Т б
ӛ елік жағдайда ваннаны с
ҧ тап т р

ҥшін сонымен қатар оның к ле
ӛ мін кішірейту шаралары да қажет.
Әсіресе
пісіру

ванналары
қалыптасуының
жағымсыз
жағдайлары жіктерді көлденең жағдайда орындау барысында

орын алады (5.5-сурет, г). Ерітілген металл т м
ӛ енгі жиекке ағып
тҥседі. Б л
ҧ симметриялық емес жіктің шығыңқы тҧсының пайда

болуына, сонымен бірге тілінулерге әкеледі. Б л
ҧ жағдайда пісіру
ванналарының к ле
ӛ мін қысқартуға қойылатын талаптар ӛте қатаң.

Пісірмелі біріктірулердің ж м
ҧ ысқа қабілеттіліктеріне әсер ететін
және пісірме ванналарын қалыптастырумен байланысты маңызды
фактор жік тҥбінің балқымасының қалыптасуы болып

5.5 -сурет. Пісіру ванналарын т р
ҥ лі жағдайларда қалыптастыру:
а — тік; б — еңкеюлі; в — тӛбелік; г — к лде

нең; υсв —
пісіру жылдамдығы; Р м — сҧйық металл қысымы

-суретте ваннаға әсер ететін к ш
ҥ тер к рс
ӛ етілген.
Ванна беткейлік Рп тартылыс к ш

ҥ імен с
ҧ талады, ол мына
формуламен анықталады: Рп = σж(-
1 / r1 +1b /r2),

ғы σж — балқытылған металдың (с йы
ҧ қ) беткейлік
тартылысы; r1 және r2 — ерітінді беткейінің қисықтығының
радиусы.

5.6-сурет. Пісіру жігінің ерітінді т б
ҥ інің қалыптасу схемасы:
Рд — доға қысымы; Рм — сҧйық металл қысымы; Рп —
беткейлік тартылыс к ш

нең және
бойлық бағыттағы ванна қисықтығының радиусы
Беткейлік тартылыс к ш
ҥ і доғамен ваннаға т с

ҥ ірілетін
қысымды Рд және һ деңгейі арқылы, ерітілген металл
тығыздығымен ρ ( Рм = hρ) анықталатын қысымды Рм теңестіреді.
Ваннадың теңестірілуін келесідей т р

ҥ де жазуға болады:
Рд + Рм = σж(1 /r1 + (1 /r2).
Бҧл формуладан ваннаны с
ҧ тап т р

ҧ у ерітінді қисығының
кӛлденең r1 және бойлық r2 бағытта анықталатын радиуысын
кішірейткенде жеңіл болатындығын к р
ӛ уге болады. Ваннаның

енділігі мен тартылысын лғ
ҧ айтумен екі з
ӛ ара перпендикуляр
бағыттағы с йы

ҧ қ металдың беткейлік қисықтығының радиусы
артады. Сыни шамадан радиустардың бірінің лш

емі артуы
жағдайында балқытылған металдың металдық статикалық және
доғаның қысымдық к ш
ҥ і пісірме ваннаын с

ҧ тап т ра
ҧ тын
беткейлік тартылыс к ш
ҥ інен артып т с

ҥ еді. Жік т б
ҥ інде беткейлік
қабат ажырауы орын алады, және с йы
ҧ қ металл ваннадан ағып

кҥйдірме жасайды. Әсіресе б л
ҧ ж қ
ҧ а қалыңдықтағы металдарды
пісіру кезінде орын алады, ол кезде пісіру ваннасының енділігі

жағынан пісірілетін металл қалыңдығынан біршама асып кетеді.
Кҥйдірулерді болдырмауды ескертудің ең кеңінен таралған
шаралары және талап етілетін пішіндегі ерітінді қалыптасуын
қамтамасыз ету – бҧл пісіру режимдерін дҧрыс таңдау және

Ісв, доға кернеуі Uд , пісіру жылдамдығы υсв жатады. Одан басқа
пісіру жағдайы бірқатар факторларға байланысты болады:
электрод диаметріне, тоқтың т рі
ҥ және кереғарлығына, ваннаға

қатысты электродтың орналасуы және т.б.
Пісіру тоқ күші доғаның жылулық қуаттылығын анықтайды.
Электродтың т ра
ҧ қты диаметрі жағдайында тоқ к ш

ҥ ін
арттырумен қыздыру дағындағы жылу энергиясының
қосылыстары артады, доға б ре
ӛ несіндегі газды орта

температурасы артады, электродтардағы белсенді дақ жағдайы
тҧрақтандырылады. Доғаның тоқ к ш
ҥ і артуымен пісіру
ваннсаының з

ҧ ындығы, ені және еріту тереңдігі артады. Тоқ
кҥшінің з
ӛ геруі шегінде Р пісіру ваннасының еріту тереңдігі
сызықтыққа жақын бағалануы м м

ҥ кін:
Н = kLсВ,
мҧндағы k — тоқ т рі
ҥ , кереғарлығы, электрод диаметрі, доғаның

қысылу деңгейіне байланысты коэффициент.
Доғаның кернеуінің артуымен жылулық қуаттылығы да арта
тҥседі, сәйкесінше, ваннадың лш

емі де лғ
ҧ аяды. Ең қарқынды
тҥрде ваннаның ені және з
ҧ ындығы кеңейеді. Т ра

жағдайында доға кернеуін арттыру еріту тереңдігінде байқалады.
Доға ҧзындығын және оның кернеуін баяу азайту жолымен
батырылған доғаны пісіру процесіне кірісуге болады.
Доғаның т ра

ҧ қты жылулық қуаттылығында пісіру
жылдамдығын з
ӛ герту пісіру ваннасы мен жіктің лш

емдерінде
анық байқалады. Жылдамдықтың артуымен еріту тереңдігі және
ванна ені азайып, ал з
ҧ ындығы біршама з

ҧ артылады.
Доғалық пісірудің маңызды параметрі болып қумабойлы
энергия табылады qп, ол доғаның жылулық қуаттылығының
тиімділігін оның жылжу жылдамдығына (пісіру жылдамдығы)

қатынасымен анықталады. Б л
ҧ параметр пісіру режимінің
параметрлері арасындағы жалпыланған параметр болып табылады
және ол мына формуламен беріледі:

Қумабойлы энергия пісірмелі біріктірулерге жылу бергіштікті
сипаттайды және бір т
ӛ пелі жіктің бір бірлігінің з
ҧ ындығына